экология
Г. С. Оспанова
Г. Т. Бозшатаева

ҚАЗАҚСТАН РЕСІІУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘЫЕ ГЫЛЫМ
МИНИСТРЛІГІ
Т.РЫСҚҮЛОВ АТЫНДАГЫ КАЗАҚ ЭКОНОМИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
Г.С. ОСПАНОВА
Г.Т. БОЗШАТАЕВА
I экология
QD
00
^	Окулык
с\1
(
АЛМАТЫ
чк-птшж^- -
м 0у£2 2062 атиивағы ОҚШ'
Ам»ратти- оіліи 6е?у орталыга 5

ББК 28.08.я7
О 78
Оспанова Г.С., Бозшатева Г.Т.
О	78 Экология. Оқулық. -Алматы: Экономика, 2002. - 405 бет.
ISBN 9965-532-69-9
Оқулық Қазақстанның жоғары оқу орындарында сту-
денттерді экология негіздеріне оқыту бағдарламасына сәйкес
жазылған.
Экологияның жалпы білім беретін курсы студенттердің
экологиялық ойлауын, экологиялық мәдениетін қалып-
тастыруға бағытталған. Онда студенттің жоғары оқу орнында
алатын мамандығына тәуелсіз, әрбір студент білуге тиісті
экологияның негіздері берілген.
Оқулық екі бөлімнен тұрады. Оларда классикалық және
қазіргі заманғы экологияның негізгі мәселелері қарасты-
рылады. Сонымен қатар, Қазақстанның экологиялық мәсе-
лелеріне ерекше назар аударылады.
Жоғары оқу орындарының барлық мамандықтағы
студенттеріне және осы пән бойынша дәріс беретін оқыту-
шыларға арналған.
Пікір жазғандар: б.ғ.д. Т.М. Шалахметова,
геол.-минер.ғ.д., профессор М.С. Тонкопий,
э.ғ.к., доцент Е.М. Үпішев,
т.ғ.к. Б.Т.Көпжасаров.
ҚР Білім және ғылым министрлігі, ҚР жоғары оқу
орындарының экономикальщ мамандыктар бойынша ОӘБ және
Т. Рысқүлов атындагы ҚазЭУ-дің Ғылыми кеңесі ұсынған.
1909040000-11 02	ББК 28.08.я7
444(05)-02
© Оспанова Г.С., Бозшатаева Г.Т., 2002.
ISBN 9965-532-69-9	© “Экономика” баспасы, 2002.
Бұл еңбекті немесе бөліктерін автордың келісімінсіз таратуга жоне
автарлык құқық жөніндегі нормаларға қайшы келегін басқа да арекеттерге
тыйым салынады эрі заң бойынша жазаланады.

K I Р I С П Е
Қазіргі замашы эколотяның иәні мен міндеттері.
«Экология» терминін ғылымға 1866 жылы неміс
ғалымы Э. Геккель енгізді. Грек тілінен аударғанда
ол үй туралы 1'ылым деген мағынаны береді (ойкос —
үй, тұратын жер, логос — ілім).
Э.	Геккель бұл гылымның анықтамасын былай
тұжырымдады: «Экология деи, біз табиғат экономика-
сына қатысты барлық білімдерді — жануарлардың
оны ңоршаган органикалық және бейорганикалық орта-
мен, әсіресе, өзімен тікелей немесе жанама қатынаста
болатын жануарлармен және өсімдіктермен өзара ын-
тымақтастық немесе қастастың, жаулық әрекеттерінің
бүкіл жиынтыгын зерттеуді түсінеміз».
Уақыт өте келе экологиялық заңдылықтар ағза-
лардың жиынтыгы — иоиуляцияларга, бірлестіктерге,
экожүйелерге, аңырында бүкіл тірі табигатқа қагысты
ңолданыла бастады.
Экологш барлың деңгейлердегі агза үстілік
биологиялық жүйелердің үйымдасуы мен тіршілік
қызметі туралы гылымға айналды.
Өткен ғасырдың 60—’70-жылдарьша дейін экология
биологияның шеңберінде дамыды. Адам бүл жүйе-
лерде қарастырылмады, себебі, оның қоршаган орта
мен өзара ңарым-ңатынасы биологиялық емес, әлеу-
меттік заңдылыңтарға багынады деп есеіітеліп келді.
Шындығында адамның биосферадагы орнын екі
жақты қарастыруга болады. Бір жагынан ол биоло-
гиялық түр ретінде аланетаның экожүйесінің қүрам
бөлігі больш табылады. Екінші жагынан, басқа тір-
шілік иелерінен ерекше адамға биологиялық емес,
әлеуметтік-мәдени қажеттіліктер мен даму механизм-
дері тән. Ол техниканы, жаңа жасанды заттарды
3

жасан, гимараттар мен жолдар салады. Бұл үшін ол
бұрын ешқандай тіршілік иелері найдаланбаган кен,
мұнай, агаш және тағы басңа қоршаган орта ре-
сурстарын ңолданады. Сонымен қатар, табигатңа, оган
тән емес ңалдықтар — пластик, металл, ңұрылыс
материалдары шыгарылады.
Ауаның, судың, топыраңтың ластануы, қалнына
келмейтін табиги ресурстардың сарқылуы, биосфера-
ның тұрақтылыгының бұзылуы мен алуантүрлілігінің
кемуі, адамдардың денсаулығының және өмір сүру
жагдайларының нашарлауы күшейіп отыр.
Адамның ңоршаган ортаға мүндай айтарлықтай
әсері «экологияның» анықтамасын өзгертті.
Ол көптеген білім салаларына ене бастады. Эко-
логиямен жаратылыстану және техникалық гылым-
дардың гуманизациясы, экономика, әлеуметтану, мә-
дениет және т.б. байланыстырыла бастады.
Экологиялың ойлар мен мәселелердің білімнің
басқа салаларына енуін экологизация деп атайды.
Ңазіргі кезенде экология кең, әлі толың қалыіітасьш
бітпеген іргелі (фундамепталды) және қолданбалы аән-
дер комалексіне айналып отыр. Оны Н.Ф. Реймерс
(1992 ж.) «Үлкен экология» деи атады (1-с.урет).
Эколоіияның зерттеу объектілерінің кеңеюі оның
жаңа анықтамаларының пайда болуына келді. Олар-
дың кейбіреулерін келтірейік.
Н.Ф. Реймерс: «Қазіргі жагдайда экология ңазіргі
замангы кең магынада алғанда биоэкологияның шең-
берінен шықты. Ол ңогамдық маңызы мен ішкі маз-
мүны бойынша Жер туралы физика-математикалық,
химия-биологиялық және ңоғамдың гылымдар цик-
ліне тең келетін білімдер цикліне айналды».
Ю. Одум: «Экология — табигат иен қогамдаіъі көіі
деңі^ейлі жүйелердіқ құрылысы мен тіршілік қызметі
және олардың азара байланысы туралы пәнаралық
білімдер саласы».
4

Н.А. Воронков: «Қазіргі замангы экологияны агза-
лардың, соның ішінде адамның ңоршаган ортамен
өзара қатынасын, адамзат қогамының ңоршаган ор-
тага әсерінің шекті дәрежесін, осы әсерлерді кеміту
немесе оларды толық нейтралдау мүмкіндіктерін жә-
не олардың ауқымын аныңтай отырып, зерттеулер-
мен айналысатын ғылым ретінде қарастыру ңажет.
Стратегиялың тұргыдан алганда экология адам-
заттың өзінің тіршілігін сақтауы және экологиялың
дагдарыотан шыгуы туралы гылым».
ІіИШКОЛОГИЯ
Аутэкилогия
Сиіюкшіогия
I	Іопуляциялык
ГЖОЛОГИЯ
І>ИОІ<Ч>І кчіологии
Каламдык (био-
сфрра туралы
ілім)
.г)колопія:
Огімдіктор
Жануарлар
Микріюрга-
иизмдрр
Су аг.талары
Эколоі ия
Адам окология
Олеумоттік
Қала
окологиягы
Халыңтар
ЛКОЛОШЯГІ.1
Аркология
экологиясы
(лколопінлык
гэулот)
'Жоко адам
окологиясы
Адамяат
зколоіиягы
Модеииет
акологиясы
һ-шпкология
I ООЗКОЛОГИЯ
• )колоп
Күрлі.ік
Түіщ.і су
Тоңіз
Жогары таулы
1
Ңолданбалы
экология
()моркосіптік
(инжоіюрлііч)
Техмологиялык
Ауыл
іпарупіііыЛық
Мрдиңиналык
Когіпімілік
Химиялык
Рокроациялі.ік
Рокроациялык
Грохимияльщ
Табигатты
иайдалану
1-сурет. Қазіргі заманіы экологиянмн күрылымы
(П.Ф. Реіімсрс Гюііыпит. аигртулормсн)
5

Ф. Дре: «Экология — болашақтың гылымы, себе-
бі, адамның біздің иланетамызда өмір сұруінін, өзі
оның ирогресімен аныңталуы мүмкін».
Олай болса, қазіргі замангы экология тек жеке
гылым ретінде гана қарастырылып қоймай, ол дүниеге
көзқарасқа, адамзаттың тіршілігін сақтауы туралы
гылымга айналып отыр.
Таңдап алған мамандыгына байланыссыз болашаң
маманга табигаттың даму заңдарын түсінуге мүмкін-
дік беретін білімдердің ңажеттілігі күмәы тугызбайды.
Оның осы білімдерді өзінің болашаң қызметінде іс
жүзінде қолдана білуіне қоршаган ортаның жагдайы
тікелей нз жанама түрде тәуелді болады.
Оқырманга үсыныи отырган кітапта экология ми-
селелері екі бөлімде қарастырылыи отыр.
Бірінші «Биологиялық жүйелердің экологиясының
негіздері» бөлімінде классикалық (биоэкология) эко-
логияның негіздері берілген.
Біз А.К. Бродскийдің «тек биологиялың жүйелер
экологиясында гана клагеикалық экологияның міндеттері
мен функциясы сақталады» — деген ойымен келісе
отырып, тек классикалық экология гана экологиялық
дүниетанымды, ягни айналадагы болыіі жатқан нәр-
сенің барлыгына деген ерекше экологиялық көзңа-
расты ңалыптастыруга қабілетті деп есептейміз.
Ңазіргі кезенде экологиялық білім беруде с^беитен
оның туғызатын салдарына көп көңіл бөлінуде. Нә-
тижеде қогам мен табигаттагы күрделі байланыстарга
сараитама жасаудың орнына, адамзат бар күшін та-
бигатты тиімді пайдаланбаудың зиянды салдарын
жоюга жүмсам отыр. Осы жерде Р. Риклефстің сөзі
орынды: «Егер біз табигатиен қандайда бір келісімге
келгіміз келсе, онда көитеген жагдайда біз оның
талаитарын орындауга тиісіііз». Бүл талаптар адамзат
қосамы ерте ме, кеш ие санасуга мәжбүр болатын
габиіаттагы барлық ңүбылыстар мен процестер
багынатын табигат заңдарына негізделген.
6

Екінші «Әлеуметтік экожүйелердің экологиялық м;>
селелері және оларды шешу жолдары» бөлімінде қазір-
гі замангы әлеуметтік және қолданбалы экология не-
гіздері, биологиялың жүйелердің адам қызметі әсерінен
өагерген - шіеумепггік экожүйелердің экологиялың мәсаделері
және оларды шешудің кейбір жолдары карастырылады.
В.И. Вернадскийдің айтуы бойынша адам альш
геологиялық күш ретінде әсер ете бастады. Қазіргі
замангы экологиялық мәселелер ең алдымен адам
, қызметімен байланысты.
Әлеуметтік және қолданбалы экологияда адам
қызметіне байланысты туған экологиялық мәселелер-
дің себебі мен салдары және экологиялық мәселелер-
ді шешу қүралдары қарастырылады.
Жалпы алганда курстың негізгі міндеті студенттерде
қогам мен табигаггың қарым-ңатынасын оптимизация-
лаудың негізі ретінде табиғи және техногенді ироцестерге
жүйелік көзқарасты қальштастыру больш табылады.
Экологияның әдістері. Қазіргі замангы экологияның
әдістемелік негізін жүйелік түргыдан қарастыру, ofrra-
ның жагдайын бақылау, эксиеримент және модельдеу
қүрайды.
Жүйелік түргыдан ңарастыру экологияның кез
келген объектісі, тірі табигаттың барлың элементтері
өзара байланыста болгандықтан, жүйе немесе жүйе-
нің бөлігі болыи табылатындықтан көитеген эколо-
гиялың зергтеулерде ңолданылады.
Экологиялық жагдайды дұрыс түсіну үшін бе-
рілген жердегі өзара әрекеттесетін факторлардың бар
лыгын есеііке алуды, ал бүл әр түрлі экологиялық
әдістерді ңолдануды талаи етеді.
Ортаның жагдайын багалау және есепке алу
әдістері. Бұларга метеорологиялық баңылау, темиера-
тураны өлuJey, судың химиялық ңұрамын, тұздыльмын,
мөлдірлігін, тоиырақ ортасының сшіатын аныңтау,
радиациялық фонды өлшеу, ортаның химиялық және
бактериалдық ластануын анықтау және т.б. жатады.
7

Қазіргі кезде осы әдістердің ішінде практикалық маңыз-
дылыгы жаіъшан мониторингке ерекше көңііі бөлінеді.
Экологиялық мониторинг. Мониторинг (monitor
латын тілінен аударганда — еске салушы, алдын ала
ескерту деген магынаны береді) — биосфера немесе
оның жеке бөліктерінің, элементтерінің жағдайынық
антропогенді әсерден болатын өзгерістерін болжау, ба-
галау мен бақылаудың комллексгі жүйесі. Мониторингге
биосфераның жагдайы геофизикалық, физико-география-
лық геохимиялық және биологиялық көрсеткіштері
бойынша сипатталады. Мысалы, биологиялық монито-
ринг қоршаган ортаның функционалдық (уақыт бір-
лігіндеіі биомасса өсімі, өсімдіктер мен жануарлардың
әр түрлі запарды сіңіру жылдамдыгы бойынша) және
құрылымдың (түрлердің саны мен қүрамы, жалиы
биомасса және г.б.) биологиялық белгілер бойынша
жүргізілуі мүмкін.
Мониторинг қызметінде дистанционды және авто-
маттың бақылау әдістерінің рөлі артьш келеді (өте
алыс, қиын жететін жерлерден мәліметтер радио,
сііутник және т.б. арқылы беріледі). Мониторикг жүйесі
ақиараттық болып табылады, оның міндетіне қорша-
ган табиғи ортаның саиасын басқару кірмейді.
Қазаңстан Республикасының табиғат ресурстары және
ңоршаган ортаны қоргау министрлігінің жүйесінде
жаңа бөлім — экологиялық мониторинг басқармасы
аиіылды. Бүл бөлім қоріпаган ортаның мониторин-
гінде мемлекеттік басқару жүмыстарын жүргізеді.
Бүрын бүл жүмысты ауа райын болжау, ауыл ша-
руашылыгы министрлігі, денсаулық саңтау министр-
лігі, өндіріс орындары, гылыми-зерттеу институттары
жүргізііі келген, ол тікелей экологиялық мекемелердің
мівдеті емес еді. Олар әр түрлі әдістермен, әдетте ескі
ңүрал-жабдықтармен жүргізіліп келді. Оны құрудағы
маңсат — орындаушы органдар мен халықты объек-
тивті экологиялың аңііаратііен қамтамасыз ету. Біртү-

I
тас қоршаган орта объектілерінің жагдайынын, біртү-
тас мемлекеттік мониторингін жасау қажет.
Вұл жұмыстың бірінші кезеңінде орындалатын-
дары — табиғат ресурстарының мемлекеттік кадастрын
жүргізу, ңоршаган ортаны ластау көздері мен ластанган
бөліктерін, өнеркәсііітік және тұрмыстық қалдыңтардың
мемлекеттік кадастрын жүргізу.
Біздің ресаубликамыздың пайдалы қазбаларының
Мемлекеттік кадастрлары жасала бастады.
Зиянды заттар, радиоактивті ңалдықтарды көму
және шайынды суларды жіберудің мемлекеттік ка-
дастрларын жасау бекітілген.
Экологиялық мониторинг жүргізу үшін төмендегі
кадастрлар тізімі жасалган:
1.	Атмосфераны ластаушы көздердің кадастры.
2.	Суды ластаушы көздердің кадастры.
3.	Шайынды суларды (агызу) жіберу кадастры.
4.	Техногенді ластанган учаскелердің кадастры
(өндіріс типіне және ластаушы заттардың түр-
леріне байланысты).
5.	Техногенді қалдықтардың кадастры.
6.	Радиоактивті қалдықтардың кадастры.
7.	Жогары улы қалдықтардың кадастры.
8.	Зиянды заттарды көму кадастры.
9.	Тұрмыстық қалдықтардың кадастры.
10.	Зиянды элементтердің концентрациясы жогары
таби ги геохимиялық аномалиялар кадастры.
11.	Табиш радиоактивті аномалиялар кадастры.
12.	Экологиялық қауіиті қызмет түрлерінің тізімі.
13.	Потенциалды қауіаті химиялық заттардың
кадастры.
14.	Республиканың әкімшілік облыстары бойынша
жалпы мемлекеттік кадастры.
15.	Қазақстан Реснубликасының біртүтас жиын-
тық мемлекеттік кадастры.
9

Қазіргі кезде Қазаңстанда мониторинг жүргізуде
ерекше көңіл аударылатын мәселелер:
1.	Мұнай өндіру қызметінің нәтижесінде мұнай-
мен ластану.
2.	Магистралды су жүйелерінің — Ертіс, Сыр-
дария, Нүра, Оралдың суының ластануы.
3.	Ірі өндіріс орталықтарында — Алматы, Лени-
ногорск, Өскеменде ауанын, ластануы.
4.	Радиоактивті газ-радон көп бөлінетін терри-
ториялар.
Г). Семей аймагы мен басқа да жарылыстар жүр-
гізілген жерлердегі радионуклидтермен ластан1
ган территориялар.
fi. Қазақстанньщ Оңтүстігіндегі жер асты су-
ларының радионуклидтермен табиги ластануы.
7.	Қазақстанның оңтүгтік, батыс және солтүстік
бөлігіндегі ауыл шаруаіиылық жерлерінің
пестицидтермен лас.тануы.
8.	Солтүстік және Орталық Қазаңстанның, әсіресе,
Ақмола облысының табиги ітеохимиялық ласгануы.
9.	Оңтүстік Қазақстандагы шөлдену мен жер-
лердің деградациясы.
10.	Аурулар картасын жасау мен қүрастыру.
Нәтижесінде әр облыстың экологиялық атласын
жасау қажет.
Жергілікті мониторинг әдетте қандай да бір интен-
сивті антроиогенді қысымга үшыраған жекеленген
обектілерге ңатысты болады. Оларга орман, су тау
және т.б. жатады.
Пайдаланатын әдістері бойынша — космоотық, авиа
циялың, жер беті мониторингі, ал зерттеу әдістері
бойынша — химинлық физикалық, биологиялың және
басңалар болып бөлінеді.
Аймақтық мониторшг — көршілес табигат жагдай-
ларынан ерекшеленетін үлкен кеңіотікті алыи жат-
ңан аудандар (мысалы, табигат белдеулері, ланділафт-
ю

тық кешендер, қала маңындағы рекреациялық тер-
риториялар және т.б.) мониторингі.
Ғаламдық (биосфөралық) мониторинг биосфера ту-
ралы немесе жекеленген биосфералың процестер ту-
ралы (климаттың өзгеруі, атмосфераның химиялануы-
ның өзгеруі, озон қабатын бақылау және т.б.) мә-
ліметтер алуды маңсат етіи ңояды.
Ғаламдық мониторинг үшін космостық бақылаулар
кеңінен ңолданылады. Олар әдетте жер бетінде жүр-
гізілетін зерттеулермен (мысалы, биосфералық қорық-
тарда) толыңтырылады. Космостың мониторинг көмегі-
мен мүхит пен басңа да су обьектілерінің ластану
үлесі мен дәрежесі туралы ңорытынды жасауга болады.
Мұндай зергтеулер жеке апаггық ңүбылыетарды анықтау
үімін (қар көиікіні, өрт, т.б) қолайлы болын табылады.
Авиацііялық бақылаулар негізінен аймақтық немесе
жергілікті қүбылыстарды баңылауга багытталган.
Әдетте жекеленген объектілер, мысалы орман бақы-
ланады. Аталган баңылаулар ііериодты түрде оның
динамикасын есепкө ала отырьш жүргізіледі. Негі-
зінен авиаңиялық мониторинг орман імаруашылыгын-
да кеңінен ңолданылады. Орманның инвентаризациясы
мақсатына байланысты белгілі бір ііериодтылықпен
жүргізіледі. Егер орман ресурстарын есеике алу қа-
жет болса, 3-5 жыл сайын, ал зиянкестермен, өрт
немесе өндірістік қалдықтармен ластануын есеаке
алу қажет болса, жиірек жүргізіледі.
Жер бетіндегі мониторинг негізінен екі мақсатта
жүргізіледі. Біріншіден, космостық немесе авиациялық
аішараттардан алышаіі мәліметтерді нақтылау үшін,
екіншіден, басңа әдістермен орындауга болмайтын ба-
қылаулар үиіін, мысалы, жер бетіне жақын қабат-
тагы ауа мен топырақтың, өсімдіктрр немесе судың
химиялың және физикалық сипаттамаларын анықтау-
да қолданылады. Жер бетіндегі мониторингте биоло-
гиялық баңылау әдістері пайдаланылады.
11

Экологиялық мониторингтің маңызды қүралдары
ның бірі — биоиндикаңия.
Қоршаган ортаның ластануын багалау үшін тек
физико-химиялық әдістерді гана емес, сонымен қатар
биологиялық индикаңия әдістерін де қолданады. Био-
логиялық индикация дегеніміз — ортаның өзіне тән
ерекшеліктерін әр түрлі тірі агзалардың көмегімен
анықтау. Биоиндикация — ңоршаган орта жагдайын
бақылауда осы ортадагы өзгерістер мен зиянды зат-
тардың пайда болуына аса сезімтал кейбір агзаларды
қолдануга негізделген.
Биологиялық индикация биотестер әдісімен жүр
гізіледі Тест объектілері ретінде: бактериялар, омырт-
қасыздар (инфузориялар, дафния, былңылдақденелілер,
сүліктер, шаянтәрізділер), балдырлар, кейбір балықтар,
өсімдіктер, қыналар және т.б. қолданылады. Зерт-
телетін көрсеткіштер ретінде тірі агзалардың қозгалу
белсенділігі, тіршілік ететін омыртңасыздардың саны,
жарық шыгаратын бактеринлар мен балдырлардың
люминисценциясы, балдырлардың электрлік радиация-
сы, балықтардың тыныс алу және жүрек қызметінің
белсенділігі есеике алынады.
Биотестердің көмегімен барлық ластаушы, зиянды
заттардың спектрін анықтау мүмкін емес. Бірақ ол
ортаның ластану фактісін жылдам анықтауга м үм
кіндік береді. Кейбір жагдайда әр түрлі тес.т объек-
тілерді қолдана отырыи, ластаушы қосылыстардың
ңүрамын анықтауга болады.
Биоиндикаторлар ретінде қыналар қолданылатын
әдісті лихеноиндикация деи атайды. Қыналардың әр
түрлі ластаушы заттарга сезімталдыгы, олардың қор-
шаган ортадағы заттарды бүкіл денесімен сіңіруіне
байланысты боладьі. Сондықтан, аталган себеике және заг
алмасуының баяу жүруіне байланысты қыналар улы
заг-арды жинай отырыи, тез уланып, тіріиілігін жояды.
Қараиайым түрде лихеноиндикация — ортаның (ауа)
жалпы ластану дәрежесін анықтау болын табылады.
12

Сонымен қатар, қыналардың жекеленген түрлері бел-
гілі бір ластаушы заттардың қоршаган ортада
болуының көрсеткіші болып табылады.
Қыналардан басқа да өсімдіктер индикатор ретінде
қолданылады. Сезімтал индикаторга қылқанжаиыраңты
агаштар жатады (қарагай, шырша, самырсын). Қорша-
ган о[)таның жагдайы туралы өсімдік жабынының
флористикалық ңұрылымының сараіітамасы нәтижесі
бойынша да қорытынды жасауга болады. Кдндай да
бір түрлердің даралар санының артуы немесе кемуіне
қараіі қоршаган ортаның жагдайыи білуге болады.
Биологиялық бақылауларда тірі агзалардың кон-
ңентрациялың функциясы, ягни жекеленген ластаушы
заттарды жинаңтауга қабілеттілігі де қолданылады.
Мүндай материалды сараитау, кейде аз мөлшерде бо-
латын кейбір заттарды басқа әдістермен анықтау мүм-
кін емес жагдайда табуга мүмкіндік береді.
Табипі жагдайда индикатор-өсімдіктерді баңылау-
мен қатар, оларды ңалаларда, өнеркәсіп орнында, ги-
мараттарда экспозициялау кеңінен қолданылады.
1-кестеде жекеленген заттарга (неміс галымдары-
ның мәліметтері бойынша) сезімтал өсімдіктердің
мысалдары келтірілген.
1-кесте
Ластаушы эаттар мен оларға сезімтал индикатор-өсімдіктер
Лагтауми.і іаттар
Иіідикатор ог.імдіктрр
Жа.тшы лагтаиу
Думр моталлдар
Ііүкірг диоксиді
Фторлы сут(ч«
Аммиак
Күкіртгутгк
Фотохимиялык гмог
1 іолііңііклді ароматтмк
коміргулар (1|Д|{|
Кі.імалар, мүі;т('р
кара орік, борібүрімак
шыріпп, Гн‘ДС
кайыц, бүлдіртн
күибагыс. каштап
іііымпат. Гіүршақ
калаңай, томекі
Г( »1
13

Су жүйелерінде биоиндикаторлар ретінде жануарлар
немесе олардың топтары қолданылады.
Орташа ластануды қос жақтаулы былқылдақдене-
лілер көтере алады. Кейбір масалар, су түбінде мекен-
дейтін іиыбындардың дернәсілдерінің көи болуы судың
өте күиіті ластануының көрсеткіші болыа табылады.
Агзаларды сандық көрсеткіштері бойынша есечке
алу және өсімдіктер мен жануарлардың биомассасы
мен өнімділігін багалау әдістері табиги бірлестіктерді
зерттеуде ңолданылады. Вүл кезде бақылау ауданын-
дагы, су немесе тоиырақ көлеміндегі даралар саны
есеителеді; жануарларды аулау және белгі салу;
балықтардың үйірі мен топтанган жерлерінде санын
аэрокоемоетық есеіже алу; егістік танаптарының өнім-
ділігі мен күйі есеііке алынады.
Экологияда демография әдістері де ңолданылады.
Олар экожүйелердің биологиялық алуантүрлілігін сақ-
іау үілін және экожүйелерді басқару үиіін қажет.
Орта факторларының ағзалардың тіршілік қызметіне
әсерін зерттеу. Оларга табтаттагы бақылау мен
эксперимент кіреді. Зергханада фактордың өсімдіктер
мен жануарлардың ңандай да бір функциясына
зсері зерттеледі, сонымен қатар жануарлардан
алынған мәліметтерді адам экологиясына ііайдалану
мүмкіндігі гарапталады. Осындай жолмен химиялық
және т.б. заттардың іиекті және өлімге әкелетін мөл-
шері аныңталады, қолдануга болатын шекті концен-
трациялар осы мәліметтерге сүйене отырып есеителеді
де, олар экологиялың нормалардың негізінде жатады.
Вұл жагдайда экология физиологияның, биохимия-
ның, токсикологияның әдістерін ңолданады.
Жогарыда айтылған әдістер экожүйелердің түрақ-
тылыгын аныңтау және өсімдіктер, жануарлар мен
адамның ортаның әр түрлі жагдайларының бейімде-
луін зерттеу үшін маңызды.
Көп түрлі бірлестіктердегі агзалардың өзара әсе-
рін зерттеу әдістері экологияның маңызды бөлігін
14

құрайды. Мүнда қоректік қатынастарды нақты жаг-
дайда және зертханада бақылау ңолданылады. Радио-
активті изотоптарды пайдалану қоректік тізбектің бір
звеносынан келесісіне өтетін :ит нен энергия мөлшерін
анықтауга мүмкіндік береді: өсімдік — шөпқоректі
жануар — жыртңыш. Зерттеулер эксперименттік әдіс-
темелердің көмегімен және жасанды бірлестіктер мен
экожүйелерде жүргізіледі.
Математикалық әдістермен модельдеу. Қазіргі за-
мангы экологияда статистикалық математика, мате-
матикалық логика, сандар теориясы, матрицалық
алгебрамен байланысты ақиараттар мен кибернетика
теориясының әдістері қолданылады.
Соңгы кезде биологиялың жүйелерді модельдеу
кеңінен ңолданылуда. Бүл әдістің мәні қандай да бір
нақты бар жүйемен бірге, оның жасанды моделі зерт-
теледі Түинүсқамен салыстырітіда модель қараиайым, бі-
рақ олардың қасиеттері үқсас болады. Зертеудің мін-
деттеріне байланысты әр түрлі модельдер қолданылады.
ІІІынайы, нақты модельдер түпнүсқага тән негізгі
белгілерді көрсетеді (мысалы, аквариум табиги су
қоймасының моделі бола алады).
Таңбалы модель түпнүсқаны математикалық өр-
нек түрінде көрсетеді.
Экологиялық зертгеулерде көбіне конңептуалды және
математикалық модельдер колданылады. Концеитуалды
модельдерге жүйелерді жан жақты сииаттау (гылыми
текст, жүйенің оызбанүсңасы, кестелер, графиктер жә-
не т.б.) тән. Математикалың модельдер экологиялық
жүйелерді зерттеудің, әсіресе сандың көрсеткіштерді
есеике алудың тиімді әдісі болын табылады. Қазіргі
кезде экологияда шынайы және таңбалы модельдер
бір-бірін толыңтыра отырьш қолданылады.
Соңгы жылдарда жетілдірілген комиьютерлер мен
іі|юграммалаудың жаңа ңүралдарының иайда болуына
байланысты экологиялық болжамдар жасау үшін,
галамдық модельдеу әдістері де жетілдірілуде. Бүл
15

әдістер климаттың галамдық жылынуының экология-
лың салдарын зерттеуде қолданылады: әлемдік мү-
хиттың XXI гасырда мүмкін болатын көтерілу дең-
гейі туралы болжам жасалады және т.б.
Экологияның қысқаша даму тарихынан. Білімнің
барлық салалары сияқты экология да бірқальшты
емес, бірақ үздіксіз дамыды..
Жануарлар мен өсімдіктердің таралу сииаты, өмір
салты, қоршаган ортамен байланысы туралы мәліметтер-
дің жиналуы адамның табигатты терең меңгеруінен
басталды. Ертедегі философтардың еңбектерінде бүл
мәліметтерді қорытындылау мен жүйеге келтіруге
алғашңы қадамдар жасала бастады. Аристотель (384-
322 ж.б эд.) жануарлардың 500-ден астам түрлерінің
мінез-қүлңын сипаттаи жазды. Аристотельдің шәкірті,
ботаниканың әкесі Теофраст (блд, 372-287 ж.) әр түрлі
жагдайдагы өсімдіктердің ерекшеліктері, олардың 11 і u іі н і
мен өсуінің голырақ иен ауа-райына тәуелділігі ту-
ралы мәліметтер келтірді.
Орта гасырларда ңоғам өміріндегі діннің маңызы
ның артуына байланысты табиғатты зергтеу әлсіреді.
К(айта өрлеу дәуірінде, і^еоірафиялық жаңалыңтар мон
жаңа елдерді отарлауга, өзіне тән өсімдіктер ме' жа-
нуарлар дүниесі бар жаңа жерлердің ашылуына байла-
нысты сииатталіші өсімдіктер мен жануарлардың саны
аргты. Мүньщ өзі оларды жүйаіендіруге жаңсі неііз Гюлды.
XVIII	гасырда француз жаратылыс зерттеушісі
Ж. Бюффон алғаш рет сыртңы орта жағдайлармның
жануарлардың ңүрылысына тікелей әсерін зерттей
бастады. Ол бір түр басңа түрге температура, ауа
райы, тамақтың саиасына байланысты өзгере алады деді.
Бірінші эволоциялың ілімнің авторы — Ж.Б Ламарк
«сырткы жағдайлардың әсері агзалардың бейімделуі,
және өсімдіктер мен жануарлардың эволюциясының
негізгі себеитерінің бірі», — деіі есеитеді.
Экологиялың ойлаудың одан әрі дамуына XIX га-
сырдың басында биогеографияның иайда болуы әсер
16

етеді. А. Гумбольдт және т.б. галымдардың еңбектері
өсімдіктер географияоындагы жаңа багытты анықтады.
Ч.	Дарвиннің «Түрлердің табиги сүрыпталу жо-
лымен шыгу тегі немесе тіршілік үшін күресте оган
қолайлы қолтұқымдардың сақталуы» деген еңбегінде
(1859) табигаттагы «тіршілік үшін күресті» теория
жүзінде тұжырымдады. Күрес түсінігіне Ч. Дарвин
табиги сүрыитауга алын келетін және эволюцияның
ңозғаушы факторы болын табылатын түрдің мекен
ететін ортасымен қарама-қайшылықты әсерінің бар-
лық формаларын кіргізді. Ч. Дарвиннің осы еңбегі
тірі агзалардың қоршаган ортамен өзара қарым-қа-
тынасын жан-жақты зерттеу мәселесін көтерді.
Неміс жаратылыс зерттеушісі Э. Геккель өзінің
«Ағзалардың жалны морфологиясы» (1866) және
«Әлемнің иайда болуының табиги тарихы» (1868) ең-
бекгерінде экологияны агзалардың қоршаган ортамен,
иілік ету жагдайларымен қатынасын зерттейтін
алны гылым ретінде түсіндіреді.
Үқсас белдеулік және вертикалды-белдеулік гео-
графиялың жагдайларда әр гүрлі тонтарга жататын
өсімдіктерде үңсас «физиономиялық» пішін, ягни бір-
дей сыртқы түрі ііайда болатынына көңіл аударыла
бастады. Осы формалардың таралуы мен ңатынасына
қарай органың физико-географиялық ерекшеліктері ту-
ралы қорытынды жасауга болады.
XIX	гасырдың ортасында орыс биологы К.Ф Рулье
жануарлардың өмірін зерттеуге, олардың қоршаган ор-
тамен өзара әтерін зерттейтін зоологияның жаңа багытын
тұжырымдады. Рулье агзалардың эволюциясының мекен
ету ортасының өзгерісіне байланыстығын дәлелдеді
Экология жеке гылым ретінде негізінен XIX ғасыр-
дың аягында ңальштасты. XX гасырдьщ ортасьша дейін
гидробиологтардың, фмтоценологтардың, ботаниктердің,
зоологтардың экологиялық мектеіітері ңалыитасты.
Олардьщ әрңайсысында экология ғылымының белгілі
бір жақтарві—дами^ баетады. „ _
Г т. ӘУЕЗОВ атиадагк Оі{Ш
I—Ақваратга .17 ■ .

XX	ғасырдың басында экология жылдам дами
бастады. Бұл кезендегі негізгі жетістіктер С. Форбстың,
В. Шелфордтың, Ф. Клементстің, А. Тенаіқцің, Ч. Элтон-
ның, ВЛ. Сукачевтың еңбектерімен байланысты болды.
Шалпы экологияның дамуына елеулі үлес ңосқан
галым В.В. Докучаев болды. Ол тоаырақ түзілу иро-
цесінің мысалында тірі агзалар мен өлі табигаттың
өзара тыгыз байланысын көрсетті.
В.И. Вернадский тірі ағзалар мен олардың тіршілік
ңызметінің өнімдерінің геологиялық қүбылыстардағы
(ироцестердегі) анықтаушы рөлін көрсетіп, биосфера
туралы ілім жәңе оның өмір сүруін, түрақтылыгын
және даму заңдылықтарын тұжырымдады.
Шалиы экологияның әр түрлі асиектілерін да-
мытңан галымдар ретінде мыналарды атауга болады:
ДН. Кашкаров, НЛ. Наумов, С.С. Шварц, М.С. Гиляров,
Ф. Клементс, Г. Одум, Ю. Одум, Р. У иттекер,
Р. Риклефс, Р. Дажо және т.б.
Әлеуметтік және қолданбалы экологияның әр түрлі
асиектілері М.И. Будыко, М.Н. Моисеев, Н.Ф. Реймерс,
АД Яблоков, Б. Коммонердің еңбектерінде көрініс таііқан.
Қазақстанда экология мәселелерімен Ғылым Ака-
демиясының топырақтану, ботаника, зоология, физио-
логия институттары айналысады.
Ресиубликамыздың басты университеггері әл-Фараби
атыкдагы Қазақтың Үлттық мемлекеттік университеті,
ЕА. Букетов атындагы Қараганды мемлекеттік уни-
верситеті, Шығыс Қазақстан мемлекеттік университеті,
ҚА. Яссауи атындагы Халықаралық Қазақ-Түрік уни-
верситеті, Абай атындагы Алматы мемлекегі'ік универ-
ситеті, М.О. Әуезов атындагы Оңтүстік Қазақстаи мем-
лекеттік университеті және т.б. экология және қор-
шаған ортаны қоргау мамандарын дайындайды.
Экологиядан оқулықтар мен оқу қүралдарының ав-
торларының ішінен отандьщ галымдар — Ә.С. Бейсенова-
ны, А.Б. Бигалиевті, А. Баешевті, Ж. Жатңанбаевты,
F. Саіъімбаевты, АГ. Сармурзинаны, В.И. Фурсовты,
M.G Тонкоішйді, А.В. Чигаркиңді және т.б. атауга болады.

5өлім
БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІҢ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ
Биологиялық жүйелерді классикалық экология
зерттейді. Экологияда биологиялың (тірі) жүйелердің
төмендегідей негізгі үйымдасу деңгейлерін бөліп
көрсетуге болады: молекулалық (гендік), жасушалық,
үлиалық, мүшелік, агзалық, иопуляцияльщ-түрлік,
биоценоздық, биогеоценоздық (экожүйелік) биосфералық.
Әрбір деңгейде қоршаган ортамен өзара әсерлесу
(зат, энергия және ақиараттармен алмасу есебінен)
нәтижесінде өзіне тән ерекшеліктермен сииатталатын
функционалдық жүйелер түзіледі.
Уэбстер бойынша жүйе дегеніміз «біртұтас бүтінді
түзетін, реттелген түрде өзара әрекеттесетін және өзара
байланысты компоненттер». Олай болса, жүйенің
негізгі элементтеріне компоненттер, байланыстар, ше-
каралар жатады (2-сурет).
Жүйелердің үш түрін бөліи көрсетеді:
1)	оқшауланган, яғни көршілес жүйелермен зат
иен энергия алмасуы болмайды;
2)	жабың, яғни көршілес жүйелермен энергия
алмасады, бірақ зат алмасуы болмайды
(мысалы, космос кемесі);
3)	ашық, ягни көршілес жүйелермен зат және
энергия алмасуы болады. Барлық биологиялық
19

жүйелер — ашың жүйелер. Себебі, олар сырт-
ңы ортамен затііен, энергиямен жэне ақиарат-
пен алмасып отырады.
2-гурст. Тірі (биологиялык) жүйенін моделі
Молекулалық (гендік) деңгейде биологиялық жүйе
биологиялық белсенді ірі молекулалар — аңуыз, ну-
клеин қышқылдары, көмірсулардың ңызметі түрінде
көрінеді. Осы деңгейден тірі мате|)ияга тән ңасиеттер:
сәулелі энергияның органикалық заттардың химия-
лық энергиясына айналуы арқылы жүретін зат
алмасу, түқым қуалаушылықтың кодтауиіы ңүры-
лымдардың (ДНҚ, PHHQ көмегімен тасымалдануы
байқалады. Бүл деңгейге қүрылымдардың ұриаңтарда
тұрақтылыгы тән.
20

1
Жасушалық деңгейде биологиялық белсенді моле-
кулалар біртұтас жүйеге қосылады. Жасушалық
ұйымдасуына байланысты барлық ағзалар бір жа-
суіиалы және көи жасушалы болыи бөлінеді.
Ұлпалық деңгейде қүрылысы мен атқаратын
ңызметі ұңсас жасушалардың жиынтыгынан үлпа
түзіледі. Ол шыгу тегі мен * атңаратын ңызметінің
ортаңтыгы бойынша біріккен жасушалардың жиын-
тыгын ңүрайды.
Мүшелік деңгейде үлпалардың бірнеше тиитері
функционалдық жагынан өзара байланыса отырын,
белгілі бір мүшені қүрайды.
Ағзалық деңгейде бірқатар мүшелердің өзара әсері
жеке ағзаның біртүгас жүйесінің түзілуіне әкеледі.
Ііопуляциялық-түрлік деңгейде иіыгу тегі, тіршілік
жагдайлары және мекен ету орталарының ортаңтығы
арқылы байланыс.қан біртекті агзалардың жиынтығы
түзіледі. Бұл деңгейде жалііы алгандагы элемен-
тарлық эволюциялың өзгерістер жүреді.
Биоценоздық деңгейде бірге тіршілік ететін және
бір-бірімен байланысқан түрлердің комилексі
биоценоз деи аталатын біртүтас жүйені түзеді.
Биогеоценоздық (экожүйелік) — түрлік қүрамы
бойыніиа әр түрлі агзаларды мекен ету ортасымен
өзара байланыста бірікгіреіін (биотоита) тірі материя-
ның үйымдасуының жогары деңгейі.
Биосфералық — галамшар шекарасындагы барлық
тірілілік белгілерін ңамтитын анагұрлым жоғары
сатыдағы габиги жүйелердің ңальштасқан деңгейі.
Нүл деңгейде тірі агзалардың әрекетімен байланысты
галамдың ауқымындагы барлық зат айналымдары
жүзеге асады.
21

Биологиялық жүйелердің иерархиялық ұйымда-
суының маңызды нәтижесі — комионенттердің күрде-
лірек функционалдық жүйелерге бірігуі барысында
бүл жаңа жүйелерде саиалық жағынан жаңа ал-
дыңгы деңгейде болмайтын ңас-иеттер пайда болады.
Мүндай саиалық жаңа қасиеттерді — эмердженттік
деи атайды (агылшын тілінен аударганда emergent —
кенеттеи иайда болган). Эколошялық деңгейдің
эмердженттік қасиеттерін, оның қүрамына кіретін
комионрнттерінің ңасиеттеріне сүйеніи болжауга бол-
майды, ягни анагүрлым жогары үйымдасу деңгейінің
барлық қасиеттерін төменгі деңгейлердің қасиеттерін
қараіі алдын ала болжауга болмайды. Мысалы, эко-
жүйенің қасиеттерін жеке иоиуляциялар туралы
мәліметтерге гана сүйенііі айгуга болмайды. Ормаыды
түтас алын зерттеи қана қоймақ осы ормандагы жеке
агаштарды да зерттеу қажет.
Жогарыда аталган қүбылыс Берталанфи (1969 ж.)
принципінде көрінеді. Вүл принцші бойынша біртү-
тас бүтін тек қана оны құрайтын элементтерінің
жиынтьлы гана емес, одан жогары. Себебі оның ең
негізгі сипаттамасы — оның әр түрлі элементтері
арасында жүретін өзара әрвкеттесу.
Биологиялың жүйені зертгеу қандай деңгейде
жүргізілуіне байланысты классикалық экологияның
төмендегі бөлімдерін (багыттарын) бөліп көрсетеді.
Экаюіняның бөлімдері. Ағзалар экологиясы (аутэко-
логия) агзаның қоршаган ортада тіршілік етуінің
шекараларын аныңтап, агзалардың орта факторлары-
ның әсеріне жауан беруін және олардың орта
жагдайларына бейімделушілігін зерттейді.
22

Полуляциялық экологияның (демэкология) міндеті
иолуляциялардың құрылымы мен санының динами-
касының жалпы заңдылықтарыя зерттеу болыи та-
былады. ГІоиуляциялардың тіршілік етуінің жаллы
экологиялық заңдылыңтарын зерттейді.
Бірлестіктер экологиясы (синэкология) бірлестік-
тердің (биоценоздардың) ұйымдасу заңдылықтарын,
құрылымын және қоректену тізбегіндегі заттардың
биотикалық зат айналымы мен энергияның транс-
формациясы ретінде көрінетін ңызметін зерттейді.
Экожүйелер мен биоценоздарды зерттеумен жал-
пы экология да шұгылданады. Біраң, кейде биоцено-
логияны жеке гылым ретінде де ңарастырады.
Биосфера туралы ілім. Тірі ағзалардың және осы
агаалармен үздіксіз алмасуда болатын ііланета бар-
лық затының және оның қызметінің жиынтыгынан
түратын Жердің ңабықшасы.
23

1 - т a p a у
АҒЗАЛАР ЭКОЛОГИЯСЫ (АУТЭКОЛОГИЯ)
Биологиялық жүйе ретінде аутэкология жекелен-
ген тірі агзаны — жануар, өсімдік немесе микроор-
ганизм, оның қоршаган ортамен өзара қарым-ңаты-
насын зерттейді.
Қоршаган ортаға адамнан тәуелсіз Жерде ііайда
болган, ягни огак мұрага өткен табиги орта мен
адам ңолымен жасалган техногенді орта кіреді.
Қоршаған ортага бүл агзаны қоршаи жатқан,
оның күйі мен тіршілік ңызметіне тікелей не жа-
нама әсер ететін нәрсенің барлыгы жатады.
Тірі агзаға әсер ететін ортаның элементтерін эко-
логйялың факторлар деп атайды.
Экологиялық фактор дегеніміз — агза бейімделу-
шілік реакциялар, не адаптациялар арқылы жауаи
беретін қоршаған ортаның кез келген элементі неме-
се жагдайы.
1.1.	Экологиялық факторлардың жіктелуі
Кез келген агзаға қоршаган ортада көптеген
экологиялың факторлар әсер етеді. Дәстүрлі жіктеу
бойынша оларды: абиотикалық, биотикалық және
антропогендік деи бөледі (3-сурет).
З-гурот. Экологиялык факторлардын жіктелуі
24

1
Абиотикальщ фякторляр — бұл тірі ағзага әсер
ететін қоршаган орта жагдайларының комплексі (тем-
иература, қысым, радиациялың фон, ылгалдылық, ат
мосфераның, теңіз және тұщы судың, тоиыраңтың құ-
рамы және т.б.)
Биотикальщ факторлар — бұл бір агзалардың
тіршілік әрекетінің басқаларьша тигізетін әсері (бәсе-
келестік, жыртқыштың, иаразитизм және т.б.)
Антропогенді факторлар — адам қызметінің қор-
шаган ортага тигізетін әсерінің жиынтыгы (зиянды
заттардың атмосфераға шыгарылуы, тоиырақ қабатының
бұзылуы, табиш ландшафттардың бұзылуы және т.б.).
Берілген жіктелу шартты больш табылады. Себебі,
температураны абиотикалық фактор ретінде ңарастыр-
сақ, ол тірі агзалардың әрекетіне байланысты жиі өз-
геріі і отырады.
Мысалы, ауаның темаературасы +13"С-дан төмен-
деген кезде бал араларының қозгалыстың белсенділігі
артады, ал бұл ұядагы темиератураны 25—30"С-га
дейін көтереді.
Жогарыда келтірілген жіктеулерден басңа агзалар-
дың қоршаган орта факторларының әсеріне бейімдеу-
шілік дәрежесін багалауға негізделген (А.С. Мончадский)
жіктелу бар. Вұл жіктелу бойынша барлық эколо-
гиялық факторлар үш топңа бөлінеді (4-сурет).
/і гурст. Ағзалардын кориіаған орта факторларынын эссріне
бейімдеушілік дэрежесіне байланысты экологиялык
факторлардын жіктелінуі
25

Ең алдымен тірі агзаларда иериодты факторларға
бейімделуі пайда болады. Мысалы, Жер шарының
тікелей өз өсінен және Күнді айналуы немесе Ай
фазаларының ауысуы.
Аталған факторлардың тұраңты түрде қайталану
циклдері Жердегі тіршілікке дейін де болган, сон-
дықтан да агзалардың бүл бірінші ретті иериодты
факторларга бейімделуі олардың түқым қуалау не-
гізінде ертеден ңалыптасңан.
Темиература, жарың, толысуы мен қайту фактор-
лары көитеі’ен мекен ету орталарында ерекше орын
алады. Тек ең терең мүхит түбінде — абиссаль зо-
насында бүл бірінші ретті факторлардың өзгерісі
болмашы гана. Тәжірибелік зергтеулер жүргізгенде
түрақты темнература немесе жарыңта зертханадағы
жануарлардың мінез-құлқы табиги жагдайлардан өз-
геше болатынын есеике алу ңажет.
Екінші ретті иериодтық факторлардың өзгеруі
бірінші ретті факторлардың өзгеруінің нәтижесі бо-
лып табылады. Мысалы, ауаның ылғалдылыгы —
температурага тәуелді екінші ретті фактор.
Су ортасы үиіін еріген оттегінің, еріген түздар-
дың мөлшері, лайлану дәрежесі, агыстың агу жыл-
дамдыгы және т.б. екінші ретті иериодты факторлар
больш табылгаиымен, олардың бірінші ретті ііериод-
тық факторларга тәуелділігі әлсіз. Агзалардың екінші
ретті ііериодтық факторларіа бейімделгеніне көи
уақыт болган жоқ, сондықтан олардың бейімделуі
аның көрінбейді. Әдетте, екінші регті иериодты фак-
торлар түрлердің белгілі бір ареалдар ішіндегі саны-
на әсер еткенімен, ареалдардың ауданына, шекарасы-
на әсер етііейді.
ІІериодты емес факторлар агза мекен ететін ор-
тада қалыпты жагдайда болмайды. Олар кездейсоқ
әсер ететіндіктен, агзаларда бейімделу белгілері иайда
26

больш үлгере алмайды. Периодты емес факторларга
мысал ретінде климаттың факторларды — дауылды
желдер, найзагай, өртгер, сонымен қатар адамның
шаруашылың қызметін айтуга болады.
Иесінің паразитке тигізетін әсерін екіниіі ретті
периодтық факторларга жатқызу керек. Себебі, паразит
мекен ететін орта. ретінде иесінің денесі оның қа-
льшты мекен ету ортасы болып табылады. Ал иесі
үшін иаразиттің болуы міндетті емес, бұл периодты
емес фактор.
1.2.	Абиотикалық факторлардың эсерінің
жалпы зандылықтары
Мекен ету ортасында тірі агзага әсер ететін
экологиялық факторлардың көитүрлілігіне ңарамай,
олардың ағзага әсер ету сипаты мен тірі агзалардың
жауаи ретінде беретін реакциялары бойынша бірңа-
тар жалпы заңдылықтарды көрсетуге болады. Тірі
агзаларга экологиялық фактордың әсерінің ңолайлы
нөмесе қолайсыз болуы, ең алдымен оның әсер ету
күшіне байланысты. Фактордың жетісііеуі немесе
шектен тыс көп болуы агзалардың тіршілігіне қо-
лайсыз әсер етеді
Агәанын, тіршілігі үшін анагүрлым қолайлы бо-
латын экологиялық фактордың интенсивтілігін оитимум
деп атайды. Көптеген түрлердің гүлденуі, көбеюі
үшін оптималды темиературалар белгілі.
Түрлердің мекен ету ортасының факторларының
ңандай да бір ауытңу диапазонына бейімделуге
ңабілетін экологинлың валенттіліи деп атайды (5-сурет).
27

5-гуррт. Фактордын ағзаға эсер етуі
Әр түрдің өкілдері оптимум шамасына және эко-
логиялық валенттілігіне қарай ерекиіеленеді. Мысалы;
тундрадагы қарсақ ауа температурасынын, шамамен
80"С (+30"С-дан -55°С-га дейін) ауытқуына шыдай
алса, ал жылы су шаяндары судың темнература-
сының 6"С-дан (+23"С-дан +29"С) жогары ауытңуын
көтере алмайды. Фактордың бір әсер ету шамасы бір
түр үиіін оптималды, екіншісі үшін зиянды, ал
үшіншісі үшін төзімділік шегінен тыс болуы мүмкін.
Экологиялық валенттілігі төмен түрлерді стенобионт-
ты (ірек тілінен аударганда stenos — тя[>), ал төзім-
ділігі жоғары түрлер — эврибионтты (грек тілінен
аударганда eyros — кең) деп атайды. Стенобионт-
тылық пен эврибионттылың агзада өзінің тіршілігін
оақтауда иайда болатын әр түрлі бейімделу тиитерін
сииаттайды. Мысалы, темнературага ңатысты эври
28

және стенотермді агзалар; түздардьщ концентрация-
сына байланысты эври және стеногалилі; жарыңқа —
энри және стөнофотты, тамақ түріне байланысты эври
жане стенофа/ты ағзаларды бөліп көрсетуге болады.
Эврибионттылық турдің кең таралуына жагдай
жасайды. Көнтеген қараиайымдылар, саңырауқүлақтар
эврибионттарга жатады да олар барлың мекен ету
орталарында таралган. Стенобионттылық таралу ареалын
шектейді.
1840 жылы Ю. Либих (1803—1873) ағзалардың тө-
зімділігі оның экологиялық ңажеттіліктерінің тізбегін-
дегі ең әлсіз звеносымен анықталатынын дәлелдеді.
Ол ауыл шаруашылың дақылдарының өнімділігін
анықтауда қоректік заттарга деген сұранысын зерт-
теуге багытталган тәжірибелер жүргізді. Ю. Либих
бидайдың өнімділігі оган көи мөлиіерде қажет (С02
Н20 және т.б.) жеткілікті мөлшерде бар қорекгік
заттарга емес, оган аз мөлшерде ңажет және топы-
рақта жеткіліксіз болагын (мысалы, бор) заттарга
тәуелді екенін аныңтайды.
Ңазір Либих ережесі шектеуші факторлар заңы не-
месе Либихтың минимум заңы деи аталады. Бұл
занды былай тұжырымдауга болады: экологиялың фак-
юрлар жиынтьп ында төзімділік шегіне ең жақын
фантор күшті әсер етеді.
Экологиялық фактордың тек жетіспеуі (минимум)
гана емес, оның артық мөлиіері де (максимум)
шөктеуші әсер ете алады.
Минимуммен қатар максимумның да шектеуші
әсері туралы түсінікті дамытқан 1913 жылы В.
Шелфорд болды. ІІІелфордтың толераиттылың заңы:
Экологиилың фактордың минимумы гана емес,
оның максимумы да шектеуші фактор бола алады,
ал олардың арасындаіы ауытңу диаиазоны толерант-
тылық шамасын (латын тілінен аударганда tolerantia —
29

шыдау, төзім) ягни агзаның белгілі бір факторга
төзімділігін аныңтайды.
Салыстырмалы түрде тұрақты жагдайда ұзақ
уақыт тіршілік еткен түрлер өзінің экологиялың
сериімділігін	жогалтып, қоршаган	ортага
стенобионттылық қальштасады.	Ал,	орта
факторларының айтарлыңтай ауытқымалы жағ-
дайында тіршілік еткен агзалардың экологиялың
серпімділігі жогары болады да олар эврибионтты
болады.
Тірі агзалардың жеке дамуында, олардың ңоршгғ
ган орта факторларының өзгеруіне сезімталдыгы жо-
гары болатын кезеңдері белгілі. Мүндай кезеңдерді
қауімті кезеңдер деи атайды. Бүл кезеңдер көбіне
көбею кезеңдеріне және онтогенездің бастапқы кезеңі-
не сай келеді. Бүл кезде қоршаган ортаның көите-
ген факторлары шектеуші больш табылады. Ересек
крабта{) мен көитеген теңіз жануарлары түздылыгы
төмен немесе түщы суда да тіршілік ете алады, ал
олардың дернәсілдері үшін міндетті түрде тек өте
түзды су қажет.
Негізгі абиотикалық факторларга жарық, темпера-
тура және ылгалдылық жатады.
Жарык. Белгілі француз астрономы К. Фламмарион
(1842—1925): «Віздің ііланетамызда жүрген, қазгаліан, өмір
сүретін нәрселердің барлыгы күннен жаралган» — деді.
Биосферадагы ең маңызды ііроңесс — фотосинтез
тек жарықта гана жүзеге асырылады. Жасыл өсім-
діктерде (жогары сатыдагы өсімдіктер мен балдырлар)
электрондардың доноры су (оттегі) болып табылады.
Сондықтан фотосинтез нәтижесінде оттегі түзіледі:
	^пе
Пкарык	^
С02 + Н20 	►сн20)„ + 02
hv
30

Бактерияларда электрондардың	доноры күкірт-
сутек (күкірт), органикалық заттар	больш табылады.
Мысалы, жасыл және алңызыл	күкірт бактерия-
ларында төмендегі ііроцесс жүреді:
Тірі агзалардың жарыққа қатынасын екі жаңты
ңарастыруга болады: бір жагынан жарықтың тікелей
жасуша иротошіазмасына әсері агзаны жойым жі-
беруі мүмкін, ал екінші жагынан — жарық тірші-
лікке қажетті энергияның бірінші ретті көзі.
Көрінетін жарық агзаларга әр түрлі әсер етеді:
Қызыл сәулелер — жылулық, көк жэне күлгін —
биохимиялың реакциялардың жылдамдығы мен багы-
тын өзгертеді. Жалпы алганда жарың өсімдіктердің
даму жылдамдыгына, фотосинтездің интенсивтілігіне,
жануарлардың белсенділігіне, қо[іпіаган ортаның ыл-
галдылыгы мен темиературасының өзгеруіне әсер
етеді, тәуліктік және маусымдық циклдерді қамтама-
сыз ететін маңызды фактор больш табылады. Әрбір
мекен ету ортасы жарьщ күшімен, мөлшерімен жоне
сапас.ымен анықталатын белгілі бір жарық режимі-
мен сипатталады. Жарықтың күші немесе интенсив-
тілігі уақыт бірлігінде аудан бірлігіне келетін энер-
гиямен өлшенеді: Дж/м2с; Дж/см2с.
Бүл факторга рельефтің ерекіиеліктері күшті әсер
етеді. Ең интенсивті жарың тікелей жарық, біраң
өсімдіктер таралсаи жарыңты толыгыраң иайдаланады.
Жарьщтың мөлшері радиация жиынтыгымен
анықталады. Полюстерден экваторга қарай жарықтың
мөлшері артады. Жарың режиміл анықтау үшін шагы-
-пе
С02 + 21 f.S
hv
31

лысқан жарық мөлшерін де, ягни альбедо (латын
тілінен аударганда albus — яң) есеике алу қажет.
Альбедо дегеніміз — әр түрлі денелердің бетінің
шагылыстыруга ңабілеті. Ол радиацияның жалпы
мөлшерінен иайызбен шаққандагы мөлшері. Альбедо
жарық сәулесінің түсу бүрышына және беттің
шагылыстыру қасиетіне байланысты болады. Мысалы,
таза қардын, альбедосы — 85%, лас қар — 40-50%,
ңарашірікті топырақ — 5-14%, ашық түсті ңүм —
35-45%, орман — 10-18%, үйеңкінің жасыл жапырагы
—	10%, күзгі сары жапыраңтар — 28%.
Экологиялық фактор ретінде жарыққа ңатысты
өсімдіктердің төмендегі тоитарын бөліп көрсетуге
болады: ivjiHCxfnrnvp (грек тілінен аударганда helios —
күн, phyton — өсімдіһ), сциофиттөр (грек тілінен ау-
дарганда skia — көлеңке) және көлеңкеге төзімді
өсімдіктер (факультагинті гелиофиттер).
Жарык сүйгіш турлер (гелиофиттер) — жарық
жакеы түсетін ашың жерлерде өседі. Фотосинтез
ароцесінің тыныс алудан басымдылыгы тек жогары
жарықтың жагдайында гана орын алады (бидай, қа-
рагай, майқарагай).
Күнбагыс, итошаган, қойжелкен тәрізді жарық
сүйгіш өсімдіктердің гүлдері жарыққа қарай күн
багытымен бұрылып отырады.
Көлеңке суйгіш өсімдіктер (сциофиттер) —
күшті жарыңты көтере алмайды, үнемі көлеңкеде
орманның көлеңкесінде өседі (орманда өеетін іііөіі-
тесін өсімдіктер, папоротниктер, мүктер, аищылтым
иіөіітер). Кесілген орманның орнындагы шөатер
тіршілігін сақтай алмайды.
Көлеңкеге төзімді өсімдіктер (факультагивті
гелиофиттер) — жақсы жарық жагдайында өседі,
бірақ кәлеңкені де жаңсы көтереді (орманның көп-
32

теген өсімдіктері, шалгындың өсімдіктері, орман
шөитері мен бұталары).
Көлеңкеге төзімді агаштар мен шөитесін өсімдік-
тер жаиырақтарының мозаикалы орналасуымен ерек-
шеленеді.
Агаштардың жарыңтың және көлеңкелік жаиы-
рақтары (агаштың сыртында және ішкі жагында ор-
наласады) — жарың жақсы гүеетін және көлеңкедегі —
анатомиялық жагынан бір-бірінен ерекшеленеді. Жа-
рықтагы жаиырақтар ңалың, дөрекілеу, кейде жыл-
тыр болуы жарықты шагылыстыруды қамтамасыз
етеді. Көлеңкедегі жанырақтар жұқа, кутикуласы өте
нәзік немесе болмайды.
Ормандарда көлеңкеге төзімді агаштар қалың, бі-
рігіи өседі. Олардың көлеңкесінде анағүрлым көлең-
кеге төзімді агаштар мен бүталар, ал төменгі бел-
деуінде — көлеңке сүйгіш бүталар мен шөитесін
өсімдіктер өседі.
Кеңістікті багдарлау қүралы ретінде жарықтың
жануарлар өміріндегі маңызы зор. Қараиайым жа-
нуарлардың өзінде жарың сезгіш органеллалар ііайда
болады. Жасыл эвглена жарық сезгіш «көзшенің»
көмегімен ортаның жарың дәрежесіне жауан береді.
Ішекқуыстылардан бастаи, барлық жануарларда жарық
сезгіш мүшелер — қүрылысы әр түрлі каздері дамиды.
Жануарлар күндізгі, түнгі және қас ңарайганда
тіриіілік ететін жануарлар болыи бөлінеді. Сонымен
қатар жарың күнді көтере алмайтын, гек қараңгыда
тіршілік ететін (тоиырақ жануарлары, үңгірлер мен
терең жерлерде мекендейтін) жануарлар, жануарлар
мен өсімдіктердің ішкі ііаразиттері де бар.
Биолюминесценция дегеніміз тірі агзалардың жа-
рық шыгаруга қабілеттілігі. Бүл қоршаган ортадан
түсетін тітіркендірулерге жауаи ретінде катализатор-
Дың әсерінен күрделі органикалық заттардың тотыгуы
нәтижеоінде болады.
33

Балықтар, бесаяқты былқылдақденелілер және
басқа да гидробионттардьщ, сондай-ақ кейбір жер-ауа
ортасында тіршілік ететін агзалардың шыгаратын
жарықтың сигналдары (мысалы, шілделік түңымдасы-
ның қоңыздары) қарама-қарсы жыныс дараеының на-
зарын аудару, жемтігін аулау немесе жыртқыш-
тардан ңорғану, кеңістікті багдарлау үшін ңажет.
Температура. Тірі агзалардың жер бетінде тара-
луын анықтайтын факторлардың бірі — температура.
Жылудың тек абсолюттік мөлшері гана емес, сон-
дай-аң оның уақыт бойынша таралуы, ягни жылу-
лық режим маңызды болын табылады. Өсімдіктердің
денесінің өзіндік температурасы болмайды. Олардың
жылу реттеуінің анатомо-морфологиялық және фи-
зиологиялық механизмдері агзаны қолайсыз темпе-
ратуралардан қорғауга бағытталган.
Ылгалдылық жетісііейтін жогары температуралы
белдеулерде тарихи даму барысында жаныраң беті-
нің ауданы кіші немесе жапырақтары болмайтын
өсімдіктердің морфологиялың тииі қалыитасқан.
Көптеген шөл өсімдіктерінде аңшыл-түкті жабы-
ны болады. Бүл бейімделушілік күн сәулелерін ша-
ғылыстырып, өсімдікті шектен тыс қызыи кетуден
қоргайды (ңүм қарагайы).
Қолайсыз темиературалардың зиянды әсерінен
ңоріауга багытталган өсімдіктердің физиологиялық
бейімделушіліктеріне төмендегі мысалдарды келтіруге
болады: буланудың интенсивтілігі — трансиирация
(латын тілінен аударганда trans — арқылы, spiro —
тыныс алу, шыгару), илазманың үю темнературасын
өзгертетін жасушадагы түздардың жиналуы, хлоро-
филлдің күн сәулелерінің енуіне қарсылық қасиеті.
Жануарларда агзаны қолайсыз темаературалардың
әсерінен қоріауга бағытталган морфологиялың бейім-
делулер қальштасқан.
34

Бергман ережесі (1847 ж.) бойынша түрдің не-
месе 6ifrwhri жақын түрлердің тобында дене мөліиері
ірі, жылыңанды жануарлар анагүрлым салқын аудан
дарда таралган.
Термодинамика тұргысынан агзаның жылуды жо-
галтуы оның салмагына емөс, бетінің ауданына тура
пропорционал болады.
Негұрлым жануар ірі және денесі шагын болган
сайын оган тұрақты темиератураны ұстаіі түру жеңіл.
Ал негұрлым жануар ұсаң болса, оның салыстыр-
малы ауданы жогары және жылу жогалтуы да, зат
алмасу деңгейі де, энергин жогалтуы да жогары.
Аллен орежесі (1877 ж.) бойынша денө темиера-
турасы түрақты жануарлардың салңын климатгың
белдеулерде денесінің шыгыңқы бөліктері кішірейеді.
Мысалы, экологиялық жагынан бір-біріне жаңын
мына түрлердің ңұлақтарының мөлшерін салыстыр-
сақ, тундрада мекендейтін поляр түлкісінің құлагы
ең кіші, ңоңыржай белдеуде мекендейтін кәдімгі
түлкінің қүлагы орташа, Африка шөлдерінде мекен-
дейтін фенектің қүлагы әте үлкен (6-сурет).
І-шшір түлкігі, 2-к;>дімгі түдкі, 'Л фенек.
Рьсурот. Аллен срежесіне мысал
35

‘Жануарлардың жылу режиміне бейімделуі денесінің
жеке мүшелерінің қатынасының азгеруінен де көрінеді.
Мысалы, солтүстік аудандарда мекендейтін ақкістің
жылы жерде мекендейтін осындай жануарлармен са-
лыстырганда жүрегі, бүйрегі, бауыры үлкөн болады.
Жылу алмасу түріне байланысты жануарлардың
экологиялық екі типін бөліи көреетеді: нойкилотермді
(салңын ңанды) жане гомойотермді (жылы қанды).
Пойкилотермді агәалардың (грек тілінен аудар-
ганда poikilos — алуан түрлі) заг алмасу деңгейі тү-
рақсыз, денесінің темиерагурасы тұрақсыз, жылу [куг-
теу механизмдері жоқ дерлік. Олардың денесінің темие-
ратурасы коршаган ортаның темиературасына тәуелді
болады. Пойкилотермді жануарларга омыртқагыздар,
балықтар, ңосмекенділер жатады.
Іомойотермді акзаларга (грек тілінен ауда|н>шда
homoios — бірдеіі) — зат алмасу деңгейі жогары жәнр
түрақты, зат алмасу нәтижесінде жылу реттелуі жү-
зеге асырылады. Мүның өзі олардың денесікің тем-
иературасының салыстырмалы түрде түрақты болуын
қамтамасыз етеді.
Пойкилотермді жануарлардың өзін салыстырмалы
түрде кең ауқымды температура ауытңуында белсен-
ді гіршілік ететін энригермді және темиератураның
айтарлықтай ауытқуын көтере алмайтьін стеногермді
деи бөлуге болады.
Жылу реттелуінің механизмдері химиялық және
физикалық больш бөлінеді. Химиялық механизмді
агзадагы реакңиялардың интенсивтілігі қамтамассыз
етеді де, рефлекторлық жолмен жүзеге асады.
Жылу реттелуінің физикалық механизімін жылу
саңтау жабыны (қауырсындар, жүн, май қабаты), тері
бездерінің қызметі, тыныс алу кезіндегі ылгалдың
булануы, қан айналудың қан тамырлың реттелуі
қамтамасыз етеді.

Салқынқанды жануарлардың зат алмасуының
жылдамдыгы сыртңы ортаның темиературасына тура
пропорционал, ал жылықанды жануарларда керісін-
ше, температура төмендегенде жылу бөліну артады,
ягни зат алмасу нроцестерінің жылдамдыгының ар-
туы жылу өндірудің артуына әкеледі.
Пойкилотермді және гомойотермді жануарлардың
арасында аралық жагдайда гетеротермді жануарлар
орналасады. Оларда белсенді жагдайда дене темпе-
ратурасы салыстырмалы түрде жогары және тұрақты
болса, ал тыныштық күйінде дене темиературасынын,
сыртңы орта температурасынан айырмашылыгы бол-
майды. Вүл жануарларда үйқыға кеткен кезде зат
алмасу деңгейі төмендейді де, денесінің темиера-
турасы қоршаган орта температурасынан аздап қана
жогары болады. Гетеротермді жануарлардың өкілдері
ретінде — сарышүнаң, кіриі, жарганат, аю, үйректүм-
сық, түрпітек, кенгурулар мысал бола алады. Пойки-
лотермді жануарлар темиература бірден төмендеи
крткрн жагдайда анабиоз жагдайына өтеді. Анабиоз
вирустарда, бактерияларда, омыртқасыздарда, қосме-
кенділерде, бауырымен жоргалаушыларда, қыналарда,
мүктерде байңалады. Анабиоз ңүбылысын алгаш рет
бақылап, сипаттаган А. Левенгук (1701 ж.) болды.
Зерттеулер біргіндеп, баяу салқындаган кезде жа-
сушаларда мұз кристалдарыпың түзілетінін, одан соң
олардың жасуша қабыңшасын бүзатынын көрсетті.
Бірден, жылдам салқындағанда кристалдану орталық-
тары түзіліп үлгермейді де, іиыны тәріздес ңұрылым
пайда болады. Нәтижеде цитоилазма зақымданбайды.
Осылайиіа, терең, бірақ жылдам салқындау уа-
қытша, қайтымды түрде агзаның барлың тіршілік
процестерінің тоқтауына әкеледі.
Анабиозды зерттеу әр түрлі криотехнологиялардың
(грек тілінен аударганда kryos — суық, яяя) да-
37

муына жол ашты. Бұл әдіс биологияда, медицинада,
ауыл шаруашылыгында ңанды сақтау, қолдан ұрық-
тандыру үімін жануарлардың сиермасын, транспланта-
циялауга ңажет ұлпалар мен мүінелерді, бактериялар
мен вирустардың дақылдарын сақтау үшін қолданылады.
Темиература жер бетінде агзалардың таралуында
маңызды фактор болып табылады. Осы арңылы ол
тірі ағзалардың әр түрлі табигат зоналарында мекен-
деуін ңамтамасыз етеді.
1918 ж. А. Хоикинс биоклиматтың заңды түжы-
рымдады. Оның зергтеулері бойынша солтүстікке,
шыгысқа және тауга қарай гірі агзалардың өмірінде-
гі периодтың қүбылыстар ендіктің әр градусы, бой -
лықтын, әр 5 градусы, иіамамен әр 100 м биіктеген
сайын 4 күнге кешігеді, ягни ол маусымдық ңүбы-
лыстардың дамуы ендік, бойлың және теңіз деңгейі
биіктігіне тәуелді екенін және олардың арасында бел-
гілі бір зандылың бар екенін көрсетеді
Қазіргі кездегі агзалардың таралуынын, маңызды
зандылықтарының бірі қүрлық, теңіз жануарлары мен
өсімдіктерінің географиялық таралуының биоиоляр-
лығы болып табылады. Бүл заңдылық бойынша бір
түр екі жарты шардың да салқын, қоңыржай ен-
діктерінде мекендегенмен, гроииктік белдеуде кездес-
иейді (тіссіз киттер, қүлақты түлендер және т.б.)
Ылғалдыльщ. Су тірі агзалардың өмірдегі маңызды
экологиялың факторы және олардың түраңты ңүрам
бөлігі болын табылады, Мысалы, балдырлардын, дене-
сінің 96-98%-ын, иіөнтесін өсімдіктердін, жапырагы-
ның 83-86%-ын, мүктер мен ңыналардың — 5-7%-ын,
былқылдакденелілердің 80-92%-ын, бунакденелілердің —
46-92%-ын, қосмекенділердің — 93%-ын, сүтқоректі-
лердің — 68-83%-ын су қүрайды.
Өсімдіктердің әр түрлі түрлерінің, әр түрлі даму
кезеңдерінде суга деген ңажеттілігі әр түрлі болады.
38

Ол ауа райына, топырақ типіне байланысты. Қоршаган
ортаның ылгалдылыгы агзалардың жер шарында та-
ралуы мен санын шектейтін маңызды фактордың бірі.
Жануарлар үшін олардың су алмасуын реттейтін
механизмдер мен жабындарының өткізгіштігі маңыз-
ды рөл атқарады. Су режиміне байланысты өсімдік-
тер мен жануарлардың мынадай экологиялық топтарын:
ылгалды сүйетін, құргаңшылықты сүйгіш және орташа
ылгалдылықты сүйгіш деи бөліп көрсетуге болады.
Ылғалды қажетсінулеріне қарай өсімдіктер тө-
мендегідей топтарга бөлінеді:
1.	Гидатофиттер (грек тілінен аударганда hydor,
hydatos — су) — су өсімдіктері, денесінің бір
бөлігі немесе толыгынан суга батыи түрады
(элодея, түңгиықгүл және т.6.).
2.	Гидрофиттер (грек тілінен аударганда hydor —
су) — ңүрлық-су өсімдіктөрі, суга тек төменгі
бөліктері гана батыи түрады (жебежаиырақ).
3.	Гигрофиттер (грек тілінен аударганда hydros —
ылгалды) — ылгалдығы жогары жағдайларда
өсуге бейімделген құрылың осімдіктері. Кобіне-
се ылгалды ормандарда (наиоротниктер), бат-
паңтарда — батиақ осімдіктері, су ңоймалары-
ның жагалауларында оседі.
4.	Мезофиттер (грек тілінен аударганда mesos —
орташа, аралық) — ңоңыржай, орташа ылгалды
жерлерде осетін осімдіктер. Мезофиттерге шал-
гындықтың шөіітері, коитеген орманның шөн-
тесін өсімдіктері, жалпақ жаиырақты агаштар,
көіітеген ауыл шаруаіиылық дақылдары, арам-
июитер жагады.
5.	Ксерофиттер (грек тілінен аударганда xeros —
ңүргақ) — құргақ жерлерде осетін өсімдіктер.
Олар екіге болінеді: суккуленттер және
склерофиттер.
39

а) суккуленттер (латын тілінен аударганда sueculentus
—	шырынды) — ұлпаларында суды көп мөлшерде
ңорга жинауга қабілетті өсімдіктер (кактустар,
алоэ, агава);
ә) склерофиттер (грек тілінен аударганда skleros —
қүргақ, қатты) — ңұрғақшылыққа төзімді, су-
дың буландыруын төмендететін ңатты, тері
тәрізді ңабықшасы бар өсімдіктер (сексеуіл,
жантаң, жусан, боз селеу). Бұл өсімдіктер биік
емес, бірақ тамыр жүйесі күшті дамыган. Көп-
теген склерофиттердің жапыраңтары үсаң, ңүр-
гақ, көбінесе тікенге, ңабыршақңа айналган.
Қүрлық жануарларын ылгалга қатысты төмендр-
гідей топтарга бөледі:
L I идрофилдер — ылгал сүйгіш жануарлар (маса,
қүрлыңтың бьиіқылдакденелілері мен ам({)ибиялар).
2.	Мезофилдер — орташа ылгалдылық жагдайында
тіршілік ететін жануарлар (көптеген бунақде-
нелілер, ңүстар, сүтқоректілер)
3.	Ксерофилдер — жогары ылгалдылың жагдайын-
да тіршілік ете алмайтын, ңұргақшылықты
сүйетін жануарлар (түйе, шөлдің кемірушілері
мен бауырымен жоргалаушылары). Бүл жа-
нуарлардың өзіндік бейімделушіліктері пайда
болган. Мысалы, шөл гасбакалары суды қуы-
гында ңорга жинайды. Кейбір сүтңоректілер
май қабатының тотығуы нәтижесінде пайда
болган метаболитгік суды иайдалануга бейім-
делген. Метаболиттік судың есебінен көитеген
бунақденелілер, түйе, қүйрықты ңой, тышңан-
дар тіршілік етеді.
40

Климаттык факгорлар жэне ағзалардың оларға
бейімделуі. Күн сәулееінің қуаты, жарық, ауаның
температурасы мен ылгалдылыгы, жауын-інаінын, ңар
кабаты, атмосфералық қысым, ауаның газдық құра-
мының арақатынасы жердің климатын немесе макро-
климатты анықтайды.
Макроклимат (аймақтың климат) географиялық
орналасудың нәтижесі болыи габылады. Ендік багы
тында бұл нолярлық, тундралық, тайгалық, далалы
жэне шөлді климат. Қазақстан территориясында тө-
мендегі климаттық жаідайлар қалыитасқан:
Солтүстік Қазаңстанда салыстырмалы түрде ңысы
салқын, жазы жылылыгымен сипатталатын континен-
талды климат. Нүл орманды-дала аймагынын тар-
магы, Батыс-Сібір жазыгының ландшафтына үқсас.
Орталық І^ізақстанда — құргаң даланың күрт конти-
ненгалды климаты. Оңтүстік Қазақстанда — өте құр-
гақ және ыстык күрт континенталды пшл мен шө-
лейттердің климаты.
Қазаңстанның оңтүстігі мен оңтүстік-шыгысының
климаты жердің орографиясына да байланысты. Тянь-
ІЛань, Жоңга|) Алатауы мен Кенді Алтай тауларында
атмосфералың жауын-шашын мөлшері жогарылайды
және біртіндеи ауаның темиературасы төмендейді.
Климаты ыстық және қүргақтан қоңыржай жылы,
қоңыржай салқын және ылгалды, ең соңында өте
салқын жогары таулы ауа райына дейін өзгереді.
Мезоклимат — бұл орманның, eric даласының,
шалгындық және гау беткейлерінің жергілікті кли-
маты. Ол макроклиматқа барлың уақьггта сәйкес
бола бермейді. Орманда күндіз даламен салыстыр-
ганда нрдайым салқындау және ылгалдыраң.
41

Микроклимат — бұл агәанық деңгейіндегі климат.
+24°С темиературада күндегі жаиыраңтардың темііе-
ратурасы ңоршаған ортамен салыстырганда 9°С-га
жогары, ал көлеңкеде — 4"С-га төмен.
Құстардың ұясында және жануарлардьщ ініндегі
темиература қыста жылырақ, ал жазда салқынырақ
болады. Егер іиөлді жерде топырақ беті +70°С-га дейін
қызеа, ал 5 см тереңдіктің өзінде ол +40пС-га дейін
төмендейді
1.3.	Тіршілікгің бейімделушілік ырғақтары
Биологиялык ыргактар. Жануарлар мен .өсімдік-
тердің өмірінде темпә[)атура, ылгалдылық жарық, қы-
сым электромагнит өрісі, теңіздердің толуы мен қай-
туы маңызды рөл атқарады. Аталган факторларга
Жердің аз өсінен және Күнді айналуы, Айдың Жерге
ңатысты айналуы нәтижесінде туындайтын маусым-
дың және тәуліктік өзгергіштігі тән. Сонымен қатар
бұл факторлар географиялық белдеулерге байланысты
заңды түрде өзгереді.
Жануарлар мен өсімдіктерде үзақ уақытқа созыл-
ган табиги сұрыпталу барысында белгілі бір ортага
бейімделуге мүмкіндік беретін анатомо-морфология-
лық, физиологиялық және басңа да арнайы белгілер
мен қасиеттер найда болган. Әр түрдің өзіне гнн
жылдың циклі: өсу мен даму интенсивтілігі, көбею,
қысқа және қыстауга дайындығы қалынтасқан.
Уақыт бойынша бірізділікиен кезектесііі келетін
апіаның қандай да бір жагдайын биологиялық ыргақ
деп атайды. Бұл ыргақтарды ішкі механизмдер ұс-
тап түрады. Биологиялық сагаттың көмегімен оларда
42

әр түрлі физиологиялың нроцестердің тәуліктік, мау-
сымдық, жылдық және басқа да ыргақтары белгіленеді.
Агзаның ы ргақтары ішкі немесе физиологиялық
және сыртқы, ягни геофизикалық табигаты бар
сыртқы ортадагы циклді өзгерістерден соң жүретін
болын бөлінеді.
Ішкі ыргақтар тарихи ңалынтасқан. Қалыііты өмір
сүру үшін кез келген тірі агза жогары физиоло-
гиялық белсенділік жагдайынан физиологиялық гы-
ныиітық күйге өтеді. Анаболизм (түзілу) ироцестері
катаболизм (ыдырау) процестерімен алмасады. Егер
бүл процесс болмаса, онда агзаның физиолоіиялық
функциялары бүзылады.
Тірі агзалар сыртқы ортаның ауытқуларын ңа-
былдауга бейімделе огырып, оларга сәйкес өздерінің
физиолоіиялық ііроцестерін реттейді. Бүл негізінен
үш фактордың әсерінен жүзеге асырылады: Жердің
Күнге ңатысты айналуы (күндік тәулік = 24 сагат),
Айга (ай тәулігі = 24,8 сагат), жүлдыздарга (жүлдызды
тәулік - 23,9 сагат). Бір-біріне әсер ететінін ескере
отырьш, бүл факторларды агзалар 24 сагатты қ
периодңа жақын ыргақ түрінде ңабылдайды. Бүл —
эндогенді биологиялық ыргаңтардын, дәл тәуліктік
периодтан ауытңуының себебі болыа табылады. Сон-
дықтан оларды цнркадтық (латын тілінен аударганда
circa — шамамен, жуың, dies — тәулік) ыргақтар,
ягни тәулікті ыргаңқа жаңын деа аталады.
Егер тиіндерді толық қараңгылық жащайында
ұстаса, бастапқыда олар бір мезгілде оянып, белсенді
тіршілік етеді, біраз уақыттан соң әр түрлі уаңытта
ояныіі, өзінің әр түрлі ыргагын саңтайды. Содан соң
күн мен түннің дүрыс кезектесуін қалиына келтір-
генде, жануарлардың үйқы мен белсенді тіршілігінің
иериодтары синхронды болады. Олай болса, сыртқы
43

тітіркендіру (күн мен түннің ауысуы) туа иайда
болган циркадтың ыргақтарын реттейді.
Көнтеген жануарларда тәуліктік иериодтылық фи-
зиологиялың функциялардың айтарлықтай ауытқуыма
әкелмейді. Ол негізінен қозгалыс белсенділігінің өзге-
руінен көрінеді. Вүл — сыртқы, экзогенді тәуліктік
ыргаң.. Тауліктік иериодтылық күндіз, кеште, түнде
тіршілік ететін жануарларга тән. Су қоймаларында
планктонның күндізгі және түнгі араласуы байқа-
лады. Жарық күннің үзақтыгының көктемнен күзге
қарай өзгеруі жануарлардың тәулік бойынша бел-
сенділігіне әсөр етеді. Олай болса, тәуліктік период-
тылық экзогенді ыргаққа жатады.
Климаттық факторлардың жануарлар мен өсім-
діктердің өмірінде жүріи жатқан ііериодтық проңег-
термен байланысын фенология гылымы (грек тілінен
аударганда phainomena — қубылыс) зерттейді. Тәулік-
тік және маусымдың ыргаңтардан басқа, табигатта
көижылдық периодты биологиялық құбылыстар бай-
қалады. Ол ауа райының өзгеруімен, оның күн бел-
сенділігіне байланысты заңды өзгерістерімен анық-
талады. Нұл өнімділііі жогары немесе төмен, иоиуля-
циялардың санының артуы не кемуі арқылы көрінеді
Эдетте 5—6, 11 жылдың, гасырлық (80—90 жыл) күн
белсенділігінің циклдерін бөліп көрсетут болады.
Күн сәулесінің сиектрінің әр түрлі бөліктері бар-
лық тірі затқа тікелей әсер етеді. Ол барлың био-
логиялық жүйелерде болатын физико-химиялық өзге-
рістердің жүруіне әсер ете отырыіі, жануарлар, өсім-
діктер мен микроорганизмдердің белсенділігінің өзге-
руінен көрінеді.
Көптеген зерттеулер күннің белсенділігінің циклі
мен жануарлардың иоиуляциялар, бірлегтіктердін, са-
нының өзгеруі, эпидемиялардың иайда болуы және
44

тагы басқа құбылыстардың арасындагы заңдылықтардың
бар екендігін анықтаган.
Күн сәулесінің циклі адамның күйіне тікелей әсер
етеді; жүреқ қан-гамыр, жүйке және т.6 ауруларына.
Әр секунд сайын 1 ,\г жер бөлігіне жер атмоефе-
расының шекарасы арқылы космостан жер бетіне
қарай жарық жылдамдыгына жақын жылдамдықиен
козгалатын 10000 зарядталған бөлшектер енеді Бұл
косіиостың сәулелер.
Олардың шыгу тегі біздің Галактикадагы күшті
жарылыстармен байланысты.
Фотопериодизм. Жарық маңызды сигнал болыи
табылады. Ол тірі агзалардың белсенділігінің өзгеруін
(тыныштық күйі және белсенді өмір сүру) және
көбею, миграция, түлеу және де басқа биологиялық
қүбылыстардың иериодын аныңтайды.
Қыстың жақындап келе жатқаны туралы беліі —
бұл күн ұзақтыгының ңысқаруы. Ол температураның
төмендеуімен де тығыз байланысты. Жыл бойы күн-
нің үзаңтыгы заңды түрде өзгереді және басқа эко-
логиялың факторлар тәрізді ауытқулары болмайды.
Агзалардың морфологиялық, биохимиялық және фи-
зиологиялың қасиеттері мен функцияларының жа-
рыңтың кезектесуі мен үзаңтығына байланысты ыр-
гақты өзгеруі — фотоиериодизм деа аталады. Өсім-
діктер мен жануарлардың дамуы және көбеюімен
байланысты барлық метаболиттік ііроцестер фотопе-
риодтың бақылауында болады. Фотоиериодизмге бай-
ланысты өсімдіктер қысңа күндік және ұзақ күндік
өсімдіктерге бөлінеді:
I.	Ңысңа күндік өсімдіктер. Бұл өсімдіктердің
гүлдеуі мен жеміс беруі 8—12 сагаттық жарың
жагдайында жүзеге асады. Қысқа күн өсімдіктеріне
оңтүстік аудандардың өсімдіктері жатады (қарақүмың,
тары, күнбагыс).
45

2.	Үзақ күнцік өсімдіктер (бұл өсімдіктер күн
жарыгының 16—20 сагатқа дейін ұзаруын қалайды).
Қоңыржай белдеудің көитеген өсімдіктері ұзақ күн-
дік өсімдіктерге жатады. Солтүстіктің үзақ күндік
өсімдіктеріне — қара бидай, арііа, сұлы, иияз, зығыр,
сәбіз жатады.
Жануарлар да, әсіресе бунаңденелілер күннің
үзаңтыгына сезімтал. гГек күннің үзаңтыгы жагдайында
гана каиустаның ақ көбелегі дами алады, ал қанатты
шегірткелер, түт жібек көбелегі, қоңыр көбелек —
нагыз қысңа күн бунақденелілері болыіі табылады.
Өсімдіктерге тыныштық күйі тән. Ол өсудің
тоқталуымен және физиолого-биохимиялық процестер-
дің баяулауымен сипатталады. Егер өсімдік тыныш-
тық күйге өтпесе қыста үсіп кетеді. Өсімдіктердің
тыныштық күйінін, 3 түрін бөліп көрсетуге болады.
Органикалық, тереқ және мәжбүр ететін.
1.	Органикалық тыныштың. Жемістер, түйнектер
мен бүршіктерге тән. Мысалы, күзде картои түйнек-
тері өте жогары температурада да өнбейді. Күзде
жәие ерте қыста агаштардан кесіа алынган бүтақтар,
cyta салса да бүршік жармайды. Өсімдіктердегі ор-
ганикалық тыныштық кезінде эмбрионалдық жасу-
шалар мен ұлпалардың нуклеинді және аңуызды
алмасуында өзгерістердің болуы, көктемде қалымты
өсуді қамтамасыз етеді.
2.	Терең тыны/итық. Органикалық тыныштықпен
қатар немесе одан кейін орын алады да, өеімдіктің
аязга түрақтыльиын ңамтамасыз етеді.
3.	Мәжбүрліктен туган тыныштың күйі. Ол өсім-
діктің қолайсыз жагдайлардын, әсерінен үзаң уақытқа
дейін өспеуінен көрінеді. Бүл әдетте, көктемде болады.
Өсімдіктермен салыстырганда жануарлардың ңолайсыз
маусымдың ңүбылыстарга бейімделуаііліктері алуан
түрлі. Қыстап шығу кезінде жануарлардагы метабо-
лизмнің ңайта ңүрылуы бір түрлердің суыңқа
46

төзімділігін арттырса, екіншілерінің жылу түзілу
деңгейі артады. Құстар мен сүтқоректілерде жүн
және ңауырсындарының өзгеруі, ягни түлеу болады.
Қолайсыз маусымдың жагдайларга бейімделудің
бір түрі — үйқыга кету. Ол дамудың кез келген
кезінде орын алуы мүмкін. Жаздық және ңыстың
үйқы болады. Жаздың үйқы өте жогары темпера-
тура мен ауаның ылгалдыгының төмендеуі, қыстық —
трмпература гөмендегенде орын алады. Үйқы кезінде
жануарлардагы зат алмасу деңгейі мен оттегін пай-
далану 10—20 есе төмендейді. Нәтижеде сүтңоректілер
және әсіресе бауырымен жоргалаушылар, қосмекен-
ділер мен көптеген омыртңасыздар терең үйқыга
кетеді. Нірақ кейбір сүтңоректілердін, қыстық үйқы
кезіндегі зат алмасу жылдамдыгының төмендеуі ай-
тарлыңтай болмайды. Мысалы, қоңыр аюлар бүл
кезенде кейде балалайды.
Буынаяқтылар үшін, әсіреге бунаңденелілер үшін
диаиауза, ягни дамудың уаңытша тоқтауы тән. Әр
түрдр ол тіршілік циклінің беліілі бір сатысында
болады және ңоршаган ортаның факторларына тікелей
байланысты емес.
Мысалы, сақиналы жібек көбелегінде диапауза жү-
мыртқа фазагында байқалады да, жаздың ортасынан
келегі жылдың көктеміне дейін созылады; қарагай
жібек көбелегінде диаиауза жүлдызқұрт фазасында;
аң каііуста көбелегінде — ңуыршақ фазасында, ал
ерте көктемде пайда болатын көбелектерде диаиауза
күзде, ересек күйінде байңалады. Қолайсыз жагдай-
ларга бейімделудің ең кең тараған түріне — жогары
сатыдагы жануарлардың орын ауыстыруы {миграциясьі)
жатады. Ягни тарихи даму ироцесінде белгілі бір
багытта заңды түрде орын ауыстыру. Мысалы,
солтүстік бүгылары ңорек ізден үнемі көіиіи жүреді.
Жыл құстары үлкен миграциялар жасайды.
47

Қолайсыз жагдайларга бейімделудің ерекше түрі -
анабиоз. Анабиоз дегеніміз — тіршілік процестерінің
баяулауы сонша, оларда тіршілік белгілері білінбейді.
Бүл жагдай өсімдіктердің қүргақ тұқымдарына, кеи-
кен қыналарга, қарапайым біржасушалы жануар-
ларга, колонраткаларга, жұмыр қүрттарга, кейбір
бунақденелілерге гән. Анабиоздын, көмегімен агзалар
қолайсыз жагдайларды басынан өткізе алады.
1.4.	Негізгі тіршілік орталары
Жердегі тіршілік иайда болган алгашқы орта — гу
болып табылады. Тарихи даму барысында көитеген
агзалар ауа-жрр ортасына тарала бастады. Нәтиже-
сінде эволюция барысында жаңа тіршілік ету жаг
дайларына бейімделген қүрлық өсімдіктері мен жа-
нуарлары иайда болды.
Тірі агзалардың тіршілік әрекетінің натижесіндр
қүрлықта литосфераның жогары қабаттары біртікдеи
тоаыраққа айналады. В.И. Вернадский оны планрта-
ның биокоетық денесі деп атады. Ол тірі агзалар
дың мекен ету ортасымен бірлескен әрекеттесуі нәти-
жесінде пайда болды. Биокостың денелер — бүл өсім-
діктер мрн жануарлардың тіршілік әрркетінр байла-
нысты қайта өндрлгрн табиіи, минералдық ңосылмгтар.
Топырақта су және құрлық агзалары таралып,
оның өзіне тән коміілексі түзілді. Қазір жердегі
тіршіліктің 4 ортасын бөліи көрсетуге болады: су,
жер-ауа, топыраң және тірі агзалар.
Су тіршілік ортасы. Гидросфера жер бетінің
жалпы ауданының 71%-га дейінгі бәлігін алып жа-
тыр. Сулы ортада мркрндрйтін ағзаларды гидробнонттар
деи атайды. Қазіріі кездегі гидроефрра трк қазіргі крз-
дргі тірі заттың гана рмрс, рртрдегі геологиялық дәуір-
48

лердің тірі затынын, тіршілік әрекетінің өнімі болын
табылады. Ғалымдардың есептеуі бойынша бүкіл
гидросферадагы судың (теңіз, мұхит, өзен, көлдер)
биологиялық айналымы 2 млн. жылда аяқталады.
Ягни су планетаның бүкіл тірі заты арңылы айналыи
өтеді. Әлемдік мүхиттың сулары шамамен 3000 жылда
жаңарады. Агынсыз көлдердің суы 200—300 жылда,
өзендердің суы әр 12 күн оайын жаңарыи отырады.
Тіршілік ортасы ретінде суга тән қасиет — оның
қозгалгыштығы. Энолюция процесінде суда тіршілік
ететін агзалар судың қозгалгыштыгына бейімделген.
Мысалы, жасыл және диатомды балдырлар, су мүк-
тері су түбіндегі тастарга бекінеді. Жануарларда да
сулы ортаның қозіал гышгы гы н а бейімделушіліктері
ңалыптасқан. Агысы қатты өзендерде мекендейтін
балықтардың көлденең кесінділері дөңгелек, бүл
гидродинамика тұргысынан ең тиімді пішін больш
табылады. Агынды су ңоймаларында тіршілік ететін
омыртқасыздар әдетте су түбінде мекендейді, денесі
жалпақ, көпшілігінің құрсаң жагында су астындагы
заттарға бекінетін әр гүрлі мүшелері болады.
Қоңыржай ендіктердің суларында мекендейтін су
агзаларының өмірінде агынсыз су ңоймасындагы су-
дың вертикалды қозгалысы маңызды рөл атңарады.
Су 3 ңабатқа бөлінеді: жогары ңабатында темііерату-
раның маусымдық ауытқуы үлкен, ортаңгы қабаты —
термоклин деи аталады, ол температурасының күрт
өзгерістерімен сипатталады, ал төменгі қабатта темііе-
рагураііың жылдық ауытқуы болмайды деуге болады.
Жаз кезінде судың ең жылы қабаттары судың
бетінде, ал салқын су — түбінде болады. Ал қыс
кезінде керісінше.
Су вртаеының температуральщ режимі. Әлемдік
мүхиттагы су температурасының ауытқуы үлкен
емес: -2°С-дан +36°С-га дейін. Ішкі, түіңы су
49

қоймаларының қоңыржай белдеудегі ауытқуы -0,9°С-
дан +25°С-ға дейін. Термалдық бұлақтарда, жылы,
ыстың және қайнап жатқан сулардың темиературасы
+10()"С-га дейін жетеді.
Өте жогары температурада ақуыздар ұйьш тір-
шілік үшін қауіп тудырса, ал төменгі темііературада
ферменттердің жүмыс істеуі тоқтайды. Темиератураньщ
өте үлкен ауытңуларына төзімді ағзаларга прока-
риоттар жатады (бактериялар, көкжасыл балдырлар).
Судың тұгкырлығы мен тығыздығы. Судың
тыгыздыгы ауаның тығыздыгынан 800 есе жогары.
Сондықтан су өсімдіктерінде өсімдіктің беріктік ңа-
сиетін ңамтамасыз ететін механикалық ұлиасы нашар
дамыган немесе болмайды.
Көатеген су өсімдіктеріне жүзгіштік және су қа-
батында қалықтаи түруга қабілеттілік тән. Олар су
бетіне көтеріле және төменге бата алады. Көитеген
су жануарларының жабыны кілегеймен қапталган.
Ол ңозгалыс кезіндегі үйкелісті кемітеді, ал олардың
дене иішіні сүйірленін келген.
Әр түрлі тереңдікте жануарларга әр түрлі қыгым
әсер етеді. Орташа алганда әр 10 метрге тереңдеген
сайын қысым 1 атм.-ге артады. Су түбінде мекен-
дейтін агзалар өте жогары қысымға (1000 атм.-ге
дейін) бейімделген.
Судың мөлдірлігі мен жарык режимі. Аталган
факторларга әсіресе фотосинтездеуші өсімдіктер өте
сезімтал. Судың лайлануы ондагы көптеген үсақ
минералдық заттар мен үсаң агзалардың санымен
анықталады.
Олар күн сәулелерінің енуіне кедергі келтіреді.
Сонымен ңатар жарың режимі жарыңтың тереңдікке
байланысты заңды түрде кемуіне де тәуелді. Толқын
үзындыгы әр түрлі болатын жарық сәулелерінің
50

сіңірілуі де бірдей емес: ңызыл сәулелер ең алдымен
сіңіріледі, ал көк жасыл сәулелер үлкен тереңдікке
ене алады. Судың тереңдігіне байланысты ортаның
түсі де өзгереді: біртіндеп жасылдау түстен жасыл,
көгілдір, көк, көк күлгін, содан соң ңараңғы. Осыған
сәйкес тереңдеген сайын жасыл балдырлар қоңыр
және ңызыл балдырларга орын береді. Қоңыр және
қызыл балдырлардың пигменттері қысқа толңынды
күн сәулелерін сіңіруге бейімделген.
Судың тұздылығы. Әлемдік мүхиттың суының
қүрамында жерде белгілі элементтердің барлыгы дер-
лік кездеседі. 1 л суда еріген минералдық заттардың
(граммен) массасы судың тұздылыгы деи аталады.
Түздылықтың өлшем бірлігі промилле (%о) — 1 л
судагы 1 г минералдың заттар ерігенін көрсетеді.
Теңіздердің тұздылыгы жоғары (40-45%о дейін),
агыс пен жауын-шашын буланудан жоғары болған
жерлерде тұздылық төмен (3-5%о) немесе түщы
болады. Түздардың концентрациясы 270%0 артың
болатын жер асты суларында тіршілік болмайды.
Судың орташа түздыльны 35%о — 1 л суда шама-
мен 35 г түздар, негізінен хлоридтер, сульфаттар
мен карбонаттар болады.
Ерітінділердің тұздылыгымен осмос ңүбылысы
байланысты. Оемос (грек тілінен аударіанда osmos —
қысһш) — жасушаның жартылай өткізгіш мембра-
насы арқылы суда еріген заттардың бір жақты диф-
фузиясы. Жасушалардың мембраналары арқылы су
оңай өте алады да, ал жасуиіа ілырынында еріген
заттарды өткізбейді.
Дененің ішкі жагы мен сыртындагы осмос
ңьісымының айырмашылықтарына байланысты агзага
үнемі су енеді, сондықтан тұщы сулардың гидро-
бионттары суды сыртқа шыгарьш отыруы керек.
51

Осыган байланысты оларда осмос реттеу ироцестері
жақсы дамыган.
Теңіз агзаларының үлиаларындагы тұздардың
концентрациясы қоршаган ортадағы тұздар ерітін-
дісінің концентрациясына тең. Сондықтан түщы су
агәаларымен оалыстырганда бұлардың осмос реттеу
қызметі дамымаган. Сондықтан олар түщы суларда
мекен ете алмайды.
Судағы оттегі. Су ортасына оттегі екі жолмен
енеді: атмосферадан және жасыл өсімдіктердің фото-
синтезі нәтижесінде. Әр түрлі жануарлардың оттегіне
деген сұранысы да алуан түрлі. Мысалы, форель
оттегінің жетісиеуіне өте сезімтал болгандықтан, тек
агысы күшті, салқын және жаңсы араласатын
суларда мекендейді. Раутан, табанбалықтың оттегіне
деген қажеттілігі жогары емес, ал азңылтанды
қүрттар, түтікшелілер оттегі болмайтын ең терең
жерлерде де тірілілік ете алады. Температура төмен-
деген сайын оттегінің де ерігіштігі артады.
Судағы көміркыищыл газы. Көмірқышқыл газы
суда оттегімен салыстырганда 35 есе жақсы ериді
(0°С-да). Судагы оның мөлшері атмосферадан 700 есе
артық. Көмірқышқылының басым бөлігі сулы ортада
сілтілік және сілтілік-жер металдарының карбонат-
тары мен гидрокарбонаітары түрінде болады. Көмір
ңышқыл газы су өсімдіктерінің фотосинтезін қамта-
масыз етеді және омыртқасыз жануарлардың қаңқа-
лық түзілістерінің қальштасуына қатысады.
Судың кышкылдығы (pH). Сутектік көрсеткіиі —
судың қыиіқылдыгын сипаттайтын шама. Ол 22°С
судын, ішіндегі См+ сутегі иондарының концентрация-
сының теріс ондық логарифмі түрінде анықталады
(литрдегі моль санымен өлшенеді):
pH = - lgCM+
52

Су қышқыл (рН<7), нейтралды (рН=7), сілтілі
(рН>7) болады.
Тереңдеген оайын судың қышңылдыгы артады
(pH кемиді). Тұщы су балықтарының көишілігі
ңышқылдығы 5-тен 9-ға дейінгі көрсеткіштеріне төзе
алады. рН=5 болған жагдайда балықтар жаішай
қырылады, ал pf 1=10 болса, онда барлық балықтар
және көптеген жануарлар өледі.
Гидробионттардың экологиялык жіктелуі. Гидро-
бионттар — су ортасын мекендейтін ағзалар. Суда
тіршілік ететін агзалар нектон, аланктон және бентос
болып бөлінеді
Нектон (грек тілінен аударганда nektos — жүзетій) —
су түбімен тікелей байланысы жоң, еркін орын ауыс-
тыратын, жүзіп жүретін ағзалардың жиынтыгы. Бүл
жануарлар өте үлкен арақашыңтыққа орын ауыс-
тыруга қабідетті және ңатты агыстарға төзімді больш
келеді. Олардын, дене пішіні сүйірленіи келген және
қозгалу мүшелері жаңсы дамыган.
Нектонды ағзаларга балыңтар, кальмарлар, ескек-
аяқтылар, киттер жатады. Түщы суларда балыңтар-
дан басқа, нектонга ңосмекенділер мен белсенді орын
ауыстыратын бунаңденелілер жатады.
Планктон (грек тілінен аударганда planktos —
қалыңтаушы) — негізінен су агысының көмегімен
қозғалатын, жүзетін агзалардың жиынтыгы. Олар
жылдам және белсенді орын ауыстыруга ңабілетсіз.
Негізінен бүлар үсақ жануарлар — зоопланктон және
өсімдіктер — фитопланктон. Планктонды агзалар су
бетінде, терең жерлерде, тіаті су түбінде де тара-
лады. Плейстон (грек тілінен аударганда ріеіп —
кемеде жүзу) — денесінің бір бөлігі суда, екінші бөлігі
судың бетінде жүретін агзалар (фезалия, сифонофора).
Нейстон (грек тілінен аударганда neusteon — жүзуге
53

қабілепі) — су бетінде жүзіл жүретін агеалар (бакте-
риялар, ңараиайымдылар, су қандаласы, балдырлар).
Фитоиланктон — су ңабатында тіршілік ететін
және су агыстарының зсерімен қозғалатын негізінен
балдырлардан қүралган микроскоатық өсімдіктердің
жиынтыгы (диатомды және жасыл балдырлар, өсім-
діктекті талшықтылар және т.б.).
Зооиланктон мен бактериялар барлық тереңдік-
терде кездеседі. Теңіз зооиланктонында үсақ шаянтә-
різділер, қарапайымдылар, медузалар, жүзетін гребне-
виктер, салыіылар, кейбір қүрттар басым. Түщы
суларда ірі шаянтәрізділер, коловраткалар мен қара-
аайымдылар таралган.
Бентос (грек тілінен аударганда benthos — терең-
дік) — су қоймаларының түбінде (грунтта) мекендей-
тін агзалардың жиынтыгы. Ол фитобентос, зообентос
және бактериобентосңа бөлінеді. Теңіздердің фито-
бентосы негізінен бактериялар мен балдырлардан
(диатомды, жасыл, қоңыр, қызыл) қүралган. Әгіресе су
түбінің жартасты, тасты боліктері фитобентосңа бай.
Түщы сулардың фитобентосы бактериялардан,
диагомды және жасыл балдырлардан тұрады. Зоо-
бентос негізінен бекінген немесе баяу қозгалатын,
грунтты қазып тіршілік ететін жануарлардан түрады.
Су агзаларының экологиялық жагынан бейімдеу-
иіілік кабілеті құрылың акиларына ңараганда томен.
Себебі, су — анагүрлым түраңты орта, оның абио-
тикалық факторлары салыстырмалы түрде аз озге^ді
Су ортасының тагы бір ерекшелігі — онда дет-
риттің (латын тілінен аударганда detritus — бөлшек-
тенген) коіі болуы. Детрнт дегеніміз — олген осім-
діктер мен жануарлардың ңалдықтарынан түзілген
үсақ органикалың заттың болшектері. Детрит
коатеген су агзалары үшін ңорек болыи табылады.
Арнайы микроиоралы қүрылымдардың көмегімен
54

суды сүзін ңоректенетін жануарларды биофильтра-
торлар ден атайды. Мүндай қоректену тиііін филь-
трация дейді. Биофильтраторларга қосжақтаулы был-
қылдақденелілер, отырықшы тікенгерілілер, асцидия-
лар, ішанктонды шаянтәрізділер жатады.
Жер-ауа тіршілік ортасы. Жер бетінде тіршілік
ететін агзалар газтәріздес ортамен қоршалып жатыр.
Бұл ортаның өзіне тән ерекшеліктері: ылгалдығының
төмен болуы, тыгыздыгы мен цысымының төмен
болуы, оттегінің мөлшерінің жогары болуы. Жер-
ауаның тіршілік ортасында әсер ететін экологиялық
факторлардың бірңатар ерекше белгілеріне мыналар
жатады: жарықтың әсер ету интенсивтілігі жогары,
температураның ауытқуы күшті, географиялық жаг-
дайына, маусым мрн тәулікке байланысты ылгалдылық
өзгеріп отырады. Аталган факторлардың әсері ауа
маесаларының ңозгалысы — желмен тыгыз байланысты.
Эволюция барысында жер-ауаның тіршілік орта-
сында мекендейтін агзалардың арнаулы анатомиялық,
морфологиялық, физиологиялық, мінез-қүлыңтың және
т.б. бейімделушіліктері калыптасқан. Оларда тыныс
алу процесінде атмосфералық ауаны сіңіруді ңам-
тамасыз ететін мүшелер (өсімдіктердің леіітесіктері,
жануарлардың трахеялары мен өкііесі); ңаңқасының
ерекшеліктері, тыгыздыгы төмен ортада денені ұстаіі
түруга бейімделген (өсімдіктердің механикалық және
тіректік үлиалары, жануарлардың қаңңасы); қолайсыз
факторлардан ңоргау үшін күрделі бейімделулер
қалыитасқан (тіршілік циклдерінің кезеңділігі мен
ыргақтылыгы, жабынының күрделі ңүрылысы, жылу
реттеу механизмдері және т.б.); топыраңиен тыгыз
байланыотың орнауы (өсімдіктердің тамыры, жануар-
лардың қорегін табуда қозгалгыштыгының артуы).
Жер-ауаның тіршілік ортасындагы негізгі абиотикалық
факторлардың әгер ету ерекшеліктеріне тоқталайық.
55

Ауа. Ңүрғаң ауаның қүрамы (көлем бойынша):
78% азот, 21% оттегі, 0,03% көмірқышңыл газы; 1%
инертті газдар.
Оттегі көптеген агзалардың тыныс алуына қажет.
Көмірңышқыл газын өсімдіктер фотосинтез ироцесінде
аайдаланады.
Жел. Ауаның темиературасы мен ылгалдығын
өзгертеді, агзаларга механикальщ әсер етеді. Жел
өсімдіктердің трансиирациясын өзгертеді. Сонымен
ңатар желмен тозанданатын өсімдіктердің (анемофилдердің)
тозаңдануына әсер етеді. Ауа массасының қозгалуы
көитеген бунақденелілердің миграциясының багытына
да әсер етеді.
Атмосфералык жяуын-шяшындар қар, жаңбыр,
бұршақ түрінде болады. Олар ауа мен топырақтың
ылгалдыгын өзгерте отырып, өсімдіктер мен жануар-
ларды сумен қамтамасыз етеді. Су режиміне жаң-
бырдың жауу уақыты, жиілігі мен ұзаңтыгы әсер
етеді. Сонымен қатар жаңбырдың сипатын есепке
алу қажет.
Қар түріндегі жауын-шашын ңыс кезінде агза-
ларға қолайлы әсер етеді. Қар тоііырақ ііен өсімдік-
терді үсім кетуден ңоргайды, үсаң жануарлар үшін
ңорганыштың баспана болыи табылады. Қатты
аяздарда шіл, құрлар қар астына тыгылады. Бірақ
қардың шектен тыс көіі түсуі көптеген жануар-
лардың ңозгалуы мен қорегін тауьш жеуі үшін
қолайсыз (жабайы қабандар, еліктер).
Топырақ ылғалдылығы. Өсімдіктер негізінен
топырақтағы суды пайдаланады. Тоііырақтагы су фи-
зикалық күйі, қозгалгыштыгы, өсімдіктер үіиін
маңызына қарай бос, капиллярлы, химиялық және
физикалың байланысқан су болып бөлінеді.
56

Бос судың негізгі бөлігін гравитациялық су
қүрайды. Өсімдіктер бұл суды жеңіл сіңіреді.
Гравитациялық су тоііырақ бөлшектері арагындагы
бос кеңістікті толтырып тұрады да, ауырлық
күшінің әсерінен сіңірілетін қабатқа дейін жетеді.
Каииллярлық су тоііырақ бөлшектері арагындагы
өте жіңішке аралыңтарды толтырып тұрады. Бүл
суды өсімдіктер жақсы с.іңіре алады. Ол каиилляр-
ларда тіркесу күшімен үсталып түрады. Топырақ
бетінде буланудың нәтижесінде камиллярлық су жо-
гары агысты қүрайды. Ал гравитациялық су төменгі
агысты ңүрайды. Судың қозгалысы, оның жүмсалуы
ауа температураоына, рельефтің ерекшеліктеріне,
өсімдіктер жамылгысына, желдің күшіне және басқа
факторларга тәуелді. Гравитациялық және капилляр-
лық суды өсімдіктер сіңіре алады.
Топырақтагы физикалық және химиялың байла-
нысқан су топырақтың кейбір минералдарының ңү-
рамына кіреді (гшіс, монтриллонит). Бүл суларды
өоімдіктер сіңіре алмайды.
Әрбір мекен ету ортас.ы белгілі бір ауа райымен,
экоклиматымен сипатталады. Климаттық факторларга
өсімдіктер әсер етеді. Орманда ауаның ылгалдығы
жогары, ал темиератураның ауытқуы төмен. Агаш
қабыгында мекендейтін бунақденелілердің дернәсіл-
дерінін, тіршілік ету жагдайлары осы агаш өсііі түр-
ган ормандагыдан ерекшеленеді. Агаш діңінің оң-
түстік жагында темиерагура 10—15°С жоғары. Мүн-
дай мекен ету ортасының өзіне тән микроклиматы
болады. Ерекше микроклиматты тек өсімдіктер гана
емөс, жануарлар да жасайды. Жануарлар мекен-
дейтін індер, агаш қуысы, үңгірлердің түрақты мик-
роклиматы болады.
Жер-ауа тіршілік ортасына сулы ортадагы тәрізді
анық бөлінген зоналық тән. Ендік және меридианды
57

табигат зоналары болыи бөлінеді. Алгашңылары
батыстан шығысңа қарай, ал екіншілері солтүстіктен
оңтүстікке қарай созылып жатыр.
Топырақ - тіршілік ету ортасы. Тоиырақтану
гылымының негізін салган орыстың жаратылыс зерт-
теушісі В.В. Докучаев (1846—1903) болды. Оның ғы-
лыми зерттеулері геология, минералогия, топырақтану,
география, агрономия салаларына жатады. Ол өзінің
„Орыс тоиыраңтарының картографиясы„ атты ең-
бегінде „тоііырақ„ үіымына былай деа анықтама берді;
Бүл белгілі бір дәрежеде гумусиен боялган
жер бетінде орналасңан минералдық-органикалық тү-
зіліс: ол аналық тау жынысы, тірі және өлген аг-
залардың (өсімдіктер мен жануарлар), климаттың,
жердің рельефінің бірлескен өзара әсерінің нәтижесі
больш табылады: тоиырақ, кез келген аіза тәрізді
белгілі бір ңұрылысііен, ңальшты ңалыңдықиен және
ңальшты жагдайымен сиііатталады...»
Эдафиттік факторлар дегеніміз экологиялың фак-
тор ретіндегі топырақтың қасиеттері. Тоиырақ отрук-
турасымен, белгілі бір суөткізгіиітіі'імен және аэра-
л,иялануымен синатталады. Тоиыраңтың жоғары қаба-
тында өсімдіктердің ко|хмстонуінр қажетті элементтер —
фосфор, азот, кальций, калий және т.б. шогырланган.
Тонырақтагы суда газдар, ерігіш гүздар, қоректік
заттар м('іі тірі агзалар үшін улы заттар да болады.
Тоиырак ертіндіеі қышкыл, нейтралды немесе сілтілі
болуы мүмкін. Тоныраң агзалардың тіршілік әррке-
тімен тыгыз байланысты болганды қтан, оган бірқатар
биологиялық ерекшеліктер тән. Өсімдіктердің тамыр-
лары өсу, өлу және ыдырау барысында тоиырақты
қоисытады, да белгілі бір структураны құрайды. Соны-
мен қагар олар басқа агзалардың тіршілік етуіне
жагдай жасайды. Жер қазушы жануарлар топырақ
58

массасын аралаетырып отырады, ал өлгеннен сөң
микроорганизмдер үшін органикалың заттың көзі бо-
лыа табылады. Топырақ түзілудегі .іацызды фактор-
дың бірі — рельеф. Бірдей және жасы бірдей рельефте
жақын және біртипті тоііырақтар түзіледі.
Ылғалы жеткілікті топыраң оңай жылынады жә-
не баяу суынады. Оның бетінде терең бөлігімен са-
лыстырганда темиератураның ауытңуы айтарлықтай
жогары болады. Тәуліктік ауытңулар 1 метрге дейін-
гі тереңдікті қамтиды. Қыста тоиырақ жануарлары
жазбен салыстырганда тереңде орналасады.
Топырақ ауасының атмосфералық ауамен газ
алмасу арңылы оттегімен, ал жер бетіндегі ңабаттың
көмір қышқылымен байыту процесін — аэрация деп
атайды. Топырақтың аэрациясына көптеген факторлар
әсер етеді. Мысалы, ылгалдылықтың жогарылауы то-
ііыраққа оттегінің енуіне кері әсерін тигізеді. Торіең
дікке байланысты тоиыра ңтагы көмірдышңыл іазы-
ның мөлшері артьш, оттегінің мөлшері кемиді. Ауа-
ның температурасы жогарылаганда ауа кеңиді де то-
ііыраңтан шығады, ал төмендегенде ол тоиырақ бөл-
шектерінің арасына интенсивті түрде енеді.
Тоиырақтың ңүргақтыгының физикалың және
физиологиялық түрін бөліи көрсетуге болады. Физи
калық қүргақшылық ылгалдың жетісііеуіне байла-
нысты, сондыңтан қүргаң климат жағдайында байқа-
лады. Физиологиялық ңүргаңшылық физикалың түр~
гыдан жеткілікті судың физиологияльщ түргыдаи иай-
далану мүмкініпілііінің болмауына байланысты бай-
Ңалады. Мысалы, сфагнумды батиақтарда су көи
болганымен, көптеген өсімдіктер бүл суды топырақ-
тың қыіиқылдыгының жогары, аэрациясының нашар
және тамыр жүйесінің ңальшты физиологиялық
функциясын бүзатын улы заттардың болуына байла-
нысты пайдалана алмайды. Топырақтың органикалық
59

заты гумификаңия (аэробты ыдырау) және өсімдік
қалдықтары мрн жануарлардың өлекселерінің жаргы-
лай ыдырау өнімдерінен тұрады. Гумус тоиырақта
мркендейгін агзалардың тіршілігіне қажетті минерал-
дық заттар мен энергия көзі болыіі табылады. Ол
тоиырақтың құнарлылыгын қамтамасыз етеді. Соны-
мрн ңатар гумус өсімдіктердің өсуінр әсер ететін
физиологиялық белсенді қосылыстардың (витаминдер,
органикалық қышқылдар, иолифенолдар және т.б.)
көзі болып табылады. Ертеден келе жатқан топырақ
түзушілер — микроорганизмдер. Олардың негізгі қыз-
меті — физиологиялық белсенді заттардың синтезі,
гумус түзу, органикалың ңалдыңтардың толық ми-
нералдануы. Тоііырақ микроорганизмдерінің ішінде
өсімдіктердің де, жануарлардың да өкілдері бар. Ец
алдымен бүл біржасушалы және көажасушалы бал-
дырлар. Бірақ топырақтың микрофлорасында саңы-
рауқүлақтар, актиномицеттер мен бактериялар көи.
Тоііырақтың микрофаунасында амрбалар мрн кіриік-
шрлілер, микроскопиялық жүмыр қүрттар — нрмато-
далар ррекше орын алады. Сонымрн қатар топырақта
жасушалық рмрс мпкроорганизмдер — бактрриофагтар
(бактрриялардың вирустары) мрн вирустар да болады.
Гумус түзілу ііроцесі өсімдік массасы мрн өлгрн
тірі заттың үсақталуы мрн бүзылуынан басталады.
Вүл ироцесті міндетті түрдр саңырауқұлақтар мен
бактрриялардың қатысуында омыртқалы жәнр омырт-
ңасыз жануарлар жүзргр асырады. Мүндай жануар-
ларга фитофагтар, саіірофагтар, нркрофагтар, жырт-
ңыштар, коирофагтар жатады.
Топырақ агзалары мекен ету ортасымрн байланыс
дәрежесінр ңарай келесідей тоіггарга бөлінеді:
1)	геобионттар — тоиырақта түраңты тіршілік
ртртін, бүкіл даму циклы тоиырақта өтртін
60

жануарлар (жауын қүргтары, көптеген
алгашқы ңанатсыь бунақденелілер);
2)	геофилдер — даму циклінің бір бөлігі тоиы-
рақта өтетін жануарлар. Бүларға көитеген бу-
нақденелілер: қанатты шегірткелер, бірқатар
қоңыздар, үзынаяқты масалар жатады. Геофил-
дердің дернәсілдері тоиырақта дамиды, ал
ересек формалары жер бетін мекендейді;
3)	геоксендер — топырақты уаңытша баснана pe¬
ri нде иайдаланатын жануарлар (тараңан тәріз-
ділер, жартылай қатңылқанаттылар, кеміруші-
лер, індерінде өмір сүретін сүтқоректілер).
Қозгалгыш, қүмды тоиыраңта мекендейтін агза-
лардың ерекше тобын бө.иіп көрсетуге болады.
Қүмда өсуге бейімделген өсімдіктерді исаммофчттер
деи атайды (грек тілінен аударганда ^ammos —
ңүм), мысалы: ңұм жусаны, аң сексеуіл, жүзгін, қүм
қараганы. Псаммофилді жануарларга — кесірткелер,
жіңішкесаусақты сарьшіүнақ, түйе жатады.
Ылгал жетіспейтін белдеулерде, негізінген далалар
мен іиөлдерде түзды тоиырақтар кең таралган. Бұл
ңүбылыс қүргақ және ыстық климат жағдайында
тоиырақтың жауын суымен толық шайылмауына
байланысты. Мұндай топырақтарга, жогаргы горизонтқа
еритін түздарды көтеретін жогарғы ағыстың басым
болуы тән. Натрий хлориді, кальций хлориді және
т.б. түздармен ңанықңан, үнемі ылғалды тонырақ-
тарды сор деіі атайды. Кепкен кезде оның бетінде
кристалданган тұздардан ңабыріаақты қабық түзіледі.
Түзды томырактарда өсетін өсімдіктерді галофиттер
Деи атайды (солерос, сарсазан, сода және калий
сораңы, иоташник және т.б.) Галофиттердің осмостық
Қысымының өте жогары болуы, оларга тоиырақ
ерітіндісін иайдалануга мүмкіндік береді. Кейбір
іалофиттер түздардың артың мөлшерін жаиыраңтары
61

арқылы сыртңа шығарады немесе өзінің ағзасында
жинайды.
Тұзды тоиыраңтарда тіршілік ететін жануарларды
галофшщер деи атайды (кейбір шөлдің ңараденелі
қоңыздарының дернәсілдері).
Тірі ағзалар - тіршілік ортасы. Өсімдіктер әр
түрлі жануарлар үшін баспана болып табылады. Олар
ағаш қабыгында, жапыраңтарда, бұтақтагы ұяларда
мекендейді. Агаш тәрізді өсімдіктер көптеген шыр-
мауық тәрізді өсімдіктер мен эішфиттер үшін мекен
ету ортасы болып табылады. Бұлар паразиттер емес,
олар басқа өсімдіктерді тек тіршілік ортасы ретінде
пайдаланады (орхидеялар, мүктер, ңыналар жне т.б.).
Екінші. жагынан эпифиттердің өзі әр түрлі ағзалар-
дың тіршілігіне ңолайлы болып табылады. Мысалы,
Малакка ормандарында бүғы мүйіз деп аталатын
энифит-ііаіюротник өседі. Оның жамырақ шогында
ылгал мен түскен жаиыраңтар жиналып, уаңыт өте
келе онда өзіндік (тіпті жауын құрттары қоныста-
нады) ерекшелігімен синатталатын гумус түзіледі.
ІІаразиттік агзалар (өсімдіктер, жануарлар) үшін олар
мекендейтін агза (иесі) ерекше тіршілік ету ортасы
болып табылады. Бүл ңұбылысты зерттеуге көп кө-
ңіл бөлген галымдар — Б.А. Догель, ЕН. Павловский
жние т.б. болды. Көптеген иа[)азиттер толыгынан дер-
лік қоршаған ортамен байланысын үзген. Олардың
барлық даму кезеңдері иесінің агзасында өтеді.
Эволюция нроцесінде ііаразит пен иесінің арасында
күрделі өзара қарым-ңатынастар ңальштасады. Бар-
лың паразиттер екі топқа бөлінеді:
1)	эктопаразиттер — иесінің денесінің бетінде ме-
кендейтін, сыртқы иаразиттер (кене, сүлік),
2)	эндоиаразиттер — иесінің денесінде тіршілік
ететін, ішкі паразиттер (гельминттердің көпшілігі,
бактериялар, вирустар, наразиттік қарапайымдылар).
62

кшу тинін білудің популяцияның тығыздыгын
иектеіі алу әдісімен багалаудың маңызы зор.
Іріктеп алу деп иоауляция тығыздыгын багалау-
га арналган эксперименттер ңагарын атаймыз.
Іріктеу санын п белгілейміз. Егер әр іріктеудегі
чаралардың орташа санын m ден белгілесек, онда
о&ралардың кеңістікте таралу сипатын көрсететін s2
дисаерсияны мына формула бойынша анықтайды.
_ . . \2
б
не,
^2 = 1(т-хУ
п — 1
өмі мұндагы: s* — таралу шамасы;
х — шамасының орташа ш ауытқуы
өс>	(дисперсия);
п — әр эксперименттегі даралар саны.
Бірңалыпты таралу жагдайында s2 нөлге тең болады.
лЬбебі әр іріктеудегі даралар ганы түрақты және орта-
шага тең.
бірқальшты
s2 = 0
Кездейсоң
яіерсия
болганда).
таралу
дисііерсия s2 тең (п
кезінде орташа m мен
іріктеу саны жеткілікті
кездеисоқ
s2 = m
' оитык таралу кезінде дисиерсия орташадан
Жогары және негұрлым жиналуга қабілеті күшті
ТОлса олардың айырмашылыгы да үлкен болады.
5-S/17
65

ТОІІТЫҚ
s2 > m
Даралардың бірқалыиты таралуы табиғатта өте
сирек кездеседі. Ол көбінесе әр түрлі даралар ара-
сында бәсекелестікке байланысты болады. Мұндай та-
ралу тииі жыртқыш балықтар мен территориялық
инс.тинкті анық байқалатын балықтарда болады. I>ір
қалыііты таралуга мысал ретінде Ла-Манш құмды
жагалауларында тіршілік ететін тақта желбезекті
былқылдақденелілер де мысал бола алады.
Кездейсоң таралу тек біртекті ортада және жина-
луга қабілеті жоң түрлерде байқалады. Мысалы, үн
ңүртының үнның ішінде таралуы кездейсоң болады.
Тоитық таралу — табигатта жиі кездеседі. Тои-
тардың өзі кездейсоқ немесе жиналыи таралуы мүм-
кін. Әсіресе агаштардың орман кеңістігіндегі таралуы
жақсы зерттелген. Егер ормандагы агаштар бір түрге
жататын бастаақыда олар әдетте жинақталыи топта-
ньш таралады да, уаңыт өте келе олардың таралуы
бірқальшты бола бастайды. Ал орманның қалыңдыгы
түрішілік бәсшелес-тік нәтижесінде кемиді. Аралас өсім-
діктер бірлестігінде басылатын түрлер әдетте топтаныіі,
ал доминаніты түрлер бірқалыпты таралады. Кез кел-
ген иоиуляция төмендегі қасиеттермен сиііатталады.
Популяциялар саны берілген территория немесе
көлем бірлігіндегі даралардың жалпы саны. Ол еш
уақытта гұраңты болмайды және ол көбею (өнімділік)
мен өнімнің интенсивтілігінің ңатынасына байланысты.
Көбею процесінде іюиуляцияның өсуі жүреді де,
өлім оиың санының кемуіне әкеледі.
; 66

Популяцияның тығыздығы иоііуляция алып
жатқан аудан немесе көлем бірлігіне шаққандагы
даралар санымен (немесе биомассамен) анықталады.
Мысалы, агаштың 150 түбінің 1 іектарда өсуі осы
іюиуляцияның тыгыздыкын сииаттайды.
Туылу — көбею нәтижесінде уақыт бірлігінде пайда
болган жаңа даралар саны. Тірі агзаларга көбеюге
деген мүмкіндік берілген. Нактериялар әрбір 20
минут сайын бөлінеді. Мұндай жылдамдыңиен кө-
бейгенде бір жасуша 36 сағатта бүкіл иланөта бетін
жауып шыгатын үрпаң бере алады. Бір баң-баң
өсімдігінің барлың түқымдары өнетін болса 10 жыл-
да өзінін, үриаңтарымен бүкіл дүние жүзін алыіі
кетер еді. Іс жүзінде үлкен өнімділік еш уақытта
жүзеге асиайды.
Өлім — белііпі бір кезенде олірн даралардың саны.
Өлімнің үш типін бөліп көрсетуге болады (7-сурет).
I барлық жастагы өлімді сипаттайды (гидра); II дара-
лардың дамуының ең ерте кезеңде өлімінің жогары
болуымен (айқүлақ); III ересек (қарт) даралардың
өлімінің жогары болуымен сипатталады (адам).
Тірі даралар°/о
7 гурі'т. Өлім кисыктары р. Макфродычі Гмпіишпп)
67

Популяцияның өсімі — туылу мен өлімінің ара-
сындагы айырма; өсім оң немесе теріс болуы мүмкін.
Өсу жылдамдығы — уақыт бірлігіндегі орташа
өсім. Егер К0 арқылы берілген түрдің бір дарасының
өміріндегі беретін үрнақтарының орташа санын белгі-
лесек (таза көбею жылдамдыгы), онда:
R„ > 1 иоиуляция өседі (ұсақ жануарларга тән);
R,, = 1 іюиуляция саны түрақты;
Н(| < 1 кеміп бара жатқан иопуляцин (кәсіитік
жануарлар).
Популяциялардың жыныстық және жастық құ-
рылымы. Жыныстық қүрылым ноііуляциядагы жы-
ныстардың қатынагын көрсетеді. Бүл көрссткіштің негі-
зінен жыныстың көбеюі басым түрлер үшін маңызы
зор. Аталықтар мен аналықтардың жасы және жы-
ныстың жетілу жагдайлары іюпуляция санын үстаи
түруга әсер етеді. Аталықтар мен аналықтардын, ңо-
ректенуі, өмір ырғагы және мінез-құлқы әр түрлі
болуы мүмкін.
Мысалы, көіітеген масалардан байқаганымыздай, ке-
нелердің аналықтары — ңансоргыштар, ал аталық-
тары гүлдің тозаңымен қоректенеді немесе сусардың
аналыгы аталыгымен салыстырганда барлық азың-тү-
лік түрімен де қоректене береді, ал аталыгы негі-
зінен тиінмен, ірі қүстармен ңоректенеді.
Поауляцияның жастық қүрылымы тек жасы мен
;)р түрлі тонтардың қатынасын гана емес, бүл қаты-
настың жыл маусымдарындагы биогеоценоздардың
ауыс.уы кезіндегі өзгерісін, іюпуляцияның жаңару
жылдамдыгын, жастық гоптардың қоршаган ортамен
өзара әсерін көрсетеді:
68

1)	жаңадан туылган;
2)	жас — өсіп келе жатқан даралар, жыныстың
жетілмеген;
3)	жартылай ересек — жыныстық жетілуге жақын;
4)	ересек — жыныстық жетілген жануарлар, кө-
бейетін немесе физиологиялық жагынан кө-
беюге қабілетті жануарлар;
5)	қартайган — көбеюге қабілеті жоң даралар.
Әдетте понулнцияда барлық жастық тоіітар болады.
Олар біртіндеи бір-біріне өтіл отырады және үнемі
жаңарып отыруы ионуляңияның оптималды санын үс-
таа түруды қамтамасыз етеді. Кей жагдайда бүл ңа-
тынас бүзылуы да мүмкін: қандай да бір жастық
тонтың санының кемуі иопуляцияның деграциясына
немесе керіс.інше, шектен тыс артуына әкелііі соқтыруы
мүмкія. Жастық тонтардың сандың қатынасы поііу-
ляция күйінің және оның биогеоценоздын, болаінагы-
ның көрееткіші болыи табылады. Жастық пирамидалар-
дың негізгі тиитерінің мысалы 8ч'уретте көрсетілген.
Op түрлі жасті.ік томтардап.і даралардыц салмгтмрмалм гаііы (%);
а) жаг дпралардың гаиыііың ком Гюлуы (балықтар);
») жаг даралар ганмпың ортаіма Гхілуы (бүгы);
f>) жаг даралардыц гапымыц аз Полуы (іііл).
8-сурот. Жастык мирамидалардмц негізгі типтері
69

Адам нопуляциясын да жыныстың-жастық құры-
лыммен сииаттауга болады. Негұрлым жыныстық-
жастық құрылым күрделі болса, согүрлым популя-
цияның бейімделушілік мүмкіндіктері жогары болады.
Ғалымдар түр ретінде адамга тән өмірінің ор-
таша үзаңтыгы 110—120 жас деи есептейді.
Ертедегі Рим мен Ертедегі Грецияда орташа жас,
бар болганы 25 жас гана болганы туралы дерек бар.
Орта гасырларда ол 30 жасңа дейін көтерілді. Қазір
өркениеттің дамуьша байланысты дүние жүзіндегі орташа
жас көрсеткіілі артып келеді. 1950 жылы ол жалііы
а.;нанда 50 жас болса, 195Ю *жылы — 63 жас болган.
Популяция санының динамикасы. Гіопуляцияның
саны негізінен бір-біріне қарама-қарсы екі қүбылыс-
пен анықгалады — туу және өлім.
Популяциядагы даралар санының көбею процесі
теориялық жагынан алғанда шексіз өсуі-е қабілетті —
биотикалық иотенциал (эксионенциалдық ңисың) (А),
бірақ қоршаган орта жагдайлары бүл өсуді шектейді,
іс жүзіндегі жу логисгикалың қисықііен (Б) сшіатта-
лады. Теориялың және іс жүзіндегі өгудің арасындагы
айырмашылық ортаның қарсылыіын сшіатгайды (9ч,урт),
9-гуррт. Популяцияның санынын өсуінін экспоненциалды (А)
жэне логисгикалык (Б) кисыктары
70

Популяцияның жалиы саны маусымдық, көижыл-
дың иериодты емес (мысалы, зиянкестердің санының
шектен тыс кү(>т артуы) өзгерістерге үіпыраи отырады.
ІІонуляция санының осындай өзгерістері оның
санының динамикасы болып табылады.
Поііуляция санының ауытңуының төмендегі шартты
себептерін атап көрсетуге болады:
1)	азық мөлшерінің жеткілікті болуы ионуляция
санының артуына әкеледі, бірақ өсудің
максималды шамасында азық шектеуші фактор
болады. Азық қорының жетіспеуі понуляция
санының кемуіне даеледі;
2)	нопуляңия санының артуы мен кемуі мекен
ету ортасы үшін бірнеше іюпуляциялардын,
бәсекелесу ііроцесінде байңалуы мүмкін;
3)	жыртқышііен, жемтік паразитпен иесі арасын-
дагы күрделі өзара қатынастар поиуляция
санының ауытқуының бір гебебі бола алады;
4)	Абиотикалық факторлар (темнература,
ылгалдылық, ортаның химиялың қүрамы
және т.б.) иопуляциялар санына көи әсер
етеді және олардың едәуір ауытқуларын
тугызады.
Популяция тыгыздығының белгілі бір оитимумы бо-
лады. Осы онтимумнан ауытқу иайда болганда оны
реттеудің иопуляция ііиілік механизмдері іске ңосылады.
Поиуляция тыгыздыгының өсуі көптеген бунақ
денелілердің дараларының мөліперінің кішіреюімен,
өнімділігінің төмеидеуімен, дернәс.ілдері мен қуыршаң-
тардың өлімінің артуымен, даму жылдамдыгының
өзгеруі, жыныстық қатынасының өзгеруіне әкеледі
Де, иопуляцинның белсенді бөлігін кемітеді.
Поиуляция тыгыздыгының ілектен тыс артып кетуі
каннибалнзм (француз тілінен аударганда cannibaie —
аДам жегіш) қүбылысын тугызуы мүмкін. Мысалы,
71

ұн ңұрттарының өздерінің жұмыртқасын жеуі. Кан-
нибализм кейбір балыңтарда, қосмекенділерде және
т.б. жануарларда байңалады.
Поиуляция ішілік реттеуші механизмге эмиграция
жатады. Эмиграция — берілген ареалдың қолайсыз-
дау бөліктеріне іюпуляцияның бір бөлігінің ррын
ауыстыруы. Тіләннің кейбір түрлерінде иоиуляция
тыгыздыгының артуы қанатты даралардын, пайда бо-
луына әкеледі де, олар басқа территорияга орын
ауыстыра алады. Тыіыздық артын кеткен жагдайда
бірқатар сүтқоректілер (әсіресе тышқан тәрізді кемі-
рушілер) мен қүстарда да эмиграция байқалады.
Понуляция тыгыздыгы омтималды деңгейден тө-
мендеіен жагдайда олардың көбею кезіндегі өнім
ділігі артьш, ерте жыныстың жетілуге вкеледі.
ІІопуляция санын реттеудің кейбір механизмдері
түрішілік бәсекелестікті болдырмауы мүмкін. Мысалы,
егер ңүстар өзінің үясын әнімен белгілейтін болса,
басқа жүіі жерге үя салады. Көитеген сүгқоректі-
лердің салган белгілері әр жануардың аң аулайтын
территориясын белгілейді. Вүл қүбылыстардың барлыгы
түрішілік бәеекені жойьш, поауляцияның тыгыз-
дыгының тектен тыс артып кетуіне кедергі жасайды.
И.И. Шмальгаузен (1884—1963) барлық биологиялық
жүйелер белгілі бір дәрежеде өздігінен {:>еттелуге, ягии
юмтстазга қабілетті (грек тілінен аударганда homoios —
уқсж\ сол, stasis — ңозгалыесыз, турақтьі) болады деді.
Гомеостаз — тірі жүйелердің, соның ішінде иоііу-
ляңиялардын, қоршаган ортаның өзгермелі жагдайында
түрақты динамикалың тепе-тендікті үггаі і түруга ңабілеті.
Динамикальщ тепе-тендік дегеніміз популяция
санының белгілі бір орташа ілама шекарас.ында
ауытқуы. Гомеостаз терминін 1929 жылы гылымга
енгізген У. Кеннон.

Ең алдымен әрбір жеке дара, содан соң гана
иоиуляция гомеостатикалық жүйе болып табылады.
Популяция санын реттеудің маңызды механизміне
стресс-реакциялар жатады.
Қандай да бір факторлардың қолайсыз әсеріне
жауан ретінде агзада екі тииті реакция иайда болуы
мүмкін: арнайы заңымдаушы агенттің табиғатына
байланысты (мысалы, салқын темііература әсер еткен-
де жылу өндірудің артуы), және жалпы реакция,
ағзаның өзгерген жагдайларга бейімделуі.
2.2.	Биотикалық факгорлар
Биотикалык фактор дегеніміз даралар мен иоиу-
ляциялар арасындагы өзара әсерлердің түрлері. Био-
тикалық факторлардың екі тобы белгілі: түрішілік
(гомотиитік, грек тілінен аударганда homoios — бірдей)
және түраралық (ютеротиптік, грек тілінен аударганда
heteros — әр түрлі).
Гомотиптік реакциялар бір түрдің дараларының
арасында бащалады. Гомотингік реакңиялардың ішінен
экологиялың маңызды түрлеріне тон иен масса,
түрітілік бәсекелестік эффектісін атауга болады.
Топтык эффект — топ ңүрын тіршілік ету мен
ондагы даралардың санының олардың мінез-қүлқына,
физиологиясына, дамуы мен көбеюіне әсері.
Көптеген бунақденелілердің (тарақандар, қанатты
шегірткелер және т.б.) тоита жеке тіршілік етуге қа-
раганда заг алмасуы, өс,уі мен дамуы жылдам жү|юді.
Көіітеген жануарлардың түрлері тек үлкен топқа
біріккенде гана қальшты дамиды. Мысалы, африка
иілдерінің өмір с.үруі үшін үйірде 25 дарадан кем
болмауы керек, ал солтүстік бүгыларының өнімділігі
73

жогары үйірлері 300-400 дарадан кем емес. Топта-
ныи өмір сүру жануарлардың азыгын іздеу і мен
табуын, жауларынан қоргануын оңайлатады. Қасқыр-
лар үйірі ірі жануарларга иіабуыл жасайды, ал
жеке даралар мүны жасай алмайды. Бірқазандардың
үйіріне балықтарды таяз суға айдап үстау оңай.
Бірігіи тіршілік ету кезінде өмір сүру қабілетінің
артуына әкелетін физиологиялық нроцестердің тиім-
ділігін «топтық эффект» деи атайды. Ол жеке дараның
өзінің түріне жататын дараның қасында болуына
психофизиологиялық реакциясы түрінде көрінеді М ы
салы, ңой жеке болса тамыр согуы, тыныс алуы
жиілейді, ал жақындап келе жатқан үйірді көргенде
бүл процестер қалмына келеді. Жалгыз қыстайтын
жарқанаттардың зат алмасу деңгейі, колониямен са-
лыстырганда жогары болады. Бұл энергияны көп
жогалтуга, нятижеде өлімімен де аяқталуы мүмкін.
Көптеген жакуарлардың тоитан тыс өнімділігі іске
асиайды. Көгершіндердің кейбір түрлері егер басқа
қүстарды көрмесе жүмыртқа салмайды.
Тоитың эффект жеке тіршілік етегін түрлерде
байңалмайды. Егер мүндай жануарларды біріе гүру-
га мәжбүр етсе, олардың көитеген корсеткіштері қа-
лыпты шамадан ауытқиды. Мысалы, қүлақты кірпілерді
тоита үстаса жеке кірнімен салыстырганда 134%-га
оттегін көп ііайдаланады.
Даралар саныньщ шектен тыс артуы мен попу-
ляция тыгыздыгыньщ артуы арқылы массалың эфнрект
қоршаган ортаны өзгертеді. Масса эффектісі өнімділік,
өсу жылдамдыгы жануарлардың өмір сүру жасына
кері әсер етеді. Мысалы, ұндагы үн қүртынын,
поиуляциясының дамуы барысында экскременттер,
түлеу өнімдері жиналыа, үнның мекен ету ортасы
ретіндегі қасиетін нашарлатады. Бүл осы бунақдене-
74

лілер non уляциясындағы өнімділіктің төмендеуі мен
өлімнің артуына әкеледі.
Табигатта тоитық эффект иен массалық эффект
бір уақытта байқалыи отырады.
д[Юір жануардың түрі бойынша түрдің оитималды
мөлшері мен иоиуляцияның оптчмалды тығыздыгы
болады (Олли иринцииі).
Гомотиптік реакцияларга түріиіілік бәсеке де жа
тады. Себебі, негүрлым бәсекелестердің қажеттіліктері
үқсас болса, бәсекелестік жоіары болады.
Гетеротиитік реакциялар әр түрге жататын дара-
лар арасында байңалады (2-кесте).
2-кесте
Гетеротиптік реакции.іардын түрлері
№
1 Vrcpi mi нтік реакциллар
А гүрі
Н түрі
1.
Ііогокелегтік
2.
Симбиоз
+
+
Оріптсгтік бірігіи тіршілік ету
+
+
/
К< іммічісали.чм
+
0
Г).
Аммемгаличм
()■
6.
Жырткымітың
+
7.
1 Іарачитнзм
+
ІІІпртгы or.nri.nrp: «()>> — беріліччі гүргі' осср стмойді;
«+>> — кшяіілі.і ix'cp;
«—>> — цшіайгыз (тсріг) огор.
Бәсекелестік. Азық, өмір сүру ортасы және басқа
қажетті жагдайлар үшін болатын даралар арасын-
дагы кері әсерлер. Мысалы, түраралық бәсекелестікке
сілеусін мен росомаха арасындагы азық үшін бәсе-
келестікті айтуіа болады. Бәсекелестік тікелей немесе
Жанама болуы мүмкін.
Тікелей бәсекелестік — даралардың бір-бірімен аі-
рессивті шекісін ңалуы немесе өеімдіктер мен мик-
Роорганизмдердің улы заттарды бөліп шыгаруы ар-
Қылы көрінеді.
75

Жанама бәсекелестік кезінде даралар арасында
тікелей өзара әсер болмайды. Ол аралық звено — әр
түрлі жануарлардың бір ресурсііен қоректенуі, ал ол
ресурс шектеуші фактор болуы арқылы жүзеге асады.
Тіршілік ироцесінде көптеген өсімдіктер, жануар-
лар мен микроорганизмдер қоршаган ортага газ тн-
різдес, с.үйың және қатты заттарды бөліи шыгарады.
Белгілі бір биологиялық белсенділігі бар бүл заттар
басқа агзаларга әсер етеді. 1937 жылы неміс ботанигі
X. Молиш оган аллелопатня деген атау берді (грек
тілінен аударганда allelon — өзара, pathos — әсер ету\
Аллелопатия дегеніміз — зат алмасудың арнаулы хи-
миялың өнімцері арқылы агзалардың өзара әсері.
Көбінесе аллелонатия бір түрдің екіншісін басуы
арңылы көрінеді. Мысалы, бидайық пен арамшөитер
мәдени өсімдіктердін, жаңі^қ иен емен өздері бөлііі
іиытріан заттармен шөитесін өсімдіктер/щ өсуін тежейді.
Симбиоз (селбесу) дегеніміз — әр түрге жататын
даралардың екі жақты иайдалы бірігіп тіршілік етуі.
Жануарлардагы симбиозга мысал — шаян мен
актининның бірігін тіршілік етуі жатады. Актиния
шаянның арқасына бекінііі оны атпа жасушалары-
ның көмегімен қоргайды, ал актиния шаяннан қал-
ган тамақ ңалдыңтарымен ңоректенеді және оны
қозгалыс қүралы ретінде иайдаланады. Жоғары дә[)е-
жеде дамыган симбиозга термиггер мысал бола алады. |
Олардың ас қорыту жолдарында талшықтылар ме-
кендейді. Термиттер целлюлозаны гидролиздеуші фер-
менттерінің болмауына қарамай ағашиен қоректенуге
қабілетті. Мүны олардың орнына талшықтылар жүзе-
ге асырады. Ал нәтижеде түзілетін қантты термиттер
иайдаланады. Термиттер осы ішек фаунасынсыз тір-1
шілік ете алмайды.
76

Өсімдіктердің арасындағы симбиозга жақеы мысал —
қыналар. Қыналар балдырлар мен саңырауңүлақтар-
дың селбесііі тіршілік етуі нәтижесінде түзіледі.
Әріптестік бірігіп тіршілік ету. Екі иоауляция
бірлестік түзеді. Бірақ бүл бірлестік міндетті емес. Әр
түр бөлек тіршілік ете алады, бірақ бірігіи тіршілік
ету екеуіне де пайдалы. Мыгалы, қүстардың бірнеше
түрінің бірігіп үя салуы, тырна мен крачка, олардың
бірігіи өмір сүруі жауларынан қоргануды жеңілдетеді.
Комменсализм (француз тілінен аударганда commensal
—	бірге тамақтану). Бір агза екшшісінің есебінен тір-
шілік етеді, бірақ оган ешқандай зиян келтірмейді.
Комменсализм иаразитизмге ңараганда симбиозга жа-
қындау. Мысалы, жабысқаң-балық ірі балықңа бекі-
ніп алады да, онымен бірге ңозгалады және оның
тамагынан қалган загтармен коректенеді.
Жер бетінде мекендейтін қоңыздарда (қиқоңыз, өлек-
се ңоңызы және т.б.) гамазды кенелердің ңозгалғыш
дернәсілдері кездеседі. Осындай әдіспен олар таралады.
Амменсализм (лагын тілінен аударганда mensa —
тамаң, азық). Бір иоиуляция үшін қолайсыз болып
табылатын өзара қатынастар. Мысалы, зең саңырау-
қүлақтарының бактериялармен қагынасы. Зең саңы-
рауқүлақтары бөліи шыгарган антибиотиктер бакте-
рияларды жояды. ^
Жыртңыштың. [Іоиуляциялардың біреуі екіншісіне
қолайсыз әсер ете отырыи, иайда алады. Әдетте жемті-
гін жыртқьші өлтірііц онымен ңоректенеді. «Жыртқьші —
жемтік» ңатынасының негізінде қоректену тізбегі
жатыр. Жыртқыштарды зиянды жануарлар деп бір
жақты қарастыруга болмайды. Себебі, әдетте жырт-
Қьіштың аузына ауру және әлсіреген даралар түседі
Де, аурудың таралуының алдын альш, популяцияны
(“ауы қты рады. Мысалы, қасңырлар орманды тундра
77

мен гундрада солтүстік бұгыларының интенсивті
көбеюі мен тіршілік қабілеттілігін арттырады.
Паразитизм (грек тілінен аударганда parasitus —
арамтама^). Бір түр (иаразит) екіншісінің (иөсі)
денесінің ішіне не бетіне бекініп, иесінің есебінен тір-
шілік ететін түраралың қарым-қатынастарды иаразитизм
деіі атайды. Адам тамаққа шикі немесе шала иіскен
етті иайдалануы натижесінде сиырдың тасиа қүртта-
рын жүқтырады. Адамның ас қорыту жолына түс-
кен ңүрттар ересек тасііа қүртына айналын, сорғыш-
тарымен ішек қабырғасына бекінеді. Адамның ішек-
тері ңүртты сумен, ңорекиен және жылы ортамен
қамтамасыз етеді.
Биотикалык ка тынастардың түрлердің санын
реттеудеіі маңызы. Түраралық ңарым-қатынастар био-
ценоздардагы агзалар санының динамикасында зор
рөл атқарады. Жыртңыштар жемтіктерін жоя отырыи,
олардың санына әсер етеді. Паразиттердің де әоері
осындай, иесін әлсірете отырын, олардың көбеюін
тежейді, тіиті өліміне де әкеліи соқтыруы мүмкін
Бәсекелестік қатынастарда, жыртқыиітың нен иа-
разитизм құбылыстарына ертеден эколоітар назар ау-і
дарып келген. Солардың ішінен А. Лотканың (1923,;
1925 ж.ж.) жүмыстары ерекше орын алады. Ол алгәші
рет жануарлардың паразит — иесі жүйесіндегі озара
ңатынаотардың математикалың үлгісін (модель) үсынды. I
А.	Лотканың жасаган түжырымы: наразиттердің
өздерінің иелерін жоюы тек ііаразиттердің санына гана
емес, иесінің санына да тәуелді болады. Иесінің бел-І
гілі бір санына сәйкес келеді және иесінің поііуля-І
циясының тыгыздыгының артуына байланысты паразит
иоиуляциясының тыгыздыгы артады. ІІаразит саны-І
ныц аріуы иес.інің санының кемуіне әкеледі де, соңгы-І
сы қайтадан иаразиттер санының кемуіне әкеледі ОсыІ
78

лайша голңынды түрде иесі мен паразиттің поиуля-
цияларының саны иериодты түрде ауытңып отырады.
Мүнда динамикалың өзін-өзі реттеуші жүйе жү-
мыс істейді. Ііаразиттің санының арту толқынынан
соң, иесінің санының арту толқыны кезектееіп келіи
отырады. Паразит — иесі жүйесіндегі популяциялар-
дың өзара әсерлесу үлгісі жыртқыіп пен оның
жемтігінің өза[)а әсеріне толық снйкес келеді.
Өзінің зерттеулері негізінде В. Вольтерр үиі заң-
ды түжырымдайды:
1)	иериодтық цикл няңы. Екі түрдің санының
ауытқулары иериодты болады. Жыртқыш
іірн жемгігінің поііуляцияларының өсу коэф-
фициенті мен бастапқы салыстырмалы саны-
на байланысгы болады;
2)	орташа шамалардың сақталу заңы. Екі түр-
дің популяцияларынын, орташа саны бастап-
қы санына тауелсіз, поиуляцияның үлкеюі
мек кішіреюі, жыртқыштардың көбею интен-
синтілііі түрақты болганда, түрақгы болыи
қалады;
3)	орташа шамалардың бүзылу заңы. Егер екі
түрдің даралары олардың иопуляцияларының
тыгыздыгына иропорционалды түрде жойыл-
са, онда жемтігінің поііуляцинсының орташа
саны артады, ал жыртқыш іюпуляциясында
кемяді.
2.3.	Бэсекелестік ығыстыру ережесі
Экожүйелердеіі әр түрлі байланыстардың түрлерін,
°лардың жүмыс істеу механизмдерін түсіну үшін
79

маңызды экологиялық түсініктердің бірі — экология-
лық ңойма (экологическая ншма) үгымын білу ке|:)ек.
Әрбір түр немесе оның бөліктерінің (ііоііуляціія-
лар, әр түрлі деңгейдегі тоіітары) қоршаган ортада
белгілі бір орны болады. Мысалы, белгілі бір жа-
нуардың түрі өзі қоректенетін заттардың қүрамын
немесе қорекгену уаңытын, көбейетін орнын, багиа-
насын жане т.б. өз еркімен өзгерте алмайды. Келті-
рілген мысал экологиялық ңойма не оның жеке-
ленген элементтерін сииаттайды
Экологинлың қоііма дегеніміз — агзаньщ табигат-
тагы орнын және оның бүкіл тіршілік ету жагдай-
ларын немесе тіршіліктегі орнын, игни ңоршаган
ортага, қоректің түріне, қоректену уақыты мен әді-
сіне, көбейетін орныиа, басианасына және т.б. ңаты-
насының жиынтыгы. Бүл түсінік «мекен ету орны-
нан» көлемді және мазмүнды үгым. Одумның түсін-
діруі бойынміа мекен ету орны агзаның «мекен-
жайы» (адрес), ал экологиялық қойма оның «маман-
дыгы» болып табылады. Бір жерде әдетте әр түрге
жататын көптеген агзалар тіршілік етеді. М ысал ы,
орманда жүздеген өсімдіктер мен жануарлардың түр-
лері мекендейді, бірақ олардың әрқайсысының өзінің
мамандануы — экологиялық ңоймасы болады.
Ормандагы қоян мен тиін бір жерде мекендейдіі
Бірақ, олардың экологиялың ңоймасы әр түрлі: тиін
негізінен агашта тіршілік етеді де, агаштың түқым-
дары мен жемістерімен ңоректенііі, сонда көбейеді.
Қоянның бүкіл тіршілік циклі жер бетімен байла-
нысты болады.
Егер агзалар әр түрлі экологиялық қоймада ор|
наласса, онда оларда бәсекелестік ңатынастар болмай-
80

ды. Мұндай қатынастарды нейтралды деіі қарасты-
рам ыз.
Әрбір экожүйеде бір экологиялық қойманы не
оның элементтерін қажет ететін (ңорек, басиана және
т.б.) түрлер болады. Мұндай жагдайда экологиялық
қойма үінін бәсеке міндетті түрде орын алады.
1930—1934 жылдар аралыгында Г.Ф. Гаузе инфу-
зориялардың екі іюііулнңиясынан тұратын жүйеде
эксперименттер жүргізді. Эксиерименттерде жыртқыіл —
инфузорин дидиниумның өзінің жемтігі — инфузория
кебісіиені толық жойыи жібере алатыны, бірақ
содан соң қоректің жетісиеуінен өзінің өлетіні көр-
сетілді. Егер жемтіктің жеке дараларының тірі қа-
луына жагдай жасалса, сақталыи қалган жемтік
даралары жылдам көбейеді.
Гаузе лринцииі бойынша экологиялық жагдай-
лары үқсас екі түр үзаң уаңыт бір экологиялық
қоймада тіршілік ете алмайды.
Жыргқыіа (иаразит) — жемгік (ие) жүйесіндегі
түраралық өзара ңатынастар таза күйінде табиғатта
болмайды. Себебі, жыртқыш тек бір түрмен ганә
қоректенбейді.
6	-3/17
81

3 - т a p a у
БІРЛЕСТІКТЕР ЭКОЛОГИЯСЫ
(синэкология)
Синэкология (грек тілінен аударганда syn —
бір/г) — әр түрге жататын өсімдіктер, жануарлар мен
микроорганизмдердің іюііуляцияларының ассоциацияларын
(биоценоздар), олардың қалыптасу жолдары мен қор-
піаган ортамен өзара әсерін зерттейтін экологияның
бөлімі. Жеке гылыми багыт ретінде синэкология 1910
жылы Халыңаралың ботаникалық конгрессте бөлінш
шықты. «Синэкология» үгымын гылымга енгізген
швейцар ботанигі К. Шретер больш есептеледі.
Әр түрдің ноиуляцияларынын, макрожүйелерге бі-І
рігуінен — бірлестіктер немесе биоценоздар түзіледі.
Бчоценоз (ірек тілінен bios — өмір, koinos — жалііьк
ортаң) — қоршаган ортаның бірдей жагдайында біріеі
тіршілік ететін өсімдіктер, жануарлар мен микроор-І
ганизмдер іюпуляцияларының жиынтығы. «Виоцөноз»
үгымын 1877 жылы неміс зоологы К. Мебиус (1825-1
1908) үсынды.
Ешқандай биоценоз қоршаган ортадан тәуелсіз, иеі
одан тыс өздігінен дами алмайды. Нәтижесінде жекеі
боліктерінің күрделі өза[)а әсерлері ңалыіітасқан, тіріі
және олі компоненттерінің жиынтыгынан тұратыні
белгілі бір комплексгер түзіледі.
Белгілі бір дәрежеде біртекті жагдайлармен сиj
иатталатын, агзалардың белгілі бір бірлестігімен
(биоценоз) қоныстандырылган кеңістік — бчотои (греч
тілінен аударганда lopos — орын) деи аталады. Егеі
биотопты биоценоз омір гүретін орын ретінде сшіат|
тасаң, онда биоценозды белгілі бір наңты биотоиКІ
тән, тарихи қалыитасқан агзалар комплексі деи КЧ
растыруга болады.
82

Кез келген биоценоз биотоішен бірігіп, одан да
жогары діэңгейдегі биологиялық жүйе — биогео-
ценозды түзеді. «Биогеоценоз» ұғымын 1940 жылы
В.Н. Сукачен ұсынган.
В.Н. Сукачев (1880—1967) биогеоценозга мынадай
анықтама берген — «жер бетінің белгілі бір бөлігін-
де табиги жағдайлары біртекті (атмосфера, тау жы-
ныстары, өсімдіктер, жануарлар әлемі, микроорганизм-
дер дүниесі, топырақ және гидрологиялық жагдайлар)
бірлестік, ол езін қүрайтын комионенттердің өзара
әсерлесу ерекшеліктерімен, белгілі бір зат және энер-
гия алмасуымен, басқа да табигат ңүбылыстарымен,
ішкі қарама-ңайшылықты біртүтастыңііен ешіаттала-
тын, үнемі қозгалыста, дамуда болатын жиынтық».
«Биогеоценоз» үгымы шет елдерде кеңінен таралган,
1935 жылы А. Тенсли үсынған «Экожүйе» үгымына
жақын. Экожүйе деіъніміз — зат, энергия және
аңиараттар алмасу нәтижеоінде біртұтас ретінде тіршілік
ететін кез келген өзара әрекеттесуиіі тірі агзалар мен
қоршаган орта жағдайларының жиынтыгы (10-сурет).
Кейбір галымдардың көзқарасы бойынша «биогео-
ценоз» үгымының мазмүны негізінен зерттеліп отыр-
ган макрожүйенің ңүрылымдық синаттамасын берсе,
ал «экожүйе» үгымы ең алдымен оның функңионал-
дық мәнін көрсетеді. Экожүйеге қүмырсқа илеуі,
орманның бір бөлігі, түтас орман, космос кораблінің
кабинасы, ландшафт және бүкіл биофераның өзі- мысал
бола алады. Жалііы алғанда биогеоценоз экожүйеге
катысты жекеден жалиыга қарай қагынаста болады.
Табиги экожүйелер көлемі бойынша әр түрлі
болуы мүмкін: су ңоймасы, мүхит, шалғындық, ор-
Ман, тайга, дала.
Экожүйе — агзалар мен абиотииалық ортадан,
°лардың әрқайсысы бір-біріне әсер ететін тірі таби-
Мттһің негізгі функционалдық бірлігі. Экожүйенің
83

тіршілік етуі тірі агзалар жиынтыгы мен ортаның
арасында зат, энергия және аңнарат алмасуымен
байланысты.
ІІИОГГСОҢКІІШ (гжожүііо)
ІО сурст. Биогеценоздык (экожүйенің) сызбанұскасы
(Н.П. (лначсн боііһііініп)
Агзалар бейорганикалың ортадан химиялық эле-
менттер мен олардың қосыл ыстарының таралуының
ерекшеліктері туралы аңиарат алады. Вейорганикалық
орта тірі агзалардан олардың метаболизмінің (зат!
алмасуы) өнімдері гуралы ақпарат алады. Тірі ағ-І
залар да бір-бірімен, азық қорының болуы, жыныс-І
тық әріитесіне, агрессия (қарсыласына белгі беру)
84

даэне т.б. ақпарат береді. Табиғаттагы ақиараттық
байланыстар кеңістік және уақытпен шектеледі. Зат
немесе қүбылыс.тың аңиараттық багалылығы ондагы
акиараттың санына емес, кім немесе ненің бұл ақ-
паратты иайдалануына байланысты.
Кейбір зерттеушілер тірі жүйелердің ұйымдасуын
багалау үшін ақаараттың математикалық ілім әрпін
қолдануга талиынган. Бірақ, академик ВА Энгельгарт
атаи көрсеткендей, ақнараттар ілімінің математикалың
асиектілері тіршілік ңұбылыстарының элементарлық
негіздерін анализдеуге әл і де болса сәйкес келмейді.
Экожуйелердің жіктелінуі. Экологиялық жүйелер
функционалдың және қүрылымдық белгілері бойын-
іла ерекиіеленеді.
Функционалдық жіктелу экожүйеге келіл түсетін
энергия көзі, мөлшері және саиасына негізделген.
Экожүйелердің қүрылымдық жіктелуі өсімдіктер
тииіне және ландшафттың негізгі белгілеріне негіз-
делген. Құрлық экожүйелері (биомдар) өсімдіктердің
табиги белгілері, ал су экожүйелері — геологиялық
және физикалық белгілері бойынша ерекшеленеді.
Кең қолданылын жүрген қүрылымдың жіктелу
бойынша галамшарды төмендегі экожүйелерге бөледі:
1)	қүрлық экожүйелері — тундра, тайга, орманды
дала, дала, шөлейт, шөл, тропиктер, тау;
2)	түщы су — агынеыз су (көл, тоган) және
агынды су (өзен, бүлақ, жылга), батнақтар
мен батиақты ормандар экожүйелері;
3)	теңіз экожүйелері — теңіздер мен ашық мүхит.
85

3.1.	Экожүйелердің негізгі типтеріне
сипаттама
Тундра. Тундраның негізгі белгісі — орманның
болмауы. Өсімдіктер дүниесі астық түңымдастардан,
қияр, шагын агашты өсімдіктер мен қыналы-мүкті
бірлестіктерден түрады. Топырагы қышқыл, қоректік
заттарга кедей. Жүқа өсімдіктер жабыны оңай бүзы-
лады және өте баяу қалпына келеді.
Тундрада жануарлардың тіршілік ету аймагы не-
гізінен топырақ-жабын, жер беті және бүталы бел-
деуден құралады. Белсенділігі жылы болатын 3-4:
аймен шектеледі. Қолайсыз кезеңді омыртқасыз жа-|
нуарлар анабиоз жагдайында өткізеді, кейбір жануар-
лар қысқы үйқыга кетеді, кейбіреулері миграция
(қүстар, сүтңоректілер) жасайды. Тундра жануарлары
жыл бойгы санының күрт ауытңуымен сипатталадыі
Бүл табигат жагдайларының көнжылджық циклдеріі
мен өсімдік және жануар текті қоректердің қоры-|
ның ауытқуына байланысты болады.
Топырақ-жабын ңабатында тіршілік ететін саиро-
фагтардың арасында саны бойынша өте үсаң жүмырі
ңүрттар — нематодалар, микроартроиодалар — кол-
лемболалар, кенелер — гамазидалар мен орибатидалар, I
ұсақ ңүрттар — энхитреидалар, жауын ңұрттары мен|
ңосңанаттылардың личинкалары басым.
Биомассасы бойынша бірінші орында жауыні
ңүрттары, негізінен бір ірі түр Норденшельд эй:^ения-
сынан гүрады, оның үзындыгы 30 см-re дейін жетедіі
Әр түрлі ңосқанаттылардың (маса, иіыбын) дернәеин
дері өлген өсімдік қалдықтарымен қоректенін, тун-|
дранын, су ңоймаларында, су түбінде тіршілік етеді.
86

Көптеген тундраның гүлді өсімдіктері анемофилді,
ягни желмен тозаңданады. Бірақ бунақденелілермен
тозаңданатындар да бар. Мысалы, түкті аралардың
дене темиературасы 40"С, шмойотермді деуге болады.
Жыл бойы жасыл өеімдіктермөн үсаң кеміру-
шілер — леммингтер мен дала тышқандары қорек-
тенеді. Палеарктикалық тундраның батыс секторында
Норвегия леммингі мекендейді, ал одан әрі оны
шыгысқа қарай сібір леммингі алмастырады.
Қыста леммингтер әр түрлі бүталардың (сүмбі
тал, ңайың) жанырақтарымен, өркенімен қоректенеді,
ал жазда жидектермен, ңыналармен, саңырауңұлақ-
тармен қоректенеді. Жаз уаңытында олар әрңайсы-
сы 5-6 баладан 2-3, кейде 4 рет көбейеді. Тундра
зонасына Миддендорф тышқаны тән. Олар тун-
драның ең оңтүстік аудандарында тіршілік етеді.
Бүл туыстың басқа да түрлері — солтүстік сібір,
экономка тышқаны кездеседі. Барлың тышңандар бү-
кіл жыл бойы белсенділікиен, ңысқа арнаи індерінде
қорек ңорын жинайды. Көбею жылдамдыгы өте жо-
гары, жылына 3—5 рет 6—10 баладан туады.
Таулы тундралардың Куразияның солтүстік шыгы-
сында және Солтүстік Американың солтүстік батысын-
да қыста үйқыга кететін тиіндер түқымдасына жататын
кемірушілер — суырлар мен сарышүнақгар кездеседі
Үзынқүйрықты сарышүнақ. Беринг бүгазының екі
жагында (жагалауларында) таралган. Систематикалық
жагынан суырлардың екі жақын түрі тіршілік етеді —
Камчатка суыры және Американ аңбас суыры. Бұл.
аңдар ін қазып тіршілік етеді. Қыста үйқыга кетеді.
Бір інде 20-30 аң жиналып ңыстайды.
Еуразия мен Солтүстік Америка тундраларында
Америкада карибу деіі аталатын солтүстік бұгысы кең
таралган. Бүл бойының биіктігі 1,4 м жететін, үлкен
оұтақтанган мүйізі бар бұгылар. Үргашысында да
87

мүйізі болады. Өсімдіктермен, қыналармен, мүктермен
ңоректенеді.
Таулы тундраларда қар қойы немесе жуан мүйізді
ңой кездеседі. Қазіргі уақытқа дейін мускусты қой -
қошқар тек Солтүстік Американың солтүстік жага-
лаулары мен бірңатар полнрлың аралдарда соның
ішінде Гренландияда сақталған.
Тундрада жасыл массамен ңұстар ңоректенеді. Ақ
қүр және тундра қүры жазғы ңоңыр қауырсында-
рын қыста аңңа ауыстырады. Жаиырыңтармен, бүр-
шіктермен, жидектермен қоректенеді.
Тундра құстарының көишілігі жыл қүстары. Қаз-
тәрізділер негізінен өсімдіктермен қоректенеді. Аққу-
лардан — тундрада кіші ақңу немесе тундра аққуы,
ңаздардан — аңмандайлы қаз және шиқылдаққаз, ка-
заркалардан — қара және канада казаркалары кездеседі.
Қүстардың ішінде шүрілдектердің 2 түрі, татрең-
нің 3 түрі тіршілік етеді. Олар бунақденелілермен және
олардың дернәсілдерімен, өрмекшілермен, моллюска-
лармен, ңүрттармен, ұсақ шаянтәрізділермен ңорекге-
неді. Гундрада шағала тұқымдасының кейбір өкіл-
дері үя салады, мысалы ңызгылт шагала және айыр
қүйрың шагала.
Зоофаг жануарларга тоиыраң жабын белдеуінде
тіршілік ететін жыргқыш нематодалар, өрмекшілер, үсаң
жыртқыш көиаяқтылар, қүмырсқалар жатады. Құмырс-
қалардың тек бірнеше түрі гана кездеседі Мысалы, ио-
ляр қүмырсңасы. Ақ үкі немесе иолярлың үкі, ңарсақ
лемммнгтер мен дала тышқандарымен қоректенеді
Т ундра қасқыры солтүетік бұгыларына шабуыл |
жасайды, кемірушілермен қоректенеді.
Ірі сүңқар — лашын негізінен әр түрлі қүстарга|
шабуыл жасайды. Тундра зонасының жартасты жаіа-
лауларында қүстардың жиналган үялары — күе база-І
ры ңүрылады. Мүнтазқүстар, шагалар көи. Кейбір ау-І

дандарда, аралдардың қүмды жагалауларында теңіз сүт-
ңоректілері — морж және гренландия түлені кездеседі
Тайга. Нореалды қылқанжаиырақты ормандар
тайга деірн ашен белгілі. ІДиркумиолярлық зона түзе
отырыа үздіксіз белдеу түрінде Евразия, Солтүстік
Америка арңылы өтеді. Р^вразиядагы қылңанжанырақты
ормандардың енінің максимумы Енисей мен Леиа
өзендерінің аралыгында болса, Солтүстік Америкада
Тының мүхит жагалауларында.
Тайганың климаттық жагдайлары салыстырмалы
түрде қысқа вегетацинлың кезеңімен, салқын ңыс,
салыстырмалы түрде салңын жазбен сипатталады.
Тайга ормандары моно немесе олиго - доминантты,
әдетте қараиайым жәнә анық бөлінген белдеулік қү-
рылым тән. Агашты, бұталы, піөптесін өсімдіктер
белдеуім және ңыналы-мүкті тоиыраң қабатын бөліп
көреетуге болады.
Қылқан жаиырақты агаіптардың түрлері — шырша,
арша, қарагай, самырсын — бүкіл тайга бойыңдагы
негізгі орман түзушілер.
Солтүстік Америкада жогарыда аталгандардан басңа
тсуга және дугласий агаштары өседі. Евразия мен
Солтүстік Американың негізгі орман түзуші ағашта-
рының арасында ортаң түрлер жоқ, себебі, миоцен-
нен бастаіі Азия мен Солтүстік Америка ормандары
ар түрлі жолмен дамыган.
Орман түзушілердің экологиисына байланысты тайга
ормандары қара ңылқан жапырақты (шыршалар, са-
мырсьін, сібір қарагайы т.б.) және ашық ңылқан
жапырақты (ңарагай, балңарагай) болып бөлінеді.
Түикілікті қылқанжапырақты ормандар өрт пен
кесуден соң екінші ретті ұсаң жапырақты (ңайың
^різділер) немесе ашық қылқанжапырақты қылқанын
түсіретін, негізінен қарагайлы ормандармен алмасады.
89

Өрт — үзақ тарихи кезеңде тайга биоценоздарыщ
әсер етіп келген маңызды фактор. Олар өсімдіктерду
отңа қарсы төзімділііін ңамтамасыз ететін әр түр|
бейімделулердің иайда болуына әкелді. Олар өртта
кейін күйген жерлерде өсуге бейімделгөн. Мысалц
күреңот (Иван-чай). Өрттен кейін қылңан жапыраңты
ормандардың ңалііына келуі бі]
таралган. Одан тыс тек Скандинавия түоепнде жәнеі
Солтүстік Европаның кейбір аудандарында таралгані
Кдра қылқанжаныраңты ормандардың таралуы қоңырі
жай салңын және ылғалды, әлсіз континенталді
климатқа тәуелді. Қара ңылңан жаиыраңты ормані
дардың негізгі орман түзушілері еуроаа шыршасы жэ|
не с.ібір шыршасы, сібір қарагайы больш табыладЛ
Орыс жазыгында қара ңылңанжаиыраңты ормандарді
шыршалар басым.
Континенталды климатта сібір балқарагайы меі
даур балқарагайынан қүралган ашық қылқанжан»
рақты ормандар таралады. Балқарагайлы ормандар әда
те, ңосііасыз, монодоминатты больш келеді. Кәдімг
қарагай ормандары тайга зонасында қолайсыз тір
шілік ету аймақтарын қамтитын үлкен территорин
ларды алыи жатыр. Қарагайлы ормандар ертедег
аллювиалды жазықтарда, ңүмды террасаларда, торфть
батиаңтарда өседі.
Қарагай — жылдам өсетін, жарық сүйгіш. жыл
мен ылғалды қажетс.інуі онша емес. ағаш, апн.ік жер
лерде оңай өседі. Солтүстік Американың циркумб
реалды тайга зонасы, еуроазияның ормандары тәріз
ңарақылңанжаиырақты ормандары климаты жүмса
территорияларда таралса, ал анағұрлым континеіши
ды жаідайларда олар қарағайлы ормандармен алм
сады. Солтүстік американдық аймақтың дендрофлорасі
еуроазияның ормандарына қараганда түрлік қүрамі
Евразияда тайга негізінен

бай. Әсіресе, ңылқанжапырақты түрлердің негізгі көи
түрлілігі Тынық мүхиттың бөлігінде шогырланган.
Солтүстік шекарасын қылқанжапырақтылардың үш
түрі қүрайды — ақ шырша немесе канада шыр-
шасы, қара шырша, американ балқарагайы. Кейбір
•жерлерде оларга қагазды ңайьщ араласады.
Еуразиядан айырмашыльны мүнда қарағайдың
түрлері көи. Ең көіі таралгандары Бэнкс қарагайы,
веймут қарагайы. Олар негізінен қүргақ қүмды то-
иыраңтарда өседі. Тайга зонасының оңтүстік бөлік-
терінде орман түзуші ретінде канада тсугасы, шы-
гыс туясы найда болады.
Алясканың ең континенталды бөлігі Маккензи
бассейні ңұргаң, сирек ңарагай мен балңарагай ор
мандарының басым болуымен сииатталады.
Тынық мүхит жагалауының (батыс ормандары)
ең қолайлы климаттың жагдайда дамиды. Ауаның
ылгалдылыгы жоі’а[)ы, жауын-шашын мөлшерінің көіі
болуымен сипатталады (1000 мм-ден астам), жылдық
темііерагура амилитудасы 11—13°.
Бүкіл зонада 4 доминантты туыстың — туя, тсуга,
исевдотсуга, самырсынның басымдылығы байқалады. Ал
оңтүстікке қарай Эніольман шыршасы, секвойя иайда
болады. Ормандар бірінші бегщеудің иолидоминантты-
лығымен сииаггаладьі. ІІсевдотсугалар немесе дугласии
агәштарының биіктігі 75 метрге, ені 180 см, ңатііарлы
туяның биіктігі 60 метріе, ені 240 см-ге жетеді.
Мәңгі жасыл секвойя ормандарының өзіндік е^іекиіе-
лігі бар. Олар ертедегі іх)ларктикалың туысқа жатады,
Секвойя — реликт, бірақ көитеген реликттерден
айырмашылығы, оның ареалының қысқаруы байқал-
майды. Секвойя әлемдегі ең биік агаштардың біріне
жатады. Биіктігі 112 м, ені 18 см. болады және 500
жылга дейін өседі. Орташа өмір сүру жасы 1800—
2000 жылга дейін. Оган жақын туыс — мамонт агашы
91

(альш секвойя) қазір жеке туысқа жатқызылады.
Жасы 4000 жыл. Мәңгі жасыл секвойядан айырма-
шылыгы, мамонт агашы жойылып бара жатңаи түр.
Тынық мұхит жагалауындагы ормандар өнімділігі
жогары бірлестік болыл табылады. Агаштың қоры
мысалы Британиялың Колумбия ормандарында 950 м/га.
Тайгадан оңтүстікке қарай аралық аймаң жатыр.
Онда нагыз жапырақ түсіретін және қылңанжаиы-
рақты ормандар, біраң онымен қатар аралас қылқан
жанырақты, жалпақ жаиыраңты ормандар да дамиды.
Жануарлар дүниесі бүлан, қоңыр аю, сілеусін, тиін,
сусар, ор қоян, түлкі, еліктерден және т.б. түрады.
Тайга қүстарга бай, онда ңүр, саңырау қүр, тоңылдақ
қайшыауыз, үкі және т.б. тіршілік етеді. Бауырымен
жоргалаушылардан кәдімгі Kaf>a жылан, тірі туатын
кесіртке кездеседі. Бунақденелілердің түрлері өте көп.
Дала. Қоңыржай белдеудің ксерофилді бірлестік-
тері әр түрлі аталады. Ксерофилді шөптесін өсімдік-
тердің таралу аймагына әр түрлі үзақтагы қыс, жылы
қүргақ жаз, жаздағы жауын шашын мөлшерінің
максимум болуы тән. Солтүсгікте қаңтардың орташа
температурасы 20°С, абсолюттік минимум 5()°С-га дейін
жетеді, ал оңтүстігінде бірде-бір айдың температурасы
0"-тан төмендемейді.
Ксерофилді, шөитесін өс.імдіктердің таралу айма-
гына жылы, қүргақ жаз тән. Еуразия далалары үшін
климаттық көрсеткіштер — шамамен орташа жыл-
дық температура 3,0—7,5"С, оңтүстік аймаңтарда —
10°-қа дейін, ең жылы ай шілденіқ орташа темие-
ратурасы 19,5—24,5"С, жылына 300—500 мм жауын-
шашын, соның іпіінде 160—180 мм-і жазда түседі.
Шыгысқа қарай климаттың континенталдыгы артады.
Г. Вальтер (1975) бойынша далаларда ңуаңшылың
әдетте көкгем мен жазда байқалады.
92

Солтүстік американдық іірериялардың климаты
далаларга ұқсас, Нагыз прериялардагы жауын-ша-
шын мөлшері 700 мм. Құрғақшылық жылдары 25%-
ке дейін кемиді. Темиература, әсіресе қыс айлары-
ның темиературасы, ендікке байланысты өзгереді.
Пампа далалар мен иериялардан анагұрлым қо-
лайлы температуралың режимімен ерекшеленеді. Аяз-
дар болыіі тұрганымен салқын, ңыс кезеңі болмайды.
Буэнос-Айрестің орташа жылдың температурасы
16,6"С, орташа минималды темиературасы — 5"С,
аязы жылына 12 күннен артиайды. ГІамііага күшті
желділік тән. Жылдың жауын-шашын мөлшері сол
жылдың қалай болуына байланысты өзгеріи оты-
рады (2030—550 мм/жылына).
Оңтүстік Жаңа Зеландияның табиги астық тү-
қымдас туссокаларында 500 мм-ге дейін жауын-шашын
түседі. Қүргақ жазда, ортаіиа жылдың темііература
10-11(ІС, абсолюттік минимум — 5—12°С.
Қоңыржай климаттың астық түқымдас өсімдікті
далалары бірқатар жалпы белгілермен сипатталады.
Солтүстік далалары гүлдейтін ңос жарнаңты өеім-
діктер бірлестігімен сиііатталса, оңтүотікке қарай астық
түңымдастардың басымдылыгы артады. Дала зонасы-
нан солтүстікке карай орманды дала орналасқан.
Еуразия дялалары. Қоңыражай белдеудің астық
түқымдас өсімдіктер даласы бірнеше жалиы белгілер-
мен сипатталады. Олардың сииаты ылгалдыраң аудан-
дардан ңүргақ аудандарга карай өзгереді. Дала зона-
сынан солтүстікке қарай орманды дала зонасы жатыр.
Дала өсімдіктерінің тіршілік формаларының жи-
нағы солтүс.тіктен оңтүстікке ңарай өзгереді. Олардың
арасында мыналар ерекше орын алады:
1- астық түқымдас және өлең, ңияқ өлең, боз,
селеу, бетеге өсімдіктері;
2/ арнабас, жабайы сұлы;
93

3)	далаларга қаңбақ түзетін әр түрлі өсімдіктер тән
—	әрем (зопник) каңбақ және петросимония;
4)	эфемерлер (біржылдық) және эфемероидтар
(көііжылдық) шөитесін өсімдіктер нагыз дала
өсімдікгері болып табылады. Эфемерлер шөл
және шөлейт зоналарында да таралган. Эфемер-
лер бүкіл даму циклын 40-60 күнде аяқтайды;
.')) жаздық және күздік біржылдың өсімдіктер;
6)	сабагының жогары бөліктері қурайтын дала-
ның жартылай бүталары — мысалы,
жебіршөи, кейбір астрагалдар
7)	дала бүталары биіктігі 1 м-re дейін жететін
өсімдіктер — дала шиесі, дала баданасы
(бадам тікенді қара өрік).
Дала экожүйесіне Қазақстан территориясының 20%
жатады (үзындыгы 22(К) км, ені 40-140 км-ге дейін).
Орал тау жоталарынан бастаіі Алтайга дейін со-
зыльш жатыр. Шекарасы Ақтөбе облысының шыгы-
сы, Қостанайдың оңтүстігі, Ңарагандының солтүстігі,
Семей облысының солтүстігі мен орталыгы арқылы
өтеді де, толыгынан Ақмола мен ГІавлодар облыс-
тарын алым жатыр.
Тсшырагы солтүстіктен оңтүстікке ңарай кәдімгі
қара топыраңтан қызыл қоңыр және сұр тоиыраққа
дейін өзгереді.
Қазақ даласы найдалы қазбаларга өте бай. Елі-
міздің экономикасында тың және тыңайган жерлер
игерілгеннен кейін дәнді және азықтық даңылдар
мен мал шаруашылыгы дамыган аймаққа жатады.
Вірақ жиі қайталанатын ңүргақшылық жылдары
түрақты жогары өнім алуга мүмкіндік бермейді.
Минералдық-шикізат ресурстарының көіі болуы
өнеркәсйітің іііикізаттық багытын анықтайды. Темір,
түсті және багалы металлдар, боксит, көмір жнне басқа
да табигат байлықтары өндірілін, сыртқа иіыгарылады.
94

Экологиялық жагынан алганда ГІавлодар, Қарағанды,
Семей қолайсыз жагдайда. Гумусы аз жүмеақ топы-
рақты шектен тыс жырту топырақ эрозиясына әке-
лііі соқтырды. Жогары құнарлы қабат көктемдегі
еріген ңар суымен ж-әне осы белдеуге тән үнемі
түрыі і тұратын желдермен ұшырьш әкетіледі. Семей
иолигонындагы көпжылдық атомдық жарылыстардың
аііаттың нәтижелері көпшілікке аян.
Солтустік Америка бірлестіктері — материктің
ортасында өге үлкен территорияны алып жатқан да-
лалардың аналогы — прериялар Альберта, Саскачеван,
Манигобаның (Канада) Оңтүстік-Ватыг бөлігін, Дако-
таның шыгыс бөлігін, Миннееоттың шыгыс, бүкіл
Айованы, Небраски, Иллинойе, Комдостың үлкен бөлігін
Охлахоманың Солтүстік-Батыс бөлігін, Мексика шы-
ғанагы бойынша Техастан Флоридага (АҚШ) дейінгі
жерді алыи жатыр. Шыгыс Еуропа далаларынан
айырмашылыгы Солтүстік Америка прерияларында
астық түқымдастарының ішінде трониктік туыетар-
дың өкілдерінің маңызы зор.
Оңтүстік жарты іиардың қоңыржай климаттық бел-
деуінде де астық түқымдас өсімдік бірлестігі таралган.
Оларга ең алдымен Шыгыс Аргентинаның астың
тұңымдасты бірлестікгері жатады. Оларды ботаниктер
иамиа деи атаган. Памианың солтүстік бөліктерінде боз
селеу таралган. Астық түқымдас өсімдіктердің 26 түрі
өседі оның 9-ы же|)еіндірілген түрлер. Сонымен қатар
әр түрлі шөитердің 46 түрі кең таралган.
Грунт сулары жер бетіне жақын келетін жер-
лерде үлкен тыгыз шым түзетін ііасиалумның бір-
лестігі дамыган „туссокалар,, пайда болған. Содалық
сортаңдану бөліктеріне өту туссокалар түзетін астық
тұңымдас өсімдіктердің өсуімен сипатталады. Қазіргі
кезце табиғи астық түқымдас шөитер бірлестіктері
95

толың жыртылған. Солтүстік жарты шардын, астьщ
түқымдас өсімдіктер даласы оңтүстікиен салыстыр-
ганда ксерофилділігінің жогарыльаымен сипатталады.
Далалар, ирериялар мен аамаалардың жануарлары
әжептеуір қатал гигротермиялық режимге бейімделген.
Құргақ жаз кезеңі салқын, қарлы қысиен ауысады.
Осьаан байланысты жануарлардың көіішілігі, әсіресе
тоаырақта тіршілік етегін, белсеыділігін тек көктем,
күз кезеңдерімен шектейді. Салқын қыс жагдайында
олар анабиоз күйіне түссе, ол жазгы қуаңшылық
жағдайында белсенділігін төмендетіп, жартылай ты-
ныштық күйге өтеді.
Үсақ омыртқалы жануарлар — кесіртке, жылан,
кейбір кемірушілер қысқы үйқыға кетеді, ал ірі
с.үтқоректілер оңтүстік аудандарга орын ауыстырады,
ал қүстардың көпшілігі ңыста үщьш кетеді.
Ағаш, бұталы белдеудің болмауы жануарлар дү-
ниесінің вертикалды ңүрылымының ңарааайымдылы-
гына әкеледі. Іс жүзінде тек бір — жер бетіядегі
белдеу гааа бар. Вірақ жаауарлардың тоаырақ гори-
зонтыаа енуі күіаейеді.
Шөатесіа өсімдіктер аіөақоректі жануарларга мол
жем қорыа қамтамасыз етеді. І>офит - өсімдіктердің
(түйаектері, аиязаіық тамыраіалары) жер асты мүаіе-
лерімеа ризофаг-жаауарлар қоректенеді. Қалың тоііы-
рақтьщ жабыадың қабаты меа гумуста әр түрлі
саарофаг жаауарлар тіршілік етеді. Олай болса, басқа
бірлестіктерге қараганда дала, іі{іерия жәае аамааларда
жануарлардың жер асты белдеуі жақсы жетілген.
Басқаларға қарагаада дала, арерия және памаа-
лардың лаа/ааафты адамның қызметі аәтажесіяде
көа азгеріске үаіырагаа. Олардың үлкеа бөлігі егістіккө
аайдалааьаі, жыртылса, қалган территориялар жайы-
лым ретінде аайдаланылады. ІІІөіітесіа бірлестіктердін
96

ауыл шаруашылыгында ұзақ және интенсивті ііайда-
ланылуы олардың фаунасының күрг кедейленііі ке-
туіне, көитеген түрлердің, әсіресе ірі омыртқалы жа-
нуарлардың толық жойылып кетуіне әкеліи соқтырды.
Сонымен қагар егістік жерлерде астық тұқымдастар-
дың зиянкестері болып табылатын кемірушілердің
жекеленген түрлерінің көбеюі байқалады.
Өлген өсімдік массасымен қоректенетін жануарлар
тоиырақтың жогаргы горизонттары мен жабын бёл-
деуінде шогырланган. Ең көп таралгандары — үсақ
аяққүйрықты коллемболалар, токырақ кенелері —
орибатидалар, нематодалар.
Топырақ пен оның жабынында скарабеид (ңиқоңыз),
қараденелі, тозаңқоректі ңоңыздарының дернәсілдері,
қосқанаттылар (мысалы, типулид-масалары) мен кей-
бір көбелектердің дернәсілдері болады.
Көіітеген сапрофаг-жануарлар ңуаңшылық кезеңін-
де өсімдіктердің тірі топырақ асты бөліктерімен қо-
ректенуге көиііи, уақытша ризофагтарға айналады.
Өсімдіктердің жер бетіндегі жасыл массасымен қа-
натты шегірткелер, әсіресе далаларда олардан итальян
желкені, атбасарка көп таралган. Қанатты шеічртке-
лермен ңатар өсімдіктердің жасыл бөліктерімен ше-
гірткелер қоректенеді, бірақ бүл тікңанаттылар соны-
мен бірге үсақ бунақденелілермен де қоректенетін
жыртңыштар болыа табылады. Дала фаунасына тән
реликт жануарга ұзындыгы 7 см болатын ірі қанат-
сыз шегіртке жатады..
Фитофаг — жЛнуарлар туралы айтқанда тірі өсім-
ДІктердің шырынымен қоректенетін бунақденелілердің
үлкен тобына көңіл аудару ңажет. Олар: цикадка-
лар, қандалалар, триисылар. Өсімдіктің жасыл жаиы-
Рацтарымен қанатты шегірткелермен қатар әр түрлі
7-3/17
97

жаиырақкеміруші ңоңыздар мен көбелектердін, жүл-
дызңұрттары қоректенеді.
Өсімдіктердің дәндері мен жасыл массасымен әр
түрлі кемірушілер қоректенеді. Еуразия далаларында
күрделі індер қазыи, үлкен колониялар больш тір-
шілік ететін сарышұнаңтар кең таралган. Дала
зонасының сібір бөлігінде кәдімгі егеуқүйрықтардың
үлкен топтары сақталган. Еуропалық далаларда тек
оның жекеленген тоитары гана тіршілік етеді. Прерия-
да сыртқы түрі егеуқұйрықтарга үқсас шалгындың
иттер тіршілік етеді Олар да 5 м тереңдікке дейін
баратын бүтақтанган күрделі індер қазады. Олардың
колониялары кейде бірнеше мың-дарага жетеді. Оң-
түстік Америка пампаларында осыларга үқсас ірі
кеміруші — шиншиллдер түқымдасының өкілдері тір-
шілік етеді Денесінің үзындыгы 60 см, маесасы 7 кг.
40 км/саг. жылдамдықаен жүгіріл, 3 м үзындықңа се-|
кі[іе алады. Жогарыда аталган шөиңоректі кеміруші-
лер жер астындагы інде тіраіілік еткенмен, қорегін
жер бетінің белдеуінде жинайды. Кемірушілердің
басңа экологиялық тобы түрақты қоректік жолдар
қаза отырыа, өсімдіктердің жер асты бөліктерімен —
түйнек, тамырмен қоректенеді. Бүл ризофаг-кеміруші-
лерді жер асты жертесерлер экологиялың тобына
біріктіруге болады. Олар жер бетіне іныңпайды, сон-
дыңтан көру мүшелерін жоғалтқан, көздері кішкене, j
жартылай соқыр немесе терімен жабылган.
Прерияларда гоферлар түңымдасына жататын ке-І
мірушілер жер астын мекендейді. Олардың көздеріі
өте кішкентай, қүйрыгы қысқа, күрек тістері күшті
дамыган. Оңтүстік Америка иамііаларында үңсае эко-І
логиялың жагдайда кеміруші жануар туко-туко тір-!
шілік етеді.
98

Жерқазушы-кемірушілер комилексі аталган бірлес-
тіктің тек шөптесін өсімдіктеріне ғана әсер етіп қой-
май, оның ландіаафтын өзгертеді.
Шөитесін өсімдіктермен сондай-ақ әр түрлі тұяқты
жануарлар қоректенеді. Еуразия далаларында бірнеше
гасыр бұрын жабайы бұңалар, турлар, ақбөкен, сай-
гақтар, жабайы жылқы — тарпандар, дала зубрлары
жайылыа жүрген. Бүл тұяқтылар басңа фитофагтар-
мен бірге жасыл массаны иайдаланьш қана қоймай,
жогаргы тоиырақжабын белдеуінің құрылымына әсер
еткен.
Жабайы тур бұқалары далаларда XVIII гасырга
дейін, дала тариандары Еуроиа далаларында өткен
гасырдың орталарына дейін жайылып жүрген (ең
соңгы жануар 1879 ж. өлтірілген). Сондай-ақ, зубр-
ларга да жойылу ңауиі туды. Бірақ оларды ңалиы-
на келтіру шараларына байланысты оларды қорық-
тарда өсіреді. Біраң зубрлардың қазір дала ііопуля-
циялары жоң және оны қалиына келтіру мүмкін
болмай отыр.
Сайгақтарды тек саңтаи қана қоймай, оларды кә-
сіишілікке ңажетті деңгейге дейін санын көтеруге қол
жетті. ІІоволжье мен Қазақстанның далалы ауданда-
рында бүл ақбөкендердін, көи мындаган үйірлері жайы-
лыи жатады. Монгол далаларында дзерен тіршілік
етеді. Солтүстік Америка прерияларындагы түяқты-
лардың түрлері аз. Фондың ландшафттық түрге тек
бизондар жатады.
ГІампада ірі шөпқоректі жануарлар тіршілік етеді.
Памиага тән түр — сүйелаяңтылар отрядына жататын
өркешсіз түйе — гуанако. Гуанако үйірлік топтар не-
месе шагын үйір больш тіршілік етеді Олар маусым-
Дьщ миграциялар жаоайды: жазда жасыл жайылымдар
мен суга ңарай, ңыста ауа райы жайлы, қарсыз
99

аудандарга қарай көшеді. Гуанакодан басқа памиада
қазір өте сирек болса да ііампа бұғылары саңталган.
Өсімдікңоректі ңұстардың бірлестіктері негізінен
тауық гәрізділердің әр түрлі тұңымдастарына жатады.
Далаларда сұр құр, кәдімгі бөдене, прерияларда -
шалғындық дуадаңтары, калифорния бөденесі кезде-
седі. Далаларға тән қүстар — бозторгай, дуадаң. Кей-
бір аудандарда бұл құстардың бірнеше түрі тіршілік
етеді. Шөптесін бірлестіктердегі бауырымен жоргалау-
шылардың түрлері көи емес. Далаларда кесірткелер,
қара жылан мекендейді. Прерияларда игуаналар тү-
қымдасына жататын аномис техас жыланы тіршілік
етеді. ІІамиада үсақ игуаналар, каскавела улы жы-
ланы мекендейді.
Жыртқыш қүстардан бүркіттер, дала бүркіті ме-
кендейді. ГІрерияларда ен, кішкентай ңыран мекен-
дейді. Олар негізінен бунақденелілермен ңоректенеді.
ІІрерияларда, иампаларда өте сирек болса да түйгын-
дарды кездестіруге болады.
Жыртқыш сүтңоректілер неіізінен кемірушілермен
қоректенеді. Тек қасқыр ертеректе түяқты жануар-
ларга іиабуыл жасаса, қазір үй жануарларымен де
қоректенеді. Жыртқыш сүтңоректілерден дала түлкі-
лері, аққалақ пен аңкіс мекендейді.
Прерияларда кайот, үзынқүйрықты аңкіс жыртңыш
сүтқо^іектілер гобын ңүрайды. Памііада бұл тоііқа пам-
ііа түлкілері, жалды қасқыр, патагон ақкісі жатады.
Қоңыражай белдеудің ксерофилді шөптесін бірлес-
тіктердің биомасса қоры шөитің ңалындыгы мен
биіктігіне байланысты 150 т/га-дан бастап 10 т/га
дейін ауытқиды. Орташа қоры 50 т/га. Кемірушілері
мен түяңтылары көи табиги бірлестіктерде зоомасса
10—50 кг/га ңүрайды, бұл іиамамен тропиктік са-
ванналардың зоомассасына сәйкес келеді.
100

Шөлдер. ІПөлді жерлердің бірлестік тииі, қоңыр-
жай, субтропиктік және тропиктік табигат белдеулері
жагдайында ңалыптасады. Вұл әр түрлі шөлдердің жылу
режимінде айтарлықтай айырмашылықтардын, болуын
анықтайды. Бірақ шөл бірлестіктерінің сыртқы келбетін,
ңұрылымын. белгілі бір тіршілік формаларының дамуын
ең алдымен ылгалдың жетіспеуі анықтайды.
Шөлдерді сииаттаганда климаттық көрсеткіштер
есеііке алынады. Шөлдерге (қуаңшылық) қүргаңшы-
лың (жауын-шашын 200 мм-ден кем) иен жауын-
щашынның тұраңсыздыгы тән.
‘Жауын-шашынның түсу ыргагына ңарай шөлді ауа
райының бірнеше . тинін бөліи көрсетуге болады:
а)	жауын-шашын қыста болады;
ә) жауын-шашын жазда болады, ал құргаңшылық
кезі қысңа тура келеді;
б)	жауын барлық маусымда да болады немесе
жауын-шашын түсуінің екі кезеңі бар;
в)	жауын-шашынның мөлшері түрақсыз немесе
тіііті болмайды (жаңбыр түрінде).
Тоиырақта түздардың миграциялану процестерінін,
басым болуы маңызды экологиялық фактор болып та-
былады. ІІІөлдерге агынсыз көлдер мен уақытша, ерек-
ше ылгалдық режимімен сшіатталатын су агыстары гән.
Өсімдіктер бірлестіктеріне: өсімдіктердің сирек бо-
луы, өсімдіктердің ылгал жетіспеуіне бейімделуі, ксе-
роморфты структура тән. Эфемерлер мен эфемероид-
тар өседі. Субстратына байланысты: шөлдер қүмды,
сазды, тасты, сортаң және т.б. болуы мүмкін. Сортаң
шөлдердің қолайсыздыгы — тоиыраңтың сортаңданудан
болган түздары өсімдіктер үшін улы болуы мүмкін,
Кұмды шөлдерде — субстраттың қозгалгыштыгы, тасты-
топыраңтың ты гһіздыгы, сазды шөлдерде ылгал ре-
Жиміиің қолайсыздыгы өсімдіктердің дамуын шектей-
101

ді. Бұл шектеуші факторларга қарай өсімдіктерде
өзіндік бейімделушіліктер пайда болады.
Ең үлкен территорияны солтүстік жарты шардың
қүрғақ континенталды шөлдері — Сахарадан
Орталық Азия шөлдеріне дейін Сахаро-Гобийлік шөл
аймагы алыіі жатыр.
Оңтүстік жарты шарда шөл альш жататын терри-
ториялар үлкен емес, Оңтүстік Америка мен Африкада,
Іэатыс мүхит жагалауларында жагалық шөлдер. Авс-
тралияның іиікі аймаңтары нюлейт аймаққа жатады.
Шөлді формациялардың таралу аймақтары бар-
лың континеттерде аралық өтиелі бірлестіктер —
шөлейттермен қоршалған. Биогеографиялық тұрғыдан
алганда шөлейттердің бірлестіктеріне астың түқымдас-
тардың қатысуы тән.
Азияның шөлейтті формацияларын зерттеушілер
шөлге айналган дала немесе далага айналган шөлдер
ретінде қарастырады, солтүстік формациялар — дала
тииіне, оңтүстікке қарай шөлдерге жатады. Бүл
жагдайда өсімдіктер бірлестіктерінде шөлейт зонасы
көрінбейді. Шөлейтті формацияларда жыл бойынша
жауын-шашынньщ айтарлыңтай өзгеруі байқалады.
Қүргақшылық жылдары астық түңымдастар кемііі,
шөлде өсімдіктердің түрлерінің маңызы артады. Ан-
тропогенді фактордың әсерінен шөлейттер оңай шөл-
дерге айналады.
К^зақетанның территориясының 23%-ы шөлейт эко-
жүйесіне жатады. Оның солтүстік шекарасы Орал
қаласы, Теңіз көлі арқылы Қараганды қаласынан
оңтүстікке ңарай өтеді, ал оңтүстік шекарасы — Ыргыз
елді мекені, Жезңазган қаласы, Мойынты станциясы
арқылы өтеді.
Аймақтың ауа райы қатал, жазы ыстық, қысы
салңын. Шілденің орташа темиературасы +24 +26,)С,
кейде +40 +45"С-га дейін жетеді. Қаңтардың орташа
102

темііературасы -14 -16°С, ал кейде -42 -49°С-ға дейін
төмендейді.
Тоаырагы ашық қызыл ңоңыр, гумус ңабаты күш-
ті емес. (25—35 см), ал қара шіріктің мөлшері 2—4%.
Өс.імдіктер дүниесі гүтас емес, қүргақшылыққа
төзімді астық түңымдастар (тырса, жусан), жартылай
бүталар (дермене), эфемерлер, қызгалдақтар кездеседі.
Жануарлар дүниесі дала және шөл өкілдерімен
үқсас. Сайгақтар, сарышүнақтар, кемірушілер, қасқыр,
түлкі, құстардан — дала бүркіті, дуадақ, тырна, боз-
торгай мекендейді.
Шөлейтте ет өндірумен айналысатын мал шаруа-
шылыгы, биязы жүнді жүн өндіру мақсатындагы
қой шаруашылыгы, жылқы мен түйе өсіру және
суармалы егіншілік жүргізіледі. Мұнда мыс, темір
кендері мүнай, табиги газ, бораттар, аолиметаллдар, мар-
ганец, қоңыр көмірдің ірі кен орындары шогырланган.
Қазақстан экономикасында шөлейттер альш жат-
қан территорияның маңызы зор. Ірі қара мал, ңой
мен жылңы өсіріледі. Мүнда еттің, жүн мен тері
шикізатының айтарлықтай мөлшері өндіріледі.
Экологиялың жагынан алғанда шөлейт белдеуі
антропогенді әсерге тұрақсыз. Тез бүзылады және
баяу қалпына келеді.
Сахараның құмды шөлдері. Сахаро-Гобийге тасты,
сазды шөлдер тән. Аравияда — құмды, тасты, сортаң
тииті шөлдер де кездеседі. Субтроішктік шөлдерге
Солтүстік Америкада—Мексика ойиатында таралған —
кактусты шөлдер жатады.
Жагалаулық іиөлдер Оңтүстік Америка (Атакама)
мен Оңтүстік Африка жагалауында таралган. Тро-
никтік және с.убтроішктік белдеулерде де шөлді бір-
лестіктер таралган. Намиб және Калахари шөлі Оң-
түстік Африкада орналасқан. Австралияда шәлдер
103

үлкен территорияларды альш жатыр. Австралияны
шөлді континент деп те атайды.
Австралияда шөлдердің әр түрлі эдафитті ва-
рианттары таралған — тасты, ңиыршықтасты, қүмды,
сазды, сортаңданган шөлдер. Осыған байланысты бір-
лестіктері де алуан түрлі. Олардың ішінде астық тү-
ңымдас және бұталы шөлдер баоым. Астық түқымдас
өсімдіктердің бірлестіктері қүмды субстратта өседі.
Бұларга тиодий өсімдігінің түрлерінің таралуы тән.
Олар ине тәрізді тікенді жанырақтары балауызды
қабатпен қапталган ксероморфрты өсімдіктрр. Бүталы
шөлдердің қүрамында малга акациясы және т.б. ака-
циялар басым, кеуіп кеткен жагалауларда эвкалиптердің
алуан түрлері өседі Сазды шөлдерде нагыз галофит-
терге жататын маренділер түқымдасының өкілдері өседі.
Қоңыржай белдеудің шөлдері тек солтүстік жарты
шарда, Азияда үлкен территорияларды алып жатыр.
Азияның шөлдері Ираннан бастаи Орта Азияда Сол-
түстік Тибетке дейін созылады. Қоңыржай белдеудің
шөлдерінің табигат жагдайларының ерекшелігі ең
алдымен оның контитент ішінде орналасуына байла-
нысты температура амилитудасының үлкен болуы
және мүхитқа қарай ағысының болмауы. Осыган
байланысты тоиырақтың сортаңдануы байңалады.
Орта Азия мен Қазақстанның үлкен территория-
сын ңүмды шөлдер алыи жатыр. Өсімдіктер бірлес-
тіктері алуан түрлі, агашты-бүталы өсімдіктерден сек-
сеуілдің, жүзгін, құм қараіаны жнне т.б. түрады.
Көпжылдық шөатесін өсімдіктер гелиотрон, турнефор-
ция, селин өседі. ‘Жүзгін, ңүм ңараганы ал оның
төменгі белдеуінде көпжылдық өсімдік — ңияқ да-
миды. Грунт сулары терең емес жерлерде қара сек-
сеуіл басым бірлестіктер өседі Олардың биіктігі 7—9 м,
ал тамыры 4—7 м-ге дейін тереңдікке барады.
104

Тасты, гинсті, сазды шөлдердің өсімдік жабыны-
ның негізін жусанның, дермененің түрлері, көкиек,
теріскен және астық тұқымдастар таралган. Агашты-
бүталы өсімдіктерден тамариск, іпеңіел, қамыстар, ады-
распан өседі.
Жануарлардың ылгалды тиімді ііайдалануга моро-
физиологиялың бейімделуі тері жабынының құрылыс
ерекшеліктері, түсі, бүйрек аен ішектердің ңызметі
мен қүрылысының ерекілеліктерінен көрінеді. Сукку-
лентті-өсімдіктер тәрізді түяқты, кеміруші жануарлар-
дың кейбір мүіиелерінде май қабатының жиналуы
арқылы су ңорын жасайды (химиялың су). Кейбір
жануарлар үлкен территорияларга орын ауыстырады
(қүстар, тұяқты жануарлар).
ІПөлдер мен шөлейттердің көптеген жануарларына
түнде тіршілік ету тән. Күндіз белсенді жануарлар
қолайсыз кезеңде өсімдіктердің көлеңкесінде, қүстар
мен бунақценелілер, кесірткелрр ңараган мен оексеуілдің
бүтақтарына шығыіі отырады (кесірткелер, жыландар,
анаис, аңжылан). Қүмды шөлдерде құмды субстратта
қозғалуга бейімделу байқалады. Псаммофилді кесірт-
келер мен крмірушілррдр саусақтарының арасында
мүйізді нрмрср қатқыл қылтан жүн түріндр арнайы
іцрткалары болады, олар қүмда жүзгендрй қозгалады.
Крйбір жыландарга (ңүм эфасы, ңүм ңара жыланы
бүйірлік ңозгалыс тән. Омыртқасыз жануарлардан, нр-
іізінрн тррмиттррдің өкілдррі крң таралган. Шөлде тр[)-
миттрр жрр бртіндр үлкен қүрылыстар салмайды, бірак
олардың жрр асты індері крң және негізгі іннрн 30-
40 м горизонталга жәнр 20 м трррңдікке таралган.
Қоңыздар, ірі ргипрт тарақандары жәнр көңкрй гір-
иіілік ртрді. Олар нргізінрн жануарлардьщ экскрр-
менттррімрн қоррктрнрді.
105

Өсімдіктермен сараншалар, ңүмырсқалардың кейбір
тұрлері қорекгенеді. Жыртқыш омыртқасыздарга сары-
шаяндар, өрмекшілер, қоңыздар жатады.
Шөлдерде әсіресе кесірткелер өте көа. Сондықтан
олар шөлді ландшафттың фондың жануарларына
жатады. Сахара-Аравия шөлдерінде кесірт, дөңгелек
басты кесірткелер, агама туыстарының өкілдері өте көп.
Вұталардың бұтақтарында жіңііике, жылдам ңұм
жыландары жабысьш тұрады. Олар ұсақ кесіргкелер-
мен қоректенеді. Сахарада улы жыландар көп — мүйізді
жылан, күм атпажыланы (эфа), аспидалар тұқымдасы-
ның өкілі — египет кобрасы (кеңалңым) тіршілік етеді.
Сахарада өсімдікқоректі құрлық тасбақалары кең
таралган. Олар жылдың 8—9 айын топыраңқа терең
көміліа, ұйқыда өткізеді.
Иран—Түран шөлдері. Қарақүм, Қызылңүм. Орта
Азияның шөлдері Сахара—Аравия шөлдеріне үқсас.
Омыртңасыз жануарлар — сараншалар, қатқылқанат-
тылар мен жаргаққанаттылардың ішінде эндемизм
жогары. Бүл шөлдердің эндемиктеріне ңүмтыиіқандар,
жіңіііікесаусақты саршүнақтар жатады. Қүстардың ара-
сында да эндемиктер көи иіөл қаргалары, бүркіттер,
үсақ торгай тәрізділер, жоргаторгайлар, қунақтар.
Оңтүстік Африка шөлдері — Намиб, Калахари
өзіне тән фаунистикалық ерекшелігімен сипатталады.
Намиб шөліне Намиб гекконы тән. Белңүйрықты
кесірткелер шыңты терісімен сіңіре алады. Өсімдік
ңоректі сүтқоректілерге — кап тышңаны және ңұм-
тышқандар жатады. Бунақденеқоректі сүгқоректілер-
ден алтын көртышқандар мекендейді. Жыртқыш сүт-
қоректілер көіі емес, ңоңыр гиена кездеседі. Тасбаңа-
лар көіі. Үзындыгы 12 см-ге дейін жететін егииет
тасбаңалары таралган.
Сахарада жыл бойы қүстардың аз тобы гана тірші
лік етеді Олар шөл суыңторгайлары дуадактар тб. Жы
106

кұстары миграция кезінде осы шөлдер арқылы ұшыи
өтеді Көбіне оазистерде, өзен жагалауларына тоқтайды.
Сүтқоректілердің ішінен Сахара шөлдерінде кемі-
рушілерден — ңұмтышқандар кең таралған. Олардың
кейбіреулері күндіз тіршілік етеді. Күндіз тіршілік
ететіндерден Гунди — ескек аяқты кемірушілер және
сүтқоректілердің ерекше отряды — дамандар кездесе-
ді. Саны жагынан кәи болмаса да шөлді ландшафт-
та аддакс киігі және қылыш мүйізді киік кездеседі.
Омыртқалы жыртқыштардан кесірткелер мен жы-
ландардан басңаларының саны аз. Олар негізінен
түнде белсенді тіршілік ететін жануарлар. Мысық
тәрізділёрден құм сілеусіні немесе каракал, бархан
мысыгы, жолақты гиена, шиебөрі мекендейді.
Австралия шөлдерінде үсақ тотықүстар шөл өсім-
діктерінің түқымдарымен ңоректенеді Кемірушілерден —
жер қазғыш ңалталы көртышңан, қалталы егеуқүй-
рықтар кездеседі. Австралия шөлдерінде фитофаг
тұяқтылардың орнын кенгурулар басады: ірі сары
кенгуру және кенгурулы тышқандар мекендейді.
Бүкіл жер галаміиарының 2%-ы шөлге жататын
болса, Қазаңстанда оның территориясының 40%-ын
қүрайды. Ресиубликамыздың солтүстік ендігінің 48°
төмен орналасқан территориялары шөлге жатады.
Оган Атырау, Маціыстау, Ңызылорда, Оңтүстік
Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Талдықорган, Жезңазқан
мен Семейдің оңтүстігі жатады.
Шөл экожүйес.інің Қазақстан экономикасындагы
маңызы зор. Мүнда қой шаруашылыгы, жылқы, түйе
әсіру дамыган. Ет, жүн және тері иіикізатын өнді-
РУші болыи табылады. Ауа райының қүргақшылы-
*'ьіна байланысты оазистерде суармалы егіншілік
мүмкін болады. Орта Азия мен Қазақстанның оңтүс-
тігін с.умен қамтамасыз етуде Сырдария, Амудария,
Шу өзендерінің маңызы зор.
107

Шөлдерде терең жер асты суларын пайдалану-
дың болашағы зор. Байңоңыр космодромында әске-
рилер қуаттылыгы жогары су ңұбырларын салган.
Олар жыл сайын көи мөлшерде жер асты суларын
өндіреді. оО жылдан бері Қазақстанның экономикасы
мен экологиясына орасан зор зиян келтіріп келген
космодром енді оның жер асты тұіцы су қорының
сарңылуына әкеліи соңтыруы мүмкін.
Шөлдің тоиырақ жабыны солтүстікте негізінен
ңоңыр шөл-дала тоиырагымен, оңтүстікте — сұр
ңоңыр топырақтан түрады. Тақырлар — шөлге тән
түзіліс, Бүл жалаңаш, сазды учаскелердің тегіс және
берік бетінде жеңіл еритін түздар бар. Тау түбіндегі
гумус мөлшері 2-3% ңұрайды. Бүл тоиыраңтар маңга,
күріш және басқа да суармалы дақылдар үшін қолайлы.
Өсімдіктер дүниесі сирек, көижылдық жартылай
бүталар мен эфемерлер басым. Олар көктемгі суды
ііайдаланады. Қүмдарда қозгалмалы субстратта өсуге
бейімделген өсімдіктер өседі. Сортаң жерлерде гүзга
төзімді өсімдіктер таралган.
Сексеуіл, әсіресе қара сексеуіл отын ретінде пай-
даланылады.
Жануарлар дүниесі басқа экожүйелермен салыс-
тырганда кедей. Мүнда ңарақүйрық ңүлан, қоян, жы-І
ландар, соның ішінде улы жыландар, тасбақалар,
бархан мысыгы, қүмтышңаны мекендейді.
ІІІөлдердің табиги ерекшеліктері оны маусымдың
және жыл бойы жайылым ретінде ңолдануга мүм-
кіндік береді. Сүт және ет өндіретін, ет-жүн және|
қаракөл елтірісін өндіретін мал шаруаиіылығы дамыган.
Оазистерде мақта, дәнді дақылдарды, беде, темекі,|
бақша және көкөніс дақылдары, бау мен жүзім-]
діктер өсіріледі.
Кәсіитік маңызы бар жануарлар — түлкі, сары-|
шүнаң, суыр, ондатраның маңызы зор. Аймақ пай-І
108

далы қазбаларга бай: мұнай, табиги газ, тас көмір
және қоңыр көмір, күкірт, темір кені, аолиметаллдарга,
мьісқа, марганецке, фосфориттерге және т.б. бай.
Бұл аймақ маңтаның, қант қызылшасы, күріш,
күнбагыс, темекі, картоп, көкөніс. және жеміс-жидек
дақылдарының өндірушісі болым табылады. Жогары
дәрежедегі агротехника мен диңандардың шеберлігі
күргақ және ыстың ауа райы жагдайында жогары
өнім алуга мүмкіндік береді.
Мүнда мүнай, табиги газ және басқа да мннерал-
дық шикізат өндіретін ірі өнеркәсііі орындары шоғыр-
ланган. Теңіз, Қүмкөл, Касішй теңізінің шельфін игеру
бүл аймақтың үлкен өнеркәсіптік болашағын ашады.
Экологиялық жагынан алганда шөл оңай бүзы-
латын, нашар ңалпына келетін экожүйе.
Ылғалды экваториалды ормандар. ЬІлгалды эк-
ваториалды және троииктік ормандар өсімдіктер жа-
бынының максималды өнімділігін қамтамасыз ететін
ылгалдылың пен температураның ең ңолайлы жаг-
дайында өседі.
Жер бетіндегі ылгалды тропиктік ормандардың
негізгі таралу аймақтары Оңтүстік Америкада Анд
тауларының шыгыс беткейіне дейін Амазонка
бассейнінде, Үнді-Малайя аймагы, Зонд, Филшшин,
Жаңа Гвинея аралдары, Батыс Африка — Конго
өзенінің бассейні. Аталган негізгі өсу аймақтарынан
басқа ылгалды тропиктік ормандар Анд тауының
беткейлерінде, Орталың Америкада, Кариб теңізінің
аралдарында, ІІІри-Ланкада, Солтүстік Шығыс Үндіс-
танда, Тынық мүхитының көптеген аралдарында кез-
Деседі. Экваториалдық және тропиктік ормандардың
климаттық жагдайлары жылдық темнератураның бір-
келкілігімен сипатталады: ортаіиа айлық температура
өзгерісі 1—2°С. Конго бассейнінің ормандарындагы тем-
109

ператураның абсолюттік шамасы: ең жоғаргысы + 36’, 1
ең төменгісі + 18°С.
Жылдық жауын-шашын мөлшері өте үлкен, кө- I
біне метрмен өлшенеді (12,5 м-ге дейін). Біраң, жауын- 1
шашынның осынша үлкен мөлшерінің өзінде жауын-
шаиіын жеткіліксіз түсетін кездер болуы да мүмкін. I
Ауаның ылгалдылығы 100-ден 40%-га дейін ауытқиды.
Жарық күннің үзақтыгы троішктерде жыл бойына I
аз ауытқиды. Окың үзақтығы шамамен 13,5-тен 10,51
сагатқа дейін (мүның өсімдіктердің фотосинтезіндегі I
маңызы зор) жетеді.
Ылғалды троииктік ормандардық таралу ай-І
мағына циклондар тән. Дауылдар жиі больш түрады I
(мықты агаштарды сындыруы мүмкін).
Ылгалды тропиктік орман жауын-шашынның ба-І
сым бөлігін ұстаи қалады, қалғандары жаиырақ бет-|
терінен буланса, біразы тоиырақтың тамырлар көи
ңабатына төмен қарай сіңіи кетеді.
Ылгалды трониктік ормандардың тоиырағы қызыл,|
қызыл сары және ферралитті сары. Агаш жаиырақ-1
тарынан түзілген жабын 1—2 см (кейде болмайды).
Азот, калий, әсіресе фосфор мен көптеген микроэле-І
менттермен жеткіліксіз дәрвжөдв ңамтамасыз өтілген
(жауын суы шайьш кетеді немесе өсімдікгер жыл-
дам сіңіріи алады).
ЬІлгалды троішктік ормандардың вертикалды струк-
тураоы, ягни ярустылығы күрделі, әдетте 5 белдеуді
бөліі і көрсетеді. Жогары биік агаштар белдеуі і, олар-
ды эмердженттер деи атайды. Негізгі тыгыз белдеу -1
II, аласалау III агаштар белдеуі II белдеуіне кіріи
жатады; IV белдеуін, әдетте бұталы деа атайды. Ол
негізінен ағашгәрізді өсімдіктерден түзілген. Ең төменгі
V белдеуі шөптерден, агаиітардың өскіндерінен түра-
ды. Кәбіне бір агашты белдеу екіниіісіне байқалмай
біртіндөи өтеді. Монодоминантты бірлөстіктөрдө 11олиі
110

доминанттылармен салыстырғанда агашты белдеулер
дааңсы бөлінген.
ЬІлгалды троішктік орманның вертикалды структу-
расын онда өсетін агаштардың әр түрлі түрлерге,
туыстар мен түқымдастарга жатуы күрделендіреді
(себебі, жетілу кезеңі әр түрлі). Орманның төменгі
агашты белдеуі негізінен екі ірі түңымдастардың —
сүттігендер және маренділердің түрлерінен, сондай-ақ
лавр, аннондылардан қүралса, эмердженттердің үлкен
бөлігі диптерокаритылардан, бүршаң түқымдастардан
қүралган. Агаштардың көйбір өлшенген өкілдерінің
биіктігі 72 м-ге жеткен. Ылгалды тропиктік орман-
дардың вертикалды структурасы мынадай белгілермен
сииатталады:
1)	өте биік агаштар көи емес;
2)	екінші, яғни негізгі орманды қүрайтын ағаш-
тар көіі, сондыңтан бүл белдеу қалың, түтасьш
ңалган, ягни ылгалды троииктік ормандардагы
ярустылың әлсіз байқалады.
Бүталы белдеудің болуы шартты түрде гана.
ІІІөптесін өсімдіктер жабыны көлеңке сүйгіш өсім-
діктерден және көлеңкөге төзімді өсімдіктерден қү-
ралған. Оларга маренділер, астың түқымдастар, иаію-
ротниктер жатады. ЬІлгалды троаиктік ормандардың
бос, ауа қабатын белдеут жатпайтын өсімдіктер алыи
жатады. Олар: лианалар, тұніпықтыргыштар, сабақтық
паразиттер (ротангалы ііальма-лианасының үзындыгы —
240 м).
Ылгалды троііиктік орман агаштарына тән мор-
фологиялық ерекшеліктеріне мыналар жатады:
1)	сорғыш тамырлардың жогары гумустық бөткі
ңабатта орналасуы;
2)	таңтай тәрізді тамырлардың дамуы. Олар ағаш
діңін тіреіі түрады. Тақтай гәрізді тамырлар
111

ағаштың түбінен 1-2 м биіктікке дейін көтері-
леді. Бұл агаштарды ұстаіі түратын контрфорстар;
3)	каулифлория — гүлдвр мен гүл шоғырлары-1
нын, ірі агаштардың діңі мен бүталарында I
дамуы. Бұл гүлдердің бунақденелілермен то 1
заңдануына бейімделушіліктердің бірі.
Ылгалды троииктік ормандарда да маусымдың I
өзгерістер байқалады. Әсіресе эмердженттер өзгермелі 1
метеорологиялың жағдайларда өседі. Біраң олар оір-1
неше күн гана жанырақсыз болады.
Троііиктік агаштар жыл бойы гүлдөп, жөміс са-1
луы мүмкін немесе периодты түрде жылына бірнеше I
рет, ал көатеген түрлер жыл сайын. Кейбір жагдайдаі
монокарпиктер де кездеседі, ягни бір рет жемісі
бергеннен соң өледі (кейбір бамбуктер, пальмалар).
Ылгалды троііиктік ормандардың таралуын текі
ылғал мен темиература гана анықтамайды, сондай-ақі
эдафигтік факторлар да әсер етеді. Биомасса өнім-І
ділігі 350-700 т/га-ға дейін жетуі мүмкін.
Ылғалды экваториалды ормандардың өсімдіктев
дүниесі гана емес, сондай-ақ жануарлары да көіітүрш
лілігімен сипатталады. Түрақты жогары ылгалдылық,!
агзалардың дамуына қолайлы темпөратура, жасыл:
ңоректің көптігі территориалдық және трофтық кұ-
рылымы бойынша күрделі, полидоминантты жануарлар
бірлестігін қамтамасыз етеді.
Жылдың барлың маусымдары да жануарлардын,
көбеюіне ңолайлы. Жануарлар іюпуляцияларының саны
бірңальшты. Жануарлар бірлестігінде мына белдеулер-І
ді бөліп көрсетуге болады: тоаырақ жабындық және
жер бетіндегі белдеу, ал одан жогары бір-біріне бір-J
тіндеи өтетін агаш белдеулері орналасады. Агаш бел-
друіндө әр түрлі топырақ жәнө сулы жерлөрге тәи
жануарлар тіршілік етеді. Оларга шаянтәрізділер, не-
матодалар, сүліктер, қосмекенділер жатады.
112

Саирофаг жануарлар тоиырақ • жабын қабатында
кең таралган. Олар өсімдік ңалдықтарымен ңоректенеді.
Ылгалды тропиктік ормандарының сапрофаг жа-
нуарларының ішінде термиттердің орны ерекше. Бұл
қогамдық бунаңденелілер өз үяларын тоиырақта жә-
не ataiu бұталарында салады. Саванна төрмитниктері-
мен салыстырганда бүлардың мөлшері кішірек. Әдетте
саңырауқүлақ тәрізді (жауындарга бейімделу). Агаш-
тарда орналасқан термитниктердің ііішіні тамшы тә-
різді. әдетте ңара түсті болады. Үяның бұлай биік
орналасуы судың шектен тыс мөлшерінен ңорғану
болыи табылады.
Нірақ ұяларының қайда орналасқанына байланыс-
сыз олардың негізгі қоректенетін белдеуі — тоііыраң
және жабын қабаты. Олар түскен жапырақтармен,
жануарлар экскременттерімен қоректенеді. Сондай-ақ,
олар агашиен де ңоректенеді (талшықтылар, олардың
ішегінде симбиозды тіршілік етеді).
Гермиттердің ылгалды троішктік ормандагы өсімдік
қалдыңтарын өндеудегі маңызы зор. Оларды жасыл
өсімдіктер сіңіре алатын минералдың қосылыстарға
дейін өзгертеді.
Сондай-ақ бүл процеске басқа да омыртқасыз
жануарлар қатысады. Оларга жүмыр ңүрттар, үсақ
кенелер, алғашңы ңанатсыз бунақденелілер, қоңыздар,
ңосканаттылар, жауын қүрттары, қосқанаттылар, біте-
лер т.б. жагады. Жауын қүрттарының кейбіреулері-
нің ұзындыгы 1 метрге дейін жетеді. Жабын ңаба-
тында әр түрлі тараңандар, ірі бауыраяңты моллюс-
калар тіршілік етеді.
Жасыл өсімдіктермен фитофаг жануарлар ңорек-
ТеиеДІ- Олардың ішінде әсімдіктердің тамырларымен
Коректенетін ризофагтар бар.
Агашты белдеуде жасыл жаиырақтармен қоректе-
иетін жануарлар көи. Оларга әр түрлі қоңыздар, кө-

белектердін, жұлдызқұрттары, құмырсңалар жатады.
Сондай-ақ жасыл жапырақтармен тікқанаттылар, ше-
гірткелер де қоректенеді. Өсімдік тозаңдары мен нек-
тармен қоректенетін жануарлар өсімдіктерді тозаңдан-
дырады. Оларга ңоңыздар, көбелектер, қосңанаттылар,
омыртқалылардан — қүстар мен қолқанаттылар жатады.
Жасыл өсімдіктермен, олардың гүлдері мен же-
містерімен маймылдар қоректенеді: жылауық май-
мылдар, мартышкалар, гиббон, орангутан, лангурлар.
Нагыз маймылдар жоқ жерде Жаңа Гвинея мен
Солтүотік Австралияның жауынды ормандарында
агашта тіршілік ететін қалталылар — кускустар мен
агаш кенгурулері, ал Мадаіяскарда — әр түрлі лемурлар
олардың орнын басады.
Африканың жауынды ормандарында адамтәрізді
маймылдар гориллалар мекендейді. Түяқты жануар-
лар көи емес шошңалар, банго киіктері, ергежейлі
бегемот, бүғылар, тааир, кемірушілерден — тыілңан-
дар, мака, агути өсімдіктермен қоректенеді. Сондай-аң
өсімдіктермен қо^ктенетін ңүстар көа: әр түрлі торгай
тәрізділер, колибри, көгершіндер, тотықүстар, агаш
тауыңтары, гоациндер т.б.
Реіітилиялардан тасбақалар мен кесірткелердің ііііін-
де өсімдіктермен ңоректенетін түрлері бар. Мысалы,
үзындыгы бір жарым метрге жететін жасыл игуана.
Ылғалды тропиктік ормандагы жыртқыш омырт-
қалылардың арасында қүмырсқалардың маңызы зор.
Қүмырсқалар өс.імдіктерді зиянкес бунаңденелілерден
қоргайды. ЬІлғалды троииктік ормандагы қосмекенді-
лер тек жер бетінде гана емес, сондай-ақ агашты
белдеуге де таралган. Агаш белдеуінде тіршілік еге-1
тін қосмекенділерге жасыл, кейде қызыл, көгілдір
бақбақылдар жатады. Олар Амазония мен Оңтүстік|
Азияның троииктік ормандарында мекендейді.
114

f
Оңтүстік Америкада қалталы баңбаңылдар тіршілік
етеді. Тропиктік ормандардың агашты белдеуінде гек-
кондар тұңымдасына жататын кесірткелер тіршілік ете-
ді. Агашты белдеуде тіршілік етуге бейімделген жан-
уарларга хамелеондар жатады. Олар әсіресе Африка
мен Мадагаскарда көп. Олардың аяқтары екі саусақты,
көзінің құрылысы ерекше, денесінің түсін тез өзгерте
алады. Хамелеондардың мөлшері жарты метрден бірне-
ще сантиметрге дейін жетеді
Ылғалды троииктік ормандарда кемірушілермен,
реитилиялармен, амфибиялармен, ұсақ тұяңты жануар-
лармен ңоректенетін ірі жыландар тіршілік етеді.
Амазонка суларында ең ірі жылан — анаконда мекен-
дейді. Үзындығы 11 м-ге дейін жетуі мүмкін. Питон,
қара жыландар да кездеседі.
Ылгалды троііиктік ормандарда нагыз жыртқыш
құстардан әр түрлі гарішя — маймыл жегіш, үкілер,
қырги т.б. ңұстар мекендейді. Олар маймылдармен,
жыландармен, жарганаттармен қоректенеді.
Ылгалды троішктік ормандардың сүтқоректі жа-
нуарларының көншілігі қүмырысқалар мен термит-
термен қоректенеді Агаш ңүмырсңа жегіші Амазония
ормандарында тіршілік етеді.
Түн мезгілінде орманның жогары ярустарында
бунаңденелілермен әр түрлі жарганаттар қоректенеді.
Ірі жыртқыштар негізінен мысықтәрізділерден ңүралган:
Амазонияда — ягуар, Африка мен Оңтүстік Азияда —
леоаард, мангустар. Жануарлардың көитігіне қарамай,
олар жалпы биомассасының шамамен 200 кг/га, ягни
0,02% -ын ңүрайды. Бірақ фитофагтар мен зоофагтар-
Дьщ белсенді тіршілік қызметіне байланысты олар-
Дьщ ылғалды троішктік ормандардың экологиялың
^үйелеріндегі энергия агымы мен зат алмасудагы
элатын орыны ерекше.
115

Су экожүйелері. Тоган мен үсақ көлдер. Зат ай-
налымының тепе-теңдігі болмайтын, тұрақсыз эко-
жүйенің мысалы тоган мен ұсақ көлдер бола алады.
Мұндай су ңоймаларында, әсіресе оларға айналадагы
егіс танаптарынан тыңайтқыиітар шайылып келетін
болса, жағалаулық өсімдіктер мен бір жасушалы
балдырлар жылдам көбейе бастайды. Өсімдіктерді суда
мекендеушілер қайта өпдеіі үлгермейді де, оның қал-
дыңтары су түбінде трофтық ңабаттар түзеді. Көл суа-
лып, біртіндеіі өзінің тіршілігін тоңтагады да, алдымен
батпаққа, содан соң ылгалды шалгындықңа айналады.
Егер су қоймасы шагын болса, мүндай өзгерістер
бірнеше жылда, жылдам жүруі мүмкін.
Теңіздер — ірі, күрделі экожүйе болып табылады.
Олардың тереңдігіне карамай, түбіне дейін тіршілік
таралган. Теңіздерде үнемі су массаларының айналымы,
агыстардың найда болуы, жагалауларда толу мек
қайту қүбылыстары болын түрады.
Күн сәулесі судың тек беткі қабатына гана ене
алады. 200 метрден төмен тереңдікте балдырлардың
фотосингезі мүмкін емес. Сондыңтан терең жерлерде
тек гетеротрофты ағзалар — жануарлар мен бакте-
риялар тіршілік етеді. Ягни өндірушілердің қызметі
мен редуценгтердің негізгі массасы мен консументтер
кеңістікте бір-бірінен алшақ орналасқан. Өлген орга-
никалық заттар теңіз түбіне түседі, бірақ босаи шы-
гатын минералдық элементтер тек күіиті жогары қа|)ай
агыстары бар жерлерде гана беткі ңабатқа көтеріле
алады. Мүхиттардың орталың бөліктерінде балдырлар-
дың көбеюін биогенді элементтердің жетіспеуі шек-
тейді. Сондықтан мүхиттың бүл аудандардагы өнім-
ділігі ең қүргақ шөлдердегідей төмен болады. 3-
кестеде әр түрлі экожүйелердің өнімділігінің салыс-
тырмалы көрсеткіштері берілген.
116

З-крсте
Әр түрлі экожүйелердіи өнімділігі
Экожүйолор
Огім
іі/ га
‘Ж‘аГ)і,іп, бүталар, күргак
осімдік қалдықтары
Дрктикалық туидра
2
:іг>
Орталмк тайга шмріішлм
ормаидарі.і
:ю
W)
Кмонді ормаидар
М)
ІГ)0
Далалар
',Г>
С>2
Окгруілді иіолдср
10
Ылгалды троішктік ормамдар
І(ІГ)
20
(Іфашум Патмактпрм
2:5
1000 жоік* одап жогары
3.2.	Экожүйелердің энергетикасы
Энергия — материяның барлық түрлерінің өзара
әсері мен қозгалысының жалиы сандың өлшемі. Ол
табигат ңүбылыстарын біріктіреді. Жүйедегі энергия-
ның өзгеруі жүмыс орындалган кезде жүреді.
Термодинамиканың бірінші заңы — энергияның
саңталу заңы — табигаттагы энергия жоқтан ііайда
болмайды, жогалыи кетиейді. Ол тек бір түрден
екінші түрге айналады. Ал энергияның мөлшері тұрақ-
ты болып қалады. Бүл заңга табигагга белгілі барлық
ироцестер багынады.
Термодинамиканың екінші заңы бойынша энергия-
ның өзгерісімен байланысты процестер тек энергия
концентрленген түрден таралган күйге өткенде гана
өздігінен жүре алады (мысалы, ыстық заттың жылуы
суық ортада өздігінен таралады). Энергияның қандай да
бір бөлігі иайдалануга болмайтын түрде таралгандықтан
энергияньщ өздігінен өзгеруінің тиімділігі барлық
уақытта 100%-дан кем болады.
Гірі жүйелердің маңызды термодинамикалық
сиааттамасы олардың ішкі реттілігінің жогары дәрежеде
117

болуы. Ол энтропиямен сииатталады (грек тілінен I
аударганда entropia — бүрылу, өзіщіід) және S әрпімен
белгіленеді. Ішкі реттілігі мен ұйымдасуы жогары
жүйелердің энтроішясы төмен, ал керісінше теие-1
тендіктегі жүйвлөрдің энтроиия шамасы жогары болады.
Термодинамикалық түргыдан экожүйелер қорша-
ган ортамен үнемі зат және энеріиямен алмасыц
отыратын және осы аркылы ішкі энтроаиясын тө-
мендетіа, сыртңы энергиясын арттыратын ашың, теііе-
теңдігі жоқ жүйе болып табылады.
1935 жылы атақты биолог Э. Бауэр былай деді:
«Тірі жүйелер еш уаңытта теие-теңдікте болмайды
және өзінің бос энергиясы есебінен үнемі сыртқы
орта жагдайларына сай физика мен химия заңдары
талап ететін теае-теңдікке ңарсы жұмыс жасайды...».
Бұл иринцииті тірі жүйелердің түраңты теңсіздік
принцииі дөп атайды. Бүл иринцші тірі ағзалардың
ашық теңсіздіктегі жүйе екендігін көрсетеді. Олардың
өлі жүйелерден ерекшелігі, олар энтроиияның
төмендеуі багытында дамиды.
3.3. Экожүйелердің ұйымдасу зандары
Биоценоздардагы тірі агзалар тек бір бірімен гака
емес, өлі табигатпен де тыгыз байланысты. Бүл бай-
ланыс зат және энергия айналымы арқылы көрінеді.|
Қоректік заттарда жасуша мен мүшелердің жүмысына
қажетті энеріия болады. Өсімдіктер күн энергиясын
тікелей сіңіріи, оны органикалық ңосылыстардың
химиялық байланысында қорга жинайды. Кейін ол
биоценоздагы қоректік қатынастар арқылы қайта
бөлінеді.
Тірі ағзалар арқылы жүретін зат иен энергия
агысы өте үлкен. Мысалы, адам өз өмірінде ондагав
тонна тамақ аен суды, өкнесі арқылы көптеіен милН

ЛИОН .питр ауаны иайдаланады. Көитеген агзалардың
қоршаган ортамен өзара әсері одан да интенсивті
болады.
Өсімдіктер өз денесінің әрбір грамын түзу үшін
200—800 грамга дейін су жүмсайды. Фотосинтөзге қа-
жетті заттарды өсімдіктер тоныраңтан, судан және
ауадан алады.
Мүндай жылдамдықиен бейорганикалық табигат-
тан тірі заттарга қажетті биогенщі элементтердің агы-
сы жүріп отыратын болса, Жердегі олардың қоры
әлдеқашан таусылар еді. Бірақ, биогенді элементтер-
дің үнемі ңоршаган ортага ңайтарыльш отыруына
байланысты, өмір жалгасыи келеді. Биоценоздагы
түрлердің арасындагы ңоректік қатынастардың нәти-
жесінде өсім діктер синтездеген органикалың заттар,
өсімдіктер қайта иайдалана алатын ңосылыстарга дейін
ыдырайды. Бүл процесс биологиялық зат алмасу деп
аталады.
Биоценоз ңоршаған ортамен заттық-энергиялық
байланыссыз тіриіілік ете алмайды.
Экожүйеде төмендегі төрт негізгі қүрам бөліктер
болган жагдайда tana зат алмасуды қамтамасыз ете
алады. Олар — биогенді элементтердің ңоры, өндіру-
шілер, консументтер және редуценттер.
Тірі ағзалардың қоректену типтері мен энергия өз-
герту механизмдері. Қоректену әдісіне байланысты
барлық агзалар автотрофтар және гетеротрофтар болып
бөлінеді
Авготрофтар (ірек тілінен аударганда autos — өзі) —
бейорганикалық заттардың органикалық заттарга айна-
лУын жүзеге асырады (жасыл осімдіктер мен кейбір
микроорганизмдер).
Гетеротрофтар (грек тілінен аударганда heteros —
ӘР түрлі) — дайын органикалық заттармен қоректе-
НеДІ (жоғары сатыдагы ааразит-осімдіктер, саңы pay-
119

күляқтар, кейбір микроорганизмдер, барлық жануар-
лар мен адам).	?
Аралас қоректену әдісі тән тірі агзаларды
П. Пфеффер миксотрофтар (агылшын тілінен аудар-
ганда mix — араластыру) деи атады. Вейорганикалық
заттарды органикалық затқа айналдыру механизмі
бойынша автотрофтарды фототрофтар мен хемотроф-
тарға бөледі.	. .
Фототрофтар (фотосинтез) — жасыл өоімдіктер,
көк жасыл балдырлар.
Хемотрофтар (хемосинтез) — күкірг бактериялары
және тй.
Дж. М. Андерсонның қазіргі кездегі жүйелену-
леріне сай гетеротрофтарды үш категорияга бөледі: |
некрогрофтар, биотрофтар мен саиротрофтар.
Некротрофтар (грек тілінен аударганда nekros —
өлі) — қоректену объектісін өлтіреді (адам, жыртқыш).
Биотрофтар (грек тілінен аударганда biosis — тірі)
басқа тірі агзалар есебінен қоректенетін ағзалар
(ііаразиттер, қансоргыuітар).
Сапротрофтар (грек тілінен аударғанда sapros —
шірік) — өлген органикалық затаен қоректенеді.
Жерде найда болган алгашқы агзалар гетеротроф-І
тар болган, егер автотрофтар ііайда болмаганда олар
өзін-өзі жойыи жіберетін еді. Ооы тоіітардың пайда
болуы қаранайым зат алмасудың болуына мүмкіндік
берді:
Автотрофтар
Гетеротрофтар
	t
Автотрофтар органикалың затты синтездейді, ал j
гетеротрофтар оларды аайдаланады. Бүл процестіи
барысында органикалық заттың ыдырауы жүреді.)
Егер ыдырау өнімдерін қайтадан автотрофтар иайдая
ланса, онда экожүйедегі агзалар арасында зат иені
120

энергия айналымы түзіледі. Күн энергиясын ііайда-
лана отырып атмосфера, су және топырақ заттары-
нан өсімдіктер органикалық қосылыстар түзеді. Бұл
.қосылыстар өсімдіктер үшін қүрылыс материалы бо-
лып табылады. Олардан өсімдіктердің үлаалары қү-
ралады және олар өсімдіктердің тіршілік функция-
ларын қамтамаеыз ететін энергия көзі болыи табылады.
Гетефотрофтар органикалың затгарды бастаиқы
комионенттерге: көмірқышқыл газы (IV), су, нитрат-
тар, фосфаттар және т.б. дейін ыдырата отырып,
оларда қорга жиналган химиялық энергияны бо-
сатьш шыгарады.
Экожүйедегі агзалар трофтық (қоректік) байланыс-
тарына қарай өндірушілер, коноументтер мен |>едуцент-
терге бөлінеді
Өндірушілер (бірінші ретті өнімді өндірушілер) —
автаг^юфгы агзалар — иланетаның бүкіл тірі дүниесін ор-
ганикалық затиен қамтамасыз ететін жасыл өсімдік-
тердің жинагы.
Консументтер (латын тілінен аударганда consume
—	пайдалану) — гетеротрофты ағзалар, өндірушілер
түзген органикалық заттармен қоректенеді. Оларга
жануарлар, микроорганизмдердің көашілігі, бунақдене-
қоректі өсімдіктер жатады. Консументтер бейоргани-
калық заттардан органикалың зат түзбейді, бірақ бір
органикалық затты баоқа затқа айналдырады.
Редуценттер (латын тілінен аударганда reduceus,
reducentis — қалиына келтіруші, деструкторлар) орга-
никалық заттарды ыдыратушы және оларды бейорга-
никалық заттарга айналдырушы агзалар. Редуцент-
терге бактериялар, саңырауқүлаңтар, саирофагтар,
копрофагтар, некрофагтар және т.б. жатады. Олар
заттардың биологиялық айналымының соңгы звеносы
больш табылады (11-сурет).
.
12

IV ү II
-► лат агыгы
яисргия аіыгы
І-ротті
2 ретті
оцдіруші.іср
	►
коіюумсчіттор

К()І1ГуМ(Ч1ТТ('Р
U 1
L
L
родуцсчіттрр
	1
мииоралді.ік
паттар
	I
-гурет. Экожүйедеіі заг пен энергия тасымалдануынын
сыібанүскасы
Тундралық, орманды, далалық, шөлді және тро-
ииктік бірлестіктердің әрқайсысының өзіне тән био-
логиялық айналымы мен қоршаган ортамен байла-І
нысы болады. Су экожүйелері де ауқымы бойынша
да, тіршілік ету жағдайлары бойынша да: судың
тұздылығы, су қоймасыньщ тереңдігі, судың мөлдір-
лігі, күн энергиясының түсуі бойынша да алуан
түрлі болып келеді. Бүлардың барлыгы биологиялық
айналымның жылдамдығына да, циклге қатыгатын
заттардың жалпы санына да әсер етеді.
Экожүйелердің түраңтылыгының негізгі принципі "
энергия агынымен ұсталып түратын зат айналымы
Жердегі мәңгі тіршілікті қамтамасыз етеді.
Бүл принцші бойынша түрақты жасанды эко-
жүйелер, өндірістік технологиялар үйымдастырылуы
мүмкін. Биоценоздагы агзалардың үйлескен ңызметі-
нің ’ бүзылуы, әдетте, экожүйедегі зат алмасудың өз-і
геруіне әкеліп соқтырады. Бүл тоаырақ қүнарлылы-
гының, өсімдіктердің өнімділігінің, жануарлардың өсуі
122

мен өнімділігінің төмендеуіне, табиги ортаның бір-
тіндеіі бұзылуының негізгі себебі больш табылады.
Экожуйенің трофтьщ кұрылымы. Энергия тасы-
малдау кезінде ңоректік тізбентердегі қатынастар нә-
тижесінде әрбір бірлестік белгілі бір трофтық ңү-
рьілымга ие болады.
Жалиы жагдайда трофтық ңұрылымды кезекті
трофтың деңгейлердегі уаңыт бірлігіндегі аудан бір-
лігіне шаққан энергия шамасымен анықтауга болады.
Оларды экологиялық аирамида түрінде кескіндеуге
болады. Бұл құбылысты зерттеген Ч. Элтон (1927 ж.)
экологиялың пирамиданың үш негізгі типін бөліп
көрсетеді (12-сурет):
Сандар пирлмидагы Пиммасса нирамидасы	Эпоргия
(аудап бірлігіндогі (биомагглнмц ңүргақ	иирамидагы
даралар глііы)	галмагы г/м2)	(Дж/м2.жыл)
12 гурот. Экологиялык пирамидалардык типтері
1.	Санднр ішрамидасы (м"/даралар саны) әр түрлі
трофтық деңгейдегі агзалардың санын көрсетеді. Ор-
манның жайылымдық қоректік тізбегінде, иродуцент —
аі^аш, ал бірінші ретті консумент — бунақденелілер
болганда, бірінші реттік консументтердің деңгейі саны
Жагынан өндірушілер деңгейімен салыстырғанга бай
ланысты. Бүл кезде сандар ішрамидасы кері болады.
2.	Биомассалар иирамидасы әр түрлі трофтың
Деңгейдегі тірі заттың жалиы қүргақ массасын си-
иаттайды (органикалың заттардың ңүргақ массасы
г/м2). Өндірушілері өте үсақ және консументтері ірі
123

болган экожүйелерде соңғысының жалиы масгаісы
барлық кезде нродуценттердің жалііы массасынан жога-
ры болады, яғни биомасоа ііирамидасы да кері болады.
3.	Энергия иирамидасы (Дж/м~ жыл) кезекті
трофтық деңгейлердегі энергия агынының шамасын
немесе «өнімділігін» көрсетеді. Энергетикалық ііира-
мида барлық кезде жогары ңарай сүйірленеді. Віраң
тамақпен бірге жүйеге түсетін барлық энергия көз-
дері есеіше алынуы керек.
Қоректік тізбектер мен коректік торлардың
түзілуі. Биоценоздардагы қоректік торлар көптеген
ңысқа қатарлардан түзіледі. Вүл қатарларда ағзалар
бір-біріне заттар мен жасыл өсімдіктер жинаган
энергияны беріи отырады. Алдыңғы түр келесі түр
үіиін азық болып табылатын мүндай қатарларды
қоіюктену тізбөіі деіі атайды. Қоректену тізбегінің жеке
звенолары трофтық деңгейлер деп аталады.
Күннен энергияны бірдей сатылар арқылы алатын
агеалар бір трофтың деңгейге жатады. Жасыл
өсімдіктер (автотрофтар) бірінші трофтық, екінші -
бірінші ретті консументтер, биоқоректілермен ңоректе-
нетін бірінші реттік жыртқыштар — үшінші (екінші
ретті консументтер), екінші реіті жыртқыиітар — төртінші
(үіиінші ретті консументтер) деңгейді ңүрайды (13ч'урет).
І.Чгурст. Трофгык денгейлер жэнс корсктену пирамидасыныи
сызбанұскасы
124

Қоректік тізбектердің екі түрін:
даәне детритті бөліи көрсетуге болады:
жаиылымдық
Жайылымдық тізбек.
Жагыл осімдік —> шопкороісгі жаиуарлар -» жыргкыш
(коян)	(түлкі)
Детритті тізбек.
Олгоп —> микрооріаиилмдср
оргашікалык ((мктрриялар, слңі.іраукүлаіггар)
пат (дгтрит) —> детритофаітар	—>
(қосжақтаулы молліогкалар,
жауып күрттар, бунақдемо-
лілпрдің дсриікч.чдсрі)
дгтриті фіітарді.іц
жмртқмштарм
(күгтлр, жррт('
оерлор жоіір т.5.)
Қоректік тізбектер бір-бірімен тыгыз байланысты.
Олар ңоректену торын түзеді. Әр өндіруиііде (ііродуцент)
бірнеше консумент болады. Ал консументтердің көіі-
шілігі иолифагтар (грек тілінен аударганда poly —
көіі), ягни бір емес, бірнеше ңоректену көзін иай-
даланады.
Көптеген түрлер әр түрлі қорекгік тізбектерге
кіруі және әр түрлі орында болуы мүмкін. Мысалы,
аюлар өсімдіктермен де, жануарлармен де, өлексе-
лермен де қоректенеді. Олар трофтық қатынастармен,
көптеген жануарлар мен өсімдіктердің түрлерімен
байланысқан. Қоректік тізбектер табигатта күрделі
шиеленісііі кеткен.
Наңты қоректік тізбектерде өсімдік текті тамақ-
тагы энергияның берілетін мөлшерін есеіітеуге және
тасымалдануын бақылауға болады.

3.4. Экожүйелердің өнімділігінің зандары
Бірлестіктерге тән қасиет - олардың жаңа био-
масса жасауга қабілеті больш табылады. Бұл қасиег
жүйенің өнімділігі ұгымының негізіндв жатыр.
Экожүйелердегі органикалың заттың жасалу жьіл-
дамдыгын - биологіылық өнімділік деп атайды. Тірі
ағзалардың двнесінің массасы биомасса двіі аталады. 1
Экожүйенің биологиялың өнімділігі — бүл олардаі ы
биомассаның жасалу жылдамдығы.	|
Бірінші реттік өнімділік деіі, бірінші реттік өнді-
рушілердің (өсімдіктер) биомассасының түзілу жыл-І
дамдыгын атайды. Бүл маңызды көрсеткіш. Себеоі
ол экожүйөнің биотикалың комионөнті арқылы өтө-
тін жалиы энергия агынын, ягни экожүйеде мүмкін
болатын тірі агзалардың санын (биомасса) анықтайды.
100% күн энергиясының шамамен 1%-ы гана I
хлорофилл сіңіреді де, органикалық молекулалардың
синтезіне ііайдаланады (ңалган 99% күн энергиясы
шағылысады, жылуга айналыіі сіңіріледі немесе судь| |
буландыруга жұмсалады).
Өсімдіктердін, энергияны жинау (химиялық байла-
ныстар энергиясы түрінде) жылдамдыгын жалпы бірін\
ші реттік өнім деіі атайды (ЖБӨ). ІІІамамен бүл
энөргияның 20% өсімдіктер тыныс алуга және басқа|
тіршілік қызметіне жұмсайды (Н).
Тыныс алу мен басқа да тіршілік ироцестеріне
жүмсалатын энөргияны алып тастағандағы органика^
лық заттың жиналу жылдамдығын таза біріниА
реттік өнім (ТБӨ) деи атайды:
ТБӨ= ЖБӨ - R
Қоректену кезінде тамақ (зат иен энергия) бір
грофтық деңгейден екіншісіне өтеді. Қорытылмагаі
126

тамаңты жануарлар экскременттерімен с-ыртқы шыга-
рады (мұнда да органикалың затңа жиналган энер-
гияның белгілі бір мөлшері болады).
Жануарлар да өсімдіктер тәрізді энергияның бір
бөлігін тыныс алу мен басңа да тіршілік ироцесте-
рінө жұмсайды. Гыныс алу, ас қорыту жәнө экскре-
цияга кеткен шыгыннан басқа ңалган энергия өсуге,
тіршілігін үстап тұруға және көбеюге жұмсалады.
I	өтрротрофты ағзалардың органикалық заттарды
жинау жылдамдыгын екінші ретті өнім (ЕӨ) деи
атайды. Екінші реттік өнім барлық трофтық деңгей-
лерде болады.
Консументтердің энергетикалық балансы төмендегі
сызба бойынша түзіледі:
огу -f тыігыг а.тіу + окскременттср
жопо Пагқа
тіріпілік
нроцосторі
Р=ГТ+В+Н.
консументтің рационы, ягни белгілі
бір уақытта жейтін гамақ мөлшері,
энергия бірлігімен берілген;
агәаның өсуіне жұмсалатын энергия;
тыныс алу және басңа тіршілік
процестеріне жұмсалатын энергия;
экскременттер түрінде шыгарылган,
қорытылмаган тамаңтың энергиясы.
Қоректік тізбектің әр звеносында энергияның бір
бвлігі басқа түрге өтеді.
I Іайдалаиган =
тамаң
немесө
Мүндагы: Р -
П -
R -
Н -
127

Шамамен бұл шығын қоректену тізбегі арңылы
энергияның әрбір берілуі кезінде 90%-га жуық болады.
Егер өсімдік аі-засының бірінші реттік өнімі КХХ) Дж
болса, оны шөиңоректі жануарлар толық пайдаланса,
жануардың денесінде оның бар болғаны 100 Дж,
жыртңыштың денесінде бар болганы 10 Дж, егер
жыртқышты басқа жыртқыш жесе, онда оның үлесіне
тек 1 Дж (10%) тиеді
Жасыл өсімдіктер жинаган энергия тізбек бойы-
мен біртіндеи кемиді. Сондықтан қоректік тізбек те
әдетте 4-5 звенодан гана тұрады.
Тыныс алу мен басқа да тіршілік ароцестеріне
жұмсалган энергия басқа агзаларга берілмейді. Ал
экекременттердегі энергия детритофаітар мен редуцент-
repi'e беріледі де, экожүйеден тыс шығарылмайды
Детриттік тізбектер өлі агзалар мен өсімдіктердің өл-
ген бөліктерінен (түскен жаныраңтар, бұталар) бае-
талады. Тікелей детритке және редуценттердің қорек-
тік тізбегіне өтетін таза бірініиі ретгік онімнің үлесі
әр түрлі экожүйелерде әр түрлі болады. Орман эко-
жүйесінде бірінші ретгік өнімнің басым бөлігі жайы-
лымдық емес, детриттік тізбекке өтеді.
Теңіз экожүйелері мен интенсивті ііайдаланылатьш
жайылымдарда бірінші реттік өнімнің жартысынан
астамы жайылымдық қоректік тізбекке беріледі.
Детриттік тізбектер күрделірек және нашар зе
телген. Бірак энергия агыны жөнінен олардың маңызьі
жайылымдық тізбектерден де жогары.
Қоректік тізбектің әр түрлі нүктесіндегі энергети
калық агыстың (тасымалданатын энергия) іиамасыныҢ
ңатынасын экологинлық тиімділік деп атайды (әдет
бүл іиама 0,1-ден артііайды).
128

3.5. Экожүйелердіқ динамикасы мен дамуы
Кез келген экожүйе динамикалың болып табыла-
дьі. Онда үнемі оның негізгі комионенттерінің тірші-
лік әрекеттері мен күйі, иоііуляциялардың араңаты-
насы өзгеріске үшыраи отырады. Экожүйелерге тән
ерекшелік олардың тәуліктік, маусымдық және көіі-
жылдық динамикасының болуы.
Тэуліктік динамика. Әрбір биогеоценозда тірші-
лігінің белсенділігі тәуліктің әр түрлі уақытына сәй-
кес келетін ағзалар тобы болады. Біреулері түнгі уа-
қытта белсенді, ал күндіз тыгылын жатады. Басңала-
ры түнде ііассивті. Олай болса, экожүйенің жеке
иоауляциялың арақатынасы мен қүрамында аериод-
ты өзгерістер больш түрады. Тәуліктік динамиканы
тек жануарлар гана емес, өсімдіктер де қамтамасыз
етеді Тоуліктік ыргақтар барлың белдеулердің, троішк-
терден тундрага дейінгі бірлестіктерінде байңалады.
Экожүйелердегі тәуліктік өзгерістерде негүрлым күн
мон түн кезіндегі темиература, ылгалдылық және бас.қа
факторлардың айырмашылыгы көи болса, согүрлым
күштірек көрінеді.
Мысалы, тәуліктік миграциялар, әсі{)есе теңіз иланк-
тонына тән. Касиий теңізінің зоо және фитопланкто-
нының өкілдері күндіз 100—350 м тереңдікте болса,
түнде беткі қабаттарга қарай көтеріледі.
Маусьімдық динамика. Тек белсенділік күйінің
өзгеруі гана емес, көбею циклі, маусымдың мигра-
Циялар және т.б. байланысты жеке түрлердің сандық
арақатынасы өзгеруі арқылы көрінеді. Жыл мезгілі-
нін, ауысуы өсімдіктер мен жануарлардың тіршілік
Қызметіне әсер етеді (гүлдеу кезеңі, жеміс беру,
белсенді өсу, жаиырақ түсіру, өсімдіктердің ңыстың
тьіныштық күйі, жануарлардың ңысңы және жазгы
9-3/17
129

ұйқыга кетуі, миграциясы). Маусымдық динамикага
экожүйенің белдеулік ңұрылымы да ұшырайды;
жылдың белгілі бір маусымында өсімдіктердің жеке-
леген белдеулері толық жойылыи кетуі мүмкін.
Мысалы, бір жылдық өсімдіктерден түратын шөііте-
сін белдеу. Маусымдық өзгерістерді 4-кестедегі үлгі-
мен бақылауға болады.
4-кестө I
Табигаттык маусымдык өзгсрістерін бакылау кесгесі
Шулһц Гиніһііііип. avvpinvpntrii)
Маусым
Маусым тармагы
1 іастал у м н м ң фоі іологиялы і<
иидикаторлары
Қар і‘руі
үпаңтардың үіпын колуі
Коктрм
Тірі.чуі
бүршік жару
Коктрмиің гүлденуі
Жаз алдм
огімдіктердің іүлдруі
Жаз
Жазды 11 бастал у ы
жрміг түйітідрріиің пайда болуы
Тшіыц жаз
Жа.здыц аягы
жрмігтррдің иіріп-жртілр бартауы
Кү.з
Күздің багталуы
Күздің гоцы (күррң кү.з)
жапмрақтардың гаргаюы, түруі
Кыг
ТЫІІЫІІІТЫҢ күй
Көижылдык динамика. Кез келген экожүйенің
өміріндегі ңалыпты қүбылыс, Ол жылдар бойынша
бірлестікке әсер ететін климаттық және басқа даі
сыртқы факторлардың өзгеруіне байланысты болады.І
Сонымен қатар, көііжылдың, ііериодтылық эдификатор\
(латын тілінен аударганда edificator — қурылыс/иь/) — [
өсімдіктердің тіршілік циклінің көпжылдық период-
тылыгына, жануарлар мен өсімдіктер үшін патогендіі
микроорганизмдердің жаішай көбеюінің қайталануына
және т.б. байланысты болуы мүмкін.
Экологияльщ сукцессиялар. Ізірлестіктердің ңүры-
лымы белгілі бір уақыт барысында, біртіндеп қалып-|
тасады. Мысалы, вулканнан кейінгі аралдағы бірлес-1
130

тіктің даму моделін қарастырайың. Ағаштар мен
бүталар жалаңаш, жартасты жыныста өее алмайды.
Себебі, оларга ңажет топырақ жоқ. Ал балдырлар
мұндай территорияларга қоныстаныи, пионерлік бір-
лестік түзуге ңабілетті. Асзалардың біртіндеп жина-
луы мен тау жыныстарының эрозияга ұшырауынан
тоиыраң қабаты түзіледі.
Мүндай топырақ қабаты мүктер мен паморотник-
тердің өсуіне мүмкіндік береді. Кейін аталган өсім-
діктерден соң ңоректік заттарга сүранысы жогары
өсімдіктер — түңымды өсімдіктер, соның ішінде шөп-
тер, бүталар, агаштар қоныстанады. Велгілі бір уа-
қытта жердегі бір биоценоздың екіншісімен алмасуын
сукцессиялар деи атайды (латын тілінен аударіанда
succesio — бірізділік, түңым қуалау, кезектесу ауысу).
«Сукцессия» үгымын 1898 жылы Г. Каулсон енгізген.
Қоршаган ортамен тепе-тендікте болатын, түрақты соңіъі
бірлестік — климаксты бірлестік деи аталады.
Климакс (грек тілінен аударганда кіішах —
баслалдақ) — берілген орта жагдайындагы экожүйе-
нің дамуының соңгы түраңты күйі. «Климакс» үгы-
мын 1916 жылы Ф. Клементс үсынган.
Жалаңаш тау жынысы немесе топырагы жоқ бет-
тің (мысалы, қүм, бүрынгы мүздықтық орны) қоныс-
тануынан басталатын сукцессия типін — бірінші рет-
тік деп атайды. Екінші реттік сукцесеия өсімдіктері
аз, бірақ бүрын тірі ағзалардың әсеріне үиіыраган
және оріаникалық заты бар жерде басталады. Мысалы,
кесілген орман, күйген жер, тастаи кеткен егіс та-
набы. Бүл жердегі топырақта түқымдар, споралар,
вегетативтік көбею мүшелері сақталуы мүмкін. Олар
сУкцессияга әсер етеді (14-сурет).
131

Қорімагам ортп
дагы ірі бү.іі.і
лулар
Жала- Қыиа Ііал-
ңаш —> лар + дыр-
Яіор ІІионер- лар
лік
6‘фЛРРТІК
Мүк- ІІаікь
Т(‘Р -(- рот- -
пиктср
Шои- 1>үта- Агшптарі
тср -> лар -> Ормаи
ЮшмаксІ]
тың
бірлогтікі
14-гурі'т. Қүрлыкка тэн сукцсссин
Алгаш рет сукцессия ілімін жасаган 1916 жылы
Клементс болды. Ол Солтүстік Америка бірлестіктерін
зерттей отырьш, климакстық бірлестіктің құрамын
анықтайтын негізгі фактор, климаг екендігі туралы
қорытындыга келді. Клементс бойынша берілген кли-
маттық жагдайда тек бір климакстық бірлестік тір-
шілік ете алады (моноклимакс концеициясы). Қазіргі
кезде иоликлимакс концеициясы ұсыныліан. Бұл кон-
цеиция бойынша климакс барлық физикалың фак-j
торлардың әсерінен қалыитасады. Ал ол факторлар-
дын, біреуі немесе бірнешеуі басым болуы мүмкін
(дренаж, топырақ, өрт және т.б.).
Нагыз қүрлықтың климакстың бірлестіііне жаиырақ
түсіретін ормандар жатады. Бірінші ретті өнімнің
көп бөлігі агаш белдеуінде түзіледі, ал интенсивтіі
ыдырау топыраң деңгейінде жүреді. Орман бірлесті-І
гінің негізгі ерекшелігі оның белдеулерге бөлінуі бо-|
лыи табылады.
Бір биогеоценоздьщ екіншісіне өтуі бірден болмауы
да мүмкін. Барлық уақытта экотон деи аталатын
аралың белдеу болады (мысалы, тоган мен қүрлыҚІ
экожүйесінің арасында батпаңты кеңістік, бүталар ор-1
ман мен даланы бөліп түрады және т.б). ІІІекаралыКІ
белдеу үлкен болуы да мүмкін, бірақ ол шектесші
132

■
жатқан экожүйелерден жіңішке болады. Әдетте экотон-
дьі бірлестіктердің едәуір түрлері, кейде тек экотонга
тән түрлер кіруі мүмкін. Олардың кейбіреулерінің
цоііуляцияларының тыгыздыгы және түрлердің саны
щекаралас жатқан экожүйелерден де артың болады.
Бірлестіктер шекарасындагы тірі ағзалардың тығыз-
дыгы мен алуантүрлілігінің арту тенденциясын ше-
каралың эффект деп атайды.
Экожүйелердің гомеостазы. Экожүйелер тек энергия
агыны мен зат айналымымен гана емес, сонымен ңа-
тар дамыған ақпараттық байланыстармен сипаттала-
ды. Олар жүйенін, барлық бөліктерін байланысты-
рады да оны біртүтас бүтін ретінде басқарады. Олай
болса экожүйелердің нибернетикалық (ірек тілінен ау-
дарганда kibernetike — басқару мәдениеті) табигаты бар.
Экожүйенің түрақтылық дәрежесі қоршаган орта-
ның әсер ету дәрежесіне және ішкі басқару меха-
низмдерінің тиімділігіне байланысты болады.
Сыртқы ортаның әсері тоқтаганнан соң жүйенің
өзінің қалынты күйін жылдам қалаына келуі кері
теріс байланыстың әсерімен аныңталады. Егер оң кері
байланыс жүйенің тепе-тендіктен ауытңуын күшейтетін
болса ал теріс кері байланыс — оны кемітеді.
Бүл тәуелділік Jle Шателье-Браун принципінен
көрінеді: жүйені гүраңты теие-теңдік күйінен шыга-
ратын сыртқы әсерден тепе-теңдік сыртқы әсердің
эффекті әлсірейтін багытқа қарай ыгысады.
Экожүйенің өзінің тепе-теңдігін үстауга қабілеті
мен өздігінен реттеуін гомеостаз деп атайды. Гомеос-
таздың негізінде теріс кері байланыс принцшіі жатыр.
Осы байланыстың әсерінен ңоректік заттардың ңорга
Жиналуы мен бөлініп шыгуы, органикалық ңосылыс-
тардың өндірілуі мен ыдырау ироцестері реттеледі.
Экожүйенің гомеостазын үстап гүруының белгілі
бір Liieri болады.
133

Мысалы, ауыл шаруашылығында өнімділіктіц
артуын көбіне енгізілетін тыңайтқыштардың мөлшері-
мен байланыстырады. Бірақ, кейде тыңайтқыпггардың
мөлшері кері байланыс әсерінің жогары шегінен
шығын кетеді. Осының нәтижесінде агроценозда егіс-
тіктің деграциясына әкелетін қайтымсыз өзгерістеі
болуы мүмкін. Тыңайтқыштарды шектен тыс. иай-
далану тоиыраңтың эрозиясы мен сортаңдануына
әкеліи соқтырады.
3.6. Биологиялык алуантүрлілік - популяциялар,
биоценоздар мен экожүйелердін,
гұрақгылыіының шарты
Табигатта абсолютті түрде үқсас даралар, поііуля-
циялар, түрлер мен экожүйелер болмайды. Тіиті бір
жүмыртқадан дамыган егіздердің өзі бірбірінен ерек-
шеленеді. Сондықган жер бетінде түрлердің саны оте,
көа, бүл алуантүрлілік адамзат ақылына сыйлайтын
жүмбақ және ешуақытта таусылмайтындай көрінеді. j
Жеке түрлер адамнын, кінәсінен жойыла баста-
ганда, алгашңыда оган коңіл аударылмады. Себебі
иалеонтология көрсеткендей, табигаттағы копт<мх‘н түр-
лердің жойылыіі бігу ироцестері байқалып отырган.
Бірақ ңазіргі уақытта тіршіліктің алуантүрлілігі-
нің кедейленуі адамзаттың іс-әрекеті нәтижесінде үл-
кен жылдамдықиен жүріи отыр. Орасан зор терриго-
рияларды таза түңымды, тұқым ңуалау қасиеттері
біртекті аздаган мәдени өсімдіктер алып жатыр. Табигй
экожүйелер бүзыльш, мәдени ландшафтиен ауысты-
рылуда, іірактикалык жагынан да биологиялыК
алуантүрліліктің биологиялың маңызын түсіндірудіИ
маңызы зор.
134

Табиги бірлестіктер бактеринлардан бастаи гасыр-
лар бойы өмір сүрііі келе жагқан ағаштар мен ірі
жануарларга дейін жүздеген және мыңдаган түрлер-
ден ңүралуы мумкін. Түрлік алуантүрліліктің жогары
болуы огы күрделі жүйелердің төмендегі ңагиеттерін
қамтамасыз егеді:
1.	Бөліктерінің өзара бір-бірін толыңтыруы. Бір-
лестіктерде қоршаган орта ресурстарын ііайдалануда
бір-бірін толықтыратын түрлер бірігііі тіршілік етеді.
Мысалы, жалпақ жапыраңты орманда бірінші бел-
деудің өпмдіктері жарық агынының 70-80%-ын сіңіріп
алады. Екінші белдеуде толық жарыңтың 10-20%-ы
жеткілікті болатын агаштар мен бүталар өседі, ал
шөитесін өсімдіктер мен мүктер жарық агынының бар
болганы жүзден 1—2 үлесінің өзінде фотосинтез жү|ь
гізуге қабілетті. Ііір-бірін толықтыра отырыи, өеімдіктер
күн энергиясын толық пайдаланады.
Осындай толықтырулар әр түрдің өсімдіктерінің
тоиыраң бетінде таралуы, олардың тамыр жүйелері-
нід орналасуы, минералдың заттарды толық паійда-
лануы және т.б. көрінеді.
Жануарлардағы «еңбек бөлінісін» әр түрлердің та-
мақты, тәуліктік және маусымдық белсенділікті, кеңіс-
тікте орналасуды пайладануынан көруге болады.
Түрлердің өзара бір-бірін толыңтыруы, ягни орга-
никалық затты жасаушылар мен ыдыратушылар,
биологиялық зат алмасулардың негізінде жатыр.
2.	Түрлердің бір-бірін ауыстыруы. Биоценоздың
кез келген тү[)ін басңа экологиялық талаитары мен
функциялары үқсас түрлермен алмастыруға болады.
Мысалы, ңылқан жаиырақты ормандагы шыршаның
Жэне самырсынның әр түрлі түрлері немесе әр түрлі
Шаліындыңтагы тозаңдандырушы - бунақденелілер.
135

Көіітеген түрлердің экологиялық орны ұқсас
болгандықтан қандай да бір түрдің кемуі немесе
жойылуы экожүйе үшін қауіиті емес.
Түрлердің бір-бірін ауыстыруы табигат жагдайла-
рының үнемі өзгеріп отыруынан болады. Мысалы,
шалгындықтарда ылгалды жылдары қысқа, ал
ңүргақшылық жылы — үзын тамырлы өсімдіктер
басым болады.
3.	Реттеушілік ңасиеті. Өздігінен реттелуге қабі-
леттілік — күрделі жүйелердің өмір с.үруінің негізгі
шарты. Өздігінен реттелу кері байланыстар негізінде
аайда болады. Теріс кері байланыс принцшіі дегені-
міз — жүйенің қальшты күйден ауытқуы, оны қа-
лыиты күйге қайтаруга багытталган күштерді іске
қосады. Бүл ііринцші биоценоздардагы популяция іші-
лік және түраралық өзара қарым-қатынастардан көрі-
неді. Жемтіктердің санының артуы жыртқыштар мен
иаразиттердің санының артуына алып көлөді. Поііу-
ляцияның тығыздығының белгілі бір деңгейден ар-
тыіі кетуі, түрдің ішкі байланыстарын өзгергеді, ягни
көбею ңабілеті төмендейді немесе кеңістікте даралар-
дын, таралуы күшейеді.
Биоценозда түрлердің алуантүрлілігі артқан сайын,
нопуляіі,иялар қүрылымы күрделенген сайын олар-
дың өздігінен реттелуі жақсы жүреді.
4.	Функцииларды қамтамасыз етудің сенімділігі.
Биоценоздың экожүйедегі негізгі қызметі — ор-
ганикалың затты жасау, оны ыдырату және түрлер-
дің санын реттеу больш табылады. Бүл функцияны
көптеген бір-бірін сақтандырушы түрлер қамтамас.ыз
етеді. Мысалы, бунақденелілердің санын көитеген ар
түрлі тамақпен ңоректенетін жыртқыштар, одан ар-
тыіі кеткенде — арнайы паразиттер, өте жогары бол-
ганда - пнфекцйялың ауруларды тугызушылар немесе
136

бәсекелестік қатынастар мен іюпуляция ішілік өзара
эсерлердің күшеюі реттеіі отырады.
Өсімдік үлналарындагы күрделі және берік ком-
понент — целлюлозаны ыдыратуды маманданған бак-
териялар, әр түрлі зең саңырауңүлақтары, үсақ тонырақ
кенелері — сапрофагтар, бунақденелілердің дернәсіл-
дері, жауынқүрттары және басңа да ішінде бүл
ироцеске қажет ферменттері бар жануарлар да
жүзеге асыра алады.
Экожүйелердегі түрлердің алуантүрлілігі олардың
тірш ілік қызметінің сенімділігін қамтамасыз етеді.
Биологиялық алуантүрлілік - Жердегі тіршілік-
тің түрақтылығының басты шарты.
Осы алуантүрлілікке байланысты Жөрдегі тір-
шілік миллиардтаіан жылдар бойы сақталып келеді.
Геологиялың тарихтың қиын кезеңдерінде көпте-
ген түрлер жойылып, алуан түрлілік төмендеген,
бірақ материктер мен м үхиттардың экожүйелері бүл
апаттарды басынан өткізді. Өмір жалгасьш отырды.
Жаңа түрлер ііайда болды және олар энергия айна-
лымдағы жойылган түрлердің орнын басыи отырды.
Сондықтан табиги және антроіюгенді жүйелердің
түрақтылыгына нүңсан келтіретін биологиялық алуан-
түрліліктің төмендеуіне жол бермеу керек.
137

4 - т a p a у
БИОСФЕРА - ҒАЛАМДЫҚ ЭКОЖҮЙЕ
Жердегі бірде-бір тірі . агза еркін күйде болмайды. I
Барлың агзалар оларды қоршаган материалдық-энер-1
гетикалық ортамен, ең алдымен қоректену мен тынысі
алу арқылы, үздіксіз және тығыз байланыста болады. I
Одан тыс табиги жагдайда тіршілік ете алмайды.
XIX	гасырдың басында ғылымға «биосфера» түсіні-1
гін енгізген француз жаратылыстанушысы Ж.Б. Ламарк I
(1744—1829) болған. «Биосфера» терминін тіршілік бар I
жердің қабықшасын анықтау үшін «гидросфера»,!
«литосфера» үгымдарымен бірге XIX гасырдың аяіыида I
атақты анстрия геолоіы Э. Зюсс (1831—1914) үсынады.
В.И. Вернадский биосфера деи иланетаның тірші-І
лік бар немесе болған, үнемі тірі ағзалардың әсерінеі
ұшырайтын не ұшыраган бөлігін айтады (литосфера-|
ның жогарғы бөлігі, гидро және троиосфера). Агза-|
лардың маңызы олардың алуантүрлілігімеы, барлық
жерлерде таралуымен, Жер тарихындагы тіршілігінің
ұзақтыгымен, биохимиялың қызметінің таңдамалы еи-1
иатымен және табигаттын, басңа комионенттерімен са-І
лыстырганда химиялық белсенділігінің жогары бо-1
луымен анықталады. Жер биосферасын қүрайтын
заттардың негізгі тиитері 15-суретте көрсетілген.
Планетадагы агзалардың барлық жиынтығың I
Б.И. Вернадский тірі зат деи атады. Оның негізгі I
сииаттамасы ретінде массаның, химиялың ңүрамы мен 1
энергиясының жиынгыгын қарастырды. В.И. Вернадский I
түжырымдаған константалық заңы бойыкша: био- I
сфераның тірі затының мөлшері (берілген геология-Я
лың кезең үшін) түрақты (константа) шама болыЛ
табылады.
138

ІГ) гурет. Жер биосферасмн кұрайтын загтардың негізгі типтері
Тірі заттың жалиы массасы 1,8-2,5*10І2т (құргақ
салмағы) багаланьш, ол биосфера массасының (3*10ist)
тек болмашы бөлігін гана ңұрайды. Егер тірі затты
планета бетімен біртегіс етіп орналастырсақ оның
қалыңдыгы, бар болганы 2 см болады. Қазіргі кезде-
гі агзалар тоитарының биомассасы туралы мәліметтер
5-кестеде келтірілген.
5-кесте
Жердін тірі ағзаларынын биомассасы
(П.И. Пралилппич жоіір т.Г). Гюиһпппп)
()рта
Лгзалар тобы
Масса (І(),2т)
Ңатынасы (%)
КОі ІТН1 КЧ ITTt'p
Жагыл огімдіктер
2/ІО
«)‘)2
Жануарлар мсп микро-
организмдрр
0,02
0,8
Ііарлыгы
2/і2
100
Мүхиттап
Жасыл осімдіктор
0,0002
Г),3
Жапуарлар мріі микро-
(іргани.імдср
о,оо:ю
9:і,7

Ііарлі.і п.і
0,00.42
100
JKopjtin агзалардмң биомасгасы
2/.2Л2
-

Жердің бетін өзгертуші маңызды фактор тіршілік I
болып табылады. Оның ерекшелігі тек химиялық
реакңиялардың жылдамдығына ғана байланысты емес, I
кейбір реакциялар қалыиты темиература мен қысым-
да, ағзадан тыс жүрмейді. JI.C. Берг былай деген:|
«Агзалар физикалық тұргыдан мүмкін емес нәрсе-
лерді жүзеге асырады». Майлар мен көмірсулар ағ-1
зада 37"С шамасында тотыгады, ал агзадан тыс тек
400-500°С жүреді. Молекулалық азоттан аммиактың
синтезі өнеркәсіитік жағдайда 500"С темиература мен
300-500 атм. қысымда жүзеге асырылады. Ал мик-
роорганизмдер бүл реакцияны ңальшты темиерату-
рада және атмосфералық ңысымда жүзеге асырады.
ВМ. Вернадский биосфераның Жердің галамдың бір-
түтас жүйесі ретіндегі көзқарасты жасады. Бүл жүйеде
геохимиялық және энеріетикалық өзгерістердің жүруі
тіршілікиен анықталады. ІІИ. Вернадский тірі агзалар-
дың геологиялық рөлі гуралы ілімнің негізін ңалады.
Жердің биосферасы ғаламдың ашық жүйе болыи
табылады. Оның «кіруі» - бұл космостан келетін күн
энөргиясының агыны, агзалардың тіршілік қызмөтінде
түзілген заттар. Виосфера өздігінен реттелөтін кибер-
нетикалық жүйө. Оган геомөостаз қасиөті тән.
Жер ішанета ретінде табигат жагдайларының ал-
уантүрлілігімен сииатталады. Бүл оның шар тәрізді
иіиіінімен, Күнді және өзінің өсінен айыалуымен
анықталады. Өз кезегінде бүлар күн белсенділігінің
ендік және маус.ым бойынша интенсивтілігінің өзге-
руін қамтамас.ыз етеді. Табиғат жащайларының көіі-
түрлілігі Жердің күрделі рельефінің әсерінен де тү-
зіледі. Бірақ Жер биосферасының негізгі көатүрліліі
гін тірі ағзалар жасайды. Ғалымдардың болжамы
бойынша қазірій биосферада тірі агзалардың шамамен
2 млн. түрі бар (биосфераның өмір сүруі барыс.ындЯ
1	млрд.-тан кем емес).
140

r
Виосфераның динамикалық жүйе ретіндегі ерек-
шелігі оның біртегіс болмауы (тепе-теңсіздігі) және
оның тірі затиен жұмысы Күн энергиясының агы-
нының нәтижесі болып табылады.
Биосфераның маңызды ерекшеліктерінің бірі ондаіъі
судың болуы. Биосфераның тагы бір белгісі — оның
космосиен тыгыз байланыстылыгы (көбіне Күнмен).
1852 жылы Швейцария астрономы Р. Вольт Жер-
дің магнитизмінің Күндегі дақтардың пайда болу
циклділігіне тәуелді екенін есентеи шыгарды.
Биосфераның шекаралары. 1926 жылы В.И. Вер-
надский биосфераның шекаралары туралы мәселөні
қойды.
Қандай физи ко-х ими ялы қ жагдайлар тіршілікке
анагүрлым қолайлы болын табылады?
1.	Көмірқышқыл газы мен оттегінің жеткілікті мөл-
иіерде болуы.
2	Судың жеткілікті болуы (міндетті түрде сұйың
күйде).
3.	Темиературалық режим тым жоіары (ақуыздар-
дың үюына әкелетін) және тым төмен (фе[)мент-
тердің жүмысын тоқтататын) болмауы керек.
*• Минералдық ңорөктөну элөмөнттөрінің жөткілік-
ті болуы.
5.	Су ортасының белгілі бір түздыгы.
Қазіргі кезде тіршілік жер қыртысының жогаргы
рлігінде (литосфера), жер атмосферасының төменгі
і&баты (троиосфера) және Жердің сулы қабықшасында
(гидрюсфера) тараліан.
Литосферада тіршілікті ең алдымен тау жыныо-
ТаРы мен жер асты суларының температурасы шек-
^йді. Ол терендікке байланысты артады да, 1,5-15 км
веңдікте +100 С-дан асады. Жер ңыртысында бакте-
Рияларды табуға болатын тереңдік — 4 км. Мүнай кен
°Рындарында 2—2,5 км тереңдікте бактериялардың
141

саны біршама көи болады. Мұхиттарда тіршілік 10—|
11	км тереңдікке таралады. Атмосферадагы тіршілік-1
тің жоғаргы шекарасы биіктікке байланысты ультра-|
күлгін радиацияның артуымен анықталады. Озон ка~ 1
багы күннің ультакүлгін сәулелерінің көи бөлігін 12—
25 км биіктікте сіңіреді. Бактериялар мен саңырау-
қүлаңтардың саоралары 20—22 км биіктен табылған.
Аэроііланктонның негізгі бөлігі 1—1,5 км бміктікте
шоғырланган. Тіршіліктің таралу шекарасы теңіз
деңгейімен салыстырганда 6 км биіктікте өтеді.
Биосферадагы тіршіліктің таралуы біртекті емес.|
Тірі загтың шоғырлануы, негізгі орталардың бөліну
шекарасында — тоиырақта, игни литосфера мен ат-|
мосфераның арасында, мүхиттың жогаргы қабаттары, су:
қоймаларының түбінде, әсіресе — литоральда (латын
тілінен аударіанда litoral is - жаіалау) - толысу кезші
де су астында қалатын және қайту кезінде ңүргайтын
геңіз түбінің белдеуінде, лимандарда және эстуарияларда
—	өзен жагалауларында өте көи жогары болады.
Гірі агзалар ортанық химиялық жағдайларының
кең диаиазонында тіриіілік ете алады. Жердегі ал-|
гаиіқы тіршілік иелері оттексіз 0{)тада өмір сүргені
Анаэробты зат алмасу ңазіргі агзаларга, соның іиіін-|
де көп жасушалы агзаларга тән. Бірқатар микроор-
ганизмдер түздардың концентрленген ерітінділершде де
тіршілік ете алады. Кейбір түрақты түрлер иондау-
шы радиацияның әсері жагдайында да тіршілік ете
алады. Мысалы, бірқатар инфузориялар Жер бетін-
дегі радиациялық фонның табиги деңгейінен 3 млн-
есе жогары сәулеленуді көтере алады. Кейбір бакте-
риялар ядролық реакторлардың қазандықтарынан да
табылган.
142

Биосфера және космос. Тіршілік космостық қү-
былыс болып табылады. Биосфераның космостық ор-
тасы тіршілікке қажетті қолайлы экологиялық жаг-
дайларды аныңтайтын күн энергиясының көзі болып
табылады. Биоефераны қауіиті космостың сәулелену-
ден магнит өрісі мен озон қабаты ңоргаіі тұрады/
Үзақ уақыт бойы Күннің биосферага әсері фото-
синтез процесімен, жердегі белгілі бір жылу режи-
мін үстаіі түрумен шектеледі деи есентеліп келді.
Күн сәулесі галамдық экожүйенің тіршілігіне
күшті әсер етеді. Биосфөрага келіп түсетін күн
энергиягының балансы 6-кестеде көрсетілген.
6-кесте
Күн сэулесінің эисрі иясынын таралуы
(биосферпгп түсетіи жилдиң молиісріііоп %)
Таралу түрі
Үііегі, %
ИІпгы.пыстыру
30
Жылугл айиалу
46
Пулаиу, жаумн іпаіпі.ш
23
Жол, тшіңып, агыг
0.2
ФоТОСИІІТРЗ
0,8
Космос сәулелерінің қүрамында иротондар (сутегі
ядролары) көп, шамамен барлық бөлшектердің 9()%.
Гелий ядролары шамамен 10 есе кем, ал барлың
баеқа ядролардың үлесіне шамамен 1% келеді.
Космос кеңістігінде күрделі ядролық реакциялар
нәгижесінде гамма-кванттар түзіледі. Олардың өзі
Жер атмосферасына енген соң екінші ретті бөлшек-
тер түзіледі.
Гамма-диапазонга толңын ұзындыіы 0,1 ангстрем-
нен (10 'см) кіші электромагниттік сәулелерді жатқы-
3У*а болады. Олардың толқын ұзындығы көрінетін
^арықиен салыстырганда ондаган, жүздеген есе қысңа.
143

Жер интенсивті космостың радиациядан магнит ]
өрісімен ңоргалған. Егер бұл өріс болмаса, космостың
сәулелер қысқа уақыт аралы гында атмосфераның
барлық ауасын иондар мен электрондарга ыдыратьщ
жіберер еді. Мұндай жагдайда Жерде тіршілік мүм-
кін болмайды.
Жердің магнит өрісініқ сызықтары энергиясы аз
космос сәулелерін шагылыстырады, да олар атмосфера-
ның ішкі ңабаттарына өте алмайды. Тек энергиясы
жогары кос.мос сәулелері гана жердің ңабықшасын |
бұзьш, жер бетіне жете алады. Бірақ мұндай құбы-
лыс өте сирек кездеседі.
Магнитосферага енген күн илазмасының зарядтал-!
ған бөлшектері негізінен магниттік өрісінің сызық-
тарымен үстальш түрады.
Бірақ шіазманьщ кезекті мөлшері келіи гүскенде,
олардың бір бөлігі атмосферага өтеді. Бұл нлазма
электрлік агыстар түзеді де, геомаі^ниттік дауылдарды
тугызады.
Тірі агзалар Жердің геомагниттік өрісінің өзгеруі-І
не жауаіі береді. Адам агзасында ми қыртысындағы
қозу мен жүрек соғуының жиілігі, ңан қысымының
деңгейі, ңанның қүрамы өзгереді. Жарықтың және |
дыбыстың тітіркендіруге жауап беру, зейін төмен-
дейді. Бүл әр агзада болатын биотоктармен және
агзаның жасушасымен үлпасын түзетін заттардыя
молекулаларының магниттік қасиетінің болуымен
байланысты. Сыртқы магниттік өріс биотоктардың
күілі мен багытын өзгертеді.
.Озон қабаты биосфераны космос сәулелерінен
қоргайды. Стратосферада озон (0:і) күн радиаңиясы-
ның ультракүлгін сәулелерін сіңіреді. Мүндай ңоргансыз
сәулелер биосферадагы бүкіл тіршілікті жойыи жіберер
еді. Озон стратосферада ультракүлгін сәулелердің әсе-
рінен молекулалық оттегінің бос оттегі атомдарына
144

ьідырауы нәтижесінде түзіледі. Бірақ бос оттегі	атом-
дары озонның молекулаларына қосылып, екі	моле-
кула оттегін гүзеді. Оттегі мен озон арасында	теае-
теңдік орын алады.
Біраң ластаушы заттар озоннық ыдырауын жыл-
дамдатыи, реакцияның теие-теңдігін оттегінің түзілу
жагына қарай ыгыстырады.
Биосфера космосіхен тыгыз байланысты. Жерге
түсетін энергия аіыны тіршілікті ңамтамасыз ете-
тіндей жагдайларды жасайды.
4.1.	Тірі эагтың негізгі қасиеттері
Тірі зат бірңатар өзіне тән қасиеттерге ие бола
отырыи, биосферада белгілі бір биогеохимиялық
функцнялар атқарады.
Тірі затңа тэн касиеттер:
1)	биосфераның тірі заты энергияның үлкен қо-
рымен сииатталады;
2)	тірі және өлі заттың айырмашылыгы химия-
лық реакциялардың жылдамдыгынан көрінеді
(тірі затта реакциялар мыңдаган, кейде мил-
лион есе жылдам жүреді);
3)	тірі затты қүрайгын химинлық ңосылыстар —
ақуыздар, ферменттер және т.б. — тек тірі
агзалнрда іана түрақты болады;
02 + 0 = 0,
теие-теңдік	0;і + 0 = 202
0 = 0
0 0
145

4)	ерікті қозгалу биосферадагы кез келген тірі
затңа тән белгі;
5)	тірі зат өлі затқа қараганда біршама жогары
морфологиялың жәнө химиялық көіітүрлілік-
аен сииатталады. тірі заттын, қүрамына кіретш
2	млн.-нан астам органикалың қосылыстар
белгілі, ал өлі табигаттың табиги ңосылыстары-
ның саны шамамен 2 мың;
Г>) биосферадагы тірі зат мөлшері әр түрлі жеке
агзалар түрінде болады. Гң үсақ вирустардың
мөліаері 20 нм-ден (1 нм=10!' м) аснаса, ең ірі
жануар — китгердің үзындыгы 33 м-ге, ең биік
агаш секвойя — 100 м-ге жетеді.
Тірі заттың негізгі биологиялык функциялары:
1)	энергетикалық функциисы. Виосфералың-ііла-
неталық қүбылыстардың космостык сәлелену-
мен, негізінен күн радиациясымен байланысын
жүзеге асырады. Бүл функциянын, негізінде
жасыл өсімдіктердің фотосинтетикалық ңызметі
жатыр. Фотосинтез процесінде күн энергиясы-
ның жинақталуы және оның биосфераның
жеке коміюненттері араоында таралуы жүзеге
асырылады. Күн энергиясының жинақталуы
есебінен жердегі барлық тіршілік құбылыстары
жүреді;
2)	іъздық функциясы. Газдардың миграциясы мен
өзгерісін жүзеге асыра отырып, биосфераның
газдық қүрамын қамтамасыз етеді. Жердегі
газдардың басым бөлігінің шыгу тегі — био-
генді тірі заттын, тіршілік ироцесінде негізгі
газдар, азот, оттегі, көмірқышқыл газы, күкірт-
сутек, метан және т.б. түзіледі;
3)	концентрациилың функции. Қоршаган ортаныи
биогенді элементтерін тірі агзалардың жинауы-
нан көрінеді. Тірі заттың қүрамында жеңіл
146

элементтердщ атомдары: сутегі, көміртеп, азот,
оттегі, натрий, магний, калий, кальций, кремний,
күкірт, хлор, алюминий басым болады. Бұл
элементтердің тірі агзалар денесіндегі концен-
трациясы сыртқы ортамен салыстырганда жүз-
деген және мыңдаган есе артық. Биосфераның
химиялық құрамының біртектісіздігі мем оның
өлі заттан айырмашылыгын осы себеішен тү-
сіндіруге боладьц
4)	тотьиу дәрежесі өзгермелі атомдары бар зат-
тардың химинлың өзгерістері (темір, марганец
және т.б.). Жер бетінде тотыгу мен тотықсыз-
данудың биогенді ироцестері басым боладьи
5)	деструктивтік функңчи. Өлімнен сон, ағзалар
дың ыдырауымен байланысты ііроцесстер. Оның
нәтижесінде органикалық заттың минерализа-
цинсы жүреді. Нәтижеде биосфераньщ биогенді
және биокостық заттары түзіледі.
0)	орта түзуші функция. Тіршілік ироцестерінің
нәтижесінде ортаның физико-химиялық өлшем-
дері де өзгереді. В.И. Вернадский: «Аіза ортага
тек өзі бейімделііі қана ңоймайды, ол да
агзага бейімделеді» — деді;
7) тасымалдаушы функцпясы. Ауырлық күшіне
қарсы, горизонталды багытта заттардың тасы-
малдануы жүзеге асырылады. Тірі заттардьщ
кері — төменнен жогары, мұхиттан континент-
терге тасымалдауын қамтамасыз ететін бірден-
бір фактор. Осының нәтижесінде олар биохи-
миялың циклдың «жогаргы» бұтагын жүзеге
асырады.
147

4.2.	Биосфераның энергетикасы
Күннін, энергиясы - Жер биосферасының жылу
балансы мен термиялық режимін анықтаитын негшп
қуат көзі. Жердің Күнді айналуына баиланысты Жер
бетіне түсетін Күн сөулесінің интенсивт.ліп Жер -
Күн қашықгыгының өзгеруіне байланысты жыл оиьМ
өзгерііі отырады. Жер мен Күннің ең аз ара қашық-
тыгы 147 млн. км - қаңтар айының басында, ал щ
үлкен ара қашықтыгы 152 шш. км - «пілденщ
басында байқалады. Ара қашықтықтың өзіеруі ер
бетіне түсетін радиацияның тәуліктік мөлшерінш
ауытқуына әкеледі. Жер Күн шыгаратын энергияньщ
тек 540"’ бөлігін гана алады (16ч‘урет).
Кн-урот. Биосфсранын энергетикалык балансы
(ГЛ Ііінігютіч Гюйыпта)
148

Бұл радиацияның жиынтыгы 5,42*102'Дж/жылына
қүрайды. Нүкіл энергия Жер бетіне агмосфера,
мүхит және құрлың бетін қамти отырьш таралады.
ДОердің Күннен алатын энергиясының 33% бұлт ііен
құрылық беті, агмосфераның жогаргы қабатындагы
үсак дисиерсті шаңнан (бұл бөлігі Жер альбедосын
құрайды) шагылысады. 67% энергияны атмосфера
мен жер беті сіңіреді де, бірқатар өзгерістен соң
космоо кеңістігіне қайтарылады.
4.3.	Биосферадағы биохиминлык циклдер
және зат айналымы
Миллиардтаған жылдар барысында тірі агзалар-
дың көбеюі, өсуі, зат алмасуы мен белсенділігі,
нланетаның беткі бөлігін толық өзгеріске ұшыратты.
Агзалардың түрлерінің барлық массасын ВМ. Вернадс-
кий Жердің тірі заты ден атаган.
Тірі заттың химиялық құрамына өлі табигатты
құрайтын атомдар кіреді, бірак; олар басқаша қаты-
наста болады. Зат алмасу барыеында тірі агзалар
унемі табигаттагы химиялық элементтердің таралуын
өзгертіі і отырады. Осылайша биосфераның химизмі
өзгереді. Миллиардтаган жылдар барысында фотосин-
тездеуші агзалар күн энергиясының орасан мол ша-
масын химиялық жұмысқа айналдырады. Оның қо-
Рьіның бір бөлігі көмір кен орындары және басқа
Ц* органикалың заттар — мүнай, горф т.б. түрінде
^иналады.
Фо госинтез есебінен агмосферада оттегі жиналады.
^еРДІң дамуының ертедегі кезеңдерінде атмосферада
^СК;| газдар басым болды: сутегі, метан, аммиак, кө-

мірқышқыл газы. Оттегіден озон қабаты пайда бол
Бүл газдың молекулалары оттегінің үш атомына
тұрады (СЦ ол ультракүлгін еәулелердің молекулальіқ
оттегіне әсер етуі нәтижесшде түзіледі. Тіршіліктің өзі
ультракүлгін сәулелердің басым бөлігін үстап қалатьін
атмосфераның қорганыштың қабатын жасады.
Қазіргі атмосферадагы көмірңышқыл газының көп
бөлігі тірі агзалардың тыныс алуы немесе органика-
лық отынның жануы нәтижесінде түзілген.
Атмосфералық азот та тіршіліктің нәтижесі, ол
бірқатар топырақ бактерияларының белсенді әреке-
тінен түзілген.
Тірі агзалардың әсерінен көитеген Жердегі тау
жыныстары пайда болды. Агзалар жекеленген эле-
менттерді қоріпаган ортадан олардың мөлшерінен
анагұрлым көа шамасын таңдамалы түрде сіңіріа, өз
денесінде жинай алады. Мысалы, көптеген теңіз жа-
нуарлары өздерінің қаңқасында кальций, кремний не-
месе фосфорды жинаи, өлгеннен соң су түбінде шө-
гінді жыныстарды: ізбес тас, бор, фосфориттер т.б.
түзеді. Оларды opt'пно/'енді,э.;іементтер ден атайды.
Тіршіліктің әсерінен қүрлықтың бетінде гоиырақ
қабаты қалыитасқан. Топырақтагы минералдың ком-
поненттер, ыдырам жатқан органикалың заттар мен
көмтеген микро және макроорганизмдердің бір-бірімен
тыгыз байланыстылыгы сониіа, В.И. Вернадский оны
ерекше, табигаітың биокосты заты деи атады. Әлемдік
мүхиттың суларында да осындай биокосты заты боладьн
Тірі агзалар ңүрылыңтың тау жыныстарыныН
желденуі мен бүзылуында ерекше рөл атқарады.
Олар өлі органикалың затты негізгі ыдыратушылар.

r
Тіршілік Жердің атмосферасын, мүхиттың суының
қүрамын өзгертін, өзен қабатын, тоаырақ, көптеген
-paу жыныстарын жасады.
Тау жыныстарының желдену жағдайлары өзгерііі,
өсімдіктер жасайтын микроклимат үлкен рөл атқара
бастады, Жердің климаты да өзгерді.
Тіршілік биосферадагы биологиялық зат айналы-
мын жүзеге асыра отырын, өзінің және адамның
тіршілік етуіне қажетті түрақты жагдайларды ңамта-
масыз етеді.
Тірі агзалар биосферада маңызды биогенді эле-
менттердің зат айналымын жүзеге асырады. Олар ке-
зектесі 11 тірі затган бейорганикалық материяга өтіи
отырады. Бұл циклдер екі негізгі тоіща бөлінеді:
газдардың айналымы және шөгінді заттар айналымы.
Біріншісінде элементтердің негізгі көзі — атмосфера
(көміртегі, оттегі, азот), екіншісінде — таулы шөгінді
жыныстар (фосфор, күкірт және т.б.) болыи табылады.
Көтртегінің айнялымы. Фотосинтез үшін көмір-
тегінің көзі атмосферадагы немесе суда еріген көмір-
ңышқыл газы больш табылады. Өсімдіктер түзген
орі'аникалық заттың қүрамында көміртегі қоректену
тізбегі бойынша тірі не өлі өсімдік үлііалары арқылы
өтіи, тыныс алу, ашу немесе отынның жануы нәти-
Жесінде көмірқышңыл газы түрінде атмосферага қай-
тады Көміртегі циклының ұзаңтыгы үш-төрт жүз-
Жылдыңңа тең (17-сурет).
Азот айналымы. Өсімдіктер азотты ыдыраган өлі
органикалық заттан алады. Бактериялар аңуыздардың
азотын өсімдіктер сіңіре алатын түрге өгкізеді. Ат-
і іосферадагы бос азотты өсімдіктер тікелей сіңіре ал-
майды. Бактериялар мен көк жасыл балдырлар ат-
151

мосфералың азотты байлаыыстырьш, топыраңңа өт-
кізеді. Көнтеген өсімдіктер олардық тамырларында
түйнектер түзетін азот — фиксациялаушы бактерия-
лармен с-имбиоз түзеді. Өлген өсімдіктерден нрмесе
жануарлардың өлекселерінен бактериялардың басқа
топтарының іс-әрекеті нәтижесінде бос түрге өтеді де
қайтадан атмосфераға ңайтады (18-сурет).
70%
17-гур<>т. Коміртегінін айналымы (Мурапгй Л.Л.)
152

18-сурет. Азоттын айналымы
Фосфор мен кукірттің зат айналымы. Фосфор
мен күкірт тау жыныстарында болады. Тау жыныс-
тарыиың бұзылуы мен эрозияеының әсерінен топы-
раққа өтеді де, оларды өсімдіктер ііайдаланады. Ре-
Дуцент-агзалардың тіршілік қызметі нәтижесінде олар
Кайтадан топыраңқа қайтады. Азот пен фосфор ңо-
сылыстарының бір бөлігін жауын сулары өзендерге,
одан теңіз бен мұхитқа қарай шайьш, оны балдыр-
153

лар қолданады. Ең соңында өлі органикалық заттың
ңүрамында олар су түбіне шөгіи, қайтадан тау
жыныстарына кіреді (19-сурет).
1!)-оурет. Фосфордың айиалымы (Т.Л.Ліаімопп Гюйышня)
Оітегінің циклі. Жердегі оттегінің циклі шама-
мен 2000 жылда, судың - шамамен 2 млн. жылда
журіи өтеді. Бұл заттардың атомдары Жер шарында
әр түрлі тірі зат арңылы өткен.
Биосфера узақ даму кезеңін басынан өткізді. Бүл
процесс тіршілік формасын өзгертіп, судан қүрлыңқа
шыгыа, зат айналымның жүйесін өзгертті.
Атмосферадагы оттегінің мөлшері біртіндеи артты.
Соңгы 600 млн. жылда зат айналымдардың жылдам-
дьиы мен сипаты қазіргі кездегі деңгейіне жақын-
дады. Биосфера үлкен, үйлесімді экожүйе ретінде
жүмыс істейді. Ондагы ағзалар тек қоршаган ортаға
бейімделіп ңана қоймай, өздері де тіршілікке қолай-
лы жагдайларды жасайды.
154

4.4.	Биосфераның эволюциясы
1926 жылы Ленинград қалас.ында, үш жылдан соң
Парижде және кейінірек Берлинде В.И. Вернадскийдің
«Биосфера» деген жалиы атнен «Коемостагы биосфера»,
«Өмір аймагы» атты очерктері жарық көрді.
В.И. Вернадский: «Жердің келбеті кездейсоқ құ-
былыстардың нәтижесі емес, ол нақты шектелген
геологиялық жер қабыңшасы — биосфераға сәйкес
келеді. Ол Жер иланетасына тән белгілі бір ңүры-
лымымен сиііатталады. Бұл құрылымды онда жүре-
тін геологиялық процестердің сиаатына қарай үйым-
дасңан деи атау дүрыс» — ден жазды. Өзінің өмірі-
нің соңгы жылдарын В.И. Вернадский биосфераның
ұйымдасуын сараптауга жүмсады. Бүл зерттеулердің
нәтижелері бойынша ол «Жер биосферасының хи-
миялық ңүрылысы мен онын, қоршаган айналасы»
еңбегін жазды. Бірақ үлы ғалым аталган кітабын
шыгарып үлгермеді. Кітаи ол өлгеннен соң 20 жыл-
дан соң 1965 жылы жарық көрді.
«Ноосфера» терминін алгаш рет ңолдангандар фило-
соф, математик, палеонтолог және антрополог Эдуард
Леруа және иалеонтолог Пьер Тейяр Шарден (1927 ж.)
болды. Ноосфера үгымымен француз галымдары адам-
ның санасы пайда болган кездегі табмгаттын, эволю-
циялық сатысын атады. П. Тейяр ІІІарден өзінің
1959 жылы жарың көрген «Адам феномені» деген
еңбеіінде ноосфераны «жаңа ңабат», «ойлайтын ңабаг»
деп аныңтады.
Вернадский бойынша ноосфера «адам санасының
рөлі және ол багыттайтын адам еңбегі күшті, өсіп
келе жатқан геологиялың күшке» айналатын биосфе-
раның даму сатысы болыа табылады.
155

Адам санасы мен гылыми ойдың рөлін багалай
келе В.И. Вернадский мынадай қорытындылар жасады:
1)	гылыми шығармашылықтың дамуы адамның
өзі тұратын биосфераны өзгертетін күш болыц
табылады;
2)	биосфераның өзгерістері гылыми ойдың өсуі-
мен қатар жүретін құбылыстар;
3)	биосфераның бүл өзгерістері адам еркінен тыс,
стихиялы түрде, табиги ироцесс ретінде жүреді;
4)	тіршілік ортасы — биосфера планетасының ұйым-
дасқан қабықшасы болгандықтан, оның геоло-
гиялық тарихына да оны өзгертудің жаңа фак-
торы — адамзаттың гылыми жұмысының енуі
биосфераның жаңа фазага, жаңа күйге — ноо-
сферага өтуі табиги ііроцесс.
В.И. Вернадскийдің «Ноосфера туралы бірер сөз»
деген мақаласы 1944 жылы жарық көрген ең соңгы
еңбегі болды.
Ноосфера - сана, акыл-ой кабаты, экологияның
төрт заңы. Ағылшын галымы Б. Коммонер (1974 жыл)
тірі және өлі табигаттың арасындагы барлық эколо-
гиялың аира қарым-қатынастарды төрг заңга біріктірген.
Бірінші заң — барльиы барлыгымен байланысты.
Бүл заңның негізінде тірі табиғаттагы жалпы бай-
ланыстар иринципі жатыр. Аталган ііриыцші бойыниіа
табигаттагы күрделі трофтық немесе басқа да бай-
ланыстарда қандай да бір бөлігінің жойылуы күтае-
ген нәтижелерге әкеліи соқтыруы мүмкін. Әрбір түр
көитеген басқа түрлермен байланыста болады.
Адамның табигатқа араласуы күтаеген қолайс.ыз
жащайларга әкелііі соңтыруы мүмкін. Мысалы, оң-
түстік аралдардың бірінде ДДГ ііршаратының көме-
гімен масаларга қа|Х'ы күрес жүргізілген. Масалар то-
лық жойылды. Бірақ, біраз уақыттан соң осы бу-
156

r
нақценелілермен қоректенетін кесірткелер ңырыла
бастаган. Содан соң осы жоргалаушылармен қоректе-
нетін жабайы мысықтардың саны кеми бастаған. Нә-
тижеде тышқандардың саны күрт артып кеткен. Ке-
сірткелердің жойылуы нәтижесінде термиттер көбейін,
уйлердің ataui тіреулерін зақымдаган. Олай болса
масалар да ңалыіітасқан экожүйенің маңызды ңүрам
бөлігі болыи табылады.
Экологияның екінші заңы — материя жойылмайды,
жоқтан иайда болмайды, ол бір түрден екінші түрге
өтеді. Кез келген табиги жүйеде бір агзалардың экс-
кременттері мен қалдыңтары екіншілері үшін азық
болып табылады. Жануарлардың тыныс алуы нәти-
жесінде бөлініп шығатын ңалдың көмірңышқыл газы
жасыл өсімдіктер үшін қорек. Өсімдіктер жануарлар
тыныс алуы кезінде сіңіретін оттегіні бөліп шыга-
рады. Жануарлардың ңалдықтары — оларды ыдыра-
татын бунақденелілер мен бактериялар үшін азық.
Ал, олардың қалдықтары — бейорганикалың заттар
(азот, фосфор, калий, көмірқышқыл газы және т.б.) —
өсімдіктер үшін азық көзі болып табылады.
Үшінші заң — табигат өзі жаңсы біледі. Табиги
жүйеге кез келген ірі антропогенді әсер зиянды. Та-
бигатта егер оны ыдырату жолы болмаса, ешқандай
да жаңа органикалық зат жасалмайды.
Тірі агзада жасалатын кез келген органикалың
затты ыдырагатын фермент болады. Адамның ңолы-
мен жасалган, бүрын табигатта болмаган жаңа орга-
никалық затты ыдырататын фермент жоқ. Сондықтан
бүл зат жинала береді. Бүган улы химикаттар —
пестицидтер мен гербицидтер мысал бола алады. Та-
бигатңа ірі өзгеріс енгізу алдында барлық мүмкін
болатын экологиялың нәтижелер ңарастырылуы тиіс.
Орта Азияның ірі өзендері — Сырдария мен Амуда-
157

рияның суын егістікке иайдалану Арал теңізінің
деңгейінің айтарлықтай төмендеуіне әкелііі соқтырды.
Арал күннен-күнге тартыльш барады, ал оның маңын-
дагы Сарықамые ойааты суға толуда. Шөлді жерлер
қолдан батнақтаньш барады.
Іле өзенінде Қашпагай ГЭС-нің с-алынуы Балқаіл
көлінің деңгейінің гөмендеуіне әкелді.
Төртінші заң — төгін ешнәрсе жоң. Ғаламдың
экожүйе біртүтас бүгінді ңұрайды. Адамның еңбек
қызметі нәтижесінде экожүйеден алынган нәреенің
барлыгы ңайтарылуы тиіс. Біздің көіітеген ңателіктеріміз
табигаттагы барлық құбылыстардың өзара байланысын
ирактикада аайдалана білмеуімізге байланысты туындап
отыр.
158

5өлім
ӘЛЕУМЕТТІК ЭКОЖҮЙЕЛЕРДІҢ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ШЕШУ
ЖОЛДАРЫ
Соңғы 50 жылда адамның шаруашылық қызметі-
нің нәтижесінде біздің планетамыздың өзгеру дәреже-
сі, адамның отты иайдалана бастаган уақыттан, ягни
800 жылмен салыстырганда әлдеқайда жогары.
Қоршаған ортага индустриалды араласудың кү-
шеюін гыльши-техникалық және ақиараттық револю-
циямен байланыстырады. Ол табигат ресурстарын
шектен гыс өндіруден және қоршаган ортаның қо-
қыста{)мен жан-жақты ластануынан көрінеді.
Нәтижеде адамзаттың үлесіне күрт нашарлаган
биологиялық жүйелер тиіи, жекелеген жануарлар мен
өсімдіктердің иоііуляцияларының кемуі мен жойылуы,
адамзат ңогамы үшін болжанбагаи теріс ңүбылыс-
тарга әкелетін биосферадагы қайтымс.ыз өзгерістердің
қаупі туыи отыр.
Ғалымдар табигат ресурстарын қалай болса солай,
стихиялы иайдаланудың уақыты өткенін ескертуде.
Табиғатты иайдалану адамның қатысуымен және қа-
тысуынсыз қоршаган ортада жүретін күрделі про-
Цестердің барлығын ескере отырыи, тек гылыми не-
гізде жүргізілуі тиіс. Басңаша болуы мүмкін де
емес, себебі адамның және оның қызметінің таби-
гатңа әсері күшейіп отыр. Қазір «экология» үгымы
ацам мен оның өмір сүру ортасына ңатысты кеңі-
нен қолданылады және соган багытталған.

Қазіргі замангы экологияның «Әлеуметтік» жәнея
«Қолданбалы экология» бөлімдері жылдам қаркынмең
дамыи келеді (1-сурет).
Элеумепік экология адамзат ңоғамы мен ңоріна-
ган орта арасындагы қатынастарды, өндірістік қыз-1
меттің ңоршаган ортаның құрамы мен ңасиеттеріне
тікелей және жанама әсерін, антропогенді факторлар- I
дың адамның денсаульны мен адам ііопуляңияла-І
рының гендік корына экологиялық әсррін зерттейді.1
Ол табигатты тиімді пайдаланудық теориялық негізі
болыи табылады.
Қолданбалы экология қоршаган ортаның нракти-
калық мәселелерін шешу жақтарын ңарастырады
(ңоршаган ортаны ластанудан қоргау, табиғат ресурс-|
тарын тиімді аайдалану, шаруашылықтың әр түрлі \
салаларындагы технологияларды жетілдіру). Қолданбалы
экологияда өнеркәсіитік, ауыл шаруашылың, химиялық,
медицинальщ және т.б багыгтар дами бастады.
Олай болса, «классикалық экологияда» абиотика-Я
лың және биогикалық факторларга және олардың
табиги экожүйелердегі әсеріне көи көңіл бөлінеді. I
Ал «әлеуметтік және қолданбалы экологияда» ең ал-|
дымен антроиогенді факторлар, олардың табиги және
әлеуметтік жүйелердегі әсері қарастырылады. Біздін I
планетамыздагы бүл жүйелердің қосылуы нәтиже-І
сінде әлеуметтік-экологиялық жүйелер қальштасты.
Әлеуметтік және қолданбалы экологияның міндет-|
теріне тек қака жергілікті, аймаңтық және галамдық
әлеуметтік экожүйелердің оитимизациясы гана емес,|
сонымен ңагар адамды биоалеуметтік түр ретінде, онын,
биосфера және экожүйедегі орны мен рөлін, оның ңор"
шаган ортага всер ету аукымын зе|)ттеу де кіреді.

Қазіргі кездегі адамның өмір сүру ортясы.
Ддамды қоршаган ортаның төрт компонентін бөліп
көрсетуге болады. Оның үшеуі антропогенді фактор-
лардың әсерінен белгілі бір дәрежеде өзгерген табиги
0рта больш табылады. Төргіншісі — тек адамзат
қогамына тән әлеуметтік орта (20-сурет).
20-сурет. Адамның ортасынын кұрам бөліктері
(Т.ЛЛкимоиа. ШІ Хагкни Гюііыішіа, өзгсргулермсн)
\. Табиги орта (Н.Ф. Реймерс бойынша «бірінші
табмгат»), Бұл — адамнық әсерінен болмашы өзгеріс-
ке ұшыраган немесе өзгерістер оның өздііінен қалиына
Келу және өз-өзін реттеу ңабілетін жоймаған орталар.
2.	Адамның әсерінен өзгерген табиги орта
(«екінші табигат») немесе квазитабиш (латын тілінен
аударганда, квази — үңсас, сондай сияқты). Бұларга
егістік танаитары, баулар, жүзімдіктер, саябақтар
4-3/17
161

және т.б. жатады. Мұндай орта ұзаң уақыт барььі
сында өзін-өзі ұс.таіі түруга қабілетсіз.
3.	Адамның ңолымен жасалган орта («үшінщі
табигат») немесе артетабиги ofrra (латын тілінен аудар-
ганда, арте — жасандьі). Оларға тургын және өндірістія
шмараттар, өнеркәсіитік кешендер қала және г.б.
жатады. Бүл ортага қалдыңтардың жиналуы, ластану
тән. Индустриалды қогамның халқының көн бөлігі нақі
осындай жасанды немесе техногенді ортада тұ[)ады.
Адамның өзгерген және қолдан жасалган ортасыі
материалдық ортаны құрайды.
4.	Әлеумоттік орта. Бұл ортага адамдардың бір-І
бірімен өзара қарым-ңатынасы, психологиялық ахуалі
денсаулың сақтау, жалиы мәдени байлыңтар, мате-І
риалдық қамтамасыз ету деңгейі және т.б. кіреди
Оның адамга әсері күннен-күнге артып келеді.]
Адамның ортасьша Стокіх>льм Декларациясы (1972 ж.)
мынадай аныңтама берді: «Адам бір уақытта өзінің
ортасының өнімі және оны жасаушы болып табы-І
лады». Ол адамның емір сүруінін, физикалың негізі
больш табылады және оның интеллектуалдық, мо-І
ральдік, ңогамдық және рухани дамуын қамтамасыз
етеді. Сондыңтан да адамның өмір сүру жагдай-|
ларының және адамның негізгі қүқықтарын, соның
ішінде өмір сүру қуңыгын жүзеге асыруда екі
асиекттің — табиғи орта және адам жасаған
ортаның маңызы артып отыр.
162

r
1	- т a p a y
АДАМЗАТТЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
БАЙЛАНЫСТАРЫНЫҢ ТАРИХЫ
Жер галамшарынық даму тарихын тәулікке тең
уақыт аралыгында қарастырсақ, онда адамның дамуы
иіартты тәуліктің соңгы екі секундында жүріа өгті.
Бірақ осьшша қысқа өмірінде адам алдындаіы 5 млрд.
жылмен салысты рғанда орасан көи жердегі түрлер-
дің санының жойылуының куәсі больш отыр.
Әлеуметтік экологияның негізгі заңдылықтарын
анықтау үшін адам мен ңоршаган ортаның өзара
әсерін, өзара қарым -ңатынасы мен өзара байланысгарын
білу қажет.
1.1.	Адамның эволюциясы
Қазіргі кездегі көзқарастар бойынша қазіргі адам
неандерталдыңтардың африкандың бүтагынан Homo
sapiens түрінің түр тармагы — homo sapiens sapiens
ретінде иайда болды. Қазіргі барлың адамзат шартты
түрде бір еркек ііен бір әйелдің генотиаінен тарай-
тын түтас генотиитен гүрады. Олар шамамен 150
мың жыл бұрын Шыгыс Африка жерінде кездескен
деген болжамдар бар.
Адамның ата-тегі бүдан ертеректе африканың
агаштарда мекендеген жогары дамыган тартанаулы
маймылдарынан бастау алады (дриопитек; 22—12 млн.
Жыл бүрын). Дриопитектен жүретін адамға дейін
(архантрон) эволюцияланган. Аталған эволюңин бас-
палдаңтарынық арасында бірқатар аралық формалар,
163

мысалы аветралоиитектер туысы (5—1 млн. жьц
бұрын) болган. Адамның ііайда болуы мен эволю
циясын тірі табигаттың эволюциясынан бөліп қа-
растыру мүмкін емес және ол көбіне Жердегі эко-
логиялың өзгерістерді анықтады.
Адам энолюциясының бірңатар ерекиіеліктерін
ліи қарастыруіа болады:
1. Адамның маймылтәріздес ата-тектерінде терең
морфологиялың, физиологиялың және экология-
лың мамандануы болган жоқ. Бұл эволюция-
лық жагынан жогары бейімделушілік, бұтақ-
танган эволюңияга ңабілеттілігінің болуына,
мінез-құлңының бейімделгіштігі, әр түрлі экс
логиялық орталарды мекендеуіне мүмкіндік бе-
ретін еді.
2	Адам эволюциясы эволюцияның жылдамдау
ережесінің дәлелдемесі болыи табылады. Ол ірі
сүтңоректілер үшін жоглры жылдамдықпен (әсіресе
антроиогендердің соңғы кезендерінде) сииатталады.
3.	Бейімделушілігініқ жогарылыгы консервативті
инстинктерінің толың аяңталган жиынтыгының
болмауы және алуан түрлі қүралдармен ңыз-
мет жасау адамның ата-тегінде мінез-қүлықтың
жогары түрлерінің дамуына, инстинкт үстілік |
сферасының және интеллектінің дамуын ңамта-J
масыз етті.
4.	Антромогенездің соңгы кезеңдері мәдениеттің — I
материалдық байлықтарды жасау ңүралдары-1
ның, тілмен, белгілермен ақиараттарды жеткізу,
сигналдық естің жиынтыгының қалыитасуымені
сииатталады. Мәдениет адам эволюциясының
басым факторына айналыи, табиги сүрьштау
факторларының қысымын кемітеді. ҮйретугеІ
байланысты іскерліктер, дагдылар мен білімдер |
бір үриаңтан екінші үрпаңңа беріледі, ягни
164

г
мәдени мұра, дәстүрлер қальштасады. Осы
арқылы адам өзінің эволюциясында жүре
пайда болган белгілерінің түқым қуалауына
табигат салган тыйымды бүзады. Мәдениет, мә-
дени мүра қогам мен өркениеттің иайда бо-
луының басты көзі больш табылады.
5.	Қогамдагы мәдениет иен аңпаратты игеру гене-
тикалық ақпараттың түқым қуалау арқылы
берілуінен анагүрлым жылдам жүреді. Сон-
дыңтан қогамдық прогрестің даму ңарқыны
мен материалдық мәдениеттің дамуы биология-
лық эволюцияны басьш озып қана ңоймай
табиги сүрыиталудың әлсіреуіне байланысты
оны баяулатады.
Homo sapiens экологиясына әсер ететін антропо-
генездің негізгі факторларына мыналар жатады:
Адамның ата-тектерінің ағашта өмір сүретін түр-
лерден шыгуы, адамның төмендегі биологиялық ерек-
шеліктерін: денесінің вертикалды күйде болуы, иіс
сезудің өзгеруі, түрлі-түсті көру мүшелерінің өткірлі-
гінің артуы, аналыгының бір мезгілде өмірге келті-
ретін балалар санының кемуімен, аныңтады. Көздері-
нің фронтальді орналасуы көру мүшелерінің стерео-
эффект пен жақсы ара қашықтықты өлшеу функ-
циясын қамтамаеыз етті. Жогары дамыган үстау
ңызметі мен тактильді сезімталдылың ңолдың кейінгі
көпфункционалды дамуын жеңілдетті.
Шамамен 10 млн. жыл бүрын Африкадагы тро-
пиктік белдеудің ауа райы айтарлыңтай өзгеріп, үл-
кен кеңістіктегі орман саваннамен алмасты. Бүл біздің
ата-тегімізді жер бетінде өмір сүруге және тік жү-
Рудің қалыптасуына әкелді. Алдыңіъі аяқтарының
босауы еңбек қүралдарымен жүмыс істеуге және
Кұралдарды пайдаланудың дамуына әкелді. Экотоп-
тьщ және ңоректену сипатының (тек өсімдіктермен
165

қоректенуден аралас тамаңқа көшу) өзгеруі қорек-1
тену территориясының артуына және тамақ өндіру
кезінде көіі қуат жұмсауга әкелді. Жануар текті]
азықиен ңоректенудің артуы ас ңорытудың, зат ал-|
масудың өзгеруіне, дене мөлшерінің және агрессив-І
тіліктің артуына әкелді. Жетілген қүралдарды ңол-|
дану отты, жануарлардың сүйегі мен терісін ііайда-|
лануга әкелді.
Түкті жабынының жойылуы (экологиялың жаг-
дайлардың, гормоналдық статусының өзгеруі, эктоиа-1
разиттерден қоргану мен киімнің шыгуына байланысты)
темиератураны реттеудің жетілуі мен тер бөлінудің
дамуымен ңатар жүрді.
Ашық кеңістіктердің экотоптарын меңгеру мен
ңоректену территорияс.ының үлғаюы архантроатардың
тоитарының әлеуметтік үйымдасуын өзгертті. Антро-
иогенезде реиродуктивті функцияның және жыныс-1
тық ңатынастардың өзгеруі ерекше орын ала бастады.1
Бүл отбасының аайда болуының алғы шарты бюлды.
Аталған барлық факторлар, ең алдымен қүрал-
дармен жүмыс істеу, эмоционалдың сфераның кеңеюі,
инстинкт үстілік мінез-ңүлың бас миының жылдам
дамуына, интеллекттің, ес.тің, ойлаудың дамуына
әкелді. Осының негізінде сөз ііайда болды. Бүл саиа-
лық жагынан жаңа аңиараттьщ ортаны жасаи, ми
арңылы өңделетін ақпараттың көлемін арттырды.
Антроіюгенездің соңгы кездері мен адамның та-І
ралу нроцесі ауа райының айтарлыңтай ауытқула-1
рымен сай келді. Солтүстік жарты шардағы мүздық
кезеқдердің алмасуы. Троаиктік белдеуде ылгалды-
лықтың жогары болуы кезеңдері қүргаңшылыңііен
алмасып отырды. Тамақтың жегіспеуі және бәсеке-І
лестіктің артуы Homo erectus-тің таралуын жылдам-:
датты. Оның ертедегі формалары Африкадан Оңтүс-І
тік Азияга енді. 300 мың жылдан бүрын архан-
166

хроитар Солтүстік Африка мен Оңтүстік Еуроііада
Ііайда болды. 100 және 40 мың жыл бүрын ерте-
дегі адамдар ңоңыржай белдеуде, содан соң Еура-
зиянын, солтүстік бөліктерінде, шамамен 50 мың жыл
бүрын Австралияда таралыи, ал 30 мың жыл бүрын
Берингия және мүмкін Полинезия арқылы Америка
континентіне өтті.
Адамның таралуы нәсілдік және ұлттың ііоли-
морфизмнің, үлттардың пайда болуымен ңатар жүрді.
Қазіргі жагдайда адамның табигат факторларына
тәуелділігі бірнеше есе аргты, себебі, табигатңа экспо-
ненциалды түрде артып келе жатқан әсер табигаттың
өзін де азгертеді, олай болса адамның өмір сүру жаг-
дайлары да өзгереді.
1.2.	Қоғам мен табиғаттың өзара қарьш-
қатынастарының кезеңдері мен антропогенді
экологиялық дағдарыстар тарихы
Адамзаттың тарихы — адамдардың табигатиен өзара
қарым-қатынастарының тарихы больш табылады. Әр
түрлі дәуірлер бір-бірінен табигатқа адамның қатына-
сымен, оны меңгеру ерекшеліктерімен сиііатталады.
Қогам мен табигаттың өзара қарым-қатынасының
тарихында бірңатар ерекіпе кезеңдерді бөлін көрсе-
туге болады (21-сурет).
Бірінші кезеиді иалеолит дәуірі деи атайды. Бұл
кезде қараііайым алгаіиқы ңауымдың құрылыстың
өмір салты болган. Аталган кезеңді көбінесе биогенді
кезең ретінде сиааттайды. Адам бүл тарихи кезеңде
табигатік'н бірге еді, оның тіршілік қызметі жинау мен
аңілылықтан қүралды. ГІалеолиітің үзаңтығы 2 млн.
Жылдан астам уақытты алып жатыр және ол адам
167

мен табигаттың өзара әсерлерінде ең көп уақыттьі
альш жатқан кезең.
Адамның табнгатқа, биосферага әсері осы ке-
зеңнің өзінен көріне бастады. Ол негізінен өсімдіктер
жабынының өзгеруімен және жануарлардың жеке-
ленген түрлерінің жойылуымен сииатталады. Палеолит
дәуірінде адамдардың жекелеген ірі шөпқоректі жа-
нуарларды (мамонт, алын бұгылар, түктікеріктер және
т.б.) толың жойыіі жібергені дәлелденген. Аңшылық
өнімдері адамдар үшін негізгі азық және шаруа-
шылық қызметінде негізгі шикізат көзі болған.
IV
Лкипратті.ік-околоі иялмк ктоц
III
Индустриалды к козрі і
II
Лграрлыц ксзоц
І)ИОГРНДІ КГЗРҢ
21-гурот. Қоғам мен табигаттың Оіара карым-катынасыныц төрт
кезеқі (//.4/. Мамедаи. И.Т. Cypa/югиня Гишһпш/а)
Екінші аграрльщ кезеңге адамның мәдени жер
өңдеуге көшуінен басталған неолит дәуірі жатады
(б.э.д. VIII—VII ғасырлар). Бүл дәуір өнеркәсінтік өн-
дірістің қалыитасуына дейінгі кезеңді, ягни б.э. XVII
гасырына дейінгі уаңытты альш жатыр. Әлеуметтік-
экономикалың жагынан алганда бүл кезең ңұл ие-І
ленушілік және феодалдық ңогамдар кезеңі болыіі
табылады.
Неолит дәуірінен бастаи, егіншілік пен мал ша-
руашылығының дамуына байланысты қогам биосфе-
рага күшті әсер ете бастады. Ормандарды кесу, шал-1
ғындың далаларды жырту, үй жануарларын жою
нәтижесінде галамша рдың орасан үлкен территория-
168

дары біртіндеп қүмды шөлдер мен жартасты тау-
ларга айнала бастады. Археологиялық және палеобо-
ханикалың зерттеулер қазіргі кездегі шөлдер Гоби,
Қараңұм, Қызылқұм, Сахара шөлдерінің территория-
сын бір кездерде гүлденген өркениетті елдер алыіі
даатқанын көрсетеді.
Аграрлық кезеңнен бастаи тарихтагы техногенді
дэуір басталады, ягми адам белсенді түрде биосфераны
өзгерте бастады, табшаітың зандылықтарын өзінің мақ-
сатына багытталган түрде иайдалана бастады. Сондық-
тан егіншілік технологиясы, мал шаруашылыгының тех-
нологиясы туралы осы кезеңнен бастаи айтуга болады.
Аграрлың кезеңнің соңы кеме қатынасымен, Жаңа
дүниенің, Тынық мүхитының аралдарының ашылуы-
мен, еуроиалықтардың Үндістан мен Қытайіа, Африка
мен Орталық Азияга, ІПығыс Сібірге енуімен сипат-
талады. Аталгандар Жердің табигаты туралы, оның
орман, тоаырақ, су ресурстары, минералдық байлың-
тары туралы түсініктерді өзгертті және оларды
аайдаланудың жаңа мүмкіндіктерін тугызды.
Кеме қатынасының дамуы теңіз кәсіишілігінің
кеқеюіне, ең алдымен киттер мен басқа да теңіз
жануарларын аулауға альш келді. Нәтижеде теңіз
сүтқоректілерінін, саны айтарлықтай кеми бастады.
Үшінші индустриалды кезең когам мен габигат-
тың өзара ңатынасындагы техногенді дәуірдің ша-
рықтау шыңы болды. Ол XVII ғасырдан бастаи XX
ғасырдың ортасына дейінгі уаңытты алыи жатыр.
Өнеркәсінтің дамуына байланысты қогамның та-
биги ортага әсері жаңа сшіатңа ие болды. Кен өн-
діру салалары мен металлургия қарқынды түрде да-
ми бастады. Отын ресурстарын жагу арқылы ңуат
өндіру бірнеше есе артты. Жаңа заттарды жасау,
ластаушы заттардың үлкен территорияларда таралуы-
на және ауыл шаруашылыгының химияландырылуы-
на байланысты адамның биосферага химиялық әсе-
рінің сапасы өзгерді.
169

Алгашңы кезде табигаттагы өздігінен реттелу
нроцестері биосфераның экожүйелерінің бұл әсерлергө
төтеи беруіне мүмкіндік берді. Бірақ, өндірістік іс-
әрекеттің қарқыны мен көлемінің артуы экожүйелер-
дің өздігінен қалиына келу қабілетін біртіндеп жойды.
Биосфераның биологиялық, химиялық, физикалық көр-
сеткіштерінде айтарлықтай өзгерістер байқала бастады.
XX	ғасырдың ортасына ңарай өндірістің қорша-
ган табигатңа әсері кеңейіп, галамдық сииатңа ие
болды. Нәтижеде табиги ортаньщ сарқылуына байлач
кысты өндірістің одан әрі дамуы мүмкін болмайтын
жагдай қалыитасты, ягни экологиялық дагдарыс бай-
қалыа отыр.
Біраң, бүл дагдарыс биосфера тарихындагы бірін-
ші дагдарыс емес. Н.Ф. Реймерс (1994) бірқатар эко-
логиялық дагдарыстар мен экологиялың революция-
ларды бөліп көрсетеді (7-кесте).
7-кесте
Өркениет гарихындагы экологиялык дагдарыстар
мен революциялар
№
Пкшюгиялың
дагдарыгтпр
Экологиялык
рряолкщиилар
Уакыт кімрііі,
VI.1.IJI <~І\ (11,111
1.
Ариди.тация дагдарыгы
-
.4(1 ГіО ммң
жыл оүрыи
2.
ІІК' и і іа у ili ы.л ар рргург-
тарыиыц дагдарысы
Виотрхмикалык
ррцолюңия
10-20 ііі.іц
жыл чүрып
3.
Конгумтттрр
дагдарыгы
Нірііпиі аграрлық ррікшо
ңия, жрр оңдоуго кошу
2 М 1,111 ЖІ.ІЛІ
бүрын
4
Ңарапайым жер оң-
доудің дагдарыгы
ГСкішмі аграрлық рріішпо-
ңия суармайтын жорлор-
ді оіідру
150 ,400 >1,ы.ч
Г).
()іідіруінi.if'p дагдарі.ігы
()норкасіптік ррнолюция
Г)0 я,'і,і.ч
ft.
Ррдуңрнттрр дагдарыгы
I'i.iji і.і м ii-Tcvi і и ка.п і.і к
ррім МІІОҢИЯ
20 ;і() >і:ы.і
7,
')11' ы л у л ы қ дагдарыс
Пцрргртикалық рсиолюңия
ңагііріі уакыт
8.
Зкожүйрлррдіц
галамды ң даідарыгы
Пкологиялық жог.пярлау
РРІІОЛІОЦИЯГЫ
170

Қазір қоғам мен табигаттың өзара катынасында
цндустриалды қ кезеңнен ақпарапық-экологиилың (ност-
цндустриалдық) кезеңге өтуі байқалып отыр. Бұл
кезең ғаламшар ресурстарының (биосфераның көпте-
іеи заңымдануларды қалиына келтіру мүмкіндігінің)
шектеулі екендігін түсінумен сииатталады. Сонымен
катар гылым мен техниканың жогары дәрежеде
дамуы техника мен өндірістік технологияның биосфе-
pata зиянсыз негізде дамуына мүмкіндік бере алады.
Жалііы алганда осы кезеңнің нәтижесі адамзаттың
болашагын анықтайды.
1.3.	Табиғи экожүйеден ауыл шаруашылық
экожүйеге дейін
Антроиогенді экожүйелерге агроценоздар мен
агроэкожүйелер жатады. Агроценоздар — ауыл ша-
руашылыгында қолданылатын жерлерде ііайда бола-
тын биоценоздар. Олар табиги бірлестіктерден бірін-
шіден, қүрамына кіретін түрлердің санының аз бо-
луымен, екіншіден, осы бірлестіктің негізгі мүшесі —
мәдени даңылдардың зиянкестер мен бәсекелестікке
ңарсы түру ңабілетінің төмен болуымен сииатталады.
Мәдени дақылдар адамга ііайдалы жагына қарай сү-
рыптау арқылы күшті өзгеріске үшыраган, сондық-
тан олардың адамның көмегінсіз тіршілік үшін кү-
реске қабілеті наиіар.
Агроценоздарды адам көи ңуат жүмсау арңылы
(адамдар мен жасушалардық бүлшың ет энергиясы,
нуыл шаруашьілық машиналарының жүмысы, тыңайг-
Қьіштардың байланысқан қуаты, қолдан суару және
т.б.) үстаи түрады. Ал табиги биоценоздар мұндай
Қосымша энергия көзін қажет етпейді.
171

Eric танабында әдетте қандай да бір өс.імдіктің
түрі өсіріледі. Шаруашылың көзңарасы түрғысынан
агроценоз осы бір өсімдік түрінен, ал ңоректік тізбек
тек екі звенодан өсімдік ііен үй жануарлары тұруы
керек. Біраң, мүндай жүйе табигатта мүмкін емес.
Ол тұрақсыз. Егістікте тың жерді жыртқаннан соң
тұрақты антроиогенді әсер жагдайында тіршілік ету-
ге бейімделген түрлерден тұратын алуан түрлі бір-
лестіктер қальштасады. Үш-төрт звенодан тұратын
қоректік тізбектер, бәсекелестік әсерлер және т.б. түр-
аралық қарым-қатынастар аайда болады.
Мысалы, егістікте бидайдан шамамен, буынаяқты-
лардың өзінің 300-ге жуық түрлері табылган. Соны-
мен қатар мұнда кемірушілер, құстар, тоаырақтың
омыртқасыз жануарлары, алуан түрлі саңырауңұлақ-
тар, бактериялар, арамшөптердің кәптеген түрлері
өседі. Агроценоздарда жүздеген, тіиті, мыңдаган түр-
лер өзара әсерлеседі, бірақ бүлардың көптүрлілігі та-
биги бірлестіктермен салыстырғанда кем.
Адамның арамшөптер мен мәдени өсімдіктердің
зиянкестерімен күресінде экологиялық «бумеранг эф-
фектісі» байқалыа отырады. Қазір ауыл шаруашылы-
гында әр түрлі өсімдіктерді химиялық қоріау құ-
ралы — пестицидтер қолданылады.
Пестицидтердің кәпшілігі тек зиянкес түрлерді
гана емес, олардың наразиттері мен жыртқыштарын
да жояды, ягни агроценозда қальштасқан реттеуші
байланыстар бүзылады. Зиянкестердің тірі қалған
бөлігі реттеушілерден босаныіі, бұрынгыдан да көбейеді
Мұндай жагдайды болдырмау үшін бір гана жол
бар — агроценоздарды қарапайымдандыру емес, жеке
түрлердің санын реттеу. Өсімдік — өсімдікқоректі бу-
172

нақденелі-паразит қоректік тізбегінде соңгы звеноны
күшейту арңылы өнімді сақтаи қалуга болады. Тірі
агзаларды — жыртқылі немесе паразиттік бунаңдене-
лілер, бунақденеқоректі немесе жыртқыш құстарды
бактериялар, вирустар және т.б. зиянкестерден қоргану
үшін ңолдану биологиялың күрес әдісі деп аталады.
Жеке түрлердің санының тұрақты реттелуін тек
күрделі бірлестік ңана жүзеге асыра алады.
Ауыл шаруашылық ирактикасында жүргізіліп
отырган қазіргі кездегі бнгыттардың бірі — егіс та-
набы мен оның айналасында мүмкін болатын алуан-
түрлілікті саңтау болып табылады. Агроценоздарда
адам тоиыраң түзу ироцестеріне жауаиты және топы-
рақ қүнарлылыгын қамтамасыз ететін тоныраң ак^і-
ларының алуантүрлілііін сақтауга ұмтылуы қажет.
Агроценоздың түраксыздыгын анықтайтын тагы
бір себеп — адамның өнімді әрдайым жинап алуына
байланысты, заттардың айналымын толық ұстап тұра
алмайды.
Экологиялың түргыдан сауатты агроэкожүйені
қүрганда гана ауыл шаруашылыгында қолданылатын
жерлерде заттардың түрақты айналымын жүзеге асы-
руга болады.
Агроэкожуйе дегеніміз - адамның сапалы қыз-
метімен жосііарланьш, жасалған территориялар. Бұ-
ларда ауыл шаруашылың өнімін алу мен оның ңүрам
бөліктерін танаиқа қайтару үйлесімді гүрде жүргізіледі.
Дүрыс жоспарланган экожүйелерге егістік танап-
тары, жайылым немесе шалгындық және мал ша-
Руашылық кешендері жатады. Өсімдіктердің топыраң-
тан өніммен бірге алын кететін қоректік элементтері
биологиялық зат алмасу жүйесіне органикалық және
173

минералдық тыңайтқыштар түрінде ңайтарыладыЯ
Жогары биологиялық алуантүрлілік ландшафтты nap I
жүйееі арылы үстаи түрады (танаитарды, шалгын-Я
дық, ормандарды, ауыстырыи түру, орман белдеуін,
су ңоймасын жасау және т.б.). Танаитардагы түр-
лердің алуантүрлілігін үстаа тұруда ауысиалы
егістерді дүрыс үйымдастыру, дақылдарды тек уаңыт
бойынша гана емөс, кеңістікте орналас.уы бойыншаі
да дүрыс кезектестірудің маңызы зор.
Адам айтарлыңтай мөлшерде қосымша қуат жүм-і
сау аркылы (тоиырақты өндеу, с.уару, тыңайтыштар, иеоі
тицидтер және г.б.) агроэкожүйелерді басқарып отырады.
Ауыл шаруашылық өндірісінің ңазіргі көптеген
әдістері өзінің мәні жагынан антиэкологиялық — мо-
нодақылдарды өсіру, малды шектен тыс жаю, улы
химикаттарды кеңінен қолдану, минералдық тыңайт-
ңыштардың шектен тыс мөлшерін ңолдану тоиырақ-
ты жаішай жырту және т.б. Бүлар экожүйелердін,
ңалыиты қызметінің бүзылуына, ңүрамының қара-
иайымдылыгына, тұрақсыздыққа және табигаттагы
аиатты өзгерістерге алып келеді.
Сондықтан ңазіргі ауыл шаруашылыгының ;iaJ
муында мүмкіндігінше экологиялық заңдарды үстану.
қажет. Жер өңдеудің алғашқы кезеңдерінде агроңе-
ноздар қазіргімен салыотырганда түрақтыраң болган.
Erie танаитары табиш өсімдіктермен ңоршалган және
салыстырмалы түрде шагын аудандарды алыіі
жатты. Реттеуші жануарлар мен тозаңдандырушылар
әлемі өте бай болган. Мәдени өсімдіктер таза қолгү-
ңымдар емес, түқым қуалау саііасы әр түрлі түр-
лердің ңосиасы еді. Қүргақшылың жылдары бір гүр-
лер тіршілігін саңтаса, ылгалды жылдар да басқала-
174

ры қальш отырган. Танаптагы арамшөитер әр түрлі
бунаңденелілерді өздеріне қарай тартьш отырған. Бұл
кезеңдегі байланыс.тар жүйесі табиги байланыстарга
Ячакын еді. Мұндай агроценоздар оалыстырмалы түр-
де аз өнім бергенімен олар сенімді еді және зиян-
кестер санының күрт артуы өте сирек болған.
Интенсивті тауарлы егіншіліктің дамуына байла-
нысты егістіктердің өнімділігі артты, бірақ түраңты-
лығы мен экожүйелердің беріктік қоры күрт гө-
мендеи кетті.
Арамшөптердің белгілі бір санның болуы сіңі-
рілген қоректік элементтерді жинап, шайылыи кету-
ден сақтайды, содан соң осының нәтижесінде тоиы-
рақты ңүнарлыландырады. Арамшөптер тоиырақты
эрозиядан қоріайды, бунақденелілердің көхітеген түр-
лерін өзіне тартады, тоиыраң микроорганизмдерінің
қызметін күшейтеді. Көптеген арамшөитер дәрілік ңа-
сиеті бар түрлерге жатады. Олар үй жануарлары
үшін ңосымша қорек көзі болып табылады.
Агроценоздардагы түрлердің пайдасы не зияны
оның салыстырмалы санына және мәдени өсімдіктер-
ге әсер ету дәрежесіне байланысты болады. Абсолғот-
ті түрде «зиянды» немесе «иайдалы» түрлердің таби-
гатта болуы мүмкін емес.
Зиянкестерге ңарсы биологиялық күресу әдістері-
нің артықшылыгы олардың тек белгілі бір, агро-
Ценоз үшін зиянды түрлерге таңдамалы әсер етуі
болып табылады. Нәтижеде улы химикаттарды пай-
Даланудың қажеттілігі болмайды, қоріиаган ортаның
ластануына жол берілмейді және пайдалы фауна —
•заңдандырушылар, жыртқыштар мен паразиттер
сақталады. Биологиялық әдісті қолданганда жаңа

жыртқыштар мен зиянкестердщ иаразитершщ сырттані
алыіі келуі мен акклиматизациясы іске асырыладьв
Вүл жергілікті түрлердің көбеюіне зиянкег бунаңде-І
нелілердің ең тиімді жауларын қолдан өсіруге жаг-1
дай жасайды. Мысалы, ұсақ жарғаққанаттылар - j
трихограммаларды әдейі қолдан өсіреді, олардың дер-!
нәсілдері басңа бунақденелілердің жұмыртқасындв
иаразитті тіршілік етеді. Трихограмма мәдени дақылЛ
дардын, қауіііті зиянкесі ңыстық ңоңыр көбелеккеі
ңарсы ңолданылады.
Аз мөлшердегі жапырақ кеміруші бунаңденелілері
мәдени өсмдіктер үшін найдалы. Олардың қызметіі
нәтижесінде жаиырақтардың көлеңкесін кемітіа, фото-|
синтез үиіін жарық режимін жаңсартады. ЕгерІ
зақымдану көн болмаса, өсімдіктер желінген жапы-І
рақты, жалпы өнімділікті төмендетііей-ақ қалііына
келтіреді. Мәдени өсімдіктермен қоректенетін бунақ-|
денелілердің түрлері, олардың саны белгілі бір шама-
дан артыи кетсе және өнімді төмендетсе іана зиян-
кестер қатарына жатқызылады.
Мәдени өсімдіктер арамшөитөр мен ластануга
түрақтылыгына байланысты ерекшеленеді. Бір гүр
үшін зиянды арамшөитердің саны, басқасм үшін
ешқандай әсер етпеуі мүмкін. Арамшөитерге ең
төзімді дақыл — бидай больш табылады.

дердің сыртқы түрін жаңсартатын органикалық және
минералдық заттар жатады.
Ет иен балыңты тұздаганда нитриттер (NaNO.,)
ңолданылады. Олар еттің табиги түсін сақтайды жә-
не бактериалды улардың енуіне кедергі келтіреді.
Қазіргі кезде жүздеген азықтың қосаалар ңолда-
нылады. Олардың көпшілігі адам денсаулыгы үшін
зиянды. Мысалы, азоттық бояулар тәттілерге, крем-
дерге ңосылады. Олар адамда астма ауруын тугыза-
ды. Сондай-аң күкірт диоксиді де осындай әсер
етеді. Оны кептірілген жемістер, шараи және басқа
өнімдерге антитоксикант ретінде қосады.
3.4.	Қала жэне адамның денсаулығы
Қазіргі кездегі адамның экологиялық ортасы —
қала. Ол ең ірі және табиги ортадан өзгеше, көііте-
ген иараметрлері бойынша экстремалды деуге бола-
тын орта. Қалада техногенді ңуаттың орасан зор
концентрациясы жиналады.
Дүние жүзінің ңалаларында ңазір галамшарымыз-
ды мекендейтін халықтың шамамен жартысы шо-
гырланған. Соңгы 45 жылда қала халқының саны
729 млн-нан 2540 млн. адамга дейін өсті, ягни 3,5
еседей, ал олардың халыңтың жалаы санындағы
үлесі 29-дан 44%-га дейін артңан. Сонымен қатар,
қалалардың іріленуі жүріи отыр. 1995 жылдың
соңына ңарай дүние жүзінде халңының саны 1 млн-
нан астам халңы бар 320 ңала және 5 млн.-нан
астам халқы бар 48 қала болган.
Бірақ, урбанизация (латын тілінен аударғанда
urbanus — ңалалық) ироцесі тек қала халңының не-
месе қалалардың мөлшері мен санының артуымен
гана шектелмейді. Сонымен ңатар, бүл ироцесс қогам
13-3/17
193

өміріндегі қалалардың рөлінің артуынан, көитеген
адамдардың өмір сүру салтының өзгеруінен де көрінеді
. Қалалардагы адам экологиясына тән нәрсе — бұл
табиш' экологиялық факторлардан оқшаулану болыи
табылады. Ңажетті мөлшерде өсімдіктер, тірі топырақ-
ііен, сумен қамтамасыз етілген. Адамның биология-
лың табигаты мен оның табиғатқа қарс.ы іс-әреке-
тінің нәтижелері арасындагы ңайшылық, әсіресе қала
жагдайында шиеленісе түседі.
Ңазіргі кездегі қала — күрделі әлеуметтік-эконо-
микалың агза. Ол демографиялық, экономико-геогра-
фиялық, инженерлік-құрылыс, сәулеттік факторлар-
дың әсерінен, қоршаган экономикалық кеңістік ііен
табиги ортаның алуан түрлі өзара әсерлері нәти-
жесіңде қальштасады. Көбінесе, қалалармен қогамдық
ироцестің көптеген белгілерін байланыстырады. Бірақ,
ңала өркениеті — қолайлы жагдайлар, тұрмыстың
жеңілдеуіне әкелгенмен, коммуникация тығыздыгы, әр
түрлі ңажеттіліктерді ңанагаттандыру мүмкіндіктері —
тек барлық жагынан ңолайлы орта емес.
Қала ортасы адамның басты саиасы — оның
денсаулыгына қолайсыз әсер етеді. Атмосфераның,
судың, азық-түлік өнімдерінің, күнделікті қажетті
заттардың өнеркәсін иен трансиорттың қалдыңтарымен
ластануы, электромагниттік өріс, вибрация, шу, ауа-
нық дезионизациялануы, түрмыстың химияландырылуы,
шектен тыс көіі ақаараттардың агыны, уаңыттың
жетісаеуі, гииодинамия, эмоциогенді қысым, дүрыс
тамаңтанбау, зиянды әрекеттердің кеңінен таралуы —
осылардың барлыгы қосылып адамның денсаулыгын
нашарлатады.
Қала халңының басым бөлігі демалысын қаладан
тыс, табиги жагдайда өткізуге тырысады. Бірақ,
мүндай жерлерде мүмкін болатын рекреациялық
(рекреация латын тілінен демалу, сауыгу) қысым
артады да, олар ңаланың жалгасына айналады.
194

ТАБИҒАТ РЕСУРСТАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ
ТИІМДІ ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕЛЕРІ
4,1.	Табиғат ресурстары жэне олардың жіктелуі
Табиғат ресурстарына адам аайдаланатын және
материалдық игіліктерді жасау үшін қолданылатын
табигат объектілері жатады.
Табигат ресурстарымен қатар табигат жагдайлары
угымын да қарастырамыз. Олардың табигат ресурс-
тарынан ерекшелігі — олар адамның өмірі мен қыз-
метіне әсер етеді, біраң берілген кезеңде материалдық
өндіріске қатысиайды.
Табигат ресурстары мен табигат жагдайларының
арасындагы шекара нақты емес. Мысалы, ауа егер бұ-
рын тек табигат жагдайы болса, қазір жагдай және
ресурс болыи табылады.
Ресурстардың жіктелуі. Табигат ресурстарын бір-
неше белгілері бойынша жіктейді Олар атмосфералық
су, өсімдіктер, жануарлар, тоиырақ, қазба байлықтар,
энергетикалың және т.б. болыа бөлінеді. Ең жиі қолда-
нылатын жіктелу ресурстардың сарқылу жылдамдыгы
немесе ңалиына келуіне байланысты (23-сурет).
Т^УГКт. Саркылуына байланысты табигат ресурсгарының жіктелуі

Ресурстардын, сарқылуы бойынша жіктелуіңц
маңызы - ол адамды қолданылуы анагұрлЬім
ііриоритетті ресурстарды аайдалануга багыттайд^
Оларга ең алдымен сарқылмайтын ресурстар жатады
Бұл ресурстарды ііайдаланудық ңоршаган ортаға
тигізетін зиянды әсері айтарлықтай болмайды. АдЯ
оларды толық аайдалаауга мүмкіндік беретін жод.
дарын жасауы қажет. Екіншіден, қалиына келетіц
ресурстарды иайдаланудың болашагы бар. Мысалц
өсімдіктер, жануарлар.
Сарқылатын ресурстарға жақын кезеңде немесе
болашаңта қорының сарқылу қауаі төаіа тұрган
заттар жатады. Бұларға ең алдымеа қазба байлыңтар
меа тірі табиғат ресурстары жатады. Ресурстардьщ
сарқылуы салыстырмалы үғым.
Сарқылмайтын ресурстарга аіексіз үзақ уақыт
аайдалаауга болатыа ресурстар жатады. Мысалы,
күа эаергиясы, жел, теңіздің толуы меа қайту
эаергиялары. Бүл жагдайда да сарқылмайтыа ұгымы
меа салыстырмалы түрде айтылады. Себебі, әрбір
ресурс үаііа аайдалааудың аіегі болады. Мысалы,
белгілі бір мөлаіердеа артық күа эаергиясыа ііай-
далаау жер маңындагы кеқістіктің темаературасыньщ
артуыаа әкеліа, термодиаамикалық дагдарысты ту-
іъізуы мүмкіа.
Ресурстардың ішіаеа судың ораы ерекше. Су
ластаау нәтижесіаде уақытаіа (сааалық жагыаан)
сарқылады, бірақ саадық жагыааа сарңылмайтьш
ресурс. Жердегі судың ңорыаың мөлаіері өзгермейд1
ал оаың жеке сфералар (мүхат, құрылық, атмосфера)
аемесе түрлері (сұйың, қатты, бу тәрізді) арасынДО
таралуы әр түрлі болуы мүмкіа.
Табигат ресурстарыаың сарқылу мәселесі жыЛ'
даа-жылга өзекті мәселеге айаалыа келеді. BV'1
196

Г
оларДЫҢ мөлшерінің шектеулілігіне және оларды
пзйдаланудың артуына байланысты.
Б. Скиннердің (1989) мәліметтері бойынша халық
санының қазіргі өсу жылдамдыгы жылына 1,7%
болган жағдайда ресурстарды пайдалану әрбір 41 жыл
сайын екі еселену керек. Бірақ, мысалы, алтын өн-
діру жылына 4%-га артьш отырса, оның екі есе-
лену иериоды 18 жыл, минералдық ресурстардың
қолданылуы орташа шамамен жылына 7%-га артьш
огырса, ал екі еселену иериоды 10 жыл болып отыр.
Адамзат ңогамы көмірді 800 жылдан бері өндіріи ке-
леді бірақ, оның жартысы соңгы 30 жылда өндірілген.
Көміртегінің қосылыстарынан тұратын ресурстар-
ды пайдалану жылдамдыгы ерекше назар аударады.
Себебі, олар энергия мен көитеген азық-түлік
алудың негізгі көзі болып табылады. Сонымен қатар,
оларды аайдалану галамдың мәселелер: иарниктік
эффект, қышқылдық жаңбырлар және т.б. туғызатын
атмосфераның ластануымен тыгыз байланысты.
Қазіргі кезде табигатта миллиондаган жылдар ба-
рысында жиналган жангыш қазба байлықтар бір
жылда жагылады. Ғалымдардың жасаган болжамда-
рыньщ біреуіне сүйенсек, жангыш отындарды иай-
даланудың ңазіргі жылдамдыгы сақталса, онда бар-
ланған мүнай ңоры шамамен 30—40 жылга, газ —
40—50 жылга, көмір — 70—80 жылга жетеді.
Ең көп пайдаланылатын металдарга қатысты
(темір мен алюминий) Б. Скиннер былай дейді; темір
Қолданылу мөлшері бойынша қазір бірінші орында
(алюминийден кейін). Оны иайдаланудың ңиындық-
тары, олардың негізгі массасының мөлшері аз ңо-
сьілыстарда болуына байланысты. Экологиялық түр-
(’ьідан темірді қорыту күкіртті ангидрид пен көмір-
тегінің қостотыгымен ластандырылады. Көмірңышңыл
197

газымен ластану негізінен технологиялың ароцея
кокстың пайдаланылуымен байланысты.
Алюминийді ңорыту өндірістің энергия СЫЙЫМД||
лығының жогары болуымен сииатталады. 1 т метаі
алу үшін 7 т көмір жанганда бөлінетін энергияга тец
энергия қажет. Сонымен қатар, алюминий өндірілетіц
негізгі шикізат — бокситтің қоры шектеулі. 0Л
басқа химиялық элементтердің шайылуы нәтижесінде
троаиктік тоиыраңтарда түзіледі. Алюминийді нифе-
лин мен сазды тсшыраңтан алуга болады. Біраң, бүл
шикізаттардан металды бөлііі алу өте көн мөлшерде
энергияны қажет ететіндіктен экономикалық тұрғы-
дан тиімсіз.
4.2.	Ресурстарды пайдалану және қоршаған
ортаның ластануы
Қоршаған ортаның ластануы дегенде біз оган
тән емес агенттердің енуі немесе бар заттардың кон-
центрациясының (химиялық, физикалық, биологиялық
артуын, саннық нәтижесінде қолайсыз әсерлер тугы-
зуын түсінеміз. Ластандырушы заттарга тек улы заттар
гана емес, зиянды емес немесе arsai'a қажет заттыч
оатималды коаа,ентрациядаа артық болуы да жатады.
Ластануды жүйеніа, теае-тендігіа бұзатын кез
келгеа агент ретінде багалауга болады.
Ластаау әр түрлі белгілері бойьшша жіктеледі:
•	шьа^у тегі бойыаша:
табиги жәае жасаады (аатроаогеаді);
•	аайда болу көзіае байлааысты:
а) өадірістік, ауыл шаруашылың, трансаорттыК
жәае т.б^
198

ә) нұктелік (өнеркәсіи орнының ңұбыры), объек-
тілі (өнеркәсіа орны), шашыраган (егістік
танабы, бүкіл экожүйе), трансгрессивті (басқа
аймақтар мен мемлекеттерден енетін);
•	әсер ететін ауңымына байланысты: ғаламдық,
аймақтық, жергілікті;
•	қоршаган ортаның элементтері бойынша: атмос-
фера, тоиырақ, гидросфера және оның әр. түр-
лі ңұрам бөліктері (әлемдік мүхит, тұщы су,
жер асты сулары, өзен сулары және т.б.);
•	әсер ететін жеріне байланысты: қала ортасы,
ауыл шаруашылық ортасы, өнеркәсіи орында-
рының ішінде, пәтер ішінде және т.б^
•	әсер ету сииатына байланысты: химиялық (хи-
миялық заттар мен элементтер), физикалық
(радиоактивті, радиациялық жылулық, шу,
электромагниттік), физико-химиялық (аэрозолдер),
биологиялық (микробиологиялың және т.б.);
•	әсер етудің аериодтылыгына байланысты: бірінші
ретті (өнеркәсіи орындарының қалдықтары),
екінші ретті (смоггы құбылыстардың өнімдері);
•	түрақтылық дәрежесі бойынша: өте тұрақты —
жүз және мық жыл тұратын (азот, оттегі, ар-
гон және басқа инертті газдар), тұрақты — 5—25
жыл (көмірқышқыл газы, метан, фреондар), тү-
рақсыз (су буы, көміртегі тотыгы, күкіртті газ,
күкіртсутек, азоттың қостотыгы, озон қабатын-
дагы фреон).
Негұрлым ластаушы зат тұрақты болса, оның
қоршаган ортада жиналу эффекті жогары. Кез кел-
ген ластаушы затты үш иараметрі бойынша бага-
лауға болады: қоршаган ортага түсетін көлеміне,
улылыгына және тұрақтылың дәрежесіне ңарай. Мы-
салы, көмірқышқыл газының қолайсыз эффектісін
199

оның қоршаган ортага түсетін көлеміне және ұзақ
сақталу уақытына, олай болса оның жинақталуы
және осыган байланысты иарниктік эффекттің иайда
болуы ңамтамасыз етеді.
Өндірілетін ресурстардың тек 2—3%-ы гана иай-
далы өнім ретінде қолданылады, ал ңалғаны қал-
дықтар (бос жыныс, шлактар және т.б.).
Адам қызметінің көңіл аударарлық нәтижесіне
ңоршаган ортага оган тән емес, тірі агзалар үшін
бөтен (ксенобиотиктер) заттардың шығарылуы жатады.
Табигатта 2 мыңдай бейорганикалық және шамамен
2 млн. органикалық ңосылыстар бар. Адам ңазір
8 млн.-нан астам ңосылыстарды синтездей алады. Жыл
сайын олардың саны бірнеше мыңга артьш отырады.
Жер бетіндегі адам мекен етиейтін кеңістіктің бо-
луы (қүрлықтың жалиы ауданы 149 млн. км2 болса,
мұндай жерлердің үлесіне шамамен 48 млн. км2
тиеді) қазіргі дагдарыстың галамдың сипатын жоққа
шыгармайды. Бүл ең алдымен атмосфера мен судың
қозгалгыштыгына байланысты. Мысалы, мүнайлы ңа-
бықшамен әлемдік мүхиттың бетінің 15—25% ластан-
ган. Қазіргі кезде атомдың двигательдер мен радиоак-
тивті қалдыңтардың көмілуі нәтижесінде әлемдік мү-
хиттың радиоактивті ластануы зор қауііі төндіріп отыр.
Табиғат ресурстарын иайдалану жылулың ласта-
нумен, ягни жер маңы кеқістігінде ңосымша энер-
гияның жиналуымен байланысты.
Биосфераның жылулық балансының бүзылуын
атмосфераның шаңдануыньщ артуы, өсімдік жабыны-
ның булануының өзгеруі, тоііырақ иен су ңой-
маларының бетінен ластануының өзгеруі ңамтамасыз
өтеді. Мүнайлы қабыңша булануды 20—30%-га те-
жейді. Нәтижеде галымдардың болжауы бойынша
ауаның орташа жылдық темиературасы 1—3°С-га ар-
тады. Ал мүның өзі биосфераның термодинамикалық
немесе жылулық дағдарыс жагдайына өтуіне әкеліп
соқтыруы мүмкін.
200

4.3. Қазақстанның қазба байлықтары
Крзақстан мннералдық ресурстарга өте бай. Қазаңстан
дүние жүзінің 186 елінің ішінде вольфрам, қоргасын
«сэне барийдің ңоры бойынша бірінші орында, хро-
ит, күміс және цинк бойынша екінші, марганец
^9не молибден — үшінші, мыс — төртінші, уран —
бесінші, алтын — алтыншы, темір кені — жетінші,
цалайы мен никель — сегізінші, көмір мен табиги
раз — тогызыншы, мұнай бойынша он үшінші орында.
Қазақстан жерінде хромиттің әлемдік қорының
уштен бір, уран мен марганецтің төрттен бір бөлігі,
темір кенінің оннан бір бөлігі орналасңан.
Қазақстанда барланган тас көмір және қоңыр кө-
мірдің қоры 200 млрд. тоннадан астам. Көмір бас-
сейндеріне Қарағанды, Екібастүз, Майкөбен, Обаған,
Жіліншік, Теңіз-Қоргалжын, Шу, Іле (Қалжат), Төменгі
Іле (Оңтүстік-Балқаш) және Орал-Касішй (Жайың-
Жем) жатады.
Қазір Қазақстан көмірсулардың қоры бойынша
дүние жүзіндегі ірі елдердің бірі болыа табылады.
Мүнайдың барланган ңорының көлемі бойьшша 12-
орында, газ бен газды конденсат — 15-ші, мүнай
өндіру — 23-орында. Қазақстанның үлесіне барланган
мемдік мұнай ңорының 2%-ына дейін (Касиий
шельфін ңоспаганда) келеді 200-ден астам мүнай мен
газ кен орындарының өыдірілетін ңоры 22 млрд. тонна,
конденсат — шамамен 700 млн. тоннаны қүрайды.
Елім іздің болжаныа отырған мүнай ресурстары ша-
мамен 13 млрд. тонна.
Қазақстанның жер ңыртысы мұняй мен табиғи
гЩарға бай. Каспий маңы ойааты, Каспий теңізінің
^ағалауын қоса алганда мүнай ңоры 7 млрд. тонна.
мұнай өндірісін жыл айын 50—100 млн.
201
. I

тоннага дейін көтеруге мүмкіқдік береді. Қарашы^
нақ кен орнындагы табиги газ қоры 1,3 триллцо^
куб метрді құрайды.
Арал маңында да мұнай мен газдың үлкен ңор^
табылган. Алдын ала жасалган есеіітеулер бойынцц
мұнда 350 млн. тонна мүнай мен 100 млрд. куб
газ бар. Мүнай мен газга ңатысты Торгай, lljy.
Сарысу, Зайсан—Алакөл ііровинцияларының болащД
зор. Ңазақстанда металл кен орындары барланган.
Темір кендерінің қоры 8 млрд. тоннадан астац
Оның 80% Торгай теміркен бассейнінде орналасқан
Басейннің ірі кен орындарына Соколов, Сарыбак
Қашар, Лисаков және Аяг кен орындары жатады
Металлургияльщ процесте темір кенінен бас.қа ванадиі
алюминий оксиді, фосфаттық шлактар алынады. Олар
минералдың тыңайтқыш ретінде ііайдаланылады.
Алатау темірмарганец бассейнінде шамамен 500
дей кен орындары мен металл іздері табылш
Бассейндегі темір кендерінің ңоры 500 млн. тонна
және марганецті кендер — 80 млн. тоннаны қүрайды
Үлытаудагы Қарсақаай темір кен орындарыида
500 млн. тонна темір кені бар.
Шагын теміркен орындары Кеңтөбеде (Қараганды)
Атансарда (Көкшетау), Қаратаста (Жезқазган), Иірсуде
(Оңтүстік Қазақстан) және т.б. жерлерде табылған.
Марганец кендері Атасу темірмарганец бассейншеь
басңа Сарыарқада, Үлытауда, Қаратауда, Маңгыстау
мен Семейде анықталған.
Хромит кендері негізінен Ақтөбеде . табылғ*
Кемиірсай массивінде шамамен 30 кен opbiHW1
бар. Кеннің ұзындыгы 80 км, ені 0,6-дан 30 км-г*
дейін созылған, ңалыңдыгы жүздеген метрге жет$1
Кендегі хром тотыгының мөлшері 20-дан 60%і
дейін. Бүл кен орнына дүние жүзінде тең кел^
202

кен орны жоқ. Хромий кенін өндіру бойынша
Қазаңстан дүние жүзінде бірінші орынға шықты.
Хромит кендері Қостанайдагы Жетіқарада, Қүнды-
байда, Аққаргада, Ақтауда, Семейде табылган.
Ванадий кендері Қаратау мен Жабагылтауда та-
былган. Кендегі ванадийдің мөлшері шамамен 1%
және молибден 0,22 %. Кеннің саиасы жогары емес.
Ванадий бар кендер Шыңгыс тауларында, Бетцақда-
лада, Кіндіктаста, Теріскей Алатауы мен Жезқазған
аймагында кездеседі.
Титан кендері Қостанайда, Көкшетауда, Ақмола
мен Ақтөбе облыстарында барланган. Үлытау, Оңтүстік
Алтайда және Жезңазган облысындагы қоры белгілі.
Қазақстан түсті, багалы және сирек металдардың
көіітүрлілігімен, байлыгымен сипатталады.
Алюминий кендерінің ішінде бокситтер ерекиіе
орын алады. Келешегі бар аудандарға Сарыарқаның
батысы мен солтүстігі, Торғай ойиаты, Сырдария өзе-
нінің бассейні, Касаий маңы және Арал маңы
ойиаты. Аманкелді, Обаған, Жогаргы Тобыл, Теңіз,
Таскөл және Шаган, Мұгалжар, Шымкент қаласы-
ның мақындагы кен орындарын атауга болады.
Алюминий шикізатының бокситтен басқа түрлері
де барланган.
Никель және кобальт кендері Ақтөбе, Қостанай,
Жезңазган, Қарағанды, Павлодар, Семей және Жамбыл
облыстарында таралган. Ақтөбедегі Кемиірсай бассей-
нінде никель кен орындарының 30-ның ішінен 14-і
жүмыс істейді Жогары саиалы никель кенінің үлкен
қоры Қостанай облысындагы Аққарга мен Ақтауда
шогырланган. Силикатты никель кендері Кемиірсай-
дан басқа Семей және Жезқазган облыстарында
ашылган. Олардан металлургиялық өңдеу барысында
кобальг та алынады.
203

Мыс кендері Қазақстанның көитеген территория-
ларында тарлаган. Кенді Алтай тауларынан бастап
реснубликамыздың батыс шекараларына дейін мыс
кендері барланган. Мыстың ірі кен орындары Сары-
арқада, Жетісу, Жоңгар Алатауында, ІІІыңғыс және
Мүгалжар тауларында, Батыс Торгайда, Теңіз ой-
иаңында, Ақтөбе маңында, Маңгыстауда, Атбасар-
Терісаққанда, Солтүстік Қазақстанда, Балқаш маңында,
Тарбагатай, Сәуір тауларында және т.б. орналасңан.
Дүние жүзіне белгілі мыс кен орындары Қоңырат,
Бозшакөл, Саяқ, Жыланды, Ақтогай, Жезкент, ІІІиелісай
және т.б. еліміздің ұлттық байлығы болыи табылады.
Мысты кендерден, сонымен қатар, қоргасын, цинк,
молпбден, күкірт және т.б. комаоненттер алынады.
Қорғасын-мырыш (полиметалл) кендері Кенді
Алтайда, Сарыарқада, Қаратау мен Жоңгар Ала-
тауында таралган. Олардың негізінде ірі тау-кен
байыту және металлургиялық кәсіаорындар Ленино
горскіде, Зыряновскіде, Өскеменде, Текеліде, Шымкентте,
Кдрагайлыда, Кентауда және тб. жүмыс істейді.
Полиметалл кендерінің қүрамында қоргасын мен
мырыш немесе мыс пен мырыш немесе қоргасын
мен мыс немесе тек мырыш болады.
Сарыарңада Атасу тииіндегі иолиметалл кендері
Қараганды жәнө Жезңазган облыстарында орналасңан.
Комплексті, қосымша компоненттері бар кен орындары
Балқаіитың толтүстііінде орналасңан. Бірнеше полиме-
талл кендерінен біреуі гана — Ақжол іске қосылган.
Қаратауда Ащысайдан басңа Аралтау, Ақсоран,
Байжансай кен орындары бар. Жоңгар Алатауында
Текелі, Көксу, Суьщтөбе, Орталық Суықтөбе және
т.б. кен орындары барланьш, іске қосылган.
Шу мен Іле тауында да иолиметалл кен орын-
дары табылган.
204

Алтын мен куміс ертеден Қазақстаннық шыгысы
мен солтүстігінде өндіріліа келген. Солтүстікте —
Ақсу, Майңайық Жусалы, Жаңгабыл, Төртқүдық және
т.б. кен орындары. Шыгыста — Қалбы алтынды ау-
даны. Алтын Оңтүстік Қазақстанда Жоңгар Алатауы
мен Шу және Ілө тауларында табылган.
Көкшетау жаңын жылдары негізгі алтын өнді-
руші аймаққа айналады. Өндірілетін алтын мөлшерін
қазіргі жылына 10—15-тен 100—120 тоннага дейін арг-
тыруга болады.
Сирек металдар Қазақслган жерінде кеңінен таралган.
Вольфрам мен молибденнің өнеркәсіитік кен
орындары Сарыарқада (Байназар, Ақмая, Шалқия,
Саран, Батыстау және т.б.), Таулы Алтайда (Көкшіл,
Шындыгатай), Іле Алатауында ашылган. Солтүстік
Балңаш кен орындарында (Қоңырат, Бозшакөл, Саяқ)
және Қаратаудың ванадийлі кен орындарында әр
түрлі мөлшерде молибден қоры бар.
Тантал-ниобий кендері Қалба мен Мүгалжарда
тарлаган. Комшіексті ниобий кендері Семей және Көк-
шетау облыстарының гранитті шөгінділерінен табылган.
Цирконий Сарыарқаның батысы мен солтүстігінде,
Торгай ойпатында, Арал маңы мен Мүгалжарда
таралган.
Висмут қоргасынды, мырышты және мыс кенде-
рінде кездеседі. Сурьманың бірден бір кен орны
(Торгай) Ақмола облысында орналасқан.
Сынаіі UJapa ауданында, Шу, Іле және Жоңгар
Алатауында табылган.
Мышьяктың негізгі ңоры алтын кен орында-
рында орналасқан.
Кадмий Кенді Алтайда, Сарыарқа мен Қаратауда
таралған. Оның қоры қоргасынды-мырышты, мысты-
мырышты кен орындарында орналасңан. Кадмийді
мырышты концентраттардан өндіреді.
205

Галий Амангелді және Торгай бокситінде, Алтай-
дың іюлиметалл кендерінде кездеседі.
. Иидий Мыргалымсай, Текелі, Майқайыңның иоли-
металл' кендерінен алынады.
Рений Жезңазганның мыс кендерінен табылган.
Талий Алтай кендерінен (Лениногорсқ Зыряновск,
Ертіс маңы), Сарыарңа (Жайрем, Ақжал, Үзынжал,
Қарагайлы), Жезқазган және Қоңырат кен орындары-
нан алынады.
Селен мен теллур Кенді Алтай, Майқайыңның,
ПІыңгыс тауының іюлиметалл кендерінен, Саяқ,
Қоңырат, Бозшакөлдің, ІПатыркөл, Жезңазган және
т.б. мысты кендерінен алынады.
Сирек металдардың қасиеттері мен алыну тех-
нологияларын меңгеруде үлкен еңбек сіңірген ғалым,
ССРО-ның Мемлекеттік сыйлыгының лауреаты, акаде-
мик ЕА. Букетов.
Кдзаңстанның үлесіне уранның дүниежүзілік қоры-
ның 25,7 проценті тиеді (3,5 млн. тоннаның 900 мың
тоннасы). Уран кен орындары Созаң ауданында,
Маңгышлаңта, Қордайда, Атбасар ауданында және
Көкшетаудың бірңатар ауданында орналасқан.
Қазақстан рудалы емес иайдалы қазбаларга да
бай. Калий түздары маңызды химиялық және агро-
химиялың ишкізаттық ресурстардың бірі болып та-
былады. Калий түздарының қоры республикамыздың
батыс бөлігінде, Жайың—Жем аймагында орналасқан.
Полиметаллдың кендермен әдетте серіктес бола-
тын барит қоры Жалайыр, Бадам, Шыганақ және
т.б. кен орындарынан табылған. Жыл сайын полиме-
таллдық кендерден 1,1—1,2 млн. тонна флотациялық
бариттік конңентрат өндіріледі.
Фосфориттерге Қаратау баурайы (барланган 40
кен орны бар) және Ақтөбе тобы (8 кен орны бар)
бай. Қаратаудың фосфаттық кенінің сапасы жоуары,
РА үлесі 23—26, кейде 30%, ал ақтөбелік фосфат-
тарда 6,1—14,1%-га дейін гана.
206

Күкірт темір және иолиметалл кендерінде кез-
еСеді. Шыгыс Қазақстанда жыл сайын иолиметалл-
дЬІК кендерден 700 мың тоннага дейін күкірт қыш-
кьілы өндіріледі. Ақтөбенің маңынан күкірт кен
0рНы табылган.
флюориттің айтарлықтай бай қоры Оңтүстік
^эне Шыгыс Тасқайнарда табылған.
Натрий сульфатының қорын өндірістік деңгейде
иГеру Балқаш, Қарашаган, Қашқантеңіз, Үлкен
Ддаболат көлдерінде жүргізілуде.
Ac тұзы 20 көл мен 2 кен орнында өндіріледі.
Қазаңстанда жылына 1 млн. тоннага жуық тұз
өндіріледі. Ол Қазақстанның, Орта Азия ресаублика-
ларының және Батыс Сібірдің сұранысын толық
камтамасыз етеді. Індердің тастүзы, Жамантүз және
Тайқоңырдың түздары сода өнеркәсібінде қолданылады.
Синтетикалың каучук, кальций карбидін өндіру
эктастың есебінен жүзеге асырылады.
Жетіңара асбест кен орны Қазақстандагы ірі кен
орындарына жатады. Асбест талшыгының қоры Хан-
тау және Ешкіөлмес кен орындарында бірнеше мил-
лион тоннадан асады.
Каолин кен орындары Ақмолада, Қаражігіт, Қордай,
Алексеевка, Елтай және т.б. жерлерде. Олардың негі-
зінде Алексеев каолин комбинаты жұмыс істейді.
Ыстыңқа төзімді саз Амангелді, Арқалың, Май,
Бірлік кен орындарында өндіріледі.
Доломит Алексеев, Қарабауыр, Сарықұм кен
°рындарынан шыгарылады.
Кварциттер Ерейментау, Тектұрмас, Мүғалжар,
^аңа Осакаровск кен орындарында өндіріледі.
Цемент шикізатының 37 ірі кен орны бар. Олар-
■*Ь|Ң ішінде Қазыгұрт, Састөбе және т.б. атауга
®°лады. Бүл кен орындарының негізінде Қазаңстан-
ЧьіН ірі цемент зауыттары жүмыс істейді.
Кеюмикалық шикізат Ақмола, Кдіппагай, Көкшетау
зауыттарының, Ақмола керамика комбинаты-

▼
ның ңажеттілігін ңамтамасыз етеді. Көктөбе жәц8
Төрген кен орындарын атауга болады.
Шыны өндірісіне жарамды қум Мұгалжар, Қад^
ман, Кдлңан және К^ратөбе кен орындарында өндірілеЛ
Қазаңстанда гшіс қоры 11 кен орнында шогырланЛ
Қазаңстанда мрамор мен гранит кездесетін мьіц.
ңан астам кен орындары бар. Алматы, Екібастұ3
Теміргау, Аңмола және т.б. комбигнаттарындагы мрамор
өндірісі 20 мың куб метр және гранит 32 мын, куб
метр құрайды.
Өскемен зауытында минералдық мақта өндірісінде
порфирит, туф, базальт қолданылады.
Қүрылыста иайдаланылатын құмның қоры $
кен орындарында шогырланган. Силикаттық кірпіщ
өндіруге 32 кен орнының қүмы, кәдімгі кірпіш өн
діруге 121 кен орнының қүмы қолданылады.
Кдзақстанда барльщ өнеркәсііі салаларының жедел
дамуына қажетті минералдық-шикізат ресурстары
жеткілікті.
4.4.	Оқтүстік Қазақстан облысының табиғат
ресурстары
2
Пайдалы ңазбалар. Оңтүстік Қазақстан облысы
иолиметаллдық кендердің, фосфаттардың қоймасы
болыіі табылады. Облыс территбриясындагы аолиш
таллдық кендердің құрамында қоргасын, мырыы
сонымен қатар сирек жер элементтері (мыс, күм>1'
индий және т.б.) болады. 110 кен орындары белгіл1
(Ащысай, Мырғаяымсай, Қарасай, Байжансай жэ*#
т.б.). Оңтүстік Қазақстан облыс-ы ресиубликада
ғасын өндіру бойынша үшінші орын, мырыш
төртінші, ал иолиметаллдық кендерді өндіру мөлт.
бойынша Шыгыс Қазақстан облысынан кейЯ
екінші орынды иеленеді.
208

r
Ңаратау тауындагы тау-кен өндірісі ертеден бел-
гілі. Қаратау тауы жүздеген километрге, ал оның
оңтүстік-батыс етегінде тізбектеліи қоргасынды мырыіu
«ен орындары созылыіі жатыр.
Қаратау тау жотасының кен орындары мен кен
іздері ка|)бонаітық жыныстардың арасында орналасқан.
Ащысай кен орны Қаратаудың оңтүстік-батыс
бегкейінде Түркістан қаласынан 70 км жерде орна-
ласңан. Оны 1873 жылы белгілі орыс табигат зерт-
теушісі НА. Северцев ашқан.
Мыргалымсай кен орнын 1930 жылы Қарасай
геолог, тау-кен барлау партиясының ага коллекторы
Мыргалым Фахрезетдинов ашты. Ащысай кендерінен
ерекшелігі Мыргалымсай кенінің қүрамында бөліп
алуга болатын күміс, ба[)ий және т.б. пайдалы ком-
поненттері бар.
Байжансайдың қоргасын және мырыш кендері
жер бетіне жақын орналасңан. Оны жергілікті тұр-
гындар таиқан. Қоргасын мен цинктің қоры бойын-
иіа орташа кен орнына жатады. Өндірісі 1954
жылы басталган.
Қаратаудың қоргасын-мырыш кен орьіндарының
кендерінде индий элементі бар. Ол 1963 жылы
ашылды. Бұл күмістей аң, жұмсақ металл. Теңіз ке-
мелері, аниация мен автомобиль өнеркәсібінде қолда-
нылады. Әсіресе, индийге Мыргалымсай кендері бай.
Ленгір мен Келте Маміатта қоңыр көмір кен орны
бар бірақ қоры үлкен емес. Облыс керамзитті сазга
бай. Одан өндірілетін керамзит қүрылыс материалы
іетінде қолданылады.
Оңтүстік Қазақстан облысында қүрылыс мате-
риалдарының қоры көп. Карбонаттың жыныстар қү
рылыстық тас, қиыршақ гас, тау тас түрінде бола-
Дьі. Белгілі кен орындарына Бадам (гранит), Ңаратас,
■үлкібас, Түздықүдық және т.б. жатады.
14 - 3/17
209

Сайрам, Төлеби, Түркістан, Алғабас және Оты рнм
аудандарында кірніш өндірісіне қажетті сазды бал-
шықтар бар.
Қазыгүрт, Түлкібас. аудандарында минералдық
бояулар (сурик, охра, мумия) ңоры барланган.
Созақ және Отырар аудандарында уран кендері
өндіріледі. Кіші Қаратау тау жотасының бассейнінде
жалиы коры 26 млрд. т болатын фосфориттердің 45
кен орны барланган.
Су ресурстары. Оңтүстік Қазақстан облысыныі
территориясында су ресурстары біртекті таралмаган.
Өзендер жүйесі таулы аудандарда таралган. Жазық
жерлерде әлсіз дамыган, уақытша су агыстарынаң
түрады. Негізгі су аргериясына Сырдария өзені жа-
тады. Сырдария решублика территориясынан тыс,
оргалық 'Гяні,-ІІІаиьнан бастау алады. Ол атмоеферет
лың судан және мұздыңтардан қоректенеді.
[рі өзендерге Арыс, Бөген, Келес, Бадам, Борал-
дай, Ақ су өзендері жатады. Өзендердің жалиы
үзындыгы 3754 км.
Оңтүстік Қазақстан облысындагы көлдер негізінен
Сырдария, Шу, Талас өзендерінің сагаларында орна-
лас.қан. Олардың көниіілігі аталған өзендер тагыган
кезде толады. Кейбір көлдер гана жер асты грунт
суларынаін қо[.)ектенеді. Облыс терригориясында жалиы
көлемі 25,94 га болатын 43 көл және жалны
көлемі 98,46 болатын 22 су қоймалары бар.
Ең ірі көлдерге ІІІошңакөл, Қызылкөл жатады.
Облыстың гидрографиялың жүйесінің өзіне тән
элементіне тақырлар жатады. Олар еріген қа[) және
жаңбыр суымен толады да, бірақ біраздан соң кеуіп
кетеді.
Оңтүстік Қазақстан облысында жер асты еулары-
ның 25 кен орны барланган. Белгілі кен орындары
мына түрлерге бөлінеді:
210

1)	өзен аңгарларындағы жер асты сулары —
Абай, Арыс, Александров, Жогаргы Келес,
Жіңіиіке, Ленгір, Төменгі Тогай, Сазтәбе, Те-
мірлан, Шардара;
2)	артезиан бассейнінің жер асты сулары —
Манкент, Сарыагаш, Созаң, Шымкент;
3)	Тау алдындагы шлейфтердің тауаралың ой-
паңдарга шыгу конусындағы жер асты су-
лары — Ванновка, Қарашық, Түлкібас;
4)	Тектоникалық бұзылулармен жарылган каро
тылы жыныстар белдеуіндегі жер асты
сулары — Мыргалымсай, Үшбас.
Топырак, ресурстары. Негізінен жазық дала әр
түрлі тшіті сүр тонырақтармен жабылган. Ең
колайлысы — ашық сұр тоііырақтар. Жер биіктеген
сайын тоиырақтың түрлері де зоналылыгын сақтай
отырьш өзгереді: нагыз сүр топырақ, күрең сүр
тоиырақ, күлгін, қара және таулышалгындық топы-
раңтар. Осы факторларга байланысты ауыл шаруа-
шылыгын жүргізу жагдайлары да өзгереді.
Тау етегінде табикат жагдайлары суармалы, ал
жогары бөлігі — тәлімді (суарылмайтын егін егетін)
егіншілікті жүргізуге ңолайлы. Аралық белдеулерде
екеуін де бірдей қолдануга болады. Жогары таулы
жерлер егіншілікке қолайс.ыз, тек жайылым ретінде
гана маңызды болыи табылады.
Тауга жақын белдеу салыстырмалы түрде жақсы
ылгалданган. Бүл түрақты тәлімді жерлер. Тоиыраң
жабыны таулы-дала, кү|Х'ң күлгін тоиыраңты болады.
ЬІлгалды белдеуден бір саты төменгі тау маңы
белдеуінде де тәлімді жерлер орналасқан. Тоиырақ
жабыны таулы-даланың ашық және нагыз сүр то-
нырагынан түрады.
Ең оңтүстік бөлігін оазисті көіікарбонатты сүр
тоиырақтар альш жатыр. Бүл жерлерде тек суар-
малы егіншілік жүргізіледі.
211

Агроклиматтың жагынан алганда облыс террито-1
риясын мына белдеулерге бөлуге болады:
1.	Ңұргақ ыстық шөл белдеуі. Облыс террито-И
риясының басым бөлігін алыіі жатыр. Бетпац-Ш
дала, Мойынңүм, Қызылқұм. Оган сондай-ақ
облыстың орталың бөлігі де кіреді.
2.	Өіө қуаң ыстық тау етегіндегі белдеу. Түркіс-1
танның, Алғабастың, Түлкібастың, Сайрамның,
Ленгірдің, Қазыгұрт аудандарының тау етегін-1
дегі бөліктері, Созақ ауданының оңтүстік іііһі- |
гыс бөлігі кіреді.
3.	Таулы белдеу. Қаратау гау жотасы мен БагысІ
Тянь-ІІІаньның етегі. Түркістанның, Созақтың,
Алгабастың, Түлкібастың, Ленгірдің және Қа-1
зыгүрг ауданының таулы бөліктері.
Табиги шаруашылың жагынан облысты төмендегі \
белдеулерге бөледі:
1.	Шөлді, ңаракөл ңоіі шаруашыльны дамьпанХ
мал шаруашылың белдеуі:
•	Қаратау белдеу тармагы;
•	Қызылңүм белдеу тармагы;
2.	Маңта өсіру шаруашылыгы дамьнан суар-
малы егістік белдеуі:
•	Келес-Сарыағаш белдеу тармагы;
•	Арыс-Түркістан белдеу тармағы;
3.	Суармалы егіншілік дамыган тшіімді өгін/і/і-щ
ліктің таулы-дала белдеуі:
•	түрақты тәлімді егіншілік белдеу тармагы;
•	орташа түраңты тәлімді егіншілік белдеу 1
тармаіы;
4.	Шөлді дала — ІІІардара су ңоймасы.
Өсімдік ресурстары. ІІІөлдің сүр қоңыр, сорі
және қүмды тоиырақтарына эфемерлік-сораңды өсім-І
діктер жабыны тән. Шөлдің барлың өсімдіктері суды
тоиырақтың ең терең қабаттарынан сіңіруге және аз 1
буландыруга бейімделген. Тамырлары оте үзын, жа-|
212

цыраңтары өте үоақ немесе тікен тәрізді. Агаштары
0Т(' сирек, тек аздап сексеуіл кездеседі. Қысңа көк-
тем маусымында эфемерлер мен эфемероидтар өзінің
дамуын толық аяктайды, тұқым түзеді де ңуаңшы
льікка дейін кеуін кетеді. Эфемерлерге шөл қиягы,
вайда және т.б. жатады.
Жартылай бұталардан жусан, сораң таралган.
Сексеуілден басқа фисташкалар, сасыр (ферулла) кез-
деседі. Көптеген өоімдіктер дәрі-дәрмектік щикізат бо-
лып табылады. Мысалы, дермене ішек құртына қарсы
қолданылатын сантонин дәріс.ін өндіру үшін багалы
иіикізат. Дерменені көи мөлшерде ііайдаланатын
«Шымкентбиофарм» өнеркәеіи орны. Оның қызметіне
байланысты дермененің қоры кеміи кеткен. Қазір
бұл өсімдікке жойылу қауііі төніа гүр. Нұл түрдің
таралу аймагы ңазір тек Сырдария өзенінің (Отырар
ауданы) аңгары гана болып отыр.
Тақырлы тоиырақтарда қара сексеуіл, тамариск,
сораң өседі.
Құмды дөңдерде ақ сексеуіл, қылша (эфедра),
ақшатай (астрагал), айрауық (нейник) өседі.
Шалгынды және шалгынды-батпақты территория-
ларда бүталар мен қамысты өсімдіктер таралган.
Қаратау тау жотасының белдеуінде бидайың тә-
різділер мен тау ксерофиттррі мен саванойдтар таралган.
Тау етегінің өсімдік жабыны жусандардың эфе-
мерлер мен эфемероидтармен бірлестіктерінің дамуы-
мен сипатталады. Жогары таулы бөліктерді субаль-
пілік жәие алыіілік флораның өкілдері алып жатыр.
Биік таулы белдеулерде Тянь-Шань шыршасы
мен майңарағай таралған. Орталық белдеуде жаңгақ
Және үйеңкілі ормандар өседі.
Қаратау тау жотасының өсімдік жабынында 100
} Цен астам реликт эндемик өсімдіктер шогырланган.
Оның өсімдік жабынындагы дәрілік өсімдіктерден: са-
марқан тасшөбі, үлкен ңарандыз, тауқылша, Қаратау
раіюнтикумы және т.б. кездеседі. Мәдени, сәндік
213

өсімдіктерден Грейг, Кауфман, Альберт қызгалцақ.
тары, шырыш (эремурус) т.б. өседі. Мал азыңтьц
маңызы бар өсімдіктер көи.
Фосфориттерді барлаудың карьерлік жұмыстары
өндіріс орындары мен басқа да объектілердің іс_
әрекетінің нәтижесінде жекеленген түрлердің, соньіи
ішінде эндемиктердің ареалдары қысңарып кеткен.
Оларга жойыльш кету қауиі төніи тұр.
Жануарлар дүниесі. Қустар. Облыс территория-
сында жыл құстары мен тұраңты мекен ететін
қүстар тіршілік етеді. Түраңты ңүстарга үй ңүстары
мен көк кеіггерлер жатады.
Жыл қүстарына — қызгылт бірқазан жатады.
Шошқакөл көлінде үя салады. Наурыз айының ба-
сында үшып келеді. Наурыздың екінші жартысына
қарай 1—1,5 мыңга жетеді. Ең соңгы бірқазандар
қазанның ортасында үшыіі кетеді.
Ақ дегелек негізінен Ордабасы ауданында кез-
деседі. Үялары ірі, кеикен бұталардан салады. Олар-
дың диаметрі 1—1,9 м, биіктігі 0,5—1,4 м. Дегелектер
жылда наурыздың ортасы мен аягында үшыі
келеді. 5 жұмыртқа салады да кезектесіа басады.
Қаратау тауларында, оңтүстік беткейде 1982
жылдың маусым айында Қарасу өзенінің жага-
лауында, Шолаңқорганнан 27 км оңтүстікке қарай
жерден қара дегелектің үялары табылған. Бүл ңұс-
тарды Ақсу-Жабагылы қорыгында ІІІаңиақ өткелінде
де көргендер бар.
Оңтүстік Қазаңстан облысында Сырдария өзенінің
бассейнінде қиңулағыш аққу қыстаи шығады.
Қаржантау тау жоталарында, Ақс.у-Жабагылы
қорығында бүркіттер таралған.
Өгем тау жоталарында, Қызылқүмның ІІІыгыс
бөлігінде көгілдір қүс мекендейді. Көкек айында
үшыи келеді де, қазан айында үшыи кетеді.
214

I
Қызыл кітамка енгізілген құстардан дуадақты
Ьауга болады.
Сүткоректілер. Ең көи тарағаны және көптүрлі-
дігімен көзге тусетж тоа қолңанаттылар отряды. Біз-
дің облыста шамамен 24 түрі мекендейді. Оларға
деарганаттар жатады. Қазір олардың 10 түрі қорғау
цйраларын қажет етеді.
Қаратаудың оңтүстік-батыс бөлігінде Қошқарата
өзенінің сагаларында үнді жайрасы мекендейді.
Оңтүстік Қазаңстан облысының территориясында
кемірушілер отряды кең таралган. Бүл — суырлар,
сарышүнақтар, тышқандар, шаңылдаңтар, сұр тыш
қандар. Бұлардың ііиінен Қызыл кітаиқа енгізілген
эндемик түр — Мензбир суырын атап көрсетуге
болады. Мензбир суыры Қаржантау тау жоталары-
ның солтүстік бөлігінде және Өгем гау жотасының
солтүстік бегкейінде Бадам, Өгем, Сайрам өзендерінің
айырыгында мекендейді. Мойынқүм мен Бетпақ да-
ланың қүмды шөлдерінде бауырымен жоргалаушы-
лар өте көи. Мүнда кесірткелер, тасбақалар, жылан-
дар мекендейді.
Бетпақ-далада ең жылдам жүгіретін жануарлардың
бірі — сайғақ мекендейді. Олар көишелі өмір сүреді.
Қаратау бөлігінде мынадай жануарлар мекендейді:
қояндар, қүлақты кіриі, қарақүйрың, аққүлақ, бор-
сық, түлкі, қасқыр, арңар, ақкіс, ңабан, сусар т.б.
Галымдардың мәліметтері бойынша Қаратауда омырт-
калылардың 27-ден, сүтқоректілердің — 42-ден,
бауырымен жоргалаушылардың — 16, қүстардың 114-
тен астам түрлері мекендейді.
Сүтңоректілердің жеті түрі — ңарақүйрық, арңар,
Қоңыр аю, жайра, ңар барсы, сусар, қүлан Қызыл
кітаиқа енгізілген.
Территорияларды идаруашылықта иайдалану мен
браконьерлікке байланысты жануарлардың саны
Кеміа, кейбіреулеріне жойылу қаупі төніи түр.
215

1
- 5-тарау
ЛТМОСФЕРАНЬІҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ
5.1.	Атмосфераның қасиеттері және оның
адамга әсері
Атмосфера — ауа, химиялық ңосіталар мен су
буынан тұратын күрдолі жүйе. Ол биосферадагьіі
физикохимияльщ және биолошялық процестердің жү-
руінің шарты және метеорологиялық режимнің мацыз-1
ды факторы. Атмосферадагы жеколегон компонент-1
тердің қатынасы оныц радиацияга, жылу және су
режиміне, оздігінон тазартуга қабілотін анықтайды.1
Атмосфераныц газдық қүрамы, су буы жәно әр
түрлі қоопалар жор бетіне күп радиациясының өтуі
деңгеңін және жор маңы кеңістігіидегі жылуды үс-и
тагі түруды анықтайды. Егер атмосферада қоспалар
болмаса, онда Жор бетіндегі орташа жылдық темие-Ш
ратура +15°С емес, —18°С болар еді.
Атмосфераның мацызды қасиетторіне оның жыл-|
дам араласуы мен үлкен ара қащықтыққа орын
ауыстыруы, басқа сфералармен, әсіресе мүхитпен бай-1
ланысы жатады. Мүхитпон жаиасуы нәтижесіндЯ
мүхит атмосферадагы көміртогінің қос оксиді (СО) |
мен оксидін (С02), күкіртті газ жоне басқа қосылыс-Я
тарды сіңіроді. Атмосферадагы ңосылыстардың басым
бөлігін өсімдіктер сіңіреді және зат алмасудың то-І
пырақ звеносына кіреді. Жылдам араласқыш қасиртіі
моп оның ластануды таратуы, сонымен қатар лока-І
льді лаотануды галамдық ластануга айналдырушы
фактор болып табылады. Адам атмосфераның әр түрлі*
параметрлоріне және қасиеттеріие, оның хи.миялыК
қүрамыиа, жылу режиміне, орын ауыстыру, радио- I
активтілік, электромагниттік фон жоно т.б. әсер етодШ
216

Ерте кездерден-ақ ауаның ластануына қарсы ша-
ралар ңолга алына бастаган. XVIII ғасырда Англия-
да ірі ңалаларда, Лондонда, көмірді отын ретінде
қолдануга шектеу қойылды. Осы кездерден бастаіі жер
усті суларының ластануына қарсы, мыеалы түрмыс-
тық қалдыңтармен, шаралар қолданыла бастады.
Адам ауаның құрамына кіретін негізгі химиялық
элементтер — азот иен оттегінің концентрациясына
елеулі әсер етпейді. Бұл газдардың концентрацинсы-
ның өзгермеуі олардың концентрациясының жогары
(азот — 78,09%, оттегі — 20,95%) болуына байланыс-
ты. Бірақ мұны біз көмірңышқыл газына қатысты
деи айта алмаймыз. Оның конңентрациясы біртінден
артыіі келеді, бұл көмірқышқыл газының атмоефера-
да аз (0,03%) болуы жагдайы нда келіп түскен
мөлшерінің анагұрлым жога|)ы болуына байланысты.
Сонымен ңатар атмосфераның міндетті емес зат-
тарының концентрациясы елеулі өзгерістерге ұшырау-
да. Бұларга ең алдымен көмтеіен ластауиіылар,
соның ішінде тіршілік үшін бөгде (ксенобиогиктер)
заттар жатады. Адам қызметінің нәтижес.інде атмо-
сферага атмосфера үшін бөтен немесе атмосферага
тән заттардың концентрациясының өзгеруіне байла-
нысты ластаушы зат болып табылатын жүздеген
заттар келіп түседі. Мысалы, С02.
Адамның атмосферага әсерінің байқалуы, оның
биосфералық ароцестерге белсенді түрде араласа бас-
тауынан, ормандарды жою, жерді жырту, эрозия,
Ңүргату, суару, қалалар мен өндіріс орындарын жә-
не т.б. салу нәтижесінде басталды.
Агмосфераны ластаушы загтар. Атмоеферага
Шыгарылатын химиялың заттардың ішінен бірінші
орында көмірқыіиқыл газы тү[) (ІОкесте). Бүл
Қосылыс үзақ өмір сүреді және атмосферада жина-
луга ңабілетті.
217

7
10-һ'өстМ
Жер атмосферасыиа шмгарылатын техиогенді табиғаты бар
калдыктардың элемдік молшері (Т.А. Акимова, В.В. Хаскин)
Лагтауіиы латтар
М-іііі. т/жылыиа
Комірқышкыл гплы
«)()()
Түтіииіц катты болмігктері мріі оцрр-
кі)гііітік шац
580
Коміртогі (II) ОКПІДІ
.400
Үиіқмш ко.міргулар ;і;;)іі(> т.Г). оргаии-
Kii.n.iiv заттар
'320
Күкірт ТОТЫІІ.І
100
Азот Тсугыктары
110
Фогфор когы.іыгтарм
18
Күкірт суток
ю
Аммиак
8
Фторлы суток
1
Х.кір
1
Көміртегі (II) оксидінің көп мөлшері өте қауіпті
бірақ ол тұрақсыз және жылдам С02 мен басқада
да ңосылыстарға айналады.
Химиялық белсенділігінің жоғары және тұрақты
көи мөлшерде 150—200 млн. т (жылына) шыгары-1
луына байланысты күкірт диокоиді (S02) немесеі
күкіртті ангидридтің қауіитілігі зор. Ол өткір иісі
бар, түссіз газ. Оның с.умен қосылыстары адам мен
жануарлардың тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, за-1
қымдайды. Үзақ уақытңа созылган улану ңан айнаі
лымның бүзылуы мен өлімге әкеліи соқтыруы мүмкін 1
Күкіртті газ әсіресе өсімдіктер үшін қауіпті. Олар
жануарлар мен адамга қараганда бүл газга өте ее-1
зімтал. Өсімдіктер газдың олардың бетіне қүргаи
қону немесе ңыіиңыл жауын-шааіынмен келіп түсуі]
нәтижесінде зақымданады.
218

Г
Бұл газ қазіргі кездегі қоршаган ортаның әр
түрлі элементтері мен биотаоына әсеріне байланысты
бірінші орында түрған әлемдік ластаушы.
Күкіртті ангидридтен басқа атмосферага күкірттің
баска да зиянды қосылыстары келііі түседі. Оларга
иукіртсутек (H,S) жатады. Бүл газдың жогары кон-
центрацияларымен улану өкиенің ісінуіне, тыные
алу иараличіне және өлімге әкелііі соқтырады. Таби-
гатта ол көбінесе су қоймаларында, шайынды сулар-
да, аңуыздардың бактериалды ластану өнімі ретінде
минералдық бүлақтарда кездеседі.
Күкірткөміртек CS2 — улы қосылыс, түссіз оңай
жанатын сұйық. Ауамен жарылгыш қоспа түзеді.
Вискоздық жібек, целлофан мен инсектицидтер алу
yujiH шикізат ретінде қолданылады. Адам агзасына
тыныс алу жолдары мен тамаңиен бірге түседі.
Орталың жүйке жүйесінің қызметінің наіларлауын
тугызады, есірткілік әсері бар.
Күкірт иен оның қогылыстары атмосферага табиги
және антроиогенді әсер нәтижесінде шыгарылады.
Күкірг аен оның қосылыстарының атмосфераға таби-
ғи жолмен шыгарылуының 3 негізгі көзі бар:
1)	сульфаттардан оттегінің анаэробты сульфатре-
дукциялаушы микроорганизмдердін, көмегімрн
бөлініп иіыгуы нәтижесінде. Күкірт бос күйінде,
нр күкіртсутекке готықсызданган күйде болады;
2)	вулкандардьің қызметінің нәтижесінде. Бұл
кезде күкіртті ангидрид, күкіртсутек немесе
бог күйде бөлініп шыгады;
3)	мүхиттардың бетінен су тамшыларының була-
нуы нәтижеоінде. Бұл кезде күкірт негізінен
219

1
салыстырмалы түрде зиянсыз сульфаттар ту,
рінде болады.
Атмосфераға антроіюгенді күкірттің келіи түсуі
отынды жагумен байланысты. Қоңыр көмірде SOj
өте көи (10—15%-іа дейін), жоғары каллориялы кв-
мірде кем, мүнай мен габиіи газда одан да кем.
Күкіртті газдың біраз мөлшері атмоеферага кү-І
кірггі кендерді өңдеу нәтижесінде шыгарылады (темір^
никель, мыс және т.б.). Мысалы ФРГ-де күкіртИ
ангридтің 63%-іа жуыгы қоршаган ортага энергетиі
кадан, 23%-ы — өнеркәсіптен, 10%-ы — түрмыс.тық
жәнр ұсақ түтынушылар қалдығы, шамамен 5%-ы -
транспорт есебінен шығарылады.
Атмосфераның басқа ластаушыларының іінінен
азот төтыңтарының, көмірсулардың, бензо(а)иирен,
хлор, фтор және басңа қосылыстардың маңызы зор.
Бүлардың көишілігі жылу балансының өзгеруі (кө-
міртегі қос оксиді, азот тотықтары, метан, фреондарі
және т.б.) немесе озонның бұзылуы (фреон, азот го-І
тықтары) арқылы әсер етеді.
5.2.	«Гіарниктік» немесе «жылулық» эффект
мэселесі
ІІарниктік газдардың әсерінен жылулық баланс-1
тың өзгеруі нэтижесінде мүмкін болатын жер шары-1
ның температураоының галамдық артуын — паринк-1
тік эффект деи атайды. Негізгі парниктік газі
көмірңьшіқыл газы болыи табылады (11-кесте).
220

11-кссте
Жер атмосферасындагы негізгі парниктік газдардың
концентрациясының өзгеруі, динамикасы және қасиеттері
(Іі!//. Һондратьев. 1990)
' Kopff'TK'ii итер
Өліпем
бірлігі
Көмірқышқыл
газы (СО^
Метан
(CM,)
Фреон-
дар
Азот
оксидтері
Өндір|г Діімыгаli¬
ra дейінгі кезец
бөлік мли.
іпакқанда
280
0.79
өте аз
0,288
КІиі[ігі кездегі
Іюнцентрация
-II-
354
1.72
Жылдык осу
%
0,3—0,5
0,50,6
0.2—0,3
Өмір сүру
үакыты
и;ыл
т
0
10
130
150
Эгер ету
белсснділігі
1 молеку-
лага
1
25
11000
165
Царниктік
Ьфектідсгі үлес
%
66
18
8
3
Көмірңышқыл газының парпиктік эффектіге қо-
сатьш үлосі әр түрлі мәлімоттер бойынша 50%-дан
65%-га дейін жетеді. Басқа парішктік газдарга метан
(шамамои 20%), азот өксидтері (шамамен 5%), озоп,
фреондар (хлорофтор комірток) және басңа да газдар
(парниктік эффектінің шамамен 10—25%) жатады.
Барлыгы 30-га жуың парниктік газдар, олардың ат-
мосферадагы молшеріпе гана емес, сонымен ңатар
бір молекулага әсерінің салыстырмалы белсрнділігіне
де байлаиысты болады. Аталган корсеткіш бойынша
көмірқышқыл газын бірго теңоп алсақ, онда метан
үшін ол 25, азот оксидтері үшін — 165, фреондар
үшін — 11000-га тоң.
XIX гасырдың ортасынам бастап атмосферадагы
СО, мөлшерінің озгерісі (ауаиың млн. мөлшері, иемесе
млн.-га шаққандагы бөлігі) 1859 жылы — 265—290;
1958-313; 1978-330; 1990-350, ягни 12—15% артңан.
Жер бстіне негізінен жылулық омес, көрінетін
с«улелер агыш.і түсоді. Нүл сәулелер парниктік газ-
Дар арқылы өзгермей өтеді. Жер маңы кеңістігінде
221

бүл сәулелердің басым бөлігі әр түрлі денелермең
кездескенде үзын толңын (инфрақызыл) жылулық
сәулелерге айналады. Парниктік газдар жылу сәуде-
лерініц космос кеңістігіне кетуіне ңарсы әсер етеді.
Олар ңақпанга түскендей болып жиналады да ауа-
ның температурасының артуына (парниктік эффект)
әкеліп соқтырады.
Мәліметтер бойыыша парниктік газдардың әсері-
нен соңгы жүз жылдықта Жердің орташа жылдық
температурасы 0,3—0,6°С-га артқан. Қазіргі кезде кө-
мірңышқыл газының концентрациясының арту жыл-
дамдығы жылына 0,3—0,5%. Осыган жақын қарі
қынмен басқа да парниктік газдардың мөлшері ар-
тып келеді (Метан — жылына 1%, азот оксидтері -
жылыыа 0,2%). Атмосферадагы парниктік газдардың
мөлшерінің екі еселенуі XXI гасырдың екінші
жартысында болуы мүмкін. Бүл гасырда, әр түрлі
болжамдарға сүйенсек, планетаның орташа жылдыіа
температурасының 1—3,5°С-ға артуына әкеледі.
Болжамдар бойынша ауа райының жылынуы
әсерінен, мәңгі мүздыңтардың еруі салдарынан әлем-
дік мүхит піамамен 1,5 м (соңгы 100 жылда 10—12 см)
көтерілуі мүмкін. Мүхит деңгейінің 1,5—2 м-ге көтеіі
рілуі шамамен 5 млн. км~ қүрлыңтың су астында'
қалуына әкеледі. Бүл аудан жалпы алганда үлкен
болмаганымеи (қүрльщ бетінің 3%-ы гана) қүнарлы
және тыгыз қоныстанган жерлер. Болжамдар бойын-
ша мүхит деңгейінің көтерілуі 1 м-ден кем болса
да Бангладеш тәрізді ол су астында қалады.
Ауа райының жылынуы әлемдік мүхиттың дең-
гейінің көтерілуінен басңа да қүбылыстар: ауа райЫІ
ның түрақсыздық дәрежесінің артуы, дауылдардый
жиіленуі, жануарлар мен өсімдіктердің жойылуі
жылдамдығының артуына әкеліп соқтыруы мүмкія

Полюстер мен экватордың темиература айырма-
іцылыгының кему мүмкіндігі де ғалымдарды алаң-
патыіі отыр. Бүл ңүбылыс негізінен иолюстердің өте
кушті жылынуы нәтижесінде болуы мүмкін. ІЗүл
мэңіі тоңды тоаырақтардың ауданының кемуіне жә-
не олардан (әсіресе, батпақтанган) метанның бөлінііі
иіыгуына, ал мұның өзі парниктік эффектінің ар-
туына әкеледі.
Көмірңышңыл газының агмосферага түсуінің негізгі
техногенді көзі — органикалық отынды жандыру
болыи табылады. Қазір тек жылу энергетикасынан
атмогферага шамамен жылына бір адамга 1 т көміртегі
немесе Жер шарында жылына 6 млрд. т бөлінім
щхығады. XXF гасырдың біріниіі жартысында оның
мөлшері жылына 10 млрд. т жетеді деи болжануда.
Атмосферадагы көміртегінің мөлшерін кемітетін
негізгі факторлар фотосинтез бен мұхиттың сіңіруі
болыи табылады. Тәжірибелерде (XX міц ауадагы
концентрациясының екі есе артуы (330-дан 660 бо
лік млн.-га) өсімдіктердің (сорго, жүгері) ассимиля-
циялық ашіаратының ауданының артуына және
зерттелген дақылдардың өнімділігінің: мақта — 124%,
іюмидор мен баклажан — 40%, бидай, күріш, күнба-
іыс — 20%, бүршаң иен схэя — 43% (Кондратьев, 1990)
артуына әкелген.
Мүхит адам қызметінің нәтижесінде түзілген кө-
мірқышқыл газынық 50%-ын сіңіреді. Соңгы жыл-
дарда жүргізілген зерттеулер мен баңылаулар тех-
ногенді ііроцестермен қатар, парниктік газдарды шы-
гару көзі экожүйелердің өзі болыи табылатынын
көрсетті. Экожүйелердегі қальштасқан зат айналым-
ның адамның әсерінен бүзылуы көмірңышқыл газы-
ның, метан мен басқа да газдардың бәлінін шы-
гуына әкеледі.
223

1
Осыган байланысты парниктік яффект мәселесін те_
міу көбінесе табиш-экожүйелік деңгейде ңойылып отыр.
Көі ітеген галымдар ауа райы мәселесін ңарасты-1
руда тек жылыну жагын гана емес, оган қарама-1
қарсы құбылыстарды ескеру қажеттігін атаи көр-
сетеді. Атаи айтңанда шаңдану жер бегіне күн pa-1
диациясының келіп түсуіне кедергі келтіреді де, жы-1
лудың жетісиеуіне әкеліи соқтырады. Ауанын, ыл-1
галдығы мен бұлттанудың артуы да үқсас әсер етедй
Назар аудару ңажет фактордың бірінө жер бетінің
иіагылыстыру қабілетінің (альбедо) өзгеруі де жатады.
Оның артуы темаератураның төмендеуіне әкеледі.
Қарама-қарсы бағытталіан факторлардың бір уа-
қыттагы әсері ауа райының өзгеруі туралы біржақ-
ты болжамдар жасауга негіз бермейді.
5.3.	Озон мәселесі
Атмосфераның озон мәселесінің адам ңызметіні
қатысты өзара байланысты екі асиекгісі бар: жоғары
ңабаттагы бұзылу («озон қабаты») және жер маңы
кеңістігіндегі концентрациясының артуы.
Озон ңабаты иолюстерде 9—30 км, эквато[>да -
18—32 км биіктікте орналасқан. Ондагы озонның
концентрациясы 0,01—0,00 мг/м'1. Егер қабаттагы озон-
ды таза куйде бөліи алса, оның қалындыгы 3—5 мм
қүрайды. Озонның мөлшері сантиметрмен (0,3—0,5)
немесе Допсон бірлігімен (100 есе үлкейтілген мил-|
лиметр — 300—500 бірлік) есептеледі.
Атмосфераның жога[)ы қабаты ндаіы озон оттегі
молекулаларының (О^) ультракүлгін сәулелер әсерінен
ыдырауы нәтижесінде түзіледі. Бос оттегінің оттегі
молекуласына қосылуынан озон түзіледі. Бір уаңыТ'
224

та озон молекулаларының ыдыраіі, оттегіне айналу
Іроцесі жүреді. Реакция жүруінің іиарты ультра-
иулгін сәулелерінің болуы және олардың инфраңы-
зьіл жылулың сәулелерге айналуы больш табылады.
Озон толқын үзындыгы 200—320 нм болатын
еэулелерді сіңіреді. Олардың бір бөлігі, үзын толқын-
дармен ңатар Жер бетіне дейін жетеді. Үзындыгы
200—400 нм сәулелер биологиялық белсенді уль-
тракүлгін сәулелер категориясына жатады.
Соңгы жылдары атмоефераның жогары қабатын-
дагы озонның мөлшерінің кемуі байқалуда. Солтүстік
жарты шардың орталық және жогары ендіктерінде
бүл кему 3% құраган. Мәліметтер бойынша озонның
1%-га кемуі терінің қатерлі ісігімен ауыру деңгейін
5-7%-га арттыруы мүмкін.
Озонның ең көн мөлшері Антарктиданың үстінде
жойылган. Мүнда соңгы 30 жылда озонның мөлшері
40—50% кеміген. Озонның концентрациясының кемуі
нәтижесінде түзілген кеңістікті «озон тесіктері» деи
атайды. «Тесіктің» көлемі жылына 4% артыи отыр.
Кдзіргі кездегі оның мөлшері АҚ!ІІ-тың көлемінен ар-
тық. Сонымен қатар, «көшііі жүретін тесіктердің» иайда
болуы жиілеп барады. Оның мөлшері 10—1(Х) мың к\г.
«Озон тесіктерінің» пайда болу себеитері әлі де
Іолса толың анықталмаған. Олар алгаш рет осы іа-
сырдың 80-жылдарында байқалган. Аз уакыттық
бақылау қандай да бір наңты қорытынды жасауга
мүмкіндік бермейді.
Қазіргі кездегі озон қабатын бүзатын негізгі ан-
тропогенді фактор фреондар (хладондар) болып есеи-
теледі. Вүл хлорфтор — көміртектер бөлме темиера-
тУрасында ңайнайды. Олар тоңазытңыш ңүрылгылар-
Да, әр түрлі баллондарда тасымалдаушы-газ ретінде,
т-б. ңолданылады.
15 - 3/17
225

Тасымалдаушы-газ (пропилленттер) ретінде фреон-
дарды кеңінен пайдалану олардың өте тұраңты
(инертті) газ болуына байланысты. Осы жогары
режеде түрақты (100 жылдан астам өмір сүреді) бо.;
луына байланысты фреондар озон ңабатына жете
алады жане белсенді ортада одан хлор бөлініа шы-
гады. Хлордың әрбір атомы катализатор ретінде
озонның 100 мыңдаган атомын бүзуга қабілетті.
Қазіргі кезде фреондардың мөлшерін кеміту және
болаіиаңта өндіруді тоңтатуа багытталган іс-шаралар
жүргізілуде.
Көитеген мемлекеттер фреондардың өндірісін 501
кеміту және оларды басқа пропилленттермен алмас-
тыру туралы міндеттеме қабылдады. Біраң, жогары
дәрежеде тұрақтылыгына байланысты фреондар атмо-
сферада өте үзақ уаңыт саңтала алады. Бірңатар елд€
де (АҚШ, Үлыбритания, Франция) фреондар гидрохлор-
фтор көміртек немесе гидрофторкөміртекпен алмастыры-
луда. Бүлардың өмір сүру мерзімі қысқа (2—25 жыл). 1
Сонымен қатар, озон ңабатының түрақтылыгын
арттырудың басңа да жолдары ңарастырылуда. Озон
ңабатына этан мен пропанды жіберу хлорды пас-
сивті хлорлы сутегіне айналдырады. Сонымен қатар
озонның түзілуі мен жиналуына электромагнитті |
сәулелер, лазер сәулелері, электр разрядтары әсер|
етеді. Олар оттегінің диссоциациялануын арттырьш,
озонның түзілуі мен жиналуына жағдай жасайды.
Озон ңабаты интенсивті түрде көктемде бүзылаі
бастайды. Себебі қыстагы төмен темііература мен бүлті
тылықтың артуы фреондардың ңүрамындагы хлордыи
бөлінііі шыгуьша әкеледі Ал көктемдегі темиерату-;
[іаның жогарылауы хлордың озонға әсерін арттырады.
Поляр маңы аймақтарындагы озон қабатынын,
интенсивті түрде бүзылуын осы аудандардагы озон-
ның бүзылуына себеіжер хлордың метанды тоішен
аз мөлшерде жабылуымен түсіндіреді.
226
1

r
Соңгы жылдары галымдар «озон тесіктерінің»
цайда болуы адам қызметіне байланысты емес деген
дікірлерді жиі айтьш жүр. Ғалымдар бүган ұңсас
құбылыстардың ертеде де орын алғанын және олар
тек табиғи ироцестерге байланысты, соның ішінде
күн белсенділігінің 11 жылдық циклімен, екені
туралы жорамал айтады.
Мәңгі мұздыңтардагы ауа көпіршіктерін зерттеу
фреондардың өндірістік дәуірге дейін де болганын
дәлелдейді.
Озон ңабатының бұзылуының тагы бір себебі
ретінде атмосферага оттегін бөліа шығаратын негізгі
фактор ретінде ормандардың жойылуы аталады. Со-
нымен ңатар, Антарктиданың үстінде озонның тара-
луына әкелетін жогары ңарай багытталган жерлердің
болуы туралы да иікірлер айтылуда.
Космосқа үшу ашіараттарын шығару («Шаттлдың»
бір үшуы 10 млн. т озонды ыдыратқан), атмосфера-
дағы ядролың жарылыс, атмосфераның жогарғы
ңабаттарына азот оксидтері мен кейбір көмірсулар-
дың ш ыгарылуына әкелетін ірі өрттердің озон қа-
батын бүзатыны тіркелген. Сондай-ақ озон қабаты-
ның бүзылуын Галлей кометасымен де байланысты-
рады. Ғалымдардың болжамы бойынша оның өтіи
кетуіне байланысты, озонның концентрациясы әдетте
қалпына келеді.
Атмосфераның төменгі қабаттарында озон күшті
антитоксикант және бактериоцид болып табылады.
Ол жағымсыз иістерді, кейбір канцерогенді заттарды
бұзуга қабілетті. Бірақ, жогары концентрацияда озон
күшті у больш табылады. Адамда ол тыныс алуды
Қиындатады, көзді тітіркендіреді, өсімдіктердің ассими-
ляциялың аішаратын зақымдап, хлорофиллді бүзады.
Қолда бар мәліметтерге қараганда ауаның жер
бетіне жаңын қабатындагы озонның концентрациясы
өндірістік дәуірдің басынан бері 2 есе артқан және
227

жыл сайын 1,0—1,6% жогарылап келеді. Бұл күбы-
лыстың негізгі себебі фотохиминлық смогтар больіц
табылады.
5.4.	Қышқылдық жауын-шашындар мэселесі
Ңь ііііқыл жауындардың пайда болуының негізгі
себебі күкірттің қос оксидімен ластану болын та-
былады. Су буының қатысуында күкіртті ангидриц
күкірт қышқылының ерітіндісіне айналады. Осыидайі
жолмен көмірңышңыл газы мен азот оксидтерінен
көмір қышңылы мен азот қышңылы түзіледі. Оларға
органикалық ңышқылдар мен басқа да қосылыстаі
араласын, қышңыл реакңияоы бар ерітіндіні береді. I
Қышқыл жауынның түзілуіндегі күкірт қос ок-
сидінің үлесі 70%. Қышқыл жауынның жаууына
көмірқышңыл газы да үлесін қосады. Оның үнемі
болуына байланысты жауын-шашынның атмосферадагы
pH 5,6 тең болады. Алгашқы қышылдық жауындар
1907—1908 жылы Англияда байқалган. Қазіргі уақыгқа
дейін pH 2,2—2,3 болатын жауын-ілаіііындар гіркелген. Я
Қышңылдық жауындар солтүстік жарты шарда
кеңінен таралған. Бүл жерде қышқыл заттардыңі
шыгарылуы мен олардың жаңбыр, қар, түман ту-
рінде ылгалды тұндыруга қолайлы жагдай бар.
Теріс темиа|)ату[)а кезеңінің үзақтыгы қьшщылдыш
жауын-шаіиынның әсер ету ұзактыгын арттырадыЯ
Соңгылар біршама дәрежеде аммиакпен нейтралда-|
нады. Ал қосііа тоиыраңтан органикалық заттар, ми-
нералдық тыңайтқыштар мен басңа да қосылыстарі
дан аммонификатор-микроорганизмдердің көмегімеЛ
бөлініп шыгуы кемиді
Қышқыл жауын-шашындар Скандинавия елдері
Англия, ФРГ, Бельгия, Дания, Польша, КанадаЯ
АҚІІІтың солтүстік аудандарына тән.
228

Қышқыл жауын-шашын тоныраққа, су экожүйе-
леріне, өс-імдіктерге, архитектура ескерткіштеріне, ги-
мараттарға және т.б. зиянды әсер етеді.
Қышқыл жауын-шашынның зиянды әсері әсіресе
еолтүстік және тропиктік аудандарда агыс арқылы
зсрр етеді. Бірінші жагдайда онсыз да қыіиқылдыгы
жоғары тоиыраң қышқылданады. Бүл тоиырақтарда
қьішқылдылықты нейтралдайтын (кальций карбонаты,
поломит және т.б.) табиги ңосылыстар болмайды.
Трониктік топыраңтар нейтралды және сілтілі
болганымен, онда жауынның үнемі шайьш кетуі се-
беигі нейтралдаушы заттар болмайды.
Топыраңқа келіи түскен қышңыл жауын-иіашын-
дар катиондардың қозгалгыштыгы мрн шайылып ке-
туін арттырады, редуценттердің, азотфиксаторлардың
және басқа да тоііырақ ортасының агзаларынын,
бел сенділігін төмендегеді.
РН 5-ке және одан төмен болганда тоііы|)ақтагы
минералдардың ерігіштігі артады да, олардан бос
куйде улы больш табылатын, алюминий бөлінііі
шыгады. Қышқыл жауын-шашын ауыр металдардың
(кадмий, қоргасын, сынаи) да қозгалғыштыгын арт-
тырады. Кейбір жерлерде қыніыл жауын-шашын мен
олардың әсер ету өнімдері грунт суларына, одан су
қоймаларына және су қүбырына түсіп, қүбырлардан
алюминий мен басқа да зиянды затттардың бөлініи
шыгуына әкеледі Бұл құбылыстың нәтижесінде ауыз
судың саиасы төмендейді.
Су қоймаларына түскен ңышқыл жауын-шашын
судың ңышқылдыгы мен кермектігін арттырады.
Көіітеген гидробионттар аталган көрсеткіштердің озге-
Руіне өте сезімтал болады. Су ортасының pH 6-дан
төмен болганда агзаның өсуі мен дамуы үшін
•^аңызды ферменттер, гармондар мен басқа да био
•чоіиялың белсенді заттардың ңызметі тежеледі. pH
тың зиянды әсері негізінен жұмыртқа жасушалары
229

мен жас дараларда байқалады. Бүл жагдайда өнщ
негізінен ластаушы заттардың тікелей ағзага әсерінеі
емес, көбеюге мүмкіндік бермеуі арңылы әсер етеді.
Қышңыл жауын-шашын мен оның компоненттері
әсіресе ормандарга орасан зор зиян келтіреді. Қыщ,
ңыл жауын-шашын өсімдіктерден биогендерді (әсрес
кальций, магний, калий), ңанттар, аңуыздар, амин-І
қышқылдарын ыгыстырыи, заңымдайды. Олар қо[ь
ганышсыз ұлііаларды зақымдап, агзага иатогенді бак-||
териялар мен саңырауқұлақтардың ену мүмкіндігін
арттырады. Мүндай әсердің нәтижесінде фитоценоз-
дардың өнімділігі төмендеа, кейде толық жойылыц
кетуіне әкеліп соқтыруы мүмкін.
Қышқыл жауындардың өсімдіктер үшін зиянды
әсері тоиырақ арқылы да байқалады. Бүл әсер
алюминий мен ауыр металдардың қозгалғыштыгыныц
артуы нәтижесінде болады. Бос алюминий жас та-
мырларды заңымдайды. Оларда инфекциялардың ену
ошақтарын түзеді, агаштардың уақытынан бүрын
қартаюына әкеледі.
Әсіресе қылқан жааырақты ормандар күшті за-
қымданады. Бүл ең алдымен олардың ңылңанынын
ұзақ (4-6 жыл) өмір сүруіне, ондагы улы зат-
тардың жиналуына байланысты.
Атмосфераның ластануына жогары дәрежеде се
зімталдыгымен қыналар сииатталады. Олар әдетте ең
бірінші больш, экожүйеден жойылады және қоріиа-
ган ортаның қолайсыз әсерінің индикаторы больш
табылады.
Соңгы жылдарда ормандардың дәстүрлі ластау-
шылары (S02 N02) мен озонның бірлескен әсерінен
заңымдануына көа көңіл бөлінуде.
Озон негізінен фотохимиялың смоітың өнімі болх
табылады. Оның әеерінен хлорофилл тікелей жән^|
хлорофилді тотыгудан қоргайтын маңызды ai'eHT С ви-
таминінің шектен тыс жүмсалуы арқылы бүзылады.
230

6 - т a p a у
СУ РЕСУРСТАРЫНЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
6.1.	Су - тіршіліктің қажетті шарты, тіршілік
факторы
Жердегі барлық су біртұтас. Олар атмосферамен,
литосферамен қатар жеке қабат — гидросферага
бөлінеді. Ол тіриіілік ортасы ретінде ерекше қасиет-
термен сииатталады.
Судың қасиеттері. Биосферадагы маңызы процес-
терге әсерін аныңтайтын судың өзіне тән ңасиеттері:
1.	Табигат ресурсы және зат ретіндегі сарңыл-
майтыны. Жердегі барлық ресурстар жойыла-
тын, шашырайтын болса, ал су әр түрлі күй-
ге: сүйық, газ тәрізді және қатты күйге өтуіне
байланысты мүндай жагдайга ұшырамайды. Су
мүндай қасиетке ие болатын бірден-бір ресурс.
2.	Суга қату кезінде көлемінің артуы және
сүйыңқа өтуі кезінде көлемінің кемуі тән.
3.	Ең жоғарғы тыгыздығы +4°С-да байқалады,
Табиғи және биологиялың процестердің маңызды
қасиеттері осыган байланысты болады. Мысалы,
су қоймаларының терең ңатуынын, болмауы.
4.	Жылу сыйымдылыгының және жылу өткіз-
гіштігінің жогары болуы.
5.	Тек оң гана емес, теріс темііературада да
жеңіл газ тәріздес күйге өтуге ңабілеттілігі.
Теріс темиературада қатты күйден (мұз, қар)
бірден бу тәрізді күйге өтеді. Мүндай құбы-
лыс — сублимацин деіх аталады.
231

6.	Булану мен еру кезінде жылу сіңіріледі жәңе I
будан конденсаңишіану мен ңату кезінде I
жылудың бөлініи шыгуы тән.
7.	Дисперсті ортада, мысалы, ұсақ сақылаулы
топырақтар немес-е биологиялық құрылымдарда
байланысқан немесе таралған күйге өтуі.
Мүндай жагдайда судың ңасиеттері өте күшті
өзгереді (қозгалгыштыгы, тыгыздыгы, қату не
булану темиературасы, беттік керілуі және т.6)
Бүлардың табиғи және биологиялық жүйе-
лердегі ироцестердің журуі үиіін маңызы зор. I
8.	Әмбебаа еріткіш. Сондықтан, табигатта абсолют-
ті таза су жоқ. Судың аталган және басңа
да қасиеттері биосфералың ироцестерге, тірі
ағзалар мен олардың мекен ету орталарына
орасан зор әсер етеді.
Су — атмосфераның оттегімен толыгуының (фото-И
синтез ироцесінде) бірден-бір көзі. Ол геологиялық
(үлкен) және биологиялық (кіші) зат айналымдардаш
химиялық элементтер мен қосылыстардың миграция-|
сының шарты болып табылады.
Қазіргі түсінік бойынша тіршілік суда ііайда!
болған. Длгаіпқы кезеңдерде тірі ағзалар судан өте J
әлсіз бөлінген еді. Кейін агзалар тәуелсіз су ба-1
лансына өте бастады. Агзалардың денесіндегі с.удың
саііалың қүрамы мен ондағы судың мөлшерін белгілш
бір деңгейде үстап түратын қүрылымдар аайда болды. I
Қазіргі күнге дейін денесіндегі судық мөлшері ңор- 1
шаған ортаның ылгалдылыгына тәуелді (пойкилогидірлі) I
ағзалар (балдырлар) сақталган. Бірақ, қандай тоиқа і
жатііасын денесіндегі судың мөлшері 50% кем
болмайды. Көптеген пойкилогидрлі агзалардагы судыи
мөлшері 90% жогары болуы мүмкін. Негұрлым агзі
жогары үйымдасса, согүрлым оның денесіндегі судын,
мөлшері түрақты болады.
232

Адам ағ.засындагы судың үлесі 60%-га жуық,
бірақ жекеленген мүшелер мен ұлиаларда ол 1% -
96%-га дейін ауытқиды (12-кесте).
12-кесте
Лдам денесіндегі судын молшері
.Члттар, үлиалар
Доне ііомргр үлпа га.ммагыиа
катыгты гуді.ің °Ь
А г.тада
(і()
(іоііі.іц ііііііід(' үлиаларда:
маіі
20
гүііси
25
бауі.ір
70
ГіүЛМІІ.ІК РТ
75
каи
7!)
Mil
85
лимфа
95
Гомойогидрлі агзалардың 10%—12% суды жогал-
туы, өлімге әкелін соқтырады. Пойкилогидрлі агзалар
денесшдегі судың 90% дейін мөлшерін жоіалта алады.
Судың көитеген биологиялың маңызды қасиеттері
нашар зерттелген. Еріген қар суының жаңс.ы қасиет-
терін адам ерте кезден байқаган. Мұндай су өсім-
діктердің тіршілік күшін арттырады, өнімділігінің ар
туына әкеледі. Тау қабаттарының үзақ өмір сүруі
еріген қар суын пайдаланумен байланыстырылады.
Оттексіз су тірі агзалардың өліміне әкеледі. Вірақ
қыздыру арқылы белгілі бір дәрежеде оттегінен ай-
рылган суды қысңа уақыт аралығында ііайдалану
өсімдіктердің өнімділігін арттырган.
Байланысқан күйге өткен су өзінің төменгі тем-
иератураларга қатынасын өзгертеді. Ол тек -15'*С—
20"С қатады. Бұл өсімдікке ңыстагы судың мөлше-
рін үстап түра отырыи, үсіи кетуден сақтауға мүм-
кіндік береді.
Жылу сыйымдылыгының жогары болуы және
булану кезіндегі жылуды сіңіруге қабілеттілігі био-

логиялың (өсімдіктердің трансішрациясы, жануарлар-
дың терлеуі) техникалың жүйелердегі салқындатушы
агент больш табылады. Ол планетаның шектен тысі
ысьш кетуінен қоргаудың кеиілі, ғаламдагы термоди-
намикалық дагдарыстың баламасы бола тұрып, ңор-
шаган ортаның жергілікті жылулық ластануының
негізгі агенті болып табылады.
Табига экожүйелердің тіршілігіыдегі судың маңызы
туралы онда түзілетін өнімнің су сыйымдылыгына
қарап, қорытынды жасауга болады. Ол транспира-]
циялық коэффициент арқылы синатталуы мүмкін.
Бидайдың бір тоннасын алуға 2500 т су, кү-
рішке — 4560 т, мақтага — 1(ХХЮ т, сиыр етіне —
30000 т су жүмсалады.
Су адам үшін тек биологиялық қаыа емес, соны-
мен қатар, әлеуметтік те фактор больш табылады.
Биологиялық қажеттіліктерін қанагаттапдыру үшін
адамга тәулігіне 2—5 литр су қажет. Алғашқы кезде
адам осы мөлшермен қанагаттанган. ІІІаруаиіылық
қызметіне өтуге байланысты ңажетті судың мөлшері
арта түсті Су шаруашылығын ұйымдастырудың қажеті
тілігі, мысалы, суармалы егіншілікке байланысты гуады.1
Мәліметтерге ңараганда ертедегі өркениеттер су
шаруашылыгын ұйымдастыра алмауы, суды дүрыс
ііайдалана алмауы себеііті жойыльш кеткен.
Су барлық дерлік технологиялық хіроцесстердіңі
бөлінбес элементі және шарты болыа табыладЛ
Оган ііайдалану жылдамдыгының жоғары болуы тән.
Мысалы, 1 т болат өндіру үшін 30 т су, сішртке —
300 т, целлюлозага — 500 т, синтетикалық талшық-
тарды алуга 5000 т су қажет.
Қазір дүние жүзінде орташа шамамен алгандВ
тәулігіне әр адамга шаңқанда 1500—2000 литр су \
қолданылады. Олардың ішіне 100—150 литр су түр-і
мыстық-коммуналдық ңажеттіліктерге жүмсалынадьі.
234

Судың негізгі бөлігі өнеркәсіитік және ауыл шаруа-
ціылық мақсатында қолданылады.
Жылдан-жылға судың багасы артьш барады.
Кларктың (АҚШ) мәліметтері бойынша соңгы 50 жылда
мұнайдың багасы 10 есе, ал тұрмыстың қажетті
суға — шамамен 100 есе, ауыз суга — 1000 есе
артңан. Ауыз суды шыны бөтелкелерде сату әдеттегі
көрініске айналды. Табиги таза су маңызды үлттың
байлың көзіне айналыи отыр.
Қазірдің өзінде су халықаралың ңатынастардың
шиеленісу себебіне айнальш отыр. Мысалы, Колумбия
өзенінің суы үшін АҚШ иен Канада арасында, Ду-
най өзенінің суын иайдалану үшін бірнеше мемле-
кеттер арасындагы шиеленістердің тууы белгілі.
6.2.	Жердегі су қоры
Жердегі судың әлемдік қоры орасан зор. Олар
1353985 мың км! (13-кесте). Егер гидросферадаіы бар-
лың суды біртекті етіи Жер бетіне жайсақ, оның
калыңдығы шамамен 2,5 км болар еді. Әлемдік
мұхит шегінде орташа тереңдік 3,96 км, ал ең терең
максималды тереңдік 11022 м (Мариан шүңгымасы).
Жердегі судың басым көа бөлігі түзды су бо-
лыи табылады. Ол жалпы қордың 97,5% үлесін қү-
райды, біраң түіцы судың көлемі де өте көи. Оның
мөлшері 35 млн. км’-ге тең.
Әлемдік мүхиттың деңгейінің өзгермелі жагдайын-
Да Жердің су балансы төмендегідей болады. ГІлане-
тага түсетін жауын-шашын буланумен теңеседі. Екі
Шама да 577000 км!/жылына жуық. Мүхиттың бу-
лануы жауын-іиашыннан 47000 км!/жылына артық
Қүрылықта кері заңдылық байңалады — булану

жауын-шашыннан 47000 км'!/жылына ко.м. Осы
озоп агыс-тарымен мүхитқа ңайтарылады.
Қазіргі кезде әлемдік су балансы мүхит жагына
ңарай ыгысңан. Соцгысы судың буланган мөлшоря
нен жыл сайын 430—550 км'! артық алады. Осыныі|
пәтижееінде мүхит деңгойі біртіпдеп көтеріліп келеді
(соңгы жүз жылда 15 см.) Ңосымша ылгалдың 75%
мүхиттар мүздықтардың еруі, 18,5% — жер асты ңо-
рының пайдалануы, 7% — көлдордің есебінен алады.
Қүрлықтагы жауын-шашынныц толық буланбауы
(47000 км!) жылудың жетіспеуінен емес, экожүйенің
роттеушілік роліне байланысты болатыиын атап оту
ңажет.
13-кесте
Әлемдік су қоры
Судың түрі
Көлемі
Әлемдік қордагы үлесі % ]
мыц км'!
жалпы
қордан
түщы гу
қорынан
1. Жалпы қоры
1353985
100
-
оның ішінде:
2. Тұзды
1350955
97,5
-
оның ііиінде:
Әлемдік мүхит
1338000
96,5
—
?Кер агты
12870
1,0
—
Ко.іі
Я5
0,006
—
3. Түщы
350029
2,5
100
оиың ііпінде:
Мүлдықтар мен
мәңгі қар
24064
1,74
68,7
Жер агты
10530
0,76
30,1
Жер агты мүздары
300
0,022
0,86
Көл
91
0,007
0.26
Топьграқ
17
0,001
0,05
Атмогферадагы с у
13
0,001
0,04
Агзалардағы су
1
0,0001
0,003
Батпақтагы су
12
0,0009
0,003
Өнен суы
2
0.0002
0,006
236

6.3.	Судың сандық мөлшерінің сарқылуы мен
ластану мэселелері
Қазір адам әр түрлі су көздерінен алыи, түіцы
судың табиги ңорынын, 0,1—0,15%-ын ііайдаланады.
Судың болмашы мөлшерінің алынуы сырт көзге
судың жетісиеуін тугызбау керек сияңты. Оның
устіне ол сарқылмайтын ресурс ретінде зат алмасуга
қатысып, қайтадан су көздеріне қайтын келеді. Бүкіл
гидросфера аумагында судың таусылуы мүмкін емес,
бірақ бүл мәселе аймақтық түргыда болуы мүмкін.
35 млн. км’ түщы судың шамамен 70%-ы мәңгі
мұздыңтар мен мәңгі ңар гүрінде болады. Бүл суды
адам іс жүзіндө ііайдаланбайды. Олар «өлі» су қо-
рын түзеді. Сонымен қатар тоііырақтағы су, атмосфе-
ралық су мен тірі агзалардагы су пайдаланылмайды.
Батиақтардың суын пайдалану іиектелген. Жердің
те^>ең ңабаттарындагы суды игору қиын. Түгас алганда
адамзат шамамен 3 млн. км'! суды пайдалана алады.
Бұл ңогамның техникалық мүмкіндіктеріне байланысты.
Табиги гу көздерін пайдаланганда су ресурста-
рының қайта қалиына келу жылдамдыгын есеііке
алу қажет.
14-кестедегі мәліметтер оның ең максималды ша
масы өзен суларына тән екенін кө^етеді (12-16 тәулік).
Көл сулары орташа шамамен 17 жылда, жерасты
сулары тек 1400 жылдан соң қалііына келеді. Жер
астының терең ңабаттарындагы су ңоры тіиті ңал-
иьіна келмейді Себебі атмосфера — жауі>т-іііашын —
Құрлық — заг жүйесіндегі зат алмасуга ңатысаайды.
Қазіргі кезде ен, таза больш есеіітелетін жер асты
сулары олардың қорының көп болуына қарамай тез
таусылуы мүмкін.
237

І4~кест
Гидросфераның эр түрлі категориялы суларынын
калпына келу жылдамдығы
(Іуларды11 катопіриягы
Ңалиына колу жылдамдыгы
Озен
16 күн (басқа мәлімоттор бойынша
II—12 күн)
Атм()сфора
8 күм
Тоиыраң групты
1 ЖІ.ІЛ
Патпац
5 жмл
Көл
17 жыл
f)р түрлі горизоиттардың
жераггы сулары
14(H) жыл
Г)л('мдік мүхит
2500 жыл (аралагу 63 жмл)
Техникалық және экологиялық жағынан ең тиім-
дісі — жылдам ңайта келуі, жеңіл алынуы, терри-
торияда салыстырмалы бірқалыпты орналасуы, жога-
ры дәрежеде өздігінен тазаруга ңабілетіне байла
нысты өзен сулары болып табылады. Қазіргі кездегі
суды пайдалану негізінен өзен көздерінен алынады.
Қазіргі дүние жүзі бойынша ііайдаланылатын
судың жалиы мөлшері 4000 кмл (4 трлн. м'!) жа-
қын. Судың негізгі бөлігі өнеркәсіпте, ауыл шаруа-
шылыгында және басңа да салаларда қолданылады.
Қайтымсыз суды қолдану негізінен суармалы
егістікке тән. Бүл жерде ол 60-70% және одан да
жогары. Бүл кезде суды пайдаланудың негізгі мақ-
саты судың максималды булануымен байланысты
және ол судың берілген аймақтың су алмасуынан
шыгарылуына әкеледі.
Судың жетіспеуі өзен агыстарының біртекті бол-
мауы нәтижесінде де орын алады. Оның негізгі кө-1
лемі су тасу кезінде байңалады (қоңыржай белдеу
дің жазық аудандарында — көктемде, тауда — мүз
дықтардың еруі кезінде, жазда, экватор маңында п
жауынды кезеңде).
238

r
Агыстың уақытында әртектілігін нейтралдау үшін
су қоймаларына су ңорын жинайды. Бірақ бұл
кезде де өзіндік теріс әсері болады. Олар ылгал ай-
налымның бұзылуымен, жерлерді алу, су қоймасы-
ның бетінен судың көіі булануы және т.б. қүбылыс-
тармен байланысты. Олай болса Жердегі тұщы су
қорының көіі болуына қарамай, адам мен көптеген
экожүйе үшін судың жетіснеуі мүмкін. Ол судың
жекеленген категорияларының баяу ңалпына келуіне,
кеңістікте біртекті емес гаралуына, уақыт бойыниіа
су ңорының динамикалыгына (өзен суы үшін), қай-
тымсыз аайдалану және т.б. қүбылыстармен байла-
нысты болады. Уақыт өте келе судың жетіспеуін
болдырмау жолдарын іздеу ңажет.
Судың ластану мэселесі. Ластануга судың бар-
лық категориялары: мүхит, континенттік, жерасты, әр
түрлі дәрежеде үшырайды.
Судың, әсіресе ауыз судың саиасы халыңтың
денсаулыгын анықтайтын маңызды факторлардың бірі
больш табылады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау
ұйымының мәліметтері бойынша судың саиасының
төмен болуы себеиті шамамен. 5 млн. адам (негізінен
балалар) өледі де, әр түрлі дәрежеде уланган немесе
ауырган адамдардың саны 500 млн.-нан 1 млрд.-қа
дейін жетеді.
Барлың сулардың қүрамында еріген заттар бола-
дьі. Судагы көіі кездесетін элементтерге кальций,
натрий, хлор, калий жатады.
Судагы химиялық элементтердің жиынтыгы жа-
нуарлар мен адамның қанының қүрамына жақын
болады. Бүл өмірдің суда иайда болгандыгының дә-
лелі бола алады (15-кесте).
Судың түздылыгы әдеттө онда еріген химиялық
заттардың жалпы мөлшерімен немесе қүргақ қалдық-
239

пен (г/л) анықталады. Аталган көрссткіш бойынщЛ
судың мына категорияларын боліп көрсетеді:
15-кесте
Адам қаны мен әлемдік мүхит суьтның химиялың қүрамы
Химиялық э.иемеітт
Ерігеи заттардьгң жиынтыгынан % п
мүхмт гуғ,і
адам қаны
Хлор
49,3
55,0
Натрий
30,0
30,6 1
Оттегі
9,9
5,6 1
Калий
1,8
1,1
Кальций
0,8
1,2 1
• тущы су — 1 г/л дейін;
•	түздылау — 1—3 г/л;
•	аз түзды — 3—10 г/л;
•	түзды жәіте өте түзды — 10—50 г/л;
•	pan a — 50 г/л артық.
Теціз суында шамамен 35 г/л түз (3,5% немесе!
35%0 — иромилле) болады. Суларда органикалықі
заттар мен әр түрлі жүзіп жүрген заттар, сонымен
қатар патогенді агзалар да болады.
Адам суды оны пайдалану мақсатына байла-1
нысты бағалайды: ауыз су, техникалық қажеттіліктер
үшіті, ауыл шаруаптылық ңажеттілігі үшін және т.б. I
Судың сапасын багалау үшін шекті рүқсаі
етілетін копцентрациялар (ЗЖЖК) қолданылады.
Ауыз судың сагіасын багалауда химиялық криге-
рийлермен қатар бактериологиялық және органо-1
лептік қолданылады.
Судың бактериялық жагдайы төмендегідей аныңі
талады: 1) судагы бактериялардың жалпы саны, ол
судың I миллиметіріие 100-ден аспауы керек; 2) ішек і
таяқшасы тобының бактерияларының саны арңыльі.
Ол коли-индекс: судың 1 литріндегі ітпек таяқшасьИ
240

ның шамасы (үштен көіі болмауы керек) немесе
доли-титрмен анықталады: Бір ішек таяңшасы бола-
тын судың миллиметрмен мөлшері (300 мл-ден кем
болмауы керек) аныңталады.
Органолептикалың көрсеткіштерге судың иісі, түсі,
дамі, мөлдірлігі жатады.
Судың сапасының маңызды көрсеткіші — ондагы
оггеіінің болуы. Оган гидробионттардың (аэробтар) тір-
шілігі мен судың өздігінен тазаруга ңабілеті тәуелді
болады.
Судың оттегімен ңамтамасыз етілуі оттегін биоло-
гиялық иайдалану көрсеткіші арқылы анықталады
(ОБГІК). ОБГІК дегеніміз — биохимиялың мроцестерге
ңатысуга ңабілетті заттардың ыдырауына (тотыгуы)
жүмсалатын оттегінің мөлшері. ОБПК- ні анықтау
үшін су микроорганизмдеріне қажетті стандартты
жагдайлар жасалады. Оттегін пайдалану, әдетте, 5 күнде
бір литр суда (ОБІI К‘5) олшенеді. Неғүрлым оттегі көи
иайдаланылса, согүрлым су органикалық және басқа
биодеградациялаушы затгармен ластанган.
Суларда биологиялык ыдырауга төзімді загтар
көбейіа келеді (мысалы, органикалық еріткіштер).
Оларды ОБПК көрсете алмайды. Мұндай заттардың
болуын оттегін химиялық иайдалану (ОХПК) көрсет-
кіті арңылы багалайды. Ол су үлгілерінің күшті то-
тықтыргыштармен, мысалы, калий бихроматы мен
реакциясы арңылы анықтайды.
Әдетте, іііайынды суларды ОХПК 100 мг/л артпа-
ган жагдайда гана су қоймаларына төгуге рұңсат етеді
ОБПК мен ОХПК көрсеткіштерінің ңатынасы су-
Дың өздігінен тазару ңабілетін көрсетеді. Егер бүл
Қагынас бірге гең болса, өздігінен тазару қабілеті ең
Жогары (биологиялық жолмен ластаушы заттардық
барлық дерлік сиектрі ыдырайды) болады.
— 3/17
241

1
Суды ластаушы заттар. Сулардың ластануы ең I
бірінші рет су қоймаларына әр түрлі ластаушы
заттардың келім түсуіне байланысты болады. ЕкінщИ
ретті ластану бірінші ретті ластаушылардың әр түрЯ
лі тізбекті реакцияларга түгуі арқылы жүреді. Лас-1
тауіиы заттарга негізінен топырақ эрозиясының өнім-1
дері, минералдық тыңайтыштар, улы химикаттар және
тб. заттар жатады (азот, фосфор және басқа биогенці 1
элементтер мен олардың қосылыстары, органикалық |
заттар, иестицидтер, түрмыстық ңалдық, мүнай және I
мүнай өнімдері).
Ластаушы заттардың басым бөлігін атмосфералың 1
жауын-іиаіиын әкеледі. Сулардың канализация агы-І
сымен, түрмыстық қалдықтармен, өнеркәсін орында-Я
рының қалдықтарымен, су трансиорттарымен ластануЯ
үлесі де жогары.
Су жүйелеріне жылулық ластану айтарлыңтай I
зиян келтіреді. Ол ыс.тық су төгу немесе бас.ңа да 1
факторлардың әсерінен температураның өзгеруі нәти- I
жесінде орын алады.
Қазір бүкіл планетада іс жүзінде қандай да бір
дәрежеде адам қызметі нәтижесінде ластанбаган бет-і
тік түіцы су көзі жоқ деуге болады. Солтүстік су-и
ларының тазалыгы туралы түсінік тек алдамшы. Вүлі
сулардың аз ластануы олардың олиготрофтылыгынан 1
(тіршіліктің кедейлігі), өздігінен тазару ңабілетінін. әл-Я
сіз болуы мен төмен темнературамен теңеседі. Осы
уақытқа дейін мүхиттың шексіз өздігінен тазаруга қа-Я
білеті туралы түсінік ңальштасқан. Қазір бүкіл і
адамзат мүхиттың дүниежүзілік қоңыс төгетін жер 1
еместігіне көз жетіп отыр.
Атаңты француздың мүхит зерттеушісі Жак I
Кусто егер оны уландыру тоқталмаса оның тіршілігі I
жойылуы мүмкін деген қауіп айтады. Қазір кен, І
таралып отырган, қауіиті ластаушы заттарга мүнай I
242

мен мұнай өнімдері жатады. Белгілі мәліметтер
бойынша қазір мүхиттың суына жыл сайын 30-дан
50 млн. тоннага дейін мұнай төгіледі. Ал оның әр тон-
насы 12 км2 суды қабықшамен жаба алады. 0,05 мг/л
мұнай су құрамында болса, су ішуге жарамсыз, ал
концентрациясы 0,5 мг/л болганда көіітеген су ор-
тасымен байланысты агзалар тіршілігін жояды. Иіс-
тік құбылыстардың әсерінен балықтар мен _ т.б. ағза-
лардың миграциялық жолдары өзгереді. Мұнаймен
жане басқа ластануга, әсіресе шіанктон сезімтал. Оның
жойылуы көитеген басқа агзалардың тіршілік етуінің
мүмкін болмауына әкеледі.
Мұнайлы қабыңша су бетінің шағылыстыру ңабі-
летін (альбедо) өзгертеді. Ол жылу балансының өзіе-
руіне және галамдық жылу мен ылгалды тасымал-
дау құбылыстарына әкеледі. Мұнайдың айтарлыңтай
мөлшері жагалауга атқаратын жагалаулық экожүйе-
лерді жояды. Бұзылган экожүйелердің қалііына ке-
луіне өте көи уақыт керек. Мұнайдың бір бөлігі
грунтқа сіңе отырьш, грунт суларына, одан су айна-
лымы арқылы ңайтадан ңазба көзіне ңайтып келеді.
Қиын ыдырайтын мүнай өнімдері мүхит агыстарына
түседі де, үлкен ара қашықтыққа таралады.
Егіншілікиен айналысатын аудандарда ауыл ша-
руашылыгы судың негізгі ластаушысы болып табы-
лады. Су тоиырақтық бұзылу өнімдерімен, тыңайт-
қыштармен, улы химикаттармен, мал шаруашылың
кешендерінен шайылган сулармен ластанады.
Мал шаруашылың кешендері кейбір аймақтарда
негізгі мәселе больш табылады. Мысалы, ФРГ-де мал
шаруашылыгының шайынды суларының қалдықтары
тұрмыстық сумен салыстырғанда 5 есе көи. 100 мың
ірі кара мал басы бар кешен қоршаган ортаны мил-
лион халқы бар қаламен бірдей ластандырады. Мүн-
Дай кешендердің негізгі ластауы органикалық зат-
243

тармен және азоттың әр түрлі ңосылыстарымен (н ит-
раттар, нитриттер, аммиак), биологиялық агенттермен
байланысты.
Судың жылулың ластануын да атаи өтнеуге
болмайды. Жылынган сулардың негізгі көзі жыд^
және атомдық электростанциялар болып табыладя
Осы және басқа да объектілерде суды салқындат-
қыш ретінде қолданады. Жылу электростанцияларын-
да әрбір миллион киловатг энергияны алу 1,5—2 км2
суды жылыту арқылы жүреді. Ал атом электростані
цияларында жылынган судың көлемі алынатын
энергия бірлігіне піаққаида 2—3 есе көа. Жылытыл-
ган сулар арнайы салңындатңыштарда салңындаты-
лыіі, қайтадан өндірістік ііроцестерде иайдалануы
керек. Віраң, жылы сулардың айтарлықгай мөлшері
су қоймаларына төгіліп, олардың жылулық лас-
тануын тугызады.
Сулардың негізгі ластануы көбінесе олардың су
обьектілерінен тыс су жинагыш бассейндерде, айна-
лымның бүзылуы нәтижесінде орын алады. Мүндай
ңүбылыстар табиги экожүйелердің (әсіресе орманды
және батнаңты) ңайта ңұрылуы немесе бүзылуына
байланысты.
Суды иайдалануга оны қалдыңтар мен қоқыс-j
тардан, соның ішінде улы және радиоактивті эле-
менттерден қүтылу үшін қолдану жатады. Мұндай
қалдықтар сука контейнерлерде тасталса да, олар!
мәңгілік, уақыт өте келе бүзылады да, ішіндегі зат-^
тар суга түседі.
Орманды тасымалдауда пайдаланылатын өзендер,
әсіресе солтүстік, агызу кезінде батагын агаштың
ыдырау өнімдерімен ластанады. Көіггеген осындай мақ-|
гапа иайдаланылатын өзендерде бірнеиіе қабат агаштар
болады. Олар фенолдар, лигниндер және т.б. органи-
калық заттардың көзі болып табылады.
244

Айтарлыңтай теріс экологиялық нәтижелер су
қоймаларына байланысты болады. Олар да биодегра-
дацияға ұшырайтын немесе нашар ұшырайтын зат-
тардың қоймасы болыи табылады. Көптеген су қой-
маларының тубінде ауыр металдар, радиоактивті
элементтер шогырланган. Олар әдетте меган мен бас-
қа да шіру өнімдерінің тузілу көзі болып табылады.
Мұндай су қоймаларының суының деңгейінің тө-
мендеуі ауаның және шекаралас жатңан территория-
лардың да ластануына әкеледі.
Мұнан да ауқымды мәселелер су ңоймасын жою
кезінде туындауы мүмкін. Себебі әрбір, тіпті ең ір су
коймасының өзі ерте ме, кеш ие азінің су резервуары
немесе ги/цхоиергия көзі ретіндегі маңызын жояды.
Су экоЖүйелеріне екінші ретті ластану да көи
зиян келтіреді. Аталган ластану көзін судың эвтро-
фикациясы мысалында ңарастырайың.
6.4.	Судың эвтрофикациясы
Судың эвтрофикациясы деи — судың биогенді
элементтермен, әсіресе азотпен, фосформен немесе құ-
рамында ооы элементтер бар заттармен баюын атай-
мыз. Эвтрофикация (грек тілінен аударганда эу —
жіщсы, трофе — қоректену) — судың бай қорекгенуі.
Эвтрофикация мысалында экологияның маңызды
құбылыстары, тізбекті табиги реакциялар, шектеуші
факторлардың әсері, су сукцессиялары және басқа
жүйелік ңагидаларды көруге болады.
Эвтрофикацияның нвтижесі — балдырлар мен басқа
өсімдіктердің қарқынды өсуі, с.у қоймасында органи-
калық заттар мен басқа да агзалардың шіру өнім-
дерінің жиналуы болыи табылады. Бүл өлген
органикалық затиен қоректенетін, оны бастаақы ми-
нералдық элементтер мен көмірқышңыл газына дейін
ыдырататын редуцент-агзалардың санының артуына
245

әкеледі. Редуценттер тіршілік ироцесінде өлген opra-j
никалық заттарды интенсивті түрде сіңіреді. МұндайІ
құбылыстың нәтижесі — су ортасының оттексізденуі
мен аэробты (оттегінің қатысуымен) ііроцес.тердің ана-
эробтыға (оттексіз) өтуі больш табылады. Анаэробты
цроцестердің нәтижесінде ңоршаган ортага күкіртсу-
тек (H2S), метан және басқа да улы ластандырушьі
заттар шығарылады. Келтірілген мыс-алдан бірдей!
әсерге екі тіршілік ортасының (су және топырақ) әр
түрлі реакциясы анық көрінеді. Тоиырақтың биогенді
заттармен байытылуы барлың жагдайда қолайлы ауыл
шаруашылық және экологиялық эффектіге әкеледі. Яг-
ни бірлестіктің өнімділігі артады, қоріпагаи ортаға ңо-
лайлы әсер етгеді және өздігінен тазару қабілеті күшейеді
Сулы ортада аталган әсер судың маңызды ңа-І
сиеті — тазалыгының нашарлауына әкеледі. Эвтрофи-
кацияньің қолайсыз әсері олардың жылулың лас-
тануы кезінде артады. Жылулық ластану судың от-|
тегімен кедейленуін жылдамдатады, себебі темиера-і
тура артңан сайын оттегінің ерігіштігі және биохи-
миялық ііроцестердің интенсивтілігі әсерінен кемиді.
Эвтрофикацияны табиги және антроиогенді фак-
•торлар туғызады. Олардың әр түрлі әсері тек ин-
тенсивтілігіне гана емес, жекеленген процестердің ме-
ханизмдеріне де байланысты.
Табиғи эвтрофикация баяу жүреді және су
қоймасының маңызды грунт нен тау жыныстарының
минерологиялың ңүрамына және химизміне байла-
нысты болады. Су ңоры мол және кристалдық жы-
ныстардың арасында орналас.ңан су қоймалары эв-
трофикацияга сирек үшырайды. Олар мындаган жыл-І
дар бойы олиготрофты (ңоректік заттарга кедей)
жагдайда, олай болса газа күйінде қалады.
Мүндай су қоймасының мысалы — Байкал көлі.
Баяу эвтрофикация мұздық шыгу тегі бар көлдерге
де тән. Олар көлдің таза суының негізгі ңоймасы.
Мүндай су ңоймаларының тіршіліктің аз болуына

jKt)He төмен темиературага байланысты өздігінен тазару
кабілеті төмен. Сондықтан, олар ластануга сезімтал.
Келііі түеетін су ағыстарынан қоректенетін шагын
су қоймалары азот пен фоефордың қозғалгыш фор-
маларымен қамтамасыз етілген және эвтрофикацияга
ұшырауга бейім. Олар жастық (олиготрофты) күйден,
иісіи-жетілген (мезотрофты) және ңарташан (эвтрофты)
күйге батпаққа, одан шымтезекті субстратты қүры-
лыққа айналу арқылы өтеді.
Антропогенді эвтрофикацияға ңазір барлық ішкі
су ңоймалары мен кейбір теңіздер үшырайды. Оны
тугызатын негізгі факторларга минералдық тыңайт-
қыштар, кейде жуғыш заттар (ңүрамына енетін бет-
тік белсенді заттар (ВБЗ) фосфорлық ңосылыстар
негізінде жасалады) жатады.
Эвтрофикацияны түрмыстың және өнеркәсіатік
иіайынды с.улар, мал шаруашылық кешендері, жылы-
тылган сулар, рекреациялық әсерлер, аіын суларды
агынсыз суға айналдыру және т.б. адам қызметі
туғызады.
Қоректік заттарга кедей (олиготрофты) табиги су-
■ардагы өндіруші-ағзалар тобы негізінен ірі өсімдік-
терден (макофиттер) түрады. Бүл өсімдіктер су ңой-
масының түбінде орналасьш, қажетті биогенді эле-
менттерді су түбіндегі қүрылымдардан сіңіреді. Фото-
синтез нәтижесінде бөлінііі шыгатын оттегі судың
төменгі қабаттарында ериді. Судың жогары қабатта-
ры су түбінен көтерілетін және ауадан сіңірілетін
Ьттегімен байытылады. Екі процесс те теііе-теңдікте
бо.іады да, су тазалығын сақтайды.
Эвгрофтанган суларда өсімдіктердің биогенді эле-
менттерді тікелей қоршаган судан сіңіруге қолайлы
Жагдай жасалады. Бұл судың жогарғы қабатында
фитоаланктонның интенсивті жиналуына және су
түбіндегі өсімдіктердің оттегі жетісиеуінен жойылуына
якелііі соқтырады. Мүнда оны өлген иланктонның
органикалың затын өңдейтін редуцент-агзалар сініреді
247

Эвтрофикация кезінде тек судың химизмі гана
өзгермейді, сондай-ақ агзалардың түрлік құрамы да|
өзгереді. Нәтижесінде судың терең қабаттары оттегіне
кедейленііі, аэробты процестер анаэробты процестермең
алмасады да, су улы заттармен ластанады (24-сурет).
2'і-гурст. Су коймалармнын эвтрофикациясмнміі нэтижесі
(Н.Л. Ироискиіі Гиіііышип. mivpryjir/mn/j
6.5.	Су тапшылығы мәселесін шешу
Су қорының сандық сарңылуының алдын алуга
багыттал ган іс-шаралар:
1)	суды аз иайдаланатын технологияларды қолдану;
248

2)	өндірістік жащайда суды бірнеше рет ііайда-
лануга өту (тұйық немесе қайтымды циклдер);
3)	өндірістік процестерде ауыз суға арналып
берілетін суды аайдаланбау. Бұл ең алдымен
сапасы жогары жер асты суларына ңатыоты;
4)	ауыз су, тамақ дайындау және санитарлың-
тұрмыстық мақсатта пайдаланылатын суды
бөлек беру. Суды қайта аайдалану;
5)	судың ысырап болмауын және с.уды өлшеп
беруді қамтамас.ыз ететін су таратушы ңон-
дырғыларды иайдалану;
0)	тұтынушыларга жеткізу кезінде және әкетуде
судың ысырап болуына жол бермеу;
7)	суға экономикалық тұргыдан дәлелденген ба-
ганы тагайындау. Ол суды үнемдеуге және
қайтадан пайдалануга әкелетіндей болуы қажет.
Іс жүзіндегі баганы қою суды үнемдеуді
1,5—2 есе арттырады.
8)	с.у қоймаларын жасау және онын, бетінен
булануды кеміту. Мүндай шьиъшды болдыр-
маудың негізгі жолы — су ңоймаларының
ауданын жагалауларда көтеру мен таяз
жерлерін бөліи тастау. Ірі су қоймаларын
жазық өзендерде салу тиімсіз;
9)	қайтымсыз шығын болатын суды кеміту;
10)	суармалы егіншілікте суды тиімді пайдала-
нуда жетілдірілген технологиялар мен жаңа
суару әдістерін қолданудың мүмкіндіктері зор.
Судың аймаңтық таіішылыгын оны басқа жүйе-
лерден канал, су жолдарымен жеткізу арңылы ше-
иіуге болады. Бүл шаралар экологиялық түргыдан
жан-жақты ойластырылуы ңажет.
Су ресурстарының сандың сарқылуы, көбінесе әр
түрлі ластаушылар мен ластануы нәтижесінде са-
иалық өзгеруімен шиеленісе түседі.
249

Сулардың ластануын төмендетуге багытталган іс 1
шаралар еқ алдымен технологиялық ііроцестер мең
суды иайдалану, тазарту әдістерін жетілдірумен бай-И
ланысты. Суды тазаргу әдістерінің ішінде бнологияХ 1
льщ әдістер анагұрлым экологиялық және тиімді бо- 1
льш табылады. Олар мынадай арнаулы жүйелерді
жасауга негізделуі ңажет: суарылатын танаи, сүзу
танабы, аэрация станциялары және т.б. Мүндай жағ-1
дайда су әр түрлі даңылдар өсірілетін танаиқа бері-
леді. Биогенді элементтердің басым бөлігі сіңіріледі I
де, биологиялық қүрылымдарга еиеді. Судың бір бө- 1
лігі топырақ грунты арңылы отііі, биологиялық (не- |
гізінен редудент-агзалармен) және физико-механика- 1
лық (фяльтрация нәтижесінде) тазарудан өтеді.
Аэрация станцияларында биологиялық тазарту
ироцестері ластанган судың үыемі оттегімен және реду-И
цент ағзалармен байытылу есебінен интенсивті жүреді.
Суды тазартуга табиги экожүйелерді де ңолда-и
нуга болады. Жогары өнімді табиги экожүйелерде I
(мысалы, орман) суды тазарту интенсивтілігі жасанды
жүйелермен бара бар.
Судың саиасын жақсарту маңсатында озондауі і
ультракүлгін сәулелермен өңдеу, жер асты с.у қой- ]
маларына орналастыру кеңінен қолданылуда. Жер
асты ңоймалары беттік сулармен толтырылады. Олар-
дһің тазаруы грунт арңылы фильтрация кезінде жә-
не қойманың өзінде жүргізіледі. Бүл су ластанудан
жақсы ңорғалган және темиературалық режимі рет-1
телген болады.
Кез келген табиги ресурсқа адамның әсерін :
багалау жан-жаңты болуы ңажет. Суларды ластан-
дыра отырып, адам өзінің осы ресурсңа деген тал-1
шылыгын тугызыи ңана қоймай, көитеген агзалар-
дьщ мекен ету ортасын және оларга тән байла-
ныстарды бүзады.
250

7	- т a p a у
ЖЕР РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ МӘСЕЛЕСІ
7.1.	Жер қоры
Белгіді мәліметтер бойынша адамзаттың тарихын-
да адам шамамен 2 млрд. га қүнарлы жерлерден
айрылған. Өңделетін жерлер мен жалііы ңұнарлы
жерлердің ауданының кемуі жогары жылдамдықиен
жалғасуда. 16-кестеде дүние жүзінің жер қоры тура-
лы мәліметтер келтірілген.
16-кесте
Дүние жүзіндегі жер корм
ІКорлордіц түрі
Млрд. га
Үлрсі
%
Лдам басыиа
шаққапда, га
1. Ңүрлмң
|/,,9
100
2,60
2. Орманды жррлрр
4,1
30
0,80
3. Ауы.л шаруашылық жррлррі
гоиың ііміпдр:
а) ргістік
1,5
10
0,20
9) яіаііі,ілым
2,8
20
0,60
Ііаг.ңа жррлрр
ад
40
1,00
Тоиырақтардың жойылуы, халық санының артуы
адам басына шаңқандағы жердің интенсивті түрде
кемуіне экеліи соқтырады. 1950 жылы дүние жүзіы-
де 1 адамға 0,24 га егістік жер келсе, 1983 жылы
0,15 га-ға дейін кеміген.
Топырақтың маңызы мен ңасиеттері. Тоиырақ-
тың табиғи ландшафттар мен экожүйелердегі маңы-
зы зор. Тоиырақты жекеленген экожүйе деіі ңарас-
тыруға болады.
В.В. Докучаев XX гасырдың бас.ында тоііыраңты
өзіне тән өзара байланыстары, тіршілік ету заңды-
251

лықтары мен өзін-өзі регтеуге ңабілетті табиш-тарихи
дене ден қарастырады.
Топырак — зат айналымның маңызды буыны.
Биологиялың айналым тоиырақтан басталады: одан
минералдық заттар мен су сіңіріледі де, айналым ре-
дуцент-агзалардың қызметімен аяқталады. Тоиыраң-
тагы детрит пен гумуста, онық сіңіру комилексінде
энергия мен химиялың элементтер шогырланады.
Топыраңтың санитарлық кедергі ретіндегі маңызы
өте зор. Бұл ңасиет оның тіршілікке бай болуымен
байланысты. Топырақтың тазартушылың рөлі оның
физикалық және химиялық қасиеттеріне байланысты.
Ол су мен сулы ерітінділерді тазартуда күшті сүзгі
больш табылады және химиялық элементтер мен
қосылыстарды байланыстыруга ңабілетті. Топырақтың
буферлік ңасиеттері де жоғары.
Топырақ экожүйелер туралы ақпараттарды жи-
науга және үзақ уақыт сақтауга қабілетті. Бүл ақ-
аараттар ең алдымен геыетикалық қабаттарда тірке-
леді. Олар мықдаған жылдар бойы сақталады. Мыса-
лы, қазіргі тундралардан ңазба түрінде дала және
субтроииктік түзілу тииі бар тоиыраңтар табылган.
Қүргақ далаларда күлгін тоиыраң түзілу типіне тән
құмды топырақтар кездеседі. Бүл олардың қалыа-
тасуы ылгалды климат жащайында, қылқанжаііыраң-
ты ормандар аясында иайда болганын көрсетеді.
Топырақтану гылымының негізін салушылардың
бірі В.В. Докучаев тоііыраңтың планетаның тарихы-
мен, тау жыныстарымен, климатымен, өсімдіктерімен,
рельефімен және ландшафтымен тыгыз байланысты
болатынын атаіі көрсеткен. В.В. Докучаев «топырақ "
ландшафттың айнасы» деген.
Адамның тоиыраңқа әсері табиги ландшафттар-
дың бүзылуымен, алуантүрліліктің кедейленуімен,
252

r
экожүйедердің түраңтылығының күрт төмендеуімен,
енімділігі мен биомассасының кемуімен сшіатталады.
Жер ресурстарына әсер ету — құрлықтағы және
құрлың пен мүхит арасындагы зат алмасудың, ра-
диадиялың және су балансыньщ өзгеруі, олай болса
климаттың иараметрлердің де өзгеруінің негізгі себебі
болып табылады. Табиги экожүйелердің жойылуы-
ні.ің нәтижесі — қатты және химиялық агыстардың
артуы. Аталган қүбылыстар мен өзендердің кебуі,
судың сапасының наиіарлауына байланысты.
Адамның тоиырақңа тигізетін кез келген әсері
оның энергетикалық аараметрлерінің өзгеруімен си-
иатталады. Ал бүл иараметрлер тоиыраңтың өзін-өзі
реттеуші жүйе ретінде тіршілік етуінің бірден-бір
шарты больш табылады.
Топырақтағы энергияның жиналу және саңталу
факторы ретінде ең алдымен ерекше органикалық
зат — гумус ііен тірі ағзаларды атауға болады.
Аталган заттардың тоиыраңтагы мөлшерінің кемуі
қүнарлылықиен қатар, оның өзін-өзі реттеуі мен тү-
раңтылыгын да төмендетеді.
Тоиырақтың қүнарлылыгын үстаи түру мен арт-
тыру оларга көи энергия жүмсауды (тоиыраңты өң-
деу, қоректік заттардың мөлшерін толықтыруға бай-
ланысты тыңайтқыштарды қолдану, арамшөіітермен,
зиянкестермен күрес.ке жүмсалатын барлық энергия-
ны ңосқанда) ңажет етеді. Біраң табиги жүйе ретін-
де тоиыраңта болатын энергиядан айырмашылығы
Жүмсалатын энергия тоиыраңңа да, қоршаган ортага
Да теріс әсер етеді. Қараиайым шаруашылыңта тоііы-
рақтың тек табиги қүнарлығы иайдаланыльш, ңара-
найым өңдеу жұмыстары ғана жүргізіледі. Бұл кез-
дегі жұмсалатын энергия жылына 2 ГДж/га құрай-
Дьі. Кейін жоғары интенсивті егіншілікке жүмсала-
тын энергия мөлшері 12—15 ГД/ж-га дейін жетті.
253

1
Реймерстің мәліметтері бойынша (1990) қосьщці
жылына ГДж/га энергия жұмсалганда топырақ пең
орта үшін зиянды (интенсивті эрозия, су ңоймаіщі
рына химиялық заттардың шайылуы, судың эвтро,
фикациясы және т.б.) құбылыстар орын алды.
Тагы бір айта к('терлі к маңызды ңагида — әрбір
қосымша өндірілген өнім бірлігі оны алу үшін көп
энергия жүмсауды қажет етеді. Мысалы, XX ғасыр-
дың басынан бері өніім бірлігіне жүмсалатын энер-
гия мөлшері 8—9 есе артқан.
Жерлердің бүзылуының деградациясыньщ (латын
тілінен аударганда темендеу, артқа кету) негізгі фак-
торларына мыналар жатады: эрозия, суарудың теріс
салдары, жердің азуы және пайдалануга жарамсыздыгы,
пестицидтердің ңолдануы және т.б. (25-сурет).
25-сурет. Топътрақтың деградациялануының факторларьт
(В.А. Вронский боиынітта, өягертулермен)
254

7.2.	Топырақ эрозиясы және онымен күресу
жолдары
Топырак эрозиясы (грек тілінен аударганда —
«бұзамын» деген мағынаны білдіреді) дегеніміз, оның
су немесе жердің әсерінеы бұзылуы.
Су және жел немесе дефляция эрозиясын бөлііі
көрсетуге болады. Топырақты бүзатын күш ретінде
біріншісінде — агатын су, ал екіншісінде ауаның
қозгалысы больш табылады.
Эрозия ауаның интенсивті қызметіне дейін де
бо.иаи. Қатты заттардың беттік сулармен мұхитңа
иіайыльш келуі, ауада үнемі топыраң шаңының бо-
луы бұл құбылыстың болуын дәлелдейді. Белгілі
мәліметтер бойынша сары тоиыраң ііен шабындың
еаздақ топырақтар — жел эрозиясының өнімдерінің
ауадан тұнуының нәтижесінде түзілген.
Адамның ңызметі нәтижесінде эрозиялың ироцес-
тердің жылдамдыгы бірнеше рет артьш кеткен, Мы-
салы, соңғы 50 жылда мүхитқа шайылып келген
эрозиялық өнімдер шамамен 8 есе артқан. Сонымен
қатар, жел эрозиясында да тоаырақтың көи бөлігі
бүзылады. Бүл кезде тоііыраңпен бірге енгізілетін
тыңайтңыштардан 1,5—2 есе артың өсімдіктерге қа-
жетті заттар табиги өсімдіктер жабыны бүзылганда
орын алады. Біріншіден, өсімдіктер топырақты та-
мырларымен бекітіп түрады. Екіншіден, өсімдіктердің
Жер бетіндегі бөліктері су және әсіресе, ауа ағыс-
тарының күшін арттырады. Өсімдік жабыны одан
біріиама ара қашыңтықтагы тоаыраңты да қоргайды.
Олардың шекаралас кеңістікке әсері айгарлықтай
болады. Томырақ қоргайтын және егістік қорғайтын
°рман өсіру осыған негізделген.
255

Су және жел эрозиясы барлық жерлерде орый
алады. Жел эрозиясының интенсивтілігі желдг
жылдамдыгы мен үзақтыгына, кеңістіктің ашықты
гына (ағашты өсімдіктердің болуы, рельеф) жәна
тоиыраңтьщ жағдайына тікелей тәуелді. Үқсас жаг
дайларда эрозияга жеңіл тоиыраңтар (құмды және
құмдаң) көп үшырайды. Эрозияны тоііырақтың қүрі
гақтыгы, гумусқа кедейлігі күшейтеді.
Аталган факторлар далаларда, шөлейттер мен
шөлдерде, әсіресе, қүмды тоиыраң грунгтары тара
ган жерлерде болады.
Бүрынгы ССРО-ның территориясында жел :)[)о-
зиясы («шаңды дауыл») 60—70-жылдарда кеңінен та
ралган еді. Әсіресе, тың жерлерді игеру кезеңінде
жыртылған жеңіл топыраңтар заңымданган. Олар іс
жүзінде шамамен 6—7 млн. га жерде жойылган.
Жел эрозиясының ерекше түрі қүргатылган жер-
лерге, әсіресе, шымтезекті жерлерге тән. Бүл тоиы
рақтар материалдың байланысының төмен болуымен
сипатталады. Мүндай эрозиялық ирои,РСтер («қарі
дауылдар») Украина мен Белоруссия территориясын
да байңалған.	1
Су эрозиясы, әсіресе, тоиырақтары интенсивгі өң
делетін, ашық кеңістіктерде, жауын-шашын мөлшер
жогары болатын аудандарда басым болады.
Су эрозиясы орманды дала зонасында басым. С?
нымен қатар, дала және орманды зоналарда да кеңі
нен таралған.	1
Топырақты өңдеуден басқа эрозиялың ироңестеи
дің болуына, әсіресе таулы аудандарда, үлкен те
риторияда орманды кесу, өсімдік жабынын жою,
мал жаю, туризм және т.б. әсер етеді.
Антроіюгенді эрозияның ерекше түріне Mppntf
цияның, яіни тоііыраққа көи мөлшерде су массасЫ
256

ның берілуіне байланысты эрозия жатады. Бүл су
сіндч үлгермейді де, тонырақ бетімен агады. Иррига-
циялық эрозия кезінде бір уаңытта эрозия да,
тоаырақтың сортаңдануы да жүреді.
Сонымен қатар, тамшылы эрозия да болады. Ол
топырақтың структурасының су тамшыларының әсе-
рінен тыгызданьш, су өткізгіштігінің гөмендеуінен бо-
лады. Нәтижеде ол эрозияның басқа түрлерінің жыл-
дам жүруіне жагдай жасайды.
Эрозиямен күресу жолдары:
1.	Айтарлықтай үлкен территорияда өсімдіктер
жабынын жоюға әкелетін табиғи экожүйелерге тигі-
зетін әсерді іиектеу. Бүл әсіресе орманды иайдала-
нуга ңатысты.
2.	Жайылымдарда эрозиялық ііроцестер көбінесе
ілектен тыс мал жаюмен байланысты. Үлкен терри-
торияда шөнтесін өсімдіктер жабынының зақымдануы
кезінде, әсіресе тоііырагы жеңіл жерлерде су эро-
зиясы және жел эрозиясының да болуы мүмкін.
Таулы аудандарда шөитесін өсімдіктердің болмашы
зақымдануының өзінде (мысалы, жалгыз аяқ жол)
су эрозиясының найда болу ошагы орын алады.
Мундай ңолайсыз қүбылыстарды болдырмаудың
негізгі жолы мал жаю ережелерін саңтау және
рекреациялық қысымды төмендету больш табылады.
3.	Егістік жерлерді қоргау іс-шаралары:
•	ауысиалы егістіктерді дүрыс жүргізу, соның
іілінде отамалы дақылдар:
•	(жүгері, картоп, ңызылша) тоиырақты бекітетін
тамырлары бар шөіітер ңосііасымен алмасьш
келуі қажет;
•	жиектік жыртуды жүргізу (рельефтің горизонт-
тарымен);
17 - 3/17
257

•	өңдеуден оңай бұзылатын құмды және Қүмдац
топырақтарды шыгару;
•	шагын егістік танаптарын табиги ландшафті
тармен кезектестіру;
•	танаа ңоргайтын орман белдеулерін жасау;
•	тоиырақтың ңұрылым түзілуіне мүмкіндік ту-
гызатын, органикалың тыңайтқыштарды топьь
раңқа енгізу;
•	топыраңқа жасалатын қысымды кемітетін тех-
никаны пайдалану.
Топырақты соқасыз өңдеу жүмыстарына ерекше
көңіл бөлу қажег. Агротехниканың бүл жаңа әдісі
ңазір кеңінен иайдаланылыи келеді. Аталган әдіе ау-
дармай жырту арңылы тоиыраңты қопсытуга негіз-1
делген. Бұл әдісті қолданганда топыраңтың табиги
ңұрылысы саңталады. Тұраңтылығы мен құнарлыш
бұзылмайды. Әдістің технологиялық кемшілігі — арам-
шөптердің көп болуына әкеледі. Аудармай жырту
әдісін қолданғанда барлық агротехникалық шаралар-
дың кезегі мен мерзімдерін қатаң сақтау қажет.
Бірңатар жағдайларда топыраң эрозиясының сал-
дарымен күресуге тура келеді. Су эрозиясынан ңор-
гау мақсатында агротехникалық (орман отыргызу,
шөптер егу) шаралармен қатар, инженерлік іс-шара-
лар (су ағысын үстап ңалуга арналган шүңқырлар
салу, көлбеу жерлерді өңдеу, онда көпжылдың шөи-
тесін өсімдіктерді егу) жүргізіледі. Химиялың заттар-
ды (әр түрлі полимерлер) топыраң бетіне енгізуді
көажылдық шөптермен, бүталар мен агаштардьі
отыргызумен үйлестіре жүргізу ңажет.
Суармалы егістіктердің дүние жүзіндегі ауданы
шамамен 250 млн. га-га жуық. Ирригациялың эро-
зиямен қатар суармалы тоиырақтар екінпіі реттік
сортаңдануга үшырайды. Оның мәні - танаитагы
258

тоііырақ суды сіңіріи, содан соң булану мен өсім-
дікке трансиирацияга қажетті судан артың су келіп
туседі. Бұл су біртіндеи жер асты грунт суларына
дейін жетіп, оның деңгейінің көтерілуіне әкеледі.
Мөлшерсіз, ретсіз суару кезінде қысқа уақыт ара-
льігында (бірнеше жыл) жақындаи, интенсивті түрде
булана бастайды. Суда еріген тұздар тоиырақ бетінде
}киналады. Мұндай сортаңдану екінші ретті деи
аталады. Ал бірінші ретті сортаңдану (сор) ретінде
адамның әсерінсіз аайда болатын табиги сортаңдану
ироцесін атайды. Екінші ретті сортаңдану тек қүргаң
аудандарга тән. Солтүстікте шектен тыс суару тоиы-
рақтың батпаңтануына әкеліп соңтырады.
Адамзат қогамының дамуының экологиялың дағ-
дарыстарының бірі дамыған өркениеттің өзінің мүм-
кіндіктерін тоііырақтың сортаңдануы нәтижесінде жо-
ғалтқаны белгілі. Мысалы, Ніл аңғарында қазір де
суармалы жерлердің 70%-ы сортаңданган. Ғалымдар-
дың болжамы бойынша ертедегі Вавилон өркениеті
тоиыраңтың екінші ретті сортаңдануынан жойылган.
Қазір дүние жүзінде с.уармалы 250 млн. га жерлер-
дің 50-60 млн. га-га жуыгы екінші ретті сортаң-
дануга, шамамен 25% үшыраган.
Суарудың жетілдірілген технологияларын қолда-
нумен қатар, жер асты суларының деңгейінің көте-
рілуіне байланысты грунт суларын сорыи алу арқы-
лы сортаңданумен күресуге болады. Тоііырақты шаю
арқылы да сортаңданумен күресуге болады. Біраң,
бүл кезде де міндетті түрде грунт суларын алын кету
керек. Кейбір жагдайда химиялық әдістер де жақсы
нэтиже береді Мысалы, тоиырақ бетінде жиналган
зиянды түздарды нейтралдау үшін гшістеу жүргізіледі.
Біраң бүл әдістер қымбат және антиэкологиялық.
Жер ресурстарына зиян келтіретін (эрозия мен
еуарудан соң) үшінші үлквн фактор — бүл жердің
259

-
азуы. Оның орын алу себептері — өніммен бірГе
қоректік заттардың әкетілуі. Гумустың жойылуы, суЯ
режимінің және басңа да ңасиеттерінің топыраңтьт
азуының нәтижесінде, олардың қүнарлыгы жойыльіц
шөлге айналады.
Топырақңа өніммен бірге әкетілетін ңоректік зат-
тарды ңайтарудың анагүрлым экологиялың әдіотеріне
органикалық тыңайтқыштарды (көң, компос.т және т.б.)
енгізу, шөи себу, ііар жүйесі арқылы тоныраңты
тынықтыру жатады. Топырақтың азуы ең алдымен
органикалың заттың (гумус) кемуімен байланысты.
Белгілі мәліметтерге қараганда соңгы 70—80 жылдая
(әсіресе жерді ннтенсивті өңдеу әдістері мен
минералдық тыңайтқьшітарды ңолданудың артуына
байланысты) орманның сұр тоиыраңтарының құра- 3
мында гумус мөлшері 3,5-4,0%-дан 2—3%-ға дейіні
кеміген. Әсіресе ңара тоііыраңгардың і умусын жогал-И
туы айтарлықтай. В.В. Докучаев қара тоиырақтардың
гасырлар бойы сарқылмайтын байлық екендігін айта
келіи, оны мұнайдан да, көмірден де, темірден де 1
және алтын кендерден де қымбат деген.
Тоиырақтардың құнарлыгының жойылуы оларды I
интенсивті өңдеуге, ауыр ауыл шаруашылық құрал-Я
дармен өңдеу нәтижесінде тыгыздануы, ластануға, ең
алдымен қышқылдық жауындар мен қышқылдық
тыңайтқыиларды енгізуге байланысты болыи огыр.
Көптеген жерлер өсімдік өнімін алуга байланыс-Я
ты емес мақсаттарда пайдаланылады. Оны әр түрлі I
құрылыстар, гимаратгар салуга, қала территориясы,
жолдар, аэродромдар, ңалдыңтарды сақтау, иайдалы
қазбаларды өндіру, су қоймаларын салу және басқа
да маңсатта қолданады. Аталган жерлер кейін деи
өсімдік өнімін алуга пайдалануга жарамс.ыз больш
қалады. Қазір дүние жүзі бойынша осындай маңсат-1
260

тЫ пайдаланудан алынган жерлердің ауданы ша-
мамен әр адамга шаңңанда 0,1 га қүрайды.
Жерді аталган мақсатта иайдалануды болдырмау
шүмкін емес. Бірақ ол мүмкіндігінше ысырапсыз бо-
луы керек. Мұндай жерлерге құнарлылыгы төмен
территорияларды алу керек.
Мұнай мен басқа да пайдалы қазбаларды өндіру
кезінде жерлер көп заңымданады. Ғалымдардың есеи-
теулері бойынша қазіргі кездегі мұнай өндіру әдіс-
терін қолдану шамамен жерлердің 2%-ын жоғалтуга
экеліп соқтыруы мүмкін. Жер ресурстарының мәсе-
лелерінің ішінде жер өңдеудің химизациясы маңыз-
ды орын алады. Оларга минералдық тыңайтқыштар
мен зиянкес агзалармен күресте қолданылатын ире-
иараттар (ііестицидтер) жатады.
7.3.	Минералдық тыңайтқыштарды
қолданудың экологиялық мәселелері
Минералдың тыңайтқыштарды иайдалану интен-
сивті егіншіліктің бөлінбес ңүрамды бөлігі. І"а л ы м -
дардың есептеулері бойыніда минералдық тыңайт-
қыштарды қолданудың пайдалы әсері болуы үшін
олардың дүниежүзілік найдалану мөлшері шамамен
бір адамга шаңқанда жылына 90 кг болуы керек.
Бұл үшін тыңайтқыштардың өндірісі жылына 450—
500 млн. т. болуы қажет. Қазіргі кездөгі дүние жү-
зіндегі тыңайтңыштар өндірісі шамамен жылына
200—220 млн. т. немесе адам басына ілақңанда
Жылына 35—40-ы қүрайды.
17-кестеде минералдық тыңайтқыштардың дүниежү-
зіііік ендірісінің көлемі туралы мәліметтер келтірілген.
261

'
Гыңайтқыштарды ңолдануды өндірілетін а у ыд 1
шаруашылың өнімінің бірлігіне жұмсалатын энеЛ
гияның арту заңының көрінісі ретінде қарастыру^
болады. Ягни өнімнің бірдей өсімін қамтамасыз етД
ушін минералдық тыңайтқыштардың найдаланылатьің
мөлшері де артады. Мысалы, тыңайтқыштарды ңол_
данудың бастаііқы кезеңдерінде гектардан қосымша 1 т
астық алу үшін 180—200 кг азоттың тук енгізу қа-
жет еді. Келесі қосымша 1 т астық алу үшін 2-3
есе көи тыңайтқыш қолдану керек.
17-кесте
Дүниежүзілік минералдык тынайтқыштарды өндіру млн.т
Т ыңайткыштардыц
ногізгі түрлері
Тыңайтқыштарды омдіру колемі
1993 жыл
2000 жыл
1993 тріі — 2000-
га дойіигі осу 1
Азотты қ
«3
170
107 4
Фосфорлық
33
70
37
Калий
29
60
31
Варлыгы
125
300
175
Минералдық тыңайтңыштарды қолданудың эколо-
гиялық мәселелері мына көзқарастар түргысынан қа-
растырылуы ңажет:
1)	тыңайтңыііітар енгізілетін жерлердегі тыңайтқыш-
тардың жергілікті экожүйелер мен тоііырақңа]
әсері;
2)	найдалану шекарасынан тыс жатқан экожүй-
лер мен оның звеноларына әсері, ең алдымен
су ортасы және атмосферага;
3)	тыңайтылган топыраңтан алынган өнімнің са-
иасы және оның адам денсаулыгына әсері.
Экожүйеде тыңайтқыштарды енгізуден іс жүзінде
өнімнің артуы болмайтын, ал тыңайтқыштар мөлшг
рінің одан әрі артуы өнімің төмендеуіне әкелетін
жагдай ңалыптасуы мүмкін. Вүл жагдайда макси-
малды шамасы бойынша шектеуші факторлар ерв
жесінің орындалуы көрінеді.
262

Топырақ жүйесінде оның ңүнарлыгының төмен-
деуіне әкелетін өзгерістер жүреді: қышқылдыгының
артуы, топырақ агзаларының түрлік қүрамы артады,
заттардьщ зат алмасуы, қүрылымы бүзылады және
басқа да қасиеттері нашарлайды.
Тыңайтңыштардың, соның ішінде қышңыл азот
тыңайтңыштары әсерінен топырақтың қышңылдыгы-
нық артуы одан кальций мен магнийдің шайылыи
кетуіне әкеледі. Бұл процесті нейтралдау үшін тоиы-
раққа осы элементтерді енгізу қажет.
Фосфорлық тыңайтңыштардын, азоттық гыңайт-
қышгар тәрізді аның ңышқылдандырушы эффектісі
болмайды. Олар өсімдіктерде цинктің жетісаеуіне және
алынган өнімде стронцийдің жиналуына әсер етеді.
Көитеген тыңайтқыштарда ңосиа заттар болады.
Олар радиоактивті фонның, ауыр металдардың мөл-
шерінің артуына әкелуі мүмкін.
Аталган теріс қүбылыстарды болдырмау жолы —
|ыңайтқыштардың гылыми негізделген мөлшерін ңол-
дану (оитималды дозасы, зикнды қосиалардың мини-
малды мөлшері, органикалық тыңайтңыштармен ке-
зектестіріи отыру және т.б.).
Тьщайтңыштардың атмосфералың ауага, суга әсері
ең алдымен азоттық тыңайтқыштармен байланысты.
Азоттық минералды тыңайтқыштар ауага бос күйін-
де (денигрификация нәтижесінде) немесе үшңыш ңо-
сылыстар (мысалы, N20) түрінде түседі.
Қазір газ түрінде азотты жогалту мөлшері се-
білген азоттық тыңайтқыиітардың 10—50%-ын қүрайды.
Азоттың газ тәріздес түрдегі шыгынын кемітудің ең
басты қүралы — оларды ғылыми негізделген мөл-
Шерде қолдану (өсімдік жылдам сіңіру үшін тамыр
263

1
маңына енгізу, газ тәрізді шығынды тежейтін зат-
тарды, мысалы нитраішрин пайдалану).
Лзоттық тыңайтңыштар су көздеріне де айтар-
лықтай әсер етеді. Су ңоймаларының тазалыгы осы
заттарга байланысты. Азот нен фосфор экожүйенің
автотрофты звеносы (өсімдік) үщін шектеуші фактор
болып табылады. Суда азот пен фосфордың көц
мөлшерде болуы су қоймасында балдырлардың шек-
тен тыс, көбеюіне, әсіресе көк жасыл балдырлардың
көбеюі арқылы теріс эффект орын алады.
Фосфордың с-удың құрамында аз болуы және
улы әсерінің төмен болуына байланысты, ауыз суға
тікелей теріс әсер етиейді. Бірақ азот туралы мүны
айта алмаймыз. Оның судагы концентрациясы көбінесе
рүңсат етілетін шамадан жогары болады. Дүниежүзілік
денсаулық саңтау ұйымының ережелері бойынша
(ВОЗ) нитраттық азоттың зияны жоқ жогары кон-
центрациясы (ЗЖЖК) 45 мг/л болып табылады.
Су мен су жануарларына хлорлы тыңайтқыштар
(NH/,C1, KC1) жәнё олардың бас.қа тыңайтңыштармен
қосиалары зиянды әсер етеді. Бүл әсіресе фосфорлық
тыңайтқыштарга тән. Олардың ңүрамында фтор, ауыр
металлдар мен радиоактивті элементтер болады.
Минералдық тыңайтқыштар тек беттік суларды
гана емес, грунт суларын да ластайды. Тьщайтңыш-
тарды дүрыс пайдалану олардың су көздеріне
түсуін минимумга дейін кемітеді. Тыңайтқыіитарды
қар қабатына, үшатын аппараттармен су қоймалары-
на жақын жерлерге шашуға, ашық жерде сақтауіа
және т.б. болмайды.
Минералдық тыңайтқыштар өсімдіктерге, өсімдік
текті өнімнің сапасына, олармен қоректенетін агзалар-
264

,а зиянды әсер етеді. Олардың әсерінің негізгі түр-
лері 18-кестеде берілген.
Азоттың тыңайтңыштардың жогары дозалары
есімдіктердің ауруы қаупін тугызады.
18-кесте
Минсралдмқ гыцайікыштардың өсімдіктерге және олардың
саиасына эссрі
Т І.ІҢПІІІ
кыімтар-
ДЫҢ түрі
Огорі
I Іайдалы
• ІИЯІІДМ
Дапттык
Дандргі аңуылдыц
моліиоріп арттырады,
доішің гамагыи
жацсартады.
Коп молмюрдс' жапс уақмтмп дү
рі.іс майдаламПагамдл митраттар тү-
ріндо жипалмн, осімдіктсрдіц ауру-
ларга қаргы түру қабілотіи, исірт»
гаңырауңүлақты томоидотоді. Хлорлы
аммоішй хлордың жиналуыиа әколо-
ді. I іргізгі алот жинауіиы дақылдар-
га — кокоиіггор, жүгорі, гүлы,
томокі жатады.
Фогфорлы
Д.клтмц лияиді.і оср-
рІМ ТОМСІ ІД('ІХ'ДІ, ОІІІМ-
мің гамагыи ирмітрді,
огімдіктррдің ауру-
ларга клрсы түру
капілстін лрттмрадм.
IVon молшордо осімдіктордің уламуы-
ма іжолоді. Нсгізіисіі күрамі.і мдап.і
ауыр моталдар (кадмий, мышьяк,
гслічі), радиоактииті плрмічіттор м<чі
фтор аркылы яияиды ом>р отрді. іір-
гілгі фогфор жиііауімы дакылдар —
ііотрушка, ииял.
Ка.іиіі
Фосфор торілді.
ііогіліііріі хлорлы калийді опгілгопдо
огімдіите хлордың жииалуы арқылы
калийдің артык молшорі улаиды-
рады. ііргіліі калий жипаушы да-
кылдар — картоп, жүлім, карақү
мык, теплица кокопігтррі.
Фосфор мен калий, әдетте азоттың зиянды әсерін
төмендетеді. Віраң, көи мөлшерде бұл элементтер де
өсімдіктердің жеңіл улануына әкеледі (19-кесте).

19-кесте
Минералдык тынайткыштардын жануарлар мен
адам агзасына эсері
Т ыңпйтцыштар-
дың түрлррі
ІІогізгі осррі
11итраттар (г.удагы ІЗЖЖК — 10 мг/л, азыі^
түлік опімдрріпдр — 1 адамга 500 мг/тоулігіир)
аг-чада митриттрргр дрйііі тоті.ікгылдаііады. ІІитЗ
риттрр лат алмагуды бү.тады, иммупологиилыц Щ
кабілртті томріідртрді, үлналарда оттрііііің жр-И
тіпіруінр окрлрді. Лгқатаида амипдррмрн ирр-
крттргіп кауіпті каііцррогрмдрр — питроламип-
дрр түзоді. Ііалаларда: тахикардия, циамо.% кір-
иіктррдіц түруі, алыіРолдардыц үзілуім туп,і:іа:
ды. Мал імаруаімылыі і.шда: анитамішолдал
оиімділігініц крмуі, сүттр мочрвиііаііың жина-
луы, кобріо қабілстімің томрмдруі, аурушаң
болуі.іиа .жрлім гоқтыраді.і.
Ллоттык
питраттар)
Фогфорлы (гуцрр-фог
фат ііРіт опдагы фтор,
кадмий, ауыр мртал-
Дар)
ргізіиріі фтор арңы.пы. Луыл г.удагы молшо-
ріиің коіі болуы (2 мг/л агтам) адампыц тісі
трріиіц эмаліміц заңымдаиуыма, қан тамырла-
рмиың кабыргагі.піыц гаиыліыіитыгыиыц кр-
муінр іжрлрді. 8 мг/л агтам болса оггрохоін
дролды қүбылыгтарды тугызады.	j
Хлорлы тыцайткыш
тар (хлорлы калий
хлорлы аммопий)
күрамыпда 50 мг/л хлор болатыи суды
майдалапу адам мріі жануарларды улаіщырады. 1
Көитеген тыңайтқыштар, әсіресе құрамында хлор
барлары адам мен жануарларды уландырады.
7.4.	Пестицидтер және оларды қолданудың
экологиялық мэселелері
Пестицидтердің түрлері. Адам үшін ңажетсіз an
заларды жоюга не санын кемітуде қолданылатын
заттарды иестицидтер (лат. ііестис — жуңпалы, №
жетсіз, цедус — өлтіру) деи атайды. Бұл заттардыН

барлығы ксенобмотиктер, ягни тірі ағзалар мен тұтас
аліандагы биосфера үшін бөгде заттар болып табылады.
Пестицидтерге мына ареаараттар жатады: өсімдік-
терді жою үшін қолданылатын — гербицидтер, бу-
нақденелілер — инсектицидтер, саңырауңүлақтар —
фунгицидтер, кенелерге — акарицидтер, балдырлар —
альгицидтер және т.б.
Пестицидтерге сонымен ңатар, агзалардың физио-
логиялың функцияларын өзгертетін немесе оның же-
келенген мүшелеріне әсер ететін заттар да жатады.
Дефолианттар — өсімдіктердің жапырагын түсіретін,
дефлораиттар — өсімдіктердің гүлдерін жою үшін, ре-
леллент — жануарларды ңорқыту үілін, ащшктанттар
- жануарларды өзіне тарту үшін, фумигаиттар —
дезинфекция маңсатында ауыл шаруашылық танаи-
тары немесе шмараттарды түтіндету үшін ңолданылады.
Пестицидтердің топтяры. Соңгы жылдары улы-
лық дәрежесі жогары, бірақ тіршілік иериоды қысңа
иестицидтерге с.үраныс артуда. Пестицидтерге мысалы,
кеңінен танымал ііренарат ДДТ (дихлордифенилтрих-
лорэтан), дильдрин, линдан, альдрин және т.б. жа-
тады. Аталған иреиараттардың зиянды экологиялық
эффектісі — улылығы төмен болғанмен өмір сүру
уақытының үзаң болуы. ДДТ қоршаган ортада он-
даган жыл сақталады (жартылай ыдырау кезеңі
иіамамен 20 жыл).
Пестицидтердің өздерінің өмір сүру уақытының
үзақтылығымен ңатар, агзаларга олардың ыдырау
өнімдерінің де әсерін есеіше алу ңажет. Мүндай пес-
тицидтерге қүрамында ауыр металлдар болатын (қор-
іасын, мышьяк, сынап) іірелараттар жатады. Олардың
органикалың, мысалы сынаиорганикалық (гранозан,
мсркуран) немесе бейорганикалың, мысалы, мьииьякты
(натрий арсенаты, калий арсенаты) табигаты болуы
Мүмкін. Аталган иестицидтерді Б. Небел бірінші
267

буынның иестицидтеріне жатқызады. Олар тұраңты
болуымен (сынапорганикалық — 10 жылга дейін) сц.
аатталады. Олардың ыдырау өнімдері (ауыр металд-Я
дар) өте жогары түрақтылықпен сииатталады. Бүд
заттар тоиырақта, қоректік тізбектерде, олай болса
азық-түлікте жинзлуга ңабілетті.
Пестицидтерді мәдени шаруашылықтың нәтижесі
деи қарастыру керек. Оларды адам қолдан жасаган
жасанды жүйелердө (агроценоз) немесе өздігінен рет-Я
телу механизмдері (гомеостаз) бүзылган табиги эко-
жүйелерде ңолданады. Кейде аестицидтерді түраңты
табиги экожүйелерде табиги даму кезіндегі жекелен-
ген агәалардың шектен тыс көбейііі кетуін басу үніін 1
де иайдаланады. Бүл қүбылыс әсіресе орман эко-
жүйелерікде жиі байқалады.
Ғалымдардың болжамы бойынша пестицидтердің
көмегімен адамның және үй жануарларының шама-Я
мен 30 ауруының алдын алуга 25 млн. адамның
өмірін сақтауға және 1 млрд.-ңа жуық ауруларды
болдырмауга қол жеткізілді.
ІІестицидтерді қолдану толыгынан дерлік мына
ауруларды безгек, кене энцефалиті, туляремия және
т.б. жоюга мүмкіндік берді.
ФАО мәліметтері бойынша дүние жүзінде өс.імдік
аурулары, арамшөитер мен зиянкестерден жыл еайынщ
шамамен әнімнің 35% шыгын болады. Оның ішіндеШ
дамушы елдерде арамшөнтер мен зиянкестерден өнімнің
50%, ал дамыған елдерде шамамен 15% жойылады.
Пестицидтерді қолданудың экологиялық зардап-
тары. Есептеулер ңоршаган ортаіа енгізілген улар- |
дың тек 1% гана, олар қарсы пайдаланатын агзалар- 1
мен тікелей жанасатынын көрсетті. Ал ңалган масса-Щ
сы ңоршаган ортаның әр түрлі звеноларына түседіИ
Олардың әсері ізсіз кетаейді.
268

Ііестицидтердің экологиилық зияндыльиы негізінен
олардың улылыгына, өмір сүру уақытына, жеке
аГзаларга таңдамалы түрде әсер етуіне және ортада
өзгеруіне байланысты болады.
Белгілі ДДТ преііараты ульгракүлгін сәулелердің
зсерінен басңа түрақты және улы көмірсутек-поли-
хлорлы бифенилге (ПХБ) айналады. Бүл заттың ДДТ
тәрізді өмір сүру уаңыты үлкен, қоректік тізбек буын-
дарында жиналады және көбею мүінелерін зақымдайды.
Пестицидтер тірі агзаларга таңдамалы түрде әсер
еткенімен, бүл таңдамалылық салыстырмалы болыи
табылады. Пестицидтердің ішінде тек бір ағзаларды
гана жоятындары жоқ. Олар әеіресе жүйелік жаіынан
жақын агзаларды жояды. Оның үстіне пестицидтердің
қо|:)ектік тізбектегі концентрациясы артады (26-сурет).
Экологиялың жағынан, әсіресе, жылдан-жылга
пестицидтөрді иайдалану көлемікің артуы қауіп ту-
гызыи отыр. Бүл тек өңделетін жерлердің артуымен
гана емес, агзалардың иестицидтерге үйренуімен де
байланысты. Уаңыт өтуіне ңарай бірдей нәтиже алу
үшін пестицидтерді көи қолдану қажет.
Адам қоректену тізбегінің жогары деңгейінен ңо-
ректік заттар алады. Сондыңтан, ііестицидтер мен
олардың туындылары адам агзасыиа жоғары концен-
трленген түрде түседі. Дүние жүзінде жыл сайын
шамамен 500 мың адам иестицидтерден зардап шегеді
Ііестицидтерді қолданудың белгілі бір сатысында
адам өзі зиянкеетердің көбеюін тугызады. Бүган
Жылдам бейімделуден басңа, олардың бәсекелестері
немесе жыртңыштарын жою әсер етеді.
269

1000-nan
жогары
100-1000
балдырлар шаяндар үгақ балыңтар ірі балықтад
20-гурот. Қоректік гізбектегі ДЦТ-нын биолотялык жиналуы
(тшцоитрлрнуі) ((1/1 Алексгеп (іоііыиша)
7.5.	Биологиялық күресу эдістері
Адам үшін қажетсіз түрлердің санын реттеудщ
биологиялык әдістері биология мен экологияны бі-
луді талап етеді. Биологиялық агеит ретінде антагоі
нист-агәалар немесе олардың тіршілік өкілдері, эко-
жүйелерге және алынатын өнімге зиян тигізбейтін кей-
бір заттар мен агротехникалық шаралар қолданылады. 1
Пестицидсіз технологиялар ауыл шаруашылы-
гында кеңінен таральш келеді. Бүл кезде ііестиңид-і
термен қатар минералдың тыңайтқыштар, өсуді жыл-
дамдататын заттар және т.б. қолдану да кемиді. ІІІет
елдерде өнім химиялық қүралдарсыз өсірілетін ша-
руашылыңтарды органикалық фермалар деп атайды.
Мүндай өнімнің багасы жогары болса да, оган деген
сүраныс көп. Бірқатар елдерде (Швеция, Голландия,
Венгрия, Дания және г.б.) улы химикаттарды иайда|
лануды кеміту багдарламалары жүзеге асырылуда.

f A.B. Яблоков (1990) агзадардың санын реттеудід
бцологияльщ және басқа да химияльщ емес шара
дарының жүйесін ұсынды. Мысалы:
1.	Зиянды түрлердің жыртқыштары мен иаразиттері
оларды қолдан өсіру және экожүйеге енгізу. Оларга
қүмырсқалар, і іаразиг-бунакденелілер, ызылдауықтар, қан-
қьіз және т.б. жатады. Дүние жүзінде ңазір шамамен
300-ге жуық аіітагоііист-агеалардың түрлері өсіріледі.
2.	Вирустық және бактериялық иренараттар. Мүн-
дай препараттардың үлесі зиянды түрлермен күресудің
биологиялық қүралдарының шамамен 10% қүрайды.
3.	Поиулиңиига үриақ бермейтін немесе ұрпагына
өміршең емес ңатарлар беретін даралар енгізу. Қазір
осьі генетикалық әдіс кеңінен ңолданылыіі келеді.
АҚШ-та аталыңтарды толық үрыңсыздандыру әдісі
I кеңінен қолданылады. Оларды табиги іюііуляцияларга
еніізеді. ІІІагылысу болғанымен, үрықтану болмайды.
4.	Жануарлардың белгілі бір даму көзеңцерін үзу
немесе қорқыту мен өзіне көңіл аударатын табиги
заттарды қолдану не оларға үқсас заттарды қолдан
жасау. Бүл заттарды ферромондар ден атайды (грек
тілінен аударганда, фереин — ауыстыру, ормон —
ңозу). Әсіресе, ферромондардың бір тобы — жыныс-
тың аттрактанттар кеңінен қолданылып келеді. Бүл
заттар басқа жыныс дараларын өзіне тартатын зат-
тар. Ферромондарды кейде бунақденелілердің жекеле-
ген даму кезеңдеріне кедергі келтіру үшін де қол-
I Данады. Мысалы, ферромондардың біреуі жүлдыз-
Құрттың қуыршаққа айналу кезеңін болдырмайды.
Басқа кезеңдерге де әсер ететін заттар бар.
5.	Трк белгілі бір өсімдік түрлерімен гана ңорек-
теңртін жануарлар. Егер мүндай өсімдік арамшөп
і бо.ка, онда жануарлар оларды жояды да, ауыл
^аруашылың даңылдарына тимейді.
271

1
6.	Табиги иөстицидтер (негізінен инсектицидтер)
Мұндай ирепараттарга темекінің сөлі, үнтагы, ңызан
сарымсақ, түймедагы және т.б. өсімдіктер жатадщ
Қазір биологиялық табигаты бар 800-дей иестицид-
терді ауыстыра алатын заттар бөлініи алынған. 250-
ден аетамы ңолданылуда.
7.	Пестицщтік қасиеті бар физикалық иреиараггар.
Мысалы, бунақденелілермен «диатомды тоиырақиен»
күреоу әдісі белгілі. Бұл диатомды балдырлардан
алынган өте ұсақ шаң. Мұндай шаң бунақденелілер-
дің трахеясын тыныс алу кезінде жауьш қалады.
8.	Белгілі бір зиянкестерге түраңты ңолтүңымдаь-
ды шыгарудың селекциялық әдістері. Мысалы, АҚЩ
ғалымдары тегіс жапыраңты мақта сортын шьнарган.
Ол өсімдікке бунаңденелінің жұмыртқасын бекітуге
мүмкіндік бермейді. Фитофтораіа тұраңты картоитың
тұқымдары шыгарылған. Өкінішке орай өнімділігі
жогары өсімдік тұңымдары зиянкестер мен аурулар-
га түрақтылығы төмен болуымен сииатталады. Агза-
лардың зиянкестер мен ауруларга тұрақтылыгын
арттыруга мүмкіндік беретін гендік инженерия әдіс-
терін қолдану. Адамга қажет агзага қорқыту немесе
улы (иестицидтік) қасиеті бар бөтен гендерді енгізу.
Мысалы, томаттың түрақтылыгын оның геномына знян-
кес бунақденелілердің жұлдызңүрттарі>ін өлтіруге ңабі-
летті ақуыз синтездейтін бактериалдьщ генді енгізу. I
9.	Интеграцияланған әдістер. Химиялық препярат-
тарды ңолдануды мүмкіндігінше кеміте отырып, био-
логиялық, агротехникалың және селекциялық әдістер-
ді үйлесімді түрде қолдану. Бүл әдістер аралык
әдістер больш есеителеді. Одан әрі біртінден толык
химиялық қүралдарсыз шаруашылыңқа өтеді.
Монодақылды өсіріп, тоиырақты өңдеу табигат
үшін бөтен іс-әрекет болыи табылады. МонодақыддЫ
өсіре отырыіі, адам бір уақытта зиянкестер жа
272

шармен күресу мәселесін туғызады. Сондықтан,
лумкіндігінше табиги экожүйелерді модельдеу к.ажет.
Көитүрлі бірлестіктер тек зиянкестер немесе ау-
руларга гана емес, басқа да ңолайсыз факторларга да
түракіы болыи келеді. Академик A.JI. Тахтаджянның
жасаган қорытындысы бойыниіа бор кезеңіндегі гүл-
ді өсімдіктердің жеңіп шыгуы (сіюралы және жа-
лаңаш түқымдыларды) олардың күрделі көптүрлі
бірлес.тіктерді түзу қабілетіне байланысты. Тәжірибе
аралас егіс танаптарының өнімділігінің жогары бола-
тынын көрсетті. Мысалы, бүршақ пен сүлыны бір
танаита өсіру. Картоп пен жүгеріні араластырып
егеді. Картоп ңүмырсқаларды өзіне қаратады да,
жүгері жогары өнім береді. Себебі, кей жагдайда
жүгеріні таза даңылда өсіру мүмкін емес.
Экологиялың әдістердің бірі ландшафттардың опти-
мюациясы. Мысалы, ауыл шаруашылық танаптарын
орман экожүйесімен, орман белдеуімен кезектестіру.
Мундай жагдайда озінің қоректену тізбегінде ауыл
шаруашылық дақьищарының зиянкестерін енгізетін
жануарлар иоиуляциясын саңтауга мүмкіндік болады.
Кей жагдайда eric танаптарының белгілі бір дә-
режеде арамшөптермен ластануына мүмкіндік беру
керек. Бүл оны табиги экожүйеге жақындатады. Со-
нымен қатар арамшөптермен зиянкестер қоректенеді
немесе оларды қорңыту үшін қолданылады. Біраң,
бұл үсынысты байқаи пайдалану керек.
Зиянкестермен (аурулармен және арамшөіітермен)
экологиялык күресу эдістері — ең алдымен эко-
Жүйелердің тіршілік ету зандылықтарын, оларга кіретін
аі^залардық биологиясын терең білуге негізделген.
273

8	- т a p a у
ОРМАН РЕСУРСТАРЫН ПАЙДАЛАНУ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Ормандардың экологиялық жүйе ретіндегі өзіне
тән ерекшеліктері бар. Біріншіден, адамның әсерінен
көп өзгеріске ұшырамаган, табиги күйде сақталган
экожүйелердің бірі; екіншіден, бүл жогары өнімділік-
иен сииатталатын, агаш, детрит, гумус түрінде орга-
никалық зат шогырланган ең қуатты жүйе; үшін-
шідеи, ормандар гірі затңа тән функцияларды ашық
көрсететін күшті орта түзуші және ортаны түрақ-
тандыруиіы фактор; төртіншіден; көитеген жануарлар-
дың мекен ету ортасы; бесіншіден, орман — ша-
руашыЛықтың көіітеген салалары үшін багалы орга-
никалық өнім мен шикізат көзі болып табылады.
Сонымен қатар, орманның санитарлық-гигиеналық ты-
ныгу, стресс жагдайынан қүтылуда, эстетикалың жә-
не экологиялық тәрбие берудегі маңызы зор.
1992 жылы Рио-де-Жанейродагы ПҮҮ-ның конфе-
ренциясында «Ормандарга қатысты мәлімдеме прин-
циитерінде» былай делінген: «Ормандар атмосферага
түсіп, парниктің эффектке әкелетін көміртегі мен с.у-
тегін сіңіретін қойма больш табылады». Дүниежүзілік
форумда мүндай қүжаттың қабылдануы галамдык
экологиялық, экономикалық және әлеуметтік мәселе-
лерді шешудегі ормандардың маңыздылыгын көрсетеді 1
274

8.1.	Планетаның орман қоры. Орманды
пайдалану критерийлері
Дүние жүзіндегі ормандардын, жалііы ауданы
4	млрд/га-дан астам. Жалпы ормандардың ішінен
таза ормандарды жеке бөледі. Оган орманды алаң-
Кайлар, жолдар, шалгындықтар кірмейді. Таза орман-
дар шамамен 3 млрд/га-ды алып жатыр. Бір адамға
есеіітегенде жалпы орманды жерлер шамамен 0,8 га-
дан келеді.
Қүрлыңтың жалііы ауданына ңатысты ормандар
альш жатңан территориялардың аайызбен көрсетілген
шамасын ормандылың ден атайды. Дүние жүзі бойын-
ша бүл көрсеткіш 32,2%-га тең (басқа мәліметтер
бойынша 25%).
Өзінін, тарихында адам шамамен 2/3 орманды
аудандардагы ормандарды жойган. Мүның нәтижесін-
де ормандылық бастапқы 75%-дан қазір 25—30%-ға
дейін кеміген. Ормандарды аудандарының кему иро-
цесі қазір де жалгасуда. Бүл ироцесс троииктік ор-
мандар үіиін өте қауіиті болыи отыр.
Соңгы кезде, әсіресе, шаруашылың қызметтің
әсері тимеген немесе әлсіз болган ормандарды есеііке
алу мен қоргауга көи көңіл бөлінуде.
Аталган территориялардың дүниежүзілік шамасы
20%. Кейбір елдерде бүл шама жоққа дерлік болса,
Еуроііа үшін жалііы ауданы бар болганы 4%.
Дүние жүзінің ормандарында өсімдік массасының
(биомасса) 1,65—1,96 триллион м! (құргақ масса) шо-
ғьірланган. Бүган барлың жер үсті (бүталар, діңдер,
Жаиырактар) және жер асты (тамыр) массасы кіреді.
Агаіи діңінің агашының жалиы массасы шамамен
50%. Ормандарды сиііаттайтын маңызды көрсеткіиі
Ягаштың жылдың өсімі болып табылады.
275

1
8.2.	Ормандардың экологиялық маңызы
Ормандардың экологиялық қызметін багалауда
олардың ңоршаган ортага әсерінің екі түрін атац
көреетуге болады: биоіъохимиялық (Вернадский бойьщ-
ша, тірі заттың бірінші ретті қызметі) және меха-
никалық немесе физикалың (тірі заттың екінші ретті
қызметі). Биогеохимиялық қызмет әр түрлі физиоло-
гиялық процестердің (фотосинтез, минералдың қорек-
тену, транспирация, қоршаган ортага әр түрлі үш-
ңыш заттарды бөліи шыгару және т.б.) жүзеге асуы
арқылы көрінеді. Механикалық ңызметі биомасса,
оның көлемі арңылы, сонымен ңатар альш жатңан
ауданы және негізінен бірлестіктің іші мен одан
тыс территорияда арнайы экоклиматты түзу, ауадагы
затгарды түндыру ңызметі арқылы көрінеді.
Бірінші ңызметі органикалың заттың түзілу жыл-
дамдығына (өнімділік) байланысты. Үзаң өмір сүрегін
агашты өсімдіктер көп мөлшердегі биомассаны түзуге
қабілеттілігіне байланысты, ортага әсер ететін фактор
больш табылады.
Ормандардың көміртегіне катысты қызметі. Ат-
мосферадагы көміртегінің артың мөлшерін шыгару
арқылы иарниктік эффект мәселесін шешуде адамдар
орман экожүйелерінен үміттенеді. 1 т (абсолюттік
қүрғақ салмаң) өсімдік өнімі түзілуі үшін 1,5—1,8 т
кәмірқышңыл газы сіңіріліп, 1,1—1,3 т оттегінің бө-
лініп шыгатыны белгілі. Өнімділігі орташа орманга
есентесеқ 1 га орман жылына 6—7 т көмірңышкыл
газын сіңіріи, 5—6 т оттегін бәліп шығарады.
Ормандардағы көмірңышңыл газынын, орасан көп
мәліиерініқ концентрациясы агаштардың биомассасы-
ның үлкен болуына байланысты. Жер шарынын,
әсімдіктерінде жиналган көміртегінің бүкіл массасы-
276

г
нЬің 92% орман экожүйелерінде жиналган. Қүрлың-
тьщ басқа жүйелерінде көміртегінің тек шамамен
7%, ал мүхиттың өсімдік ағзаларында — 1%-дан
I кемі шоғырланған. Көміртегінің көп мөлшері орман-
I дарДЫҢ өлі органикалық затында (детрит), тонырақ
румусында және орман батиаңтарының торфтық
қабатында еақталган. Сондыңтан, көміртегінің байла-
ньістыру ироцестөрін жылдамдату үшін ормандардың
ауданын кеңейту мен өнімділігін арттыру шаралары
қолга алынуы қажет.
Өкінішке орай қазір жер шарында ормандардың
ауданы мен биомассасының кемуі адамзатты толган-
дырып отыр. Бүл олардың тек көміртектік функция-
сын гана емес, басқа да көптеген функцияларының
орындалуына әсер етеді.
Ормандардың ауа тазартудағы кызметі. Атмос-
ферадагы көміртегі балансына әсер етумен қатар, ор-
мандар ауадагы басқа да бөгде заттарды жоюга қа-
білетті. Ауаны ластаушы заттардан тазарту оларды
сіңіру арқылы да (бірінші ретті), физикалық түн-
дыру (екінші ретті) арқылы да жүзге асырылады.
Өсімдіктердің бірінші ретті ңызметі ластаушы
заттарды, соның ішінде улы заттарды (күкіртті ан-
гидрид (SO-,)) денесінде жинауы арқылы көрінеді.
Улы заттар кейін тоиыраққа түскен жапырақтармен
немесе басқа жолмен агзадан шыгарылады. Мвлімет-
тер бойыниіа 1 кг жапырақ маусымда 50—70 г кү-
кіртті газ, 40—50 і' хлор және 15—20 мг қорғасынды
сіңіре алады. Азоттың қос оксиді және аммоний
түздары түріндегі қосылыстары аз мөлшерде сіңі-
ріледі де, тамырдан тыс үстеме қоректендіру (жаиы-
рақ арқылы'і факторы болып табылады. Бірақ бүл
заттардың артық мөлшері, басқа да ластаушы заттар
тәрізді өсімдіктердің түрақтылыгын төмендетіп, олар-
j Ды уландырады.
277

Екінші ретті кызметімен негізінен иуадагы Г)ӨіІЬ
шектерді тұндыру байланысты. Бұл процесс құргақ
күйде де (ауырлық күшінің әсерінеы), ылгалдД
атмосфералық жауын-шашында немесе су буынД
еріген күйде де жүруі мүмкін. Орман алабындд
орманды емөс жермен салыстырганда ауаны газарту
интенсивтілігі 20—30 есе жогары болады. Ауа жога-
ры дәрежеде шаңданган кезде, 1 га орман жылына
50-60 т шаңды сіңіріп, тұнбага түсіре алады. Танац
ңоргайтын орман белдеуі ауаны тоныраңтың жел
эрозиясының өнімдерінен тазартуында осы эффект
ңолданылады.
Орман шуды кемітеді, дыбыстың таралу қашық-
тыгын төмендетеді.
Өсімдіктердің ластаушыларды нейтралдауы мен
олардың өсімдікгердің тіршілік кызмегіне зиянды
әсер етуі қатар жүреді.
Ормандардың климаттьщ жэне метеорологиялық
ңызметі. Ормандар метеорологиялық факторларга да
әсер етеді. Олар атмосфералық құбылыстарга әсер
ете отырыа, өзіне тән ерекше ортасын түзеді. Ме-
теорологиялық көрсеткіштердің өзгеруі орманнан тыс
жерлерге де таралады. Осы ңасиетіне байланысты
ормандарды тоііырақты, егіс танабын, жолдарды, тұр-
гылықты жерлерді қоргауда иайдаланылады.
Орман мен ашың жерлердегі ауаның темиера-
турасы мен ылгалдыгы арасында айтарлықтай айыр-
машылыңтар жоң. Тек жазда аиіың ауа райы ке-
зінде гана ормандарда 2—5°С төмен болуы мүмкін.
Орташа аліанда жазда орманда 1—2°С гана салңын.
Қыста орманда едәуір жылы болады.
Ормандар күн радиациясына көіі әсер етеді-
Ашық жердегі күн радиациясын 100% деи алсак,
онда орманның жарық сүйгіш өсімдіктер (қарагай,
қайың және т.б.) белдеуіне 10-15%, ал көлеңке;
278

Иуйгіш агаш түрлерінен түратын (шырша, самырсын)
орман белдеуіне тек 3—5% гана жарық түседі.
J Орманда ауа мен топырақтың жогары қабатында
ь,лгалдылық жогары болады. Орман астындагы то-
ьырақтың терең қабаттары болса, шөптесін осімдіктер
бірлестігімен салыстырганада қүрғақ.
Орман озінен алшақ жатқай жерлерге де әсер
етоді. Орман белдеуінің шекаралас жатқан террито-
і рияларға әсер ету дәрежесі ағаштардың биіктігіне,
тыгыздығына байланысты.
Адамдар ерте кездердің өзінде өзен суының және
қүдықтагы судың деңгейінің ормандардың болуына
тәуелді екенін байңаған. Әсірсе, XIX ғасырдың аягы
мен XX гасырдың басында ормандар мен су мә-
селесіне көп көңіл бөліне бастады. Орман грунт
суларын қоректендіреді. Олар беттік су ағысының
көп мөлшерін жор астына өткізеді. Грунт сулары
өзендерді ңоректендіре отырыи, олардагы су деңгейінің
қыс non жазда жоғары болуын ңамтамасыз етеді.
Көктомдо жәно жаздық жауын кезінде әзендерге су
ормансыз жерлерден боттік ағыс бойынша келеді.
Бүл судың топырақ эрозиясының өнімі мен басқа
да агенттермен ластануыма әкеледі.
Ормандардың грунт суларын арттырып, боттік
агыеты кемітуінің негізгі оебобі, ондагы топырақтың
! су өткізгіштігінің жақсы болуына (жабын қабатымен,
тамырлартлмен қопеытылған) жоне оның бетіно ыл-
галдың біртекті түсуіне байланысты.
Ормаидар күшті экожүйе ротінде өздігінен тазару
і мен техногенездің бүзушы күштеріне қарсы түру
қабілетінід жогары болуымен сипатталады.
Орман экожүйелерін ластанған суларды тазарту
Іүшіп де қолданады. Ені 30 м орман белдеуі арқылы
I іткен суда аммоний түздарыныц мөлшорі 5 есе аз,
В02 — 6 еседен астам, (|хх‘(|ю|) мен калий 10 есо кемігеа
I
279

Орман экожүйелері судың бактериалдық жоңе
физикалық қасиеттеріне қолайлы әсер етеді. Erie та-
набынан алынган жауын суының коли-индексі (1 л су-
дагы ішек таяқшасының саны) 18-ге тоц, ал 45 меЛ
лік орман белдеуі арқылы өткенде 9-ға дейің
кеміген. Судың мөлдірлігі 5 еге артқан.
Орман кесілгенде, оның су қоргау және басқа
да ңасиеттері жойылады. Екінші реттік сукцессия
нәтижосінде орман қалпына келее, бүл қасиет те
ңалпына келеді.
Өсімдіктердің тікелей с.у қоймасындагы с.уды та-
зартудагы маңызы зор. Америкада осы мақсатта гиа-
цинттердің бір түрі қолданыладьт. Бізде шахталар
ivren шайынды суларды тазалауда қамыс, рогоза
пайдаланылады.
Антропогенді қысым жагдайында ормандардың
түрақтылыгын сақтау мәселесі. Ормандардың қоршаған
ортаиы тазарту функциясы, олардың зақымдануымен,
түраңтылыгының төмендеуімен, жойылуымен байла-
нысты. Ормандардың зақымдануының жалпы заңцШ
лықтары мен одан қоргау іс-шаралары төмендегідей: 1
1.	Ормандардың зақымдануы күкіртті ангидрид
пррі оның туындыларымен (күкірттің триоксиді,
күкірт қытііқылы) ластанудан болады. Соны-
мен қатар азот тотыңтары, фтор, хлор, фото-
химиялық смог онімдері де айтарлыңтай зиян-
ды әсер етеді.
2.	Улы заттар өсімдіктерге не қүргақ түнбалар
түрінде, не ңышңылдық жауын-шашьшға
айналганда әсер етеді. Ең алдымен ассимиля-
циялаушы аппарат зақымданады (жабын үлиа-
лары, хлорофилл, клеткалық қүрылымдарға
әсер етеді). Сонымен қатар токсиканттар, әсі-
ресе қышқылдық жауын түрінде, әсімдіктердіН
әр түрлі бөліктеріпеіт биогендік жоне басқа да
заттардың оілтілепуі, топыраңтың кышцылда-
280

ауы, тамыр жүйесінің улануы мен бұзылуы
арңылы әсер етеді. Жер асты мүшелеріне ми-
нералдар мен қосылыстардан (саз) токсикант-
тардың әсеріаеа бөлініа шыгатын алюминий
күшті улавдыруаіылық әсер етеді. (Альцгеймер
ауыруы).
3.	Улы заттардың өсімдіктерге әсері баяу (созыл-
малы) улану аемесе күюі түріндегі күшті за-
қымданулар түрінде болуы мүмкін. Ормаадар-
дың жойылуы да баяу (сиректену және то-
лық ыдырау) немес-е бірден (катастрофа) бо-
луы мүмкін.
4.	Улануга және жойылуға көбіне қылқан жа-
иырақты ормандар ұшырайды. Бүл қүбылыс-
тың себебі — үзақ өмір сүретін (5—7 жыл)
ңылқанның улануы. Сондықтан қылқанжапы-
рақты ағаштардын, зақымдануының бірінші
белгілеріне қылңанның өмір сүру уаңытының
кемуі мен ағаштын, қылқандарының санының
кемуі жатады. Түрақты түрлерге көгілдір
шырша жатады. Сондыңтан бүл агашты қала-
ларда жиі өсіреді.
5.	Жалпақ жааырақты агаштардан улы зат-
тардың әсерінен емен, бук және басқа қатты
сүректі агаштар тез зақымданады. Жұмсақ,
жаііырақты агаиітар (қайын) түрақтырақ. Сон-
дықтан қалаларда, өндіріс, орындарының айна-
ласында олар қылқанжаиырақты ормандарды
ауыстырады. Өте күшті ластанган жерлерде
жаііырақты агаштарды жагдай талғамайтын
шөатесін өсімдіктер алмастырады.
6.	Улы заттарга қыналардың сезімталдьаы жога-
ры. Оларды ластааудың индикаторы ретіаде
аайдалааады. Токсакааттар меа көатегеа мәде-
на дақылдар тез зақымдааады (томат, ңанр,
гладиолустар).
281

7.	Ластанган атмооферада агаиіты және көитеген
көііжылдың өсімдіктердің өмір сүру жаоы
қысқарады. Бұл ағзалардың созылмалы уда-
нуына және жасқа байланысты токсиканттарга
деген сезімталдықтың артуына да байланысты.
8.	Адам үіиін жасалған ластаушы заттардьщ
шекті рүқсат етілетін концентрацияеын (ЗЖЖК)
көіітеген өсімдіктерге қолдануга болмайды. Се-
бебі, өсімдік агзасының сезімталдығы жогары. 1
9.	Атмосфераның ластануының ормандарға тигізе-І
тін зиянды әсерін кеміту үшін орманда -
биологиялық іс-шаралар қолданылады. Оларга:
өс-імдіктердің анагұрлым тұрақты түрлері мен
формаларын (экотиитер) анықтау мен иайдалану,
тоііырақтың ңұнарлылыгын арттыру (тыңайт-1
қыштар, суару), фитоценоздарды жылдам жаңар-
ту, жаңа ңолтүқымдарды шығару және т.б.
жатады.
8.3.	Ормандарға рекреациялық қысымның
эсері
«Рекреация» үгымы үйден тыс жерде адамдардыңі
денсаулыгы мен еңбекке жарамдылыгын қаллына кел-І
тіруді сииаттайды. Ренреациялық объокт [ктінде ормаңи
дар мен ормандық ландшафттар кеңінен қолданылады.
Қала түргынына табигат аясында күшін қалііына
келтіру үшін ңала не тыгыз ңоныстанган басқа даі
жерлермен салыстырганда 4—5 есе аз уақыт ңажет екен.
Қала халқының санының артуы мен с/грестік
қүбылыстардың артуы әсерінен адамдар табигатқаі
жаңын болуга талаынады. Осыган байланысты ре-|
креациялың мақсатта қолданылатын ормандардың кө-
лемі де, оларга жасалатын ңысым да артын отыр.
Орман өсіру гылымының жеке бөлімі — рекреЖ
282

циялық орман шаруашьілыгы ңальштасқан. Оның
міндеті - жекеленген экожүйелердің (ормандардың
тииі) рекреациялық багасын анықтау, қысымды рет-
теу іс-шараларын жасау, экожүйелер мен шаруашы-
лыкқа зиянын төмендету.
Рекреациялық ормандарға жасалатын зақымдану-
ларды кеміту үшін арнаулы іс-шаралар жүргізіледі:
1)	ңысымды реттеу. Орманға келетін адамдардың
белгілі бір саны арқылы жүзеге асырылады;
2)	ңысымның теріс. әсерлерін кеміту. Жолдарды
жасау, автокөлік түратын жер, демалатын
орындарды белгілеу;
3)	демалушылар арасында тәрбиелік және түсін-
діру жүмыстарын жүргізу.
8.4.	Тропиктік ормандар мәселесі
Троииктік ормандардың үлесіне қүрлық бетінің
5%-ы немесе барлық ормандардың 20%-ы сәйкес
келеді. Тропиктік ормандарда ңүрлықтың өсімдік
массасының 50%-дан астамы және орман экожүйеле-
рінің биомассасының 60%-ы жиналган. Олардың
жылдың өнімділігі 15—20 т/га (тайга ормандарында
2—3 есе кем) болады. Тропиктік ормандар түрлік
құрамы бойынша ең бай экожүйе. Бүл ормандарда
Жерде тіршілік ететін өсімдіктер мен жануарлардың
түрлерінің 70%-ы мекендейді. Түрлік құрамы бойын-
ша Оңтүстік Америка (негізінен Бразилия), Африка
(негізінен Заир) және Индонезия ормандары түрлік
алуантүрлілігі бойынша да, органикалық заттың
Қоры бойынша да ең бай больш табылады.
Мәліметтер бойынша тромиктік ормандар 12—14
Млн. га/жылына немесе әр минут сайын 20—25 га
Жылдамдықіхен жойылуда.
283

I
9	- т a p a y
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Қазақстанның табиғат жағдайлары алуан түрлі.
Қазаңстан территориясы кең-байтаң жерді альш жа-
тыр, Батыстан Шыгысңа қарай — 2,925 км (Каспий
теңізі мен Орал ойпаттарынан Алтайға дейін). Сол-И
түстіктен Оңтүстікке қарай — 1, 600 км. Батыс 1
Сібір жазығы мен Орал тауларының жоталарынан |
Тянь-НІань таулары мен Қызылқұм шөліне дейін.
Қазақсганның жалііы ауданы (2,7 млн. шаріііы км)
Франциядан бес- есе артық. Бірнеше ландшафтың
белдеулер мен белдеу тармақтары бір-бірін алмасты- I
рады: орманды дала (6%), дала (28%), шөлейт (18%), 1
шөлді (40%). Қазақстанның Оңтүстік және іііыіыс
шекараларын биік таулар көмкеріи жатыр. Қазаңстані
халңы 16 млн.-нан ас.там адамды құрайды. Қазаңс-1
тандагы ңальштасңан экологиялық жағдайды қанагат-И
танарлық деп айта алмаймыз. Қазақстандагы ңазіргі
кездегі эколошялың мәселелерге байланысты бірнеше
экологиялық аймақтарын көрсетуге болады. (27-сурет).
А аймағы — Касішй маңы, мүнай өндіру мені
өңдеу салаларына маманданган облыстар кіреді. БұлЯ
аймаңтағы приоритетті мәселе — табипі ортаның мү-Я
наймен ластануы.
А аймагына Қазақстанның негізгі мұнай өндіру-Я
шілері болып табылатын Атырау және Маңгыстау I
облыстары жатады. Халқының саны 1,47 млн. адам,
немесе халықтың 5%-ынан кем бөлігін құрайды. АлЯ
ұлттың өнімнің іиамамен 16%-ын береді. Каспий I
маңы аймагында мүнайгаз өнеркәсібінің айтарлықтай 1
284

дамуы жосиарланьш огыр. Касішй теңізінің солтүс-
тігінде мұнай қоры — 3—3,5 млрд. тонна және газ-
дың — 2—2,3 м'!. Агымдағы мұнай өндіру барлық
дордың 1% ңұрайды. 1996 жылы елдің мүнай өн-
діру саласын қаржыландыру жүргізілді, жаңын
жылдары одан да артады.
Касиий теңізінде бекіре мекен етеді. Ол ең жо-
гары саііалы уылдырықтың 95%-ын береді де, оның
беретін табысы 10 млн. долларды ңүрайды. Шектен
тыс аулаумен қатар, теңіз суының мүнаймен лас-
тануы оның санын кемітеді. Сондықтан, биокөитүр-
лілікті саңтау мәселесіне көңіл аударылуы керек.
Қазақстанда мүнай өндіру 100 жылдан бері жүр-
гізілін келеді. Ескірген технологияларды қолдану
орасан зор экономикалың шығындар мен қориіаган
ортаның бүзылуына әкелім соқтырды. Тоиыраңтың дег-
радациясы, судың мүнаймен ластануы адамнық ден-
саулығына және экожүйелерге әсер етііі, шөлдену иро-
цестерінің жүруіне, биокөитүрліліктің жойылуына ;же-
леді Тыныс алу жолдарының қабыну аурулары мүнай
өндіретін аудандардагы орташа саны облысиен салыс-
тырғанда жогары. Канцерогенді көмірсутектердің концен-
традияс-ының жогары болуы бүл зонадагы ңатерлі ісік
тен болатын өнімнің басқа аймақтармен салыстырганда
2-4 есе жоғары болуына әкелді. Жас балалардың
өлімі мың адамга шаңқанда 37 адамды құрайды. Бүл
көрсеткіш еліміз бойынша ең жогары көрсеткіш.
Мүнай өндірілген жылдары 5 млн. тоннаға жуық
мүнай төгілген. Бүл грунт ііен беттік судың лас-
тануына, өсімдіктердің жойылуы мен адамның үш-
Кы II1 органикалық қосылыстармен ластануына әкелді.
Жыл сайын шамамен 740 млн. м'! серіктес. газдар
жатады. Бүл тек багалы шикізаттың жойылуына гана
әкелііі соңтырмайды, сонымен ңатар атмосфераның
азот және күкірт тотықтарымен, ііарниктік жан-
байтын көмірсутектермен ластануы мен осы маңдағы
темаератураның жогарылауына әкеледі.
285

ПЕТРОПА&Л
286

В аймағына еліміздің шмгыс облыстары жатады.
Қазаңстан Реснубликасының өнеркәсібі жогары дамы-
}ян аймагы. Ірі түсті және ңара металлургия, энерге-
тикалың комалекс шогырланған. Бүл аймақтагы мә-
селелер — қоршаған ортада өндірістік ңалдыңтардың
жиналуы, урбанизацияланган территориядагы атмо-
сфералық ауаның ластануы, ормандардың деградация-
сы, ерекше қоргауга алынган территориялардың жет-
кіліксіздігі.
В аймагына солтүстік-шыгыс облыстар — Шыгыс
Қазаңстан, Ііавлодар, Қараганды, Аңмола жатады.
Халқының жалиы саны 7 млн.-нан астам. Аймақ
тау-кен өндіру, көмір өнеркәсібі мен жылу энергия-
сын өндіретін орталық больаі табылады. Аймақтың
экономикасында ауыр өнеркәсіп, мүнай өңдеу, азық-
түлік және жеңіл өнеркәсіи маңызды орын алады.
Территорияның бас.ым бөлігін (4 млн.га) ормандар
альш жатыр, бүл бүкіл Қазақстанның орман ресурс-
тарының 50%-ын ңүрайды. Ресурстардың көа бөлігі
Шыгыс Қазақс.тан облысына келеді.
Ертіс — Нүра — Есіл өзендерінің бассейндерінің су
ресурстары — негізгі су көзі.
Ресиубликамыздың астанасы Астана қаласы осы
мәселелр аймағында жатыр. Шыгыс Қазаңстан облы-
сында Семей ядролық іюлигоны орналасқан.
Аймақтьщ экономикасының дамуына ресурстар-
дың күйі әсер етеді. Ертіс және Нүраның өзен бас-
сейндері 4,1 млн. халықты сумен қамтамасыз етеді
Жвне ішкі өнеркәсіптік қажеттілік үшін 1700 Мвт
энергия өндіреді. Яассейнаралық су беруді жосиар-
лау, Ңара Ертістен суды Қытай халық решубли-
касына беру мәселені шиеленістіруі мүмкін.
Тек бір Шыгыс Қазақстан облысында 1,5 млрд.
тонна улы өнерк^сіп. қалдыңтары (елде жиналганның
■)%) сақталган. Олар 32 мың га жерді альш жа-
287

тыр. Бірнеше жыл бұрын Нұра өзенінің суын иай-
далану, 25 жылдан бері сынаптың жиналуы себепті
тоқтатылган. Су түбінде ластану мөлшері 200 мг/кг
құраган.
Ертіс өзеніне жалпы ластану және Шыгыс Қазақсі
тан мен Пашюдардағы керосиннің төгілуі ңауш төндіруда
Өнеркасіптік ңызмет нәтижесінде ауа күкірт то-
тыңтарымен, фенолдармен, формальдегидтермен, қатты
бөлшектермен және ңоргасынмен ластанған.
Семей ядролың іюлигонында 1989 жылга дейін
470 ядро.пық жарылыс жасалып, 300 мың іа тер-
риторияда радиоактивті жауын-шашын түскен.
1997 жылы бағалы қылқанжаиырақты ормандар-
дың үлкен территориясы (елдің ормандарының 10%-;
дан аста мы) өрттер әсерінен жойылды. Бұл био-
алуантүрліліктің кемуіне әкеліп соқтырды.
Эколоі^иялық мәеелелердің халықтың әлеуметтік-j
экономикалық жагдайы мен денсаулыгына әсері орасан
зор: жыл сайын улы ңалдықтардан келетін шыгын
300 млн. доллар, ауаның ластануы — 266 млн. доллар.
Аймақта ңатерлі ісіктермен ауыру деңгейі ең жоғары. ]
С аймағына — оңтүстік аймаңтар жатады. Тұ-
рақты сумен ңамтамасыз етуді ңажет ететін ауыл
шаруашылық багытымен сипатталады. Оңтүстік ау-
дандардагы негізгі экономикалық мәселелер — су ре-
сурстарының жетісаеуі, су көздерінің шайынды су-
лармен ластануы, жайылымдардың деградациясы, та-
биги жәие мәдени ескерткіштердің бұзылуы. С ай-
магына Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және
Қызылорда облыстары жатады. Халық саны шамамен
5	млн, негізгі қызметі — ауыл шаруашылыгы. Ол
сУаРУ үшін Арал және Алакөл-Балқаш бассейнініН
өзендерінің суын пайдаланады. Аймақтың біраз бөліп
ауа райы күрт континенталды шөл аймагында жатыр-1

Ауыл шаруашылығының үлттық өнімдегі үлесі 12%.
{990 жылы мал шаруашылығы ауыл шаруашылығы
онімінің 61%-ын қүраса, ал 1996 жылы бүл көрсеткіш
38%-ға дейін кеміп кеткен. Суармалы жерлер 17 млн га
жерді алып жатыр (Қазақстандағы суармалы жерлердің
70%-ы). Бірақ оның колемі түздану мен өнімділігін
жоғалту нәтижесінде үнемі кеміп келеді.
Аймақтың экологиялық мәселелері негізінен су
ресурстарын тиімсіз пайдаланумен, ластануымен бай-
ланысты. 1990-1996 жылдар аралығында 10 млн
га-дан астам жайылымдық жерлер өнімділігін жоғалтып,
17 млн га егістік жерлер өндірістен шығарылды.
Кеңінен белгілі аймақтық экологиялық мәселе —
Арал теңізі. Арал теңізінің кеуіп қалған түбінен са-
рапшылардың мэліметтері бойынша 50—70 мың тоннадан
астам түз котерілуде. Ауыз судың сапасының нашар-
лығы балалар арасындағы инфекциялық аурулардың
жоғары болуына әкеліп соқтыруда.
Су ресурстарын тиімсіз пайдалану, Қытайға судың
көптеп берілуіне байланысты Балқаш коліне де Арал
тағдыры тууы мүмкін. Қазір су ресурстарына деген
қажеттілік 50% ғана орындалып отыр.
Аймақтың әлеуметтік жоне экономикалық дамуы
экологиялық моселелермен тығыз байланысты. Ха-
лықтың ішкі жоне сыртқы миграциясы байқалуда.
Халықтың ауруға шалдығу деңгейі соңғы жылдарда 2—3
есе артқан. Халықтың осуі мыңға шаққанда 15,3-ке кем-
іген. Балалар өлімінің деңгейі мыңға шаққанда 30,4
Қүрайды. Негізгі себеп — суға байланысты аурулар. Эк-
стремалды жағдайлар аймақтың әлеуметтік-экономика-
лық дамуына кедергі келтіреді.
Қазақстандағы қоршаған ортаның жағдайы тура-
лы ақпараттарды сараптай және қорытындылай келе

улттық деңгейде ең алдымен шешуді талаи ететіц
маңызды экологиялық мәселелерге мыналар жатадыі 1
1)	су ресурстарының таіішылығы;
2)	жайылымдар мен егіс танаіітарының азуы;
3)	урбанизацияланган территориялардың атмосфе-
ралың ауасының ластануы;
4)	мұнай өндіретін аймақтардагы қоршаган орта-
ның ластануы;
5)	қоршаған ортаның өндірістік және түрмыстық
ңалдықтармен ластануы;
6)	ормандар мен ерекше ңоргауга алынған тер-
риториялардың жетісиеуі;
7)	с.у қорларының шайынды сулармен ластануы;
8)	радиациялық ластану.
9.1. Қазақстандағы радиациялық жағдай
Қазіргі кезеңнің өзекті мәселелерінің бірі — ра-
диациялық ластану больш ңальш отыр. Радиоактивті
ластанумен күресу тек алдын алу сипатында гана
болады. Себебі табиш ортаның мұндай ластануын
нейтралдайтын биологиялық ыдырату әдістері де,
басңа да механизмдері де жоқ. Ңоректік тізбек
бойынша тарала отырьш (өс.імдіктерден жануарларға)
радиоактивті заттар азық-түлік өнімдерімен бірге
адам агзасына түсііі, адам денсаулығына зиянды
мөлшерге дейін жиналуы мүмкін.
Қазаңстан территориясында ңуатты ядролың сы-
нақтардың ең көп мөлшері жасалды. Семей полиго-
нында 1949-дан 1989 жылга дейін 470 ядро.іық
жарылыс, оның 90-ы ауада, 354-і жер астында және
26-ы жер бетінде жүргізілген.
290

га жері азган. Сонымен ңатар көтерілген тұзды
ціаңның агындары 300 шақырымға, ара қашықтыгы
500 шақырымга дейін таралыи жатыр. Республика-
мызда 20 млрд. тоннадан астам өндіріс және тұрмыс
калдықтары жиналыи қалган. Жыл сайын 14 млн.
куб м. тұрмыстың және 700 млн. тонна өнеркәсіитік
калдықтар, олардың ішінде 84 млн. тонна уландыр-
сьіііі т.б. жиналады. Сонымен қатар зауыт, фабрика-
лар өңдеген рудаларын өндіріс ңалдықтарынын, 1—18
үйіндісі жалпы көлемі 56 млн. текше метрді алын
жатыр, радиоактивті фоны 35 мкр/сагаттан 3000
мкр/сагатқа жетііі, халық денсаулыгын бұзуда.
Ңазақстанда АЭС ңұрылысын салу туралы әң-
гіме, сонау Кеңес Одағы тұсында жиі қозгалатын.
1995 жылы бұл мәселе Үкімет басқармасында ңайта
қаралыіі, Оңтүстік Қазақстан облысында Шардара АЭС-
ін салу көзделген-ді. Ғалым-мамандардың айтуынша,
тәуелсіз, егеменді ел ретінде, әлемдік өркениеттің бір
бөлігі саналатын Қазақстанда атом электр станциясы-
ның болуы қажет. Тііхті, Балқаш көлінің жагасында
«Үлкен» атты елді мекенде салынады деген әңгіме-
нің ұшы шыгьш жатыр. Біраң, арнайы жұмыс. жос-
иары жасальш, мамандар іріктелмеген. АЭС-тің қор-
шаган ортаны ластайтыны, өзен, көлдердің жагас.ын-
да оалуга болмайтыны тагы дәлелденіа отыр. Шетел-
дерде, мәселен, Францияда электр энергиясының 90
иайызын АЭС өндіргенмен, есесіне адам өміріне
қауіпсіздігі жан-жақты қаралган. Демек, АЭС ңұры-
лысын салмай-ақ, электр энергиясын өндірудің бас-
Қаша көздерін қарастыру қажет. Бұган қосымша бас
Қосуга қатысушылар жалгыз түйін — Қазаңстан қазір
АЭС салуға дайын емес деген қорытынды жасады.

9.2. Қазақстанның су ресурстары
Қазақстанның су артериялары шамамен 85 мьщ
өзендерден құралган. Ең ірі су көздеріне: Ертіс, ЕсіЯ
Іле, Сырдария, Жайық, Шу, Талас, Асса өзендері
жатады. Соңгы жылдары бірңатар көлдер жүйесініц
кебуі байқалып отыр. Вұл өзендер агысының шектен
тыс. реттелуі мен олардың деңгейінің табиги ауытқу-
ларына байланысты болып отыр. Экологиялық жағы-
нан ең ңолайсыз жағдайда Қазақстанның басты су
артериясы — Ертіс өзені ңалын отыр. Оның сулары
жоғары дәрежеде ауыр металдармен ластанган. Не-
гізгі ластаушы заттар — мыс, шайынды сулармен
бірге келіи түседі.
Су ңоймалары мен бассейіннің су агыстарына
түсетін негізгі ластаушыларга иондық агыс (28 мың
тоннадан астам 1994 және 1995 ж. шамамен 23 мың
тоннага жуық), азотты органикалың қосылыстар (1Я мың
тоннага жуық), фогфор қосылыстары (1994 жылы 1,3
мың тоннадан астам, 1995 жылы 800 тонна), цинк
(42,6 және 24,9 т 1995) жатады.
' Табиғи суларды ластайтын негізгі химиялық эле-
менттердің барлыгы дерлік су ортасына өнеркәсіи
орындарының шайынды суларымен келін түседі.
Каспий аймағының эколоіиялык жағдайы. Бүл
ауданның экологиялық жагдайы Касішй теңізінің
деңгейінің көтерілуіне және жагалаулық теңіз экожүйе-
с.інің ант[юіюі'рнді әсерге ұшырауына байланысты бо-
лады. Еалымдардың болжамдары бойынша теңіз ден,-
гейінің көтерілуі жагалаульщ сызықтың 24(Х)—27(Х) км
үзарыи, су астында қалган жерлерге тагы да 1,2—2,2
млн. га ңосылуына әкелуі мүмкін.
Су астында қалу қауиі әсіресе Касішйдің Сол-Я
түстік және Солтүстік-ІІІыгыс жагалауындагы мұнай
296

Олар Қазақстан территориясының біраз бөлігінің
радиациялық ластануына әкелді. Шыгыс Қазаңстан
түргындары Хиросима-Нагасаки мен Чернобыльдан
кейінгі ең үлкен иондаушы сәулелену дозасын ал-
ган. Радиациялық әсерге байланысты туған аурулар
туралы мәліметтер 1989 жылга дейін қүпия саңталып
келді. Ресми емес көздердің мәліметтеріне сүйенсек
лейкомиядан қайтыс болгандар саны ондаган мың
адамды қүрайды.
Қазақстан торриториясында радиациялың ластану
себепторіне мыналар жатады: Семей ядролық полиго
нында жасалган жарылыстардың салдары, радиоак-
тивті материалдарды пайдаланатын атомдық өнеркәсіп
орындары, галамдық жауындар, халық гиаруашылық
моселелррін шошу мақсатында жасалган жер асты
ядролық жарылыстар, табиги радиоактивтілік, радио-
активті қалдықтар.
Семей ядролық полигоны. 1995 жылы ПІыгыс
Қазақстан облысының Орталық бөлігіндегі жүргізіл-
ген аэрограмма, спектрографиялық суреттер жер бо-
тіндегі цезий — 137 активтілігі 65—100 мкр/саг. бол-
ганын көрсетті (ңос. 3).
Кейбір жерлерде 120—500 мкр/саг. байқалган. Зайсан
көлінің Оңтүстік Батыс жагалауында цезий 137 ра-
диациялық фоиы 120—150 мкр/саг. қүраган.
Бүрын жүргізілген ядролық жарылыстар табиги
сулардың, трк ядролық полигон зонасында гана
емес, оган жақын жатқан территорияларда да қа-
лыптасуына теріс әсер отеді. Стропций-90 ең көп
мөлшері Сарыөзек жылгасы мен Мүржық тауының
I етегінде «Мүржық» және «Дегелоң» аймагында бай-
Қалған. а және [3 белсенділіктің жогары деңгейі Се-
мей облысының Қайнар селосында, Абыралы колхо-
зындагы барлық дорлік қүдық суларында анықталган.
291

Сонымен қатар, Семей қаласынан оңтүстікке қарай
Тарбагатай маңында су алмасу белсенді жүретің
аймаңта — а және Р белсенділік салыстырмалы түрД
төмен болган.
Хальщ шаруашылык мәселелерін шешу мақса-
тындағы жер асты ядрольщ жарылыстар. 1995 жыдға
дейін Қазақс.тан территориясында әскери полигондар-
дан тыс 32 жер асты ядролық жарылыстары жа-
салған. Олар әр түрлі халың шаруашылық міндртте-і
рін шешу үшін, соның ішінде жер қыртысын сейс-
микалың зерттеулер, Касішй маңы ойиатында түзды
мүнараларда жер асты кеңістіктерін жасау үшін
жүргізілген. Қазіргі уақытңа дейін бүл территория-
лардагы жер асты суларының ластану дәрежесі жә-
не мониторингі бойынша ешқандай жұмыстар
жүргізілмеген.
Радиоактивті материалдарды пайдаланатын атом-
дьщ кэсіпорындар. Қазаңстан территорияеының тех-
ногенді ңызмет әсерінен радиоактивті ластануы ураяі
өндіру кен орындарымен, ядролың зерттеу және энер-
гетикалық қүрылғылар, іюлиметалдық, мүнай және
газ кен орындарындағы өндіру және өңдеу жүмыс-
тарымен байланысты. Вүл жүмыстар уран-радий жә-
не торий ңатарының элемеыттерінің әсерінен радиоак-
тивтіліктің жогары болуымен сиіхатталады. Ресиубли-
камызда 80000-нан астам иондаушы сәулелер көзін
иайдаланатын 800-ден астам кәсіиорындар жүмыс
істейді. Олардың жалиы белсенділігі 250 мық кю-
риден астам. Аталған иондаушы сәулелер көздерінін,
жалпы санынан, шамамен 20000 (80 мың кюри) өн-
дірістен шығарылыи, көмілуі қажет.
Зерттеулер нәтижесінде Шыгыс Қазақстан обльД
сында 1995 жылы бірқатар аномалиялар анықталганіі
«Үлбій комбинатыны ң өнеркәсіитік территориясындаі
292

I
15 радиоактивті ластану учаскелері табылыа, оның
13-і жойылды. Маңгыстау облысында Иранға жөнел-
[ тілетін металл қалдықтарыиың радиоактивті ластануы
анықталды. Жамбыл облысында «Нодорос» АҚ-да
1995 жылы ылғал өлшегіштің нейтронды сәулелену
көзі жоғалған. Кәсіиорында комиссия құрыльш, бұл
деағдайдың себеіітерін анықтау мақсатында тергеу
жұмыстары жүргізілуде. Солтүстік Қазақстан облысьі-
ның территориясында Смирнов поселкесінің элева
торынан қуаты 200-3000 мкр/саг. иондаушы сәуле-
лер шығаратын ңұралдар табылған. ГІавлодар облы-
сының құрылыс кәсіиорындарында кейбір құрылыс
материалдарының түрлерінің радиациялың саиа сер-
тификаты жоң. Қарағанды облысында кәсіиорындар
иондаушы сәулелердің көздерінде кезінде жоюға ар-
■налған ариборлары мен ашіаратураларымен қамтама-
сыз етілмеген. Семей облысында кедендік баңылау
жүйесімен бірлесе отырьш жүргізілген тексеру нәти-
жесінде Қазақстан территориясынан сыртқа радиоактивті
ластанган сым кабельдерінің шығарылуының 3 фак-
тісі тіркелген.
Ғаламдьщ жауындар. 1995 жыл бойында цезий -
137 концентрациясы айына 0—0,42 Бк/кв м шама-
сында ауытқиды. Ал жалпы [3 — белсенділік айына
0,4-0,9 Нк/кв м өзгереді. Бұл республика халқына
ңауіи тугызбайды. Ауадагы радиоактивті азрозольдер-
[ дің мөлшері рұңсат етілетін мөлшерден артық емес.
Радиоактивті қалдьщтар. Қазаңстан территория-
сының табиги радиоактивтілігі оны құрайтын мете-
I Іеологиялық әртектіліктің түзілуімен генетикалық бай-
ланысты, сонымен қатар уран, радий мен торий қа-
тарының элементтерімен және космостың сәулелену-
мен байланысты. Табиги радиояктинтік фон әр түрлі
I болуы мүмкін: Ірі су қоймаларының акваторияларында
293

(Каспий, Арал теңіздері, Балқаш көлі) 6—8 мкр/Саг
болса. граниттік массадан түратын территорияЛ
50—60 мкр/car. қүрайды.
Магмалық жыныстар жер бетіне шыгыи жататың
табиги радиоактивті фон 18—22 мкр/саг, ал күи»і
қазіргі түнбалық түзілістердің табиги радиациялым
фоны 10—18 мкр/саг. қүрайды.
Космостық сәулелердің жалпы табиғи радиа-
циялық фондагы үлесі 3—8 мкр/саг. 1995 жылы зерт-
теулер нотижесінде Көкшетау облысының Арықба-
лық және Сарытүбек мекен-жайларындагы * барлық
гимараттарда радиоактивті газ радонның жогары кон-
центрациясы анықталган. Мысалы, Арықбалық село-
сында екі балалар баңшасы жабылган (радонның
концентрациясы 4000 Бк/куб. м-re жеткен, қалыпты
мөлшері 200 Бк/куб. м.).
Елімізде үкіметтік емес экологиялық үйымдардың
ңызметіп саяси, құқықтың негізде дамытуга да ко-
лайлы жагдайлар жасалуда. «Қоршаған ортаны ңор-
гау туралы», «Экологиялың сараптау туралы» заңдар-
да жүртіш>ілықтың қатысу ережесі, ақпарат туралы
негіздер қаланган. Республикамызда 200-ден аса үкі-
метттік емес үйымдар қоршаган ортаны қоргау, эко-
логиялық білім беру, радиациялығ< қауіпсіздік, эколо-
гиялық агарту сияқты багыттарда жүмыс істейді.
Қалала()дагы ауаиыц ластануы, жордің тозуы мен
шолейттенуі, ондірістік және түрмыстық ңалдыктар-
дың көбеюі, жор асты және жор үсті су көздерінің
ластануы, Ертіс, Жайық, Талас, Сырдария, Іле, Шу
өзендорііііц ластанган сулары негізгі экологиялық мә-
селелер болып отыр. Ауаның ластануы 15 ңалада
нормадан асып кеткен, Өскемрн, Лснинагор, Алматы,
Ақтебо, Атырау, Ақтау, Теміртау, Шымкент, Тараі
Ііетропавл, Қараганды т.б. бүрынгыга қараганда қазір
үлкон деңгейде болып отыр. Арал өңіріыің 59,6 мли-
294

■дария өзендері теңізге жетиеген. Барлық су суар-
малы жерлерге жұмсалды.
Арал теңізі табиги температура реттеуші ретінде
ауа райына үнемі әсер етііі отырады. Теңіздің қо-
лайлы әсері 300—400 км ара қашықтықта байқалды
9үл Хорезм облысында маңта өсірудің ең солтүстік
I белдеуін жасауға мүмкіндік берді. Қазір ауа райы-
нын континенталдылыгы артты. Кң салқын айдың
орташа айлың температурасы 1,5—2°С-ға төмендесе,
маусымда 2"С-га артқан. Ауа райының қаталдыгы
Арал теңізінің тартылуына байланысты одан да қатал-
| дана бе[>едІ Аязсыз кезеңнің 170-180 күнге қысңаруы
мақта өсіруді қиындатады (мақтаның өсуіне 2(Х)—220
күн оң температура қажет). Бұрын өзен суының
Ішнералдыгы 03-0,5 г/л болса, қазір ол 25 г/л жеткен.
Судың саиасының наіиарлауы мен оның жетіс-
иеуі өсімдіктер жабынына ерекше әсер етті. Багалы
орман, қамыс, өнімді жайылымдар мен шалгындық-
тар жойыла бастады. Олар сортаң жерлерге айнал-
ган. 50 көл кеуіи кеткен. Сырдария грунт сулары-
ның деңгейі төмендеи кеткен.
Балңаш көлінің экологиялық мэселелері. Агын-
сыз Балқаш көлі Қараганды (Жезңазган), Жамбыл,
Алматы (Талдыңорган) облыстарымен шектм‘іп жатьц).
70-жылдарда көлдің ауданы жылдың жауын-иіашын
мөлшеріне байланысты 17-ден 22 мың км2 дейін
ауытқыи отырған. Көлдің ұзындыгы 605 км, ені
иіыгыс бөлігінде 9—19 км, ал батысында 74 км-ге
дейін жетеді. Шыгыс жагында Балқаш Алакөл көл-
дер жүйесімен, батыс бөлігі Бетпақдала шөлімен, ал
оңтүстік және оңтүстік-шығыс жагы ІІІу-Іле және
Іле Алатауымен шектесіи жатыр. Сонымен ңатар,
Балқаш бассейніне Жоңгар және Күнгей Алатауы,
Қалыңтау, Нарат, Боро-Хоро да кіреді. Балңаілтың
суынын, көлемі — 112 км!, ең үлкен терендігі — 6 м.
199

Көлдің батыс бөлігіне Іле өзені, шығыс бөлігіне —
шагын өзендер Қаратал, Ақсу, Леіісі келіп қүяды.
Балңаш — жартылай тұщы көл. Сарыесік түбегі
Балқашты батыс және шыгыс бөліктерге бөледі. Батыс
бөлігіндегі су ірі Іле өзенінің келііі құюына байла-
нысты тұщы болган. Ол көлге жылдық су мөлшері-
нің 78,2% береді. Балқаштың шыгыс, бөлігіне келіц
құятын шагын өзендердің барлыгы қазір толыгымец I
дерлік с.уаруга және шаруашылың қажеттіліктерге I
жұмсалады. Тек көктеміі су тасңыны кезінде жәнеЯ
мұздықтардың еруі кезінде ғанк осы судың бір
бөлігі өзендермен Балқашқа келіп түседі.
Географтар бүл жерді Балқашқа келіи қүятын 1
Іле, Шу, Аңсу, Қаратал, Jleiici, Тентек, Көксу өзен-1
деріне байланысты Жетісу деи аталған.
1967 жылы Іле өзенінде Қаншагай ГЭС-і салын-Я
ды, ал 1970 жылы ірі Қаишагай су қоймасы іскеЯ
ңосылды. Шілік өзенін бөгеу нәтижесінде БартогайШ
су қоймасы жасалды. Балқаш көлінің бассейнініңі
өзендерінен 1965—1986 жылдар аралыгында алынатыні
судың мөлшері 4,8-ден 5,6 км!/жылына артқан. Соң-Я
гы онжылдықта Балқаш көлінің деңгейі екі метрдені
астам төмендеп, су бетінің ауданы 4,7 мың куг кеміген. 1
Көлдің түіцы бөлігіндегі судың минералдылыгы ар-|
тып келеді (1,2-ден 1,9 г/л, ал Балқаш қаласы маңындаі
2,2-ден 2,3 г/л дейін). Судың минералдылыгы, өндірісі
орындары мен коммуналдық шаруашылықтың шайын-1
ды сулары, суармалы жерлердің қайтымды-дренажі
суларының келіи түсуінің артуы нәтижесінде сумені
қамтамасыз ету, адамдардың демалу жагдайлары на-|
шарлаи, аурулар саны артьш отыр. Бүкіл жагалаудаі
шөлдену ироңесі басталуы көлдің жагасындағы ңа-|
мыстар жойылып бара жатыр.
Балқаштагы су деңгейінің төмендеуі нәтижесінде |
андатра өсіру кәсіишілігі ңүлдырап* кетті. БагалЫІ
іЗалықтар аулау жылына 40 мыңнан 8 мың цент-|
300

нерге дейін кеміген. Өзен жагалауларындагы тогайлы
ормандар жойыла бастады.
Балқаштагы экологиялық жагдай тек Балңаш
көлін саңтаіі қалу ғана емес, бүкіл Балқаш-Іле
аймагының келешегін ойлауды талап етеді. Экология
заңдарын білу, қала мен өндіріс орындарының тиім-
ді тыгыздыгын анықтау Оңтүстік Қазақстандагы үш
ірі облыстардың келешегін қамтамасыз ететін экология-
лық теііе-тендікті қалиына келтіруге мүмкіндік береді.
Кіші өзендерді корғау мэселесі. Ресиубликамызда
8643 түрақты және уаңытша су агыстары белгілі.
Олардың жалиы үзындыгы 123 мың км. Қазақстан-
ның өзендерінің ерекшелігі олардың біртекті тарал-
мауында. Жер бетіндегі су дорына әсіресе, Орталың
және Батыс Қазақстан кедей. Республикамыздың
бүкіл жазық территориялары сирек өзен торымен
сииатталады. Ойыл жоне Нүра бассейнінде ол бар
болғаны км2-ге шақңанда 0,13—0,022 км. Шөлейт
және шөлді аудандарда өзендер жоқ деуге болады.
Қалың өзен торы Тянь-ІІІань, Жоңгар Алатауы мен
Кенді Алтайдың таулы және тау етегіндегі аудан-
дарында түзілген. Бірақ, осы таудың сулы өзендері-
нің өзін суаруга иайдалануга байланысты халық
тұщы судың таіішылыгын сезіи отыр. Бүл респуб-
лика халңынан суды ысыраасыз иайдалану мен
қоргау қажеттілігі туралы ойлануды талаи етеді.
Кіші өзендер кіші деіі аталганмен, олардың эко-
логия түргысынан алгандағы маңызы үлкен. Себебі,
ірі өзендердің жагдайы кіші өзендерге байланыс-ты.
Олар қан тамырлары тәрізді бүкіл Қазақстан терри-
ториясын торлаи жатыр.
Реснубдика өзендерінің көіі бөлігі Касиий, Арал
теңіздерінің, Балңаш және Теңіз көлдерінің түйың
іиікі бассейндеріне, тек Обь—Ертіс, Есіл және Тобыл
өзендерінің бассейні гана Солтүстік Мүзды мүхитына
барьш қүяды.
301

9.3.	Қазақсган Республикасының орман коры
жэне оны найдалану мэселесі
Қазақстан территориясының 3,8%-ы орманды жер-
лер алыи жатыр. «Қазаңстан—2030» стратегиясынца
бұл көрсеткішті 5,1%-ке дейін көтеру жосиарланган. J
1997 жылы республикамыздың орман қорының
территориясында 2257 орман өрттері орын алган. Бұл
өрттердің 70%-ы отты дұрыс иайдаланбау себеііті
орын алган.
Өрт 4 млн. м-ге жуық ағашты жойган. Ірі ор-
ман өрттері ІІІыгыс Қазаңстан, Павлодар, Ақмола,
Қараганды, Алматы облыстарында болган.
50 мың га орман алқабында зиянкеетер мен ау-
рулар анықталган. Р]ң ірі орманды территориялар
Шыгыс Қазақстан, Қостанай, Батыс Қазаңотан, ІІавлодар,
Аңмола облыстарында анықталган. 1997 жылы орман
заңын бұзушыларға ңарсы 500 іс тіркелген.
Кдзақгтан Ресиубликасының орман және аңшылық
шаруашылыгының комитеті Республикадагы ормандарды
мемлекеттік ес^ике алу жұмыстарын жүргізуде.
1997 жылы Түркияның Анталия қалас.ында ор-
ман шаруашылыгы бойынша Дүниежүзілік конгрессі
өткен. Оган 146 елдің іиіінде Қазақстан да қатысты.
Қазаңстанның Солтүстігіндегі өзен жагалай өскен
ормандары мен Оңтүстігіндегі тогайлары да жеке-
жеке алаитар болып есептеледі.
Орманды далалы алқаиңа — Қазақстанның сол-Я
түстігіндегі шоқ болыи өсетін ңайыңды ормандары
жатады. Олардың жалиы көлемі 700 мың гектар. Бұл
ормандарда өсетін агаш тұқымының көбі ңайыңнан
қүралады. Одан басңа мүнда терек, ал бұталардан I
түрлі талдар, қарақаттар, дала шиесі, мойыл, ит-
мұрын, тобылгы кездеседі.
302

'
кен орындарына төніп отыр. Су астында қалу қауні
төніи отырған 43 мұнай кен орындарының 32-сі
Дтырау, ал 11-і Маңгыстау облысында орналасқан.
Касиий теңізі дүние жүзіндегі бекіре тәрізді ба-
лыңтардың ең ірі мекен ету ортасы болыи табыла-
дьі. Сондықтан Касиий мәселесі тек мемдекетаралық
қана емес, галамдың мәселе болып табылады. Кас-
иийдің биологиялық алуантүрлілігін сақтау бүкіл
әлемдік қауымдастықтың жүмысы. 1995 ж. Тегеранда
Каспий маңындагы мемлекеттердің өкілдерінің кезде-
суі өтті. Бұл кездесудің мақсаты Каспий аймагының
экологиялық түрақтылығы мен оның ресурстарын
найдалануды басқару концеициясын жасау болып
табылады. Бірақ кез келген экологиялың багдарлама-
ның іс жүзіне асуына, оның ірі мүнай-газды аймақ
ретінде маңызының артуы күрделендіреді.
Арял теңізінің экологиялык мэселелері. 60-жыл^
дардан бастап Арал теңізінің ауданы кеми бастайды.
Суды ауыл шаруашылың дақылдарын суару үшін
ңолдану Тянь-Шань тауларымен агып келетін табиги
су ағысын 90%-дан астам ңысқартып жіберді. Геңіз
ауданы 2,6 млн. га-га кеміа, өзінің 60% көлемін
жогалтты. Судың деңгейі 12-дек 2 м-ге түсіп кетті,
түздылыгы 2 еседен астам артты. Күн сайын 200
тонна түз бен қүм желмен 300 км ара қашыңтың-
қа таралады. ІПөлдену, топырақтьщ түздануы, өсім-
діктер мен жануарлар дүниесінің кедейлөнуі, климат-
тың өзгеруі одан әрі жалгасуда. Халыңтың денсау-
лыгы күрт төмендеп кетті.
Арал аймагының экологиялық жагдайы экономи-
канын, дәстүрлі багыттарының дамуының мүмкін
болмауына әкеліи, бірқатар әлеуметтік және саяси
мәселелерді тугызады.
Қоршаган ортаны бүза отырьш, кез келген қа-
зіргі замангы қогам өзінің болашагын жояды. Бола-
297

шақ ұрііаңтардың дамуы үшін экологиялың тұрақ.
тылыңты сақтаіі қалу қажет. Экологиялық тұраңты
болашақты саңтау үшін табиги ортаның жагдайьщ
бақылаа, өнеркәсііітік қалдықтарды нормалау мен
алдын алу, қалдықсыз және ресурстарды тиімді аай-
даланатын технологияларды жасаи, іске қосу керек. 1
Аралды саңтап қалу мүмкін бе? 30 жылдьщ
ішінде Арал теңізі 640 км’’ судан айрылды, судың
түздылыгы 26—27 г/литрге (бүрын 11—12) жетті. Су-
дың деңгейі 13 метрге төмендеіі, су жағалаудан
жүздеген километрге шегінді. Кеуіи қалған теңіз
түбінен құмды-түзды дауылдар көтерілуде.
Арал теңізі Орта Азияның шөлді белдеуінде ор-
наласқан. Көлемі бойынша Арал дүние жүзінде ішкі
су қоймаларының ішінде төртінші орында болган.
Теңіз Түран ойііатында орналасңан. Қарақүм жә-
не Қызылңүм шөлдері Аралды оңтүстік және шыгыс
жагынан ңоршаіі жатыр. Судың орташа көлемі -
шамамен 1000 км'!. Тереңдігі 20—25 м., ең үлкен
тереңдігі — 67 м. Жаздагы орташа темііература 24—
26°С, қыста — 7-13,5()С. Жылдық жауын-шашын
мөлшері шамамен 100 мм.
Арал теңізінің су балансы бүрын жауын-шашын-
мен — 5,9 км'!, өзен агысымен — 54,8 км! ңамтама-
сыз етілііі отырды. Орташа булану — 60,7 км,!.
Теңіз деңгейінің маусымдық ауытқуы — 25 см, ал
гас.ырлың — 3 м-ден артиаган. Дүние жүзінің ірі гау
жүйелері бүл орасан үлкен аумақтың өзендерінің
сулылығын қамтамасыз еткен. Аралдың су балансын
Орта Азияның ірі өзендері — Амударіш мен Сырда{)ия
үстаи түрган.
60-жылдардан бастаіі суармалы жерлердің кеңеюі-
не байланысты Арал теңізіне келетін өзендердің суы
күрт кеміи кеткен: 1970 жылы 35,2 км!, ал 19Я
жылы — 10 км'!. 1986 жылы Амудария мен Сыр'

Далалы алқаита — қайыңды шоқтардың оңтүс-
тігін алыи жатңан қарагайлы ормандар өседі. Олар
ертеде Орал мен Алтай аралығын тұтастырыи жат-
қан. Жергілікті халықтың өртеп, кесіи, мал багуы-
ның салдарынан кеміи кеткен.
Торғай ойпатында өсетін қарагайлы ормандардың
көлемі 21,5 мың гектар. Мұнда 4 орман шаруа-
щылыгы — Арақарагай, Бурабай, Семиозер, Басаман
және Наурызым қорыгы ұйымдастырылған. Бұл
ормандарда қарагайдан басңа ңайың, тобылгы, ит-
мүрын, долана, шие, ңараңат өседі.
ЦІөлді алаиқа — Қазаңстанның бүкіл оңтүстігі,
орталығы мен батысының көи жері кіреді. Мұнда
ақ сексеуіл мен қара сексеуіл өседі және ңоянс.үйек,
жыңғыл, жүзгін, шеркез, қандым кедеседі. Агаш
тұңымдарынан тогайларда көбіне жиде мен тораңгы,
а.і бүталардан әр түрлі тал, жыңғыл, шеңгел,
шырғанаң, зерек өседі.
АлтайЧ^әуір тау алабы — теңіз деңгейінен 600—
25(Ю метр биіктік аралығында өсіп-өнетін ормандар-
ды қамтиды. Мұнда багалы қылқан жаиырақты
ңарағай, шырша, самырсын сияңты ағаш тұңымдары
көіі тараган. Самырсынды орман Кенді Алтайдың ең
жоғаргы белдеуінің 31 мың гекгар жерін альш жа-
тыр. Қарагайлы орман Алтай мен Сәуір қойнауы-
ныд 371 мың гектарын алыи жатыр.
Солтүстік Тянь-Шань тауы алабына — Іле Ала-
тауы, Күнгей Алатауы, Жоңгар Алатауы мен Кетпен,
Нарын жоталарының агаштары кіреді. Төменгі бел-
Деуінде көбіне түрлі бұталар мен жалпақ жаиы-
рақгы агаштар өседі. Олардың көбі — жеміс-жидекті,
алма, өрік, жаңгақ, қараңат.
Батыс Тянь-Шань таулы алабына — Талас Ала-
тауы, Қаратау мен Өгем жотасындағы агаштар кі-
Реді. Ііүл аймаң жеміс-жидекке өте бай. Мүнда
303

1
Қазақстанньщ басқа жерлерінде кездеспейтін алщаИ
сияңты багалы бұталар түрі өседі.
Барлың таулы жерлердегі ормандардың топырақ
иен су қоргауга тигізетін әсері көи. Олардың арқа- ,
сында тау бөктерлерінің шымы қалпында сақталыц,
су агысы біркелкі мөлшерде реттеліи отырады.
Қазақстандағы орманның жалпы көлемі Қазорман
жобасынын, мәліметі бойынша 1998 жылы 24568,2
мың гектар болды.
Соңгы жылдары саланы ңаржыландырудың қыс- |
қаруы, орманды күтіи үстаудың нашар үйымдасты-
рылуы нәтижесінде орман шаруашылыгының жаг- 1
дайы күрт төмендеи кетті. 1997 жылдың 10 айында
ірі өрттен 170 мың гектардан ас.там орман өртенді.
Мысалы, Баянауыл үлттық багының ерекше қорга-Я
латын территориясының 12,1 гектары жаньш кетті.
Бақылау қызметінің қысқаруынан және қазіргі j
техниканың көитеген орман ңоргау кәсіпорындарында
іс жүзінде жоқтыгынан зиянкестер ошагы мен ор-
ман аурулары көбейіи барады.
Орманның азыи-тозуы антроиогендік және табши
факторлардан туындайды. Мысалы, Қызылкүм іиөлейт
даласын суаруга Сырдариядан су алуга байланысты
жер асты суларының деңгейі төмендеп, бұталы ataiu
өсімдіктерінің жагдайы нашарлады, бұл жер сексеуіл
өсіруге жарамсыз больш қалды. Малды жөнсіз багу- 1
дан шөлейттегі орман едәуір зардап шекті. Далалық
орман, ең алдымен аса бағалы қарагайлы орман ке- і
суден таусылган. Өзендердің реттеліп тежелуінен жэ*1
не өрттен тоіай қатты азыи-тозып кетті. Оның ішін-
де сирек кездесетін биагеоценоз — тораңгы да тау-
сылыи бітті. Сондықтан Шардара ауданында сонгы
онжылдықта осы түңымның 30%-ын маңызы шама-І
лы шеңгел тобы ауыстырган. Жогары табиги таулы
304

жердегі ерекшелігіне ңарай тау орманы өрттен көи
зардаи шекті.
Ресиублика ормандарында ңалыіітасқан экология-
лық нашар ахуал және тозу ііроцестері орман ре-
сурстарын сақтаіі, ұтымды аайдалану жөнінде шұгыл
және кесімді шараларды ңабылдауды талаіі етеді.
1993 жылы қабылданган жаңа Орман кодексі
Қазаңстан Реснубликасының құңықтық және эколо-
гиялық жағынан орманды ңоргауга, шаруашылықты
ұтымды жүргізуге ынталандыруды белгілі шамада
арттырды.
Халық шаруашылың маңызы бойынша Қазаңстан
ормандарын 3 тоиқа бөлуге болады. Бірінші топқа
жататын ормандар 18,7 млн. га альш жатыр. Бү-
ларга егістік ңоргауға алынган, топыраң қоргау, су
қорғауга арналган орман алқантары, қалалар мен
өндіріс орындарының айналасындагы, курорттық ор-
мандар, өзендер, тас жол, темір жол жиегіндегі және
мемлекеттік ңорықтардың ормандары жатады. Бұл
ормандарды кесуге тыйым салынган. Тек күтііі бап-
тау, тазалық және орманды ңалиына келтіру кезін-
дегі кесулер гана жүріізіледі. 1-тоақа жататын ор-
мандарды қоргауда, оларды тиімді аайдалану мен
өсірудің мақызы зор.
Ңазакстан ормандарының басым көишілігі осьі 1-
тоііқа жатады. Бүган жататындар: Тянь-ІІІаньнің таулы
ормандары, Ертіс маңындагы таспалы бор, Қазақстан
Қатаарлы өдкееінің қарагайлы-ңайыңды ормандары,
Солтүстік Қазақстанның қайыңды ормандары, тогай-
лар мен сексеуіл ормандары.
Екінші топқа су ңоргауга алынган ормандар, аз
°рманды, орташа орманды жерлердің ормандары жа-
тады. Бүл жерлерде интенсивті шаруашылың жүргі-
зіледі. Бірақ, ағашты кесу мөлшері жылдық өсімге
211-3/17
305

сәйкес анықталады. Қазаңстанда бұл тоиқа 591 мьц
га жерді алыи жатңан Шыгыс Қазаңстан обльІ
сының жерлері жатады.
Үшінші топқа орманды жерлерде орналасқаң
барлық ормандар кіреді. Бұл жерлерде өндірістік ор-‘
ман дайындау жұмыстары жүргізіледі. Ресиублика-
мызда оларга Кенді Алтайдың таулы ормандары,
Шығыс Қазақстан облысында — 1,5 млн. га жерді
алыи жатңан ормандар кіреді. Сексеуілдің үлесіне
барлың ормандардың территорияеының 50% сәйкес
келгенмен, олардағы агаш ңоры бар болганы 2,1%
ғана. Бағалы қылңанжааырақты ормандар Алтай мен
Тянь-Шаньде, Ертіс маңындағы тасиалы бор мен
Қазаңстанның ңатаарлы өлкесінде өседі.
Агаш қоры мен көлемі бойынша ІІІығыс Қазақс-
танның қылңанжапыраңты ормандары бірініпі орында.
Олар самырсын, шырша, кедр агаштарынан тұрады.
Екінші орында шоқ қарагайлы ормандар, үшінші
орында — Тянь-Шань шыршасынан тұратын таулы
ормандар тұр.
Орман шаруашылығының гылыми-зерттеу институ-
тының есштеулері бойынша І^азаңстанның облыстарын-
да болашақ ңорганыштық ормандар отыргызу қажет. .
Солтүстік Қазаңстан облысында ормандарды егістік
жерлердің көлемінен 1,6%-га жеткізу, Павлодар - 4,0%,
Ақмола — 3,8%, А ктобе — 3,9% жеткізу жобаланган.
Егістік қоргайтын ормандардың көлемін солтүстік
және батыс облыстарда 3,3%-га дейін көтеру керек. 1
Оңтүстіктің с.уармалы егістік жерлері мен оңтүс-
тік шыгыста орман белдеуіне 3,5% жер берілуі қа-
жет. Қазақстанның орташа егістік қорғауга арналган
орман белдеуін 3%-ға дейін жеткізу көзделіп отыр.
Қазіргі кездегі табиги және жасанды ормандар 3,6%
құрайды. Ресиубликаның жалиы ормандылығын ша-
мамен 6—7%-ға дейін жеткізу жосиарланыи отыр
306

Бұл экологиялық түрғыдан негізделген. Ресиублика-
ның ормандылыгын тек белгілі бір экологиялың
шектеулі мөлшерде және бұрын орман өскен жер-
лерде жүргізу ңажет.
Барлық нәрсенің өз орны болады: су көа жер-
лерде — орман мен шалғындың, қүргақ жерлерде —
даланың шөіітесін өсімдіктері басым. Далалы жер-
лерде орман отыргызу тәжірибесі оның тиімсіз еке-
нін көрсетті. Бұл агаштар 15—20 жас.қа жеткенде
өздігінен кеуіа кетеді. Олай болса, адам экология
заңдарын таньш білуі, дүрыс пайдалануы мүмкін,
біраң ешкім бүл заңды өзгерте алмайды. Әлі де
болса Қазаңстанның ормандарының экологиясы толың
зерттелмеген. Болашаңтагы орман өс.іру мен қалііына
келтіруге экологиялық тұргыдан қарау керек.
9.4.	Қазақстанның қазіргі кездегі климатының
өзгеру мәселелері
1992	жылы қабылданган Климаттың өзгеруі ту-
ралы БҮҮ Халықаралық Рамалың конвенциясы дү-
ние жүзі мемлекеттерінің алдына климаттыц жылы-
нуы мен оның зиянды зардаитарын болдырмау мәсе-
лелерін қойды. Климаттың өзгеруі туралы конвенция
адамзат назарын төтеншө бүзылуларға аударын отыр.
Олар еқ алдымен иланетаның атмосферасымен өзара
әрекеттесетін және атмосферадан тарайтын күн энер-
гиясының жолын өзгертеді. Осының нәтижесінде
ғаламдық климаттың өзгеру ңаупі туьш отыр. Бұдан
туындайтын негізгі салдар — жер бетінің орташа
темііературасының көтерілуі және ауа райының кең
ауңымды аймақтарда өзгеруі, т.б. эффектілер болуы
мүмкін.
307

Үкіметаралық климаттың өзгеруі мәселесімен ай
налысатын тоіітың сараашыларының мәліметтері бойьЯ
ша өнеркәоіитік даму басталганга дейін 1850 жылмең
салыстырганда, қазіргі уақытқа дейін ғаламдың тем-
иература 0,5°С-га көтерілген.
Болашақта темиератураның көтерілуінің адамзатқа
және қоршаған ортага әсері туралы болжамдар жа-
сау ңиын, себебі ғаламдық климат жүйесі өте күр-
делі. Онын, құбылыстары атмосфера өзгерісімен бай-
ланысты гана емес, мұхиттагы ироцестермен, крио-
сферамен, геосферамен және биосферамен қатынаста
болады. Ж‘ер бетіндегі климаттың әр түрлі бөліктері
өзара күрделі қарым-ңатынастардагы өзгерістер нәти-
жесінде климат табиги өзгерістерге үшырайды. Бүл
мәселе қазіргі уақытқа дейін жеткілікті дәрежеде
зерттелмеген.
Қазақстанның климаттың жагдайлары үшін БҮҮ-
ның Рамалық конвенциясында көтерілген климаттың
өзгеруі туралы мәселе гана өзекті болып қоймай,
шөлдену процесі мен биоалуантүрлілікті сақтау ту-
ралы конвенциясында көтерілген мәселелер де өзекті
больш табылады.
І^азақстанның географиялық орналасуы оның кли-
матының ңатаң континенталды және қүргақ болуы-
ның басты себебі больш табылады. Республика тер-
риториясының 50%-дан астам бөлігін шөл және
шөлейт ландшафт зоналары алыіі жатыр. Сондыңтан,
сумен қамтамасыз ету мәселесі ресііубликамыздың эко-
номикасының өзекті мәселелерінің бірі болып табылады.
Табигат ресурстарының, тың және тыңайган жер-
лердің кең алңабының игерілуі, өзен суларының
егістікті суаруга, жайылымдыңтар мен шабындыңтар-
ды суландыруға, электр энергиясын өндіруге жүмсау
нәтижесіндегі зор антропогенді қысым Арал мәселесі
мен Қазақстанның жалиы су реоурстарының кемуіне

зкелііі соқты. Егістік жерлерді өңдеудің төмен техно-
логиясы және жайылымдықтардың шамадан тыс
цайдаланылуы, ауа мен судың ластануы, тоиыраңтың
цестицидтермен ластануы, топырақтың және табиги
есімдік жамылғыларының көіітеген жерлерде азуына
Ькеліп соқтырды.
Қазақстан климатын бақылау оның жылдан
даылга кұргақтануын анықтады. Жалпы территория-
ның барлың жерлерінде жер бетіндегі ауа ңабаты-
ның орташа айлық темиературасының өсуі байқал-
ган. Өткен 100 жылда орташа жылдың температура-
ның өсуі әрбір 10 жыл сайын 0,1°С-га артыи отыр-
ган (немесе әрбір 100 жылға шаққанда 1°С-дан асады).
Антропогенді ыңпалдың әсерінен шөлейт ланд-
шафттар шөлге айнальш ңоймай, ресаубликаның негізгі
жері дала зонасы да шөлге айналыіі келе жатыр.
Зерттеушілердің болжамдары бойынша республи-
каның 30%-га жуың жерінде су ресурстарының ке-
муі мүмкін.
Темиератураның артуы тау мұздыңтарының ке-
муіне әкеледі. Іле Алатауында соңғы 35 жыл ішін-
де мұздану ароцесі 30%-га немесе әр жылга шақ-
қанда 1%-га кеміген. Мұздықтардың көлемінің кемуі,
мұздың жүйесіндегі су қорының да азаюына әкеледі.
Мұздықтардың еруі үлкен мұздық көлдердің пайда
болуына әкеледі. Ал бұл көлдердің тасуы сел жүру
ңауиін тугызады. Таулардың мұз қорының кемуі
таулар мен тау бөктерінің микроклиматының құргақ-
шылық багытында өзгеруіне, ал ол өсімдік жамыл-
ғысы мен жануарлар тіршілігінің қалыптасқан жаг-
дайларыньщ өзгеруіне әкеледі.
Климаттың ғаламдық жылынуының салдарынан
туган мәселелер алдымыздагы екі-үш ұрііаққа зиян-
Ды әсерін тигізбесе де, бұл мәселе ойлануды талаи
етеді. Ғаламдық жылынуга қарсы жүргізілетін саясат
309

айтарлықтай қаржы жүмсауды қажет етеді. Егер
парникті газдардың ауамен араласуын қысқартатьін
шараларды дер кезінде қолданатын болса, онда кли-
маттың өзгеруінің нәтижесінде туатын шығын да
мұндай қатерлі, қайтымсыз болмас еді.
9.5.	Қазақстандағы демографиялық жағдайдың
кейбір мәселелері
Қазақстан реснубликасының экология және таби-
гат ресурстары министрлігінің экологиялық аңіхарат-
тық бюллетенінің мәліметгеріне (1998 жыл, 1 ква[)тал)
сүйене отырьш, 1997 жылдагы Қазақстандагы демо-
графиялық жагдайга тоқталайық.
Статистикалық комитет ііен стратегиялың жосііар-
лау мен реформалау Агентігінің сараптамасы бойын-
ша 1998 жылдың 1 қаңтарында Қазақстан халқының
саны 15671,8 мың адам, оның ішінде 8642,6 (55%) -
қала түргындары, 7029,2 мың адам (45%) ауыл
түргындары қүрайды. Қазақстан Ресиубликасының
территориясының көлемі — 2724,9 мың шаршы кяло-
метр Халыңтың тыгыздыгы 1 км2 — орташа 5,8 адам. |
Қазақстанда халық санының түрақты кемуі
сақталыи отыр. Қазақстандықтардың жалиы саны
1987	жылы 1,2%-га кеміген.
Халың санының аргуы тек 3 облыста — Атырау
(64%), Қызылордада (1%) және Оңтүсгік Қазаңстанда
(0,4%) байңалган.
Халық санының кемуі туылгандар санының ке-
муі мен мигранттардың санының артуына байла-
нысты больаі отыр.

5 жылдағы жалиы туылу коэффициенті әр 1000
адамга 19,1-ден 14,7 төмендеген. Осының нәтижесінде
табиги өсім 2,1 есе кеміді.
1997 жылы туылудың кемуі барлың аймаңгарда
байқалды, ал Орталық Шыгыс, кейбір Солтүстік об-
лыстарда және Алматы қаласында депомуляция бай-
қалыи отыр. Ягни өлгендердің саны тугандардан артық,
1995	жылдың маусым айынан бастаи өлім
деңгейінің біртіндеп төмендеуі байңалган. 1997 жылы
өлгендер саны 1995 жылмен салыстырганда 8,4 мың
адамга немесе 5%-ға кеміи, 160,2 мың адамды ңұра-
ган. Оның ішінде барлық өлгендердің ер адамдар —
55,5%, әйелдер 45,5% құраган.
1997 жылы өлімнің кемуі 3 облыстан басқа
Атырау, Маңгыстау (1,5%) Жамбыл (0,1%) террито-
рияларда байқалган. Жеке аймақтарда өлім деңгейі ор-
таша ресиубликалық деңгейден жогары: Шыгыс Қазақ-
стан (12,5 иромилле), Қараганды (12^ иромилле), Солтүс-
тік Қазақстан (11,7 ііромилле) Алматы (11,5 промилле).
Өлімнің негізгі себебін ңан айналу жүйесінің ау-
рулары қүрайды (47,7%). Қайгылы оңигалар, улану
мен жараңаттардан (13,5%) және тыныс алу мү-
шелерінің ауруларынан кайтыс болгандар (8%) ңү-
райды. 1996 жылмен салыстырсанда жүңііалы және
паразиттік аурулардан 17%, ал туберкулезден 5%-ке
өлім саны аргқан.
Соңгы 5 жылда жас балалардың өлімі төмендеіі,
1993	жылмен салыстырганда 3,9 промиллеге төмен-
Деп, 1997 жылы 1 жасқа дейінгі 1000 адамға 24,2
өлген балалар саны сәйкес келген.
Өмірінің бірінші жылында балалар өлімінің көр-
ткіштерінің жоіары болуы Маңгыстау (40,96 ііро-

милле), Жамбыл (30,41) Қызылорда (29,13) облыста-
рында байңалып отыр. Жаңадан туылган балалардың
өлімінің жогары болуы әсіресе шараналың кезеңге
(жүктіліктің 28-ші аитасы, босану кезінде және ал-
ғашқы 7 күнде), тыныс алу аурулары мен алгашңы
ііайда болган ауытқымаларға (аномалия) байланысты
больш отыр.
Мемлекетаральщ көші-ңон айналымында (көшіц
келген және көшііі кеткен) Кэзаңстанда соңіы 5 жыл-
да 1997,5 мың адам қатысты. Алыс шет елдерден де
көшііі келгендер 25 мьщ адам, алыс шет елдеріе
көшіп кеткендер 440,4 мың адам, жақын шет ел-
дерден көшіп келгендер саны 319,8 мың, көшіи кет-
кендер 1212,3 мың адамды құраган.
Ресліубликадан тыс жерлерге көшін кету, өндірісі
жақсы дамыған облыстарда байқальш отыр: Солтүс-
тік Қазақстан (51,3 мың адам), Қостанай (39,5 мың),
Ақмола (34,4 мың адам) Ресиублика ішілік террито-
риялың миграцияда 1997 жылы негізінен мына тер-
риториялар таңдалган Ақмола, Алматы, Маңгыстау
Петропавл облыстары мен Алматы қаласы.
Елдің демографиялық жагдайьша мигранттардың
жастың және білім деңгейлері ерекше әсер етеді.
Жалиы алганда ресиублика бойыніла ецбекке жа-
рамды жастагы әрбір көшіп кеткен адамга орташа
білімі барлар 6 адамнан, орташа арнайы — 8, жогары
және аяқталган жогары — 7 адамнан сәйкес келеді.

1О-тарау
БИОЛОГИЯЛЫҚ АЛУАНТҮРЛІЛІК. ЕРЕКШЕ
ҚОРҒАУҒА АЛЫНҒАН ТЕРРИТОРИЯЛАР
ІОЛ. Биологиялық алуантүрлілік және оны
сақтау
Техносфераның биосфераға жасайтын қысымының
ең маңызды көрінісі — табиги экожүйелердің кедей-
ленуі, ягни биоал уантүрліліктің кемуі больш табылады.
Биоалуантүрлілік тек маңызды шаруашылық ре-
сурсы can а емес, ол биосфераның тіршілік етуінің
шарты болып табылады.
Рио-де-Жанейрода өткен (1992 ж.) БҮҮ конферен-
циясында қабылданган үш арнайы Мәлімдемелер мен
Конвенциялардың екеуі биологиялық ресурстар мен
биологиялың алуантүрлілікті сақтаусыз турақты даму
мүмкін емес екенін көрсетті.
Қазір адамның азың-түлігі ретінде қолдануга бо
латын бірнеше мың түрлөр белгілі. Бірақ іс жүзінде
өсімдіктер мен жануарлардың 200-250-ден асаайтын
түрлері пайдаланады. Ауылшаруашылық өнімдерінің
басым көпшілігін 12-15 өсімдік береді.
Жабайы турлер — табши экожүйелерден алына-
тын багалы өнім көзі және әсіресе, ауылшаруаілы-
лық жануарлары мен өсімдіктерінің жаңа қолтүқым-
Дары мен іріктемелерін тыгаруда маңызы зор.
1960—1970 жылдардагы «Жасыл революция», жо-
гары өнімді және ауруларга төзімді дәнді даңылдар-
Дьщ жаңа іріктемелерін жасауда жабайы түрлерді,
^ысалы Түркиядан әкелінген бидай иіыгарумен байла-
ньісты. Тек Азия елдершің азінде гана «Жасыл рево-
313

люция» нәтижесінде бидай өндіру 2 миллиард ;ідь|
лорга, күріиі - 1,5 милдиард АҚІІІ долларына артқаці
Жабайы түрлер - дәрі-дәрмектердің маңызды көзі.
Кдзіргі кезде осы мақсатта шамамен 5 мың есімдіктер-
дің түрлері қолданылады. Олардың жалиы багасы 40
миллиард доллар. Шиііалы қасиеттері бар өсімдіктердЫ
көіітеген түрлері әлі медицинада қолданылмай келеді.
Биоалуантүрлілік - адамзатты шексіз үзақ уақыт
энергетикалық, техникалық және басқа ресургтармен
қамтамасыз етудің жалгыз көзі.
Биоалуантүрлілік экожүйелердегі байланыстардың
голың болуыньщ іларты және негізгі факторы бола
отырыи, оның ең маңызды қасиеті — түрақтылыңты
ңамтамасыз етеді. Негұрлым экожүйенің деңгейі
жогары болса, согұрлым оны қүрайтын элементтердің
көіішілігі олардын, алуан түрлілігін қамтамасыз етеді.
Элементарлық (іс жүзінде бөлінбейтін) экожүйелердің
көитүрлілігі ең алдымен олардың түрлік құрамымен
анықталады, ал ірі экожүйелер үшін алуан түрлі-
ліктің артуында оларга кіретін кіші деңгейдегі эко-
жүйелердің маңызы артады.
Мысалы, галамдық экожүйе ретінде биосфераның
алуантүрлілігі, олай болса оның түрақгылыгы және
т.б. қасиеттері түрлердің, іюиуляциялар мен экожүйе-
лердің санына гана емес, тіршілік ету орталарына,
[юльеф формаларына, климаттың тиіііне, табигат бел-
деулеріне, геохимиялық аймаңтар, ландшафттар және
басқа да қүрылымдық бірліктердің орекшелікгеріне
де байлан ысты.
Қараиайым жүйелердің тіршілігін сақтау үшін
көп энергия жүмсау қажет. Мысалы, қышқылдыК
жаңбырлардың әсерінен тіршілігі жойылган су қой-
масы сырттан табиғи күйге келтіретін энергия жұм-
салмаса қалдықтардың ңоймасына айналады.
314

Биосфераның геологиялық тарихының барысында
онда тіршілік ететін агзалардың түрлерінің саны
түрақты болмаган. Әрбір түр белгілі бір уаңыт қана
емір сүреді. Шамамен 10—30 млн. жыл. Түрлердің
іиіінде өмірі өте қысңа (бірнеше мың) және ұзақ
өмір сүретін түрлер - «тірі қазбалар» да бар. Мысалы,
мүктер өзгермеген қалнында шамамен 500 млн. жыл
(силур дәуірінен бері), жалаңаш түңымды агаш —
гинкго дәуірінен бері 150 млн. жыл тіршілік етіп ке-
леді Жануарлардың ішінен тірі туатын балық лати-
мерияны атауга болады. Ол 60 млн. жыл бұрын
жойылыи кеткен деп есеіітелііі келді. Бірақ 1938 жылы
Комор аралдарының маңынан табылган.
Жалиы алганда жердің геологиялық тарихында
бір түрлер жойылыи, басқалар олардың орнын ба-
сыи отырган. Биосфераның жасы ұлғайган сайын
түрлердің саны да артыи отырады.
Адамның геологиялық күшке айналуынан бас.таіі
жеке түрлердің жойылу жылдамдығы эволюциялық
табиги ңұбылысііен салыстыруга келмейтін жыл-
дамдықпен жүре бастады. Бұл процесс бір багытта
жүрді, сондықтан түрлердің жойылуы оган қарама-
қарсы басқа жаңа түрлермен комиенсацияланбайды.
Егер ертеректе бір түр орташа алганда 2(ХЮ жылда
жойылыи отырса, соңгы 300 жылда әр 10 жыл сайын
жойылып отыр. 1600 жьищан бастаіі омыртқалы жа-
нуарлардың 173 түрі (109 қүстар және 64 сүтқорек-
тілер) және өсімдіктердің 20 түрі жойылыи кетті
II.	Ревелль мен Ч. Ревелльдің (1994) болжамы
бойынша алдағы 20 жылда миллионга жуық түрлер
Жойылыи кетуі мүмкін, олардың көіішілігі троииктік
ормандарды мекендеушілер.
Түрлердің санының күрт төмендеуі мен түрлер-
дің жойылу себеитері алуан түрлі. Көбінесе олар
мекен ету ортасының өзгеруі немесе бұзылуымен
315

1
байланысты. Омыртқалы жануарларға қатысты алсақ
бүл факторга түрлердің жойылуының 60% жагдай-
лары сәйкес келеді. Екінші орында шектен тыс пай-
далану (30-35%), содан кейінгі орында азың қоры-
ның кемуі (4%), зиянкестерді жою (3%) және
кездейсоң жемтік (2%) түр.
ІТІектен тыс пайдалану қандай да бір кәсіптік
маңызы бар жануарлар үшін қауіпті, 1983 жылы тек
қана тіс сүйектері үшін гана 80 мың (барлың са- j
нының 8%) африка иілдері жойылды. Түрлердің
жойылуындағы маңызды себептердің бірі олардың
интродукцияланган, ягни с.ырттан әкелінген түрлері-
мен бәсекелестікке қабілетсіз болуы. Мүндай ңүбы-
лыстарга шектелген территорияларда, аралдарда тіршілік
ететін түрлер өте сезімтал болыіі келеді.
Түрлррдің алуантүрлігінің кемуінің әсіресе екі
салдары ерекше назар аударуды ңажет етеді.
Біріншіден, бір түрдің жойылуы, әдетте онымен
қоректік немесе басңа да байланыстармен тығыз
байланысты, бірнеше түрдің тіршілік әрекетін бүзуга
әкеліп соңтырады.
Екіншідвн, қандай да бір түрді толық жоюдың
ңажеті жоң. Олардың саны белгілі бір шамадан тө-
мендеа кетсе, олар ңайта қалаына келе алмайды. Трі
омыртқалы жануарлар үшін шекті деңгей 500—100
дара, үсақ омыртқалылар үшін шамамен 10 мың дара,
омыртқаоыздар үшін шамамен 50 мың дара, өсім-
діктер үиіін бірнеше мың дара. Адам ңызметінің нә-
тижесінде агзалардың жойылуына кейбір мысалдар
келтірейік.
1988	жылы Солтүстік теңізінде түлендердің жойы-
луы байңалды. Болжамдар бойынша, мұның себебін
табигаттагы теие-теңдіктің бүзылуынан іздеу керек:
теңіз суларының биогенді элементтермен байытылуьі
алтын балдырлардың күрт артыіі кетуіне әкелдь|

Осының нәтижесінде судагы оттегінің мөлшері кеміп
кеткен (өлген балдырлардың ыдырауының нәтижесінде),
ал мұның өзі түлендердің өліміне әкеліп соңтырган.
Көіітеген жануарлар автомобиль жолдарында өледі.
Автомобилист 10 мың км жүрііі өткенде 1,5 млн.-га
дауық бунақденелілердің дараларын жояды. Транс-
ііорт дөңгелегінің астында жылына 6 млн. баңалар,
120 мың қояндар, 100 мың кірііілер өледі.
Ішкі су ңоймаларының ластануы, түздылыгының,
қышқылдыгының артуы нәтижесінде көіітеген жа-
нуарларга жойылу ңауііі төнііі отыр. Ертеде бай ба-
лык шаруашылыгымен ерекшеленетін Арал теңізі іс
жүзінде бағалылығынан айырылды. Азов және Касиий
теңіздерінде балың өндіру 10-12 есе кеміл кеткен.
Эсіресе, бекіре тәрізділердің саны шектен тыс аулау
мен браконьерлік себебінен күрт төмендеген. Сонымен
қатар, судың улануы, оттегінің кемуі, қышқылдық
жаңбырлардьщ әсерінен бекіре тәрізді балыңтардың
аурулары 1980 жылдардан бері кең етек алыіі отыр.
Адамның барлың ірі ауқымды іоәрекеті биоло-
гиялық алуантүрліліктің кемуіне әкеледі. Осының
нэтижесінде бүкіл табиги белдеулердің де жойылу
фактілері белгілі. Адам рельефті, өзен арналарын өз-
гертеді, батііаңтарды ңүргатады, белгілі бір өзіне қа-
жетті ағаш түрлерінен тұратын багалы ормандарды
ғана өсіреді.
Түрлердің толық жойылуының нәтижелері өте
ауыр. Жекеленген экожүйелердің түрлік алуантүр-
іілігінің кемуін басқа экожүйелерден әкелу арқылы
қалиына келтіруге мүмкіндік болса, ал толық жойыл-
ган түр жүйе ретінде биосфера үшін ңайтымсыз.
Экологиялық мәселелерді және биологиялық алуан-
түрлілікті сақтаудың бір жолы — Қызыл кітап.
Табигат ресурстары мен табигатты қоргаудың Халы-
Қаралың одагы (МСОГІ) бүкіл иланетаның Қызыл
^ітабын қүрастырган.
317

Қызыл кітапқа сирек және жойылу қауиі төніц
отырган агзалар енгізілген. Қызыл кітап — қауіитУ
жаршысы. Ңызыл кітанқа енген түрдің шамамен са-
нының кему себебі, таралу территориясы (ареал) кор-
ғау үшін орындалатын іс-шаралар және т.б. мэді-
меттер көрсетіледі. Қызыл кітаиңа енген барлың түр-
лерді бірнеше категорияларга бөледі: жойылу ңаулі
төніи тұрган түрлер (арнайы қатал қоргау шаралары
қажет), кеміи келе жатңан (тіршілігін сақтау үшін
саны жеткілікті, біраң жылдам кеміп келе жатңані
сирек (жойылу қауиі жоң, бірақ саны аз немесе
шектелген территорияларда гана кездеседі), анықтал-
маган (қамңорлыққа алуга негіз бар, бірақ олар
туралы мәліметтер аз).
Қызыл кітаитағы түрлердің тізімі үнемі өзгеріп
отырады. Қалпына келтірілген түрлер тізімнен шыга-
рылады. Ал тізім басңа тіршілік күйі иашарлаган
түрлермен толықтырылады.
Қазақстанның кызыл кітабы. Өркениеттің дамуы
Жердің табигат байлықтарының кемуін шекті дәре-
жеге дейін кемітеді. 1948 жылы Халықаралың табигат
қоргау және табигат ресурстарының Одагының (ХТҢО)
ңұрылуына әкелді. Бұл Одаңтың мәліметтері бойын-
ша 16(Ю жылдан 1973 жыл аралығында Жер бетінен
сүтңоректілердің 63 түрі және құстардың 94 түрі
жойыльш кеткен. ХГҢО-ның ұсынысымен Қызыл кі-
тап ұйымдастырылды. Қызыл кітапңа енгізілген түр
территориясында мекендейтін әрбір мемлекет адамзат
алдында оны сақтаи ңалуга жауааты.
Қызыл кітантың бірінші томы 1963 жылы шыга-
рылды. 1972 жылы оның бес томы жарың көрді.
Қызыл кітапқа сүтқоректілердің 236 түрі, құстардың
287, қосмекенділердің 36 және бауырымен жоргалау-
иіылардың 119 түрі, балыңтар мен жогары сатыдагы
өсімдіктердің тізімдері кірді.
318

1972 жылдан бастап жаңа категория — қалпына
Ьелтірілген түрлер енгізілді. Мұндай мәліметтер жа-
сыл бетте басылды. 70-жылдардан бастаи ұлттық
қьізыл кітантар шығарыла баетады.
Қазаң ССР-нің Қызыл кітабының бірінші томы
1978 жылы жарың көрді. Оган реепублика террито-
риясында мекендейтін сирек және жойыльш бара
жатқан жануарлар кірді. 1981 жылы өсімдіктер ту-
ралы екінші томы жарың көрді. Бірінші томга
сүтқоректілердің 24 түрі мен 7 түр тармагы, 43 ңүс-
тардын,, бауырымен жоргалаушылардың 8 түрі, қос
мекенділердің 1 түрі және балықтардың 4 түрі енгі-
зіліп, толың сипатталган. 1984 жылдың соңына қа-
рай омыртқалы жануарлардың тағы 13 түрі ңосыл-
ды. Ресііубликамыздың Қызыл кітабына жыртқыіи
жануарлардың 15 түрі енген (қызыл қасқыр, еврона
қүндызы, ңар барсы, геиард, түркістан сілеусіні, қа-
ракал, бархан мысығы және т.б.).
Қүстардан ңызгылт және бүйра бірқазан, ақ
және қара дегелек, фламинго, шиқылдақ - аққу,
дуадаң, қырандарды атауга болады. Мензбир суыры
тек Батыс Тянь-ІІІаньнің эндемигі болып табылады.
Ол тек Оңтүстік Қазақстан облысынық Төлеби ауда-
нында гана кездеседі.
Қазақстанның Қызыл кітабына бауырымен жор-
ғалаушылардан кесірткелердің үш түрі және жылан-
дардың 5 түрі енгізілген. Бүлардың ішіндегі ең ірі
және ең сирек кездесетіні — с.үр варан. Оның үзын-
дыгы бір жарым метрге жетеді. Ресиубликада тек
Сырдарияның солтүстік жагалауында гана кездеседі.
Қазаңстанда мекендейтін ңосмекенділердің 11 түрінің
біреуі — жетісу тритоны Қызыл кітапқа енгізілген.
319

Сырдария Қаратауын іс жүзінде реликттер м үрц.
жайы десе де болады. Мүнда Қызыл кітаіща енген
40 түр өседі. Мысалы, үшқүлақты астрагал, Ііатьіс
Тянь-Шаннің оирек эндемиктерінің 50 гүрі Қызьід
кітаіща кірген: Грейг қызгалдагы, Кауфман қызгал-
дагы, Талас қайыңы, жабайы жүзім, зеравшан ариЛ
сы және т.б.
Қазіргі кезде Қызылқүм мен Сырдария жағалау-
ларында өсетін дерменеге жойылу ңауиі төніп тұр.
Көіітеген жылдар бойы бұл өсімдік дәрілік шикізат
ретінде иайдаланылыи келді.
Сирек өсімдіктердің барлығын атап шыгу мүмкін
емес. Қазақстандагы жойылу ңауиі төніи түрган түр-
лердің басым көишілігі ареалының шагын болуымен
сиііатталады.
Сирек және жойылыи бара жатқан жануарларды
сақтаи қалу үшін оларды қорыңтарда, кіші қорық-
тарда қоргауға алынады. Ei'ep жануар немесе өсім-
діктің саны иоііуляцияның минималды мөлшерінен
төмен болса (мысалы, геііард, берқара терегі), онда
оларды сақтаи қалу үшін қолдан көбейтііі, өсіреді.
Бұл жүмыстарды Қазақстан ҒА-ның ботаникалық
багы, хайуанаттар багы жүргізеді.
Тек мемлекеттің қолдауымен, галымдар мен көа-
шілік халықтың бірлескен қызметі нәтижесінде гана
флора мен фаунаны қалііына келтіруге болады.
Халықаралық бірлестік адамзаттың түракты да- j
муын қамтамасыз ету үшін биосфераның биология-
лық алуантүрлілігін сақгауга багытталган іс-әрекетін
бір арнага багыттауы керек.
320

10.2.	Ерекше корғауға алынған терри горинлар
Халық санының өсуіне байланысты барлың не-
гізгі табиги бірлестіктердің бөліктерін бастаиқы тү-
рінде сақтап қалудың маңызы артын отыр. Тек адам
цолымен өзгертілмеген бірлестіктер болганда гана
адамның жасаган өзгерістерінің нәтижелері туралы қо~
рытынды жасаи, оларды болдырмауга мүмкіндік туады.
Кез келген мемлекеттің ерекше қоргалатын табиғи
территорияларды ңұрьш, дамыту стратегиясы негізгі
екі міндеттің орындалуын қамтамасыз етуі тиіс:
1)	оның территориясындагы барлық негізгі гео-
графиялық аймаңтар мен өңірлердің табиги
эталондарының барынша толың көрсетілуі;
2)	жүйелі топтастырылган деңгейдегі биология-
лық ресурстарды, топырақты енгізе отырьш,
өсімдіктер мен жануарлар дүниесін және
микроорганизмдерді сақтау.
Мүны арттыру үшін ең дұрыс шара ңорықтар
мен ұлттық аарктерді ұйымдастыру болып табылады.
Табигатты ңоргаудың маңызды формаларының
бірі — ерекше ңортугя алынган территориялар. Осын-
; дай территориялардың түрлері көш ңорықтар, ңорға-
лымдар, табигат ескерткіштері, үлттық және табигат
саябактары, ботаншсалың бақтар, биосферальщ резерваттар.
Қорықтар — табигатты ңоргаудың бір түрі Ңазіргі
I кезде қорықтың территориялар Жер шарының шамамен
16—2,0%-ын ңүрайды. Дүние жүзіндегі ең ірі ұлттық
■	саябақ Гренландияда. Оның ауданы шамамен 7 млн.
га; Ботсванадагы 0}ггалық Калахари резерваты: 5,3 млн.
га; Вуд-Баффало (Канада) — 4,5 млн. га; Үлкен Гобий
Қорыіы (Монголстан) — шамамен 4 млн. га.
Қазақстанда екі ұлттың бақ құрылган: Баянауыл
Және Алтынеміл.
21 - 3/17
321

Қорықтар - толық ңоргаудың жетілдірілген түр^
себебі, оган табиғи комилекс кіреді де, табигат pecym]
тарын шаруашылықта ііайдалануга рүқсат берілмейді.
Белгілі бір шаруашылық жұмыстарын жүргізе
отырьш, табигаттьщ ерекше объектілерін ңоргауга
алынған жүйені үйымдастыру түрі - қоріалымдар
болыи табылады.
Габиги тіршілік ортасын ңоргайтын категориялар-
дың біріне табиги (үлттық) саябақтар жатады. Олар-
дың негізгі міндеті — халықты рекреациялық қам-
тамасыз ету.
Табиш тіршілік орталарын қоргаудың әр түрлі
формаларының ішінен қорыңтардың орны ерекше.
Себебі, ңорыдтар алуантүрлілікті қамтамасыз ететін
маңызды звено болып табылады. Бірақ, XX гасыр-
дың екінші жартысында «ңорық — өзгермеген таби-
гаттың эталоны» деген аринцип бүзылып отыр. Ат-
мосфераньщ өндірістік улы қосылыстармен, радиация-
лың ластану, олардың тасымалдануы — біздің илане-
тамыздың кез келген бөлігіне міндетті түрде әсер етеді
Қазақстан қорықтары. Қазір Ңазақстан террито-
риясында төмендегі қорыңтар жүмыс істейді.
Аңсу-Жабағылы. 1926 жылы ңүрылган, ертеден
келе жатңан ңорың. Талас Алатауының солтүстік-
батыс бөлігін альлі жатыр (оңтүстік Ңазақстан облысы).
Ауданы 73 мьщ га. Герритория ңүрамында түргын
жерлер жоқ. Физико*географиялың ерекшеліктвріне
байланысты екі бөлікке бөлінеді. Бөс өсімдік белдеу-
леріне бір мыңнан астам өсімдіктер, қүстардың "
130-дан астам түрлері, сүтқоректілерден арңарлар,
маралдар, суырлар және т.б. кіреді.

г
Барса-келмес. Арал теңізінің солтүстік бөлігінде
Бароа-келмес. аралында орналасқан. 1939 жылы құ-
Еылған. Аралдың ауданы 198 шаршы км. Аралдың
флорасына 130-дан астам өсімдіктердің түрлері кіреді.
}Кануарлар түрлері көп емес. Сүтқоректілердің алты
Ітүрі, амфибиялардың екі түрі жәае құстардың 110
түрі тіршілік етеді. Олардың барлығы 1927 жылы
сырттан әкелінген сайғақтар, қарақүйрықтар, ңүлан-
дар, құм сарышүнагынан басқалары аборигенді түр-
лер больш табылады.
Наурызым. 1931 жылы құрылган. Қостанай облысы-
I ның Жетісу ауданында орналасқан. Ауданы 100 мың га.
Қорықта 151 құстардың, 25 сүтқоректілердің, реити-
I лиялардың 5 түрі, амфибиялардың 2 және балық-
тардың 8 түрі кездеседі.
Алматы. 1934 жылы құрылған. Алматы облысы-
ның Шелек ауданында орналасқан. Іле Алатауының
тау жотасының тоііырақ жабыны алыіілік өсімдіктер
жабыны бар таулы-шалгындық тоііырагына жатады.
Өсімдіктердің 1300 түрінен астамы кездеседі. Жа-
нуарлар әлеміне қүстардың 200 түрі, сүтқоректілер-
дің 62, амфибияларды ң 3 түрі, рептилиялардьщ 16
және балықтардың 8 түрі кіреді.
Қорғалжын. 1958 жылы қүрылган. Ауданы 237
мың га. Ақмола облысының Қоргалжын ауданында
орналасқан. Ңорың Ңорғалжын мемлөкөттік қорықтық
М-ііііі гн II' шаруашылығымен байланысты. Қорықта гы-
лыми-зерггеу жүмыстары жүргізіледі. Әеем Қорғалжын
көлдерінің тізбегі қызғылт фламинго іюпуляциялары-
■	Ның үя салуынын, ең солтүстік орны больш табылады.
Су қүстарының табиги резерваты ретінде мақызы зор.
323

Маркакөл. 1976 жылы құрылған. 71 мың га тер-
риторияны алып жатыр, оның 44 мың га-ын Марқа-
көл көлі алып жатыр.
Қорық территориясына Азутау жотасының сол-
түстік беткейлері және Күршім тау жотасының оң-
түстігі кіреді. Марқакөл ойпатының өсімдіктер жабы-
ны өте бай және алуан түрлі. Оның ңұрамына
жогары сатыдагы өсімдіктердің бір мыңнан астам
түрлері кіреді. Жануарлар дүниесі де өте бай, құс-
тардың 232 түрі мекендейді, олардың 125 түрі ұя
салады.
Бетпак-дала. Сарысу өзені мен Балңаш көлінің
арасында территорияда орналасқан. Ол Ңазақстанның
төрт оңтүстік облыстарының территориясына кіреді.
Қаратау (Қызылкүм) қорыгы. Оңтүстік Қазақстан
облысының Арыс және Шардара аудандарынын, тер-
риториясында орналасқан көлемі 150,6 мың га 1990
жылы Шымкент облыстық Атқару Комитетінің ше-
шімімен ңұрылған. Қаратау қорыгы Қаратау тау жо-
таларының өте бай табигатын қоргауга арналған.
Мунда өсімдіктердің шамамен 1,5 мың түрлері кездеседі
Өсімдіктердің эндемик түрлерінін, саны бойынша Кдра-
тау тау жоталары ресиубликада бірінші орында тур.
Биосферальщ корыктар. Соңгы жылдары қорғауга
алынган территориялардың бір формасы больш табы-
латын биосфе[іалық қорыңтар көптеи құрыла бастады.
Биосфералың қорық Жердің әр түрлі аймақтары-
ның табиги комилекстерінің (биогеоценоздарының)
эталоны болыа табылады. Олар экожүйелерге жыл
бойы және көижылдық зерттеулер жүргізу мен био-
сфераіа антроіюгенді әсердің мониторингін жасау
үшін жақсы база болыи табылады. Биосфералық КО'
324

рық қорықтық белдеу (биорезервагтың ядросы), бу-
ферлік белдеу мен интеноивті шаруашылық белдеуі-
нен тұрады. Аталган белдеулердің барлыгы бір типті
ландшафтга және бір-бірінен онша алыс емес ара
қашықтықга орналасуы қажет.
Биосфералың корықтар туралы концепңияны 1974
жылы ЮНЕСКО-ның «Адам және биосфера» багдар-
[ ламасының жүмысшы тобы ұсынган. Биосфералық
қорықтар күру 1976 жылы басталыа, 1995 жылдың
наурызында оган 82 елде орналасқан 324 резерват
кірді. 1983 жылы ЮНЕСКО мен БҮҮ-ның қориіаган
орта туралы багдарламасы (ЮНЕІІ), ФАО, МСОП-
ның ұсынуымен Минск қаласында биосфералық қо-
рықтар бойынша бірінші Халықаралық Конгресс өтті.
Конгрестің жұмысы нәтижесінде 1984 жылы «Биоофера-
| лың ңорықтар бойынша жұмыс жоснары» қабылданды.
1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жердің жо-
гаргы форумында Биологинлық алуантүрлілік тура-
лы Конвенцияга қол ңойылды. Конвенцияның негізгі
мақсаты биологиялық алуантүрлілікті сақтау мен
оның элементтерін тұраңгы қоргау больш табылады.
> Биосфералық ңорықтардың осы конкенңияны орын-
дауга көмек беруге мүмкіндіктері бар. Үлттық сая-
бақтар мен қоргауга алынган территориялар мәселесі
j бойынша Каракас (Венесуэла, 1992 жыл) қаласында
[ өткен төртінші Дүниежүзілік Конгресте биосфералық
қорықтарды басңаруга жаңалықтар енгізілді және
био})езерваггардыи, жаңа формалары жаоалды. Мысалы,
«Кластерлікі) және трансшекаралың қорықтар. Биоре-
I зерваттардын, дамуы саласында кеңінен интеграция-
I лау жүмыстары үсынылды. Оны қазір «Интернег»
I Жүйесі жүзеге асыруда.
325

Қорықтар - толық қоргаудың жетілдірілген түр^
себебі, оған табиги комішекс кіреді де, табигат ресур©.
тарын шаруашылықта ііайдалануға рұқсат берілмейді.
Белгілі бір шаруашылық жумыстарын жүргізе
отырьш, табиғаттың ерекше объектілерін қоргауга
алынган жүйені үйымдастыру түрі - қоргалымдар
больш табылады.
Габиги тіршілік ортасын ңоргайтын категориялар-
дың біріне табиги (улттық) саябақтар жатады. Олар-
дың негізгі міндеті — халықты рекреациялың қам-
тамасыз ету.
Габиги тіршілік орталарын қоргаудың әр түрлі
формаларының ішінен ңорыңтардың орны ерекше.
Себебі, қорықтар алуантүрлілікті қамтамасыз ететін
маңызды звено болып табылады. Бірақ, XX гасыр-
дың екінші жартысында «қорық - өзгермеген таби-
гаттың эталоны» деген иринции бұзыльш отыр. Ат-
мосфераның өндірістік улы қосылыстармен, радиация-
лық ластану, олардың тасымалдануы — біздің илане-
тамыздың кез келген бөлігіне міндетті түрде әсер етеді
Қазақстан қорықтары. Ңазір Ңазақстан геррито-
риясында төмендегі ңорықтар жүмыс істейді.
Аңсу-Жабағылы. 1926 жылы ңүрыл ган, вртөден
көлв жатқан ңорың. I алас Алатауының солтүстік-
батыс бөлігін альш жатыр (оңтүстік Ңазақстан облысы).
Ауданы 73 мың га. Территория ңүрамында түргын
жерлер жоқ. Физико-географиялық ерекшеліктеріне
байланысты өкі бөліккө бөлінөді. Бөс өсімдік бөлдву^
леріне бір мыңнан астам өсімдіктер, қүстардың "
130-дан астам түрлері, сүтқоректілерден арқарлар,
маралдар, суырлар және т.б. кіреді.

Барса-келмес. Арал теңізінің солтүстік бөлігінде
Барса-келмес аралында орналасқан. 1939 жылы қү-
рылган. Аралдың ауданы 198 шаршы км. Аралдың
флорасына 130-дан астам өсімдіктердің түрлері кіреді.
Жануарлар түрлері көіі емес. Сүтқоректілердің алты
түрі, амфибиялардың екі түрі және құстардық 110
түрі тіршілік етеді. Олардың барлыгы 1927 жылы
сырттан әкелінген сайгақтар, қарақүйрықтар, құлан-
дар, құм сарышұнагынан басңалары аборигенді түр-
лер больш табылады.
Наурызым. 1931 жылы құрылған. Қостанай облысы-
|нық Жетісу ауданында орналасқан. Ауданы 100 мың га.
Қорыңта 151 құстардың, 25 сүтқоректілердің, реити-
лиялардың 5 түрі, амфибиялардың 2 және балық-
тардың 8 түрі кездеседі.
Алматы. 1934 жылы қүрылган. Алматы облысы-
ның Шелек ауданында орналасқан. Іле Алатауының
тау жотасының тоііырақ жабыны алыіілік өсімдіктер
жабыны бар таулы-шалгындық тоиырагына жатады.
Өсімдіктердің 1300 түрінөн астамы кездеседі. Жа-
нуарлар әлеміне қүстардың 200 түрі, сүтқоректілер-
дің 62, амфибиялардың 3 түрі, рептилиялардың 16
және балықтардың 8 түрі кіреді.
Қорғалжын. 1958 жылы кұрылган. Ауданы 237
мың га. Ақмола облысының Қоргалжын ауданында
орналасқан. Ңорық Қорғалжын мвмлвкөттік қорықтық
Іақшылық шаруашылығымен байланысты. Қорыкта гы-
ілыми-зергтеу жұмыстары жүргізіледі. Әсем Қоргалжын
I көлдерінің тізбегі қызгылт фламинго иоиуляциялары-
іның үя галуының ең солтүстік орны болыи табылады.
I Су құстарының табиги резерваты ретінде маңызы :юр.
323

Сырдария Қаратауын іс жүзінде реликттер мұра-
жайы десе де болады. Мұнда Қызыл кітаиқа енген
40 түр өседі. Мысалы, үшқүлақты астрагал, Батыс
Тянь-Шаннің сирек эндемиктерінің 50 түрі Қызьщ
кітаиқа кірген: Грейг ңызгалдагы, Кауфман ңызгал-
дағы, Талас қайыңы, жабайи жүзім, зеравшан арша-
сы және т.б.
Қазіргі кезде Қызылңүм мен Сырдария жагалау-
ларында өсетін дерменеге жойылу қаупі төніи тұр
Көитеген жылдар бойы бүл өсімдік дәрілік шикізат
ретінде иайдаланыльш келді.
Сирек өсімдіктердің барлығын агаіі шыгу мүмкін
емес. Қазақстандагы жойылу қауиі төнііі гүріаи тур-
лердің басым көпшілігі ареалының шағын болуымен
сииатталады.
Сирек және жойыльш бара жатқан жануарларды
сақтаіі ңалу үшін оларды ңорыңтарда, кіші ңорық-
тарда қоргауга алынады. Егер жануар немесе өсім-
діктің саны ііоііуляцияның минималды мөлшерінен
төмен болса (мысалы, геаард, берңара терегі), онда
оларды сақтаіі қалу үшін қолдан көбейтіп, өгіреді.
Бүл жүмыстарды Қазақстан FA-ның ботаникалык
багы, хайуанаттар багы жүргізеді.
Тек мемлекеттің қолдауымен, галымдар мен көа-
шілік халықтың бірлескен қызметі нәтижесінде гана
флора мен фаунаны қалиына келтіруге болады.
Халықаралық бірлестік адамзаттың түракты да-
муын қамтамасыз ету үшін биосфераның биология-
лың алуантүрлілігін сақгауга багытталган іс-әрекетін
бір арнаға багыттауы керек.

10.2.	Ерекше қорғауға алынған территориялар
Халың санының өсуіне байланысты барлық не-
гізгі табиги бірлестіктердің бөліктерін бастаиқы тү-
рінде сақтап қалудың маңызы артып отыр. Тек адам
қолымен өзгертілмеген бірлестіктер болганда гана
адамның жасаған өзгерістерінің нәтижелері туралы қо-
рытынды жасаіі, оларды болдырмауга мүмкіндік туады.
Кез келген мемлекеттің ерекіле ңоргалатын табиги
территорияларды қүрьш, дамыту стратегиясы негізгі
екі міндеттің орындалуын қамтамасыз етуі тиіс:
1)	оның территориясындагы барлық негізгі гео-
графиялық аймақтар мен өңірлердің табиги
эталондарының барынша толың көрсетілуі;
2)	жүйелі топтаетырылган деңгейдегі биология-
лық ресурстарды, топырақты енгізе отырыи,
өсімдіктер мен жануарлар дүниесін және
микроорганизмдерді сақтау.
Мүны арттыру үшін ең дүрыс шара қорықтар
мен үлттық парктерді ұйымдастыру болып табылады.
Табигатты қоргаудың маңызды формаларының
бірі — ерекше ңоргаут алынган территориялар. Осын-
дай территориялардың түрлері көм: қорықтар, ңорга-
лымдар, табигат ескерткіштері, ұлттық және габигат
саябақгары, ботаниішіың бақтар, биогферальщ резервагга}).
Қорықтар — табигәтты қоргаудың бір түрі. [^азіргі
кезде қорықтық территориялар Жер иіарының шамамен
16—2,0%-ын қүрайды. Дүние жүзіндегі ең ірі үлттың
саябақ Гренландияда. Оның ауданы шамамен 7 млн.
іа; Вотсванадагы Орталық Калахари резерваты: 53 млн.
га; Вуд-Баффало (Канада) — 4,5 млн. га; Үлкен Гобий
Қорыгы (Моншлстан) — иіамамен 4 млн. га.
Қазақстанда екі үлттың бақ құрылган: Баянауыл
Және Алтынеміл.
21 - 3/17
321

'
Қорықтар — толық қоргаудың жетілдірілген түр^
себебі, оган табиги комішекс кіреді де, табиғат ресурс-
тарын шаруашылықта ііайдалануга рұқсат берілмейді.
Белгілі бір шаруашылың жұмыстарын жүргізе
отырьш, табигаттың ерекше объектілерін қоргауға
алынған жүйені ұйымдастыру түрі — ңоргалымдар
болып табылады.
Табиги тіршілік ортасын қоргайтын категориялар-
дың біріне табиги (үлттың) саибаңтар жатады. Олар-
дың негізгі міндеті — халыңты рекреациялық қам-
тамасыз ету.
Табиги тіршілік орталарын қоргаудың әр түрлі
формаларының ішінен қорыңтардың орны ерекше.
Себебі, қорықтар алуантүрлілікті ңамтамасыз ететін
маңызды звено болып табылады. Біраң, XX гасыр-
дың екінші жартысында «қорық — өзгермеген таби-
гаттың эталоны» деген иринцип бүзылып отыр. Ат-
мосфераның өндірістік улы қосылыстармен, радиация-
лың ластану, олардың тасымалдануы — біздің плане-
тамыздың кез келген бөлігіне міндетті түрде әсер етеді
Қазақстан қорықтары. Қазір Ңазақстан террито-
риясында төмрндеіі қорықтар жүмыс істейді.
Аңсу-Жабағылы. 1926 жылы ңүрылган, ертеден
келе жатқан қорық. Талас Алатауының солтүстік- j
батыс бөлііін алып жатыр (оңтүстік Қазаңстан облысы).
Ауданы 73 мың га. Территория ңұрамында түргын
жерлер жоқ. Физико-географиялық ерекшеліктеріне
байланысты екі бөлікке бөлінеді. Бес өсімдік белдеу-
леріне бір мыңнан астам өсімдіктер, қүстардың —
130-дан астам түрлері, сүтқоректілерден арқарлар,
маралдар, суырлар және т.б. кіреді.
322

Барса-келмес. Арал теңізінің солтүстік бөлігінде
|Барса-келмес аралында орналасңан. 1939 жылы ңұ-
рылган. Аралдын, ауданы 198 шаршы км. Аралдың
флорасына 130-дан астам өсімдіктердің түрлері кіреді.
Жануарлар түрлері көп емес. Сүтқоректілердің алты
түрі, амфибиялардың екі түрі және құстардың 110
түрі тіршілік етеді. Олардың барлыгы 1927 жылы
сырттан әкелінген сайгақтар, қарақүйрыңтар, қүлан-
дар, құм сарышұнагынан басқалары аборигенді түр-
лер больш табылады.
Наурызым. 1931 жылы қүрылган. Қостанай облысы-
ның Жетісу ауданында орналагқан. Ауданы 100 мың га.
Қорықта 151 ңұстардың, 25 сүтқоректілердің, репти-
лиялардын, 5 түрі, амфибиялардың 2 және балық-
тардың 8 түрі кездеседі.
Алматы. 1934 жылы құрылган. Алматы облысы-
ның Шелек ауданында орналас.ңан. Іле Алатауының
тау жотасының тоиырақ жабыны алыіілік өсімдіктер
жабыны бар таулы-шалгындық тоиырагына жатады.
Өсімдіктердің 1300 гүрінен астамы кездеседі. Жа-
нуарлар әлеміне қүстардың 200 түрі, сүтқоректілер-
дің 62, амфибиялардың 3 түрі, рентилиялардың 16
және балықтардың 8 түрі кіреді.
Қорғалжын. 1958 жылы құрылган. Ауданы 237
мың га. Ақмола облысының Қоргалжын ауданында
орналасңан. Қорық Қоргалжын мемлекеттік қорықтық
ақшылық шаруашылыгымен байланысты. Қорықта гы-
ыми-зерпеу жұмыстары жүргізіледі. Әсем Қоргалжын
көлдерінің тізбегі ңызғылт фламинго популяциялары-
Ның үя салуынын, ең солтүстік орны болыи табылады.
Су құстарыньщ табиги резерваты ретінде маңызы зор.
323

Маркакөл. 1976 жылы ңүрылган. 71 мың гл тер-
риторияны алыіі жатыр, оның 44 мың га-ын Марқа-
көл көлі алын жатыр.
Қорық территориясына Азутау жотасының сол-
түстік беткейлері және Күршім тау жотасының оң-
түстігі кіреді. Марқакөл ойаатының өсімдіктер жабы-
ны өте бай және алуан түрлі. Оның құрамына
жогары сатыдағы өсімдіктердің бір мыңнан астам
түрлері кіреді. Жануарлар дүниесі де өте бай, қүс-
тардың 232 түрі мекендейді, олардың 125 түрі үя
салады.
Бетпак-дала. Сарысу өзені мен Балқаш көлінің
арасында территорияда орналасқан. Ол Қазақстанның
төрт оңтүстік облыстарының территориясына кіреді.
Қаратау (Қызылкум) қорығы. Оңтүстік Қазаңстан
облысының Арыс және ІЛардара аудандарының тер-
риториясында орналасңан көлемі 150,6 мың га 1990
жылы Шымкент облыстың Атқару Комитетінің ше-
шімімен құрылған. Қаратау қорыгы Қаратау тау жо-
таларының өте бай табигатын ңорғауга арналган.
Мүнда өсімдіктердің шамамен 1,5 мың түрлері кездеседі
Өсімдіктердің эндемик түрлерінің саны бойынша Кдра-
тау тау жоталары ресиубликада бірінші орында түр.
Биосферальщ корьщтар. Соңгы жылдары қоргауга
алынган территориялардың бір формасы больш табы-
латын биосфералың қорықтар көитеи қүрыла бастады.
Биосфералық қорық Жердің әр түрлі аймақтары-
ның табиіи комплекстерінің (биогеоценоздарынын)
эталоны болыи табылады. Олар экожүйелерге жыл
бойы және көажылдың зерттеулер жүргізу мен био-
сфераіа антроіюгенді әсердің мониторингін жасау
үшін жаңсы база больш табылады. Биосфералық К°'

рық қорыңтық белдеу (биорезерваттың ядросы), бу-
ферлік белдеу мен интенсивті шаруашылың белдеуі-
нен тұрады. Аталған белдеулердің барлығы бір тииті
ландшафтта және бір-бірінен онша алыс емес ара
| қашықтықта орналасуы қажет.
Биосфералық ңорыңтар туралы концеіщинны 1974
жылы ЮНЕСКО-ның «Адам және биоефера» багдар-
ламасының жұмысшы тобы ұсынған. Биосфералық
ңорықтар құру 1976 жылы бастальш, 1995 жылдың
наурызында оган 82 елде орналасқан 324 резерват
кірді. 1983 жылы ЮНЕСКО мен БҮҮ-ның қоршаган
орта туралы багдарламасы (ЮНЕІІ), ФАО, МСОП-
ның ұсынуымен Минск қаласында биосфералық қо-
рыңтар бойынша бірінші Халықаралық Конгресс өтті.
Конгрестің жұмысы нәтижесінде 1984 жылы «Биосфе[>а-
лық қорықтар бойыніиа жұмыс жоспары» қабылданды.
1992 жылы Рио-де-Жанейрода өткен Жердің жо-
гаргы форумында Биологиялық алуантүрлілік тура-
лы Конвенцияга қол ңойылды. Конвенцияның негізгі
мақсаты биологиялық алуантүрлілікті сақтау мен
оның элеменгтерін тұрақты қоргау болыіі табылады.
Биосфералық қорықтардың осы конвенцияны орын-
дауга көмек беруге мүмкіндіктері бар. Үлттың сая-
бақтар мен ңорғауга алынган территориялар мәселесі
бойынша Каракас (Венесуэла, 1992 жыл) қаласында
өгкен төртінші Дүниежүзілік Конгресте биосфералық
қорықтарды басқаруга жаңалықтар енгізілді және
биоріезерваггардың жаңа формалары жасалды. Мысалы,
«Кластерлік» және трансшекаралың ңорыңтар. Биоре-
зерваттардың дамуы саласында кеңінен интеграция-
лау жүмыстары ұсынылды. Оны қазір «Интернет»
Жүйесі жүзеге асыруда.
325

1
Биосфералық қорықтар туралы Халықаралың кон-
ференция (Севилья, 1995 жыл) XXI гасырдагы био-
сфералық қорыңтардьщ рөлі мен дамуының Севилья
стратегиясын жасады.
Биосфералың ңорыңтар өзара толықтыруиіы үщ
функцияны атқаруы керек:
•	генетикалық ресурстарды, биологиялық түрлер,
экожүйелер мен пейзаждарды саңтауга багыт-
талган қоріау функциясы;
•	түрақты экономикалық және адамзаттық даму-
га көмектесу үшін даму функциясы;
•	зерттеу жүмыстарын ңолдау үшін материал-
дың-техникалық қамтамасыз ету функциясы.
Сонымен қатар, білім беру, мамандарды дайын-
дау, жергілікті, үлттың және галамдық сипат-
гагы іс-шараларга байланысты мониторингті
жүзеге асыру.
Әрбір биосфералық ңорық үіи элементтен тұруы
қажет.
1.	Қорықтық белдеу. Биологинлық алуантүрлілікті
сақтау маңсатында ұзақ уақыттық ңоргауга алынган
территория. Онда ең аз бұзылуға үшыраган эко-
жүйелерді бақылау, ғылыми-зерттеулер, зиян келтір-
мейтін қызмет, мысалы білім беру саласында
жүргізіледі.
2.	Нуферлі белдеу. Эдетте, қорықтық белдеудің ай-
наласында, шектөсііі жатады. Ол экологиялық ңауііісіз
ңызмет жүргізуге, соның ііпінде экологиялық білім бе-
ру, демалу, экотуризм, қолданбалы және фундамен-
талды зерттеулер жүргізу үшін қолданылады.
3.	Өтиелі белдеу. Мұнда ауыл шаруашылык
жұмыстарының кейбір түрлері, тұргын жерлер, осы
территорияның ресурстарын тұрақты игеру мен тиім-
326

ді ііайдалану мақсатындағы әр түрлі кәсіаорындар-
дың өзара бірлескен жұмысы жүргізілуі мүмкін.
1996 жылдың мамыр айында Алматыда биосфе-
ралың резерваттар туралы Халықаралық конферен-
ция өтті. Жоспар бойынша Қазақстандагы бірінші
биорезерват Қоргалжын ңорыгынық негізінде түзілді.
Олай болса, биосфералық қорықтар жаңа рөл аткара
бастайды. Олар тек ог.ы аудандарда өмір сүретін ха-
лыңңа табигатпен теие-теңдікте болатын ортамен
дамуга мүмкіндік беріи ңака ңоймай, ңогамның
қажеттіліктерін қамтамасыз етуге де жагдай жасай-
ды. Ягни, олар болашақтагы түрақты дамудың мүм-
кіндігін көрсетеді.
Мемлекеттік табиғат ескерткіштері. Мемлекеттік
табигаг еокерткіштеріне айрықша немесе белгілі бір
жерге тән, гылыми, мәдени-танымдық және денсау-
лық сақтау тұргысынан багалы табигат объектілері
кіреді. Оларга: ормандар, көлдер, жазықтар мен жа-
галаулардың бөліктері, тау, сарқырамалар, сирек гео-
логиялық жыныстар, үңгірлер, әс,ем жартастар және
т.б. жатады. Табиғат ескерткіштеріне, сонымен ңатар,
жасанды шыгу тегі бар табигат объектілері — ерте-
ден келе жатқан аллеялар мен саябаңтарды және
т.б. жатқызуга болады.
Тірі табиғат ескерткіштеріне жекеленген ұзаң
омір сүріи келе жатқан агаштар да жатады. Бұл
агаштардың жылдық сақиналарын зерттей отырьш,
климатологтар бірнеше ғасырлар барысы ндагы ауа
райының өзгерулерін, астрофизиктер — жаңа жұл-
дыздардың иайда болу уақытын, физиктер — жердің
магнит өрісінің өзгерістерін аныңтайды.
327

Альш агаштар да табигат ескерткіштеріне жатады.
Африкада биіктігі 189 м, диаметрі 44 м болатьщ
баобаб табылған. Секвойялардың биіктігі 100—110 м,
жасы 3—3,5 мың жылға дейін жетеді.
Беловеж нуында биіктігі 42 м, диаметрі 9 м бо-
латын емен агашы өсііі тұр. Үзақ өмір сүретін
ағаштарга арша жатады. Жекеленген агаштардың
жасы 2000 жылдан асады.
Оңтүстік Қазаңстан облысының территориясында
39 табигат ескерткіштері орналасңан. ІІалеолит ііен
неолиттің материалдың және рухани мәдениетінің
ескерткіштері — үңгірлер. Оларда адамдар орта ға-
сырларга дейін түрын келген. Дәубаба шатқалындагы
үңгірлердің бірінде Қазаңстандагы ең бірінші жер
асты мешіті орналасқан. Сонымен қатар, «Қараүңгір»,
«Көкбұлақ» (Түлкібас ауданы), «Жылауыңата» (Төлеби
ауданы) және т.б. үңгірлерді атауіа болады.
Мемлекеттік ңорғалымдар. Мемлекеттік дорга-
лымдар табигаттың жекелеген немесе бірнеше комио-
ненттерін сақтау, қалііына келтіру, көбейту және
жалиы экологиялық балансты үстаа тұру мақсатын-
да қүрылады. Қоріалымдар ландшафгтың, биология-
лың, гидрологиялың, геологиялың, иалеонтологиялық
болуы мүмкін.

1 1 - т a p a у
ЖАЛПЫ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МЭСЕЛЕЛЕРДІ КЕЙБІР
ШЕШУ ЖОЛДАРЫ
11.1. Түрақты даму концепциясы
Жоғарыда айтылыи өткендей, адамзат қоғамының
алдында түрган экологиялың мәселелер оның дамуы
ның барлың тарихи кезеңдерінде орын алып отырды.
Бірақ, өндірістік ңогам мен демографиялың жарылыс
кезеңінде адамзаттың табиғатқа теріс әсерінің нәтиже-
лері галамдық сипатңа ие болды. Экологиялық мә-
селенің мәні — табигаттағы қалыитасқан тепе-теңдікті
бұзбай, миллиардтаган адамдарды жерде ңоныстан-
дыру және олардың барлың қажеттіліктерін қамта-
масыз ету. Қазіргі Жердегі тіршілік адам қызметінің
синатына тәуелді.
Қазіргі кезең адамының ерекше биосфералық
қызметі — биосфераны қоргау мен саңтан ңалу
қызметімрн аныңталып отыр. Экологиялың мәселелер-
дің алдын алу үшін адам ретсіз дамудан тиімді,
реттелген, табигат пен қогамның даму заңдарына
негізделген дамуга өтуі тиіс. Тек осы кезде гана
адамзат қогамының дамуы үздіксіз, үзақ уақыттық,
бірңалыпты жагдайда, табиги және әлеуметтік дағ-
дарыссыз дамиды. Мүндай дамуды — түрақты даму
ден атайды. Біраң бүл үшін адамдардың сана-сезімі,
олардьщ маңсаты мен адамгершілік багыттылығы
өзгеруі тиіс,
I Іланетадагы тіршілікті қорғау бүкіл адамзаттың
бірігуін талап етеді.
329

1987 жылы БҮҮ-ның Дүниежүзілік ңоршаган
орта мен даму комиссияеы «Біздің жалиы болаша-
гымыз» атты есебінде «қоршаган орта үшін қауіасіз,
жолда экономикалық дәуірге» аяқ басуга шақырды.
Алғаш рет «түрақты даму» концепциясы ұсынылды.
«Түраңты даму» дегенде ңазіргі уақыттың қажет-
тілігін қамтамасыз ете отырьш, болашақ үриақтардың
азінің қажеттіліктерін қамтамасыз етуіне қауіп тугыз-
байтын даму деіі түсіну керек. «Біз ата-бабаларымыз-
дың Жерін мүрага алган жоқпыз. Біз оны өзіміздің
балаларымыздан ңарызга алдық» (БҮҮ материалдарынан).
1992 жылдың маусым айында Рио-де-Жанейро
қаласында өткен БҮҮ-ның қоршаған орта мен даму
бойынша өткен конференциясы «Түраңты даму» кон-
цеііциясын және «XXI гасырдың күн тәртібіне» ат-
ты ауқымды бағдарламасын ңабылдады. Бүл багдар-
ламада шешілуі болашаңта түрақты дамуды қамтама-
сыз ететін жалиы мәселелер қарастырылган (20-кесте).
20-кесте
«XXI ғасырдын күн тэртібінің» негізгі багмпарм
(М.Китинг бойынша)
Могрлр
Масрлрніц ңысқаіла мэпі
1
2
КРДРЙЛІКПРІІ
күррг
Дүпир жүпіпдр 157 миллиардрр, піамамри 2 мың мил-
лиоцррлрр жонр 1,1 млрд,-там агтам күндік табысы I АҚІИ
дмларыиан крм адамдар бар. Крдрйлікті болдырмау жол-
дары: рңбрк аңмнм ңамтамасыз рту; крдрйлррдің озін-озі
қамтамагыл ртуі мріі бай рлдррдон туурлділігін кр.міту;
рцбрккр жарамды халыңтың саііын арттыру; табиіүіт рс-
гургтарыті гақтау мрн түраңты даму; білім 6<‘pv жүйе-
гіи жртілдіру; отбагын жогиарлау; царжылмц комок
Түтыиудыц
күрылымып
ачгррту
Лдамзаттыц бай болігініц шрктрн тыс мсмрап ртуі ■
қоріпаган ортаныц бүзылуы мон табигат ррсурстарыныи
сарқылуыпың грбобі болып табылады. Соііымри қатар
крдрй адамдар оміргр ңажртті минималды молшррімрн
цамтамасыз ртілмрйді. Энрргртикалың жянр шикіяаттык
иайдалануды қыгқарту, лколопіяльщ таза технология-
ларды дамыту
Халық ho¬
ik* түрақты-
лық
1993 жмлы дутшржүзііідргі халың гдіш 5,5 млрд.тап
агтам болды. Ғалымдардыц банжамы бойыпша 2020 жылы
X м. ірд. ка жртрді
330

Жалгасы
1
2
Лдамдардыц
деіігау.пыгым
гактау мічі
жакеарту
Халі.іңтыц дічісаулыгы коршаіаи ортаін.щ >кагдайі>ша
байламмгты болады. 2000 ікылга карай дрнгаулыц сақ-
тау гллап.імдагы гтратрі иялык міидггтер:
1)	(211 ИД-ііоіі күр<ч-кс жүмылдмру:
2)	тубрркулрлГичі жоіір Гіагқа яілді аурулармрц күрсг.
3)	бала оліміп крміту;
4)	халі.и; дрнсаулыіъін Гпкылайтып тиімді үйымдар күру;
5)	ррцрктрр мріі ойрлдррдіц (вдорімің балаларыиың ганы мріі
гуі.ілу уақмтмн аныңтауга қүқмгьш қамтамасыл <ту;
6)	халыісгы ауыл гу, таяа азык-тулікпрп камтамагыя (ту;
7)	балалардыц дрпгаулыіыи коргау.
8)	қорміагап ортані.і дрцгаулықка яиян қалдықтардан
коргау.
Т уракті.і
түріі.ш
жср.чср
(урбаии-
яация)
2000 жмлга карай дүнцржүзінің халңымыц жартып.і
цалаларда түрады. Ңогпмнмң урбапияаңиягы лкоіюмика-
лық даму нроңргінің бір болігі болым табылады. Кала
ларда жалііы үлттық онімиіц 60%-ы ондірілрді. Қала
халңымыц гаиыныц аргуы дамыіап жәно дамушы рл-
ДРРДР йірдрй.
Атмогфрра
нм коргау
Атмогфррага қалдықтарды шыгарудыц цргілгі колі —
аіірріияны оидіру мріі түті.іну.
Жор рргург-
тарыіі тиімді
пайдаиаііу
Топырацтарді.іц күпарлмлыгы гу жәнр жрл лролиясы
мріі химиялык, филикалық дрградация іютижрсііідр to
мріідрйді. Топырацтың деградациягыпың грбріггррі ііірктріі
тыг мал жаіо; ормандардмц крмуі; ауыл шаруаіііі.ілың
цылмрті; жррді інрктрн тыг пайдаламу жоио т.Гі.
()рмандарді.і
ЖОІОМРІІ
күррг
Ормапдар топырак прн гуды, атмогфрраны коргауда,
огімдіктрр мріі жануарлардыц биологиялың алуантүр-
лілігін гацтауда маңылды рол агқарады. Үкімрттрргр
орман іиаруашылыгыпың түрақты дамуі.іна ариалган
үлттык багдарламаларды жагам, жү.лрір асыру ңажрт.
1 Молдрцу
моп күргак-
III 1.1,11,1 КІІРІІ
күррг
ІІІолдрцу — бүл ауа райымыц озгрруі мрн адам цылмр-
тіміц нотижргімдр тонырақтың дрградациялаігу процргі.
Ііүл ироцргкр кобінр күргак жррлрр үшырайды. ІІІол-
дрцу мал жаймлымдарьшың деградиясы мріі алықтүлік
омімдррінің крмуіир окрлііі гоісгырады. Қүргақшмлык non
шолдриу крдрйлік інчі аигп.ікті.ің да грОрОі Гюлі.ііі
табылады.
Мүхиттарды
коргау моіі
тиімді най-
да.маиу
Трңія суыпыц ластамуі.іпыц шамамон 70%-ып күр-
лыктагы үлкрц жоіір кіші цалалар, онрркэгіп, күрылыг,
ауыл ніаруаніылыгы мріі турилм күрайды. Мүхиттар
іпрктріі тыг балықтар мрм былқылдаңдрнрлілррді (жмлы-
на 90 млн. т. дрйім) аулаудап, жагалаулар мри маржаи
рифтррініц жагдайыпың ііаімарлауыііаи лардап ііірірді.
331

Шалгасы
1
2
ТүіҢІ-І гуды
коргау М(чі
тиімді май-
далпму
Ііүгіи түіцы су МЭСРЛРС-І МПҢІ.ІЛДЫ ГЖО.ТЮГИЯЛЫҢ міь
грлрлррдің бірі Гіолі.пі оті.ір. 2000 жылга қарай томріі
дргі мімдрттрр ішчиілуі тиіг:
1)	ңалалардыц ;)|)бір түрп.імым Гіір адамія інақкаііда рң
крмііідр күиіік' М) литр ауыя гумри камтамап.іл (ту;
2)	оирркосіптік, турмыстык шаймпды суларды лалал-
смздаіідыру ерожрлррііі апыктаіі. жүзріч* агыру;
3)	барлі.щ ауылдық аудапдардың түрп.індарып лко-
лопіялык ңауіисіл гумом ңамтамагыл сту.
У.ЧІ>І чимия-
лык яаттар-
ды қшідлиу-
дың ңауіи
гіядігіп арт
тыру
Хпмиилмк яаттар бүкід дүиир жүліпдс цолдаиылады.
10000-иаи агтам мімнялык латтар бар. Олардмц 1 Г>(Ю-ійң
үлргіпр дүмиржүлілік омдірігтіц 05°I, крлрді. Цаліргі уа-
кі.ітка дрйііі шіі улы жоіір кауіиті опімдррмрм гауда
жагау туралі.і жллнм крлігім жоц.
Катты цал-
дмцтар моп
імаііі.імды
гуларді>і
я;оіо
Түрмыгтык калдмқтар мріі иілйыііді.і гулардыц мші-
імсріиіц >кылдам артуы кала хллкыныц дріігаулып.і мріі
ңорміагаи ортага кауім тудмрады. Жыл гаііыи 5,2 млп.
адам, оііың іммпдр \ млн. балалар шайыііді.і гулар мріі
қагті.і калді.іқтарді'1 дүрі.іг тазартиау патижрсіпдр ауы-
рми, қайтмг бичады. 2025 жмлга ңарай калді.іктлрді.ің
молшррі 5 ргр артуы мүмкіи.
1’адиоактииті
калдыктард
І>1 ЖОК)
Рядинантішті каддыктар тугі.ілатыи цауіп оларді.і осіру
молпірріи крмітуді, қауімг.ія тагымалдау мріі жоюдм
талам ртрді. Жі.іл гаймн ДІІС-дің я;үмі.іп,і ііотижрсііідр
200 мыц м'! томрм, ал 10 мың м'1 жогары радиоактииті
калді.іктар гүлілрді.
Ііалалар мріі
жагғардмң
түрпқтм да
муды кам
тамагыя
ртудргі ролі.
Даму багдарламаларм жагтарга кауіпгіл болашаңті.і жоіір
оііі.щ ііііііідр дрпглулыкиа қо.чайлі,і корміаган ортага,
жогарм омір рүру жагдайыма, білім алу мри жүммгңа
криілдік брруі крррк. Жагтар ііламрта халқыііыц і/.‘)-іір
я;ақын бшііііп, ал коптріріі дамушы рлдррдр — ямрты-
гыи қүрайды. Ііілім брру дорожггііі арттыру кая;рт.
Жагтарга білім бррудр коршаіаи ортаиы коргау мри
даму могрлрлрріир коіі коціл болінуі кая.ет.
Түракті.і да
му мацга-
тыидагы
гм-лым МРІІ
білім брру
Қалірі і крлдріі і ылыми лррттрулрр адамлаттың тіршілігіи
гацтау мацгатыида я;үмыг істрйді. XXI гасырда
бногфррада қауіпті олгсрігтрр болуы мүмкіи. һалымдар
томріідріі могрлрлррді лррттрудр: ауа райміи.ің озгрруі,
рргургтардм түтыиудыц аргуы, дрмоірафиялмк тріі
дрцңиялар, ортаиыц дрградацимп.і, пцрргия мрн р<‘
сургтарды иайдалаііу, биогфррамыц коомогтыц лррттру-
лррі, ортаиың адам дрнгаулып.іна ;>гррі ж;>іір т.б. 1>аг-
дарлама ор түрлі жастагм адамдардыц коршагаіі оргамы
коргау мріі даму могрлрлорі бойыімма білім алуын
камтамап.іл ртуі крррк. Пкіілпгиялмң білім бсру
адамлатті.іц түракті.і дамуі.імың каялчті імлрты.
332

Сонымен қатар конференцияда Мәлімдеме мен екі
концепция — климаттың өзгеруінің алдын алу, ор-
мандарды қоргау мен биологиялың алуантүрлілікті
саңтау мәселелері бойынша қабылданды.
Бүл мәселелерді кешенді гылыми түргыдан ше-
шуге болады. Бүл үіпін экология, экономика жнне
өлеуметтік дамудың барлық негізгі топтарын біртүтас
кешен түрінде ңарастыру қажет (28-сурет).
БҮҮ-ның конференңиясы барлың елдердің үкі-
меттерін түрақты дамудың үлттық концепцияларын
қабылдауга шаңырды.
Қазаңстан Ресаубликасының Үкіметі үсыніан «Қа-
зақстан Ресиубликасының түраңты дамуга көшу кон-
ңеицнясы» бекітілді Ресі іубликаның экологиялық саясаты
оның экологиялық қауіисіздігін қамтамасыз етуге
багытталган.
Ресиублика ІІрезиденті Н.Ә. Назарбаевтың БҮҮ
Бас Ассамблеясында жасаган баяндамасында түраңты
дамуса жетудің түйінді мәселелерін шешудегі еліміз-
дің белсенді қызметін дәлелдейтін наңты мысалдар
келтірді. 1992—1998 жылдар аралыгында Қазақстан
тарихта бірінші болып ядролың нолигонын жауып,
ядролық қарудан бас тартты, Аралды сақтам қалуга
арналган интеграциялық ііроцестердің үйтқысы болды.
Қазіргі уақытта экологиялың, экономикалың, әлеу-
меттік мәселелерді интеграциялау саласындагы саяси
іс-шараларды аныңтау жолдары іздестірілуде. Олар:
•	бүзылган экожүйелерді ңалпына келтіруді
қамтамасыз ету;
•	суды тиімді пайдаланудың наңты шараларын
анықтау;
•	жерді пайдалану, ауыл піаруаіпылыгының тү-
рақгы дамуын жүзеге асыруга, биологиялық
алуантүрлілікті саңтауга багытталган үйлесімді
іс-шараларды қабылдау.
333

28-сурет. Қоіамнын тұракты дамуыныц жалпы сызбанұскасм
Биологиялық алуантүрлілікті сақтау концеициясы-
на сәйкес биологиялық алуан түрлілікті қоргаудың
Үлттық баяндамасы қабылданды.
Түрақты дамуды қамтамасыз ету қүралдарымен бай-
ланысты мәселелерге мыналар жатады:
•	қаржы ресурстары жяне оларды ііайдалану
механизмі;
•	экологиялық қауіисіз технологияларды қолда-
ну; гүрақты дамуды гылыми және ақлараттыК
қамтамасыз ету. Бүл мәселелердің біздің Рес-
ііубликамыздың тұрақты дамуын ңамгамасыз
етуде маңызы ерекіие.
334

Бүл мәселелерді шешудің міндеттері «Қазақстан
ресііубликасының экологиялық ңауіисіздік» концеіі-
циясында қарастырылган (Қазақстан Ресиубликасы-
ның I Ірезидентінің шешімімен бекітілген, 30 сәуір,
1996	жыл). Ресиубликаның экологиялық ңауіисіздігі
дегенде ең алдымен ңоршаган ортага антроіюгенді
немесе табиги әсердің нәтижесінде жеке адамга, қо-
ғамга, табшат пен мемлекеттің өмірлік маңызды қа-
Іжеттіліктерін нақты және мүмкін болатын қауіитен
ңоргауды қамтамасыз ету ироцес.ін түсінеміз. Эколо-
[гиялық қауіпсіздік жүйесіне биосфера мен сыртқы
Іантропогенді және табиги факторлар арасындаіы теие-
Ітеңдікті үстап тұруга багытталіан медициналық, био-
логиялық, экологиялық, қүқықтық іс-шаралардың
жиынтыгы жатады. Алда тұрган маңызды мәселенің
бірі адамды коршаган ортага мүмкін болагын шекті
эколопіялың қысһшды, ягни экожүйелердің өзара
байланыстары, қарым-қатынастары, олардың біртұтас-
тыгы сақталатын антропогенді фактордың әсер етуі-
нің максималды деңгейін анықтау болыи табылады.
Қазіргі кезде Қазақстан территориясының көитеген
бөліктері күшті антроиогенді әсерге үшыраган (27-сур'т).
Арал маңы аймагы экологиялық ңатер аймагы бо-
лыи табылады. Мүнда шаруашылық қызметінің нә-
тижесінде қоршаган орта қайтымеыз өзгерістерге үшы-
раган, Аралдың экожүйесі бұзылыи, халыңтың денсау-
лыгының төмендеуі мен өлімнің аргуы байқалыіі отыр.
Қазақстан Ресііубликагының «экологиялық ңауіи-
сіздігінін, стратегиялық маңсаты мен міндеттеріне»
экологиялық білім және тәрбие беру жүйесін жасау
мен дамыту жатады.
335

11.2. Экологиялық білім беру
Эиологиялың білім беруге деген ңажеттілік адам-
ның өміріне қажет қолайлы ортаны қамтамасыз ету-
мен байланысты. Қоршаган ортаның саиасы адамның
негізгі құқыгының бірі — денсаулыңты және даму-
дың негізгі мақсатын анықтайды. Экологиялың білім
беру табигатқа адамгершілік қатынасты қальштас-
тыру, табигатты өзгертудің шекті мөлшерін анықтау
үшін, адамның одан әрі өмір сүруі мен дамуына
мүмкіндік беретін мінез-құлқының арнайы әлеумет-
тік-табиги заңдылықтарын меңгеру үшін қажет.
Оқушыларда, студенттерде, сондай-ақ, жалііы ха-
лықта табигатқа деген түтынушылың қатынас басым;
экологиялық мәселелердің әр адамның жеке басы
үшін маңызды екенін қабылдау деңгейі төмен; адам-
ды қоршаган ортаны зертгеу мен сауықтыруга ар-
налган жұмыстарга іс жүзінде қатысуга деген ңа-
жеттілік дамымаган.
Экологиялық білім берудің негізгі мақсаты —
табигатқа деген жауаикерміілік қатынасты қамтама-
сыз ету. Экологиялық білім беру дегенде әрбір адам-
ның жалиы экологиялық мәдениеттілігін қалыптас-
тыруга багытталган үздіксіз білім, тәрбие беру және
даму нроцестерін түсінеміз. Экологиялык жауапкер-
шілік адамның мына ңасиеттерімен байланысты: өз
іс-әрекетін баңылау, табиги ортадагы өзінің іс-әрекеті-
нің жақын кезендегі және болашаңтагы нәтижолерін
болжай білу, өзіне және басңаларга сын көзбен қа-
рай білу және т.б.
Қызметі табиги ортага жнне адамың денсаулы-
гына зиянды әсер етуімен байланысты адамдардың
барлыгының қажетті деңгейде экологиялық дайындыш
міндетті түрде болуы керек. Оны қызметке тагайындау
кезіндегі аттестациялауда есеике алу қажет.
336

Жогарыда айтылгандарга байланысты ііедагогтар-
дың халықаралық экологиялық қозгалысы қоршаган
орта саласындагы білім беруді (экологиялық білім
беру) жалаы білім беру жүйесін жетілдірудің маңызды
бағыты деи есеитейді.
Бір бірімен байланысты экологиялық білім беру
мен білім беру жүйесін экологизациялауды бөліп
көрсетуге болады.
Экологиялың білім беру дегеніміз — әр түрлі
деңгейдегі экологиялық білімдерді меңгеру. Экология-
лық білім берудің екі ңегізгі багыты бар: қоршаган
ортаны қоргаудьщ жалны ілімі негізінде тәрбиелеу
және табигат иен антроіюгенді экожүйелердің өзара
ңатынасының жалиы заңдылықтары туралы арнайы
білім беру. Ал білім беру жүйесін эколотзациялау —
экологиялық ойлардың, ұгымдар, нринцшітер мен
көзңарастардың басңа пәндерге енгізу және эколо-
гиялық білімді әр түрлі салалардың мамандарын
дайындау.
11.3.	Экологиялық құқық
Экологиялық қарым-қатынастарды құқықтық рет-
теу түжырымдалып, дәлелденген заңдарды қабылдау-
дан басталады (29-сурет).
Қазақстан Ресііубликасының Конституциясы —
негізгі заң. Халыңаралың нормаларга сай ол мемле-
кеттің экологиялық қатынастарды реттеудегі жалиы
багытын анықтайды. Дүние жүзінің көитеген мемле-
кеттерінің конституциялары 1948 жылы БҮҮ қа-
былдаган «Адам қүқыгының жалаыға бірдей Дек-
ларациясында», сонымен ңатар адам қүқьны бойын-
ша басқа да Халықаралық Пактілерде көрсетіген
идеалдарга сүйенеді.
Қазаңстан Республикасының Конституциясында
«Әрбір азамат онық өмірі мен денсаулыгы үшін ңо
лайлы ңоршаган ортага ңүқыгы бар» — делінген.
22 - 3/17
337

29-гурст. ҚР-иын экологиялык күкыгынын заңдармнын базасы
338

Экологиялық заңдардың орындалуын мемлекеттік
құрылымдар жүйесі, экологиялық сараитама қамта-
масыз етеді (30-с.урет).
^ ЗО-гурот. Экологиялық сараптама
Халыңаралық дәрежеде адамның ңолайлы қорша
ган ортага деген қүқыгыи БҮҮ-ның әр түрлі бөлім
дері қамтамасыз етеді. Олар қоршаган ортаның жаг
дайын сауықтыруга арналган көитеген багдарламалаі
339

жасады: Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы
(ВОЗ) — «Қоршаган ортаның гигиенасы», Азық-түлік
жәна ауыл шаруашылың ұйымы (ФАО) — «Ауыл
шаруашылық химикаттары мен қалдықтары», БҮҮ-
ның білім, гылым және мәдениет мәселелері бойын-
ша үйымы (ЮНЕСКО) — «Адам және биосфера».
Белгіленген багдарламалардың жүзеге асуының
1972 жылы қүрылган БҮҮ-ның қоршаган орта бойын-
ша бағдарламасы (ЮНЕП) және БҮҮ-ның қоршаган
орта мен даму жөніндегі Халықаралық Комиссиясы
жалпы басшылың жасайды.
Құқықтық мемлекеттегі адамдардың арасындагы
қарым-қатынастар жалпыга бірдей міндетті құқың
нормалары больш табылатын заңдардың көмегімен
реттеледі. Адамның табигатты өзгертушілік қызметі
тек соңгы жылдары гана құқықтық тұргыдан шек-
теле бастады. Қолайлы, таза қоршаган ортага деген
құңық жаңа құқыңтарга жатады.
11.4.	Су ресурстарының сарқылуының алдын
алуға бағытталған кейбір іс-шаралар
Судың жетіспеуінің алдын алуга бағытталган іс-
шараларга ең алдымен суды тиімді найдалану мен
оны территориалдық жагынан таралуын өзгерту жа-
тады. Судың сарңылуы мәселесін шешу үшін төмен-
дегі іс-шараларды жүзеге асыру қажет:
1)	суды тиімді пайдалану технологияларын колдану
2)	өндірісте суды бірнеше рет қайталап пайда-
лану (түйың цикл);
3)	ауыз су мақсатында берілетін суды өндірістік
ароцестерде аайдаланбау. Бүл әсіресе, жогары
саііалы жер асты суларына қатысты;
340

4)	ауыз суды тамаққа, тұрмыстық мақсатта пай-
даланатын судан бөлек құбырмен беру. Суды
мөлшерлі түрде беру және оның ысыраи
болуына жол бермеу;
5)	суга экономикалың түргыдан негізделген баға
ңою. Наңты багалау нәтижесінде судың ысы-
раи болуын біршама төмендетуге болады.
Судың ластануын кеміту шаралары ең алдымен
суды найдалану, тазалау әдістері мен технологиялық
ііроцестерін жетілдірумен байланысты. Суды тазарту
әдістерінің ішінде ёиологиялық әдістер өте тиімді
және жақсы нәтиже береді.
11.5.	Энергиякың кейбір дәстүрлі емес көздерін
пайдалану
Күи — энергиянық іс жүзінде сарқылмайтын көзі
больш табылады. Оны тікелей немесе жанама, ягни
фотосинтездің өнімдері, судың айналымы, ауау масса-
ларының қозгалысы және т.б. арқылы иайдалануга
болады.
Көбіне күя энергиясын жинау әр түрлі коллек-
торлардың көмегімен жүргізіледі. Қазіргі кездің өзінде
көптеген елдерде (АҚШ, Израиль және т.б.) жылумен,
ыстық сумен қамтамасыз етуде күн энергиясын иай-
даланады. Парниктерде қарааайым қүрылгылардың
көмегімен күн энергиясын жинауга болады. Тәулік-
тің жарық кезеқінде жылуды жинау үшін беттік
ауданы мен жылу сыйымдылыгы жогары материал-
ды орналастырады. Олар: тастар, су, металл, қүм
және т.б. болуы мүмкін. Күндіз олар жылуды жи-
найды, ал түнде бөліи шығарады. Мұндай қүрылгы-
341

лар Ресейдің, Қазаңстанның, Орта Азияның оңтүстік
бөліктерінің теплицаларында кеңінен қолданылады.
. Күнді электр энергиясын өндіруде иайдалануга
боладьі. Күн энергиясын электр энергиясына айнал-
дыру фотоэлементтердің көмегімен жүзеге асырылады.
Бірақ, фотоэлементтерді қолданудың қиындыгы олар-
дың өте қымбат болуы мен үлкен аудан алуына
байланысты. Күн радиациясына бай елдерде шаруа-
шылықтың жекеленген салаларын толық күн энер-
гиясымен электрификациялау жобалары жасалган. Мұн-
дай энергияны иайдалану жогары дәрежедегі эко-
логиялылығына байланысты дәстүрлі жолмен алын-
ған энергиядан иайдалы болып шыгады.
Күн энергиясын электр энергиясына айналдыру-
дын, екінші жолы, бүл — турбогенераторды қозга-
лысқа келтіретін суды буга айналдыру ироцесі. Бүл
жагдайда күн сәулелерін жинайтын көитеген линза-
лар бар энергомұнаралар және арнайы күн тоған-
дары жасалады.
Күн энергиясын фотосинтез немесе биомасса ар-
ңылы алуга болады. Фотосинтез энергиясын алудың
ең қарапайым жолы — органикалық затты жагу.
Өкеркәдііітік даму жолына түсиеген елдер үшін бүл
негізгі әдіс болын табылады. Бірақ, органикалың зат-
ты басқа отын көзіне айналдыру жолын иайдалан-
ганда алдымен оны экологиялың жағынан тиімді
түрге, ягни органикалық затты биогазга не этил
сииртіне айналдырьш алу ңажет.
Ертеден келе жатқан энергия көзі ретінде жел-
дің рөлі ерекше. Жүздеген жылдардан бері жел ме-
ханикалың энергия көзі ретінде қолданылыіі келді
(мысалы, диірмендер, агаш кесу құрылгылары және
т.б.). Біраң, оны электр энергиясын алуда иайдалану
тек соңгы жылдарда гана қызыгушылық тусыза
342

бастады. Зерттеулер жел двигательдерінің үнемі жел
түрыіі тұратын аудандарда жергілікті халықтың
энергияга деген қажеттілігін ңамтамасыз ете алагы-
нын көрсетті. Бірақ, ірі жел құрылғылары багасы-
ның қымбаттығына, қатты шу мен вибрацияга бай-
ланысгы өзін аңтамайды. Жел турбиналарын жеке
үйлерді, энергияның қажеттілігі үлкен емес, шагын
өнеркәсіа орындарын қамтамас.ыз етуде ңолдануга
болады. Жел энергиясын иайдалану жүмыстары Ка-
надада, Нидерландыда, Данияда, ІІІвецияда, Германия-
да және т.б. елдерде жүргізілуде.
Теңіз, мұхит және термалдық сулардың энерге-
тикалык, ресурстарын пайдалану. Теңіздер мен мұ-
хиттардың су массалары энергетикалық ресурстарга
бай. Оларга судың толысуы мен қайтуы, теңіз агыс-
тарының энергиясы, сонымен қатар әр түрлі терең-
діктердің темиератураларының градиенті жатады. Бұл
энергияны өндіру багасының қымбат болуына байла-
нысты қазір өте аз мөлшерде қолданылуда.
Дүние жүзінде қазір 2—3 толысу-қайту элекгро-
станциялары жүмыс істейді. Мүндай электросганция-
лардың аз болуы тек өндірілетін энергиянын, ңым-
баттыіъіна t-ана емес, тндай-аң жогары дәрежеде
экологиялық болмауына да байланысты. Электростан-
ңияларды салу кезінде бұгаздар илотинамен жабылады,
ал бұл агзалардьщ тіршілік ету жағдайларын өзгертеді.
Мүхит суларынан энергия өндіру үшін әр түрлі
терендіктегі сулардық темиература градиентін иайда-
лануга болады. Осы энергияны өндіруге арналган
құрылғыларды иайдалану қазір тек с.ынақ кезеңінде.
Термоядрольщ энергия. Қазір атом энергетика-
сында энергия көзі және ыдырау өнімі ретінде ра
диоактивті элементтер қолданылады. Ядролық энерге
343

тиканың нөпзгі экологиялық мәселесі де осыган
байланысты туындайды.
Ядролық энергияны басқа әдісиен де өндіруге
болады. Ядролық синтез ироцесінде екі ядроны қо-
сьш, бір ауыр ядроны алу кезінде бөлінетін энер-
гияның шыгымы өте жогары. Екі ядроның қосылу
ироцесі салмақтың кемуі және энергияның бөлінуі
арқылы жүреді Мұндай синтездің бастаііңы элементі —
сутегі, ал соңгы элементі — гелий. Аталган элемент-
тердің екеуі де қоршаган орта үшін зиянды емес
және олардың қоршаган ортадагы мөлшерін сарқыл-
майды деуге болады.
Жогарыда айтыл ғандардың барлыгы қазіргі кез-
дегі білімнің даму деңгейі, жасалып жатңан техно-
логиялар адамзатқа энергетикалық ресурстардың сар-
қылуына байланысты және энергетиканың экология-
лық мәселелерді тугызуы жөнінен түйыққа тірелу
қауійнің болмайтынын көрсетеді. Адамзат ңогамының
энергия өндірудің дәстүрлі емес көздеріне көшуге
мүмкіндігі бар.
344

ТЕКСЕРУГЕ АРНАЛҒАН ТЕСТ СҰРАҚТАРЫ
1.	Төменде аталган галымдардың қайсысы гылым-
га «экология» ұгымын енгізді?
а)	Ч. Дарвин;
ә) Н. Вавилов;
б)	Ю. Либих;
в)	Э. Геккель;
г)	В. Сукачев.
2.	Аутэкология нені зерттейді?
а)	іюиуляциялардың қоріпаган ортамен қарым-
қатынасын;
ә) агаалардың қоршаган ортамен ңарым-қатьшасын;
б)	бірлестіктердің қоршаган ортамен қарым-қа-
тынасын;
в)	әр түрлі ұйымдасу деңгейіндегі экожүйелерді;
г)	бүтіндей алгандагы биосфераны.
3.	Аталған факторлардың қайсысы абиотикалық
факторларга жатады?
а)	бәсекелестік;
ә)	адамның қызметі;
б)	паразитизм;
в)	температура;
г)	су ңоймасының тереңдігі.
4.	Аталган факторлардың қайсысы биотикалық
факторларга жатады?
а)	жарық;
ә)	радиация;
б)	температура;
в)	комменсализм;
г)	барлың аталгандар.
345

5.	Аталган факторлардың қайсысы абиотикальц
факторларга жатады?
а)	көктемдегі өзендердің жайылуы;
ә) ормандарды кесу;
б)	тоныраңқа тыңайтқыштарды енгізу;
в)	батііақтарды құргату;
г)	илотина салу.
6.	Төмендегі аталган мысалдардың ңайсысы ан-
троіюгенді факторга жатады?
а)	жарық;
ә) non уляциялардагы даралар арасындагы өзара
байланыстар;
б)	өнеркәсіитің дам.уы;
в)	тешіература;
г)	аоиуляциялардың өзара әсері.
7.	Төменде аталган факторлардан абиотикалық
факторларды атаңыз:
а)	ылгалдылық, жарық, темиература;
ә)	ормандарды кесу;
б)	агзалардың бір-біріне әсері;
в)	батиаңты ңұргату;
г)	барлық аталіан факторлар.
8.	Агзалардың ненің өзгеруіне байланысты реак-
циясын фотопериодизм деіі атайды?
а)	ауа темііературасы;
ә) ауаның ылгалдылыгы;
б)	күн мен түнніқ арақатынасы;
в)	ылгалдылың;
і’) жогарыда аталгандардың комплексті өзгерісі’ерІ
9.	Қоршаган орта темиературасынын, артуына
байланысты физиолоіиялық ііроцестердің жылдам-
дыгы артатын агзаны атаңыз?
а)	торгай;
ә) мысық;
б)	ақ каиуста көбелегінің жүлдызқүрты;
346

в)	ңоян;
г)	барлық аталгаы агзалар.
10.	Симбиоз дегеніміз не?
а)	екі иоііуляция бір-бірімен әрекеттесиейді жэ-
не олардың біреуі екіншісіне әсер етпейді;
ә) әр түрлі түрге жататын даралардың өзара
иайдалы бірігін тіршілік етуі;
б)	бірлестіктің бір түрінің иопуляциясы екінші-
сін найдаланады;
в)	иоиуляциялардың біреуі үшін зиянды бола-
тын өзара қатынастар;
г)	дүрыс жауаи жоқ.
11.	Биомассаның ең үлкен тыгыздыгы қай ортага
тән?
а)	сулы орта;
ә)	жер—ауа ортасы;
б)	тоиырақ ортасы;
в)	сулы және топырақ ортасы;
г)	жер—ауа және сулы орта.
12.	Мына агзалардың, әсіресе, ңайсысының ара-
сында иаразиттер көп?
а)	қүрттар;
ә) былқылдақ денелілер;
б)	микроорганизмдер;
в)	омыртқалылар;
г)	қүстар.
13.	Аталган галымдардың қайсысы минимум заңын
тұжырымдаған?
а)	А. Тенсли;
ә) Ю. Либих;
б)	В. Вөрнадский;
в)	Г. Гаузе;
г)	Ч. Дарвин.
347

14.	Аталган галымдардың қайсысы толеранттылық
заңын тұжырымдаган?
а)	В. Сукачев;
ә) Б. Коммонер;
б)	В. Шелфорд;
в)	В. Вавилов;
г)	Г. Гаузе.
15.	Экожүйенің аталган коміюненттерінің қайсысы
редуцент болыи табылады?
а)	шыбын;
ә) жауынқұрты;
б)	кесіртке;
в)	шегіртке;
г)	барлық аталгандар.
16.	Верілген қоректік тізбектердің	қайсысы дүрыс
құрылган?
а)	шыбын — бақа — жылан —	жыртқыш құс;
ә) жылан — бақа — шыбын —	жыртңыш құс;
б)	бақа — шыбын — жылан —	жыртқыш ңұс;
в)	шыбын — бақа — жыртқыш	құс — жылан;
г)	шыбын — жылан — бақа —	жыртқыш құс.
17.	Қарагайлы ормандагы тиіндердің саны ең ал-
дымен неге байланысты?
а)	жыртқыштардың санына;
ә) қыстың қаталдыіына;
б)	тұқымдардың өнімділігіне;
в)	иоауляциялардагы даралардың санына;
г)	қыстың ұзақтыгына.
18.	Биомассаның жиналуында қай аізаның рөлі зор?
а)	жануарлар;
ә) өсімдіктер;
б)	микроорганизмдер;
в)	жануарлар мен өсімдіктер;
г)	жануарлар мен микрооріанизмдер.
348

19.	Төменде аталган өзара қарым-қатынастардың
қайсысы жыртқыштықңа жатады?
а)	иесінің денесінде биттер тіршілік етеді;
ә) ңас.қырлар ұсаң шөи қоректілермен қорек-
тенеді;
б)	бунақденелілер гүлдің нектарымен (шірне)
ңоректенеді;
в)	микроорганизмдердің ішекте тіршілік етуі;
г)	барлың аталгандар.
20.	Азотфиксациялаушы бактериялар қай топқа
жатады?
а)	сапрофиттер;
ә)	симбионттар;
б)	иаразиттер;
в)	саирофит және симбионттар;
г)	саирофит және маразиттер.
21.	Сауысқандар тұяқты жануарларга оларга қа-
уіи туыи түріандығын хабарлайды. Бұл өзара қа-
рым-қатынастың қай тшііне жатады?
а)	жыртқыштық;
ә)	түраралық өзара көмек;
б)	симбиоз;
в)	нейтрализм;
г)	мутуализм.
22.	Паразитизмге мысал келтіріңіз:
а)	қайың және оның түбінде өсетін саңырауқүлақ-
ә) сұңгыла мен өсімдік;
б)	қыналар;
в)	шаян мен актиния;
г)	ара мен гүл.
23.	Бәсекелестікке қайсысы мысал бола алады?
а)	акула және жабысқақ балық;
ә) агаштар мен микоризалы саңырауқұлақтар;
349

б)	қайың орманындагы иіырша;
в)	қыналар;
г)	барлық келтірілген мысалдар.
24.	Жыртңыштардың табигаттагы рөлі қандай?
а)	ңұрбандықтарының нопуляцинларының са-
нын кеміту;
ә) құрбандыңтарының поиуляцияларының саны
мен құрамын оптималды деңгейде ұстаи
тұру;
б)	өзіне қорегін тауыіі жеуге қабілетсіз жа-
нуарларды теріи жеу;
в)	барлық аталгандар;
0 аУРУ жануарларды жою.
25.	Төмендегі агзалардың ішіндегі консументтерге
жатиайтынын атаңыз.
а)	құмырсқа;
ә) дәрілік алтей;
б)	жылан;
в)	қиңоңыз;
г)	бақа.
26.	Берілген нұсқалардың қайсысы ааразитизмге
мысал бола алады?
а)	бит, кене, саңырауқұлақ;
ә) шаян мен актиния;
б)	шыриіалы ормандагы қайың;
в)	қына;
г)	барлық аталгандар.
27.	Қасқырлар жыл сайын бұгылардың 25%-<’а
жуыгын өлгіреді. Бұл құбылыс өзара әсердің қандай
формаеына жатады?
а)	бәсекелестік;
ә) жыртқыштық;
б)	мугуализм;
350

в)	паразитизм;
г)	аталгандардың барлығы.
28.	Әр гүрлі түрге жататын даралардың өздерінің
арасында немесе бір түрдің ішіндегі қорек, мекен
ету ареалы үшін күрес қалай аталады?
а)	бәсекелестік;
ә)	жыртқыштық;
б)	иаразитизм;
в)	мутуализм;
г)	барлық аталгандар.
29.	Әрбір түр басқа түрлермен қарым-қатынасыиан
иайда алатын бірлесін тіршілік ету қалай аталады?
а)	нейтрализм;
ә)	мутуализм;
б)	бәсекелестік;
в)	паразитизм;
г)	жыртңыштық.
30.	Төменде аталган өзара өсерлердің қайс.ысы
симбиозга жатады?
а)	торгай құртііен ңоректенеді;
ә) көкек үсақ торгай тәрізділердің ұясына жұ-
мыртқасын салып кетеді;
5)	күйіс қайыратын жануарлардың күрделі ас-
қазанының бір бөлігінде бірнеше килограмм
бактериялар мекендейді;
в)	инелік масаның дернәсілдерімен қоректенеді;
г)	барлық аталгандар.
31.	Бәсекелестіктің болуын не анықтайды?
а)	ортаң ресурстардың шектелуі;
ә) ортақ ресурстардың жеткілікті болуы;
6)	ресурстардан тәуелсіз тіршілік етеді;
в)	тек қоректік ресурстармен анықталады;
г)	аталгандардың барлыгы.
351

32.	Вір түрге жататын бәсекелес даралардың бір-
біріне әсерінің мәні неде?
а)	өнімділігінің төмендеуінде;
ә) исшуляцияның өсу жылдамдығының кемуі;
б)	тіршілігін сақтауын қамтамасыз ететін жаңа
белгілердің иайда болуы;
в)	берілген түрдің дараларының толық жойылуы;
г)	барлық аталгандар.
33.	Аталган белгілердің ішінен «ие — иаразит»
қарым-қатынасы үшін міндетті белгіні атаңыз:
а)	табиш сүрыаталудың нәтижесі ретінде иесі-
мен тыгыз байланыс;
ә)	иесінің толық сарқылуы мен тез өлуі;
б)	өзіне иайда алмай, иесіне зиян келтіру;
в)	иесіне зиян келтірмей, өзіне иайда алу;
г)	барлық аталғандар.
34.	Төменде аталган бейімделу мысалдарының
ішінен жыртқыштарга ең тән белгіні атаңыз:
а)	қорганыштық рең;
ә) басианаларды иайдалану;
б)	тікен, ине сауыттарының болуы;
в)	жылдам реакция;
г)	аталгандарды ң барлыгы.
35.	Аллелоиатия дегеніміз не?
а)	метаболизм өнімдерінің көмегімен өсімдіктер-
дің бір-біріне химиялық өзара әсері;
ә) екі түрдің міндетті түрде бірігіа тіршілік
етуі мен өзара иайдалы әсері;
б)	иес.інің тамақтарьшың ңалдыңтарымен қоректену;
в)	өзара иайдалы, біраң бірлесіа тіршілік ету
міндетті емес;
г)	барлық аталғандар.
352

36.	Табиги биогеоңеноздарда қандай факторлар
өзара әсерлеседі?
а)	биотикалық;
ә) абиотикалық және биотикалық;
б)	биогикалың және антроаогендік;
в)	абиотикалық және антроіюгендік,
г)	барлық аталгандар.
37.	Әрбір келесі деңгейге энергиянық қандай
мөлшері өтеді?
а)	1%;
ә) 10%;
б)	25%;
в)	50%;
г)	15%.
38.	Өсімдіктер бірлестігі ңалай аталады?
а)	фитоценоз;
ә) зооценоз;
б)	биоценоз;
в)	биогеоценоз;
г)	экожүйе.
39.	Қоректену тізбегіндегі ңандай буынның жойы-
луы биоценоз үшін айтарлықтай зиянды нәтижеге
әкелін соқтыруы мүмкін?
а)	редуценттер;
ә) 1-ретті консументтер;
б)	2-ретті консументтер;
в)	3-ретті консументтер;
г)	4-ретті консументтер.
40.	Сукцесси я лардың нәтижесі қандай?
а)	бір бірлестіктің басқасымен алмасуы;
ә) бірлестіктің күрделі ішкі қүрылымын саңтау;
б)	бірлестіктің қоршаған ортага бейімделуі,
в)	түрлердің қоршаган ортаға бейімделуі;
г)	барлық аталғандар.
[ 23 3/17	353

41.	Тундра бірлестігіне тән дұрыс қоректену тіз-
бегін табыңыз.
ә) мүк — бұгы — үкі;
б)	тырбың қайыңдар - саңырауқүлақ - бүгы;
в)	мүк - үкі - бұгы;
г)	өсімдік — тышқан — бүгы.
42.	Төмендегі экожүйелердің қайсысы биомассасы
мөн әнімділігінің жогары болуымен сипатталады?
а)	мүхит;
ә) тропиктік орман;
б)	жалиақ жаиырақты орман;
н) шөл;
г)	тундра.
43.	Экожүйенің өнімділігі шектеуші факторларға
тәуелді екені бвлгілі. Орман бөлдөуінің швктөуші
факторларын атаңыз.
а)	жауын-шашын мөлшері;
ә) жылудың мөлшері;
б)	топырақтагы минералдық элементтердің болуы;
н) жауын-шашын мен жылудың мөлшері;
г)	барлық аталган факторлар.
44.	Жануарлар бірлестігін қалай атайды?
а)	зооценоз;
ә)	фитоценоз;
б)	биоценоз;
в)	биогеоценоз;
г)	биосфера.
а)	өсімдік — тышқан
қарсаң
үкі

45.	Поиуляңияда бір айда, жылда немесе он
жылда туылган даралардың санын ңалай атайды?
а)	өлім;
ә) көшіи келу (иммиграция);
б)	туылу;
в)	көшііі кету (эммиграңия);
г)	миграция.
46.	Әр түрлі агзалардың арасындағы
байланыстар қалай аталады?
а)	жанама;
ә) тікелей;
б)	биотикалың;
r) бәсекелестік;
г)	қоректік.
47.	Дайын органикалық заттармен ңоректенетін
агзаларды қалай атайды?
а)	автотрофтар;
ә) гетеротрофтар;
б)	хемотрофтар;
в)	фототрофтар;
г)	барлық аталгандар.
48.	Поііуляцияның тыгыздыгы дегеніміз не?
а)	тіршілік кеңістігінің аудан бірлігіне келетін
даралар саны;
ә) берілген кеңістіктердегі даралардын, белгілі
бір саны;
б)	жалпы саны;
в)	кішкене жердегі әр түрлі даралардың саны;
г)	барлық аталгандар.
49.	Толеранттылық диаиазоны кең агзаларды ңа-
лай атайды?
а)	эврибионт;
ә) стенобион;
355

б)	галофит;
в)	суккулент;
г)	гелиофит.
50.	Су экожүйесі дегеніміз не?
а)	көлдің биогикалық және абиотикалың ком-
понекттерінің жиынтыгы;
ә) көлдің өсімдіктер бірлестігі;
б)	көлдің жануарлар бірлестігі;
в)	фигошіанктон;
г)	зооиланктон.
51.	Шөиңоректі жануарлар биоценозда қай топқа
жатады?
а)	консументтер;
ә)	өндірушілер;
б)	автотрофтар;
в)	фототрофтар;
г)	редуценттер.
52.	Агзаның қоршаған орта жагдайларына төзе
алу қабілетін қалай атайды?
а)	толеранттылық;
ә) мамандану;
б)	вируленттілік;
в)	тұрақтылың;
г)	сезімталдық.
53.	Тек белгілі бір тамақиен қоректенуге бейім-
делген агзаларды қалай атайды?
а)	стенофаг;
ә)	эврифаг;
б)	фагоцит;
в)	барлың аталгандар;
г)	дұрыс жауап жоң.
54.	Томырақ мекендеушілерін қалай атайды?
а)	эдафобионттар;
356

ә)	гидробионттар;
б)	иланктон;
в)	бентос;
г)	суккулент.
55.	Бірінші ретті консументтерге қайсысы жатады?
а)	шөіщоректілер;
ә)	жыртқыштар;
б)	қорек талгамайтындар;
в)	етқоректілер;
г)	паразиттер.
56.	Агзалардың қанша мекен ету ортасы бар?
а)	төрт;
ә) үш;
б)	алты;
в)	бес;
г)	екі.
57.	Бірдей уақыт аралыгында ңайталанатын ор-
таның өзгерістерін ңалай атайды?
а)	циклді;
ә) хаосты;
б)	багытталган;
в)	тұрақты;
г)	тұрақсыз.
58.	Қоршаган ортаның қатаң белгілі бір жаг-
дайларын қажет ететін агзаларды қалай атайды?
а)	стенобионттар;
ә) эврибионгтар;
б)	суккуленттер;
в)	галофиттер;
г)	гелиофиттер.
59.	Жер бетіндегі жасыл өсімдіктердің бірінші
ретті өнімінің биомассасының жиналуының энергети-
калық көзіне не жатады?
357

а)	күн сәулесі;
ә)	ультракүлгін сәулелер;
б)	инфрақызыл сәулелер;
в)	рентген сәулелері;
г)	аталгандардың барлыгы.
60.	Бәсекелестіктің дәрежесі неге байланысты?
а)	бәсекелестердің ареалына;
ә) бәсекелестердің санына;
б)	бәсекелестердің қажеттіліктерінің өте үқсас-
тықтары мен айырмашылыңтарына;
в)	бәсекелестердің түрлік құрамына;
г)	аталгандардың барлыгы.
61.	Барлық дерлік экожүйелердегі энергияның
бастаііқы көзі қандай?
а)	жел энергияеы;
ә)	су энергиясы;
б)	күн энергиясы;
в)	ііайдалы ңазбадан алынган огын энергияс.ы;
г)	барлық аталгандар.
62.	«Биосфера» терминін гылымга алгаш еніізі^н кім?
а)	Э. Зюсс;
ә)	Ю. Либих;
б)	Н. Вавилов;
в)	С. ІІІварц;
г)	В. Вернадский.
63.	Барлық қоректік тізбектер қай тоіітқа жата-
тын агзалардан басталады?
а)	консументтер;
ә) детритофагтар;
б)	редуценттер;
в)	өндірушілер;
г)	аталгандардың барлыгы.
358

64.	Поиулицияның тыгызды гын анықтау ушін
шагын аудамды кеңістіктегі агзаларды санау жұмыс-
тары қандай әдіске қолданылады?
а)	нұсңалық аудан әдісі;
ә) белгілеу және ңайта аулау әдісі;
б)	алуантүрлілікгі толық есеііке алу әдісі;
в)	кәсііітік жануарларды есеіше алу әдісі;
г)	баңылау әдісі.
65.	Төмендегі белгілердің ңайсысы аоиуляцияга
тән белгі?
а)	даралар саны;
ә) барлың аталгандар;
б)	жастық құрамы;
в)	туу;
1’) өлім.
66.	Толеранттылың диапазоны кең агзаны қалай
атайды?
а)	суккулент;
ә) стенобионт;
б)	галодий;
в)	эврибионт;
г)	гелиофит.
67.	Агзаның қоршаган орта жағдайларының өзге-
руіне бейімделу қабілетін қалай атайды?
а)	мамандану;
ә) толеранттылың;
б)	түрақтылық;
в)	вируленттілік;
г)	сезімталдың.
68.	Өзендегі Гіалықтардың өліміне әкелген шек-
теуші фактор қайсы?
а)	оттегі концентрациясының өзгеруі;
ә) ылғалдылықтық өзгеруі;
359

5)	ауаньщ тыгыздыгының өзгеруі;
в)	рельефтің өзгеруі;
г)	жауын-шашын.
69.	Түрлердің жиынтығы мен олардың өзара
қарым-қатынасынан түратын күрделі табиги комилекс
қалай аталады?
а)	биогеоценоз;
ә)	биосфера;
6)	биоценоз;
в)	табигаттагы зат айналымы;
г)	дүрыс жауаи жоң.
70.	Экологиялық сукцессияның соңгы теие-теңдік
күйі қалай аталады?
а)	бірінші ретті сукцессия;
ә)	климакс;
б)	екінші ретті сукцессия;
в)	экологиялық теие-теңдік;
г)	үшінші ретті скуцессия.
71.	Биосфера қаілан лайда болды?
а)	1—2 млрд. жыл бүрын;
ә)	5 млрд. жыл бұрын;
б)	10 млрд. жыл бүрын;
в)	50—100 млн. жыл бүрын;
г)	10 млн. жыл бүрын.
72.	Тіршілік жоқ жерде пайда болған сукцессия
қалай аталады?
а)	климаксты;
ә) авготрофты;
б)	гетеротрофты;
в)	екінші ретті;
г)	бірінші ретті.
360

73.	Тонырақты мекендеушілер үшін маңызды
емес факторды агаңыз:
а)	жарық;
су;
б)	химиялық ңұрамы;
в)	қүрылымы;
г)	барлық аталгандар.
74.	Сукцессинны толың анықтайтын анықтаманы
атаңыз:
а)	бірлестіктердің алмасу ироцесі;
ә)	экожүйенің өздігінен ңалиына келу ироцесі;
б)	бірлестіктің өздігінен даму ироцесі;
в)	табигаттагы адамның қызметі;
г)	барлық аталгандар.
75.	Сукцессияның нәтижесіне қайсысы жатады?
а)	бірлестіктің қүрылымын үстаи түру;
ә) бірлестіктің қоршаган орта жағдайларына
бейімделуі;
б)	бір бірлестіктің басңасымен алмасуы;
в)	бірлестіктегі түрлер санының тұрақтылыгын
сақтау;
г)	барлық аталгандар.
76.	Жыртқыштардың жемтігінің санының күрт өсуі-
нің алдын алуга ңабілетінің болмауы неге бай-
ланысты?
а)	жыртқыштардың иоиуляциясының өсу
жылдамдыгы жемтігімен салыстырганда төмен;
ә) жыртқыштардың тіршілік циклі аз;
б)	жрмтігінің санының күрт артуы жыртңыіи-
тардың өнімділігінің кемуіне сәйкес келеді;
в)	дүрыс жауап жоқ;
г)	барлық аталгандар.
361

77.	Екінші ретті сукцессия дегеніміз не?
а)	басңа сукцессиямен иараллель жүретін сук-
цессия;
ә) ңоршаган ортаның бүзылуынан соң баста-
латын сукцессия;
б)	«екінші ретті сукцегхия» түсінігі жоқ;
в)	бір сукцессияның қайталанып келуі;
г)	климаксқа өту кезеңі.
78.	Озон қабатының маңызы қандай?
а)	ультракүлгін сәулелерді сіңіру;
ә)	инфрақызыл сәулелерді сіңіру;
б)	планетаның оттегімен байытылуы;
в)	атмосферадагы зиянды қалдықтарды сіңіруі;
г)	барлың аталгандар.
79.	Гөмендегі аталгаи факторлардың қайсысы жа-
санды ластану көздеріне жатады?
а)	вулкандар;
ә)	автомобильдердің газдары, смог;
б)	шанды дауылдар;
в)	жер сілкіну;
г)	барлық аталган факторлар.
80.	Қорыңгың үйымдастырылуын қандай эколо-
гиялық факторга жатқызуга болады?
а)	антроиогендік;
ә) биотикалың;
б)	абиотикалық;
в)	биотикалық және антроиогендік;
г)	абиотикалың және антропогендік.
81.	«Парниктік эффекттің» пайда болу себебі ңандай?
а)	«озон тесіктерінің» ііайда болуы;
ә) көміртегі (II) тотыгының концентрациясының
артуы;
362

б)	фреондар мен метан қалдықтары;
в)	ауаның ылгалдылығының өзгеруі;
г)	дұрыс жауаи жоқ.
82.	Адам ноиуляцияларының саны мен тыгызды-
іының артуы арқылы ңалалардың өсуі мен дамуын
қалай атайды?
а)	антроногенез;
ә)	урбанизация;
б)	антропогенді қысым;
в)	антроіюгенді стресс;
г)	биоалуантүрлілік.
83.	Атмоефераның жерге жақын ңабатының
темііературасы, оның қүрамындағы көмірқышқыл
газы мен кейбір басқа газдардың болуынан жога-
рылауын қалай атайды?
а)	антроіюгенді стресс;
ә) энеріетикалық стресс;
б)	қышқылдық жаңбырлар;
в)	парниктік эффект;
г)	ауа ортасының қарсылығы.
84.	Қышқылдық жауынньщ иайда болуында
ңандай зат айтарлықтай рөл атқарады?
а)	фреондар;
ә)	көмірқышқыл газы;
б)	метан;
в)	көміртегі (II) тотыгы;
г)	күкіртті газ.
85.	Қоршаган ортаның жагдайын бақылау, бай-
қау, багалау мен болжаудың комплексті жүйесін
қалай атайды?
а)	кадастр;
ә) мониторинг;
363

б)	домнинг;
н) экологиялық картографиялау;
г)	дұрыс жауап жоқ.
86.	Қорық дегеніміз не?
а)	жеке табиги объектілер (сарқырамалар,
үңгірлер және т.б.);
ә) жартылай қоргау режимімен сипатталатын
территория;
б)	шаруашылың қызмртінрн мүлдем алынган тр[ь
риториялар нрмрср акваториялардың бөліктррі;
н) табигатты сауықтыру және эстртикалың маң-
сатта коргау үіиін бөлінген тррриториялар;
г)	дүрыс жауаи жоқ.
87.	Қазақстаннын, «Қызыл кітабыньщ» соңгы
басылымы ңашан жарық көрді?
а)	1992;
ә) 1993;
5)	1994;
в)	1995;
г)	1996.
88.	Қай галым мына төрт зақды түжырымдаган;
барлыгы барлыгымен байланысты, бәрі үиіін төлру
қажрт, барлыгын бір жаққа жібрру крррк, табигат
өзі барлыгын жақсы білрді?
a)	В. Вррнадский;
ә) Ю. Либих;
5)	В. Шелфорд;
в)	Ю. Одум;
г)	В. Коммонрр.
89.	Дрмэкология нені зррттейді?
а)	түр;
ә) нопуляция;
364

б)	нәсіл;
в)	тии;
г)	класс.
90.	Демографиялық көрсеткішке ңайсысы жатады?
а)	өмір сүру жасы;
ә)	жалиы саны;
5)	барлық агалгандар;
в)	өсу жылдамдыгы;
г)	халмқтың тыгыздыгы.
91.	Әлеуметтік экология қандай жүйені зерттейді?
а)	агза — қоршаган орта;
ә) экожүйе;
6)	биогеоценоздар;
в)	адам — мекен ету ортасы;
г)	қоғам — қоршагаы орта.
92.	Экологиялық дагдарыс қауиінің төнііі тұр-
ганы туралы қорытындыга қандай мәліметтер алыи
келеді?
а)	биосфераның физико-химиялық ластануы;
ә) табигат рес.урстарының сарқылуы;
б)	биосфераның алуантүрлілігінің кемуі;
в)	адамдардың денсаулыгының нашарлауы, жаңа
аурулардың иайда болуы;
г)	аталгандардың барлыгы.
93.	Адам іюііуляцияларының саны мен тығызды-
ғының артуы арңылы қалалардың өс.уі мен дамуын
қалай атайды?
а)	антроиогенез;
ә) урбанизация;
б)	антропогенді ңысы^;
в)	антропогенді ст^сс,
г)	биоалуантүрлілік.'
365

94.	Қазір біздің	аланетамыздагы адамдардың саны
қанша?
а)	2—3 млрд.	адам;
ә) 3—4 млрд.	адам;
б)	4—5 млрд. адам;
в)	5-6 млрд.	адам;
г)	6—7 млрд.	адам.
95.	Пиологинлық алуантүрліліктің кедейлену
себебі қандай?
а)	өлгіру;
ә) химиялық ластану;
б)	физикалық лаетану;
в)	мекрн ету ортасын бүзу;
г)	барлық аталгандар.
96.	Егер экожүйе түрлердің алуантүрлілігінен ай-
рыльш, бір гана гүрдің сақталып қалуы неге әкеліи
соқтырады?
а)	экожүйенің трофтың қүрылымының бүзылуы;
ә) энергин агыны өзгереді;
б)	экожүйе бүзылады;
н) биосфера бүзылады;
г)	ешнәрсе болмайды.
97.	Экологиялық жагдайдың шиеленіс.уінің негізгі
себебі неде?
а)	халың санының артуы;
ә) әскери техниканың жаңа түрлерінің аайда
болуы;
б)	урбанизация;
в)	синтетикалық материалдардың өндірісі;
г)	аталгандардың барлыгы.
98.	Қазіргі кезеңдегі экологиялың дагдарыска
қандай синаттама беруге болады?
а)	коноументтер дагдарыоы;
ә) өндірімдер дагдарысы;
б)	редуценттер даідарысы;
366

в)	шектен тыс кәсіишілік дагдарысы;
г)	дүрыс жауаи жоқ.
99.	«Үлкен экология» терминін гылымга ешізген кім?
a)	Н. Реймере;
ә) Н. Ванилов;
5)	М. Будыко;
в)	В. Вернадский;
г)	Б. Коммонер.
100. «Парннктік эффект» кргізінрн ңандай зат-
тың атмосфррага шыгарылуынан болады?
а)	көмірқышқыл газы;
ә) аргон;
6)	хлорсутрк;
в)	күкіртутрк;
г)	гелий.
101.	Оңтүстік Қазақстанда «Ақсу-Жабағылы» қо-
рыгы ңай жылы үйымдастырылды?
а)	1925;
ә) 1926;
5)	1927;
в)	1928;
г)	1929.
102.	Қорық дегеніміз нр?
а)	жркр табиги объектілер;
ә) жартылай қоргау рржимімен сииатталатын
территориялар;
6)	іііаруашылың ңызмртінрн мүлдем алынган трр-
риториялар нрмрср акваториялардың бөліктррі;
в)	табигатты сауықтыру және эстртикалық мақ-
сатта қоргау үшін бөліні^н территориялар;
г)	дұрыс жауабы жоң.
103.	Қазақстан Ррсііубликасының қоршаган орта-
ны ңоргау туралы заңы ңай жылы ңабылданды?
а)	1993;
ә) 1994;
367

б)	1995;
в)	1996;
г)	1997.
104.	Соқгы он жылда атмосферадагы көмірқыш-
қыл газьшың концентрациясының артуының антроно-
генді себебі ңандай?
а)	вулкандардың атқылауы мен орман өрттері;
ә) оттегін ііайдаланатын адамдардың санының
артуы;
б)	консументтердің санының артуы;
в)	айналымга ңазба көміртегінің қайтарылуы;
г)	дүрыс жауабы жоқ.
105.	Эвтрофтану дегеніміз — су қоймасының био-
логиялың өнімділігінің қандай заттардың жиналуы
нәтижесінде артуы?
а)	биогенді заттар;
ә) костың заттар;
б)	биокостық заттар;
в)	минералдық заттар;
г)	барлыгы.
106.	Қолданбалы экологияның зерттейтін мәселелері:
а)	агзаның қоршаган ортамен өзара байланыс-
тарының мәселелері;
ә) иоііуляциянын, қоршаған ортамен өзара бай-
ланыстарының мәселелері;
б)	экожүйенің қоршаган ортамен өзара байла-
' ныстарының мәселелері;
в)	табиғат ресурстарын тиімді иайдалану мәсе-
лелері;
г)	барлың аталгандар.
107.	«ита-ита» ауруы агзаньхң қандай затиен
улануымен байланысты?
а)	сынаи;
ә) қорғасын;
б)	кадмий;
368

в)	нитраттармен;
г)	диоксиндермен.
108.	«Минамата» ауруы ағзаның қандай затиен
улануымен байланысты?
а)	қоргасын;
ә) кадмий;
б)	сынаи;
в)	бензол;
г)	фенол.
109.	«Сатуризм» ауруы агзаның ңандай запіен
улануымен байланысты?
а)	кадмий;
ә) қоргасын;
б)	сынап;
в)	марганец;
г)	алюминий.
110.	Өндірістік гимараттар ңандай ортага жагады?
а)	табиги орта;
ә)	квазитабиги орта;
б)	артитабиги орта;
в)	әлеуметтік орта;
г)	ешқайсысына жатиайды.
24-3/17
369

ӘДЕБИЕТТЕР
1.	Акимова Т.А., Хаскин В.В. Экодогия — М.:
Юнити, 1998.
2.	Әділов Ж. Қала және коршаган орта. Жогары
оқу орындары студенттеріне арналган көмекші
ңұрал. — Алматы: Ана тілі, 1991.
3.	Баешои /1, Дәрібаев Ж.Е, ЛІакчров Б.С. және т.б.
Экология негіздері — Түркістан: Яссауи Түркістан
университеті, 2000.
4.	Бейсенова Ә.С., ІЛілдебаев Ж.Б. Экология оқу
ңүралы. — Абай атындагы АлМУ. — Алматы: 1991).
5.	Бигалиев А.Б., Мухаметжанов Х.М. Генетика и
окружающая среда. Учебное нособие — Алматы:
Наука, 1996.
6.	Бродский А.К Жалиы экологияның қысқаша
курсы. Оқу ңүралы. — Алматы: Ғылым, 1997.
7.	Воронков Н.А. Экология обіңая, социальная,
ирикладная. — М.: A rap, 1999.
8.	Вронский В.А. Экология. Словарь-справочник. —
Ростов-на Дону: Феникс, 1999.
9.	Гуриков Д.Е. Экодогия — наука для всех. —
Алматы: Кайнар, 1990.
10.	Дрейер О.К, Лось В.А. Экология я устойчивое
развитие. — М: УРАО, 1997.
11.	Закон РК об охране окружающей среды //Ка-
захстанская нравда, 05.08.97.
12.	Закон об охране атмосферного воздуха //Казахс-
танская правда, 15.06.81.
13.	Закон об особо охраняемых территориях РК
//Казахстанская правда, 15.07.97.
14.	Киреев Н.Г., Нчреева Н.В. Экономика и арирод-
ная среда. — М.: Агар — Рандеву-АМ, 1999.
15.	Коммонер Б. Замыкающийся круг. —J1, 1974.
16.	Культеев С.Т. Пракгикум ію экологическому
ііраву РК. — Алматы: Данекер, 2001.
17.	Лосев А.В., Провадкин Г.Г. Социальная экология.
- М.: ВЛАДОС, 1998.
370

18.	Мамедов Н.М., Суравегияа И. Т. Экология. — М.:
Школа-Пресс, 1996.
19.	Марковлч Д.Ж. Социальная экология. — М.:
ГІросвещение, 1991.
20.	Моисеев Н.Н. Человек, Среда, Обіцество. — М.:
Наука, 1982.
21.	Мүңаүлы С, Үлішев Е. Табигатты пайдалану эко-
номикасы. Оңу құралы — Алматы: Экономика, 1999.
22.	Назарбаев Н.А. Казахстан—2030. ІІроцветание, бе-
зоиасность и улучшение благосостояния всех ка-
захстанцев. Ііослание Президента страны народу
Казахстана //Казахстанская правда, 11.10.97.
23.	Наше общее будуіцее. Доклад международной
комиссии no окружающей среде и развитию. —
М.: Прогресс, 1989.
24.	Одум Ю. Эколошя. 1-2 т. — М.: Мир, 1986.
25.	Ормантаев КС, Ешмүхамбетов С.Н. Экология
және ана мен бала денсаулыгы. — Алматы:
Қазақстан, 1991—152 бет.
26.	Основы государственной экологической политики
Ресиублики Казахстан. — Алматы, 1995.
27.	Осланова Г.С., Бозліатаева Г.Т. Экологиядан оңу-
әдістемелік құралы. — Алматы: Экономика, 1999.
28.	Постановление Ііравительства РК «06 утверж-
дении иоложения о государственном мониторинге
недр в РК»/Казахстанскан иравда 27.01.97.
29.	Программа действии. Повестка дня на XXI век
и другие документы конференции в Рио-де-
Жанейро в иоиулярном изложении. — Женева:
Центр «За наше будущее», 1993.
30.	Ревелль ГІ, Ревелль Ч. Среда нашего обитания.
4-х томах. — М: Мир, 1994.
31 Реймерс Н.Ф. Природопользование — М: Мысль, 19!Х).
32.	Реймерс Н.Ф. Экология (теории, законы, правила,
аринцииы и гииотезы). — М.: Молодая гвардия,
1994.
33.	Риклефс Р. Основы общей эколоіии. — М.: Мир,
1979.
371

34.	Сагимбаев Г.К Экология и экономика. — Алматы:
Қаржы -ңаражат, 1997.
35.	Сагымбаев Ғ. Экология негіздөрі. Оқулың. —
Алматы Ресиубликалың басна кабинеті, 1995.
36.	Сарсенбаев Ж.Г. Заповедная территория. —
Алматы: Кайнар, 1986.
37.	Семенова Л.П. Устойчивое развитие. Учебное
іюсобие. — Алматы: Фонд «XXI век», 1997.
38.	Скиннер Б. Хватит ли человечеству земных ре-
сурсов? — М: Мир, 1989.
39.	Тарасов А.О. Экология и охрана іірироды. — 11)90.
40.	Типовая программа курса «Основы общей эколо-
гии» для студентов небиологических факультетов
высших учебных заведении РК. - Алматы: Қазақ
университеті, 1999.
41.	Тонкоиий М.С. Экоіюмика ириродоиользования. —
Алматы, 1998.
42.	Указ о недрах и недропользовании //Казахстакс-
кая иравда, 27.01.97.
43.	Урсул ЛД Уледов ВА7 Мамедов НМ. и др. Введе-
ние в социальную экология, ч. 1, 2 — М: Луч, 1994.
44.	Фурсов В.И. Экологические ироблемы окружаю-
щей среды. — Алма-Ата: Ана тілі, 1991.
45.	Фурсов В.И. Человек и природа: век XX. —
Алматы: Кайнар, 1983.
46.	Чернова Н.М., Былова А.М. Экология. — М.:
Просвещение, 1998.
47.	Экологический бюллетень. Министерсгво биоресур-
сов и охраны ирироды.
48.	Экологическое состояние окружающей ириродной
среды Ресиублики Казахстан в 1995 году и
меры no ее улучшению. Государственный доклад.
Алматы, 1996.
372

Қосымша
«ЭКОЛОГИЯ» КУРСЫ БОЙЫНША
Ж¥МЫС БАҒДАРЛАМАСЫ
(биологиялық емес мамандықтарға арналған)
Курстың мақсаты мен міндеті
XXI ғасырдың жастарына шешілмеген экологиялық
мәселелердің ауыр жүгі мұраға өтті.
Оларды шешу тек дүниеге жаңа көзқарасты қалып-
тастыру - экологиялық мәдениетке өту жағдайында
ғана мүмкін болады.
Бұл үшін біртұтас теориялық негізде құрылған және
биологиялық экологияның аумағынан кең жаңа білім жүйесі
қажет.
Мұндай білімдерді - түпкі мәні адамзаттың өмірін
сақтау болып табылатын қазіргі заманғы экология ғы-
лымы қамтамасыз етеді.
Сондықтан, университетгің барлық факультеттерінің
студентгеріне экология негіздерін оқытудың маңызы арта
түседі.
Университетгегі биологиялық емес мамандықгарға бөлі-
нетін сағат санының әр түрлі болуын ескере отырып, бағ-
дарламаны құрастыру блоктық-модульдік тұрғыдан
жүргізілді.
373

Бағдарламада ұсынылған практикалық жұмыстар мен
сынақгамалар (тестер) Г.С. Оспанова, Г.Т. Бозшатаеваның
«Экологиядан оқу-әдістемелік құралынан» (Алматы, 2000)
алынған.
Курстың мақсаты:
«Экология» студенттердің экологиялық мәдениетін,
нақты экологиялық жағдайды терең түсіне отырып,
экологиялық білім мен тәрбие, қоршаған ортаның жағ-
дайын жақсартуға іс жүзінде қатысу арқылы қалып-
тастыру болып табылады.
Курстық міндеттері:
1)	студенттерге биологиялық және әлеуметтік эко-
жүйелердің тіршілік етуінің жалпы заңдылықтары
туралы білім беру;
2)	мекен ету ортасын қорғау мен қалыптастыру ме-
ханизмдерін көрсету;
3)	адам қызметінің жалпы экология заңдарымен
үйлесімділігінің дәрежесін көрсету;
4)	қазіргі әлемдегі экологиялық мәселелердің сарап-
тамасын беру;
5)	экологиялық дағдарыстан шығу жолдарьш кәрсету.
374

Тақырыптық жоспар
Барлмк мамандыкгардың студенттеріне арналған «Экология»
курсынын блоктары мен модульдер бойынша саіат санын бөлу
№
Модульдардың
Сабақтың формасы
Сагат
саны
тақырыпгары
Лекция
Семинар-
1 Ірактика-
лық
са-
лык
бақтар
сабақтар
*
**
***
*
**
***
*
**
***
*
**
***
1
1-модуль. Экологияга
кіріспе.
2
2
2
2
2
2
I!
Биоэкологиялық блок
2-модуль.	Тірі (био-
логиялық) жүйелер.
3-модуль.	Биологиялық
2
2
2
2
4
4
4
жүиелердің ұиымдасу
деңгеилерінін эколо-
гиясының негіздері:
3.1. Агзалық
2
2
2
2
2
2
4
4
6
3.2.	Популяциялық
3.3.	Экожүйелік
3.4.	Биосфералык
2
4
2
2
6
4
2
2
2
2
2
2
2
2
2
2
4
4
4
8
6
6
12
8
Ill
Антропоэкологиялық
блок
4-модуль. Зкожүйедегі
адам.
2
2
2
2
2
4
4
8
10
5-модуль. Адамның ка-
жегпліктері және эко-
логиялык моселелер.
2
IV
Әлеуметтік экология-
лық блок
6-модуль.	Адам және
биосфера
7-модуль.	Адамзат эко-
6
10
2
2
4
6
8
14
18
логиялык қауіпсіздік
жольгнда. Экологиялық
стратегиялар
2
4
2
2
4
4
6
Барлығы:
24
36
4
18
8
14
18
36
54
72
Ескерту:* - курсты 36 сағат көлемінде окитын мамандықтар
үшін сағат санын бөлу;
** - курсты 54 сагат көлемінде окитын мамандықтар
үшін сағат санын бөлу;
*** _ курсты 72 сағат көлемінде оқитын мамандықтар
үшін сагат санын бөлу.
375

КУРСТЫҢ БАҒДАРЛАМАСЫ
1-модуль. ЭКОЛОГИЯҒА КІРІСПЕ
1.1.	Қазіргі экологияның зерттеу пәні мен міндеттері
Э.	Геккельдің экологияға берген анықтамасы. Қа-
зіргі экологияның зерттеу пәні. Адам мен табиғаттың
өзара қарым-қатынасы мәселесіне екі көзқарас: антро-
поцентрлік және экоцентрлік. Қазіргі экологияның ғы-
лым және оқу пәні ретіндегі анықтамасы мен міндеттер.
Жаңа көзқарасты, адамзаттың өмірін сақтаудың
жаңа стратегиясын қалыптастыру.
1.2.	Экологияның негізгі даму кезендері
Экологияның қазіргі даму концепциясының негізгі
кезеңдерінің сипаттамасы:
•	1-кезең - жеке ағзалардың бір-бірімен және қор-
шаған ортамен өзара байланыстарын биологиялык
зерттеу;
•	2-кезең - трофтық байланыстарды, экологиялық
пирамидаларды және т.б. зерттеу. А. Гумбольд-
тьщ, Д. Дарвиннің, К.Ф. Рульенің, НА. Северцевтың
жұмыстары;
•	3-кезең - ғылыми-зерттеулердің негізгі бірлігі
ретінде экожүйелер мен биогеоценоздарды зертгеу;
•	4-кезең - биосфераны ғаламдық экожүйе ретінде
қарастыру;
•	5-кезең - биосферадағы адамзат қоғамының ерек-
ше рөлін мойындау. А. Тенсли, В.Н. Сукачев,
В.И. Вернадскийдің М.И. Будыко зерттемелері,
Рим клубындағы баяндамалар.
376

1.3.	Қазіргі экологияның қүрылымы
Білімдерді экологизациялау. Экологиялық білімдер-
дің қоғамдық-гуманитарлық бағыттылығы.
Экологияның негізгі бөлімдері: биоэкология, ғалам-
дық экология, геоэкология, адам экологиясы, әлеуметтік
экология, қолданбалы экология. Қазіргі экологияның
сипаттамасы. Экологияның бөлімдерінің басқа іргелі
ғылымдармен байланысы.
1.4.	Экологияның эдістері
Экологиялық және әлеуметтік-экологиялық зерттеу-
лер: көзқарастар, әдістер.
Жүйелік тұрғыдан қарастыру, табиғатты нақты ба-
қылау, эксперимент, модельдеу. Мониторинг және био-
индикация. Экологиялық мониторинг туралы түсінік.
Антропогендік әсерлердің экологиялық мониторингінің
негізгі міндеттері. Мониторингтің жіктелуі: физикалық,
биологиялық, химиялық, дистанционды. Кешенді эколо-
гиялық мониторинг жүйесі.
Математикалық модельдеу. Интерпретация модель-
дері және сипаттау модельдері. Ғаламдық модельдеу.
Д. Форрестердің модельдері.
Д. Медоуздың «судың жаңа шекаралары» еңбегі.
2-модуль. ТІРІ (БИОЛОГИЯЛЫҚ) ЖҮЙЕЛЕР
2.1.	Тірі жүйенің жалпы қасиеттері
Биологиялық жүйенің құрылымдық ұйымдасуы.
Динамикалық күйі. Жүйенің ашық типі. Зат, энергия
және ақпарат ағынындағы тіршілік. Зат және энергия
алмасуы. Метаболизм. ¥рпақ қалдыру және көбею.
Биологиялық жүйелердегі байланыстар: тікелей және
қайтымды. Оң және теріс және қайтымды байланыстар.
Эмердженттілік қасиет.
377

2.2 Tipi жүйелердін. ұйымдасу деқгейлері
Молекулалық (гендік), жасушалық, ағзалық, нопуля-
циялық (популяциялық-түрлік), экожүйелік, биосфералық.
Әр түрлі ұйымдасу деңгейлеріндегі тірі жүйелердің
іргелі іргелі қасиеттерінің көрінуі.
2.3.	Тірі жүйелердің бірлігі мен алуантүрлілігі
Тірі жүйелердің химиялық қүрамы мен молекула-
лық-құрылымдық қасиеттерінің ортақтығы. Биологиялық
түрлердің алуантүрлілігі мен көгі болуы. Жердегі тір-
шіліктің барлық формаларының әмбебап бағалылығы.
2.4.	Тірі жүйелердегі энергетикалық процестер
Тірі жүйелерге термодинамиканың бірінші заңын -
энергиянық сақталу заңын қолдану. Энтропия заңы. Тірі
жүйедегі алмасудың антиэнтропиялық сипаты. Биоло-
гиялық жүйелердің тұрақты теңсіздік принципі.
Семинар сабағының сұрактары:
1.	Тірі жүйелердің негізгі қасиеттері.
2.	Эмердженттіліктің экологиялық мағынасы.
3.	Оң және теріс қайтымды байланыстардың әр
түрлі механизмдері (мысал).
4.	Тірі жүйелердің ұйымдасуының негізгі деңгей-
лерінің сипаттамасы.
5.	Табиғаттағы құбылыстардың арасындағы жалпы
байланыстардың экологиялық маңызы.
6.	Биологиялық жүйелердің түрақты теңсіздік ирин-
ципі.
7.	Тірі табиғат пен адамзат қоғамы - біртұтас
динамикалық жүйе.
378

3-модуль. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІҢ
ҰЙЫМДАСУ ДЕҢГЕЙЛЕРІНІҢ ЭКОЛОГИЯСЫНЫҢ
НЕГІЗДЕРІ
ЗЛ. Ағзалық деңгей
ЗЛ.1. Ағза - жүйе ретінде
Ағзаның жүйелік құрылысы. Ұйымдасу белгілері.
Мекен ету ортасы және қоршаған орта факторлары.
Экологиялық факторлардың жіктелуі. Ағза мен ортаның
бірлігі.
ЗЛ.2. Қоршаған орта факторларының ағзаға
әсерінің жалпы зандылықтары
Оптимум ережесі. Факторлардың өзара эсерлесу
ережесі. Шектеуші факторлар. Ю. Либихтің минимум
заңы. В. Шелфордтың толеранттылық заңы.
Фотопериодизм. Табигаг құбылыстарының ырғақты-
лығына бейімделу.
ЗЛ.З. Ағзалардың тіршілік ортасына бейімделуі
Су ортасы. Су ортасының ерекшеліктері мен шек-
теуші факторлары. Жер-ауа ортасы, негізгі абиотикалык
факторлары. Жер-ауа ортасына бейімделу. Бергман ере-
жесі. Аллен ережесі.
Топырақ ортасына тән қасиеттер. Топырақтың шек-
теуші факторлары. Ағза - тіршілік ортасы ретінде.
Ііаразиттік және жартылай паразиттік тіршілік ету.
ЗЛ.4. Тірі ағзалардың орта түзушілік маңызы
Агзалардың мекен ету ортасына бірлескен әсері
әсімдіктердің космостық рөлі. Жануарлардың топырақ
ландшафт түзудегі рөлі. Тірі ағзалардың геологияльи
қызметі.
379

Семинар сабяғының сұрактары:
1.	Ағза және экологиялық фактор.
2.	Экологиялық факторлардың жіктелу типтері.
3.	Шектеуші факторлар. Ю. Либихтің минимум
заңы және В. Шелфордтың толеранттылық заңы.
4.	Экологиялық факторлардың өзара әсері.
5.	Агза мен ортаның бірлігі.
6.	Тіршілік орталары: қасиеттері мен шектеуші
факторлары.
7.	Ағзалардың мекен теу ортасына бейімделуі.
№1. ІІрактикалық жұмыс. Абиотикалық факторлар-
дың топырақ ағзаларының тіршілігіне әсері.
Ойын «Негізгі экологиялық факторлар және олар-
дың ағзаларға әсері».
3.2.	Популяциялық деңгей
3.2.1.	Популяция - ағзаүстілік жүйе
ІІопуляция туралы түсінік. Түр және популяция.
ГІопуляция - эволюциялық процестердің элементарлық
бірлігі. ІІопуляцияның «Топтық қасиеттері».
3.2.2.	Популяцияның құрылымы
Жыныстық және жастық құрылым. Генетикалық жә-
не экологиялық құрылым. Кеңістік қүрылымы. Терри-
ториалдық принцип.
Топтық эффект. Популяциядағы даралардың кеңіс-
тікте таралуы: кездейсоқ, бірқалыпты, топтық.
3.2.3.	Популяцияның статистикалық жэне дина-
микалық сипаттамасы
Популяцияның сандық сипаттамасы (тығыздық),
популяцияның биомассасы.
ІІопуляцияның өсуі, туылу, өлу. Өсу қисығы, биоти-
калық потенциал, экспоненциалдық және логистикалық
өсу қисықтары. Ортаның қарсылығы.
380

3.2.4.	Экологиялық қойма (ниша)
Экологиялық қойма ұғымы. Мекен ету ортасы -
түрдің «Мекен жайы», ал экологиялық қойма - оның
«Мамандығы». Г.Ф. Гаузенің «Бәсекелестік ығыстыру
ережесі».
3.2.5.	Популяция - өзін-өзі реттейтін жүйе
Гомеостаз туралы түсінік. Динамикалық тепе-теңдік.
Гомеостаздың тірішілік және түраралық механизмдері.
Олли принципі. Стресс-реакциялар, миграциялар. Таби-
ғи процестерге «қатты» және «жұмсақ» араласуы.
Семинар сабағының сұрактары:
1.	ІІопуляцияның түрден айырмашылығы.
2.	ІІопуляцияның негізгі құрылымы.
3.	ІІопуляция санының ауытқу себептері.
4.	Биотикалық потенциал және ортаның қарсылы-
ғының экологиялық мағынасы.
5.	Экологиялық қойма ұғымы. Г.Ф. Гаузенің «Бәсе-
келестік ығыстыру» ережесі.
6.	Олли принципінің экологиялық мағынасы.
№2. Практикалық жұмыс. Қоректік ресурстар үшін
тіршілік бәсекесін зерттеу.
3.3.	Экожүйелік деңгей
3.3.1.	Экологиялық жүйе - тірі табиғаттың
функционалдық бірлігі
Экожүйе концепциясы. Экожүйенің блоктық моделі.
Биоценоз және биотоп ұғымы.
Биоценоздың түрлік және кеңісгіктік құрылымы.
Доминанттар мен эдификаторлар.
381

Биогеоценоздың және экожүйенің ерекшеліктері.
Климаттық белдеулер мен биомдар. Жүйелердің алуан-
түрлілігі.
3.3.2.	Экожүйелердің үйымдасу зандары
Заттардың биологиялық айналымы және энергия
ағымы. Экожүйенің тепе-теңдігі. Экожүйенің трофтық
деңгейлері: өндірушілер, консументтер, редуценттер.
қоректік тізбектер және қоректік торлар. Жайылымдық
және детриттік қоректік тізбектер.
3.3.3.	Экожүйедегі биотикалық факторлардың
өзара әсерінін, жалпы зандылықтары
Ағзалардың өзара байланысы: қоректік (трофтық)
және топикалық.
Ағзалардың карым-қатынасы: жыртқыштық, паразит-
тік, бәсекелестік, симбиоз, комменсализм, аменсализм,
нейтрализм.
3.3.4.	Биологиялык өнімділік зандары
Экожүйелердің биологиялық өнімділігі. Бірінші және
екінші ретті өнім, оны белгілеу әдістері: биомасса,
энергия. Таза және жалпы бірінші реттік өнім. Био-
сфераның әр түрлі экожүйелерінің өнімділігі. Экология-
лық «энергия» пирамидасы, «сандық биомассасы». Бір
трофгық деңгейден басқа деңгейге өту кезіндегі энер-
гияның жогалуы, 10% ережесі.
3.3.5.	Экожүйенің динамикасы мен дамуы
Экожүйенің динамикасы: тәуліктік, маусымдық, көп-
жылдық. Экологиялық сукцессиялар: бірінші және екін-
ші ретті, сукцессиялық процестердің жалпы заңдылық-
тары. Климакстық күй. Экожүйеде болып жатқан про-
цестерді математикалық моделдеу.
382

3.3.6.	Биологиялық алуантүрлілік - экожүйелер,
биоценоздардың түрақтылығының негізгі
шарты
Тіршіліктің алуантүрлілігі. Биологиялық алуантүрлі-
лік функциялары: түрлердің бір-бірін толықтыруы мен
ауыстыруы, реттеу. У.Р. Эшбидің алуантүрліліктің қа-
жеттілік заңы. Теріс, кері байланыстар принцигіі. Эко-
жүйелердің өзін-өзі тазартуы. Биологиялық алуантүрлі-
ліктің төмендеу себептері. Жергілікті іс-әрекеттердің
принциптері. Қызыл кітап. Ерекше қорғауға алынған
территориялар мен обьектілер.
3.3.7.	Агроценоз жэне агрожүйелер
Агроценоз және агроэкожүйе түсінігі. Агроценоздың
табиғи экожүйеден айырмашылығы.
Агроэкожүйедегі өнімділік пен тұрақтылықты арт-
тыру жолдары. Биологиялық күресу әдістері.
№1. Семинарльщ сабактардың сұрақтары:
1.	Тіршілік етудің негізгі принциптері: зат, энергия
және ақпаратпен алмасу.
2.	Экожүйенің биомдық жіктелуі.
3.	Экожүйенің ұйымдасу заңдылықтары.
4.	Биотикалық байланыстар типтері.
5.	Биологиялық өнімділік заңдары.
6.	Сукцессиялық процестердің жалпы заңцылықгары.
7.	Агроценоздардьщ табиғи экожүйеден айырмашылығы.
№2. Семинарльщ сабактардың сұрактары:
1.	Биоалуантүрлілік мәселесі - өзекті экологиялык
мәселелердің бірі.
383

2.	Жер бетіндегі барлық тіршілік формаларының
әмбебап құндылығы.
3.	У.Р. Эшбидің қажетті алуантүрлілік туралы заңы-
ның экологиялық мәні.
4.	Биоалуантүрліліктің жылдам кемуінің себептері.
5.	Қазақстандағы биоалуантүрлілік жағдайы (аудан-
дарда). Қызыл кітап.
6.	Ерекше қорғауға алынған территориялар мен
объектілер.
7.	«Биологиялық алуантүрлілік Конвенцияныңң не-
гізгі қағидалары (Рио-де-Жанейро, 92).
Экологиялық ойын «Арал теңізінің экожүйесін
моделдеу».
Экскурсия «Саябақ - антропогендік экожүйе».
3.4.	Биосфералық деңгей
3.4.1.	Биосфера - ғаламдық экожүйе
Жердің құрылысы, оның қабаттары, олардың өзара
байланысы. Биосфераның құрылымы, оның функционал-
дық біртүтастығы.
Қазіргі кездегі биосфера туралы түсініктің қалыпта-
суындағы В.И. Вернадскийдің жұмыстарының маңызы.
Биосфераның шекаралары.
3.4.2.	Биосферадағы тірі заттың қызметі мен
орта түзушілік қасиеттері
Тірі және биокостық заттар, олардың зат айналымы
мен энергия ағымындағы өзара әсері мен қайта түзілуі.
Тірі заттың қасиеттері. Тірі заттың орта түзушілік
қызметі В.И. Вернадскийдің биогеохимиялық принциптері.
3.4.3.	Биосфсраның негізгі қасиеттері
Биосфераның орталықтануы, ашықтығы және өзін-өзі
реттеуі. Jle Шателье-Браун принциптері. Биологиялық
түрлердің алуантүрлілігі - биосфераның негізгі қасиеті.
384

3.4.4.	Биосферадағы зат айналымы мен биохи-
миялық циклдер
Геологиялық-үлкен айналым, биологиялық-кіші зат
айналымы.
Күкірт, азот, су, оттегі, көміртегі, фосфордың
биогеохимиялық циклдері. Адамның зат айналымын
бұзуы.
3.4.5.	Биосфераның эволюциясы
Биосфера эволюциясының кезеңдері: биотикалыққа
дейін, биотикалық. В.И. Вернадский бойынша биосфе-
раның ноосфераға өтуі.
Семинарлык сабаңтардың сұракгары:
1.	В.И. Вернадскийдің биосфера туралы ілімінің
негіздері.
2.	Биосфера және оның шекаралары.
3.	Тірі заттың қызметі мен қасиетттері.
4.	В.И. Вернадскийдің биогендік миграция заңдылы-
ғының маңызы мен мазмұны.
5.	Биофераның негізгі қасиеттері.
6.	Биосфера және ноосфера.
№3. ІІрактикалық жұмыс. «Әр түрлі тірі ағзалардың
зат айналымындағы рөлін зерттеу»
4-модуль. ЭКОЖҮЙЕДЕГІ АДАМ
4.1.	Антропогенез жэне адам эволюциясы
Адамның шығу тегі. Ертедегі гоминидтер. Шебер
адам және тік жүретін адам. Өмір сүру жағдайлары мен
биологиялық ерекшеліктері. Саналы адам.
25 - V17
385

Азық-түлік өндірісі. Адамның тіршілік ету ортасы-
нан тәуелсіздігі және экологиялық сыйымдылығының
кеңеюі.
Адам экологиясын түсінудегі адамның эволюциясы-
ның ерекшеліктері.
Антропогенездің негізгі факторлары. Қоғам мен
табиғаттың коэволюциясы.
4.2.	Адамның экологиялық қоймасы (ниша)
Экологиялық қойманың эволюциясы. Адамның ги-
перэврибионттылығы. Қазіргі заманғы адамның тіршілік
ортасы: табиғи орта, адамның әсерінен өзгерген табиғи
орта, адам қолымен жасалған орта, әлеуметтік орта.
Қала ортасының ерекшелігі.
4.3.	Адамның қоршаған ортаға бейімделуі
Түрлік бейімделушіліктер (адаптациялар). Нәсілдер-
дің түзілуі. Бергман және Аллен ережелерін адам по-
пуляциясына қолдану. Физиологиялық адаптациялар.
Бейімделушілік мінез-құлық.
Г.Сельенің «стресс-реакциялары».
4.4.	Табиғи ортаның сапасы мен денсаулық
Табиғат адамзат қолында. Табиғи ортаның ластануы:
химиялық, физикалық, биологиялық. Ластанудың адам
денсаулығына әсері. Ксенобиотиктер, олардың тірі ағ-
заларға әсер ету механизмдері. Улы заттардың ЗЖЖК
туралы түсінік
Радиация және денсаулық. Өмір сүру салты ден-
саулық факторы ретінде.
386

5-модуль. АДАМНЫН, ҚАЖЕТТІЛІКТЕРІ ЖӘНЕ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕР
5Л. Адамның қажетіліктерінің қүрылымы
Туа біткен бірінші ретті және екінші ретті қа-
жеттіліктер. Биологиялық, әлеуметтік-психологиялық жә-
не экономикалық қажеттіліктерге сипаттама. Бірінші
ретті қажеттіліктердің шектеулілігі мен екінші реттік
қажеттіліктердің шексіздігі.
Тұтыну мәдениеті.
5.2.	Тұгыну мен адам демографиясының мәселелері
Адам демографиясының ерекшеліктері. ІІланетадағы
халық санының өсуі. Қоршаған орта жағдайының халық
саны мен олардың тұтынуына байланыстылығы.
Семинарлық сабақтардың сұраңтары:
1.	Адам - биоәлеуметтік түр.
2.	Адамның экологиялық қоймасы.
3.	Қазіргі замандағы адамның генофондының жағ-
дайы.
4.	Адамның экологиясы және тұрмысы.
5.	Адамның қажеттіліктеріне сипаттама.
6.	Адамзат демографиясының әлеуметтік-экология-
лық ерекшеліктері.
7.	Өмір сүру салты - денсаулық факторы ретінде.
Тест. «Менің денсаулығым және экология».
Тест. «Сіз өзіңіздің денсаулығыңызға қалай қарайсыз?»
№4. Практикальщ жұмыс. «Адам денсаулығынын
көрсеткіштерін зерттеу».
№5. Практикальщ жұмыс. «Жұмыс орнын санитар
лық-гигиеналық бағалау».
387

№6. Практикалық жұмыс. «Берілген территорияның
әр түрлі бөліктерінің ауасының шаңдану дәрежесін
зерттеу».
№7. ІІрактикалық жұмыс. «Экологиялық зиянды
заттар мен әсер ету факторларын анықтау».
6-модуль. БИОСФЕРА ЖӘНЕ АДАМ
6.1.	Қоғам мен табиғаттың өзара қарым-қаты-
насының тарихи кезендері
Қоғам және табиғаттың өзара қарым-қатынасының
төрт кезеңі: биогендік (бейімделушілік), аграрлық, ин-
дустриалдық, постиндустриалдық (ақпаратты-индустриалды).
Экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуы экологиялық
дағдарыстың көрінісі. Энергия тұтынудың өсуінің жыл-
дамдауы және адамзаттың экологиялық қоймасының
(ниша) кеңеюі.
Антропогендік экологиялық дағдарыстары бірінші
антропогендік-экологиялық дағдарыс (консументтер дағ-
дарысы), екінші антропогендік дағдарыс (өндірушілер
дағдарысы).
Қазіргі антропогендік дағдарыс және оның ерекше-
ліктері. Адамның биосфераға әсер ету ауқымы.
Ғ ылыми-техникалық революция және табиғаттың
ғаламдық бұзылуы. Үшінші антропогендік дағдарыс
(редуценттердің дағдарысы).
6.2.	Табиғат ресурстары және оларды
пайдалану
«Ресурстар» туралы түсінік, олардың жіктелуі. Таби-
ғат ресурстарының сарқылу мәселелері. Қалпына келетін
және қалпына келмейтін ресурстар. Адамзатты ресурс-
388

тармен қамтамасыз ету мәселелері. Улы ластанулардың
алдын any. Қазақстан Республикасының табиғат ресурстары.
6.3.	Атмосфераның экологиялық мәселелері
Атмосфераның негізгі қасиеттері. Оны ластаушы
заттар және олардың көздері. Ылғалды және фото-
химиялық смог. Атмосфераның жергілікті ластануының
ғаламдық ластануға айналу қасиеті. Атмосфера лас-
тануының ғаламдық салдары: «парниктік» эффект және
климаттың өзгеруі, озон қабатының бұзылуы, қышқыл
жаңбырлар, радиоактивті ластану.
Зиянды қоқыстардың алдын алу.
6.4.	Су ресурстарының экологиялық мэселелері
Су басқа да ресурстар сияқты тіршілік талабы.
Судың қасиеттері. Жердегі су қорлары және олардың
ғаламдық айналымы. Тұщы су тапшылығының себеп-
тері. Судың ластану мәселелері. Судың негізгі сапалық
көрсеткіштері. Ластайтын заттардың ЗЖЖК-сы (зияны
жоқ жоғары концентрациясы). Су қоймаларының эвтро-
фикациясы. Ауыл шаруашылығындағы суды ластайтын
заттардың көздері. Шайынды суларды тазарту.
6.5.	Жер ресурстарын пайланудың экологиялык
мэселелері
Қазіргі әлемдік және Қазақстан Республикасының
жер қоры. Топырақтың қасиеттері және оның эко-
жұйедегі орны. Топырақтың бұзылу және ластану көз-
дері. Топырақ эрозиясы. Жел және су эрозиясы. Жер-
лердің шөлейттенуі. Топырақ эрозиясымен күресу шара-
лары. Топырақтың сортаңдануы. Минералдық тыңайт-
қыштарды, пестицидтерді қолданудың экологиялық зар-
даптары. Бұзылған жерлердің рекультивациясы.
389

6.6.	Энергетика және минералдық ресурстардың
экологиялық мәселелері
Экономика мен экологиядағы энергетиканың анық-
таушылық маңызы. Мемлекеттің энергетикалық және
экономикалық потенциалы. Энергетикалық ресурстардың
түрлері: органикалық отын, су, атом ядросы. Қазақстан
Республикасындағы энергегикалық ресурстарды өндіру
мен тұтыну.
Жылу энергетикасының экологиялық мәселелері.
Отынды өндіру, тасымалдау және жағу кезіндегі қорша-
ған ортаға тигізетін зиянды әсер.
Гидроэнергетиканың экологиялық мәселелері. Өзен-
дердің гидрологиялық режимінің бұзылуы, су қойма-
ларындағы судың сапасының нашарлауы.
Atom энергетикасының негізгі экологиялық мәсе-
лелері. Жылулық, атомдық гидроэнергетиканың қорша-
ған ортаға зиянды әсерін кеміту жолдары.
Энергия көздерін пайдалану критерийлері: қалпына
келуі, экологиялық қауіпсіздік, экономикалық тиімділік,
технологиялық мүмкіндік.
Энергияның баламалы көздері: күн сәулесінің энер-
гиясы, жел энергиясы, термалдық сулардың энергиясы,
термоядролық энергия.
Минералдық ресурстар. Минералдық ресурстардың
түрлері. Ііайдалы қазбаларды өндіру, байыту және қайта
өңдеудің экологиялық мәселелері. Қалдықсыз және аз
қалдықты технологиялар металдарды екінші рет пайдалану.
6.7.	Орман ресурстары және олардыц экология-
лық мэселелері
Ормандардың негізгі экологиялық қызметтері: кө-
міртегі, ауаны тазарту, климаттық, су қорғау. Атмосфе-
раның ластануының ормандарға әсері. Рекреациялық
қысымның орманға әсері. Антропогенді іс-әрекет және
орман ресурстарының сарқылуы. Қазақстанның орман қоры.
390

6.8. Қазақстанның экологиялық мәселелері
Адамның шаруашылық қызметі - республикада
қалыптасқан экологиялық дағдарыстық жағдайлардың
негізгі себебі. Шөлдену. Судың тапшылығы. Жайылым-
дар мен егіс танаптарының азуы. Қала территориялары-
ның ауа атмосферасының ластануы. Мұнай өндірілетін
аудандардағы қоршаған органың ластануы. Қоршаған
ортаның қатты өндірістік заттармен және тұрмыстық
қалдықтармен ластануы. Ормандар мен ерекше қорғауға
алынған территориялардың тапшылығы. Сулардың
шайынды сулармен ластануы.
Арал - экологиялық апат аймағы. Экономикалық
қызметті өзгерту және экономика құрылымын рефор-
малау жолымен экологиялық мәселелерді шешуге жағ-
дай жасау. Оңтүстік Қазақстан облысындағы экология-
лық жағдай. Оңтүсгік Қазақстан облысында экология-
лық жағдайды сауықтырудың кешенді бағдарламасы.
Семинарльщ сабактардың сұрактары:
1.	Антропогенді экологиялық дағдарыстардың тарихы.
2.	Биосфера мен техносфера арасындағы бәсеке.
3.	Қалпына келетін және қалпына келмейтін ресурстар.
4.	Ортаның техногендік ластануы.
5.	Адамның зат айналымын бұзуы.
6.	Қазақстанның экологиялық мәселелері.
7.	Оңтүстік Қазақстан облысындағы экологиялык
жағдай.
№8. ТІрактикалық жұмыс. «Қоршаған ортадағь
антропогенді ластаушыларды анықтау».
№9. ІІрактикалық жұмыс. «Ғаламдық экологиялыі
мәселелердің үлгілерін жасау (модельдеу) және зерттеу».
№10. ІІрактикалық жұмыс. «Қоршаған ортаны лас
тайтын заттардың улы әсерін инфузориялардың көме
гімен анықтау».
391

№11. ІІрактикальщ жұмыс. «Қоршаған ортаны лас
таушы заттардың мутагенді әсерін өсімдіктерде цито
генетикалық зерттеу».
7-модуль. АДАМЗАТ ЭКОЛОГИЯЛЫҚ
ҚАУІПСІЗДІК ЖОЛЫНДА. экологиялық
СТРАТЕГИЯЛАР
7Л. Экологиялық қауійсіздік
Жалпы түсініктер: экологиялық қауіп, экологиялық
қауіпсіздік. Экологиялық қауіпсіздік жүйесі. Техносфе-
раның қысқаруы, техногенді ластану көлемінің кемуі,
депопуляция, адамның қажетгіліктерін кеміту. Зияны
жоқ жоғары экологиялық қысым (ЗЖЖЭҚ).
Экологиялық қауіпсіздік критерийлері. Адамның
экологиялық қауіпсіздігі. Б. Коммонердің әлеуметтік-
экологиялық төрт заңы.
7.2.	Түрақты даму концепциясы
Қоршаған орта турапы бірінші дүниежүзілік конфе-
ренция (Стокгольм, 1972). Экодаму туралы ой.
Қоршаған орта жэне даму туралы халықаралық ко-
миссияның есебі (МКОСР, 1987) «Біздің жалпы бола-
шағымыз» «Тұрақты даму» ұғымы.
Тұракты даму концепциясының негізгі мэні. Б¥¥-
ның қоршаған орта жэне дамуы бойынша конферен-
циясы (КООН ОСР, Рио-де-Жанейро, 1992). Конферен-
цияның «XXI ғасырдың күн тэртібіне» бағдарламасы,
«Климаттың өзгеруі туралы Рамалық конвенциясын»,
«Биологиялық алуантүрлілікті жэне ормандарды сақтау
туралы конвенциясы».
Қоғамдық табиғат қорғау үйымдары.
Қазақстанның Халықаралық келісімдерге қатысуы.
Биологиялық алуантүрлілікті тиімді пайдалану жэне
392

сақтаудын Ұлттық стратегиясы мен жұмыс жоспары.
Шөлденумен, құрғақшылықпен күресу туралы конвен-
цияның ратификациясы. Халықты экологиялық саясатқа
қатыстыру және экологиялық ақпараттармен қамтамасыз
ету туралы Орхус конвенциясына қол қою.
7.3.	Экологиялық даму иринциптері
«Ғ аламдық ойлау - жергілікті іс-әрекет жасау»
принципі. Табиғатты қорғау саясатында аймақтық дағ-
дарыстар мен ғаламдық тенденцияларды есепке алу.
Ііостиндустриалдық өркениет жолында. Өндірістің сагіа-
сының өзгеруі, құндылық стереотигіінің өзгеруі, эконо-
миканың гуманизациясы.
Экологиялык императив гіринципі.
Экономикалық дамуда адамдардың экологиялык
қажеттіліктерін есепке алу.
Эколого-экономикалық тепе-теңдік принципі. Өнді-
рістің табиғат сыйымдылығын территорияның экология-
лық техносыйымдылығына сәйкес жүргізу.
Экологиялық қауіпсіздік пен қоғамдағы адамнын
мәдениеті, білімі мен тәрбиесінің деңгейімен байланыс-
тылық принципі. Экологиялық білім және тәрбие беру.
7.4.	Қазақстан Республикасының экологиялык
саясаты
Өтпелі кезеңнің жаңа экологиялық саясатын қалып
тастыру. Табиғатты пайдалануды реттеудің экономика
лық әдістерін дамыту: ластану үшін төлеу, табиғат қор
ғау қызметіне экономикалық жағынан қызықтыру жәш
т.б. Табиғатты қорғау заңдарын жасау және жетілдіру
Мониторинг жүйесін жасау және оны іске асыру.
Елдің дамуының ұзақ мерзімді стратегиясы жәні
оның қүрам бөлігі - «Экология және табиғи ресурстары -
2030» стратегиясы. Оның басымдылық бағыттары меі
кезеңдері.
393

Мемлекеттің тұрақты дамуы және экологиялық
қауіпсіздік концепцияларының жүзеге асуының негізгі
шарттары: мемлекеттік экологиялық саясат; экологиялық
заңдар; жеткілікті дәрежедегі қаржылық-материалдық
қамтамасыз ету; ғылыми-әдістемелік, ақпараттық және
нормативтік эколого-экономикалық бағдарламалармен
қамтамасыз ету; мамандармен қамтамасыз ету саясаты;
халықтың экодамудың практикалық міндеттерін шешуге
қатысуы; халықаралық бірлестік және қолдау; «Қазақ-
стан Республикасының қоршаған ортаны қорғау
туралы» заңы; «Қазақстан Республикасының атмосфера-
лық ауаны қорғау туралы» заңы; «Қазақстан Республи-
касының ерекше қорғауға алынған территориялар
туралы» заңы және т.б.
Семинарлык сабаңтардың сұраңтары
1.	Экологиялық қауіпсіздіктің көрсеткіштері мен
критерийлері.
2.	Қоғамның тұрақты даму концепциясының негізгі
мақсаты.
3.	XXI ғасырдың күн тәртібінде - дүниежүзілік
экологиялық іс-әрекет бағдарламасы.
4.	Экодамудың негізгі принциптері.
5.	Қазақстан Республикасының тұрақты дамуының
¥лттық стратегиясын жасау.
6.	Экология- экономика-энергетика.
7.	Экодаму концепциясын жүзеге асырудың негізгі
шарттары.
ӨЗІНДІК Ж¥МЫС ТАҚЫРЫПТАРЫ
I.	«Экологияға» кіріспе.
Дайындық жүмысының сүрақтары:
1.	Қазірғі экология пәні. Экология ғылым және оқу
пәні ретінде.
394

2.	Қазіргі экологияның даму кезеңдері.
3.	Білімдердің экологиязациясы. Экологиялық білім-
нің қоғамдық-гуманитарлық бағыттылығы.
4.	Қазіргі экологияның басқа да пәндермен байланысы.
5.	Қазіргі экологиядағы жүйелік тұрғыдан оқытудың
практикалық мәні.
6.	Экология әдістері.
7.	Қазіргі экологияның міндеттері. Тіршілікті сақ-
таудың жаңа стратегиясын қалыптастыру.
II.	«Экологиялық мәселелер мен қоғамдық даму».
Дайындық жүмысының сұрақтары:
1.	Қоғамдағы экологиялық жүйедегі аңшылар мен
жер өңдеушілер қоғамдарының экологиялық
жүйелерге әсер еу дәрежесін салыстыру.
2.	Энергияны пайдалану мөлшеріне байланысты аг-
рарлық және индустриалдық қоғамдардың айыр-
машылығы.
3.	Экологиялық мәселелердің пайда болу себептері.
4.	Өндірістік революцияның қолайлы және қолайсыз
себеп-салдарлары.
5.	Қала ортасының экологиялық ерекшеліктері.
6.	Экологиялық мәдениет түсінігі.
III.	«Қоршаған орта жағдайы, адамнын, түрмыс
салты мен денсаулығм
Дайындық жұмысының сұрақтары:
1.	Қоршаған орта және халықтың денсаулығы.
2.	Қоршаған ортадағы канцерогендік және мутаген-
дік заттар.
3.	Қоршаған ортадағы ауыр металдар.
4.	Адам ағзасына зиянды заттардың енуі және
олардың әсер етуі.
5.	Судың сапасы және халықтың денсаулығы.
6.	Адам денсаулығына шумен ластанудың әсері.
7.	Тұқым қуалаушылық - денсаулықтың бірден-бір
факторы.
8.	Өмір салты - денсаулық факторы.
395

IV.	Атмосфераны қорғау және климаттың ан-
тропогендік өзгеруінің алдын алу.
Дайындық жүмысының сұрақтары:
1.	Ауаны ластаушы табиғи көздер.
2.	Ластаушы заттардың негізгі көздері.
3.	Ііарниктік эффектінің пайда болу механизмі және
атмосфераға шығарылатын парниктік газдарды
кеміту жолдары.
4.	Озон қабатының бұзылуының салдары.
5.	Смогтың түрлері және олардың негізгі ластаушы
компоненттері.
6.	Бөлмедегі ауаны ластау көздері.
7.	Бенз(а)пиренді және басқа да көмірсутектерді
шығару көздері. Олардың зияны.
8.	Қышқыл түзуші заттарды шығаруды кеміту тәсілдері.
9.	ҚР атмосфералық ауаны ластаудан қорғау заңы.
V. Жердегі су ресурстарының эколөгиялык
мәселелері.
Дайындық жұмысының сұрақтары:
1.	Табиғи суларды ластаудың негізгі көздері.
2.	Табиғаттағы су айналымы.
3.	Су қоймаларының эвтрофикациясы.
4.	Шайынды суларды тазарту.
5.	Суды тиімді пайдалану. Сумен қамтамасыз етуде
бөлек жүйелерді қолдану.
6.	ҚР-да су ресурстарын пайдаланудың және қор-
ғаудың мемлекеттік бақылауы.
VI.	Жер ресурстарын пайдаланудың экология-
лық мэселелері.
Дайындық жұмысының сұрақтары:
1.	Топырақтың шаруашылық және экологиялык
маңызды қасиеттері.
2.	Топырақ эрозиясының ауаға және су ресурс-
тарына әсері.
396

3.	Су және жел эрозиясымен күресу жолдары.
4.	Топырақтың екінші ретті сортаңдануының себеп-
тері мен механизмдері.
5.	ІІестицидтердің негізгі түрлері және оларды
қолданудың экологиялық зардаптары.
6.	Минералдық тыңайтқыштардың адам денсаулы-
ғына және алынған өнімдердің сапасына әсері.
7.	Зиянкестермен күресудің биологиялық тәсілдері.
8.	Ауыл шаруашылығын экологиялық тәсілдермен
жүргізу.
VII.	Қалдыктарды қауіпсіз жою мәселесі.
Дайындыққа арналған сұрақтар:
1.	Тірі ағзалардың қалдықгарды табиғи жолмен жоюы.
2.	Қатты тұрмыстық қалдықтарды жоюдың балама-
лы тәсілдері.
3.	Қалдықтарды көмуге байланысты мәселелер.
4.	Улы қалдықтардың негізгі көздері.
5.	Улы химиялық заттарды көму тәсілі және олар-
мен байланысты мэселелер.
6.	Радиоактивтік қалдықтарды изоляциялау мәселесі.
7.	Қалдыкггарды шикізаг ретінде пайдалану мүмкіндігі.
8.	Аз қалдықты өндірістік процестер.
VIII.	Қоршаған орта жэне энергетика
Дайындьщ жұмысының сұрақтары:
1.	Дүние жүзінде колданылатын негізгі энергетика-
лық ресурстар.
2.	Жылу энергиясындағы экологиялық мәселелер
және оларды шешу.
3.	Atom энергегикасындағы экологиялық мәселелер.
4.	Мұнай қорының кемуі - негізгі энергетикалық
мәселе.
5.	Гидроэнергетиканың экологиялық мәселесі.
6.	Қазақстандағы және Оңтүстік аймақтардағы энер-
гетикалық дағдарыстардың себебі және оларды жою.
7.	Энергия көздерінің пайдалану перспективалары.
397

БАЯНДАМА ЖӘНЕ РЕФЕРАТ ТАҚЫРЫПТАРЫ
1.	Қоғам және табиғат: қарым-қатынастьщ эволюциясы.
2.	Техника мен ғылымның экологизациясы.
3.	Ноосфераға жол ашу.
4.	Экологиялық мәселені шешудегі халықаралық
тәжірибе.
5.	Қоршаған ортадағы канцерогендік заттар.
6.	Судың сапасы мен тұрғындардың денсаулығы.
7.	Табиғи орта және адамның денсаулығы.
8.	Радиация және денсаулық.
9.	Атмосфераның ластануы және денсаулық.
10.	Тұрмыс және адам экологиясы.
11.	Қаладағы экологиялық ортаның ерекшелігі. Қо-
лайсыз факторлардың қала тұрғындарына әсері.
12.	Өндірістік қаладағы атмосфералық ауаның
жағдайы.
13.	Автомобиль және таза ауа.
14.	Озон қабатының бұзылуы және оның зардаптары.
15.	Климаттың антропогендік ластануы.
16.	Экожүйеге қышқыл жаңбырлардьщ әсері.
17.	Әлемдік мүхиттың ластануы.
18.	Қазақстандағы шөлдену мәселесі.
19.	Жердің рекультивациясы.
20.	Азық-түлік мәселесі: басқа да экологиялық
мәселемен байланысы.
21.	Ауыл шаруашылығындағы минералды тыңайт-
қыш - азық-түліктегі нитраттар.
22.	Ауыл шаруашылығындағы химияландыру және
қоршаған орта.
23.	Зиянды заттармен табиғи күрес әдістері.
24.	Өндірістік қалдықтардың утилизациясы мен
ликвидациясы.
25.	Қауіпсіз экологиялық материалдар.
398

26.	Органикалық заттардың мұнайдың суды ластауы.
27.	Сулардың химиялық заттармен ластануы.
28.	Арал теңізін құтқару жолдары.
29.	Су ресурстарын рационалды пайдалану.
30.	Табиғи территорияларды қорғау ерекшеліктері.
31.	Биоалуантүрлілікті қорғау туралы халықаралық
келісім.
32.	Тропиктік ормандар - тамаша экожүйе.
33.	Тұрақты даму мәселесі.
34.	Өндірістік экологияның келешегі.
35.	Қала экологиясы (мен тұратын жер).
36.	Соңғы кездегі табиғаттың өзгеруі.
37.	Кәсіпорынның өндірістік ортасы.
38.	Қазақстан Ресііубликасының экологиялық зоналары.
39.	Кіші өзендер және олардың соңғы кездегі
өзгеруі.
40.	Энергетика экологизациясы.
41.	Экологиялық нормативтер.
42.	Экология және соғыс.
43.	Экологиялық құқық.
44.	Саяси экология.
45.	Экологиялық информатика.
46.	Табиғи орта және адамзат аурулар.
47.	Қалдықсыз экологиялық өнім.
48.	Табиғатты қорғау салты.
49.	Тіршілік ортасын қорғау және дін.
50.	Экология және жалпы адамзат бағасы.
51.	Мәдени-тарихи экологиялық дағдарыс көздері.
52.	Қоршаған ортаның ластануы - ғаламдық мәселе.
53.	Ғылыми-техникалық прогресс және қоршаған
ортаның ластануы.
54.	Экологиялық мәселелерді шешудегі халықаралык
келісім-шарттар.
399

Қосымша
2.	Кейбір заттардың зияны жоң жогары
концентрациялары (ЗЖЖК)
Ауада, (мг/м3)
Заттардың аталуы
Зияньт жоң жогаргы концентрация
Максималдьт
дүркін
Ортапта тәуліктілік
Өнеркәсіптік шаң
0,5
0.2
Күкірт қог оксиді, SO,
0,5
0,05
Азот қос оксиді, N02
0,085
0,04
Көміртегі оксиді, СО
5
3
Формальдегид, СОН2
0,035
0,02
Бензол, С(іИв
1,5
0,1
Фенол, С(іН,,0
0,01
0,005
Аммиак, NH;j
0,1
0,02
Күкірсутек, 1 1,8
0,05
0,01
Бенз (а) пирен
0,001
0,0005
Суда (мг/л)
Заттардың аталуы
Шаруашылың-
түрмыстық
көздер
Балың шаруа-
шылыгында маңызы
бар су қоймалары
Сульфат-анион
50
100
Темір
1
0.1
Анилин
0,1
0,001
Қоргагын
гг-
О
о
0,1
Мыо
0,002
0,005
Фенол
0,001
0,001
Сынап
0,0005
0,00001
Карбофос
0,00001
0,00001
Хлорлы сынап
0,000005
0,00001
Зияны жоқ жогарғы концентрация (ЗЖЖК) —
қазіргі және болагпак үрпақтың денсаулыгында ауыт-
қулар немесе аурулар тугызбайтын, зиянды заттың
концентрациясы.
400

Қосымша
3. Радиоактивтілік бірліктері және радиоактивті сәулелену
мөлшері
Сәулеленудің
физикалық
тпамасы мен
мөлшері
Бірліктің аты мен
белгіленуі
Бірліктердің
арақатынасы
СИ бірлігі
Жүйесіз
бірлік
Радионуклидтің
белсенділігі
Беккерель
(Бк)
Кюри
(Ки)
1 Бк=секундтагы
1 ыдырау=2,7,1011 Кі
Беттік белсенділік
Бк/ м2
Ки/м2
Меншікті
белсенділік
Бк/кг
Ки/кг
Сіңірілген мөлшері
— дене массасы-
ның бірлігі
Сіңіргом сәулелену
энергиясының
мөлшері
Грэй (Гр)
рад
1 гр=1(Ю Дж/кг
1 Гр=100 рад
Эквивалентті мөл-
шері — сіңірілген
мөлшердің беріл-
ген сәулелену
түрінің агзаньтц
улпаларын зақым-
дау қабілетін
көрсететін коэф-
фициентке
көбейтіндісі
Зиверт
(Зв)
бэр
13в=100 бэр
26-3/17
401

МАЗМҮНЫ
lupicne		—3
I	БӨЛІМ. БИОЛОГИЯЛЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІЦ
ЭКОЛОГИЯЛЫҚ НЕПЗДЕРІ	1!)
1-тарау.	Лглалар лкологиясы (аутгжолоіия)		24
1.1.	Окологиялық факторлардыц жіктолуі	—
1.2.	Лбиотикалык факторлардың оссрімің жалпы
лацдылыңтары	27
1.3.	Тіршіліктің бойімдолушілік ыргақтары	42
1.4.	I Іогізгі тіршілік орталары	48
2-тарау.	ГІоиуляциялар экологиясы (домлкология)	64
2.1.	I Іоиуляциямың могілгі қагиотторі			—
2.2.	Ііиотикалі.щ фаиторлар		73
2.3.	I)ОСокол(ч*тік ыгыгті.іру орожт	7!)
3-тарау.	Ііірліттіктср мои гжожүйолордің экологиигм
(сипэкология) 			82
3.1.	Окожүйелердіц ногілгі типторіііе гиматтама	86
3.2.	Пкожүйолсрдің г»іі('рі'отикагы	117
3.3.	Окожүйелердің үйымдасу лаидары			118
3.4.	Окожүйелердіц онімділігіиің лаіщары	126
З.Г). Окожүйолсрдіц дипамикасы мон дамуы	125)
3.6.	Виолоіиялық алуантүрлілік — іюиуляңия-
лар, биоңоиолдар мом экожүйолердің түрақ-
тылмгыпмң шарты	134
4-тарау.	Биогфора — галамдық зкожүйе	138
4.1.	Тірі латтың ііегілп қасиоттері	145
42.	Ііиогфораш.ің лиоргетикасы	148
4.3.	Биогфорадагы биохимияльщ ңиклдор жоие
лат аймалымы	149
4.4.	Биосферапың лнолюңиясы				155
II	БӨЛІМ. ӘЛЕУМЕТТІК ЭКОЖҮЙЕЛЕРДІҢ ЭКОЛОГИЯ-
ЛЫҚ МӘСЕЛЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ШЕШУ
ЖОЛДАРЬІ	159
1-тарау. Лдамлаттың зкологиялык байланыстарыпың
тарихы	163
1.1.	Адамиыц гтоііюңиясы	—
1.2.	Қогам моіі табигаттыц олара ңарым-қаты-
настарымыц келеіщері vion аитроііогомді
экологиялық дагдарі.істар тарихі.і	167
402

1.3. Табиги зкожүйедел ауыл шаруашылық
гжожүйсге ДОЙІІІ	171
2-тпрпу.	Домография жоне экологиялі>щ мооелолер	177
2.1.	Адамгіаттың гакдық сипаттамалары	—
2.2.	Домографиилық мәголслср мси ңориіагап
орта і іы ң жа гда й ы	181
3-тарау.	Окологиялык жагдай жоио адам деисаулыгы	185
3.1.	Қоріиагаи ортаиың окологиялық жагдайы
мои ауру дсңгейі	—
3.2.	Дспглулмқ үіпін зиянды оргаііикалмк жоио
бойоргаі і и кал ы к затта р	189
3.3.	Иитрпттар мом азықтың қосиалар тугызатыи
аурулар	192
З/і. Қала жапо адаммың домсаулыгы	193
4 -тарг.у. 'Габигат ресургтары жәпо оларды тиімді пайда-
лапу мосолелері	19.1
4.1.	Табигат росурстары жәпо олардыц жіктолуі
4.2.	Регуротарды иайдаламу жоно қорпіагап <>р-
таш.ің ластапуы	19?
4.3.	Қазақстаііііыіі, казбл байльщтары	20
4.4.	Оңтүгтік Қазақстаи облысымыц табигат
росу ргтп ры	—		20
5-тарау. Дтмогфсраныц экологиялық мік^олеін^рк	21
5.1.	Дтмогфрраның қасиеттері жоне опың адамга
оесрі
5.2.	«I Іарииктік» мом('Г(' «жылулық» зффокт
мосрлрсі	21
5.3.	Озоіі моселесі	21
5.4.	Қыіііқі.ілдық жауыіі-шаіім.шдар моселрсі	2!
(і-тарау. Су ресурстарыііың зколоіиялық могелслері	2
6.1.	Су — тіріпіліктіц қажотті імарты, тіршілік
факторы
6.2.	Жердоіі гу ңоры	2
6.3.	Судың сандың моліиоріиіц сарқылуы мон
ластаііу моеолелсрі	I
6.4.	Судыц пнтрофикациясы	1
(І.5. Су тамміылыгы моселосін ііюіііу	!
7-тарау. Жор рооурстарын пайдалану мосолесі
7.1.	Жер қоры
7.2.	Тоиыраң зрозиясы жопо онммеи күресу
жолдары
403

7.3.	Мипералдық тыцайткыштарды қолдаиудың
гжолоіиялық моселелері	2(11
7.4.	ІІостицидтор жэпо оларды қолданудың
окологиялық мәселолері	2()()
7.5.	Ііиологиялық күросу одігтсрі		270
8-тпрау.	Ормаи рогургтарыи майдаламу мосололорі	274
8.1.	I Ілаиетаиыц орман қоры. Ор.мапды иайдала-
ну іфиторийлорі	275
8.2.	Ормандардың экологияльщ мпңылы	27(>
8.3.	Ормаидарга роіфеаңиялық қыеыммыц оссрі	282
8/і. Тропиктік ормамдар магелогі	283
9-тарлу.	Қа.тақстаііиыц гжологиялық мосололері	284
9.1.	Қазақгтаидагы радиациялық жагдай	290
9.2.	Қа.тақгтаішың су рогургтары	29(1
9.3.	Қапақстаи Роспубликасыиың ормаи қоры
жоік> оіп.і иайдалану мосологі	302
9/і. Қазақстаііпың каліргі иоздогі климатыпың
mrepy мосололррі	307
9.5.	Қазақстандагы демографиялық жагдайдың
кейбі р моселолері	310
10-тарау.	Ниологиялық алуаитүрлілік. ГСрокшо қоргаугп
алыіігаіі торриториялар		31.3
10.1.	Іікологиялыц алуаптүрлілік және омы
гактау	—
10.2.	Крокше коргауга алыпгаи торриториялар	321
11-тарау.	Жалмы экологиялмк мәселелерді койбір іііоіму
11.1.	Түрақты даму конңеиңиясы	—
11.2.	Экологиялық білім беру	33G
11.3.	Экологиялық қүқық	337
11.4.	Су рргургтарыііыц сарқылуьшыц алдыи
алуга багытталгаи койбір іс-шаралар	340
11.5.	Пиоргияныц койбір дэстүрлі омос коздоріи
пайдаламу	341
Teitwpyro ариалган тост гүрақтары	345
Одобиттер 	370
Қосымша 	373
Окология курсы бойыніиа жүмыс багдарламасы
(қүрастырган Г.С. Оспанова)	~
404

ОСПАНОВА Гүлшаьар Садуақасқызы
БОЗШАТАЕВА Гүлшаг Түгелбайқызы
экология
Оқульщ
Редакторы Н.Р. Жексенбаева
Компьютерде беттеген С.С. Жунісова
Мұкаба суретшісі Н.А. Мауль
Басуға 05.06.02 қол койылды. Пішімі 60х84'/і6.
Офсеттік басылыс. Баспа табагы 25,5. Есептік баспа табағы 20,0.
Шартты баспа табағы 23,5. Қосымша таралымы 300 дана.
Тапсырыс №3/162 (2006 ж.).
«Экономика» баспасы» ЖШС
050063, Алматы каласы, Сайын көшесі, 81-үй.
«Экономика» баспасы» ЖШС-ның компьютерлік орталығында
беттелген жэне көркемделген.