Lingua Latina
ВВЕДЕНИЕ
ЧАСТЬ IV
Книга 2
ХРЕСТОМАТИЯ
ЛАТИНСКИХ ТЕКСТОВ
Учебное пособие
для гимназий, лицеев и школ
с гуманитарным профилем
МОСКВА
ИЗДАТЕЛЬСКАЯ ГРУППА «ПРОГРЕСС»
«ЮНИОР»
1995
А.В.ПОДОСИНОВ
в латинский язык
И АНТИЧНУЮ
КУЛЬТУРУ

Подосинов А. В.
LINGUA LATINA. Введение в латинский язык и античную культуру.
Часть IV. Книга 2. Хрестоматия латинских текстов. — М.: Прогресс,
1995.— 305—560 с, ил. — ISBN 5-01-004543-5, ISBN 5-01-004083-2.
Пособие написано при поддержке программы "Обновление
гуманитарного образования в России" Министерства образования России, Комитета
по высшему образованию России, Международного фонда "Культурная
инициатива" и Международной ассоциации развития и интеграции
образовательных систем. Рекомендовано к печати в качестве
экспериментального учебного пособия.
Хрестоматия латинских текстов является продолжением I—III частей
курса латинского языка и античной культуры и рассчитана на
аудиторное и внеклассное чтение античных, средневековых и новолатинских
авторов в российских гимназиях, лицеях и школах с гуманитарным
профилем. Хрестоматия может быть использована также в гуманитарных
вузах.
ISBN 5-01-004543-5
ISBN 5-01-004083-2
© А.В. Подосинов, 1995
© Издательская группа «Прогресс»,
оформление, 1995

СОДЕРЖАНИЕ
Книга II
III. TEXTUS BIBLICI ЕТ LITURGICI
(Библейские и богослужебные тексты) 311
A. BIBLIA SACRA (Священная Библия)
1. Vetus testamentum (Ветхий завет)
Liber Genesis (Книга Бытия)
Caput I. Сотворение мира и человека 312
Caput П. Адам и Ева в раю 314
Caput III. Грехопадение первых людей.
Изгнание из рая 316
Caput VI. Гнев Господа. Подготовка
потопа 319
Caput VII. Всемирный потоп и плавание
в ковчеге Ноя и его семейства... 321
Caput VIII. Конец потопа и высадка
на сушу 322
Caput XI. Строительство Вавилонской
башни. Смешение языков 325
2. Novum testamentum (Новый завет)
Evangelium secundum Lucam
(Евангелие от Луки)
1, 26-33. Благовещенье 327
2, 1-20. Рождество Христово.
Поклонение пастухов 327
Evangelium secundum Matthaeum
(Евангелие от Матфея)
2, 1-23. Поклонение волхвов.
Происки Ирода. Бегство в Египет.
Избиение младенцев 329
4, 23—5, 48. Учение Христа
(из Нагорной проповеди) 332
B. ORATIONES CATHOLICAE
(Католические молитвы)
Ave Maria (Радуйся, дева Мария) 334
Pater noster (Отче наш) 335
Credo (Верую. Символ веры) 336
Те Deum laudamus (Тебя Бога хвалим) 336
Confessio (Чин исповеди) 339
Requiem (Реквием) 339
Stabat mater (Стояла матерь) 343
Lauda, Sion (Хвали, Сионе) 345
307

СОДЕРЖАНИЕ
IV. AUCTORES MEDII AEVI АС RENASCENTIAE
(Писатели средних веков и Возрождения) 348
А. ПОЭЗИЯ И ПРОЗА
Aurelius Augustinus
Confessiones 350
De anima 353
Venantius Fortunatus
Crux benedicta nitet 354
Iordanes
De origine actibusque Getarum (Getica) 356
Isidorus Hispalensis
Etymologiae 363
Versus de bibliotheca 366
Carmina duodecim sapientium 367
Einhard
Vita Karoli Magni imperatoris 370
Hrotsvitha
Dulcitius 382
Carmina Cantabrigiensia
Mendosus Suevus 391
Archipoeta
Confessio 393
Carmina Burana 395
Gesta Romanorum 403
Aenigmata 407
Gaudeamus 410
Franciscus Petrarca
Ad Italiam ex Galliis remeans 412
Epistola ad posteros 413
Africa 415
Poggius
Facetiae 418
Erasmus Roterodamus
Ementita nobilitas 420
Ioannes Secundus
Basia 425
Querela leporis 428
Urbanus VIII Barberini
De nomine Romae 430
B. DOCUMENTA
Pactum Bonnense a. D. 921
(Боннский договор 921 г.) 431
308

СОДЕРЖАНИЕ
V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
(Латинские описания Руси и Московии)
Chronica Poloniae Maioris
Mattheus Mechovita
Tractatus de duabus Sarmatiis
Sigismimd Herberstein
Rerum Moscoviticarum commentarii ..
Antonius Possevinus
Moscovia
VI. JOHANNIS AMOS COMENII "ORBIS SENSUALIUM PICTUS"
(Ян Амос Коменский. "Чувственный мир в картинках") 466
VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
(Российские латиноязычные авторы)
Феофан Прокопович
Laudatio Borysthenis
М. В. Ломоносов
Panegyricus Elisabethae
Epistula ad Zanottum
Ф. E. Корш
Эпиграммы и переводы
Г. Э. Зенгер
Переводы
Р. С. Цесюлевич
Переводы
Я. М. Боровский
К двухсотпятидесятилетию со дня
рождения Михаила Ломоносова ...
Т. В. Васильева
Переводы
VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
(Латинский язык сегодня)
А. ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА "VOX LATINA" 501
Alexius Scatebranus (Solopov)
De Iacobi Borovskij die natali
nonagesimo quinto rite celebrato 504
Hymnus Europaeus 507
Michael von Albrecht
J)e recentioris aetatis poetis
Torquato Tasso, Volfgango Goethe,
Alexandro Puskin Artis amatoriae
Ovidianae imitatoribus atque censoribus 508
309
433
435
451
457
479
481
485
487
491
494
497
499

СОДЕРЖАНИЕ
Arituneus Mizuno (Japon)
Ad Flaccum (carmen) 514
Valahfridus Stroh
Argumenta linguae Latinae in scholis
discendae 515
Pater Caelestis Eichenseer
De itinere Graeco: de Epidauro 518
Elissa Koppe
De canibus hominibusque (carmen).... 520
Sigrides Albert
Narratiunculae ex historia depromptae 521
Chronicalia (C. Eichenseer) 522
Aenigma (Osvaldus Dilke) 525
B. ЦЕНТОННАЯ ПОЭЗИЯ
Alexander Suppopulinus
Epistula e Caucaso 526
C. ПЕРЕВОДЫ С НОВЫХ ЯЗЫКОВ
Asterix Gallus (Галл Астерикс) 529
Kalevala (Калевала) 543
Versus ursi perpauli cerebri
(Песенка Винни Пуха) 544
Pinoculus Latinus (Пиноккио по-латыни) 545
Мах et Moritz (Макс и Мориц) 553

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
(Библейские и богослужебные тексты)
Латинский язык считается (наряду с древнееврейским и
греческим) одним из священных языков Библии. Именно в этом
своем качестве он обеспечил себе многовековую жизнь, являясь
языком религии для миллионов европейских христиан
католического вероисповедания; лишь в XX веке почти везде богослужение
было переведено на национальные языки. Приблизительно в
382—405 гг. святой Иероним перевел на латинский язык всю
Библию. Этот перевод превзошел все более ранние латинские
версии Библии и был на Тридентском соборе (середина XVI в.)
признан равноценным оригиналу. Известный под названием
Vulgata, перевод Иеронима стал источником христианизированной
средневековой латыни. На этой латыни создавались литургические
(богослужебные) тексты, сочинялись гимны, песнопения, молитвы.
Библейская латынь обогатила большинство европейских языков
понятиями и терминами, связанными с христианством.
В настоящем разделе вы познакомитесь с отрывками из
Ветхого и Нового заветов (подраздел А), а также с наиболее
важными и известными текстами католического богослужения
(подраздел В). Библейские тексты иллюстрируются гравюрами Гюстава
Доре.
А. BIBLIA SACRA
(Священная Библия)
Библия состоит из двух частей: Ветхого завета и Нового завета.
Ветхий завет — это священная книга иудейской религии,
позже ставшая таковой и для христиан. В Ветхий завет входят
книги: Бытие, Исход, Левит, Числа, Второзаконие, Пророки,
Псалмы, Притчи и некоторые другие. Написанные в период с
VIII в. до н. э. на древнееврейском языке, книги Ветхого завета
были в III в. до н. э. переведены на греческий язык в египетском
городе Александрии (так называемая "Septuaginta" или "Перевод
семидесяти толковников").
Новый завет возник сразу на греческом языке, он содержит
четыре Евангелия ("благовестия" о приходе Христа), Деяния
святых апостолов, Послания апостолов и Апокалипсис, или
Откровение Иоанна Богослова и составляет основу христианской религии.
311

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
1. VETUS TESTAMENTUM
ВЕТХИЙ ЗАВЕТ
LIBER GENESIS
КНИГА БЫТИЯ
CaputI
Сотворение мира и человека
1. In principio creavit Deus coelum, et terram. 2. Terra autem
erat inanis, et vacua, et tenebrae erant super faciem abyssi: et
Spiritus Dei ferebatur super aquas. 3. Dixitque Deus: Fiat lux. Et
facta est lux. 4. Et vidit Deus lucem, quod esset bona. Et dividit
lucem a tenebris. 5. Appellavitque lucem diem, et tenebras noctem;
fuctumque est vespere, et mane, dies unus.
6. Dixit quoque Deus: Fiat firmamentum in medio aquarum: et
dividat aquas ab aquis. 7. Et fecit Deus firmamentum, divisitque
aquas, quae erant sub firmamento ab his, quae erant super
firmamentum. Et factum est ita. 8. Vocavitque Deus firmamentum,
coelum: et factum est vespere, et mane, dies secundus.
9. Dixit vero Deus: Congregentur aquae, quae sub coelo sunt, in
locum unum: et appareat arida. Et factum est ita. 10. Et vocavit
Deus aridam, Terram, congregationesque aquarum appellavit Maria.
Et vidit Deus, quod esset bonum. 11. Et ait: Germinet terra herbam
virentem, et facientem semen, et lignum pomiferum faciens fructum
iuxta genus suum, cuius semen in semetipso sit super terram. Et
factum est ita. 12. Et protulit terra herbam virentem, et facientem
semen iuxta genus suum, lignumque faciens fructum, et habens
unumquodque sementem secundum speciem suam. Et vidit Deus,
quod esset bonum. 13. Et factum est vespere, et mane, dies tertius.
14. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, et
dividant diem, ac noctem, ut sint in signa, et tempora, et dies, et
annos: 15. Ut luceant in firmamento coeli, et illuminent terram. Et
factum est ita. 16. Fecitque Deus duo lumina magna: luminare
maius, ut praeesset diei: et luminare minus, ut praeesset nocti: et
stellas. 17. Et posuit eas in firmamento coeli, ut lucerent super
terram, 18. Et praeessent diei, ac nocti, et dividerent lucem, et
tenebras. Et vidit Deus, quod esset bonum. 19. Et factum est vespere,
et mane, dies quartus.
312

1. VETUS TESTAMENTUM
Сотворение мира
313

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
20. Dixit etiam Deus: Producant aquae reptile animae viventis, et
volatile super terram sub firmamento coeli. 21. Creavitque Deus cete
grandia, et omnem animam viventem, atque motabilem, quam produ-
xerant aquae in species suas, et omne volatile secnndum genus suum.
Et vidit Deus, quod esset bonum. 22. Benedixitque eis, dicens: Cres-
cite: et multiplicamini, et replete aquas maris, avesque multiplicen-
tur super terram. 23. Et factum est vespere, et mane, dies quintus.
24. Dixitque Deus: Producat terra animam Viventem in genere suo,
iumenta, et reptilia, et bestias terrae secundum species suas. Factumque
est ita. 25. Et fecit Deus bestias terrae iuxta species suas, et iumenta, et
omne reptile terrae in genere suo. Et vidit Deus, quod esset bonum.
26. Et ait: Faciamus hominem ad imaginem, et similitudinem
nostram: et praesit piscibus maris, et volatilibus coeli, et bestiis,
universaeque terrae, omnique reptili, quod movetur in terra. 27. Et
creavit Deus hominem ad imaginem suam: ad imaginem Dei creavit
illum, masculum, et feminam creavit eos. 28. Benedixitque illis Deus,
et ait: Crescite, et multiplicamini, et replete terram, et subiicite eam,
et dominamini piscibus maris, et volatilibus coeli, et universis
animantibus, quae moventur super terram. 29. Dixitque Deus: Ecce
dedi vobis omnem herbam afferentem semen super terram, et
universa ligna, quae habent in semetipsis sementem generis sui, et
sint vobis in escam: 30. Et cunctis animantibus terrae, omnique
volucri coeli, et universis, quae moventur in terra, et in quibus est
anima vivens, ut habeant ad vescendum. Et factum est ita.
31. Viditque Deus cuncta, quae fecerat: et erant valde bona. Et
factum est vespere, et mane, dies sextus.
Caput II
Адам и Ева в раю
1. Igitur perfecti sunt coeli, et terra, et omnis ornatus eonim.
2. Complevitque Deus die septimo opus suum, quod fecerat: et
requievit die septimo ab universo opere, quod patrarat. 3. Et benedi-
xit diei septimo, et sanctificavit illum: quia in ipso cessaverat ab
omni opere suo, quod creavit Deus, ut faceret. 4. Istae sunt genera-
tiones coeli, et terrae, quando creata sunt, in die, quo fecit Dominus
Deus coelum, et terram.
5. Et omne virgultum agri, antequam oriretur in terra, omnem-
que herbam regionis, priusquam germinaret: non enim pluerat Domi-
nus Deus super terram: et homo non erat, qui operaretur terram. 6.
Sed fons ascendebat e terra, irrigans universam superficiem terrae.
7. Formavit igitur Dominus Deus hominem de limo terrae, et inspira-
vit in faciem eius spiraculum vitae, et factus est homo in animam
viventem.
314

1. VETUS TESTAMENTUM
Адам и Ева в раю
315

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
8. Plantaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis а
principio, in quo posuit hominem, quem formaverat. 9. Produxitque
Dominus Deus de humo omne lignum pulchrum visu, et ad vescen-
dum suave: lignum etiam vitae in medio paradisi, lignumque
scientiae boni, et mali. 10. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis
ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quattuor capita.
11. Nomen uni Phison: ipse est, qui circuit omnem terram Hevilath,
ubi nascitur aurum. 12. Et aurum terrae illius optimum est: ibi
invenitur bdellium, et lapis onychinus. 13. Et nomen fluvii secundi
Gehon: ipse est, qui circuit omnem terram Aethiopiae. 14. Nomen
vero fluminis tertii, Tigris: ipse vadit contra Assyrios. Fluvius
autem quartus, ipse est Euphrates.
15. Tulit ergo Dominus Deus hominem, et posuit eum in paradiso
voluptatis, ut operaretur, et custodiret illum. 16. Praecepitque ei
dicens: ex omni ligno paradisi comede: 17. De ligno autem scientiae
boni, et mali ne comedas: in quocumque enim die comederis ex eo,
morte morieris. 18. Dixit quoque Dominus Deus: Non est bonum esse
hominem solum: faciamus ei adiutorium simile sibi.
19. Formatis igitur Dominus Deus de humo cunctis animantibus
terrae, et universis volatilibus coeli, adduxit ea ad Adam, ut videret,
quid vocaret ea, omne enim, quod vocavit Adam animae viventis,
ipsum est nomen eius. 20. Appellavitque Adam nominibus suis cun-
cta animantia, et universa volatilia coeli, et omnes bestias terrae:
Adae vero non inveniebatur adiutor similis eius.
21. Immisit ergo Dominus Deus soporem in Adam: ctimque
obdormisset, tulit unam de costis eius, et replevit carnem pro ea.
22. Et aedificavit Dominus Deus costam, quam tulerat de Adam, in
mulierem: et adduxit eam ad Adam. 23. Dixitque Adam: Нос nunc os
ex ossibus meis, et саго de carne mea; haec vocabitur Virago, quo-
niam de viro sumpta est. 24. Quamobrem relinquet homo patrem
suum, et matrem, et adhaerebit uxori suae: et enint duo in carne
una. 25. Erat autem uterque nudus, Adam scilicet, et uxor eius: et
non erubescebant.
Caput III
Грехопадение первых людей. Изгнание из рая
1. Sed et serpens erat callidior cunctis animantibus terrae, quae
fecerat Dominus Deus: Qui dixit ad mulierem: Cur praecepit vobis
Deus, ut non comederetis de omni ligno paradisi? 2. Cui respondit
mulier: De fructu lignorum, quae sunt in paradiso, vescimur: 3. De
fructu vero ligni, quod est in medio paradisi, praecepit nobis Deus,
ne comederemus, et ne tangeremus illud, ne forte moriamur. 4. Dixit
316

317
1. VETUS TESTAMENTUM

Ш. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
autem serpens ad mulierem: Nequaquam morte moriemini. 5. Scit
enim Deus, quod in quocumque die comederitis ex eo, aperientur
oculi vestri: et eritis sicut dii, scientes bonum, et maliim. 6. Vidit
igitur mulier, quod bonum esset lignum ad vescendum, et pulchrum
oculis, aspectuque delectabile: et tulit de fructu illius, et comedit:
deditque viro suo, qui comedit.
7. Et aperti sunt oculi amborum: cumque cognovissent se esse
nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi perizomata. 8. Et cum
audissent vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad auram post
meridiem, abscondit se Adam, et uxor eius a facie Domini Dei in
medio ligni paradisi. 9. Vocavitque Dominus Deus Adam, et dixit ei:
Ubi es? 10. Qui ait: Vocem tuam audivi in paradiso: et timui, eo
quod nudus essem, et abscondi me.
11. Cui dixit Deus: Quis enim indicavit tibi, quod nudus esses,
nisi quod ex ligno, de quo praeceperam tibi, ne comederes, comedisti?
12. Dixitque Adam: Mulier, quam dedisti mihi sociam, dedit mihi de
ligno, et comedi. 13. Et dixit Dominus Deus ad mulierem: Quare hoc
fecisti? Quae respondit: Serpens decepit me, et comedi.
14. Et ait Dominus Deus ad serpentem: Quia fecisti hoc,
maledictus es inter omnia animantia, et bestias terrae: super
pectus tuum gradieris, et terram comedes cunctis diebus vitae
tuae. 15. Inimicitias pono inter te, et mulierem, et semen tuum, et
semen illius: ipsa conteret caput tuum, et tu insidiaberis calcaneo
eius.
16. Mulieri quoque dixit: Multiplicabo aerumnas tuas, et
conceptus tuos: in dolore paries filios, et sub viri potestate eris, et
ipse dominabitur tui. 17. Adae vero dixit: Quia audisti vocem uxoris
tuae, et comedisti de ligno, ex quo praeceperam tibi, ne comederes,
maledicta terra in opere tuo: in laboribus comedes ex ea cunctis
diebus vitae tuae. 18. Spinas, et tribulos germinabit tibi, et comedes
herbam terrae. 19. In sudore vultus tui vesceris pane, donec
revertaris in terram, de qua sumptus es: quia pulvis es, et in
pulverem reverteris. 20. Et vocavit Adam nomen uxoris suae, Heva:
eo quod mater esset cunctorum viventium.
21. Fecit quoque Dominus Deus Adae, et uxori eius tunicaa
pelliceas, et induit eos. 22. Et ait: Ecce Adam quasi unus ex nobis
factus est, sciens bonum, et malum, nunc ergo ne forte mittat
manum suam, et sumat etiam de ligno vitae, et comedat, et vivat
in aeternum. 23. Emisit eum Dominus Deus de paradiso volup-
tatis, ut operaretur terram, de qua sumptus est. 24. Eiecitque
Adam: et collocavit ante paradisum voluptatis Cherubin, et
flammeum gladium, atque versatilem, ad custodiendam viam ligni
vitae.
318

1. VETUS TESTAMENTUM
Caput VI
Гнев Господа. Подготовка потопа
1. Cumque coepissent homines multiplicari super terram, et filias
procreassent, 2. Videntes filii Dei filias hominum, quod essent pul-
chrae, acceperunt sibi uxores ex omnibus, quas elegerant. 3. Dixitque
Deus: Non permanebit spiritus meus in homine in aeternum, quia
caro est: eruntque dies illius centum viginti annorum. 4. Gigantes
autem erant super terram in diebus illis: postquam enim ingressi
sunt filii Dei ad filias hominnm, illaeque genuerunt, isti sunt
potentes a saeculo viri famosi.
5. Videns autem Deus, quod multa malitia hominum esset in
terra, et cuncta cogitatio cordis intenta esset ad malum omni
tempore, 6. Poenituit eum, quod hominem fecisset in terra. Et tactus
dolore cordis intrinsecus, 7. Delebo, inquit, hominem, quem creavi, а
facie terrae, ab homine usque ad animantia, a reptili usque ad
volucres coeli, poenitet enim me fecisse eos.
8. Noe vero invenit gratiam coram Domino. 9. Hae sunt genera-
tiones Noe: Noe vir iustus, atque perfectus fuit in generationibus
suis, cum Deo ambulavit. 10. Et genuit tres filios, Sem, Cham, et
Iapheth. 11. Corrupta est autem terra coram Deo, et repleta est
iniquitate. 12. Cumque vidisset Deus terram esse corruptam (omnis
quippe caro corruperat viam suam super terram), 13. Dixit ad Noe:
Finis universae carnis venit coram me: repleta est terra iniquitate а
facie eorum, et ego disperdam eos cum terra.
14. Fac tibi arcam de lignis laevigatis: mansiunculas in arca faci-
es, et bitumine linies intrinsecus, et extrinsecus. 15. Et sic facies
eam: Trecentorum cubitorum erit longitudo arcae, quinquaginta cubi-
torum latitudo, et triginta cubitorum altitudo illius. 16, Fenestram in
arca facies, et in cubito consummabis summitatem eius; ostium autem
arcae pones ex latere: deorsum coenacula, et tristega facies in ea.
17. Ecce ego adducam aquas diluvii super terram, ut interficiam
omnem carnem, in qua spiritus vitae est subter coelum: Universa,
quae in terra sunt, consumentur. 18. Ponamque foedus meum tecum,
et ingredieris arcam tu, et filii tui, uxor tua, et uxores filiorum
tuorum tecum. 19. Et ex cunctis animantibus universae carnis bina
induces in arcam, ut vivant tecum: masculini sexus, et feminini.
20. De volucribus iuxta genus suum, et de iumentis in genere suo, et
ex omni reptili terrae secundum genus suum; bina de omnibus
ingredientur tecum, ut possint vivere. 21. Tollea igitur tecum ex
omnibus escis, quae mandi possunt, et comportabis apud te, et erunt
tam tibi, quam illis in cibum. 22. Fecit igitur Noe omnia, quae
praeceperat illi Deus.
319

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Всемирный потоп
320

1. VETUS TESTAMENTUM
Caput VII
Всемирный потоп и плавание в ковчеге Ноя и его семейства
1. Dixitque Dominus ad eum: Ingredere tu; et omnis domus tua
in arcam: te enim vidi iustum coram me in generatione hac. 2. Ex
omnibus animantibua mundis tolle septena, et septena, masculum, et
feminam; de animantibus vero immundis duo, et duo, masculum, et
feminam. 3. Sed et de volatilibus coeli septena, et septena, masculum,
et feminam: ut salvetur semen super faciem universae terrae.
4. Adhuc enim, et post dies septem ego pluam super terram
quadraginta diebus, et quadraginta noctibus, et delebo omnem
substantiam, quam feci, de superficie terrae.
5. Fecit ergo Noe omnia, quae mandaverat ei Dominus. 6. Erat-
que sexcentorum annorum, quando diluvii aquae inundaverunt super
terram. 7. Et ingressus est Noe, et filii eius cum eo, in arcam propter
aquas diluvii. 8. De animantibus quoque mundis, et immundis, et de
volucribus, ex omni, quod movetur super terram. 9. Duo et duo
ingressa sunt ad Noe in arcam, masculus, et femina, sicut
praeceperat Dominus Noe.
10. Cumque transissent septem dies, aquae diluvii inundaverunt
super terram. 11. Anno sexcentesimo vitae Noe, mense secundo,
septimo decimo die mensis, rupti sunt omnes fontes abyssi magnae,
et cataractae coeli apertae sunt. 12. Et facta est pluvia super terram
quadraginta diebus, et quadraginta noctibus. 13. In articulo diei
illius ingressus est Noe, et Sem, et Cham, et Iapheth, filii eius; uxor
illius, et tres uxores filiorum eius cum eis, in arcam. 14. Ipsi, et
omne animal secundum genus suum; universaque iumenta in genere
suo, et omne, quod movetur super terram in genere suo, cunctumque
volatile secundum genus suum, universae aves, omnesque volucres.
15. Ingressae sunt ad Noe in arcam, bina, et bina ex omni carne, in
qua erat spiritus vitae. 16. Et quae ingressa sunt, masculus, et
femina ex omni carne introierunt, sicut praeceperat ei Deus, et
inclusit eum Dominus de foris.
17. Factumque est diluvium quadraginta diebus super terram, et
multiplicatae sunt aquae, et elevaverunt arcam in sublime a terra.
18. Vehementer enim inundaverunt, et omnia repleverunt in superfi-
cie terrae: porro arca ferebatur super aquas. 19. Et aquae praeva-
luerunt nimis super terram: opertique sunt omnes montes excelsi sub
universo coelo. 20. Quindecim cubitis altior fuit aqua super montes,
quos operuerat. 21. Consumptaque est omnis caro, qua movebatur
super terram, volucrum, animantium, bestiarum, omniumque repti-
lium, quae reptant super terram: universi homines, 22. Et cuncta, in
quibus spiraculum vitae est in terra, mortua sunt. 23. Et delevit
321

1П. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Deus отпет substantiam, quae erat super terram, ab homine usque
ad pecus, tam reptile, quam volucres coeli, et deleta sunt de terra,
remansit autem solus Noe, et qui cum eo erant in arca. 24. Obtinu-
eruntque aquae terram centum quinquaginta diebus.
Caput VIII
Конец потопа и высадка на сушу
1. Recordatus autem Deus Noe, cunctorumque animantium, et
omnium iumentorum, quae erant cum eo in arca, adduxit spiritum
super terram, et imminutae sunt aquae. 2. Et clausi sunt fontes
abyssi, et cataractae coeli, et prohibitae sunt pluviae de coelo. 3. Re-
versaeque sunt aquae de terra euntes, et redeuntes; et coeperunt
minui post centum quinquaginta dies.
4. Requievitque arca mense septimo, vigesimo septimo die
mensis, super montes Armeniae. 5. At vero aquae ibant, et decres-
cebant usque ad decimum mensem: decimo enim mense, prima die
mensis, apparuerunt cacumina montium. 6. Cumque transissent
quadraginta dies, aperiens Noe fenestram arcae, quam fecerat,
dimisit corvum: 7. Qui egrediebatur, et non revertebatur, donec
siccarentur aquae super terram. 8. Emisit quoque columbam post
eum, ut videret, si iam cessassent aquae super faciem terrae. 9. Quae
cum non invenisset ubi requiesceret pes eius, reversa est ad eum in
arcam; aquae enim erant super universam terram. Extenditque
manum, et apprehensam intulit in arcam.
10. Expectatis autem ultra septem diebus aliis, rursum demisit
columbam ex arca. 11. At illa venit ad eum ad vesperam, portans
ramum olivae virentibus foliis in ore suo; intellexit ergo Noe, quod
cessassent aquae super terram. 12. Expectavitque nihilominus septem
alios dies, et emisit columbam, quae non.est reversa ultra ad eum.
13. Igitur sexcentesimo primo anno, primo mense, primo die mensis,
imminutae sunt aquae super terram; et aperiens Noe tectum arcae,
aspexit, viditque, quod exsiccata esset superficies terrae. 14. Mense
secundo, septimo, et vigesimo die mensis aref acta est terra.
15. Locutus est autem Deus ad Noe, dicens: 16. Egredere de arca
tu, et uxor tua, filii tui, et uxores filiorum tuorum tecum. 17. Cun-
cta animantia, quae sunt apud te, ex omni carne, tam in volatibus,
quam in bestiis, et universis reptilibus, quae reptant super terram,
educ tecum, et ingredimini super terram: crescite, et multiplicamini
super eam.
18. Egressus est ergo Noe, et filii eius. uxor illius, et uxores fili-
огшп eius cum eo. 19. Sed et omnia animantia, iumenta, et reptilia,
quae reptant super terram, secundum genus suum, egressa sunt de
322

1. VETUS TESTAMENTUM
Ноев ковчег
323

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Вавилонская башня
324

1. VETUS TESTAMENTUM
arca. 20. Aedificavit autem Noe altare Domino, et tollens de cunctis
pecoribus, et volucribus mundis, obtulit holocausta super altare.
21. Odoratusque est Dominus odorem suavitatis, et ait: Nequa-
quam ultra maledicam terrae propter homines: sensus enim, et
cogitatio humani cordis in malum prona sunt ab adolescentia sua;
поп igitur ultra percutiam отпет animam viventem, sicut feci.
22. Cunctis diebus terrae, sementis, et messis, frigus, et aestus, et
hiems, nox et dies, non requiescent.
Caput XI
Строительство Вавилонской башни. Смешение языков
1. Erat autem terra labii unius, et sermonum eorumdem.
2. Cumque proficiscerentur (filii Noe) de oriente, invenerunt campum
in terra Sennaar, et habitaverunt in eo. 3. Dixitque alter ad proxi-
mum suum: Venite, faciamus lateres, et coquamus eos igni. Habu-
eruntque lateres pro saxis, et bitumen pro caemento: 4. Et dixerunt:
Venite, faciamus nobis civitatem, et turrim, cuius culmen pertingat
ad coelum: et celebremus nomen nostrum, antequam dividamur in
universas terras.
5. Descendit autem Dominus, ut videret civitatem, et turrim,
quam aedificabant filii Adam. 6. Et dixit: Ecce, unus est populus, et
unum labium omnibus: coeperuntque hoc facere, nec desistent а
cogitationibus suis, donec eas opere compleant. 7. Venite igitur,
descendamus, et confundamus ibi linguam eorum, ut non audiat
unusquisque vocem proximi sui.
8. Atque ita divisit eos Dominus ex illo loco in universas terras,
et cessaverunt aedificare civitatem. 9. Et idcirco vocatum est nomen
eius Babel, quia ibi confusum est labium universae terrae: et inde
dispersit eos Dominus super faciem cunctarum regionum...

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Благовещенье
326

2. NOVUM TESTAMENTUM
2. NOVUM TESTAMENTUM
НОВЫЙ ЗАВЕТ
EVANGELIUM SECUNDUM LUCAM
ЕВАНГЕЛИЕ ОТ ЛУКИ
1, 26—33
Благовещенье
26...Missus est Angelus Gabriel a Deo in civitatem Galilaeae, cui
nomen Nazareth, 27. ad Virginem desponsatam viro, cui nomen erat
Ioseph, de domo David, et nomen virginis Maria. 28. Et ingressus
Angelus ad eam dixit: Ave, gratia plena, Dominus tecum, benedicta
tu in mulieribus. 29. Quae cum audisset, turbata est in sermone eius,
et cogitabat qualis esset ista salutatio. 30. Et ait Angelus ei: Ne
timeas, Maria; invenisti enim gratiam apud Deum: 31. ecce concipies
in utero, et paries filium, et vocabis nomen eius IESUM. 32. Hic erit
magnus, et Filius Altissimi vocabitur, et dabit illi Dominus Deus
sedem David patris eius: 33. et regnabit in domo Iacob in aeternum,
et regni eius non erit finis...
2, 1—20
Рождество Христово.
Поклонение пастухов
1. Factum est autem in diebus illis, exiit edictum a Caesare
Augusto ut describeretur universus orbis. 2. Haec descriptio prima,
facta est a praeside Syriae Cyrino: 3. et ibant omnes ut profiterentur
singuli in suam civitatem. 4. Ascendit autem et Ioseph a Galilaea de
civitate Nazareth in Iudaeam in civitatem David, quae vocatur
Bethlehem: eo quod esset de domo, et familia David, 5. ut profitere-
tur cum Maria desponsata sibi uxore praegnante. 6. Factum est
autem, cum essent ibi, impleti sunt dies ut pareret. 7. Et peperit
filium suum primogenitum, et pannis eum involvit, et reclinavit eum
in praesepio; quia non erat eis locus in diversorio.
8. Et pastores erant in regione eadem vigilantes, et custodientes
vigilias noctis super gregem suum. 9. Et ecce angelus Domini stetit
iuxta illos, et claritas Dei circumfulsit illos, et timuerunt timore
S27

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Рождество Христово
328

2. NOVUM TESTAMENTUM
magno. 10. Et dixit illis angelus: Nolite timere: ecce enim evangelizo
vobis gaudium magnum, quod erit omni populo: 11. quia natus est
vobis hodie Salvator, qui est Christus Dominus in civitate David.
12. Et hoc vobis signum: Invenietis infantem pannis involutum, et
positum in praesepio. 13. Et subito facta est cum angelo multitudo
militiae caelestis laudantium Deum et dicentium:
14. Gloria in altissimis Deo,
et in terra pax hominibus bonae vohlntatis.
15. Et factum est, ut discesserunt ab eis Angeli in caelum:
pastores loquebantur ad invicem: Transeamus usque Bethlehem, et
videamus hoc verbum, quod factum est, quod Dominus ostendit
nobis. 16. Et venerunt festinantes: et invenerunt Mariam, et Ioseph,
et infantem positum in praesepio. 17. Videntes autem cognoverunt de
verbo, quod dictum erat illis de puero hoc. 18. Et omnes, qui audi-
erunt, mirati sunt: et de his, quae dicta erant a pastoribus ad ipsos.
19. Maria autem conservabat omnia verba haec, conferens in corde
suo. 20. Et reversi sunt pastores glorificantes, et laudantes Deum in
omnibus, quae audierant, et viderant sicut dictum est ad illos.
***
EVANGELIUM SECUNDUM MATTHAEUM
ЕВАНГЕЛИЕ ОТ МАТФЕЯ
2, 1—23
Поклонение волхвов. Происки Ирода.
Бегство в Египет. Избиение младенцев.
1. Cum ergo natus esset Iesus in Bethlehem Iuda in diebus Herodis
regis, ecce Magi ab oriente venerunt. Ierosolymam 2. dicentes: Ubi
est, qui natus est rex Iudaeorum? Vidimus enim stellam eius in
oriente et venimus adorare eum. 3. Audiens autem Herodes rex,
turbatus est, et omnis Ierosolyma cum illo. 4. Et congregans omnes
principes sacerdotum, et Scribas populi, sciscitabatur ab eis ubi
Christus nasceretur. 5. At illi dixerunt ei: In Bethlehem Iudae: Sic
enim scriptum est per Prophetam:
6. Et tu Bethlehem terra Iuda,
nequaquam minima es in principibus Iuda:
ex te enim exiet dux,
qui regat populum meum Israel.
329

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Путешествие волхвов в Вифлеем
330

2. NOVUM TESTAMENTUM
7. Типе Herodes clam vocatis Magis diligenter didicit ab eis
tempus stellae, quae Apparuit eis: 8. et mittens illos in Bethlehem,
dixit: Ite, et interrogate diligenter de puero: et cum inveneritis,
renunciate mihi, ut et ego veniens adorem eum. 9. Qui autem
audissent regem, abierunt.
Et ecce stella, quam viderant in oriente, antecedebat eos, usque
dum veniens staret supra, ubi erat puer. 10. Videntes autem stellam
gavisi siint gaudio magno valde. 11. Et intrantes domum invenerunt
puerum cum Maria matre eius, et procidentes adoraverunt eum, et,
apertis thesauris suis, obtulerunt ei munera, aurum, thus, et
myrrham. 12. Et responso accepto in somnis ne redirent ad Herodem,
,per aliam viam reversi sunt in regionem suam.
13. Qui cum recessisent, ecce angelus Domini apparuit in somnis
Ioseph, dicens: Surge, et accipe puerum, et matrem eius, et fuge in
Aegyptum, et esto ibi usque dum dicam tibi. Futurum est enim ut
Herodes quaerat puerum ad perdendum eum. 14. Qui consurgens ac-
cepit puerum, et matrem eius nocte, et secessit in Aegyptum: 15. et
erat ibi usque ad obitum Herodis: ut adimpleretur quod dictum est а
Domino per Prophetam dicentem: Ex Aegypto vocavi filium meum.
16. Tunc Herodes videns quoniam illusus esset a Magis, iratus est
valde, et mittens occidit omnes pueros, qui erant in Bethlehem, et in
omnibus finibus eius a bimatu et infra secundum tempus, quod
exquisierat a Magis. 17. Tunc adimpletum est quod dictum est per
Ieremiam prophetam dicentem:
18. Vox in Rama audita est
ploratus, et ululatus multus:
Rachel plorans filios suos,
et noluit consolari, quia non sunt.
19. Defuncto autem Herode, ecce angelus Domini apparuit in
somnis Ioseph in Aegypto, 20. dicens: Surge, et accipe puerum, et
matrem eius, et vade in terram Israel: defuncti sunt enim, qui
quaerebant animam pueri. 21. Qui consurgens, accepit puerum, et
matrem eius, et venit in terram Israel. 22. Audiens autem quod
Archelaus regnaret in Iudaea pro Herode patre suo, timuit illo ire: et
admonitus in somnis, secessit in partes Galilaeae. 23. Et veniens
habitavit in civitate, quae vocatur Nazareth: ut adimpleretur quod
dictum est per Prophetas: Quoniam Nazaraeus vocabitur.

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
4, 23 — 5, 48
Учение Христа (из Нагорной проповеди)
4, 23. Et circuibat Iesus totam Galilaeam, docens in synagogis
eorum, et praedicans evangelium regni: et sanans omnem languorem,
et omnem infirmitatem in populo. 24. Et abiit opinio eius in totam
Syriam, et obtulerunt ei omnes male habentes, variis languioribus, et
tormentis comprehensos, et qui daemonia habebant, et lunaticos, et
paralyticos, et curavit eos: 25. et secutae sunt eum turbae multae de
Galilaea, et Decapoli, et de Ierosolymis, et de Iudaea, et de trans
Iordanem.
5, 1. Videns autem Iesus turbas, ascendit in montem, et cum se-
disset, accesserunt ad eum discipuli eius, 2. et aperiens os suum do-
cebat eos dicens:
3. Beati pauperes spiritu: quoniam ipsorum est regnum caelorum.
4. Beati mites: quoniam ipsi possidebunt terram.
5. Beati, qui lugent: quoniam ipsi consolabuntur.
6. Beati, qui esuriunt, et sitiunt iustitiam: quoniam ipsi satura-
buntur.
7. Beati misericordes: quoniam ipsi misericordiam consequentur.
8. Beati mundo corde: quoniam ipsi Deum videbunt.
9. Beati pacifici: quoniam filii Dei vocabuntur.
10. Beati, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam: quoni-
am ipsorum est regnum caelorum.
11. Beati estis cum maledixerint vobis, et persecuti vos fuerint,
et dixerunt omne malum adversum vos mentientes, propter me: 12.
gaudete, et exultate, quoniam merces vestra copiosa est in caelis. Sic
enim persecuti sunt prophetas, qui fuerunt ante vos...
17. Nolite putare quoniam veni solvere legem, aut prophetas: non
veni solvere, sed adimplere...
38. Audistis quia dictum est: Oculum pro oculo, et dentem pro
dente. 39. Ego autem dico vobis, non resistere malo: sed si quis te
percusserit in dexteram maxillam tuam, praebe illi et alteram: 40. et
ei, qui vult tecum iudicio contendere, et tunicam tuam tollere, dimit-
te ei et pallium. 41. Et quicumque te angariaverit mille passus, vade
cum illo et alia duo. 42. Qui petit a te, da ei: et volenti mutuari a te,
ne avertaris.
43. Audistis quia dictum est: Diliges proximum tuum, et odio
habebis inimicum tuum. 44. Ego autem dico vobis: Diligite inimicos
vestros, benefacite his, qui oderunt vos: et orate pro persequentibus,
et calumniantibus vos: 45. ut sitis filii patris vestri, qui in caelis est:
qui solem suum oriri facit super bonos, et malos: et pluit super iustos
et iniustos. 46. Si enim diligitis eos, qui vos diligunt, quam merce-
332

2. NOVUM TESTAMENTUM
dem habebitis? nonne et publicani hoc faciunt? 47. Et si salutaveritis
fratres vestros tantum, quid amplius facitis? nonne et ethnici hoc
faciunt? 48. Estote ergo vos perfecti, sicut et pater vester caelestis
perfectus est.
Нагорная проповедь
333

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
B. ORATIONES CATHOLICAE
(Католические молитвы)
AVE, MARIA
РАДУЙСЯ, ДЕВА МАРИЯ
Ave, Maria, gratia plena; Dominus tecum: benedicta tu in mulie-
ribus, et benedictus fructus ventris tui Iesus. Sancta Maria, Mater
Dei, ora pro nobis peccatoribus, nunc et in hora mortis nostrae.
Amen.
Благовещенье. Створка алтаря XIV в.
334

В. ORATIONES CATHOLICAE
PATER NOSTER
ОТЧЕ НАШ
Pater noster, qui es in caelis, sanctificetur nomen tuum. Adve-
niat regnum tuum. Fiat voluntas tua, sicut in caelo et in terra.
Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Et dimitte nobis debita
nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Et ne nos inducas
in tentationem, sed libera nos a malo. Amen.
Кельнский собор
335

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
CREDO
ВЕРУЮ (СИМВОЛ ВЕРЫ)
Credo in Deum, Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae;
et in Iesum Christum, Filium eius unicum, Dominum nostrum: qui
conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine, passus sub
Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus: descendit ad inferos;
tertia die resurrexit a mortuis; ascendit ad caelos; sedet ad dexteram
Dei Patris omnipotentis: inde venturus est iudicare vivos et mortuos.
Credo in Spiritum Sanctum, sanctam Ecclesiam catholicam, Sancto-
rum communionem, remissionem peccatorum, carnis resurrectionem,
vitam aeternam. Amen.
***
ТЕ DEUM LAUDAMUS
(HYMNUS AMBROSIANUS)
ТЕБЯ БОГА ХВАЛИМ
Те Deum laudamus: te Dominum confitemur.
Те aeternum Patrem omnis terra veneratur.
Tibi omnes Angeli, tibi Caeli, et universae Potestates:
Tibi Cherubim et Seraphim incessabili voce proclamant:
Sanctus, Sanctus, Sanctus Dominus, Deus Sabaoth.
Pleni sunt caeli et terra maiestatis gloriae tuae.
Те gloriosus Apostolorum chorus,
Те Prophetarum laudabilis numerus,
Те Martyrum candidatus laudat exercitus.
Те per orbem terrarum sancta confitetur Ecclesia,
Patrem immensae maiestatis;
Venerandum tuum verum et unicum Filium;
Sanctum quoque Paraclitum Spiritum.
Tu Rex gloriae, Christe.
Tu Patris sempiternus es Filius.
Tu, ad liberandum suscepturus hominem, non horruisti
Virginis uterum.
Tu, devicto mortis aculeo, aperuisti credentibus regna
caelorum.
Tu ad dexteram Dei sedes, in gloria Patris.
Iudex crederis esse venturus.
Те ergo quaesumus, tuis famulis subveni, quos pretioso
sanguine redemisti.
336

В. ORATIONES CATHOLICAE
337

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Aeterna fac cum Sanctis tuis in gloria numerari.
Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic hereditati tuae.
Et rege eos, et extolle illos usque in aeternum.
Per singulos dies benedicimus te;
Et laudamus nomen tuum in saeculum, et in saeculum saeculi.
Dignare, Domine, die isto sine peccato nos custodire.
Miserere nostri, Domine, miserere nostri.
Fiat misericordia tua, Domine, super noa, quemadmodum
speravimus in te.
In te, Domine, speravi: non confundar in aeternum.
Перед смертью. С картины И. Босха
338

В. ORATIONES CATHOLICAE
CONFESSIO
ЧИН ИСПОВЕДИ
Confiteor Deo omnipotenti, beatae Mariae semper Virgini, beato
Michaeli Archangelo, beato Ioanni Baptistae, sanctis Apostolis Petro
et Paulo, et omnibus Sanctis, quia peccavi nimis cogitatione, verbo et
opere: mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa. ideo precor beatam
Mariam semper Virginem, beatum Michaelem Archangelum, beatum
Ioannem Baptistam, sanctos Apostolos Petrum et Paulum, et omnes
Sanctos, orare pro me ad Dominum, Deum nostrum. Misereatur nost-
ri omnipotens Deus, et, dimissis peccatis nostris, perducat nos ad vi-
tam aeternam. Indulgentiam, absolutionem et remissionem peccato-
rum nostrorum tribuat nobis omnipotens et misericors Dominus.
Amen.
***
REQUIEM
РЕКВИЕМ
В основе "Реквиема" лежит латинское стихотворение (см.
раздел Sequentia), написанное в XIII в. францисканцем Томасом де
Челано (Thomas de Celano). В сочетании с другими частями
(Introitus, Kyrie, Offertorium, Sanctus etc.) этот текст входит в
чинопоследование католической заупокойной мессы, которая
послужила основой для многих композиций западноевропейской
музыки. Из них самыми знаменитыми являются версии Моцарта
и Верди. Свое название произведение получило по первому слову,
стоящему в асе. sing. (Requiem aeternam dona eis, Domine).
INTROITUS
Requiem aeternam dona eis, Domine,
et lux perpetua luceat eis.
Те decet hymnus, Deus, in Sion,
et tibi reddetur votum in Ierusalem.
Exaudi orationem meam,
ad te omnis саго veniet.
Requiem aeternam dona eis, Domine,
et lux perpetua luceat eis.
339

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
KYRIE
Kyrie eleison.
Christe eleison.
Kyrie eleison.
SEQUENTIA
Dies irae, dies illa
Solvet saeclum in favilla,
Teste David cum Sibylla.
Quantus tremor est futurus,
Quando iudex est venturus,
Cuncta stricte discussurus.
Quaerens me sedisti lassus,
Redemisti crucem passus,
Tantus labor non sit cassus.
Iuste iudex ultionis,
Donum f ac remissionis
Ante diem rationis.
Tuba mirum spargens sonum
Per sepulcra regionum
Coget omnes ante thronum.
Mors stupebit et natura,
Cum resurget creatura
Iudicanti responsura.
Liber scriptus proferetur,
In quo totum continetur,
Unde mundus iudicetur.
Iudex ergo cum sedebit,
Quidquid latet, apparebit,
Nil inultum remanebit.
Ingemisco tamquam reus,
Culpa rubet vultus meus,
Supplicanti parce, Deus.
Qui Mariam absolvisti
Et latronem exaudisti,
Mihi quoque spem dedisti.
Preces meae non sunt dignae,
Sed tu bonus f ac benigne,
Ne perenni cremer igne.
Inter oves locum praesta,
Et ab haedis me sequestra,
Statuens in parte dextra.
Quid sum miser tunc dicturus,
Quem patronum rogaturus,
Cum vix iustus sit securus?
Confutatis maledictis,
Flammis acribus addictis,
Voca me cum benedictis.
Rex tremendae maiestatis,
Qui salvandos salvas gratis,
Salva me, fons pietatis.
Recordare, Iesu pie,
Quod sum causa tuae viae,
Ne me perdas illa die.
Oro supplex et acclinis,
Cor contritum quasi cinis,
Gere curam mei finis.
Lacrimosa dies illa,
Qua resurget ex favilla
Iudicandus homo reus.
340

В. ORATIONES CATHOLICAE
Huic ergo parce, Deus,
Pie Iesu Domine,
dona eis requiem.
Страшный суд, Христос как судия. С фрески Микеланджело
341

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
OFFERTORIUM
Domine, Iesu Christe, Rex gloriae,
libera animas omnium fidelium defunctorum
de poenis inferni, et de profundo lacu:
libera eas de ore leonis,
ne absorbeat eas tartarus,
ne cadant in obscurum,
sed signifer sanctus Michael
repraesentet eas in lucem sanctam,
quam olim Abrahae promisisti
et semini eius.
Hostias et preces, tibi, Domine,
laudis offerimus;
tu suscipe pro animabus illis,
quarum hodie memoriam facimus:
fac eas, Domine, de morte transire ad vitam,
quam olim Abrahae promisisti
et semini eius.
SANCTUS
Sanctus, Sanctus, Sanctus,
Dominus Deus Sabaoth!
Pleni sunt coeli et terra gloria tua.
Osanna in excelsis.
BENEDICTUS
Benedictus, qui venit in nomine Domini.
Osanna in excelsis.
AGNUS DEI
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
dona eis requiem.
Agnus Dei, qui tollis peccata mundi,
dona eis requiem sempiternam.
COMMUNIO
Lux aeterna luceat eis, Domine,
cum Sanctis tuis in aeternum,
quia pius es.
342

В. ORATIONES CATHOLICAE
Requiem aeternam dona eis, Domine,
et lux perpetua luceat eis,
cum sanctis tuis in aeternum,
quia pius es.
***
STABAT MATER
СТОЯЛА МАТЕРЬ
Знаменитый гимн Богородице Марии возник в XIII в. Его
автором традиционно считается итальянец Джакопоне да Тоди (Jacopo-
ne da Todi). Текст гимна положили на музыку многие
композиторы (Палестрина, Перголези, Гайдн, Моцарт, Шуберт, Россини,
Верди, Дворжак).
Христос на кресте. Художник Лукас Кранах Старший
343

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Stabat mater dolorosa
juxta crucem lacrimosa
dum pendebat filius,
cuius animam gementem,
contristatam et dolentem
pertransivit gladius.
О quam tristis est aff licta
fuit illa benedicta
mater Unigeniti!
Quae maerebat et dolebat
pia mater dum videbat
nati poenas incliti!
Quis est homo qui non fleret,
matrem Christi si videret
in tanto supplicio?
Qui non posset contristari
Christi matrem contemplari
dolentem cum filio?
Pro peccatis suae gentis
vidit Iesum in tormentis
et flagellis subditum.
Vidit suum dulcem natum
moriendo desolatum,
dum emisit spiritum.
Eia, mater, fons amoris,
me sentire vim doloris
fac ut tecum lugeam.
Fac ut ardeat cor meum
in amando Christum Deum,
ut sibi complaceam.
Sancta mater, istud agas,
crucifixi fige plagas
cordi meo valide.
Tui nati vulnerati,
tam dignati pro me pati,
poenas mecum divide.
Fac me tecum pie flere,
crucif ixo condolere
donec ego vixero;
iuxta crucem tecum stare
et me tibi sociare
in planctu desidero.
Virgo virginum praeclara,
mihi iam non sis amara,
fac me tecum plangere.
Fac ut portem Christi mortem,
passionis fac consortem
et plagas recolere,
Fac me plagis vulnerari,
f ac me cruce inebriari
et cruore filii.
Flammis ne urar succensus,
per te, Virgo, sim defensus
in die iudicii.
Christe, cum sit hinc exire,
da per matrem me venire
ad pabnam victoriae.
Quando corpus morietur,
fac ut anima donetur
paradisi gloriae!
Amen.
***

В. ORATIONES CATHOLICAE
LAUDA, SION
ХВАЛИ, СИОНЕ
Гимн принадлежит перу великого богослова западной церкви
Фомы Аквинского (Thomas Aquinas) (1224/5 — 1274 гг.). Он
содержит поэтическую квинтэссенцию догматов христианской веры
и вошел в чинопоследование богослужения католической церкви.
Lauda, Sion, Salvatorem,
lauda ducem et pastorem
in hymnis et canticis.
Quantum potes, tantum aude:
quia maior omni laude,
nec laudare sufficis.
Laudis thema specialis,
panis vivus et vitalis
hodie praeponitur.
Quem in sacrae mensa caenae,
turbae fratrum duodenae
datum non ambigitur.
Sit laus plena, sit sonora,
sit iucunda, sit decora
mentis iubilatio.
Dies enim sollemnis agitur,
in qua mensae prima recellitur
huius institutio.
In hac mensa novi Regis,
novum Pascha novae Legis
Phase vetus terminat.
Vetustatem novitas,
umbram fugat feritas,
noctem lux eluminat.
Quod in cena Christus gessit,
f aciendum hoc expressit
in sui memoriam.
345

III. TEXTUS BIBLICI ET LITURGICI
Docti sacris institutis
panem, vinum in salutis
consecramur hostiam.
Dogma datur Christianis,
quod in carnem transit panis
et vinum in sanguinem.
Quod поп capis, quod non vides,
animosa firmat fides
praeter rerum ordinem.
Sub diversis speciebus,
signis tantum, et non rebus,
latent res eximiae:
Caro cibus, sanguis potus,
manet tamen Christus totus
sub utraque specie.
A sumente non concisus,
non confractus, non divisus:
integer accipitur.
Sumit unus, sumunt mille:
quantum isti, tantum ille:
nec sumptus consumitur.
Sumunt boni, sumunt mali,
sorte tamen inaequali
vitae vel interitus:
Mors eat malis, vita bonis.
Vide paris sumptionis
quam sit dispar exitus!
Fracto demum sacramento
ne vacilles, sed memento:
tantum esse sub fragmento,
quantum toto tegitur.
Nulla rei fit scissura:
signi tantum fit fractura:
qua nec status, nec statura
signati minuitur.
346

В. ORATIONES CATHOLICAE
Esse panis Angelorum
factus cibus viatorum:
vere panis f iliorum
non mittendus canibus.
Bone Pastor, Panis vere,
Jesu, nostri miserere!
Tu nos pasce, nos tuere,
Tu nos bona f ac videre
in terra viventium.
Те, qui cuncta scis et vales:
qui nos pascis hic mortales
tuos sibi commensales
coheredes et sodales
fac Sanctorum civium!
Amen. Alleluia.

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
IV. AUCTORES MEDII AEVI AC
RENASCENTIAE
(Писатели средних веков и Возрождения)
После падения Римской империи в V веке н. э. латинский
язык еще более тысячи лет оставался языком литературы, поэзии,
дипломатии, образования и религии для многих народов Западной
и Центральной Европы. От Ирландии до Италии и от Польши до
Испании образованные люди общались между собой, вели дела и
писали труды на латыни. В этом разделе вы познакомитесь с
некоторыми образцами латинской поэзии средневековья и
Возрождения (стихи раннехристианских поэтов и поэзия вагантов,
духовные драмы Хротсвиты, эпос и лирика Петрарки,
стихотворение папы римского Урбана VIII), с произведениями отцов
церкви (Августин), со средневековыми историками ("Гетика"
Иордана и жизнеописание Карла Великого) и публицистами
Гуманизма (Эразм Роттердамский), низовой латинской
беллетристикой ("Деяния римлян", анонимные "Загадки" и "Фацеции"
Поджо Браччолини), с образцом дипломатического договора,
заключенного в Бонне в 921 г. и закрепившего окончательное
разделение Франкского королевства на западную ("французскую")
и восточную ("германскую") части.
***
А. ПОЭЗИЯ И ПРОЗА
АВГУСТИН
AURELIUS AUGUSTINUS
Аврелий Августин (354—430 гг.) — отец церкви, один из
крупнейших раннехристианских латинских писателей. Проведя
бурную языческую юность, обучаясь философии и пройдя большой
духовный путь, он в 387 г. был крещен миланским епископом
Амброзием. В 396 г. он сам становится епископом г. Гиппона в
Нумидии, где ведет активную проповедническую и литературную
деятельность. От Августина дошло множество теологических
сочинений. Среди них особое место занимает труд "Confessiones"
348

AURELIUS AUGUSTINUS
(Исповедь), который стал первым в европейской литературе
автобиографическим произведением. В нем автор детально
исследует свой внутренний мир, свое становление как личности,
описывает обращение в христианство. Кроме фрагментов из
"Исповеди", мы приводим также отрывок стихотворения "De
anima" (О душе), приписываемого Августину.
Святой Августин
349

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
CONFESSIONES
ИСПОВЕДЬ
LIBER I
Введение
1. Magnus es, Domine, et laudabilis valde: magna virtus tua et
sapientiae tuae non est numerus. Et laudare te vult homo, aliqua
portio creaturae tuae, et homo circumferens mortalitatem suam,
circumferens^ testimonium peccati sui et testimonium, quia superbis
resistis: et tamen laudare te vult homo, aliqua portio creaturae tuae.
Tu excitas, ut laudare te delectet, quia fecisti nos ad te et inquietum
est cor nostrum, donec requiescat in te. Da mihi, Domine, scire et
intellegere, utrum sit prius invocare te an laudare te et scire te prius
sit an invocare te. Sed quis te invocat nesciens te? Aliud enim pro
alio potest invocare nesciens. An potius invocaris, ut sciris?
Quomodo autem invocabunt in quem non crediderunt? Aut quomodo
credunt sine praedicante? Et laudabunt Dominum qui requirunt eum.
Quaerentes enim inveniunt eum et invenientes laudabunt eum.
Quaeram te, Domine, invocans te et invocem te credens in te:
praedicatus enim es nobis. Invocat te, Domine, fides mea, quam
dedisti mihi, quam inspirasti mihi per humanitatem filii tui, per
ministerium praedicatoris tui.
Обучение в школе
12. In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de
adulescentia metuebatur, non amabam litteras et me in eas urgeri
oderam; et urgebar tamen et bene mihi fiebat, nec faciebam ego bene:
non enim discerem, nisi cogerer. Nemo enim invitus bene facit,
etiamsi bonum est quod facit...
13. Quid autem erat causae, cur graecas litteras oderam, quibus
puerulus imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est.
Adamaveram enim latinas, non quas primi magistri, sed quas docent
qui grammatici vocantur. Nam illas primas, ubi legere et scribere et
numerare discitur, non minus onerosas poenalesque habebam quam
omnes graecas. Unde tamen et hoc nisi de peccato et vanitate vitae,
qua caro eram et spiritus ambulans et non revertens? Nam utique
meliores, quia certiores, erant primae illae litterae, quibus fiebat in
me et factum est et habeo illud ut et legam, si quid scriptum invenio,
et scribam ipse, si quid volo, quam illae, quibus tenere cogebar
350

AURELIUS AUGUSTINUS
Aeneae nescio cuius errores oblitus errorum meorum et plorare
Didonem mortuam, quia se occidit ab amore, cum interea me ipsum
in his a te morientem, Deus, vita mea, siccis oculis ferrem
miserrimus.
Quid enim miserius misero non miserante se ipsumet flente
Didonis mortem, quae fiebat amando Aenean, non flente autem
mortem suam, quae fiebat non amando te, Deus, lumen cordis mei et
panis oris intus animae meae et virtus maritans mentem meam et
sinum cogitationis meae?...
Sed nunc in anima mea clamet Deus meus, et veritas tua dicat
mihi: non est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior.
Nam ecce paratior sum oblivisci errores Aeneae atque omnia eius
modi quam scribere et legere. At enim vela pendent liminibus
grammaticarum scholarum, sed non illa magis honorem secreti quam
tegimentum erroris significant. Non clament adversus me quos iam
non timeo, dum confiteor tibi quae vult anima mea, Deus meus, et
adquiesco in reprehensione malarum viarum mearum, ut diligam
bonas vias tuas; non clament adversus me venditores grammaticae vel
emptores, quia, si proponam eis interrogans, utrum verum sit, quod
Aenean aliquando Carthaginem venisse poeta dicit, indoctiores
nescire se respondent, doctiores autem etiam negabunt verum esse.
At si quaeram quibus litteris scribatur Aeneae nomen, omnes mihi,
qui haec didicerunt, verum respondent secundum id pactum et
placitum, quo inter se homines ista signa firmarunt. Item si quaeram
quid horum maiore vitae huius incommodo quisque obliviscatur,
legere et scribere an poetica illa figmenta, quis non videat quid
responsurus sit qui non est penitus
oblitus sui? Peccabam ergo puer, cum
illa inania istis utilioribus amore
praeponebam vel potius ista oderam, illa
amabam. Iam vero unum et unum duo,
duo et duo quattuor odiosa cantio mihi
erat et dulcissimum spectaculum vani-
tatis equus ligneus plenus armatis et
Troiae incendium atque ipsius umbra
Creusae.
14. Cur ergo graecam etiam gramma-
ticam oderam talia cantantem? Nam et
Homerus peritus texere tales fabellas et
dulcissime vanus est. Mihi tamen amarus
erat puero. Credo etiam graecis pueris
Vergilius ita sit, cum eum sic discere
cbguntur ut ego illum. Videlicet diffi-
flultas, difficultas omnino ediscendae Школьная сцена
351

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
linguae peregrinae, quasi felle aspergebat omnes suavitates graecas
fabulosarum narrationum. Nulla enim verba illa noveram et saevis
terroribus ac poenis, ut nossem, instabatur mihi vehementer. Nam et
latina aliquando infans utique nulla noveram et tamen advertendo
didici sine ullo metu atque cruciatu inter etiam blandimenta
nutricum et ioca adridentium et laetitias alludentium. Didici vero illa
sine poenali onere urgentium, cum me urgeret cor meum ad parienda
concepta sua, id quod non esset, nisi aliqua verba didicissem поп а
docentibus, sed a loquentibus, in quorum et ego auribus parturiebam
quidquid sentiebam. Hinc satis elucet maiorem habere vim ad
discenda ista liberam curiositatem quam meticulosam necessitatem...
LIBER VIII
Обращение в христианство
6. Quodam igitur die... cum ecce ad nos domum venit ad me et
Alypium (sc. amicum Augustini) Ponticianus quidam, civis noster, in
quantum Afer, praeclare in palatio militans: nescio quid a nobis
volebat, et consedimus, ut conloqueremur. Et forte supra mensam
lusoriam, quae ante nos erat, adtendit codicem: tulit, aperuit, invenit
apostolum Paulum, inopinate sane; putaverat enim aliquid de libris,
quorum professio me conterebat. Tum vero arridens, meque intuens,
gratulatorie miratus est, quod eas et solas prae oculis meis litteras
repente conperisset. Christianus quippe et fidelis erat, et saepe tibi,
Deo nostro, prosternebatur in ecclesia crebris et diuturnis
orationibus. Cui ego cum indicassem illis me scripturis curam
maximam inpendere, ortus est sermo ipso narrante de Antonio
Aegyptio monacho, cuius nomen excellenter clarebat apud servos
tuos, nos autem usque in illam horam latebat. Quod ille ubi comperit,
immoratus est in eo sermone, insinuans tantum virum ignorantibus,
et admirans eandem nostram ignorantiam. Stupebamus autem,
audientes tam recenti memoria et prope nostris temporibus testatissi-
ma mirabilia tua, in fide recta et Catholica ecclesia. Omnes mira-
bamur, et nos, quia magna erant, et ille, quia inaudita nobis erant.
7. ...Terminato autem sermone et causa, qua venerat, abiit ille, et
ego ad me, quae non in me dixi? Quibus sententiarum verberibus non
flagellavi animam meam, ut sequeretur me conantem post te ire? Et
renitebatur, recusabat et non se execusabat. Consumpta erant et con-
victa argumenta omnia: remanserat multa trepidatio, et quasi mortem
formidabat restringi a fluxu consuetudinis, quo tabescebat in mortem.
9. Sic aegrotabam et excruciabar, accusans memet ipsum solito
acerbius nimis, ac volvens et versans me in vinculo meo, donec
abrumperetur totum, quo iam exiguo tenebar....
352

AURELIUS AUGUSTINUS
12. Ubi vero a fundo arcano alta consideratio traxit et congessit
totam miseriam meam in conspectu cordis mei, oborta est procella in-
gens, ferens ingentem imbrem lacrimarum... Ego sub quadam fici
arbore atravi me nescio quomodo, et dimisi habenas lacrimis, et
proruperunt flumina oculorum meorum, acceptabile sacrificium tu-
um, et non quidem his verbis, sed in hac sententia multa dixi tibi:
"Et tu, Domine, usquequo? Usquequo, Domine, irasceris in finem? ne
memor fueris iniquitatum nostrarum antiquarum." Sentiebam enim
eis me teneri. Iactabam voces miserabiles: "Quamdiu, quanldiu 'cras
et cras'? Quare non modo? Quare non hac hora finis turpitudinis
meae?"
Dicebam haec, et flebam, amarissima contritione cordis mei. Et
ecce audio vocem de vicina domo cum cantu dicentis, et crebro
repetentis, quasi pueri an puellae, nescio: "Tolle lege, tolle lege".
Statimque mutato vultu intentissimus cogitare coepi, utrumnam
solerent pueri in aliquo genere ludendi cantitare tale aliquid, nec
occurrebat omnino audisse me uspiam: repressoque impetu lacrima-
rum surrexi, nihil aliud interpretans divinitus mihi iuberi, nisi ut
aperirem codicem et legerem quod primum caput invenissem...
[Codicem apostoli] arripui, aperui et legi in silentio capitulum, quo
primum coniecti sunt oculi mei: non in comissationibus et ebrieta-
tibus, non in cubilibus et inpudicitiis, non in contentione et aemula-
tione, sed induite dominum Iesum Christum, et carnis providentiam
ne feceritis in concupiscentiis. Nec ultra volui legere, nec opus erat.
Statim quippe cum fine huiusce sententiae, quasi luce securitatis
infusa cordi meo, omnes dubitationis tenebrae diffugerunt...
***
DE ANIMA
О ДУШЕ
1 6mnia sunt bona: sunt, quia tu, bonus, omnia c6ndis.
Nil nostrum est in eis, nisi quod peccamus, amantes
Ordine neglecto pro te, quod conditur abs te.
Omnia nam, quae sunt, a te sunt, te sine nil [est].
5 His sine tu, simul es pro cunctis his et in illis.
His sine [tu], quod es, es; non hi sunt te sine, quod sunt.
Ас nec id hi quod tu, nec tu quod hi, sed in illis
Totus ades: in te totus, totus et in ipsis.
Hi nam nec sibi nec tibi toti, sed sibi sunt hoc
10 Quod sunt, in quantum sunt, in tantum sibi toti.
353

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
ВЕНАНЦИЙ ФОРТУНАТ
VENANTIUS FORTUNATUS
Венанций Фортунат, один из образованнейпшх людей своего
времени, жил во второй половине VI века. Будучи близок
придворным и литературным кругам Франции, он оставил большое
литературное наследие, среди которого и эпические поэмы, и
биографии, и лирическая поэзия. Публикуемое ниже
стихотворение показывает, как в раннехристианской литературе
классическая по форме поэзия наполняется христианским содержанием.
CRUX BENEDICTA NITET
СИЯЕТ КРЕСТ БЛАГОСЛОВЕННЫЙ
Сгйх benedicta nitet, Dominus qua c&rne pependit
Atque сгибге su6 vulnera n6stra lav&t,
Mitis amore pio pro nobis victima factus
Traxit ab ore lupi qua sacer agnus oves,
Transfixis palmis ubi mundum a clade redemit,
Atque suo clausit funere mortis iter.
Hic manus illa fuit clavis confixa cruentis
Quae eripuit Paulum crimine, morte Petrum.
Fertilitate potens, о dulce et nobile lignum,
Quando tuis ramis tam nova poma geris!
Cuius odore novo defuncta cadavera surgunt,
Et redeunt vitae qui caruere diem.
Nullum uret aestus sub frondibus arboris huius,
Luna nec in noctem sol neque meridie.
Tu plantata micas secus, est ubi cursus aquarum,
Spargis et ornatas flore recente comas.
Appensa est vitis inter tua brachia, de qua
Dulcia sanguineo vina rubore fluunt.

VENANTIUS FORTUNATUS
Христос с крестом. Микеланджело
355

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
ИОРДАН
IORDANES
В середине VI века некий Иордан, происходивший, вероятно,
из смешанной гото-аланской среды, переложил в сокращении не
дошедший до нас труд своего предшественника Флавия Магна
Аврелия Кассиодора Сенатора "Готская история". В этом
сочинении описывалась древняя история готов, начиная с
легендарных эпических времен и кончая событиями,
современными Кассиодору и Иордану. Авторы переносили на готов древнее
имя одного из фракийских народов — "гетов", отсюда и название
труда "Getica". "Гетика" дает одно из самых ранних и полных
средневековых описаний Восточной Европы, в ней содержатся
ценные сведения о древней истории славян, об империи готского
короля Германариха, о вторжении в Европу гуннов Аттилы и т. д.
В латинском языке Иордана наблюдаются некоторые отклонения
орфографического и грамматического свойства от норм
классической латыни. Полный латинский текст "Гетики" и его русский
перевод имеются в книге: Иордан. О происхождении и деяниях
готов. Getica. Вступ. статья, перевод и коммент. Е. Ч. Скржинс-
кой. М., 1960.
DE ORIGINE ACTIBUSQUE GETARUM (GETICA)
О ПРОИСХОЖДЕНИИ И ДЕЯНИЯХ ГЕТОВ
Географическое положение Скифии
30. Scythia si quidem Germaniae terrae confinis eo tenus, ubi
Hister oritur amnis, vel stagnus dilatatur Morsianus, tendens usque
ad flumina Tyram, Danastrum et Vagosolam, magnumque illum
Danaprum, Taurumque montem, non illum Asiae, sed proprium, id
est Scythicum, per omnem Meotidis ambitum, ultraque Meotida per
angustias Bosfori usque ad Caucasum montem amnemque Araxem, ac
deinde in sinistram partem reflexa post таге Caspium, quae in
extremis Asiae finibus ab Oceano euroboreo in modum fungi primum
tenuis, post haec latissima et rotimda forma exoritur, vergens ad
Hunnos, Albanos et Seres usque digreditur.
31. Haec, inquam, patria, id est Scythia, longe se tendens lateque
aperiens, habet ab oriente Seres, in ipso sui principio ad litus Caspii
maris commanentes: ab occidente Germanos et flumen Vistulae; ab
arctoo, id est septentrionali, circumdatur Oceano, a meridie Persida,
356

IORDANES
Albania, Hiberia, Ponto atque extremo alveo Histri, qui dicitur
Danubius ab ostio suo usque ad fontem.
32. In eo vero latere, qua Ponticum litus attingit, oppidis haud
obscuris involvitur, Borysthenide, Olbia, Callipoda, Chersona, Theo-
dosia, Careon, Myrmicion et Trapezunta, quas indomitae Scytharum
nationes Graecis permisere condere, sibimet commercia praestaturos.
In cuius Scythiae medio est locus, qui Asiam Europamque ab
alterutro dividit, Riphei scilicet montes, qui Thanain vastissimum
fundunt intrantem Meotida. Cuius paludis circuitus passuum milia
CXLIIII, nusquam octo ulnis altius subsidentis.
Фрагмент позднеантичной карты мира ("Певтингеровой карты")
357

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Расселение гепидов, славян — венедов и антов,
эстов, булгаров, гуннов и др.
33. In qua Scythia prima ab occidente gens residet Gepidarum,
quae magnis opinatisque ambitur fluminibus. Nam Tisia per aquilo-
nem eius chorumque discurrit; ab africo vero magnus ipse Danubius,
ab eoo Flutausis secat, qui rapidus ac verticosus in Histri fluenta
furens devolvitur.
34. Introrsus illis Dacia est, ad coronae speciem arduis alpibus
emunita, iuxta quorum sinistrum latus, quod in aquilonem vergit, et
ab ortu Vistulae fluminis per immensa spatia Venetharum natio
populosa considit. Quorum nomina licet nunc per varias familias et
loca mutentur, principaliter tamen Sclaveni et Antes nominantur.
35. Sclaveni a civitate Novietunense et lacu, qui appellatur
Mursianus, usque ad Danastrum et in boream Viscla tenus
commorantur: hi paludes silvasque pro civitatibus habent. Antes
vero, qui sunt eorum fortissimi, qua Ponticum таге curvatur, а
Danastro extenduntur usque ad Danaprum, quae flumina multis
mansionibus ab invicem absunt.
36. Ad litus autem Oceani, ubi tribus faucibus fluenta Vistulae
fluminis ebibuntur, Vidivarii resident, ex diversis nationibus adgre-
gati; post quos ripam Oceani item Aesti tenent, pacatum hominum
genus omnino. Quibus in austrum adsidet gens Acatzirorum
fortissima, frugum ignara, quae pecoribus et venationibus victitat.
37. Ultra quos distendunt supra таге Ponticum Bulgarum secles,
quos notissimos peccatorum nostrorum mala fecerunt. Hinc iam
Hunni quasi fortissimarum gentium fecundissimus cespes bifariam
populorum rabiem pullularunt. Nam alii Altziagiri, alii Saviri
nuncupantur, qui tamen sedes habent divisas: iuxta Chersonam
Altziagiri, quo Asiae bona avidus mercator importat, qui aestate
campos pervagant effusas sedes, prout armentorum invitaverint
pabula, hieme supra таге Ponticum se referentes...
О географии Дакии
73. Daciam dico antiquam, quam nunc Gepidarum populi
possidere noscuntur. Quae patria in conspectu Moesiae sita trans
Danubium corona montium cingitur, duos tantum habens accessus,
unum per Boutas, alterum per Tapas. Hanc Gothiam, quam Daciam
appellavere maiores, quae nunc, ut diximus, Gepidia dicitur, tunc ab
oriente Roxolani, ab occasu Iazyges, a septentrione Sarmatae et
Basternae, a meridie amnis Danubii terminabant. Nam Iazyges а
Roxolanis Aluta tantum fluvio segregantur.
358

IORDANES
Об империи Германариха
116. Nam Gothorum rege Geberich rebus humanis excedente post
temporis aliquod Hermanaricus nobilissimus Amalorum in regno
successit, qui multas et bellicosissimas arctoi undecim gentes perdo-
muit, suisque parere legibus fecit. Quem merito nonnulli Alexandro
Magno comparavere maiores. Habebat siquidem quos domuerat, Got-
hos, Scythas, Thuidos iri Aunxis, Vasinabroncas, Merens, Mordens,
Imniscaris, Rogas, Tadzans, Athaul, Navego, Bubegenas, Coldas.
117. Sed cum tantorum servitio clarus haberetur, non passus est
nisi et gentem Herulorum, quibus praeerat Alaricus, magna ex parte
trucudatum reliquam suae subegerat dicioni. Nam praedicta gens,
Ablavio historico referente, iuxta Meotida palude inhabitans in locis
stagnantibus, quas Greci Ele vocant, Eluri nominati sunt, gens
quantum velox, eo amplius superbissima.
118. Nulla siguidem erat tunc gens, quae non levem armatorum
in acie sua ex ipsis elegeret. Sed quamvis velocitas еогшп ab aliis
crebro bellantibus evagaret, Gothorum tamen stabilitati et tarditati
subiacuit, fecitque causa fortunae, ut et ipsi inter reliquas gentes
Getarum regi Hermanarico servirent.
119. Post Herulorum cede item Hermanaricus in Venethos arma
commovit, qui, quamvis armis despecti, sed numerositate pollentes,
primum resistere conabantur. Sed nihil valet multitudo inbellium,
praesertim ubi et deus permittit, et multitudo armata advenerit. Nam
hi, ut in initio expositionis vel catalogo gentis dicere coepimus, ab
una stirpe exorti, tria nunc nomina ediderunt: Venethi, Antes,
Sclaveni, qui, quamvis nunc, ita facientibus peccatis nostris, ubique
deseviunt, tamen tunc omnes Hermanarici imperiis servienmt.
120. Aestorum quoque similiter nationem, qui longissimam ripam
Oceani Germanici insident, idem ipse prudentia ac virtute subegit,
omnibusque Scythiae et Germaniae nationibus ac si propriis laboribus
imperavit.
О происхождении и нашествии гуннов
121. Post autem поп longi temporis intervallum, ut refert
Orosius, Hunnorum gens omni ferocitate atrocior exarsit in Gothos.
Nam hos, ut refert antiquitas, ita exstitisse conperimus. Filimer, rex
Gothorum et Gandarici Magni filius, post egressum Scandzae insulae
iam quinto loco teiiens principatum Getarum, qui et terras Scythicas
cum sua gente introisse superius a nobis dictus est, reperit in populo
suo quasdam magas mulieres, quas patrio sermone Haliurunnas is
ipse cognominat, easque habens suspectas, de medio sui proturbat,
longeque ab exercitu suo fugatas in solitudinem, coegit errare.
359

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
122. Quas spiritus inmundi per heremum vagantes dum vidissent
et eorum conplexibus in coitu miscuissent, genus hoc ferocissimum
edidenint, quod fuit primum inter paludes, minutum, tetrum atque
exile, quasi hominum genus, пес alia voce notum, nisi quod humani
sermonis imaginem adsignabat. Tali igitur Hunni stirpe creati,
Gothorum finibus advenerunt.
123. Quorum natio saeva, ut Priscus historicus refert, Meotida
palude ulteriorem ripam insidens, venatione tantum nec alio labore
experta, nisi quod, postquam crevisset in populos, fraudibus et
rapinis vicinarum gentium quietem conturbans...
126. Nam mox ingentem illam paludem transierunt, ilico
Alpidzuros, Alcildzuros, Itimaros, Tuncarsos et Boiscos, qui ripae
istius Scythiae insedebant, quasi quaedam turbo gentium rapuerunt.
Alanos quoque pugna sibi pares, sed humanitate, victu formaque
dissimiles, frequenti certamine fatigantes, subiugaverunt.
127. Nam et quos bello forsitan minime superabant, vultus sui
terrore nimium pavorem ingerentes, terribilitate fugabant, eo quod
erat eis species pavenda nigridinis, et velut quaedam, si dici fas est,
deformis offa, non facies, habensque magis puncta, quam lumina.
Quorum animi fiduciam torvus prodit aspectus, qui etiam in pignora
sua primo die nata desaeviunt. Nam maribus ferro genas secant, ut,
antequam lactis nutrimenta percipiant, vulneris cogantur subire
tolerantiam.
128. Hinc inberbes senescunt et sine venustate ephebi sunt, quia
facies ferro sulcata tempestivam pilorum gratiam per cicatrices
absumit. Exigui quidem forma, sed argutis motibus expediti et ad
equitandum promptissimi, scapulis latis, et ad arcus sagittasque
parati, firmis cervicibus et superbia semper erecti. Hi vero sub
hominum figura vivunt beluina saevitia.
129. Quod genus expeditissimum multarumque nationum gras-
satorem Getae ut viderunt, paviscunt, suoque cum rege deliberant,
qualiter tali se hoste subducant. Nam Hermanaricus, rex Gothorum,
licet, ut superius retulimus, multarum gentium exstiterat triumpha-
tor, de Hunnorum tamen adventu dum cogitat, Rosomonorum gens
infida, quae tunc inter alias illi famulatum exhibebat, tali eum
nanciscitur occasione decipere. Dum enim quandam mulierem, Sunil-
dam nomine, ex gente memorata pro mariti fraudulento discessu rex
furore commotus equis ferocibus inligatam incitatisque cursibus per
diversa divelli praecepisset, fratres eius, Sarus et Ammius, germanae
obitum vindicantes, Hermanarici latus ferro petierunt, quo vulnere
saucius aegram vitam corporis inbecillitate contraxit.
130. Quam adversam eius valetudinem captans Balamber, rex
Hunnorum, in Ostrogotharum partem movit procinctum, a quorum
societate iam Vesegothae quadam inter se contentione seiuncti
360

IORDANES
habebantur. Inter haec Hermanaricus tam vulneris dolorem, quam
etiam incursiones Hunnorum non ferens, grandaevus et plenus
dierum centesimo decimo anno vitae suae defunctus est. Cuius mortis
occasio dedit Hunnis praevalere in Gothis illis, quos dixeramus
orientali plaga sedere et Ostrogothas nuncupari.
О борьбе остготов с гуннами
246. Et quia, dum utraeque gentes, tam Ostrogothae quam etiam
Vesegothae, in uno essent, ut valui, maiorum sequens dicta revolvi,
divisosque Vesegothas ab Ostrogothis ad liquidum sum prosecutus,
necesse nobis est, iterum ad antiquas eonim Scythicas sedes redire et
Ostrogotharum genealogiam actusque pari tenore exponere; quos
constat morte Hermanarici, regis sui, decessione a Vesegothis divisos
Hunnorum subditos dicioni in eadem patria remorasse, Vinithario
tamen Amalo principatus sui insignia retinente.
247. Qui avi Vultulfi virtutem imitatus, quamvis Hermanarici
felicitate inferior, tamen aegre ferens Hunnorum imperio subiacere,
paululum se subtrahens ab illis, suamque dum nititur ostendere
virtutem, in Antorum fines movit procinctum, eosque dum adgre-
ditur, prima congressione superatus, deinde fortiter egit, regemque
eorum, Boz nomine cum filiis suis et LXX primatibus in exemplum
terroris adfixit, ut dediticiis metum cadavera pendentium gemina-
rent.
248. Sed dum tali libertate vix anni spatio imperasset, non est
passus Balamber, rex Hunnorum, sed ascito ad se Gesimundo,
Hunnimundi Magni filio, qui iuramenti sui et fidei memor, cum
ampla parte Gothorum Hunnorum imperio subiacebat, renovatoque
cum eo foedere super Vinitharium duxit exercitum; diuque certati
primo et secundo certamine Vinitharius vincit. Nec valet aliquis
commemorare, quantam stragem de Hunnorum Vinitharius fecit
exercitu.
249. Tertio vero proelio subreptionis auxilio ad fluvium nomine
Erac, dum utrique ad se venissent, Balamber sagitta missa caput
Vinitharii saucians, interemit, neptemque eius Vadamercam sibi in
coniugio copulans, iam omnem in расе Gothorum populum subactum
possedit, ita tamen, ut genti Gothorum semperum proprius regulus,
quamvis Hunnorum consilio, imperaret.
О погребении Аттилы
256. Cuius (sc. Attilae) manes quibus modis a sua gente honorati
sunt, pauca de multis dicere non omittamus. In mediis siquidem
campis et intra tentoria serica cadavere conlocato spectaculum
361

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
admirandum et solemniter exhibetur. Nam de tota gente Hunnorum
lectissimi equites in eo loco, quo erat positus, in modum circensium
cursibus ambientes, f acta eius cantu funereo tali ordine referebant.
257. "Praecipuus Hunnorum rex Attila, patre genitus Mundzuco,
fortissimarum gentium dominus, qui inaudita ante se potentia solus
Scythica et Germanica regna possedit necnon utraque Romani orbis
imperia captis civitatibus terruit et, ne praedae reliqua subderentur,
placatus precibus annuum vectigal accepit: cumque haec omnia
proventu felicitatis egerit, non vulnere hostium, non fraude suorum,
sed gente incolumi inter gaudia laetus, sine sensu doloris occubuit.
Quis ergo hunc exitum putat, quem nullus aestimat vindicandum?"
258. Postquam talibus lamentis est defletus, stravam super
tumulum eius, quam appellant ipsi, ingenti comessatione conce-
lebrant, et contraria invicem sibi copulantes, luctum funereum mixto
gaudio explicabant, noctuque secreto cadaver terra reconditum
copercula primum auro, secundum argento, tertium ferri rigore
communiunt, significantes tali argumento, potentissimo regi omnia
convenisse: ferrum, quo gentes edomuit, aurum et argentum, quod
ornatum rei publicae utriusque acceperit: addunt arma hostium
caedibus acquisita, phaleras variarum gemmarum fulgore pretiosas et
diversi generis insignia, quibus colitur aulicum decus. Et, ut tot et
tantis divitiis humana curiositas arceretur, operi deputatos detesta-
bili mercede trucidarunt, emersitque momentanea mors sepelientibus
cum sepulto.
О младших готах и их епископе Ульфиле
267. Erant si quidem et alii Gothi, qui dicuntur minores, populus
immensus, cum suo pontifice ipsoque primate Vulfila, qui eis dicitur
et litteras instituisse. Hodieque sunt in Moesia regionem incolentes
Nicopolitanam ad pedes Haemi montis gens multa, sed paupera et
inbellis, nihilque abundans, nisi armenta diversi generis, pecorum et
pascua silvaque lignorum; parum tritici ceterarum specierum terras
fecundas. Vineas vero nec, si sunt alibi, certe cognoscunt, ex vicinis
locis sibi vinum negotiantes; nam lacte aluntur plerique.
15151515"

ISIDORUS HISPALENSIS
ИСИДОР СЕВИЛЬСКИЙ
ISIDORUS HISPALENSIS
Севильский епископ Исидор (ок. 570 — 636 гг.) — один из
самых образованных людей своего времени. Он написал
многочисленные труды по истории, географии, теологии, в которых
опирался на латинскую античную традицию. Благодаря этому он
стал одним из наиболее авторитетных в средневековье авторов. В
помещаемых ниже фрагментах из его энциклопедии "Etymologiae"
и стихотворении "De bibliotheca" воспевается любовь к книгам и
знаниям.
ETYMOLOGIAE
LIBER VI
CAPUT III. DE BIBLIOTHECIS
О БИБЛИОТЕКАХ
1. Bibliotheca а Graeco nomen accepit, ео quod ibi recondantur
libri. Nam РфАлсоУ librorum, 9т|кг| repositio interpretatur.
2. Bibliothecam Veteris Testamenti Esdras scriba post incensam
legem a Chaldaeis, dum Iudaei regressi fuissent in Ierusalem, divino
afflatus Spiritu, reparavit; cunctaque legis ac prophetarum volumina,
quae fuerant a gentibus corrupta, correxit, totumque Vetus
Testamentum in viginti duos libros constituit, ut tot libri essent in
lege quot habebantur et litterae.
3. Apud Graecos autem bibliothecam primus instituisse Pisistra-
tus creditur, Atheniensium tyrannus; quam deinceps ab Atheniensi-
bus auctam Xerxes, incensis Athenis, avexit in Persas, longoque post
tempore Seleucus Nicanor rursus in Graeciam retulit.
4. Hinc studium regibus urbibusque caeteris natum est compa-
randi volumina diversarum gentium, et per interpretes in Graecam
linguam vertendi.
5. Dehinc magnus Alexander, vel successores eius, instruendis
omnium librorum bibliothecis animum intenderunt, maxime Ptole-
maeus cognomento Philadelphus, omnis litteraturae sagacissimus,
cum studio bibliothecarum Pisistratum aemularetur, non solum
gentium scripturas, sed etiam et divinas litteras in bibliothecam
suam contulit. Nam septuaginta millia librorum huius temporibus
Alexandriae inventa sunt.
363

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
CAPUT IV. DE INTERPRETIBUS
О ПЕРЕВОДЧИКАХ
1. Hic etiam, et ab Eleazaro pontifice petens Scripturas Veteris
Testamenti, in Graecam vocem ex Hebraica lingua per septuaginta
interpretes transferre curavit, quas in Alexandrina bibliotheca
habuit.
2. Siquidem singuli in singulis cellulis separati, ita omnia per
Spiritum sanctum interpretati sunt, ut nihil in alicuius eorum codice
inventum esset, quod in caeteris, vel in verborum ordine,
discreparet.
3. *Fuerunt et alii interpretes, qui ex Hebraea lingua in Graeca
sacra eloquia transtulerunt, sicut Aquila, Symmachus et Theodotion,
sicut etiam et vulgaris illa interpretatio, cuius auctor поп apparet, et
ob hoc sine nomine interpretis Quinta Editio nuncupatur.
4. Praeterea sextam et septimam Editionem Origenes miro labore
reperit, et cum caeteris Editionibus comparavit.
5. Presbyter quoque Hieronymus, trium linguarum peritus, ex
Hebraeo in Latinum eloquium easdem scripturas convertit, eloquen-
terque transfudit, cuius interpretatio merito caeteris antefertur.
Nam est et verborum tenacior, et perspicuitate sententiae clarior,
atque, utpote a Christiano interprete, verior.
CAPUT V. DE EO, QUI PRIMUM ROMAM LIBROS ADVEXIT
О ТОМ, КТО ВПЕРВЫЕ ПРИВЕЗ В РИМ КНИГИ
1. Romam primus librorum copiam advexit Aemilius Paulus,
Perse Macedonum rege devicto; deinde Lucullus e Pontica praeda.
Post hos Caesar dedit Marco Varroni negotium quam maxime
bibliothecae construendae.
2. Primum autem Romae bibliothecas publicavit Pollio, Graecas
simul atque Latinas, additis auctorum imaginibus in atrio, quod de
manubiis magnificentissimum instruxerat.
CAPUT VI. QUI APUD NOS BIBLIOTHECAS INSTITUERUNT
КТО У НАС ЗАВЕЛ БИБЛИОТЕКИ
1. Apud nos quoque Pamphilus martyr, cuius Vitam Eusebius
Caesariensis conscripsit, Pisistratum in sacrae bibliothecae studio
primus adaequare contendit. Hic enim in bibliotheca sua prope
triginta voluminum millia habuit.
364

ISIDORUS HISPALENSIS
2. Hieronymus quoque atque Gennadius Ecclesiasticos scriptores
toto orbe quaerentes ordine persecuti sunt, eorumque studia in uno
voluminis indiculo comprehenderunt.
CAPUT VII. QUI MULTA SCRIPSERUNT
КТО МНОГО НАПИСАЛ
1. Marcus Terentius Varro apud Latinos innumerabiles libros
scripsit. Apud Graecos quoque Chalcenterus miris attollitur laudibus,
quod tantos libros ediderit quantos quisque nostrum alienos scribere
propria manu vix possit.
2. De nostris quoque apud Graecos Origenes, in Scripturarum
labore, tam Graecos quam Latinos operum suorum numero superavit.
Denique Hieronymus sex millia librorum eius se legisse fatetur.
3. Horum tamen omnium studia Augustinus ingenio vel scientia
suarvicit. Nam tanta scripsit, ut diebus ac noctibus non solum scri-
bere libros eius quisquam, sed nec legere quidem occurrat.
Монастырская библиотека. Миниатюра XV в.
365

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
■
VERSUS DE BIBLIOTHECA
СТИХИ О БИБЛИОТЕКЕ
Sunt hic plurima s&cra, sunt mundiulia plura;
Ex his si qua placent cdrmina, t611e, lege.
Prata videa plena spinis et copia floris;
Si non vis spinas sumere, sume rosas.
***
En multos libros gestant haec scrinia nostra;
Qui cupis, ecce lege, si tua vota libent.
Tolle hic segnitiem, pone fastidia mentis;
Crede mihi, frater, doctior inde redis.
An dicis forte: "Quid iam mihi ista necesse est?
Quod meditem studii nil superesse mei;
Explicui historias, percurri omnia legis."
Vere, hoc si dicis, iam nihil ipse sapis.

CARMINA DUODECIM SAPIENTIUM
CARMINA DUODECIM SAPIENTIUM
СТИХИ ДВЕНАДЦАТИ МУДРЕЦОВ
Под таким названием в рукописях IX века сохранился сборник
стихотворных вариаций на разные темы, якобы написанных 12-ю
древними мудрецами с вымышленными именами. Мы приводим
упражнения на тему знаменитой автоэпитафии Вергилия — этот
поэт на протяжении всех средних веков оставался самым
читаемым и почитаемым римским "языческим" поэтом. В этих
вариациях средневековый поэт как бы состязается с самим Вергилием.
Вергилий с музами.
Античная мозаика
367

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
EPITAPHIA P. VERGILII MARONIS DISTICHA
ДВУХСТРОЧНЫЕ ЭПИТАФИИ П. ВЕРГИЛИЯ МАРОНА
ТНЕМА:
Mantua те genuit, Calabri гариёге: tenet nunc
Parthenope. Cecini pascua, гига, duces.
***
ASCLEPIADII
Tityron ac segetes cecini Maro et 'arma virumque'.
Mantua те genuit, Parthenope sepelit.
***
EUSTHENII
Vergilius iacet hic, qui pascua versibus edit
Et ruris cultus et Phrygis arma viri.
***
POMPILIANI
Qui pecudes, qui rura canit, qui proelia vates,
In Calabris moriens hac requiescit humo.
***
MAXIMINI
Carminibus pecudes et rus et bella canendo
Nomen inextinctum Vergilius merui.
***
VITALIS
Mantua mi patria est, nomen Maro, carmina silvae
Ruraque cum bellis, Parthenope tumulus.
368

CARMINA DUODECIM SAPIENTIUM
BASILII
Qni silvas et agros et proelia versibus ornat,
Mole sub hac situs est: ecce poeta Maro.
***
ASMENII
Pastorum vates ego sum, cui rura ducesque
Carmina sunt. Hic me pressit acerba quies.
***
VOMANII
A silvis ad agros, ab agris ad proelia venit
Musa Maroneo nobilis ingenio.
***
EUPHORBII
Bucolica expressi et ruris praecepta colendi,
Mox cecini pugnas. Mortuus hic habito.
***
IULIANI
Hic data Vergilio requies, qui carmine dulci
Et Pana et segetes et fera bella canit.
***
HILASII
Pastores cecini; docui, qui cultus in agris;
Proelia descripsi. Contegor hoc tumulo.
***
PALLADII
Conditus hic ego sum, cuius modo rustica Musa
Per silvas, per rus venit ad 'arma virum'.
369
3-302

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
ЭЙНХАРД
EINHARD
Произведение Эйнхарда (ок. 770 — 840 гг.), немецкого
писателя, архитектора, дипломата, считается одним из шедевров
каролингского возрождения — так называют подъем европейской
культуры и просвещения в VIII—X вв., который со всей
отчетливостью проявился во франкской державе Каролингов, особенно при
дворе императора Карла Великого. Эйнхард был приближенным
Карла, хорошо его знал и после смерти Карла написал его
жизнеописание, в котором явно подражает античным образцам, в
частности, биографиям римских императоров Светония. Это
сочинение высоко ценилось современниками и потомками автора и
до сих пор считается ценным источником по истории Карла
Великого и его эпохи. Текст биографии публикуется с некоторыми
сокращениями.
VITA KAROLI MAGNI IMPERATORIS
ЖИЗНЕОПИСАНИЕ ИМПЕРАТОРА КАРЛА ВЕЛИКОГО
Введение
Vitam et conversationem et ex parte non modica res gestas
domini et nutritoris mei Karoli, excellentissimi et merito famosissimi
regis, postquam scribere animus tulit, quanta potui brevitate
conplexus sum, operam inpendens, ut de his, quae ad meam notitiam
pervenire potuenint, nihil omitterem neque prolixitate narrandi nova
quaeque fastidientium animos offenderem, si tamen hoc ullo modo
vitari potest, ut nova scriptione non effendantur, qui vetera et а
viris doctissimis atque disertissimis confecta inonumenta fastidiunt.
Et, quamquam plures esse non ambigam, qui, otio ac litteris
dediti, statum aevi praesentis non arbitrentur ita neglegendum, ut
omnia penitus, quae nunc fiunt, velut nulla memoria digna silentio
atque oblivioni tradantur potiusque velint, amore diutnrnitatis
inlecti, aliorum praeclara facta qualibuscumque scriptis inserere,
quam sui nominis famam posteritatis memoriae nihil scribendo
subtrahere, tamen ab huiuscemodi scriptione non existimavi
temperandum, quando mihi conscius eram nullum ea veracius, quam
me scribere posse, quibus ipae interfui quaeque praesens oculata, ut
dicunt, fide cognovi et utrum ab alio scriberentur necne liquido scire
non potui. Satiusque iudicavi eadem cum aliis velut communiter
370

EINHARD
litteris mandata memoriae posterorum tradere, quam regis excellen-
tissimi et omnium sua aetate maximi clarissimam vitam et egregios
atque moderni temporis hominibus vix imitabiles actus pati obli-
vionis tenebris aboleri.
Suberat et alia non inrationabilis, ut opinor, causa, quae vel sola
sufficere posset, ut me ad haec scribenda conpelleret, nutrimentum
videlicet in me inpensum et perpetua, postquam in aula eius conver-
sari coepi, cum ipso ac liberis eius amicitia.
Qua me ita sibi devinxit debitoremque tam vivo quam mortuo
constituit, ut merito ingratus videri et iudicari possem, si, tot
beneficiorum in me conlatorum inmemor, clarissima et inlustrissima
hominis optime de me meriti gesta silentio praeterirem patererque
vitam eius, quasi qui numquam vixerit, sine litteris ac debita laude
remanere...
Карл Великий с моделью Ахейского собора. Рельеф на ковчеге, где
хранятся кости Карла, в Ахенском соборе
Детские годы Карла мало известны
IV. De cuius nativitate atque infantia vel etiam pueritia, quia
neque scriptis umquam, aliquid declaratum est, neque quisquam
modo superesse invenitur, qui horum se dicat habere notitiam,
scribere ineptum iudicans, ad actus et mores ceterasque vitae illius
371

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
partes explicandas ae demonstrandas, omissis incognitis, transire
disposui; ita tamen, ut primo res gestas et domi et foris, deinde mo-
res et studia eius, tum de regni administratione et fine narrando, ni-
hil de his, quae cognitu vel digna vel necessaria sunt praetermittam.
Война в Аквитании
V. Omnium bellorum quae gessit primo Aquitanicum, a patre
inchoatum, sed nondum finitum, quia cito peragi posse videbatur,
fratre adhuc vivo, etiam et auxilium ferre rogato, suscepit. Et licet
eum frater promisso frustrasset auxilio, susceptam expeditionem
strenuissime exsecutus, поп prius incepto desistere aut semel
suscepto labori cedere voluit, quam hoc, quod efficere moliebatur,
perseverantia quadam ac iugitate perfecto fine concluderet.
Nam et Hunoldum, qui post Waifarii mortem Aquitaniam
occupare bellumque iam poene peractum reparare temptaverat,
Aquitaniam relinquere et Wasconiam petere coegit. Quem tamen ibi
consistere non sustinens, transmisso amne Garonna, Lupo, Wasco-
num duci, per legatos mandat, ut perfugam reddat; quod ni festinato
faciat, bello se eum expostulaturum. Sed Lupus, saniori usus consi-
lio, non solum Hunoldum reddidit, sed etiam se ipsum cum provintia,
cui praeerat, eius potestati permisit.
Война с лангобардами
VI. Conpositis in Aquitania rebus, eoque bello finito, regni
quoque socio iam rebus humanis exempto, rogatu et precibus Adriani
Romanae urbis episcopi exoratus, bellum contra Langobardos
suscepit. Quod prius quidem et a patre eius, Stephano papa
supplicante, cum magna difficultate susceptum est: quia quidam e
primoribus Francorum, cum quibus consultare solebat, adeo voluntati
eius renisi sunt, ut se regem deserturos domumque redituros libera
voce proclamarent. Susceptum tamen est tunc contra Haistulfum
regem et celerrime conpletum.
Sed licet sibi et patri belli suscipiendi similis ac potius eadem
causa subesse videretur; haud simili tamen et labore certatum et fine
constat esse conpletum. Pippinus siquidem Haistulfum regem
paucorum dierum obsidione apud Ticenum conpulit et obsides dare et
erepta Romanis oppida atque castella restituere atque, ut reddita non
repeterentur, sacramento fidem facere.
Karolus vero post inchoatum a se bellum поп prius destitit, quam
et Desiderium regem, quem longa obsidione fatigaverat, in
deditionem susciperet, filium eius Adalgisum, in quem spes omnium
inclinatae videbantur, поп solum regno, sed etiam Italia excedere
372

EINHARD
conpelleret, omnia Romanis erepta restitueret, Hruodgausum,
Foroiuliani ducatus praefectum, res novas molientem, opprimeret
totamque Italiam suae ditioni subiugaret subactaeque filium suum
Pippinum regem imponeret.
Italiam intranti quam difficilis Alpium transitus fuerit,
quantoque Francorum labore invia montium iuga et eminentes in
caelum scopuli atque asperae cautes superatae sint, hoc loco
describerem, nisi vitae illius modum potius, quam bellorum, quae
gessit, eventus memoriae mandare praesenti opere animo esset
propositum. Finis tamen huius belli fuit subacta Italia et rex
Desiderius perpetuo exilio deportatus et filius eius Adalgisus Italia
pulsus et res a Langobardorum regibus ereptae Adriano, Romanae
ecclesiae rectori, restitutae.
Война с саксами
VII. Post cuius finem Saxonicum, quod quasi intermissum
videbatur, repetitum est. Quo nullum neque prolixius, neque atrocius
Francorumque populo laboriosius susceptum est; quia Saxones, sicut
omnes fere Germaniam incolentes nationes, et natura feroces et
cultui daemonum dediti nostraeque religioni contrarii, neque divina
neque humana iura vel polluere, vel transgredi inhonestum
arbitrabantur.
Suberant et causae, quae cotidie pacem conturbare poterant,
termini videlicet nostri et illorum poene ubique in plano contigui,
praeter pauca loca, in quibus vel silvae maiores vel montium iuga
interiecta utrorumque agros certo limite disterminant, in quibus
caedes et rapinae et incendia vicissim fieri non cessabant. Quibus
adeo Franci sunt irritati, ut non iam vicissitudinem reddere, sed
apertum contra eos bellum suscipere dignum iudicarent. Susceptum
est igitur adversus eos bellum, quod magna utrimque animositate,
tamen maiore Saxonum quam Francorum damno, per continuos
triginta tres annos gerebatur. Poterat siquidem citius finiri, si
Saxonum hoc perfidia pateretur.
Difficile dictu est, quoties superati ac supplices regi se dedi-
derunt, imperata facturos polliciti sunt, obsides, qui imperabantur,
absque dilatione dederunt, legatos, qui mittebantur susceperunt,
aliquoties ita domiti et emolliti, ut etiam cultum daemonum
dimittere et christianae religioni se subdere velle promitterent. Sed
sicut ad haec facienda aliquoties proni, sic ad eadem pervertenda
semper fuere praecipites, non sit, ut satis aestimare, ad utrum
horum faciliores verius dici possint; quippe cum post inchoatum cum
eis bellum vix ullus annus exactus sit, quo non ab eis huiuscemodi
facta sit permutatio.
373

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Sed magnanimitas regis ac perpetua tam in adversis, quam in
prosperis mentis constantia nulla eorum mutabilitate vel vinci
poterat, vel ab his, quae agere coeperat, defatigari. Nam numquam
eos huiuscemodi aliquid perpetrantes impune ferre passus est, qnin
aut ipse per se ducto aut per comites suos misso exercitu perfidiam
ulcisceretur et dignam ab eis poenam exigeret, usque dum, omnibus,
qui resistere solebant, profligatis et in suam potestatem redactis,
decem milia homimim ex his, qui utrasque ripas Albis fluminis
incolebant, cum uxoribus et parvulis sublatos transtulit et huc
atque illuc per Galliam et Germaniam multimoda divisione distri-
buit.
Eaque conditione a rege proposita et ab illis suscepta tractum per
tot annos bellum constat esse finitum, ut, abiecto daemonum cultu et
relictis patriis caerimoniis, christianae fidei atque religionis sacra-
menta susciperent et Francis adunati unus cum eis populus
efficerentur.
Военное искусство Карла
VIII. Нос bello, licet per multum temporis spatium traheretur,
ipse non amplius cum hoste, quam bis acie conflixit, semel iuxta
montem qui Osneggi dicitur, in loco, Theotmelli nominato, et iterum
apud Hasa fluvium;- et hoc uno mense, paucis quoque interpositis
diebus.
His duobus proeliis hostes adeo profligati ac devicti sunt, ut
ulterius regem neque provocare neque venienti resistere, nisi aliqua
loci munitione defensi auderent. Plures tamen eo bello tam ex
nobilitate Francorum, quam Saxonum et functi summis honoribus
viri consumpti sunt. Tandemque anno tricesimo tertio finitum est,
cum interim tot ac tanta in diversis terrarum partibus bella contra
Francos et exorta sint et sollertia regis administrata, ut merito
intuentibus in dubium venire possit, utrum in eo aut laborum
patientiam aut felicitatem potius mirari conveniat.
Nam biennio ante Italicum hoc bellum sumpsit exordium et cum
sine intermissione gereretur, nihil tamen ex his quae alicubi erant
gerenda dimissum aut ulla in parte ab aeque operoso certamine
cessatum est. Nam rex, omnium, qui sua aetate gentibus domina-
bantur, et prudentia maximus et animi magnitudine praestantis-
simus, nihil in his, quae vel suscipienda erant, vel exsequenda, aut
propter laborem detrectavit, aut propter periculum exhorruit, verum
nnumquodque secundum suam qualitatem et subire et ferre doctus,
nec in adversis cedere nec in prosperis falso blandienti fortunae
adsentiri solebat.
374

EINHARD
Боевые действия против славян
XII. His motibus ita conpositis, Sclavis qui nostra consuetudine
Wilzi, proprie vero, id est sua locutione, Welatabi dicuntur, bellum
inlatum est. In quo et Saxones velut auxiliares inter ceteras nationes,
quae regis signa iussae sequebantur, quamquam ficta et minus devota
oboedientia, militabant.
Causa belli erat, quod Abodritos, qui cum Francis olim foederati
erant, assidua incursione lacessebant nec iussionibus coerceri
poterant. Sinus quidam ab occidentali Oceano orientem versus
porrigitur, longitudinis quidem inconpertae, latitudinis vero quae
nusquam centum milia passuum excedat, cum in multis locis
contractior inveniatur.
Hunc multae circumsedent nationes; Dani siquidem ac Sueones,
quos Nordmannos vocamus, et septemtrionale litus et omnes in eo
insulas tenent. At litus australe Sclavi et Aisti et aliae diversae
incoliint nationes: inter quos vel praecipui sunt, quibus tunc a rege
bellum inferebatur, Welatabi. Quos ille una tantum et quam per se
gesserat expeditione ita contudit ac domuit, ut ulterius imperata
facere minime rennuendum iudicarent.
Война против аваров (гуннов)
XIII. Maximum omnium, quae ab illo gesta sunt, bellorum
praeter Saxonicum huic bello successit, illud videlicet quod contra
Avares sive Hunos susceptum est. Quod ille et animosius quam cetera
et longe maiori apparatu administravit. Unam tamen per se in
Pannoniam — nam hanc provintiam ea gens tum incolebat —
expeditionem fecit, cetera filio suo Pippino ac praefectis provinti-
arum, comitibus etiam atque legatis perficienda commisit. Quod cum
ab his strenuissime fuisset administratum, octavo tandem anno
conpletum est.
Quot proelia in eo gesta, quantum sanguinis effusum sit testatur
vacua omni habitatore Pannonia et locus, in quo regia kagani erat,
ita desertus, ut ne vestigium quidem in eo humanae habitationis
appareat. Tota in hoc bello Hunorum nobilitas periit, tota gloria
decidit. Omnis pecunia et congesti ex longo tempore thesauri direpti
sunt. Neque ullum bellum contra Francos exortum humana potest
memoria recordari, quo illi magis ditati et opibus aucti sint.
Quippe cum usque in id temporis poene pauperes viderentur,
tantum auri et argenti in regia repertum, tot spolia pretiosa in
proeliis sublata, ut merito credi possit, hoc Francos Hunis iuste
eripuisse, quod Huni prius aliis gentibus iniuste eripuerunt.
375

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Ceterum incmentum poene Francis hoc bellum fuit et prosper-
rimum exitum habuit, tametsi diutius sui magnitudine traheretur.
Post quod et Saxonicum suae prolixitati convenientem finem accepit.
Boemanicum quoque et Linonicum, quae postea exorta sunt, diu
durare non potuerunt. Quorum utrumque ductu Karoli iunioris celeri
fine completum est.
Дипломатическая деятельность Карла
XVI. Auxit etiam gloriam regni sui quibusdam regibus ac
gentibus per amicitiam sibi conciliatis. Adeo namque Hadefonsum
Galleciae atque Asturicae regem sibi societate devinxit, ut is, cum ad
eum vel litteras vel legatos mitteret, non aliter se apud illum quam
proprium suum appellari iuberet.
Scottorum quoque reges sic habuit ad suam voluntatem per
munificentiam inclinatos, ut eum numquam aliter, nisi dominum
seque subditos et servos eius pronuntiarent. Extant epistolae ab eis
ad illum missae, quibus huiusmodi affectus eorum erga illum
indicatur.
Cum Aaron rege Persarum, qui excepta India totum poene
tenebat orientem, talem habuit in amicitia concordiam, ut is gratiam
eius omniiim, qui in toto orbe terrarum erant regum ac principum,
amicitiae praeponeret solumque illum honore ac munificentia sibi
colendum iudicaret; ac proinde, cum legati eius, quos cum donariis
ad sacratissimum domini ac Salvatoris nostri sepulchrum locumque
resurrectionis miserat, ad eum venissent et ei domini sui voluntatem
indicassent, non solum quae petebantur fieri permisit, set etiam
sacrum illum et salutarem locum, ut illius potestati adscriberetur,
concessit; et revertentibus legatis suos adiungens, inter vestes et
aromata et ceteras orientalium terrarum opes ingentia illi dona
direxit, cum ei ante paucos annos eum, quem tunc solum habebat,
roganti mitteret elefantum.
Imperatores etiam Constantinopolitani Niciforus, Michahel et Leo
ultro amicitiam et societatem eius expetentes, conplures ad eum
misere legatos. Cum quibus tamen propter susceptum a se
imperatoris nomen et ob hoc (eis), quasi qui imperium eis eripere
vellet, valde suspectum, foedus firmissimum statuit, ut nulla inter
partes cuiuslibet scandali remaneret occasio. Erat enim semper
Romanis et Grecis Francorum suspecta potentia. Unde et illud
Grecum extat proverbium:
* Перевод греческой эпиграммы: "Если у тебя есть друг — франк, то у
тебя нет соседа".
376

EINHARD
Интерьер Ахейского собора
377

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Строительство при Карле
XVII. Qui сит tantus in ampliando regno et subigendis exteris
nationibus existeret et in eiusmodi occupationibus adsidue ver-
saretur, opera tamen plurima ad regni decorem et commoditatem
pertinentia diversis in locis inchoavit, quaedam etiam consummavit.
Inter quae praecipua non inmerito videri possunt basilica sanctae Dei
genitricis Aquisgrani [совр. г. Ахен], opere mirabili constructa, et
pons apud Mogontiacum [совр. г. Майнц] in Rheno quingentorum
passuum longitudinis (nam tanta est ibi fluminis latitudo). Qui
tamen uno antequam decederet anno incendio conflagravit nec refici
potuit propter festinatum illius decessum, quamquam in ea
meditatione esset, ut pro ligneo lapideum restitueret.
Inchoavit et palatia operis egregii, unum haud longe a Mogon-
tiaco civitate, iuxta villam, cui vocabulum est Ingilenheim, alterum
Noviomagi (совр. г. Неймеген в Голландии) super Vahalem fluvium,
qui Batavorum insulam a parte meridiana preaterfluit.
Praecipue tamen aedes sacras ubicumque in toto regno suo
vetustate conlapsas conperit, pontificibus et patribus, ad quornm
curam pertinebant, ut restaurarentur, imperavit, adhibens curam per
legatos, ut imperata perficerent...
Карл — воспитатель детей
XIX. Liberos suos ita censuit instituendos, ut tam filii quam
filiae primo liberalibus studiis, quibus et ipse operam dabat,
erudirentur. Tum filios, cum primum aetas patiebatur, more
Francorum equitare, armis ac venatibus exerceri fecit, filias vero
lanificio adsuescere coloque ac fuso, ne per otium torpefent, operam
impendere atque ad omnem honestatem erudiri iussit...
Внешность Карла
XXII. Corpore fuit amplo atque robusto, statura eminenti, quae
tamen iustam non excederet — nam septem suorum pedum
proceritatem eius constat habuisse mensuram — apice capitis
rotundo, oculis praegrandibus ac vegetis, naso paululum medio-
critatem excedenti, canitie pulchra, facie laeta et hilari.
Unde formae auctoritas ac dignitas tam stanti quam sedenti
plurima adquirebatur; quamquam cervix obesa et brevior venterque
proiectior videretur, tamen haec ceterorum membrorum celabat
aequalitas. Incesso firmo totaque corporis habitudine virili; voce
clara quidem, sed quae minus corporis formae conveniret; valetudine
378

EINHARD
prospera, praeter quod antequam decederet per quattuor annos crebro
febribus corripiebatur, ad extremum etiam uno pede claudicaret.
Exercebatur assidue equitando ac venando: quod illi gentilicium
erat, quia vix ulla in terris natio invenitur, quae in hac arte Francis
possit aequari. Delectabatur etiam vaporibus aquarum naturaliter
calentium, frequenti natatu corpus exercens; cuius adeo peritus fuit,
ut nullus ei iuste valeat anteferri.
Ob hoc etiam Aquisgrani regiam extruxit ibique extremis vitae
annis usque ad obitum perpetim habitavit. Et non solum filios ad
balneum, verum optimates et amicos, aliquando etiam satellitum et
custodum corporis turbam invitavit, ita ut nonnumquam centum vel
eo amplius homines una lavarentur.
Одежда Карла
XXIII. Vestitu patrio, id est Francico, utebatur. Ad corpus cami-
sam lineam; et feminalibus lineis induebatur; deinde tunicam, quae
limbo serico ambiebatur, et tibialia; tunc fasciolis crura et pedes
calciamentis constringebat; et ex pellibus lutrinis et murinis thorace
confecto humeros ac pectus hieme muniebat; sago veneto amictus et
gladio semper accinctus, cuius capulus ac balteus aut aureus aut
argenteus erat. Aliquoties et gemmato ense utebatur; quod tamen
nonnisi in praecipuis festivitatibus vel si quando exterarum gentium
legati venissent.
Peregrina vero indumenta, quamvis pulcherrima, respuebat, nec
umquam eis indui patiebatur, excepto quod Romae semel Adriano
pontifice petente, et iterum Leone successore eius supplicante, longa
tunica et chlamide amictus, calceis quoque Romano more formatis
induebatur.
In festivitatibus veste auro texta et calciamentis gemmatis et
fibula aurea sagum adstringente, diademate quoque ex auro et
gemmis ornatus incedebat. Aliis autem diebus habitus eius parum а
communi ac plebeio abhorrebat.
Привычки в еде и питье
XXIV. In cibo et potu temperans, sed in potu temperantior,
quippe qui ebrietatem in qualicumque homine, nedum in se ac suis,
plurimum abhominabatur. Cibo enim non adeo abstinere poterat, ut
saepe quereretur, noxia corpori suo esse ieiunia. Convivabatur
rarissime, et hoc praecipuis tantum festivitatibus, tunc tamen cum
magno hominum numero. Caena cotidiana quaternis tantum ferculis
prabebatur, praeter assam, quam venatores veribus inferre solebant,
qua ille libentius quam ullo alio cibo vescebatur.
379

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Inter caenandum aut aliquod acroama aut lectorem audiebat.
Legebantur ei historiae et antiquorum res gestae. Delectabatur et
libris sancti Augustini, praecipueque his, qui "De civitate Dei"
praetitulati sunt. Vini et omnis potus adeo parcus in bibendo erat, ut
super caenam raro plus quam ter biberet.
Aestate post cibum meridianum pomorum aliquid sumens ac
semel bibens, depositis vestibus et calciamentis, velut noctu solitus
erat, duabus aut tribus horis quiescebat. Noctibus sic dormiebat, ut
somnum quater aut quinquies non solum expergescendo, sed etiam
desurgendo interrumperet.
Cum calciaretur et amiciretur, non tantum amicos admittebat,
verum etiam, si comes palatii litem aliquam esse diceret, quae sine
eius iussu definiri non posset, statim litigantes introducere iussit, et
velut pro tribunali sederet, lite cognita, sententiam dixit; nec hoc
tantum eo tempore, sed etiam, quicquid ea die cuiuslibet officii
agendum aut cuiquam ministronim iniungendum erat, expediebat.
Образованность Карла и его любовь к наукам
XXV. Erat eloquentia copiosus et exuberans poteratque quicquid
vellet apertissime exprimere. Nec patrio tantum sermone contentus,
etiam perigrinis linguis ediscendis operam inpendit; in quibus
Latinam ita didicit, ut aeque illa ac patria lingua orare sit solitus,
Graecam vero melius intellegere, quam pronuntiare poterat. Adeo
quidem facundus erat, ut etiam dicaculus appareret.
Artes liberales studiosissime coluit earumque doctores plurimum
veneratus magnis adficiebat honoribus. In discenda grammatica
Petrum Pisanum diaconem senem audivit; in caeteris disciplinis
Alcoinum cognomento Albinum, item diaconem, de Brittannia
Saxonici generis hominem, virum undecumque doctissimum, praecep-
torem habuit; apud quem et rhetoricae et dialecticae, praecipue
tamen astronomiae ediscendae plurimum et temporis et laboris
inpertivit. Discebat artem conputandi et intentione sagaci siderum
cursum curiosissime rimabatur.
Temptabat et scribere tabulasque et codicellos ad hoc in lecto sub
cervicalibus circumferre solebat, ut, cum vacuum tempus esset, ma-
num litteris effigiendis adsuesceret; sed parum successit labor
praeposterus ac sero inchoatus.
Набожность Карла
XXVI. Religionem christianam, qua ab infantia fuerat inbutus,
sanctissime et cum summa pietate coluit; ac propter hoc plurimae
pulchritudinis basilicam Aquisgrani exstruxit auroque et argento et
380

EINHARD
luminaribus atque ex aere solido cancellis et ianuis adornavit. Ad
cuius structuram cum columnas et marmora aliunde habere non
posset, Roma atque Ravenna devehenda curavit.
Коронация Карла в Риме
XXVIII. Ultimi adventus sui (sc. in Romam) non solum hae fuere
causae, verum etiam quod Romani Leonem pontificem, multis af-
fectum iniuriis, erutis scilicet oculis linguaque amputata, fidem regis
implorare compulerunt. Idcirco Romam veniens propter reparandum,
qui nimls conturbatus erat, ecclesiae statum ibi totum hiemis tempus
extraxit.
Quo tempore imperatoris et augusti nomen accepit. Quod primo
in tantum aversatus est, ut adfirmaret, se eo die, quamvis praecipua
festivitas esset, ecclesiam non intraturum, si pontificis consilium
praescire potuisset. Invidiam tamen suscepti nominis, Romanis impe-
ratoribus super hoc indignantibus, magna tulit pacientia. Vicitque
eorum contumaciam magnanimitate, qua eis procul dubio longe
praestantior erat, mittendo ad eoa crebras legationes et in epistolis
fratres eos appellando.
Законотворчество Карла
XXIX. Omnium tamen nationum, quae sub eius dominatu erant,
iura, quae scripta non erant, describere ac litteris mandari fecit.
Item barbara et antiquissima carmina, quibus veterum regum actus
et bella canebantur, scripsit memoriaeque mandavit. Inchoavit et
grammaticam patrii sermonis.
Смерть Карла
XXX. Extremo vitae tempore, cum iam et morbo et senectute
premeretur, vocatum ad se Hludoicum filium, Aquitaniae regem, qui
solus filiorum Hildigardae supererat, congregatis sollempniter de
toto regno Francorum primoribus, cunctorum consilio consortem sibi
totius regni et imperialis nominis heredem constituit, impositoque
capiti eius diademate, imperatorem et augustum iussit appellari.
Decessit anno aetatis suae septuagesimo secundo et ex quo
regnare coeperat quadragesimo septimo, V Kalendas Februarii, hora
diei tertia.

IV; AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
ХРОТСВИТА ГАНДЕРСГЕЙМСКАЯ
HROTSVITHA
Хротсвита (Hrotsvit, Hrotsvitha, Rosvitha) — монахиня из
Саксонии, написавшая во второй половине X века три книги
поэтических сочинений: книгу стихотворных легенд по житиям
святых, книгу с б пьесами духовного содержания и книгу, в
которую вошли две эпические поэмы исторического характера. В
предисловии к драмам сама Хротсвита пишет, что к писанию пьес ее
побудило чтение популярных даже среди монашества комедий
Теренция: его поэтические достоинства являли резкий контраст с
распущенностью и фривольностью содержания, поэтому монахиня
решилась противопоставить, соревнуясь с Теренцием, "постыдному
многоблудию распутных жен" "достохвальное святых девственниц
целомудрие".
В публикуемой ниже в полном объеме пьесе "Дульциций"
(Dulcitius — имя одного из комических персонажей) воспеваются
твердость в вере и мученичество юных девственниц Агапии,
Хионии и Ирины во время правления императора Диоклетиана —
гонителя христиан. Введение в пьесу комического образа Дульци-
ция и стражников делает пьесу занимательной несмотря на
прямолинейность ее идейной программы.
Косые палочки в тексте означают разбивку на строки,
сделанную самой Хротсвитой. Как читатель заметит, хотя драма и
написана прозой, поэтесса широко пользовалась и рифмой,
которая только еще начинала входить тогда в моду и приходилась на
последний слог строки (ср.: Quisque es теогши, / strenue extende
arcum, I iace sagittfam, / perfode hanc maleficam).
DULCITIUS
ДУЛЬЦИЦИЙ
Passio sanctarum virginum
Agapis / Chionae / et Hirenae /
quas sub nocturno silentio / Dulcitius praeses clam adiit, /
cupiens earum amplexibus saturari; / sed, mox ut intravit,
/ mente captus / ollas et sartagines / pro virginibus
amplectendo osculabatur, / donec facies et vestes horribili
382

HROTSVITHA
nigredine inficiebantur. / — Deinde Sisinnio comiti ius
super puniendas virgines cessit; / qui, etiam miris modis
illusus, tandem Agapem et Chioniam concremari / et
Hirenam iussit perfodi./
DIOCLETIANUS. AGAPES. CHIONIA. HIRENA. DULCITIUS.
MILITES.
I
DIOCLETIANUS. Parentelae claritas ingenuitatis / vestrumque
serenitas pulchritudinis / exigit, / vos nuptiali lege / primis in
palatio copulari, / quod nostri iussio annuerit fieri, / si Christum
negare / nostrisque diis sacrificia velitis ferre./
AGAPES. Esto securus curarum, / nec te gravet nostrum prae-
paratio nuptiarum, / quia nec ad negationem / confitendi nominis, /
nec ad corruptionem / integritatis / ullis rebus / compelli poteri-
mus./
DIOCLETIANUS. Quid sibi vult ista, / quae vos agitat, fatuitas?/
AGAPES. Quod signum fatuitatis / nobis inesse deprehendis?/
DIOCLETIANUS. Evidens / magnumque./
AGAPES. In quo?/
DIOCLETIANUS. In hoc praecipue, / quod, relicta vetustae
observantia religionis, / inutilem christianae / novitatem sequimini /
superstitionis./
AGAPES. Temere calumpniaris / statum dei omnipotentis./
Periculum/
DIOCLETIANUS. Cuius?
AGAPES. Tui / reique publicae, quam gubernas./
DIOCLETIANUS. Ista insanit; / amoveatur!/
CHIONIA. Mea germana non insanit, / sed tui stultitiam iuste
reprehendit./
DIOCLETIANUS. Ista inclementius bachatur; / unde nostris
conspectibus aeque / substrahatur, / et tertia discutiatur./
HIRENA. Tertiam rebellem / tibique penitus probabis reniten-
tem./
DIOCLETIANUS. Hirena, / cum sis minor aetate, / fito maior
dignitate./
HIRENA. Ostende, quaeso, / quo pacto!/
DIOCLETIANUS. Flecte cervicem diis / et esto sororibus
exemplum correctionis / et causa liberationis./
HIRENA. Conquiniscant idolis, / qni velint incurrere iram
celsitonantis! / Ego quidem caput regali / unguento delibitum / non
dehonestabo / pedibus simulachrorum submittendo./
383

IV- AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
DIOCLETIANUS. Cultura deorum non adducit inhonestatem, /
sed praecipuum honorem./
HIRENA. Et quae inhonestas turpior, / quae turpitudo maior, /
quam ut servus / veneretur ut dominus?/
DIOCLETIANUS. Non suadeo tibi venerari servos, / sed dominos
principumque deos!/
HIRENA. Nonne is est cuiusvis servus, / qui ab artifice pretio
comparatur ut empticius?/
DIOCLETIANUS. Huius praesumptio verbositatis / tollenda est
suppliciis./
HIRENA. Нос optamus, / hoc amplectimur, / ut pro Christi
amore / suppliciis laceremur./
DIOCLETIANUS. Istae contumaces / nostrisque decretis / contra-
luctantes / catenis inretiantur / et ad examen Dulcitii praesidis / sub
carcerali squalore serventur./
Император Диоклетиан
384

HROTSVITHA
II
DULCITIUS. Producite, / milites, / producite, / quae tenetis in
carcere!/
MILITES. Ecce, quae vocasti!/
DULCITIUS. Papae! / quam pulchrae, / quam venustae, / quam
egregiae puellulae!/
MILITES. Perfectae decore./
DULCITIUS. Captus sum illarum specie./
MILITES. Credibile./
DULCITIUS. Exaestuo illas ad mei amorem trahere./
MILITES. Diffidimus te praevalere./
DULCITIUS. Quare?/
MILITES. Quia stabiles fide./
DULCITIUS. Quid, si suadeam blandimentis?/
MILITES. Contempnunt./
DULCITIUS. Quid, si terream suppliciis?/
MILITES. Parvi pendunt./
DULCITIUS. Et quid fiet?/
MILITES. Praecogita./
DULCITIUS. Ponite illas in custodiam / in interiorem / officinae
aedem, / in cuius proaulio / ministrorum / servantur vasa./
MILITES. Ut quid eo loci?/
DULCITIUS. Quo а me saepiuscule possint visitari./
MILITES. Ut iubes./
III
DULCITIUS. Quid agant captivae / sub hoc noctis tempore?/
MILITES. Vacant hymnis./
DULCITIUS. Accedamus propius./
MILITES. Tinnulae sonitum vocis / a longe audiemus./
DULCITIUS. Observate pro foribus cum lucernis, / ego autem
intrabo / et vel optatis amplexibus me saturabo./
MILITES. Intra, / praestolabimur./
IV
AGAPES. Quid strepit pro foribus?/
HIRENA. Infelix Dulcitius. / — Ingreditur./
CHIONIA. Deus nos tueatur!/
AGAPES. Amen./
CHIONIA. Quid sibi vult collisio ollarum, / caccaborum / et
sartaginum?/
385

AHJAUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
HIRENA. Lustrabo. / Accedite, / quaeso, / per rimulas perspicite!/
AGAPES. Quid est?/
HIRENA. Ecce, iste stultus, / mente alienatus, / aestimat se
nostris uti amplexibus./
AGAPES. Quid facit?/
HIRENA. Nunc ollas molli fovet gremio, / nunc sartagines / et
caccabos / amplectitur, / mitia libans oscula./
CHIONIA. Ridiculum./
HIRENA. Nam facies, / manus / ac vestimenta / adeo sordidata,
/ adeo coinquinata, / ut nigredo, quae inhaesit, / similitudinem
Aethiopis exprimit./
AGAPES. Decet, ut talis appareat corpore, / qualis a diabolo
possidetur in mente./
HIRENE. En, / parat egredi. / Intendamus, / quid illo egrediente
agant milites / pro foribus expectantes./
V
MILITES. Quis hic egreditur? / Daemoniacus. / Vel magis ipse
diabolus. / Fugiamus!/
DULCITIUS. Milites, / quo fugitis? / state, / expectate; / ducite
me / cum lucernis ad cubile./
MILITES. Vox senioris nostri, / sed imago diaboli. / Non sub-
sistamus, / sed fugam maturemus: / fantasma vult nos pessumdare./
DULCITIUS. Ad palatium ibo / et, quam abiectionem patiar, /
principibus vulgabo./
VI
DULCITIUS. Ostiarii, introducite me in palatium, / quia ad impe-
ratorem habeo secretum./
OSTIARII. Quid hoc vile / ac detestabile / monstrum, / scissis et
nigellis panniculis obsitum? / Pugnis tundamus, / de gradu praecipi-
temus, / nec ultra huc detur liber accessus./
DULCITIUS. Vae, vae! quid contigit? / Nonne splendidissimis
vestibus indutus / totoque corpore videor nitidus? / et quicumque me
aspicit, / velut horribile monstrum fastidit! / Ad coniugem revertar,
/ quo ab illa, quid erga me actum sit, experiar./ En, solutis crinibus
egreditur, / omnisque domus lacrimis prosequitur!/
VII
CONIUX. Heu, heu! mi senior Dulciti, / quid pateris? / Non es
sanae mentis. / Pactus es in derisum christicolis./
386

HROTSVITHA
DULCITIUS. Nunc tandem sentio, me illusum illarum maleficiis./
CONIUX. Нос me vehementer confudit, / hoc praecipue contrista-
vit, / quod, quid patiebaris, ignorasti./
DULCITIUS. Mando, ut lascivae / praesententur puellae / et
abstractis vestimentis publice denudentur, / quo versa vice, quid
nostra possint ludibria, experiantur,/
VIII
MILITES. Frustra sudamus, / in vanum laboramus: / ecce,
vestimenta / virgineis corporibus inhaerent / velut coria; / sed et
ipse, qui nos ad expoliandum urgebat, praeses stertit sedendo / nec
ullatenus excitari potest / a somno. / Ad imperatorem adeamus /
ipsique res, quae geruntur, propalemus./
IX
DIOCLETIANUS. Dolet nimium, / quod praesidem Dulcitium /
audio / adeo illusum, / adeo exprobatum, / adeo calumniatum. / Sed,
ne viles mulierculae / iactent se impune nostris diis / deorumque cul-
toribus illudere, / Sisinnium comitem dirigam / ad ultionem exercen-
dam./
X
SISINNIUS. О milites, ubi sunt lascivae, / quae torqeri debent,
puellae?/
MILITES. Affliguntur in carcere./
SISINNIUS. Hirenam reservate / et reliquas producite./
MILITES. Cur unam excipis?/
SISINNIUS. Parcens infantiae. / Forte facilius convertetur, / si
sorornm praesentia / non terrebitur./
MILITES. Ita./
XI
MILITES. Praesto sunt, quas iussisti./
SISINNIUS. Praebete assensum, Agapes / et Chionia, meis consi-
liis./
AGAPES. Si praebebimus./
SISINNIUS. Ferte libamina diis./
AGAPES. Vero et aeterno patri / eiusque coaeterno filio /
sanctoque amborum paraclyto / sacrificium laudis aine intermissione
libamus./
387

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
SISINNIUS. Нос vobis non suadeo, / sed poenis prohibeo./
AGAPES. Non prohibebis, / nec umquam sacrificabimus daemoni-
is./
SISINNIUS. Deponite / duritiam cordis / et sacrificate. / Sin
autem: / faciam vos interfectum iri / iuxta praeceptum imperatoris
Diocletiani./
CHIONIA. Decet, ut in nostri песет obtemperes / iussis tui im-
peratoris, / cuius nos decreta contempnere noscis; / si autem parcen-
do moram feceris, / aequm est, / ut tu interficiaris./
SISINNIUS. Non tardetis, / milites, / поп tardetis; / capite
blasphemas / has / et in ignem proicite vivas!
MILITES. Instemus construendis rogis / et tradamus illas
bachantibus flammis, / quo finem demus conviciis./
AGAPES. Non tibi, domine, / поп tibi hoc potentia insolita, / ut
ignis vim virtutis suae obliviscatur, / tibi obtemperando. / Sed tae-
det nos morarum; / ideo rogamus solvi retinacula / animarum, / quo
extinctis corporibus / tecum plaudant / in aethere nostri spiritus.
MILITES. О novum, / о stupendum miraculum! / Ecce, animae
egressae sunt corpora, / et nulla / laesionis repperiuntur vestigia, /
sed пес capilli, / пес vestimenta / ab igne sunt ambusta, / quo minus
corpora./
SISINNIUS. Proferte / Hirenam./
XII
MILITES. Eccam./
SISINNIUS. Pertimesce, Hirena, песет sororum / et cave perire
exemplo illarum./
HIRENA. Opto exemplum earum moriendo sequi, / quo merear
cum eis aeternaliter laetari./
SISINNIUS. Cede, cede meae suasioni./
HIRENA. Haut cedam / facinus suadenti./
SISINNIUS. Si поп cesseris, / поп citum / tibi praestabo exitum,
/ sed differam / et nova in dies supplicia multiplicabo./
HIRENA. Quanto acrius torqueor, / tanto gloriosius exaltabor./
SISINNIUS. Supplicia поп metuis? / Admovebo, quod horrescis./
HIRENA. Quicquid irrogabis adversi, / evadam iuvamine
Christi./
SISINNIUS. Faciam te ad lupanar duci / corpusque tuum turpiter
coinquinari./
HIRENA. Melius est, / ut corpus quibuscumque iniuriis /
maculetur, / quam anima idolis polluatur./
SISINNIUS. Si socia eris meretricum, / поп poteris polluta ultra
intra contubernium / computari virginum./
388

HROTSVITHA
HIRENA. Voluptas parit poenam, / necessitas autem coronam; /
пес dicitur reatus, / nisi quod consentit animus./
SISINNIUS. Frustra parcebam, / frustra miserebar / huius infan-
tiae./
MILITES. Praescivimus; / nullatenus / ad deorum culturam
potest flecti, / nec terrore umquam potest frangi./
SISINNIUS. Non ultra parcam./
MILITES. Rectum./
SISINNIUS. Capite illam sine miseratione / et, trahentes cum
crudelitate, / ducite ad lupanar sine honore./
HIRENA. Non perducent./
SISINNIUS. Quis prohibere poterit?/
HIRENA. Qui mundum sui providentia / regit./
SISINNIUS. Probabo./
HIRENA. Ac citius libito./
SISINNIUS. Ne terreamini, milites, / fallacibus huius blasphemae
praesagiis./
MILITES. Non terremur, / sed tuis praeceptis parere nitimur./
XIII
SISINNIUS. Qui sunt hi, / qui nos invadunt? / Quam similes
sunt militibus, / quibus Hirenam tradidimus! / Ipsi sunt. / — Cur
tam cito revertimini? / Quo tenditis tam anheli?/
MILITES. Те ipsum quaerimus./
SISINNIUS. Ubi est, quam traxistis?/
MILITES. In supercilio montis./
SISINNIUS. Cuius?/
MILITES. Proximi./
SISINNIUS, О insensati et hebetes / totiusque rationis incapa-
ces./
MILITES. Cur causaris? / cur voce et vultu nobis minaris?/
SISINNIUS. Dii vos perdant!/
MILITES. Quid in te commisimus? / Quam tibi iniuriam fecimus?
/ Quae tua iussa transgressi sumus?/
SISINNIUS. Nonne praecepi, / ut rebellem deorum / ad turpitudi-
nis locum traheretis?/
MILITES. Praecepisti, / nosque tuis praeceptis / operam dedimus
/ implendis, / sed supervenere duo ignoti iuvenes, / asserentes se ad
hoc ex te missos, / ut Hirenam ad cacumen montis perducerent./
SISINNIUS. Ignorabam./
MILITES. Agnoscimus./
SISINNIUS. Quales fuerunt?/
MILITES. Amictu splendidi, / vultu admodum reverendi./
389

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
SISINNIUS. Num sequebamini illos?/
MILITES. Sequebamur./ .
SISINNIUS. Quid fefcerunt?/
MILITES! A dextra laevaque Hirenae se locaverunt / et nos huc
direxerunt, / quo te exitus rei non lateret./
SISINNIUS. Restat, / ut ascenso equo / pergam / et, qui fuerint,
/ qui nos tam libere illuserunt, / perquiram./
MILITES. Properemus pariter./
XIV
SISINNIUS. Нет! ignoro, quid agam; / pessumdatus sum
maleficiis christicolarum: / en, montem circueo, / et, semitam
aliquoties repperiens, / nec ascensum comprehendere / nec reditum
queo repetere./
MILITES. Miris modis omnes illudimur / nimiaque lassitudine
fatigamur; / et si insanum caput diutius vivere sustines, / te ipsum
et nos perdes./
SISINNIUS. Quisquis es meorum, / strenue extende arcum, / iace
sagittam, / perfode hanc maleficam./
MILITES. Decet./
HIRENA. Infelix, erubesce, / Sisinni, / erubesce, / teque turpiter
victum ingemisce, / quia tenellae infantiam virgunculae / absque
armorum apparatu nequivisti superare./
SISINNIUS. Quicquid dedecoris accedit, levius tolero, / quia te
morituram haut dubito./
HIRENA. Hinc mihi quam maxime gaudendum, / tibi vero
dolendum, / quia pro tui severitate malignitatis / in tartara
dampnaberis; / ego autem, martirii palmam / virginitatisque
receptura coronam, / intrabo aethereum / aeterni regis thalamum; /
cui est honor et gloria / in saecula./
ЦП51515Г

CARMINA CANTABRIGIENSIA
"КЕМБРИДЖСКИЕ ПЕСНИ"
CARMINA CANTABRIGIENSIA
Под заглавием "Кембриджские песни" до нас дошел
рукописный сборник анонимных стихотворений X—XI вв.,
хранящийся в Кембридже. В нем содержатся стихи разного
содержания — и религиозного, и дидактического, и шутливо-пародийного.
Интернациональный характер латинского языка этого периода не
позволяет даже точно определить, откуда происходят авторы
сборника; вероятно, среди них были и немцы, и французы, и
итальянцы. Ниже помещено стихотворение, явно использующее
фольклорные мотивы (хитроумный шваб), но написанное в форме
духовного стиха — секвенции, что придает стихотворению
особенно комический характер.
MENDOSUS SUEVUS
ШВАБ-ЛЖЕЦ
l.Mendosam quam cantilenam ago,
puerilis commendatam dabo,
quo modulos per mendaces risum
auditoribus ingentem ferant.
2.Liberalis et decora
cuidam regi erat nata,
quam sub lege huius modi
procis obponit querendam:
Si quis mentiendi gnarus
usque ad eo instet fallendo,
dum cesaris ore fallax
predicitur, is ducat filiam.
3.Quo audito Suevus
nil moratus infit:
"Raptis armis ego
dum venatum solus irem,
lepusculus inter feras
telo tactus occumbebat.
Mox effusis intestinis
caput avulsum cum cute cedo.
391

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Cumque cesum manu
levaretur caput,
lesa aure effunduntur
mellis modii centeni,
sotiaque auris tacta
totidem pisarum fudit.
Quibus intra pellem strictis,
lepus ipse dum secatur,
crepidine summa caude
kartam regiam latentem cepi,
4.Que servum te firmat esse meum!"
"Mentitur", clamat rex, "karta et tul"
Sic rege deluso Suevus falsa
gener regius est arte factus.
Солнечные часы XII в.
392

ARCHIPOETA
АРХИПИИТА
ARCHIPOETA
Архипиита (род. ок. ИЗО г.) — один из талантливейших и
самобытнейших поэтов латинского средневековья. Будучи
рыцарского происхождения, он носил духовное звание., подвизаясь при
кельнском архиепископе в качестве придворного поэта. Несколько
сохранившихся стихотворений Архипииты полны юмора и
иронии, тщательно отделаны и совершенны по форме. Вагантский
дух его поэзии прекрасно выражен в его знаменитой "Исповеди".
CONFESSIO
ИСПОВЕДЬ
Aestuans intrmsecus fra vehementi
In amaritudine loquor meae menti:
Factus de materia levis elementi
Folio sum similis de quo ludunt venti.
Feror ego veluti sine nauta navis,
Ut per vias aeris vaga fertur avis.
Non me tenent vincula, non me tenet clavis,
Quaero mei similes et adiungor pravis.
Mihi cordis gravitas res videtur gravis,
Iocus est amabilis dulciorque favis.
Quidquid Venus imperat, labor est suavis,
Quae nunquam in cordibus habitat ignavis.
Secundo redarguor etiam de ludo,
Sed cum ludus corpore me dimittat nudo,
Frigidus exterius, mentis aestu sudo,
Tunc versus et carmina meliora cudo.
Tertio capitulo memoro tabernam,
Illam nullo tempore sprevi neque spernam,
Donec sanctos angelos venientes cernam,
Cantantes pro mortuis 'requiem aeternanT.
Meus est propositum in taberna mori,
Ut sint vina proxima morientis ori.
Tunc cantabunt laetius angelorum chori:
'Sit Deus propitius huic potatori!'
393

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Игроки в зернь» Миниатюра XIV в.
394

CARMINA BURANA
ПОЭЗИЯ ВАГАНТОВ
CARMINA BURANA
Под таким названием до нас дошел сборник средневековой
поэзии XII—XIII вв. Сборник содержит по большей части
анонимные стихи различного содержания: моралистического, где
критикуется падение нравов в миру и среди клириков,
учебно-дидактического и мифологического, любовного, застольного и т. д.
Латинский язык здесь с удивительной легкостью используется как
разговорный язык, каким он собственно и был в среде
воспитанников различного рода учебных заведений и церковного
люда. Жизнерадостная, воспевающая вино и женщин, смеющаяся
над всем и вся поэзия вагантов существенно уточняет наше
представление о средневековье как о скучном царстве богомольных
монахов и рыцарей, платонически служащих своей Даме.
Подробнее познакомиться с творчеством вагантов можно по
подборке русских переводов: Поэзия вагантов. Издание подготовил
М. Л. Гаспаров. М., 1975.
I. МОРАЛИСТИЧЕСКАЯ ПОЭЗИЯ
7
ОБ ИСТИННОЙ И ЛОЖНОЙ ЗНАТНОСТИ
I
Postquam nobilitas servilia cepit amare,
Cepit nobilitas cum servis degenerare.
II
Nobilitas, quam non probitas regit atque tuetur,
Lapsa iacet nullique placet, quia nulla videtur.
III
Nobilitas hominis mens est, deitatis imago.
Nobilitas hominis virtutum clara propago.
Nobilitas hominis mentem frenare furentem.
Nobilitas hominis humilem relevare iacentem.
305

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Nobilitas hominis nature iura tenere.
Nobilitas hominis nisi turpia nulla timere.
IV
Nobilis est ille, quem virtus nobilitavit;
Degener est ille, quem virtus nulla beavit.
***
17
ФОРТУНА
1. О Fortuna,
velut luna
statu variabilis,
semper crescis
aut decrescis;
vita detestabilis
nunc obdurat
et tunc curat
ludo mentis aciem,
egestatem,
potestatem
dissolvit ut glaciem.
2. Sors immanis
et inanis,
rota tu volubilis,
status malus,
vana salus
semper dissolubilis,
obumbrata
et velata
mihi quoque niteris;
nunc per ludum
dorsum nudum
fero tui sceleris.
3. Sors salutis
et virtutis
mihi nunc contraria,
est affectus
396

CARMINA BURANA
et defectus
semper in angaria.
hac in hora
sine mora
corde pulsum tangite;
quod per sortem
sternit fortem,
mecum omnes plangite!
***
39a
О СУЕТНОСТИ ЗЕМНОЙ ЖИЗНИ
1. In huius mundi domo
miser qui vivis homo,
quod cinis es, memento:
transibis in momento.
Post carnem cinis eris
atque morte teneris.
Cinis et origo.
Sit tibi formido,
cum spiritus cadit
et ad Dominum vadit,
qui eum dedit.
Miser, qui hoc non credit.
2. Vanitatum vanitas
et omnia vanitas!
Est animalis homo
in huius mundi domo.
Cuncta, que sub sole,
assimilantur mole,
nam omnia volvuntur,
quedam dissolvuntur,
quedam ad vitam crescunt
et omnia decrescunt.
Sed spiritalis homo
Dei regnat in domo.
***
397

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
И. УЧЕБНАЯ ПОЭЗИЯ
64
DE XII VIRTUTIBUS HERCULIS
О ДВЕНАДЦАТИ ПОДВИГАХ ГЕРАКЛА
Prima Clednei toler&ta erumna le6nis.
Proxima Lerneam ferro et face contudit hydram.
Mox Erymantheum vis tertia perculit aprum.
Eripedis quarto tulit aurea cornua cervi.
Stymphalidas pepulit volucres discrimine quinto.
Threiciam sexto spoliavit Amazona balteo.
Septima in Augeis stabulis impensa laboris.
Octava expulso numeratur adoria tauro.
In Diomedeis victoria nona quadrigis.
Geryone extincto decimam dat Hiberia palmam.
Undecimo mala Hesperidum districta triumpho.
Cerberus extremi suprema est meta laboris.
***
III. ЛЮБОВНАЯ ПОЭЗИЯ
179
1. Tempus est iocundum, о virgines!
Modo congaudete, vos iuvenes!
o!o!
Totus f loreo!
Refl. Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
2. Cantat philpmena sic dulciter,
et modulans auditur; f intus caleo,
o!o!
Totus f loreo!
RefL Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
3. Flos est puellarum, quam diligo,
et roaa rosarum, qua caleo.
398

CARMINA BURANA
о! о!
Totus floreo!
Refl. Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
4. Tua me confortat promissio,
tua me deportat negatio.
o!o!
Totus floreo!
Refl. Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
5. Tua mecum ludit virginitas,
tua me detrudit simplicitas.
o!o!
Totus f loreo!
RefL Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
6. Sile, philomena, pro tempore!
Surge, cantilena, de pectore!
o!o!
Totus f loreo!
Refl. Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
7. Tempore brumali vir patiens,
animo vernali lasciviens,
o!o!
Totus floreo!
Refl. Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
8. Veni, domicella, cum gaudio!
Veni, veni, bella! iam pereo!
o!o!
Totus f loreo!
Refl. Iam amore virginali totus ardeo;
novus, novus amor est, quo pereo!
***
399

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
186
I
* Suscipe, flos, florem, quia flos designat amorem!
Illo de flore nimio sum captus amorfe;
Hunc florem, Flora dulcissima, semper odora!
Nam velut aurora fiet tua forma decora.
Florem, Flora, vide! quem dum videas, mihi ride!
Flori fare bene! tua vox cantus philomene.
Oscula des f lori! rubeo flos convenit ori.
II
Flos in pictura non est flos, immo figura;
Qui pingit florem, non pingit floris odorem.
***
IV. ЗАСТОЛЬНАЯ ПОЭЗИЯ
196
КАБАЦКАЯ ПЕСНЯ
1. In taberna quando sumus,
non curamus, quid sit humus,
sed ad ludum properamus,
cui semper insudamus.
Quid agatur in taberna,
ubi nummus est pincerna,
hoc est opus, ut queratur,
sed quid loquar, audiatur.
2. Quidam ludunt, quidam bibunt,
quidam indiscrete vivunt.
Sed in ludo qui morantur,
ex his quidam denudantur;
quidam ibi vestiuntur,
quidara saccis induuntur.
Ibi nullus timet mortem,
sed pro Baccho mittunt sortem.
400

CARMINA BURANA
3. Primo pro nummata vini;
ex hac bibunt libertini.
Semel bibunt pro captivis,
post hec bibunt ter pro vivis,
quater pro Christianis cunctis,
quijiquies pro fidelibus defunctis,
sexies pro sororibus vanis,
septies pro militibus silvanis.
4. Octies pro fratribus perversis,
novies pro monachis dispersis,
decies pro navigantibus,
undecies pro discordantibus,
duodecies pro penitentibus,
tredecies pro iter agentibus.
Tam pro papa quam pro rege
bibunt omnes sine lege.
Миниатюра из "Carmina Burana
5. Bibit hera, bibit herus,
bibit miles, bibit clerus,
bibit ille, bibit illa,
bibit servus cum ancilla,
bibit velox, bibit piger,
bibit albus, bibit niger,
bibit constans, bibit vagus,
bibit rudis, bibit magus,
6. Bibit pauper et egrotus,
bibit exul et ignotus,
401

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
bibit puer, bibit canus,
bibit presul et decanus,
bibit soror, bibit frater,
bibit anus, bibit mater,
bibit ista, bibit ille,
bibunt centum, bibunt mille.
7. Parum durant sex nummate,
t ubi ipsi immoderate
bibunt omnes sine meta,
quamvis bibant mente leta.
Sic nos rodunt omnes gentes,
et sic erimus egentes.
Qui nos rodunt, confundantur
et cum iustis non scribantur.

GESTA ROMANORUM
РИМСКИЕ ДЕЯНИЯ
GESTA ROMANORUM
Одним из самых популярных в средневековой Европе
сборников занимательной прозы были "Gesta Romanorum" ("Римские
деяния") — памятник латинской литературы XIII века. Будучи
изначально сборником анекдотов, заимствованных из позднеантич-
ных авторов, он постепенно расширялся за счет более поздних
сюжетов (сюда попали даже легенды, притчи и сказки индийско-
арабской традиции); тем не менее манера относить все
повествование к римскому времени осталась. "Римские деяния" оказали
большое влияние на средневековую и возрожденческую литературу
Европы, из них, как из некоей сокровищницы, черпали свои
сюжеты Бокаччо и Чосер, Шекспир и Шиллер (полный русский
перевод новелл "Деяний" см. в книге: Средневековые латинские
новеллы XIII в. Л., 1980). Отметим некоторые особенности
латинского языка "Деяний": mihi > michi, vitae > vite, tertius >
tercius, оборот accus. cum infin. заменяется, как правило,
придаточным с союзом quod).
57. DE PERFECTIONE VITE
О СОВЕРШЕННОЙ ЖИЗНИ
Titus in civitate romana regnavit, qui statuit pro lege, quod dies
primogeniti sui ab omnibus sanctificarentur, et quicumque diem
nativitatis filii sui per opus servile violaret, morte moreretur...
Erat tunc quidam faber in civitate nomine Focus, qui in illo die
sicut in ceteris operatus est... Illum milites comprehenderunt et
coram imperatore duxerunt. Ait imperator: Carissime, quid est, quod
audio de te? quare legem editam violas?
At ille: Domine, legem illam servare non possum, quia omni die
octo denarios oportet me habere, et illos sine labore non potero
acquirere.
Ait imperator: Et quare octo denarios? Qui ait: Omni die per
annum duos denarios teneor dare, quos mutuavi in juventute, duos
accomodo, duos perdo, duos expendo. Ait imperator: De istis
manifestius debes michi dicere. Cui ait faber: Domine mi, advertite
me! Duos denarios omni die teneor patri meo, quia cum essem puer
parvulus, pater meus duos denarios super me singulis diebus
expendit, jam pater meus in egestate est positus, unde racio dictat,
403

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
quod ei subveniam in sua paupertate, et ideo omni die duos denarios
ei trado; duos denarios filio meo accommodo, qui jam ad studium
pergit, ut si contingat me ad egestatem pervenire, michi illos duos
denarios reddat, sicut ego jam patri meo facio; duos alios denarios
omni die perdo super uxorem meam, quia semper est michi contraria,
aut proprie voluntatis aut callide complectionis, et propter ista tria
quicquid ei dedero, hoc perdo; duos alios denarios super meipsum in
cibis et potibus expendo. Levius bono modo transire non potero et
istos denarios non possum obtenere sine continuo labore. Jam auditis
racionem.
Detis ergo judicium rectuml
Ait imperator: Carissime, recte respondisti, vade et fideliter
ammodo labora! Post hoc cito imperator defunctus est, et Focus faber
propter suam prudenciam in imperatorem eligitur ab omnibus, qui
imperium satis prudenter regebat. Ipso mortuo inter alios
imperatores imago ejus depingitur et ultra caput suum octo denarii.
***
104. DE BENEFICIORUM MEMORIA
ПАМЯТЬ О БЛАГОДЕЯНИЯХ
Quidam miles erat, qui super omnia venari dilexit. Accidit uno
die, quod ad venandum perrexit. Occurrit leo claudicans et pedem
militi ostendit. Miles vero de equo descendit et spinam acutam de
ejus pede extraxit et unguentum vulneri apposuit, et sanatus est leo.
Post hoc vero rex illius regni in eodem nemore a casu venabatur et
illum leonem accepit et multis annis secum nutrivit.
Miles ille contra regem forefecit et ad eandem forestam fugam
peciit, omnes transeuntes spoliavit et occidit. Rex vero illum
captivavit et contra eum sentenciam dedit, ut leoni daretur ad
devorandum, et quod nichil aliud ad comedendum ei daretur ad hoc,
ut militem devoraret.
Miles vero, cum in foveam esset projectus, multum timuit
exspectans horam, quando devoraretur; leo vero eum intime respexit
et cum noticiam ejus haberet, applausum ei fecit et septem diebus
sine cibo remansit. Rex vero cum hoc audisset, admirabatur, fecit
militem de fovea extrahi et ait ei: Dic michi, о carissime, quomcxio
hoc poterit esse, quod leo tibi non nocuit?
Qui ait: Domine, a casu per forestam equitavi, leo iste claudicans
michi occurrebat, ego vero spinam de pede ejus extraxi et vulnus
sanavi, et ideo ut credo michi parcit. Ait rex: Ex quo leo non nocuit
404

GESTA ROMANORUM
tibi, ego tibi parcam, ammodo studeas vitam tuam corrigere. Ille vero
gracias regi reddidit et post hoc in omnibus est emendatus et finivit
vitam suam in расе.
***
273.
ЛЕГЕНДА О КОРОЛЕ И ТРЕХ ЕГО ДОЧЕРЯХ
Theodosius in civitate romana regnavit prudens valde et potens,
qui tres filias pulcras habebat, dixitque filie seniori: Quantum diligis
me? At illa: Certe plus quam me ipsam. Ait ei pater: Et te ad magnas
divicias promovebo. Statim ipsam dedit uni regi opulento et potenti
in uxorem. Post hec venit ad secundam filiam et ait ei: Quantum
diligis me? At illa: Tantum sicut me ipsam. Imperator vero eam
cuidam duci tradidit in uxorem. Et post hec venit ad terciam filiam
et ait ei: Quajitum me diligis? At illa: Tantum sicut vales et non plus
neque minus. Ait ei pater: Ex quo ita est, non ita opulenter его
maritare sicut et sorores tue; tradidit eam cuidam comiti in uxorem.
Accidit cito post hec, quod imperator bellum contra regem Egipti
habebat. Rex vero imperatorem de imperio fugabat, unde bonum
refugii habere non poterat. Scripsit literas anulo suo signatas ad
primam filiam suam, que dixit, quod patrem suum plus quam se
ipsam dilexit, ut ei succurreret in sua necessitate, eo quod de imperio
expulsus erat.
Filia cum has literas ejus legisset, viro suo regi casum primo
narrabat. Ait rex: Bonum est ut succurramus ei in hac sua magna
necessitate. Colligam exercitum meum et cum toto posse meo
adjuvabo eum. Ait illa: Istud non potest fieri sine magnis expensis.
Sufficit quod ei concedatis quamdiu est extra imperium suum
quinque milites, qui ei associentur. Et sic factum est.
Filia patri rescripsit, quod alium auxilium ab ea habere non
posset, nisi quinque milites de sumptibus regis in societate sua.
Imperator cum hoc audisset contristatus est valde et infra se
dicebat: Heu mihi, tota spes mea erat in seniore filia mea, eo quod
dixit, quod plus me dilexit quam se ipsam, et propter hoc ad magnam
dignitatem ipsam promovi.
Scripsit statim secunde filie que dixit: Tantum te diligo quantum
me ipsam, quod succurreret ei in tanta necessitate. At illa cum
audisset, viro suo denunciabat et ipsi consiliavit ut nihil aliud ei
concederet nisi victum et vestitum quamdiu viveret honeste pro tali
rege et super hoc literas patri suo rescripsit.
405

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Imperator cum hoc audisset, contristatus est valde, dicens:
Deceptus sum per duas filias. Jam temptabo terciam que mihi dixit:
Tantum te diligo quantum vales.
Ldteras scripsit ei, ut ei succurreret in tanta necessitate, et
quomodo sorores sue ei respondebant. Tercia filia cum vidisset
inopiam patris sui, ad vinmi suum dixit: Domine mi reverende, mihi
succurre in hac necessitate. Jam pater meus expulsus est ab heredi-
tate sua. Ait ei vir ejus: Quid vis tu, ut ei faciam? At illa: Exercitum
colligas et ad debellandum inimicum suum pergas cum eo. Ait comes:
Voluntatem tuam adimplebo. Statim collegit magnum exercitum et
sumptibus suis propriis cum imperatore perrexit ad bellum. Victo-
riam obtinuit et imperatorem in imperio suo posuit.
Tunc ait imperator: Benedicta hora, in qua genui filiam meam
juniorem. Ipsam minus aliis filiabus dilexi et mihi in magna necessi-
tate succurrit, et alie filie mee defecerunt, propter quod totum impe-
rium relinquero post decessum meum filie mee juniori, et sic factum
est. Post decessum patris filia junior regnavit et in расе vitam finivit.
Император на троне. Миниатюра X в.
406

AENIGMATA
ЗАГАДКИ
AENIGMATA
От средних веков до нас дошел сборник загадок,
приписываемый некоему Симфосию (Symphosius). В сборнике сто
стихотворных загадок, некоторые из них приведены ниже.
***
VII. FUMUS
Sunt mihi, sunt lacrimae, sed non est causa doloris.
Est iter ad caelum, sed me gravis inpedit aer.
Et qui me genuit, sine me non nascitur ipse.
***
VIII. NEBULA
Nox ego sum facie, sed non sum nigra colore
Inque die media tenebras tamen affero mecum.
Nec mihi dant stellae lucem nec Cynthia lumen.
***
X. GLACIES
Unda fui quondam, quod me cito credo futuram.
Nunc rigidi caeli duris conexa catenis
Nec calcata pati possum nec nuda teneri.
***
XI. NIX
Pulvis aquae tenuis modico cum pondere lapsus,
Sole madens, aestate fluens, in frigore siccus,
Flumina facturus totas prius occupo terras.
***
407

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
XX. TESTUDO
Tarda, gradu lento, specioso praedita dorso;
Docta quidem studio, sed saevo prodita fato
Viva nihil dixi; quae sic modo mortua canto.
***
XXV. MUS
Parva mihi domus est, sed ianua semper aperta.
Exiguo sumptu furtiva vivo sagina.
Quod mihi nomen inest, Romae quoque consul habebat.
XXXIII. LUPUS
Dentibus insanis ego sum, qui vinco bidentes,
Sanguineas praedas quaerens victusque cruentos.
Multa cum rabie vocem quoque tollere possum.
***
XXXIIII. VULPES
Exiguum corpus, sed cor mihi corpore maius.
Sum versuta dolis, argnta callida sensu,
Et fera sum sapiens, sapiens fera si qua vocatur.
***
XXXV. CAPRA
Alma Iovis nutrix, longo vestita capillo,
Culmina difficili peragrans super ardua gressu,
Custodi pecoris tremula respondeo lingua.
***
XXXVIIII. CENTAURUS
Quattuor insignis pedibus manibusque duabus
Dissimilis mihi sum, quia sum non unus et unus.
Et vehor et gradior, qua me mea corpora portant.
408

AENIGMATA
XLIIII. СЕРА
Mordeo mordentes, ultro non mordeo quemquam;
Sed sunt mordentem multi mordere parati.
Nemo timet morsum, dentes quia non habet ullos.
***
LXV. SAGITTA
Saepta gravi ferro, levibus circumdata pinnis
Aera per medium volucri contendo meatu,
Missaque discedens nullo mittente revertor.
***
LXXVII. ROTAE
Quattuor aequales currunt ex arte sorores
Sic quasi certantes, cum sit labor omnibus unus.
Et prope sunt pariter nec se contingere possunt.
***
LXXXXVIII. ECHO
Virgo modesta nimis legem bene servo pudoris.
Ore procax non sum nec sum temeraria linguae.
Ultro nolo loqui, sed do responsa loquenti.
***
LXXXXVIIII. SOMNUS
Sponte mea veniens varias ostendo figuras.
Fingo metus vanos nullo discrimine veri.
Sed me nemo videt, nisi qui sua lumina claudit.

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
ГАУДЕАМУС
GAUDEAMUS
"Gaudeamus" — это средневековая студенческая песня,
исполнявшаяся учащейся молодежью, а также бродячими певцами,
поэтами и музыкантами (вагантами). Полагают, что
первоначальный текст песни был сочинен студентами Гейдельбергского
университета в Германии в XIV веке, и с этих пор она стала
популярной в университетах Европы, а потом и всего мира.
Автором мелодии был фламандский композитор XV в. Иоганн
Окенгейм. Широкое распространение этот студенческий гимн имел
в России. В 1874 г. великий русский композитор П. И.
Чайковский написал новый музыкальный вариант для хора и фортепиано,
использовав прежний мотив.
1. Gaudeamus, igitur,
Juvenes dum sumusl
Post jucundam juventutem,
Post molestam senectutem
Nos habebit humus. — (bis)
Vivat Academia!
Vivant professoresl
Vivat membrum quodlibet,
Vivant membra quaelibet,
Semper sint in flore! — (bis)
Ubi sunt, qui ante nos » * . v
In mundo f uere?
Vadite ad superos,
Transite ad inferos,
Quos si vis videre! — (bis)
5. Vivat et respublica
Et qui illam regunt!
Vivat nostra civitas,
Maecenatum caritas,
Qui nos hic protegunt. — (bis)
Vita nostra brevis est,
Brevi finietur.
Venit mors velociter,
Rapit nos atrociter,
Nemini parcetur! — (bis)
6. Vivant omnes virgines,* ~ . ч
Graciles, formosae!
Vivant et mulieres,
Tenerae, amabiles,
Bonae, laboriosae! — (bis)
Pereat tristitia, , ... .
Pereant dolores! ' lbls'
Pereat diabolus,
Quivis antiburschius
Atque irrisores! — (bis)
15151515"

GAUDEAMUS
Средневековый университет. Живопись XV в.
411

IV. AUCTORES MEDII AEVI АС RENASCENTIAE
ПЕТРАРКА
FRANCISCUS PETRARCA
Франческо Петрарка (1304—1374 гг.) — основоположник
европейского Гуманизма, блестящий знаток античной литературы,
страстный собиратель древних рукописей с произведениями
латинских и греческих авторов. В его литературном наследии
большое место занимают произведения, написанные на латинском
языке. Именно они, а не италоязычные стихи к Лауре, составляли
славу Петрарки среди его современников. Перу Петрарки
принадлежат эпическая поэма "Африка", воспевающая Сципиона
Старшего и борьбу Рима против Карфагена и написанная в
подражание Вергилию; латинские стихотворения, философско-
этические трактаты, письма. Ниже мы публикуем одно из
стихотворений Петрарки, написанное в 1353 г., когда поэт
окончательно покинул Францию (Galliae), где он подолгу жил; оно
представляет собой восторженный гимн Италии. Затем следуют
отрывки из его "Послания к потомкам", которое было задумано
как автобиография поэта. И, наконец, вы сможете познакомиться
с Петраркой как эпическим поэтом, вторым Вергилием, прочитав
фрагменты его "Африки" (полный перевод этого эпоса см.:
Франческо Петрарка. Африка. М., 1992 г.).
AD ITALIAM ЕХ GALLIIS REMEANS
ВОЗВРАЩАЯСЬ ИЗ ФРАНЦИИ В ИТАЛИЮ
(Гимн Италии)
Sdlve, c£ra De6 tellus sanctissima, sdlve,
Tellus tuta bonis, tellus metuenda superbis,
Tellus nobilibus multum generosior oris,
Fertilior cunctis, terra formosior omni,
Cincta mari gemino, famoso splendida monte,
Armorum legumque eadem veneranda sacrarum,
Pieridumque domus, auroque opulenta virisque,
Cuius ad eximios ars et natura favores
Incubuere simul, mundoque dedere magistram.
Ad te nunc cupide post tempora longa revertor
Incola perpetuus. Tu diversoria vitae
Grata dabis fessae. Tu quantam pallida tandem

FRANCISCUS PETRARCA
Membra tegant, praestabis humum. Те laetus ab alto
Italiam video frondentis colle Gebennae.
15 Nubila post tergum remanent; ferit ora serenus
Spiritus, et blandis assurgens motibus аёг
Excipit. Agnosco patriam, gaudensque saluto.
Salve, pulchra parens, terrarum gloria, salve!
***
EPISTOLA AD POSTEROS
ПОСЛАНИЕ К ПОТОМКАМ
(Автобиография)
Franciscus Petrarca posteritati salutem.
Введение
Fuerit tibi forsan de me aliquid auditum (quanquam et hoc
dubium sit, an exiguum et obscurum longe nomen seu locorum seu
temporum perventurum sit), et illud forsitan optabis, nosse quid
hominis fuerim, aut quis openim exitus meorum, еогшп maxime,
quorum ad te fama pervenit, vel quorum tenue nomen audieris. Et de
primo quidem variae erunt hominum voces; ita enim ferme quisque
loquitur, ut impellit non veritas sed voluptas: nec laudis, nec
infamiae modus est.
Этапы жизни
Vestro de grege unus fui autem mortalis homuncio, nec magnae
admodum nec vilis originis. Familia (ut de se ait Augustus Caesar)
antiqua. Natura quidem, non iniquo, neque inverecundo animo, nisi
ei consuetudo contagiosa nocuisset. Adolescentia me fefellit, iuventa
corripuit, senecta autem correxit, experimentoque perdocuit verum
illud, quod diu ante perlegeram: quoniam adolescentia et voluptas
vana sunt: imo aetatum temporumque omnium conditor, qui miseros
mortales de nihilo tumidos aberrare sinit interdum, ut peccatorum
suorum vel sero memores sese cognoscant.
Внешний вид
Corpus iuveni, non magnarum virium, sed multae dexteritatis
obtigerat; forma non glorior excellenti, sed quae placere viridioribus
annis posset: colore vivido, inter candidum et subnigrum, vivacibus
413

IV. AUCT0EES MEDII AEVI АС RENASCENTIAE
oculis et visu per longum tempus acerrimo, qui praeter spem, supra
sexagesimum aetatis annum me destituit, ut indignanti mihi ad
ocularium confugiendum esset auxilium. Tota aetate sanissimum
corpus senectus invasit et solita morbonim acie circumvenit.
Обстоятельства рождения
Honestis parentibus, Florentinis origine, fortuna mediocri et (ut
verum fatear) ad inopiam vergente, sed patria pulsis, Aretil in exilio
natus sum, anno huius aetatis ultimae, quae a Christo incipit,
M.CCC.IIII, die Lunae, ad Auroram XIII kal. Augusti.
Презрение к богатству
Divitiarum contemptor eximius, non quod divitias non optarem,
sed labores curasque oderam, opum comites inseparabiles. Non ut ista
cura esset, lautarum facultas epularum: ego autem tenui victu et
cibis vulgaribus vitam egi laetus quam cum exquisitissimis dapibus
omnes Apicii successores...
Любовь к Лауре. Черты характера.
Отношение к дружбе
Amore acerrimo, sed unico et honesto, in adolescentia laboravi, et
diutius laborassem, nisi iam tepescentem ignem mors acerba, sed
utilis extinxisset...
Sensi superbiam in aliis, non in me, et cum parvus fuerim,
semper minor iudicio meo fui. Ira mea mihi persaepe nocuit, aliis
nunquam. Amicitiarum appetentissimus honestarum et fidelissimus
cultor fui. Intrepide glorior, quia scio me verum loqui.
Indignatissimi animi, sed offensarum obliviosissimi, beneficiorum
permemoris. Principum ac regum familiaritatibus et nobilium
amicitiis usque ad invidiam fortunatus fui. Sed hoc est supplicium
senescentium, ut suorum saepissime mortes fleant. Maximi regum
meae aetatis amarunt et coluerunt me; cur autem nescio: ipsi
viderint; et ita cum quibusdam fui, ut ipsi quodam modo mecum
essent, et eminentiae eorum nullum taedium, commoda multa
perceperim...
Отношение к современности и прошлому
Incubui unice inter multa ad notitiam vetustatis, quoniam mihi
semper aetas ista displicuit, ut, nisi me amor carorum in diversum
traheret, qualibet aetate natus esse semper optaverim, et hanc
oblivisci, nisus animo me aliis semper inserere.
414

FRANCISCUS PETRARCA
Живя в своем сельском доме в Воклюзе, Петрарка
задумывает написать "Африку"
Illis in montibus vaganti sexta quadam feria maioris hebdomadae
cogitatio incidit, et valida, ut de Scipione Africano illo primo, cuius
nomen mirum unde a prima mihi aetate carum fuit, poeticum aliquid
heroico carmine scriberem. Quod tunc magno coeptum impetu, variis
mox distractis curis intermisi, sed, subiecti de, nomine, Africae
nomen libro dedi, operi nescio qua vel sua vel mea fortuna dilecto
multis antequam cognito.
Петрарку приглашают в Рим и Париж для его чествования
Illis in locis moram trahenti, dictu mirabile, uno die et ab urbe
Roma Senatus, et de Parisiis Concellarii Studii ad me litterae
pervenerunt, certatim me illae Romam, illae Parisios ad percipien-
dam lauream poeticam evocantes. Quibus ego iuveniliter gloriabun-
dus et ще dignum iudicans quo me dignum tanti viri iudicarent, nec
meritum meum sed aliorum librans testimonia, parumper tamen
haesitavi cui potius aurem darem...
Петрарка выбирает Рим,
где ему присуждается лавровый венок
Veni tamen, et quamlibet indignus, tanto fretus fisusque iudicio,
summo cum gaudio Romanorum, qui illi solemnitati interesse
potuerunt, lauream poeticam adhuc scholasticus rudis adeptus sum.
De quibus etiam et carmine et soluta oratione epistolae meae sunt.
Haec mihi laurea scientiae nihil, plurimum vero quaesivit invidiae.
AFRICA
АФРИКА
LIBER I
Обращение к Музам и Христу
Et mihi c6nspicuum meritis bell6que tremendum
Musa, virum referes, Italis cui fracta sub armis
Nobilis aeternum prius attulit Africa nomen.
Hunc precor exhausto liceat mihi sugere fontem

IV. 'AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Ex Helicone sacrum, dulcis mea cura, sorores,
Si vobis miranda cano. Iam rnris amici
Prata quidem et fontes, vacuis silentia campis,
Fluminaque et colles et apricis otia silvis
Restituit fortuna mihi: vos, carmina vati
Reddite; vos, animos. Tuque, о certissima mundi
Spes superumque decus, quem saecula nostra deorum
Victorem atque Herebi memorant, quem quina videmus
Larga per innocuum retegentem vulnera corpus,
Auxilium fer, summe parens. Tibi multa revertens
Vertice Parnassi referam pia carmina, si te
Carmina delectant; vel, si minus illa placebunt,
Forte etiam lacrimas, quas (sic mens fallitur) olim
Fundendas longo demens tibi tempore servo.
Сципион Африканский Старший
416

FRANCISCUS PETRARCA
LIBER II
Сципиону Африканскому во сне является отец и, среди
прочего, предсказывает, что Петрарка воспоет
подвиги Сципиона
Сегпеге iam videor genitum post saecula multa
Finibus Etruscis iuvenem, qui gesta renarret,
Nate, tua, et nobis veniat velut Ennius alter.
Carus uterque mihi, studio memorandus uterque:
Iste rudes Latio duro modulamine Musas
Intulit, ille autem fugientes carmine sistet;
Et nostros vario cantabit uterque labores
Eloquio, nobisque brevem producere vitam
Contendet; verum multo mihi carior ille est,
Qui procul ad nostrum reflectet lumina tempus.
In quod eum studium non vis pretiumve movebit,
Non metus aut odium, non spes aut gratia nostri;
Magnarum sed sola quidem admiratio rerum,
Solus amor veri. Sed quid tamen omnia prosunt?
Iam sua mors libris aderit, mortalia namque
Esse decet quaecumque labor mortalis inani
Edidit ingenio...

IV; AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
ПОДЖО БРАЧЧОЛИНИ
POGGIUS
Живший в конце XIV — первой половине XV века
итальянский гуманист Поджо (в латинской транскрипции — Poggius)
Браччолини написал много произведений на хорошем латинском
языке. Среди них особенно популярен был сборник различных
историй, анекдотов и шуток (Facetiae), многие из которых
используют известные фольклорные сюжеты.
FACETIAE
ШУТЛИВЫЕ ИСТОРИИ
I, 56
ПЬЕРО И ОСЕЛ
Vir rusticus Pierus nomine, admodum incultus, cum usque ad
meridiem arasset fessis bobus et ipse labore fatigatus, rediturus in
oppidum, aratrum super asellum alligat, deinde asellum praemissis
bobus ascendit. Qui cum nimio onere gravatus sub pondere deficeret,
sensit tandem Pierus asellum ire non posse. Tum, descendens atque
aratrum super humerum ponens, rursus asellum ascendit, inquiens:
"Nunc recte ambulare potes, non enim tu, sed ego aratnim fero".
I, 100
СТАРИК, МАЛЬЧИК И ОСЕЛ
Senex fuit, qui cum adolescentulo filio, praecedente sine onere
asello, quem venditurus erat, ad mercatum proficiscebatur.
Praetereuntibus viam quidam in agris operas facientes senem
culparunt, quod asellum, nihil ferentem neque pater, neque filius
ascendisset, sed vacuum onere sineret, cum alter senectute, alter
aetate tenera vehiculo egeret. Tum senex adolescentem asino
imposuit, ipse pedibus iter faciens. Нос alii conspicientes increparunt
stultitiam senis, quod adolescente, qui validior esset, super asinum
posito ipse aetate confectus pedibus asellum sequeretur. Immutato
consilio atque adolescente deposito ipse asinum ascendit. Paulum
vero progressus, audivit alios se culpantes, quod parvulum filium,
418

РОбОШв
nulla ratione aetatis habita, tamquam servum post se traheret, ipse
asello, qui pater erat, insidens. His verbis permotus, filium asello
secum superimposuit. Нос pacto iter sequens, interrogatus inde ab
aliis, an suus esset asellus, cum annuisset, castigatus est verbis, quod
eius tamquam alieni nullam curam haberet, minime apti ad tantum
onus, cum satis unus ad ferendum esse debuisset. Hic homo
perturbatus tot variis sententiis, cum neque vacuo asello, neque
ambobus, neque altero superimpositis absque calumnia progredi
posset, tandem asellum pedibus iunctis ligavit, atque baculo
suspensum suo filiique collo superpositum ad mercatum deferre
coepit. Omnibus propter novitatem spectaculi ad risum effusis ac
stultitiam amborum maxime vero patris increpantibus indignatus
ille, supra ripam fluminis consistens, ligatum asinum in flumen
deiecit atque ita amisso asino domum rediit. Ita bonus vir, dum
omnibus parere cupit, nemini satisfaciens, asellum perdidit.
Кормление осла. Мозаика V в. н. э.
419

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
ЭРАЗМ РОТТЕРДАМСКИЙ
ERASMUS ROTERODAMUS
Эразм Роттердамский (1466—1536 гг.) — известный гуманист,
написавший множество произведений на латинском языке, в том
числе знаменитую "Похвалу глупости". Многие его диалоги были
остро критичны по отношению к существующим порядкам и
нравам. Ниже помещен сатирический диалог, в котором Гарпал (от
лат. harpax — "хищный") просит и получает от Нестория (намек
на гомеровского мудреца Нестора) советы, как ему, безродному
мещанину, можно было бы уподобиться знати. Этот сюжет
напоминает комедию Мольера "Мещанин во дворянстве",
написанную два века спустя.
EMENTITA NOBILITAS
ЛОЖНАЯ ЗНАТНОСТЬ
HARPALUS, NESTORIUS
Наг. Potes те tuo levare consilio? Senties те hominem поп
immemorem, пес ingratum.
Nest. Dabo expeditum, ut sis, quod esse velis.
Наг. At nobis in manu поп est, ut nascamur nobiles.
Nest. Si поп es, enitere bene factis, ut a te initium capiat
nobilitas.
Наг. Perlongum est.
Nest. Exigua summa tibi vendet Caesar.
Наг. Vulgo ridetur empticia nobilitas.
Nest. Quum nihil sit magis ridiculum, quam ementita
nobilitas, quid est, ut tantopere affectes nomen equitis?
Наг. Sunt caussae, пес leves, quas tibi поп gravabor indicare,
si mihi commonstraris rationes, quibus nobilitatis opinionem
mihi parem apud vulgus.
Nest. Nomen absque re?
Наг. Atqui quum res abest, proximum est opinio. Sed age,
consule, Nestori; ubi caussas audieris, fateberis operae
pretium.
Nest. Quando ita vis, dicam. — Primum fac procul te abducas
a patria; ingere te in convictum iuvenum vere nobilium. Hinc
primum orietur suspicio, te talem esse, cum quibus victitas.

ERASMUS ROTERODAMUS
Портрет Эразма Роттердамского. Гравюра А. Дюрера
Наг. Intellego, sic est.
Nest. Vide, ne quid habeas plebeium.
Har. Quidnam?
Nest. De cultu loquor: ne vestis sit lanea, sed aut serica, aut,
si deest, cui emas, fustanea (gossipia), denique vel canabea
potius, quam pannea.
Наг. Recte.
Nest. Vide, ne quid sit integrum, sed disseca pileum,
thoracem, caligas, calceos, ungues, si potes; neve quicquam
humile loquaris. Si quis ex Hispania veniat hospes, roga,
421

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
quomodo conveniat Caesari cum Pontifice, quid agat affinis
tuus comes a Nassauen, quid ceteri congerrones tui.
Наг. Fiet.
Nest. Sit annulus in digito cum gemma signatoria.
Наг. Si quidem loculi ferant.
Nest. At parvo constat annulus aereus inauratus cum gemma
factitia. Sed adde clypeum cum insignibus.
Наг. Quaenam mihi suades deligam?
Nest. Duo mulctra, si velis, et cantharum cerevisiarium.
Наг. Ludis, age dic serio.
Nest. Nimquam fuisti in bello?
Наг. Ne vidi quidem.
Nest. At interim, opinor, decollasti anseres et capos
rusticorum.
Наг. Persaepe et quidem fortiter.
Nest. Pone machaeram argenteam, tria anserum capita aurea.
Наг. In quo solo?
Nest. Quo, nisi sanguinolento? monumentum fortiter effusi
cruoris.
Наг. Quidni? rubet sangnis anserinus aeque, atque humanus.
Sed perge, obsecro...
Nest. Restat cognomen. Heic illud in primis cavendum, ne
plebeio more te patiaris vocari Harpalum Comensem, sed
Harpalum a Como: hoc enim nobilium est...
Наг. Sic memini.
Neat. Habesne quidquam, cuius te possis appellare dominum?
Наг. Ne haram quidem.
Nest. In urbe celebri natus es?
Наг. In obscuro pago; non enim fas est ei mentiri, unde petis
medicinam.
Nest. Recte est. Sed ei pago nullus est vicinus mons?
Наг. Est.
Nest. Et habet alicunde rupem?
Наг. Habet praeruptam.
Nest. Ergo sis Harpalus eques ab aurea rupe.
Наг. Atqui mos est magnatum, ut suum quisque symbolum
habeat vocale, quemadmodum Maximilianus habebat: "Tene
mensuram", PhiUppus — "Qui volet", Carolus — "Ulterius",
item alius aliud.
Nest. Tu ascribito: "Omnis iacta sit alea".
Наг. Nae, tu percommode dicis.
Nest. Iam quo firmior sit hominum opinio, fingito literas, а
magnatibus ad te missas, in quibus identidem appelleris
"Eques clarissimus", magnarumque rerum fiat mentio: de

ERASMUS ROTERODAMUS
feudis, de arcibus, de multis florenorum milibus, de
praefecturis, de matrimonio opulento. Curabis, ut huiusmodi
literae tibi velut elapsae, aut per oblivionem relictae, veniant
ad aliorum manus.
Наг. Istud quidem erit mihi commodum, nam et literas novi et
hanc facultatem multo usu paravi, ut cuiusvis manum facile
effingam... Curabitur sedulo.
Nest. Deinde sodales aliquot adsciscendi siint, aut etiam
famuli, qui tibi cedant loco et apud omnes te Ioncherum
appellent. Nec est, quod heic sumptum metuas; sunt plurimi
iuvenes, qui vel gratis cupiant hanc agere fabulam...
Наг. Nec ista displicet ratio. At famuli sunt alendi.
Nest. Sunt: ... mittantur huc et illuc, invenient aliquid. Scis
varias esse talium renim occasiones.
Наг. Desine: teneo rem.
Nest. Supersunt artes: ni sis bonus aleator, probus chartarius,
scortator improbus, potator strenuus, profusor audax,
decoctor et conflator aeris alieni, deinde scabie ornatus
Gallica, vix quisquam te credet equitem.
Наг. In istis quidem iam pridem sum exercitatus. Sed unde
sumptus?
Nest. Mane: istuc ibam. Est tibi patrimonium?
Наг. Perpusillum.
Nest. Postquam apud multos confirmata fuerit nobilitatis
opinio, facile reperies fatuos, qui tibi credant; quosdam etiam
pudebit negare, quidam metuent. Iam ut ludas creditores,
mille sunt artes.
Наг. Earum quidem rudis non sum. Sed tandem urgebunt, ubi
perspexerint nihil esse, nisi verba.
Nest. Imo, nulla est commodior ad regnum via, quam debere
quam plurimis... Servos nemo magis habet obnoxios, quam
debitor suos creditores, quibus si quid aliquando reddas,
gratius est, quam si dono dones... Nulli magis obaerati sunt
quam magni principes... Interdum tamen aliquid reddito,
verum nec totum, nec omnibus. Illud ubique curandum, ne 6ui
suboleat, tibi prorsus exhaustos loculos. Semper ostenta.
Наг. Quid ostentet, qui non habet? ...
Nest. Scis, quantum apud nos liceat equitibus.
Наг. Nihil non, et quidem impune.
Nest. Ergo famulos ale non segnes... Occurret negotiator,
quem obvium spolient. Reperient aliquid in diversoriis, aut in
aedibus, aut in navibus incustoditum. Tenes? Meminerint non
frustra datos homini digitos... Iam illud equestre dogma
semper erit tuendum: ius fasque esse equiti plebeium viatorem
423

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
exonerare pecunia. Quid enim indignius, quam ignobilem
negotiatorem abundare nummis, quum interim eques non
habeat, quod impendat scortis et aleae? ...
Наг. Istuc ipsum erat in animo...
Neat. Sed heus, Harpale, pene exciderat, quod dictum in
primis oporttiit: puella quaepiam bene dotata in matrimonii
nassam illaqueanda est. Habes apud te philtrum: iuvenis es,
candidulus es, lepidus nugator es, rides blandum. Sparge, te
magnis promissis ascitum in aulam Caesaris. Amant puellae
satrapis nubere.
Наг. Novi, quibus hoc bene cesaerit. Ceterum, quid si fucus
tandem erumpat, et insiliant undique creditores? Irridebor
personatus eques. Nam id apud istos turpius est, quam si
templum sacrilegio spolies.
Nest. Heic oportet meminisse... [illius] in primis, quod nullis
umquam temporibus magis licuit audacia pro sapientia uti,
quam hodie. Comminiscendum est aliquid, quod excuses...
Postremo, si nihil aliud, profugiendum est aliquo in bellum, in
tumultum... bellum operit omnium scelerum sentinam... Нос
erit extremum asylum, si cuncta fefellerint...
Наг. Dispeream, ni mihi vehementer placet tuum consilium.
Efficiam, ut intelligas, te nactum docile ingenium et iuvenem
minime ingratum. Equum, quem primum te dignum, nactus in
pascuis fuero, tibi dono mittam.
Nest. Nunc superest, ut quod pollicitus es, vicissim praestes.
Quid est, cur tantopere affectes falsam opinionem nobilitatis?
Наг. Nullam aliam ob cauasam, nisi quod his omnia licent
impune. An hoc tibi leve videtur momentum? ...

IOANNES SECUNDUS
ИОАНН СЕКУНД
IOANNES SECUNDUS
Голландский поэт Иоанн Секунд (1511—1536 гг.) прожил
недолгую, но яркую жизнь. Бго перу принадлежат прекрасные
образцы любовной лирики — элегии и оды, а также эпиграммы,
поэтические послания, эпитафии. Но наибольшую славу ему
принесли "Поцелуи" (Basia) — сборник из 19 небольших
латинских стихотворений, посвященных одной женщине, которую поэт,
следуя античной традиции, называет вымышленным именем
Неэра. Три из них помещены ниже. Русский перевод "Поцелуев"
опубликовал М. Л. Гаспаров в книге: Эразм Роттердамский.
Стихотворения. Иоанн Секунд. Поцелуи. М., 1983.
BASIA
ПОЦЕЛУИ
IV
N6n dat Msia, d£t Neaera nectar,
Dat rores animae suave olentes,
Dat nardumque, thymumque, cinnamumque,
Et mel, quale iugis legunt Hymetti,
Aut in Cecropiis apes rosetis,
Atque hinc virgineis et inde ceris
Septum vimineo tegunt quasillo:
Quae si multa mihi veranda dentur,
Immortalis in his repente fiam,
Magnorumque epulis fruar Deorum.
Sed tu munere parce, parce tali,
Aut mecum Dea fac, Neaera, fias.
Non mensas sine te volo Deorum;
Non, si me rutilis praeesse regnis,
Excluso Iove, Di Deaeque cogant.
***
XII
Quid vultus removetis hinc pudicos,
Matronaeque, puellulaeque castae?
Non hic furta Deum iocosa canto,
Monstrosasve libidinum figuras;

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
Nulla hic carmina mentulata, nulla,
Quae non discipulos ad integellos
Hirsutus legat in schola magister.
Inermes cano basiationes,
Castus Aonii chori sacerdos.
Sed vultus adhibent modo huc protervos
Matronaeque, puellulaeque cunctae,
Ignari quia forte mentulatum
Verbum diximus, evolante voce.
Ite hinc, ite procul, molesta turba,
Matronaeque, puellulaeque turpes.
Quanto castior est Neaera nostra,
Quae certe sine mentula libellum
Mavult, quam sine mentula poetam.
Средневековая миниатюра
426

IOANNES SECUNDUS
XIV
Quid prof ers mihi f l&mmeum labellum?
Non te, non volo basiare, dura,
Duro marmore durior, Neaera.
Tanti istas ego ut oscultationes
Imbellea faciam, superba, vestras,
Ut, nervo toties rigens supino,
Pertundam tunicaa meas, tuasque,
Et, desiderio furens inani,
Tabescam miser, aestuante vena?
Quo fugis? Remane, nec hos ocellos,
Nec nega mihi flammeum labellum:
Те iam, te volo basiare, mollis,
Molli mollior anseris medulla.

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
QUERELA LEPORIS
ЖАЛОБА ЗАЙЦА
Шутливая песня XVI века
Flevit lepus parvulus,
clamans altis vocibus:
quid feci hominibus,
quod me sequuntur canibus?
Neque in horto fui,
neque olus comedi.
Quid feci hominibus,
quod me sequuntur canibus?
Caro mea dulcis est,
pellis mea mollis est.
Quid feci hominibus,
quod me sequuntur canibus?
Longas aures habeo,
brevem caudam teneo.
Quid feci hominibus,
quod me sequuntur canibus?
Leves pedes habeo,
magnum saltum facio.
Quid feci hominibus,
quod me sequuntur canibus?
Domus mea silva est,
lectus meus durus est.
Quid feci hominibus,
quod me sequuntur canibus?

URBANUS VIII BARBERINI
ПАПА УРБАН VIII БАРБЕРИНИ
URBANUS VIII BARBERINI
Папа римский Урбан VIII Барберини (1623—1644 гг.) известен
не только освящением новой базилики св. Петра в Риме, не только
уничтожением античной бронзы Пантеона (это про его семейство
говорили: "Quod поп fecerunt barbari, fecerunt Barberini"), но и
своим литературным творчеством. В небольшом стихотворении,
помещенном ниже, Барберини обыгрывает имя Рима, прочитывая
его в обратном порядке и толкуя получающееся слово amor в
христианском смысле.
Ватиканская библиотека
429

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
DE NOMINE ROMAE
ОБ ИМЕНИ РИМА
1 R6ma, sibi quondam quae r6bore subdidit 6rbem,
Argiv6 robur n6mine sfgnificdt.
Obsita tunc tenebris, taurino polluit ara^
Sanguine, cum faceret sacra nefanda Iovi;
5 Vertit ab his mentem, cultus exosa deorum,
Et veri floret Religione Dei.
Si nomen vertas, amor est: ut congruitJ Illi
Nam pius in populos cuncta subegit Axnor.

PACTUM BONNENSE
С. DOCUMENTA (ДОКУМЕНТЫ)
PACTUM BONNENSE
БОННСКИЙ ДОГОВОР (921 Г.)
Как известно, латинский язык в средние века и позже
оставался языком дипломатии и межгосударственного общения.
Ниже приводится один из типичных образцов такой латыни — это
договор о дружбе, который заключили между собой 7 ноября 921
года, встретившись на корабле посреди Рейна около Бонна, король
западных франков Карл III (893—923 гг.) и король восточных
франков Генрих I Птицелов (919—936 гг.). Договор о дружбе
между двумя монархами, окончательно разделившими бывшую
франкскую империю Карла Великого на "французские" и
"немецкие" земли, скрепили епископы и графы, имена которых, а
также названия городов представляют латинизированную форму
германских и франкских имен (например, Генрих, Герман,
Конрад, Готфрид, Фридрих, а также Кельн, Трир, Утрехт, Майнц,
Мюнстер, Вормс, Констанц и др.).
***
In nomine sanctae et individuae trinitatis. Divina propitiante
clementia anno dominicae incarnationis DCCCCXXI, anno vero regni
domni et gloriosissimi regis Francorum occidentalium Karoli XXIX,
redintegrante XXIV, largiore vero hereditate indepta X, indictione
IX, anno quoque regni domni et magnificentissimi regis Francorum
orientalium Heinrici tertio, inter ipsos praefatos principes
unanirriitatis pactum ac societatis amicitia quaesita repertaque
exordia sumpsit, prout visa sunt competentia. Convenerunt enim
ambo illustres reges, sicut inter se discurrentibus legatis conve-
nerant, II nonas novembris, feria prima; domnus enim Karolus super
Rhenum flumen ad Bonnam castrum, et strenuus Heinricus ex altera
parte Rheni. Et ea tantum die mutuis se visibus intuentes super ripas
eiusdem fluminis huc et ultra, ut sui fierent fideles innoxii
sacramento, quo hanc eonim conventionem fuerant polliciti. Verum
feria quarta, VII idus novembris, in medio Rheni fluminis saepius
dicti principes de navibus quisque suis in tertiam ascenderunt, quae
ancorata in fluminis medio gratia eorum colloquii fixa erat, ibique in
primo hanc sibi vicissim convenientiam ob statum pacis iuramento
sanxerunt ita:
Ego Karolus, divina propitiante clementia rex Francorum
occidentalium, amodo его huic amico meo regi orientali Heinrico
431

IV. AUCTORES MEDII AEVI AC RENASCENTIAE
amicus, sicut amicus per rectum debet esse suo amico, secundum
meum scire ac posse, ea vero ratione, si ipse mihi iuraverit ipsum
eundemque sacramentum et attenderit, quae promiserit. Sic me deus
adiuvet et istae sanctae reliquiae.
Econtra rex Heinricus eandem promissionem sacramento eisdem
prosecutus est verbis subsequenter, ut huiue amicitiae firmitas invio-
labiliter observaretur.
Haec sunt nomina episcoporum, qui cum ac fidelibus laicis
firmitatem, quam praememorati reges inter se fecerunt, collaudando
acceptaverunt et manibus suis sacramentum firmaverunt nunquam а
se destruendam: Episcopi ex parte domni regis Karoli: Herimannus
archiepiscopus Agrippinae, quae modo est Colonia vocitata, Rodgerus
archiepiscopus Trevirorum, Stephanus praesul Cameracorum, Bovo
episcopus Catalaunensium, Baldricus Traiectensium episcopus. Haec
nomina comitum: Matfredus, Erkengerus, Hagano, Boso, Waltkerus,
Isaac, Ragenberus, Theodricus, Adalardus, Adelelmus. Episcopi ex
parte regis inclyti Heinrici: Herigerus archiepiscopus Moguntiaco-
rum, Nithardus episcopus Mimmogerneferdae, Dodo episcopus
Osnobroggae, Ricawo episcopus Vangionum, quae nunc dicitur
Warmatia, Hunvardus episcopus Paderbornensis, Notingus episcopus
Constantiae Alemannicae. Haec sunt nomina comitum: Evrardus,
Chonradus, Herimannus, Hato, Godefredus, Otto, Herimannus,
Cobbo, Magenhardus, Fridericus, Foldac.
Средневековый документ с печатями
432

CHRONICA POLONIAE MAIORIS
V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE
ET MOSCOVIAE
(Латинские описания Руси и Московии)
Долгие годы после установления в Восточной Европе татаро-
монгольского владычества Россия, или Московия, как называли ее
в зарубежной Европе, оставалась для западноевропейцев terra
incognita. Укрепление Российского государства, отпор татарским
ханам, собирание русских земель при московских государях,
выход России на дипломатическую и военную европейскую сцену
усилили интерес западных держав к своему восточному соседу.
Особенно много сообщений иностранцев о России приходится на
время правления Ивана Грозного. Дипломаты, политики, купцы,
ученые собирают сведения по истории, географии, экономике,
обычаях московитов, пишут трактаты, донесения, исследования, и
конечно, в основном, на латинском языке. Так через латынь
Западная Европа знакомилась с Россией. На смену басням и
вымыслам об этой далекой, почти мифологической окраине
Европы, где в условиях жутких морозов обитали скифы, амазонки
и гипербореи, до Западной Европы постепенно доходит б*лее или
менее достоверная информация. Историки России многое черпали
и черпают из сообщений иностранцев, занимаясь изучением
истории нашей страны.
***
ВЕЛИКОПОЛЬСКАЯ ХРОНИКА
CHRONICA POLONIAE MAIORIS
Написанная в Польше на рубеже XIII—XIV вв. так называемая
"Великопольская хроника" принадлежит перу неизвестного нам
автора. Помимо истории собственно польских земель, в ней много
рассказывается о соседях Польши. В частности, в Прологе
Летописец приводит легендарные сведения о происхождении
славянских народов от братьев Леха, Руса и Чеха. Латинский
язык хроники носит печать средневековья: -ti- перед гласной
пишется как -ci-; диграф -ае- передается обычно как -е-. Русский
перевод хроники см. в книге: "Великая хроника" о Польше, Руси
и их соседях XI—XIII вв. М., 1987.
433

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
PROLOGUS
ВВЕДЕНИЕ
Scribitur enim in vetustissimis codicibus, quod Pannonia sit
mater et origo omnium Slauonicarum nacioniim, Pan enim iuxta
Grecam et Slauorum interpretacionem dicitnr totum habens. Et iuxta
hoc dicitur Pan in Slauonico maior dominus, licet alio nomine iuxta
diversitatem lingwarum Slauonicarum dicatur Gospodzyn, Xandz
autem maior est quam Pan veluti princeps et superior Rex. Omnes
autem domini pan appellantur. Duces vero exercitus woyeuody
nominantur et hii Pannonii a pan dicti a Jano nepote Japhet ortum
habuere dicuntur. Quorum primus princeps ille robustus Nemroch
(=Nemrod) dicitur fuisse, qui primo homines fratres suos cepit
subiugare et obediencie sue subdere.
Ex hiis itaque Pannoniis tres fratres filii Pan principis
Pannoniorum nati fuere, quorum primogenitus Lech, alter Rus,
tercius Czech nomina habuerunt. Et hii tres hec tria regna
Lechitarum, Ruthenorum et Czechorum, qui et Bohemi, ex se et sua
gente multiplicati possederunt, in praesenti possident ac in posterum
possidebunt quamdiu divine placuerit voluntati, quorum maioritas
semper apud Lechitas et dominium ac tocius superioritatis imperii,
prout tam ex cronicis quam ex gadibus apparet, semper habebatur.
Sunt autem Slauorum multimoda genera lingwarum se mutuo
intelligencia, licet in quibusdam vocabulis et pronunciacione
verborum aliqualiter discrepare videntur. Que tamen ab uno patre
Slawo unde et Slaus originem habuerunt, qui et hucusque isto nomine
uti non obmittuntur, videlicet Thomislaus, Stanislaus, Janislaus,
Venceslaus etc. Ab isto eciam Slawo Nemroch originem asseritur
habuisse. Nemroch enim in Slavonico dicitur Nemerza, quod in
Slauonico interpretatur 'non pax' seu 'non mensurans pacem', a quo
servitus cepit esse in hominibus, cum alias omnibus inconcussa
libertas. Qui fratres suos primo subiugare sue dicioni temere
attemptavit; cuius temeritatis audacia non solum fratribus suis
gentis Slaudnice, sed toti mundo servitutis legem indixit.
Per premissa autem quattuor regna Slauonica, videlicet Pannoni-
orum, Lechitarum, Ruthenorum et Czechorum seu Bohemorum desig-
nata habentur.

MATTHEUS MECHOVITA
МАТВЕЙ МЕХОВСКИЙ
MATTHEUS MECHOVITA
Матвей Меховский (1457—1523 гг.)» краковский епископ, был
одним из первых европейских латиноязычных авторов, который в
полемике со старыми, бытовавшими с античности
представлениями о Восточной Европе пытался показать новые этно-географи-
ческие и политические реалии, сложившиеся на территории
Российского государства, В его "Трактате о двух Сарматиях" мы
практически впервые встречаем на латинском языке местные
названия стран, областей, народов и рек; видим картины крупных
русских городов — Москвы, Новгорода, Пскова, узнаем о
татарском нашествии и битве при Калке, читаем о народах европейского
Севера и черпаем много других интересных сведений (русский
перевод всего трактата см. в книге: Матвей Меховский. Трактат о
двух Сарматиях. М., 1936).
TRACTATUS DE DUABUS SARMATIIS
ТРАКТАТ О ДВУХ САРМАТИЯХ
ВВЕДЕНИЕ
Plures scriptorum orbem terrarum lucubrationibus suis et
elucidationibus exararunt, Sarmatias vero, tamquam incognitas,
praetervecti dimiserunt. Qui autem aliquidpiam de ipsis posteris
scriptis carminibusque relinquere curarunt, indistincte et antiquitate
premente, tamquam in media nocte, obscure dixerunt. Et quod intole-
rabilius est, multa ficta et fabulas inextricabiles, nusquam adoptan-
das, adsuper addidemnt.
Quemadmodum est: quod ultra Sarmatias ad Oceanum
septentrionalem essent campi Elysii, aura temperantissima, vita
placidissima et perpetua, omni amoenitate plena; at ubi multorum
seculorum decursu senium taediosum incolis displiceret, ex ripis in
Oceanum sese deicerent sponte submersuri, taedium confectae senec-
tutis sic evasuri. Praeterea posuerunt illic terrae nascentia ambrosia
suco predulci et odore suavi, incolas tamquam in paradiso confor-
tantia. Et aurum, quod laetificat cor hominis sine numero et mensura
inventum iri. Griffones, aves horridas et rapaces, homines cum equis
exacerbantes, atque in aera levantes et deserentes, aurum effodi at-
que asportari prohibentes. Et amplius aiunt illic astra, solem, lunam
435

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
Фрагмент карты Балтийского моря Олауса Магнуса
436

MATTHEUS MECHOVITA
et ceteras stellas, perpetuo girantes et lucentes dies temperantissimas
ac voluptuosissimas conficere. Quod in toto confictum est et in rei
veritate illic aut alibi nequaquam repertum.
Ponunt et moderni frapatores, Tartarorum gentem terribilem, in
campis Sarmatiae Asianae degentem, fore aeviternam a saeculis in
hanc diem in Scythia persistentem, cum tamen sit gens nova et
adventicia, a partibus orientis sedibus mutatis paulo plus trecentis
annis in Sarmatiam Asiae ingressa et antea non cognita.
Sed et montes Alanos, Hyperboreos et Ripheos, in orbe terrarum
nominatissimos, in illis regionibus septentrionis affirmaverunt et ex
eis non minus famosa erupisse flumina, per cosmographos et vates
celebres scripta atque decantata, Tanain, Borysthenem Maiorem et
Minorem, Volhamque, maximum fluminum, declararunt. Quod cum
alienum sit a vero, non abs re, experientia docente, quae est magistra
omnium, confutandum et reiciendum est.
Scimus quidem et visu cognoscimus praefata flumina tria, magna
siquidem, Borysthenem, Tanaim et Volham, ex Moskovia oriri et
defluere, Minorem vero Borysthenem, quem Aristoteles Hypanis,
alias Minorem Borysthenem appellat, ex Russia superiori cepisse et
in Maiorem Borysthenem decurrere et ei commisceri. Montes autem
Hyperboreos, Ripheos et Alanos nuncupatos illic non existere certo
certius scimus et videmus et iam praedictos fluvios ex terra plana
consurrexisse ac emersisse conspicimus.
TRACTATUS PRIMUS
LIBER I
CAPITULUM I
QUOD DUAE SUNT SARMATIAE
О ТОМ, ЧТО ЕСТЬ ДВЕ САРМАТИИ
Antiquiores duas Sarmatias posuerunt, unam in Europa, alteram
in Asia sibi invicem cohaerentes et contiguas. In Europiana sunt
regiones Russorum seu Ruthenorum, Lithuanorum, Moskorum et eis
adiacentes, ab occidente flumine Vislae et ab oriente Tanai inclusae.
Harum regionum gentes olim Getae nuncupabantur. In Asiatica vero
Sarmatia nunc commorantur et degunt plura genera Tartarorum, а
flumine Don seu Tanai ab occidente usque ad таге Caspium ab
oriente contenta. Horum imperia, genealogiae, ritus et mores latitu-
doque terrarum, flumina in subscribendis explanabuntur.
437

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
CAPITULUM II
DE ORTU ET ADVENTU TARTARORUM
О ПРОИСХОЖДЕНИИ И НАШЕСТВИИ ТАТАР
Anno millesimo ducentesimo undecimo apparuit grandis cometes
in diebus mensis maii, decem octo diebus durans et supra Polowczos,
Tanaim ac Russiam girans caudamque in occasum porrigens et
adventum Tartarorum significans. Unde sequenti anno gens Tarta-
rorum, in illam diem ignota, occiso, ut fertur, proprio rege David de
submontibus Indiae conflictisque pluribus nationibus septentrionis ad
Polowczos venit. Polowczi siquidem fuerunt gentes secundum latus
septentrionale Euxini maris commanentes ultra Paludes Meotidis,
quos alii Gothos appellant. Polowczi autem lingua Ruthenorum
sonant et interpretantur venatici seu rapaces, quia saepenumero
invadentes eos spoliabant et bona ipsorum rapiebant atque abdu-
cebant, quemadmodum et Tartari hisce temporibus faciunt.
Itaque Tartaris ingredientibus terras Polowczorum, postularunt
per ambasiatam ipsos principes Ruthenorum universis copiis et
potentiis se adiuvari, quoniam par exitium et discrimen eos, sicut et
Polowczos, expectaret. Supervenerunt autem et Tartarorum nuntii
denuntiantes ducibus Russiae, ne immiscerent sese bello et adiutorio
Polowczorum, sed potius exterminium eorum, tamquam adversa-
riorum, procurarent. Russitae vero immaturo usi consilio, nuntiis
Tartarorum comprehensis et occisis, perrexerunt exercitualiter
Polowczis in adiutorium terra marique, videlicet Mscislaus Romano-
wicz cum militia Kioviensi, Mscislaus Mscislawicz cum militia
Haliciensi, item ceteri duces Russiae, Wladimir Rurikowicz, duces
Cirneovienses, et duces Smolnenses.
Iunctique exercitui omnium Polowczorum pervenerunt in Pro-
tolce et abinde, singuli ascensis equis, venenint duodecim stativis ad
fluvium Kalcza, ubi iam Tartari castra metati fuerunt. Et illico
respirandi spatio non dato Tartari in eos irruerunt, et, contritis ac
diffugientibus Polowczis, acies Ruthenorum disiciuntur plurimaque
caede peracta bini duces, Mscislaus Kioviensis et Cirneoviensis capti-
vantur. Reliqui fugientes, abominabile dictu, a Polowczis sociis, per
quorum terram fugam maturabant, trucidabantur. Equites quoque
propter equos, pedites propter vestes occidebantur et in aquis
suffocabantur.
In illa ergo die Rutheni in pessimum horrendumque inciderunt
periculum, quale in terris Russiae nunquam auditum est, eaque pri-
ma clades extitit, quam Rutheni a Tartaris pertulerunt. Mscislaus
autem Mscislawicz, Haliciensis dux, cum ad naves fugiendo per-
438

MATTHEUS MECHOVITA
venisset, superatis fluviis, persecutionem Tartarorum veritus, naves
abrumpi praecepit abindeque fugax in Halicz pavore et trepidatione
plenus pervenit. Vladimirus autem Rurikowicz fuga et ipse salvatus
in Kiow perveniens sedem accepit Kioviensem. Alia vero omnis
multitudo Ruthenorum, cum ad naves fugiendo pervenisset et eas
abruptas offendisset, in maerorem versa, cum undas tranare non
posset, fame contabescens illic consumpta est praeter paucos duces et
aliquos eorum milites, qui in lembis fluvios traiecerunt.
Praeterea aimo millesimo ducentesimo trigesimo octavo in
maxima multitudine Tartari Russiam ingredientes universam terram
Rzesanska vastavenmt, ducem occiderunt, senes et impuberes neca-
verunt, reliquam multitudinem in captivitatem abduxerunt, castra
incenderunt.
Iterum hieme eiusdem anni venerunt Tartari in terram Susda-
lorum et ea universa vastata ducem Georgium et filios eius pluresque
alios Susdalorum principes interfecerunt, castrum Rostow incen-
derunt, captivos et praedam pro libito abduxerunt. Sequenti quoque
anno in Smolnensem et Cirneoviensem regiones venientea eas
crudelissima caede nulli aetati parcentes pervastaverunt, castra et
fortalicia, ex quibus duces et milites prae timore fugerant, incende-
nint et onusti captivorum multitudine in terraa suas redierunt.
TRACTATUS PRIMUS
LIBER II
CAPITULUM I
DE RUSSIA
О РОССИИ
Границы и природа России
Postquam diximus de Sarmatia Asiae, quae Scythia nominatur,
restat dicere de Sarmatia Europiana, et in ea primum occurrit
Russia, olim Roxolania dicta. Latus eius orientale adiacet flumini
Tanai et Paludibus Meotidis, secernentibus Asiam ab Europa. Priscis
autem saeculis Alani habitarunt ad flumen Tanais, deinde iuxta illos
ad meridiem Roxolani. Hae autem gentes in toto deletae perierunt,
campique latissime patentes spectantur deserti, solis feris et Kosacis
seu praedonibus pervii. Post hos supersunt reliquiae Circassorum
versua meridiem et sunt gentes ferocissimae et belicossimae, genere
et lingua Rutheni.
439

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
Deinde est castrum, Oczarkow nuncupatum, quod imperator
Tartarorum Przekopensium exstruxit, in dominio Lithuanornm et
post quasi duobus miliariis ab Oczarkow in meridiem sequitur
Dzassow: et fuit castrum, quod ante tempora nostra demolitum est. А
Dzassow in Bialygrod, quod Turci occuparunt, sunt sex miliaria.
Sequitur Podolia ad occasum, Moldaviae et Valachiae contermina ad
meridiem, ad orientem vero campis Tartarorum et Tauricae insulae.
Haec est terrarum fertilissima cererisque et mellis feracissima.
Nam agro rude culto et parum inverso atque exarato frumentoque
superseminato tribus annis sponte frumentum germinat, ita tamen
quod colligendo tempore messis segetum aliquidpiam granorum
permittatur in terram decidere ad surgendum ex eis frumentum in
anno sequenti sine cultura et sine agri aratura. Gramen quoque et
pascua tam cito ac uberrime fundit et prodit, ut particam in tribus
diebus supercrescendo contegat et aratrum in locis graminosis
derelictum in paulo pluribus diebus graminibus sepiat et cooperiat.
Examina vero apum non solum in mellificiis et arboribus cavatis mel-
lificant, verum in ripis et terra sponte mella reponunt. Contigitque
saepenumero, ut examina apum supervenientia et priores apes exter-
minantia ruricolae advolantia agmina apum trucident aut in aquis
mergant, ut quae praefuerunt, hereditarie mellificarent et manerent.
In medium Russiae est Leopoliensis terra et urbs in ea bene
munita, eodem nomine nuncupata, habens duo castra, superum et
inferum, et est metropolis Russiae. In septentrionem sunt districtus
Chelmensis et Luceoriensis et Belzensis terraque in medio iacens.
Clauditur autem Russia a meridie Sarmaticis montibus et flumine
Tiras, quem incolae Niestr appellant. Ab oriente finitur Tanai et
Meotidibus Tauricaque insula, a septentrione Lithuania, ab occasu
vero Polonia. Ex Moskovia autem advenit Borysthenes, ab incolis
Dniepr nuncupatus, famosus fluvius, per Lithuaniam et Russiam
currens et sub Smolensko et sub Kiow labens. In hunc ab occasu circa
Chmielnik oppidum consurgens Boh, non exiguus fluvius, illabitur
et, cum mensus esset, Borysthenes quasi trecenta miliaria in таге
Ponti cadit.
Amplius terra Russiae cum sit fertilis, abundat melle et medone,
potu ex mello facto, adducitur et vinum ex Pannonia et vinum ex
Moldavia atque Valachia, quibus adiacet et vinum ex Graecia et est
forte; etiam cerevisiam ad nutum habet. Abundat equis, bobus et
ovium gregibus, abundat cera in maxima copia, abundat pellibus
martium, sciurorum, vulpium et boum. Abundat fluminibus, quibus
irrigatur, et aquis pisculentis ita, ut ubi aqua invenitur, et pisces in
ipsa reperiantur: non impiscantur stagna et piscinae Russorum, sed
ubicumque aquae reperiuntur, illic et pisces de rore caeli, ut aiunt,
demittuntur absque hominum cura et impiscatione.
440

MATTHEUS MECHOVITA
Abundat Russia calamo aromatico in terris versus Tanaim et
Paludes Meotidas, item reupontico in eisdem terris et in Lithuania,
sic et pluribus herbis ac radicibus alibi non visis. Abundat tota terra
Russiae granis tinctorum, quae copiosissime excrescunt et cum
priscis temporibus ad Genuam et Florentiam, urbes Italicas, importa-
rentur, nunc vix aliquid de eisdem colligitur fereque in toto
frustrata et non collecta pereunt.
In districtu Chelmensi rami pini arboris desecti et in terra
iacentes in anno aut in duobus in saxa et silices vertuntur. Estque ibi
creta seu terra alba in copia, quae ad nos ducitur; est et sal, quod in
lacu Kaczybeio temporibus siccis colligitur, et quia prope est
Oczarkow, castrum Tartarorum, intercipiuntur et captivantur inter-
dum per Tartaros ductores salis una cum plaustris ducentis quando-
que et trecentis, In terra quoque Przemysliensi et in Drohobycz sal
coctum et in bolos ac portiones collectum reponitur.
О религиях в России
Praeterea in Russia sunt plures sectae: est enim religio chris-
tiana, Romano pontifici subiecta, quamquam sit exigua numero. Est
altera secta Ruthenorum amplior, quae ritum Graecorum insectatur,
totam Russiam adimplens. Est tertia secta Iudaeorum, non usurari-
orum, velut in terris christianorum, sed laboratorum, agricolarum et
mercatorum magnorum, praesidentque saepe teloneis et exactionibus
publicis. Est quarta secta Armenorum, praecipue in civitate Came-
necensi et Leopoliensi. Hi sunt mercatores peritissimi, ad Caffam,
Constantinopolim, ad Alexandriam Aegypti, ad Alkairam et partes
Indiae penetrantes et merces afferentes. Rutheni habitu et ecclesias-
ticis officiis Graecos insequuntur habentque proprias litteras et
abecedarium instar et proximum Graecis. Hebraei similiter Hebrae-
orum litteris utuntur et disciplinis, verum etiam artes liberales,
astronomiam et medicinam perscrutantur. Armeni suo ritu gaudent
et litteris.
Quod autem ad spirituales praesides et pastores, archipraesul est
Leopoliensis metropolitanus Russorum et Lithuanorum, Ruthenorum
vero metropolitanus est Kioviensis (quae olim metropolis Russiae
fuit); habet subiectos wladicas et episcopos de ritu Graeco in
Moldavia et Valachia usque ad flumen Histri seu Danubii, et passim
omnes alios wladicas ac episcopos in terris Moskorum et in
septentrionem de iurisdictione Moskorum protensorum.
Isidorus, metropolitanus olim Kioviensis, lingua et doctrina
Graecus peritissimus, tempore Eugenii papae quarti ad concilium
Florentinum in centum equis ierat et unione ecclesiae Romanae
percepta in Russiam redierat; hunc Moskovitae oboedientiam Roma-
441

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
nam eis praedicantem spoliaverunt et in песет extremam impu-
lerunt.
Sequuntur Rutheni doctores et theologos Graecoram, praecipue
Basilium Magnum, Gregorium Nazansenum et Ioannem Chrysosto-
mum, Gregorium Nazansenum eorum sermone Bogoslow nuncupant,
quod in latino sonat "laudans deum". Acceptant et nostrum aanctum
Gregorium, papam Romanum, praecipue in Libris Moralium, quem
translatum legunt et lingua eorum Biesiednik, quod valet
contionantem, persuadentem vel praedicantem, vocant.
In ecclesiis Ruthenorum lingua Serviorum, quae est Slavonica,
divina celebrant, legunt et cantant, in ecclesiis Armenorum sermone
Armeno, in synagogis Iudaeorum lingua Hebraea orant. Christiani
autem ritu Romano Latino sermone cantant, orant et legunt.
Et scias, quod in fluminibus Russiae et Lithuaniae, praecipue in
Borysthene et Boh, qui dicitur Hypanis, tempore aestatis multiplican-
tur ephemerae, et sunt vermes et volatilia alata quaternis, interdum
senia alis; oriuntur et generantur mane, currunt super aquas et
volant super ripas circa meridiem, in occasu autem solis extinguun-
tur. De his loquitur Aristoteles primo "De historiis animalium" et in
"Problematibus", et medici de febre ephemera.
CAPITULUMIII
О Новгороде, Пскове, Полоцке и Смоленске
Портрет Василия III
442
Nowygrod vero, quam Latini Nugar-
diam vel Novogardiam vocant, fuit de
possessione Magni ducatus Lithuaniae,
per ducem Vitoldum armis conquisita. Et
est Nowygrod in amplitudine paulo
maior, quam Roma. Item Nowygrod
lignea habet aedificia, Roma vero murata.
Distat Nowygrod a mari Balteo duobus
vel quasi tribus miliariis. Et fuenmt
adhucque sunt in ea ditissimi mercatores,
intantum quod apud quemlibet merca-
torem iuxta refectorium est krancz, id est
reservaculum loco testudinis, in quod
argentum, aurum et res praeciosae con-
quisitae proiciebantur absque numero.
Unde Iwan, quod sonat Ioannes, princeps
Moskorum, anno 1479 surripiendo Nowy-
grod de manibus Kazimiri, Magni ducie
Lithuaniae, huiusce modi thesauros No-

MATTHEUS MECHOVITA
wogrodiensium exhausit et trecentos currus ad summum implendos
dumtaxat de auro, argento et unionibus preciosis in Moskoviam
abduxit.
Et quia in eadem Nowygrod perniciosa consuetudo inoleverat
sicariorum et raptorum; saepeque aliquo reo invento vel designato
pulsabatur campana praetorii, ubi centum senatores tamquam iudices
sedebant, omnes more illius patriae barbam protensam nutrientes;
vulgus autem audito sono campanae concurrebat de tota civitate, ita
quod quilibet hospes duos accepit lapides sub brachio et filii
hospitum similiter. Cumque reus per senatores condemnaretur,
lapidibus astantes obruebant et interficiebant eum tumultuoseque ad
domum condemnati currentes diripiebant omnia bona occisi et area
domus postea vendebatur et pecunia exinde pro republica
confiscabatur. Idcirco Iwan, dux Moskorum praefatus, apprehensa et
possessa Nowygrod in quinque famosioribus plateis quinque
capitaneos cum armigeris constituit ad sedandum et prohibendum
solitos tumultus, invasiones et spolia.
Est in Nowygrod castrum Deczen nuncupatum, in eo principalis
ecclesia est sanctae Sophiae, et est tecta aureis laminis splendescen-
tibus. Sunt et ecclesiae sanctorum et solius sancti Nicolai, quem
Rutheni inter alios sanctos plus colunt, ecclesiae sunt tot, quot sunt
dies in anno.
Habet elevationem poli Nowygrod sexaginta sex graduum et in
aestate circa solsticium aestivale post occasum solis apparet lux coeli
usque in ortum solis, ut artifices, sartores, sutores et caeteri
mechanici suere et laborare possint. Post Nugardiam ad sep-
tentrionem est Suecia et Finlandia usque in oceanum septentrionis.
Pskow, urbs notabilis murata et magna, minor tamen, quam
Nowygrod, adiacet Moskoviae et Lithuaniae; hanc Latini Pleskoviam
appellant. Inhabitatores ipsius omnes sunt lingua et ritu Rutheni,
barbam non radunt et crines capitis non tondunt, habitum vero in
toto defenmt Alemanicum. Habet terra Pleskoviae triginta castra
murata et sunt versus Livoniam et non sunt tam bona castra in
Moskovia neque in Lithuania. Tota autem terra Pleskoviae sexaginta
miliaria in longitudinem et quadraginta in latitudinem continet.
Vassilo, modernus princeps Moskoviae, per compositionem et
tradimentum seniorum adeptus est et possidet Pskow deposuitque
campanam, ad cuius pulsum tota civitas confluebat et iniuriantes
opprimebat. Contra pactum quoque et promissa sua abegit wladicam,
id est episcopum loci, et plures nobiles ac cives Pleskoviae et locavit
in civitate Moskwa et in aliis locis Moskoviae.
Deinceps versus orientem est Poloczko castrum et civitas magna
et pertinet ad ducatum Smolnensem. Post hanc ad orientem est
Smolensko castrum et civitas ex roboribus structa et fossis profundis
443

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
munita. Ipsa autem terra seu ducatus Smolensko continet in longum
sexaginta aut septuaginta miliaria.
In Nowygrod, in Pleskovia, in Smolensko et in meridiem usque
post Kiow Rutheni sunt omnes et Ruthenicum seu Slavonicum
loquuntur ritumque Graecorum observant et oboedientiam Constanti-
nopolitano patriarchae praestant. Insuper sunt Hebraei, praesertim in
civitate Troki. Hi laborant et mercantur, telonea et officia publica
tenent de usurisque non vivunt.
О реках Московии
Post hoc de fluminibus dicamus. Tria magna flumina prope se
invicem oriuntur, scilicet Dniepr, Dzwina et Volga; oriuntur,
inquam, in locia planis, nemorosis, palustribus, non ex montibus
Hyperboreis, non Ripheis, nec aliquibus montibus, qui in natura
minime sunt, dumtaxat figmento olim Graecorum, tamquam in rei
veritate exsisterent, gloriose et ampulose praedicati sunt, et quod
praefata flumina ex ipais erumperent ac orirentur per sequaces
historicos, cosmographos et poetas inexperte descripti decantatique
sunt, cum nusquam compareant, plana siquidem est terra per totum,
unde illa ortum ducunt.
Et Dniepr, qui est Borysthenes, ad meridiem fluit usque in таге
Ponti incidens. Dzwina grande flumen ex Moskovia erumpens ad
occasum solis per dominia Lithuanorum et per Livoniam labens iuxta
civitatem Rigam in таге Balteum descendit. Volha, maximus
fluviorum, etiam ex Moskovia oriens, in septentrionem tendit
reversusque in orientem longinque circuit Tanaim, tandem conversus
in meridiem per Scythiam seu Sarmatiam Asianam et campos
planissimos Tartarorum pervagatus in viginti quinque flumina
magna partitus таге Euxinum ingreditur.
Sunt et alia in Moskovia multa flumina et stagna magna, parva
vero flumina et rivi sine numero in maiora defluunt. Omnia piscosa
abundanter, ita quod in illis terris, ubi aqua, ibi et pisces. Et snnt
pisces sapidiores et delectabilioris gustus, quam in regionibus
nostris; piscinae et fodinae pro aquis et impiscationibus tamquam
inutiles, illic non fiunt.
О природных условиях Восточной Европы
In ducatu Lithuaniae panis rusticorum nigerrimus est, ex siligine
aut hordeo una cum furfuribus, dominorum vero et potentium panis
delectabilis de pura similagine tritici albissimus habetur. Vino
carent, nisi quod aliunde ducitur, praecipue vinum Rinense et ex
occidentalibus regionibus per таге Germanicum et Balteum adduc-
444

MATTHEUS MECHOVITA
tum alicubi reperitur. Medone et spisso et tenui et vario modo cocto
abundant et illo reficiuntur et inebriantur. Cerevisias coquunt
diversimode et ex variis granis, puta frumento, siligine, hordeo,
avena, milia etc, et non sunt sapidae; vulgus autem ut semper
aquam bibit.
Olivae et fructus dulces ac delicati illic non crescunt, algida
etenim et frigida est provincia. Armenta habent omnis generis et
feras silvarum plus quam in orbe christianorum reperiantur.
Saltus, deserta et silvae sunt magnae, decem, aliquando quindecim
miliariorum, nonnunquam et viginti quinque miliariorum. Ad
latera desertorum et silvarum villae et habitatores inveniuntur. Et
idcirco quia magna nemora sunt, magnae ferae et multae
abundantissime visuntur et capiuntur: uri et boves silvestres,
quos lingua ipsorum thuri et zumbrones vocant, onagri et equi
silvestres, cervi, damae, dorcae, capreae, apri, ursi, martes, sciuri
et cetera genera ferarum. Insuper aves abundant et ficedulae,
quamvis illic vineae non sunt, advolant et impinguantur atque
cum suavitate eduntur.
Estque in Lithuania et Moskovia animal voracissimum et inutile,
quod alibi non comparet, rossomaka nominatum, quantitatis canis,
faciei catti, corporis et caudae, ut vulpis, colore nigrum, cadaveribus
vescitur. Inventoque cadavere intantum vorat, ut extendatur et
infletur, tamquam timpanum, repertaque angustia stricta inter
arbores intrat et intrudit se cum violentia premendo, ut violenter
comesta violentius egerat. Sicque extenuatum denuo cadaveri
accurrit et ad summum impletur. Et forsan natura tam insatiabile
animal in illis regionibus producit, ut homines simili voracitate
laborantes redarguat. Quoniam potentes, cum convivare coeperint,
sedent a meridie in medium noctis continuo cibo et potu sese
opplendo et a mensa quotiens natura propellit assurgendo et
egerendo, iterum et iterum vorant usque ad vomitum et amissionem
discretionis et sensus, tuncque inguinis et capitis quae sunt discri-
mina, nesciunt. Estque illa consuetudo perniciosa in Lithuania et
Moskovia, magis vero et absque rubore in Tartaria.
О рабстве
Est etiam in illis terris Lithuaniae, Moskoviae et Tartariae ab
origine consuetudo venditionis hominumt servi namque venduntur а
dominis suis, tamquam pecora, puerique eorum et uxores, etiam
pauperes homines, libero ventre nati, victu carentes vendunt filios et
filias suas, interdum et semet ipsos, ut apud patronos siliquis et
grossis cibis saturarentur.
445

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
TRACTATUS SECUNDUS
LIBER II
CAPITULUM I
DE MOSKOVIA
О МОСКОВИИ
Moskovia est regio longissima latissimaque. Nam a Smolensko
usque ad Moskwam civitatem sunt centum miliaria, a Moskwa ad
Volochda centum miliaria, et Volochda est provincia, et fluvius per
ipsam labens eodem nomine vocatur; a Volochda ad Vsczuga centum
miliaria, ab Vsczuga ad Viatka centum miliaria, et ista quadringenta
miliaria sunt de regione Moskoviae, et sermo per totum est
Ruthenicus seu Slavonicus. Ultra praedicta a Viatka ad regionem
Permska centum miliaria, inde ad terram Vahulczka triginta miliaria
et haec cum Scythia confinat. Et istae provinciae subiectae sirnt duci
Moskoviae additisque terris ad septentrionem et orientem ab eodem
duce Moskoviae possessis, Iuhra et Corela, quae sunt in Scythia,
erunt quingenta miliaria Germanica magna; verum Moskovitae non
per miHaria nostra computant, sed per verst et verst est quinta pars
miliaris Germanici. Numerant itaque a civitate Moskwa ad Vlodi-
miriam civitatem decemseptem miliaria Germanica, abinde ad Usczuh
quingenta verst, iterum ab Usczuh ad Iuhram quingenta verst.
Intra Moskoviam autem sunt multi ducatus. Est ducatus seu terra
Moskoviae, de qua triginta milia pugnatonun nobilium ad bellum
eggrediuntur, agrestium vero sexaginta milia. Est et ducatus seu
terra Twerczka, de qua quadraginta milia armatorum nobilium
dumtaxat ad bellum prodeunt. In hoc ducatu capitalis civitas Twerd
nuncupatur et est civitas grandis lignea, de lignis aedificata. In ea
sunt ecclesiae ligneae centum et sexaginta, castrum etiam ligneum
est et sunt in ipso novem oracula seu ecclesiae. Principalis est sancti
Salvatoris et illa dumtaxat est murata. Sub hac civitate et castro
amplissimus fluvius Volha labitur. Ducatus Chelmski, de quo septem
milia pugnatorum exeunt, ducatus Zubczowski, de quo quattuor milia
armatorum, ducatus Klinski, de quo duo milia bellatorum prodeunt,
ad terram Twerdensem annumerantur. Item ducatus Kubensis
triginta miliaria in longum continens, ducatus Iaroslaviensis
quadraginta miliaria terrae habens, ducatus Szuhersiensis viginti
miliaria terrae habens, ducatus Szachoviensis triginta miliaria in
longum continens, omnes sunt in miliariis Moskoviae in longum
computatis. Insuper ducatus Rzesansis, de quo quindecim milia
446

MATTHEUS MECHOVITA
boiarorum seu nobilium armatonim evadunt et fluvius nominatis-
simus Tanais de ipso oritur. Item ducatus Susdalorum et plures ei
adiacentes desolati et destructi sunt per Tartaros. Est et terra
Tartarorum, Kozanska orda nominata, triginta milia pugnatorum
producens, principi Moskoviae subiecta in campis iuxta castrum
Kozan, quod dux Moskoviae possidet, et alluitur magno flumine
Volha.
Moskwa est civitas principalis satis magna, bis maior, quam
Florentia Tusciae, aut bis maior, quam Praga, Bohemiae urbs: Praga
dico, quae exstat; non Praga, quam quidam novus historicus ficte
astruit longissimam trium dierum itinere civitatem, quod fabula est.
Verum Moskwa lignea est, non murata, plurimas habens plateas, et
ubi una platea finitur, altera non statim incipit, sed campus mediat.
Inter domos quoque sepes mediant, ita ut domus subinvicem поп
cohaereant. Nobilium domus sunt maiores, plebeorum vero humiles.
Fluit per medium civitatis et sub castro ipsius fluvius eiusdem
nominis cum civitate, Moskwa appellatus. Castrum autem, quod est
in medio civitatis in plano, est castrum bonum, muratum, tantae
amplitudinis, ut Buda in Hungaria, habet tria propugnacula et cum
hls turres magnae simul computatae sunt decem et septem, tegulis
latericiis tectae, sed unus murus. In eo castro ecclesiae sunt sedecim;
tres muratae, reliquae sunt de ligno. Palatium ducis in praefato
castro est muratum adinstar Italicum, novum, non amplum nec
magnum; tres curiae nobilium sunt muratae, aliae domus ligno
constructae, stubae omnes nigrae.
Aliae civitates Moskorum sunt minores et castra minora omnia de
lignis fabrefacta.
Praeterea terra Moskoviae plana est, silvis, aqnis quoque
fluminibus, piscibus et feris, quemadmodum Lithuania, referta, sed
frigidior et septentrionalior, unde pecudes et pecora parva sunt et
mutila absque cornibus quasi semper propter frigus, homines vero
procerae, altae et robustae staturae sunt. Bibunt aquam, medonem et
kwassecz, id est fermentatos liquores. Arant et sulcant ligno sine
ferramento et arpicant frondibus arborum supra seminata equis trac-
tis; raroque propter intensa et longa gelua segetes maturescunt, ideo
messis et sectis frugibus in stubis desicant, maturant et triturant.
Saepenumero autem utuntur calefacientibus aromatibus, saepe et
sublimatis de aromatibus, de melle vel alio calefactorio, ita ut et de
avena aquam ardentem sive sublimatum faciant et bibant ad
effugandum et repellendum algorem et frigus, aliter ex frigore
congelarent. Carent vino et oleo et, ne ebriarentur, princeps terrae
prohibet, ne medo aut liquor inebrians in aliqua domo reperiatur
sub privatione vitae, nisi bis aut ter in anno ex admissione prin-
cipis.
447

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
Monetam habent argenteam puri argenti, dzingis nominatam,
maiorem et minorem, formae oblongae, quadrangularem, non orbicu-
larem, non politam nec bene planatam. Estque terra dives argento et
custodia undique clausa, ut nedum servi et captivi, sed et liberi
indigenae et advenae exire absque litteris ducis nequeant. Et haec
hactenus.
Flumina in Moskovia sunt plurima, aliqua autem maiora scitu
digna enumerabo. Tanais, nominatissimus fluvius, a Tartaris et
Moskovitis Don nuncupatus, fontes et originem habet in Moskovia,
proprie in ducatu Rzesansi, consurgit de terra plana, sterili, limosa,
paludinosa et nemorosa, cumque ad orientem solis processisset usque
ad metas Scythiae et Tartariae, declinat ad meridiem et perveniens
ad Paludes Meotidas illic hostia tenet et ingreditur. Est tantus
Tanais, quantum dicerem triplatum Tiberim post Romam in таге
Tyrennum decurrentem, aut quantum Danubium in duplo circa
Budam. Et doctrina astrologorum tenet, quod Tanais sit eius
longitudinis, cuius Nilus, fluvius Aegypti, puta circa sexaginta gra-
dus longitudinis, et sicut Nilus a meridie ad таге Alexandriae des-
cendit, sic Tanais a septentrione in Meotidas et таге Ponti defluit.
Nec piget repetere, quod supra dixi, alia magna flumina ex
Moskovia esse orta, videlicet Dzwina, Volha et Dniepr seu Borysthe-
nes. Et cum Moskovia sit regio plana, non montosa, praedicta
f lumina in distantia- non valde longinqua a se invicem ex terra plana,
nemorosa et paludinosa oriuntur.
Maximusque fluminum ille Volha, in Tartarico dictus Edel,
tendens in seprentrionem procedit ducentis miliariis usque ad Nizni
Nowygrod, quod sonat Inferius Novum Castrum, et est terra
Moskoviae, et illic accurrit et coniungitur magnus fluvius ex media
Moskovia procedens, Occa cognominatus. Deinde octoginta miliariis
Volha sub castrum Kosan, quod dux Moskoviae possidet, tandem sub
castrum Sarai, quod Tartari tenent, fluit. Deinceps versus meridiem
viginti quinque fluminibus, tantis, ut est Tyberis in Roma, et in aliis
multo maioribus influit in таге Euxinum.
Accipias itaque, quod montes Hyperborei et Riphaei, de quibus
emanasse ista flumina ab aliquibus fabulose scripta sunt, nec in
Moskovia neque in aliis partibus septentrionis sunt. Recteque dicetur
confictos fore et nusquam existere, nisi forte in libro scripti aut picti
et non in terra reperiri affirmarentur.
Accipias etiam, quod in dominio Moskorum, quemadmodum et in
terris Turcorum, homines de loco in locum et de territorio in
territorium ad incolendum transferuntur et alii pro his commutatim
mittuntur et locantur.
Accipias in Moskovia unam linguam et unum sermonem fore,
scilicet Ruthenicum seu Slavonicum in omnibus satrapiis et princi-
448

MATTHEUS MECHOVITA
patibus, sicque etiam Ohulci et qui in Viatka degunt Rutheni sunt et
Ruthenicum loquuntur,0 unamque sectam et religionem inatar
Graecorum tenent, omnesque wladicae, id est episcopi, qui plurimi
sunt, patriarchae Constantinopolitano subsunt et confirmationem ab
ipso postulantes oboedientiam promittunt. Praeter Tartaros
Kosanenses, qui ducem Moskorum recognoscentes Machometum una
cum Sarracenis venerantur et linguarium Tartaricum loquuntur.
Etiam praeter alienigenas ad septentrionem in Scythia commorantes,
qui sermone et linguis propriis loquuntur et idola colunt, prout in
sequenti capitulo dicetur.
Accipias etiam, quod post terram Viatka nuncupatam in Scythiam
penetrando iacet magnum idolum Zlota baba quod interpretatum
sonat aurea anus seu vetula, quod gentes vicinae colunt et
venerantur, nec aliquis in proximo gradiens aut feras agitando et in
venatione sectando vacuus et sine oblatione transit, si minus nobile
deest, pellem aut saltem de veste extractum pilum in offertorium
idolo proicit et inclinando se cum reverentia transit.
CAPITULUM II
DE REGIONIBUS SCYTHIAE: PERM, BASKIRD, IUHRA ET
CORELA, PER DUCEM MOSCOVIAE SUBIUGATIS
О СКИФСКИХ ОБЛАСТЯХ, ПОДЧИНЕННЫХ МОСКОВСКОМУ
КНЯЗЮ:
ПЕРМИ, БАШКИРАХ, ЮГРЕ И КОРЕЛАХ
Post Moskoviam sunt gentes et regiones inter septentrionem et
orientem in fine Asiae septentrionalis, quae proprie Scythia dicitur,
principi Moskoviae subiectae, per Iwan, ducem Moskoviae, princi-
paliter subiugatae, scilicet Perm, Baskird, Cziremissa, Iuhra, Corela.
Perm monosyllabum est: inde terra Permska bissyllabe — Permska
pronunciando. Et fuit regio idola colens, quam Iwan, dux Moskonim,
citra annos viginti baptisma percipere coegit more Ruthenorum seu
Graecorum et posuit eis wladicam, id est episcopum, nomine
Stephanum, quem barbari post discessum ducis vivum excoriaverunt
et necaverunt. Reversusque dux afflixit eos et alium denuo praesu-
lem constituit, sub quo Ruthenorum ritum profitentes permanent.
Aliae vero regiones praeexpressae colunt solem, lunam, stellas,
bestias silvarum; habent propria linguaria et idiomata. In terra
Permska proprium idioma, in terra Baskirdorum proprium, in Iuhra
proprium et in Corela etiam proprium.
In hia regionibus non arant, non seminant, panes non habent nec
pecunias; feris silvarum, quae apud eos adundant, vescuntur et non
449

/^DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
nisi aquam bibunt. Morantur in densis silvis, in tuguriis ex virgultis
factis. Et quia silvae illas terras contexerunt, homines silvestres et
ferinos effecerunt: sunt velut bestiae rationem non utentes,
vestimenta de lana non habent, pellibus teguntur rude et grosse
consuentes varias pelles insimul, ex lupo, cervo, urso, sabellis et
sciuris et ceteris, prout fors obtulerit. Et quia ipsorum terrae
mineras non noverunt, pro omagio duci Moskoviae mineras non
pendunt, sed pelles animalium silvestrium, quibus abundant.
Proximiores Oceano septentrionis, ut Iuhri et Coreli, piscantur et
capiunt balenas seu vitulos et canes marinos, quos ipsi vorvol
appellant, et ex cute eorum parant redas, bursas et caletas, axungiam
autem pro impinguatione servant et vendunt.
In Iuhra et Corela sunt aliqui montes mediocris tumoris, non
altissimae elevationis, prout quidam putaverunt et scripserunt. Supra
montes autem, qui mediocres sunt per totum septentrionem Oceano
adiacentes, scandunt ex mari pisces morss nuncupati dente sese supra
montem continendo, fricando et ascensum promovendo. Dumque ad
summitatem montis pervenerint, ad ulteriora gressum promovendo
ad alteram partem montium volutando decidunt. Hos illae gentes
colligendo dentes eorum, satis magnos, latos et albos, pondere
gravissimos capiunt et Moskovitis pendimt atque vendunt;
Moskovitae vero his utuntur, ad Tartariam quoque et Turciam
mittunt ad parandum manubria gladiorum, framearum et cultrorum,
quoniam gravitate sui maiorem ac fortiorem impressionem impegunt
et praebent impellentibus, laborantibus, proelientibus et occidentibus.
Et memineris, quod supra dixi, hanc esse illam Iuhram regionem
Scythiae, de qua egressi sunt Iuhri, a posterioribus Hugri et Hungari
dicti, qui ad таге Euxinum ascendentes vehementer multiplicati
transierunt maxima flumina circa Paludes Meotidas intraveruntque
Pannoniam et secundo regressu eam occupaverunt, possederunt et in
hanc diem tenent. Suntque eiusdem sermonis et loquelae praecisae,
nisi quod addiderunt nostri Hungari aliqua vocabula ex Slavonico
idiomate earum rerum, quae in Scythia et Iuhra non reperiuntur.
Verum in Pannonia Iuhri sunt christicolae, in Iuhra vero patres
eorum idolatrae: politioresque et cultiores sunt Hungari in Pannonia,
omnibus deliciis pleni (quamvis in toto ferocitatem nondum deposue-
runt), quam Iuhri, septentrionalissimi in Iuhra, qui in toto silvestres
sunt, bestiales et in frigidissima regione miserrime degentes.
Insuper memineris in his regionibus Scythiae ad Oceanum sep-
tentrionis non esse magna cacumina montium, sed esse quasdam ru-
pes et montes mediocris molis et non excellentissimae celsitudinis
inaccessibilesque, velut aliqui historici antiquiores protulerunt et
scripserunt. Potius itaque secundum experientiam dixissent de nemo-
ribus et densis silvis eos exiisse, quam de inaccessibilibus montibus.
450

SIGISMUND HERBERSTEIN
СИГИЗМУНД ГЕРБЕРШТЕЙН
SIGISMUND HERBERSTEIN
Портрет Герберштейна
Австрийский дипломат Си-
гизмунд Герберштейн дважды
побывал в России — в 1517 и
1526 гг., где участвовал в
переговорах между великим
князем всея Руси Василием III
и его литовскими и польскими
соседями. Целью переговоров
было противодействие
османской угрозе на южных рубежах
этих стран. Герберштейн
подолгу жил в Москве, владел
разговорным русским языком, был
знаком со многими
русскими — от самогб великого князя
до простолюдинов. Его
"Записки о Московии", изданные в
1549 г. в Вене, имели
огромный успех у просвещенной
публики Европы, поскольку
содержали обширные и
разносторонние сведения о до тех пор
неведомом великом
восточноевропейском соседе. Поскольку
Герберштейн был знаком с
русскими летописями и довольно
подробно их пересказывает, его
рассказ впервые — и через латынь! — познакомил
западноевропейского читателя с летописной историей России (см. ниже
сюжеты о призвании варягов, смерти князя Олега от укуса змеи,
вылезшей из черепа его коня, о страшной мести княгини Ольги
древлянам за убитого мужа и т. д.). Полный русский перевод "Записок"
см. в книге: Сигизмунд Герберштейн. Записки о Московии. М., 1988.
RERUM MOSCOVITICARUM COMMENTARII
ЗАПИСКИ О МОСКОВИИ
О происхождении имени России
Russia unde nomen habeat, variae extant opiniones. Sunt enim,
qui eam a quodam Russo, fratre seu nepote Lech, principe Polono-
451

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
rum, perinde ac si ipse Ruthenorum princeps fuisset, nomen
accepisse volunt. Alii autem a quodam vetustissimo oppido, Russo
dicto, non longe a Novogardia magna. Quidam vero a fusco ejus
gentis colore. Plerique nomine mutato, a Roxolania Russiam cogno-
minatam esse putant. Verum eorum, qui hasce asserunt opiniones,
tanquam vero haud consonas, Mosci refutant, asserentes Rosseiam
antiquitus appellatam, quasi gentem dispersam, seu disseminatam: id
quod nomen ipsum indicat, Rosseia etenim, Ruthenorum lingua,
disseminatio, seu dispersio interpretatur, quod verum esse, varii
populi incolis etiamnum permixti, et diversae provinciae Russiae
passim intermixtae ac interjacentes, aperte testantur... Sed undecun-
que tandem Russia nomen acceperit, certe populi omnes, qui lingua
Slavonica utuntur, ritum ac fidem Christi Graecorum more sequun-
tur, gentiliter Russi, Latine Rutheni appellati, ad tantam multitudi-
nem excreverunt, ut omnes intermedias gentes aut expulerint, aut in
suum vivendi morem pertraxerunt; adeo ut omnes nunc uno et com-
muni vocabulo Rutheni dicantur.
Карта Москвы
452

SIGISMUND HERBERSTEIN
О происхождении и расселении русских
De origine autem gentis nihil habent praeter annales infra
scriptos: gentem scilicet hanc Slavonicam esse ex natione Japhet,
atque olim consedisse ad Danubium, ubi nunc Hungaria est et
Bulgaria, et tum Norci appellatam, tandem dispalatam, et per terras
dispersam, nomina a locis accepisse, utpote Moravi a fluvio; alii
Czechi, hoc est Bohemi; item Chorvati, Bieli, Serbli, id est Servii,
Chorontani dicti, qui ad Danubium consederant, a Walachis expulsi,
venientes ad Istulam, nomen Lechorum a quodam Lecho Polonorum
principe, a quo Poloni etiamnun Lechi vocantur, acceperunt. АШ
Lithuani, Masovienses, Pomerani, alii sedentes per Borysthenem, ubi
nunc Kiowia est, Poleni dicebantur; alii Drewliani, in nemoribus
habitantes; alii inter Dwinam et Peti, dicti Dregowici; alii
Poleuczani, ad fluvium Poltae, qui influit Dwinam; alii circa lacum
Ilmen, qui Novogardiam occupaverunt, sibique principem Gostomissel
nomine constituerunt; alii per Desnam et Sulam fluvios, Seweri, seu
Sewerski appellati; alii vero super fontes Volhae et Borysthenis,
Kriwiczi nominati; horum arx et caput Smolensko est. Haec annales
ipsorum testantur.
О варяжском призвании и первых русских князьях
Qui initio Ruthenis imperaverint, incertum est; characteribus
enim carebant, quibus res gestae memoriae mandari potuissent.
Posteaquam vero Michael rex Constantinopolitanus, litteras Slavoni-
cas in Bulgariam anno mundi 6406 misisset, tum primum, non ea
duntaxat, quae tum gerebantur, verum etiam quae e majoribus
acceperant, et per longam memoriam retinuerant, scribi, inque
annales eorum referri coepta sunt...
Cum itaque Rutheni aliquando inter se de principatu contende-
rent, ac mutuis odiorum facibus inflammati, exortis denique
gravissimis seditionibus decertarent; tum Gostomissel, vir et
prudens, et magnae in Novogardia auctoritatis, in medium consulit,
ut ad Varegos mitterent, atque tres fratres, qui illic magni
habebantur, ad suspiciendum imperium hortarentur; mox audito
consilio, legatis missis, principes germani fratres accersuntur;
venientesque eo, imperium ipsis ultro delatum, inter se dividunt.
Rurick principatum Novogardiae obtinet, sedemque suam ponit in
Ladoga, 36 miliaribus Germanicis infra Novogardiam magnam.
Sinaus consedit in Albo lacu, Truvor vero in principatu Plescoviensi,
in oppido Sworczech. Hosce fratres originem a Romanis traxisse,
gloriantur Rutheni; a quibus etiam praesens Moscoviae princeps, se
453

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
genus duxisse suum asserit. Horum autem fratrum ingressus in
Russiam, juxta annales, fuit anno mundi 6370. Duobus sine haere-
dibus defunctis, principatus omnes Rurick superstes obtinuit, castra
inter amicos et famulos divisit.
Moriens filium juvenem Igor nomine, una cum regno commendat
cuidam Oleg, propinquo suo; qui id, devictis multis provinciis, auxit;
arma in Graeciam usque transferens, Bisantium etiam obsedit; et
cum triginta tribus annis regnasset, atque in caput seu cranium sui
equi jam olim mortui, pede forte impegisset, vermis venenosi morsu
laesus occubuit.
Mortuo Oleg, Igor ducta ex Plescovia uxore Olga, imperare
coepit; qui cum exercitu suo longius progrediens, Heracleam et
Nicomediam usque pervenisset, tandem bello superatus aufugit; post
a Malditto Drewlianorum principe, in quodam loco Coreste nomine,
ubi etiam sepultus est, occiditur.
Filius autem Swatoslaus, quem infantem reliquit, cum per
aetatem imperare non posset, interim mater Olga regno praefuit; ad
quam cum Drewliani viginti internuncios misissent, cum mandatis,
ut еогшп principi nuberet, Olga nuncios Drewlianorum vivos obrui
jussit; suosque interim legatos ad eos misit, nimirum si se principem
et dommam expeterent, ut plures atque praestantiores procos mitte-
rent; mox alios selectos quinquaginta viros ad se missos, in balneo
combussit; aliosque legatos iterum misit, qui adventum suum
annunciarent, juberentque apparere aquam mulsam, aliaque ex more
ad parentandum marito defuncto necessaria.
Porro ad Drewlianos cum venisset, maritum deplanxit, Drewlia-
nos inebriavit, quinque milia illorum occidit; mox Kiowiam reversa,
exercitum conscripsit; contra Drewlianos progressa, victoriam repor-
tavit; fugientes in castrum persecuta, obsidione ad integrum annum
pressit; post interpositis conditionibus, tributum illis de qualibet
domo, tres videlicet columbas, totidemque passeres imperat; accep-
tasque in tributum aves, continuo alligatis sub alas igneis quibusdam
instrumentis, dimittit; avolantes columbae, ad aedes consuetas re-
deunt, revolantque, castrum incendunt; inflammato jam caatro dif-
fugientes, aut occiduntur, aut capti venduntur. Occupatis itaque
omnibus Drewlianorum castris, ulta mariti mortem, Kiowiam
revertitur.
Dein anno mundi 6463 in Graecia profecta, baptismum sub rege
Joanne Constantinopolitano suscepit; commutatoque nomine Olgae,
Helena vocata est; ac magnis post baptismum a rege muneribus
acceptis, domum revertitur. Haec prima inter Ruthenos Christiana
fuit, ut annales eorum testantur, qui eam Soli aequiparant. Sicuti
enim sol ipsum mundum illuminat, ita et ipsa Russiam fide Christi
illustrasse dicitur.
454

SIGISMUND HERBERSTEIN
О посещении чужого дома
In singulis aedibus et habitationibus habent imagines sanctorum,
pictas aut fusas, loco honorificentiore, et cum alius alium accedit,
ingressus habitaculum, continuo caput aperit, ac ubi imago sit,
circumspicit; qua visa, ter se crucis signo munit, caputque inclinans
inquit: Domine miserere. Dein salutat hospitem his verbis: Deus det
sanitatem. Mox porrectis manibus, deosculantur ее mutuo, capitaque
inclinant; dein continuo alter altemm intuetur, uter nimirum se
magis inclinaret, demitteretque; atque ita ter quaterque alternatim
caput inclinantes, honoremque mutuo exhibentes, quodammodo
concertant.
Post sedent, negotioque suo confecto, hospes recta in medium
habitaculi procedit, facie ad imaginem conversa, rursusque ter signo
se crucis munit, prioraque verba inclinato capite repetit. Postremo
data acceptaque prioribus verbis salute, abit. Si est alicujus auctori-
tatis vir, illum tum hospes sequitur ad gradus usque, sin praestan-
tior, longius comitatur, habita et observata cujusque dignitate.
Mirabiles observant ceremonias; nulli etenim tenujoris fortunae
homini licet intra portam domus alicujus praestantioris equitare.
Difficilis quoque pauperioribus ac ignotis aditus est, etiam ad
vulgares nobiles, qui vel hoc nomine rarius in publicum prodeunt,
quo majorem auctoritatem suique observantiam retineant. Nullus
etiam nobilis, qui paulo ditior est, ad quartam vel quintam domum
pedes progreditur, nisi subsequatur equus. Hyemis tamen tempore,
cum equis, soleis carentibus, propter glaciem, absque periculo uti non
possunt, aut quando aulam Principis, aut Divorum templa forte
ingrediimtur, tum equos domi relinquere solent.
Domini intra privatos parietes semper sedent, raro aut nunquam
inambulando quicquam tractant. Mirabantur plurimum, dum nos
deambulantes in diversoriis nostris, atque inter ambulandum negotia
frequenter tractare viderent.
О государевой почте
Veredarios Princeps, ad omnes ditionis suae partes, diversis in
locis cum justo equorum numero habet, ut cum cursor Regius aliquo
missus fuerit, equum sine mora in promptu habeat. Est autem
cursori liberum, ut quemcunque voluerit, eligat equum. Mihi ex
Novogardia magna celeriter Moscoviam proficiscenti, Magister pos-
tarum, qui illorum lingua Jamschnik appellatur, aliquando triginta,
nonnunquam quadraginta, quinquagintave adduci mane primo cura-
bat equos, cum ultra duodecim opus non haberem. Unusquisque
igitur nostrum, equum qui sibi commodus videbatur, sumebat;
455

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
defessis dein illis, cum ad aliud in itinere devorsium, quod jama
appellant, pervenimus, continuo ephippio et freno retentis, permuta-
vimus. Licet cuilibet celerrimo uti equonim cursu; et si forte aliquis
concidat, aut durare non possit, tum ex proxima quaque domo alium
rapere, aut alio qui abs quovis obviam forte occurente, Principis
duntaxat cursore excepto, sumere impune quidem licet. Equum porro
in itinere viribus exhaustum, relictumque Jamschnik requirere, item
alterum ei cui ereptus erat restituere, preciumque ratione itineris
habita, persolvere solet. Plerunque de 10 vel 20 verst, numerantur
sex dengae. Ejusmodi porro veredariorum equis, servitor meus ex
Novogardia Moscoviam, intervallo 600 verst, hoc est 120 Germanica
miliaria, 72 horis pervenit; quod quidem eo magis mirandum est,
cum equuli tam parvi sint, et longe negligentius quam apud nos
curentur, tantos tamen labores perferant.
Государственная печать Ивана III
456

ANTONIUS POSSEVINUS
АНТОНИО ПОССЕВИНО
ANTONIUS POSSEVINUS
Посол папы римского, член ордена
иезуитов Антонио Поссевино (1534 —
1611 гг.) издал в 1586 г. трактат
"Московия", в котором изложил свои
взгляды на внутреннюю и внешнюю
политику России, ее экономику,
культуру, религию, быт и традиции.
Многие из этих сведений он почерпнул из
собственных наблюдений во время
своего посольства в Московию ко двору
Ивана Грозного в 1581 г. Задачей
посольства было вовлечь Ивана
Грозного в антиосманскую лигу и, по
возможности, подготовить почву для
проникновения католицизма в Россию.
Сторонний и внимательный глаз
Поссевино подметил много любопытных
подробностей в русских обычаях,
русской государственности и в русском характере, которые и теперь
дают нам обильную пищу для размышлений о самих себе (полный
русский перевод сочинения Поссевино см. в книге: А. Поссевино.
Исторические сочинения о России XVI в. М., 1983).
Портрет
Антонио Поссевино
MOSCOVIA
МОСКОВИЯ
COMMENTARIUS PRIMUS
DE REBUS MOSCOVITICIS, AD RELIGIONEM SPECTANTIBUS
О ДЕЛАХ МОСКОВСКИХ, ОТНОСЯЩИХСЯ К РЕЛИГИИ
О церковной иерархии и избрании митрополита
Magni ducis Moscoviae ditio, cum longe lateque ad septentrionem
atque ad ortum solis pateat, undecim tantum habet Episcopatus:
quorum praecipuus est Moscvae, quem Metropolita, qui caeteris
457

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
omnibus praeest, administrat. Rostovium autem ac Magnam Novo-
gardiam (quae Novgorod dicitur) Archiepiscopi duo; reliquas civita-
tes: Cortizam [sc. Crutica], Resaniam, Columnam, Susdaliam,
Casanum, Vologdam, Tveriam, Smolenscinm Episcopi administrant.
Cum vero a Patriarcha Constantinopolitano Moscoviae Metropo-
lita olim comfirmaretur, nunquam hoc Principe confirmatus est
amplius, licet plnres eo munere sint functi ac denique vel interfecti,
vel ad monasteria ablegati. Ab ea vero confirmatione petenda
cessatum esse putatur, postquam pater hujus Principis Basilius
Graecum in vincula Sacerdotem conjecit, quem a Constantinopolitano
Patriarcha evocaverat. Sed Sacerdos cum Moscos non solum а
Latinis, verum etiam a Graecis in fidei dogmatibus ac ritibus
quibusdam dissidere comperisset, libere id Basilio objiciens, nunquam
(ne acriter quidem urgente id per litteras Imperatore Turcarum) e
custodia, in qua diem obiisse fertur, liberari potuit.
Porro Metropolita diligitur jam ab ipso Principe, consecratur а
duobus tribusve Episcopis. Atque is ad duodeviginti millia talerorum,
qui circiter tredecim aureorum nummum millia faciunt, e reditibus
annuis percipere dicitur. Ab eo tamen, ut et a reliquis Episcopis, non
Ulia quidem adeo opulentis, interdum tributum sive subsidium (ut
vocant) exigit Princeps: sine cujus scitu ac permissu nihil, quod
magni alicujus momenti sit, faciunt. Ac tamen, licet a Constantino-
politano Patriarcha confirmatio Metropolitae haud petatur, ei audio
quingentos aureos nummos in eleemosynam singulis annis a Principe
numerari.
Ceterum Episcopi omnes ex Monachis, tanquam perfectioris vitae
hominibus, diliguntur. Qua re nec uxores habent, nec unquam carnes
edunt (sicut nec ipse Metropolita) neque annulos gerunt in digitis; et
sanctitatem prae se ferentes, apud omnes in veneratione habentur.
Dioeceses suas (in quibus Archimandritas et Igumenos seu
Praepositos in Monasteriis collocant) non solent, ut apud Catholicos
fit, obire aut invisere: fortasse quod Principi ea res foret suspiciosa.
Veruntamen quibusdam in oppidis laicos aliquos, quasi vicarios
foraneos, singulis annia statuunt, quibus vitam Poporum (hi Sacerdo-
tes sunt) seu aliorum observandi cura cum demandetur, ii, si quis
Sacerdos crimen committit, pecunia fere mulctantur.
Vocantur autem Episcopi Vladicae, a voce Ruthenica Vlodars,
quae Oeconomum ac dispensatorem designat. Parochi vero ac reliqui
Popi, Graecorum more Sacerdotum, uxorem virginem, antequam
Sacerdotes sint, ducunt. Qua demortua, si monasticam vitam agere
velint, pergunt Sacerdotio fungi: sin alteram ducunt, nullum jam
Sacerdotii munus obeunt, nec adeo Sacerdotes censentur; cum et
aliqui tanquam Diaconi in Ecclesiis inserviant, quasi Character
Sacerdotalis ex primae uxoris vita penderet, ea mortua deleretur.
458

ANTONIUS POSSEVINUS
In his omnibus, sicut et in Monachis (quomm ejusdem ordinis et
vestitus omnia monasteria cernuntur) mira interiorum litteranun ig-
noratio est: ita, ut nec, quis sit sui auctor instituti, aliqui respondere
sciverint, cum haec de iis quaereremus. Divi tamen Basilii quandam
esse speciem conjicitur. Monialium item non desunt Monasteria sive
domicilia, sed quae longe absunt a cultu custodiaque nostranun.
Об отвращении московитов к католической вере
Quibus autem in universum Mosci erroribus implicantur, ex eo
intelligi potest, quod ante quingentos annos, Duce Moscorum Volodi-
mero, Christianam fidem a Schismaticis haereticis acceperunt. Ea
imbuti, ac proinde maximo sese beneficio devinctos putantes, facile
credidenmt, quicquid de Latinis Graeci (Romanae gloriae atque
pietatis aemuli) obloquebantur. In ea vero opinione alti et a teneris
educati, Chronicaque corrupta legentes, nec habentes, qui istas ex
eorum animis calumnias serio possent abstergere, a Catholicis valde
abhorruerunt. Itaque cum ingens alicui malum imprecantur: "Utinam
te, — inquiunt, — Latinae fidei videam". Cum vero imaginem ali-
quam piam ex iis, quibus Catholici utuntur, a suis simplicioribus coli
animadverunt: "Ne colas, — ajunt, — quia nostrae fidei non sunt".
Cum autem nobiscum, jubente Principe (officiine an observandi
causa) nobiles quidam, assignati necessariis rebus procurandis, come-
dere soliti essent, nec assurgebant, cum mensae benediceremus, aut
gratias Deo ageremus; nec item nostras imagines venerari, aut ullo in
honore habere (cum suas tantum non adorent) nec alia id genus
facere volebant.
Quin vero princeps, quotiescunque externos Legatos alloquitur,
iis recedentibus (sicut et nobis contigit) manus e deaurata pelui, quae
super scamno conspectui omnium patet, quasi ad expiationem, solet
abluere. Quo facto, Proceres ac reliqui nobiles, quorum frequens solet
esse consessus, sic in suo Schismate atque a nobis Christianis
aversione, obfirmantur, ut nihil supra. Ego vero, licet expectandum
esse tempus, quo ingenia illa maturescerent ad pietatem,
intelligebam, aegerrime tamen hoc ferebam, sperans quidem non
longius futurum, cum vel alii Christiani Principes id Mosco objicient,
aut Legatos sese ad eum non missuros amplius significabunt, nisi ab
illa sordida ablutione desistat.
О почитании своего государя
Ita рогго Mosci, tradito per manum a majoribus suis instituto, а
pueris loqui ac sentire de suo Principe soliti sunt, ut interrogati
saepius respondeant: "Solus Deus et Magnus Dominus (hoc -est
459

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
Princeps) hoc scit"; "Ipse noster Magnus Dominus novit omnia"; "Is
unico verbo omnes nodos ac difficultates potest soluere"; "Nulla
religio est, cujus ille ritus ac dogmata nesciat"; "Quicquid habemus,
aut cum recte equitamus, vel valemus, id Clementia Magni Domini
obtinemus".
Is vero hanc de se existimationem apud suos mira diligentia
fovet, prorsus ut quasi Rex Sacrorum, simulque Imperator videri
velit. Pontificiam autem ac plus quam Regiam Majestatem ipsis in
vestibus, consessu ac reliquis prae se ferat. A Graecis Patriarchis et
Imperatoribus mutuatam esse omnia, aliquis dixerit, atque ad sui
honorem, quae ad Dei cultum referebantur, traduxisse.
О торжественном выходе государя
Tiaram enim unionibus ас gemmis ornatissimam, eamque non
unam tantum (quam ostentandae amplitudini mutat identidem, cum
ex Byzantio sibi delatam dicat) aut apud se habet, cum sedet in
throno aut gestat in capite. Pedum seu Pastorale in manu leva,
Christalli sat magnis globis, tanquam nodis, interstinctum. Talarem
vestem, quali fere Pontifices maximi uti solent, cum solenniter
procedunt ad Sacrum, et manus plenas annulorum gerit, cum
praegrandibus gemmis.
Imaginem item Salvatoris ad dexteram ac Beatissimae Virginis
supra Cathedram, in qua sedet, binosque albis sagis indutos atque
bipennibus ad humeros munitos habet utrique stantes, quasi Regii
corporis stipatores. Ceterum subsellia interioris et anterioris
cubiculi, referta hominibus, qui vestibus aureis (quas nisi ipsi
habeant, Princeps, Legatis advenientibus, solet utendas dare) induti
usque ad talos, referunt speciem Diaconorum, cum hi Sacerdotes
Sacra facturos prosequuntur. Hi autem miro silentio ab ore nutuque
Principis pendent.
О государевой семье
Cujus ad sinistram major natu humiliore in loco filius sedet,
tiaram et ipse habens, licet minorem, in scamno, oblongaque veste et
ea preciosissima indutus. Atque hi duo, pater et filius, cum mensae
accumbunt, pluribus crucis consignationibus sese muniunt antequam
unumquodque ferculum aut potum delibent vel gustent. Ad sacrum
autem atque ad templum quotidie (nec semel) eunt; dumque id fit,
nunquam sedent, nisi cum pars aliqua homiliae, vel sancti alicujus
apud eos viri vita recitatur. Quin vero ipsi quoque fronte humum ex
religione percutiunt. Jejuniaque sua sedulo observantes, eam, quam
dixi, pietatis opinionem in subditorum animis figunt ac fovent.
460

ANTONIUS POSSEVINUS
Principi vero ipse Confessarius Sacerdos est proprius, qui eum
quamcumque comitatur, Moscva exeuntem; cui etsi Princeps singulis
annis peccata confitetur, Eucharistiam tamen non sumit amplius,
quod ei, qui plures quam tres uxores duxerit, fas non sit, ex eorum
legibus, Christi Domini corpori communicare. Nam et Princeps, ubi
ex Anastasia prima uxore, quae olim decessit, duos, qui adhuc
superstites sunt, filios suscepit, aex alias uxores (sive quo nomine
alio vocet quis) virgines duxit; quarum aliquas variis de causis in
monasteria intrusit; cumque adhuc aliquae earum vivere dicantur,
septimam tamen, quae vocatur Maria, filia Theodori Nagoj (quam
superiore anno sibi in suo illo matrimonii genere adjunxit) apud se
habet.
Венчание царя. Из русской летописи
Joannes item major natu filius, non plus viginti licet annos
natus, tertiam habet uxorem; primis duabus (sic patre jubente, filio
autem dolente) in monasteria inclusis. At Theodoro alteri filio ea,
461

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
quam primo duxit, adhuc est, adolescenti (ut fenint) satis innocenti,
пес a Catholicis abhorrenti. Quanquam, ut statura corporis non
aequat aetatem et vero barbam habet, quae primogenito deest, поп
permittitur venire in conspectum eorum, qui a Principibus externis
ad Magnum Moscoviae Ducem mittuntur. Porro Joannis primogeniti
uxor (si ita vocanda sit) Helena vocatur, Joannis Scheremetoni [sc.
Scheremetiev] nobilis Mosci filia; Theodori vero Hirene, cui Thepdo-
rus Codonus [sc. Godunov] est pater.
О государевой службе
Jam vero Princeps, cum suarum omnium Provinciarum, quaeque
in iis sunt, haeredem se agnoscat et dicat, bona et praedia, quibus
vult, tradit; quibus autem vult et quando libet adimit. Quae res
etiam facit, ut a suo Schismate discedere non audeant et in bella
quisque sine stipendio prodeat. Pendent vero sic a Principis nutu, ut
quocunque mittuntur advolent, idque faciant, non tam sui, quam
causa liberorum, quibus, si speciem aliquod praebeant, eorumque
parentes recte se gesserint, aut omnia aut partem bonorum Princeps
concedit. Sic bonorum et corporum, animorumque ac quasi cogitati-
onum vult esse integer Dominus. Cum autem velit omnia noscere,
quae inter suos geruntur, fit, ut nemo pene audeat hiscere: aut si
quid proferat, id ad gratiam aucupandum vel ad supplicium declinan-
dum spectet.
О запрете общаться с иностранцами
Ad externos autem commigrare, absque illius scitu et adeo missu,
non licet. Itaque etsi mercatores aliarum regionum in Moscoviam
navigant aut commeant, nemo tamen ex Moscis ad alienos solet
transmigrare, nisi missus; ac ne naves quidem habere permittitur, ne
ea ratione diffugiat aut nimia cum externis consuetudine contracta,
aliquod denique Principi incommodum afferri putetur. At vero ne iis
quidem, quos ille interdum ad Christianos Principes allegat, licet, ut
eosdem, quos mutuo iidemmet Principes ad Magnum Moscoviae
Ducem mittunt, alloquantur. Quem admodum nec Thomae Severigeno
[ее. Schewrygin] licuit nobiscum loqui, amicissime licet et perhonori-
fice per Italiam, Vestra Beatitudine jubente, a nobis deducto.
Quod tamen eo mirandum est minus, quod Legatis quantum libet
magnis, etsi in Civitate Moscva datur amplum hospicium, sic tamen
est praealtis sudibus circumseptum, ut inde nec domos aliquas
intueri, neque cum ullo omnino loqui, ne educere quidem (ut et
nostris aurigis accidit) ad aquandum equos possint. Sed nec ipsis
462

ANTONIUS POSSEVINUS
Medicis, quorum duo tantum in universa Principis ditione sunt,
alteri Italo, Belgae alteri, licet aegrotum invisere, nisi id Princeps
concesserit.
О школьном образовании и образованности
Porro пес Collegia neque Academiae ullae sunt, sed scholae
duntaxat aliquae, in quibus legere et scribere docentur pueri, idque
ex Evangeliis, Apostolorum Actis, Chronico quod habent, et quibus-
dam, ut sancti potissimum Joannis Chrysostomi, Homeliis, vel Sanc-
torum aut eorum, quos habent pro Sanctis, historiis ac vitis.
Quod si quis majorem in litteris progressum facere velle
videretur, vel alias scientias imbibere, is пес suspicione careret, пес,
impune abiret. Eo enim spectasse videntur Magni Moscoviae Ducee,
ut поп tantum quae inde oriri posset, haeresum occasionem
amoverent, quantum praeciderent viam, qua ipso Principe doctior aut
sapentior aliquis haberetur. Atque inde fit, ut neque Amanuenses et
Scribae (sic enim eos vocant, qui snnt a Secretis) пес ipse Cancel-
larius, qui eis praeest, vix quidquam scribat vel respondeat iis, qui
ab externis Principibus veniunt, quin Magnus ipse Dux, longa satis,
neque necessaria, vel titulorum et rerum propositarum repetitione,
dictet; dictatum deinde Senatores Nunciis aut Legatis sic ex scripto
referant, ut partitis inter sese schedis, omnes ordine sua recitent.
Quod mihi aliquando per quatuor integras horas contigit, cum
respondisse ad omnia minus unius horae spacio potuissent. Antequam
vero quisque aliquid recitat, assurgentibus ad Principis nomen
omnibus, dicit: "Magnus Dominus totius Russiae jussit tibi Legato,
vel Nuncio talis etc. haec referri", quae пес unus ipse pergit usque
ad finem proferre, sed ab altero mox interceptus, ex scheda eidem
proposita nectit consequentia.
Еще о почитании своего государя
Sed et tanta (quasi dixerim) religione in mensis assurgunt omnes,
quotiescunque Princeps alicui propinat vel cibum mittit, nihil ut
antiquius videantur habere, quam ut ipsi continens, neque unquam
intermissum omnibus in rebus, tributum venerationis pendant, ac
fere juge suorum animorum sacrificium ei offerant. Quantalibet
autem auctoritate polleat aliquis, is si grave (aut quod grave
videatur) commiserit crimen, jubente vel annuente Principe, extremo
supplicio plectitur, ac plerumque in aquam demergitur aut verberibus
afficitur. Nec tamen id usque adeo dedecori ducitur, quin etiam
affecti verberibus Principi gratias agant...
463

V. DESCRIPTIONES LATINAE RUSSIAE ET MOSCOVIAE
О знании славянского» греческого и латинского языков
Jam quod attinet ad Sacrum officiaque Divina, haec omnia Ruth-
enice seu potius lingua Moscovitica recitantur, quae fere prorsus
eadem est, qua subditi Poloniae Regis Rutheni utuntur. Libros autem
omnes ipsi describunt, nec typis cudunt, nisi cum pro ipso tantum
Principi aliquid praelo subjicitur, in oppido, quod Sloboda Alexan-
drevska dicitur, ubi Typographiam habet; idque oppidum nonaginta
Italicis milliaribus, quae ipsi Verstas nominant, Moscva distat...
Nec vero Slavicam linguam norunt, nisi quantum haec cum
Polonica, Ruthenica et aliis ejusmodi sic habet affinitatem, ut quem
Moscvam misi Sacerdotem, natione Slavum, is pleraque jam multa
Moscoviticae linguae statim assequebatur, cum contra Mosci Slavi-
cam difficilius percipere viderentur. Cum ergo tantum Ruthenice
noscant, fit, ut neque ulli commodo sit Graeca lingua, Synodusve
Florentina edita Graece, quam in concessu procerum frequenti
Principi illi Vestrae Beatitudinis nomine in arce Stariciae ad Volgam
fluvium tradidi. Neminem enim habet, qui eam calleat linguam, nisi
quod relatum est nobis, anno superiore venisse Byzantio quosdam
Graecos, qui Principis mandato Moscum aliquem docent, ut interpre-
tis ea in lingua operam praestet. Venim corruptam et quali Graeci
hoc tempore utuntur, eam potius esse credo, quam priscam aut illam,
qua Patres antiqui libros Synodosque conscripsere. Itaque ne ipsa
quidem unionis, quae dicitur Bulla seu Diploma, ab Eugenio Quarto
latum, nobisque ex ipso exemplari ab Illustrissimo Cardinali S. Seve-
rinae traditum, usui esse potuit, quamvis Latine, Graece ac Ruthe-
nice scripta tum fuerit...
Nec vero nisi paucissimos habent, qui Latinam linguam calleant,
qui quidem praeter medicos illos, de quibus dictum est supra, trium
numerum haud excedunt. Hique Poloni sunt omnes, Jacobus
Zaborovius, Joannes Bucovius et Christophorus Cajevius. Illi quidem
duo multos ante annos ex Polonia, ex oppido Vredoco, hic vero ante
triennium, cum ad Bogdanum Alexandri, suum Dominum et Vala-
chiae Vojvodam, quem putabat ad huc esse superstitem, venisset, а
Principe retentus est; quem etsi peritiorem Latinae linguae esse
dixerunt, eum tamen haud nobiscum agere hactenus permissum fuit.
Inde ergo factum est, ut laboratum sit vehementer, antequam ea,
quae scripto (ut petierat Princeps) traderemus, vel quae cum Senato-
ribus subinde agebantur, ad plenam ipsorum notitiam pervenirent.

ANTONIUS POSSEVINUS
Русские воины

VI. JOHANNES AMOS COMENIUS
VI. JOHANNIS AMOS COMENII
ORBIS SENSUALIUM PICTUS
(Ян Амос Коменский. "Чувственный мир в
картинках")
Ян Амос Коменский — в латинизированной форме Johannes
Amos Comenius (1592—1670 гг.) — чешский мыслитель-гуманист,
гениальный педагог и писатель. Ян Коменский по праву считается
основоположником современной дидактики — науки о том, как
надо учить детей. "Orbis sensualium pictus. Нос est, omnium
fundamentalium in mundo rerum et in vita actionum pictura et
nomenclatura" — коротко "Мир в картинках" — это книга,
которой посчастливилось надолго стать настольной книгой многих
детей во многих странах мира. Ян Коменский писал ее в Венгрии,
где помогал реформе школьного образования, развертывая здесь
семилетнюю общеобразовательную школу. Поскольку латынь в это
время была языком преподавания в гимназиях и университетах,
языком переписки и литературного труда образованных людей,
понятно, почему особенное внимание уделялось постановке
преподавания латинского языка.
Книга начинается с представлений о боге и о сотворении им
вселенной, а затем описывается весь мир от неодушевленной
природы до устройства общества. Каждая тема — это картинка
плюс текст с описанием изображенного на ней. В результате
учащийся мог разносторонне воспринимать изучаемое. Вот почему
эта книга считается родоначальницей иллюстрированных детских
книг.
Многие поколения детей в разных странах изучали мир по
этой книге. Ею восхищались философ Лейбниц, Гете, русский
педагог К. Д. Ушинский. После первого издания в 1658 г. в
Нюрнберге книга часто переиздавалась во многих странах мира.
Уже в 1659 г. она была переведена на английский и затем на
другие европейские языки, некоторые издания были
многоязычными.
В 1768 г. книга вышла и в России, причем на пяти языках:
латинском, русском, немецком, итальянском, французском, хотя и
без иллюстраций. Затем до 1808 г. было осуществлено еще четыре
издания. "Устав народным училищам в Российской империи"
1786 г. вводит эту книгу (в русском переводе — "Зрелище
вселенныя") в качестве учебника для изучения иностранных
языков в "главных народных училищах".
466

ORBIS SENSUALIUM PICTUS
Последнее русское издание книги вышло в Москве в 1957 г.
(Ян Амос Коменский. Мир чувственных вещей в картинках или
изображение и наименование всех важнейших предметов в мире и
действий в жизни. Издание второе. М., 1957). Советуем всем
изучающим латинский язык почитать это замечательное
произведение.
Ниже мы помещаем несколько страниц из русского издания
1957 года.
Портрет Яна Коменского
467

VI. JOHANNES AMOS COMENIUS
Homo.
XXXV.
Человек.

Septem aetates
hominis.
Семь возрастов
человека.
ORBIS SENSUALIUM PICTUS
469

VI. JOHANNES AMOS COMENIUS
XUl.
Anima hominis.
Душа человека.
470

ORBIS SENSUALIUM PICTUS
471

Schola.
Школа.

ORBIS SENSUALIUM PICTUS
473

Ethica. Этика.
474
VI. JOHANNES AMOS COMENIUS

ORBIS SENSUALIUM PICTUS
475

VI. JOHANNES AMOS COMENIUS
Ludi pueriles.
Детские игры.

Regnum et regio.
Государство и страна.
ORBIS SENSUALIUM PICTUS

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
(Российские латиноязычные авторы)
Латинский язык начинает проникать в Россию и становиться
предметом изучения с середины XVII века, когда в Москву
стекаются выходцы из западнорусских земель, из Украины и
Белоруссии, где наряду со знанием греческого языка
обязательным было и владение латынью — ведь эти области стали зоной
активных контактов латинской католической культуры и греко-
русского православия. Потребность более активного выхода на
своих западных соседей приводила российские власти к осознанию
необходимости введения светского образования, где латынь заняла
бы свое законное место. Так в 1685 г. была открыта Славяно-
греко-латинская академия, которая по примеру Киево-Могилянс-
кой академии должна была поставлять европейски образованных
людей. Начиная с реформ Петра Великого в России
устанавливается общеевропейская система образования, в которой латынь
занимала одно из почетнейших мест. На латинском языке пишут
оды, речи, научные трактаты, письма. В результате успехов,
достигнутых в классическом образовании в XIX и начале XX века,
мы обладаем целым рядом прекрасных образцов новолатинской
поэзии, будь это переводы с новых языков, в том числе русского
языка, или оригинальные поэтические опыты. Ниже мы помещаем
несколько образцов этой новолатинской российской поэзии,
традиции которой, как вы увидите, живы и в наши дни.

ФЕОФАН ПРОКОПОВИЧ
LAUDATIO BORYSTHENIS
ХВАЛА БОРИСФЕНУ
Sdlve, mdgne Pater, magndrum dfves aquarum,
Ut cunctos opibus vincis, sic laudibus amnes
Exsuperare potes. Quae tam spatiosa fluenti
Est moles? Ultra teli disjuncta volantis
Litora sunt jactum, fusa est speciemque referre
Aequoris et Ponti fieri Thetis aemula gaudet.
Aut quae nam ista furit rapidi violentia fluctus
Annosas quercus radicibus abstrahit altis;
Quin etiam excelsi vehemens ingentia montis
Membra rapit patiturque nihil durare, quod obstet,
Cursibus horrisonis; tractumque exosus eundem
Saepe locum mutat, spretasque reliquit arenas.
Praetereo puris nitidus quod fulgeat undis,
Quod potus f aciat sitienti dulce palato
479
Портрет Феофана
Прокоповича
Феофан Прокопович (1677 — 1736
гг.) символизирует собой тот путь,
который проделала латинская
образованность из южнорусского региона в
сердце России. Родившись в Киеве,
Прокопович учился в Киево-Могилянской
академии, затем продолжил свое
обучение в Риме, а вернувшись и приняв
монашество, занялся активной научной,
проповеднической и просветительской
деятельностью. Со временем он стал
ректором Киево-Могилянской
академии, позднее сблизился с Петром I и
стал горячим сторонником его реформ
и ближайшим сподвижником.
Блистательно владея латынью, Прокопович
оставил обширное поэтическое
наследие на этом языке. Познакомьтесь с
одним из его произведений — гексамет-
рической одой "Хвала Борисфену" (Бо-
рисфен — античное название Днепра).
ФЕОФАН ПРОКОПОВИЧ

Libamen, crudosque cibos fervore subactus
Molliat exiguo, fundo quod flavus in imo
Clareat et fallax mentitum venditet aurum.
Quis satis istanim mirari possit amoenos
Riparum tractus, ut lucet utrinque decora
Naturae facies! Roseum Titanis ad ortum
Pinguia prata virent, pecorique alimenta ministrant;
Occasum versus montana cacumina surgunt,
Innumeras ubi nutrit apes densissima silva.
Et bene majores dixere Borysthenis amnem
Jam mellis plenos, jam lactis volvere fluctus.
Quid memorem laetis tot rura, tot oppida ripis,
Tot positas urbes quae tot tibi tantaque vitae
Munera et ingentem f luviorum maxime partem
Acceptam referunt? Et, quae suprema tuarum
Sunt laudum monumenta, tibi tot commoda debet
Urbs haec ipsa, decus patriae, materque potentis
Imperii. Illius tu moenia perluis ampla
Exhilarasque plagam, solis quae spectat ad ortum.
Quid quod comportas tantas ad litora merces,
Lignorum lapidumque struem calcemque tenacem
Materiam templis et magnis aedibus aptam.
Adde, quod instructas numeroso milite naves
Expedias, ipsique minas gelidumque timorem
Incutias Ponto: patriam sed fortior omni
Muro def endas et dirum finibus hostem
Excludas aditumque tui formidine claudas.

М. В. ЛОМОНОСОВ
М. В. ЛОМОНОСОВ
М. В. Ломоносов (1711 — 1765 гг.), выпускник Славяно-греко-
латинской академии и гордость российской науки, широко
пользовался латынью — международным языком науки того
времени. Об этом свидетельствует его письмо к Цанотти,
секретарю Академий наук Болонского института, написанное в
1764 году. В этом письме Ломоносов благодарит академию за
избрание ее членом и рассказывает о своих научных
исследованиях (письмо публикуется ниже). Великолепный образец
ораторского искусства представляет его Панегирик императрице
Елизавете, который был произнесен в Российской Академии наук.
В этой речи, переведенной им самим на латынь, звучит настоящий
гимн науке, призыв обратить научные достижения и разработки
на благо Отечеству.
PANEGYRICUS ELISABETAE
AUGUSTAE RUSSIARUM IMPERATRICI
PATRIO SERMONE DICTUS ORANTE MICHAELE LOMONOSOW.
LATINE REDDITUS EODEM AUCTORE.
СЛОВО ПОХВАЛЬНОЕ ЕЯ ВЕЛИЧЕСТВУ
ГОСУДАРЫНЕ ИМПЕРАТРИЦЕ
ЕЛИСАВЕТЕ ПЕТРОВНЕ, САМОДЕРЖИЦЕ ВСЕРОССИЙСКОЙ,
ГОВОРЕННОЕ МИХАИЛОМ ЛОМОНОСОВЫМ
НОЯБРЯ 26 ДНЯ 1749 ГОДА
Введение
Quodsi hoc illustri solemnique die, Auditores, quo sub
faustissimis auspiciis clementissimae Principis nostrae innumerabiles
populi, placidissima tranquillitate fruentes, triumphant gaudio, et
gloriossime suscepti haereditarii Imperii suavissima memoria
oblectantur, fieri posset, ut nos laetitia elati, relicta terrarum sede,
eo altitudinis pertingeremus, unde amplissimum Illius Imperium
oculis subjicere, et hilarissimas gestientium voces ab oriente sole ad
occidentem personantes, ac Elisabetam ad sidera efferentes, exaudire
liceret; quam pulchrum, quam magnificum, quam jucundum nobis
spectaculum praeberetur! Quam multiplici solemnium forma
perfrueretur animus, si per urbes firmius расе quam muris munitas,
perque rura plenis horreis beatissima, ad maria a bellorum procellis
et metu libera, inter amnes, amoenissimas ripas ditissimis undis
481

VfL AUCTORES LATINI ROSSICI
interfluentes, per campos ubertate et securitate pulcherrimos, per
montes sublimius prosperitate surgentes, perque colles laetitia exsul-
tantes, diversos incolas diverso ritu, diversos ordines diversa pompa,
diversos populos diversis linguis, unam efferre laudibus, unam laetis
acclamationibus extollere, per unam eandemque clementissimam
suam Dominam se beatos praedicare, sensu perciperemus!..
Предшественники Елизаветы
Ex omnibus atque singulis Augustae virtutibus patet
Serenissimorum Illius magnitudo Majorum, quibus resuscitata,
elevata, firmata, amplificata, illustrata Russia super omnes terrarum
gentes caput suum effert, quorum splendida facinora, magnaque erga
Patriam merita non minus ad laudes Principis nostrae pertinent,
quam Ejus procreatio ab illorum sanguine derivatur.
Портрет Елизаветы Портрет Ломоносова
Idcirco adumbrarem hic vobis Michaelem, tenera in aetate,
propter gemitum et lacrymas majorum nostrorum suscipientem cum
Regio diademate grave onus prostratae Russiae, renovantem dirutas
urbes, instaurantem eversas aras, congregantem fugatos et dispersos
cives, resarcientem direptos Imperii thesauros, exterminantem
nefarios Russiaci sceptri usurpatores, et Mosquam ab infestissima
audacissimorum hominum peste liberantem, et a lugubri vastitate
revocantem.
482

М. В. ЛОМОНОСОВ
Proponerem vobis prudentissimum et fortissimum Alexium
vigore animi exsuscitare Russiam, jam suos moventem lacertos,
firmare fortunam subditorum salutaribus legibus, exercitum militari
disciplina, Ecclesiam exstirpata haeresi, circumferre victricia arma
sua per Sarmatiam, magnasque provincias, ad Russiam antiquitus
pertinentes, justissimo bello recuperare.
Redigerem in memoriam vestram Petrum, nomine Magnum,
rebus gestis maximum, ut divinae sapientiae lumine illustraret Rus-
siam et fortitudine orbi terrorem injiceret, ut altera manu sceptrum
teneret atque gladium, altera optimas amplecteretur artes, et regendi
arte omnes terrarum principes, laborum patientia servos suos vince-
ret, ut exterminaret barbariem et introduceret scientias, ut impleret
novo exercitu terras, novaque classe maria occuparet, ut bellicas
artes suo stabiliret exemplo, et secum Patriam ad sidera extolleret.
Depingerem vobis Heroida pulcherrimam Catharinam Augustam,
inter barbarorum incursus, inter fragorem armonim et globorum
stridorem immotam animo, Sapientissimo Principi sapientissima
consilia adferentem, coronatam denique Illius manu, et interruptos
morte indefessi Russiaci Herculis labores foemineis, fortissimis
tamen, humeris suscipientem.
Verum tamen ad proprias Autocratoris nostrae virtutes atque
pulcherrimas animi dotes festinat oratio mea, in illis solum vires
consumtura suas, non equidem singulis enumerandis, sed potioribus
percensendis. Quapropter praetereo tacitus excellentem pulchritu-
dinem formae Ejus, pulcherrimi indicem animi; non commemoro
honorem capitis ad portandum diadema nati, non proceritatem, non
firmitatem corporis principibus decoram, non sacratissimum os
gratiarum sedem, non serenissimos oculos hilaritatis et solatii fontes.
Nam omnibus spectandam se praebet clementissima Princeps.
Spectant omnes et clarissime in animo repraesentant, sic Petrum
Magnum circumtulisse oculos, cum renovari a se Russiam contempla-
retur; sic elevasse vocem, cum ad proelia milites, ad laborem subditos
exhortaretur, sic extendisse manum, cum instauraret artium scienti-
arumque officinas, cum instrui aciem, vel portu excedere classem
imperaret; sic elevasse caput, cum ingrederetur captas urbes, et
projecta hostium arma calcaret; sic erectum incessisse, cum surgere
sua moenia, reformari judicia, aedificari naves, et mediis ex undis
arces atque portus erigi cerneret...
Хвала наукам
Non locus est ullus in Russia, a Petro illustrata, ubi non fructum
ferre possint scientiae; non homo est unicus, qui non commoda sibi
ab illis praestolari queat.
488

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
Quid sanctius quidve magis salutare esse potest, quam
perpendendo Dei opera, altissimam gloriae ejus sedem mentis oculis
contueri, ac majestatem, sapientiam et potentiam ejusdem depraedi-
care? hunc autem in finem patefacit Astronomia vastissimum ejus
opificium, mundum hunc adspectabilem, et stupendorum illius ope-
rum multiplex artificium ostendit Physica, atque uberrimam
materiam offert ad cognoscendum et celebrandum Creatorem ex
operibus ejus.
Quid utilius humano generi est ad communicanda mutua
commoda, quid navigantibus tutius, quid magis commodum peregri-
nantibus, quam novisse situm locorum, fluviorum cursum, distantias
urbium, amplitudinem, ubertatem et confinia regionum, mores, con-
suetudines, regiminaque populorum? haec clarissime ostendit Geogra-
phia, quae universi terrarum orbis vastitatem uni conspectui subjicit.
Quid ardentius militares animos ad splendida facinora et ad
Patriam ab hostium impetu strenue propugnandam accendit, quam
magnorum exempla Heroum? horum vero memoriam repetit Historia
atque Poesis, quae vivis coloribus depicta praeterita, ut praesentia
ante oculos sistit; utriusque beneficio celebranda magnorum Prin-
cipum facta ex voracissimis invidiosae vetustatis faucibus eripiuntur.
Quid excellentius mente concipi potest, quam id, quod dirigit
rationem, rectam monstrat voluntati viam, compescit affectus, et
naturae atque civitatis leges firmat? at id Philosophia praestat.
Quid homini vita sua est carius, quid jucundius sanitate? utraque
tamen prorogatur et conservatur opera ac praesidio Medicinae.
Quid fructuosius in republica machinarum usu, et cognitione
interioris corporum mixtionis? Hanc recludit Chymia, Mechanica il-
las componit. Omnes circumspecta atque considerata Mathesi dirigun-
tur; singulae ad promovendam humani generis felicitatem diversis
quamvis modis, communi tamen fructu atque emolumento inserviunt.
Omnes autem inusitata munificentissimae Principis nostrae
liberalitate propagatae florem fructumque ferent tempore suo.
Adolebunt hic jacta a Petro, munita gratia et irrigata largitate
dignae tanto Parente Filiae scientiarum semina in felicissimam
segetem, cujus fertilitas per orbem terrarum exuberabit.
Patefactus est largissima Augustae manu spatiosissimus in
Russiam Musis introitus; ubi opibus potentes et securitate fretae,
nova incrementa, novum decus, novamque sibi gloriam consequentur,
novoque splendore nitentes, praeter opinionem, in summo perfec-
tionis fastigio constitutae, orbi terrarum spectandas sese praebebunt,
et pleno suo lumine reliquam barbariei noctem ex remotissimis et vix
fama notis regionibus dissipabunt...
***
484

М. В. ЛОМОНОСОВ
EPISTULA AD ZANOTTUM
ПИСЬМО К ЦАНОТТИ
Письмо, датированное 9 мая 1764 г., представляет собой ответ
на послание секретаря Академии наук Болонского института
Франциско Марии Цанотти от 9 апреля 1764 г., где тот сообщал об
избрании Ломоносова почетным членом Болонской академии наук.
В письме, подлинник которого был не так давно найден в архиве
Болонского института, Ломоносов благодарит академию за
высокую честь и рассказывает о своих последних научных
исследованиях, в частности об изучении электрической природы
северного сияния (aurorae boreales).
Viro celeberrimo, perillustri, doctissimo Francisco Mariae
Zanotto, inclytae Academiae Scientiarum instituti Bononiensis а
Secretis dignissimo, Singularibus in orbe Litterario meritis
Spectatissimo — Michael Lomonosov, Sacrae Imperatoriae Majestatis
omnium Rossiarum Consiliarius Status, in Academia Petropolitana
Professor Chymiae P.O.
S. P. D.
Acceptis humanitatis plenis Litteris Tuis, Vir perillustris, quibus
me in vestram inclytam Academiam Scientiarum instituti
Bononiensis communi omnium Academicorum consensu cooptatum
esse indicare benevolentissime voluisti, gaudeo vehementer,
gratiasque quam maximas pro tanto beneficio Tibi, Vir celeberrime,
atque integro illustrissimo coetui ago, et quantum in me situm est,
referre curabo. Etenim nil gratius contingere posse homini
litterarum studiis dedito existimo, quam esse probatum Viris,
quorum ingentia atque spectatissima in Scientiis merita per orbem
litterarium et ubique gentium percrebuerunt. Idcirca maxime
enitendum mihi esse apud me statui, ut iis encomiis, quorum
equidem haud me dignor honore, quantulumque in postenim
respondere, et Academiae Vestrae, quam nunc etiam meam nuncupare
jam auspiciis Vestris audeo, lucubrationibus meis satisfacere possim.
Numerum earum constituent observationes et inde deducta
ratiocinia circa nutationes penduli centroscopici, descripti in
meditationibus meis de via navis certius determinanda. Item
variationes altitudinum barometri sigillati, ibidem propositi, quae
omnia initium sumpserunt A[nn]o 1759, et hunc usque in diem
continuantur, quantum quidem reliqua munera et valetudo mihi
concedunt; denique observationes electricae spectatum sese
485

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
praebentibus auroris, ut vocant, borealibus, quarum verum influxum
in erectas supra tectum sagittas, electricitatis capaces, manifesto
deprehendere mihi licuit, cum elapsa proxime hyeme et hoc primo
vere ejusmodi spectacula hic loci praeter morem frequentia et
luculentia contigerint.
Omnia haec jam sub prelo sunt; et quam primum lucem publicam
aspexerint, ad illustrissimam Academiam Bononiensem properabunt,
judicio illius gravissimo sese submissura.
Vale, vir celeberrime mihique, ut benevolentissime coepisti favere
atque collegis doctissimis ac praestantissimis officia et obsequia mea,
gratumque animum ulterius commendare non desisite.
Dabam Petropoli die 9 Maji, St. V. Ao 1764

Ф.Е. КОРШ
Ф. Е. КОРШ
Академик Ф. Е. Корш (1843 — 1915 гг.) принадлежал к числу
известнейших филологов своего времени. Прекрасно зная
множество древних и новых языков, он увлекался переводами на
латинский и греческий языки русской, немецкой, персидской,
арабской, индийской поэзии, а также сочинял латинские
эпиграммы. Образцы его переводов приведены в книге: XTEOANOI»
Carmina partim sua Graeca et Latina partim aliena in alterutram
linguam ab se conversa elegit, recensuit, in ordinem redegit Theo-
dorus Korsch Mosquanus. Hauniae MDCCCLXXXVI. Из этой книги
мы и выбрали несколько стихотворений.
СОБСТВЕННЫЕ ЭПИГРАММЫ
Sf pictura mihf tua dfsplicet, 6mnia recte
Esse futura putds, sf procul dspiciam.
Sane erit illa mea dignissima laude, Bianor,
Si stet, ubi rubro tingitur ora mari.
***
Non mediocre tibi ingeniumst et lingua deserta
Paucaque, quae nosti, scis bene ferre palam.
Sed tamen haud verbum faciam, si, Cynthia, fias
Ingeniosa minus, sed taciturna magis.
***
En Licinus murum male cautus fronte cecidit:
Paene ruit murus, sed caput incolumest,
***
АНАКРЕОНТИКА
Inter ros&s Cupido Эрот не видел пчелки,
Apem sopore victam Что притаилась в розе,
Cum nescius petisset, И был ужален ею.
Repente sauciatus Он в пальчик был ужален
Clamans manusque motans И плакать стал, и быстро
487

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
Currens volansque venit
Ad filiam Diones.
"Consumor, inquit, alma,
Consumor occidique:
Me volneravit anguis
Alata, parva quaedam —
Apem vocant coloni".
At illa: "Si molestus
Apis videtur ictus,
Quantum tuis sagittis
Tacti ferunt dolorem?
На крылышках помчался
К красавице Кифере.
"Мне худо, худо, мама,
Погиб я, умираю.
Крылатая та змейка,
Что пчелкою зовется
У земледельцев, больно
Ужалила мне руку".
А мать в ответ: "Ну, если
Так больно пчелка жалит,
То каковы же раны,
Что ты, Эрот, наносишь?"
(Перевод с древнегреческого Г.Церетели)
***
ИЗ ИНДИЙСКОЙ поэзии
Dives n6bilis est et eruditus,
Dives callidus est et audiendus,
Et spectabilis et disertus idem:
Artes divitiis parantur omnes.
***
Res dubias solvit doctrina, latentia promit,
Cunctorum lumen, quo sine caecus homost.
***

Ф.Е. КОРШ
АЛЕКСАНДР ПУШКИН
Цветок
Flos Alexandri Puschkin
Aridum fn НЬгб sine od6re fl6rem Цветок засохший, безуханный,
C6nditum quondam simul atque vidi, Забытый в книге вижу я;
Mfra defixam subito occuparunt И вот уже мечтою странной
S6mnia mentem. Душа наполнилась моя:
Hanc ubi et quonam nituisse vere et Где цвел? когда? какой весною?
Quam diu dicam? Ceciditne amico И долго ль цвел? и сорван кем,
Ungue an ignoto? Positumque cur haec Чужой, знакомой ли рукою?
Pagina servat? И положен сюда зачем?
Quine convenisse duos loquatur На память нежного ль свиданья,
Anne distructos misere? An per arva Или разлуки роковой,
Sive secretos nemoris sub umbra Иль одинокого гулянья
Esse vagatos? В тиши полей, в тени лесной?
Ille si vivit, superest et illa, И жив ли тот, и та жива ли?
Nunc ubi amborum domus et penates? И нынче где их уголок?
Anne ut ignotus cecidere dudum Или уже они увяли,
Veris alumnis? Как сей неведомый цветок?
***
АЛЕКСАНДР ПУШКИН
Поэту
6 vates, populi fav6r
Ne sit сига tibi: ndm simul Ac brevis
Laudis trdnsierit frem6r,
Stulti iudicium, plebis et audies
Risus indocilis. Tamen
Desperare cave et difficilis mane.
Rex es: vivere te decet
Solum. Perge via vadere libera,
Quo te vis rapit ingeni
Praescriptis spatiis currere nescia,
Et, quaecumque animo libens
Observata diu pectoribus foves,
489

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
Haec tu sedulus expoli
Neu poscas meritis praemia,
Mercedis dominus tuae:
Tu namque ipse tui summus es arbiter
Nec quo quisquam alius, tuum
Quicquid prodierit, tristius exigat.
Si te, conditor artis et
Iudex, non operis paeniteat tui,
Sic te vel laceret probris
Demens turba licet, conspicuat et sacros
Ignes et pueriliter
Insultans tripodem concutiat tuum.
***
Поэт! не дорожи любовию народной.
Восторженных похвал пройдет минутный шум:
Услышишь суд глупца и смех толпы холодной,
Но ты останься тверд, спокоен и угрюм.
Ты царь: живи один. Дорогою свободной
Иди, куда влечет тебя свободный ум,
Усовершенствуя плоды любимых дум,
Не требуя наград за подвиг благородный.
Они в самом тебе. Ты сам свой высший суд:
Всех строже оценить умеешь ты свой труд.
Ты им доволен ли, взыскательный художник?
Доволен? Так пускай толпа его бранит
И плюет на алтарь, где твой огонь горит,
И в детской резвости колеблет твой треножник.
15151515-

Г. Э. ЗЕНГЕР
Г. Э. ЗЕНГЕР
Современник Корша Г. Э. Зенгер был видным филологом-
классиком. В 1904 г. он издал в Санкт-Петербурге изящную
книжечку своих переводов на латинский язык стихотворений
Пушкина, Лермонтова, Тютчева, Фета, Байрона, Шиллера, Гете,
Мицкевича (книга называлась: Interpretationem poeticam Latinam
archetypis XXVII apposuit Gregorius Saenger. Метрические
переложения на латинский язык Григория Зенгера). Из нее мы и
публикуем некоторые переводы, и среди них, в частности, перевод
того же стихотворения Пушкина "Поэту", который был переведен
Коршем. Так что у вас есть возможность сравнить два
перевода. ..
ИЗ ЕВАНГЕЛИЯ
Отче наш
Агсе sedens caeli pater 6ptime maxime n6ster,
N6men ubique tuum rite pieque colant;
Regna tua adveniant; lex sit tua sancta voluntas
Non secus in terris atque per alta poli.
Quae nos sustineant hodie da pabula nobis
Condonaque nefas, nos ut iniqua reis;
Auxilii nec nos inopes concede Maligno
Tentandos, venim huic eripe succiduos.
Utque tibi rerum imperiumst ac summa potestas
Et iubar aeternum, sic ego vera loquor.
***
ИЗ ГЕТЕ
Interiise crepas Graiam Latiamque loquellas:
Hinc tamen est, vivum quod viget ore tuo.
(Tote Sprachen, so nennt ihr die Sprachen der Griechen und Romer;
Aber айв ihnen entstammt, was in den eurigen lebt.)
***
491

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
ИЗ ШИЛЛЕРА
Наука
Huic dea sublimis doctrina imponitur astris;
Est illi bona bos, ubera plena gerens.
(Einem ist sie die hohe, die himmlische Gottin, dem andern
Eine tuchtige Kuh, die ihn mit Butter versorgt.)
***
Ожидание и исполнение
In freta procurrunt iuvenis dum mille carinae,
Portum intrat placide sospite lintre senex.
(In den Ocean schifft mit tausend Masten der Jungling:
Still, auf gerettetem Boot, treibt in den Hafen der Greis.)
***
АЛЕКСАНДР ПУШКИН
Пророк
Mentis inexpletae sitiens ard6re trahebam
Per loca senta situ deserto limite plantas,
In bivio mihi cum Seraphin de coetibus unus
Ter binas sese ostendit librans in alas.
Hic nobis tetigit leviore ubi pollice somnis
Pupillas, cernunt mihi luminis acrius orbes
Tamque sagax mea facta acies abstrusa videre,
Quam materna aquilae speculantis caeca pericla.
Dextera vix eadem geminas mihi contigit aures,
Cum variarum implent arrectas murmura vocum:
Jam caeli fremitum, jam fas audire volantum
Tractibus aethereis Geniorum examina sacra
Raptantemque freti vel in imo gurgite gentem
Vitiferisque adeo quae turget vallibus uvam.
Ast ille incumbens nostro vehementius ori
Funditus avolsam vitiato gurgite linguam,
Frivola quae fuerat nec fraudis nescia, solvit,

Г. Э. ЗЕНГЕР
Humanaeque loco prudentior illa draconis
Demissa est mihi semianimo per pallida labra
In fauces palma roranti sanguine nostro.
Postremo Seraphin nostrum latus ense recludit,
Extractoque, licet mihi palpitet, inde sub auras
Corde, novum cor sufficiens, in viscera prunam
Flagrantem defert et vulnere condit hianti.
Cumque ego solus humi, ceu corpus ihane, jacerem,
Ecce dei me compellat vox aethere ab alto:
"Surge solo, vates: oculis atque auribus hauri
Undique materiem, caelesti et numine plenus
Percurrens maria ac terras ubicumque memento
Urere flammatis mortalia pectora verbis!"
***
Поэту
Ne nimium, vates, tribuas popularibus auris:
Plausibus et studiis quam cito finis adest!
Censuram nosces fatui turbaeque cachinnos:
Haec quoque fer placidus propositique tenax.
Vita iuvet regem segrex te; libera planta
Те rapiat propriae mentis ad arbitrium;
Impiger et dulces incudi reddere fetus
Ingenii, meritis praemia nulla petas.
Praemia corde geris, iudex tibi maximus ipse,
Quolibet asperior scripta probare tua.
Quae, siquidem auctori tetrico placuere, licebit
Allatret volgus, futtile more suo,
Sputa procax mittatque tuos, antistes, in ignes
Lascive tripodas commoveatque sacros.
***
На перевод "Илиады"
Caelestisne sonat Graiorum lingua renata?
Certe ingens animum commovet umbra senis.
(Слышу умолкнувший звук божественной эллинской речи;
Старца великого тень чую смущенной душой.)
***
493

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
Р. С- ЦЕСЮЛЕВИЧ
Известный филолог-классик из Риги в послевоенный период
много работал над переводами русской поэзии (Пушкин,
Лермонтов и др.) на латинский язык. Одной из подборок своих переводов
он предпослал небольшое латинское введение, с которого мы и
начнем краткое знакомство с его творчеством.
CARMINUM RUSSICORUM VERSIONES LATINAE
ЛАТИНСКИЕ ПЕРЕВОДЫ РУССКИХ СТИХОВ
Sermo poeticus Latinus iam ex comoediis Plauti et Terentii
discitur, sed praecipue ex carminibus, verbis exemplisque poetarum
Romanorum primi saeculi ante aeram nostram. Nihilo minus
interpreti versus posteriorum temporum et opuscula Latina nostrae
aetatis non neglegenda sunt.
Difficultates quidem interpretandi sunt multae et variae, nam
verba et mens Latina quantitate syllabarum in metris exsequenda ad
verba et sententiam et rationem scribendi Russicam accomodantur.
Carmina poetarum Russicorum, imprimis Puschkin, nonnulla
themata e vita antiquonim Graecorum et Romanonim continent,
idcirco non aliena sunt hodierno poetae Latino et civi Sovietico,
animus hos versus Latine reddere aspirat.
***
ALEXANDER PUSCHKIN
MONUMENTUM
ПАМЯТНИК
Nobile carmen Russicum Latine reddidit
Romanus Ciesiulevicz anno MCMLXX
Exegi monumentum haud manibus datum,
N6n inc6gnita qu6 gentis erit vid,
Erectum capite est fndomito dltius
Qu&m celsiim columen ducis.
Non omnis moriar, namque anima in lyra
Restabit celebrata ef fugiens situm;
Atque illustris его sidere sub vago,
Dum quis carmina concinet.

Р. С. ЦЕСЮЛЕВИЧ
Clarum cuncta patens Russia me feret,
Nomen quaeque meum gens dabit in plagis:
Proles Sarmatica et Finnus et efferus
Tungus vastaque qui tenet.
Et longe populo gratus его meo,
Flectebam quod amans usque animos probus,
Atque aetate gravi libera vox mea
Cantabat miseros lyra.
Audi, Musa, piae justitiae Dei,
Nec damnum metuens, nec decus appetens,
Laudes aeque cape et sperne calumniam,
Noli cum stupido loqui.
MICHAIL LERMONTOV
MORIENS GLADIATOR
In gaudiis est R6ma potens, fremit
агёпа grandis plausibus undique,
at flle ferro perfordtus
iam tacite iacet fn сгибге.
Vultumque maestmn ducit inaniter
orans salutem; diix tamen arrogans
eiusque adulator senator
niinc gladium maculamque laudant.
496
ALEXANDER PUSCHKIN
ТЕ DILIGEBAM
Я ВАС ЛЮБИЛ

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
Quid ictus ille est nobilibus puer
vulgoque iniquo? Pro nihilo putant;
ut actor irrisus theatro
spretus et est gladiator orbe.
Et sanguis eius manat, et ultima
est hora vitae... Fulsit ei plaga
in mente florens, libera et qua
Danuvius strepitat paternus.
Quos liquit illic, Martis opus sequens,
videt: parentem, qui manibus vocat
passis senectutis diebus
praesidio, subolemque caram.
Cum gloria omnes, cum spoliis manent
eum, at necatus servus ut est miser
ferusve per ludum... "Remitte,
improba Roma mea atque tellus!"
О diva quondam f lammiferis viris
Europa, nonne et tu sine laudibus
vexata controversiis nunc
praecipitas propere ad sepulcrum.
Es orbis expers et fidei tuae,
speique certae, ludibrium breve
infantulorum, risus ea cum
laetitia a populo frementi.
Et ante mortem cum gemitu gravi
dolens, iuventam respicis integram,
es cuius oblitus superba
luxuria studiisque motus.
Certans dolorem comprimere ultimum,
cantus vetustos tu bibis auribus
et fabulas priscas magorum
vanaque somnia garrulorum.
***

Я. М. БОРОВСКИЙ
Я. М. БОРОВСКИЙ
Символично, что замыкает нашу подборку новолатинской
поэзии современное стихотворение, посвященное М. В.
Ломоносову, одному из первых "латинистов" России. Стихотворение
принадлежит перу скончавшегося в 1994 г. крупнейшего
представителя современной классической филологии Якова Марковича
Боровского, много писавшего по-латыни. Я. М. Боровский начинал
изучение латыни еще в дореволюционной гимназии, олицетворяя
тем самым для нас, его учеников, связь времен и непрерывность
традиции. Желающих узнать больше о его жизни и творчестве мы
отсылаем к первой публикации следующего раздела.
IN MICHAELIS LOMONOSOVI DIEM NATALEM
DUCENTESIMUM QUINQUAGESIMUM
К ДВУХСОТПЯТИДЕСЯТИЛЕТИЮ СО ДНЯ РОЖДЕНИЯ
МИХАИЛА ЛОМОНОСОВА
Quinquaginta annis annos cumul&sse ducentos
Те, decus о nostrum, canimus. Si condere laudem,
Si modo te dignam possemus menteque celsa!
Totum namque tuo complexus pectore mundum,
Quaecumque ima latent oculis incognita nostris,
Protraxti lucem in claram ratione sagaci
Ipse tuum multo praecurrens tempore tempus.
Monstrasti faceret quid saepe liquescere corpus
Et rursum e liquido solidi vim colligere omnem,
Cur aer levis abstrusis inferne fodinis
Manaret magno ceu concita flumina tractu,
Atque cometarum caudae quidnam sibi vellent.
Notitiem vani dimittens iure phlogisti
Certam vidisti calidi causam esse vaporis
Quod varie celeri motu corpuscula parva
Versentur, quibus e constet quod nascitur omne:
Haec vario sensus ita nostros af ficere ictu
Ut praestent nobis discernere frigida caldis.
Idem tu stellam Veneris, dum proxima Terrae
Inter eam ac Solem recta se congrua confert
Sedula circumiens Solem interiore meatu,
497

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
Hanc, inquam, observans multum trahere aera secum
Et spissam nubem obscuret quae debile filum
Prudens ante alios fidenter colligis unus.
Nec satis est tibi naturae scrutare profurida
Qua generosa sitis noscendi ducat eunti,
Sed mage vitalem converti cognita ad usum,
Artibus ingenuis homines ditescere cordi est.
Inde amor ille musivae prodiit artis
Cuius tot formas, tot clara creata videmus.
Quorum operum insigne est exemplum nobilis illa,
Urbis honor nostrae, pugnae ferventis imago,
Urget ubi medios hostes iam Conditor ipse,
Vincere iam properat, iam magnam vindicat urbem,
Imperii sedemque novam et tutamen adauctum.
Idem carminibus reseras insueta viarum
Commodiore sono mulcens aures animosque
Suavibus et numeris formosa poemata vestis.
Splendor inest ibi versicolor caeli borealis
Quem populi perhibent hiberno sole carentea,
Flammantesque per astra funmt immensa procellae,
Atque infiniti quot sunt miracula mundi
Versibus ornatis pariter splendentibus edis.
Denique sermonis patrii cognoscere leges,
Iustam dicendo scribendoque indere normam,
Quod tamen haud pauci certant agitantque priores,
Nulli continget quam tu praeiveris ante.
Terque quaterque igitur meritam nunc sume coronam
Quam tibi sancta offert patriae reverentia gratae,
Inter et insignes laurus oleamque nitentem
Flores, en, nostros ne dedignare modestos.
15151515"

Т. В. ВАСИЛЬЕВА
Т. В. ВАСИЛЬЕВА
Преподаватель Московского государственного университета Татьяна
Вадимовна Васильева (род. в 1942 г.) в наши дни достойно продолжает
традиции новолатинской поэзии. Переводы на латинский язык
произведений русских поэтов, созвучных античным Каменам,
составляют большую часть ее поэтического творчества. Новый перевод
пушкинского "Я Вас любил" был вызван неудовлетворенностью автора
версией Р. С. Цесюлевича, помещенной выше в нашей Хрестоматии.
Читатели имеют возможность сами сравнить качество обоих переводов.
Г. Р. ДЕРЖАВИН
Шуточное желание
Si quondam lepidae queant puellae
Prata pervolitare aperta pennis
Turturesque simul sedere ramis, —
Si fiant volucres? — deos rogabo,
Totum ut me faciant, amice, raum,
Ut me frondifero sedere centtum,
Mille dein lepidae queant puellae;
Garriantque, sonentque, pippientque,
Propagentque genus, plicentque nidos;
Numquam flexibilis fiam, puellas
Visu perpetuo vorans amanti, —
Ramum quem videas beatiorem?
***
Г. Р. ДЕРЖАВИН
Река времен в своем стремленьи...
Aufert fugdci temporis lmpetu
Mortalia &mnis gesta hominum 6mnia et
Oblfvi6nis mergit dlto
Regna duces popul6s hidtu.
Si quae supersunt quomodo gratia
Tubaeve vocis gratave per lyram, —
Aeternitatis devorantur
Turbidine; fata eadem cuivis.
499
10

VII. AUCTORES LATINI ROSSICI
А. С. ПУШКИН
Я Вас любил
Dflexi domin&m. Sanctfssima amitici&rum
N6n omnis forte hunc liquit — eheii! — animum.
Quam verum sensus dominae contingere nolim, —
Vitarint dominam cura meusque dolor!
Dilexi dominam nulla spe, mutus, amoris
Affectus studio, nescio quid reverens.
Dilexi dominam tam sincere, tenere tam,
Quam dilecta alii — di facite! — esse queat.
***
Ф. И. ТЮТЧЕВ
Silentium!
Obscura tdcitus muta silentiis
Intellecta dnimi cdrdibus lntimis,
Quae occ&sa aut 6riunda ut
N6ctis sidera suspice!
Quis sensus aperit? Quis capit alterum?
Quo vivis, caperis turbine turgido.
Mens mentita locuta est.
Fontes ne peragas, tace!
Те ipso vivere nunc incipe discere!
Mundus totus inest pectoribus tuis,
Qua mysteria sume
Nulla luce, sono procul!
151515151

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VOX LATINA
VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
(Латинский язык сегодня)
"Латынь из моды вышла ныне", — вслед за Пушкиным спешат
повторить противники изучения латинского языка в средней и
высшей школе. Однако не будем спешить с выводами. Думается,
приведенная ниже подборка материалов показывает, что и сейчас
еще на латыни можно писать (и читать!) научные исследования
(М. von Albrecht) и биографии (А. Scatebranus), полемизировать
(V. Stroh), писать путевые заметки (С. Eichenseer), сочинять
серьезные (А. Mizuno) и шутливые (Е. Корре, А. Suppopulinus)
стихи, писать хронику последних событий в мире (С. Eichenseer),
составлять кроссворды (О. Dilke), переводить на латынь детские
стихи и прозу ("Пиноккио", "Макс и Мориц", "Винни Пух") и
даже издавать веселые комиксы (Asterix). В мире выходит
несколько журналов на латинском языке, проводятся Латинские
игры (Ludi Latini) для школьников и взрослых, собираются
Всемирные конгрессы латинистов, ведутся радиопередачи на
латинском языке, работают постоянно действующие семинары "живой
латыни", издаются разговорники и словари современной
латинской лексики. Нет, латынь еще не вышла из моды, и, вероятно,
никогда не выйдет, так как это — фундамент нашей общей
европейской культурной традиции.
А. ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА
VOX LATINA
Одним из самых значительных в мире центров
культивирования латинского языка в наши дни является издающийся в
Саарбрюкене (Германия) журнал на латинском языке под
названием VOX LATINA (далее VL). Инициатор, неизменный главный
редактор и автор огромного числа материалов в нем — страстный
энтузиаст и знаток живой, разговорной латыни Целестис Эйхен-
зеер (Caelestis Eichenseer). Журнал издается четыре раза в год
(Commentarii periodici quater in anno editi), начиная с середины
60-х гг. В состав интернациональной редколлегии журнала входил
и представитель нашей страны — Я. М. Боровский, против
фамилии которого много лет стояло: Leninopolitanus, позже —
501

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
Petropolitanus. В журнале публикуются крупнейшие филологи-
классики мира и только еще начинающие латинисты. Материалы
номеров — самые разнообразные. В нашей подборке мы пытались
отразить по возможности полнее весь спектр публикаций
журнала — от научных оригинальных статей до кроссворда.
Интернационален коллектив авторов: только в нашей публикации
участвуют немцы, бельгийцы, англичанин, японец и русский.
Четыре публикуемых статьи имеют отношение к российской
истории и культуре, — в этом обстоятельстве тоже есть свой
глубокий смысл. Составитель Хрестоматии выражает глубокую
благодарность редактору журнала Ц. Эйхензееру за разрешение
опубликовать материалы из VOX LATINA и в качестве примера
современной деловой переписки на латинском языке приводит свое
письмо-обращение к нему и его ответ-разрешение (они также были
опубликованы в VL, 29, 1993).
***
Patri Caelesti Eichenseer
Alexander Podossinov Mosquensis s. p. d.
Iterum iterumque gratias Tibi, Pater reverendissime, quas
maximas agere velim pro fasciculis VOCIS LATINAE, quos а Те
missos constanter accipio. Discipulis Lycei, in quo linguam Latinam
doceo, libelli illi magno usui simt.
Nunc de libro institutorio linguae Latinae, quem cum collega mea
Natalia Scaveleva ad usum scholarem scripsimus, Tibi narrare volo.
Ut in epistula mea, Tibi olim missa et in VOCE LATINA 27, 1991, p.
288 а Те luci prodita, promisi, paratae sunt nunc omnes 5 partes
Cursus institutorii nostri Latini: tres partes — cursus normalis cum
grammaticalibus explanationibus, textibus, verbis ad ediscendum et
exercitationibus, pars quarta continet Anthologiam (sive Chresto-
mathiam) textuum Latinorum, quinta denique — brevem Grammati-
cam ad usum gyinnasiorum. Quamquam duo primi libri, "rotap-
rintea" arte editi, jam tres annos in nonnullis scholis Mosquensibus
usurpabantur, mense solum Octobri primus fasciculus in domo
editoria bene et cum imaginibus multis impressus erit et postea
speramus ceteros fasciculos non magno intervallo impressum iri.
Nunc ad rem transire velim, quae de Те et Tua benevolentia
pendet. Nam in Chrestomathia nostra multa exempla linguae Latinae
collecta sunt, ut scriptorum antiquorum, ita mediaevalium ac aetatis
recentioris. Ultima pars Chrestomathiae "Lingua Latina hodierna"
502

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VOX LATINA
appellatur et inter ceteros nonnullos textus de VOCE LATINA
continet. Si scire vis quales textus elegerimus, infra illos memoro
[sequuntur nomina auctorum et operum].
Si Tu ut moderator VOCIS LATINAE mihi permissionem benigne
dare possis supra dictos textus in Anthologia nostra luci prodere,
grati Tibi erimus quam maxime, et gratias nostras in praefatione
exprimere magno nobis gaudio erit. Puto responsum Tuiim, in VOCE
LATINA collocatum, documenti loco nobis — auctoribus et edito-
ribus — ad voluntatem Tuam explendam fore.
Epistulam meam ac rogationem benigne accipias oro, vale!
Dr Alexander Podossinov
Dabam Mosqua Idibus Sept. a. D. 1993.
***
Р. C. Eichenseer D.ri Alexandro Podossinov
Mosquensi Sal. Plur. D.
Epistula Tua pergrata et periucunda Idibus Septembribus Mosqua
data hodie mihi allata est, pro qua gratias Tibi ago plurimas. Valde
autem gaudemus, quod opus Vestrum scholare, idque quin-
quepartitum, nunc maximam partem compositum et quasi perfectum
mox in publicum proponetur. Utinam discipuli inde multum
fructuum et gaudionim verorum capiant!
Gaudio est autem nobis atque honori, qucxi partes quasdam
textuales ex fasciculis VOCIS LATINAE depromendas huic operi
Vestro inserere studetis. Porro propositum Vestrum, quo mediaevalia
quoque et posteriora, quin etiam recentiora et recentissima, in opus
Vestnim transsumere et assumere cogitatis, summis laudibus extol-
lendum est. Denique a nobis certe nihil obstat, si quaedam ex fas-
ciculis VOCIS LATINAE depromere vultis, dummodo indicare velitis
locos allatos ex f asciculis VOCIS LATINAE "(Saravipontanae) deprom-
ptos esse, quemadmodum in epistula Vestra diligenter indicavistis.
Gaudebimus autem, si quando nobis renuntiaveritis rem esse bene
peractam plausibiliterque perfectam...
Optime vale, optime valete!
Dabam Saraviponto die 23 m. Sept. a. 1993 .
Р. С Eichenseer
503

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
ALEXIUS SCATEBRANUS (SOLOPOV) RUTENUS
DE IACOBI BOROVSKIJ DIE NATALI
NONAGESIMO QUINTO RITE CELEBRATO
О ТОРЖЕСТВЕННОМ ПРАЗДНОВАНИИ 95-ЛЕТИЯ
ЯКОВА БОРОВСКОГО
Iacobi Borovskij М. f. dies na-
talis nonagesimus quintus a. d. XII
K. Dec. a. p. Chr. n. MCMXCI0 in
aedibus Uniyersitatis Petropolitanae
apud philologos Graecos et Latinos
actus est... Dolendum est ipsum
Iacobum Borovskij valetudinis causa
venire non potuisse, qui tamen per
litteras cunctis qui aderant gratias
maximas egit atque commentationem
quam in manibus habebat de Epicuri
illo Ладе Picoaotq1 deque participii
aoristi vi atque usu proposuit ab
Alexandro Zajtsev recitatam. Cum
gratulationes multae et variae a
diversis quam publice tam privatim
factae essent, a discipulis scholae
Graecae et Latinae, quae prima est
talis post anno MCMXVII res ever-
sas Petropoli constituta, carmina aliquot Latina ludi magistro
moderante canta sunt. Praeterea Natalia Botvinnik de Iacobo
Borovskij orationem habuit, cuius caput est quod sequitur.
Iacobus Borovskij Petropolitanus natus est a. d. XI K. Dec. (d.
XXI Nov.) vel ratione Iuliana a. d. V Id. Nov. (d. IX Nov.) anno p.
Chr. n. MDCCCXCVI0 in Volyniae oppido vulgo Kremenez vel Krze-
mieniec dicto Marco Borovskij Volfangi f. medico patre, matre autem
Amalia stirpe Landsberg generata eodemque oppido oriunda.
...Geminis duobus Iacobo et Gregorio procreatis familia in oppido
Ljubotin nominato regionis Charcoviensis consedit. Ibidem pueri
litterarum initiis a parentibus imbuti sunt, postea autem liberorum
disciplinae causa familia tota. Petropolim migravit atque anno
MCMVII° fratres gymnasii VI x discipuli facti sunt in angiportu
Я. M. Боровский
1 Греч, "живи незаметно".
504

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VOX LATINA
Tshernyshev siti, quod aliquando post Alexianum (i. e. Tsesarevitsha
Alekseja Nikolajevitsha) nominabatur. Нас in schola lingua Latina
inde a disciplinae anno III officio imposita, Graecam vero inde ab
anno V disoere liberum erat...
Postquam anno MCMXV omnes scholae disciplinas edidicit
testimoniumque maturitatis (quod dicitur) accepit, cumque oculis
iam tum captus non satis prospicere posset militiaeque immunitate
uteretur, cum fratre in Institutum Polytechnicum patris auctoritate
se contulit, sed anno MCMXVII Universitatis alumnus tandem
factus est. Ibi litteris Graecis et Latinis studuit; professores
Thaddaeum Zielinski Francisci f., Alexandrum Malein Iustini f.,
Iohannem Tolstoj Ioh. f., Leonem Shtsherba Valdemari f., Sergium
Zhebelev Alexandri f. audivit. Accedebat quod diebus Solis
seminarionim Euripidis tragoediis deperditis restituendis, quae а
Thadd. Zielinski privatim apud se habebantur, particeps fuit. Inter
tum temporibus auditores Aristides Dovatour Ioh. f. et Alexius
Boldyrev Basilii f., Saratovienses ambo, Geo. Stratanovskij Andreae
f., Salomo Luria Iacobi f. eminebant.
Artium liberalium curriculo anno МСМХХ1Г absoluto
dissertationem de codice manu scripto Vergili bibliotheca publica
Petropolitana servato scripsit inque doctoris gradum promotus est.
Humanitatis studiis anno MCMXXXII aliquatenus renovatis sedeque
illa philologiae Graecae et Latinae Petropolitana renata ad docendi
munus accitus usque ad missionem anno MCMLXVIir datam hoc
officio functus est.
Nec minimae fuit virtutis temporibus illis non solum non cedere
ac superesse, verum etiam victoriam pulchram reportare. Omitto
decem illos tristissimos annos, inter MCMXXIIum dico et XXXII11111,
quo homines litterati non habuere paene unde vitam sustinerent ac
passim fame vel morbis pestilentibus emoriebantur, ut Borovskij
ipsius pater utpote medicus dilectu habito in exercitum scriptus, —
de bello totius orbis terrarum altero loquor deque urbis huius
obsidione, quo tempore Iacobus Borovskij a munere suo non cessavit,
scholasque habere perrexit, sed in fame extrema coactus est, ut
mense Martio anni MCMXLII1 autocineto onerario1 per lacum
Ladoganum tum congelatum urbe decederet cum Maria Alexii f.
uxore sua, quae hoc anno pr. Id. Iun. vitae suae centum iam annos
explevit.
Cum autem de Iacobi Borovskij operibus loquendum sit, nescio
unde incipiam: commentationibusne doctis, ut De iure Graeco
quantumque ius religioni debuerit (a. MCMXXVI ), de Lucretio
complures, de Vergilio, Sallustio, Tyrtaeo, Cicerone, Menandro,
Грузовой автомобиль.
505

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
Aristotele, Horatio, Pushkin, an de Martialis editionibus quas post
Guil. Heraeum Lipsiae in aedibus B. G. Teubneri annis MCMLXXVI0
et MCMLXXXII publici iuris fecit, an de Richardi de Bury
Philobiblo ciim apparatu critico Moscoviae a. MCMLXXXIV edito...?
Multis quoque ut Latinitatis auctor notus eet, quam poeta tam
orator insignis, cuius opera permultis commentariis divulgata sunt,
ut Academiae Latinitati inter omnes gentes fovendae socius conditor
Vocisque Latinae cooperator.
Permulta denique opera Graeca et Latina in vernaculam linguam
vertit, in quibus Platonis Hippias minor et Ion, Plutarchi Moralia,
poetae Plautus, Lucretius, Propertius, oratores Varro, Augustinus,
Marius Victorinus, recentioris aetatis scriptores Spinoza, Baco,
Leibnitius, Lomonosovius, novissime Eulerus; multo plures libros e
Graeco et Latino versos edendos curavit, ut Democritum,
Apollodorum, Thucydidem, Tacitum. Sed eheu dies nos defecerit, si
omnia eius merita enumerare volemus.
Itaque diem illum celebrem imo corde gratulamur et exoptamus,
ut omnia ei Deo volente bona fausta feliciaque eveniant!
(VL, 28, 1992, p. 454-457; публикуется с некоторыми
сокращениями и изменениями в орфографии)
15Ц15Ш"

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VOX LATINA
HYMNUS EUROPAEUS
Odam, quam Schiller, Germanus poeta, Laetitiae dicaverat, et ad
eam Symphoniam IXam aptaverat Ludovicus van Beethoven, et ea
iam ad varias Europaeas linguas accomodata est, Latine iam duo
auctores Latini accomodaverunt — Genovefa Imme (VL, 25, 1989, p.
409) et Franz Kopmeier (VL, 28, 1992, p. 570).
G. Imme
Laetitiae divina lux
Elysiis oriens
Nobis sociatis es dux
Ad hoc regnum enitens.
Quae fuere divisae gentes,
Tu fecisti unanimas;
Qua pandis alas ingentes,
Regnat iam fraternitas.
Fraternitatem colamus,
Mundo demus osculum
Et hominibus condamus
Pacificum saeculum!
Fr.Kopmeier
Musa pulchra gaudiorum,
Filia Elysia,
Introimus sacrum tuum
Ardentes laetitia.
Venustate tua iuges,
More quae sunt discissa;1
Cuncti homines sunt fratres
Leni tua tutela.
[hic interpretatio
versus tertii deest]
***
SCHILLER
AN DIE FREUDE
Freude, schoner Gotterfunken,
Tochter aus Elysium,
Wir betreten feuertrunken,
Himmlische, dein Heiligtum.
Deine Zauber binden wieder,
Was die Mode streng geteilt,
Alle Menschen werden Brtider,
Wo dein sanfter Flligel weilt.
Seid umschlungen, Millionen!
Diesen KuB der ganzen Welt!
Brtider — tiberm Sternenzelt
MuB ein lieber Vater wohnen.
1В одном из писем издателю VOCIS LATINI (29, 1993, р. 136)
Я. М. Боровский пишет по поводу этого перевода: in Hymno Europeo
omni laude digno duo vocabula apparent поп satis accomodata ad rhythmum
tonicum, discissa et tutela. Proposuerim resp. dissona et tuo flamine.
507

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA .
MICHAEL VON ALBRECHT
DE RECENTIORIS AETATIS POETIS
TORQUATO TASSO, VOLFGANGO GOETHE, ALEXANDRO PUSKIN
ARTIS AMATORIAE OVIDIANAE IMITATORIBUS ATQUE CENSORIBUS
ПОДРАЖАНИЯ "ИСКУССТВУ ЛЮБВИ" ОВИДИЯ
И СУЖДЕНИЯ О НЕМ У ПОЭТОВ НОВОГО ВРЕМЕНИ —
ТОРКВАТО ТАССО, ВОЛЬФГАНГА ГЕТЕ
И АЛЕКСАНДРА ПУШКИНА
...Sed iam tempus est transeundi ab Italorum dulcedine et
Germanorum licentia ad severitatem earum regionum quae sub
septentrionibus positae sunt. Quarum summus poeta, Alexander
PuSkin, primo capite divini illius poematis quod de Eugenio Onegin
conscripsit, heroem suum magistrum atque artificem artis amatoriae
Ovidianae inducit. Paucis igitur de modica Eugenii doctrina dictis,
qui et aegre duorum versuum Aeneidos meminerat et aedificiorum
inscriptiones Latinas legebat et in epistulis illud "vale" Latine
adscribebat, ad maiora transit1 (1, 8): "Non mihi spatium est, inquit,

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VOX LATINA
ad omnia cetera enumeranda quae Eugenius sciebat; sed una res erat,
in qua summo cum ingenio versaretur, in qua altiore eruditione
excelleret quam in ceteris doctrinis, quae denique illi a puero et
labori et dolori et voluptati fuisset, quae illum languentem atque
desidiosum per totos dies exerceret! Artem amatoriam dico, tenero-
rum motuum animi doctrinam, quam Naso cecinit, propter quam
summo dolore afflictus vitam suam et gloriae et seditionis plenam in
terra Moldavia in solitudine camporum desertorum, procul ab Italia
sua, peregit." — (1, 10): "Iam a puero simulare sciebat, spes suas
occultare, aemulis invidere, dissuadere, persuadere, tristi vultu esae,
curis consumi, superbus aut obsequens videri, attentus aut negle-
gens. Et quanto cum languore tacebat, quanto cum ardore dicebat,
quam remissus in epistulis amatoriis conscribendis erat! Cum vita
et amor eius in una re posita essent, quam bene sciebat sui
immemor esse! Quam veloces, quam blandi eius oculi erant, aut
pudici aut procaces! Et nonnumquam splendebant lacrimula sem-
per parata."
Quibus in verbis multa praecepta Artis amatoriae Ovidianae
cognoscimus. Nonne enim ars aimulandi dissimulandique in libris
Ovidianis principem locum obtinebat? Nam poeta Romanus discipulis
suis hoc consilium dat: Est tibi agendus amans (1, 612). Etiam
lacrimulae illius falsae atque coactae originem et, ut ita dicam, fon-
tem in Ovidi libris invenimus, qui hoc utilissimum praeceptum addit,
ut, si lacrimae nos deficiant, manu umida oculos unguamus
(1, 659—662). Idem poeta et fervoris oratorii (1, 607—610) et
generis scribendi remissioris, quo in epistulis utimur, doctor exstitit
(1, 467 sq.): sit tibi, inquit, credibilis sermo consuetaque verba, /
blanda tamen, praesens ut videare loqui.
Ceterum quod ad opposita iuxta se posita attinet, quae tot
tantaque in Alexandri versibus invenimus, etiam hac in re poeta
septentrionalis Ovidi vestigiis insistit, qui amatorem Protea quendam
esse vult, qui ad mille genera et amorum et morum se accommodet
(1, 716). Quae cum ita sint apparere puto Alexandrum et Ovidi
praeceptis imbutum fuisse et optime intellexisse artem amandi
Ovidianam in eorum, qui vere amant, moribus imitandis positam
esse. Qua in re tamen distinguendum est inter Ovidium, qui signis
amoris imitandis efficere vult, ut amor nascatur (qua ex re artem
amatoriam minime expertem esse veri amoris intellegimus), et
Alexandrum (Puskinium), cui satis est simulationem detexisse, quod
ipsum initium est castigandi Ovidii.
509

Nec deest apud Alexandrum1 leno ille maritus, qui amatori uxoris
indulget (ars 2, 545—554) neque falsus ille philosophus Platonicus2 ,
qui amicitia ficta castissimam quamque corrumpit (ars 1, 719—722).
Quid denique dicam de comparationibus e re venatoria, quibus
uterque poeta utitur?
Restat, ut locos Ovidianos ab Alexandro laudatos afferamus: Is
qui in theatro3 magis quam ceteri plaudit vel sibilat, id solum agit,
ut spectetur et audiatur ipse. Luce igitur clarius esse arbitror poetam
Scythicum sententiam illam Ovidianam sui iuris fecisse: Spect&tum
veniunt, veniunt spectentur ut ipsae (ars 1, 99). Neque aliunde

hausit locum illum praeclarum de amicitia1 : "Et inimici et amici (qui
haud scio an iidem sint) ei omnibus modis male dicebant. Nam
inimici cuicumque homini sunt, at ab amicis serva nos, Domine!"
Quod iam viderat Ovidius (1, 751 sqq.); ait enim: Ней facinus, поп
est hostis metuendus amanti; / quos credis fidos, effuge: tutus
eris. / Cognatum fratremque cave carumque sodalem, / praebebit
veros haec tibi turba metus,
Nec minus utile est quaerere, quibus rebus poemata inter se
discrepent. Ac primum quidem amator Ovidianus in indagandis
persequendisque puellis summum studium disciplinamque dignam
milite Romano exhibet. Contra Eugenius (Onegin), peritissimus
puellarum aestimator atque arbiter, eas neglegentioribus oculis
perlustratas atque paene visas summo cum fastidio iudicat. A quo
genere adulescentium elegantiorum, quos nos "Dandy" appellamus,
Ovidius alienissimus est, qui expertus dicit nullam esse feminam, in
qua nihil amabile inveniri possit (ars 2, 657 sqq.; amores 2, 4; 2,
10).
Adde quod Ovidius viris commendat, ut pulchritudinem suam
curent quidem, modice tamen (1, 505-524); Eugenio contra praesto
sunt sescenta medicamenta faciei, quae per aliquot horas adhibet, ut
tandem prodeat Veneris similis vestimentis virilibus indutae (E. O. 1,
23-26). Ex qua similitudine saturam redolente intellegi potest
Alexandrum morum saeculi &ui censorem esse, Ovidium
praeceptorem.
Sed iam tempus est transeundi ad epistulam Tatianae, quae aetate
quidem inter ultimas Heroidum post Ovidium conscriptarum,
moribus tamen atque vigore animi inter primas numerari debet.
Quantum enim interest inter Eugenii artem amatoriam amoris
expertem et Tatianae epistulam, quam ipse Amor dictare potuisset!
Idem quod inter rus et urbem, innocentiam atque luxuriam, verba
vera atque falsa, amorem iocosum atque tragicum. Aliud enim genus
Ovidius in Arte amatoria, aliud in Heroidibus depinxerat. Qua in re
hoc vel maxime memoratu dignum videtur esse, quod ad Ovidium
impugnandum Ovidio ipso adiutore utitur. Plus igitur poetae
Scythico iudicii videmus fuisse quam multis philologis, qui Ovidio

solum id genus amandi notum fuisse putaverint, quod iis in Arte
amatoria inesse visum sit.
Eo tamen Alexander extra fines terminosque Ovidianos egressus
est, quod in motibus animi depingendis colores rhetoricos sprevit;
simplicitatem enim illam epistularum propriam quam Ovidius magis
verbis quam rebus adamaverat, Alexander in epistularum genus
heroicum transtulit.
Ceterum quid intersit inter duo genera amandi Alexander ipse
disertissimis verbis exposuit (E. О. 3, 251): "Mulier, inquit, vanis
amoribus dedita iudicat animo sobrio et, ut ita dicam, frigido, at
Tatiana iocis remotis amat et se ampri dedit sine ulla condicione ut
filiola bonis moribus praedita. Non enim dicit: Differamus in
crastinum. Нос ipso amoris pretium augebimus. Tanto certius fiet, ut
in laqueos nostros cadat; primo igitur vanitati eius stimulum spei
admovebimus, deinde cor dubitatione torquebimus, tum simultatis
atque invidiae igne ad vivos revocabimus. Quod ni fiat, captivus
noster satietate voluptatis permotus semper promptus est ad se
callide ex vinculis proripiendum."
Ex his versibus intellegimus Alexandrum et artes amatorias
meretricum despexisse et eas ideo attulisse, ut comparatione facta
Tatianae magnitudo animi in maius tolleretur. Iisdem autem verbis
lectorem certiorem facit, id, de quo Tatiana cogitet, ut Latine loquar,
stulte factum fore. Idem igitur Tatianae obici potest, quod Ovidius
initio tertii libri Artis amatoriae heroidibus infelicibus vitio dat:
Nescistis amare (3, 41). Quamquam Ovidius hac sententia ad artem
amatoriam extollendam utitur, sed Alexander (Puskinus) ad Tatianae
errorem tragicum iudicandum.
Denique pauca de Eugenii responso dicamus, qui puellae amore
spreto ab epistulis amatoriis ad genus didacticum transit et Ovidianis

remediis amoris allatis puellam gravissime offendit (E. O. 4, 12—16).
Quibus verbis dictis non solum Tatianam, sed etiam se infelicem
reddit. Nam haud ita multo tempore post Eugenius Tatianae, quae vi-
ro cuidam nobilissimo nupserit, amore captus ab ea spernetur haud
aliter atque Aeneas in catabasi Vergiliana a Didone (VERG. Aen. 6,
450 sqq.).
Restat, ut paucis ea complectamur, quae poetarum Scythicorum
princeps contra artem Ovidianam amatoriam dixerit. Ac primum
quidem inter se opposuit duo genera amandi, alterum leve atque
urbanum, alterum serium atque tragicum, quorum alterum magis
motibus animi indulget (quod поз — sit venia verbo — "romanticum"
appellamus), alterum rebus ipsis nititur nimiaque sobrietate laborat
(quod nos genus "realisticum" appellamus). Sed poeta maximus
summo artificio id efficit, ut et amor sapiens ille atque frigidus
alienissimus a rerum veritate et amor sincerus ac paene rusticus
multo maior atque sanctior illo esse videatur.
Qua in re etiam multum refert, qua quis aetate sit. Primo enim
Eugenius se maiorem natu atque sapientiore iudicio quam Tatianam
esse putat; postea Tatiana, quae ab alio in matrimonium ducta
iuventutis ineptias reliquit, se multo maturiorem atque sapientiorem
praebet quam adulescens ille perpetuus. Quo factum est ut Tatiana
Eugenium preateriret.
Postremo Tajbiana se lege matrimonii vinctam esse confirmat.
Quae res Alexandro poetae maxime cordi fuit, quippe qui per totam
vitam contra imperatoris dominatum atque arbitrium propugnator at-
que defensor legum et iuris exstiterit. Uterque igitur poeta leges
quasdam naturales — quamvis diversissimas — contra imperium
principatumque defendit.
Quam bene autem Alexander (Puskinus) quid Ovidius sentiat,
intellexerit, eo cognoscitur, quod eiusdem Ovidi Heroidibus utitur ad
Artem amatoriam castigandam. Huc tamen addere licet Alexandrum
non satis perspexisse etiam in ipsa Arte amatoria locum fuisse veri
amoris; nonne enim Ovidius docet, qua lege amor nascatur, quomodo
colendus et erudiendus sit et — id quod fortasse maximum est —
quomodo perdurare possit?
MICHAEL DE ALBRECHT
Heidelbergensis professor
philologiae classicae
(VL, 17, 1981, p. 128-136)
513

ARITVNEVS MIZVNO [IAPO]
AD FLACCVM
К ФЛАККУ
Iesu Suncta venft N6jf Dominf. "Deus
vere est omnipotens: qui tot Horatios
telluri dederat. Musa quibus placet,
horum est laus Domini" nuntiat Angelus.
Quod numen volitat munditiae potens,
se fert huic homini, si libet, ultimis
qui trans Oceanum transve feras domos
in se mente pia vivat in insulis.
at сиг, lucidior quod micat Hesperus
verno, cum decies gaudia iam canam,
nil sermonis adhuc in patria tamen
sentit Romulei Pieridas mea?
Romam sed colui iam prope Caesarem
Maecenatis odor, iunctus Horatio:
qui quocumque tulit, me comitem sequi,
tamquam nos traherent vincula, cerneres,
cum vati radios ante remiseram,
quam vix egrederer: tunc Helicon erat
ex communibus, о Flacce, sacerrimus,
hinc ut qui biberes optima nectarum!
sic perges legier gentibus orbium
cunctisque, integer et dive, legentibus
voces, vive, dabis, sidera commovens,
sublimis: obeat, si minus, et Iapo.
sed, caeleps fueris, sint licet heu mihi
coniunx et pueri bellaque nesciam:
si me Musa tuum respiciat, novo
divae dede comam palmite cingier.
a. D. MCMLXXXVII
(VL, 24, 1988, p. 471)

NVM LINGVAM LATINAM DISCERE EXPEDIAT
QVAERITVR A VALAHFRIDO [STROH]
Quam crudeliter, eheu, linguae Latinae gloriam dilaceravit hic
Lupus! vellem ad eam sarciendam et restituendam adessent omnes ei,
qui huius sermonis laudes his proximis cecinerunt saeculis, ut
Franciscus Petrarca, Desiderius Erasmus, Volf<g>angus Goethe,
Arthur[i]us Schopenhauer. Sed ipse pro virili conabor.
Atque initio quidem Lupus ovili pelle indutus gaudere se simulat,
quod tam multi pueri etiajnnunc Latine discere pergant; quos tamen
in fine clamat et operam et oleum perdidisse, cum multo utilius
fuerit aliis dedisse operam disciplinis. Sed meminerimus, quam
periculosum sit in una utilitate scholarum fundamenta ponere. Nihil
est enim per se utile aut salutare, sed prout variis rebus aut usibus
accommodatur. (Utile est vinum ad hilaritatem promoyendam — quis
neget?, sed parum utile iecinorum valetudini.) Quodsi hanc
utilitatem, quam Lupus unam veneratur, nimis angustis circum-
scribimus terminis, quam multae disciplinae, quae hodie in scholis
vigent, mox iacebunt! Quid enim expedit discipulis plurimis in
arithmeticae aut physicae arcana penetrare? Quid discere musicam
aut artem pingendi? Quin etiam pars magna litterarum
Germanicarum, quas Lupus tanti facere sese et commendare dicit,
verendum est ne mox in contemptionem et irrisionem cadat. Quis
enim Faust[i]um aut Nathanum Sapientem legat, ut de carminibus
516
VALAHFRIDUS STROH
ARGVMENTA LINGVAE LATINAE IN SCHOLIS DISCENDAE
CONTRARIA NECESSARIO REFVTANDA ET REICIENDA
ОПРОВЕРЖЕНИЕ ДОВОДОВ ПРОТИВ ИЗУЧЕНИЯ
В ШКОЛАХ ЛАТИНСКОГО ЯЗЫКА
[Introductio С. Eichenseer]

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
lyricis taceam, si soli utilitati consulendum exiatimet? — an ne id
quidem plane inutile esse credendum est, discere a Cicerone, Horatio,
Seneca?
'Non id nego, sed licet e translationibus quoque veterum
scriptorum flores cognoscere, non necesse est ipsi sermoni tantopere
insudare/ Нос magnam partem falsum esse vel ex ipsius Lupi scripto
comprobatur. Is enim iocose queritur alio loco de Horati carminibus,
in quibus verba sensu cohaerentia aliis interiectis spatio separentur,
et translatione adhibita, quae nimis ad verbum facta est, poetae
illudit. Sed id ipsum ut summum artificium et Horati et Latinae
linguae Fridericus Nietzsche scriptor elegantissimus iactavit, cum
scripsit: "Nullus adhuc poeta tam me in admirationem sui rapuit
quam Horatius semper odis suis, quibus id effectum videmus, quod
in quibusdam linguis ne conari quidem possumus. Nam quasi in
opere tessellato ita sunt verba disposita, ut quidque suo sono, loco,
sensu, in dextram, in sinistram, in totum denique opus vires
extendat, quo fit ut minimis paucissimisque signis plurima dicantur
gravissime: id autem et Romanum est et, si creditis, maxime
ingenuum ac nobile."
Ergo Horatianum carmen ne vertere quidem Germanice [sive
Theodisce] umquam licebit. At Lupus hanc artem verba poetice
collocandi parum distinguit ab illa longe diversa periodorum
sollertia, qua Cicero maxime enitebat. Quae nimirum id proprium
habent, quod in longissimo verborum ambitu semper tamen dilucidae
manent. Quod si quis forte grammaticus Latinus hodie magis tumide
quam perspicue scribit, non is mehercules, ut Lupus opinatur,
Ciceroni nimis studuit, sed parum. Nam ei scriptores Teutones, quos
Lupus ipse laudat et iure laudat — dico Lutherum, Lichtenbergium,
Lessingium, Brechtium —, ei aut ipsi Latine scribere accuratissime
didicerant aut litteras Latinas summo ardore complectebantur.
Brechtius certe et Horatium et Lucretium tantum admirabatur, ut
etiam Summam illam doctrinae communisticae, quae dicitur,
Lucretianis versibus exprimere conatus sit. Adeo non piguit olim
didicisse verba illa anomala, in quae maxime dentes Lupus acuit. Cui
quod ipse translationibus gaudet, gratulor: desinat tamen alios а
fontibus avocare, traducere ad rivulos!
Qui tamen eo minime errat, quod in sermone Latino non ubique
analogiam valere, plurima etiam ambigue dici affirmat. Velut vox
"ut" plurima, etiam contraria significare potest. Sed non eo minus
aptus est is sermo ad ingenia excitanda et acuenda. Нас enim ipsa
obscuritate quadam efficitur, ut animi a verborum specie ad rerum
veritatem vocentur. "Ut desint vires..." — quis non credat huius
enuntiati vim aut finalem esse aut consecutivam? Vetant verba
proxima: "... tamen est laudanda voluntas". Hic non vi alicuius
516 :

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VOX LATINA
verbi, sed velut ipsis rebus adducti intellegimus: etiam si vires
deficiant — sic enim interpretandum est —, voluntatem tamen per se
esse laudabilem. Quis autem, si modo Latine didicit, non sentit,
quanta venustas insit in eo ipso minus accurato genere dicendi?
Nolo longus esse in rebus manifestis. Qui Latine nescit, non
solum aditu caret ad ea quae fere viginti quinque saeculis scripta
sunt — nam Latinus sermo etiam recentissimis temporibus in usu
erat —, sed animum miris quoque privat voluptatibus. Quare etiam
nunc pueris omnibus puellisque suadeo: Ululare sinite Lupum! Vos
discite Latine!
(VL, 29, 1993, p. 97-99)

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
CAELESTIS EICHENSEER
DE ITINERE GRAECO (X): DE EPIDAURO
(22. 4. — 6. 5 1984)
ПУТЕШЕСТВИЕ ПО ГРЕЦИИ (ЧАСТЬ X): ЭПИДАВР
Postea Epidaurum undetriginta chiliometra distantem eodem
coenautocineto vecti petivimus, quem in locum hora sexta decima et
dodrante (16. 45) pervenimus. Ibi statim ad illud theatnim
praeclarissimum accessimus forma singulariter perfectum, quod
computatur ineunte saeculo tertio a. Chr. n. exstructum esse et
secundo saeculo (a. Chr. n.) ita ampliatum, ut essent quinquaginta
quinque gradus sedum lapidis calcarii sive calcini, ad quos ternis
denis scalis ascendebatur et adhuc ascenditur. His graduum sedibus
in duodecim cuneos divisis quattuordecim milia hominum
capiebantur. Porro supra sedum gradum tricesimum quartum
diazoma insertum est. Caveae autem diametros aliquorum centum
quindecim metrorum est. Pausanias autem de theatro Epidaurico
refert haec: "In ipso fano apud Epidaurios theatrum est omnium
operis dignitate mea sententia praestantissimum. Romanorum enim
theatra quum [=cum] ornamentis longe superant c[a]etera, ubicunque
locorum reperiantur, tum magnitudine antecellunt id, quod
Megalopoli visitur in Arcadia. De arte vero, partium convenientia ac
pulchritudine, quis Polycletum audeat in certamen provocare?
Polycletus aedem [Epidauricam] [=tholum] fecit" (Pausanias, 2, 27,
5). Sic Pausanias, sed de Polycleto architecto nunc dubitatur. Ratio
autem "acustica" theatri Epidaurici tam magnifica tamque perfecta
est, ut haec condicio perfectionis in proverbium transierit.
Nos igitur hora septima decima (17.00) in summos sedum gradus
ascendimus, unde prospectus mirificentissimus ad regionem circum-
iacentem et montes non nimis procul constitutos praebebatur, ex qua
altitudine vocum sonitum mirabiliter audibilem perciperemus et ex-
periremur. Sursum igitur enixi sonituum experimenta quaedam
auscultavimus. Sed tum Germanus quidam, quem neque novimus
neque postmodum vidimus, illum cantum "Volganum" voce sonora
cantavit, cuius melodiam Franciscus [Franz] Lehar [1870—1948],
Austrius compositor melodramatiorum, confinxit, quam melodra-
matio annis 1926/27 composito, cui titulus Theodiscus "Zarewitsch"
[i.e. Zarevit^], ingeniose inseruit. Quae verba, quamis nequaquam
"classica", singulariter audibilia tam excellenter sonuerunt, ut
inducerer eundem textum Latine redditum una cum notulis musicis
recordationis causa afferre <sequitur textus Latinus cum notulis>.
518

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VQX LATINA
Post hoc canticum Volganum finitum atque plausum decenter
datum Christianus Miiller-Goldingen, unus ex nostris (nunc [anno
1992°] doctor philologiae "classicae" habilitatus), Pindari
[522—442°] secundum epinicium Pythium ex libro suo recitavit, sed
sic locutus, quasi sibi soli legeret, praesentes parum allocutus (ut est
non raro mos palaeophilologorum).
Rhetorice enim non ad meditationem propriam augendam, sed ad
animos audientium prospere commovendos spectat et dirigitur, id
quod hodie magna ex parte in desuetudinem videtur venisse.
Ego vero ipse tum de summis sedum gradibus descendi
allocutionem vel orationem ad praesentes habiturus Latinam, qua
Graeca perstringerem et Romana Latinaque atque hodierna quoque
tangerem. At iamiam ad parietinas templi Aesculapii transeundum
erat et ad muros residuos fragmentaque aedificiorum Aesculapiorum.
(VL, 28, 1992, p. 527-535)
Театр в Эпидавре
519

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
ELISSA KOPPE
DE CANIBVS HOMINIBVSQVE
О СОБАКАХ И ЛЮДЯХ
[Нос carmen dedicatum est hominibus sapientibus vel potius se
sapere opinantibus, qui quamquam canere amaht, tamen canes non
satis amare mihi quidem videntur...]
Firmam amicitiam olim Homo innxit
Sapiens cum canibus. Inter hos et nunc sit
optima concordia, amor atque fides!
Miram congruentiam, si attendis, vides:
Nam sunt canes blandi et homines lambentes,
vice versa homines fortiter canentes.
Etiam hominibus saepe humanjores*
canes; senes homines canibus canjores.
*(velut bella non gerunt)
(VL, 28, 1992, p. 572)

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VOX LATINA
SIGRIDES ALBERT(A)
NARRANTIVNCVLAE ЕХ HISTORIA DEPROMPTAE
ИСТОРИЧЕСКИЕ АНЕКДОТЫ
Ernestus Troeltsch (1865—1923), theologus atque philosophus,
qui Berolini cathedram tenuit, aliquando colloquium habuit cum
collega quodam alius facultatis, qui quidem ob superbiam adversus
theologiam eiusque peritos erat pernotus. "Nuperrime", inquit idem,
"in Novo Testamento legi. Re vera nonnulla satis respicienda ibi
inveniuntur, ut confiteri debeo". Ernestus autem Troeltsch eum
excitate arrisit atque vehementer exclamavit: "Quantopere Deus
bonus de hac re gaudebit, domine collega!"
***
Alfonsus XII rex Hispanorum (1857—1885) post reintroduc-
tionem monarchiae anno 1874° iter fecit per imperium suum. In
urbibus subditos vehementer exsultantes audivit. In urbe, cui nomen
est Castellon de la Plata, iuvenis quidam tanto enthusiasmo prae-
cellebat, ut rex ad illum exsultantem adiret et comiter cum eo
colloquium institueret de hac re. At ille exclamavit: "Vestra
maiestas, hoc est quasi nihil. Videre debuisti exsultationem, cum
mater tua munere suo se abdicavit!"
***
Cum Victor Emmanuel II nonnullos dies in oppido Tusco Luca
commoraretur, regi etiam illius oppidi homines honorati
praesentabantur. Unumquemque rex de eius munere interrogavit.
Denique res agebatur possessoris deversorii, cui nbmen erat
"Universum": "Vestra maiestas", inquit idem, "ego sum possessor
"Universi". Respondit rex modeste ridens: "Ego tantummodo sum
rex Italiae".
(VL, 27, 1991, p. 434-435)

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
CAELESTIS EICHENSEER
CHRONICALIA
ХРОНИКА ТЕКУЩИХ СОБЫТИЙ
19. 8. 1991, secunda feria sive die Lunae
Michael Gorbatsovius in paeninsula Crimaea commoratus а
rebellibus quibusdam violentis excluditur a negotiis publicis et ex-
auctoratnr. Qui rebelles id student, ut rerum potiantur. Exercitus
autem copiae Mosquae locos, qui sunt momenti strategici, capiunt.
Tamen haec rebellio ab illis iam aliquanto ante parata, qui novo
cursui politico minus communistico et magis civili magisque humano
adstipulari noluerunt interitum quendam imperii Sovietici sollicite
timentes, die 21° m, Aug. (a. 1991) repressa et compressa est, qua in
repressione Boris Jelzin, praeses provinciae Russicae die 12° m. Iunii
(a. 1991) libere electus, primas partes egit possibilitate emissionum ra-
diophonicarum stationis cuiusdam religiosae prospere usus et nixus.
22. 8. 1991» quinta feria sive die Iovis
Michael Gorbatsovius, qui merita Boris Jelzini plurimum
dilaudavit, bene mane Mosquam aeroplano revertit, ubi populo
Russico et Bori Jelzino gratias egit, quod rebellibus resisterant; idem
telephonice Helmodo Kohl Germanisque gratiam persolvit pro politico
subsidio diebus discriminis summi transactis magnanimiter praebito.
23. 8. 1991, sexta feria sive die Veneris
Biduo post rebellionem intentatam atque repressam Boris Jelzin
actuositatea politicae factionis communisticae prohibet, atque id
quidem Michaele Gorbatsovio dissentiente. Similiter publicum
vexillum communisticum rubrum malleo falcastroque insigne deposi-
tum est atque Russicum vexillum album et caeruleum et rubrum
sublevatiim est.
24. 8. 1991, die sabbati sive Saturni
Borxs Jelzin, qui antea Lituaniam publice agnoverat, hoc die
sabbati Estoniam et Lettoniam agnovit res publicas sui iuris; eum
Dani et Norvegi et Sueti et Hungari secuti sunt. Eodem die Ucraini
rem publicam suam declaraverunt esse sui iuris. Quod exemplum die
dominico (25. 8) secuti sunt Bielorussi et Aserbaetsani et Tatsicista-
ni. Eodem die Michael Gorbatsovius se munere generalis secretarii
politicae factionis communisticae abdicavit.
29. 8. 1991, quinta feria sive die Iovis
Tota in Unione Sovietica politica factio communistica prohibita
est et vetita.
522

ПО СТРАНИЦАМ ЖУРНАЛА VQX LATINA
8. 12. 1991, die dominico sive die Solis
Praesides Russiae et Ucrainae et Bielorussiae documento quodam
politico decernunt "Unionem Sovieticam" non iam exstare simulque
"societatem civitatum independentium" condunt et constituunt, ad
quam die 13 m. Dec. quinque civitates Asiae centralis pristinae
"Unionis Sovieticae" accedunt. Porro priores tres praesides decernunt
se communiter armis atomicis sive nuclearibus invigilaturos esse.
25. 12. 1991, tertia feria, festo Natalis Dominici
Michael Gorbatsovius in televisione publica visibiliter se munere
praesidentis abdicat. In Cremlino, id est: arce Mosquae, rubrum
vexillum communisticum deponitur in eiusque locum vexillum
Russicum substituitur sublevatum.
23. 4. 1992, quinta feria sive die Iovis
Telescopio extra-atmosphaerico, cui nomen Americannm
"Hubble", nunc primum omnium fieri potuit, ut stella quaedam
superfervida galaxiae (sive viae lacteae) photographaretur. Quae
stella, cui nomen sive signamen "NGC 2440-Nucleus", tricies ter
fervidior est quam ipse sol; id quod astronomi societatis explora-
toriae, cui nomen NASA, Vasintoniae [ Washington\ nuntiavenint.
Nondum est stella fervidior quam illa inventa, quae solet in nube
gasica (quae dicitur) esse, Itaque eius photographematis, quae sunt
ex superficie globi terrae facta, massa quaedam monstratur fluxa.
7. 5. 1992, quinta feria sive die Iovis
Romae utrimque Tiberis de lingua Latina docenda et vivificanda
vel revivificanda disputatur et disceptatur. Ex altera enim parte
summi magistratus rei publicae de institutione linguae Latinae in
scholam elementariam inducenda cogitant, cum anno 1989° octoginta
parlamentarii hoc petiverint, ex altera parte viri Vaticani themata
quaestionesque recentissimas eadem lingua, quam quidam dicunt
mediaevalem, tractare solent. Nuperrime enim instructio Pontificia
(sive Papalis), quae spectat ad subsidia communicationis socialis,
proposita est, quae incohatur a verbis "Aetatis novae", ubi leguntur
verbi gratia haec: "technologiae quae digitales dicuntur" vel
"sonorarum visualiumque taeniarum cistellulae" [=casetae magne-
toscopicae]. Tamen hierarchia ecclesiastica propugnaculum Latini
sermonis cottidiani non iam est. Papa autem ipse in episcoporum
secunda synodo generali anno 1990° gesta monuit hoc: "Grave pecca-
tum animadverto: lingua Latina non iam est in usu". Nam ex
duodeviginti acroasibus duae modo Latine factae erant. In publicis
autem scholis Italicis iam ex tribus decenniis institutio linguae Lati-
nae in discrimen vocatur, quamvis iterum iterumqve eruditio "clas-
sica" praedicetur graviterque commendetur.
523

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
15. 5. 1992, sexta feria sive die Veneris
Nuntiantur in aeriportu Parisino, cui nomen "Roissy-Charles-de-
Gaulle", falcones adhiberi, qui alias aves venentur, qua ratione nova
eademque quasi mediaevali collisiones devitentur, quibus aves penna-
tae avesque metallinae periculosissime inter se collidantur.
9. 6. 1992, tertia feria sive die Martis
Nuntiantur octo miliones Aethiopum prppter terrae siccitatem
fame periculosissime vexari et periclitari.
Eodem die nuntiantur in Tadsicistania quindecim minimum homi-
nes imbribus terraeque lapsu interisse, atque id quidem Dusanbae, in
urbe principe, ubi complures centenae domus deletae sunt. Ibidem
mense Maio calamitate simili aliqui ducenti homines interierant.
17. 6. 1992, quarta feria sive die Mercurii
Pompeiis caupona condita est, quae dicitur aedificiorum
antiquorum structurae convenienter adaptata esse. Quae caupona sub
finem mensis Iunii erat aperienda. Haec ad cauponarum catenam
(quae dicitur) Americanam pertinet, cui nomen "Mc Donald".
15. 7. 1992, quarta feria sive die Mercurii
(In) viis orbis terrarum hoc tempore quadringenti triginta milio-
nes autocinetorum vehuntur, quonim pleraque benzino vel olearia
substantia Diseliana promoventur, relative pauca gaso terrigeno,
hydrogenio, electricitate.
12. 10. 1992, secunda feria sive die Lunae
Eo die in America sollemnissime anniversarius dies quingente-
simus celebratur, quo Christophorus Columbus ad litus Americae
navem appulit. Qui die duodecimo mensis Octobris anno millesimo
quadringentesimo nonagesimo secundo in insulam Salvatoriam (id est
Sancti Salvatoris [San SaJvador]) appulit, sed per errorem putavit se
cum suis nautis in Indiam feliciter pervenisse. Hunc ob errorem
autochthones adhuc Indiani vocantur.
Kalendis Ianuariis anni 19931, sexta feria sive die Veneris
Ab hoc die Bohemoslovacia (anno 1920° condita et constituta)
non iam exstat, sed separatim exstiterunt sui iuris Slovacia et
Tsec(h)ia.
(VL, 28, 1992, p. 136-137; 416-446 et 29, 1993, p. 130-131)
524

AENIGMA
КРОССВОРД
TRANSVERSA
I. dux
5. sedes senatus
9. potio
10. nostro
II. stellae
12. satis temporis
13. vacca
14. aequa
17. iter explora-
tionis
DEORSUM
1. comprehendo
2. erravi
3. volucri vel
patris patris
4. bucca
6. ...opera tenet
Arepo sator
7. multum diligebant
8. eum adeo qui me
monet
15. ...victis!
16. praepositio
Aenigma composuit
OSVALDUS DILKE
(VL, 16, 1980, p. 456)

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
В. ЦЕНТОННАЯ ПОЭЗИЯ
ALEXANDER SUPPOPULINUS
Ниже приводится образец центонного стихотворения,
построенного почти целиком на цитатах из Овидиевых "Тристий" и "Писем
с Понта". Посланное в 1986 г. автором из Железноводска своему
другу в Москву, письмо использует весь набор "жалоб" поэта,
сосланного из Рима в "дикую Скифию", повторяет его попытки
описать местную обстановку, пересказывает ряд общеизвестных
сюжетов, приправленных местным колоритом (например,
этимологию местных названий, "легенду" о гибели здесь Лермонтова и
т. д.). В частности, одним из образцов для подражания послужила
помещенная в "Хрестоматии" элегия из "Тристий" (Тт. III, 10). К
сожалению, автор этого шутливого послания не везде соблюдает
распределение кратких и долгих слогов по стопам, а также элизию
гласных.
EPISTULA Е CAUCASO
amico Sergejo Mosquensi missa
1 A tibi dilectd missam Alexandro salutem
Accipe, pars animae magna, Sergei, meae!
Quam legis, unde tibi mittatur epistula, quaeris?
Hinc, ubi Ferreus Mons jungitur Caucaseo.
5 Hic mihi Caucaseo jam quinta ducitur dies
Margine, sanandos inter agenda viros.
Nec te mirari si sint vitiosa, decebit
Carmina, quae faciam barbaris in locis.
Non hic librorum, per quos inviter alarque,
10 Copia: pro libris coelum et aquae valent.
Neque cui recitem quisquam est mea carmina, nec qui
Auribus accipiat verba Latina suis.
Si quis in hac ipsum terra posuisset Homerum,
Esset in breve barbarus ille factus.
15 Crede tamen: nec te causas nescire sinemus,
Barbaram cur terram hanc appellare velim.
Est locus in Scythia, minerales quo profluant aquae,
Ferreus Mons hic stat — ferrei fontis parens.
Parvula urbs, sub monte jacens, ab ferreis aquis
20 Nomen habet, lingua Rossica — Zeleznovodsk.
526

ALEXANDER SUPPOPULINUS
Hic quoque sunt igitur Rossicae — quis crederet? — urbes
Inter inhumanae nomina barbariae.
Huc quoque e Mosqua missi venerunt coloni
Interque montes feros constituere domos.
25 Huc de terrae totis conveniunt partibus aegri
Homines, ut per aquas sibi salutem reddant.
Domus sanatoriae totidem, quot messis aristas,
Silva gerit frondes et quot harenas litus.
Huc ego quoque veni, valetudinis meae incertus,
30 Scilicet et mihi sors jubet bibere aquas.
Est domus apta satis, est hic cibus utilis aegro,
Est quoque Apollinea qui levet arte malum.
Non qui soletur, non qui labentia tardae
Tempora canendo fallat, amicus adest.
35 Lassus in extremis jaceo populisque locisque...
Sed ad oves nostros cantum reduci volo!
Est mons in Caucaso — BeStau dixere Tartari —
Qui nostra longe non ita distat humo.
Si vis traducam ut hoc nomen in linguam Latinam,
40 Ecce — Quinque Montes, at Rossica — Piatigorsk.
Fama refert juvenem poetam Rossicum olim
(Progenies ille Celtici bardi fuit)
Profugum ex urbe Magni Petri in Caucasum isse
Caesaris ira pulsum simili modo ut Naso.
45 Ergo tam late pateat cum maximus orbis,
Haec est in poenam terra reperta ejus!
Neve roga, quid agat: si persequar omnia, flebis —
Tristem habet finem fabula mea, Sergej!
Periit noster vates igneis violatus ab armis,
50 Cecidit infesta ille occisus manu.
Multa opera poetae illius nos novimus bene,
Carmen unum cithara canere possum etiam:
"Solo me ad iter exeunte
Lapidosa via vix candet.
55 Silet nox, natur(a) exaudit Deum
Et cum astro astrum loquitur...
Eheu, quod cithara atque te caremus, amice,
Atque hic in Scythicis locis versari, queror.
Vox tua viva deest, cantuum dulcissimorum auctor!1
60 Sole oriente vel occaso delector
Eis cantibus, qui in phonocasseta sonantes,
Non tam triste mihi faciunt exilium.
Адресат послания — автор и исполнитель своих песен.
527

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
Urbis abest facies, absunt — mea сига — sodales,
Et, qua nulla mihi carior, uxor abest.
65 Vulgus adest aegrorum et convalescentium turba,
Ipse esse Prometheus vinctus rupi videor.
Tempus erit nec me peregrinum ducere coelum,
Nec siccam ferreo fonte levare sitim.
At tu felix juvenis, Ruthenus olim1 et rninc jam
70 Tertiae civis Romae2, quam tibi invideo!
Urbs nostra tempore hoc legatos de prima et secunda
Roma exspectat — illos videbis viros.
Quin etiam, non solum videbis, sed quoque loqueris
74 Cum olim Latinis, nunc Italianis viris...
85 Tempus jam est, Sergej, epistulam meam finire,
Qua mea verba dictis erant intexta Ovidi.
Siqua videbuntur casu non dicta Latine,
In qua scribebam, barbara terra fuit.
Nec me Roma suis debet conferre poetis:
90 Inter Caucasios ingeniosus eram!
Ut salutes, rogo, tuas uxorem matremque
Ejus et basiam filiolo da tuo.
Vive valeque, carissime amice, tuique Alexandri
Nomen memoria teneas semper, oro.
Datum Aquis Ferreis
a. d. VI Kal. Jun. anno D. MCMLXXXVI
1 Намек на западнорусское происхождение адресата.
2 В средние века Третьим Римом считали Москву. Посланцы I и II
Рима должны были в те дни приехать на международный семинар
"Москва — Третий Рим", в организации которого участвовал и Сергей.

С. ПЕРЕВОДЫ С НОВЫХ ЯЗЫКОВ
ASTERIX GALLUS
ГАЛЛ АСТЕРИКС
Популярная серия комиксов о невероятных приключениях
галла Астерикса, неизменно выходившего победителем в схватках с
римскими легионерами, была переведена с французского (автор —
Goscinny) на многие языки мира, в том числе и на латинский
(переводчик — К. Н. Graf von Rothenburg, или "попросту" —
Rubricastellanus). Отважный Астерикс со своими друзьями — си-
лачем Обеликсом, мудрым друидом Панорамиксом, бардом Канто-
риксом и вождем племени Майестиксом — завоевал симпатии
детей всего мира; теперь с ним — через латынь — могут
познакомиться и российские школьники.
ASTERIX GALLUS
composuit Goscinny
plnxit Uderzo
In Latinum convertlt
Rubricastellanus

KALEVALA
KALEVALA
КАЛЕВАЛА
Известный финский филолог-классик и поборник "живой
латыни" проф. Туомо Пекканен (Thomas Pekkanen Finnus) перевел
на латинский язык размером подлинника карело-финскую
эпическую поэму "Калевала". Ниже приводится отрывок из его
перевода (XXXVII, 13—37), в котором Ильмаринен оплакивает
смерть своей жены. Обратите внимание на ударения —
естественное ударение слова совпадает с ударением размера, как в поэзии
современных языков.
13 Ait faber Ilmarinen:
"Nescio misellus homo,
15 Quonam modo vitam vivam.
Sedeo vel sum supinus,
nox est longa, mens afflicta,
languent vires laborantis.
Vexor curis vespertinus,
20 tristi mente matutinus,
nocte taedium me tenet,
excitatum aegritudo.
Non me vexat vespertinus
neque dies matutinus,
25 nullum temporis momentum.
Sed desidero dilectam.
Maestus sum ob meam caram,
nigris palpebris decoram.
Jamque tempore hoc tristi
30 Saepe quidem vir misellus
Meis somniis nocturnis
Manu vacuum attingo,
hinc et illinc formam falsam
frustra bracchiis requiro".
35 Faber viduus sic vivit,
sine coniuge senescit.
Flevit duos tresve menses.

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
VERSUS URSI PERPAULI CEREBRI
ПЕСЕНКА ВИННИ ПУХА
История про Винни Пуха, придуманная англичанином А.
Милном, была переведена на латынь американцем Александром
Ленардом. Ниже приводится одна из знаменитых песенок
медвежонка; оригинальное стихотворение А. Милна обрывается на
начале пятой "пятничной" строфы; остальные строфы придуманы
самим Ленардом.
***
Dies ille, dies Lunae
Semper venit opportune
Rogo vos et quaero id:
Quid est quod et quod est quid?
Dies alter, dies Martis
Est laboris et est artis
Age, Canga, dic, si scis:
Quarum? Quorum? Quid est quis?
Sequitur Mercurii dies
Qualis somnus, qualis quies!
Audi Lepus! Quaeritur:
Quisnam? Unde? Quidni? Cur?
Dies quartus, dies Jovis
Heu, aenigmata dat nobis,
Cogitabo forsitan:
Nonne? Necne? Utrum-an?
Dies Veneris [dum ago
Et per silvam vacans vago,
Meditor, percontor me:
Est-ne? It-ne? Habet-ne?
Sabbato, oh animalia!
(Quibus? Quonam? Quorsum? Qualia?)
Sciscitor ex aliquo:
Quali modo et cum quo?
Dies Domini in ludo
Hanc canticulam concludo,
Quod non novi, nescio
Dormio, sterto, somnio.]
544

PINOCULUS LATINUS
PINOCULUS LATINUS
ПИНОККИО ПО-ЛАТЫНИ
Все знают знаменитую историю про Буратино и его
приключения, написанную Алексеем Толстым. Многие знакомы и
с его прототипом — Пиноккио, которого подарил миру
итальянский писатель Карло Коллоди. Но наверняка мало кто знает, что
уже в нашем столетии известный профессор греко-римской
античности Флорентийского университета Уго Энрико Паоло перевел
сказку Коллоди на великолепный латинский язык. Ниже мы
помещаем несколько фрагментов этого перевода.
CAPUT I
Пролог
Fuisse quondam aiunt...
"Regem", pueros qui haec legunt statim dicturos suspicor.
Erravistis, pueri; non rex fuit illud, sed caesum quoddam lignum
nullius pretii, qualia ea sunt, quae ex materia in struem congesta
hieme in domesticos caminos conicere solemus, ut ignis siscitetur vel
vapor per aedium conclavia diffundatur...
CAPUT III
Рождение Пиноккио
Admodum parvum cubiculum Iosephulus habitabat, quod plano
pede situm lucem per foramen a quodam obscuro loco admittebat
vacuo sub scalis relicto. Cubiculi supellectile nihil simplicius,
squalidum subsellium, sordidus grabatulus, labans putrisque mensa.
In adverso pariete domesticus caminus cernebatur in eoque ardens
ignis; sed pictus ignis erat, picta etiam olla iuxta ignem fervens,
unde umidus vapor sic in nubis modum diffundebatur, ut purum
putum vaporem quivis illum diceret.
Ubi primum Iosephulus domum est ingressus, fabrilia adripuit
lignumgue incidere coepit, ut pupuli forma inde exsisteret.
"Quod nomen illi imponam?", pressis labiis immurmuravit;
"Pinoculus ille erit; fortuna huic nomini favebit; nam memini me
quondam Pinoculorum familiam novisse; Pinoculus pater, Pinocula
mater liberique omnes in tantis laetitiis vivebant, ut qui illorum
ditissimus erat stipem colligendo victitaret".
545

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
Invento nomine, alacriter in operam incubuit primumque capillos
fecit, deinde frontem et oculos. At quo stupore animadvertit oculos
illos mobiles esse seque intentius intueri! Quod cum aegre ferret,
vocem aspere attollens:
"O lignei contumacesque oculi", inquit, "cur me sic intuemini?"
Nemo respondit.
Confectis oculis ad nasum fingendum se paravit; sed nasus ille
vix e ligno est excisus, cum in longitudinem crescere coepit adeoque
crescendo prominuit, ut nullus unquam nasus longius porrectus sit.
Frustra Iosephulus nasum ad aequam mensuram redigere conabatur;
nam quo magis illum circumcidere ac decurtare properabat, eo
pervicacius nasus ille crescere perseverabat.
Post nasum os; quod quidem nondum plane excisum erat, cum
ridere coepit artificemque suum petulanter ludificare.
Imperiose Iosephulus subita ira exardescens: "Ne diutius rideas",
iussit, sed idem est adsecutus, ac si parietes adlocutus esset.
"Desine, aio", minaci voce iterum exclamavit.
Ridere Pinoculus desiit, sed in illum illudens linquam totam
exseniit.
Iosephulus, ne susceptum laborem intermitteret, pupuli
petulantiam neglexit, id tantum agens ut opus quam citissime
absolveret; mentum post os fabricatus est, ac deinde collum, umeros,
stomachum, bracchia, manus.
Vix manus confectae sunt, cum Iosephulus capillamentum sibi
abripi sensit. Suspexit viditque... Quidnam vidit? Croceum
capillamentum in pupuli manibus esse.
"Capitis tegumentum redde, Pinocule!", inquit; "age, propera!"
Tantum afuit ut ille dicto pareret, ut, capillamento sibi imposito,
quasi submersus subter capillos delituerit.
Ludibrio habitus Iosephulus tanta tristitia conturbatus est,
quanta numquam alias, atque his verbis Pinoculum eat adlocutus:
546

PINOCULUS LATINUS
"Heus, perfide pusio; te nondum totum finxi, ac tanta
irreverentia cum patre tuo agere coepisti: malum id est auspicium,
fili mi". Ac simul lacrimam sibi abstersit.
Cruribus ac pedibus adhuc Pinoculus carebat; postquam vero
Iosephulus pedes quoque perfecit, summum nasum sibi calce peti
sensit.
"Merito id patior", submurmuravit; "nam re parum consulta id
opus aggressus sum, at nunc sera est paenitentia".
Manibus deinde sub bracchiis iniectis sic sublatum pupulum in
cubiculi pavimento deposuit, ut paulatim ambulare disceret. Sed
torpentia crura illum primos gradus facere non sinebant. Tum
Iosephulus manu illum ducens ostendebat quomodo alternis gressibus
crura movendo ambulare posset.
Cum vero Pinoculus iam se certo gradu incedere animadvertit,
primum per cubiculum currere coepit ac denique per ianuam celeri
fuga in viam se proripuit.
Iosephulus illum est insecutus, neque tamen adprehendere
poterat; nam pravus ille pupulus leporum more subsultim currebat
viamque lapide stratam ligneis pedibus pulsans talem crepitum
exciebat, qualis viginti paribus sculponearum supplodentibus fieret.
"Prehende illum! Prehende illum!" clamitabat, sed praetereuntes,
cum pupulum ut ferum equum currentem adspexissent, obstupefacti
consistebant risumque tenere non poterant.
CAPUT XII
Встреча с Лисой и Котом
Nondum quingentos passus progressus erat, cum illi fiunt obviam
Vulpes uno crure clauda ac Feles utroque oculo caeca, quae altera
547

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
alteri auxilium ferentes, ut quas mala sors comites fecisset, tarde
incedebant. Clauda Vulpes Felis umeris innitebatur, Feles, caeca cum
esset, a Vulpe ducebatur.
"Have, Pinocule", Vulpes ait comiter pupulum appellans.
"Unde nomen meum didicisti?", quaesivit ille.
"Patrem tuum novi".
"Ubi cognovisti?"
"Heri vidi illum in limine domus suae stantem."
"Quidnam agebat?".
"Cum exteriore tunicula careret, tremulo frigore quatiebatur".
"Heu, miser! Sed hodie tremere desinet".
"Quomodo?"
"Ditissimus factus sum".
"Divesne tu?", Vulpes exclamavit illius verba contumacissimo
risu in ludibrium vertens. Feles etiam ridebat, sed simulato vultu
anterioribus pediculis superioris labri pilos sibi pectebat.
"Quid rides", Pinoculus ait subita ira permotus, nummosque
aureos ostendit ab Ignivoro acceptos. Quos cum mali illi socii
vidissent, Pinoculum consilium suum ostendentem in ludum quam
primum itandi ab incepto deterrere coeperunt. Querebatur Vulpes se
propter stultam illam discendi cupiditatem crus unum amisisse
comitemque suam, aiebat, ob id ipsum caecam esse factam.
Forte candida merula prope viam saepis ramusculo insidebat.
"Cave, pupule", ait illa, "ne prava ista consilia audias; quod si
feceris, te aliquando paenitebit".
Vix loqui desierat, Feles subito saltu merulam adorta correptam
devorabit ac Pinoculo illius necis causam quaerenti:
"Discet illa", inquit, "nemini licere alienis negotiis se immis-
cere".
548

PINOCULUS LATINUS
Incipit deinde Vulpes Pinoculum edocere quomodo quinque illi
aurei nummi mille vel duo milia fieri possint. Nihil facilius; in
regione, quae "Bubonum terra" appellatur, portentosum quendam
agrum situm esse; si quis ibi nummum aureum severit, noctu
arborem ex humo crescere, ex qua subsequenti die nummorum
racemos decerpere liceat.
Tam facile deceptus Pinoculus, spe concepta exsultans, comitibus
suis oblatam mercedem graviter recusantibus:
"Eamus", inquit, "vobiscum veniam".
CAPUT XVII
Пиноккио в гостях у девочки
с голубыми волосами
Postquam medici abierunt, aetherea puella ad Pinoculum accessit
eiusque frontem tetigit. Statim animadvertit aestu febrique illum
vehementer iactari. Tum aliquantum pulveris albi in aqua, quae
dimidium poculum implebat, diluit eamque potiunculam Pinoculo
praebuit; ac benigno vultu:
"Hauri", inquit; "duos post dies haec medicina te ad sanitatem
reducet".
Pinoculus primum poculum adspexit, os deinde paululum
distorsit quaesivitque:
"Dulcisne est an amara?"
"Amara est illa quidem, sed tibi proderit".
"Amaram potionem haurire nolo".
"Audi me, bibe illam".
"Non libet mihi amara bibere".
"Hauri, sis; cum illam hauseris, sacchari globulum tibi datura
sum, ut amara illa potiuncula nihil iam in ore sapiat".
549

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
"Ubi globulus iste?"
"En globulus", inquit illa; atque globulum ex aurea pyxide
sumptum ostendit.
"Prius sacchari globulum mihi dari volo; tiim taetram illam
potionem hauriam".
"An polliceris?"
"Polliceor".
Globulum igitur aetherea puella Pinoculo porrexit, qui Шшп
frangere ac degluttire properavit; deinde labia sibi lingens:
"Oportuit", inquit, "saccharum quoque in medicinarum numero
esse; cotidie profecto tali medicamento ad corpus purgandum uterer".
"Nunc te promissum servare opus est; id tantulum guttarum
efficiet ut valeas ac salvus sis".
Tum Pinoculus poculum aegre accepit, deinde summo naso in il-
lud iniecto ad os admovit, postremum cum iterum eo nasum iniecisset;
"Nimis amara haec potio est", ait; "nimis est amara, illam
haurire nequeo".
"Quomodo id dicere potes, si nondum illam libavisti?"
"Quae sit ex ipso odore suspicari licet, at, alterum globulum si
mihi dederis, bibam".
Tum illa, ut mater patiens, alium sacchari globulum in os
Pinoculi inseruit rursusque poculum porrexit. At ille:
"Sic ut est, haurire nequeo".
"Cur?"
"Nimis enim pulvinus ille pedes meos premit".
Pulvinum illa amovit.
"Nihil profuit; ne sic quidem haurire possum".
550

PINOCULUS LATINUS
"Quidnam aliud obstat?"
"Cubiculi ianua non bene clausa est",
Surrexit illa ianuamque clausit.
Tum Pinoculus, lacrimis ac fletu prorumpentibus, clamitare
coepit:
"Taetram hanc potiunculam haurire nolo; numquam hauriam
illam, numquam".
"Vide, puer, ne te huius contumaciae aliquando paeniteat".
"Quid mea interest?"
"Cito haec febris te in mortuorum regnum detrudet".
"Quid mea interest?"
"Adeo mortem поп times?"
"Non timeo; mori praestat quam foedam illam potionem haurire".
Vix loqui desierat, cum ianua patefacta est; quattuor nigri
cuniculi, atramento nigriores, parvam sandapilam umeris gestantes
cubiculum sunt ingressi.
Exterritus Pinoculus ex grabatulo exsurgens:
"Quid vobis mecum?", exclamavit.
"Huc venimus ut te efferremus", respondit ille qui magnitudine
corporis ceteris praestabat.
"Mene vos efferre! Sed nondum mortuus sum".
"Nondum; sed vitae tempus quod tibi superest поп multum est,
quoniam medicinam haurire noluisti; quam nisi recusasses, brevi
febri caruisses".
"O, mea puella, mea aetherea puella", Pinoculus eiulare coepit;
"poculum illud mihi porrige; quid cessas? propera, obsecro, namque
mori nolo. Apage te, Mors, а те; apage te". Poculoque utraque manu
adrepto potionem uno haustu ebibit.
Tum cuniculi: "Patienter id ferendum est, frustra hoc iter
fecimus", sandapilaque umeris sublata murmurantes, ut qui rem
iniquo animo ferrent, discesserunt.
Id pupulis proprium est, ut raro aegrotent, cito convalescant. Po-
tiuncula hausta, Pinoculus sanus atque alacer ex grabatulo desiluit.
"Nunc mihi enarra", quaesivit ex eo puella, "quomodo factum sit
ut in latrones incideres". Paruit Pinoculus ac perplexo sermone, ut
solebat, narrare coepit quid sibi accidisset, ex quo quinque aureis
nummis ab Ignivoro acceptis viae se commiserat, ut domum
reverteretur, usque ad postremum illud latronum facinus, qui eum а
magna quercu suspenderunt. Quaerenti ubi nummos aureos
deposuisset: "Amisi", inquit; at mentiebatur, nam nummi in illius
sacculo erant.
Vix mendacium illud dixerat, cum longus eius nasus duobus
digitis longior factus est.
551

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
"Ubinam amisisti illos?"
"Haud procul hinc, in silva".
Pinoculi nasus magis magisque crescere.
"Si nummos in silva amisisti, eos procul dubio recuperabimus,
nam quicquid in illa amissum est invenitur".
"Nunc bene memini", confusus ac perturbatus Pinoculus ait;
"dum amaram illam potionem haurio, imprudens nummos deglut-
tivi".
Tertium hoc mendacium narrantis adeo longus nasus factus est,
ut Pinoculus quo se verteret nesciret; nam hinc lectulus vel vitrei
obices obstabant, illinc parietes vel cubiculi ianua. Si vero caput
erigere conabatur, periculum erat ne nasum in puellae oculum
infigeret.
Ridens illa Pinoculum adspiciebat.
"Cur rides?", Pinoculus rogavit, sollicitus atque anxius, cum sibi
nasum continuo crescere videret.
"Mendacia tua risum mihi movent".
"Unde scis me mendacem fuisse?"
"Mendacia, puer, facile agnoscuntur; duo enim mendaciorum
genera sunt: alterum brevibus cruribus insigne, longo naso alterum.
Mendacium tuum a longo naso agnoscitur".
Adeo Pinoculum puduit, ut, cum locus nullus esset ubi
delitesceret, e cubiculo effugere conatus sit; sed in tantam longitu-
dinem nasus eius creverat, ut ianuam praetergredi nullo modo
ille posset.
15151515'

МАХ ЕТ MORITZ
МАХ ЕТ MORITZ
МАКС И МОРИЦ
Многим поколениям немцев с детства знакомы смешные
истории про озорников Макса и Морица, рассказанные в стихах и
рисунках немецким поэтом Вильгельмом Бушем. Теперь они
существуют и на латинском языке, переведенные размером
подлинника и с рифмами Эрвином Штейндлом (Ervinus Steindl). Две
такие истории с посвящением и прологом публикуются ниже.
Praestet hoc opusculum,
Ridens ut discipulum
Cum magister doceat,
Tum docendus rideat.
Нас re iuvat oblectari
Vexatosque contemplari
Puerorum male factis
Ultionem sero nactis.
***
PROLOGUS
Heu puerulos malignos!
Raro, qui laudentur, dignos
Invenimus, at istorum
Nota pravitas est morum.
Мах et Moritz gemini
Bono erant nemini,
Venerari quos debebant,
Petulanter eludebant.
Maleficia moliti,
Fraudis callidae periti
Accolas ludificabant,
Saepe bestias vexabant.
Mala prunaque furantes,
Dolos ambo meditantes
Voluptate perfruuntur,
Sed praecepta negleguntur.
At "vae vobis" nos minamur,
Nequam ne sint, obtestamur.
553

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
Facta a puerulis
Quae sint, imagunculis
Et fabellis explanabo
Lectoresque delectabo.
***
FACINUS PRIMUM
Cum gallinae saginantur,
Valde feminae laetantur,
Quibus ova pariuntur,
Quae saepissime eduntur.
Neque minus delectantur
Carne, itidem amantur
Plumae, pullis quae velluntur
Pulvinisque inseruntur.
Noxia sunt frigora
Hiemisque tempora;
Quae ne sint perpetua
Optat Bolte vidua.
Haec gallinas tres habebat
Nec non gallum possidebat.
Quas ut ambo conspexerunt.
"Qui paremus?" rogaverunt.
Dolum pessimum moliti
Panem cultro sunt partiti,
Cuius partes compares
Digitis; haud impares
In obliquum disponuntur
Atque lino coniunguntur.
Quas in area locabant
Atque feminam celabant.
Esca vix conspicitur,
Galli vox cum editur;
Cui illae obsequuntur
Et allectae colliguntur.
Petunt frusta avidae,
Vorant sibi invidae,
Sed cenatae colligantur,
Filis haustis coartantur.
Quo sit fuga, nesciunt,
Magis se irretiunt

Et deinde trepidantes,
Alis motis se levantes
Sursum denique feruntur,
Ramis vero suspenduntur;
Nimis colla extenduntur,
Dum querelae audiuntur.
Ova cito pepererunt
Ultima: et iam vixerunt.
Bolte somno excita
Surgit et attonita
Ruit ilico deorsus;
Vix, quae videt, credit prorsus.
Luctu maximo afflicta
Querebatur clade icta:
"Haerent mihi desperatae
Sorte tristi strangulatae!"
Cultro propere arrepto,
Maesto munere suscepto,
Laqueis quae vi resectis
Dempsit vincla his enectis,
Domum suam repetebat,
Cum saepissime gemebat.
Istud factum est narratum
Et iam novum fit paratum.
FACINUS ALTERUM
Bolte, anus vidua,
Сага sibi mortua
Parat corpora cenare,
Postquanf desiit plorare.
Quae dum assa vult prandere
Arbitrata sic decere,
Maeror eam prohibebat,
Cum in foco has videbat:
Galli corpus et gallinas,
МАХ ET MORITZ
555

VIII. LINGUA LATINA HODIERNA
Quas amisit una trinas.
"Modo grana ederant,
Campos perlustraverant —
Nunc videntur miserandae
Нас in patina amandae!"
Lacrimat sic questa plane
Haud absente suo cane. —
Qui gallinas peremerunt,
Tectum statim petierunt.
Neglegunt periculum,
Mirum est spectaculum:
Sunt gallinae vellicatae
Ad cenandum iam paratae.
Ollam crambe completura
Et culinam relictura
Domum infimam petebat,
Gressum illo dirigebat,
Ubi gratum ei totum
Holus conditur refotum.
Quod cum laeta hauriebat,
Нос in tecto id fiebat:
Alter coepit propere
Hamo cenam petere.
Tunc sublata e culina
Haeret prima iam gallina.
Altera iam tollitur.
Dein tertia petitur.
Ita illas pepererunt
Neque gallum omiserunt.
Canis facinus spectavit,
Magna voce tum latravit.
Pueri non destiterunt
Praedam agere, fugenint.
Mox clamore percita
Redit Bolte territa.
Pallor eam inficit,
Patinam ut conspicit.
Quae cum esset vacua,
Canem furti vidua
Incusavit: qui tremebat,
Quia verbera timebat.
Dum effugere conatur,
Cocleari castigatur:

МАХ ЕТ MORITZ
Culpae quod est inscius,
Eiulat innoxius.
Cum in lucum abdidissent
Se et cubitum abissent,
Satiati dormiebant,
Ossa ore eminebant.

A.B. подосинов
ВВЕДЕНИЕ В ЛАТИНСКИЙ ЯЗЫК
И АНТИЧНУЮ ЛИТЕРАТУРУ
(Часть IV, книга 2)