/
Author: Гиоев М.И.
Tags: внутреннее положение внутренняя политика международные отношения политическая история осетинский народ история осетии
ISBN: 5-88734-023-1
Year: 2003
Text
66,3 (2 р- 6 Осе)6
С 96
.Издатель
Жанна Козырева
Редакционная коллегия:
М. И. Гноев
Т. Т, Гаппоев
А. А. Цаллагов
С 96 Съезды осетинского народа / Сост. М. И. Гноев. - Владикавказ:
Проект-Пресс, 2003 - 496 с.
ББК66.3(2р-6 0се)6
ХЗВИ 5-88734-023-1 ©МИ. Гноев. Составление, 2003
© Н. Ф. Василенко. Оформление, 2003
ВМЕСТО ПРЕДИСЛОВИЯ
Будущим исследователям,свободным от необходимости «улучшать» или
«ухудшать» прошлую историю задним числом,еще предстоит глубоко и
всесторонне изучить объективные и субъективные причины, следствием
которых в 90-х годах XX столетия стало крушение не только СССР, но,
фактически, и Великой России,составляющей основу этой уникальной державы.
Решение этой задачи,на наш взгляд,имеет принципиально важное
значение для правильного понимания не только прошлого, настоящего и
возможного будущего России и многочисленных народов,входящих в ее состав, но,
в определенном смысле, и закономерностей развития человеческого
общества вообще.
В свете сказанного трудно переоценить значение сбора и
беспристрастного обобщения конкретного фактического материала, отражающего
объективный ход событий того периода на территории бывшего Советского Союза, и
в частности в национальных регионах России,больше всего пострадавших от
этих потрясений.
Уже сейчас, с немалой долей вероятности, можно утверждать, что
относительно легкую победу сил, целенаправленно завершавших разрушение
многонациональной Российской державы, следует объяснить умелым
использованием ими ядоносного национализма и разжиганием
межнационального антогонизма.
Следует подчеркнуть и то, что в ходе разрушения Союза Советских
республик, когда в стране творился политический и экономический беспредел и
криминальный мир правил бал на ее просторах,превратившихся в поля
бессмысленных межнациональных вооруженных конфликтов, в ходе которых
лилась кровь тысяч ни в чем не повинных людей, а миллионы граждан
превратились в бомжей,перед реальной угрозой гибели оказались прежде всего
малые народы.
Весьма драматично сложилась тогда судьба и осетинского народа. Единая
Осетия, которая еще в XVIII столетни добровольно вошла в состав
России,теперь, в результате развала СССР,оказалась разделенной по живому на Южную
и Северную части. Вскоре в Южную Осетию вторглись грузинские
бандформирования Гамсахурдиа с целью изгнания осетин с их исторической родины.
Жертвой фашистского геноцида стали тогда сотни убитых и
искалеченных мирных жителей,а десятки тысяч,под угрозой физической
расправы,потеряв все нажитое, покинули родину и превратились в беженцев.
Вслед за этим вооруженному нападению подверглась Северная Осетия
со стороны ингушских экстремистов, которые силой оружия пытались
захватить Пригородный район. В результате этого кровавого конфликта погибли
и пропали без вести сотни мирных жителей. Народному хозяйству
республики был нанесен огромный урон.
Бесспорно велики людские и материальные потери, понесенные
осетинским народом в результате этих кровавых событий. Но подлинной
трагедией конфликтующих сторон, и нашего многонационального региона в целом,
стало разрушение мирных,добрососедских отношений,которые веками
складывались между этими народами и без которых немыслима нормальная
жизнь в нашем крае.
Вполне естественно, что объективное освещение тех трагических
региональных событий будет способствовать осмыслению характера и сути коренных
3
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
перемен, происшедших в конце XX столетия в Российском государстве,
неразрывной составной частью которого является Осетия.
Именно из этих позиций исходило Всеосетинское
общественно-политическое движение Ал анты Ныхас, принимая решение об издании материалов
съездов осетинского народа, в которых содержится ценнейшая информация
о тех трагических событиях, в ходе которых перед осетинским народом был
поставлен гамлетовский вопрос: «Быть или не быть осетинскому народу и
’единой,неделимой Осетии». Не случайно лейтмотивом первых двух съездов
осетинского народа, проходивших в разгар тех трагических событий, стали
вопросы защиты своей малой Родины. Более того, П-й съезд, проходивший в
мае 1993 года, завершил свою работу созданием уникальной организации -
Всеосетииского народного совета Стыр Ныхас,сделав тем самым первый,но
очень важный шаг по пути реального объединения Севера и Юга Осетии.
Если в материалах I и II съездов осетинского народа нашли яркое
отражение именно ход и исход боевых действий как в Южной, так и в Северной
Осетии, то в материалах III и IV съездов рассказывается о практической
деятельности Ныхасов, которые в тесном сотрудничестве не только с властными
структурами всех уровней, но и другими массовыми организациями, такими,
как Совет ветеранов, движение «Наша Осетия» и др., содействовал и
стабилизации обстановки и преодолению последствий вооруженных конфликтов.
Требуя сурового наказания организаторов и вдохновителей тех кровавых
событий, Ныхасы, в то же время, используя формы и методы народной
дипломатии, искали разумные пути и для наведения разрушенных мостов
между Богом данными соседними народами, которые веками жили, а главное,
должны жить и дальше в мире и согласии.
Многовековая история народов Кавказа убедительно говорит о том, что
в обстановке вражды и взаимного недоверия здесь немыслимо
сосуществование соседних народов.
Характеризуя материалы, включенные в книгу «Съезды осетинского
народа», приходится с сожалением отметить,что по I и II съездам сохранились
в основном только тексты докладов, решения и другие официальные
документы, принятые съездами, и лишь часть выступлений делегатов съездов, в
свое время опубликованных в республиканских газетах «Северная Осетия»
и «Рæстдзинад».
По объективным причинам не велась стенографическая запись ни
одного из четырех съездов. Не все выступления делегатов III и IV съездов
записаны полностью.
Весьма досадно, но факт,что до сих пор нет техники стенографирования
на осетинском языке. Это во многом и помешало дрсловной записи
выступлений делегатов и гостей съездов из Ближнего и Дальнего зарубежья,которые
звучали на родном языке.
Несмотря на отмеченные недостатки, по нашему убеждению, материалы
съездов осетинского народа являются серьезным источником для
исследования судьбоносных для нации исторических событий 90-х годов XX столетия.
Михаил Гиоев -
председатель Всеосетииского
общественно-политического
движения Аланты Ныхас
4
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗДЫ
БОНЫ ФÆТК
1. "Ирон адæм цы сæрмагонд уавæры бахаудысты æмæ уыцы
цъысымæй цы хуызы фервæзæн ис". Докладгæнæг Козаты
Георги - ЦИССР æмæ УСФСР адæмон депутат, Хæххон
хъæууонхæдзарадон институты ректор
2. "Нæ зонд, не ’ппæт тыхтæ Ирыстон фервæзын кæнынмæ".
Докладгæнæг Гиоты Михал - историон наукæты доктор,
Цæгат Ирыстоны Хетæгкаты Къостайы номыл паддзахадон
университеты профессор
3. Бафидар кæнын сидтытæ
4. Бафидар кæнын куырдиæттæ
5. Ныхасы уæнгтæ равзарын
6. Алыхуызон фарстатæ
ПОВЕСТКА ДНЯ ПЕРВОГО СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1. "О чрезвычайном положении осетинского народа и
путях выхода из него". Докладчик - Г. С. Козаев -
народный депутат СОССР и РСФСР, ректор Горского
сельскохозяйственного института
2. "Нæ зонд, не’ппает тыхтæ Ирыстон фервæзын кæнынмæ".
Докладчик М. И. Гиоев - доктор исторических
наук,профессор СОГУ им К. Л. Хетагурова
3. Принятие обращений
4. Принятие заявлений
5. Избрание Ныхаса
6. Разное
7
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
ИНФОРМАЦИОННОЕ СООБЩЕНИЕ
О РАБОТЕ СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
13 декабря 1991 года в г. Владикавказе открылся
чрезвычайный съезд осетинского народа. Его делегаты собрались в
зале Северо-Осетинского драматического театра.
На сцене театра,украшенной национальным флагом
республики и изображением покровителя осетин - Уастырджи,-
народный артист Осетии Бибо Ватаев. Его монолог, обращенный
к участникам съезда,стал лейтмотивом открывшегося форума,
зовущего к единству нации, миру и процветанию Осетии.
Пожелание доброго пути и принятия мудрых решений -
наказ старейшин съезду, от имени которых был произнесен
традиционный осетинский тост.
Председатель оргкомитета съезда А. Дзгоев открыл
официальную часть съезда. Избирается президиум, почетными
членами которого делегаты единодушно называют Васо Абаева и
Тореза Кулумбегова.
Минутой молчания делегаты почтили память погибших от
геноцида грузинских экстремистов в Южной Осетии.
Первый заместитель Председателя Верховного Совета
СОАССР Ю. Бирагов зачитал Обращение Президиума
Верховного Совета и Совета Министров республики к делегатам съезда.
Утверждается следующая повестка дня:
1. "О чрезвычайном положении осетинского народа и
путях выхода из него". Докладчик - Г.С. Козаев -
народный депутат СОАССР и РСФСР, ректор Горского
сельскохозяйственного института
2. "Нæ зонд, не’ ппæт тыхтæ Ирыстон фервæзын
кæнынмæ". Докладчик М.И. Гиоев - доктор исторических наук,
профессор СОГУ им К.Л. Хетагурова
3. Принятие обращений
4. Принятие заявления "О положении в Южной Осетии" и
резолюций "О событиях в Северной Осетии в 1981 году" и
"О репрессиях в Северной Осетии"
5. Избрание Ныхаса
6. Разное
8
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
С докладом "О чрезвычайном положении осетинского
народа и путях выхода из него" на съезде выступил народный
депутат СО АССР и РСФСР, ректор Горского
сельскохозяйственного института Г. Козаев.
В обсуждении доклада приняли участие: О. Марзоев - от
общественного объединения "Солидарность", Ц. Дряева -
председатель Комгаронского сельского Совета Пригородного
района, Б. Биджелов - сопредседатель общества "Единство",
А. Джигкаев - депутат Юго-Осетинского областного Совета,
О. Бугу лова - председатель Советского районного Совета,
Б. Гусалов - писатель, Ж. Цаллагова - член
Республиканского общества инвалидов, Р. Бабочиев - от делегации Ирафского
района, М. Икаев - народный артист РСФСР, С. Цагараев -
старейшина из Куртатинского ущелья, Ю. Сосланбеков -
первый заместитель Президента Чеченской Республики,
председатель парламента Конфедерации горских народов Кавказа,
А. Айларов - доцент СОГУ,В. Лагкуев - председатель
общественного движения "Наша Осетия", Н. Калоев -
член-корреспондент Российской Академии естественных наук, профессор
СОГУ,Н. Ходов - директор завода "Электроцинк",У.
Денгизов - учитель осетинского языка средней школы № 17 г.
Владикавказа, С.-Х. Абумуслимов - член парламента Чеченской
Республики,Л. Чибиров - профессор, ректор
Юго-Осетинского университета, Т. Маму ков - от осетинского землячества
Саратовской области.
В адрес съезда поступили телеграммы, приветствия,
обращения.
В работе съезда принимают участие представители
осетинских землячеств из разных регионов страны и из-за рубежа.
Среди гостей - председатель Комитета по свободе совести
Верховного Совета РСФСР И. Константинов и народный
депутат РСФСР А. Артемов и другие.
14 декабря с. г. чрезвычайный съезд осетинского народа
продолжил свою работу.
Заседание открыл председательствующий В. Фриев -
представитель осетинского землячества в Санкт-Петербурге. Он
ознакомил делегатов с дальнейшим планом работы съезда.
Председатель редакционной комиссии С. Таболов огласил
перечень обращений, резолюций и заявлений, которые
предлагаются для обсуждения и утверждения делегатами съезда.
С докладом выступил доктор исторических наук,
профессор СОГУ М. Гиоев.
9
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
С приветственным словом к делегатам обратился
заместитель председателя Комитета по свободе совести Верховного
Совета РСФСР народный депутат России И. Константинов.
В обсуждении доклада, с которым в первый день работы
съезда выступил народный депутат СОАССР и РСФСР
рек4 тор Горского сельскохозяйственного института Г.
Козаев,приняли участие: С. Суанов - генерал-майор, начальник штаба
Республиканского комитета самообороны, Я. Джиоев - член
оргкомитета съезда, Т. Чеджемов - председатель президиума
коллегии адвокатов республики, М. Макеев - ответсекретарь
московского общества осетинской культуры "Фарн", П.
Цаллагов - контр-адмирал а отставке, первый заместитель
председателя Совета ветеранов войны, труда и Вооруженных Сил
Северной Осетии, А. Дзантиев - министр культуры СОАССР,
Р. Касабиев - старейшина с. Хумалаг Правобережного
района, К. Цаголов ~ генерал-майор в отставке, командующий
республиканской гвардией, Д. Габачиев - координатор движения
"Демократическая Осетия", А. Магометов - ректор
СевероОсетинского госуниверситета, Н. Джусойты-
член-корреспондент Грузинской Академии наук, народный депутат СССР, К.
Бязарти - доцент Северо-Кавказского
горно-металлургического института, В. Гобозов - президент ассоциации свободной
молодежи Северной Осетии, Т. Цомаев - член штаба
республиканского комитета самообороны, К. Ходов - председатель
Союза писателей Северной Осетии, Р. Бзаров - доцент СОГУ,
сопредседатель Совета движения "Адæмон Цæдис",Г. Хугаев -
председатель Союза театральных деятелей Северной Осетии,
Ю. Туаев - генеральный директор объединения
"Перспектива", Т. Плиев - представитель фирмы "Скиф", В. Цаллагов -
декан факультета осетинской филологии и журналистики
СОГУ, К. Кусов -представитель осетинской диаспоры в
Турции, И. Дзантиев - редактор московской газеты "Столичная",
Г. Хугаев - заместитель председателя Верховного Совета
Юго-Осетии, А. Галазов - Председатель Верховного Совета
СОАССР.
Съезд принял резолюции: "О первоочередных мерах по
национальному спасению и возрождению осетинского народа",
"О репрессиях в Северной Осетии"; обращения: "К главам
суверенных государств","К членам Конфедерации горских
народов Кавказа","Приветственное слово к защитникам Цхинвала,
всем жителям осажденной Южной Осетии" и другие документы.
10
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Делегаты съезда не нашли возможным учреждение Стыр
Ныхаса на данном съезде.
С заключительным словом на съезде выступил Г. Козаев.
На этом съезд завершил свою работу.
"Северная Осетия" от 17.12.91 г.,МЬ 250
О ЧРЕЗВЫЧАЙНОМ ПОЛОЖЕНИИ
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА И ПУТЯХ ВЫХОДА
ИЗ НЕГО
КОЗАЕВГ.С.
Народный депутат
СОДССР и РСФСР,
ректор Горского
сельскохозяйственного
института, профессор
Уважаемые делегаты, уважаемые гости
съезда!
Мы сегодня здесь собрались для того,
чтобы обсудить единственный,но жизненно
важный вопрос о чрезвычайном
положении осетинского народа и путях выхода из
него.
Нашу многострадальную родину все
туже затягивает зловещая петля. Небольшой,
но гордый осетинский народ, который
испокон веков проживал в теснейшей дружбе и
солидарности с соседними народами,
уважая чувство национального самосознания,
сегодня оказался перед лицом
национальной катастрофы, угрожающей
исчезновением нации вообще,и на территории
Северного Кавказа в частности. Перед нами встал
гамлетовский вопрос: быть или не быть нации.
В такой сложной запутанной ситуации трудно первым
выйти на эту трибуну и предложить вам,избранникам народа,свое
видение причин столь трагического положениям тем более -
наметить пути выхода из него. Сложность обусловливается
еще и тем,что даже среди нас,делегатов,есть и такие,которые
считают, что съезд созван преждевременно, и настаивали
провести его летом следующего года. С этой же целью
предлагалось организовать сначала в средствах массовой информации
длительную кампанию предсъездовского обсуждения. Но на
совместном заседании двух оргкомитетов после долгих споров
удалось прийти к единому мнению - съезд надо проводить, и
не откладывая.
Казалось бы,проблема исчерпана,однако и потом,в
процессе подготовки съезда, делались попытки повести работу по
ложному пути, без права критического-анализа происходящего
внутри республики.
Отдельные горе-интернационалисты даже распространяли
слухи о якобы националистическом характере предстоящего
12
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
съезда, мол, зачем он нужен, когда всего четыре месяца назад
прошел съезд народов Осетии.
С этой гипотезой можно было бы согласиться лишь в том
случае,если бы тогда, в июле, о боли и трагедии осетинского
народа было сказано во весь голос и после съезда были бы
приняты действенные меры. Но,к сожалению,он был превращен в
нечто среднее между торжественным собранием и заседанием
партийно-хозяйственного актива, где не было речи не только о
принятии конкретных решений, но даже и постановки самых
насущных вопросов.
Может, действительно, мы сами виноваты в том, что никак не
можем освободиться от покорности, угодничества "думать так,
как думают вожди". А "вожди" и не думают о людях,они
одержимы другими проблемами. Под ногами же нашего народа
горит земля. И мы на этом форуме должны найти пути спасения
нации в столь трагическое для нее время. Для этого
разговора нам время не отпущено. Не дают его нам ни наши соседи,
ни Центр.
Да, не время сегодня организовывать съезд осетинского
народа, ибо мы упустили это время. Надо было проводить
его,пока наши отношения с ингушами не зашли так далеко, пока мы
не успели им раздать наши земли, а численность ингушского
населения во многих селах Пригородного района не стала еще
преобладающей, пока еще два соседних народа (осетинский и
грузинский) окончательно не стравили друг с другом, в
результате чего пока еще погибшие и зверски замученные не
исчислялись сотнями, а сожженные и уничтоженные осетинские
села - десятками, пока не появились только первые беженцы,
которых сегодня уже более 100 тысяч.
По данным "Кавказского календаря" за 1852 г., население
Владикавказской крепости составляло 3658 человек. Из них:
русских - 2622,осетин - 383,ингушей - 0. С середины XIX в.
Владикавказ становится центром экономической и культурной
жизни Осетии. Уже тогда в крепости были открыты3 учебных
заведения: Осетинское духовное училище,школа военных
воспитанников и училище дочерей горских влиятельных
сословий. Была построена осетинская церковь.
К этому времени Владикавказская равнина также была
заселена осетинским и казачьим населением. Желание же
ингушей поселиться на этой равнине не находило поддержки со
стороны русской администрации. "Наделить назраиовцев землей
13
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
между Тереком и Камбилеевской считаю невозможным..." -
заявлял тогда комендант крепости.
Но вопреки подобным распоряжениям ингуши самовольно
занимали эти земли.
В 1860 году была образована Терская область, куда вошли
4 национальных округа: Владикавказский, Нальчикский,
Грозненский и Хасавюртовский. В том же году крепость
Владикавказ была преобразована в город и был рассмотрен вопрос о
гражданстве осетин как единственных из горцев, населяющих
его.
С 60-х годов XIX века роль города как экономического и
культурного центра Осетии значительно возросла. К этому
времени во Владикавказе открываются четырехклассная
осетинская прогимназия, Ольгинское осетинское женское
училище, двухклассная осетинская Ольгинская девичья школа.
В 1907 году в Терской области был образован новый округ -
Назрановский,и Государственная Дума постановила:
"Назначить местопребыванием управления Назрановского округа
местечко Назрань". "Однако в Назрани не оказалось
соответствующего помещения для управления округа, и поэтому в
феврале 1909 г. временно управление Назрановского округа
было переведено в город Владикавказ. И, свято соблюдая
традиции добрососедства и взаимопомощи, в первое время
средства на содержание управления выделялись за счет
осетинского аробного сбора".
В июне 1916 года комиссия по соблюдению
законодательных постановлений при Государственной Думе и
Государственном Совете признала "незаконными действиями перенос,
вопреки точному назначению закона,управления
Назрановского округа из местечка Назрань в г. Владикавказ и было
поручено военному министру исполнить требование закона и
перевести управление Назрановского округа в местечко Назрань".
Из приведенных исторических данных дореволюционного
периода видно,что претензии ингушей на правый берег г.
Владикавказа абсолютно не обоснованы.
Как известно, осетины были одними из тех, кто первым
среди кавказских народов верой и правдой служили России. В
водовороте своей сложной судьбы осетинский народ и его
передовая часть - вренная интеллигенция не раз оказывались в гуще
военных событий в России,теряя лучших представителей. Так,
осетины принимали участие в отечественной войне 1812 г., в
14
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
русско-турецкой войне 1828г.,в Венгерском походе 1828г.,в
Крымской кампании 1853-1856 гг., в русско-турецкой войне
1877-1878гг.,в русско-японской войне 1904-1905 гг.,в первой
мировой войне 1914 г. Таким образом, в начале XX века
военная осетинская интеллигенция в своем составе насчитывала
2580 офицеров, более 30 генералов, 100 полковников, 200
солдат и офицеров, награжденных Георгиевскими крестами
(многие четырежды).
Все это является свидетельством верности осетинского
народа своим обязательствам перед Россией, и в то же время в
определенной степени стало причиной того, что Осетия далеко
не полностью перешла в 1917 году на сторону новой власти,
чем во многом объясняется малоземелье нашего народа.
После Октябрьского переворота, т.е. свержения
существующего государственного устройства и провозглашения Терской
Народной республики (март 1918года) Чрезвычайным
комиссаром Юга России Т.К. Орджоникидзе при решении земельных
вопросов было так много запутанного,и скорее всего -
намеренно, что сегодня не так просто разрубить этот Гордиев узел.
Известно,что в августе 1918г., когда бичераховские войска
напали на Владикавказ, Г.К. Орджоникидзе бежал в
Назрань. Здесь он призывал ингушей оказать помощь
революционерам Владикавказа,за что обещал отдать им казачьи
станицы и осетинские села. Впоследствии на V съезде Терской
республики он заявил, что "в период неизвестности наших
дальнейших судеб только ингушский народ пошел за нами,не
оглядываясь...", и далее он писал: "Я, конечно, понимаю, что
ингуши поддерживают Советскую власть не ради
прекрасных глаз... а ради той земли,которую большевики обещали и
дали ингушскому народу". Так,Г.К. Орджоникидзе еще 70 лет
тому назад заложил мину замедленного действия в
отношениях между осетинами,ингушами и казаками. Твердый ленинец
сдержал данное им слово -
станицыТарская,Сунженская,Воронцово- Дашковская, Фельдмаршальская и Камбилеевские
хутора после репрессий и незаконного изгнания оттуда
уцелевших казаков были заселены "революционными" жителями
четырех горных ингушских обществ.
После выселения казаков объектом притязания стала часть
территории Северной Осетии.
Еще более тревожными были те дни в Южной Осетии.
Заключение договора от 7 мая 1920 г. между Советской Россией
15
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
и меньшевистской Грузией, которым предусматривалось право
всех кавказских народов на свободное самоопределение,
грузинское правительство использовало в совершенно
противоположном смысле: осетинский народ вместе с территорией Юга
Осетии, стали рассматриваться как собственность Грузии.
Естественно, что обманутые осетины.воспротивились этому. Они
объявили бойкот выборам в грузинский парламент и
подвергли резкой критике националистическую политику
меньшевистского правительства. 28мая 1920 г. Южная Осетия объявила,
что она по-прежнему является неотъемлемой частью России и
не допускает вхождения в ее состав через Грузинскую или
иную республику, а только непосредственно, реализуя право
национального самоопределения. Однако грузинское
руководство не могло смириться с мыслью, что Южная Осетия может
иметь право на национальное самоопределение и на создание
в той или иной форме своей государственности.
8 июня 1920 г. регулярные войска меньшевистского
правительства Грузии вторглись в Южную Осетию. Уничтожив
политическое руководство,каратели начали поголовное
истребление мирного населения. Так, опыт первой в грузинской истории
"демократии" для осетин обернулся национальной трагедией,
которая даже в те тяжелые времена гражданской войны
приводила в ужас современников. Методы и масштаб
уничтожения осетинских сел носили варварский характер,зверски
убивали детей, женщин, стариков, полностью изгоняли осетин и
заселяли их переселенцами-грузинами из горных и других
районов республики.
Советская же Россия, признавшая независимость
Грузинской Республики,согласно провозглашенному принципу права
нации на самоопределение, отказалась от вмешательства во
внутренние дела Грузии и не выступила в защиту осетин.
В результате трехнедельного истребления, убийств,
разрушения и пожаров грузинское руководство, поставившее себе
целью полное уничтожение Юго-Осетии, почти достигло ее.
Несколько десятков деревень были сожжены дотла,убито 5500
человек. 13 тысяч мирных жителей умерли от голода и
болезней, около 20,а по некоторым данным до 40-50 тысяч человек,
были насильственно изгнаны в Северную Осетию, лишенные
имущества и средств к существованию.
Администрация Мизурского района 19 июня 1920 г.
извещала: "Из Южной Осетии начинают прибывать массами
бе16
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
женцы. Все ущелье от перевала до пос. Мизур и дальше
переполнено ими..." А в июле 1920 г. окружной ревком г. Ардона
писал во Владикавказ: "Около 20 тысяч беженцев заполнили
все ущелье, вид потрясающий, нужда крайняя".
Северная Осетия из-за такого большого наплыва беженцев
оказалась в очень тяжелом положении. Не хватало
продуктов, медикаментов, одежды, но особенно - земли для
обустройства беженцев. В докладной записке Исполкома
Владикавказского округа на имя уполномоченного В ЦИК по
Кавказу Невского писалось: "Нет другого более жгучего, более
острого и более срочного вопроса, как вопрос земельный, а
между тем, основной и самый важный вопрос - наделение
землей беженцев из Южной Осетии и безземельных горцев -
остается в прежнем положении,т.е. беженцы продолжают
попрежнему ютиться в случайных пристанищах, горцы
остаются в своих горах... В том и в другом случаях нужна земля.
Вот что говорят цифры: горцев, не имеющих земли и
подлежащих наделению ею - 40000 душ,беженцев из Южной
Осетии - минимум 20000 душ. Итого 60000 душ. Внутри
самого округа лишних земель нет, наоборот, коренное население
округа, в свою очередь, испытывает земельный голод; в
среднем на одну душу земли удобной - 1,1 десятин... Для
разрешения вопроса в Осетии надо добыть землю где-то извне.
Количество земли, которое нужно добыть для более или
менее справедливого разрешения земельного вопроса в
Осетии, исчисляется в 120000 десятин, имея в виду 60000 душ,
подлежащих наделению".
Как видно, история иной раз повторяется, что мы и
наблюдаем в эти дни. Тогда, семьдесят лет тому назад, новые
революционные власти не только не смогли добыть землю для
испытавших трагедию осетин,но еще и частично лишили их той,
которую они имели до 1917 г. Вот и сейчас, словно в
"награду" за трагедию Юга, нас снова хотят обделить. Видимо,
комуто наши страдания кажутся еще недостаточными.
В 1922-23 годах ингуши начали предъявлять претензии на
район Редант-Балта-Чми-Ларс. И, несмотря на протесты
Осетинского окрисполкома и жителей этих селений против
очередной незаконной и несправедливой акции, указанная
территория была отторгнута от Осетии. Жители вышеуказанных
осетинских селений вынуждены были покинуть свои дома и
искать пристанище в других районах республики.
2 Съезды осетинского парода 17
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Парадоксальность этого решения тем более очевидна, что
эти земли ранее были осетинскими. Их владельцы -
осетинские феодалы Дударовы- еще в 1773 году вступали в
переговоры с царем Грузии, а позже с представителями российской
администрации на Кавказе.
Кроме названных еще несколько осетинских сел были
переданы с одной стороны- Грузии,с другой -
Кабардино-Балкарии. Оставшаяся территория Осетии была расчленена на две
части, потому что Россия и Грузия не могли поделить ее
между собой, хотя между ними не проживает никакой другой
народ. Даже единственное осетинское селение в
Карачаево-Черкессии, носящее имя основоположника осетинской литературы
Коста Хетагурова и основанное его отцом,подверглось
уничтожающему разбою красных отрядов.
В итоге Осетия только в первые годы Советской власти
потеряла из своего трудового земельного фонда несколько тысяч
десятин, состоявших до революции в пользовании осетин.
Видя безвыходность своего положения, 460 семей беженцев
из Южной Осетии в 1927 г. переехали в Ставропольский край
и создали 2 колхоза на незаселенных землях ("Скакун" и
"Красная Южная Осетия"). Однако это ни в коей мере не
могло снять остроту земельного вопроса. Положение в Осетии
оставалось крайне тяжелым. Неоднократные обращения
осетинского народа дать возможность хотя бы переселить людей с гор
долго оставались без внимания. И только в 1944 году этот
вопрос был частично решен,но уже,как говорится,ценой трагедии
другого народа - ингушского, который подвергся массовой
депортации. В свою очередь и осетины переселялись, как
говорится, добровольно-принудительно, а фактически - насильственно,
о чем свидетельствует характер постановлений по данному
вопросу. Так,совершенно секретное постановление СНК СССР от
9 марта 1944 года обязывало Совнарком СОАССР переселить
до 15 апреля 3000 семей. Но, несмотря на острое малоземелье,
директивное переселение происходило очень медленно и с
трудом. Многие осетины,в силу национальных традиций,просто не
желали вселяться в чужие дома. И, невзирая на принимаемые
меры,"план переселения выполнялся плохо". Через месяц после
истечения срока переселения в принятом постановлении СНК
Северной Осетии слово "обязать" повторено 5 раз.
Переселению подверглись осетины, в основном, из горной
местности и из Грузии.
18
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Летом 1944 года поступила новая "разнарядка",согласно
которой постановлением СНК СО АССР от 14 июля утвержден
"план" дополнительного переселения 1571 семьи. Но так как
для "плана" осетинских семей явно не хватало, то решили
недостающее количество - 271 семью заселить за счет населения
соседних республик и областей. Показателен пункт 2 этого
постановления: "Обязать председателей исполкомов райсоветов
депутатов трудящихся, зав. райзо, председателей
сельисполкомов и колхозов организовать массовую разъяснительную
работу среди населения о переселении в новые районы
республики, обеспечив выполнение плана по переселению к 1 декабря
1944 года". Этим же постановлением предписывалось
систематически проводить организационную и политико-массовую
работу среди переселенцев, направленную на закрепление
переселенческого контингента на новом месте жительства.
В 1957 году (через 13 лет) была восстановлена
Чечено-Ингушская Автономная республика и в соответствии с Указом
Президиума Верховного Совета РСФСР от 9 января 1957
года^ котором конкретно было определено ее
административнотерриториальное устройство, Северная Осетия вернула
соседней республике Малгобекский, Ачалукский, Назрановский и
Пседахский районы. Ниспосланный сверху "подарок"
обернулся для крестьян Осетии снова бедой - новым вынужденным
переселением в различные места без предварительного
создания каких-либо условий для жизни. Возможности же
возврата на территорию Грузии им предоставлено не было.
В итоге в Северной Осетии оказалось насильственно
переселенных, некоторых - дважды, а то и трижды, южных осетин
за период "гуманного" советского строя более 70 тысяч
человек. Учитывая, что Пригородный район СО АССР
территориально и экономически слился со столицей Северной Осетии и
оказался густо-заселенным осетино-русским населением,
решением Советского правительства Чечено-Ингушской АССР
взамен Пригородного района были отчуждены от
Ставропольского края и включены в состав ранее ей не принадлежавшие
Каргалинский, Шелковской и Наурский районы. Этим самым
территория этой республики увеличилась с 15,9 тыс. км2 в
1944 году до 19,4 тыс. км2 в 1957 году.
Все эти факты в достаточной степени свидетельствуют о
том, что осетинский народ за годы Советской власти если
полностью не подвергся репрессии, то уж по меньшей мере -
19
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
неоднократно разорительному насильственному переселению
без оказания какой-либо помощи впоследствии.
А уж если говорить о человеческих жертвах, которые наш
народ понес за советский период,то их насчитывается около 70
тысяч лучших сыновей и дочерей: около 20 тысяч погибло от
-насилия в 20-х годах, несколько тысяч от репрессий 30-х
годов и более 40 тысяч (почти каждый четвертый) осталось на
полях сражений Великой Отечественной войны.
Репрессии, насилие над личностью, ограничения свободного
выбора и гражданских прав коснулись практически всех из
ныне живущих семей. Для нас же отсюда следуют два
бесспорных вывода. Первый: российский Закон о реабилитации
репрессированных народов нельзя "примерять" только к 1944
году. Еще большим, чем сосланные тогда народы, невиданным
репрессиям подверглись,- и подверглись первыми,в 1920 г. -
осетины и казаки. Именно с них и нужно начинать
реализацию принятого закона. Тем более что Южная Осетия, как и
Северная, входила в состав России, она официально была
аннексирована Грузией с помощью Советской власти лишь в
1922 г.,т.е. после того,как геноцид был учинен.
Следовательно, налицо абсолютная юридическая правомерность
распространения данного российского закона на пострадавшее
население Южной Осетии как на один из российских народов.
И второй вывод: исходя из вышеперечисленных фактов,
обязательным условием выполнения законодательных актов
по вопросам реабилитации репрессированных народов в
современной, крайне напряженной ситуации на Северной
Кавказе является принятие Закона РСФСР о насильственно
перемещенных народах. Я думаю, что эти народы заслуживают не
меньшего сочувствия и заботы.
Вот после этого с чистой совестью на равных условиях
можно будет сесть за стол переговоров с нашими соседями -
ингушами. При этом считаю, что территория и населенные
пункты, заселенные насильственно при Советской власти, не
могут быть предметом обсуждения с целью их возврата.
С перестройкой М.С. Горбачева начались новые
"революционные" преобразования, начался и совершился развал
Советского Союза, сошла с политической арены коммунистическая, а
по сути государственная партия. Набрали силы
процессы,противоположные тем преобразованиям, которые происходили в
1917 году, но с еще большей революционной решительностью.
20
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
И где-то за 6 лет мы в обратную сторону пробежали все 73
года, перепробовали все, и вот итог, с которым пришли к концу
1991 г. - от страны, от государственности не осталось ничего,
плюрализм мнений стал реальной многопартийностью,
социалистический рынок - частной собственностью, а обновленная
федерация - рассыпавшимся Союзом,неким содружеством
независимых государств. Зато мы любим говорить, что повеяло
духом свободы, забывая о том, что до боли сердечной повеяло
и духом ненависти, злобы, бандитизма и насилия.
Да,ощутили дух свободы,как и после 1917
года,"первосортные люди" - так называемые коренные народы так
называемых союзных республик, а дух насилия, дух ненависти к себе
- "младшие братья", малочисленные народы, которые
продолжают оставаться низкосортными. И для осетинского народа
период новых "революционных" преобразований оказался
таким же трагическим,как и 70 лет тому назад. В 1920 году
массовое уничтожение осетин Южной Осетии было
санкционировано так называемым "демократическим" правительством Н.
Жордания и проходило под меньшевистским знаменем
(вишнево-черно-белым) . Современное "демократическое"
правительство Грузии вновь объявило это знамя символом
Грузинской государственности на территории Южной Осетии, что,
безусловно,вызвало бурю возмущения и ненависти со стороны
южных осетин. Это и стало одним из первых толчков к
началу сегодняшней трагедии.
В результате развязанных правительством Грузии военных
действий, не думая о кровопролитии собственного народа, на
территории Южной Осетии погибло более 300 осетин, сотни
раненых, свыше 120 человек осетинской национальности
томятся по сфабрикованным делам в грузинских тюрьмах и
следственных изоляторах, обнаружены места групповых
захоронений, разграблено 98осетинских селений. Идет депортация
осетин как с территории Южной Осетии,так и из внутренних
районов Республики Грузия, где проживало их около 100
тысяч человек.
В Южной Осетии полностью завершен демонтаж властных
структур, фактически перекроены ее границы. Продолжается
блокада республики. Аннексия Юго-Осетии Грузией близится
к своему трагическому завершению.
Ну,а счет беженцев-осетин из Грузии уже никто даже с
минимально необходимой точностью вести не в состоянии. По
21
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
данным подворного обхода, проведенного МВД СОАССР еще
в сентябре, число беженцев составляло более 85 тысяч
человек. Исполкомами районных Советов в последние 3 месяца
регистрация беженцев не производилась из-за отсутствия мест
для их расселения и возможности оказания им материальной
помощи. В результате принятых руководством республики
мер только около 6 тысяч человек размещены в
лечебно-оздоровительных учреждениях, общежитиях и гостиницах
республики. Остальные, не менее 80 тысяч, временно проживают у
близких,знакомых,родственников или снимают жилплощадь у
частных лиц. Следует отметить,что многие из беженцев
выражают согласие вернуться в Южную Осетию, однако основным
условием при этом они ставят перевод территории
Юго-Осетии под юрисдикцию РСФСР, или хотя бы обеспечение
гарантии безопасного проживания. Многочисленные же встречи,
беседы,письма беженцев позволяют сделать вывод,что
практически все граждане,покинувшие внутренние районы Грузии,не
желают, да и не имеют возможности вернуться в места
прежнего постоянного проживания. В общей сложности их
может оказаться около 100 тысяч, не считая беженцев из самой
Южной Осетии. Но и Южная Осетия на краю гибели.
18 ноября к "крестовому походу" против нее на митинге в
Тбилиси и 26-го - на сессии Верховного Совета Грузии
призвал Гамсахурдиа. По его словам: "Осетины-
дикий,необузданный народ. Это не народ, а мусор, который надо вымести
отсюда грузинской метлой". Когда такие слова произносит
официальный глава республики,то они,безусловно отражают
основу его политического курса. И Гамсахурдиа не
скрывает, что "осетин надо выселить из Грузии". Значит, не только
свое мнение высказывал один из грузинских экстремистов,
варварски напавших на осетин по призыву Гамсахурдиа еще
в ноябре 1989 г: "Проучить этих пришельцев-осетин,пляшущих
под дудку Кремля,и если и после этого не угомонятся,-
выгнать их за Хребет". Вот и приступило грузинское
руководство к осуществлению последнего этапа задуманной
бесчеловечной акции.
С другой стороны наши восточные соседи - ингуши,
подстрекаемые экстремистски настроенными горе-политиками, требуя
свои "исконные" земли,хотят потеснить нас. Так что,уважаемые
делегаты, возможность жить и собираться нам остается
только на Кавказском хребте. Вот эти предпосылки и обусловили
22
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
проведение съезда раньше назначенного времени. Сегодня мы
вместе с представителями других народов, проживающих в
Осетии, должны искать возможности сохранения
территориальной целостности республики, по большому счету, спасения
нации как таковой. Нам нужны единые, продиктованные
разумом, совместные усилия, чтобы избежать вселенского пожара
национального взаимоуничтожения.
Опасность грозит всем. Но люди, к сожалению, так
устроены, что большинство способно ощутить ее лишь тогда, когда
она врывается в их дома. Потому не к слепому чувству, а к
светлому разуму обращены мудрые слова замечательного
писателя: "Не спрашивай, по ком звонит колокол, он звонит по
тебе". Когда по-соседству убивают безвинных людей,то это не
обойдет тебя стороной. Смерть коварна. Она может завтра
оказаться у твоих ворот.
Осетинский народ находится на одном из самых опасных
участков своего исторического пути, который пролегает по
очень узкой тропе,где любой ложный шаг, любое неосторожное
движение могут оказаться роковыми. Безусловно, главные
причины трагического положения нашего народа вне его и мы
о них уже сказали.
Осетины ни на чьи земли не посягают, живут в пределах
установленных государством границ республики, поэтому и на
наши земли никто не вправе посягать. Вина наша разве в том,
что, видя агрессивную возню у собственных границ, долго,
слишком долго молчим, надеясь на то, что обманутая,
экстремистски настроенная толпа, образумится, может, на них
повлияют хотя бы уважаемые муфтии.
Следует отметить, что причинами углубления трагического
положения являются и непродуманные политические шаги,
предпринимаемые нами самими в это сложное время. Поэтому
если на съезде мы займемся только поисками внешних врагов,
эмоциональными призывами с трибуны только к войне, как это
делали некоторые горе-патриоты в Южной Осетии, то мы
пойдем, действительно, не по тому пути. Ведь мы ни разу еще не
обращались к мудрости народной дипломатии, решали все с
помощью Центра и ЦК, руководствуясь их установками.
Консерватизм и приверженность к старой системе
сослужили нашему народу,как и 70 лет назад,плохую услугу.
Чтобы не быть голословным, хочу привести всего несколько
примеров.
23
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Кто ответит, с какой целью проводился всесоюзный
референдум? Ведь Президент СССР обещал многочисленным
народам, что если они выскажутся за сохранение Союза, то в
случае выхода той союзной республики, куда они входят, из
состава СССР,они могут напрямую войти в Союз. В итоге
на’роды оказались обманутыми, а мы с вами сегодня являемся
свидетелями невиданных обострений межнациональных
отношений и озлобления народов. И на этот обман одними из
первых поддались мы - осетины.
Союзный референдум проводили в Южной Осетии в
буквальном смысле под пулями,и он дал беспрецедентный
результат ~ 99% за вхождение Южной Осетии в состав РФ. То же
самое было у нас - отказались проводить референдум
РСФСР, но с высокими показателями провели референдум
СССР.
Люди верили, что их не оставят, просто не могут оставить в
такой беде. Верили вопреки тому, что действия руководства
страны говорили об обратном. В итоге Союз распался, а
Южная Осетия брошена один на один с диктаторской Грузией, мы
же вызвали гнев руководства России. В ответ на результаты
референдума - расправа над южными осетинами еще больше
усилилась, они были окончательно изгнаны из мест
постоянного проживания, а села их не только ограбили и сожгли, но и
бульдозерами сравняли с землей. А кто виноват в этом? Ведь
решения принимали наш послушный Верховный Совет и
обманутый Совет народных депутатов Южной Осетии.
Эти и другие наши промахи были на руку врагам и
хорошо использовались против нас. Сегодня всем нам необходимо
больше смелости и мудрости самокритично признать их,
сделать разумные выводы и сплотиться во имя спасения народа.
Призывы к рабской покорности и слепому повиновению,
оберегание руководства от критических посягательств ведут народ
к трагическим последствиям. Только хорошо продуманные,
взвешенные и мудрые решения помогут людям преодолеть эту
критическую ситуацию и приведут к нормальной жизни. Ну, а
если дела и решения руководства республики принимаются
для блага народа, во имя процветания,то любая критика
только укрепит его позиции, а не подорвет их. Пусть народ
защитит их авторитет,а не ангажированные выступающие с трибун.
Мы должны на этом съезде высказать и свое отношение к
Центру, теперь уже российскому. По-моему, хватит нас кормить
24
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
обещаниями и постановлениями, которые дальше бумаги не
идут. По настоянию руководства республики и народных
депутатов, на самом высоком уровне было принято более 10
документов только по Южной Осетии.
А в октябре этого года остро обсуждались проблемы Юга
Осетии на Совете Национальностей и на сессии Верховного
Совета РСФСР. 1 ноября съезд народных депутатов РСФСР,
высший орган государственной власти России, выступил в
поддержку Южной Осетии и принял очень важное
постановление с требованиями немедленного пресечения незаконных
вооруженных формирований в республике, возвращения
беженцев в места постоянного проживания и обеспечения
нормальных условий жизни, применения жестких экономических
санкций к Грузии, предъявления иска к Республике Грузия и
т.д. Но ни Президент, ни Председатель Верховного Совета не
хотят выполнять волю съезда народных депутатов и
Верховного Совета РСФСР, и эти важные постановления остались
только на бумаге. Очевидно, пора прекратить посылать
Центру унизительные телеграммы и обращения, сначала союзному,
а теперь уже - российскому. Пора понять, что трагедия
осетинского народа явилась двойной. Грузинское руководство
осуществляет геноцид, а федеральные власти политикой
невмешательства помогают ему творить свое черное дело. При
этом каждый из них преследует свои интересы,народ же стал
разменной монетой борющихся за власть политических сил.
Ведь даже похищение Тореза Кулумбегова было
осуществлено не без помощи Центра.
Да, Осетия добровольно присоединилась к России более 200
лет тому назад, надеясь в трудную минуту обрести помощника
и защитника в лице Российского государства. Десятки тысяч
лучших сынов Осетии отдавали свои жизни за Россию, когда
ей бывало тяжело. Однако вот уже второй раз осетинский
народ просит защитить его от грузинских
национал-экстремистов и в который раз не получает никакой помощи.
Наоборот, хладнокровно попустительствуя необоснованным
претензиям к нам со стороны ингушских вождей, центральные
власти существенно осложняют и без того тяжелое положение
осетин. Терпению пришел конец, надежды растаяли, и нам
надо безоговорочно брать свою судьбу в собственные руки. Мы
не хотим кровопролития,хотим жить в мире и согласии со
всеми народами, которые волею судьбы стали нашими соседями.
25
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Но это вовсе не значит, что мы должны позволять и дальше
разговаривать с нами с позиции силы,тем более, что наша
выдержка и благородство воспринимаются как ощущение
какойто исторической вины не только оппонентами, но и Центром.
Одна из главных проблем, которая стала причиной созыва
’чрезвычайного съезда - это проблема Южной Осетии и
беженцев, особенно из внутренних районов Грузии. Развитие
событий в Южной Осетии, на наш взгляд, возможно по нескольким
сценариям:
1. Всем уйти за Хребет,на север,тогда в общей сложности
насильственно переселенных осетин из своих исконных земель в
Северную Осетию окажется около 240 тысяч человек;
2. "Сидеть тихо", как милостиво рекомендует Гамсахурдиа, и
согласиться на префектуру под названием Самачабло;
3. Ожидать устранения Гамсахурдиа, прихода к власти
оппозиции и вероятного восстановления статуса автономной области;
4. Избрать путь воссоединения с Россией.
При этом выбор сделать вправе только сам народ. Мы же
можем предложить наиболее целесообразное решение.
Первые два из приведенных выше вариантов бескровны
лишь на первый взгляд; они по сути -
гибельно-саморазрушительны.
Третий - коварная ловушка, которая означает медленное
удушение Южной Осетии при соблюдении внешних приличий
и ее постепенное поглощение Грузией.
Четвертый вариант - воссоединение с Россией, путем ли
объединения с Северной Осетией или самостоятельным
вхождением в нее, предлагается сегодня в основном практически
всеми южными осетинами.
Эта проблема остро ставилась еще в начале века. Так, 30
июля 1905 года в сел. Алагир собрание духовенства Осетии
заявило,что справедливо соединить церкви Северной Осетии с
церквями Южной Осетии, образовав из них одно епископство,
дабы восстановить утраченную самостоятельность осетинской
церкви. Местом пребывания епископа избрать сел. Ну за л
Владикавказского округа как древнее местопребывание
митрополита всея Осетии.
Особенно остро вопрос объединения Севера и Юга Осетии
стал с 1917 по 1925 годы. На первом совместном съезде
Северной и Южной Осетии в июле 1917 года было принято, что
объединение это пока возможно только в области
культурно26
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
просветительских работ. А уже в октябре 1917 года в газете
"Горская жизнь" был опубликован проект программы
объединения двух частей Осетии, где, в частности, говорилось: "В
открываемый русской революцией исторический период перед
нами во весь рост стала сознательная историческая задача -
воссоединить Осетию и,образовав единый национальный
организм, создать общенациональную основу для прогрессивного
развития осетинского народа". Шаг за шагом сторонники
объединения продвигались к цели. И уже в 1925 году вопрос в
принципе был решен. Формы же объединения предлагалось
рассмотреть на заседании Северо-Кавказского ЦИКа и Бюро
крайкома ВКП(б) в Ростове. Состоялись они в один и тот же
день ~ 12 июля 1925 года. На пленуме Северо-Кавказского
крайкома ВКП(б) по этому вопросу выступил А. Микоян,
который, в частности, сказал: "В плоскости разрешения стоит
вопрос об Осетии... Товарищи осетины,как северные,так и
южные, высказались на своих съездах за объединение. Бюро
крайкома, обсуждая этот вопрос с точки зрения
национальности, считает, что это предложение осетинской нации
приемлемо... И, может быть, с позиций экономической и политической
им лучше быть в составе РСФСР,но с точки зрения общей
политики им придется быть в составе Грузии". И на заседании
большого президиума Северо-Кавказского ЦИКа было
принято постановление, включающее в себя два основных пункта:
1. Не возражать против объединения Северо-Осетинской и
Южно-Осетинской Автономных областей с вхождением
нового административного образования в состав ССРГ.
2. Не возражать против нахождения административного
центра объединенной Осетии в г. Владикавказе.
Вот так была решена судьба Осетии, плоды которой мы
пожинаем и сегодня.
Вторая проблема, которую мы должны обсудить - это
крайне напряженные взаимоотношения с ингушами. Я выше
говорил о необоснованных, в основном, претензиях к нам со
стороны ингушского народа, подстрекаемого новоявленными
"вождями". Но так называемой партии войны,бесчинствующей
в Центре, очень нужно обострить и без того до предела
накаленную обстановку и столкнуть лбами два соседних народа. И
здесь определенная вина ложится на нас самих. Возможно,мы
где-то не досмотрели, не учли что-то важное, иначе чем
объяснить то обстоятельство, что, запретив с 1982 года прописку в
27
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Пригородном районе,сегодня в таких населенных пунктах,как
Майское, Дачное, Куртат, Редант, более 90% проживающих -
ингуши,а в Чермене и Тарском их более 60%. Эти населенные
пункты становятся, а может, уже и стали ингушскими без
изменения границы. Или как могло случиться так, что только в
1989^-90 годах из всех земельных участков, выделенных
Пригородным, Промышленным и Ленинским
райисполкомами,около 60% получили представители ингушской национальности?
И при этом в первую очередь они выделялись не рядовым
труженикам-ингушам^ тем,кто находился на руководящих
должностях, кто больше выступал против нас. Например, только
Куштовыза эти 2 года получили более 40 земельных участков.
Много разговоров ведется вокруг того, чтобы в г. Владикавказ
разрешили вернуться тем ингушам, которые в 1944 году были
высланы отсюда. Почему возникла эта проблема? Ведь
доподлинно известно, что в 1944 году количество депортированных
ингушей составляло 2,5 тысячи, а сегодня проживает здесь, во
Владикавказе, около 20 тысяч.
Продолжают свои разрушительные действия с виду
гуманный Закон о реабилитации репрессированных народов и
лозунг "Берите столько суверенитета,сколько проглотите".
Между тем эта трогательная забота о суверенитете республик есть
не что иное, как разжигание межнациональной розни. Причем
не только между армянами и азербайджанцами, грузинами и
осетинами,но и между этими народами и русской нацией.
Обострились отношения балкарцев с кабардинцами,карачаевцев с
черкесами и казаками,чеченцев-акинцев с
дагестанцами,дагестанских народов между собой.
К существующим проблемам в отношениях между Южной
Осетией и Грузией, Северной Осетией с
Ингушетией,объединения двух Осетий, которая остро ставилась уже в начале века,
добавилась еще одна - очень сложная и неразрешимая - как
быть Осетии, если соседние народы решат объединиться в
самостоятельную республику? Да, наши предки приняли мудрое
решение,когда более двухсот лет тому назад добровольно
присоединились к России. Но они постоянно стремились и к
добрососедству^ налаживанию братских отношений со всеми
кавказскими народами.
Заявляя о стремлении быть с Россией, мы должны четко
представлять, с какой Россией, какой конституционный строй
ожидается в ней. Народу должны разъяснить, что в России
28
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
произошли демократические перемены и к власти пришли
другие силы. А мы хотим жить, ничего не меняя, работая
постарому и произнося даже слово "демократ" с пренебрежением.
Наше нежелание вникать в политические процессы, которые
протекают как в стране, так и в России, в немалой степени
является причиной сегодняшнего тяжелого положения.
И последнее. Чтобы работа нашего съезда была
результативной, нам, по всей вероятности, нужно избрать народный
совет (Ныхас), который бы решал проблемы осетинского народа,
независимо от места его проживания,и защищал его интересы.
На мой взгляд, вот главные вопросы, которые мы должны
обсудить. В моем выступлении нет каких-либо конкретных
указаний или рекомендаций, так как считаю, что они должны
выработаться в процессе работы съезда. Только смелый и
трезвый анализ, политическая дальновидность, любовь к
своему народу и решительные действия могут спасти наш народ
от геноцида и уничтожения,остановить беспредел и водворить
мир в нашем общем доме.
*
НÆ ЗОНД, НЕ ’ПП/ЕТ ТЫХТД
НДЕ УАРЗОН ИРЫСТОН
ФЕРВДЗЫН КДНЫНДН
ГИОТЫМИХАЛ.
Цæгаш Ирыстоны
Хетæгкаты КъостаОы
номыд паддзахадон
университеты
профессор
’Зынаргъ æмбæлттæ!
Козайы-фыртимæ куыд баныхас кодтам,
афтæмæй доклады сæйрагдæр фарстатæй
цалдæрыл лæмбынæгдæр хъуамæ æрдзурон
æз. Уæлдайдæр та уымæн, æмæ нæ
Ирыстон йæхæдæг цы низтæй рынчын у,
уыдæтты тыххæй, махмæ гæсгæ, æнцондæр
зæгъæн у нæ мадæлон æвзагыл.
Фыццаджыдæр, ныхас цæуы съезды
уынаффæтæ æххæстгæнæг оргæн - Стыр
Ныхас саразыныл. Йæ Уагæвæрды проект уе
’ппæтмæ дæр ис. Уымæ гæсгæ йыл æз
æрдзурынмæ хъавын цыбырæй.
Мæнмæ гæсгæ, нæ съезды уынаффæтæ
ирон адæмæн хорзæй ницы ратдзысты,
гæххæттыл фыстæй баззайдзысты, на бон
сæххæст кæнын кæй бауа, ахæмтæ куы нæ
уой, стæй сæ царды рауадзыныл чи бацархайа, ахæм оргæнтæ
куы нæ саразæм уæд. Лæмбынæг ахъуыды кæнæм, кæй
хъуамæ равзарæм уыцы оргæнмæ. Хъуамæ уыдонæн сæ бон уа
барджын ныхас кæнын ирон адæмы номæй.
Æз куыд æмбарын, афтæмæй нæ съезды уынаффæтæ царды
рауадзыны, нæ ирон адæмы æрбамбырд кæныны, нæ
ирондзинад, нæ фыдæлты кад æмæ намыс, сæ хуыздæр æгъдæуттæ æмæ
традицитæ фæстæмæ сæ бынаты сæвæрыны, нæ царды иннæ
вазыгджын фарстатæ лыг кæныны хъуыддаджы нын стыр
пайда æрхæссид, ирон адæмæн бирæ æнусты дæргъы сæ царды
уагæвæрд бындуронæй чи нысан кодта, уыцы Ныхас,
Адæмы номдзыддæр, кадджындæр, зондджындæр æмæ
æгъдауджындæр лæгтæ кæм уынаффæ кæной хъæуты, районты,
горæтты, æмткæй райсгæйæ, Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны, ахæм
Ныхас. Иууыл бæрзонддæр Ныхас уыдзæн нæ адæмы съезд
йæхæдæг. Уый æмбырд кæндзæн, Уагæвæрдмæ гæсгæ дыууæ
азы иу хатт. Куы бахъæуа, уæд та арæхдæр.
Радон съезды дыууæ азы æмгъуыдмæ, æвзæрст цæудзæн
Стыр Ныхас. Уый уыдзæн æххæстгæнæг структурæйы уæлдæр
30
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
къæпхæн. Ныхасы сомбоны куыстыл æрдзурыны размæ мæн
фæнды уе ’ппæтæн дæр уæ зæрдыл æрлæууын кæнын:
æцæгдæр бирæ æнусты дæргъы, суанг XIX æнусы 30-æм азты онг,
Ныхас кæй уыдис, ирон адæмæн сæ царды æппæт фарстатæ
дæр кæм лыг кодтой, ахæм уынаффæдон.
Канд фыдæлты таурæгътæ нæ, фæлæ рагон истори иртасæг
ахуыргæндтæ дæр æмхуызонæй фыссынц, зæгъгæ, ирон адæмы
царды нæ уыд ахæм фарста, райдай хæстон хъуыддæгтæй,
сыхаг адæмтимæ ахастдзинæдтæй æмæ фæу суанг бинонты царды
фарстатæй, Ныхас йæ карз, фæлæ зондджын æмæ адæмы
зæрдæмæдзæугæ уынаффæтæ кæй тыххæй нæ хаста.
Ныхасæн йæ бон уыдис адæймагæн суанг марыны тæрхон
снысан кæнын дæр, кæнæ та йæ йæ райгуырæн бæстæйæ
фæтæрын, йе... та йыл хъоды, "хъæудзырд" бакæнын. Цыбырæй
зæгъын хъæуы уый, æмæ Ныхасы уынаффæты ныхмæ никæйы
бон уыд сдзурын, уыдысты æнæмæнг æххæстгæнинаг алы
алкæмæн дæр.
Ирон адæмы астæу Ныхасы ахæм кад æмæ тых уыдис, æмæ
XIX æнусы 30-æм азты Уæрæсейы паддзах Ирыстоны йæхи
хицаудзинад куы æрæвæрдта, уæддæр-иу канд хъæуы
хицæуттæ нæ, фæлæ пъырыстыфтæ дæр, сæ хъуыддæгтæ кæнгæйæ,
арæх пайда кодтой Ныхасы æххуысæй.
Хъæуы Ныхасæй уæлæмæ ма уыдис æппæт комы Ныхас
дæр. Уым та дзырдтой, æппæт коммæ, кæнæ æппæт
Ирыстонмæ цы вазыгджын фарстатæ хауд, уыдоны фæдыл.
Гъе, ахæм цардаразæг кадджын æмæ тыхджын
уынаффæдон - Ныхас хъуамæ мах равзарæм нæ съезды. Уый фæстæ та
нæ районты, горæтты æмæ хъæуты дæр сараздзыстæм ахæм
оргæнтæ. Мах цы Стыр Ныхас равзарæм, уый дыккаг хицауад
нæ уыдзæн Ирыстоны. Йæ бон нæ уыдзæн закъонтæ ивын,
кæнæ та ног закъонтæ фыссын. Уый хъуамæ йе ппæт куыст
дæр араза хицауадимæ æмзонд, æмдыхæй нæ адæмæн лæггад
кæнынæн.
Стыр Ныхасæн дæр, стæй хъæуты Ныхастæн дæр - адæмы
номæй сæ бон уыдзæн царды алы къабæзты фарстатыл дæр
æрдзурын æмæ сæ кæронмæ сæххæст кæнын. Цæвиттон, дзырд
цæуы ууыл, цæмæй нæ Ныхас æцæгæй тох кæна адæмы цард
фæхуыздæр кæныныл, æнæмæнгæй, хицауады зæрдиаг æххуысæй.
Чи зоны, æмæ искæмæ сæвзæра фарст: ирон адæмы съезды
уынаффæтæ æххæстгæнæг оргæн куы саразæм, уæд уырдæм
бацæудзысты æрмæстдæр ирон адæмы минæвæрттæ, æмæ уæд
31
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Ирыстоны цæрæг иннæ адæмты бартæ къахыргонд не’
рцæудзысты? Æппындæр нæ!
Фыццаджыдæр, нæ республикæйы цы æндæр
адæмыхæттытæ цæры, уыдон раджы сарæзтой ахæм национ къордтæ æмæ
,кусынц æнтыстджынæй.
Дыккагæй, Ныхас йæ Уагæвæрдмæ тæсгæ йе ’ппæт куыст
дæр араздзæн уыцы къордты архайдимæ æнгом бæтгæйæ.
Ирон адæм æмткæй райсгæйæ æмæ съезды архайджытæ
тынг хорз æмбарынц, æппæт адæмтæн дæр ацы уæззау
рæстæджы фервæзæн кæй ис æрмæстдæр се ’фсымæрон хæлардзинад
фидар кæныны фæрцы, уый. Уымæ гæсгæ мах стыр аргъ
кæнæм, уæлдайдæр та абон, бахъуаджы сахат, нæ фарсмæ чи
æрбалæууыд, уыдонæн, уырыссаг адæмы, хъазахъæгты æмæ иннæ
адæмты минæвæртты хæлардзинадæн. Гъе, уымæ гæсгæ хъуамæ
ацы съезд Стыр Ныхасы, йæ æххæстгæнæг оргæнты размæ
æрæвæра ахсджиаг хæс, цæмæй хъæугæ бастдзинæдтæ
фидардæр кæна канд фæсарæнты цæрæг ирæттимæ нæ, фæлæ нæ
рагон сыхæгтимæ - нæ царды æмдзугæнджытимæ.
Уагæвæрды проекты фыст ис æппæт дæр: куыд æвзæрст
цæудзæн Стыр Ныхас, куыд кусдзысты Хистæрты цæдисы
уæнгтæ, йæ къамистæ.
Ацы ран мæ зæгъын фæнды уый, æмæ хъæуты, районты,
горæтты, республикæты Ныхастæм равзарын хъæуы æцæг
куыстхъом, зондджын, æгъдауджын адæймæгты, йæхæдæг
алцæмæйдæр фæзминаг чи уа, ахæмты. Афтæ мачи банхъæлæд, æмæ
Ныхасы баддзысты æрмæстдæр урсзачъе хистæртæ æмæ уыдон
уынаффæ кæндзысты. Æз афтæ хъуыды кæнын, æмæ Ныхасы
хистæр æрмæст кармæ гæсгæ ’взаргæ нæу. Йæ царды бонтæ
æгадæй, æвзæр митæгæнгæйæ чи арвыста, уымæн йæ зæронд
дæр ницы æмæ йæхæдæг дæр. Уый ничи у. Хорз хистæрыл
нымад уый у, æмæ цард дæр чи федта, фыдæлты зонд æмæ намыс
йæхимæ чи райста æмæ сæ кадимæ адæммæ хæссынхъом чи у.
Гъе, ахæм дзырддзæугæ кадджын хистæртæ æмæ, уыдоны
дæллаг фарс æрбалæууыны аккаг чи у, йæ тых, йæ зонд
адæмæн хæлæг чи нæ кæны, ахæм астæуккаг кары лæгтæ хъуамæ
уой Ныхасы уæнгтæ. Æрмæстдæр уæд уыдзæн йæ бон æххæст
кæнын, йæ размæ цы стыр хæстæ æвæрд цæуы, уыдон:
бахъуаджы сахат нæ адæммæ фæсидын, нæ цард нын чи чъизи, чи
æнад кæны æмæ халы, уыдонимæ карз тох кæнынмæ.
Ныхасы лæгтæ, фыдæлты æгъдаумæ гæсгæ, хъуамæ кусой
лæвар. Æрмæстдæр Хистæрты цæдисы сæргълæууæг, кæнæ та
32
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
йæ дыууæ хæдивæгæй иу хъуамæ уæгъд уа æндæр куыстытæй,
уа бæрнон кусæг æмæ иса мызд. Уымæн хъуамæ æххуыс
кæной цалдæр техникой кусæджы. Ныхасæн йæ къухы хъуамæ
уа, куыст парахат кæнынæн цы фæрæзтæ хъæуы, уыдон се
’ппæт дæр.
Ноджы ма хæссын ахæм фæндон: нæ съезды делегаттæ сæ
мандаттæ хæссæнт дыууæ азы дæргъы, ома, цалынмæ иннæ
радон съезд æмбырд кæна, уæдмæ.
Цæмæн хъæуы уый?
Фыццаджыдæр, уымæн æмæ уæд ацы змæст заманы махæн
нæ бон уыдзæн, куы бахъæуа, уæд цыбыр рæстæгмæ съезд
æрæмбырд кæнын.
Дыккаджы та, хъуамæ делегаттæ кусой съезды
уынаффæтæ царды рауадзыныл, цы хъæутæ æмæ районтæ сæ
равзæрстой, уым.
Кæд делегаттæй искæмæн йæ бон нæ уа уыцы уæззау хæс
æххæст кæнын, уæд хъуамæ цыбыр рæстæгмæ йæ бæсты
æзæрст æрцæуа æндæр адæймаг.
Зынаргъ æмбæлттæ!
Сæйраг докладгæнæг Козайы-фырт куыд загъта, афтæмæй
Ирыстоны, суанг сывæллæттæ дæр, тынг хорз æмбарынц, нæ
адæм цы уæззау уавæры бахаудтой, уый.
Ноджы зæгъын хъæуы уый, æмæ ирон адæмæн кæй ис
рагон, хъæбатыр истори, махмæ ис æнæхъæн дунейыл
хъуыстгонд чи у, ахæм ахуыргæндтæ, бирæ инæлартæ æмæ афицертæ,
фыдæй-фыртмæ кад æмæ намысы сараппонд йæ цард
мæлæтмæ чи лæвæрдта, ахæм фæсивæд. Æмæ ахæм нацийы абон нæ
сыхæгтæй иуæй-иутæ сæ хæстмондаг разамонджыты ардыдæй
адæмыл нал нымайынц. Лæбурынц нæм, хъавынц нæ
фæтæрынмæ нæ фыдæлты цæрæн бынæттæй.
Уыцы хъаймæты рæстæг æрæмбырд нæ съезд. Хъуамæ
бамбарæм нæ тæссаг уавæр, базонæм, махæн нæ дарддæры
хъысмæт æрмæст дæр нæхицæй аразгæ кæй у, уый. Куыд уынæм,
афтæмæй Мæскуыйы разамонджытæ се ’ргом раздахынмæ нæ
хъавынц Кавказы хъуыддæгтæм. Нæдæр, Цæдисы Президент
кæй хуыдтой уый, нæдæр Уæрæсейы Президент нæ хъавынц
баххуыс кæнынмæ, фыдæй-фыртмæ уырысимæ æфсымæрты
Цард цы ирон адæм фæкодтой, уыдонæн. Уый афтæ куы нæ
уаид, уæд Гамсахурдиайы лæгхортæ нæ уæндиккой
æхсæвæйбонæй Хуссар Иры адæмы марын, ирæтты сæ хæдзæрттæй
тæрын. Уæд Ельцин афонмæ сæххæст кодтаид, Уæрæсейы
Съезды осетинского народа - 33
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
парламент ирон адæмы бахъаггæныны тыххæй цы уынаффæтæ
рахаста, уыдон. Нæ нæ асайдтаид, арæнтæм æвналæн нæй,
зæххытæ закъонмæ гæсгæ кæмæн лæвæрд сты, уыдон сыл хъуамæ
цæрой, зæгъгæ нын зæрдæ куы бавæрдта, уæд.
Æмæ кæд афтæ у, уæд махæн бамбарын афон у, нæ цард дæр
æмæ нæ мæлæт дæр нæхи къухты кæй сты, уый. Цард нын абон
нæ разы æрæвæрдта карз æмæ цæхгæр фарста: кæнæ мæлæт,
кæнæ уæлахиз, - æмæ хистæрæй, кæстæрæй, суанг
сылгоймæгты онг, иууылдæр æмзонд, æмдыхæй æрбангом уæм, аппарæм
иуварс, цæрæнбонты нæ чи сæфта, нæ тых нын чи саста, уыцы
фæйнæрдæмты ивазыны зонд, ницæйаг ныхæстæ: чи ирон у, чи
дыгурон, чи та къуыдайраг, туаллаг, чырыстон, пысылмон...
Æрмæст дæр уæд бауыдзæн нæ бон фыдгултимæ тохы нæ
фыдæлты кад æмæ намыс, нæ райгуырæн бæстæ, нæ къонатæ, нæ
уæлмæрдтæ, нæ сывæллæтты, нæ сомбон бахъаггæнын, науæд
хицæнтæй не знæгты амæттаг бауыдзыстæм.
Ацы тæссаг уавæры нæ тыхтæ баиу кæныны тыххæй æз,
фыццаджыдæр дзурын ме ’мбæлттæм - нæ номдзыд
интеллигенцимæ. Æвæстиатæй бамбарæм кæрæдзийы, цæмæй нæ
мæгуыр адæм æрбамбырд уой нæ алыварс æмæ баууæндой сæ
тыхтыл. Цæмæй ма ахауой сæрсæфæн былæй. Бамбарын афон
у: нæ адæм махмæ зондмæ, ныфсмæ æнхъæлмæ кæсынц. Мах
та, кæрæдзиуыл былысчъилтæ кæнгæйæ, алы къуымты
ныппырх стæм. Уымæн зæрдæриссæн æвдисæнтæ сты нæ
Фысджыты цæдис, нæ ирон театр, нæ мæскуыйаг адæмы уавæр...
Махæй алчидæр, кæркдоны уасæгау, хъавы æрмæстдæр
иннæтæй хъæрдæрæй радзурынмæ, ома, æз дæн мæ адæмы
зондамонæг æмæ дарæг. Нæхæдæг та æцæгæй нæ адæмы хъысмæтæй
дæрдты лидзæм. Ау, кæд мах иууылдæр - ахуыргондæй,
фыссæгæй, аивады кусæгæй - не ’ппæт зонд æмæ тыхтæ нæ
адæмæн нывонд кæнæм, уæд уый абон сæфты къахыл цæмæн
ныллæууыд?!
Мæ ныхас хъыг макæмæ фæкæсæд, фæлæ бафæрсынмæ
хъавын ме ’мкусджыты: абон Ирыстон ахæм уавæры куы ис, уæд
цæмæн бахъуыди мах 45 партийы æмæ политикой
организацийы саразыны сæр? Кæй хъæуынц уыдон? Кæй цардыл тох
кæнынц? Цы æххуыс сты ирон адæмæн? Кæд æмæ уыдон ирон
адæмы сæрвæлтау арæзт æрцыдысты, уæд мах, Къостайы
загъдау, кадмæ бæлгæйæ æгадæй цæмæн мæлæм?
Мæнмæ афтæ кæсы, æмæ нæ интеллигенцийæн бамбарын
афон у: партитæй хъазын абон нæ адæмæн пайда нæу, фæлæ у
34
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
фыдбылызы хос. Уый у гадзрахатдзинады нысан Ирыстоны,
стæй, æмткæй райсгæйæ, æппæт ирон адæмы раз.
Телеуынынад Грознайы митингтæ куы æвдыста, уæд сæм
кастæн æмæ хæлæгæй мардтæн уыдоны хистæртæм, уыдоны
æнæфæцудгæ иудзинадмæ æмæ тохмæ цæттæдзинадмæ.
Бынтон дисы бафтыдтæн, цæцæйнаг сылгоймæгтæ нæлгоймæгты
æмрæнхъ тохмæ цæттæйæ куы æрлæууыдысты, уæд. Бахæлæг
кодтон, уыдон бахъуаджы сахат сæ кæрæдзиимæ тох куы айрох
кодтой æмæ иу тырысайы бын куы ’рбамбырд сты, уæд.
Урсзачъе хистæртæй сабиты онг уыдон райстой хæцæнгæрзтæ
æмæ æмзондæй, фидарæй ард бахордтой: "Кæнæ уæлахиз,
кæнæ мæлæт!"
Мæ Ирыстон та фырзондджын æмæ фыртыхджынæй
сæфтмæ куыд цæуы, ууыл куы ахъуыды кодтон, уæд мæ зæрдæ
ныккæрзыдта - Крыловы загьдау, махæй чи арвмæ хæцы, чи
сурмæ, чи та фурдмæ.
Ирыстоны сæрвæлтау тох кæныны бæсты мах та нæ цины
дæр æмæ нæ зианы дæр, дынджыр сыкъа нæ къухы, афтæмæй
бирæ æмæ рæсугъд ныхæстæ фæкæнæм хæлардзинадыл, нæ
Ирыстоны кадыл, намысыл, нæ ирон æгъдæуттыл.
Абон нæ иудзинад нæ ирвæзынгæнæг куы ссис, фыдæлты
æгъдæуттæ - нæ тыхы бындур, уæд карз тох самайын хъæуы,
æгадмæ нæ чи тæры, нæ цæсгом нын чи чъизи кæны, хистæр,
кæстæр бæрæг нæ кæй тыххæй нал ис, нæ цин дæр æмæ нын
нæ мард дæр æгадмæ чи тæры, уыцы æнаккаг нозтимæ. Уый та
æппæты фыццаг аразгæ у нæ буц хистæртæй.
Уæ хорзæхæй, нæ хистæртæ, ма нын бауадзут нæ ирон кады
мæсыг акæлын! Ма фæкæнут уæхи æлгъыстаг фидæны
байзæддæгтæн.
Ирон адæм лæгау лæг æмæ зондæй хъуаг никуы уыдысты.
Фæлæ сын кæддæриддæр сæ тых саста, иудзинад сæм кæй нæ
уыд, уый. Ууыл додой кодта Къоста дæр. Фæлæ ныры хуызæн
æвирхъау уавæры никуыма уыдис Ирыстон. Уымæн бирæ
аххосæгтæ ис. Фыццаджыдæр уый, æмæ нын нæ
"хæрзгæнджытæ" ныццагътой нæ зондамонджыты, нæ кад æмæ нæ намысы
тырыса хæсджыты, адæмы знæгтæ, дам, сты. Стæй та
Фыдыбæстæйы хæсты нæ адæмы тæккæ хуыздæртæй дæс æмæ
дыууиссæдз мин лæджы сæ цард радтой нæ Райгуырæн бæстæйы
сæраппонд. Абоны уавæры, куыд загътон, афтæмæй аххосджын
стæм мах дæр - интеллигенци. Фæлæ не ’ппæт фыдбылызты
Дзер сæйрагдæр аххосджын сты, Ирыстонæн хицауиуæг чи
35
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
фæкодта, уыдон. Æз се ’ппæтæй нæ зæгъын. Махмæ уыдис
æмæ ныры хицауады дæр ис бирæ æцæг ирон лæгтæ, сæ
адæмы сæрвæлтау йæ уд чи ратдзæн, ахæмтæ. Фæлæ дæсгай
азты нæ разамонджытæй бирæтæ кодтой æрмæстдæр сæхи
царды кой, кæд адæмы номæй дзырдтой, уæддæр. Мæскуыйы
^мындмæ гæсгæ, тох кодтой, цæмæй нæ адæм тагъддæр ферох
кæной сæ хъæбатыр истори, се ’гъдæуттæ, сæ дин, суанг ма се
’взаг дæр.
Фæстаг бæрзæйсæттæн цæф ирон адæмы иудзинадæн
ныккодтой 1981 азы, нæ фæсивæд хицауады æнаккаг миты ныхмæ
æргомæй куы сыстад, уæд. Ирон лæппутæй бирæтæн сæ туг
ныккалд, ноджы фылдæр та баисты Сыбыры хай. Абон дæр
ничима радта дзуапп уыцы æвирхъау хъуыддæгты тыххæй.
Ничима загъта, чи æмæ цæй тыххæй ныццагътой уæд нæ
фæсивæды... Уый нæ, фæлæ ирон адæмы фыдызнаг Одинцов æмæ
йæ ирон фæсдзæуинтæ нæ бацауæрстой, цæмæй мæхъæл нæ
зæххыл се уæнгтæ уæрæх айвазой. Æрмæстдæр йæхи царды
кой чи кодта нæ хицауадæй, уыдон кæйдæрты цæстмæ
ссæстой нæ адæмы зæрдæ, нæ фыдæлты кад æмæ намыс,
архайдтой, цæмæй нæ адæм уой æдых, æгомыг. Æмæ сæ къухы
æфгтæ дæр бирæ бакодта.
Уæхæдæг æй хорз хъуыды кæнут, Хетæджы бон-иу нæ
хицауад танкæтæй æмæ милицæйы тыхтæй "хъæбатыр" тох куыд
кодтой нæ кувæг мæгуыр адæмимæ, уый. Ныр уыцы хицауадæй
абон чидæртæ сæхи дисгæнæг скодтой: цы, дам, фесты нæ ирон
адæмы кад æмæ намыс? Кæм, дам, сты нæ хъæбатыр фæсивæд?
Фæлæ нын уый дæр æгъгъæд нæ уыд. Адæмы номæй чи
дзырдта, уыдонæй бирæтæ парахатæй уæй кодтой нæ
фыдæлты зæххытæ æмæ пайдаджын бынæттæ. Уæдæ æндæр кæцæй
æрцыдысты, горæты алфамблай мæхъæлæттæ цы стыр
хæдзæртты цæрынц, уыдон? Æппæтæй диссагдæр та уый у, æмæ
абон бæрæг дæр нæу: чи ныууæй кодта Ирыстоны бынтæ?!
Гъе, уымæн ныппырх стæм æмæ, тархъæды цæуæгау, уымæн
нал уынæм нæ развæндаг. Гъе, уымæн нæ хонынц нæ "сыхæгтæ
æдых адæм. Гъе, уымæн нæм бауæндыдысты сæ къух сисын.
Тынг зын у дзурын ацы хъуыддæгтыл. Фæлæ сæ зонын
хъæуы, цæмæй скæнæм раст æмæ аккаг хатдзæгтæ, цæмæй
бадомæм дзуапп, кæмæй æмбæлы, уыдонæй. Уымæн, æнæмæнг,
æрцæудзæн рæстæг.
Фæлæ ныртæккæ уавæр, куыд загътон, афтæмæй карзæй
домы, цæмæй не ’ппæт тыхтæ дæр æрбамбырд кæнæм æмæ,
нæ36
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
хиуыл нæ ауæрдгæйæ, бахъаггæнæм Ирыстон. Абон хъуамæ нæ
адæмы номæй зæгъæм фидарæй: махæн нал ис фæстæмæ
цæуыны бар. Нæ фæстæ сæрсæфæн рындз йеддæмæ ницыуал ис!
Съезд хъуамæ хъæбæрæй фæсида нæ адæммæ: хæцæнгарз
хæссын йæ бон кæмæн у, уыдон æвæстиатæй бацæуæнт
национ гварди æмæ, хæдæфсад кæй хонынц, уырдæм.
Кæнæ уæлахиз, кæнæ кады мæлæт!
Ахæм хъуамæ уа сидты кæрон.
Фæлæ, тохмæ сидгæйæ, съезд хъуамæ зæгъа: немæ æмæ нæ
алыварс цы адæмтæ цæры, уыдонæн се ’ппæтæн дæр,
уыдонимæ мæхъæлæн дæр: ирон адæм хæстмондаг никуы уыд æмæ
æппæт тыхтæй дæр архайдзысты сабырæй бафидауыныл.
Мæхъæлон адæмимæ æнусты дæргъы цардыстæм хæларæй.
Хæст пайда никæмæн æрхæсдзæн, нæдæр мæхъæлæн, нæдæр
ирон адæмæн. Æмæ хъуамæ иумæ бацархайæм, цæмæй
фæуæлахиз уа адæмы хорз зонд, цæмæй туг ма ныккæла.
Иу-цалдæр ныхасы æмæ фæндоны та Цæгат æмæ Хуссар
Иры баиу кæныны тыххæй. Уыцы фарста абон бирæтæ
æвæрынц. Нæ адæмы фылдæр хай, æнæмæнг, разы сты цæмæй
Ирыстон иумæ уа æмæ æмдыхæй размæ цæуа, ууыл.
Фæлæ уыцы фарста æвæргæйæ, мах тынг ахъуыды кæнын
хъæуы, цæмæй нæ бæллиццаг нысан æцæгæй дæр нæ къухты
бафта, уый тыххæй.
Абон съезд уынаффæ куы рахæсса, иу кæнæм, зæгъгæ, уæд
уый æрмæстдæр уыдзæн гæххæттыл фыст. Цæмæн? Уымæн
æмæ махмæ нæй æцæг тыхтæ, цæмæй Гамсахурдиайы
æфсæдты Хуссар Иры зæххытæй фæтæрæм æмæ уым бахъаггæнæм
нæ адæмы.
Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй уыцы хъуыддаджы
Уæрæсе абон махæн æфсадæй ницыхуызы баххуыс кæндзæн. Уымæ
гæсгæ нæ архайын хъæуы зондæй. Нæ алы къахдзæф дæр
хъуамæ уа бæрæг бæлвырд.
Цæмæй хæдзары сæр æрæмбæрзай, уый тыххæй уал хъæуы
бындур сæвæрын æмæ къултæ самайын. Ам дæр афтæ. Хуссар
Ирыстонæй чи фæлыгъд, уыдонæн нæ, фæлæ уым æцæгæй дæр
йæ туг чи калы, уыдоны ницæмæн хъæуынц, бындур кæмæн
нæй æмæ сæххæст кæнæн кæмæн нæй, ахæм уынаффæтæ.
Ахæм уынаффæтæ сын сæ уавæр æвзæрдæр цы фæкæной,
уыййеддæмæ сын пайда не сты. Уыдоны хъæуы,
фыццаджыдаер, цæмæй сæ Гамсахурдиайы лæгхортæ мауал цæгъдой,
цæмæй зымæджы уазал æмæ æххормагæй ма фесæфой.
37
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Уый та бадомын хъæуы Ельцинæй, цæмæй Уæрæсейы
Сæйраг Советы съезды уынаффæтæ Ирыстонæн баххуысы тыххæй,
æнæмæнг, сæххæст кæна. Дыккагæй, хъуамæ мах бацархайæм,
цæмæй Хуссар Иры куырдиат Уæрæсейы Федерацимæ
бацæуыны тыххæй рæстырдæм лыггонд æрцæуа, ууыл. Уæд дыууæ
Йрыстоны баиу кæныны фарста дæр цыбыр рæстæгмæ
æрцæудзæн лыггонд.
Уыцы хъуыддæгтыл ахъуыды кæнгæйæ, баиу кæныны
тыххæй уынаффæ ныртæккæ рахæссын уаид комкоммæ æдылы ми,
æппæт ирон адæмæн дæр зианы хос.
Тынг ахсджиаг фарста у абон лыгъд адæмы хъуыддаг.
Тæссаг у, ацы æнамонд рæстæджы ирон адæм кæрæдзи ныхмæ куы
фæуой, уымæй.
Уымæ гæсгæ мæ фæндон хæссын: цыбыр рæстæгмæ хъуамæ
арæзт æрцæуа барадон къамис. Мæ хъуыдымæ гæсгæ лыгъд
адæм хъуамæ æрцæрой Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны.
Уыдонæн нæй фæстæмæ здахæн.
Уыцы къамис мах иртасæг институты æххуысæй хъуамæ
сбæлвырд кæна, цал адæймаджы æрлыгъд Гуырдзыйы
мидрайонтæй, цы куыстой раздæр æмæ ныр цы куыстыл хæст сты.
Æз афтæ хъуыды кæнын, æмæ йæ дарæджы кæмæн
амардтой, йæ хæдзар кæмæн басыгътой, уыцы мæгуыр адæмы
хæццæ кæнын нæ хъæуы, йæхи машинæйыл йæ бирæ фæллæйттæ
йемæ чи раласта, уыдонимæ. Паддзахадон æххуыс хъæуы
æрмæстдæр лыгъд адæмæн сæ мæгуырдæртæн, хъуамæ къамис
банысан кæна цæмæй цыбыр рæстæгмæ лыггонд æрцæуа лыгъд
адæмы ног цæрæн бынæтты фарста.
Кæрон скæнын хъæуы æппæт лыгъд адæмы ам
Дзæуджыхъæуы æмбырд кæнынæн, стæй санаторитæ æмæ
фæлладуадзæн хæдзæртты цæрæн бынæттæ аразынæн. Уыцы уавæрæй
мах нæхæдæг рæзгæ фæлтæр хъомыл кæнæм магусатæй.
Лыгъд адæмы фарста лыг кæнгæйæ лæмбынæг ахъуыды
кæнын хъæуы, цæмæй нæ хæхты, нæ хохрæбын зæххытыл адæмы
æрцæрын кæнæм.
Æз разы нæ дæн, æппæт бæллæхтæ дæр лыгъд адæмы аххос
чи кæны, уыдонимæ. Фæлæ уырдыгæй æрцæуджытæй æвзæр
митæ чи кæны, базары адæмы чи стъигъы, æфсымæры
хæдзары дæр хи уæздан дарын кæй хъæуы, уый кæмæй ферох,
уыдон хъуамæ тард æрцæуой Ирыстонæй.
Хуссар Иры национ гвардийы командæгæнæг радта йæ
фыццаг бардзырд. Уымæ гæсгæ, республикæйы
нæлгоймæг38
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
тæм - 16-50 азы кары нæлгоймæгтæм сидынц æфсады
рæнхъытæм. Уыцы бардзырд чи нæ баххæст кæна, уыдон нымад
цæудзысты йæ адæмыл гадзрахатæй цæуджытыл, знагæн
æххуысгæнджытыл.
Уымæ гæсгæ къамис хъуамæ цыбыр рæстæгмæ сбæрæг
кæна, канд Хуссар Ирыстонæй нæ, фæлæ Гуырдзыстонæй лыгъд
адæмы æхсæн цыдæриддæр хæстхъом нæлгоймæгтæ ис, уыдон
нымæц æмæ хъуамæ æвæстиатæй æрвыст æрцæуой Хуссар
Ирыстонмæ гуырдзиаг фашисттимæ хæцынмæ.
Чи дзы нæ акома æмæ гвардийы командæгæнæджы бардзырд
чи нæ сæххæст кæна, уыдонæн та тынг хъæбæрæй зæгъын
хъæуы, ирон адæмимæ сын иумæйагæй ницы ис, зæгъгæ, æмæ
цыбыр рæстæгмæ æндæр ран "хъарм" бынат ссарæнт.
Къамис хъуамæ æнæмæнг сбæрæг кæна, цы фесты, кæмæн
лæвæрд цæуы, паддзахад лыгъд адæмæн æххуысæн цы фæллой
рахицæн кодта, уый.
Къамисы куысты тыххæй хъуамæ мыхуыргонд цæуа æрмæг
газетты, цæмæй адæм зоной æцæг уавæр.
Зынаргъ æмбæлттæ! Нæ.хотæ, не ’фсымæртæ!
Нæ ирон адæмы уарзон хъæбул Къоста йæ уд исгæйæ
фæдзæхста махæн, цæмæй кæрæдзиуыл хæцæм æмæ цæрæм
æфсымæртау.
Ацы хъаймæты заман, йе уæнгты фыдæлты нæртон туг
кæмæн æхсиды, йæхи æцæг ирон чи хоны, худинаджы цард йæ
сæрмæ чи нæ хæссы, уыдон хъуамæ карзæй ард бахæрой
Къостайы рухс æмæ æнæмæлгæ номæй, æнгом кæй
æрбалæудзыстæм йæ тырысайы бын, кæй ратдзыстæм не ’ппæт тыхтæ, нæ
зонд, нæ хъарутæ нæ уарзон Ирыстон бахъаггæнынæн!
*
3-9
ИУДЗИНАД - НÆ ИРВЛЕЗЫНГДЕНÆГ
ЦЫБЫРТЫ АЮДВИГ.
Хуссар Ирыстоны
педагогон институты
ректор, профессор
Ацы стыр æмбырд расидыны хъуыды
сæв-зæрд, Ирыстоны сæрмæ сау мигьтæ
æмбырд кæнын куы райдыдтой, бирæ
ахсджиаг фарстаты фæдыл бынтон иу
зондыл лæуд кæй не стæм, уый куы сбæрæг
æмæ нын Къостайы сидт: "Иумæ нæ
рамбырд кæн, арфæйы дзырд" ирон адæмы
тæссаг уавæр нæ зæрдыл куы æрлæууын
кодта, раст уыцы бонты.
Разы дæн Козайы-фырты раныхасы
сæйраг хъуыдыимæ: съезд хъуамæ сфидар
кæна не ’хсæн иудзинад æмæ кæрæдзи
æмбарынад, ацы æмбырды хъуамæ ма уа,
кæрæдзиуыл нæ чи ардауа, иунæг ахæм дзырд
дæр. Мах абон хъæуы, иумæ нæ чи
рамбырд кæна, ахæм арфæйы ныхас.
Ацы съезд у æппæт ирон адæмы æмбырд æмæ, цы оргæнтæ
равзара, уым хъуамæ уой нæ зондджындæртæ, нæ тæрхоны
лæгтæ, кæмфæнды куы цæрой æмæ кусой, уæддæр. Амæй
размае дæр ма йæ загътон æмæ йæ ныр дæр фæлхат кæнын, нæ
хъæуы ныхæй-ныхмæ æвæрын адæмы æмæ хицауады.
Ацы тыхст уавæры уыцы ныхмæлæуд æмтъеры æмæ
анархимæ кæй кæны, уый бирæтæ не ’мбарынц. Хуссары нæ
хъуыддæгтæ, чи зоны, гæзæмæ хуыздæр ацыдаиккой, дæргъвæтин
рæстæг нæ облæстæн хицау куы уыдаид, æгæрыстæмæй
хуымæтæджы хистæр дæр.
Нæ цæгатаг хотæ æмæ æфсымæртæ! Стыр бузныг уе стыр
лæггады тыххæй, сымах куы нæ уыдаиккат, уæд ма афонмæ
Хуссар Ирæн баззадаид йæ кой. Уый сымах хъæппæрисæй рахаста
Уæрæсейы Парламент ахæм ахсджиаг фæндæттæ æмæ
уынаффæтæ мах тыххæй. Зонæм æй, тынг уæ тыхсын кæнынц лигъдæттæ,
фæлæ быхсын хъæуы, ацы уæззау уавæры мах нæ кæрæдзийыл
куы нæ баузæлæм, уæд чи? Зонæм фидарæй уый дæр, æмæ
махмае, Хуссары, ацы змæстытæ куы райдыдтой, уæдæй фæстæмæ
Цæгат Ирыстоны разамонджытæн æмæ адæмон депутаттæ, сæ
бон цас уыд, уымæй, чи зоны, фылдæр сарæзтой нæ пайдайæн.
40
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Махæн нæ истори хъæздыг æмæ цымыдисаг у. Ацы
хъуыддаг æрмæст зонгæ кæнæм, зæгъгæ, уый фаг нæу, хъуамæ дзы
зонæм хатдзæгтæ кæнын нæ абоны царды тыххæй æмæ нæ
сомбоны раз. Уæд, æвæццæгæн, къаддæр рæдыдтытæ
æруагътаиккам. Уæдæ цæуыл дзурæг у нæ истори?
фыццагдæр, ууыл, æмæ-иу ныл æппæты стырдæр
бæллæхтæ æрцыд, кæрæдзи-иу куынæуал æмбæрстам, нæ бæстæйы-иу
иудзинад куынæуал уыдис, алы мыггаг дæр-иу йæхи стауыныл
куы схæцыд, иутæ-иу иннæтыл былысчъилтæ кæнын куы
райдыдтой, раст уæды дугты. Уыцы аххосæгты тыххæй-иу кæм
тохы хæрд фестæм, кæм-иу тугуарæнты бахаудыстæм. Абон
дæр, кæд нын хъысмæт нæ разы цæлхдуртæ æвæры, уæддæр
нæм иудзинад фаг нæй, нæ кæрæдзийыл æнæввæрсонтæ
кæнæм. Цæй, æмæ абонæй фæстæмæ нæ хъуыды æмæ нæ дзырд
сиу кæнæм, мауал дихтæ кæнæм кæрæдзи къуыдайрæгтæ æмæ
дыгурæттыл, фалæрдыгæттæ æмæ ацырдыгæттыл. Сæххæст
кæнæм Къостайы фæстаг фæдзæхст æмæ кæрæдзи уарзгæйæ
цæрæм!
Цалынмæ ацы хъуыдымæ æрцæуæм, уæдмæ Ирыстоны
сæрмæ хур йæ цалхы дзаг никуы атулдзæн.
Нæ истори куыд зæгъы, афтæмæй адæмы хъысмæт кæм
скъуыддзаг кæны, царды уыцы стыр фæзилæнты цалынмæ
хъуыддаг бындуронæй базонæм, пайда нын у æви нæ, уæдмæ тагъд
кæнын нæ хъæуы. Райсæм-ма цæвиттонæн XIII æнус. Мæн
уырны, тæтæр-манголты æрбабырсты рæстæджы нæ
рагфыдæлтæм иудзинад, кæрæдзи æмбарынад куы уыдаид, знаджы
тыхтæн æмæ сæхи фæрæзтæн реалон æгъдауæй куы саргъ
кодтаиккой, уæд, чи зоны, нæ хъысмæт æндæрхуызон уыдаид абон.
Уыцы дуджы нæ сыхæгтæй бирæтæ махæй хъомысджындæр
нæ уыдысты, фæлæ тохы бæсты равзæрстой дипломатон
фæндаг æмæ абон дæр фæрнæй цæрынц, махæн та Балсæджы цалх
нæ фæдыл зилы, æмæ æнусты дæргъы удаистæй цæрæм: "Цы
уыдзæн нæ фидæн нæ кæстæр?!" - зæгъгæ.
Уæдæ советон хицаудзинады сæрыл тохты дæр махæй
активондæр чи уыд? О, фыццаг рæнхъыты уæвын кады нысан у
земæ йæм тырнын хъæуы, фæлæ зæрдыл дарын хъæуы
фадæттæ æмæ уавæртæ. Кæнæ райсæм дины хъуыддаг. 20 азы махæй
активондæр ничи уыд аргъуантæ халынмæ, нæхицæй стыр
разы уыдыстæм, зæгъгæ махæй атеистдæр адæм нæй, иу сауджын
Дэер нæм нал баззад. Уыцы хъуыддаджы дæр иууыл раст кæй
иæ уыдыстæм, уый абон бæрæг у.
41
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Фæстаг рæстæджы Ирыстоны цы политикой уавæр
сæвзæрд, уым дæр мах, мæнмæ гæсгæ, арфдæр ахъуыды кæнын
хъуыд бирæ вазыгджын фарстатыл, лæмбынæгдæр нæ хъусын
хъуыд нæ куырыхон хистæртæм. Адæмы бæрн йæхимæ чи
райста, уыцы хицауад хъуамæ ирддæрæй уына райсомы бон, уый
тыххæй та дзыллæты зондмæ байхъусын хъæуы.
Ноджы нæ истори амоны, зæгъгæ, алы хатт тыхы фæрцы
архайын æмæ æгæр схъæлæй цæуын нæ хъæуы. Цыфæнды
хъæбатыр кæд стæм, уæддæр логикон æгъдауæй тыхтæ абарын
хъæуы, уæрæх пайда хъæуы, Кавказы адæм рагæй фæстæмæ
буц кæмæй уыдысты, уыцы адæмон дипломатийы фæрæзтæй.
Нæ истори нæ ахуыр кæны: комбæстæн сæ хъуыддæгтæ
нывыл цыдысты, сæ зонд, сæ архайд иу куы уыдис, кæстæртæ
хистæртæм куы хъуыстой, уæд. Ацы хъуыддаджы дæр мах
фæстаг азты тынг фæцудыдтам. Цæмæдæр гæсгæ, нæ кæстæртæй
ахуырдзинад кæмæ фæхæццæ, уыдонæй бирæтæ сæхи зонды
фæдыл ацыдысты æмæ æнæфыййау фосау рындзæй кæлынц,
арфæйы дзырдмæ байхъусой, уый сæ сæрмæ нал хæссынц. Нæ
фарсмæ цы пысылмон адæмтæ ис, уыдон цæвиттон нын
зондзонæн нæу. Зонд ахуырæй æмæ æнæахуырæй нæу. Иу
ахуыргонд лæджы загъдау, садзгæ зондæй зонд нæй. Нæ хъæуты, нæ
горæтты ис бирæ куырыхон хистæртæ, арф зондæй æххæст чи
у æмæ дардмæ чи уыны, ахæмтæ æмæ уыдоны амындтытæй
куы нæ спайда кæнæм, куы нæ сæ бакæнæм Иры Стыр
Ныхасмæ, уæд хорзæй ницы рамбулдзыстæм. Стыр Ныхасæн
хъуамæ уа стыр кад, хъуамæ суа уынаффæгæнæг оргæн. Цы
уынаффæтæ дзы хæссой, уыдон та хъуамæ официалон
хицауадæн уой уæлæмхасæн фæрæз æхсæны цард нывыл кæнынæн.
Ныхасæн хъуамæ уа хайæдтæ Ирыстоны горæттæ æмæ
районты. Уыдон центримæ хъуамæ уой æнгом баст.
Ацы съезд хъуамæ суа Ирыстоны хъысмæт фæрогдæр
кæныны хотых. Дыууæ Иры баиуы хъуыддаг афтæ æввахс
никуыма уыд. Зæгъæн ис, реалон æгъдауæй Ирыстон цæмæй
баиу уа, уый тыххæй нæ цы айнæг хох хъыгдардта, уый,
æнхъæлдæн æмæ къæртгай хауын райдыдта. Кæй зæгъын æй
хъæуы, æнусты дæргъы хицæнтæй кæй цардыстæм, уый
аххосæй Цæгаты дæр æмæ Хуссары дæр ирæттæм фæзынд
цавæрдæр хицæндзинæдтæ æгъдæутты дæр æмæ æхсæндзарды
дæр, фæлæ уыдон сæфынц. Цæвиттон, а фæстаг дыууæ азы
42
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
нæ адæм цины æмæ зианы хъуыддæгты арæхдæр кæй
æмбæлынц, уый тынг фæахъаз ис кæрæдзи хуыздæр бамбарынæн,
æмæ, Хуыцау зæгъæд, бонæй бон арфдæр куыд кæна.#
Съездæн йæ ахсджиаг фарста у Ирыстоны политикой
иудзинад сфидар кæнын. Нæ абоны æмбырды аккаг бынат хъуамæ
ссара, ацы аз 1 сентябры Хуссар Иры адæмон депутатты сесси
Уæрæсеимæ баиуы тыххæй цы уынаффæтæ рахаста, уый. Уый
фæдыл абон цы деклараци расидæм, уый царды рауадзыны
тыххæй нырма бирæ тох бахъæудзæн канд нæхимæ нæ, фæлæ
ма фæсарæйнаг бæстæты дæр.
Уымæ гæсгæ æнæмæнг хъæугæйыл нымайын, цæмæй
саразæм сæрмагонд делегаци æмæ æрвыст æрцæуа фæсарæнтæм,
ИНО-мæ, æндæр дунейон организацитæм, Ирыстоны баиуы
тыххæй нын реалон æххуыс чи бакæна, уыдонмæ се ’ппæтмæ
дæр. Ноджы делегацийæн бахæс кæнын хъæудзæн, уыцы
бæстæты ирон диаспоратимæ фембæлдтытæ саразын, цæмæй
уыдон дæр, сæ бон цы у, уымæй феххуыс кæной сæ райгуырæн
Ирыстонæн.
Хорз адæм, Ирыстон абон ис тæссаг уавæры. Уый сиды
æххуысмæ йæ хъæбултæм. Дыууæ ’рдыгæй дæр аразæм гварди.
Цхинвайлæгтæ къахынц акъоппытæ горæты алыварс,
бахъæудзæн нæ сæ сæр æви нæ, - фæлæ хъуамæ уæм цæттæ.
Фæндон хæссын, ацы тыхст бонты йæхи чи бамбæхса,
уыдоныл бакæнæм хъоды, сæ худинаджы нæмттæ сын ирон адæм
хъуамæ зоной.
"Когда Отечество в опасности,- фыста 200 азы размæ
Дантон,- никто не имеет права отказаться служить ему,не рискуя
покрыть себя позором и заслужить имя предателя Отчизны".
Уæдæ афтæ, йæ сæрыл худ чи дары, лæджы ном чи хæссы,
уыдон иууылдæр хъуамæ сæ цардыл ма бацауæрдой
Райгуырæн Ирыстоны амондджын сомбоны сæраппонд!
Уастырджи нæ фæдзæхсæг!
Знаджы фæндиаг нæ ма фæкæнæд Стыр Хуыцау!
*
ИУ НЫСАНМÆ - ИУМЛ
БЫГЪУЫЛТЫ ОЛГА.
Советон райсоветы
сæрдар
Фарн не стыр ныхасы, ирон адæм!
Ма!х ацы кадджын æмбырдмæ чи
æрбарвыста, уыдоны фæдзæхст уыди иудзинад.
Уый абон у нæ царды сæйрагдæр хотых.
Мах иу зондыл хæст куы нæ уæм,
нысанмæ иумæ куы нæ тырнæм, уæд уый зонут,
æмæ ирон дзыллæйы бæллиц нæ сæххæст
кæндзыстæм.
Мæнмæ гæсгæ, фыццаджыдæр, мах
хъуамæ рахæссæм Ирыстоны-Аланийы
байзæддаджы æрхъулайæ фервæзын кæныны
уынаффæ.
Æркæсут-ма: хуссарæй нæм бырсынц
гуырдзы, скæсæнæй - мæхъæл, цæгаты та
чидæртæ сæ хъус Стъараполмæ адардтой.
Ахæм уавæры æз не ’мбарын, хицаудзинады
къæлæтджынтæм чи бырсы, уыцы фæлвых демократты, адæмы номæй йæ
риу чи хойы, фæлæ адæм зонгæ дæр кæй нæ кæнынц, уыдоны.
Чидæртæ дзы абон не ’мбырды барджын ныхас дæр ракодтой
æмæ ма, чи зоны, ноджыдæр радзурдзысты. О фæлæ сæ
раныхæсты, газеты уа, телеуынынадæй уа, мæгуыр фæллойгæнæг
адæймаджы хъысмæт, йæ цард ын истæмæй фæрогдæр
кæныны бæлвырд уынаффæ иумæ дæр нæй.
Раздæр-иу адæмы æмтъеры чи кодта, уыдоныл хъоды
кодтой. Мах та сæм куыдфæндыйы цæстæй кæсæм, кæронмæ не
’мбарæм, нæ адæмы иудзинадæн цы знаггад хæссынц, уый.
Цы нæ кæнын хъæуы фыццаджыдæр? Мæнмæ гæсгæ,
сæйрагдæр у Иры зæххытæ бахъаггæнын. Æнæ уый сомбон фадат
нæ уыдзæн нæдæр нæ экономикæйы, нæдæр нæ культурæйы
рæзтæн. Æнæ зæххæй нæ адæм хауæггаг фæуыдзысты æппæт
дунейыл. Фесæфдзæн нæ кадджын фыдæлты намыс, не ’взаг,
æмткæй райсгæйæ та, нæ ирон наци, тæккæ рагондæр адæмтæй
иу. Дзырд "ирон" цы у, уый ма базонæн уыдзæн æрмæст
энциклопедитæй.
Нæ сыхæгтæ нæм хотыхтæй кæй æртхъирæн кæнынц, уымæ
гæсгæ мах бахъуыд гварди æмæ адæмон хæдæфсад саразын.
44
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Æмæ ныр нæ алы ирыстойнаджы хæс дæр у гвардийæн
баххуыс кæнын. Уый тыххæй дзургæ бирæ кæнæм, хъуыддагæй та
ницы уыйбæрц аразæм.
Мах, ирæттæ, кæд Европæйы цивилизацимæ бынтон хæстæг
лæууæм, уæддæр нæхи хъаггæнын нæма зонæм. Цæрæнбонты
нæ зæрдæ дарæм Конституци æмæ æхсæнадон закъонтыл, нæ
алыварс цы адæмтæ цæры, уыдон царды уаг, се ’гъдæуттæ æмæ
сын сæ национ хицæндзинæдтыл нæ хъуыды кæнæм.
Уый диссаг нæу, æвæдза. Нæ сыхаг дыууæ адæмыхатмæ
æрмæстдæр иунæг инæлар ис, афтæмæй дуне сæхимæ æркæсын
кодтой. Махмæ та цал æмæ цал инæлары уыд суанг паддзахы
заманæй нырмæ, фæлæ нæ сомбон уæддæр сагъæссаг у.
Мæнмæ гæсгæ, съезд хъуамæ рахæсса ахæм уынаффæ,
цæмæй нæ республикæйы алы цæрæджы зæрдæ дæр барухс уа,
чысыл фæныфсджындæр уа. Цыфæнды афон дæр уынгты
æдасæй цæуа. Мах хæстмондаг адæм не стæм, мах хъæуы
сабырдзинад. Фæлæ хъуамæ нæ сыхæгтæ банкъарой, хæцæнгарзæй
немæ дзурæн кæй нæй, уый. Нæ адæмы уынаффæ, æз æй куыд
æмбарын, афтæмæй ахæм у, æмæ нæм уæлдай зæхх нæй, мах
никæмæй ницы домæм. Ир æмæ мæхъæлæн ницы уаринаг ис.
Æмæ уый цæмæй æппæт Уæрæсе дæр фехъуса, уый тыххæй
раст уаид, нæ Сæйраг Совет ацы фарстайы фæдыл референдум
саразыны тыххæй уынаффæ куы рахæссид, уæд.
Кæй зæгъын æй хъæуы, бауайдзæф æмбæлы нæ бирæ
ахуыргæндтæн дæр. Нæ сыхæгтæ, нæ бæстæйы дæр æмæ фæсарæнты
дæр цæуылнæ зонынц, кæддæр, IX æнусы хъаруджын Аланты
паддзахадмæ цы бирæ зæххытæ уыд, уыдон ирон адæмы
фыдæлтæ кæй уыдысты (уыцы хъуыды ирон адæмæй нæ рацыд,
тæккæ фæстагдæр æй загъта францусаг ахуыргонд Жорж
Дюмезиль). Абон та æппæт бæстæ дæр куы райсæм, уæд ирæттæм,
иннæ адæмыхæттытимæ абаргæйæ, зæхх иу уды хыгъдмæ хауы
æппæты къаддæр. Уæд куыд æмбаргæ у махæй зæххытæ
домын? Стæй Ирыстоны цæрæг бирæ нацитæй чи сразы уыдзæн,
æнусты дæргъы цы горæт, цы домбай промышленность
сарæзтой, уый искæмæн балæвар кæныныл? Диссаг мæм кæсы уый,
æмæ нæ сыхæгты куыд ничи бафæрсы, ам цы сарæзтой, цæуыл
дзы фæфыдæбон кодтой? Сæ сæрмæ та куыд хæссынц искæй
цæттæ фæллой сæхи бакæныны фæндтæ?
Кæй зæгъын æй хъæуы дыууæ Иры баиу кæныи у не
’ппæты бæллиц. Дунейы адæмтæ дæр кæрæдзимæ тырнынц,
иудзинадыл кусынц. Ныртæккæ ахæм рæстæг у, ахæм уавæртæ
45
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
сæвзæрд, æмæ ацы фарста лыг кæныныл архайын хъæуы
зонды фæрцы. Раст нæ уыдзæн, нæ хуссайраг æфсымæртæ æнусты
дæргъы цы зæххыл цæрынц, уый ныууадзын. Æгады хъуыддаг
уаид уый.
Мах "Гамсахурдиа, Гамсахурдиа" кæнæм. Фæлæ уый не
’мбарæм, иунæг гуырдзиаг политик дæр абон кæй не сразы
уыдзæн Хуссар æмæ Цæгат Иры зæххытæ баиу кæныныл,
Хуссар Иры Уæрæсейыл бафтауыныл.
Мæнмæ гæсгæ, фарста хъуамæ афтæ сæвæрæм: Хуссар
Ирæй æмæ Гуырдзыстонæй чи ралыгъд æмæ йæ бон кæмæн у,
кæмæн æмбæлы, уыдон хъуамæ фæрсæй-фæрстæм æрлæууой
се ’фсымæрты цур, хъаггæной сæ фыдæлты зæхх. Мах дæр
нæхи нæ иуварс кæнæм. Фæлæ ралидзæг фæсивæд хъуамæ
æмбара хъуыддаг, зона, цы кæнын æй хъæуы, уый. Сæ сæрмæ
цæмæн хæссынц ам сæудæджер кæнын, сæхи цæмæн æгад
кæнынц адæмы цæсты? Радиойæ, телевизорæй, газеттæй сидын
сæм цæмæн хъæуы сæ намысы бынат ссарыны тыххæй?
Рагон æмбисонд афтæ амоны, кæд дæ сабырæй цæрын
фæнды, уæд дæхи хæстæввонг дар. Æмæ цæмæй нæхи
бахъаггæнынхъом уæм, уый тыххæй мах хъæуы дысвæлдæхтæй кусын.
Центрмæ бирæ фенхъæлмæ кастыстæм æмæ дзы ницы
рамбылдтам. Æвæццæгæн, афтæ бакæнын хъæуы, цæмæй
республикæйы куыстуæттæ, базарадон экономикæйы уавæртæм
рахизгæйæ, кæрæдзи тынгдæр æмбарой, цас гæнæн ис, уымæй
кæрæдзийæн æххуыс кæной. Бастдзинæдтæ фидар кæнын
хъæуы канд иннæ регионты куыстуæттимæ" нæ, фæлæ нæхи
куыстуæтты ’хсæн дæр. Уый тыххæй та сæ зонын хъæуы
кæрæдзийы хъуагдзинæдтæ. Æмæ иннæ регионтæм цы продукци
æрвитой, уый ныхмæ домой, нæ республикæйы
промышленность! цы хомаг æмæ æрмæджытæ хъæуынц, уыдон.
Лыггæнинаг фарстатæ бирæ сты. Фæлæ ма иу хатт
ноджыдæр зæгъын, нæ абоны стыр æмбырды æппæты сæйрагдæр кæй
у ирон адæмы иудзинад фидар кæнын.
*
46
КУЛЬТУРА ÆМДЕ
НАЦИЙЫ ФИШ
ДЖУСОЙТЫ НАФИ.
[уырдзыстоны наукæты
академиОы
уæнг-уацхæссæг,
фидоАогон наукæты
доктор, профессор
Мæнæн оргкомитет бахæс кодта ирон
национ культурæйы уавæр æмæ фидæныл
æрдзурын. Æмæ, чи зоны, исчи афтæ
зæгъа, ныртæккæ Ирыстоны иу кæрон
хæсты цæхæры куы судзы, уæд нæ
культурæйы рæзт æндавы? Нæ мæм кæсы раст
ахæм хъуыды. Фыццаг уымæн, æмæ
адæмты ’хсæн хæст, хæрам кæнæ фыдæх
сæвзæры, сæйраджыдæр, сæ хæрзæгъдауы
культурæ куы фесæфы, зæххы ’мвæз куы
свæййы, уæд. Уæд зонды тыхæй архайыны
бæсты адæмтæ сæ быцæуаг хъуыддæгтæ
æвзарын райдайынц цонджы тыхæй, карды
ком æмæ топпы дзыхæй. Дыккаг та уымæн,
æмæ хæст йæхæдæг дæр (æз Хуссар Иры
хæстæй зæгъын) адæмы цард æмæ фидæны
охыл у. Нацийы фидæны галуан та æнæ
удварны культурæ никуы сырæздзæн. Иæ фыдыуæзæг, нæ
артдзæст æмæ фыдæлты ингæнтæ мах тыхгæнджытæй нæ
фидæны сæраппонд хъаггæнæм. Раст у, алы адæмы дæр фæнды
хъæздыг цæрын, адæмы рæгъы цæуын. Фæлæ ма йæ уымæй
уæлдай фæнды æнустæм, тъымы-тъымамæ цæрын. Нæ хæст
дæр ахæм бæллицы сæрыл у, гуыбыны дзагыл нæу. О, æмæ
æнусон историон фидæн сифтонг кæнынæн та хъæуы
æвæджиауы тыхджын удварны культурæ.
Алы адæмæн дæр йæ национ фидæн æнгом бает у йæ
национ культурæйы рæзтыл. Кæд национ культурæ аив æмæ
тыхджын уа, кæд барджынæй цæуа иннæ национ культурæты
рæгъы, уæд ахæм культурæйы хицауæн æнæмæнг уыдзæн
национ фидæн. Кæд национ культурæ дзыхъылæуд уа иннæ
адæмты культурæты цур, уæд йæ хицау никуы рацæудзæн
дунейы дзыллæты æмрæнхъ æмæ йын ницы нысаниуæг уыдзæн
адæймагады æхсæндзарды. Культурæйæ цыбыркъух адæм
уыдзæн а дунейыл мæгуыргур, культурой мæгуыргур,
удварны æфстаугур.
47
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Гъе, æмæ кæд нæ адæмы æцæг уарзæм, кæд нæ адæмы хорз
фидæн æцæг у нæ зæрдæты бæрзонддæр фæндиаг, уæд абон нæ
иумæйаг бæллиц нучы донау хъуамæ здæхт уа иу нысанмæ:
куыд бахъаггæнæм нæ адæмы культурой бынтæ æмæ сæ куыд
фæхъæздыгдæр кæнæм нæ уды фарнæй. Нæ курдиаты тыхæй,
нæ зонд æмæ нæ удуæлдай куысты руаджы.
Цæйæй ахæм историоя-культурон сгуыхтдзинад нæ къухы
бафта, уый тыххæй та не ’ппæты дæр зæрдиагæй хъуыды
кæнын хъæуы дыууæ фарстыл. Фыццаг - цы уавæры стæм
ныртæккæ, стæй дугивæн цы уавæрмæ æркæндзæн адæмты рæхджы
заман? Дыккаг - дугивæн цы уавæртæ самайдзæн культурæйы
рæзтæн, цы фыдæвзарæн кæнæ цы хæрзаудæны раз слæудзæн
национ культурæ?
Цы уавæры стæм ныртæккæ?
Ацы фарст дыууæ хайæ конд у: фыццаг - адæмы
æхсæндзарды уавæр, дыккаг - ирон национ культурæйы уавæр.
Абон адæмты æхсæндзард цы уавæры ис, уый
бæрæг-бæлвырд нæма у, уымæн æмæ змæст у цард, тыхст бæстæ у
мартъийы бонау, раив-баив кæны рæстæг. Фæлæ уæддæр йæ сæйраг
тенденци бæрæг у. Не ’ппæты зæрдыл дæр лæууы иу хабар.
1985 азы уалдзæджы райдыдтам дзурын иу рæсугъд
хъуыддагыл - социализм рацаразыныл, æмæ ныл социализм аразгæйæ
цы стыр фыдбылызтæ æрцыд, уыдонæй фервæзын, уыдон
аххосæгтæ сæ бындзарæй скъахын æмæ сыл æнустæм хъоды
бакæнын. Ахæм рацарæзт фæдиаг уыд не ’ппæтаен дæр. Фæлæ
хъуыддаг афтæ рауад, æмæ социализм рацаразынæй
рахызтыстæм капитализм сног кæнынмæ, капитализмы реставрацимæ.
Уый ныр дызæрдыггаг хъуамæ макæмæнуал уа. Уый æрцæугæ
хъуыддаг у. Кæмæн цины сæр у, кæмæн хъынцъым æмæ
маеты хабар, фæлæ нæ фæндиагæй нал аивдзæн. Ныртæккæ, мæ
нымадæй, хъуыды хъæуы реставрацийæ фервæзыныл нæ,
фаелае, йемæ цы фыдæвзарæнтæ хæссы, уыдонæй куыд æмæ цы
хуызы фервæзæм, ууыл.
Культурæйы кусджытæй иутæ ацы реставрацийыл разы сты
зæрдиагæй: ныфс сæ ис, ног уавæрты, сæрмагонд исадыл амад
дунейы уыдон сæ уацмыстæй бирæ фæллой кæй бакусдзысты,
уымæй. Иннæтæ разы сты æвæндонæй.
Цы цæстæй ракæсæм мах та ацы процессмæ?
Мæнмæ хуыздæр кæсы гуманон социализм. Фæлæ иугæр
адæммæ капиталистон цардыуаг, сæрмагонд хиисад хуыздæр
кæсы, уæд сын тыхæй æндæр цард нæ бауарзын кæндзынæ.
48
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Цалынмæ æндæр идеалтæ сæ зæрдæмæ, сæ зондмæ ныххизой,
уæдмæ хъуамæ хъæцай, быхсай æмæ дæ рæстдзинады зонд
тауай адæмы ’хсæн, сæ цардыуагыл та цин дæр ма бакæн æмæ
дзæгъæлы хъыг лæр. Фæлæ уыцы цардыуаг цы фыдбылызтæ
хæссы йемæ, уыдонæй сæ хъуамæ хизай, кæд зонды æмæ
архайды лæг дæ, уæд. Ам æндæр гæнæн ницы ис. Царды бæрзонд
идеалтæм хонын, - уый дæр хъуыддаг у. Зын æмæ бæрнон
хъуыддаг. Алчи дæ зондыл нæ разы кæндзæн. Чи та дæ æдылыйæ
тондзæни, фæлæ уымæ дæр хъуамæ цæттæ уай. Чи зоны дын
дзурой, Лермонтовы пахуымпарæн куыд дзырдтой, афтæ:
Глупец хотел уверить
нас,
Что Бог гласит его
устами!...
Ууыл дæр ныхъхъæц, уымæн дæр бабыхс æмæ дæ зонды, дæ
зæрдæйы ныхас, йæ раззагдæр фæндиаг хæсс адæммæ. Мæн
уырны, искуы адæм уæддæр æрцæудзысты æфсымæрдзинады,
æмбар, æмсæр æмæ кæрæдзи уарзыны фæндиагмæ. Уæдмæ та
хъæуы быхсын æмæ гуманизмы цырагъдарæй кусын адæмы
’хсæн. Хуыздæр тæрхон ницы æрымысдзыстæм, политикой
авантюризмыл куынæ ныллæууæм, уæд.
Абон мах национ иудзинады фæндиаг æрæмбырд кодта ацы
бæрзонд Ныхасмæ. Иудзинад та рæзы, фыццаджы-фыццаг,
æфсымæрдзинады бындурыл. Фæлæ, цы цардыуагмæ цæуæм, уым
æппæт дæр "мæн у!" -йыл амад у, æфсымæрдзинадæн дзы
дыууæ æнгуылдзы ’хсæн зыхъхъырæй егъаудæр бынат нæй. Æмæ
цæмæй ахæм уавæры национ æфсымæрдзинад æмæ иудзинад
бахъаггæнæм сыгъдæг æмæ бæркадджынæй, уымæн бирæ
цыдæртæ саразын хъæуы. Ууыл абон развæлгъау зæрдиагæй
хъуыды кæнын æмæ тыхсын хъæуы.
Нырмæ нæ культурæйы рæзтæн чысыл фадæттæ уыдис.
Паддзахад лæвæрдта цъус цыдæртæ, æмæ уый руаджы рæзти
ирон адæмы культурæ дæр. Уыцы фæрæзтæ паддзахад дæр
лæвар нæ кодта, уыдоны сæрмæ домдта аивады кусджытæй
коммæгæс уæвын, хицауады фæндиæгтæ æххæст кæнын. Фæлæ
уыцы фæрæзтæ фадат лæвæрдтой национ культурæйы æнусон
нысæнттæ агурынæн/ кæд сæрибарæй æмæ зæрдæвæндоныл,
уæддæр. Стæй паддзахадæй ахæм фæрæзтæ исын нæ нысан
кодта мæгуыргур ныллæууын. Уымæн æмæ хицауад уыцы
фæрæзтæ йæ дзыппæй, мыййаг, нæ лæвæрдта, адæмы тугвæллойæ
уыдысты. Культурæ та адæмы æнусондзинадыл архайæг кæм у,
4 Съезды осетинского народа 49
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
уым адæм æнусты дæргъы дардтой, сæ культурæ сын чи
арæзта, уыдон. Культурæ фæлдисджытæ та хъæздыгдæр æмæ
бæрзонддæр кодтой адæмы уды фарн. Ацы æнусон бастдзинад
æнæмæнг райдайдзæн хæлын ног уавæрты. Цæмæй уый ма
’рцæуа, уый тыххæй та абон хъæуы исты фæрæзтæ агурын.
Сом байрæджы уыдзæн, æмæ нæ культурæ, нæ аивады
кусджытæ мæгуыры лæдзæг райсдзысты сæ къухмæ, мæгуыргур
ныллæууын сæ бахъæудзæн кæнæ та, Секъайау, иу къухæй гутоны
къæдзыл хæцын, иннæмæй - фыссæн сисыл.
Сом куыд уыдзæни нæ культурæйы уавæр, цы фæрæзтæ
ссарын хъæуы адæмы сфæлдыстадон тыхтæ æмбырд кæнынæн,
адæмы нывæфтыд хъарутæн уавæртæ саразынæн, ууыл
æнæмæнг æмæ æдзух хъæуы хъуыды кæнын. Фæлæ уал фыццаг
6акусын хъæуы, нæ адæммæ абон цы культурой бынтæ ис, уыдон
хъаггæныныл, уыдон аивæй, се ’рдзон хуызы фидæны
фæлтæрмæ адæттыныл. Уый хауы, фыццаджыдæр, нæ литературæйы
кусджытæй рохуаты кæй ныууагътам исты идеологон кæнæ
политикой æфсæнтты тыххæй, уыдон сфæлдыстадмæ. Æмбырд
кæнинаг æмæ мыхуыры уадзинаг сты Байаты Гаппойы
уацмыстæ: йæ уацтæ ирон æмæ уы-рыссаг æвзæгтыл, стæй ноджы йæ
фольклорон æрмæджытæ æмæ рухстауæг брошюрæтæ. Афтæ
æмбырд кæнын æмæ мыхуыры уадзын хъæуы Цæлыккаты
Ахмæты литературой æмæ публицистон бынтæ. Ногæй æмæ
æххæстæй уадзинаг сты Брытъиаты Елбыздыхъо æмæ Гæдиаты
Цомахъы литературон-публицистон бынтæ дæр. Ацы
классикты барджын ныхас хъуамæ æххæстæй бацæуа нæ национ
культурой хæзнадонмæ. Иумæйагæй æххæстæй мыхуыргæнинаг
сты XIX æмæ XX æнусы райдайæны ирон публицистты
уацмыстæ, нырма æмбырд дæр чи нæу, уыдон. Чи зоны, хуыздæр
уаид, ацы куыст бæлвырд энтузиастты къордæн хæсгонд куы
’рцæуид, мыхуыры хæрдзтæ та йæхимæ исты фæрæзджын
организаци куы райсид, уæд.
Не ’ппæт дæр æй зонæм, культурæ конд у дыууæ хайæ -
материален культурæ æмæ удварны культурæ. Æмæ нæ материалон
культурæйы цыртдзæвæнтæ дæр, аив дзырды фæллойау,
хъаггæнинаг æмæ аудинаг сты. Æнæмæнг цалцæг æмæ фидар кæнинаг
сты, нæ мæсгуытæй ма абон чи бæззы, уыдон. Уæлдай нымаинаг
та сты нæ кувæндæттæ. Канд Реком æмæ Хетæджы дзуарæй нæ
зæгъын, се ’ппæтмæ дæр æркæсын хъæуы æмæ сæ хъуамæ нæ
фидæны фæлтæрмæ фæхæццæ кæнæм. Уый хауы Иры аргъуанмæ
дæр. Рагæй йæ кой кæнæм, фæлæ абоны онг дæр æдзæллаг
уа50
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
вæры ис, афтæмæй та йæ дзæнгæрæджы æнкъард хъæлæс
хъуамæ, фæдисхъæрау, æмбæлид нæ зæрдæтыл.
Афтæ мæм кæсы, æмæ ацы хабар хауы нæ музейты æмæ
архивты куыстмæ дæр. Уыдон сты культурæйы бынты
къæбицтæ, æмæ сæм нырæй фæстæмæ хъуамæ æркæсын кæнæм
нæ дзыллæйы, хъуамæ алы ирон дæр бамбара уыцы
культурой къæбицты национ нысаниуæг æмæ нæ зæрдæ рисса сæ
куыст æмæ сæ уавæрыл. Уыцы нысаниуæг фыццаг та хъуамæ
лæууа, чи дзы кусы, уыдон зæрдыл, - ома уыдон хъуамæ
зоной, æрмæст мызды тыххæй кæй нæ кусынц, культурæйы
архайджытæ кæй сты, ирон национ культурæйы бæрныдзыд
кæй сты, уый.
Нæ национ культурæйы рæзт йæ уагыл никуы уыдзæн,
цалынмæ алы ирон лæг дæр базона, банкъара æмæ йæ зæрдæмæ
айса иу хуымæтæджы рæстдзинад. Аивад æмæ культурæ рæзы
æппæт дзыллæйы ахъазæй. Хорз фыссæг фаг нæу хорз национ
литературæйы фæзындæн. Хорз литературæ цæмæй уа
Ирыстоны, уымæн ма хъæуы ноджы хорз чиныгкæсæг. Цалынмæ
уый нæ уа, уæдмæ литературæ нæ уыдзæн. Уыдзæнис хорз
фысджытæ æмæ хорз чингуытæ. Фæлæ сæ дыууæтæ дæр,
Елбыздыхъойы Ныфс æрра Бесæмæ куыд æнхъæлмæ каст
æнусты дæргъы, афтæ æнхъæлмæ кæсдзысты, кæд фервæздзысты сæ
мæрдырохæй, уымæ. Хорз национ литературæ фæзындзæн
æрмæст уæд, хорз чиныгкæсæг куы райса йæ къухмæ уыцы
чингуытæ æмæ сæ зонд, сæ аивæй йæ уды дойны куы басæтта.
Адæймаг айдагъ цæхх æмæ кæрдзынæй нæ цæры. Уæд
хъæддаг кæны. Ацы хабар рагæй дзурынц чырыстон дины
кусджытæ. Æмæ ныр дæр æмæ фидæнмæ дæр адæймаджы уды
æрдзыхъæд нæ аивдзæн, адæймаджы аивад æмæ культурæ
кæддæриддæр хъæудзысты, йæхæдæг æй куынæ зона, уæддæр.
Æмæ сæ куы ’рцагура, уæд ын хъуамæ, уой. Стæй канд
рагфыдæлты бынтæ нæ, фæлæ уыцы бынтæм нæ уды номыл абон
бафтауинаг цы стæм, уый дæр хъуамæ уа. Нæ зивæджы æмæ
не ’гуыдзæджы тыххæй нæ кæстæртæ æмæ нæ фидæны
фæлтæр культурæ æфстаугур хъуамæ ма цæуой иу адæммæ дæр.
Абон культурæ фæлдисыны рад махыл бает у, æмæ йæ
хъуамæ бакæнæм, цыфæнды фыдæвзарæны, цыфæнды уæззау
уавæры куы уæм, уæддæр. Уый у нæ патриотон хæс дæр, нæ
адæмуарзоны бæлвырдгæнæг дæр æмæ нæ курдиаты тых
æвдисæг дæр. Елбыздыхъо йæ хуыздæр драмæ "Дыууæ хойы"
ахæстоны къуымы, цементæй астæрдыл дæлгоммæ хуысгæйæ,
51
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
ныффыста. Æмæ мах æвзæр уавæрты, фæлæ сæрибар уæвгæйæ,
нæ курдиаты тых куыд амоны, афтæ куынæ бакусæм, уæд ныл
дзæгъæлы фыдæбон кодтой нæ ныййарæг æмæ схæссæг
мадæлтæ дæр æмæ нæ адæм лæр.
Афтæ мæм кæсы, махæй алчидæр, аивад æмæ культурæйы
кусджытæй зæгъын, йæ бон цы уа, йе сфæлдыстадон хъару цас
амона, уыйас бакусдзæн цыфæнды тыхст æмæ уырыд уавæры
дæр. Уавæры фыдæнæн, зынтæ басæттыны охыл ноджы
зæрдиагдæр уыдзæн йæ архайд. Фæлæ культурæйы рæзтæн ис ахæм
цæлхдуртæ дæр, иумæйаг хъаруйæ, адæмы æмзонд æмæ
æмдыхæй кæй хъæуы аиуварс кæнын. Цавæр сты уыцы ныхдуртæ?
Мæ нымадæй, нæ национ культурæйы рæзтæн иууыл
стырдæр цæлхдур уыди æмæ у, нæ национ скъола саразын нын кæй
нæ бантыст, уый. Æнтысгæ та нын нæ бакодта, нациты æмæ
национ æвзæгты фидæны тыххæй Советон Цæдисы адæмтæн
Сталин цы мæрдадзы бадæг концепци ныббаста, уый аххосæй.
Уыцы концепцийы сæйраг мидис у ахæм: коммунизмы
рæстæджы æппæт дунейы уыдзæн æрмæст иу æвзаг, ныр цы национ
æвзæгтæ ис дунейы, уыдон - дыууæ минæй фылдæр! - хъуамæ
амæлой. Фыццаг рады амæлдзысты чысыл адæмты æвзæгтæ.
Баззайдзысты ма иуæй-иу стыр адæмты æвзæгтæ, хицæн
регионты иумæйаг æвзæгты хуызы, стæй уыдон дæр амæлдзысты,
æмæ сæ бындурыл сæвзæрдзæн цыдæр уæлнацион æвзаг,
коммунистон дунейы æвзаг. Чысыл нациты æвзæгтæ кæд
мæлдзысты, уымæн ма иуæй-иу уæйыг социолингвисттæ график дæр
сарæзтой (Юнус Дешериев æмæ æнд.). Афтæмæй ма чысыл
адæмы национ æвзаджы рæзт æмæ фидæн кæй æндæвта!..
Фысджытæ æрдиаг кодтой, Расул Гамзатовы хъарæг ныр дæр
мæ хъусты зæлы: - "И если завтра мой язык исчезнет, то я
готов сегодня умереть!" Фæлæ поэты фæндонмæ кæд хъуыстой
стыр хицæуттæ, науæд чысыл хицæуттæ дæр? Чысыл адæмтæн
се ’взæгты сæфт амонды хуызы нымайын райдыдтой хицæуттæ
"адæмты фыд æмæ фæтæджы" зондæй. Ахæм уавæры национ
скъола аразыныл дзурæн нал уыд, уый нымад цыд партийы
ныхмæ рацæуыныл: адæмы знаджы мийыл. Афтæмæй та
революци аразыны фæндиæгтæй иу уыдис национ æфхæрдæй
фервæзын, национ рæзты фæндагыл ныллæууын. Ахæм рæзтæн та
йæ сæйраг фæрæз уыд национ скъола æмæ национ æвзагæн
æппæт функцитæ раттын. Махмæ Ирыстоны дæр афтæ уыд.
Национ скъола арæзт дæр æрцыд, фæлæ йæ стæй фехæлдтой.
Æз мæхæдæг каст фæдæн ирон астæуккаг скъола. Ирон æвзаджы
52
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
уарзондзинад дæр уым ныххауд мæ зæрдæйы, æмæ бузныг дæн
Хуыцауæй дæр æмæ хицæуттæй дæр, ахæм амонд мæм кæй
æрхауд, ирон астæуккаг скъола кæй федтон æмае дзы кæй
базыдтон мæхи дæр, не ’взаг, нæ культурæ дæр, нæ адæмы ивгъуыд
æмæ удыхъæд дæр.
Ныр абон нæ адæмы культурæйы фидæныл кæм дзурæм, уым
мæм иу хъуыды кæсы æнæмæнг райсинаг æмæ бакæнинаг. Уый
у ирон национ астæуккаг скъолайы тип сбæлвырд кæнын æмæ
йæ саразын. Ахæм национ скъола куынæ уа, уæд нæ национ
культурæ, уæлдайдæр удварны культурæ æмæ аивад никуы
рацæудзысты адæмты рæгъы, никуы сын уыдзæн нæдæр национ,
нæдæр дунеон нысаниуæг, провинциалок аивад æмæ культурæйы
æмвæзыл баззайдзысты, сæ адæмæн къæмдзæстыджы хосæн.
Ацы хъуыды æз фыццаг нæ зæгъын. Уый раджы, 1912 азы,
загъта Дзасохты Гиго: "Всякую попытку в деле создания
национальной литературы для Осетии, как и для всяких мелких
племен Кавказа, надо признать праздной мечтой. Народ, не
имеющий своей школы и своей науки, не может иметь и своей
литературы. Племена кавказские никогда не будут иметь
своей школы. Вопрос этот историей уже решен. Над чем же тут
еще ломать копья!
Отдельные лица, вроде Коста Хетагурова, всегда могут
появиться и писать стихи на всех языках. Но для создания
литературных творений этих единиц очень мало".
Гигойы састзæрдæ ныхас, йæ адæмы нывæфтыд фидæн æй
кæй нæ уырны, уымæн райсæн нæй, фæлæ национ
литературæйы рæзт национ скъола саразыныл кæй бæтты, уый
æнæмæнг раст у. Уыдис махæн, ирон адæмæн, нæхи астæуккаг
скъола ссæдз азы дæргъы, æмæ уымæй бæрæг у - нæ адæмæн
уыдис æмæ хъуамæ уа сæхи национ астæуккаг скъола! Уый
куынæ бакæнæм, уæд æцæгдæр нæ национ культурæйы фидæн
ифтонг никуы уыдзæн. Райдайæн скъола нæм ныр дæр ис,
фаелае æрмæст хъæуты, афтæмæй адæмы фылдæр хай та горæтты
цæры, æмæ горæты цы ирон сабитæ рæзы, уыдон сæ чысылæй
фæстæмæ хистæрты æнæрхъуыды бархъомысæй иппæрд сты
сæ мадæлон æвзагæй æмæ, уыцы æвзагыл цы аивад æмæ
хæрзæгъдауы культурæ ис, уымæй. Ахæм уавæр та у адæмы
национ фидæн халæг, адæмы культурой рæзт къуылымпыгæнæг.
Ацы сæйраг цæлхдур нæ национ фидæн æмæ культурой рæзты
раз хъуамæ иуварсгонд æрцæуа, стæй цас тагъддæр, уыйас
хуыздæр уыдзæн адæмæн.
53
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Нæ культурæйы фидæныл сагъæс кæнгæйæ, мах
фыццаджыдæр дзурæм нæ адæмы национ фидæныл. Адæмы фидæн та бает
у адæмы национ хиæмбарынад æмæ иудзинадыл. Уыдон
стыхджын кæнынæн та иууыл стырдæр æмæ ахъаззагдæр фæрæз у
национ культурæ, национ аивад. Нæ аивад æмæ профессион
кулэтурæ ацы хъуыддагыл дзургæ дæр рагæй кæны, йæ
равзæрдæй фæстæмæ, суанг чырыстон рухстауджытæй райдайгæйæ.
Мæнмæ гæсгæ, нæ адæмы фидæныл, йæ культурæйы
рæзтыл, йæ иудзинадыл нæ рухстауджытæй фыццаджы-фыццаг чи
сагъæс кодта, уый уыди Æгъуызаты Иуане. Уый фыста, 1823
азы майы 25-æм бон Евангелийы цыппар чиныджы тæлмац
куы фæци, уæд: "Мыггаг æмæ цæуæтæй ироны, къаннæг
сывæллоны, æркодта мæн Гуырдзыстоны мæликк Ерекъле дыккаг
æмæ мæ радта мæн чиныг ахуыргæнæгмæ иттæг зæрдæйæ.
Ахæм фæндæй, æмæ кæд сымахæн, не ’мирон мыггагæн, йæ
афоныл истæмæй бæззин, ахъазхъом фæуин.
Афтæ æз дæр мæнгард хъомысæй архайдтон ахуыр
кæныныл. Æмæ стыр Хуыцау, кæцы у æппæтæн хæрзвæндон, мæнмæ
дæр йæ хорзæх æрæрвитынæй æркасти, æрхæццæ мæ кодта
айонг, æмæ гæзæмæ байгом сты ме ’нахъом зæрдæйы цæстытæ.
Уый фæрцы бафæрæзтон гуырдзиаг æвзагыл чиныджы
уавæрæн йæ кæронæй гæзæмæ бакæсын æмæ дзы базыдтон ай,
æмæ мыггаг, кæмæн нæй чиныг, уый хъаччын у раст
æмбарынæй, нæ зоны аккагау Хуыцауы æмæ нæдæр йæхи.
Хуыцауон дæсныгæнæн чиныг иумæ æппæтыл хæс æвæры
афтæ, æмæ чи цæмæйдæриддæр фесгуыха, уымæй йæ мыггаг
æмæ йе ’мзæххонтæн хъуамæ сбæззыныл, ахъаз фæуыныл
архайа йæ бонæй".
Мæнмæ гæсгæ, Иуанейы ацы ныхæстæ абон дæр сты нæ
интеллигенцийæн царды æмæ архайды программæйы хуызæн:
фыццаг - архайын ууыл, цæмæй адæм базоной Хуыцауы дæр,
ома рæстдзинады идеал дæр, æмæ сæхи дæр, ома райрæза сæ
национ хиæмбарынад. Дыккаг. Уыцы хъуыддаг цæмæй сырæза,
ууыл алчидæр хъуамæ архайа иумæйаг ныхæстæй æмæг
хæрзвæндонæй нæ, фæлæ "чи цæмæйдæриддæр фескъуыха, уымæй
йæ мыггаг æмæ йе ’мзæххонтæн хъуамæ сбæззыныл, ахъаз
фæуыныл архайа йæ бонæй".
Колыты Аксо йæ уд снывонд кодта ирон сылгоймагæн
ахуыры рухс фенын кæныны охыл, цæмæй ирон мад уыдаид
раззаг адæймаг æмæ ахæм уыдаиккой йæ хъæбултæ дæр, ома
ирон фæсивæд. Уый уыд ахуыры руаджы адæмы сиу кæныны
54
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
бæллиц, адæмы хиæмбарынад райтынг кæныны охыл удуæлдайæ
кусын.
Фæлæ нæ уыд иудзинад, нæ уыд кæрæдзи æмбарын, нæ уыд
национ хиæмбарынад. Æмæ уый уыд нæ адæмы раззагдæр
лæгты стырдæр катай. Уымæн хъæрзыдта Турчы хасты Темырболат:
Къæрдтæ-дихтæ баистæм,
Сæфы, сæфы нæ мыггаг...
Уымæн сидти Къоста:
Рауай-ма, рауай, нæ фыййау, нæ фæстæ,
Иумæ нæ рамбырд кæн, арфæйы дзырд!
Уымæн катай кодта Елбыздыхъо Ислам æмæ Хазбийы
зондæй: "Нæ фыдбылыз у кæрæдзимæ нæ хъусын, кæрæдзийы
дзырд не ’мбарын". "Нæ сафæг у, иудзинад нæм кæй нæй, иу
зондыл ныллæууын кæй нæ фæразæм. Æлгъысты фыдæнæн
Хуыцау нæ фæстæ гъе уыцы фыдбылыз бафтыдта. Кæд дзы
схицæн уыдзыстæм?" - ацы катай фарст абон дæр фыццаг
нымаинаг æмæ сагъæссаг у не ’ппæтæн дæр. Æмæ кæд æцæг ирон
адæмы стыр Ныхасмæ æрцыдыстæм, уæд ын хъуамæ абон
дзуапп раттæм. Ома дзы абон не схицæн уыдзыстæм æвиппайды.
Уымæн æмæ .уыцы "кæрæдзи не "мбарын" нæ туджы ис, нæ
психологийы баззад мыггагон-знæмон цардæй æмæ дзы
æвиппайды схицæн нæй. Къостайæ зондджындæр æмæ
курдиатджындæр лæг нæ уыд Ирыстоны фæстаг дыууæ æнусы, фæлæ
уымæн дæр нæ бантыст ацы хъуыддаг нæ зонды, нæ национ
хъуыдыйы, не ’гъдау æмæ нæ психикæйы ныффидар кæнын.
Æниу уый руаджы бирæ цæмæйдæрты фæхуыздæр нæ национ
хиæмбарынад. Къостайы сгуыхтдзинæдтæй сæ иуыл уый
нымадтой йæ мæлæты бон дзурджытæ: поэт схызт Иры хæхты
бæрзондмæ, уым ныццагъта йæ диссаджы фæндыр, æмæ йæ
цагъдмæ алы кæмттæй æрæмбырд сты ирон дзыллæ. Уым сын
Къоста сæ къухтæ раттын кодта кæрæдзимæ, æфсымæртæ кæй
сты, уый сын бамбарын кодта æмæ сын ныффæдзæхста:
"Кæрæдзи уарзгæйæ цæрут, ме ’фсымæртæ!"
Уыдис уый, фæлæ уæддæр нырма уыцы æфсымæрдзинад нæ
ныффидар нæ зæрдæйы рæбын. Абон дæр нырма ахсджиаг у
Къостайы сидт: "Цæйут, æфсымæртау, Раттæм нæ къухтæ,
Абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!"
Ныр кæд, абон Иры Ныхасы чи бады, уыдон иууылдæр
ацы зондыл лæуд сты, стæй дзыхæй нæ, фæлæ зæрдæйæ æмæ
55
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
бæллиццæй, уæд уый дæр фаг у, национ хиæмбарынад æмæ
национ иудзинады хъуыддаг сифтонг кæнынæн. Æмæ иу-дыууæ
бонмæ нæ сырæздзæн ахæм фарны хъуыддаг. Фæлæ иу-дыууæ
фæлтæры зондджын архайд æмæ курдиатджын куыстæй, чи
зоны, фæрæстмæ уа. Уый куы сифтонг уа, уæд та нæ куыст, нæ
архайд æм& нæ цардæн ис æцæг ахсджиаг нысан, уæд
дзæгъæлы нæу нæ Ныхас дæр æмæ нæ фæндиаг дæр.
Нæ Ныхасы фыццаг æмбырдæн фаг у, ацы зонд нæ зæрдæты
кæй ис, уый. Цæмæй ацы зонд ~ иудзинады, æфсымæрдзинады,
хиæмбарынады зонд нæ адæмы зæрдæмæ ныдздзурæм, уымæн та
ахъазгæнæг фæуыдзæн нæ иузæрдион культурой архайд.
Мæнмæ гæсгæ, нæ национ хиæмбарынад æмæ иудзинады
рæзтæн, стæй нæ национ культурæйы рæзтæн цы бæрæг
хъуыддæгтæ бакæнын хъæуы, уыдоныл бæстон ныхас кæнынмæ
ныртæккæ цæттæ не стæм. Æбæркад æмæ æвæстаг ныхас
кæнын та нæу Иры бæрзонд æмбырды аккаг. Хуыздæр æмæ
растдæр уыдзæн уыцы хъуыддæгты фæдыл бæстон тæрхæттæ
рахæссын Иры Ныхасы дыккаг æмбырды. Уæдмæ та уыцы
хъуыддæгты фæдыл бæлвырд æмæ бæстон фæндæттæ хъуамæ
бахæссой хицæн комитеттæ, Иры Ныхасы ацы æмбырды кæй
равзарæм, уыдон. Ахæм комитеттæ кæнæ къамистæ хъуамæ
арæзт æрцæуой культурæйы алы къабæзты арæхстджындæр
кусджытæй. Цы фæндæттæ бахæссой, уыдоныл тæрхон
кæндзæн Ныхасы дыккаг æмбырд æмæ сæ фидар дæр бакæндзæн
уый. Дыккаг æмбырд та хъуамæ уа сæрды. Чи зоны, хорз
уаид уыцы æмбырд Хетæджы дзуары бонæй иу къуыри раздæр
саразын æмæ йæ тæрхæттæ уыцы бон Хетæджы дзуары
куывды адæмæн радзурын. Чи зоны, уыцы тæрхæттæ уæд хорзыл
нымад æрцæуой адæмы фæндонæй дæр æмæ Хетæджы
дзуары бархъомысæй дæр.
*
56
Ф/ЕНДАГ
САБЫРДЗИНАДМЛ
М/ЕХЛЕМÆТТЫ АХУЫРБЕГ.
Цæгат Ирыстоны
Хетæгкаты КъостаОы
номыд паддзахадон
университеты ректор,
профессор
Бар мын раттут, съезд чи бацæттæ кодта,
уыдонæн зæрдиаг арфæ ракæнынæн.
Фæнды мæ бузныг зæгъын мæ коллегæ æмæ
æмбал Козаты Георгийæн йæ зондджын,
зæрдæмæхъаргæ доклады тыххæй.
Иуæйиутæ афтæ хъуыды кодтой, цыма доклад
срæмудздзæн ирон æхсæнад. Фæлæ мах
фехъуыстам, ирæтты æмæ нæ зæххыл
цæрæг адæмты ’хсæн сабырдзинадæн æмæ
кæрæдзи æмбарынæн ахъаз чи фæуыдзæн,
ахæм хъуыдытæ.
Абон махæн нæ бон у сæрыстырæй
зæгъын: нæ съезд цæуы, адæм лидзгæ
кæцæй нæ кæнынц, фæлæ алы рæттæй
лигъдæттæ кæдæм æмбырд кæнынц, уыцы
зæххыл. Уый дзурæг у, æмткæй райсгæйæ,
нæ адæмты хорз миниуджытыл, бæрзонд
адæймагуарзондзинадыл.
Мах æрæмбырд стæм уæззау рæстæг. Хæсты заманы
хъæбатыр Ленинградæн цæрыны фæрæзæн иу фæндаг куыд баззад,
афтæ ирон адæмæн дæр ис сабырдзинадмæ æрмæст иу
фæндаг - Цæгатмæ, Уæрæсемæ. Иуæй, уый хъыгаг у, иннæмæй -
символикой. Уымæн æмæ уыцы фæндагыл фæцыдысты дыууæ
æнусы размæ Цæголты Василийы роман "Хæхты
минæвæрттæ"-йы сæйраг архайджытæ, æххуыс агуырдтой уырыссаг
адæмæй. Физикон æмæ политикой æгъдауæй æдасæй баззайынæн
махæн ис дыууæ рахæцæны: нæхи тыхтæ æмæ лæгдзинад æмæ
уырыссаг адæмы æфсымæрон æххуыс.
Комкоммæ зæгъын хъæуы: бирæ азты дæргъы цыд ирон
адæмы кæрæдзиуыл ардауыны куыст. Иу поэмæйы куыд загъд
ис, афтæмæй республикæйы сæргъы кæддæр чи лæууыд,
уыдонæй иу ирæтты ардыдта дыгурæттыл, дыгурæтты
хуссайрæгтыл, афтæмæй, дам, сын æнцондæр у сæ рохтыл хæцын.
1981 азы цаутæ хъуамæ байгом кодтаиккой фæндаг ирон
æхсæнады иудзинадмæ. Фæлæ цаутæн СЦКП-йы ЦК раст
политикой аргъ не скодта. Ирон адæмы фæазымджын кодта
57
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
национализмы азарæй. 1991 азы августы Мæскуыйы цауты
æртæ лæппуйы æнæнхъæлæджы кæй фæмардысты, уый фæдыл
сын æвæстиатæй радтой Советон Цæдисы Хъæбатыры нæмттæ
æмæ сæ кадимæ баныгæдтой, "Сырх Фæз" кæй хонынц, уым.
1981 азы цаутæ та рахуыдтой у головой фыдракæнд. Мæнмæ
гæсгæ, æрцыд уыдон демократийыл тохгæнæг национ
хъæбатыртæ рахоныны рæстæг, уымæн та абоны съезды хорз фадат ис.
А фæстаг рæстæг мах дзурæм æрмæст хъуагдзинæдтыл æмæ
ферох кодтам, дунейы цыфæнды бирæнымæцон наци дæр
сæрыстыр кæмæй уаид, нæ уыцы адæмты. Зын у, Ирыстоны -
Цæгат æмæ Хуссары æцæг патриотты нæмттæ ранымайын.
Бирæ сты. Уыдон бæрзонд хæссынц цытджын Къостайы ном.
Дæсгай мин ирон чызджы æмæ лæппуйы кæнынц стыр куыст.
Сæ фæллойæ рæсугъддæр кæнынц зæхх, цард, хъаггæнынц
æхсæнады сабырдзинад.
Фæлæ уыцы уавæр бирæтæн нæ дæтты æнцой. Иудадзыг
сидынц, республикæйы хицауады сæ куыстæй сисынмæ.
Бауырнæд уæ, уыдон æнæ пъартфелтæй дæр фæцæрдзысты.
Разамонæгæн æнусон уæвæн нæй. Нæ коллективмæ дæр бирæ
фиппаинæгтæ ис республикæйы разамонджытæм, фæлæ иу
студент, иу профессор дæр хицауады хæдзары раз цъыфкалæн
лозунгтæ æмæ плакаттимæ æрбалæууыныл нæ ахъуыды кодта.
Ис æндæр мадзæлттæ дæр разамындæй дзуапп æрдомынæн.
Æхсæнадон организациты æмæ партиты иуæй-иу
архайджытæн сæ нысан арæзт у адæмы куыстыл бафтауынмæ нæ, фæлæ
кæрæдзиуыл ардауынмæ, цъыфкалæн кæнынц хицауадыл. Хорз
уаид, алчидæр йæхимæ лæмбынæг куы æркæсид æмæ йæхи
аиппытыл куы ахъуыды кæнид, - иууылдæр зæххон адæм куы
стæм, зæххон царды та кæм хæрд вæййы, кæм уырдыг. "Пусть
первым в меня бросит камень тот, кто безгрешен", - загъдæуы
Библийы. Æмæ иу дæр не ’ргуыбыр кодта дур сисынмæ. Гъе,
мах дæр афтæ. Йæхи демократ чи хоны, уыдон цæмæн афтæ
хъуыды кæнынц, æмæ сæ номхыгъды чи нæй, уыдон
Ирыстоны хъысмæтыл каддæр хъуыды кæнынц. Æниу, Гамсахурдиа
æмæ уый хуызæттæ дæр хицаудзинадмæ демократийы тыххæй
лозунгтимæ цыдысты.
Мæнмæ гæсгæ, къаддæр хъæуы митингтæ, фылдæр та -
кусын. Махмæ, университеты, бирæ арæзт цæуы ирон адæмы
рæзты сæраппонд. Ууыл дзурæг у, ирон филологийы,
журналистикæйы, культурæйы факультеттæ кæй байгом кодтам, уый.
Уымæн æвдисæн у хъазахъæгты зылд, бердзенаг, сомихаг æмæ
58
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
æндæр национ æхсæнадтимæ иумæ кадртæ цæттæ кæныныл
кæй архайæм, уый дæр.
Зæгъын хъæуы уый, æмæ Цæгатимæ тынг бирæ мадзæлттæ
аразт цæуы, фыццаджыдæр, Хуссар Ирыстоны æдасдзинад
хъаггæнынæн, дыккагæй та, уырдыгæй, стæй Гуырдзыстоны
мидрайонтæй лыгъд адæмтæн æххуысæн. Уымæ гæсгæ, нæ
республикæйы разамонджытæн цы уайдзæфтæ кæнынц, уыдон
сты æнæбындур.
Ацы аз сæрды мæ хъæппæрисмæ гæсгæ Хуссар Ирæй
университетмæ райстам 150 лæппу æмæ чызджы. Гуырдзыстоны
уæлдæр ахуыргæнæндæттæй раивтам ардæм 220 ироны.
Фылдæр саразынæн нын фадат нал ис, æмæ ацы трибунæйæ курын
нæ республикæйы Сæйраг Совет æмæ Министрты Советы
разамонджытæй университеты материалон базæ сфидар кæнын.
Курæг дæн республикæйы сфæлдыстадон цæдисты
разамонджытæй, бирæтæ дзы сты Хуссар Ирыстонæй рацæуæг, цæмæй
раздæры политрухсады хæдзары фарстамæ ногæй æркæстæуа
æмæ лæвæрд æрцæуа университетæн.
Хъыгагæн, нæ хорз хъуыддæгтæ æмæ æххуыстæн нын
дзуаппæн бирæ лыгъд адæм æнæуаг митæ кæнынц. Дзырдæн
зæгъæм, лигъдæтты къорд (400 адæймагæй фылдæр)
бацахстой студентты цалцæггæнинаг æмдзæрæн. Иуæй-иутæ барæй
сæттынц ног дуæрттæ, бандæттæ. Мæ куырдиат æрвитын
лигъдæтты комитетмæ æмæ, Хуссар Ирыстон æмæ
Гуырдзыстонæй ам цы бирæ авторитетон адæймæгтæ бады, уыдонмæ:
уæ хорзæхæй, феххуыс нын кæнут, цæмæй университеты цард
йæ гаччы сбада.
Ис ма мæм цалдæр фæндоны. Фыццаджыдæр, нымад
æрцæуæд, Ирыстоны дыууæ хайы баиу кæнынæн политикой
райдиан кæй фæзынди, уый. Баиу уыдзæн Конституцимæ гæсгæ.
Арвитын хъæуы УСФСР-йы Сæйраг Советмæ, УСФСР-йы
Президент Б. Ельцинмæ, Суверенон Паддзахæдты
Æмæхсæнадмæ, цæмæй æппæт мадзæлттæ дæр саразой Хуссар
Ирыстон Уæрæсейы юрисдикцимæ раивыны тыххæй.
ИНО-мæ фæсидæм, цæмæй Ирыстоны дыууæ хайы иу
кæныны рæстæг æрæрвита æвдисæнтæ æмæ йе ’фсад. Уæдмæ мах
та фæфылдæр кæнын хъæуы мидæфсæдты нымæц.
Ирыстон баиу кæнынæн æвзæрст æрцæуæд къамис. Уый
æркæсæд иумæйаг Ирыстоны социалон-экономикон,
политикой, культурон-рухсадон æмæ æхсæнадон-хæдзарадон царды
æндæр къабæзты фарстатæм.
59
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны разамонджытæ бацæттæ
кæнæт æмæ саразæнт дыууæ республикæйы Сæйраг Советы
иумæйаг сесси. Уым æрдзурæнт нæ зæххытæ бахъаггæныны
мадзæлттыл.
Съезды номæй Гамсахурдиамæ æрвыст æрцæуæд тел ахæм
мидисимæ: "24 сахатмæ Хуссар Ирыстоны арæныл топпæхст
куы нæ æрмынæг уа, уæд Гуырдзыстонмæ Цæгат Ирыстонæй
электрон тых æмæ æрдзон газ уагьд нал цæудзæн".
Æрдомын хъæуы Гуырдзыстоны хицауадæй, Ирыстоныл -
Хуссар æмæ Цæгаты - цы зиантæ æрцыд, уыцы материалон
хæрдзтæ бафидын.
Дзæуджыхъæуы горсоветы æххæсткомæй ракурæм, цæмæй
Тбилисы, Орджоникидзейы, Кутаисы, Батумы æмæ æндæр
уынгты нæмттæ ивд æрцæуой. Схонæм сæ Цхинвалы, Терчы
хъазахъæгты, хъæбатырæй чи фæмард, милицийы уыцы
кусджыты нæмттæй. Не стыр фæзтæй иу схонæм Ирон адæмы
съезды номæй.
*
МАЛЫ БÆЛЛИЦ -САБЫРДЗИНАД
ДРИАТЫЦИШ.
Горæтгæрон районы
Комгæроны
къæусоветы
æххæсткомы сæрдар
Горæтгæрон районы номæй дзурын æнцон
нæу. Уымæн æмæ нæм уыйбæрц
æнæлыггонд фарстатæ ис, æмæ зын зæгъæн у,
кæцы сæ у ахсджиагдæр. Уæддæр мæм афтæ
кæсы, æмæ æппæты сæйрагдæр сты
мæхъæл æмæ ирæтты æмахастдзинæдтæ. Æниу
уыдонæн æмахастдзинæдтæ рахонæн дæр
нæй.
Мæ зæрдæ сымахæй никæмæн зæгъы
уыцы уавæрты цæрын. Æппæныдзух
мæхъæлы ’рдыгæй æртхъирæнтæ цæуы, лæбургæ
уæм кæнæм, зæгъгæ, алы æмгъуыдтæ
кæнынц.
Иннæрдыгæй сæ экстремистты
фыдракæндтытæ - марынц, фæстаг рæстæджы та
адæмы давыныл нал ауæрдынц. Æппæт
мадзæлттæй дæр архайынц, цæмæй ирон
цæрджытæй загъд ракъахой æмæ уæд аххæстæ ирæттырдыгæй
фæуыдзысты.
Уый ма зоной, æмæ сæ уыцы митæ махæн рагæй зындгонд
сты, æмæ та кæд ныр дæр бафæразиккам. О, фæлæ куы
зониккат, иу къухæй иннæуыл хæцын куыд зын у, уый. Алыхуызон
цъыфкалæн ныхæстæ, дæлдзиныг митæ - зын уромæн сты
уыдон. Ирæттæ иннæ кавказаг адæмæй æгаддæр, æнæныфсдæр не
сты, хиуыл хæстмæ та сын æмбал дæр нæй.
Гъе, фæлæ, хъыгагæн, махмæ дæр ахæмтæ ис. Мæ ныхас у,
нæ Ирыстоны цы бирæ партитæ æмæ æхсæнадон
организацитæ ис, уыдонæй иуæй-иуты разамонджытæм. Тынг мæ фæнды,
цæмæй уыдон бамбарой иу хъуыддаг: абон политикæйы хи
уарзын нæ хъæуы, сæйраг хъуыддаг пъартфелтæ æмæ
къæлæтджын бандæттæ æрцахсын нæу. Абон хъуыды кæнын хъæуы,
нæ адæм куыд бахъаггæнæм, ууыл. Хъарм бынæттыл хыл
кæныны бæсты хорз уаид, уыцы æппæт партиты уæнгтæ гварди
æмæ хæдæфсады рæнхъытæм куы бацæуиккой, уæд. Махмæ
алы бон дæр æрцæуы исты фыдракæнд, фæлæ нæ хъуыды
кæнын, æмæ уыцы "патриоттæй" исчи районмæ æрцæуа æмæ нын
61
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
истæмæй баххуыс кæна уавæр фæхуыздæр кæнынæн.
Уыимæ мæхъæлы мыхуыры æнæформалон æмæ официалон
дзыллон фæрæзтæ аххосджын кæнынц нæ хицауады,
Æнаххосаей æфхæрд адæмты сраст кæныны тыххæй закъон
къуылымпы кæнынц, зæгъгæ, æмæ домынц сæ бынæттæй сзе сисын. Уый
домынц нæ республикæйы иуæй-иу партитæ æмæ æхсæнадон
змæлдтытæ дæр. Фæрсæм уæ: кæмæн кусут, кæй пайдайæн
архайут? Фæлтау уæ тыхтæ раттут адæмы сæраппонд, политикæ
рæстæгмæ фæуадзут: алцæмæн дæр йæхи афон ис: дуртæ
æппарынæн дæр æмæ æмбырд кæнынæн дæр. Хуыздæр уаид,
адæмы номæй бирæ чи дзуры, уыдон Горæтгæрон районы хъæуты
уазал æхсæвты нæ лæппутимæ куы алæууиккой рад хæсгæйæ.
Сæхи цæстæй уæддæр фендзысты уавæр. Уымыты сты абон
лæг æвзарæн бынæттæ. Кæрæдзи хæрын кад никæмæн кæны
æмæ, уый чи не ’мбары, уый у йæ адæмы знаг.
Лыгъд адæмы æнкъарæнтыл хъазгæйæ, сæ тыхст уавæрæй
сын пайда кæнгæйæ, уыцы змæнтджытæ ардауынц лигъдæтты
хицауады ныхмæ. Уыдæттæ хынцгæйæ, æз карзæй зæгъын: нæ
районы цæрджытæ - уырыссагæй, иронæй - сты, республикæйы
æмæ районы уавæр чи вазыгджындæр кæны, уыцы змæлды
ныхмæ æмæ домынц ахæм провокацион куыстæн кæрон скæнын!
Мах афтæ хъуыды кæнæм, æмæ æрмæст стыр политикæ
махæн нæ баххуыс уыдзæн, æнæмæнг хъæуы алы адæймаджы
бæлвырд бавæрæн дæр Ирыстоны адæмты фарстатæ лыг
кæныны хъуыддаджы. Уымæн ахъаз уыдзæн сæйраг оргæн нæ,
фаелае алы хъæуы æмæ районы дæр Ныхас саразын. Мах рагæй
нал хъусæм нæ хистæртæм. Алкæддæр Ирыстоны
вазыгджындæр фарстатæ хынцтой хистæрты Ныхасы. Уыцы
уынаффæтæиу уыдысты арфхъуыдыджын, зондджын æмæ раст.
Зæххы тыххæй хъаугъаты та сылгоймаг никуы архайдта.
Мах, Ирыстоны сылгоймæгтæ, æнхъæлдтам, æмæ Кавказы
æппæт адæмтæм дæр уыцы æгъдау ис. Фæлæ нæ дисы бафтыдта,
æрæджы центрон телеуынынадæй мæхъæлы сылгоймæгтæ
æппæт бæстæйæн куы фехъусын кодтой, сылгоймæгты гварди
аразынмæ кæй хъавынц, уыцы хъуыддаг.
Мæнæн, хохаг сылгоймагæн, худинаг уыд уыцы
хъусынгæнинаг базонын. Цæмæй æппæлут? Бинонты артдзæст
хъаггæнæг хæцæнгарзыл хъуамæ хæца, йæ сывæллонæн сыхагмæ
æнæуынондзинад хъуамæ амона? Цард кæмæн дæтты, уыцы
сывæллæтты мæлæты дзыхмæ æппара, искæй хъæбулты цард
райсынмæ сæ ардауа?
62
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Мæхъæлы сылгоймæгтæ! Разынут зондджындæр! Æз, куыд
мад, сымахмæ сидын: ма амидин кæнут уæ фыртты тугуарæн
кæныныл. Нæмыг нæ зоны, не ’взары махонтæ æмæ
сымахонтæ. Сидзæргæстæй нæ ныууадздзæн - мах дæр, сымах дæр.
Хорз хæстæй, дам, æвзæр фидыд хуыздæр у - ис ахæм
æмбисонд. Хуыцау зæгъæд, цæмæй нæ фарстатæ иууылдæр
лыггонд æрцæуой сабырæй, цæмæй мæ чысыл Ирыстонæн мауал
ныккæла йæ хъæбулты туг!
*
# # #
СУАНОВСН.
Начальник штаба
Комитета самообороны
Северной Осетии,
генерал-полковник
Может быть, мое выступление покажется
кому-то слишком категоричным, но,как
человек военный,я привык излагать свои
мысли с предельной прямотой, а каждое
событие, в том числе и в общественной жизни,
оценивать с позиции - к какому
результату - положительному или отрицательному -
оно приведет.
Считаю, что трудности
общеполитической и экономической жизни,в которых,как
и многие другие народности, оказался
осетинский народ, обусловлены прежде всего
деструктивным влиянием распада Союза
ССР, на который мы привыкли смотреть
как на спасителя малых и больших наций
во всех их невзгодах. Сегодня мы должны,
как и в прошлые времена, обратить свои
взоры на братские горские республики Кавказа.
Мы хорошо осведомлены о деятельности Ассамблеи
горских народов, высоко ценим Конфедерацию народов
Кавказа и приветствуем заявление ее председателя Ю.
Сосланбекова о том, что все возникающие между нашими народами
проблемы должны решаться не силой оружия, а мирными
переговорами. Путем расширения политических, культурных,
экономических взаимоотношений мы должны возродить и
поднять на более высокий уровень нашу дружбу. Вместе с
тем,на мой взгляд,было бы ошибкой умалить значение наших
отношений с Россией,которые строились веками. Мы высоко
ценим дружбу с ней, к которой так долго и трудно, через
колоссальные потрясения, шли наши предки. Россия сегодня
занята своими проблемами. Но мы рассчитываем на ее
поддержку и помощь.
Я ничего не имею против демократии и демократов. В
развитых странах цивилизованными методами попеременно
отбирают друг у друга власть республиканцы, демократы,
консерваторы, и жизнь людей от этого не ухудшается.
64
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Давайте,наконец, называть вещи своими именами. Если это
борьба за власть, боритесь на здоровье, но не надо держать на
кончике языка капельку яда. В газете "Демос" за подписью
Габачиева появилась статья, в которой созданные
Республиканская гвардия и отряды самообороны названы черносотенными,
призванными защищать не народ,а руководство республики,а
сам народ назван рабом. Может быть, и не стоило реагировать
на это, но Габачиев затронул честь и достоинство тысяч
честных людей, и мою в том числе. Я, как начальник штаба
Комитета самообороны, со всей ответственностью заявляю с этой
трибуны, что никаких других целей, кроме защиты нашей
республики, созданные вооруженные формирования не
преследуют. Мы за мирное решение всех возникающих проблем со
всеми соседями, но если кто-то развяжет агрессию, то получит
решительный отпор.
Я обращаюсь к съезду и прошу вас,товарищи
делегаты,выразить доверие Республиканской гвардии и отрядам
самообороны.
Считаю необходимым выразить свое отношение к
главному, на мой взгляд, вопросу повестки дня съезда - идее
объединения нашего народа в одно государственное образование.
Как ни приятна и сладостна сердцу каждого осетина,
южанина или северянина,в том числе и моему,эта идея и какими бы
неприятными для слуха делегатов ни были мои слова, нам не
надо тешить себя иллюзиями,нам надо быть реалистами и не
подбрасывать дрова в уже бушующее пламя войны в Южной
Осетии.
На мой взгляд, недостаточно будет деклараций и заявлений о
воссоединении, ибо они будут проигнорированы грузинской
стороной и, возможно, российским Парламентом и Президентом.
Мы пока не знаем также, как отнесутся к этой идее другие
народы Кавказа, поддержат ли они нас. Нельзя не учитывать,
что более 40 процентов населения Северной Осетии не
осетины^ мы не можем не считаться с их мнением.
Кроме того, наш съезд, сколь бы представительным он ни
был, не является правомочным декларировать объединение
двух республик, входящих в различные государства.
Другими словами - столь сложный и деликатный вопрос не
подготовлен^ мы можем своими непродуманными действиями
лишь усилить очаг напряженности на юге и ускорить его
раздувание на востоке.
5 Съезды осетинского народа 65
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Я убежден,что в перспективе эту проблему можно и нужно
решать, но другими методами. Не могу не высказаться и в
отношении предложения о создании Стыр Ныхаса. Конечно,
можно согласиться, если этот орган создать как одну из
общественных организаций, выполняющих функции объединения
нашего народа, воспитания молодежи и Т;Д. Но к чему
образование комитетов, миссий? Непонятно для чего? Вернее,
понятно, что это очередной прием борьбы за власть.
Но если мы говорим, что в нем будут лучшие люди, давайте
законным образом введем их в Верховный Совет. Зачем
нужны две параллельные структуры? Сама жизнь уже в
достаточной мере доказала, что никто не сделает ее достойной - ни
демократы, ни партократы, - пока сам народ добросовестным
трудом не возьмется за это. Пока все люди, живущие на этой
земле, независимо от национальной принадлежности, не
объединятся вокруг здоровых сил общества, в том числе властных
структур, общественно-политических движений,
интеллигенции, творческих союзов, трудового народа во имя сохранения
мира и стабильности экономической жизни.
*
* * *
ШОЕВЯ.И.
Заместитель
председателя
оргкомитета
За истекшие годы так называемой
перестройки появились силы, которые предали
интересы простого народа, в результате чего
накопилось много нерешенных вопросов в
экономике, а также в межнациональных
отношениях. Эти силы призывают нас к
объединению, имея в виду и буржуазную
прослойку. Я этого не приемлю. Убежден, что
из такого сплочения и единения ничего не
получится, ибо раб и господин не могут
договориться ни о чем ином, кроме как о
новом рабстве и новом господстве. За стол
переговоров могут сесть лишь свободные
люди, равноправные партнеры, объединенные
поисками способов согласия,а не
возможностью эксплуатации человека человеком.
Непродуманность принимаемых законов мы ощущаем сегодня,
когда необоснованные территориальные притязания наших
соседей создают напряженную обстановку и дестабилизируют
общественно-политическую жизнь. Сегодня мы запутались в клубке
экономических и межнациональных проблем. Народы оказались
втянутыми в междоусобную борьбу нарождающимся классом
буржуазии - буржуазии русской, грузинской, ингушской,
осетинской и т.п. И до тех пор, пока трудящиеся не усвоили себе эту
мысль, их надежда на то, что в нашей стране, и в частности в
нашей республике,воцарится спокойствие и народы перестанут
бросаться друг на друга с кулаками,является иллюзией.
Вот уже третий год продолжается невиданное по своей
жестокости истребление осетин вооруженными грузинскими
боевиками. Гибель людей болью отзывается не только в Северной
Осетии, но во всей стране и за ее пределами. Одновременно
ингушские экстремисты предъявляют необоснованные
территориальные притязания к нашей республике. В этой сложной
обстановке надо собраться, объединиться в единый союз. В этом
отношении хорошо сказано в русской пословице: "Один
стебелек легко сломать,а вот целый сноп- трудно".
67
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Рассчитывать, откровенно говоря, на помощь со стороны не
приходится. Если раньше мы чувствовали локоть русского
товарища, то теперь по вине Центра и руководства России
малочисленные народы оказались наедине с опасностью. Прав
генерал Ким Цаголов,когда говорит,что. нет великих и
невеликих’народов. Каждый народ - велик. Но тысячу раз не прав,
утверждая, что вопрос присоединения Юго-Осетии к России
заманчив, но невыполним. Уважаемый Ким Македонович!
Кому как не Вам знать положение осетин за горами. Учитывая
Ваш опыт, знание международных законов, в которых
закреплено право человека на жизнь,подскажите,почему по одну
сторону Кавказского хребта людей называют гостями после
семисот лет проживания там, изгоняют с насиженных мест, а по
другую сторону хребта другой народ за 20 лет жизни на
территории претендует на ее исконность? Для самосохранения
Южная Осетия избрала свое место в составе РСФСР,о чем
народ высказался единодушно. Это - единственный путь
уцелеть от фашистского режима Гамсахурдиа, направленного на
полное физическое уничтожение осетинского народа на Юге.
Эти условия диктуют как никогда целесообразность
восстановить единство Осетии. До сих пор была убежденность, что
русский народ - это наш старший брат, он никогда не оставит
нас в беде. Теперь горе-философы и псевдодемократы говорят,
что это была выдумка большевиков. А разве мы забыли о
нашей многовековой дружбе, подвигах осетин в войнах с ее
врагами? Испокон веков мы были с Россией, с великим русским
народом, и в этом была наша сила и будущее. Поэтому мы
вправе рассчитывать на ее помощь в трудную минуту.
Издревле у осетин ценились добрососедские отношения с
кавказскими народами. Не может быть счастливой Осетия,
если рядом будут страдать ингуши, казаки, чеченцы и другие. И
сегодня никто не имеет права разрушать веками созданный
единый Северо-Кавказский дом.
Объединение, консолидация осетинского народа -
архиважная, судьбоносная проблема. Однако некоторая часть
населения республики заинтересована в раздробленности,
разобщении. В такой обстановке удобнее осуществлять подбор кадров
по у щельским, родственным признакам, по принадлежности к
коррупции, личной преданности,пересаживать
скомпрометировавших себя руководителей из одного кресла в другое.
Так,обществом борьбы за социальную справедливость "Единство"
68
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
вскрыты крупные нарушения,злоупотребления служебным
положением, многие чиновники имеют по три, четыре земельных
участка, особняки и квартиры. Но реакция на сигналы
нулевая, хотя об этом официально информированы первые
руководители и прокурор республики. Сколько людей стонет от
произвола и беззакония!
Но сегодняшняя ситуация в республике выдвигает на
первый план вопрос о национальном спасении многострадального
и миролюбивого осетинского народа. И поэтому нужно вести
речь о консолидации и сплоченности, взвешенном,
конструктивном решении проблем осетинского народа. К сожалению,
общественные организации и движения, партии и
объединения не только не находят между собой общего языка, но
даже способствуют разобщению целей и задач. Лидеры многих
организаций проявляют чванство,преследуют корыстные цели.
Сегодня же нужно единство действий всех честных и
патриотически настроенных осетин и других народов, их
взаимодействие и взаимопонимание.
И последнее. На этом форуме надо решить вопрос о
пересмотре существующей до сих пор оценки событий 1981 года.
Я поднимал эту проблему на первом съезде народов Северной
Осетии. Делегаты с пониманием тогда отнеслись, и
предложение было принято. Однако до сего времени почему-то об этом
никакой информации нет.
*
69
ВЫСТУПЛЕНИЕ НА I СЪЕЗДЕ
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ХУГАЕВ Г. Г.
Первый заместитель
председателя Совета
Министров Республики
Южная Осетия,
руководитель делегации
К великому сожалению в отпущенные на.
выступление 3-4 минуты нельзя высказать
наше видение конкретной ситуации,
которая складывается в целом вокруг Осетии,
но нельзя не отметить,что противостояние,
которое определилось в ходе съезда, не
оправдано, какие бы "благие" намерения не
преследовали его организаторы. И тут
дело не в личностях, угоден кому-то Чочиев
или нет, прав он или же виноват, но не
следовало ни вам, Бибо, ни кому-то другому
обострять здесь и без того непростую
ситуацию. Делегация Юга Осетии считает
подобные действия провокационными,
преследующими срыв съезда.
Съезд созван в критический для нации
период, почти все выступающие обращают- РЮО
ся к нам, сидящим в зале, и в целом к
осетинскому народу, с призывом к единению и сплочению, и мы
обязаны проявить, хотя бы здесь, это единство.
О политических аспектах необходимости объединения Юга
и Севера Осетии сказано здесь немало и нет надобности
повторяться. Хочу обратить ваше внимание на другую сторону
проблемы, которая затрагивалась в меньшей степени в ходе
двухдневных дискуссий.
Почему Грузия держится и будет держаться за Южную
Осетию? Только ли с географической точки зрения и только
из-за политических мотивов? Конечно, нет. Южная Осетия,да
будет известно делегатам, это средоточие значительных
природных богатств, без обладания которыми Грузии будет
тяжелее утверждать свою независимость.
В настоящее время в Южной Осетии более 4,5млн. м3 леса,
подлежащего санитарной рубке, т.е. то, что можно немедленно
запустить в хозяйственный оборот и, используя которые, она
может "прокормиться" в ближайшие годы. Кроме этого - эта
часть национальной территории располагает многочисленными
70
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
рудными и нерудными полезными ископаемыми,уникальными
источниками минеральных вод,которые по своим
лечебно-профилактическим и вкусовым качествам приравнены к мировым
аналогам.
Достаточно сказать,что в Южной Осетии ведется
разработка крупного полиметаллического месторождения в районе
пос. Квайса. Разведанные, по оценке специалистов, лишь
предварительные запасы данного месторождения позволяют
существовать предприятию, с учетом увеличения его
мощностей в два-три раза, до 2050 года. Обнаружены месторождения
меди, ртути, каменного угля, талька, баритовых руд, большого
разнообразия строительных материалов, несколько
проявлений золота, серебра, нефти и др.
Все это дает основание утверждать, с учетом
располагаемого Северной Осетией потенциала, о реальных возможностях
становления самодостаточной национальной экономики. И эту
возможность нельзя упускать. Достижение политического
национального единства возможно осуществить на основе
включения всех природных, человеческих и прочих ресурсов
Севера и Юга Осетии в единый народно-хозяйственный оборот.
Для этого нужна политическая воля руководства двух частей
Осетии, всего осетинского народа.
Проявим ее - победим. Не проявим - растеряем и
достигнутое в деле сближения и дальнейшего объединения нашего
народа. Так что дело за нами, и мы свой исторический шанс не
вправе упускать.
*
71
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
ГОВОРЯТ ДЕЛЕГАТЫ СЪЕЗДА
Театр уж полон, театр бурлит, но не зрительские страсти
кипят сегодня в просторном фойе и вестибюлях. В кулуарах
шел спор о другом. Не дожидаясь начала.съезда, делегаты
горячо обсуждали проблемы, накопившиеся в нашем обществе.
Равнодушных не было. И это радовало. Споры, столкновение
мнений, позиций, мыслей - это так естественно! За несколько
минут до начала съезда мы попросили делегатов ответить на
вопросы.
Скажите, с чем пришли вы на съезд. Что бы вы сказали, если бы
вам предоставили слово?
X. Митилова, директор алагирской музыкальной школы
С надеждой на то, что наш народ, наконец, придет к согласию,
обстановка стабилизируется и мы будем жить без тревоги, что
не прольется кровь, что мы придем с нашими соседями к
взаимопониманию. Потомки не простят нам, если мы оставим им в
наследство раздоры.
38 лет я работаю в школе, коллектив у нас всегда был
многонациональный, но мы не делились на осетин,русских, грузин,
армян. Мы- одна семья, и не хотелось бы мне, чтобы это было
не так. Недавно от нас уехала одна преподавательница в
Анапу, квартиру поменяла. Она русская, но Осетию считает своей
родиной. Пишет мне, что сожалеет, что с Осетией рассталась, с
коллективом, который до сих пор считает родным. Уверена, в
нашем коллективе все думают так. Дай нам Бог такого
согласия во всей Осетии!
Как разрубить юго-осетинский узел? Этот вопрос,
согласитесь, злободневен сегодня как никогда... На днях президент
Грузии Гамсахурдиа заявил, что готов сесть за стол
переговоров с Россией по юго-осетинскому вопросу. Однако беспокоит
то обстоятельство, что он высказался против восстановления
статуса автономной области.
С. Ко р О е В, начальник юго-осетинского агентства "Союзпечать".
Гамсахурдиа ведет свой народ к пропасти. Но грузинский народ
уже понимает, сколь губительна политика их лидера, какую
трагическую ошибку он допустил, отдав предпочтение
откровенному фашизму. Что же касается нас, жителей Цхинвала,
72
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
то мы настроены решительно, Юго-Осетии не будет лишь в
одном случае: если будет объединенная Осетия. Если нет, мы
готовый дальше отстаивать свою честь и свободу,свои права.
М. Леков, зам. директора института "Кавгипроцветмет"
По-моему, съезд начался с хорошим настроем на добрые дела,
и если он так продолжится, считаю, все будет нормально. А
нормально - это значит принять правильные решения. Никому
не нужна война, но мы должны планомерно отстаивать позиции
осетинского народа в переговорах с другими народами. И
альтернативы этому нет.
Если бы я сам выступал с трибуны съезда, сказал бы, что
сейчас настолько сложной стала жизнь, настолько она бедна,
что нельзя заниматься чем-либо иным,кроме как
делами,улучшающими жизнь людей. Вот мое кредо на сегодня - работа,
мирная жизнь и дружба между народами. Ее никто не может
перечеркнуть и разрушить - ни громкие выкрики, ни всякие
призывы. Сколько себя помню, а мне за 60, люди уважали
человеческое достоинство друг друга и, я думаю, это сохранится
на века, несмотря на сегодняшние сложные проблемы.
А. Пухаев, член делегации Южной Осетии
Несмотря на все, что происходит, я, как и многие мои
товарищи, из Цхинвала не уходил. И сегодня бы с высокой трибуны
я заявил: как бы трудно нам ни было, мы не уйдем, мы отстоим
свой город,а вместе с ним свою честь и национальное
достоинство.
Наша вековая мечта - объединение Южной и Северной
Осетии. Вместе мы сможем решить многие наши проблемы.
А. Чочиев, член делегации Южной Осетии
Честно говоря, я не ожидал, что на съезде будет столько
разумных выступлений, особенно касающихся воссоединения
Осетии. И наоборот, меньше, чем ожидал, тех, кто против
этого. Сознание людей меняется. Хоть есть и такие выступления,
которые уводят в сторону от главных проблем. Зачем в такой
важный момент вести разговоры о дачах, о богатых и бедных.
Сейчас главное найти выход из сложнейшей ситуации,в
которой оказался народ.
Здесь было сказано о Стыр Ныхасе,о том, что этот
выборный орган должен объединить людей по обе стороны Главного
73
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Кавказского хребта. Он, конечно, не заменит Верховный Совет,
но будет серьезным дополнением к органам законодательной
и исполнительной власти.
Стыр Ныхас - это тот инструмент, который поможет
погасить вспышки недовольства, возникающие в процессе перехода
к рЬшочным отношениям, когда многим нашим согражданам,
особенно беженцам из Грузии, придется нелегко. Социальный
взрыв может привести к самым неприятным последствиям,
если наши самые уважаемые люди не найдут способа примирить
людей. А то, что мы идем к кризису, у меня нет ни малейших
сомнений.
Б. Д 3 у Ц е в, член республиканского Комитета самообороны
Хочу поделиться некоторыми своими мыслями по отдельным
вопросам,отрицательно влияющим на обстановку в республике.
Первое. Наши осетинские лже-политики произносят речи,
поливая грязью всех, обещая народу золотые горы, призывают
смести правительство республики. Обвиняют всех в
реакционности, коррупции, но взамен ничего не предлагают. Их цель -
захват власти любым путем.
Второе. Разве нам сейчас до междоусобиц? Мы на съезд
пришли не для дележа власти, а чтобы объединить свои силы
для решения стоящих перед нами всеми проблем. Считаю, что
тот,кто против единства,- он меньше всего думает о народе.
Третье. В последнее время было немало нападок в адрес
Республиканской гвардии и ополченцев, их даже черносотенцами
обозвали. Однако ополчение защищает интересы всего
народа, а не каких-то группировок и лиц. Все мы вместе должны
думать о созидании, а не о разрушении.
А. Т е Д е е в, член оргкомитета съезда, президент государственной
ассоциации "Социальная служба молодежи"
Мое мнение по поводу того, что происходит в зале съезда?
Ожидал, что выступления будут более бескомпромиссными.
Вопреки прогнозам, выступающие не осыпают друг друга
взаимными упреками, в зале царит атмосфера взаимопонимания,
чувствуется стремление только к единству.
Вообще обозначились три направления, которые горячо
дебатируются: первое ~ консолидация всех здоровых сил
осетинского народа. Второе - отпор тем, кто в этот трудный для
республики час требует смены руководства. Провокационным
74
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
называют такое требование. Третье - присоединение
ЮгоОсетии к России.
Красной нитью во всех выступлениях проходит и забота о
решении двух кровоточащих проблем: межнациональная
конфронтация и социальная защита малообеспеченных слоев
населения в условиях рыночных отношений.
Съезд идет,и все реже раздаются голоса,утверждавшие,что
он созван несвоевременно, что надо было еще подождать. Все
яснее становится: съезд нужен именно сейчас,во имя спасения
осетинского народа, во имя спокойного и стабильного
будущего его детей.
М. Темишев, гость из Грозного
Простите за откровенность, но начало работы съезда
напоминает не очень умело организованный партактив. Некоторых
выступающих захлопывают - почему? Разве мнение оппонента
не заслуживает такого же уважения, как твое собственное?
Впрочем, отсутствие политической культуры - это наша беда
на всех уровнях, от парламентариев страны до народных
съездов республик.
Ну, а в целом по существующей проблеме хочу сказать
одно: говорить о каких-либо границах между республиками на
Северном Кавказе - абсурд. Здесь все условно, ибо всегда
народы Северного Кавказа жили односемейно,не отгораживаясь
политическими заборами. Вот и сейчас, на мой взгляд, выход
один ~ отбросить в сторону все территориальные притязания
и политические амбиции и объединиться в одно Кавказское
государство, в один дом, где общество будет светским и
демократичным.
С. Кулов, глава делегации московского культурного общества
"Фарн"
Сергей Алексеевич, с каким настроением вы ехали на съезд
и оправдались ли они после первых часов работы форума?
Честно говоря, первые часы работы съезда развеяли наши
некоторые опасения. Работа сейчас идет,на наш
взгляд,нормально, но, быть может, немного не хватает конкретности в
выступлениях делегатов,хромает и организационная сторона. О том,
как он будет проходить, а тем более о его итогах, судить, как
вы сами понимаете,еще рано. Съезд пока не перешел к главным
75
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
вопросам. Но, повторяю, хотелось бы не столько критики -
хотя и она необходима,- сколько конкретных предложений.
А у вашей делегации есть такие предложения?
Да. Мы привезли поручение от старейшин нашего общества
съезду о том, чтобы он проходил в духе взаимопонимания и
единодушия, чтобы делегаты его не стали, скажем так,
размениваться по мелочам, а уделили внимание главному. Мы готовы
поддержать Верховный Совет и правительство республики в
его стремлении сохранить стабильное положение в Северной
Осетии.
В выступлениях делегатов по-разному оценивалась
своевременность съезда. А как вы считаете?
Его,может быть,следовало провести еще раньше. Но люди
думали, что все образуется, ждали решительной поддержки со
стороны Российского Правительства, депутатского корпуса.
Теперь стало ясно, что нам придется надеяться лишь на себя,
на свои собственные силы.
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ДОКУМЕНТЫ,
ПРИНЯТЫЕ СЪЕЗДОМ
СИДТ ИРОН АДÆМЫ СЪЕЗДМÆ
Зынаргъ делегаттæ!
Зынаргъ æмбæстæгтæ!
Нæ Фыдыбæстæ цы зын уавæры бахауд а фæстаг рæстæг,
уый хынцгæйæ мах æрбамбырд стæм, цæмæй бахъаггæнæм нæ
райгуырæн Ирыстон, нæ адæмы сæрибар цард æмæ нæ фидæн.
Ирæттæ сæ историон рæзты бирæ уæззау фæлварæнты сæрты
ахызтысты, бирæ зындзинæдтæн ныффæрæзтой, фæлæ сæ тых
æмæ сæ ныфс никуы асастысты хъысмæты бирæ цæфтæй,
бахъаггæдтой сæ национ хæдбындурдзинад æмæ æгъдæуттæ,
æнусты сæрты ахастой аланты, нæ фыдæлты æнæмæлгæ фарн,
лæгдзинад æмæ сæрибарыл иузæрдиондзинад.
Абон та ногæй æрлæууыдыстæм уæззау фæлварæнты цур,
æмæ нын фидæны фæлтæртæ аргъ кæндзысты, цы зондджын
æмæ куырыхон уынаффæтæ рахæссæм, уыдонмæ гæсгæ. Уыцы
уынаффæтæ та нын хъуамæ раттой фадат нæ æвæджиауы
хъысмæты рахæцæнтæ - иудзинад æмæ æмзæрдæдзинад фидар
кæнын.
Съезд йæхимæ райста, нæ адæмы цардарæзты сæйраг
фæзилæнтæ сбæлвырд кæныны æмæ, ирæттæ цы зын уавæры
бахаудысты, уымæй сæ фервæзын кæныны хæстæ. Хъуамæ уыцы
уынаффæтæ арæзт цæуой Ирыстонмæ уарзондзинады
бындурыл, нæ зонд не ’гъдæуттæ æмæ нæ цардыуаджы
хæрзвæндиæгтæ, нæ сыхаг адæмтимæ хæларæй цæрынмæ тырнындзинад
хынцгæйæ.
Хъуамæ хæлд ма æрцæуой, æнусты дæргъы ирон адæм цы
интернацион ахастдзинæдтæ сфидар кодтой, уыдон.
Нæ рагон историон фæстиуджытæм гæсгæ дарддæр дæр
хъуамæ фидар кæнæм хæлардзинад, Уæрæсейы æппæт
адæмтимæ цæрæм æмбар æмæ æмзондæй, цæмæй иумæйагæй
фæуæлахиз уæм, цы зын экономикой æмæ социалон уавæрты
бахаудтам, уыдоныл.
77
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
Нæ куырыхон фыдæлтæ цыфæнды тæссаг ран дæр сæркъул
æмæ уæнтæхъилæй никуы æрлæууыдысты. Фæлæ хъама йæ
кæрддзæмæй сласыны размæ кæддæриддæр архайдтой быцæу
сабырæй ахицæн кæныныл. Цæй, æмæ ма рох кæнæм уыцы
хохаг’эегъдау. Рагон аланты дугæй нæм чиæрхæццæ, гъе уыцы
æгъдау хъуамæ суа абон Хуссар Ирыстоны тугкалд бауромыны,
нæ сыхаг мæхъæлон адæмимæ быцæу аиуварс кæныны фæрæз.
Республикæйы Сæйраг Совет æмæ Министрты Советы
архайд арæзт у уымæ, цæмæй æппæт мадзæлттæй дæр ирон
адæмы æмæ, Цæгат Ирыстоны цы æндæр адæмыхæттытæ цæры,
уыдон æдасдзинад хъаггæд æрцæуа, социалон æгъдауæй ма
фæцудой. Ацы сахат æппæт Ирыстонæн дæр сæ каст у съезды
делегатам - ныфс сæ ис, арфхъуыдыджын зонд кæй
равдисдзысты æмæ, Ирыстоны рагон зæхмæ сабырдзинад, æнцойдзинад
æмæ фарн чи æрхæсдзæн, ахæм уынаффæтæ кæй сфидар
кæндзысты, уымæй.
Цæй, æмæ нæ рагфыдæлты кад æмæ намысы бындурыл
саразæм нæ адæмы абон æмæ фидæн.
Цæгат Ирыстоны Сæйраг
Советы президиум
Цæгат Ирыстоны Министрты
Советы президиум
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
ПРЕЗИДИУМА ВЕРХОВНОГО СОВЕТА И
СОВЕТА МИНИСТРОВ СЕВЕРО-ОСЕТИНСКОЙ ССР
К СЪЕЗДУ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Уважаемые делегаты!
Дорогие соотечественники!
В этот трудный для Отечества период мы собрались, чтобы
отвести угрозу, нависшую над нашей родиной - Осетией.
Через тяжелые испытания прошли в своем историческом
развитии осетины, но они всегда достойно противостояли всем
невзгодам и превратностям судьбы, сохранив свою национальную
самобытность и традиции, пронеся через века высокую
духовность, мужество и независимость алан, наших доблестных
предков.
Сегодня вновь мы оказались у черты нелегких испытаний.
И грядущие поколения будут судить о нас по тем мудрым и
взвешенным решениям, которые позволят нам, как и прежде,
быть единым народом со своей неповторимой судьбой.
Съезд берет на себя ответственность определить основные
направления жизнедеятельности осетин и выхода нашего
народа из создавшегося положения. Пусть решения съезда будут
продиктованы сыновней любовью, мудростью наших обычаев и
обрядов, искренним стремлением к содружеству с другими
народами. Нельзя допустить разрушения традиционных для
осетин интернациональных уз, складывавшихся веками на нашей
земле.
Вся наша история убеждает в необходимости и в
дальнейшем развивать тесную и равноправную дружбу с Россией, ее
народами, что поможет нам вместе преодолеть все тяготы
экономической и социальной нестабильности нынешнего времени.
Наши мудрые предки никогда не роняли своего
достоинства перед лицом опасности. Но прежде чем обнажить клинки,
они всегда искали способы разрешить разногласия миром. Не
будем забывать и мы этой доброй горской традиции. Именно
она, идущая от седой алапской старины, должна послужить
79
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
основой для прекращения кровопролития в Южной Осетии,
урегулирования конфликта с соседним ингушским народом.
Усилия Верховного Совета и Совета Министров
республики направлены на то, чтобы принять все необходимые меры по
обеспечению безопасности и социальной защищенности
осетинского народа и народов Северной Осетии. В этот час к
делегатам съезда с надеждой обращается вся. Осетия - проявить
благоразумие и принять решения, которые принесут мир,
спокойствие и благополучие на древнюю землю Иристона.
Пусть наше славное и достойное прошлое станет залогом
мудрого настоящего и счастливого будущего.
Президиум Верховного Совета
Северо-Осетинской ССР
Совет Министров
Северо-Осетинской ССР
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ДЕКЛАРАЦИ
ИРЫСТОНЫ НАЦИОН-ПОЛИТИКОН ÆМÆ
ЙÆ ЗÆХХЫ ÆНÆХЪÆНДЗИНАД
СНОГ КÆНЫНЫ ТЫХХÆЙ
Рагон скифты, сæрмæтты æмæ аланты культурой бынтæ мин
азы дæргъы бахъаггæнгæйæ, ирон адæм тъымы-тъымайæ
нырмæ цы зæххыл цæрынц, уый алы аххостæй дихтæгонд æрцыд.
Дыууæ æнусы размæ, Фыдыбæстæйы политикæ æмæ йæ
зæххытæ бахъаггæнынмæ тырнгæйæ, Ирыстон барвæндонæй
баиу Уæрæсейы паддзахадимæ. Фæлæ 1920 азы Ирыстоны
зæхх æмæ адæм дихгонд æрцыдысты: йæ иу æмбис - Цæгат
Ирыстон - бацыд УСФСР-мæ, иннæ та - Хуссар Ирыстон -
сси Гуырдзыстоны иу хай. Райгуырæн бæстæйы иудзинад
бахъаггæныны фæдыл ирон адæмы архайды ныхмæ
Гуырдзыстоны меныневикон хицауад сарæзта тугкалд, æмæ Хуссар Иры
цæрджыты фылдæр хай цагъды фесты. 70 азы куы рацыд, уæд
та гуырдзиаг хицаудзинад ногæй сфæнд кодта Хуссар
Ирыстоны адæмы ныццæгъдын æмæ йын йæ зæххытæ байсын.
1922 азы фидаргонд Цæдисон бадзырд æмæ ССР Цæдисы
закъонтæ сæ тыхы кæй нал сты, уый хынцгæйæ æмæ адæмы
тырнындзинад æмæ фæндон хъуыдыгæнгæйæ, ирон адæмы сæрмагонд
съезд расидт:
1. Ирыстоны зæххы æнæхъæндзинад æмæ национ-политикон
иудзинад сног кæнын у ирон адæмы сæйраг нысан, æрмæстлæр уый
дæтты ирæттæн, куыд наци, афтæ сæхи бахъаггæныны фадат.
2. Ирон адæмы национ хæдбар паддзахдзинады мадзалыл
нымад æрцæуæд Ирыстоны иугонд паддзахад барвæндонæй
Уæрæсейы Федерацийы иу хайыл банымайын, уыцы паддзахад
Хæдбар Паддзахæдты Æмхæларады цæдисы уæвгæйæ.
Ацы сæрмагонд съезд сиды Уæрæсейы Федерацийы æмæ
иннæ хæдбар паддзахæдты разамындтæм, цæмæй растыл
банымайой ирон адæмы тырнындзинад сæ иугонд национ паддзахад
ногæй саразынмæ.
Ирон адæмы сæрмагонд съезд
г. Дзæуджыхъæу
1991 азы Цыппурсы мæйы 13-14 бонтæ
б Съезды осетинского народа
81
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
ДЕКЛАРАЦИЯ
О ВОССТАНОВЛЕНИИ
НАЦИОНАЛЬНО-ПОЛИТИЧЕСКОЙ И ТЕРРИТОРИАЛЬНОЙ
ЦЕЛОСТНОСТИ ОСЕТИИ
Осетинский народ, наследующий культурное достояние
древнего скифо-сармато-аланского мира и через тысячелетия
пронесший верность земле, на которой они формировались как
народ, оказался сегодня разделенным. Два столетия назад,
стремясь сохранить Родину территориально и политически
целостной, осетинский народ добровольно вошел в состав
Российского государства. Но в 1920 году произошло
расчленение земли, и народ оказался разделенным таким образом
одна ее часть - Северная Осетия была включена в состав
РСФСР,другая же - Южная Осетия - стала частью Грузии.
На попытку осетин сохранить единство своей нации
правительство меньшевистской Грузии ответило кровавым
террором и массовыми убийствами жителей Южной Осетии. 70 лет
спустя грузинские власти вновь подвергли Юг Осетии
политике геноцида.
Учитывая факт прекращения действия Союзного договора
1922 года и других законодательных актов Союза и выражая
волю осетинского народа к восстановлению единства своей
Родины, чрезвычайный съезд осетинского народа провозглашает:
1. Восстановление территориальной целостности и
национально-политического единства осетинского народа на данном
историческом этапе является главной целью,достижение которой
только и позволяет осетинам сохранить себя как народ.
Осетинский народ полон решимости достичь этой цели, используя
исключительно цивилизованные средства.
2. Единственной формой реализации права осетинского
народа на национальное самоопределение считать восстановление
целостности Осетии в рамках единого государства,
находящегося в добровольном союзе с Российской Федерацией и
Содружеством Независимых Государств.
82
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Настоящий чрезвычайный съезд призывает Российскую
Федерацию и другие независимые государства, признать право
осетинского народа на стремление к воссозданию единой
национальной государственности.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
РЕЗОЛЮЦИЯ
О ПЕРВООЧЕРЕДНЫХ МЕРАХ
ПО НАЦИОНАЛЬНОМУ СПАСЕНИЮ И ВОЗРОЖДЕНИЮ
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Чрезвычайный съезд осетинского народа состоялся в
критический период для судеб нации. На Юге Осетии продолжается
необъявленная война, которую вот уже третий год ведут
против осетинского народа грузинские экспансионисты. На
северо-востоке возрастает напряженность, нагнетаемая
экстремистскими силами Ингушетии. Со всей остротой встает проблема
беженцев из Южной Осетии и внутренних районов Грузии,
число которых достигает 100 тысяч человек и продолжает
расти. Как и во всем бывшем Союзе,стремительно падают
эффективность производства и жизненный уровень людей,
утрачиваются духовные ценности нации - язык, культура,
традиции и самобытность.
В истории осетин, уходящей в глубь тысячелетий, были
периоды расцвета и упадка. Но никогда еще угроза физического
уничтожения и духовного опустошения нации не была столь
реальной, как теперь.
Такое положение сложилось в результате целого ряда
ложных ориентиров общественного развития в бывшем Союзе,
политики унификации культурных ценностей разных народов,
примитивной интернационализации в ущерб развитию
национального.
Далеко не всегда являлось выразителем национальных
интересов осетинского народа и руководство Северной и Южной
Осетии.
Ни Южное, ни Северное национально-государственные
образования осетин не имели комплексных национальных
программ развития общества, надежных интернациональных
связей. Пагубно сказалось на экономике, политике и культуре
искусственное разделение осетин на два государства.
Чрезвычайный съезд осетинского народа считает
необходимым, вплоть до принятия долгосрочной комплексной
програм84
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
мы национального возрождения Осетии, разработку которой
необходимо завершить до декабря 1992 года, принять
экстренные меры по спасению и национальному возрождению
осетинского народа.
В государственно-правовой сфере:
♦ добиться скорейшего прекращения геноцида осетин на Юге
и провокационных преступлений на Севере Осетии. Каждый
такой случай должен расцениваться как происшествие
чрезвычайное, как общенациональная трагедия, за которой должно
следовать законное реагирование властных структур и
общественных институтов Осетии;
♦ категорически потребовать от руководства Северной и
Южной Осетии принять все доступные меры для обеспечения мира
и порядка на всей территории Осетии, нормализации
отношений с Республикой Грузия на государственном уровне;
♦ незамедлительно приступить к практическому разрешению
спорных проблем с Ингушетией на основе действующих
Конституций РСФСР и СОССР в духе доброй воли и добрососедства;
♦ разработать программу и механизм воссоединения
Осетии,преодоления раздробленности и образования единого суверенного
государства в добровольном и равноправном союзе с Российской
Федерацией и Содружеством Независимых Государств, тем
самым реализовать право осетинского народа на самоопределение;
♦ при принятии решений по вопросам, имеющим
общенациональное значение, опираться на волю народа;
♦ начать разработку новой демократической Конституции
СОССР на основе изменившихся реалий
общественно-политического строя, национальных традиций осетинского народа.
В сфере национальной культуры:
♦ признать необходимым разработку долгосрочной комплексной
программы национального и культурного возрождения Осетии;
♦ направить значительные силы и средства на изучение
осетинским народом родного языка, литературы и истории, в
возможно более короткий срок добиться обеспечения функций
осетинского языка, соответствующих его государственному статусу,
создать необходимые условия для пробуждения интереса к
осетинскому языку и изучения его представителями других
национальностей,проживающих в Осетии;
85
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
♦ средствами государства и общества стимулировать
углубленное изучение и пропаганду истории и этнографии осетинского
народа, особое внимание уделив истории Осетии;
♦ создать условия для развития национальной культуры и
искусства, широкой пропаганды их достижений в стране и за
рубежом; ’
♦ создать эффективную систему воспитания молодежи в духе
национальных традиций и обычаев,военной и спортивной
подготовки юношества;
♦ принять меры к охране памятников истории и культуры
осетинского народа, религиозных святынь;
♦ усилия всех властных структур, общественных движений и
политических организаций, всего народа должны быть
направлены на преодоление разобщенности, достижение единства,
консолидацию осетинского народа вокруг идеи возрождения.
В сфере экономики:
♦ разработать эффективную экономическую политику,
обеспечивающую государственный суверенитет Осетии и основанную
на многообразии форм собственности;
♦ в условиях приватизации, либерализации цен и развития
предпринимательства разработать государственную
экономическую политику,ориентированную на повышение жизненного
уровня граждан и обеспечение политической стабилизации;
♦ внедрить систему компенсации падения доходов
государственных служащих сфер образования, здравоохранения,
военнослужащих, работников правоохранительных органов,
пенсионеров, студентов и инвалидов, выплат пособий и оказания
помощи безработным;
♦ разработать комплексную программу решения
социальноэкономических и других проблем беженцев;
♦ на взаимовыгодной основе развивать торговлю и
товарообмен с другими республиками на внутреннем рынке, внешнюю
торговлю, укреплять международные деловые и дружеские
связи Осетии.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
РЕЗОЛЮЦИЯ
О СОБЫТИЯХ 1981 ГОДА
С 24 по 26 октября 1981 года в городе Орджоникидзе,в
Пригородном районе СОАССР состоялось массовое народное
выступление против нарушения законности и прав человека.
Состав участников событий был многонациональным,
выдвигавшиеся ими требования находились в рамках закона.
Однако с использованием милиции, курсантов военных училищ
и специальных карательных подразделений последовала
жестокая расправа над тысячами безоружных людей,вышедших
на улицу для восстановления прав народа республики. Такое
развитие событий привело к человеческим жертвам.
Вопреки законодательству, оценку событиям дал бывший
ЦК КПСС,который,не являясь государственно-правовым
органом^ своем постановлении извратил суть событий, определив
их как "групповые антиобщественные националистические
проявления". Это повлияло на ход расследования,судебные
приговоры и дальнейшую кадровую политику в республике.
Принятые по итогам событий 1981 года решения партийных и
государственных органов, V и VI пленумов Северо-Осетинского
обкома фальсифицировали смысл и цели народного выступления.
Политические и административно-правовые мероприятия,
проводившиеся в Северной Осетии с 1981 года, были
направлены на подавление сопротивления тоталитаризму.
Чрезвычайный съезд осетинского народа полагает
невозможным дальнейшее продвижение по пути демократизации
без объективного и всестороннего расследования и пересмотра
официальной оценки событий 1981 года, в связи с чем считает
необходимым:
1. Признать неконституционными все постановления,
квалифицировавшие народное выступление в октябре 1981 года как
националистическое, и отменить все решения, принятые
государственными и партийными органами.
2. Обратить особое внимание на обоснованность жалоб по
делам лиц,осужденных за участие в событиях 1981 года,проверить
87
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
законность их осуждения и принять меры к исправлению
возможных судебных ошибок.
3. Считать настоящую резолюцию обращением в
соответствующие органы законодательной, исполнительной и судебной
власти.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
К ОБЩЕСТВЕННОСТИ И ПРАВИТЕЛЬСТВАМ
ВСЕХ ГОСУДАРСТВ
22 января 1991 года с территории Южной Осетии во время
переговоров между полномочными представителями
правительств Республики Грузия, Южной Осетии и центральных
административных органов СССР был похищен председатель
Верховного Совета Республики Южная Осетия Торез
Кулумбегов.
Преступление совершено силами МВД Республики Грузия
в присутствии офицера КГБ СССР.
В настоящее время Торез Кулумбегов содержится в
заключении по сфабрикованному обвинению, и его пытаются
незаконно осудить.
Несмотря на то, что в списках политических заключенных
Торез Кулумбегов организацией "Международная амнистия"
признан узником совести номер один, руководство
Республики Грузия игнорирует требования общественности о его
освобождении.
Мы призываем общественность и правительства всех
государств поднять свой голос в защиту Тореза Кулумбегова и
потребовать его немедленного освобождения.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
89
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
РЕЗОЛЮЦИЯ . .
О РЕПРЕССИЯХ В ОСЕТИИ
Репрессии 1920-1950 годов трагически отразились на судьбах
народов, проживающих на территории Осетии.
В обход судебных органов так называемыми "Тройками",
Особым совещанием НКВД СССР и Коллегией НКВД по
сфальсифицированным обвинениям тысячи невиновных
граждан были приговорены к длительным срокам лишения
свободы и расстрелу.
Согласно циркулярам и наставлениям Центра шло
планомерное истребление творческой и научной интеллигенции,
руководящих кадров, квалифицированных специалистов республики.
Под непосредственным руководством НКВД СССР
фабриковались так называемые дела - Народная партия Осетии,
Националистическая буржуазная организация осетинских писателей,
вредительско-террористические организации на заводе
"Электроцинк", Садонских рудниках и в системе потребкооперации.
В результате цвет национальной интеллигенции, сотни
специалистов были уничтожены. Практическое исполнение
законов о реабилитации вскрывает все новые имена и эпизоды
крупномасштабной народной трагедии.
Не менее тяжкие последствия имели и репрессии в
отношении крестьянства. Раскулачивание, высылка семей в
отдаленные районы, разграбление их имущества - эти акты в 20-30
годах полностью опустошали деревни, подрывали
сельскохозяйственное производство.
За годы Советской власти в Осетии редко какая семья не
пострадала от репрессий.
Чрезвычайный съезд осетинского народа считает
необходимым в целях увековечения памяти жертв репрессий установить
в республике День памяти жертв тоталитаризма.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
90
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
РЕЗОЛЮЦИЯ
О РЕПРЕССИЯХ И
НАСИЛЬСТВЕННЫХ ПЕРЕСЕЛЕНИЯХ
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Чрезвычайный съезд осетинского народа отмечает
необходимость восстановления исторической справедливости в
отношении осетинского народа.
Осетинский народ, как и некоторые другие народы России,
за годы Советской власти был подвергнут необоснованным
репрессиям, физическому уничтожению, вытеснению и
неоднократному насильственному переселению с обжитых мест.
Более 200 тысяч ни в чем не повинных осетин волевыми
решениями властей были в годы коллективизации и
сталинских репрессий арестованы,сосланы в отдаленные районы
страны, а имущество их конфисковано или разграблено; политика
геноцида и разбоя в отношении осетинского народа
продолжается и сегодня на территории Южной Осетии и внутренних
районах Грузии. Угроза массового переселения и террора
нависла над жителями Пригородного района СО АССР.
Эти и другие акции в отношении осетин во многих случаях
проведены без принятия каких-либо правовых актов.
Действующее законодательство и происходящие в России в
настоящее время процессы демократизации общества
позволяют решить вопрос о всестороннем восстановлении прав
осетинского народа.
Съезд осетинского народа
постановляет:
1. Действия представителей Советской власти и правительства
Республики Грузия по насильственному переселению и
вытеснению осетинского народа с обжитых мест в 1920,1944,1957,
1990 и 1991 годах признать незаконными и осудить
проводимую политику физического уничтожения осетинской нации.
2. Просить Верховный Совет СОССР на основании ст. 92
Конституции СОССР войти с законодательной инициативой в
Верховный Совет РСФСР по принятию Закона РСФСР о
на91
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
сильственно переселенных народах, предусматривающего
восстановление грубо нарушенных за годы Советской власти
социально-политических, территориальных и имущественных
прав осетинского народа.
3. Северо-Осетинскому институту гуманитарных
исследований обесцечить сбор и всестороннее исследование
исторического и фактического материала, свидетельствующего о
трагической судьбе осетинской нации за годы Советской власти и
подготовить его для представления в Палату Национальностей
Верховного Совета РСФСР.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
В ОРГАНИЗАЦИЮ ОБЪЕДИНЕННЫХ НАЦИЙ,
ГЛАВАМ ГОСУДАРСТВ И ПРАВИТЕЛЬСТВ
В трагические дни истории осетинского народа мы, делегаты
чрезвычайного съезда, обращаемся к вам с надеждой на то, что
нас услышат демократические силы мирового сообщества,
главы правительств и государств, все люди доброй воли.
С ноября 1990 года осетинский народ фактически
подвергается геноциду из-за бесчеловечной, националистической
политики руководства Республики Грузия.
В Южной Осетии идет война,уничтожается все,что
напоминает об осетинской культуре, не признаются государственные
структуры. Уже многие месяцы продолжается экономическая
блокада, население постоянно находится в кольце грузинских
военных формирований.
Ведется массированный обстрел жилых районов г.
Цхинвала, Знаура и других осетинских селений с использованием
тяжелого стрелкового, артиллерийского и ракетного орудия. В
результате необъявленной войны убито более 400 осетин,
искалечено около 500 женщин,стариков,детей,десятки мирных
жителей области взяты в заложники,бесследно исчезло свыше 100
человек.
Находясь на грани реального физического
уничтожения,население Южной Осетии и внутренних районов Грузии
вынуждено массами покидать свои дома и пробираться в Северную
Осетию, где уже нашли убежище около 100 тысяч беженцев.
Многие из них из-за ограниченных средств и возможностей
Северо-Осетинской республики не имеют теплого крова,
элементарных условий для жизни. Положение усугубляется
постоянным террором грузинских боевиков,отсутствием
возможности восстановления разрушенной промышленной
инфраструктуры, жилищного фонда Южной Осетии, что крайне
затрудняет возврат мирного населения к родным очагам.
Правительство Республики Грузия продолжает вести
осознанную и планомерную политику геноцида осетинского народа,
93
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
вписывая новые трагические страницы в историю
народа-изгнанника, начавшуюся в Грузии в 1920 году, когда более 60
тысяч осетин под угрозой варварского истребления от рук
меньшевистских грузинских войск бежали в Северную Осетию.
Тяжелый урон нанесло также насильственное перемещение
осетин в 1944 г. в ходе незаконного выселения ингушского
народа и последующей его реабилитаций в 1957 году. Таким
образом, за годы Советской власти осетины трижды подвергались
насильственному переселению.
В сложившейся трагической ситуации мы обращаемся к
главам суверенных государств, в Организацию Объединенных
Наций,к народам мира с просьбой принять неотложные меры,
направленные на прекращение геноцида осетинского народа.
Мы просим вашего участия в контроле за соблюдением
международных правовых актов, гарантирующих права и
свободы человека в Южной Осетии и Грузии.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ПРИВЕТСТВЕННОЕ СЛОВО
К ЗАЩИТНИКАМ ЦХИНВАЛА,
ВСЕМ ЖИТЕЛЯМ ОСАЖДЕННОЙ
ЮЖНОЙ ОСЕТИИ!
Дорогие братья и сестры! В этот трудный час, когда над
Осетией продолжают сгущаться темные тучи, вы стоите на
передовом рубеже борьбы за свободу и независимость нашей Родины,
за честь и достоинство ее народа.
Славные защитники осажденного Цхинвала! Ваше
безмерное мужество, стойкость перед лицом тяжелых испытаний
останутся навсегда в героической летописи осетинского народа
примером, на котором будут учиться молодые поколения
наследников славы скифов, сарматов, алан.
Вот уже третий год свистят над Цхинвалом пули, земля
сотрясается от разрывов снарядов и ракет,третий год гибнут
люди, виновные лишь в том,что родились осетинами. Мир видит
всю абсурдность притязаний политиканов, пришедших к
власти в Грузии, жестокость и бесчеловечность развязанной ими
войны,геноцида,творимого в Южной части Осетии, ложь и
лицемерие их людей,которые хотят таким образом продержаться у
власти, заводя тем самым свой народ в исторический тупик.
Мы верим - справедливость восторжествует. Осетия будет
свободной и единой, сыны ее не раз заставят мир говорить о
себе как о носителях трудной, но героической судьбы, людях
доброй воли и высокой культуры.
Осетия переживает один из самых драматических периодов
своей истории. Впереди третья зима войны и блокады. Палачи
могут вновь попытаться сделать так, чтобы в ваших домах
поселились голод и холод. Но они не в силах сломить волю
народа, который вправе самостоятельно распоряжаться своей
судьбой на земле предков. Нет,не превратить Южную Осетию
ни в Самачабло,ни в Шида Карт ли, как не превратить
свободный народ в рабов, послушных тиранам.
На сегодняшний день число жертв в Южной Осетии
перевалило за тысячу. В том числе около 400 человек убито,свыше
95
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
500 ранено, более 100 пропало без вести. Много жертв принес
осетинский народ на алтарь борьбы с геноцидом. Никто не
будет забыт. Имена павших навсегда останутся в памяти
благодарных потомков.
От имени всех осетин, всех людей доброй воли съезд
осетинского народа сердечно приветствует вас, доблестных
защитников осажденного Цхинвала, мирных жителей Южной
Осетии. Помните, мы всегда с вами. Да воцарится мир на
многострадальной земле Осетии от Юга до Севера! Пусть
быстрее залечатся раны и да будет с вами фарн, дорогие наши
братья и сестры.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
К НАРОДАМ СЕВЕРНОЙ ОСЕТИИ
Уважаемые сограждане! Дорогие братья и сестры!
Участники чрезвычайного съезда осетинского народа,
собравшиеся для поисков путей спасения нации, возрождения и
развития ее национальной культуры, обращаются ко всем
жителям республики с тревогой и болью за судьбу нынешних и
грядущих поколений.
Мы заявляем о своей решимости и впредь жить в мире и
согласии с представителями всех народов, населяющих землю
древнего Иристона. Мы выражаем уверенность, что никакие
силы, никакие провокационные домыслы и перемены в нашей
общественной жизни не смогут внести раздор и вражду в
наши отношения.
Осетинский народ всегда рассматривал и будет
рассматривать вас как равноправных жителей нашей республики и будет
выступать гарантом вашей безопасности, соблюдения ваших
прав и свобод.
Путь,который избрал осетинский народ на своем съезде,- это
путь демократизации общественной жизни, проведения
радикальных демократических реформ,ликвидации остатков
тоталитарной системы власти и ее порождений, приверженности
общечеловеческим принципам, соблюдения прав и свобод человека
вне зависимости от его национальной,расовой принадлежности,
религиозных, политических и иных убеждений и воззрений.
Мы обращаемся к вам с призывом поддержать идеи и
принципы, провозглашенные на съезде осетинского народа. Все они
в конечном счете направлены на стабилизацию обстановки в
республике. Это наша общая задача, и решать ее должны все
вместе, сообща.
Да будет мир и благополучие в нашем общем доме!
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
7 Съезды осетинского народа 97
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
ОБРАЩЕНИЕ.
К НАРОДАМ СЕВЕРНОГО КАВКАЗА -
ЧЛЕНАМ КОНФЕДЕРАЦИИ ГОРСКИХ НАРОДОВ
КАВКАЗА
Сознавая важность сохранения стабильности в регионе в это
трудное время, мы обращаемся к горским народам Северного
Кавказа с призывом установить гражданский мир,
национальное согласие в нашем общем доме,цивилизованными методами
обеспечить территориальную целостность и безопасность
каждого народа.
Чрезвычайный съезд осетинского народа выражает
надежду, что жители Северного Кавказа - члены Конфедерации
горских народов, взаимные отношения будут решать на
принципах равноправия, добрососедства и невмешательства в дела
друг друга.
Верим, что развивая вековые традиции гостеприимства и
взаимного уважения, члены Конфедерации создадут для
народов^ которыми на протяжении веков делили радость и боль,
все необходимые условия для их гармоничного развития.
Осетинский народ со своей стороны заявляет о готовности строить
отношения с соседями на принципах строгого соблюдения
прав и свобод личности независимо от ее национальной,
расовой, религиозной и иной принадлежности.
Да восстановятся мир и согласие в нашем общем доме!
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря-1991 года
98
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
В ВЕРХОВНЫЙ СОВЕТ РСФСР
Мы, делегаты чрезвычайного съезда осетинского народа,
заявляем о своей неизменной приверженности принципам
суверенитета России на основе равноправия входящих в нее
республик.
В драматические дни, которые переживает сегодня
осетинский народ, надеемся, что парламент России разделяет нашу
боль и тревогу. Обстановка в республике,да и на всем
Северном Кавказе, обострена до предела.
С одной стороны, Северная Осетия уже исчерпала все
возможности по размещению беженцев из различных районов
Грузии, поток которых постоянно увеличивается и
приближается к 100 тысячам человек. Положение усугубляется
постоянным террором грузинских боевиков, отсутствием возможности
восстановления разрушенной промышленной
инфраструктуры, жилищного фонда Южной Осетии, что крайне затрудняет
возврат мирного населения к родным очагам.
Правительство Республики Грузия продолжает вести
осознанную и планомерную политику геноцида осетинского
народа, вписывая новые трагические страницы в историю
народаизгнанника, начавшуюся в Грузии в 1920 году, когда более 60
тысяч осетин под угрозой варварского истребления от рук
меньшевистских грузинских войск бежали в Северную
Осетию. Тяжелый урон нанесло также насильственное
перемещение осетин в 1944 году в ходе незаконного выселения
ингушского народа и последующей его реабилитации в 1957 году.
Таким образом, за годы Советской власти осетины трижды
подвергались насильственному переселению.
Выражая Верховному Совету и Правительству России
глубокую благодарность за помощь, мы надеемся на более
решительные действия, направленные на ликвидацию конфликта,
облегчение участи беженцев из Южной Осетии и Грузии.
С другой стороны, экстремистски настроенные
представители ингушского народа резко обострили проблему отторгнутых
99
ИР0Н АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
земель и безответственными призывами толкают людей на
противоправные действия. Ситуация в любую минуту может
выйти из-под контроля и привести народы двух соседних
республик к кровавым столкновениям.
Не отступая от своей принципиальной позиции - защищать
незыблемость границ Северной Осетии,- делегаты съезда
будут всеми силами избегать обострения обстановки и примут
все меры для предотвращения дальнейшей эскалации
конфликта.
В это тяжелое, переломное для народов России время мы
предлагаем объявить мораторий на любые территориальные
переделы. Это будет важной мерой, направленной на
стабилизацию обстановки и обеспечение безопасности людей.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ПЕРВЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
К ПРЕЗИДЕНТУ РСФСР ЕЛЬЦИНУ Б. Н.
Уважаемый Борис Николаевич!
Мы, делегаты чрезвычайного съезда осетинского народа,
заявляем о своей неизменной приверженности принципам
суверенитета России на основе равноправия входящих в нее
республик.
В драматические дни, которые переживает сегодня
осетинский народ, надеемся, что Вы разделяете нашу боль и тревогу.
Обстановка в республике,да и на всем Северном
Кавказе,обострена до предела.
С одной стороны, Северная Осетия уже исчерпала все
возможности по размещению беженцев из различных районов
Грузии, поток которых постоянно увеличивается и
приближается к 100 тысячам человек. Положение усугубляется
непрекращающимся террором грузинских боевиков, отсутствием
возможности восстановления разрушенной промышленной
инфраструктуры, жилищного фонда Южной Осетии, что крайне
затрудняет возврат мирного населения к родным очагам.
Правительство Республики Грузия продолжает вести
осознанную и планомерную политику геноцида осетинского
народа, вписывая новые трагические страницы в историю
народаизгнанника, начавшуюся в Грузии в 1920 году, когда более 60
тысяч осетин под угрозой варварского истребления от рук
меньшевистских грузинских войск бежали в Северную
Осетию. Тяжелый урон нанесло также насильственное
перемещение осетин в 1944 году в ходе незаконного выселения
ингушского народа и последующей его реабилитации в 1957 году.
Таким образом, за годы Советской власти осетины трижды
подвергались насильственному переселению.
Выражая Правительству России глубокую благодарность за
помощь нашим братьям, мы надеемся на более решительные
действия Президента России, направленные на ликвидацию
конфликта, облегчение участи беженцев из Южной Осетии и
Грузии.
101
ИРОН АДÆМЫ ФЫЦЦАГ СЪЕЗД
С другой стороны, экстремистски настроенные
представители ингушского народа резко обострили проблему отторгнутых
земель и безответственными призывами толкают людей на
противоправные действия. Ситуация в любую минуту может
выйти из-под контроля и привести народы двух соседних
республик к кровавым столкновениям.
Не отступая от своей принципиальной позиции - защищать
незыблемость границ Северной Осетии, - делегаты съезда
будут всеми силами избегать обострения обстановки и примут
все меры для предотвращения дальнейшей эскалации
конфликта.
В это тяжелое, переломное для народов России время мы
предлагаем объявить мораторий на любые территориальные
переделы. Это будет важной мерой, направленной на
стабилизацию обстановки и обеспечение безопасности людей.
Чрезвычайный съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
13-14 декабря 1991 года
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
СЕВЕРНАЯ ОСЕТИЯ - ДОРОГОЙ ИСПЫТАНИЙ
...Скалы здесь, как люди,
не речисты,
Люди здесь, - как скалы,
высоки.
Ирина Гурджибекова
Северная Осетия расположена на северном склоне
Главного Кавказского хребта, занимает часть Центрального Кавказа
и Восточного Предкавказья. Наибольшая протяженность с
севера на юг равна 125 км, с запада на восток - 120 км.
На севере республика граничит со Ставропольским краем,
на западе - с Кабардино-Балкарией, на Востоке - с Чечней и
Ингушетией, на юге - с Республикой Грузия.
Рельеф Северной Осетии чрезвычайно разнообразен:
равнины и высокие горы,обширные предгорья и многочисленные
котловины. Горная часть рельефа состоит из 5 хребтов:
Лесистого, Пастбищного, Скалистого, Бокового и Главного. К
хребтам примыкают живописные ущелья: Дарьяльское,
Алагирское,Касарское,Цейское,Дигорское и др. По земле Иристона,
так называется республика на родном языке, протекает
много бурных горных рек. Наиболее крупными из них являются
Терек, его притоки Урух,Ардон,Камбилеевка, Гизельдон,
Урсдон и др.
Богата и разнообразна флора и фауна Осетии: тут и
растительность степей, и огромные массивы леса, и богатые
субальпийские и альпийские луга. Леса размещены неравномерно.
Наибольшая лесистость характерна для Алагирского,
Ирафского и Дигорского районов. Наиболее ценной древесной
породой является бук.
Животный мир Иристона составляют как представители
древней фауны, так и животные, проникшие на Кавказ из
Европы, Средней Азии и Казахстана: туры,зубры,тетерева,
куницы, дикие лесные коты, кабаны и др.
В южной части Северной Осетии находится область вечных
снегов и ледников и сосредоточены наиболее высокие
вершины Большого Кавказа: Казбек (5033м),Джимарай-хох. С
массива Адай-хох спускается один из самых больших кавказских
ледников - Караугомский.
105
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Недра республики богаты полезными ископаемыми (цинк,
свинец,серебро,медь),а ее многочисленные реки служат
важным источником энергии.
Корни осетинского народа, являющегося титульным в
республике, у ходят в седую древность. В осетинском эпосе
сохранились легенды о древних осетинских богатырях, испокон
веков населяющих территорию Осетий.
Осетины - народ с древней историей и культурой. Их
предками являются ираноязычные степные
скифо-сармато-аланские племена.
Контакты осетин с другими народами были обусловлены
"великим переселением народов", когда часть алан оказалась
на территории современной Западной Европы, в Северном
Причерноморье.
Вдоль северных границ Осетии издавна проходили
караванные пути, соединявшие берега Каспийского и Черного морей.
Исстари проложен путь и в Закавказье через Главный
Кавказский хребет. В позднейшее время этот путь получил название
Военно-Грузинской дороги, имеющей большое стратегическое
значение. Такое же значение имеет ныне Транскавказская
магистраль, соединяющая территории Северной и Южной Осетии.
Социально-экономическое развитие алан и борьба против
внешней опасности вели в У1-ХИ вв. к образованию
раннефеодальной государственности, которая активно
функционировала в Х-ХИ вв.
Длительная борьба Алании с монголами завершилась
разгромом алан, значительная часть которых была разбросана по
свету, оставшиеся на Северном Кавказе аланы были
вынуждены уйти в горы.
Характерной чертой политической жизни Кавказа
послемонгольского периода стали совместные выступления горцев
против внешних агрессоров.
Например, в 1522 г. осетины вместе с другими народами
Кавказа помогли царю Грузии Давиду в отражении похода
шаха Исмаила. Примерно, в то же самое время вспыхнуло
антисефевидское восстание в Карабахе. Таким образом, в одном
историческом периоде сплелись судьбы многих горских
народов, которые сообща пресекли попытки шаха Ирана
установить безраздельное господство над всем Кавказом.
В XVIII веке в результате развития русско-кавказских
отношений Осетия оказалась в составе Российского государства.
106
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Весной 1784 г. у входа в Дарьяльское ущелье была
заложена крепость Владикавказ,которая затем была преобразована в
город, ставший центром всей Терской области. Много ярких
страниц летописи города связано с историей республики. Но с
Владикавказом связаны и горькие моменты для осетин. В
частности, здесь формировались колонны для переселения в
Турцию, где осетинских эмигрантов постигло разочарование.
Еще одно испытание выпало на их долю в XX в. К потерям
и невзгодам,связанным с революцией и гражданской войной на
Тереке, добавился геноцид в отношении южных осетин в
Грузии: сотни убитых и раненых, тысячи лишенных крова и
вынужденных покинуть родные очаги...
Суровые лишения испытали народы Осетии и в годы
Великой Отечественной войны. Почти 84 тысячи сынов и дочерей
Северной Осетии ушли на фронт. Более 60 уроженцев
республики стали Героями Советского Союза; еще больше
генералами, среди которых генерал армии, Герой Советского Союза,
Герой Монгольской Республики Исса Плиев, генерал армии
Георгий Хетагуров, генерал-полковник, Герой Советского Союза
Хаджи-Умар Мамсуров, а генерал-майор Иван Фесин
получил это высокое звание дважды.
За послевоенные годы в республике приложено много сил и
труда для развития экономики и культуры. За достижения в
этой области Северная Осетия удостоена орденов Ленина,
Октябрьской Революции, Дружбы народов. Столица республики
награждена орденом Красного Знамени.
За годы Советской власти Северная Осетия несколько раз
меняла свой статус.
В ноябре 1920 г. она вошла в состав Горской республики, в
июле 1924 г. стала автономной областью, в декабре 1936 г. -
автономной республикой, а в декабре 1990 г. - переименована
в Северо-Осетинскую ССР. В соответствии е.. Декларацией о
государственном суверенитете (июль 1990 г.) СОССР входит
в состав Российской Федерации.
В республике 6 городов: Владикавказ, Бес лан, Моздок,
Алагир,Ардон и Дигора.
5 декабря 1936 г. столицей Северо-Осетинской АССР стал
г. Владикавказ (Орджоникидзе), в настоящее время
поделенный на 3 административных района. Помимо этого в
республике насчитывается еще 8сельских районов.
107
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Являясь самой маленькой по территории республикой,
Северная Осетия стала и самой густонаселенной. На территории
в 8тыс. кв. км на момент последней переписи 1989 г.
проживало 633,6 тыс. человек. Плотность в местах проживания
основной массы населения еще возросла, если учесть, что число
беженцев колеблется от 40 до 50 тысяч человек.
В республике (по данным переписи населения) проживают
представители 100 национальностей - всего 633,6 тыс. человек,
среди которых 335 тыс. осетин (52%); более 189 тыс. русских
(29,8%),более 13 тыс. армян (2%),более 12 тыс. грузин (1,8%),
10 тыс. украинцев (1,5%),9,5 тыс. кумыков (1,5%),около Зтыс.
греков (0,5%),Зтыс. немцев (0,5%),а также
корейцы,кабардинцы, чеченцы, татары, белорусы, азербайджанцы, евреи, свыше 34
тыс. ингушей (5,2%) по состоянию на 31 октября 1992 г.
В живую ткань республики органически вплелись и
эффективно работают 9 национально-культурных обществ:
славянское "Русь", греческое "Прометей", армянское "Эребуни",
грузинское "Эртоба", татарское им. Тукая, корейское "Чинсен",
азербайджанское "Азери",кумыкское "Намус",еврейское
"Шелом". Велика их роль в деле консолидации всех народов, всех
слоев населения независимо от национальной
принадлежности, убеждений, взглядов и вероисповеданий.
Высшим законодательным органом государственной власти
Северной Осетии является Верховный Совет
Северо-Осетинской ССР. 21 марта 1990 г. Председателем Верховного
Совета СО АССР был избран А.Х. Галазов.
Высшим исполнительным органом государственной власти
Северной Осетии является Совет Министров республики,
возглавляет который СВ. Хетагуров.
Комитет конституционного надзора Северо-Осетинской
ССР функционирует с апреля 1993 г.,председателем которого
является К. Я. Фидарати.
Государственным флагом Северо-Осетинской ССР является
утвержденный в октябре 1991 г. национальный трехцветный
аланский флаг, представляющий полотнище из равновеликих
полос белого, пурпурного, золотистого цветов.
Столица СОССР - Владикавказ - современный город,
политический, культурный, научный и промышленный центр
республики. Город, лежащий у подножия Главного Кавказского
хребта, раскинулся на 282,3 квадратных километрах,с
численностью населения около 360 тыс. человек, которые говорят на
108
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
языках более чем 60 национальностей, город металлургов,
краснодеревщиков, железнодорожников и строителей.
Владикавказ - город студентов, здесь много исторических
памятников, курортов и театров.
Современную инфраструктуру республики определяют
металлургия, машиностроение, энергетика, приборостроение,
химическая, деревообрабатывающая, легкая, пищевая
промышленность. Свинец, цинк, серная кислота, электролампы,
автотракторное электрооборудование, стеклотара, твердые
сплавы,газовые плиты, мебель, производимая заводами и
фабриками республики, поставляются во все концы
содружества, экспортируются во многие страны мира.
Приоритетным направлением в экономической политике
республики являются: строительство жилья для очередников и
беженцев, конверсия предприятий оборонного комплекса,
расположенного на территории, социальная защита населения в
условиях высокой инфляции, ввод в действие Зарамагской
ГЭС, международного аэропорта.
8 районов республики - сельские, где занимаются
земледелием и животноводством,переработкой произведенной
продукции. В Северной Осетии - 85 колхозов, совхозов, фермерских
хозяйств.
Богат научный и культурный потенциал Осетии. Сегодня -
это пять высших учебных заведений: Северо-Осетинский
государственный университет им. Коста Хетагурова,
Северо-Кавказский горно-металлургический институт, Северо-Осетинский
медицинский институт, Горский Государственный аграрный
университет,училище МВД РФ, 13 средних специальных
учебных заведений, свыше 80 докторов и 700 кандидатов наук; 33
больницы и 4 тысячи врачей - это хорошая база нашего
здравоохранения.
Для жителей и гостей республики работают 5
профессиональных театров: Северо-Осетинский государственный
драматический театр им. В. Тхапсаева, старейший на Северном
Кавказе русский драматический театр, Государственный
музыкальный театр, Республиканский театр для детей и
юношества, единственный в своем роде конный театр "Нарты".
Национальным достоянием являются Государственный
ансамбль народного танца "Алан", хореографический ансамбль
"Арт", симфонический оркестр, хоровая капелла
госфилармоиии и др.
109
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Широко развита в республике сеть музеев,домов культуры,
кинотеатров, библиотек. В Северной Осетии издаются 2
журнала, 12 газет, в том числе республиканские ежедневные на
русском языке - "Северная Осетия", на осетинском языке -
"Рæстдзинад",молодежная газета "Слово".
Плодотворно работают творческие союзы писателей,
композиторов, художников, архитекторов, журналистов,
кинематографистов, театральных деятелей.
Республика проявляет большую заботу в подготовке кадров
для учреждений культуры и искусства.
Юные музыканты, художники, танцоры обучаются в 24
специальных школах республики, художественном училище,
училище искусству также лицее искусств,ставшем новым словом
в эстетическом воспитании детей.
Народ Иристона вправе гордиться своими писателями,
художниками, композиторами и спортсменами.
Осетинская земля подарила миру таких талантов, как
общественный деятель конца XIX начала XX в.
поэт-просветитель Коста Хетагуров, наши современники: профессор Васо
Абаев, член-корреспондент Российской Академии наук
Георгий Медоев, народная артистка СССР и России Светлана
Адырхаева, первая в мире женщина-дирижер, народная
артистка СССР Вероника Дударова, народный артист России
дирижер Валерий Гергиев,один из лучших исполнителей
шекспировских ролей в мире народный артист СССР Владимир
Тхапсаев, прославленные осетинские наездники Тугановы и
Кантемировы, двукратные олимпийские чемпионы Сослан
Андиев и Махарбек Хадарцев,художники Шалва Бедоев,Чермен
Дзанагов, Магрез Келехсаев, Юрий Дзантиев, Павел Зарон и
многие другие.
В последние годы заметно возросло влияние
общественно-политических движений и партий, к ним следует отнести
Всеосетинский народный совет Стыр Ныхас, круг Терского
казачества, межнациональное движение "Наша Осетия",Совет ветеранов
республики, Союз молодежи Осетии, республиканский Совет
женщин, ассоциация творческой интеллигенции "Ир" и др.
Осенью 1992 года судьба вновь преподнесла народам
Северной Осетии суровое испытание.
В ночь на 31 октября 1992 г. бандитские формирования
ингушских национал-экстремистов вторглись из Ингушетии на
территорию суверенной Северо-Осетинской республики с целью
110
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
захвата части Пригородного района и правобережья г.
Владикавказа.
Вооруженная агрессия ингушских бандитских
формирований сопровождалась массовыми убийствами мирных жителей,
мародерством,захватом заложников,поджогами жилых домов,
административных зданий и сооружений, угонами скота и
автотранспорта.
Северная Осетия неоднократно информировала
руководство России о взрывоопасной ситуации в Северо-Кавказском
регионе,© наличии вооружениям настроениях ингушских
национал-экстремистов, однако эти обращения оставались без
должного реагирования. Ингушскими средствами массовой
информации создавался образ врага в лице осетинского
народа. Лидеры Ингушетии прибегали к откровенной лжи,
искажению исторических фактов, готовили общественное мнение к
возврату "исконных ингушских земель" любой ценой.
Известно, что на оспариваемых землях ингуши проживали
с 1922 по 11944 год,а с 1944 г. проживают представители
многих национальностей^ том числе терские казаки, первыми
репрессированные на Кавказе и в 1921 г. выселенные из этих
мест.
Вооруженная агрессия с целью изменения границ
СевероОсетинской республики готовилась заблаговременно.
Идеологами агрессии явились народные депутаты Российской Федерации
от Ингушетии, руководители ингушских общественных
движений и организаций.
Из-за разнузданного ингушского национал-экстремизма
Ингушетию стали покидать граждане России неингушской
национальности.
Очередной виток эскалации территориальных притязаний
вызвала 6-я статья Закона Российской Федерации о
реабилитации репрессированных народов, истолкованная ингушскими
экстремистами как право на захват чужих территорий.
Крайне обострило ситуацию принятие Закона о образовании
Ингушской республики без определения ее административных
границ.
Боевые действия в населенных пунктах Северной Осетии
велись с 31 октября по 5 ноября 1992 г. Ущерб, нанесенный
республике, составил более млрд. руб. Тысячи граждан
остались без крова и стали беженцами. По состоянию на 1.0б.93г.
миграционной службой республики зарегистрировано 48200
Ш
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
беженцев и вынужденных переселенцев из Грузии,
Юго-Осетии , Абхазии, Таджикистана, Чечни, Ингушетии, Армении,
Азербайджана.
Народы Северной Осетии в едином порыве поднялись на
защиту . своей маленькой родины и, не посрамив чести и
достоинства своих предков,отстояли свободу и независимость родных
очагов и целостность территории республики.
Щедрая и благословенная земля Иристона, населяющий ее
многонациональный народ переживают сейчас тяжелые
времена, но как и всякому много повидавшему на своем веку горцу,
нам есть чем гордиться и есть что завещать своей
многонациональной семье: дружбу и братство, мир и согласие, ведь
вместе - легче подниматься в гору.
Пресс-центр Верховного Совета Северной Осетии
ВСЕРЬЕЗ О СЪЕЗДЕ
К ПРЕДСТОЯЩЕМУ ВТОРОМУ СЪЕЗДУ
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Кажется, Бог, щедро одаривший осетинский народ
талантами, силой, богатырской удалью и отвагой, забыл наделить его,
на мой взгляд,элементарным взаимопониманием и тем свел на
нет свои безмерные щедроты. Отсюда громкая на весь мир
ратная слава нашего народа. Отсюда выдающиеся
представители Осетии во всех сферах человеческой деятельности,
составляющие бесспорную честь не только нашей малой родине,
но и всей России. Но отсюда и горечь сознания, что из-за
отсутствия единства, осетинский народ практически никогда не
мог реализовать до конца заложенные в нем потенциальные
возможности. Уверен, не будь этого порока,давно не было бы
проблемы Южной Осетии, и соседям, на какой бы ступени
общественного развития они не находились,неповадно было бы
терзать наш народ то с одной, то с другой стороны, не говоря
уже о том, что потомки могущественных алан могли бы
подняться значительно выше в своем социально-экономическом,
политическом и культурном развитии.
Будь жив наш духовный отец - Коста Хетагуров,он с еще
большей болью в сердце, чем тогда, воскликнул бы сегодня, что
во все времена, во всех бедах его талантливого народа был
по112
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
винен давний внутренний враг - разобщенность, отсутствие
взаимопонимания. Именно поэтому из поколения в поколение
лучшие представители Осетии подчеркивали, что только в
монолитном единстве - спасение Осетии,что только тогда мы
сможем полнее реализовать потенциальные возможности нации.
Но кровавая трагедия осени 1992 года показала, что теперь
действительно настал момент, когда нам, осетинам, в прямом
смысле слова отступать некуда. Поэтому вопрос поставлен
предельно жестко и беспощадно: либо мы, наконец, победим своего
внутреннего врага - раскол и разобщенность нации и в
единстве обретем свободу, защитим родные очаги, свои семьи, могилы
отцов и то, что осталось у нас от былого величия наших
предков, либо мы погибнем как самостоятельный народ, и те из нас,
кто уцелеет, быть может, превратятся в бездомных бродяг,
развлекающих публику рассказами о былом величии своего
народа. Ведь значительная часть осетин, гонимая грузинскими
фашистами, уже разбрелась по Кубани и другим регионам России,
навсегда, быть может, потеряв связь со своей малой родиной.
Именно в этих условиях смертельной опасности среди
широких масс трудящихся особо популярной стала идея созыва
съезда осетинского народа как последнее средство
преодоления, наконец, внутреннего раскола и консолидации нации.
Миролюбивый и законопослушный осетинский народ,высоко
ценя вековую ратную и трудовую дружбу со всеми народами
России,и прежде всего с русским народом,с которым связан
неразрывными узами, все больше убеждается в том, что спасение
нашей малой родины прежде всего и главным образом,в его
собственных руках,что отстаивать свою честь и свободу должен он
сам, в тесном союзе и взаимодействии с представителями всех
народов, для которых Осетия давно стала второй родиной.
Как показала практика, российские войска, при всем
желании, не в состоянии защитить каждое село,каждую
улицу,каждый дом, каждого из нас, наконец.
Росту популярности идеи созыва съезда, конечно,
объективно способствовали местные власти, не обеспечившие в полной
мере защиту республики от давно и открыто готовившейся
агрессии. Думается, повлияли на ситуацию и преступные
действия чиновников-невидимок, которые многие годы безнаказанно
предавали свой народ,наживаясь на махинациях с землей в
городе и его окрестностях,квартирами,выгодными должностями
и т.д.,чем объективно готовили трагедию 1992 года.
8 Съезды осетинского народа
113
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
В создавшихся условиях некоторые из них не без
основания боялись созыва всенародного форума и избрания будущего
исполнительного органа Стыр Ныхаса на съезде. Поэтому
сделали все возможное, чтобы помешать продуманной
подготовке и проведению на должном уровне первого съезда
осетинского народа. Как и следовало ожидать, в обстановке
яростных склок и борьбы различных групп, этот съезд практически
провалился, не решив задачи, стоящие перед ним.
Вместо консолидации нации произошло углубление
раскола в обществе. Различные политические авантюристы
попытались использовать высокий форум только для сокрушения в
Северо-Осетинской республике властных структур и
распространения пламени войны с Грузией и на Северную Осетию.
Казалось бы, не только политические партии и
общественные организации, отстаивающие интересы трудящихся Осетии,
но и руководители законодательной и исполнительной власти
республики глубоко проанализируют итоги 1-го съезда и
примут меры для продуманной, целенаправленной подготовки
очередного съезда, который бы действительно сослужил добрую
службу народу в деле консолидации его сил для решения
судьбоносных задач, стоящих ныне перед республикой. Но
этого не произошло.
На самом деле, идеи съезда так и остались на бумаге, хотя
объективно,независимо от стремлений некоторых его
организаторов, съезд действительно дал серьезную пищу для
размышления руководителям республики. Съезд, в частности, настойчиво
требовал выявить и наказать тех,кто годами создавал в
республике пятую колонну, кто преступно торговал интересами
своего народа. Ничего подобного не произошло, и многие из этих
людей до сих пор уютно сидят в республиканских, городских,
районных властных структурах, что вызывает обоснованное
возмущение у трудящихся.
Вполне можно понять руководителей республики, которым
в сложнейших условиях приходится решать неотложные
задачи, но вопрос очистки властных структур от собственной
коррумпированной пятой колонны- одна из важнейших задач,не
только потому, что они несут прямую ответственность за
кровавую агрессию прошлого года,но еще больше потому,что они
представляют опасность для Осетии сейчас, когда вопрос
поставлен о возвращении в прежние места жительства так
называемых беженцев-ингушей.
]!4
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Даже ребенку понятно, что эти чиновники - преступники
любого ранга, однажды купленные нашими недругами,
составляют силу, опираясь на которую, ныне будут добиваться
возвращения в Осетию вчерашние детоубийцы. Причем,
возвращаться не для того,чтобы,покаявшись,жить с нами,а для
продолжения борьбы с осетинским народом.
Надо отметить, что прошлые ошибки в усугубленном виде
повторились и в ходе подготовки 2-го форума. Один
самозванный оргкомитет сменял другой, превращая свои
заседания в политический спектакль. В итоге опять возобладала
идея созыва съезда любой ценой, а сам съезд опять
превратился^ сожалению,из средства в самоцель. Даже
теперь,когда в оргкомитет вошли действительные представители сел и
районов Северной и Южной Осетии, среди населения не
ведется никакой работы, и все дела сводятся к избранию
делегатов на съезд, - между тем следовало бы уже в ходе
подготовки форума повсеместно создать сельские и районные
Ныхасы, состоящие из наиболее авторитетных и умудренных
жизненным опытом людей. Именно села и районы должны
делегировать своих представителей и в Стыр Ныхас. Эти
посланцы-старшие во всех отношениях должны быть
выразителями дум и чаяний своего народа.
Общеизвестный факт,что старший,- это не просто
долгожитель^ человек, обладающий природным умом, жизненной
мудростью^ честью и достоинством несущий лучшие традиции и
обычаи своего народа, являющийся высоким примером для
подражания окружающих, прежде всего, для молодежи.
Именно те же бескомпромиссные люди высокого долга,
для которых служение своему народу дороже всего в жизни и
должны быть делегированы в будущий Стыр Ныхас, да и в
местные его структуры.
Только в этом случае эти общественные организации
оправдают надежды своего народа.
Любые призывы к свержению нынешнего руководства
республики вообще - не более чем политическая провокация,
способная погубить наше общество в нынешних сложнейших
условиях, когда Верховному Совету и Совету Министров
приходится решать проблемы, имеющие судьбоносное
значение для нашей республики. Поэтому надо разъяснить, чтобы
уже сейчас в ходе подготовки форума все население
правильно поняло, что ни съезд, ни Стыр Ныхас не будут антиподом
115
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
властным структурам и ни в какой мере не будут ущемлять
интересы других народностей, живущих в нашей республике.
Считаю уместным заметить,что все подлинные сыны Осетии,
во все времена,отличались своим интернационализмом и
глубоким уважением к другим народам потому,что без этого
немыслима настоящая любовь и к своему народу. А раз это так,
то осетины, независимо от занимаемой должности,
вероисповедания, партийной принадлежности,на равных правах могут
и должны быть представлены и на форуме, и в
исполнительном органе.
Надо,чтобы народ понял, что созыв съезда и создание
будущего Стыр Ныхаса не являются самоцелью и не надо ожидать
от этих событий никаких чудес. Более того, съезд останется в
памяти народа очередной говорильней,а его решения
обыкновенными клочками бумаги, как случилось с I съездом, если и
до, и после съезда повсеместно и повседневно каждый осетин,
будь он старший или младший, мужчина или женщина, не
будет бороться за сохранение лучших традиций и обычаев наших
предков,если мы не будем любить и изучать свой родной язык,
если мы не на словах,а на деле будем вести беспощадную
борьбу против пьянства, разлагающего и убивающего наш народ,
если мы не будем искоренять из нашей жизни хулиганство,
тунеядство и прочие пороки, расцветающие ныне.
Вспомним, как много и справедливо говорилось на том же
1-ом съезде о наших похоронах,свадьбах,пирах и прочих
торжествах, на деле нередко превращающихся в обыкновенную
массовую попойку населениям ходе которой гибнут наши
красивые и мудрые обычаи и традиции. А страстный призыв ко
всеобщей беспощадной борьбе с пьянством и другими
пороками, содержавшийся в документах первого съезда, так и
остался гласом вопиющего в пустыне.
Надо быть наивным,чтобы думать,что при таком отношении
к собственным решениям предстоящий съезд сыграет какую-то
положительную роль в нашей жизни.
Не уповая на чудодействие предстоящего съезда, надо,
чтобы каждый из нас начал, наконец, трудиться честно с полной
отдачей сил и таланта для поднятия из руин и пепла нашего
народного хозяйства. Ведь сила и мощь наших великих
предков заключались именно в их умении трудиться и создавать
изобилие. Не случайно же у осетин считалось зазорным любое
торгашеское дело.
116
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Возрождать дух народа, о котором так много говорится у
нас, это значит снова научиться совершать подвиги в ратном
деле и труде.
Безусловно, съезд скажет свое веское слово и по поводу
ингушской агрессии, и о судьбе беженцев из Грузии и
Пригородного района. Но уже сейчас,во многом решение этой
судьбоносной проблемы зависит от самих беженцев, от их сплоченности и
готовности общими усилиями бороться против существующей
реальной опасности для независимости и свободы осетинского
народа.
Если же они будут отсиживаться по чужим уголкам и
"бороться" за свои очаги только в кабинетах государственных
чиновников вместо того, чтобы возвращаться к родным
очагам, то никакая армия не сможет их защитить. Надо, чтобы
все взрослое население в селах Пригородного района было
обучено военному делу и чтобы молодежь помогла органам
внутренних дел скорее сформировать во всех населенных
пунктах дееспособные отряды самообороны, действительно
готовые защитить население от любых посягательств
различных бандитских групп.
Не секрет и то, что многих беженцев из Грузии интересует
не возвращение домой и даже не поиск мест постоянного
жительства в сельских районах Осетии, а исключительно
близость к городскому рынку и легкая нажива за счет
спекуляции. Спрашивается, какие чудеса можно ожидать от съезда,
чтобы эти люди снова стали полезными членами общества?
Почему власть имущие годами содержат тысячи людей в
санаториях, домах отдыха и в студенческих общежитиях,
способствуя росту паразитического элемента в народе, вместо
того,чтобы выяснить, наконец, кто и где должен жить и трудиться,
именно трудиться, чтобы не углублять и без того тяжелые
недуги нашего общества?
Не дожидаясь созыва съезда,уже сейчас бы можно было
решить вопрос о судьбе несостоявшейся организации Хистæрты
ныхас, которая вот уже несколько лет практически числится
на бумаге и существование ее вообще становится непонятным
в связи с созданием Ныхасов снизу доверху.
По целям и задачам близки друг другу структуры Ныхаса
и местные органы Совета ветеранов, поэтому республиканский
Совет ветеранов и его подразделения могли бы,на наш взгляд,
117
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
принять более деятельное участие в формировании районных
и сельских Ныхасов.
Серьезную опасность для съезда и будущего
исполнительного органа представляют усилия самого организационного
комитета, который из самых добрых побуждений в основных
докладах и содокладах пытаются поднять многочисленные
проблемы жизни республики, начиная от
социально-экономических, политических и кончая экологическими и т.д. Это
значит, что после обширных дебатов будут приняты
соответствующие решения и другие документы по всем этим вопросам,
которые, безусловно, останутся невостребованными, потому
что Стыр Ныхас, будучи совещательным и рекомендательным
органом, не будет располагать реальными возможностями для
воплощения в жизнь этих решений. Фактически мы будем
требовать от Стыр Ныхаса решения тех сложнейших задач,
которые до сих пор были не под силу тысячам государственных
чиновников и организаций, имеющих все необходимые
средства для их решения. В результате будет практически
скомпрометирована идея как самого съезда, так и долгожданного
Стыр Ныхаса.
Поэтому надо на обсуждение съезда вынести вопросы
актуальные, нужные, но выполнимые с помощью этого форума и
Стыр Ныхаса. Одним словом, до открытия съезда остаются
считанные дни, и оргкомитету следует очень серьезно
поработать и над основным докладом и документами,
предлагаемыми съезду.
И, наконец, основной смысл съездов, которые должны
созываться регулярно,- в консолидации нации,в выработке
стратегии и тактики борьбы за возрождение и культивирование
лучших традиций и обычаев нашего народа, нашей культуры и
быта, возрождение созидательного и ратного духа
могущественных алан. Так давайте же все вместе сделаем так, чтобы не
допустить повторения неудач первого съезда и чтобы наш
форум действительно стал демонстрацией благородных традиций
и обычаев и мудрости осетинского народа.
М. Гиоев, профессор
118
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
22 мая 1993 года
в Северо-Осетинском драматическом театре
начал свою работу II съезд осетинского народа.
Из 644 делегатов, избранных на съезд, в зале
присутствовало 605 человек. Кворум был, и от
имени оргкомитета съезд открыл X. Хадиков,
который сообщил, что кроме делегатов на
съезде присутствуют многочисленные гости,
среди которых представители осетинской
диаспоры Москвы, Санкт-Петербурга,
Ставрополя, Донецка, Краснодара, Иркутска,
Одессы, Швеции и Турции, а также
национальных обществ Северной Осетии.
К делегатам съезда с приветствием
обратились Верховные Советы и Советы
Министров Северной и Южной Осетии.
Участники форума минутой молчания
почтили память погибших за свободу и
независимость Осетии в дни трагических
ноябрьских событий - ингушской агрессии.
Съезд избрал рабочие органы: президиум,
секретариат, редакционную и мандатную
комиссии. После этого была утверждена
повестка дня съезда.
119
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ИРОН АДÆМЫ II СЪЕЗДЫ
БОНЫ ФÆТК
1. "Стыр Ныхасы сæйраг Уагавæрды æмæ организацион
бындуры тыххæй". Докладгæнæг Хуадонты Зурапп, профессор,
ЦКХМИ-йы ректор
Доклады фæдыл раныхæстæ
2. "Ирыстоны социалон-экономикон, политикой уавæр".
Докладгæнæг Гаппуаты Тæтæрхъан, техникой наукæты доктор,
профессор
Доклады фæдыл раныхæстæ
3. "Республикæ Хуссар Ирыстоны социалон-политикон
уавæры тыххæй". Докладгæнæг Цыбырты Людвиг, профессор,
Хуссар Ирыстоны педагогон институты ректор
4. "Цæгат Ирыстоны ныхмæ мæхъæлон
национал-экстремистты æрбалæбурдæн политикой, барадон аргъ скæныны тыххæй".
Докладгæнæг Козаты Георги, профессор, Хæххон аграрон
универститеты ректор
Доклады фæдыл раныхæстæ
5. Стыр Ныхасы Уагæвæрд æмæ регламент бæрæггæнæг æндæр
документтæ сфидар кæнын
6. Стыр Ныхасы уæнгты æвзæрстытæ
7. Съезды уынаффæтæ, резолюцитæ æмæ сидтытæ сфидар кæнын
8. Алыхуызон фарстатæ
120
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ПОВЕСТКА ДНЯ II СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1. "Об основных положениях и организационных основах
Стыр Ныхаса". Докладчик Хуадонов З.М.,профессор,ректор
СКГМИ
Выступления по докладу
2. "Социально-экономическое, политическое положение
Осетии". Докладчик Гаппоев Т.Т.,доктор технических
наук,профессор
Выступления по докладу
3. "О социально-политическом положении Республики
Южная Осетия". Докладчик Чибиров Л.А., профессор, ректор
Юго-Осетинского педагогического института
4. "Политическая, правовая оценка агрессии ингушских
национал-экстремистов против Северной Осетии". Докладчик
Козаев Г.С.,профессор,ректор ГГАУ
Выступления по докладу
5. Утверждение Устава Стыр Ныхаса и других
регламентирующих документов
6. Выборы членов Стыр Ныхаса
7. Принятие решений, резолюций и обращений съезда
8. Разное
121
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ИРОН АДÆМЫ II СЪЕЗДЫ
КУЫСТЫ ФÆТК
Райсомы æмбырд - 9-æй 13 сах.
Фæлладуадзæн рæстæг - 13-æй 15 сах.
Изæры æмбырд - 15-æй 19 сах.
ДОКЛАДТÆН АМЫНД РÆСТÆГ
Фыццаг докладгæнæгæн - 20 мин.
Дыккаг докладгæнæгæн ~ 40 мин.
Æртыккаг докладгæнæгæн - 20 мин.
Цыппæрæм докладгæнæгæн - 40 мин.
Доклады фæдыл раныхæстæн - фæйнæ 10 мин.
Куысты алы дыууæ сахаты фæстæ дæр -
20 мин. фæллад уадзынæн
РЕГЛАМЕНТ РАБОТЫ
II СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Утреннее заседание - с 9 до 13 час.
Обеденный перерыв - с 13 до 15 час.
Вечернее заседание - с 15 до 19 час.
ВРЕМЯ НА ДОКЛАДЫ
По первому докладу - 20 мин.
По второму докладу - 40 мин.
По третьему докладу - 20 мин.
По четвертому докладу - 40 мин.
Время для выступления в прениях - 10 мин.
После каждых двух часов работы -
перерыв на 20 мин.
122
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
После избрания рабочих органов и утверждения повестки дня
и регламента съезда к собравшимся со вступительным словом
обратился X. Хадиков. От имени оргкомитета он,
поприветствовав делегатов и гостей,остановился на главных вопросах
повестки дня: о политическом положении Осетии и Северной, и
Южной, о территориальных претензиях грузин на юге,
ингушей на севере и подчеркнул,что важнейшей проблемой,над
которой должны серьезно подумать участники съезда, является
сохранение территориальной целостности Осетии,
межнационального мира и поиск путей экономических и политических
реформ...
Съезд должен обстоятельно поговорить о нравственном
состоянии общества, ведь чуть ли не нормой становятся
коррупция, взяточничество, растут преступность, алкоголизм и
наркомания. Съезд также должен рассмотреть демографическую и
экологическую ситуации в Осетии. Проблем много, и каждая
неотложна: национальное возрождение и национальное
самосознание, сохранение лучших обычаев и традиций, которые
преданы забвению многими, особенно молодежью. Наше
единство разрушало до сих пор деление по ущельскому принципу,
теперь к этому добавились политические разногласия, тогда
как, даже если объединить все возникшие партии, и одна
солидная не получится.
Будет ли Осетия, сохранит ли она себя, это зависит и от
съезда, от тех решений, которые он примет, и как эти решения
будут осуществлены.
После этого съезд приступил к работе согласно
утвержденной повестке дня и в рамках установленного регламента.
123
СТЫР НЫХАСЫ БЫНДУРОН УАГДЕВÆРА
ДМД ОРГАНИЗАЦИОН АР/ЕЗТЫ
тыкндй
ХУШНТЫЗУРАПП.
Оргкомитеты уæнг,
ЦКХМИ ректор,
профессор
Ирон адæмы дыккаг съезд æрæмбырд,
Кавказы æмæ Уæрæсейы историйы бындурон,
вазыгджын æхсæнадон-политикон
ивддзинæдтæ куы цæуы, уыцы рæстæг. Нæ
цæстыты раз фехæлд социалистон бæстæты
æмæхсæнад æмæ хайгай баци дунейы
тæккæ домбайдæр паддзахæдтæй иу - Советон
Цæдис. Уыцы цаутæ алыхуызы ахадынц
адæмты хъысмæттыл, фæлæ уæлдай
фыдбæллæхы фæстиуджытæ расайдтой Кавказы.
Æрæджы дæр ма сæхи иумæйаг
паддзахады - Советон Цæдисы - граждæнтæ чи
хуыдта, ирон адæмы уыцы минæвæрттæ
аззадысты дыууæ дихæй. Иу æмбис - Цæгат
Ирыстон ~ сси Уæрæсейы иу хай, иннæ
хай - Хуссар Ирыстонæн та бынат нал разынд ног гуырдзиаг
паддзахады, уымæн æмæ Гуырдзыстоны разамынд фехъусын
кодта, зæгъгæ, уæвгæ лæр нæй æмæ никуы уыд Хуссар
Ирыстон, фæлæ, дам, Гуырдзыстоны ис, Самачабло чи хуыйны,
æрмæстдæр ахæм бынат.
Иннæрдыгæй та, официалон хицæутты æмæ талф-тулфæй
сфидаргонд закъонтæй фæпайда кæнгæйæ мæхъæлон
национал-экстремисттæ æргомæй зæххы тыххæй домæнтæ æвæрын
райдыдтой хæдбар Цæгат Ирыстоны республикæйы раз. Ирон
адæймаг цыма сæ тæккæ карздæр знаг у, ахæм ныхæстæй
уыдон ныззыгъуыммæ кодтой мæхъæлон адæмы зонд, сразæнгард
сæ кодтой æрбалæбурынмæ æмæ ракъахтой, сæдæгай
адæймæгты зиантæ, бирæ фыдбæллæхтæ чи расайдта, ахæм хæст.
Уæрæсейы цы социалон-экономикон процесстæ цæуы,
уыдон ирон адæмы раз æрæвæрдтой, дарддæр ын куыд цæргæ у,
уый тыххæй бындурон фарста.
Бирæ азты дæргъы ирон адæмы ахæм минæварджын
æмбырды фыццаг хатт ныхас цæуы мадæлон æвзагыл. Уый
адæймагмæ гуырын кæны цины, фæлæ фылдæр та æрхæндæг
æнкъарæнтæ. Цы йæ сусæг кæнæм, æргомæй зæгъæм, хи æвзаг ферох
кæныныл мах куыд бакуыстам, афтæ ничи Кавказы адæмтæй.
124
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Цымæ махæй бирæтæ, суанг ацы залы чи бады, уыдонæй дæр,
уæлдайдæр та фæсивæд, арæхсынц иронау фыссын æмæ
кæсынмæ?
Уыимæ æз кæнын куыд ирон æвзаг, афтæ дыгурон æвзаджы
кой дæр. Тæрсын, ахæмтæ нæм бирæ куы нæ разына, уымæй.
Гъе фæлæ, ирон æвзаг бынтондæр фесæфт, зæгъгæ, чи дзуры,
уыдонимæ дæр разы нæ дæн.
Хуыздæр уавæры не сты нæ удварны хъæздыгдзинæдтæ,
æгъдæуттæ, культурæ дæр. Мах арæх сæрыстырæй фæдзурæм,
нæ фыдæлтæ нын цы бирæ хорз æгъдæуттæ ныууагътой,
уыдоны тыххæй, фæлæ сæ бахъаггæнынæн аразгæ та ницы кæнæм.
Афтæмæй та нæ архайын хъæуы, цæмæй сæ æххæстæй
адæттæм иннæ фæлтæртæм дæр, ууыл. Уый бæсты мах уынæм,
ирон адæмæн æцæгæлон чи у, нæ фæсивæд ахæм мæнг
культурæйыл кæй ныххæцыдысты, æгъдау кæй нал ис,
расыггæнджытæ æмæ хъылмамæ æмхиц адæймæгтæ кæй сбирæ сты, уыдæттæ.
Уый æмæ æндæр фарстаты тыххæй бæлвырддæр загъд
уыдзæн иннæ докладты. Æз скодтон æрмæстдæр цалдæр
проблемæйы кой, цæмæй бамбарæм, ирон адæмы съездтæ аразын
хъæуы æви нæ, уый, уымæн æмæ нырма уыцы хъуыддаджы
тыххæй иу хатдзæгмæ нæма æрцыдыстæм.
Æрæджыйы онг æппæт фарстатæн дæр дзуапп лæвæрдтой
партион структурæтæ. Адæмæй ферох сæ хъысмæтыл
хъуыды кæнын, сæ зæрдæ дардтой, рухс фидæнмæ сæ кæй хонынц,
ууыл. Фæлæ куы бамбæрстой, уыцы фæндаг ахæм рухс кæй
нæу, къуырцдзæвæнмæ сæ кæй кæны, уый, уæд куыддæр
фæуыргъуыйау сты. Бирæтæ фæудаист сты, иннæты зæрдæты та
бацыд стыр мает. Алы адæймаджы размæ дæр сæвзæрдысты,
раздæр кæуыл никуы ахъуыды кодта, йæ бон дзуапп раттын
кæмæн нæу, ахæм фарстытæ. Уымæ гæсгæ аразын райдыдтой
алыхуызон æхсæнадон змæлдтытæ æмæ партитæ. Уый та
дзурзег у ууыл, æмæ, фæнда дæ - нæ, уæддæр адæмон съездтæ
абон систы æцæгдзинад, æмæ сæ ахсджиагдзинадыл тæрхæттæ
кæныны бæсты архайын хъæуы, цæмæй лæмбынæг æмæ
бындуронæй цæттæгонд цæуой, хъæугæ æмвæзадыл сæ кæнæм.
Уымæн æмæ дыккаг съезды фæстæ уыдзæн æртыккаг, уый
фæстæ та цыппæрæм æмæ афтæ дарддæр. Æмæ уæд фæзынди
фарст, чи сæ араздзæн, уый тыххæй.
Ирон адæмы фыццаг съезды кусæг оргæн æвзæрст куы
’рцыдаид, уæд йæ уынаффæтæ (уыдон та уыдысты хорз уынаффæтæ)
гæххæттыл фыстæй нæ баззадаиккой, дыккаг съезд саразыны
125
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
тыххæй та нæ нæ бахъуыдаид йæхи ’гъдауæй сæвзæргæ
оргкомитеты сæр.
Уымæ гæсгæ ирон адæмы съездты ’хсæн хъуамæ архайа
кусæг оргæн æмæ хъуамæ хуыйна Стыр Ныхас.
Нæ адæмы историйы Ныхас кæддæриддæр уыд æхсæнадон
царды ахсжиагдæр фæрæз. Нарты кадджыты куыд уынæм,
афтæмæй нæртон адæмы цард фылдæр цыд Ныхасы.
Зындгонд иртасджытæ В. Миллер, В. Пфафф, Н. Дубровин,
Уанеты Захар, Мæхæмæтты Æхсарбег æмæ бирæ æндæртæ
дзæвгар цымыдисаг æрмæг æрæмбырд кодтой ирон Ныхасы тыххæй.
Ууыл дзургæйæ зæрдыл æрлæууынц Къостайы рæнхъытæ:
Сæрдæй, зымæгæй
Гуыбыр, тызмæгæй
Иæ кæрцы мидæг
Ныхасы бады
Зæронд Хъуыбады,
Нæ фæндырдзæгъдæг...
Оргæн æмбæлы рахонын цыфæнды нырыккон номæй дæр,
конгресс, комитет, совет, фæлæ хуыздæр уыдзæн, Стыр Ныхас
æй куы схонæм, уæд, уымæн æмæ Ныхас у сыгъдæг ирон
дзырд - мах та ирæттæ стæм.
Дзырд "стыр" та амоны уый, æмæ Стыр Ныхасы архайд
хъуамæ æххæсса æппæт ирон адæмыл дæр. Уый уыдзæн йæ
хицæндзинад районты, хъæууон, мыггагон æмæ æндæр Ныхастæй.
Зæгъын хъæуы уый, æмæ Стыр Ныхасы Уагæвæрды, кæй
уын байуæрстой, уыцы проектмæ хаст æрцыд зынгæ
ивддзинæдтæ. Хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ райдайæнæй фæстæмæ
бынтон алыхуызон хъуыдытæ сæвзæрд, Стыр Ныхас нæ царды
цы бынат ахсдзæн, уый тыххæй. Иутæ йæ нымайынц
цавæрдæр уæлдæр оргæныл йæхи тæрхон æмæ æндæр рагон
миниуджытимæ, хъуамæ, дам, йæ разы дзуапп дæттой хицаудзинады
иннæ оргæнтæ æмæ бынатылæуд адæймæгтæ. Уымæ гæсгæ,
сфидар кæнын хъæуы иуæй-иу сæйраг уагæвæрдтæ, уыдон та
хъуамæ æвæрд æрцæуой Стыр Ныхасы куысты бындуры.
Растыл нымад æрцыдысты мæнæ ахæмтæ.
Фыццаг. Стыр Ныхас у ирон адæмы съезды æвзаргæ оргæн,
уый æххæст кæны съезды уынаффæтæ æмæ кусы радон
съездмае. Дзуапдæттæг у æрмæстдæр ирон адæмы съезды размæ.
Дыккаг. Стыр Ныхас у æхсæнадон оргæн. Нæ ныхилы
паддзахадон æмæ æндæр оргæнты архайдмæ, йæ уынаффæтæн
та ис уынаффæгæнæг мидис. Уыимæ Стыр Ныхасы
амындтытæм æнæмæнг хъуамæ каст цæуа.
126
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Æртыккаг. Стыр Ныхас йæ архайд аразы Ирыстоны æмæ
Уæрæсейы Конституцитæ æмæ æндæр закъонтæм гæсгæ.
Æмæ æппынфæстаг, Стыр Ныхас йæ куыст кæны æргомæй
æмæ йæ архайд парахатгонд цæуы дзыллон информацийы
фæрæзты.
Уагæвæрдмæ гæсгæ, Стыр Ныхасы раз цы сæйраг нысантæ
æмæ хæстæ лæууы, уыдон сты ахæмтæ:
1. Ирон адæмы национ иудзинад фидар кæнын, йæ удварны,
культурой æмæ социалон-экономикон рæзт, ирон адæмы
национ æмæ паддзахадон хæдбардзинад æмæ Ирыстоны зæхх
хъаггæнын, ныхилын æм нæ уадзын, ирæтты граждайнаг, политикой
æмæ экономикой бартæ æмæ сæрибарадтæ хъаггæнын, национ
хиæмбарынад рæзын кæнын, культурæйы, наукæйы, ахуырады,
аивады æмæ æвзаджы рæзтæн æххуыс кæнын.
2. Ирыстоны раззагдæр политикой æмæ социалон-экономикон
ивддзинæдтæн æххуыс кæнын.
3. Ирыстоны цæрæг æппæт нациты ’хсæн хæлардзинад æмæ
кæрæдзийы æмбарынад фидар кæнын, Кавказы адæмты æхсæн
уарзон ахастдзинæдтæ нывыл кæнын, Ирыстонæй дард чи
цæры, нæ уыцы æмбæстонтимæ бастдзинæдтæ аразын.
4. Адæмон сфæлдыстад, спорты национ хуызтæ рæзын кæнын,
сабиты æмæ фæсивæды патриотон æмæ адæймагуарзон
хъомылад, ирон адæмы хуыздæр æгъдæуттæ парахат кæнын,
Ирыстоны диссаджы æрдз, йæ истори æмæ культурæйы
цыртдзæвæнтæ хъаггæнынæн æххуыс кæнын, ирон бинонты æгъдæуттæ
фидар кæнын, цæмæй ирон сабиты нымæц фылдæр кæна, уымæн
æххуыс чи уа, ахæм хъомыладон куыст кæнын.
5. Ирыстоны æмæ Уæрæсейы æхсæнадон-политикон царды
зæрдиагæй архайын, фыдракæндты, давыны, мафийы, расыг
кæныны, хъылмайы ныхмæ тохмæ æхсæнад разæнгард кæнын.
Ныр та цыбырæй Стыр Ныхас равзарыны уагавæрды
тыххæй. Стыр Ныхасмæ хъуамæ æвзæрст æрцæуа 62 адæймаджы.
Уыдон хъуамæ æрвыст уой Ирыстоны алы районæй дæр, стæй
Хуссар Ирæй. Уагæвæрды куыд амынд ис, афтæмæй Стыр
Ныхасы уæнгты дыууæ æртыццаг хайы хъуамæ снысан кæной
районтæ, æмæ уыдон хаст æрцæуой хибар номхыгъдмæ
сусæгæй сыл хъæлæс кæныны тыххæй. Съезд куыд сфидар кодта,
афтæмæй алы районæй дæр æвзæрст цæуы бæлвырд нымæц:
Ленины, Промышленной, Советон æмæ Горæтгæроны
районтæй - фæйнæ фондз адæймаджы. Алагиры, Æрыдоны, Дыгуры,
Æрæфы, Кировы æмæ Рахизфарсы районтæй - цыппаргай
127
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
адæймæгтæ. Мæздæджы районæй ~ æртæ адæймаджы.
Республикæ Хуссар Ирыстонæй - фынддæс минæвары.
Æдæппæт дыууæ æмæ æртиссæдз адæймаджы.
Уыцы номхыгъды уæвæг кандидат æвзæрстыл нымад
æрцæудзæн,- съезды делегаттæ йыл сусæгæй æмбисæй фылдæрæй
куы схъæлæс кæной, уæд.
Стыр Ныхасы уæнгты иннæ æртыццаг хай равзарынæн та
кандидатурæтæ нысангонд цæуынц комкоммæ съезды æмæ
хаст цæудзысты хицæн номхыгъдмæ сусæгæй сыл хъæлæс
кæныны тыххæй. Уыцы номхыгъды уæвæг кандидаттæй æвзæрстыл
нымад æрцæудзысты, фылдæр адæм кæуыл схъæлæс кæной,
уыдон. Æдæппæт хъуамæ уой иуæндæс æмæ ссæдз адæймаджы.
Уагæвæрды амынд æрцыдысты, Стыр Ныхасы уæнгтæм
кандидат цавæр домæнтæн хъуамæ дæтта дзуапп, уыдон:
♦ хъуамæ йыл фондз æмæ ссæдз азæй къаддæр ма цæуа;
♦ сыгъдæг дзура ирон æвзагыл æмæ иудадзыг цæра Ирыстоны;
♦ ма куса закъонæвæрæг, æххæстгæнæг æмæ тæрхоны
хицаудзинады оргæнты, кæнæ разамонæгæй.
Уымæй уæлдай, Стыр Ныхасмæ æвзæрст чи æрцæуа,
фæнды разамонæг уæд, фæнды хуымæтæг уæнг, уыдон хъуамæ сæ
зæрдыл дарой Къостайы æнæмæлгæ рæнхъытæ:
...Æз дзыллæйæ къаддæр куы дарин,
Куы бафидин искуы мæ хæс,
Уæд афтæ æнкъардæй нæ зарин,
Нæ хъуысид мæ кæуын хъæлæс.
Стыр Ныхасæн ис сæрдар æмæ йæ дыууæ хæдивæджы.
Сæрдар æвзæрст цæуы Стыр Ныхасы фыццаг æмбырды, сусæгæй
йыл схъæлæс кæнгæйæ. Æвзæрстыл нымад цæуы, фылдæр
хъæлæстæ чи райса, Стыр Ныхасы уæнгтæй æмбисæй фылдæр
кæуыл схъæлæс кæной, уыцы кандидат. Пайдайагыл нымайæм,
сæрдар иудадзыгон бындурыл цæмæй куса, уый. Кæй зæгъын
æй хъæуы, Стыр Ныхасы куыст аразгæ уыдзæн, сæрдарæй йын
æвзæрст чи æрцæуа, уымæй. Хъуамæ уыцы адæймагмæ уа
бирæ хорз миниуджытæ, фæлæ сæйрагдæр у ахæм хъуыддаг: уый
хъуамæ зона æмæ уарза йæ адæмы, йе ’взаг, йæ национ
культурæ æмæ æгъдæуттæ. Хъуамæ иппæрд уа политикæйæ, йæхи
хъуыддæгтæ аразынмæ тырнындзинадæй.
Зæгъын хъæуы уый дæр, æмæ тæссаг у, Стыр Ныхас
политикæйы зилдухæнтæм куы бахауа, паддзахадон оргæнтæ æмæ
бынатылæуд адæймæгтимæ исты быцæутыл куы схæца, уымæй.
128
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Уымæн, кæй зæгъын æй хъæуы, æруадзæн нæй. Уымæ гæсгæ
равзарын хъæуы, æрмæстдæр йæ адæмы хорздзинадæн чи куса,
ахæм адæймæгты.
Уæвгæ Стыр Ныхасы тæккæ ахсджиагдæр хæстæй иу у
æхсæнадон хъуыды рæстырдæм аразыныл кусын, уый та æрмæст
ирæттæм нæ хауы. Нæ республикæ у бирæнацион, уымæ
гæсгæ Стыр Ныхас хъуамæ архайа иннæ нациты минæвæртты
кæрæдзимæ ныхæй ныхмæ кæныныл нæ, фæлæ иу кæныныл,
хæлардзинад, фидыд æмæ сабырдзинад фидар кæныныл.
Стыр Ныхасы хъуамæ уа иудадзыг кусгæ оргæн - правлени.
Уырдæм хъуамæ бацæуой сæрдар, йæ дыууæ хæдивæджы,
дыууадæсæй - правленийы уæнгтæ æмæ техникой кусджытæ.
Иудадзыгон бындурыл чи кусдзæн, сæрдары уыцы
хæдивджытæ æмæ правленийы уæнгтæ æвзæрст цæудзысты сæрдары
амындмæ гæсгæ, сусæгæй сыл схъæлæс кæнгæйæ.
Цалынмæ Ныхасы кусой, уæдмæ сæрдарæн дæр, йæ
хæдивджытæн дæр æмæ правленийы уæнгтæн дæр бар нæй
политикой партиты архайынæн. Уый та уымæн, цæмæй политикой
партитæ ма ныхилой Стыр Ныхасы куыстмæ, цæмæй дзы
фæстæдæр ма рауайа партион оргæн.
Стыр Ныхасы куысты архайдзысты хайæдтæ, къордтæ æмæ
къамистæ. Уым кусынмæ хуынд цæудзысты наукон-иртасæг,
культурон-рухсадон æмæ æндæр организациты минæвæрттæ.
Къамисты æмæ къордты сæ бон кусын уыдзæн ахуыргæндтæн,
фысджытæн, аивады архайджытæн, юристтæн, дохтыртæн æмæ
æндæр дæсны кусджытæн.
Стыр Ныхас у юридикон иуæг, ис æм тымбыл мыхуыр
æмæ штамп, исбонад æмæ æхцайы фæрæзтæ, хæдзарадон
хæдбардзинад, æххæст кæны куыстадон, рауагъдадон æмæ
финансон архайд. Стыр Ныхасмæ цы æфтиæгтæ уа, уыдон дихгонд
нæ цæуынц йæ уæнгты ’хсæн, фæлæ дзы пайдагонд цæудзæн,
йæ Уагæвæрды цы хæстæ амынд ис, уыдон æххæст кæныны
хъуыддаджы.
Стыр Ныхасы архайд урæд цæуы ирон адæмы съезды
уынаффæмæ гæсгæ.
Ахæмтæ сты Стыр Ныхасы бындурон уагæвæрдтæ æмæ
организацион арæзт. Уыдæтты тыххæй съезды делегаттæн
фехъусын кæнын мæнæн бахæс кодта оргкомитет. Абон кæй
æвзарæм, уыцы Стыр Ныхасæн мæ зæрдæ зæгъы стыр æнтыстытæ
йæ куысты адæмы хорздзинадæн, Ирыстоны сæраппонд.
9 Съезды осетинского народа 129
ИРЫСТОНЫ СОЦИАЛОН-ЭКОНОМИКОН,
дксдндш-политикон
УАВЯРЫ ТЫХХ/ЕЙ
ГАППУАТЫШШЪАН.
Техникой наукæты
доктор, профессор
Фарн уæм бадзурæд, хорз адæм! Ирон
адæмы нырыккон уавæр нæ сагъæстыл æфтауы:
цæмæн уымæ æрцыдыстæм, цы уыдзæн нæ
фидæн, нæ фæстаг?
Уыцы фарстатæм æркæсыны æмæ сын
дзуаппытæ ссарыны тыххæй абон
æрбамбырд стæм нæ 2-аг съездмæ - не стыр
æмбырдмæ. Йæ бацæттæгæнæг комитеты
амындмæ гæсгæ, ам ныхас цæуы Ирыстоны
уавæрыл, æмæ нæ уырны, сымах нæм
лæмбынæгæй кæй байхъусдзыстут æмæ раст
хатдзæгтæ кæй скæндзыстут, уый.
Горбачев æмæ йæ хъузæтты аххосæй
Советон Цæдис фехæлд.
Национал-шовинизмы ардауæн æвзаг адæмты кæрæдзийы
ныхмæ скодта. Æртыккаг аз Ирыстонмæ гуырдзиаг меныневиктæ
Хуссарæй лæбурынц. Скæсæнæй нæм æртхъирæн кæнынц
хъулгъайаг экстремисттæ, нымайынц нæ нæ райгуырæн
уæзæгыл рæстæгмæйы цæрджытыл - хæддзуйæ æрцæуæг адæмыл.
Æргомæй-сусæгæй ныл алы мадзæлттæй ардауынц
Уæрæсейы иннæ адæмты, мысынц ныл хахуыртæ, хонынц нæ
фыдгæнджытæ, марынц нæ æнæвгъауæй.
Уыцы æнæбындур, æнæзакъон хъуыддæгты азарæй цы
уавæрмæ æрцыдыстæм, уый алы ирон адæймаг дæр хъуамæ
æмбара.
Не ’мбырды сæйраг нысан уый мидæг ис, цæмæй ныры
уавæрæн раст аргъ скæнæм, нæ фыдæлты Ныхас саразæм æмæ
нæ адæмы цардыл иумæ асагъæс кæнæм. Ацы фыдуавæрты
ирон адæмы - Хуссарæй Цæгатмæ - хъæуы кæрæдзийы
фарсмæ æнгом æрбалæууын, æмзонд-æмвæндæй архайын.
Ирыстоны цы бирæ адæмыхæттытæ цæры, уыдонимæ нæ хæларады
уидæгтæ фидардæр кæнгæйæ, мах хъæуы æдзух цæттæйæ
лæууын фыдгулæн аккаг ныхкъуырд раттынмæ æмæ нæ
фыдыуæзæг бахъаггæнынмæ. Ныфс нæ ис, иннæ адæмты минæвæрттæй
немæ хæларæй чи цæры, уыдон дæр бахъуыды заман
Ирыстоны сæрвæлтау тохмæ цæттæ кæй уыдзысты, уымæй.
130
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Æргомæй куы зæгъæм, уæд ирон адæм никæй зæххытæм
лæбурынц, никæмæ бырсынц гæрзифтонгæй марынмæ. Мах
зонæм нæ рæстдзинад æмæ уый сæраппонд æнауæрдонæй тох
кæндзыстæм, Ирыстонæн фыдбылыз чи хæссы, уыцы тыхтимæ.
Ирыстоны сæрвæлтау тохы сæйрагдæр хæстæй иу у нæ ирон
фарны сыгъдæгдзинад бахизын, нæ фыдæлтыккон рæсугъд
æгъдæуттæ - лæгдзинад, æфсарм, æууæнк бахъаггæнын. Нæ
хъæздыг æвзаг цæмæй бынтон ма фесæфа, уый тыххæй йæ
скæнæм паддзахадон, пайда дзы кæнæм нæ æрвылбон царды,
хæдзары, скъолаты, рæвдауæндæтты, куысты.
Нæ рагон Хъобайнаг Культурæ дунейы адæмтæн у
фæзминаг, афтæмæй йæ ивын байдыдтам цыдæр иумæйаг
культурæйæ. Фæзынд нæм, нæ хорз æгъдæуттыл былысчъил чи кæны,
алцы æрмæст исбонæй чи бары, ахæм адæймæгтæ. Экономикæ
хæлы, æргътæ сæхи бар ауагътой, æмæ хуымæтæг адæмæн
царды бар нал ис. Цæмæй ацы уавæр сраст кæнæм, уый тыххæй
хъæуы адæмæн куысты фадæттæ саразын, сæ кæрæдзиимæ
ахастдзинæдтæ сын банывыл кæнын.
Ирыстоны нæй уæлдай зæххытæ æмæ уæлдай адæм. Се ’ппæт
дæр сты махæн зынаргъ, бахъаггæнинаг.
1993 азы 17 январы Цæгат Ирыстоны Сæйраг Совет сарæзта
рæстæгмæйы къамис, æмæ уый хатдзæгтæм гæсгæ фыццаг
съезды уынаффæты фылдæр хай æххæстгонд æрцыд, кæд Стыр
Ныхас нæ равзæрстам, уæддæр.
Дыккаг съезд аразæг оргкомитет æркаст гæххæттытæм, æмæ
куыд сбæрæг, афтæмæй фыццаг съезды уынаффæтæн сæ
сæйрагдæртæ æххæстгонд не ’рцыдысты. Иуæй, Стыр Ныхас нæ
равзæрстой, иннæмæй, Уæрæсейы Федерацийы Закъон æфхæрд
адæмты сраст кæныны тыххæй царды рауадзын уыд рæдыд
хъуыддаг, уымæн æмæ уыцы закъоны фыдбылызы 6-æм статья
ивд не ’рцыд, æмæ уый адыл адæмтæ хæрзгæнæгæй
фыдгæнæгмæ кæрæдзийы мидæг ауадысты.
Дыккагæй, Цæгат Ирыстоны Сæйраг Совет йæ радон
æмбырды Хуссар Иры хæдбар республикæйыл кæй банымадта,
уый кæуылты райгонд хъуыддаг у, фæлæ уыцы фарста
политикой æгъдауæй лыг не ’рцыд.
Цæгат Ирыстоны хицауад, йæ фадат куыд амоны, ахæм
мадзæлттæ сарæзта лигъдæттæн, фæлæ нырма бæрæг нæу, чи
сæ кæм æмæ куыд цæрдзæн, уыдæттæ.
Æртыккагæй, нырма фидаргонд нæу Цæгат Ирыстоны
республикæйы цæрæджы ном хæссыны тыххæй уагæвæрд, кæд ыл
дзургæ бирæ кæнæм, уæддæр.
131
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Цыппæрæм, арæзт æрцыд дыууæ Ирыстоны баиу кæныны
тыххæй къамис. Мах æй æмбарæм, баиу кæныны фарста æнцон
алыггæнæн кæй нæу, уый. Æппынфæстаг иу хатдзæгмæ
æрцæуын хъæуы. Уæлдæр амынд къамис дæр æмæ æхсæнад дæр
хъуамæ ууыл кусой æмзонд-æмвæндæй.
Ис ма нæм, ныхас кæуыл цыд æмæ бакæнын кæй хъæуы,
бирæ ахæм хъуыддæгтæ. Уыдоныл дæр хъуамæ ацы кадджын
æмбырды æрдзурæм. Зæгъæм, алыхуызон фæндæттæ уыд нæ
республикæйы ном аивыныл, адæмон-спортивон бæрæгбон
"Зилахары быдыр" скæнын æмæ æндæртæ. Кæд нæ кадджын
æмбырды ацы фарстаты фæдыл иу зондмæ æрцæуæм, уæд
рахæсдзыстæм бæлвырд уынаффæтæ æмæ сæ æрæвæрдзыстæм
республикæйы хицауады раз.
Иу-цалдæр ныхасы нæ рагисторийæ. 1774 азы Ирыстон
баиу Уæрæсеимæ. 1830 азы Ирыстоны æвæрд æрцыд Уæрæсейы
административен уагæвæрд æмæ уымæ гæсгæ дихгонд æрцыд
Хуссар æмæ Цæгатыл. Цæгат Ирыстоныл фыццаг нымад уыд
Владикавказ, стæй та - Ирон зылд, Хуссар Ирыл та - Калачы
губернийы Гуры уезд. Уый, кæй зæгъын æй хъæуы, ирон адæмы
зæрдæмæ нæ цыд æмæ тох кæнын байдыдтой фæстæмæ баиу
уæвыныл 1905-1907 азтæй суанг абоны онг, фæлæ нæма
бафтыд нæ къухы. Гъе уым агургæ сты нæ адæмы ныры
бæллæхтæй бирæтæ. Уæды Ирыстон дыууæ дихы кæй зонд æмæ
архайдæй фæци, уыдон ирон адæмы хæрзгæнджытæ нæ уыдысты
æмæ абон дæр не сты.
Цæгат æмæ Хуссар Ирæн сæ баиу кæныны мадзæлттæ
бындуронæй бает сты Стыр Ныхасы куыстимæ, æмæ йæ
æвæстиатæй хъæуы равзарын. Стыр Ныхасы сæйрагдæр нысантæй иу
уыдзæни нæ дзыллон аивад фыдæлтыккон уагыл рæзын кæнын.
Æргомæй зæгъын хъæуы уый, æмæ Советон Цæдисы
фехæлд Ирыстонæн уыди стыр фыдбылыз. Ныры Уæрæсеимæ
фыдæлтыккон хæлардзинад æмæ не ’мгуысты уаг уыдзысты
Ирыстоны пайдайæн.
Иры дзыллæ - тæккæ уазæгуарзондæр адæм - æппæтимæ
дæр йæ ахастдзинæдтæ аразы хæлардзинады бындурыл, фæлæ
йæ сæрибары тыххæй йæ цард дæр суæлдай кæндзæн. Уый
сæраппонд æрцыдысты 1981 азы æвирхъау цаутæ дæр. Уыцы аз
Цæгат Ирыстоны бирæ нациты минæвæрттæ рацыдысты
уынгтæм сæ домæнтимæ, фæлæ сæ æфсæддонтæ тынг бафхæрдтой,
æрцыди дзы зиантæ дæр. Коммунистон партийы политбюро
уæд Иры рæстаг фæсивæды рахуыдта æгъдаухалæг къорд æмæ
132
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
уыйадыл Ирыстонмæ сæрвыста хицауæй йæ хъузæттæй иу -
Одинцовы - республикæйы уавæр банывыл кæнынмæ. Фæлæ
фыдзæрдæ æрцæуæг хицауы заман Ир бынтондæр ныззаууат,
йæ алыварс нæ ирондзинад нын чи ныддæлдзиныг кодта, ахæм
æхсины лæгтæй байдзаг. Дзæгъæлы нæ фыста Къоста:
Æхсины лæг нæ ирæн дæр -
Нæ низы хай, нæ худинаг!
Æрцæуæг æлдæрттæ æмæ æхсины лæгты азарæй æрцыд
Ирыстон абоны уавæрмæ. Фыдгæнæг хъулгъайы экстремистты
хæрзгæнджыты бынаты сæвæрдтой, рæстаг ирон дзыллæйы та
æнæазымæй фыдгæнджыты бынаты баппæрстой. Æрмæстдæр
уыдоны аххосæй æрцыдысты ацы фæззæджы цаутæ - хæрзты
цы хъулгъайы адæмæн быцыдыстæм 40 азы дæргъы, уыдон
нæм тыхбар мондаг лæгсырдты ардыдæй гæрзифтонгæй
æрбалæбурдтой. Хуыцау хорз ракæнæд нæ фæсивæдæн, æнæ
ныфс нæ разындысты æмæ сæ туг ныккалгæйæ бахъаггæдтой
райгуырæн уæзæг.
Нæ алыварс фыдгæнджытæ нæма сабыр кæнынц æмæ,
цæмæй нæ райгуырæн уæзæг бахизæм, уый тыххæй мах хъæуы -
Цæгатæй Хуссармæ - æмзонд-æмвæнд уæвын, уымæй дæр
афтид армæй нæ - гæрзифтонгæй, дыгурон æмбисондау -
"Арæни федар - зæрди федар".
Абоны Ирыстонмæ нæдæр лæг уæлдай и, нæдæр зæхх
уæлдай. 1990 азы нымадмæ гæсгæ, иу квадратон километры
фæзуатыл рæстæмбис нымадæй цардис Ирыстоны - 80
адæймаджы, Цæцæн-Мæхъæлы - 67, Кæсæг-Балхъары - 61,
Дагъистаны - 36, Уæрæсейы - 9. Куыд уынæм афтæмæй
зæххæй æппæты къаддæр ис ирæттæм.
2000 азы Цæгат Ирыстоны адæмы нымæц суыдзæн 678
мины, 2010 азы та - 719 мины. Уыдонæн хъæудзæн 500 мин
тоннæйы хор, æхсыр 291 т, дзидза 63 мин т, картоф 227 мин т,
халсартæ та 105 мин т.
Хъæууон хæдзарадон продукци 1992 азы, 1991-имæ
абаргæйæ, фæкъаддæр 14%. Уавæр карзæй карздæр кæны. Нæ
фысвосæн нал и дарæн Науыры, уымæн æмæ хизæнтæ айстой
цæцæн. Цæмæй æфсадæм нæ фос? Уымæн ма нын баззад
æрмæстдæр иунæг мадзал - нæ фыдæлты фæлтæрддзинадæй
спайда кæнын нырыккон фæрæзты фæрцы.
Цы зæххы гæппæл нæм ис, уым мæр заууатмæ цæуы эррозийы
аххосæй, уæлдайдæр хæхбæсты, боныгъæды фæстиуджытæм
133
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
гæсгæ, уæззау техникæйæ, гербицидтæй. Æппæт уыдæттыл
хъуыдыгæнæг нæй. Нæ фыдæлтæ цæсты гагуыйау цы зæххытæ
хъаггæдтой, уыдонмæ дарын хъæуы хæдзардзин цæстæнгас,
хъæуы сыл аудын. Зæххы куыст кæнын чи нæ зоны, уыдонæн
æй дæттын нæ хъæуы. Колхозтæ, совхозтæ æвиппайды фехалын
та раст,нæ уыдзæн. Куыст хорз кæм цæуы, уьщ хъæуы спайда
кæнын акционерон иугондты хъæппæрисæй. Зæхх уæй кæнын
куы байдайæм, уæд уый мах æркæндзæн стыр бæллæхтæм.
Куыд уынæм, афтæмæй фæллойгæнæг адæм бахаудтой зын
уавæрты: сæ мыздæн цы капеччытæ исынц, уыдонæй бинонтæ
дарæн нæй, бирæтæ баззадысты æгуыстæй. Æхцайы хиаргъ
къаддæрæй къаддæр кæны. 1985 азы Уæрæсейы цæрæг иу
адæймаджы мызд рæстæмбис нымадæй уыди 200 сомы мæй. Ныр та у
23 мин сомы. Дзæуджыхъæуы æргътæм гæсгæ, зæгъæм, адæймаг
йæ мыздæй æрмæст дзидза куы æлхæдтаид, уæд дзы 1985 азы
райстаид 100 кг, ныртæккæ та 30 кг. Æрмæст уæлæдарæс
æлхæныны хъуыддаг куы абарæм, уæд уый та фæци 4 хатты къаддæр.
Заводты æмæ фабрикæты продукци уагъд цæуы хæрз гыццыл,
афтæмæй сæ разамонджытæ исынц стыр æхцатæ. Зæгъæм, 1992
азы промышленной продукцийы бæрц 1991 азимæ абаргæйæ,
фæкъаддæр 36,1%, ацы аз та, фаронимæ абаргæйæ, 30%.
Советон Цæдис нал ис, æмæ хæлд æрцыдысты хæдзарадон
бастдзинæдтæ. Базарадон ахастдзинæдтæ пайда уыдзысты
æрмæстдæр уæд, æмæ иу продукци чи уадзы, ахæм фабрикæтæ
æмæ заводтæ бирæ куы уой. Кæрæдзиимæ ерыс кæндзысты,
æмæ уымæ гæсгæ товартæ уыдзысты хæрзхъæд æмæ аслам.
Ныртæккæ та паддзахад æмæ адæм бахаудтой монополист™
дзæмбытæм, æмæ сын сæ хурхытыл бахæцыдысты. Уыдон
"приватизацийы" бæсты фæлæбурдтой "прихватизаци"-мæ,
æндæр куыд æмбарын хъæуы, Хуызджын згъæрты иугонды цытæ
æрцыд æмæ куыд уæлæнгай аирвæзтысты аххосджынтæ, уый?
Заводтæм ласт цæуы, адæмы æнæниздзинадæн стыр зиан чи
хæссы, ахæм æрмæг.
Уæлдæр цы дæнцæгтæ æрхастон, уыдоны аххосæй
Ирыетоны экологион уавæр кæны бонæй бон фыддæр. Æрдзы
æвæрæнтæ уыйбæрц бирæ не сты, цæмæй сæ афтæ æнауæрдонæй
хардз кæнæм. Хъæдтæ куынæг кæнынц, цæугæдæттæ хус
кæнынц. Дзæуджыхъæуы уæлдæф сыгъдæгдзинады домæнтæн
дзуапп нæ дæтты. Промышленной хæдзарæдтæ, зæгъæм,
заводтæ: "Электроцинк", "Победит" æмæ иннæтæ цы хъылма
фæздæг уадзынц горæты уæлдæфмæ, уымæй йæ сыгъдæгдзинады
134
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
60% онг сæфтмæ æрцыд. Ноджы ма уыцы хæдзарæдтæ сæ
æвзарæнтæй чъизи кæнынц Терчы дон. Стыр фыдбылыз хæссынц
автомашинæтæ дæр, хорз уаид, сæ артаг сын æрдзон газæй куы
раивиккой. Алы хæдзарады дæр сæвæрæн ис, газтæ æмæ
тæнгъæд чи сыгъдæг кæна, ахæм сæрмагонд кусæнгæрзтæ. Ацы
социалон, экономикой æмæ экологион уавæртимæ æнгом баст
у адæмы нымæцы æрдзон рæзт. Уый рæстæмбис нымадæй
афæдз проценттæй нымайгæйæ Ирыстоны у Уæрæсеимæ
æмхуызон чысыл - 0,7, æмткæй райсгæйæ Цæгат Кавказы та у 0,8,
Кæсæджы - 1,3, Дагъистаны -1,1.
Ноггуырд сывæллæтты нымæц Ирыстоны у нæ сыхæгтимæ
абаргæйæ бирæ къаддæр. Мин адæймаджы хыгъдмæ махмæ
ис - 17,1 сабийы, КБ - 19,9, Цæцæн-Мæхъæлы - 24,6,
Дагъистаны - 26. Уыдонæй алы минæй дæр афæдз мæлынц -
Уæрæсейы ~ 17,3, Ирыстоны - 13,3. Æгæр бирæ нæм ис, ус курынмæ
æмæ чындзы цæуынмæ чи нæ тагъд кæны, ахæмтæ.
Цыфæндыйæ дæр, ног бинонтæн аразын хъæуы фадæттæ цот кæнынæн.
Бирæсывæллонджын бинонтæн æххуысæн саразæм иумæйаг
фонд. Цæмæй нæ социалон-экономикон уавæртæ фæхуыздæр
уой, уый тыххæй раст спайда хъæуы æрдзы хъæздыгдзинæдтæй
æмæ наукæйы зонындзинæдтæй. Уæрæсейы ахуыргонд адæмы
нымæц у 11,3%; Ирыстоны та - 13,7! Уыцы стыр тыхтæ
хъуамæ æнувыддæрæй кусой нæ адæмы цард фæхуыздæр кæныныл.
Наукон куыст бæттын хъæуы ног царды домæнтимæ бынæттон
уавæртæ хынцгæйæ.
Наукæйы кусджытæн æхцайы фæрæзтæ æмбæлы ссарын
республикæйæн йæхи мидæг, сæ иртасæн куыстытæн сын
скæнын хъæуы иумæйаг номхыгъд. Студентты æхсæн агурын,
зæрдæргъæвддæр, курдиатджындæр чи у, уыдон æмæ сæ æфтауын
иртасæн куыстыл.
Уæлдæр куыд загътон, афтæмæй нæ республикæйы ис
тынг бирæ ахуыргонд адæм. Уый махæн у егъау
интеллектуалон хотых æмæ дзы хъæуы спайда кæнын. Дзырдæн зæгъæм,
контрактмæ кæнæ конкурсмæ гæсгæ куыстмæ исын, цæмæй
ахуыргонд адæймаг йе ’ппæт тыхтæ дæр радта адæмы уæззау
цард фæрогдæр кæнынæн, исты хорзæхы сын бацæуынæн.
Уымæй уæлдай ма Ирыстоны ис бирæ æрдзон
хъæздыгдзинæдтæ: зды, цинк, сызгъæрин, æвзист, арæзтадон æрмæг, нефть
æмæ æндæртæ. Се ’ппæтæй, куыд æмбæлы, афтæ куы спайда
кæниккам, зæгъæм, нефтæй, уæд республикæ уаид бирæ
хъæздыгдæр.
135
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Нæ суадæттæ æмæ суартæ сты æвдадзы хос, сæ кой
хъуыстгонд у суанг фæсарæнты дæр. Уыдоны цур æмбæлы саразын
санаторитæ, сæ дон та сын хъæуы уæй кæнын суанг
фæсарæнтæм дæр. Цæугæдæттыл ис сæвæрæн чысыл электростанцæтæ,
хуры тыхæй кæнæ дымгæйæ чи куса, ахæм станцæтæ.
Фæтагъддæр хъæуы приватизацийы хъуыддаг, коррупци æмæ дзы
давыны хабар куыд нæ уа, афтæмæй, Раттын хъæуы дзуапп
адæмæн, сæ ваучертæ цы фæкæной, уымæн.
Кредиттæн сæ нысан у продукцийы уагъд фæфылдæр
кæнын, мæгуыр адæмы уавæр фæрогдæр кæнын, уыдон та
хардзгонд цæуынц базарады - коммерцийы хъуыддæгты. Уый
кæмæндæрты пайда у, фæлæ республикæйы уавæр та кæны
æгуыдзæгдæр. Стыр Ныхас хъуамæ йæ æхсæнадон куыст араза
нæ экономикæ фæхуыздæр кæнынæн, æвæра ацы фарстатæ,
кæм æмбæлы, уыцы оргæнты раз, æмæ архайа, цæмæй лыггонд
цæуой адæмы домæнтæ хъуыдыгæнгæйæ.
Фæстаг заман бирæ ныхас кæнæм нæ мадæлон æвзаджы
хъысмæтыл. Æмæ уый хуымæтæджы нæу. Æвзаг у, нацийы
алыхуызон историон фæлтæрты кæрæдзиуыл чи бæтты, ахæм
ахсджиаг æхсæнадон фæрæз. Цæмæй "ныййарджытæ æмæ цот"
кæрæдзæийы хуыздæр æмбарой, цæмæй нæ царды æгъдау æмæ
фæтк ма сæфа, уый тыххæй мадæлон æвзаг хъуамæ царды йæ
бынат ссара.
Нæ рагон æмæ хъæздыг æвзаг цы заууатмæ æрцыд, уый не
’ппæтæн дæр у стыр мæтаг. Уыцы уавæрæн дарддæр быхсæн
нал ис.
Октябры революцийы фæстæ не ’взагæн (йæ дыгурон æмæ
ирон хуызты) тагъд рæзыдысты йæ æхсæнадон функцитæ: уый
ссис культурæ æмæ ахуырады æвзаг. Иттæг ахсджиаг фæллой
бакодтой нæ интеллигенцийы уæды фæлтæртæ: уыдон фидар
бындур æрæвæрдтой нæ национ мыхуырæн, цæттæ кодтой æмæ
джиппы уагътой алыхуызон ахуыргæнæн чингуытæ,
дзырдуæттæ, газеттæ, журналтæ, æндæр литературæ. Фæлæ 50-æм азтæй
фæстæмæ, нымæцæй чысыл чи у, уыцы адæмты æвзæгтæн се
’хсæнадон функцитæ тыхмийы хуызы цыбыргонд цыдысты;
национ скъолаты ахуыр æмæ хъомылады хъуыддаг ивд æрцыд
уырыссаг æвзагмæ. Ирон æвзаг æмæ литературæ скъолаты
ахуырадон пъланты баззадысты хицæн дисциплинæты хуызы,
дыгуронау та æппындæр нал ахуыр кодтой. Уыцы æвирхъау "ног
фæлтæрæнæн теоретикон бындуртæ чи кодта, фæзынд нæм
ахæмтæ дæр. Уыдон, адæмы хъысмæт æмæ культурой
домæн136
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
тæ ницæмæ даргæйæ, иудадзыг æппæльщысты дыууæ æвзаджы
хорздзинæдтæй æмæ билингвизмæй.
Ахæм уавæрты не ’взаджы æхсæнадон функцитæ цыбыр
рæстæгмæ куынæггонд æрцыдысты, йæ ахадындзинад
къаддæрæйкъаддæр кодта. Абон нæ мадæлон æвзагыл (дыгуронау æмæ
иронау) кæсын æмæ фыссын зонынц нæ адæмæн сæ 52
проценты, уырыссагау та - 96%. Стыр хъыгагæн, уавæр рæхджы нæ
фæхуыздæр уыдзæнис, уымæн æмæ нæ адæмы хистæр
фæлтæрæй бирæтæ ныр дæр нæма æмбарынц, хъуыддаг цæмæ цæуы,
уый. Уыдонæй сæ кæстæртимæ мадæлон æвзагыл чи дзуры,
ахæмты нымæц у: сахарты - 35,1%, хъæуты - 69,2%.
Кæстæртæй та хистæртимæ иронау дзурынц сахарты - 28,6%,
хъæуты - 89,3%. Уый хыгъд азæй-азмæ рæзы, дыууæ ’взагыл
æмхæццæйæ чи дзуры, уыдоны нымæц. Ахæм хæццæ-мæццæйæ
дзурджыты нымæц сахарты у 61,3%, хъæуты та - 46,2%.
Ацы хъуыддаджы азымджын сты республикæйы
телеуынынад æмæ радиойы кусджытæ дæр. Зæгъæм, ивгъуыд азы
телеуынынадæй ьйадæлон æвзагыл дзырдтой бон 20 минуты, ома
телеуынынады куысты рæстæгæн æрмæст йæ 5-6%. Кæнæ-ма
райсæм телеуынынады кинонывтæ. Цы 350 кинонывы
бацæттæ кодтой, уыдонæй æрмæст... 2-йы дзурынц иронау.
Цæхгæр фæхуыздæр кæнын хъæуы мадæлон æвзаг ахуыр
кæныны хъуыддаг сывæллæтты рæвдауæндæттæй æмæ
цæхæрадæттæй суанг уæлдæр скъолаты онг. Ацы фарстайы фæдыл
амæй размæ дæр бирæ ныхæстæ уыдис, бирæ хорз фæндæттæ
бахастæуыд, фæлæ хъуыддаг уымæй нæ рæзы.
Нæ адæмы сомбоныл сагъæс кæнгæйæ, нæ тæккæ сæйрагдæр
мæтаг у нæ нацийы иудзинад. Уый махæн у цæсты гагуыйау
хъаггæнинаг. Сагъæссаг у не ’взаджы иудзинад дæр. Фæстаг
заман нæм фæзынд, уыцы иудзинад чи халы, ахæмтæ. Нæ адæм
дзурынц дыууæ æмсæр диалектыл, кæнæ вариантыл. Уыдон
нæ иумæйаг хæзна сты, æмæ йын хъуамæ зонæм аргъ кæнын
дæр. Нацийы иудзинад чи халы, уыдон фыццаг сдзырддаг
кæнынц æвзаджы иудзинад, стæй рахизынц сæ политикой хæстæ
æххæст кæнынмæ. Хъуамæ ахæм фæлтæрæнтæн афоныл
аргъгонд цæуа. .
Тынг стыр хæстæ æвæрд ис, мадæлон æвзаг æмæ
литературæйы ахуыргæнджытыл, сывæллæтты цæхæрадæтты æмæ
рæвдауæндæтты кусджытыл.
Мах хъуамæ саразæм, мадæлон æвзагæн, ныхасы
культурæйæн æрвылбон пайда чи хæсдзæн, ахæм концепци. Уымæ
137
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
гæсгæ ирон адæмы стыр æмбырд хъуамæ сфидар кæна, уыцы
концепцийы проект чи бацæттæ кæндзæн æмæ йæ Стыр
Ныхасы размæ чи раргом кæндзæн, ахæм сæрмагонд кусæг къорд.
Алы адæймагæн хицæнæй, адæмæн æмткæй райсгæйæ сæхи
дзыллон цæсгом куы нæ уа, уæд иннæ адæмтæй ницæмæй
хицæн кæнынц æмæ цæсты нæ ахадынц.
Фæнды нæ намысы хæрзтыл дзурæм, фæнды не ’гъдæутты
фарныл, уæддæр сæ бындурон мидис хъуамæ баст æрцæуа нæ
рагфыдæлты сæйрагдæр нысантыл - фидæны рухсдæр цардмæ
сидæн монцтыл.
Адæмæн сæ намыс, се ’гъдæуттæ цас рæсугъддæр,
хæрзхъæддæр вæййынц, рæстаудæны, сыгъдæгудыбæстæйы уагмæ гæсгæ,
уыйас куыстуарзондæр æмæ æууæнкджындæрæй, рæстагдæр
æмæ хæлардæрæй фæцæрынц сæ сыхæгтимæ, фæкувынц Стыр
Хуыцау æмæ йе сконд зæдтæм, фæцæуынц сæ хидгуысты
бæркæдтæй дзуæртты бынмæ кувынмæ.
Æппæты фыццаг адæймаг фидауы йæ намысæй, йе 7уУæн~
кæй. Намысы, æууæнчы уагыл арæзт уыди ирон хæдзар æмæ
бинонты цард стырæй чысылмæ, сылгоймагæй нæлгоймагмæ.
Намысы, æууæнчы бындурыл хистæртæ сæ арм дардтой
кæстæртыл, кæстæртæ коммæгæсæй хъуыстой сæ хистæртæм.
Куысты уæлхъус балæууынæй фынджы уæлхъус æрбадыны онг
нæдæр сæ хистæриуæг рох кодтой, нæдæр сæ кæстæриуæг.
Хистæр дзуры, уæд йæ кæстæрты сæйрагдæр хæс - лæмбынæгæй
хъусын. Кæстæр дзуры, уæд йе ’мбаргæ ныхас хистæртæн -
цæсты рухс, тыхы ныфс. Зонд æмæ æрхъуыды хистæрæй
кæстæры сæрыл нæу, зæгъгæ, уæгъды нæ амыдтой фыдæй-фыртмæ.
Зонд æмæ æрхъуыды кæмæ цас разындаид хистæрæй
кæстæрмæ бахъуыды заман, уыйас аргъ ын кодтой бинонтæ, сых,
хъæубæстæ, комбæстæ. Хистæрæй кæстæрмæ кæй ныхас
растдæр уыдаид, уый фæндыл ныллæууыдаиккой, фæлæ
æз-зондджындæрæй та кæстæрæн хистæры бынатмæ тырнын уыди
æгады хос.
Æфсарм, фарны фæткыл йæхи куыстæй стыр
бынтæ-фæллæйттæ кæмæ уыди, адæмы уагыл сæ хæрын æмæ дарын чи
зыдта, уыцы хæдзæрттæ-бинонтæ сыхы, хъæубæсты, комбæсты
астæу уыдысты кадджыныл нымад. Магусайæ, фæлывдæй
искæй фæллоймæ хæлæгæй чи касти æмæ æдзух давæггаджы
тыхтонатæй чи царди, уыдон та уыдысты æгад, фидиссаг.
Бинонтæн уынаффæ лæгæй-хистæр кæй кодта, æфсиниуæг -
сылгоймагæй-хистæр, уый уыди æнгом-æмвæндæй сæ амæндты
138
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
сæр, уымæн нымадтой чызгæй æфсин æмæ лæппуйæ дзураг
æнæуаг мийыл.
Æгъдауылхæст, фæллойылбаст бинонтæ цасфæнды кусты
мызд ма истаиккой æхцайæ, уæддæр сæ лæвæрдтой кæнæ
мадмæ, кæнæ фыдмæ. Кусæгæн-чыссæ чи хаста, уыцы бинонтæ
кæрæдзийы хъæр дæр никуы æмбæрстой, бæркад дæр сæм
никуы зынди.
Бæллиццаг уыдысты ирон фынджы æгъдæуттæ цины, зианы
заманты. Райгондæй хъуыстысты бæркады фынгты алыварс
бадгæйæ хистæрты сидтытæ, гаджидæуттæ, зарджытæ æмæ
кадджытæ. Кувæг лæджы ныхасæн, бæрæгбоны фæткмæ гæсгæ,
уыди сæрмагонд мидис алы хицæн рæгъы дæр, æмæ сидтытæ
уагътой кæрæдзийы фæдыл æнæ уæЛдай митæй.
Иугæр бинонты ’хсæн æфсарм, æгъдауы арæнтæ
сихсыдысты, уæд сыхты, хъæуты фарны хæрзтæ дæр азæй-азмæ хæлынц,
сæфынц. Дзæгъæлы нæ дзырдтой фыдæлтæ: хæдзары фæтк
æмæ æгъдау сыхмæ-уынгмæ хæссынц йæ сывæллон æмæ йæ
куыдз. Иугæндзоны хæлды уагыл фæцыди æнусы æмбис ирон
бинонты цардыуаг, фехæлдысты хистæртæй кæстæрты астæу
кары арæнтæ æмæ уыдонæл æнгом баст намысы хæрзтæ. Æнæ
уыдоны хъомыс æмæ æххуысæй та нæй рæзгæ фæлтæрæн раст
хъомылгæнæн. Бинонтæ æмæ скъола бæргæ архайынц
кæрæдзийы бамбарыныл ногцарды уагæвæрдмæ гæсгæ, фæлæ сын
нæй бындур, нæй се ’хсæн æууæнк.
Хæринаджы, даринаджы мæгуырæн ма адæм быхсынц: иу аз
куынæ æрзайа хор, уæддæр иннæ аз æрзайы. Фæлæ æппæты
мæгуырдæр вæййы удæй мæгуыр. Удты мæгуырмæ
æрцыдыстæм "рацарæзты" азты. Нал æфсарм и, нал æгъдау.
Фæсарæнты хæлд фæсивæды фæтк æмæ уаг цыфыддæр хæцгæнизау
смидæг ирон хæдзæртты дæр, æмæ карджын
мадæлтæ-фыдæлтæ дæр сæ цоты цотимæ æнæмæтæй кæсынц видеокинотæм.
Байхъус, уæд æнæуагæй, æнæгъдауæй Хуыцаумæ кувджытæ
сарæх сты. Кæм цы давæг æмæ марæг и, уыдон дзуæртты
бынмæ хæссынц сæ давæггаджы кувинæгтæ æмæ фыдæлтыккон
сыгъдæг бынæттæй бырондæттæ скодтой.
Чындзæхсæвты, куывдты, зианы кæндты хистæртæм байхъус,
уæд ма хъæрæй бæргæ фæкувынц, фæлæ сæм хъусæг дæр нал
вæййы, арæхсгæ дæр нал кæнынц фыдæлты уагыл.
Адæймаджы хидарыны аив фæтк, æфсармы хæрзтæ,
æгъдæутты рæсугъд уаг бинонтæй сыхмæ куынæ рахизой, сыхæй
хъæумæ, хъæуæй комбæстæм, уæд уæвæн нæй иумæйагæй
139
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
дзыллæйы фарнæн. Уыцы фарны рæзтæн та абоны уавæрты
Адæмон Ныхасæй хуыздæр бынат æмæ мадзал нæй.
Ирон æгъдæуттæм гæсгæ расыг кæнынæй худинагдæр цы
уыдис? Байаты Гаппо - Ирыстоны куырыхон лæгтæй иу -
дзæгъæлы нæ фыста: "Нозт у марг". Уымæй ноджы
фыдбылыздæр, æнаккагдæр та у хъылмамæ æмхиц - фæсивæды халæг,
цæгъдæг. Уыдонæй сæфт цæуы ирон генофонд. Ирыстоны 5072
адæймаджы сты расыггæнджытæ, 434 та хъылмамæ æмхиц
адæймæгтæ; уыдон æрмæст хыгъдгонд чи у, ахæмтæ.
Республикæйы архайы уырыссаг арахъ - водкæ - уæйгæнæг
мафи. 1993 азы 6 млн. литры æрцыд уæйгонд 3 млр. 317
миллион сомыл, - фæлæ уымæй адæмы социалон уавæртæ нæ
фæхуыздæр сты.
Æрмæстдæр ирон æгъдау, æфсарм тырысайау уæлиау
сисгæйæ, æмбæлы фервæзын кæнын фæсивæды нозт æмæ хъылмайæ.
Се ’хсæн стыхджын кæнын хъæуы хъомыладон куыст. Бинонтæ,
рæвдауæндæттæ æмæ скъолатæ хъуамæ сабиты æнæрынцой
ахуыр кæной ирон æгъдæуттыл, мадæлон æвзагыл, аивады æмæ
хидарыны уаджы æппæт хæрзтыл. Стыр хъыгаг у, йæхи æвзæр чи
дары, ахæм кæстæртæ нæм кæй ис, уый. Кæм не ’мбæлы, уым
чъиу æууилынц, ту кæнынц, тамако дымынц, халынц иумæйаг
исбон, давынц, марынц адæмы, æнæуаг дзыхæй дзурынц.
Скъолайы ахуырадон пъланмæ бахæссын хъæуы ног уроктæ:
"Ирон æгъдæуттæ", "Ирон кæфтытæ", "Ирон зарджытæ". Уыцы
ахсджиаг фарстатыл ахуыр кæнынæн хъæуынц сæрмагонд
чингуытæ, ахуыргæнджытæ; уыдон дæр сты хъуыдыйаг. Зын у нæ
хистæртæм исты фаутæ æрхæссын, фæлæ Иры фарны номæй
зæгъын хъæуы рæстдзинад. Нæ хистæрты ’хсæн, стыр
хъыгагæн, зынын байдыдта расыггæнджытæ, фыддзыхæй чи дзуры,
ирон æфсарм чи халы, ахæмтæ. Уымæ гæсгæ фæсивæдæн
фæзминаг не сты, фæлæ фауинаг. Фыдæлты уагыл хæст хистæртæ
та уыдысты æфсармджын æмæ сæ кæстæртæн амыдтой
кæддæриддæр зонд. Кусгæйæ сæ ахуыр кодтой куысты
фæлтæрддзинадыл, Ныхасты бадгæйæ та царды уагыл, кадджытыл,
арæзтой сæ раст фæндагыл.
Ис нæм спорты галуантæ, фæлæ сæ куыст, куыд æмбæлы,
афтæ нæ цæуы. Нæй ирон хъæзтыты чингуытæ сабитæн, ничи
сын сæ амоны рæвдауæндæтты. Хъаруджын, фидар, æнæниз
фæсивæды бахизын хъæуы нозтæй, тамакойæ, хъылмайæ.
Æппæт ацы фарстатæ сбæттæн ис фидар хъомыладимæ æмæ сын
скæнын хъæуы иу хайад Стыр Ныхасы.
140
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Республикæйы ис Культурæйы хæдзæрттæ æмæ галуантæ -
157, фæлæ дзы фаг куыст нæй, кæм та æппындæр ницы
кусынц. Хъæуты чи ис, уыдоны зымæг вæййы уазал. Нæ фаг
кæны, кæм та æппындæр нæй, хъæугæ техникæ.
Театрмæ æмæ симфонион музыкæмæ адæм фыццагау хъус
нал дарынц, уым дæр бирæ бафыдæбон хъæуы сæ фыццаг
уагыл сæ сæвæрыныл.
Ирон адæмон сфæлдыстад у нæ аивады бындур, хъæуы йæ
бахъаггæнын, бауадзын хурытынау адæмы зондмæ, зæрдæтæм.
Фæлæ æрмæст хи хъæппæрисады къордтæ куы кафой æмæ
куы зарой, уæд ирон кæфтытæ æмæ зарджытæ фесæфдзысты.
Бирæ азты ирон аивады бæсты нæ адæмы æхсæн тыхæй
сагътой иумæйаг аивад æмæ адæмон ахуырад. Фехæлд национ
скъола æмæ йæ саразын хъæуы ногæй. Кæд нæ хицауад ирон
æвзаг банымадтой паддзахадон æвзагыл, уæддæр, куыд
æмбæлы, ахæм куыст нæ цæуы уый йæ гаччы сбадын кæныныл, æнæ
уымæй та нæй саразæн дзыллон скъолайæн.
Фæсивæдæн фыццагау нал райы сæ зæрдæ ахуырмæ. Уый
уымæн афтæ у, æмæ ахуыргонд лæгæн паддзахады фаг аргъ нал
кæнынц, уый та у стыр рæдыд. Зæгъæм, ахуыргæнджытæн æмæ
стыр ахуыргæндтæн сæ мызд у хæрз чысыл. Ахуырад тæккæ
ахсджиагдæр бынаты æвæрд цы адæмæн нæ уа, уыдон царды
сты фæстæзад.
Ирон мыхуыр, ирон чиныг абон цы уавæрмæ æрцыд, уый у
хъодыгонды уаг. Каст сæм цæуы пайдайы цæстæй, ома, ницы
пайда хæссынц рауагъдады дзыпмæ, æмæ уыдоны бæсты
уадзынц дунеон классикæйы алыхуызон уацмыстæ уырыссаг
æвзагыл. Афтæмæйты чиныгуадзæны кусджытæ сæхицæн амал
кæнынц мызды капеччытæ, уæдæ цæмæй цæрой?! Фæлæ
цыфæндыйæ дæр чиныгуадзæн хъуамæ йæ сæйраг хæс ма рох
кæна: хъуамæ ирон чиныг цæра æнустæм ирон адæмы æхсæн.
Уæдæ хуыздæр уавæры не сты нæ ирон журналтæ "Мах
дуг", "Ирæф", сывæллæтты журнал "Ногдзау" дæр, дыгай,
æртыгай мæйтæ лæууынц къухфыстытæ типографиты. Нæй
гæххæтт, æхцайы фæрæзтæ.
Иугæр ирон мыхуыры кой скодтам, уæд æнæ зæгъгæ нæй
газет "Рæстдзинады" тыххæй дæр. Уый у нæ республикæйы
Сæйраг Совет æмæ Министрады Советы оргæн. Уыцы хъуыддаг æй
арæх хъыгдары цардимæ æмдзу кæнынмæ, уымæн æмæ йæ бон
нæ вæййы алкæд рæстдзинад зæгъын, фæлæ уæддæр, газет
"Северная Осетия"-имæ абаргæйæ, "Рæстдзинад" хуыздæр æвдисы
141
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ирон царды уаг. Газеты фæрстыл арæх вæййы критикой уацтæ,
нæ адæмы царды уавæртыл хъуыдытæ, сагъæстæ.
Цыбырæй æнæ зæгъгæ нæй радио æмæ телеуынынады
тыххæй дæр. Радиойы ма уæддæр цыдæр зынджы стъæлфæнтæ
вæййы, райхъуысынц дзы рæстдзинады зæлтæ, дзырды ныфс,
фæлзе; уыцы хъуыддаджы тынг къуыхцы кæны телеуынынад.
Нæ республикæйы хабæрттæ арæх раздæр Мæскуыйæ
фехъусæм. Къаддæрæй-къаддæр кæнынц нæ дзыллæйы фарныл
аудæг равдыстытæ иронау. Хуыцау сæ сæудæджерыл скодта. Рох
кæнынц, телеуынынадæн йæ сæйраг хæс ирон дзыллæйæн,
ирон аивадæн лæггад кæнын кæй у, уый. Хорз уаид къуыри иу
хатт сæрмагондæй иронау дзурæн изæртæ саразын.
Æппæтæй зондджындæр адæм дæр иу доклады цыбыр
рæстæгмæ нæ сарæхсдзысты иууыл фарстатæ алыг кæнынмæ.
Сидæм сымахмæ, Ирыстоны æвзæрст лæгтæм, табуафси, бафтазгг
æм уæ хъуыдытæ æмæ сæ сфидар кæнæм уынаффæты хуызы.
Уыдон царды сæххæст кæнынæн та алы сыхы, хъæуы, зылды,
сахары дæр саразын хъæудзæн Ныхастæ, мæнæ ам та ацы бон
хъуамæ иумæ равзарæм Стыр Ныхас. Æцæг нæм ис иу
ахсджиаг куырдиат - равзарут уæ Ныхастæм куырыхон лæгты,
Ирыстоныл йæ зæрдæ кæмæн риссы, йæ уд чи суæлдай кæндзæн
уый сæраппонд, ахæмты. Нæ раныхасмæ раст фиппаинæгтæ чи
бахæсса, уыдон Хуыцауæй арфæгонд фæуæнт!
Стыр бузныг, лæмбынæгæй мæм кæй байхъуыстат, уымæй.
Рæстмæ фæуæнт нæ иумæйаг фæндтæ!
Уастырджи ~ не ’мбал!
*
142
РЕСПУБЛИКА ХУССАР ИРЫСТОНЫ
СОЦИАЛОН-ПОЛИТИКОН
УАВДЕРЫ ТЫХХÆЙ
ЦЫБЫРТЫ ЛЮДВИГ.
Хуссар Ирыстоны
педагогон институты
ректор, профессор
Зынаргъ делегаттæ!
Ацы фæстаг азтæ нын кæд бирæ
æнамонддзинæдтæ æрхастой, кæд нæ цард
бирæ цæмæйдæрты катайаг ссис, уæддæр нæ
бон афтæ зæгъын у, зæгъгæ, кæмдæр нæ
ныры фæлтæрмæ амонд йæ мидбылты
бахудт. Ныронг ирон адæмы хуыздæртæн сæ
зæрдæйы уæхстау ныццæхгæрмæ ис,
Ирыстон дыууæ дихы уæй у, уыцы хабар.
Æнусы размæ хæхтыл фæндаг аразыны фæнд
куы сцырын, уæд нæ адæмы цинæн кæрон
нал уыд. Уыдон цин кодтой, уымæн æмæ
æмбæрстой, уый сæ иудзинады фæндаг кæй
у æмæ дихтæ кæй нал уыдзысты. Мах
амондджын фæлтæр уымæн стæм, æмæ не
’хсæн цы айнæг хох ис, уый схырыз, нæ
цæсты раз байдыдта згьæлын æмæ æппынфæстагмæ фегом, иу
зæрдæйæ улæфын райдыдтой цæгатаг æмæ хуссайраг ирон
лæгтæ. Нæ рыст зæрдæтæм кæд искуыцæй хуры рухс æрбакаст,
уæд уый у Ирыстоны иудзинады сомбоны рухс, Ирыстоны
иудзинады ныфсæй равзæргæ рухс. Мах амондджын фæлтæр
уымæн хонæм нæхи, æмæ абон Ирыстоны цы стыр историон
ивддзинæдтæ цæуы, уыдоны нæхæдæг архайджытæ кæй стæм
æмæ сæ не ’нкъарæнтæй кæй хатæм, уый тыххæй. Кæд уыди
уый, æмæ ахæм цыбыр рæстæгмæ уал хатты ирон адæм съезд
расидой. Фыццаг хатт сарæзтам Ирæтты дунеон конгресс,
Ирзонæн дунеом зонадон конференци. Ацы хъуыддæгтæ
иууылдæр сты нæ зæрдæтæ иугæнæг, сидынц ирон адæмы
иудзинадмæ, кæрæдзи хуыздæр æмбарынмæ; уыдæттæ чи æрæййæфта
æмæ сæ йæхн цæстæй чи уыны, уыцы фæлтæр, æнæмæнг,
амондджын у.
Абон цы съездмæ æрæмбырд стæм, уый у стыр цау нæ
адæмы историйы, уымæн æмæ хъуамæ æртæрхон кæнæм, нæ
наций ы раз ныры дуджы цы ахсджиаг проблемæтæ лæууы,
уыдоныл, æртæрхон кæнæм Ирыстоны сомбоны цардвæндагыл. Ирон
адæмы дыккаг съезд иæ сырæзтаид, фыццаг куы нæ уыдаид,
143
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
уæд. Мах æппындæр разы не стæм, фыццаг съезд цæмæн хъуыд,
ницы фæд ныууагъта йæ фæстæ, зæгъгæ, чи хъуыды кæны,
уыцы æмбæлттимæ. Кæд, æцæгдæр, кусæг оргæнтæ нæ сарæзта
æмæ куыст нæ райтынг йæ фæстæ, уæддæр нæ фыццаг съездæн
уыди стыр ахадындзинад æхсæнадон царды. Сæйраджыдæр
уымæй, æмæ бирæ дæсгай азты дæргъы фыццаг хатт уый ирон
адæмы ^уыздæрты Цæгатæй, Хуссарæй æрæмбырд кодта иу
ранмæ сæ дарддæры царды хъысмæтыл бауынаффæ кæнынмæ.
Дыккаджы та уымæй, æмæ съезды стыр разæнгардимæ
фидаргонд æрцыд нæ адæмы царды ахсджиагдæр æмæ
зæрдæсудзагдæр документ - Цæгат æмæ Хуссар Ирыстон баиу
кæныны фæдыл Деклараци. Уымæй фыццаг съезд акодта стыр
къахдзæф размæ нæ адæмы иудзинады фæндагыл. Уымæ гæсгæ
махæн арфæ ракæнын æмбæлы, съезд чи сарæзта, уыдонæн се
’ппæтæн дæр. Махæн, ацы форумы делегаттæн, нæ хæс у,
фыццаг съезд цы къахдзæф акодта, уый хорзыл банымайын æмæ
ууыл æнцой кæнгæйæ æруынаффæ кæнын нæ нацийы сомбоны
хъысмæтыл. Хъуамæ, æнæмæнгæй, æппæт мадзæлттæй дæр
ацы бон Стыр Ныхас æмæ йæ кусæг оргæнтæ равзарæм.
Зынаргъ делегаттæ! Махæй алчидæр æмбары, дыууæ
Ирыстоны афтæ æнцон баиу кæнæн кæй нæй, уый, уымæн æмæ уый
у политикой фарста æмæ йын ис историон фæстиуджытæ.
Ацы хъуыддаг царды рауадзыны охыл фæстаг рæстæджы
арæзт æрцыд бирæ мадзæлттæ. Уыдоны æхсæн æппæты
ахсджиагдæр у, Цæгат Ирыстоны Сæйраг Совет йæ
уынаффæйы Хуссар Ирыстоны Республикæйы равзæрд растыл кæй
банымадта, уый. Ацы хабарыл æгас ирон адæм дæр
сæмбæлдысты стыр разæнгардæй. Цæгат Ирыстоны ССР Сæйраг Совет
бафидар кодта ноджы иу ахсджиаг документ: Цæгат æмæ
Хуссар Ирыстоны социалон-экономикон æмæ культурой
интеграцийы концепци. Уым цы фарстатыл цæуы дзырд, уыдон
æххæстгонд куы ’рцæуой, уæд хъуыддаг бындуронæй
фæрæвдздæр уыдзæн, бæрæг бæлвырдæй уый хорзырдæм
сахаддзæн нæ иудзинадыл. Сæйраг Совет уыцы документ сфидар
кодта æртхъирæны мæйы райдайæны æмæ йæ уынаффæйы
фыст уыдис, цæмæй мæйы æмгъуыдмæ арæзт æрцæуа,
интеграцион процесстæ царды чи рауадздзæн, ахæм совет. Уый
бындурыл хъуамæ рапарахат кодтаиккам нæ куыст, фæлæ, хъыгагæн,
нырма совет арæзт дæр нæма у. Æвæстиатæй ма хъуамæ
бафидар кæнæм Бадзырд Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны
республикæты ’хсæн кæрæдзийæн æххуыс æмæ æмгуыст кæныны
144
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
фæдыл. Ацы дыууæ ахсджиаг документы саразыныл фæстиат
нал хъæуы.
Зæгъын хъæуы уый, æмæ æнæ ацы документтæ дæр
интеграцион процесстæ архайын райдыдтой. Хъæуы ма сæ
фæтагъддæр кæнын, сæ фæндæгтæ сын æхсæдын. Кæй зæрдыл нæ
лæууы, цыппар азы размæ Къостайы райгуырдыл 130 азы кæй
сæххæст, уый фæдыл Нары цы стыр иумæйаг национ
бæрæгбон сарæзтам, уый нын цы æгæрон цин æрхаста, уый.
Къостайы фарн, Къостайы генион фæдзæхст нæ наци иу кæнынæн
абон дæр у ахæм мадзал, æмæ йын баивæн ницæмæй ис. Абон
дæр æххæст кæны йе стыр хæс. Зæгъæн ис, Хетæджы
Уастырджийы бæрæгбон дæр у нæ иудзинады бæрæгбон, уымæн æмæ
иу кæны Цæгат æмæ Хуссары цæрджыты.
Цхинвалы командæ хъазын райдыдта, футболæй фыццаг
бынат бацахсыныл Цæгат Ирыстоны цы ерыстæ цæуы, уым.
Иудзырдæй, дыууæ ’фсымæры кæрæдзимæ цы уарзондзинад
æлвасы, уымæн бамынæг уæвæн нал ис. Знон, 20 майы,
сæххæст афæдз, Зары фæндагыл гуырдзиаг лæгмартæ æнæаххос
адæмы - зæрæдты, сабиты, сылгоймæгты - куы фæцагътой,
ууыл. Нæ хицауад уыцы бон скодта, а фæстаг азты
фыдгæнджыты къухтæй чи фæмард, уыдон мысæн бон. Цæгатæй дæр
нæм уыдис делегаци.
Хорз уаид, Цæгаты хицауад дæр куы бафæзмид Хуссары,
уымæн æмæ уыцы бонæй стырдæр трагеди нæ адæмыл фæстаг
азты не ’рцыдис. Иу мады зæнæг стæм, æмæ иу у нæ цин дæр
æмæ нæ маст дæр.
Цымæ ныридæгæн нæ бон нæу ууыл ахъуыды кæнын,
цæмæй нæ Фысджыты цæдис уа иу, баиу уой нæ композитортæ,
политикой партитæ, змæлдтытæ. Сиу кæнæм нæ информацион
оргæнтæ, саразæм иумæйаг ирон газеттæ, журналтæ. Ацы
мæгуыр дуджы нæ къухтæм æмхасæнтæ кæнæм, афтæмæй Цæгат
æмæ Хуссары ирон æвзаг æмæ литературæ нæ сабитæ ахуыр
кæнынц алыхуызон чингуытæм гæсгæ. Цæгаты ахуыр кæнынц
Цæгат Иры истори, Хуссары та - Хуссар Иры истори. Цыбыр
дзырдæй, Цæгат æмæ Хуссары дарддæры иудзинады тыххæй
съезды уынаффæтты хъуамæ загъд æрцæуа сæрмагондæй.
Æнусты дæргъы Цæгат æмæ Хуссары ирæттæ хицæн
уыдысты кæрæдзийæ, æмæ уый нæ историон бæллæх у. Уæйгуытау
слæууыдысты бæрзонд хæхтæ не ’хсæн, æмæ æфсымæр
æфсымæры комулæфт нал хатыд, йæ цин æмæ йæ зианы йæ уæлхъус
нæ лæууыд, кæрæдзи уарзон ахастæй хъуаг уыдысты нæ адæм.
10 Съезды осетинского народа 145
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Фæлæ цыппар азы размæ Хуссар Иры сæрмæ сау мигътæ
æмбырд кæнын куы райдыдтой, уæд фæдисы бон йæ уæлхъус
фыццагдæр æрбалæууыд йæ туг, йе стæг - йæ цæгатаг
æфсымæр æмæ абон дæр ис йæ фарсмæ.
Цыппар азы дæргъы тох цæуы, бирæ туг ныккалд æмæ
кæлы абон дæр, бирæ фыдбылызтæ федтам æмæ уынæм. Фæнды
мæ, цæйæй съезды делегатты зæрдыл æрлæууын кæнон нæ
трагикон цауты иуæй-иу фæстиуджытæ. Хæсты махæй байсæфт
711 адæймаджы, уыдонимæ нæ интеллигенцийы хуыздæртæй
бирæтæ. Æрмæст фысджытæй фæмард 12 адæймаджы; уал
фыссæджы бирæ адæмтæм æдæппæтæй нæй. Цæфтæ чи фæцис
хæсты, уыдон нымæц та у 1161 адæймаджы, 100-йæ фылдæр
æбæрæгæй фесæфтысты, 51 ирон хъæуы цъыбыртты сыгъд
баисты, 26 та ~ æрдæг сыгъд. Цхинвалы æнæхъæн сыхтæ
ныффалгæрон сты, хъæуты ма 1600 хæдзарæй баззад æрмæст
къултæ. 1989 азы æргътæм гæсгæ, нæ экономикæйыл цы егъау
зиантæ ’рцыд, уыдон сæрмагонд къамисы хыгъдмæ гæсгæ сты 40
млрд. сомы аргъ. Практикой æгъдауæй нæм иу куыстуат дæр
нал баззад, ныххæлæттаг æхсæнадон фос, транспорт, заводтæ
æмæ фабрикты кусæнгæрзтæ, мулк. Нæ культурæйы объекттæ
дæр рæхджы æдæрсгæ сæ къахыл нал слæудзысты.
Гуырдзиæгты армæй цы фыдбылызтæ бавзæрстам, уыдонмæ-ма бафтаут
ноджы дыууæ стыр зæххынкъуысты уæззау зиантæ, донивылд,
миты зæйтæ æмæ лæсæнтæ нын цы фыдбылызтæ ракодтой,
уыдон. Уыдæтты фæстæ алы адæймаг дæр дисы куыд нæ
бафтдзæн, ау цæмæй конд стут, куыд бафæрæзтат, куыд ма
лæуут уæ къæхтыл, Хуссар Ир, зæгъгæ. Æмæ æцæгæйдæр,
æнæрцæугæ, æнæфенгæ диссæгтæ бавзæрста нæ адæм.
Ацы Царциаты фæстæ ма нæ къæхтыл кæй лæууæм, уый
дзурæг у нæ адæмы хъаруйыл, уый нын ирдæй æвдисы, нæ
адæм æцæгæйдæр Нарты фæдонтæ кæй сты, уый.
Нæ къæхтыл ма кæй лæууæм, Хуссар Иры ном политикой
картæйыл кæй баззад, уый нæ цæгатаг æфсымæртæ æмæ хоты
руаджы у. Бауырнæд уæ, сымах куы нæ уыдаиккат нæ фарсмæ,
уæд абон Хуссар Ирыстон нал уаид.
Нæ къæхтыл ма кæй лæууæм æмæ абон Хуссар Ирыстон
кæй ис, уый фылдæр у Галазты Æхсарбег, Хетæгкаты Сергей,
Козаты Георги, Таболты Сергей, Бæтæгаты Таймураз æмæ
æндæрты руаджы. Хуссар Ирыстоны сæрыл тохты ацы
адæймæгтæ цы стыр лæгдзинæдтæ равдыстой, уый сæрмагондæй
дзуринаг у. Абон мах ацы трибунæйæ уыдонæн арфæ кæнæм, никуы
146
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
уын ферох кæндзыстæм уæ хорздзинæдтæ, нæ зæрдыл сæ
дардзыстæм æмæ сæ дзурдзыстæм фидæны фæлтæртæн.
Нæ къæхтыл ма кæй лæууæм æмæ Хуссар Ир кæй ис, уый
тыххæй стыр уырыссаг адæмæн дæр хъуамæ зæгъæм бузныг.
Бузныг зæгъын хъæуы мыхуыры оргæнтæн дæр. Таболты
Иринæ, Дзантиаты Игорь æмæ бирæ æндæрты фæрцы дунеон
æхсæнад базыдта ирон адæмы рæстаг тох, базыдта, чи у агрессор
æмæ, агрессийы амæттаг чи фæци, уый. Зæгъæн ис, прессæйы
руаджы мах рамбылдтам хæст мæнгард знагимæ. Хъыгагæн,
уый зæгъæн нæй нæ фæстаг хæстæй: ам прессæ æмæ
телеуынынады аххосæй, уый хъулондзинадæй бавзæрстам æмæ ’взарæм
бирæ къуылымпытæ.
Рæхджы афæдз сæххæст уыдзæн, не стыр хицæуттæн
Дагомысы фембæлд куы уыд æмæ уый фæстæ Хуссары тугкалд куы
банцад, уæдæй нырмæ. Уый хорз хъуыддаг у, фæлæ Дагомысы
нæ хъысмæт алыг хорзырдæм, фервæзтыстæм, сулæфыдыстæм
нæ зæрдæйы фаг, уый зæгъæн нæй. Уыцы уынаффæтæ нæ
баурæдтой гуырдзиаг лæгмарты, æмæ цалдæр боны размæ цыппар
ирон лæппуйы амардтой. Хæсты фæстæ нæ царды сæвзæрд
вазыгджын проблемæтæ, æмæ уыдон куы нæ аиуварс кæнæм,
уæд, комкоммæ зæгъгæйæ, нæ сомбон катайаг у, гæнæн ис, æмæ
æддаг агрессийæ фервæзæм, фæлæ нæхи зынгæй басудзæм.
Нæ хицауадæн йæ бон цас у, уыйбæрц архайы уыцы
проблемæтæ лыг кæныныл, фæлæ се ’ппæтыл фæтых уа, уый гæнæн
нæй. Цавæртæ сты уыцы проблемæтæ, тынгдæр нæ цы тыхсын
кæны?
Хæст нын цы æбуалгъы хъуыддæгтæ æрхаста, уыдонæй
сæйрагдæр сты нæ генофонды зиантæ. Уымæй дарддæр нæ
фæсивæды иу хай раст фæндагæй фæиппæрд ис. Хæсты руаджы нæ
кæстæрты къухы ис бирæ алыхуызон хæцæнгарз. Уый тасы
бафтыдта адæмы, уымæн æмæ бирæтæ фæцалх сты давыныл,
стигъыныл, марыныл, нал æвзарынц налдæр хистæр, налдæр
хион, налдæр æддагон. Хъыгагæн, ахæмты нымæц бонæй бонмæ
фылдæр кæны, анхъæвзта скъоладзауты онг. Фæсивæд сæфы нæ
цæстыты раз, æмæ уый уынгæйæ зæрдæйы тугтæ тæдзынц.
Криминалон уавæр афтæ æвзæр у, æмæ адæм сæ хæдзæрттæй
æддæмæ нал цæуынц, нал уæндынц сæ сабиты уынгмæ рауадзын,
бирæтæ уый тыххæй дæр фæлыгъдысты Хуссарæй. Иу сæрæн
кооператор дæр нал баззад Цхинвалы - алы ран дæр давд, тыхми.
Чи зоны, исчи бафæрса: ау, милицæ, МСХХ (милицæйы
сæрмагонд хæсæвæрды хайад), гварди уæм нæй? Ис нæм, фаг
147
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
дæр сты семæ тох кæнынæн, фæлæ нæм ахæстон нæй,
фыдгæнджыты кæм дарæм, ахæм бынат. Ахъуыды-ма кæнут,
фыдгæнæджы æрцахс, иу-цалдæр боны йæ фæдар ахæстоны æмæ йæ
стæй рауадз. Цы зæрдæйæ хъуамæ куса ахæм уавæры милицæ.
Ныр цасдæр рæстæг нæ хицауад лæгъстæ кæны, куры Цæгаты
разамодджытæй, цæмæй фыдгæнджыты æрвитой Цæгаты
ахæстонмæ. Ам сын тæрхон кæной, æндæр амал нæ арæм ацы
проблемæ лыг кæнынæн. Зонæм æй, æнцон хъуыддаг нæу, Уырыс
нæ разы кæны. Фæлæ нæ бамбарын хъæуы фидарæй иу хабар:
ацы проблемæ Уырысы æппындæр не ’ндавы, уый у нæхи мид
проблемæ. Нæ фæсивæд дзы сæфынц, æмæ йын сæрфат
хъуамæ нæхæдæг скæнæм.
Æз тынг зæрдиагæй курын æгас Хуссар Ирыстоны
фæллойгæнджыты номæй, ацы съезды номæй Цæгат Ирыстоны
хицауадæй - баххуыс нын кæнут, ацы стыр фыдбылызæй нæ
фервæзын кæнут. Ирыстонæн хорз кæстæртæ куы нæ уа, уæд цы у
йæ сомбон.
Дыккаг проблемæ. Политикой статус сбæлвырд кæныны
фарста кæй ныддаргъ, уый охыл лыгъд адæм фæстæмæ сæ
сыгъд хæдзæрттæм зивæггæнгæ здæхынц. Уыцы хъуыддæгтæн
дæр ма ныббыхсиккам, фæлæ, хъыгагæн, адæм нырма дæр
лидзынц иуырдæм: Хуссарæй Цæгатмæ, Уæрæсемæ. Лидзынц, йæ
сæрæн хуыздæр амал чи нæ ары, кæнæ, чи куыд сæрæндæр у,
афтæ. Уыдонимæ сты техникой интеллигенцийы минæвæрттæ,
дохтыртæ, ахуыргæндтæ, дæсны кусджытæ, раздæр партион
æмæ советон аппаратты чи куыста, уыдонæн сæ хуыздæртæ.
Афтæмæй бонæй-бонмæ æдзæрæгдæр кæны Хуссар Ирыстон.
Æрмæст ма ныхъхъæр кæнын хъæуы: "Фæдис! Бауромын
хъæуы ацы процесс, кæннод бынсæфт кæнæм". Раздæр чи
лыгъдис, уыдоныл худтыстæм, фидис сын кодтам, фæлæ сæ
ныртæккæ ничиуал азым кæны: дæ царды уавæртæ дæ куы
балхъивой, дæ сывæллæттæ кæугæйæ дзул куы агурой афтид
къуымты, уæд дæ, гæнæн ис, æмæ, патриотон æнкъарæнтæ нæ,
фæлæ дæ ныййарæг мад дæр мауал бандава.
Базары æргътæ сты бирæ бæрзонддæр, мыздтæ та -
карикатурой: рæстæмбис нымадæй мызд у æртæ мин сомы бæрц.
Уымæй дæр бирæтæ цыппæргай-æхсæзгай мæйтæ нæ райстой
уыцы капеччытæ. Кусгæ чи кæны, уыдоны сывæллæттæ ма уæддæр
Къостайы сидзæргæсы дуртæм æнхъæлмæкæсджытау цæмæдæр
æнхъæлмæ кæсынц. Фæлæ тынг сбирæ сты, куыст кæмæн нæй,
уыдон. Сæ фылдæр фæсивæдæй. Заводтæ, фабриктæ
ныллæу148
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
уыдысты, цæмæй скусой, уый тыххæй хъæуы æхцайы
фæрæзтæ. Уыдон та махмæ не сты. Хорз мызд сын кæй скодтой,
уымæ гæсгæ Цæгатмæ ралыгъд "Симд"-ы зарæггæнæг къорд. Уым
та, зæгъæн ис, капеччытыл куыстой. Лидзынц æмæ лидзынц
адæм. Уæдæ цы бакæна, цæмæй цæра адæймаг ахæм уавæры!
Хъуыдыйаг у уый дæр, æмæ ардæм чи ралыгъд, уыдонæн ма
цыдæр æххуыс ис хицауадæй. Мах адæмæн нæдæр ваучер ис,
нæдæр - æххуыс искуыцæй. Цы дæ фæнды, уый кæн. Чи
фæлыгъд, уыдонæн, Уырысы закъæттæм гæсгæ, æфснайæн
кассæты цы ’хцайы ’фтиæгтæ уыдис, уыдонмæ бафтыд стыр процент.
Хуссайрæгтæн та се ’фтиæгтæ бынтондæр фесæфтысты.
Ацы фарстмæ æвæстиатæй æркæсын хъæуы, кæд ма нæ
адæмы сомбоны мæт ис, уæд. Уый тыххæй, фыццаджыдæр,
хъуамæ куысты мыздтæ, Уæрæсейы куыд сты, афтæ сбæрзонд уой,
дыккаджы та сæ хъуамæ адæм йæ рæстæгыл исой,
æртыккаджы - скусын кæнын хъæуы заводтæ, фабриктæ. Æндæр хуызы
уавæрæн сраст кæнæн нæй.
Ацы ахсджиагдæр фарста тынг тыхсын кæны Хуссар Иры
разамонджыты. Уыдон агурынц фæрæзтæ, цæмæй адæм мауал
лидзой, фæлæ нæм афтæ кæсы, цыма æнæ Цæгат Иры
хицауады æххуысæй уыдонæн иунæгæй сæ бон ницы бауыдзæн.
Фарста та лыг кæнинаг у æвæстиатæй.
Бынтон къуырцдзæвæны ис нæ банчы куыст дæр. Нæ
республикæйæ дæрддæр ницы финансон операцитæ аразын у йæ
бон. Цæмæй газеттæ æмæ журналтæ рафыстаин нæ
университетæн, уый тыххæй мын æхца ратта мæ хæлар, мæ коллегæ
Мæхæмæтты Ахуырбег. Ноджы ма тагъд Гуырдзыстон йæхи
æхцайæ куы райдайа архайын, уæд нæ хъуыддаг æрцæудзæн
финансон бынсæфтмæ.
Æвæццæгæн, баиу кæнын хъæуы технологон процесстæ,
Цæгаты цы стыр заводтæ æмæ фабриктæ ис, уыдоны филиалтæ
Хуссары арæзт куы æрцæуиккой, уæд уый уаид æвæджиауы
хорз. Спайда кæнын хъæуы Хуссары æрдзон
хъæздыгдзинæдтæй. Ис нæм диссаджы хорз хъæды фæстауæрцтæ, æвæджиауы
хосгæнæн суартæ, арæзтадон æрмæг, цинк, зды.
Тынг тыхсæм, Хуссары транспорт кæй нæ фаг кæны,
тынгдæр та артаг, уый тыххæй. Уыдон фаг кæй не сты, стæй сæ
тынг стыр æргътæй æлхæнын кæй хъæуы, уый тыххæй нæ
хъæутæй бирæтæм автобустæ нæ цæуынц, æмæ адæм, нæ
рагфыдæлтау, цæуынц горæтмæ æмæ фæстæмæ фистæгæй - 20 - 30
километры бæрц.
149
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Нæ уавæр Хуссары абон ноджы æвзæрдæр уаид, Цæгатæй
æххуыс куы нæ исиккам, уæд. Чи зоны, иуæй-иу хъуыддæгты
оппозици раст критикæ кæны Цæгат Ирыстоны разамонджыты -
кусгæ чи нæ кæны, уый рæдийгæ дæр нæ кæны. Фæлæ мах,
хуссайрæгты, куы бафæрсат, уæд райгонд стæм Цæгат
Ирыстоны ССРгйы Сæйраг Совет æмæ Министрты Советæй,
уæлдайдæр та а фæстаг рæстæг. Кæуылты хъуыддаг у, электрон тых
нæм хæхты сæрты кæй æрцыд, уый.
Нæ промышленной куыстуæттæ скусын кæныны тыххæй
Министрты Совет разæнгардæй архайы электрон тыхы дыккаг
лини аразыныл дæр. Цадæггай нæ Цæгат Ирыстон йæ
бюджетмае исы, нæ пенсиисджытæн сæ къух аразы, нæ лыгъд адæмы
нын рæвдауы, уалдзæджы куыстытæн дæр æнæ Цæгаты
æххуысæй ницы бауыдаид нæ бон. Æмæ ноджы бирæ æндæр
хъуыддæгты цæгатаг æфсымæртæ не ’вгъау кæнынц се ’ххуысы хай
хуссайрæгтæн.
Нæ тыхст æмæ къуындæг уавæры мах нæ хъаст кæнæм
нæхи Хуссары хицауадæй дæр, Хъуылымбегты Торез æмæ
Хуыгаты Герасимæн сæ брн цы у, уый аразынц, фæлæ Галазты
Æхсарбег æмæ Хетæгкаты Сергей афтæ архайынц, цыма æрмæст
Цæгат Ирыстоны разамонджытæ нæ, фæлæ ныридæгæн æгас
Ирыстоны сæргъы лæууынц. Сæ дыууæ дæр сæ дæлбар
кусджытимæ зæрдиаг&й кусынц Ирыстоны иудзинады сомбоныл,
æмæ сын ацы хъуыддаджы Стыр Хуыцау сæ къухы ноджы
фылдæр æнтыстытæ бафтын кæнæд!
Ацы съездæй мах хъуамæ афтæмæй аздæхæм, цыма не ’хсæн
хох дæр нал ис, мауал дих кæнæм нæ проблемæтæ. Уыдон нын
систы иумæйаг æмæ сыл архайæм иумæ.
Мах, Хуссары, куы бахъуыдис æххуысы сæр, уæд цæгатаг
хъæбатыр лæппутæ нæ уæлхъус февзæрдысты. Фарон
фæззæджы Цæгаты куы райдыдта мæхъæлы экстремистты агресси,
уæд хуссайрæгтæ, хæствæллад гуырдтæ, хъæбатырæй тох
кодтой цæгатаг æфсымæрты фарсмæ. Уый та ууыл дзурæг у, æмæ
знаг Ирыстонæн иумæйаг у, æмæ ацы хъуыды нæ зæрдæтæм
афтæ арф кæй бахъардта, уый у тынг æхсызгон хъуыддаг. Нæ
тыхст уавæр нæ ноджы кæрæдзиуыл æнгомдæр бабаста. Абоны
трагикон уавæр нын нæ разы карзæй æрæвæрдта фарст:
Аланты байзæддаг дыууæ ’фсымæры, кæд кæрæдзи уарзат, кæд уе
’хсар иу уа, уæд уыл знаг нæ фæтых уыдзæн, науæд бынсæфт
кæнут. Абон Къостайы фæдзæхстæн йæ историон
актуалондзинад йæ тæккæ тыхы бацыд: "Æфсымæртæ, кæрæдзи уарзгæйæ
150
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
цæрут!" Ацы сидт царды рауадзыны рæстæг æрцыд, Къостайы
фæдонтæ сбирæ сты æмæ сæ нымæц ноджы рæзы, фæлæ, уый
чи нæ бамбæрста æмæ хъуыддагыл иннæрдæм чи архайы,
ахæмтæ дæр ма нæм ис. Дисы мæ бафтыдта профессор
Цæллаты Харитоны уац газет "Дем. Осетия"-йы Цæгат æмæ Хуссар
Иры баиу кæныны фæдыл. Къоста иудзинадмæ сидтис, нæ
цытджын профессор та сæ кæрæдзийыл ардауы, ныхæй-ныхмæ
сæ кæны.
Ацы съездæй мах хъуамæ ацæуæм ахæм зондахастимæ, æмæ
нæ тых-нæ бонæй ма бауадзæм не ’хсæн арæн сæвæрын. Уый у
нæхи цæрдудæй бынсæфтмæ раттын. Уыцы арæн дыууæ
Ирыстоны ’хсæн никуы уыд, гъе, æмæ абон дæр хъуамæ ма уа.
Амæй размæ Буронмæ цыдæр арæнхъаггæнджытæ бацыдысты,
æмæ куы федтаиккат, - хуссайрæгтæн сæ дзыхæй дзырд дæр
нал хауд фыртыхст, фырмæтæй.
Уырны мæ, политикой æгъдауæй хорз куы бакусæм, уæд,
гæнæн ис, æмæ фервæзæм гуырдзыйы æфсондзæй. Уырысæй
дæрддæр ма мах хъуамæ Ирыстоны абоны политикой
ситуацимæ æркæсын кæнæм æгас дунейы дæр. Иугонд Нациты
Организаци æмæ дунейы æндæр оргæнты нын нæ уавæр
лæмбынæгдæр куы зониккой, уæд нæ фарс рахæциккой. Уый тыххæй та
æрмæст гæххæттытæ æрвитын фаг нæу. Мах Хуссар Ирæй цы
гæххæттытæ фервыстам фæсарæнтæм, уыдон поезд дæр нæ
афæраздзæн. Фæлæ цы рамбылдтам? Гæххæттытимæ минæвар
дæр хъуамæ уа. Лæгæй-лæгмæ фембæлдтытæн сæ нысаниуæг
бирæ ахадгæдæр у, нæ съезды цы Стыр Ныхас равзарæм, уый
фыццаджы-фыццаг хъуамæ бакуса ууыл, цæмæй 245 азы
фæстæ ног ирон минæварад снысан кæна Бетъырбухмæ нæ, фæлæ
ныр та - Европæ æмæ Америкæмæ.
Мæ зынаргъ æфсымæртæ æмæ хотæ! Нæ истори нæм
æгъатыр æвзагæй кæй сдзырдта, уымæ гæсгæ æрлæууыд нæ
хъысмæты лæгæвзарæн рæстæг. Ма асæттæд нæ зæрдæ, ма
фæтæрсæд нæ зонд. Мах цы историон фæндагыл рацыдыстæм,
уым ноджыдæр фыддæртæ уыд, фæлæ сын ныффæрæзтам,
фæтых-иу сыл стæм. Ацы съезд нын хъуамæ уый хос фæуа,
æмæ фидар бындур æвæрд æрцæуа ирон адæмы иудзинадæн.
Уымæ нæм æнхъæлмæ кæсынц ирон адæм мингæйттæй ам дæр
æмæ Хæстæг æмæ Дард фæсарæнты дæр. Уый нæ къухы цы
бафта, уыцы арфæ нæ уæд!
151
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ИНФОРМАЦИОН ХЪУСЫНГÆНИНАГ
Раздæр куыд хъусын кодтам, афтæмæй 21 майы
Дзæуджыхъæуы, Цæгат Ирыстоны паддзахадон драмой театры байгом ирон
адæмы дыккаг съезд. 22 майы съезд дарддæр йæ куыст кодта.
Делегаттæ æмæ хуынд адæм байхъуыстой агроуниверситеты
ректор, профессор Козаты Георгийы докладмæ: "Цæгат
Ирыстоны ныхмæ мæхъæлон национал-экстремистты
æрбалæбурдæн политикой, барадон аргъ скæнын". Докладгæнæг
лæмбынæг æрныхас кодта, дыууæ адæмы æхсæн цы уавæр сæвзæрд,
уый тыххæй, политикой, барадон аргъ скодта мæхъæлы
экстремистты æрбалæбурдæн.
Уыцы фарстайы фæдыл раныхас кодтой республикæйы
МСХХ-ы хицауы хæдивæг Рæмонты Дмитрий. Ленины
районы хихъаггæнынадон къорды командир Цомайты Тамерлан,
Горæтгæрон районы минæвар Сагеты Рамазан.
Съезды раныхас кодта Цæгат Ирыстоны ССР-йы Сæйраг
Советы Сæрдар Галазты Æхсарбег.
Уыцы бон ма съезды делегаттæ байхъуыстой Стыр Ныхасы
сæйраг Уагæвæрд æмæ организацион бындурты тыххæй
ЦКХМИ-ы ректор Хуадоны-фырты докладмæ.
Раныхасгæнджытæ: Бæдтиаты Смел, Гиоты Михал, Габысаты Юрий,
Денджызты Уырызмæг, Ходы Камал æмæ Цориты Бестау лæмбынæг
æрдзырдтой Стыр Ныхас саразыны æмæ йæ Уагæвæрды
мидисыл. Бахастой æмбæлгæ фæндæттæ æмæ баххæстгæнинæгтæ.
Съезды уазджытæй иу уыдис Швецийы цæрæг, не ’мзæххон
Ботъоты Азæ. Ам, Цæгат æмæ Хуссар Иры, зындгонд у куыд
рæдау, парахатзæрдæ адæймаг, йе ’ххуысы хай кæны
Ирыстонæн дард Швецийæ æхцайæ дæр, хостæй дæр... Уый тыххæй
æрæджы сси Дзæуджыхъæуы кадджын гражданин, фæлæ йын
æвдисæндар раттынæн ныронг фадат нæ фæци. Уыцы
æхсызгон хъуыддаг æххæст кæнгæйæ Дзæуджыхъæуы горсоветы
сæрдар Хабыцты Ларисæ уазæгæн радта æвдисæндар æмæ
дидинджытæ. Не ’мзæххонæн зæрдиаг арфæ ракодтой Галазты
Æхсарбег, Михаил Шаталов æмæ Хъуылымбегты Торез. Съезды
делегаттæ йын лæугæйæ сарæзтой тыхджын къухæмдзæгъд.
Ирон адæмы дыккаг съезды æвзæрст æрцыд Стыр Ныхас,
фидаргонд æрцыдысты йæ уагæвæрд æмæ æмбæлгæ
резолюцитæ, æндæр документтæ.
Газет "Рæстдзинад", 1993 азы
Зæрдæвæрæны мæйы 22 бон
152
ЦÆГАТ ИРЫСТОНМЛ
МАЕХЪЛЕАОН НАЦИОНАА-ЭКСТРЕМИСТТЫ
ÆРБАЛÆБУРАДЕН ПОЛИТИКОЙ,
БАРАДОН АРГЪ СК/ЕНЫН
КОЗАТЫ ГЕОРГИ.
Хæххон аграрон
университеты ректор,
профессор
- мæхъæлимæ.
БиЗынаргъ делегаттæ, зынаргъ уазджытæ!
Уæ зæрдыл ма кæд лæууы, уæд ирон
адæмы I съезд расидыны сæйраг нысан уыдис
Хуссар Ирыстоны хъысмæт аскъуыццаг
кæныны фарста. Тынг тыхст æмæ
рыстзæрдæйæ дзырдтам мах, гуырдзиаг
тыхгæнджыты геноциды азарæй чи фæмард, хъæддаг
фыдмитæ сын бакæнгæйæ сæ цард кæмæн
аскъуыдтой, нæ уыцы сæдæгай æфсымæрты
тыххæй, Хуссар Ирыстоны бынсыгъд æмæ
хæлд хъæутæ æмæ, се ’нусон цæрæн
бынæттæй æнæбары фæлидзын кæй бахъуыд, уыцы
бирæ адæмы тыххæй.
Сагъæсгæнгæ дзырдтам, зæгъгæ, съезд
æгæр æрæгмæ арæзт æрцыд. Стæй канд
Хуссар Ирыстоны бæллæхты тыххæй нæ. Тынг
скарз сты нæ ахастдзинæдтæ нæ сыхæгтимæ
рæ делегаттæ фæдис систой, фыдбылыз нæм æрбахæццæ кæны
мæхъæлырдыгæй, - хъавынц республикæйы Горæтгæрон район
байсынмæ, зæгъгæ. Суанг уæд загътам мах: ирон адæм лæууынц,
иу æнæраст санчъех дæр фыдбæллæхтæ кæм расайдзæн, нæ
историйы ахæм нарæг къахвæндаджы тæккæ тæссагдæр рæттæй иуы,
зæгъгæ. Раст цыма, цы стæм, уымæй æппæтæй дæр æнкъардтам,
мæлæт куыд æгъатыр у æмæ нæ кæрты дуармæ кæй лæууы, уый
æмæ сидтыстæм æппæт хъарутæй дæр бацархайын наци
фервæзын кæныныл.
О, æцæгдæр, мæлæт æрбалæууыд нæ къæсæрмæ - ног
бæллæх æрцыд. Æмæ абон II съездмæ æрæмбырд уæвгæйæ мах
хъуамæ зæгъæм, нæ адæмы уавæр ноджы æвирхъаудæр кæй
ссис, уый. Уый зæгъæн нæй, æмæ I съезд
æхсæнадон-политикон уавæр хорз нæ раиртæста æмæ йын хъæугæ аргъ не
скодта, кæнæ нæ адæмы бæллæхы уавæрæй ракæнынæн фæндаг нæ
бацамыдта. Уый бынтон раст нæ уыдзæн. Хъуыддаг уый
мидæг ис, æмæ бынатылæуд амалджын адæймæгтæ æмæ, мафи
кæй хонынц, уыдон баиу сты æмæ, съезды уынаффæтæ
хъуамæ чи æххæст кодтаид, ахæм оргæн - Стыр Ныхас равзарын
нæ бауагътой.
153
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Республикæйы хицауады оргæнтæ та съезды делегат™
размае ард бахордтой, съезды уынаффæтæ царды рауадзыныл кæй
бацархайдзысты, ууыл, фæлæ сæ уыдæттæ ферох сты. Дзыллон
информацийы фæрæзтæ æмæ, адæмы фыдырдæм чи ардауы,
интеллигенцийы уыцы "раззагдæр" хай ацы съезды агъоммæ
аххосджыныл банымадтой съездæн йæхи, йæ уынаффæтæ
æххæстгонд кæй не рцыдысты, уый тыххæй.
Æз куыд æмбарын, афтæмæй нæ съезды сæйраг нысан у,
1992 азы октябры-ноябры нæ адæмыл цы бæллæх æрцыд, уый
аххосæгтæ æмæ политикой уавæр равзарын.
Республикæйы Сæйраг Советы депутаттæй арæзт
рæстæгмæйы къамис мæ разамындæй чысыл куыст нæ бакодта, йæ
иуæй-иу фæстиуджыты тыххæй мæ фехъусын кæнын фæнды
съезды делегаттæн, цы хуынд адæм нæм ис, уыдонæн.
Фарон 1992 азы октябры-ноябры Цæгат Ирыстоны цы
фыдбылызы цаутæ æрцыд, уыдоны тыххæй УФ-йы адæмон
депутатты VII съезды дзургæйæ С. М. Шахрай - Уæрæсейы
Федерацийы хицауады сæрдары хæдивæг, стæй Цæгат Ирыстоны
æмæ Мæхъæлы рæстæгмæйы администрацийы сæргълæууæг,
загъта: "Фыдбæллæхы сæйраг аххосæгтæ сты, уыцы регионы
фыдгæнджытæ æмæ мафийы æмархайд, æнæнымæц æхцаты
фæрæзтæ æмæ фæсивæды æхсæн хъылма парахат кæныны
фæстиуджытæ".
Руслан Аушев, Мæхъæлы республикæйы Президент,
администрацийы сæргълæууæг ма куы уыд, уæд газет "Правда"-йы
уацхæссæгимæ ныхас кæнгæйæ, загъта: "Æз аххосджын кæнын,
сæ хицаудзинады фарстатæ адæймаджы тугныккалды фæрцы
чи лыг кæны, уыцы политиканты-ардауджыты, ацы хæст у,
паддзахадон-политикон ахадындзинад кæмæн ис, уыцы
мафийы аххос, хъуыдис сæ сæ фæндтæ сæххæст кæнынæн,
кæйдæрты фæиуварс кæнынæн, авторитаризм фæтыхджындæр
кæныны тыххæй, æртыккæгты та - адæмы æргом ахсджиагдæр
фарстатæй иуварс аздахынмæ. Арт хуыссын дæр уымæн нæ
кодтой, фæлæ йыл сусæгæй калдтой фæтæген".
Кæй зæгъын æй хъæуы, фыдбылызы хос разындысты,
Æнаххосæй æфхæрд адæмты сраст кæныны тыххæй æмæ Мæхъæлы
республикæ саразыны тыххæй Уæрæсейы Федерацийы Сæйраг
Совет цы закъæттæ сфидар кодта, уыдон - рауадысты,
мæхъæлы æрбалæбурд закъонмæ гæсгæ кæй уыдис, уый æвдисæг. Ам
æнæ зæгъгæ нæй Мæхъæлы республикæ саразыны тыххæй
закъон талф-тулфæй фидаргонд кæй æрцыд, уый фæдыл.
154
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Æнаххосæй æфхæрд æмæ хает адæмы сраст кæныны тыххæй
Уæрæсейы Федерацийы Сæйраг Совет цы къамис сарæзта, уый
сæрдар А. В. Аникиев афтæ загъта: "Уæрæсейы Федерацийы
мидæг республикæтæ æмæ автономон облæсттæ аразгæйæ
уыцы иу рæстæг æнæмæнг хъуамæ нысангонд цæуой сæ арæнтæ
дæр... Уыдон бæлвырдæй амынд куы не ’рцæуой, уæд национ
быцæутæн æнæ уæвæн нæй. Уæрæсейы Федерацийы
Конституцийы 80-æм статьямæ гæсгæ та арæнтæн ивæн ис, кæй сты,
æрмæстдæр уыдоны барвæндонæй. Уыцы хъуыддаджы кæрæдзи
бамбарыныл хъуыди рагагъоммæ бакусын. Мæхъæл
хъæддыхæй куыд домы, Цæгат Ирыстоны арæнтæ афтæ ивд куы
æрцæуой, рагацау сыл бæстон не ’рныхас кæнгæйæ, уæд уый йæ
фæдыл расайдзæн ноджы фыддæр бæллæхтæ æмæ
ныхмæлæуддзинæдтæ".
Уыцы ныхæстæ хъуамæ, фыццаджыдæр, загъд æрцыдаиккой
Уæрæсейы Федерацийы Прокуратурæйы слестгæнæг оргæнты
раз, уымæн æмæ уыцы закъæтты бындурыл арæзтой мæхъæлон
экстремисттæ сæ уынаффæтæ æмæ сæ адæмы самидин кодтой
сæ сыхæгтæм гæрзифтонгæй балæбурынмæ.
Ирон адæм ацы фыдбæллæхы аххосджын кæны,
фыццаджыдæр, иудзинад нæм кæй нæй, дыккагæй, паддзахады
разамонджытæ куыд уа, цы уа цæстæй кæй акастысты ахæм ахсджиаг
проблемæмæ, нациты æхсæн, хæрзвæндиаг ахастдзинæдтæ чи
ныддызгъуыммæтæ кодта, ахæм адæймæгтæ кæй ис се ’хсæн,
æртыккагæй та, Ирыстоны разамонджытæ нæ сыхæгты æгæр,
куыд не ’мбæлы, афтæ кæй æрбамгом кодтой сæхимæ, зæххы,
куысты хуыздæр, дзаджджындæр, бæркадджындæртæ сын сæ
бар кæй бакодтой æмæ сæ дзуапп кæй нæ домдтой, уыдæттæ.
Фæстаг азты уыцы уавæр карздæр кодта, уымæн æмæ
республикæйы хицауад барджынæй загъта: "Мидхъуыддæгты
фарстатæ чи ’взарынвæнд кæны, уый у йæ адæмы знаг". Уымæ
гæсгæ нæ цард ныггæлиртæ, уавæрмæ бæстон æркæс, уымæн
барлæвæрд нал ис. Хъыгагæн, уыцы уынаффæйы фарс фесты
нæ интеллигенцийы иу хай, гварди æмæ хæдæфсад дæр.
Æвæдза, уыдон афойнадыл Чермены хъæуы хабæрттæм куы
æркастаиккой, хуымæтæг адæмы куы бахъаггæдтаиккой, уæд
дзы ахæм бæллæхтæ æрцыдаид?!
О, мидхъуыддæгтæ домынц, цæмæй сæм сæрмагондæй
æркæсæм. Мах абон цæттæ не стæм уымæ, алыхуызон
трибунæтæй рæсугъд ныхæстæ кæнгæйæ та сæ æппындæр нæй
алыггæнæн. Фæлæ уæддæр мах хъуамæ ацы съезды аргъ скæнæм нæ
155
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
адæмы фыдбæллæхтæн, лæмбынæг сæ раиртæсæм, афтæмæй
æмæ бацамонæм, уыцы уавæрæй цы хуызы фервæзæн ис, уый.
Уыимæ, фыццагдæр, раргом кæнын хъæуы, нæ адæм
фыдбылызы цы аххосæгты тыххæй бахаудтой, уыдон, уымæн æмæ уыцы
рæдыдтытæй спайда кодтой нæ сыхæгты экстремистон тыхтæ,
æмæ ма ноджы æвирхъаудæр цы у, - дарддæр дæр дзы пайда
кæнынц сæ æгьатыр пълантæ сæххæст кæнынæн.
Фыдбæллæхы сæйраг аххос у уый, æмæ Мæхъæлы ног
сæрхъуызойтæ, 20-æм азты цаутæ сæ зæрдыл даргæйæ, афæнд
кодтой политикой æмæ финансон капитал бакусын, сæ адæмы
фарстатæ сæ сыхæгты хардзæй алыг кæнгæйæ æмæ кæддæрау
равзæрстой зæххы тыххæй æнæбындур домæнтæ.
Историон документтæ бæстон раиртасгæйæ, скæнæн ис
ахæм хатдзаг, æмæ иу адæмыхаттæн дæр, иннæтæй
хъауджыдæр, дзырддаг зæххыты тыххæй нæй стырдæр бартæ. Иуæй-иу
национ тыхгæнджытæ хотыхæн кæй райстой, уыцы тезис
"фыдæлтыккон зæххытæ", зæгъгæ, уый æнæбындур домæн у,
уыимæ Цæгат Кавказы цæрæг адæмы ныры фæлтæрты хъысмæт
лыг кæнынæн. Æмæ уымæн хъуамæ паддзахады разамынд
раджы скодтаид кæрон.
Абон зæххы тыххæй цы быцæутæ цæуы, уыдонæн сæ
бындур æвæрд æрцыд 1918 азы мартъийы паддзахадон
фæфæлдæхты рæстæг, Терчы Адæмон Республикæ арæзт куы æрцыд, уæд.
Уæд зæххы фарстатæ лыг кæнгæйæ, Уæрæсейы Хуссары
Сæрмагонд комиссар Г. К. Орджоникидзе хъуыддæгтæ афтæ
ныссуйтæ кодта, уый дæр æмæ барæй, æмæ уыцы æлхынцъытæ
абон дæр ма æнцонтæй райхалæн нæй.
Куыд зонæм, афтæмæй 1918 азы августы Бичерахы-фырты
æфсæдтæ Дзæуджыхъæумæ куы ныббырстой, уæд Г. К.
Орджоникидзе Назранмæ алыгъд. Ам уый æрхатыд мæхъæлмæ,
Дзæуджыхъæуы революционертæн феххуыс кæнут, зæгъгæ, æмæ
сын зæрдæ бавæрдта уый хыгъдмæ хъазахъхъаг станицæтæ
æмæ ирон хъæутæй иу-цалдæр раттын. Фæстæдæр, Терчы
республикæйы адæмты V съезды уый загъта: "Нæ дарддæры
хъысмæттæ куыд уыдзысты, уый бæрæг куы нæ уыдис, уæд нæ фæдыл
æнæ фæстæмæ фæкæсгæйæ ацыдысты æрмæстдæр мæхъæлон
адæм...". Æмæ дарддæр фыста: "Æз, кæй зæгъын æй хъæуы,
æмбарын, мæхъæлæттæ Советон хицаудзинады фарс
хуымæтæджы кæй не ’рбалæууыдысты, фæлæ сын большевиктæ зæрдæ
кæмæй бавæрдтой æмæ мæхъæлон адæмæн кæй радтой, уыцы
зæххыты тыххæй". Уыдон сты, абон дзырддаг чи у æмæ туг
156
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
кæй тыххæй кæлы, уыцы зæххытæ. Афтæ Г. К. Орджоникидзе
75 азы размæ ирæттæ, мæхъæлæттæ æмæ хъазахъæгты ’хсæн
бавæрдта рæмудзæн æрмæг, æмæ абон йæ куыст бакодта, -
æнаххос адæмы туг ныккалд, æрцыди бирæ зиантæ.
Советон хицаудзинады фыццаг азты, куыд Цæгат, афтæ
Хуссар Ирыстонæй тыхæй ист æрцыд сæ хуымзæххыты зынгæ
хай, ирæттæ суанг XVIII æнусы кæй сарæзтой, ахæм цалдæр
хъæуы æмæ, революцийы размæ Ирыстоны зæххытыл нымад
чи уыд, ахæм дæсгай мин дæсæтины æмæ 1921 азы 1 сентябры
Æппæтуæрæсеон Æххæстгæнæг Комитеты æмбырды
кусджыты, зæхкусджыты æмæ сырхæфсæддонты делегатты
уынаффæмæ гæсгæ, кæд ирæттæ ныхмæ уыдысты, уæддæр лæвæрд
æрцыдысты Кæсæгæн.
Уымæй афæдз раздæр, Советон Уæрæсе Гуырдзыйы
Республикæйы хæдбардзинад куы банымадта, уæд гуырдзиаг
разамынд Хуссар Иры сарæзта террор, мардта æмæ тардта
хуссайраг ирæтты се ’нусон цæрæнбынæттæй. Уый бæллæхæй
дæрæнгонд æрцыдысты цалдæр хъæуы, фæмард 18 мин адæймаджы,
20, æндæр бæрæггæнæнтæм гæсгæ та 40-50 мин адæймаджы,
сæ мулк сын байстой, афтæмæй тард æрцыдысты æмæ сæ
сæртæ бафснайдтой Цæгат Ирыстоны. Тырсы æмæ Къобы кæмтты
дæс хъæуæй фылдæры зæххытæ Хуссар Ирæй ист æрцыдысты
Гуырдзыйы пайдайæн.
1922-23 азты мæхъæл Ирыстонæй домын байдыдтой
Редант - Бæлта - Цми - Ларсы район. Советон хицаудзинад
уыцы æнæзакъон миты ныхмæ ирон Окрæххæсткомы æмæ уыцы
хъæуты цæрджыты ныхлæуддзинад ницæмæ æрдаргæйæ амынд
зæхх раскъуыццаг кодта Цæгат Ирыстонæй. Цы адæм дзы
цардис, уыдоны бахъуыд сæ хæдзæрттæ ныууадзын æмæ
Ирыстоны иннæ къуымты сæрфæцæвæн бынæттæ агурын.
20-æм азты цы рæдыд уынаффæ хаст æрцыд, комкоммæ уый
аххосæй нæ адæмты ’хсæн зæххы тыххæй рауад карз быцæутæ.
Æмæ кæд мах æцæгæй фæнды историон рæстдзинад сбæрæг
кæнын, адæмы ныхмæ тыхмийы æппæт хуызтæ аивын, зæхх
уарыны тыххæй цы рæдыдтытæ уагъд æрцыд, уыдон сраст
кæнын, уæд, фыццаджыдæр, барадон æмæ политикой æгъдауæй
аргъ скæнын хъæуы, ирæттæ æмæ хъазахъæн мæхъæлы
зæрдиаг архайды фæрцы цы тыхмитæ бачындæуыд, уыдонæн.
Историон рæстдзинадыл дзургæйæ, Цæгат Ирыстоны
парламент иу æмæ дыууæ хатты нæ равдыста хъæппæрис Тыхæй
хаст адæмты тыххæй закъон кæй сфидар кодта, уымæй. УФ-йы
157
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
сæйраг Совет уыцы Закъон куы банымадтаид, уæд уый
руаджы, ирæтты æмæ хъазахъы ныхмæ цы тыхми бачынди, уымæн
æмбæлди раст аргъ скæнын.
Фæлæ Уæрæсейы разамындæй кæйдæрты хъуыдис ахæм
закъæттæ, цæмæй зæххы тыххæй цы быцæутæ сбирæ, уыдон
банывыл кæныны мадзæлттæ агурыны бæсты адæмты
æркодтаиккой гæрзифтонг ныхмæлæудтытæм, æмæ сын æнтысгæ дæр
бакодта. Иннæрдыгæй мæхъæлы экстремистон разамонджытæ
сæ республикæйы хъуыддæгтæ лæмбынæг равзарыны бæсты
ацыдысты æнцондæр (хæцæнгарзæй сæ ныфс уæвгæйæ)
фæндагыл - æддагон знаг агурыны фæндагыл, æмæ сын ахæм
разынди Цæгат Ирыстон, фыццаджыдæр, уымæн æмæ уыцы
"хъæбатыр" разамындæн сæ фылдæр хай сæ цæргæ бонтæ
æрвыстой Ирыстоны, зыдтой йын йæ социалон-политикон уавæр -
иудзинад сæм кæй нæй, паддзахады разамонджыты зæрдæйы
уаг, гъе æмæ сын уæдæ хуыздæр хорзы куыд бацыдаиккой.
Суанг 70-æм азты райдыдта мæхъæлон сæрхъуызойты сусæг
архайд Ирыстоны ныхмæ. Æхцайы фæрæзтæй сæ гæнæнтæ
уæрæх кæй уыдысты, æхсæнады царды зынгæ бынæттæ кæй
ахстой, уымæ гæсгæ æвæрын байдыдтой социалон-политикон
домæнтæ.
1981 азы цауты фæстæ нæ республикæйы разамынд æмæ
иуæй-иу сусæг бонджынты хæрзвæндиагæй мæхъæлон адæмы
минæвæрттæ нысангонд цыдысты амæй-ай бæрнондæр,
пайдаджындæр бынæтты, "уæле" куыд амыдтой, уымæ гæсгæ.
Мæхъæлы раздзæуджытæ "уæле"-йы æндæвдад куы
банкъардтой, уæд сæ бæттæнтæ арæмыгътой, æмæ ма сæ уромæг
уромгæ кодта: "Мах нациты сæр стæм", "Ирæттæ, суæгъд нын
кæнут нæ рагфыдæлты зæххытæ!", "Мæхъæл хъуамæ уа хадбар
паддзахад йæ сæйраг горæт та - Дзæуджыхъæуы рахиз фарс", -
ацы лозунгтæ сарæх сты Мæхъæлы дзыллон информацийы
оргæнты.
1991 азы Æнаххосæй æфхæрд адæмты сраст кæныны
тыххæй закъон сфидар кæныны фæстæ мæхъæлы хæстмондаг
раздзæуджытæ рахъавыдысты Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон
районы зæххытæ тыхæй байсын. Мæхъæлон адæмы баууæндын
кодтой, цыма уыцы фарста Уæрæсейы разамынд раджы алыг
кодта мах пайдайæн, цыма æрмæст Цæгат Ирыстоны разамынд
нæ уадзы уыцы уынаффæ сæххæст кæнын.
Фарстатæ вазыгджын кæй сты, уымæй пайда кæнгæйæ,
мæхъæлон адæмы сæрхъуызойтæ тынг скарз кодтой нациты
158
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
æхсæн уавæр æмæ фехæлдтой мæхъæлон æмæ ирон адæмты
традицион æмæ культурой бастдзинæдтæ.
Мæхъæлон чи нæ у, уыцы адæмы æхсæн тасдзинад ахæлиу
кæныны æмæ сæ Горæтгæрон районæй фæлидзынмæ
сразæнгард кæныны тыххæй æргомæй æртхъирæн кодтой гæрзифтонг
æрбалæбурдæй, алыхуызон загъдкъахæнтæ арæзтой Цæгат
Ирыстоны уавæр фæкарздæр кæныны нысанимæ.
Уыцы загъдкъахæн миты иу "мæцъисæй" мæхъæлон
экстремисттæ равзæрстой фыдракæндтытæ. 1991 — 1992 азты
Мæхъæлы ’рдыгæй сарæх сты алыхуызон гæрзифтонг
æрбалæбурдтытæ ЦИ ССР-йы Мæздæджы, Рахизфарсы æмæ Горæтгæрон
районты хъæууонхæдзарадон объекттæм, давтой, стыгътой,
тыхы руаджы истой æмæ Мæхъæлмæ ластой хъæууонхæдзарадон
техникæ æмæ продукци, стурвос, фыстæ æмæ хъæууон
хæдзарады æндæр исбон.
Цæгат Ирыстоны Мидхъуыддæгты министрад, стæй
Горæтгæрон, Мæздæджы æмæ Рахизфарсы райæххæсткомты
бæрæггæнæнтæм гæсгæ, фыдбæллæх ракæныны агъоммæ, мæхъæл
республикæйы колхозтæн, совхозтæн, адæмæн æрхастой стыр
материалон зиантæ: атардтой 5 мин сæры стурвос, 6500 фысы,
300 бæхæй фылдæр, ныццагътой мины бæрц хуытæ, аластой
бирæ маргъ, 60 милуан сомы аргъ (раздæры æргътæй)
холлæгтæ, 9 мин тоннæйы хор, 15 мин тоннæйы картоф æмæ æндæр
халсартæ.
Фыдгæнджытæ тыхы руаджы байстой кæнæ адавтой
хъæууонхæдзарадон техникæйы 150 иуæгæй фылдæр, 250
автомашинæйы, транспортон фæрæзты иу хай та бырон ныккодтой.
Уыцы фыдракæндты аххосæй иумæйаг материалон зианы
аргъ схызт 200 милуан соммæ (1990 - 1992 азты æргътæй
нымайгæйæ).
1991 - 1992 азты Рахизфарсы районы хæдзарæдтæм
Назраны æмæ Малгобечы районты ’рдыгæй мæхъæл æрбалæбурдтой
70 хаттæй фылдæр. Уыцы фыдракæндты аххосæй ацы районы
хæдзарæдты материалон зиантæ схæццæ сты 20 милуан сомы
аргъмæ (1991 - 1992 азты æргътæй нымайгæйæ).
Абоны онг нырма æвзæрст нæма ’рцыдысты, Мæхъæлы
зæххытыл Ирыстонæй Мæздæджы ’рдæм цы транспортон
фæрæзтæ цыд, уыдон-иу цы фыдбæллæхты бахаудтой, уыцы
хъуыддæгтæ. Фыдгæнджытæ истой автомашинæтæ æмæ уæзæгтæ,
мардтой адæмы, уый фæстæ та æрхъулайы бахауд 100
километры дæргъæн фæндаг Дзæуджыхъæуæй Мæздæгмæ.
159
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
А фæстаг заман Горæтгæрон æмæ Рахизфарсы районты
хæдзарæдты быдырон куыстыты рæстæг мæхъæлырдыгæй сарæх
сты фыдракæндтытæ - марынц кусджыты, ахсынц æмæ сæ
ласынц Мæхъæлмæ амынæтты, загъдкъахæн митæ кæнынц. 1992
азы уалдзæгæй нырмæ Горæтгæрон районæй адавтой
хъæууонхæдзарадон техникæйы 23 иуæджы, 772 гектары фæзуаты
тыллæг та дæрæн ныккодтой. Уыдис колхозон зæххы хæйттæ
хивастæй бацахсыны цаутæ. Дзырдæн зæгъæм, 1992 азы 13 майы
Назраны цæрджыты стыр къорд хъавыд колхоз "Чермен"-ы
зæххытæй 50 гектары байсынмæ æмæ сæ се ’хсæн байуарынмæ.
1991 азы апрелы райдайæны Куырттаты хъæуы,
мæхъæлæттæ хивастæй зæххытæ кæй бацахстой, уый аххосæй цы
быцæуаг уавæр сæвзæрд, уый банывыл кæныны архайгæйæ фæмард
ЦИ ССР-йы Мидхъуыддæгты министрады кусæг.
Фыдгæнджытæ - гæрзифтонг мæхъæлæттæ хицаудзинады оргæнты
коммае нал кастысты.
Тæссаг уыд быцæу, мæхъæлæттæ бирæгæйттæй кæм цæрынц,
уыцы хъæутыл куы анхъæвзтаид, уымæй. Уый хынцгæйæ 1991
азы апрелы Цæгат Ирыстоны ССР-йы Сæйраг Советы бахъуыд
уынаффæ рахæссын Дзæуджыхъæу æмæ Горæтгæрон районы
сæрмагонд уагæвæрд æрæвæрыны тыххæй.
Фæлæ уæддæр мæхъæлон экстремисттæ уыцы уавæрты дæр
фыдракæндтæ кодтой нæ зæххыл. Уыцы рæстæг ЦИ ССР-йы
Мидхъуыддæгты министрады хъусынгæнинæгты сарæх сты
республикæйы цæрджыты сæфты хабæрттæ. 1991 азы æмæ
1992 азы фыццаг æмбисы сæфт адæмы нымæц схæццæ 70-мæ -
уыдонæн сæ фылдæр уыдысты Цæгат Ирыстоны куыстхъом
граждæнтæ. Æбæрæгæй чи фесæфт, уыдонæй 19 адæймаджы
мардæй ссардæуыд Мæхъæлы зæххыл.
Уыцы фыдракæндтæ æвзарыны æмæ сæрмагонд уагæвæрд
æххæст кæныны хъуыддаджы ЦИ ССР-йы барадхъаггæнæг
оргæнтæн цæлхдуртæ æвæргæйæ экстремистон зондахастыл лæуд
хъулгъайы сæрхъуызойтæ ноджы тынгдæр ардауын райдыдтой
Цæгат Ирыстоны цæрæг мæхъæлæтты, цæмæй алы фыдмитæ
кодтаиккой, æд сусæг, æд æргом хицауады ныхмæ архайдтаиккой.
Уымæ гæсгæ ЦИ ССР-йы Сæйраг Совет, хицаудзинады
æмæ уынаффæйады иннæ æххæстбарджын оргæнтæ
официалон æгъдауæй уыцы сагъæссаг хабæртты тыххæй хъусын
кодтой Уæрæсейы Федерацийы Президентæн, Сæйраг Советæн,
Хицауадæн æмæ æндæр паддзахадон оргæнтæн, фæлæ уыдон
разындысты бынтон къуырма æмæ сæ хъус не ’рдардтой.
160
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Уый нæ, фæлæ ма Уæрæсейы разамынд йе ’нæсæрфат,
хатгай та йæ загъдкъахæн архайдæй, ноджы фæкарздæр кодта
нациты æхсæн ныхмæлæуддзинад.
Ныртæккæ ма Цæдисы закъонтыл чи дзуры, фæлæ зæгъын
хъæуы Уæрæсейы закъонты мидисы тыххæй.
1991 азы 26 апрелы Уæрæсейы Сæйраг Совет сфидар кодта
Закъон æнаххосæй æфхæрд адæмы сраст кæныны тыххæй.
Уыцы Закъон царды рауадзынæн йæ кой дæр кæй нæ уыд, уымæ
гæсгæ йæ мæхъæлы экстремисттæ бамбæрстой, афтæ, цыма
сæрмагондæй Цæгат Ирыстоны зæххыты иу хай Мæхъæлæн
раттыны тыххæй конд æрцыд.
Уæрæсейы разамынды ’рдыгæй сын макæ зæгъæг кæй нæй,
уымæй пайда кæнгæйæ, мæхъæлы сæрхъуызойтæ, закъонад
ницæмæ даргæйæ, 1991 азы 30 ноябры расидтысты
референдум Мæхъæлы республикæ саразыны тыххæй, уым архайдтой
Цæгат Ирыстоны цæрæг мæхъæлæттæ дæр, кæд уый æнæзакон
ми уыди, уæддæр.
Референдуммæ цы фарстатæ бацæттæ кодтой, уыдонæй
фыццаг уыд хæдбар Мæхъæлы республикæ саразыны тыххæй.
Куыд дзы амынд уыд, афтæмæй Мæхъæлы республикæ уыдзæн
Уæрæсейы субъект, йæ сæйраг горæт та - Дзæуджыхъæуы
рахиз фарс æмæ Цæгат Ирыстонæй "фæстæмæ ист æрцæудзысты
Горæтгæрон район æмæ Дзæуджыхъæуы рахиз фарс".
Комкоммæ Конституцийы ныхмæ чи уыд, уыцы
референдумыл бахъоды кæныны бæсты йæ УФ-йы Президент райста
бындурæн æмæ æрфыста Закъон Мæхъæлы республикæ
саразыны тыххæй. Уыимæ Президенты командæ кæй бавдыста,
уыцы документтæм гæсгæ Цæгат Ирыстоны зæххы уæлдæр амынд
хай хъуамæ лæвæрд æрцыдаид Мæхъæлы республикæйæн.
Цæгат Ирыстоны хæдбардзинад ницæмæ æрдаргæйæ арæзт æрцыд
Закъоны проект. Уым УФ-йы Конституцийы 60-æм статья ивд
æрцыд афтæ: "Республикæйы зæххытæн аивæн нæй, йæхи куы
нæ фæнда, уæд, фæлæ уымæн гæнæн ис, раздæр æфхæрд
баййафæг адæмтæн сæ бартæ ногæй лæвæрд куы цæуой, уæд".
Уый уыдис дыууæ республикæйы адæмты ныхлæуды тæккæ
уæлдæр къæпхæн; фыдракæндтæ, быцæутæ фæкарздæр,
фæтыхджындæр сты. Уæдмæ фæзынд Мæхъæлы республикæйы Сæйраг
Советмæ æвзæрстытæ саразыны фæткы æмæ сæ арвитыны
тыххæй Уæрæсейы Федерацийы Сæйраг Советы уынаффæ. Цæттæ
та йæ бакодта Мæхъæлы республикæйы Уæрæсейы
Федерацийы Сæйраг Советы æххæстбарджын минæвар В. Æ. Ермаков.
И Съезды осетинского народа 161
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Уыцы проекты куыд амынд уыдис, афтæмæй,
паддзахадонтерриторион арæзтады барадон æмæ организацион мадзæлтæ
цæттæ кæнгæйæ, хорзыл нымад æрцыд, Мæхъæлы Сæйраг
Совет æвзарыны хъуыддаджы Горæтгæрон районы цæрæг
мæхъæлæттæ дæр кæй архайдтой уый, уымæн æмæ, дам, 1944 азмæ
уыцы район уыди Мæхъæлы иу хай.
Уæрæсейы разамынды æнæраст, æгуыдзæг архайды тыххæй
регионы нациты æхсæн быцæутæ хæцæнгарзы руаджы лыг
кæныны цаутæн бынат кæй уыд, уый аххосæй адæм тæрсын
райдыдтой сæхицæн æмæ сæ хиуæттæн æмæ бауынаффæ кодтой
хи хъарутæй сæхи бахъаггæнын. Уымæ гæсгæ æппæт
республикæйы дæр аразын райдыдтой хихъаггæнæг къордтæ. Адæмты
хъуыды æвдисгæйæ, ЦИ ССР-йы Сæйраг Совет, уыцы
хъуыддаг закъонмæ гæсгæ кæныны тыххæй, уынаффæ рахаста
Республикой гварди æмæ адæмон хæдфсад саразын.
Уыцы рæстæг, цыфæнды загъдкъахæн ми дæр расайдтаид
хæстон быцæу æмæ, хъыгагæн, афтæ рауад 1992 азы 31 октябры.
Цæгат Ирыстоны республикæйы уавæр бонæй-бонмæ кодта
карздæр. Цыбырæй куы æрдзурæм æрбалæбурды разæууæлты
тыххæй, уæд хъуыддаг уыд афтæ:
1. 20 октябры æхсæвы Горæтгæрон районы зæххыл æбæрæг
адæймæгтæ срæмыгътой газуадзæн магистраль "Цæгат
Кавказ - Фæскавказ".
2. 21 октябры Горæтгæрон районы Октябрьскы хъæуы фæндагыл
мæхъæлон æвзонг чызг æнæнхъæлæджы бахауд ЦИ ССР-йы
Мидхъуыддæгты министрады радхæссæг хайадыБТР-ы бынмæ.
3. 22 октябры райсомы 6 сахатыл ЦИ ССР-йы Мидхъуыддæгты
министрады радхæссæг хайадмæ фехъусын кодтой, æбæрæг
адæймæгтæ фæрсагхъæу Хуссайраджы дыууæ мæхъæлоны -
Хаутиев æмæ Пугиевы - кæй амардтой, уый тыххæй. Уыцы бон
изæрæй ам амардтой дыууæ ирон милиционеры - Джимиты
Георги Таймуразы фырт æмæ Хъайтыхъты Юри Игнаты фырт,
æртæйæ та цæфтæ фесты. Ацы быцæуы ма мæхъæлæттæй
фæмард ноджыдæр æртæ адæймаджы. Фæрсагхъæумæ æрвыст
æрцыд æртæ оперативон слестгæнæг къорды, мæхъæлæттæ сæ
æхсын райдыдтой автоматтæй. Фæцæф милиционер Бедойы-фырт.
4. 23 октябры уыд ЦИ ССР-йы Сæйраг Советы Президиумы
уæрæхдæргонд æмбырд, уым æрныхас кодтой уавæр банывыл
кæныны хъуыддæгтыл.
Нæ республикæйы минæвæрттæ мæхъæлы делегациимæ
кæй фембæлдысты, уый фæрцы 23 октябры уавæр иуцасдæр
162
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
фæхуыздæр. 24-26 октябры уыцы делегацийы фембæлдтытæ
уыд фæрсагхъæу Хуссайраджы, Карцайы, Чернореченскы,
Терны æмæ æндæр хъæуты хистæртимæ æмæ цæрджытимæ.
Уыцы фембæлдтытæ мæхъæлæттæ кодтой фæдфæливыны
тыххæй, уымæн æмæ, 24 октябры Мæхъæлы республикæйы
Назраны, Малгобечы, Сунжæйы адæмон депутатты райсоветтæ
æмæ Цæгат Ирыстоны алыхуызон къæпхæнты Советты
мæхъæлон депутаттæ цы иумæйаг сесси сарæзтой, уым комкоммæ
æмæ æргом Ирыстоны фæазымджын кодтой, мæхъæлæтты
ныхмæ геноцид рапарахат кæныны хъуыддаджы. Уыцы сесси
сфидар кодта йæ дарддæры архайды программæ мæнæ ахæм
хуызы:
♦ ракурын хъæуы Уæрæсейы Федерацийы Сæйраг Советæй,
цæмæй Горæтгæрон район Цæгат Ирыстонæй рахицæн кæна,
цалынмæ официалон æгъдауæй Мæхъæлы республикæмæ
лæвæрд не ’рцæуа, уæдмæ;
♦ мæхъæлон адæмы иумæйаг фæндонмæ гæсгæ, Цæгат
Ирыстоны цæрæг мæхъæлæтты бахъаггæнынæн саразын хъæуы
хихъаггæнæг бархионты къордтæ, цæмæй радæй хъаггæной,
Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон районы хъæутæй мæхъæлæттæ
кæм цæрынц, æппæт уыцы бынæттæ;
♦ бархионтæ æмæ, Цæгат Ирыстоны Горæтгæрон районы
цæрæг мæхъæлæтты æдасдзинад бахъаггæныны тыххæй цы
къордтæ арæзт æрцыд, уыдонæн лæвæрд æрцæуæд
хæцæнгæрзтæ дарыны, паддзахадон транспортон æмæ хæстон техникой
фæрæзтæй пайда кæныны бартæ.
Иугонд сессийы уынаффæ ссис мæхъæлон адæмы дарддæры
архайды программæ. Мæхъæлон сæрхъуызойтæ Богатырев,
Сейнароев, Куштов æмæ æндæртæ сæ адæмæн зæрдæ
æвæрдтой, зæгъгæ, Горæтгæрон район фæстæмæ райсыны фарста
æххæстæй лыггонд æрцыд Центры, ныр та йæ бахъаггæнын
хъæуы ирон гæрзифтонг къордтæй. Фæрсагхъæу Хуссайраджы
митинджы равзæрстой Горæтгæрон районы административен
оргæнтæ, йæ сæргъы Я. Куштов, афтæмæй æмæ фæсидтысты
мæхъæлæттæм, цæмæй æрæхгæной фæндæгтæ. Уавæр карздæр
кодта сахатæй-сахатмæ. Цæгат Ирыстоны Æдасдзинады æмæ
Мидхъуыддæгты министрадтæ афойнадыл фехъусын кодтой
хабæрттæ Уæрæсейы æмæ республикæйы разамындæн æмæ
куырдтой, цæмæй æвæстиатæй мадзæлттæ арæзт æрцæуа
республикæйы уавæр халæг тыхты ныхмæ.
163
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
1992 азы 27 октябры республикæйы Сæйраг Советы
сессийы ЦИ ССР-йы мидхъуыддæгты министр Хъантемыраты
Георги дзырдта уавæры тыххæй. Куыд фехъусын кодта,
афтæмæй мæхъæлæттæ фæрсагхъæу Хуссайраг, Карца,
Чернореченск, Куырттат, Дачнæ æмæ æндæр рæтты æрæхгæдтой
фæндæгтæ æмæ дзы ацæуæг нал уадзынц^ Мæхъæлæтты иумæйаг
пълантæ зындгонд кæй уыдысты, уымæ гæсгæ министр бахаста
фæндон сессийы куыст рæстæгмæ бауромын, саразын
депутатон къорд, уыдонимæ мæхъæлон депутаттæ дæр, æмæ сæ уыцы
хъæутæм арвитыны тыххæй. Фæлæ уавæр сабыр мадзæлттæй
банывыл кæныныл зæрдæдарæн куы нал уыд, уæд, ахæм бар
ын кæй уыд йæ бынатмæ гæсгæ, уымæй фæпайдагæнгæйæ,
Хъантемыры-фырт фæсидт æппæтмæ дæр, цæмæй æрбамбырд
уой æмæ бахъаггæной республикæйы арæнтæ, цæмæй дзы
æвæрд æрцæуа комендантон уагæвæрд æмæ æвæстиатæй
райдайа йæ архайд.
Адæмон депутаттæ (Бирæгъты Ю., Хъуысаты Т., Таболты С,
Къесаты С. æмæ æндæртæ) сæ раныхæсты сагъæсгæнгæйæ
дзырдтой, зæгъгæ, æнæзакъон гæрзифтонг къордтæн
ныхкъуырд лæвæрд куы не ’рцæуа, уæд уый кæй æркæндзæн æбуалгъ
фæстиуджытæм, ууыл.
Сесси рахаста уынаффæ, цæмæй ма иу хатт фехъусын
кæной Уæрæсейы Федерацийы разамындæн æмæ дзыллон
информацийы фæрæзты руаджы æппæт адæмæн, нæ сыхæгтæ цы
митæ кæнынц, уыдоны тыххæй, быцæу куы рауайа, уæд цæмæй
аххос махырдыгæй ма фæуа; æвæстиатæй саразын хъæуы
æппæт мадзæлттæ дæр, цæмæй фæндæгтæй аиварс кæной
гæрзифтонг мæхъæлæтты, æмбондтæ ист æрцæуой; Мидхъуыддæгты
æмæ Æдасдзинады министрадтæ, прокуратурæ сæ тыхтæ
саразæнт, цæмæй закъонад хæлд ма ’рцæуа, афтæмæй
республикæйы æхсæнадон фæтк æмæ адæмы æдасдзинад бахъаггæной.
Уæрæсейы разамынд цы мадзæлттæ сарæзта, уыдоны
тыххæй депутатты фарстæн, кæй зæгъын æй хъæуы, дзуаппдæттæг
нæ фæци.
Æмбырды кæрон сессийы депутаттæ сфидар кодтой уынаффæ:
164
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Цæгат Ирыстоны ССР-йы
Сæйраг Советы уынаффæ, фæрсагхъæу Хуссайраджы
фыдбæллæхы цаутæм гæсгæ Цæгат Ирыстоны ССР-йы
цы уавæр сæвзæрд, уый тыххæй
Фæрсагхъæу Хуссайраджы æмæ, мæхъæлæттæ бирæгæйттæй
кæм цæрынц, уыцы хъæуты а фæстаг бонты цы цаутæ æрцыд,
уыдон зынгæ фæкарздæр кодтой республикæйы
æхсæнадон-политикон æмæ оперативен уавæр.
Мæхъæлон экстремисттæ æнæзакъон гæрзифтонг ныхкъуырд
дæттынц барадхъаггæнæг оргæнтæн, æмæ уый аххосæй æрцыди
адæймаджы зиантæ. Нациты ’хсæн ныхлæуддзинад фæкарздæр
Цæгат Ирыстоны зæххытæм фæныхилыны домæнты аххосæй,
Мæхъæлы хицаудзинады официалон оргæнты минæвæрттæ æмæ
мæхъæлон æхсæнадон змæлдтыты разамонджытæ гуымиры
хуызы ныхилынц хæдбар республикæйы мидхъуыддæгтæм.
Мæхъæлæттæ бирæгæйттæй кæм цæрынц, уыцы хъæутæй
цалдæры арæзт æрцыдысты æнæзакъон хицауиуæггæнæг
къордтæ, уыдон сæхимæ райстой хицаудзинад, конституцион
оргæнты бартæ.
Цæгат Ирыстоны Советон Социалистон Республикæйы
Сæйраг Совет уынаффæ хæссы:
1. Хъодыгонд æрцæуæд æнæзакъон архайды æмæ искæйы
зæххытæм ныхилыны цаутыл, чи фæнды дзы куы архайа,
уæддæр, хъæддыхæй бахъаггæнæм нæ республикæйы паддзахадон
хæдбардзинад æмæ йæ зæххытæ, уый бындурыл хъаггæд
æрцæуæнт республикæйы æппæт нациты минæвæртты бартæ æмæ
домæнтæ.
2. Дзæуджыхъæуы горæты Ленины, Промышленной,
Горæтгæрон районты Советтæ, Терчы, Куырттаты, Тарскæйы хъæууон
Советтæ 1992 азы 29 октябры 14 сахаты æмгъуыдмæ
мадзæлттæ саразæнт фæндæгтæ байтом кæнынæн, æнæзакъон
гæрзифтонг къордтæ аиуварс кæнынæн, æппæт хъæуты æмæ цæрæн
бынæтты дæр уавæр банывыл кæнынæн.
3. Ацы уынаффæйы 2-аг пункт æххæстгонд куы нæ цæуа, уæд
ЦИ ССР-йы Мидхъуыддæгты æмæ Æдасдзинады министрадтæ
æмæ прокуратурæ æппæт мадзæлттæ дæр саразæнт æхсæнадон
фæтк банывыл кæнынæн, ЦИ ССР-йы граждæнты
конституцион бартæ бахъаггæнынæн, æнæзакъон гæрзифтонг къордтæн
сæ хæцæнгæрзтæ байсынæн, Цæгат Ирыстоны ССР-йы æмæ
165
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Уæрæсейы Федерацийы зæххыл æнæзакъон митæ чи кæны,
уыдонæй дзуапп бацагурынæн.
4. Республикæйы Æдасдзинады совет хъæугæ мадзæлттæ
саразæд Ирыстоны адæмы бартæ æмæ домæнтæ бахъаггæнынæн.
5. Фидаргонд æрцæуæд сидт Цæгат Ирыстоны мæхъæлон
граждæнтæм.
Цæгат Ирыстоны ССР-йы
Сæйраг Советы Сæрдар
Галазты Æ.
Республикæйы Сæйраг Советы уынаффæйы 2-аг пункт
æххæстгонд кæй не ’рцыд, уымæ гæсгæ хъуамæ сæ тыхы
бацыдаиккой 3 æмæ 4-æм пункттæ. Уыдон та Æдасдзинады советæй,
Мидхъуыддæгты министрадæй домдтой æнæзакъон
гæрзифтонг къордты хæцæнгæрзтæ байсын, æхсæнадон фæтк
ныффидар кæнын æмæ адæмы бахъаггæныны тыххæй мадзæлттæ
снысан кæнын. Чи зоны, уынаффæйы уыцы хай æххæстгонд куы
’рцыдаид, уæд фыдбæллæх нæ рауадаид.
Уыцы уынаффæ сæххæст кæнын бахъыгдардта УФ-йы
Мидхъуыддæгты министрады мидбæстон æфсæдты
командыгæнæг инæлар-булкъон В. Н. Саввины телеграммæ дæр.
"ЦИ ССР-йы Сæйраг Советы Сæрдар æмб. Галазты Æ-мæ.
ЦИ ССР-йы мидхъуыддæгты министр инæлар-майор
Хъантемыраты Г-мæ.
УФ-йы Мидхъуыддæгты министрады иугонд штабы хицау
инæлар-майор А. Каплиевмæ.
Куыд рабæрæг, афтæмæй Цæгат Ирыстоны ССР-йы Сæйраг
Совет уынаффæ рахаста республикæйы национ гвардийы
тыхты æххуысæй ацы азы 29 октябры 14 сахатмæ Горæтгæрон
районы хъæуты фæндæгтæ æмæ, мæхъæлæттæ бирæгæйттæй кæм
цæрынц, къорд ахæм хъæуы хъулгъайаг фыдгæнджытæй
суæгъд кæныны тыххæй.
Уыцы-иу рæстæг Мæхъæлы республикæйы Назраны,
Малгобечы, Сунжæйы районты адæмон депутатты Советты
иумæйаг сессийы уынаффæмæ гæсгæ мадзæлттæ арæзт цæуы
мæхъæлон адæмы бахъаггæныны тыххæй. Уымæ гæсгæ уыцы
уавæрты мах пайдайагыл нæ нымайæм тыхы руаджы архайын, уый
амбны æрбалæбурд йæ фæстиуджытимæ.
Цæгат Ирыстоны сæрмагонд уагæвæрд чи æххæст кæны,
мидбæстон æфсæдты уыцы къордтæ уавæр банывыл кæныны
хъуыддаджы нæ архайдзысты.
166
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Уæрæсейы Федерацийы Мидхъуыддæгты министрады
мидбæстон æфсæдты командыгæнæг инæлар-булкъон В. Н. Саввин.
№938
29.10.92 аз"
Дарддæры цаутæм гæсгæ министр Хъантемыры-фырт æмæ
депутатты сагъæссаг ныхæстæ æцæгдзинад разындысты:
гæрзифтонг æрбалæбурды фæрцы зæхх байсыны пълан
æххæстгонд æрцыд рагагъоммæ.
30 октябры боны дыккаг æмбисы, мæхъæлæттæ Цæгат
Ирыстоны зæххы иу хай гæрзифтонг æрбалæбурды æххуысæй
байсынмæ сæхи куы æрцæттæ кодтой, уыцы рæстæг республикæйы
айхъуыст фæрсагхъæу Хуссайраг, Карца æмæ æндæр рæтты
фæндæгтæ байгом кодтой, зæгъгæ, ахæм хабар, мæхъæлæттæ аиуварс
кодтой сæ гæрзифтонг къордтæ æмæ æххæст кæнын райдыдтой,
ЦИ ССР-йы Сæйраг Совет 1992 азы 27 октябры цы уынаффæ
сфидар кодта, уый амынд иннæ домæнтæ дæр.
Хъæугæ мадзæлттæ саразыны бæсты мæнг хабæрттæй Цæгат
Ирыстоны цæрджытыл æрцыд сайд. Уыцы хабæртты
аххосджын цы бынатылæуд адæймæгтæ сты, уыдон хъуамæ
баййафой æфхæрд.
Дарддæры цаутæ куыд амонынц, афтæмæй гæрзифтонг
мæхъæлон иугæндтæ ЦИ ССР-мæ æрбалæбурдтой, мæхъæлон
экстремисттæ сæ митæ сраст кæныны тыххæй цы ’фсон
скодтой, ома нæ хæстæджыты хъаггæнынæн, зæгъгæ, уый тыххæй
нæ, фæлæ йын йæ зæххы иу хай байсыны æмæ уыцы хъæутæй,
мæхъæлон чи нæу, уыцы адæймæгты фæсурынæн.
Гæрзифтонг æрбалæбурд рагацау нысангонд кæй æрцыд,
уый сбæрæг, Уæрæсейы мидæфсæдтæ хъуыддаджы куы
бацыдысты, уæд. Ууыл дзурæг у Мæхъæлы республикæйы
сæрмагонд комитеты сидт дæр.
Мæнæ куыд райдыдта бандитты иугæндты хæстон архайд.
1992 азы 30 октябры 23 сахаты æмæ 30 минутыл
автомобилты фæндагыл фæрсагхъæу Карцайы раз мæхъæлон машинæйæ
автоматæй фехстæуыд милицæйы пост, æмæ дзы фæмард
милицæйы кусæг Болататы Г., иннæ кусæг та уæззау цæф фæцис.
1992 азы 31 октябры æхсæвы 2 сахатмæ ’ввахс автоматтæй
æхстæуыд Дачнæ æмæ Карцайы хъæутæ. Уый тыххæй
республикæйы ПАИ-йы радгæс уайтагъд фехъусын кодта
Мидхъуыддæгты министрады радхæссæг хайадмæ. 4 сахаты æмæ
167
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
30 минуты уыдаид, афтæ пост "Нефтебазæ"-мæ бацыд
мидхъуыддæгты министры хæдивæг Зæнджиаты М.
Уый фæстæ ууылты Дзæуджыхъæуырдæм ныххæррæтт
ластой лигъдæттæ - сылгоймæгтæ, зæрæдтæ, сывæллæттæ
Куырттат, Камбилеевкæ æмæ Дачнæйы хъæутæй. 5 сахаты æмæ 30
минутыл республикæйы Мидхъуыддæгты министрады
кусджытæ рацыдысты фæдисы. Сæ хæс уыдис милицæйы Горæтгæрон,
Промышленной, Ленины æмæ Советон районты хайæдтæм
бынаты феххуыс кæныны тыххæй тыхтæ барвитын. 6 сахаты æмæ
30 минутыл Черменыхъæуы раз Уæрæсейы Мидхъуыддæгты
министрады мидæфсæдты 25-æм постмæ æрбацыд дыууæ
автобусы æмæ цалдæр рог автомашинæйы мæхъæлæтты гæрзифтонг
къордимæ. Посты чи лæууыд, уыдонæй фæцæф кодтой дыууæ
салдаты, байстой БТР, ПАИ-йы автомашинæтæ, 13 автоматы,
адæмы та (10 æфсæддон службæгæнæджы æмæ милицæйы 3
кусæджы) акодтой амынæттæй.
Гъе, афтæмæй уыцы посты раз гæрзифтонг абырджыты
къордæн ныхкъуырд лæвæрд не ’рцыд, æмæ æхсын райдыдтой,
уый нæ, фæлæ ма хæцæнгæрзтæ дæр бафтыд сæ къухы.
Черменыхъæуы милицæйæ тæссаг хабæрттæ æмæ
æвæстиатæй феххуыс кæныны тыххæй куырдиæттæ æрвитын
байдыдтой Мидхъуыддæгты министрады радхæссаг хайадмæ. 7 сахаты
æмæ 40 минутыл Черменыхъæуы милицæимæ бастдзинад нал
уыдис. Фæстæдæр куыд рабæрæг, афтæмæй йын йæ бæстыхай
срæмыгътой мæхъæлон бандиттæ. Милицæйы хайады æртæ
кусæджы мард фесты, иннæты акодтой амынæттæй.
7 сахаты æмæ 45 минутыл уавæр сбæрæг кæныны тыххæй
Черменыхъæумæ æрвыст æрцыд УФ-йы Мидхъуыддæгты
министрады мидæфсæдты 3186-æм æфсæддон хайы æфсæддонтæ
6 БТР-ыл инæлар-майор А. Каплиевы разамындæй. 9 сахатмæ
æввахс мæхъæлæтты гæрзифтонг къорд, ныхкъуырд сын кæй
нæ радтой, уымæ гæсгæ æрцахстой æфсæддонты, байстой сын
сæ гæрзтæ æмæ сæ транспорт, сæхи та сын, разамындæй
фæстæмæ, арвыстой Назранмæ.
Æмæ та мæхъæлон фыдгæнджыты къухты бафтыд дуне
хæцæнгарз. Уый фæстæ Чермены бæстастæумæ Назранæй
æрбацыд хæцæнгарзæй йæ тæккæ дзаг æртæ автомашинæйы.
Гæрзифтонг мæхъæлæттæ хъæуы уынгты дыууæрдæм кодтой,
лæбурдтой ирæтты хæдзæрттæм, тыхæй сын истой сæ исбон,
ныхкъуырд сын чи лæвæрдта, уыдоны та семæ кодтой
амынæттæй. Æдæппæтæй мæхъæлы æрбалæбурды райдайæны фæмард
168
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
25 адæймаджы, фæцæф - 19, амынæттæй ласт æрцыд 400-йæ
фылдæр.
Черменыхъæуы цаутæ домынц, цæмæй бæстон æвзæрст
æрцæуа уыцы бæллæхы тыххæй дзуаппдæттæг чи у, хъæуы,
районы, республикæйы æмæ Уæрæсейы оргæнты уыцы
бынатылæуд адæймæгы архайд. Аххосджынтæ хъуамæ æвæстиатæй
дзуапп радтой, йæ афоныл мадзæлттæ кæй нæ сарæзтой æмæ
стыр зиантæ кæй æрцыд, уый тыххæй.
10 сахатыл рацийæ æрцахстæуыд хъусынгæнинаг мæхъæлон
æвзагыл: "Райдыдтам æмбырд кæнын!" Уый уыдис сæрмагонд
бадзырд Цæгат Ирыстоны ныхмæ æппæт мæхъæлон бандитты
иугæндты хæстон архайд райдайыны тыххæй. Мæхъæл
бирæгæйттæй иумæ кæм цардысты, уыцы хъæуты, Тарскæйæ,
Донгæрон æмæ Бæлтайæ фæстæмæ, хъулгъайæгтæ райдыдтой
дæрæн кæнын ирæтты. Уæлдай æгъатырдæрæй сæхи равдыстой
фæрсагхъæутæ Карца, Хуссайраг, хъæутæ Редант,
Чернореченскы абырджытæ. Дачнæйы мæхъæлæттæ æртыхстысты 6801-
æм æфсæддон хайыл æмæ йын йæ хæцæнгæрзтæ байстой: 33
автоматы, 16 дамбацайы, 50 мин гилдзы æмæ транспортон
техникæйы авд фæрæзы.
Уыцы рæстæг, ома, 10 сахатыл, "Нефтебазæ", Карца, Чми
æмæ æндæр рæтты посты чи лæууыд, уыцы
оперативон-æфсæддон къордтæ райстой, цы бынæттæ хъаггæнынц, уыдон
ныууадзын æмæ хæстон архайдмæ къух нæ бакæныны бардзырд.
Мæхъæлон бандитты иугæндтæн сæ архайд цæхгæр
фæкарздæр, адæмæн кодтой æбуалгъ æмæ æгъатыр митæ. Райдыдтой
бынтæй халын æмæ судзын, мæхъæлон чи нæ уыд, уыцы
цæрджыты хæдзæрттæ, ирæттæн фыдмитæ кодтой, уæдæ нæ ныхмæ
чи лæууы, уыдон тæрсой, зæгъгæ.
Мæхъæлон гæрзифтонг тыхгæнджытæ æрбалæбурды
райдайæн сæхи куыд равдыстой, уымæй бæрæг уыд, рагацау
цæттæгонд, бæстон пълангонд æмæ техникой æгъдауæй хорз
ифтонг кæй уыдысты, уый.
ЦИССР-йы Сæйраг Советы 1992 азы 27 октябры уынаффæ
аеххæстгонд кæй не ’рцыд, уый адæмы сæвæрдта амынæтты
уавæры æмæ фæкарздæр кодта бæллæхы фæстиуджытæ.Уымæн
бæлвырд ахъаз уыдысты мæхъæлæтты фæдфæливæн митæ,
телеграммæйы фæстæ мадзæлттæ арæзт кæй не ’рцыд,
республикæйы гæрзифтонг иугæндтæн æрбалæбурды фыццаг сахæтты
иумæйаг ахадгæ разамынд кæй нæ уыд, уыдæттæ. Дзырдæн
зæгъæм, æрбалæбурды тыххæй бынæттæй фехъусын кодтой
169
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
суанг 1992 азы 31 октябры æхсæвы 2 сахатыл. Райсомы 5
сахатыл республикæйы Мидхъуыддæгты министрады кусджытæ
æрбамбырд сты фæдисы, фæлæ 11 сахаты онг нæ гæрзифтонг
иугæндтæ хъæугæ бынæтты æвæрд не ’рцыдысты æмæ
мæхъæлон ’бандиттæн ныхкъуырд нæ раттой..
Уæрæсейы Федерацийы Мидхъуыддæгты министрады
мидæфсæдтæ та адæмы хъаггæныны бæсты æрбалæбурды тæккæ
райдайæны мæхъæлон тыхгæнджыты къухы бакодтой 8 БТР-ы,
130 автоматы, дамбацатæ æмæ бирæ æндæр хæцæнгæрзтæ.
Æмæ æрбалæбурæг тыхгæнæг къордтæ, стæй, сæ фарс чи
рахæцыд, ЦИССР-йы цæрæг уыцы мæхъæлæттæ бынтон
æрлæууын кодтой республикæйы егъаудæр районы цард, систы
сæдæгай цæрджыты хъысмæттæ лыггæнæг. Уымæн срастгæнæн нæй
нæдæр адæмы, нæдæр закъоны раз.
второй съезд осетинского народа
ХАТДЗÆГТÆ
1992 азы октябры-ноябры Цæгат Ирыстоны республикæмæ
мæхъæлон фыдгæнджыты иугæндтæ, сæхи рагацау
бацæттæгæнгæйæ, гæрзифтонгæй æрбалæбурдтой Горæтгæрон районы
иу хай æмæ г. Дзæуджыхъæуы рахиз фарс байсыны нысанимæ.
Фыдбылызæн ахъазгæнæг уыдысты Цæгат Ирыстоны цæрæг
мæхъæлæттæ æмæ дзы цы гæрзифтонг къордтæ арæзт æрцыд,
уыдон.
Гæрзифтонг æрбалæбурды фыдæй Цæгат Ирыстоны
ССРйы фæмард 145, фæцæф 345 адæймаджы, амынæттæй акодтой
800, æбæрæгæй та фесæфт 44 адæймаджы (мæхъæлæтты нæ
нымайгæйæ), бындурæй хæлд æмæ сыгъд æрцыд 3397 хæдзары.
Республикæйы исбоны зиантæ схæццæ сты 15 миллиард
соммæ (1990 - 92 азты æргътæм гæсгæ).
Дæргъвæтин рæстæджы Мæхъæлы æхсæнадон змæлдтытæ
æмæ дины иугæндтæ (парти "Нисхо", Мæхъæлы автономи
сæвæрыны фæдыл оргкомитет, Мæхъæлы депутатты æппæт
къæпхæнты æххæсткомтæ, Мæхъæлы адæмон фронт)
Горæтгæрон районы иу хай æмæ г. Дзæуджыхъæуы рахиз фарс
байсыны охыл, сæ адæмы зонд ныддызгъуыммæ кæнгæйæ, ирон
адæмы рахуыдтой се стырдæр знаг.
Сæ размæ æвæрд нысантæ цæмæй къухы бафтой, уый
тыххæй арæзт æрцыдысты æнæзакъон гæрзифтонг иугæндтæ,
пайдагонд цыдис стигъыны, терроры, адæмы марыны, адæмон
хæдзарады объекттæ хæлæттаг кæныны тактикæйæ æмæ,
мæхъæлон чи нæ у, адæмы уыцы хай фæсурыны, иумæ цæрæн сын
куыд нæ уа, ахæм æууæлтæ саразыны алыхуызон мадзæлттæй.
II. Цæгат Ирыстоны ССР-йы ныхмæ гæрзифтонг тохмæ
мæхъæлон адæмы цы бирæ аххосæгтæ æркодтой, уыдонæй
бацамонæн ис ахæмтæ:
♦ политикой волюнтаризм, уый уыдис Советон паддзахады
мидбæстон политикæйы бындур æмæ æххæстгонд цыдис
арæнтæ тыхæй аразыны, бирæ адæмыхæттытæ æфхæрд æмæ се
’нусон^ цæрæн бынæттæй æндæр рæттæм хаст кæй æрцыдысты,
уый фыдæй;
♦ мæхъæлы æхсæнады мидфарстаты аххосæгтæ лæмбынæг
иртæст кæй нæ цыдысты, уый æркодта æддагон знаг агурынмæ -
æмæ йæ ирон адæмы хуызы ссардтой;
171
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
♦ Горæтгæрон районы иу хай æмæ г. Дзæуджыхъæуы рахиз
фарс Мæхъæлæн лæвæрд куы не ’рцæуой, уæд нын нал ис
дарддæр цæрæн, зæгъгæ, ахæм хъуыды æвзæрын кæнын;
♦ хицаудзинады конституцион оргæнтæ кæй нæй, уый
сæвзæрын кодга æмтъеры æмæ æнæзакъон архæйдтытæ;
♦ дины æмæ национ тæккæ хъаггагдæр зондахаст.
III. Цы бæллæх æрцыд, уый аххосæгтæй бацамонын æмбæлы
иу-цалдæр:
♦ иннæ адæмыхæттытæй уæлдай мæхъæлæттæн хуыздæр
уавæртæ аразыны политикæ; ууыл дзурæг сты, цы фæтк ис, уый
ницæмæ даргæйæ сын зæххы хæйттæ æмæ фатертæ дæттын;
республикæйы иудадзыг цæрыны тыххæй æрфыссыны
барлæвæрд, кæд закъон нæ амыдта, уæддæр, мæхъæлæтты хорз
бынæтты æвæрыны полтитикæ æмæ уый социалон фæстиуджытæ
ницæмæ дарын;
♦ барад чи хæлдта, уыцы мæхъæлæттæн иуæй-иу бынатылæуд
адæймæгтæ æмæ адæмон хæдзарадон комплексы
разамонджытæ, хицауады æмæ уынаффæйады оргæнтæ, уыимæ
республикæйы барадхъаггæнæг оргæнтæ дæр, хатыр кæй кодтой æмæ сæ
ныхмæ хъæугæ мадзæлттæ кæй нæ арæзтой, уый;
♦ Цæгат Ирыстоны граждæнты хъаггæнынад æмæ æдасдзинады
фæдыл Федеративон бадзырдмæ гæсгæ федералон оргæнтæ
сæхимæрайст хæстæ кæй нæ сæххæст кодтой, уыцы æууæлтæ
хынцгæйæ, республикæйы Сæйраг Совет æмæ Æдасдзинады
Совет хъуамæ уавæрмæ гæсгæ хъæддыхдæр мадзæлттæ
сарæзтаиккой республикæйы цæрæг адæмы гæрзифтонг
æрбалæбур> дæй æмæ фыдмитæй бахизыны тыххæй;
♦ Уæрæсейы Федерацийы Сæйраг Советы ног æвæрд
закъонтæм каст куы цыд, уæд Цæгат Ирыстоны ССР-йы адæмон
депутаттæ фаг зæрдиагæй æмæ афоныл кæй нæ архайдтой,
республикæйы æмæ регионы цы цаутæ цæуы, уыдон федералон
оргæнтæн, æхсæнадæн кæй не ’мбарын æмæ хъусын кодтой,
уый.
Рæстæгмæйы депутатон къамис æхсæнады æмæ
барадхъаг•тæнæг рргæнты минæвæрттимæ иумæ хъуамæ лæмбынæг
раиртæстаид, мæхъæлы гæрзифтонг къордты æрбалæбурды
фæстиуджытæ кæй фыдæй фæкарздæр сты, уый мидæфсæнттæ.
IV. 1992 азы октябры-ноябры фыдбылызы цаутæ уыдысты
Уæрæсейы Федерацийы разамынды æнахъола, арæхдæр та
ардау172
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
æн уынаффæтæ æмæ архайды фæстиуджытæ. Зæгъæм дзы
иуцалдæры тыххæй:
♦ Уæрæсейы Федерацийы Сæйраг Советы æмæ Президенты
Закъонтæ: æнаххосæй æфхæрд адæмты сраст кæныны тыххæй,
Мæхъæлы республикæ саразыны тыххæй æмæ афтæ дарддæр;
♦ УФ-йы прокуратурæ, Мидхъуыддæгты æмæ Æдасдзинады
министрадтæ мæхъæлы æрбалæбурын мондаг раздзæуджыты
ныхмæ, мæхъæлон иугæндты хæцæнгæрзтæ байсыны æмæ
хæстон архайд ма ’руадзыны мадзæлттæ кæй нæ сарæзтой, уый;
♦ Уæрæсейы разамындмæ лæмбынæг ахъуыдыгонд национ
программæ кæй нæй, уый;
♦ республикæйы сæрмагонд уагæвæрд æххæст кæнын æмæ
æдасдзинад хъаггæнын сæ хæс кæмæн у, Уæрæсейы
Федерацийы Мидхъуыддæгты министрады Дзæуджыхъæуы гарнизоны
уыцы мидæфсæдтæ кæй ницы архайдтой, ныхкъуырд нæ
ратгæйæ, хæцæнгæрзтæ æмæ бронетехникæ мæхъæлы
фыдгæнджыты иугæндтæн æнæ хъыпп æнæ цъистæй кæй радтой, уый.
Ардауæн куыст бакодтой дзыллон информацийы фæрæзтæ
дæр.
Мæхъæлы дзыллон ийформацийы бынæттон оргæнтæ сæ
адæмы ардыдтой фыдырдæм, æргомæй сидтысты Цæгат
Ирыстоны ССР-мæ æрбалæбурынмæ æмæ йын йæ зæххы иу хай
байсынмæ, æууæндын сæ кодтой, Конституцийы ныхмæ чи у,
сæ уыцы домæнтæ раст кæй сты, ууыл.
Центрон мыхуыры, телеуынынад æмæ радиойы
хъусынгæнинæгтæ гуымиры хуызы зыгъуыммæ кодтой фарста, цаутæ
ныззыгъуыммæ кодтой, цæмæй ныхлæуддзинад карздæр кæна,
ууыл архайдтой.
Цæгат Ирыстоны дзыллон информацийы фæрæзты бон нæ
бацис фæлывд ныхæстæ æмæ мæнг хабæрттæн аккаг
ныхкъуырд раттын, арæхдæр архайдтой сæ уæздандзинадæй,
адæймагуарзон политикæйы охыл.
V. Æрбалæбурды аххосæгтæн, махмæ гæсгæ, сæ бындуры ис
Уæрæсейы паддзахдзинады иумæйаг къуырцдзæвæн, уый
фæстиуджытæн сæ сæйрагдæртæ систы нациты ’хсæн быцæутæ
æмæ зæххы тыххæй домæнтæ, уыдонæн та ис алыггæнæн
æрмæстдæр хæцæнгæрзты руаджы, - уымæн æвдисæн мах
адæмыл цы тугуарæн бæллæх æрцыд, уый.
173
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ДОКУМЕНТЫ,
ПРИНЯТЫЕ СЪЕЗДОМ
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Второй съезд осетинского народа собрался в условиях
глубокого политического, социально-экономического и культурного
кризиса, резкого ухудшения внешне-политического положения
Осетии. Постоянная опасность с юга и востока сделала
реальными крупномасштабные военные конфликты, грозящие не
только территориальной целостности Северной и Южной
Осетии, но и исторической перспективе осетинского народа.
Проведение общенационального съезда, исходящее из
жизненных интересов осетинского народа в условиях переходного
периода, переживаемого Осетией, стало той формой
политического волеизъявления, которая выражает главную тенденцию
национально-государственного развития народа. Понимая
сложность сложившейся ситуации, осетинский народ пришел
ко II съезду с четким осознанием необходимости
национального единства и консолидации всех сил во имя своего будущего.
Выражая интересы осетинского народа и граждан Осетии
всех национальностей, опираясь на решения I чрезвычайного
съезда осетинского народа, второй съезд постановляет:
В области политики
♦ признать съезд высшим общественным органом осетинского
народа, призванным обеспечивать защиту национального
суверенитета и этнокультурной самобытности;
♦ признать избираемый съездом общенародный совет Стыр
Ныхас постоянно действующим исполнительным органом,
выполняющим решения съезда;
♦ определить,что съезд и Стыр Ныхас взаимодействуют с
Верховными Советами Северной и Южной Осетии и другими
государственными органами, исходя из национальных интересов
и не ставя перед собой политических целей;
♦ признать,что съезд осетинского народа и Стыр Ныхас не
могут рассматриваться как формы национального обособления
осетин; сохранение и развитие осетинской нации со своей
тер174
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
риторией, государственностью, культурой и языком является
гарантией свободного и демократического развития всех
национальных групп, проживающих в Осетии;
♦ признать демократическую парламентскую республику
формой государственного устройства, наиболее соответствующей
реалиям современной политической жизни, историческому
опыту государственности Осетии и традиционным институтам
осетинской демократии;
♦ считать необходимым учреждение в Северо-Осетинской ССР
института гражданства; в число условий предоставления
гражданства должны войти признание и защита государственности
и суверенитета СОССР,ее территориальной целостности,
уважение осетинской истории, культуры и языка;
♦ признать необходимым изменение названия
"Северо-Осетинская ССР" и предложить новое, более соответствующее
политическим реалиям, именование - "Республика Северная
Осетия";
♦ подтвердить историческую целесообразность присоединения
единой Осетии к России;
♦ укреплять политические,экономические,культурные связи со
всеми народами Кавказа, способствовать мирному
сосуществованию и коллективной безопасности народов;
♦ в целях обеспечения безопасности населения предусмотреть
создание в Осетии системы обороны, включающей
республиканские вооруженные подразделения в составе
государственных силовых структур;
♦ считать совместно принятую парламентами Северной и
Южной Осетии программу экономической и культурной
интеграции важным шагом на пути развития государственности
Осетии;
♦ признать недопустимость дальнейшего затягивания
разработки и реализации комплексной программы разрешения
проблемы беженцев.
В области экономики
♦ признать необходимым коренное преобразование экономики,
основанное на равноправии всех форм собственности;
♦ считать необходимым создание
хозяйственно-экономического комплекса, учитывающего этнокультурные, исторические,
175
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
природно-климатические, социально-демографические условия
Осетии и нацеленного на развитие экологически чистых
наукоемких отраслей и новейших технологий;
♦ признать приоритетным направлением экономической
политики создание специального режима природопользования,
эколого-экономической системы планирования и социального
регулирования хозяйственной деятельности;
♦ в целях дальнейшей экономической интеграции считать
необходимым создание единой системы энергоснабжения Южной и
Северной Осетии;
♦ считать важнейшей социально-экономической задачей
повышение жизненного уровня граждан и сохранение
социальнополитической стабильности в Осетии.
В области культуры
♦ признать главной социально-культурной целью возрождение
и развитие осетинских исторических и культурных традиций;
♦ считать необходимым обеспечение культурной автономии
для представителей всех национальных групп,проживающих в
Осетии;
♦ направить необходимые силы и средства на возрождение
системы традиционного воспитания подрастающего поколения;
♦ принять меры для действенной защиты памятников истории
и культуры Осетии, возвращения вывезенных архивных
фондов, археологических материалов и других
исторических,культурных и художественных ценностей;
♦ принять государственную программу сохранения развития
осетинского языка (его иронского и дигорского диалектов),
добиваться всемерного расширения сферы применения
осетинского языка, признанного государственным, в
производственной, общественной и культурной жизни, возвращения ему
функций языка делопроизводства,науки,обучения и т. д.;
♦ создать национальную систему образования, в том числе:
сеть осетинских дошкольных учреждений, средних школ и
профтехучилищ, отделений вузов с преподаванием на
осетинском языке;
♦ достигнуть полного культурного единства Северной и
Южной Осетии путем координации всех культурных и языковых
программ;
176
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
♦ обеспечить сохранение и развитие научного потенциала
Осетии, концентрацию кадровых, материальных и финансовых
ресурсов на перспективных направлениях научных исследований;
♦ уделить важнейшее внимание подготовке
квалифицированных кадров для профессиональной деятельности по
реализации программ национально-культурного и государственного
развития осетинского народа.
Съезд осетинского народа выражает твердую уверенность в
том, что только национальное единство и гражданское
согласие всех слоев населения, политических сил,
национально-культурных общин являются основой и гарантией выхода из
кризиса, повышения благосостояния народа, свободного
демократического будущего.
Второй съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
21-22 мая 1993 года
12 Съезды осетинского народа 177
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
РЕЗОЛЮЦИЯ
ОБ ИНГУШСКОЙ АГРЕССИИ И МЕРАХ
ПО УРЕГУЛИРОВАНИЮ ОСЕТИНО-ИНГУШСКИХ
ОТНОШЕНИЙ
1. Признать,что в октябре-ноябре 1992 года против суверенной
Северной Осетии совершена вооруженная агрессия,
организованная ингушскими национал-экстремистами с целью
насильственного отторжения части территории СОССР. Значительная
часть ингушского населения Северной Осетии приняла участие
в военных действиях и других преступных акциях.
2. Обратиться в Верховный Совет Российской Федерации с
требованием дать политическую и правовую оценку
трагическим событиям октября-ноября 1992 года в Северной Осетии.
3. Подтвердить незыблемость границ Северной Осетии и
готовность народа защищать суверенитет и территориальную
целостность республики.
4. Определить, что основой для урегулирования
осетино-ингушских отношений должны быть:
а) официальный отказ Ингушской республики от любых
территориальных притязаний к Северной Осетии;
б) пресечение терроризма и других преступных
вылазок,совершаемых с территории Ингушской республики, против
населения Северной Осетии;
в) немедленная выдача всех лиц,причастных к организации
агрессии,осуществлению террора и других уголовных
преступлений на территории Северной Осетии.
5. Считать, что последствия ингушской вооруженной агрессии
и складывающаяся в регионе социально-политическая
ситуация исключает для народа Осетии возможность совместного
проживания с лицами ингушской национальности.
6. Признать необходимым выявление и привлечение к
ответственности всех должностных лиц, виновных в незаконном
выделении жилья, земельных участков и предоставлении
прописки в республике лицам ингушской национальности.
7. Поставить перед Верховным Советом Российской
Федера178
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ции вопрос об отмене статей 3 и 6 Закона РФ о реабилитации
репрессированных народов, противоречащих Конституциям
РФ и СОССР, Федеративному договору и провоцирующих
межнациональные конфликты.
8. Потребовать от Совета Безопасности, Министерства
внутренних дел и Министерства безопасности СОССР создать
специальные мобильные подразделения по борьбе с бандитизмом,
способные обеспечить безопасность граждан вне населенных
пунктов на дорогах, в горной и лесной зонах республики.
9. Потребовать от Временной администрации и Правительства
Российской Федерации надежной защиты границ и
обеспечения безопасности граждан Северной Осетии.
Второй съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
21-22 мая 1993 года
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ОБРАЩЕНИЕ
К ПРЕЗИДЕНТУ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
Б. Н. ЕЛЬЦИНУ, ВЕРХОВНОМУ СОВЕТУ
РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
В 1774 году Осетия добровольно вошла в состав России.
После Октябрьской революции 1917 года насильственный раздел
Осетии принес ее народу многочисленные беды, страдания и
горе.
В результате агрессии и геноцида со стороны Грузии с 1918
по 1922 годы в Южной Осетии погибло более 20 тысяч
человек, свыше 50 тысяч бежало в Россию.
В советский период, находясь в составе Грузии, южные
осетины постоянно преследовались властями,многие были
репрессированы. Развитие экономики в юридически оформленной,но
фактически бесправной автономной области отставало от
остальных регионов Грузинской республики.
Распад СССР привел к образованию независимых
государств в искусственно созданных границах.
Национальная политика Грузии,проводимая с
1988года,поставила народ Южной Осетии на грань исчезновения.
Чувство самосохранения заставило его бороться за восстановление
исторической справедливости. За воссоединение Республики
Южная Осетия с Россией во время референдума 19 января
1992 года высказалось свыше 99 процентов населения
республики, принявшего участие в голосовании. За это решение
осетинский народ в очередной раз был подвергнут вооруженной
агрессии. Результаты последнего геноцида достаточно хорошо
известны: тысячи убитых мирных жителей, сотни сожженных
и разграбленных сел, разрушенная экономика, более ста тысяч
беженцев.
Несмотря на помощь, оказываемую Российской
Федерацией, до сих пор большинство промышленных предприятий
Южной Осетии не работает. Все прежние экономические
связи были прерваны еще в 1989 году, а наладить новые пока не
представляется возможным.
180
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Транспортная и энергетическая блокада со стороны Грузии
продолжается уже четвертый год, жизненный уровень
населения катастрофически падает, поток беженцев в Россию растет.
Республика Грузия не выполняет взятые ею на себя в 1992
году обязательства по восстановлению народного хозяйства
Южной Осетии и социальной поддержке населения.
Затягивание Россией решения вопроса о политическим
статусе Республики Южная Осетия приводит к дальнейшей
экономической деградации.
Драматическое развитие событий в Абхазии, обострение
общественно-политической ситуации а регионах Грузии
подтверждают приверженность руководства Грузии силовым,
вооруженным методам вмешательства в судьбу других народов.
Присутствие в Южной Осетии миротворческих сил, в
первую очередь,российских подразделений,служит сегодня
основным стабилизирующим фактором. При первой же попытке их
вывода обострение ситуации неизбежно.
Неоднократные обращения к съезду народных депутатов и
Верховному Совету Российской Федерации с просьбой
принять решение о признании суверенитета Республики Южная
Осетия и о ее воссоединении с Россией, к сожалению,
остаются без ответа.
Опираясь на волю народа Южной Осетии, выраженную на
референдуме 19 января 1992 года, руководствуясь
последующим анализом общественно-политической обстановки в
регионе, II съезд осетинского народа обращается к Президенту и
Верховному Совету Российской Федерации с просьбой
признать Республику Южная Осетия и принять ее в состав
Российской Федерации в качестве ее субъекта.
Народ Осетии, считая себя неотъемлемой частью великой
России, надеется на понимание и поддержку Президента и
Верховного Совета России и ждет справедливого и гуманного
решения.
Второй съезд
осетинского народа
Владикавказ
21-22 мая 1993 года
181
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ОБРАЩЕНИЕ
К ПРЕЗИДЕНТУ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
Б. Н. ЕЛЬЦИНУ
Уважаемый Борис Николаевич!
Второй съезд осетинского народа подтверждает свою
приверженность проводимой Вами и Правительством России
политике социально-экономических реформ. В то же время
вызывает серьезную озабоченность судьба единого осетинского
народа, искусственно разделенного тоталитарной системой на
две части.
Осетия переживает тяжелые дни. Острый
социально-экономический кризис осложняется государственной политикой
геноцида осетин, проводимой руководством Грузии. Мы высоко
ценим Ваши миротворческие усилия, приведшие к
заключению Дагомысских соглашений. Однако намечаемый процесс
определения границ между Россией и Грузией может серьезно
осложнить обстановку. Введение режима государственной
границы между Северной и Южной Осетией будет означать
окончательное расчленение народа, чреватое
катастрофическими последствиями. Съезд считает обязательным участие двух
осетинских республик в российско-грузинских переговорах.
Не меньшую угрозу для социально-политической ситуации
на Кавказе представляет отсутствие правовой и политической
оценки ингушской агрессии против Северной Осетии.
Продолжаются террористические акции ингушских боевиков, гибнут
мирные жители. Чрезвычайное положение не может решить
политических проблем. Съезд считает, что основой для
стабилизации должно стать устранение законодательных поводов
для агрессии,прежде всего - отмена ст. 6 Закона РФ о
реабилитации репрессированных народов. В сложившихся
условиях совместное проживание осетин и ингушей невозможно, и
попытки волевого решения этого вопроса вызовут новый
взрыв насилия.
182
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Мы ждем от Президента Российской Федерации понимания
наших проблем и мудрых решений,учитывающих
этнополитические особенности Кавказского региона.
Второй съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
21-22 мая 1993 года
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ОБРАЩЕНИЕ
К ВЕРХОВНОМУ СОВЕТУ
РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ
Тяжелые испытания последних лет, выпавшие на долю
осетинского народа, еще раз подтвердили незыблемую ценность его
главных политических ориентиров - гражданского согласия и
мирного сосуществования. Получила подтверждение и
мудрость исторического выбора, в соответствии с которым единая
Осетия в 1774 году присоединилась к России.
Между тем, по прихоти "архитекторов" тоталитарной
системы, Осетия была искусственно поделена на Северную и
Южную. Включение Южной Осетии в состав Грузии,
противоречившее национальным интересам осетинского народа,
спровоцировало неоднократные попытки физического
уничтожения южных осетин со стороны Грузии. Несмотря на то,
что Дагомысские соглашения приостановили войну в Южной
Осетии, серьезные опасения вызывает процесс определения
границ между Грузией и Россией. Любая попытка введения
режима государственной границы между Южной и Северной
Осетией окончится трагедией единого народа и чревата
тяжелейшими последствиями для всех народов Кавказского
региона. Поэтому участие двух осетинских республик в
российскогрузинских переговорах необходимо и является непреложным
требованием соблюдения национального суверенитета
осетинского народа.
Большую угрозу для общественно-политической ситуации
на Кавказе представляет также отсутствие до сих пор
правовой и политической оценки ингушской агрессии против
Северной Осетии. Чрезвычайное положение,более полугода
поддерживаемое с помощью российских войск,по-прежнему не может
оградить население восточных районов Северной Осетии от
вооруженного террора ингушских боевиков.
Общественно-политические реалии,сложившиеся в Северной Осетии в
результате ингушской агрессии, делают невозможным в обозримом
будущем возвращение ингушей на прежние места проживания.
184
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Попытки волевого решения этого вопроса вызовут новый
взрыв насилия. Для предотвращения новой
осетино-ингушской войны, урегулирования отношений между двумя
народами мы считаем необходимым отмену ст. 6 Закона РФ о
реабилитации репрессированных народов, спровоцировавшей
ингушскую агрессию против Северной Осетии, и официальный
отказ Ингушской республики от территориальных притязаний
к СОССР.
Война в Южной Осетии, ингушская агрессия и
межнациональная рознь в республиках бывшего СССР превратили
каждого пятого осетина в беженца. Мы высоко ценим
миротворческие усилия России, ее политическую и экономическую роль в
прекращении кровопролития,обеспечении пострадавших
гуманитарной помощью, в размещении и содержании беженцев.
Однако и комплексное решение проблемы беженцев не
разрубит политических узлов, не ликвидирует опасность военного
развития событий в конфликтных зонах.
Мы, делегаты второго съезда осетинского народа, считаем,
что надежной основой долговременного разрешения всей
системы кавказских проблем и конфликтов должна стать четкая
политическая линия России на Кавказе, гармонично
совмещающая общегосударственные приоритеты, этнополитические
особенности кавказского региона и интересы северокавказских
субъектов Российской Федерации.
Второй съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
21-22 мая 1993 года
185
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ПРЕДСЕДАТЕЛЮ ПАРЛАМЕНТА РЕСПУБЛИКИ ГРУЗИЯ
Э. А. ШЕВАРДНАДЗЕ
Господин Председатель!
Второй съезд осетинского народа хотел бы надеяться, что
Ваша договоренность с Президентом Российской Федерации
Б. Н. Ельциным о прекращении огня в Абхазии положит
конец войне между Грузией и Абхазией.
Съезд осуждает национал-экстремистскую политику
руководства Грузии,приведшую к агрессии против народов Южной
Осетии и Абхазии, к гибели сотен ни в чем не повинных
людей. Развязанные Грузией войны превратили в руины Южную
Осетию и Абхазию, оставили без крова и разбросали по миру
десятки тысяч беженцев.
Съезд считает, что Российская Федерация не должна
подписывать экономических и политических соглашений с
Грузией, пока в Абхазии и Южной Осетии не будет установлен
прочный мир,определен их политический статус. Только мир
в Абхазии и Южной Осетии может быть гарантией
стабильности на Северном Кавказе. Мы требуем немедленно и без
каких бы то ни было условий вывести грузинские войска из
Абхазии,обеспечить полную безопасность граждан Абхазии и
Южной Осетии.
Съезд осетинского народа призывает Вас еще раз
задуматься над основами политики, проводимой Грузией в последние
годы. Мы уверены, что мир нужен не только Абхазии, Осетии,
другим соседям Грузии, он необходим и самому грузинскому
народу, познавшему все тяготы и горе войны.
Осуждая войну, которую Грузия ведет в Абхазии,мы готовы,
в случае необходимости, применить к Грузии экономические и
политические санкции - во имя защиты братского абхазского
народа,в целях локализации милитаризма,крайне опасного для
всего Кавказа.
Второй съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
21-22 мая 1993 года
186
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
К НАРОДАМ КАВКАЗА И
КАЗАЧЕСТВУ ЮГА РОССИИ
Наши народы переживают нелегкие времена. Из глубокого
экономического, социально-политического кризиса, из полосы
межнациональных войн никто из нас не выберется в
одиночку. Только общими усилиями мы сохраним наши народы и
государственность, защитим демократию, свободу и свою честь.
Мы не должны идти на поводу у политических сил,
заинтересованных в сохранении напряженности на Кавказе,
поддаваться провокационным призывам национал-экстремистов,
поднимать руку на друга, брата, соседа. Только в единстве и
взаимопонимании - будущее наших народов.
Потребуем от своих руководителей цивилизованного
решения всех существующих проблем,настойчивого поиска путей к
действительному согласию. Объективные трудности
переходного периода не могут лишить нас взаимного уважения и
древних традиций добрососедства.
Мы, делегаты второго съезда осетинского народа,
обращаемся к народам Кавказа и казачеству Юга России с призывом:
♦ уважать национальный и государственный суверенитет;
♦ не допускать межнационального противостояния в регионе;
♦ утверждать идею общего кавказского дома, сохраняя его для
будущих поколений;
♦ активно содействовать конструктивному сотрудничеству
между народами.
Осетинскому народу исторически присущи миролюбие,
гражданственность, верность долгу и преданность в дружбе.
Мы выражаем готовность служить созданию равноправной
семьи народов Кавказа,защищать интересы нашего общего дома.
Да поможет нам Бог!
Второй съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
21-22 мая 1993 года
187
ИР0Н АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ПРОЕКТ
УСТАВ
ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКОГО ОБЪЕДИНЕНИЯ
СТЫР НЫХАС (БОЛЬШОЙ СОВЕТ)
(вносится делегатами II съезда осетинского народа
М.И. Гиоевым и Ю. И. Кониевым)
Общественно-политическое объединение Стыр Ныхас
(Большой Совет) является высшим представительным органом
Северной и Южной Осетии, выражающим волю осетинской
нации.
Общественно-политическое объединение Стыр Ныхас
избирается съездом осетинского народа и правомочно до
следующего съезда;
подотчетно только съезду осетинского народа;
рассматривает общенациональные вопросы;
имеет свои структуры на местах;
является внепартийной, неидеологической организацией;
не вмешивается в деятельность официальных
государственных структур;
проводит референдумы по общенациональным вопросам;
принимает решения рекомендательного характера;
осуществляет свою деятельность на основе Конституции
Северо-Осетинской ССР, Закона Северо-Осетинской ССР об
общественных объединениях, законодательных актов
Республики Южная Осетия, настоящего Устава и решений съезда
осетинского народа.
1. Цели создания и
деятельности объединения
Стыр Ныхас
1.1. Укрепление национального единства осетинского народа.
1.2. Зашита государственного суверенитета и
территориальной целостности Северо-Осетинской Советской
Социалистической Республики и Республики Южная Осетия.
1.3. Содействие в реализации
гражданских,политических,экономических, социальных и культурных прав и свобод осетин в
Осетии и за её пределами в соответствии с Конституциями и
законами РСФСР, СО ССР и Республики Южная Осетия,
международными пактами о правах человека.
1.4. Формирование национального самосознания.
188
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1.5. Оказание влияния на развитие осетинской культуры и
языка.
1.6. Охрана окружающей среды и памятников истории.
1.7. Содействие в развитии художественной самодеятельности
и национальных видов спорта, участие в патриотическом и
гуманистическом воспитании детей и молодежи, пропаганда
добрых обычаев и традиций среди населения.
1.8. Влияние на демографическую ситуацию в Осетии.
1.9. Расширение связей с осетинскими диаспорами,
соотечественниками, проживающими за пределами Осетии.
1.10. Проведение активной народной дипломатии с целью
укрепления связей и сотрудничества с естественными
союзниками осетинского народа.
1.11. Деятельное участие в политической жизни республики.
1.12. Ориентирование общественности на борьбу с
преступностью и мафиозными группами;
1.13. Содействие укреплению обороноспособности
СевероОсетинской ССР и Республики Южная Осетия,проведение
военно-патриотической работы.
2. Организационная структура
2.1. Организационным принципом объединения является
демократический централизм.
2.2. Обсуждение вопросов проходит в условиях открытости,
гласности и свободного обмена мнениями.
2.3. В состав объединения могут избираться лица, не
являющиеся делегатами съезда.
2.4. Кандидатуры в состав объединения вносятся делегациями
по квотам:
районы (Советский,Пригородный,Знаурский и др.) - по 4 члена;
республиканские и областные партии,
общественно-политические объединения, ветеранские организации,творческие союзы и
ассоциации, а также осетинские национально-культурные
центры, зарегистрированные в установленном порядке,- по 1 члену;
высшие учебные заведения Осетии - по 1 члену;
гарнизон, военные комиссариаты и народная гвардия СО ССР -
6 членов;
командиры и бойцы Вооруженных сил Республики Южная
Осетия - 2 члена.
189
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
2.5. Стыр Ныхас проводит не менее двух заседаний в год.
Обязательный кворум - две трети его членов.
2.6. Решения принимаются большинством голосов избранных
членов объединения. Голосование может быть тайным.
Кооптация членов взамен выбывших производится из числа
делегатов съезда.
2.7. Стыр Ныхас из своего состава избирает исполнительный
комитет.
В исполком избираются члены объединения, как правило,
постоянно проживающие в городе Владикавказе и Пригородном
районе в количестве до 50 человек.
2.8. Исполком проводит свои заседания не менее двух раз в
месяц.
2.9. Штатная численность аппарата исполкома (первый
заместитель или ответсекретарь, счетные и технические работники,
обслуживающий персонал) и фонд заработной платы
утверждаются на пленарном заседании объединения.
3. Структура исполкома объединения
3.1. В состав исполкома по должности входят:
♦ председатель исполкома;
♦ первый заместитель исполкома - руководитель отдела по
организационной работе и связям с государственными органами;
♦ заместитель председателя - заведующий отделом оборонной
и военно-патриотической работы;
♦ руководитель группы по вопросам культуры, языка и
традиций;
♦ представитель общества Хистæрты ныхас;
♦ ответственный секретарь - руководитель аппарата
сотрудников.
3.2. К ведению исполнительного комитета относятся:
выполнение решений съезда осетинского народа и
объединения Стыр Ныхас;
руководство политической, организационной, хозяйственной и
финансовой деятельностью объединения;
назначение и освобождение штатных работников аппарата.
3.3. Стыр Ныхас утверждает состав ревизионной комиссии и
редакционной коллегии газеты.
3.4. Общество Хистæрты ныхас является филиалом
объединения Стыр Ныхас.
190
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
3.5. Хистæрты ныхас действует на основании собственного
устава, утверждаемого Министерством юстиции СО ССР.
3.6. Пленарное заседание Стыр Ныхаса утверждает
осетинский народный суд для рассмотрения дел об измене Родине и
поступках (действиях), порочащих Северо-Осетинскую ССР,
Республику Южная Осетия, осетинский народ. В состав суда
избирается 15 человек из числа членов Стыр Ныхаса и
Хистæрты ныхаса. Положение об осетинском народном суде
утверждается на пленарном заседании объединения.
4. Правовое положение объединения
4.1. Объединение является юридическим лицом и в связи с
этим имеет право иметь:
♦ банковские счета как в советской,так и в иностранной
валюте;
♦ круглую печать и штамп со своим наименованием на
осетинском и русском языках;
♦ имущество на балансе объединения.
Стыр Ныхас должен:
♦ осуществлять законодательную инициативу;
♦ устанавливать должностные оклады и условия выплаты
материального вознаграждения;
♦ иметь разрешаемые законом источники финансовых средств
и другого имущества.
5. Разное
5.1. Руководящие органы объединения Стыр Ныхаса
располагаются в городе Владикавказе.
5.2. Все вопросы деятельности объединения, не оговоренные в
настоящем Уставе, решаются в соответствии с Законом
Северо-Осетинской ССР об общественных объединениях.
Примечание: Устав подлежит регистрации в Министерстве
юстиции Северо-Осетинской ССР.
191
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
СТЫР НЫХАСЫ УÆНГТÆ
АЙЛАРТЫ Измаил Дзаххоты фырт - г. Дзæуджыхъæу
ÆГАЙТЫ Алыксандр Дженардыхъойы фырт - Горæтгæрон район
ÆГЪУЫЗАРТЫ Виктор Алыксандры фырт - г. Дзæуджыхъæу
БАГАТЫ Иван Сергейы фырт - Горæтгæрон район
БАСКАТЫ Станислав Амырханы фырт - Æрыдоны район
БЕДОЙТЫ Олег Романы фырт - Промышленной район
БЕККУЫЗАРТЫ Отарбег Хъауырбеджы фырт - Æрыдоны район
БЕККУЫЗАРТЫ Таймураз Тотрадзы фырт - Советон район
БЕКМÆРЗТЫ Афон Гаврилы фырт - г. Дзæуджыхъæу
БИГЪАТЫ Константин Тотрадзы фырт - Рахизфарсы район
БЛИТЫ Макс Максимы фырт - г. Дзæуджыхъæу
БОРСИТЫ Таймураз Муссæйы фырт - г. Дзæуджыхъæу
БЫЗЫККАТЫ Хъасболат Константины фырт - Дыгуры район
ГАГЛОЙТЫ Юрий Сергейы фырт - Хуссар Ирыстон (г. Цхинвал)
ГОБОЗТЫ Вячеслав Федыры фырт - Хуссар Ирыстон (г. Цхинвал)
ГУЛУТЫ Хасан Амырханы фырт - Æрæфы район
ГÆБУТЫ Гермæн Петры фырт - Кировы район
ДЕДЕГКАТЫ Владимир Ахмæты фырт - Æрæфы район
ДЕДЕГКАТЫ Хъазыбег Иссæйы фырт - г. Дзæуджыхъæу
ДЕНДЖЫЗТЫ Уырызмæг Темырхъаны фырт - г. Дзæуджыхъæу
ДЖЕРГАТЫ Георги Гаврилы фырт - Советон район
ДЖИОТЫ Алан Сограты фырт - Хуссар Ирыстон (г. Цхинвал)
ДЖИОТЫ Виктор Иваны фырт - Хуссар Ирыстон
(Знауыры район)
ДЖЫГКАЙТЫ Иван Григорийы фырт - Хуссар Ирыстон
(г. Цхинвал)
ДЗÆГЪИАТЫ Сталбег Григорийы фырт - Хуссар Ирыстон
(Знауыры район)
ДЗÆГЪОЙТЫ Никъала Георгийы фырт - Хуссар Ирыстон
(г. Цхинвал)
ДОБАТЫ Таймураз Георгийы фырт - Мæздæджы район
ДРИАТЫ Дмитрий Федыры фырт - г. Дзæуджыхъæу
ЕЛХЪАНТЫ Эльбрус Амырханы фырт - г. Дзæуджыхъæу
КОДЗЫРТЫ Рамазан Гæбылайы фырт - г. Дзæуджыхъæу
КОКОЙТЫ Дзамболат Гаврилы фырт - Хуссар Ирыстон
(Цхинвалы район)
КОКОЙТЫ Хасанбег Хасаны фырт - Рахизфарсы район
КЪУСРАТЫ Анатоли Георгийы фырт - г. Дзæуджыхъæу
192
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
КЪÆБЫСТЫ Барис Росейы фырт - г. Дзæуджыхъæу
ЛÆЦОЙТЫ Георги Алексейы фырт - Ленины район
МОРГУАТЫ Эльбрус Афæхъойы фырт - Алагиры район
НÆКУЫСАТЫ Дæгко Елмæрзайы фырт - Кировы район
ПЕЛИТЫ Баграт Сикъойы фырт - г. Дзæуджыхъæу
ПОРУАТЫ Маргарита Барисы чызг - Промышленной район
САЛАМТЫ Къола Михалы фырт - г. Дзæуджыхъæу
САНАХЪОТЫ Станислав Иваны фырт - Хуссар Ирыстон
(г. Цхинвал)
ТАХЪАЗТЫ Харум Алиханы фырт - г. Дзæуджыхъæу
ТОЛАСТЫ Батрадз Андрейы фырт - г. Дзæуджыхъæу
ТОМАЙТЫ Григори Созырыхъойы фырт - Рахизфарсы район
ТОМАЙТЫ Ирбег Платоны фырт - Промышленной район
ТЫДЖЫТЫ Айлар Владимиры фырт - Хуссар Ирыстон
( Цхинвалы район)
ХАЦЫРТЫ Филипп Шотайы фырт - Хуссар Ирыстон
(Ленингоры район)
ХОЩИТЫ Петр Иосифы фырт - Хуссар Ирыстон
(Ленингоры район)
ХУЫБЕЦТЫ Анатолий Никъалайы фырт - Мæздæджы район
ХУЫГАТЫ Мырзабег Леуаны фырт - Горæтгæрон район
ХУЫДÆЛТЫ Темырсолтан Темырболаты фырт - г. Дзæуджыхъæу
ХЪАЛАТЫ Сергей Симоны фырт - Советон район
ХЪОДЗАСТЫ Хъазыбег Бичены фырт - Дыгуры район
ХЪУППЕТЫ Георги Константины фырт - Алагиры район
ХЪУЫСАТЫ Никъала Хъамболаты фырт - Кировы район
ХÆТÆГТЫ Владимир Харитоны фырт - Алагиры район
ХÆТÆГТЫ Харитон Алыксандры фырт - г. Дзæуджыхъæу
ХÆТÆГТЫ Æхсар Михалы фырт - г. Дзæуджыхъæу
ЦÆЛЛАТЫ Барис Цæрайы фырт - Дыгуры район
ЦОМАЙТЫ Тамерлан Алыксандры фырт - Ленины район
ЦОРИТЫ Бестау Тæтæрхъаны фырт - г. Дзæуджыхъæу
ЦХУЫРБАТЫ Таймураз Иваны фырт - Хуссар Ирыстон
(г. Цхинвал)
ЦЫДАТЫ Тотрадз Солæманы фырт - г. Дзæуджыхъæу
13 Съезды осетинского народа
193
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
СТЫР НЫХАСЫ
ПРАВЛЕНИЙЫ УÆНГТÆ
ÆЛБОРТЫ Хадзы-Умар Несторы фырт - Хуссар Ирыстон
, (г. Цхинвал)
БАЛИКЪОТЫ Барис Тазреты фырт - Æрæфы район
БАЛИКЪОТЫ Сафар Афæхъойы фырт - Æрæфы район
БЕРИТЫ Юрий Тазреты фырт - Дыгуры район
БЗАРТЫ Руслан Сулейманы фырт - Ленины район
БИРÆГЪТЫ Юрий Григорийы фырт - Советон район
БÆДТИАТЫ Смел Харитоны фырт - Ленины район
ГАДЗАУТЫ Владимир Табийы фырт - Ленины район
ГАППУАТЫ Тæтæрхъан Тугъаны фырт - Промышленной район
ГИОТЫ Михал Ильяйы фырт - Ленины район
ГУСАТЫ Марат Умарханы фырт - Æрыдоны район
ГУЫДИАТЫ Мурат Солтаны фырт - Промышленной район
ДЖЫГКАЙТЫ Георгий Антьоны фырт - Промышленной район
ДЗАТТИАТЫ Владимир Солтаны фырт - Горæтгæрон район
ДЗИЦЦОЙТЫ Хасанбег Къаргойы фырт - Советон район
ДЗИЦЦОЙТЫ Юри Знауыры фырт - Хуссар Ирыстон (г. Цхинвал)
ДЗЕБОЙТЫ Алексей Ибрагимы фырт - Мæздæджы район
КАЛОТЫ Константин Угъалыхъы фырт - Советон район
КАТ АУТЫ Виктор Амырханы фырт - Промышленной район
КЕБЕКТЫ Мурадин Хасимы фырт - Ленины район
КОЗАТЫ Георги Сафонкайы фырт - Промышленной район
КОКАЙТЫ Салам Гаврилы фырт - Кировы район
КУЧИТЫ Аслæнбег Михалы фырт - Ленины район
КÆСÆБИТЫ Виктор Гæбылайы фырт - Рахизфарсы район
ХУАДОНТЫ Зураб Муссæйы фырт - Промышленной район
ХУЫДÆЛТЫ Валери Дзамболаты фырт - Алагиры район
ХУЫТЫГАТЫ Хъазыбег Аслæмырзæйы фырт - Ленины район
ХЪАЗИТЫ Мелитон Резойы фырт - Хуссар Ирыстон (г. Цхинвал)
ХЪЕСАТЫ Владимир Алыксандры фырт - Советон район
ЦОРИТЫ Нох Агуыбейы фырт - Советон район
ЦЫБЫРТЫ Людвиг Алыксандры фырт - Хуссар Ирыстон
(г. Цхинвал)
ЧЕЛЕХСАТЫ Хъазыбег Сергейы фырт - Хуссар Ирыстон
(Дзауы район)
ЧЪЕРДЖИАТЫ Тепсарыхъо Саламы фырт - Ленины район
194
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
АРФÆЙЫ НЫХАС
Зынаргъ æмбæлттæ!
Цæгат Ирыстоны Сæйраг Совет æмæ Министрты Совет
зæрдиаг арфæ кæнынц ирон адæмы II съездæн, съезды
делегаттæн æмæ хуынд адæмæн. Нæ зæрдæ дарæм, съезд кæй
рахæсдзæн, ирон адæмы чи ’рбаиу кæндзæн, ахæм
арфхъуыдыджын уынаффæтæ.
Ирыстоныл уæззау замантæ скодта, æмæ æрмæст æмдых,
æмзондæй, иудзинады фæрцы бауыдзæн нæ бон зындзинæдты
ныхмæ тох кæнын. Нæ алыварс гуырдзиаг æмæ мæхъæлон
национал-экстремисттæ адæмты астæу тауынц хæрамдзинад,
лæбурынц нæм, марынц æнаххос адæмы, тыхæй нын байсынмæ
хъавынц нæ зæххытæ, гадзрахатæй ныл рацыдысты æмæ нæм
æнæнхъæлæджы æрбалæбурдтой. Ирыстоны сабырдзинад
бахъаггæныны, нæ адæмы сæраппонд сæ цард радтой сæдæгай
хъæбатыртæ, уæлдайдæр нæ намысджын фæсивæдæй, куыд
Хуссар, афтæ Цæгат Ирыстоны дæр. Уыдонæн сæ кадджын
нæмттæ цæрдзысты æнустæм.
Ацы уæззау, тæссаг уавæрты мах хъуамæ æрбангом, æрбаиу
кæна арфæйы дзырд, арфæйы ныхас, кæрæдзи æмбарынад. Нæ
иудзинады ис нæ тых, нæ хъару, нæ фидæн. Абон нæ размæ цы
стыр хæстæ æвæрд ис, уыдон сæххæст кæнын нæ къухы
бафтдзæн æрмæстдæр, æмзондæй куы архайæм, уæд.
Адæмы цард политикой хъæзтыты руаджы сæфтмæ æрцыд.
Фехæлдысты раздæры экономикой бастдзинæдтæ. Æрмæст
хæдзардзин фæллойы фæрцы ис фæхуыздæр кæнæн адæмы
социалон-экономикон уавæртæ. Ууыл зæрдиагæй кусынц нæ
хуыздæр фæллойгæнджытæ, раззагдæр фæллойадон
коллективтæ. Фæлæ ма нæм ис, чи нæ хъыгдары, ахæмтæ дæр:
фыдгæнджытæ, худинаггæнджытæ, æгъдаухалджытæ, давджытæ,
марджытæ, æппæт Ирыстоны кад æмæ намыс дæлдзиныг чи
кæны. Уыдон сæ хуыздæр куыстыл нымайынц æрмæст
митингты, æмбырдты, уынгты цъæл хъæр кæнын, адæмы
змæнтын, æхсæнадон æгъдау халын. Ахæм мæнг патриотты, мæнг
демократты ныхмæ хъæуы карз тох кæнын.
Махæн, ирон адæмæн, нæ рагфыдæлтæй баззад бирæ
рæсугъд æгъдæуттæ æмæ сæ хъæуы сног кæнын; хъуамæ сæ
зонæм, пайда дзы кæнæм нæ царды, цæмæй нæ кæстæр
фæлтæрæн дæр бацæуой сæ туг, сæ зонды. Кæстæртæ сты нæ ныфс,
195
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
нæ хъару, нæ фидæн. Нæ адæммæ цыдæриддæр уыдис æмæ ис
хорздзинадæй, уыдон хъуамæ ма фесафæм, фæлæ сæ æппæты
зынаргъдæр хæзнайау дæттæм нæ кæстæртæм
фæлтæрæй-фæлтæрмæ. Ирон адæм кæддæриддæр стыр кад кодтой хистæрæн,
сылгоймагæн, уазæгæн. Сылгоймаг та-иу йе ’гъдау, йæ фарнæй
хуыздæр, æмæ хъæздыгдæр кодта бинонты, мыггаджы,
хъæубæсты цард; суанг ма-иу туджджынты дæр бафидауын кодта.
Æнæсцухæй æнтыстджын куыст кæнын хъæуы ирон адæмы
национ хиæмбарынад фидар кæныныл; нæ культурæйы,
наукæйы, ахуырады, аивады, нæ хъæздыг мадæлон æвзаджы
рæзтыл; сывæллæттæ æмæ фæсивæды æхсæн патриотон æмæ
адæймагуарзон хъомылад парахат кæныныл.
Ирон адæм фыдæй-фыртмæ домбай æмæ сæрыстыр уыдысты,
сæ сыхæгтимæ сын цы хæлар ахастдзинæдтæ уыди Кавказы,
Уæрæсейы æмæ раздæры Цæдисы иннæ адæмтимæ: уырысимæ,
сомихимæ, гуырдзыимæ, кæсæгимæ, балхъартимæ,
бердзентимæ, уымæй. Уыди сын æндæр адæмыхæттытæй дæр бирæ
æрдхорд-æфсымæртæ, хорз хæлæрттæ, тугхæстæджытæ. Уыцы хорз
æгъдау хъæуы фидарæй-фидардæр кæнын. Нæ фыдæлты фарн
сæфын ма бауадзæм ацы зын сахат.
Нæ фыдæлтæ æнусты дæргъы цардысты Цæгат æмæ Хуссар
Ирыстоны зæххытыл. Æмæ мах дæр ардыгæй никуыдæм
лидзынмæ хъавæм. Уымæ гæсгæ æппæт ирон дзыллæ Ирыстоны
иннæ адæмтимæ иумæ хъуамæ бахъаггæной нæ ныййарæг
ЗЭсХХ) Нсс фыдыбæстæ; тох кæной сабырдзинадыл,
æдасдзинадыл, цæмæй нæ гыццыл, фæлæ бæркадджын зæххыл кусæм нæ
адæмы сæраппонд. Нæ фидæн нæхицæй аразгæ у.
Стыр æмæ бæрнон хæстæ æвæрд ис нæ съезды делегатты
раз. Махмæ куыд кæсы, афтæмæй ирон адæмы Стыр Ныхас у
ирон адæмы съезд йæхæдæг æмæ йын нæ зæрдæ зæгъы стыр
æнтыстдзинæдтæ нæ адæмы хорздзинадæн. Уæ куыст ацæуæд
хæларæй, уарзонæй, рæстæй.
Цæгат Ирыстоны Министрты
Сæйраг Совет
г. Дзæуджыхъæу
1993 азы Зæрдæвæрæны мæйы 21-æм бон
196
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗДМÆ
Цæгат Кавказы демократон тыхты ассамблейы номæй арфæ
кæнæм, йæ боны фæткы Ирыстоны æхсæнадон-политикон
уавæры ахсджиаг фарстатæ кæмæн ис, ирон адæмы уыцы дыккаг
съезд кæй райдыдта йæ куыст, уый фæдыл. Фидарæй нæ
уырны, ахæм минæварджын æмбырды делегаттæ куырыхон зондæй
дзаг æмæ арфхъуыдыджын уынаффæтæ кæй рахæсдзысты,
уыцы уынаффæтæ та республикæйы цæрæг æппæт
адæмыхæттыты минæвæртты хæлардзинад æмæ кæрæдзи æмбарынад
фидардæр кæй кæндзысты, Цæгат Кавказы адæмтимæ хорз
сыхæгты ахастдзинæдтæ кæй банывыл кæндзысты, уый.
Ирон адæмы съезд у ахсджиаг политикой цау не ’ппæт
регионы царды дæр, уымæн йæ бон у Уæрæсейы Хуссары
демократон процессты рæзтыл хуыздæрырдæм сахадын. Съездæн
нæ зæрдæ зæгъы æнтыстджын куыст, баххуыс кæнæд ирон
адæмы, æппæт бирæнацион Цæгат Ирыстоны
социалон-экономикон, удварны, культурой рæзтæн.
Цæгат Кавказы
демократон хъаруты
ассамблейы æххæстком
197
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ПРИВЕТСТВЕННЫЕ ТЕЛЕГРАММЫ
В АДРЕС II СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ВЛАДИКАВКАЗ ООО СЕВЕРНОЙ ОСЕТИИ ПЛОЩАДЬ СВОБОДЫ
ОРГКОМИТЕТ II СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ДОРОГИЕ ТОВАРИЩИ РАЗРЕШИТЕ ПОЗДРАВИТЬ ВАС С ОТКРЫТИЕМ
II СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА И ПОЖЕЛАТЬ УСПЕШНОЙ И
ПЛОДОТВОРНОЙ РАБОТЫ ДУМАЮ ЧТО ВЫРАЖУ МНЕНИЕ ВСЕХ ТЕХ КТО
НАХОДИТСЯ ВДАЛИ ОТ РОДИНЫ ЧТО МЫ ЕЖЕМИНУТНО ЕЖЕСЕКУНДНО
ДУШОЙ И ПОМЫСЛАМИ НАХОДИМСЯ ТАМ РЯДОМ С ВАМИ В ОСЕТИИ
СОПЕРЕЖИВАЕМ В ГОРЕ И РАДУЕМСЯ В РАДОСТИ ГОРЯЧО
ПРИВЕТСТВУЯ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ОТ ВСЕГО СЕРДЦА ЖЕЛАЮ ВАМ
ДОРОГИЕ ЗЕМЛЯКИ ПРИНЯТЬ ТАКИЕ РЕШЕНИЯ КОТОРЫЕ ПОЗВОЛЯТ
ОБЕСПЕЧИТЬ БЕЗОПАСНОСТЬ И ДАЛЬНЕЙШЕЕ ПРОЦВЕТАНИЕ НАШЕГО
НАРОДА= ВСЕГДА ВАШ ГЕНЕРАЛЬНЫЙ ДИРЕКТОР
ПРОИЗВОДСТВЕННОГО ОБЪЕДИНЕНИЯ УКРУГЛЕГЕОЛОГИЯ ПРЕЗИДЕНТ СОЮЗА ГОРНЫХ
СПЕЦИАЛИСТОВ УКРАИНЫ ЧЛЕН КОРРЕСПОНДЕНТ ИНЖЕНЕРНОЙ
АКАДЕМИИ УКРАИНЫ ГАЛАЗОВ РУСЛАН АЛЕКСЕЕВИЧ - Г. ДОНЕЦК
Международная
Пр. Мира оргкомитет
ЦКС 205-016663 ПМ 0101/1795 21.93 +:663
ПМ 265 986 1 (205 111986/02 0136 2142 19.051 Р50559
ТТМ650 148282628466 1ХЮ 51ЖХ СО РКХХ 032 РАК15УОШ1ХЕ 32/30 19
1820 ОКССОМ1ТЕ 9 РКОЗРЕКТ М1КА УЬАБЮАиСАЗ КЕРиВП01Ш 055ЕТ1Е
ШГ ЖЛШ КЕРЕКЕЫСЕ ТЕЬЕСКАММЕ 13 МА1 93 УОШ КЕМЕКСЮМ5 1ЫУ1-
ТАТЮЫ 1МР0551ВЬЕ УЕЫ1К ОЕЬА1 ТКОР С01ШТ 501ША1ТОМ5 ВОЫ
ОЕК01Л,ЕМЕМТСОЖ}КЕ5 А550С1ААТНООМ 055ЕТЕМ РКАКСЕ
ВЛАДИКАВКАЗ К МАРКСА 77 2 СЪЕЗДУ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ДОРОГИЕ РУКОВОДИТЕЛИ УВАЖАЕМЫЕ ДЕПУТАТЫ 2 СЪЕЗДА
МОЕГО ГОРЯЧО ЛЮБИМОГО ОСЕТИНСКОГО НАРОДА СЧАСТЛИВОГО
ПЛОДОТВОРНОГО РАДОСТНОГО СЪЕЗДА ОТ ВСЕГО СЕРДЦА ЖЕЛАЮ ВАМ
БРАТСКОЙ СПЛОЧЕННОСТИ МУДРОГО ЕДИНОГЛАСИЯ НА БЛАГО НАШЕГО
НАРОДА ОГРОМНАЯ ПРОСЬБА ПРОЯВИТЬ ВЕЛИЧАЙШУЮ МУДРОСТЬ ВО
ВСЕХ ВОПРОСАХ В ДОБРЫЙ ПУТЬ = ИСКРЕННЕ ЛЮБЯЩАЯ СВОЙ
НАРОД И ЗЕМЛЮ СЛАНОВА ВЕНЕРА ГРАФОВНА 09.51
г. ВЛАДИКАВКАЗ СЕВЕРО ОСЕТИНСКОЙ ССР 2 СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО
НАРОДА
ПРИВЕТСТВУЕМ 2 СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ЖЕЛАЕМ СЪЕЗДУ
УСПЕШНОЙ РАБОТЫ ПОДДЕРЖИВАЕМ ИДЕЮ ВОССОЕДИНЕНИЯ
ОСЕТИИ СУДЬБА ОСЕТИИ В РУКАХ ЕГО НАРОДА ОСЕТИНСКАЯ ДИАСПОРА
ИРКУТСТКА
198
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ВЛАДИКАВКАЗ ОСЕТИНСКИЙ ДРАМТЕАТР ПРЕЗИДИУМУ СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ЖУРНАЛИСТЫ РЕСПУЛИКИ ПРИВЕТСТВУЮТ ВТОРОЙ СЪЕЗД
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ЖЕЛАЕМ ПЛОДОТВОРНОЙ РАБОТЫ
НАПРАВЛЕННОЙ НА ДОСТИЖЕНИЕ ЕДИНСТВА И СПЛОЧЕННОСТИ ОСЕТИНСКОГО
НАРОДА УКРЕПЛЕНИЕ ДРУЖБЫ И ВЗАИМОПОНИМАНИЯ МЕЖДУ
ЛЮДЬМИ ВСЕХ НАЦИОНАЛЬНОСТЕЙ ЖИВУЩИХ В РЕСПУБЛИКЕ
ДОБРОСОСЕДСКИХ ОТНОШЕНИЙ С СОСЕДНИМИ НАРОДАМИ = ПРАВЛЕНИЕ
СОЮЗА ЖУРНАЛИСТОВ СО ССР
ВЛАДИКАВКАЗ ОСЕТИНСКИЙ ДРАМТЕАТР ПРЕЗИДИУМУ СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ДОРОГИЕ БРАТЬЯ И СЕСТРЫ ПРИМИТЕ НАШИ СЕРДЕЧНЫЕ
ПОЗДРАВЛЕНИЯ С НАЧАЛОМ РАБОТЫ ВТОРОГО СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ЖДЕМ ОТ СЪЕЗДА РЕШЕНИЙ КОТОРЫЕ ДОЛЖНЫ ИМЕТЬ ВАЖНОЕ
ЗНАЧЕНИЕ ДЛЯ ДАЛЬНЕЙШЕГО РОСТА САМОСОЗНАНИЯ НАШЕГО НАРОДА
РАЗВИТИЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ УАЛАХИЗ УТ = СОЮЗ
СВОБОДНЫХ ЛИТЕРАТОРОВ ОСЕТИИ КУЫРДАЛАГОН
СЕВЕРО-ОСЕТИНСКАЯ ССР ГОРОД ВЛАДИКАВКАЗ ВЕРХОВНЫЙ
СОВЕТ РЕСПУБЛИКИ ПРЕДСЕДАТЕЛЮ ОРГКОМИТЕТА 2 СЪЕЗДА ОСЕТИИ =
СЕРДЕЧНО ПРИВЕТСТВУЮ ВСЕХ ДЕЛЕГАТОВ СЪЕЗДА УВЕРЕН ЧТО
СЪЕЗД РАЗРЕШИТ ВСЕ ПРОБЛЕМЫ И ТРУДНОСТИ С КОТОРЫМИ
СТОЛКНУЛСЯ ОСЕТИНСКИЙ НАРОД ПРОКУРОР БАРДЫМСКОГО РАЙОНА
ПЕРМСКОЙ ОБЛАСТИ КОКОЕВ В. Н.
ВЛАДИКАВКАЗ ИРОН АДÆМЫ СЪЕЗДМÆ
ЗЫНАРГЬ ÆМБÆЛТТÆ АБОН ИРОН АДÆМÆН У СТЫР БÆРÆГБОН
СЫМАХЫЛ ÆВÆРД ИС ИРЫСТОНЫ АДÆМÆЙ СТЫР БАРТÆ ÆМÆ ХÆСТÆ
НÆ ЗÆРДÆ ДАРÆМ ИРЫСТОНЫ АДÆМЫ БАИУ КÆНЫНÆН НÆ
РАЙГУЫРÆН БÆСТÆЙЫ САБЫРДЗИНАД БАХЪАГГÆНЫНÆН ЧИ ФЕХХУЫС
УЫДЗÆН АХÆМ РАСТ УЫНАФФÆТÆ КÆЙ РАХÆСДЗЫСТУТ
РÆСТМÆ УÆД УÆ КУЫСТ
ЦÆГАТ КАВКАЗЫ ХÆХХОН-МЕТАЛЛУРГОН ИНСТИТУТЫ КОЛЛЕКТИВ
ВЛАДИКАВКАЗ ПРОСПЕКТ КОСТА ОСЕТИНСКИЙ ДРАМАТИЧЕСКИЙ
ТЕАТР ВТОРОМУ СЪЕЗДУ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ДВИЖЕНИЕ ДЕМОКРАТИЧЕСКАЯ РОССИЯ ПРИВЕТСТВУЕТ ВТОРОЙ
СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА И ВЫРАЖАЕТ НАДЕЖДУ ЗПТ ЧТО МИР И
СПОКОЙСТВИЕ БУДУТ ВОССТАНОВЛЕНЫ НА ВСЕХ ОСЕТИНСКИХ
ТЕРРИТОРИЯХ ТЧК МЫ ГЛУБОКО СОЧУВСТВУЕМ ВСЕМ ПОСТРАДАВШИМ В
МЕЖНАЦИОНАЛЬНЫХ КОНФЛИКТАХ ТЧК НАМ ХОТЕЛОСЬ БЫ
НАДЕЯТЬСЯ ЗПТ ЧТО ДРЕВНИЕ КУЛЬТУРНЫЕ ТРАДИЦИИ ОСЕТИН ПОМОГУТ
В ПРИНЯТИИ МУДРЫХ И ВЗВЕШЕННЫХ РЕШЕНИЙ ЗПТ БУДУТ
СПОСОБСТВОВАТЬ УСТАНОВЛЕНИЮ ДЕМОКРАТИИ В СЕВЕРНОЙ ОСЕТИИ
199
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
ТЧК К СОЖАЛЕНИЮ ЗПТ В ВЕРХОВНОМ СОВЕТЕ РОССИИ РЕСПУБЛИКУ
ДО СИХ ПОР НЕРЕДКО ПРЕДСТАВЛЯЛИ ЛЮДИ НЕДЕМОКРАТИЧЕСКОЙ
ОРИЕНТАЦИИ ЗПТ НЕ ЧУЖДЫЕ НАЦИОНАЛЬНО ПОЛИТИЧЕСКОГО
ЭКСТРЕМИЗМА ТЧК НАДЕЕМСЯ ЗПТ ЧТО НОВЫЕ ВЫБОРЫ ВЫДВИНУТ ИЗ
СРЕДЫ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА САМЫХ ДОСТОЙНЫХ ЕГО
ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ТЧК ЖЕЛАЕМ УСПЕХА В РАБОТЕ ВТОРОГО СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА САМЫХ ДОСТОЙНЫХ ЕГО ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ТЧК =
КООРДИНАЦИОННЫЙ СОВЕТ ДВИЖЕНИЯ ДЕМОКРАТИЧЕСКАЯ РОССИЯ -
МОСКВА
200
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
хъомыс кæм баиу уыдаид, ахæм организаци саразыны
уынаффæ. Уый фæдыл нæм фæзынд ирон адæмы съезд бацæттæ
кæныны фæнд. Съезд, дам, хъуамæ равзара æппæт ирон адæмы
Стыр Ныхас, уый фæстæ та - районты æмæ хъæуты Ныхастæ.
Уый Тыххæй уал арæзт æрцыд цæттæгæнæг кусæг къорд.
Бирæ фыдæбоны фæстæ байгом ирон адæмы I съезд.
Вазыгджын фарстатыл дзы ныхас цыд, фæлæ йæ сæйрагдæр хæс нæ
сæххæст кодта - къухы нæ бафтыд Стыр Ныхас равзарын.
Уымæн бирæ цæлхдуртæ разынд.
Æппæт ирон адæмы æхсæнадон иугонд Стыр Ныхас уæддæр
æвзæрст æрцыд ирон адæмы II съезды. Уырдæм бацыдысты
Цæгат æмæ Хуссар Ирыстоны районты минæвæрттæ -
æдæппæт 97 адæймаджы.
ФАРСТ. Стыр Ныхас куыд зынтæй сырæзт, уый бирæтæн
зындгонд у фæлæ йæ алчи нæ зоны. Радзур-ма, цавæр
цæлхдуртæ йын уыд? Абон кæй цы хъыгдары?
ДЗУАПП. Цæлхдуртæ уыдис æмæ ма абон дæр ис. Уый
бæлвырд у. Фæлæ цæмæн, цæй аххосæй? Ууыл арæх
фæхъуыды кæнын. Мæ цæстытыл ауайы, ирон адæмы фыццаг æмæ
дыккаг съездтæм цæттæгæнгæйæ дæр-иу бирæтæ Стыр Ныхас
равзарыны ныхмæ куыд архайдтой, уый. Стæй, махимæ иу
хъуыдыйыл хæст чи уыд, съездтæ кæимæ цæттæ кодтам,
уыдонæй дæр-иу чидæртæ съезды къæссæвæлдæхт куыд фесты,
халæн куыст куыд кодтой, уый мæм абон дæр диссаг кæсы.
Фыццаг съезды уыцы сау тыхтæн (æз сæ афтæ хонын, йæ
адæмы иумæйаг хъуыддаджы ныхмæ чи уа, уый сау тых у, уæдæ
цы у) сæ сау фæндтæ сæ къухы бафтыдысты, съезд йæ сæйраг
хæс нæ сæххæст кодта: Стыр Ныхас æвзæрст не ’рцыд.
Дыккæгæм съезды кæд суанг залы бадджытæ дæр сæ
бынæттæй æнæуаг хъæртæ кодтой, сæ раныхæсты, уæлмонц
уынаффæтæ кæнгæйæ, хъæддыхæй дзырдтой Стыр Ныхасы ныхмæ
съезды куысты дыккаг æмбис барæй æдзæллаг
дзолгъомолгъомæ æртардтой, уæддæр адæмы фарн фæуæлахиз! Съезд
равзæрста Стыр Ныхас! Уымæн æмæ уый уыдис рæстæджы
домæн. Нæ алыварс цæрæг адæмтæй нæм æрбалæбурын
æввонгæй чи лæууы, уыдонмæ та хæрам тыхтæ рагæй ис. Æмæ тыхы
ныхмæ тых æвæрын хъæуы. Иннæмæй та, ирон адæмы абоны
уавæр банывыл кæнын республикæйы разамындæн иунæгæй
зын хъуыддаг у, æххуыс, æнцой йæ хъæуы адæмы ’рдыгæй.
Республикæйы, районты, хъæуты разамонæг оргæнты æмæ
202
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
адæмы кæрæдзиимæ бæттæг тых та хъуамæ суа Стыр Ныхас.
Цæмæй сæ хъару, сæ хъомыс фылдæр уа. Афтæ, афтæ, Хазби,
æнгом бинонтæ цард арынц, - зæгъы ирон æмбисонд.
Æмæ кæд ирон адæмы фылдæр хай тырныдта йæ
равзарынмæ, йемæ баста йæ ахсджиаг бæллицтæ, уæддæр, куыд загътон,
афтæмæй бирæтæ, уæлдайдæр та хицауадæй, уыдысты йæ
ныхмæ. Уыдон дзырдтой, адæмы ’хсæн хæлиу кодтой алыхуызон
ныхæстæ: "Ныртæккæ æндæр дуг у, хицаухъуаг не стæм".
"Стыр Ныхас æрмæстдæр республикæ цы сызмæнта, хицауады
бынæттыл цы тох кæна, æндæр цæмæн хъæуы?" Уæд дæр æмæ
ныр дæр, хаттæй-хатт алы газетты фæрстыл фæзыны
цъыфкалæн æрмæджытæ. Суанг ма ирон адæмон газет "Рæстдзинад"
дæр ныммыхуыр кодта ахæм æрмæг - Æгъуызарты Саукуыдзы
уац Тъей, джиди, исчи!" Уым нæ хæлар айтæ-уыйтæ нал
фæкодта æмæ "фидар хатдзæг" скодта, æртæ мæйы дæр чи нæма
кусы, уыцы Стыр Ныхас, дам, нæ фæрæстмæ, чи хъуыд ахæм
адæм дзы нæй. Йæ сæйраг куыст, дам, скодта митингтæ аразын.
Автор куыд фыссы, афтæмæй Стыр Ныхас хъуамæ лæууа
бынтон æндæр фæндагыл. Куы йæ бафарстам, цавæр фæндагыл нæ
лæууын кæныс, зæгъгæ, уæд нын ницы дзуапп радта. Фæлæ йæ
уац йæхи зæрдæмæ афтæ тынг фæцыд, æмæ та йæ ногæй,
парахатдæрæй ныммыхуыр кодта газет "Осетия - Ирыстоны".
Стыр Ныхасы ныхмæ цæмæн сты Саукуыдз æмæ йе
’мхуызæттæ? Мæнмæ гæсгæ адæм СН размæ цы хæстæ æвæрынц,
уыдон раст не ’мбарынц. Иутæ дзы сæ къæлæтджын бандæттæн
тæрсынц, иннæтæ та, Ирыстонæн цы фыдгæндтæ ракодтой,
уыдон хурмæ куы рахæссæм, уымæй. Аннæты фæнды, Стыр
Ныхас куы суаид халæг тых, хицауады ныхмæ æвзидæн золочъи.
Мах та нæ хæс уынæм ирон адæмы æнгомдзинадыл,
Ирыстоны хорздзинадыл архайыны, фыдвæнд сын чи кæны,
уыдонимæ тохы.
ФАРСТ. Уæ сæйраг хæсты кой кæм скодтай, уым сæ куы
фæбæлвырддæр кæнис.
ДЗУАПП. Фыццаджыдæр мæ зæгъын фæнды, нæ фыдæлты
царды Ныхасæн йæ нысан цы уыд, сæ фыдуавæрты сын цы
пайда хаста, уый тыххæй. Цæмæн нæ бахъуыди йæ сæр абон
XX æнусы кæрон? Цыбырæй мæ хъуыды у ахæм: Ирыстоны
паддзахад куы нæ уал уыд, Къостайы загъдау, особа куы
æрлæууыд, уæд бирæ æнусты дæргъы Ныхастæ уыдысты ирон
адæмы ирвæзынгæнæг фæрæз, фидар тых. Сыхы, хъæуы, комы
203
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
Ныхасты ирон æхсæндзарды фарстатæ лыг кодтой тæккæ
зондджындæр, йæ цæсгом сыгъдæг кæмæн уыд, ахæм куырыхон
лæгтæ. Уыдон хастой уынаффæтæ, тæрхæттæ кодтой. Сæ бон
уыдис адæймагыл, йæ фыдракæндмæ гæсгæ, хъоды бакæнын,
йæ райгуырæн хъæу, ком æмæ бæстæйæ йæ фæсурын, суанг ын
марыны тæрхон скæнын дæр.
Зæгъын хъæуы уый, æмæ Ныхастæн ирон адæмы ’хсæн
ахæм кад, тых уыд, æмæ сыл Уæрæсейы хæдхæцæг паддзахады
администраци дæр æнцой кодта ам, Ирыстоны, тæккæ зындæр
фарстатæ лыг кæнгæйæ.
Ирон адæм зын уавæрты уыдысты уæды рæстæг. Мæнæ
куыд фыста И. Сталин 1913 азы "Марксизм и национальный
вопрос", зæгъгæ, йæ уыцы куысты: "Как быть с осетинами, из
коих закавказские осетины ассимилируются... грузинами, а
предкавказские частью ассимилируются русскими... Как их
"организовать" в единый национальный союз?" Куыд уынæм,
афтæмæй нæ не знаг, Къостайы загьдау, æцæг былмæ,
сæрсæфæн былмæ фæцæйтардта.
Уæдæ Советон хицауад дæр бирæ бакуыста, цæмæй не ’взаг
ферох кæнæм, не ’мбисонды культурæ, æгъдæуттæ, кад æмæ
намыс бамынæг уой, фæстæзад сты, зæгъгæ, уый охыл. Уыцы
химарæн хъуыддагыл нæхиуæттæй тынгдæр чи архайдта, йæ
удæй "арт" чи цагъта, уыдонæй бирæтæ абон къæссавæлдæхт
фесты æмæ хицауады сæ бынæттæ хъармæй дарынц, бадынц
наукон-иртасæн институтты æмæ æндæр бæрнон куыстыты.
Цы хъуыддæгтыл хæст сты, уыдонæн та хæйрæг сæ зонæг.
Цыбыр ныхасæй, тыхст уавæрты бахаудта нæ ирон адæм.
Дзæвгар рæстæг комкоммæ тох цыд ирондзинад, ирон æвзаджы
ныхмæ. Æмæ сæ къухы бирæ бафтыд - хицæн фæлтæртæ
иронау кæсын æмæ фыссын нæ, фæлæ дзурын дæр нал зонынц,
ферох кодтам, наци æнгом чи кæны, уыцы миниуджытæ, нæ
рæсугъд æгъдæуттæ. Æмæ уыцы уавæрты ирон адæмы
иудзинадыл куысты Стыр Ныхасы раз лæууы уæззау æмæ ахсджиаг
хæстæ. Фениксау нæ æртхутæгæй сног кæнын хъæуы цæ
фыдæлты фарн æмæ намыс, нæ ирондзинад; не ’взаг, не ’гъдау сæ
бынаты сæвæрын; нæ истори дзыллæтæн, уæлдайдæр та
кæстæр фæлтæрæн, биноныгæй базонын кæнын. Рæзгæ фæлтæр,
фæсивæд нæ фидæн сты, æмæ сæ ацы фæлдурæджджын
рæстæг хъæуы арахъæй, хъылмайæ, фыдбылызæй бахъаггæнын.
Хъомыл та сæ кæнын хъæуы афтæ, цæмæй ирондзинадыл,
Ирыстоиыл сæ хистæртæй уой иузæрдиондæр, уой
зондджын204
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
дæр, тырной ахуырмæ, рухсмæ, адæмтимæ хæларæй цæрой,
зоной, знаг æмæ сын хæлар чи у, уыдон, кæдфæндыдæр цæттæ
уой райгуырæн Ирыстон бахъаггæнынмæ.
Æппæт уыцы стыр хъуыддæгтæ чидæртæ махæй домы
цалдæр мæймæ бакæнын, сæхæдæг ницы аразгæйæ, фæрсæй
дзырдæппарæн кæнынц. Уыдоныл хъуыды кæнгæйæ, Стыр Ныхасы
куырдиат у ахæм: кæд уæ нæ фарсмæ æрбалæууын нæ фæнды,
уæд нæ хъыгдаргæ уæддæр ма кæнут. Курдиатджын ирон адæм
сæхæдæг равзардзысты, чи цы у, уый!
ФАРСТ. Кадджын æмæ вазыгджын хæстæ æвæрут уæ разы,
æмæ, мæнмæ гæсгæ, уыдонæн сæ рахæцæн ис ирон æвзаджы.
Зæгъæм, кæстæрæн йæ мады æхсыримæ, зæгъгæ, ирон æвзаджы
тых æмæ рæсугъддзинад йæ уæнгты куы нæ ахъара, уæд ын
зын банкъарæн уыдзæн ирон æгъдæутты фарн æмæ нысан.
Дæумæ та куыд кæсы? Фау уæм хæссынц, уæхæдæг дæр, дам,
уæ æмбырдты бирæ хатт уырыссагау дзурут, уæ уынаффæтæ
уырыссагау фыссут.
ДЗУАПП. Æнæмæнг раст дæ. Ирон æвзаджы абоны уавæр
не ’ппæтæн дæр у хъуыдыйаг. Æнусты сæрты нæм скифтæй
æрхæццæ æмæ махыл куы аскъуына, уæд фесæфдзысты ирон
адæм дæр. Уымæ гæсгæ нæ сæйрагдæр хъуыддæгтæй иу суыдзæн
ирон æвзаджы хъысмæт. Не ’мбырдты та уырыссагау
фæдзурæм, æндæр адæмтæй нæм хуынд уазджытæ куы вæййы, уæд.
Уынаффæты тыххæй дæр раст зæгъынц. Алы хъуыддаджы
райдайæн дæр зынтæ æмæ къуылымпытимæ бает у. Уыдон
аиуварс кæныныл мах кусæм æмæ кусдзыстæм иудадзыг.
ФАРСТ. Адæймаджы фарн уд æмæ зондæй у Зондæй
æххæст сты ирон адæм. Удæй дæр сæ абон рахъастгæнæн нæй,
фæлæ дунейы змæлдмæ кæсгæйæ, Уæрæсейы уавæртæ
зонгæйæ, тæссаг у ирон лæджы удыхъæдæн дæр. Цæмæй бæллæх
ма æрцæуа, уымæн не ’хсæнадон царды бирæ фæрæзтæ ис.
Ирон æфсарм, хистæр æмæ кæстæры, сылгоймаг æмæ
нæлгоймаджы ’хсæн ахастдзинæдтæ, не ’гъдæуттæ. Уыдон цæмæй сæ
раздæры гаччы сбадой, ууыл бирæ баку сын хъæуы Стыр
Ныхасы. Æппæт уыдон сты нæ иудзинады рахæцæнтæ.
ДЗУАПП. О, уымæй раст дæ. Стыр Ныхас дæр æрмæст
уыцы хорз хъуыддæгтæн фæзынд. Уæлдæр æй куы загьтон,
Ирыстон хицау хъуаг нæу, алы лæгмæ дæр дзы 20 хицауы куы
хауы. "Стыр Ныхас нæ цæмæн хъуыд?" - ахæм фарст чи ратты,
205
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
уый-иу куы афæлгæсид йæ алыварс, Уæрæсе æмæ Ирыстоны
абоны уавæртыл-иу биноныг куы ахъуыды кæнид, уæд-иу сæ
фарстæн сæхæдæг дзуапп раттиккой.
Фехæлд нæ хæлар республикæты Цæдис. Знон дæр ма
æфсымæры цард чи кодта, уыцы адæмтæ абон кæрæдзийы тугæй
сæ къухтæ æхсынц, топпыкæсæнæй кæрæдзимæ кæсынц,
æддæг-мйдæг ауадысты. Уæлдай æнамонддæр дуг скодта ирон
адæмыл - тугдзых балбирæгътау нæм лæбурынц гуырдзы,
иннæрдыгæй æнæуаг æмæ æдзæсгом хъулгъа. Иутæ дæр æмæ
иннæтæ дæр ирон адæмы сурынвæнд кæнынц се ’нусон
зæххытæй. Ирон лæгæн æдасæй æрлæууын йæ бон никуыуал у.
Ирыстон абон лæууы сæрсæфæн рындзыл. Нæ гыццыл ирон
адæмæй дæсгай минтæ систы æнæхæдзар, лыгъд адæм. Дæсгай
хъæуты Хуссар Ирыстоны дур дурыл нал баззадис. Не знæгтæ
арт бандзæрстой Горæтгæрон районы хъæутыл. Гъе, уыцы
уавæрты нын цард нæ размæ сæвæрдта цæхгæр фарст - кæнæ
ирон адæм æрбаиу уыдзысты, фыдæлтæй нæм цы лæгдзинад
баззад, уый сног кæндзысты, Райгуырæн бæстæйы сæраппонд
знагимæ тохы мæлæтæй нæ тæрсдзысты, худинаджы бæсты
сæм мæлæт хуыздæр кæсдзæн, кæнæ æрцæудзæн се сæфты бон.
Уыцы уавæрты ирон адæмы зæрдыл æрлæууыд, кæддæр сын
фæтк æвæрæг чи уыди, уый - Адæмон Ныхас. Бахъуыдис сæ
ирон Ныхасы сæр, уыдон фыдæлтыккон Ныхастæ не сты. Нæ
тырнынц хицауадимæ тохмæ, хицау кæмдæриддæр æцæгæй
адæмæн лæггад куы кæна, уæд уымæн Ныхас хъуамæ уа
æххуысгæнæг. Уымæн æмæ Ныхастæн сæ хæс у адæмæн лæггад
кæнын. Адæмы номæй уыдонæн сæ бон бирæ у бакæнын. Б.
Ельцины уынаффæмæ гæсгæ, Советтæ хæлд куы æрцыдысты, уæд
бынæтты дæр æмæ республикæйы дæр хъуамæ хъæрæй хъуыса
Ныхасты хъæлæс, сæ арфæйы дзырд.
Уымæ гæсгæ Стыр Ныхас, стæй бынæттон Ныхастæ, адæмы
сæрвæлтау цы организацитæ æмæ партитæ тох кæнынц, уыдоны
размæ æвæрынц хæс, цæмæй, Конституци æмæ закъонты
бындурыл кусгæйæ, хъæуты, районты, горæтты æххуыс кæной
хицауадæн, цæмæй æвзæрстыты рæстæг хицауады бынæттæм бацæуой,
æцæгдæр йæ адæмæн лæггад кæнынмæ цæттæ чи у, адæмы
пайдайæн чи кусдзæн, ахæм зондджын æмæ хъаруджын лæгтæ.
Дыккаджы та, сæ сæйраг хæс у Цæгат æмæ Хуссар
Ирыстоны иудзинадыл тох, нæ адæмты бахъаггæнын.
Мах хорз æмбарæм, нæ размæ цы хæстæ æвæрд ис, уыдон
нæ къухы кæй бафтдзысты, нæ фыдæлты фарн нæ фарсмæ куы
206
ВТОРОЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
уа æмæ нæ фыдæлты хуызæн æцæг адæмон куы суæм,
æрмæстдæр уæд. Ирон адæмæн сæ кад дæр, сæ намыс дæр, се
’взæрдзинад дæр бает у хистæртимæ. Махæн абон не стырдæр
мæтаг у, куырыхон хистæртæ нын кæй нæ фаг кæны, уый.
Æз æй арæх фæзæгъын: "Хорз хистæрыл нымад, азтæ бирæ
кæуыл цæуы, уый нæу. Æцæг хистæр уый у, æрдзон курдиат
кæмæ ис, цард дæр чи федта, фыдæлты кад æмæ намыс йæхимæ чи
райста æмæ сæ царды кæронмæ чи хæссы. Æрыгонæй чи ницы
уыдис, уый зæрондæй та бынтон ницы у. Æмæ нын тынг арæх
ахæм ничитæ æгад кæнынц нæ цины æмæ зианы æгъдæуттæ".
ФАРСТ. Бæлвырдæй нын куы зæгъис: уæ къухы цы
хъуыддæгтæ бафтыд саразын?
ДЗУАПП. Уæдæ цыбырæй æрдзурæм, цæуыл бакуыста æмæ
кусы Стыр Ныхас бæрцæй цалдæр мæйы дæргъы, уыдæттыл.
Æппæты фыццаг, мах нæ куыст аразгæйæ зонæм, нæ разы цы
стыр хæстæ ис, уыдонæн æнæ адæмы æххуысæй сæххæстгæнæн
кæй нæй. Уымæ гæсгæ уал развæлгъау зæрдиагæй
бацархайдтам, цæмæй æппæт рæтты дæр - Цæгаты уа, Хуссары -
бынæтты арæзт æрцæуой Ныхастæ. Æмæ абон фидарæй зæгъæм:
уыцы куыст искуы-иу ранæй фæстæмæ æххæстгонд æрцыд.
Дарддæр зæгъдзынæн уый, æмæ Стыр Ныхасы правлени
бавдæлд æмæ йе ’ппæт архайд дæр кæны адæмимæ
уынаффæгæнгæйæ. Районты Ныхастимæ сарæзта фембæлдтытæ. Уым-иу
биноныгæй æрдзырдтой Ирыстоны, ирон адæмы абоны уавæрыл,
ирон адæмы I æмæ II съездты уынаффæтæ царды рауадзыныл.
Фидаргонд дзы цыд бынæттон Ныхасты куысты пълантæ.
Ахæм зæрдиаг фембæлдтытæ аразын райдыдтам, абон уавæр
тæссагдæр кæм у, уымыты - Горæтгæрон, Рахизфарсы, стæй -
Кировы, Алагиры, Æрæфы, Дыгуры æмæ Мæздæджы районты.
Ахсджиаг куыст бакодтам Хуссар Ирыстоны. Уырдæм
ацыдысты правленийы уæнгтæ. Æрæмбырд кодтам бынæттон
Ныхасты кусджыты, зæрдæйæ-зæрдæмæ фæдзырдтам æмæ
рахастам иумæйаг уынаффæ. Цæмæй Хуссар Ирыстоны Ныхасты
куыст хуыздæр цæуа, уый тыххæй правленийы сæрдары
фыццаг хæдивæгæн барлæвæрд æрцыд, куы бахъæуа, уæд уым,
Хуссар Ирыстоны, Ныхасты уæнгтæ æрæмбырд кæнын, æмæ
иумæйагæй архайын сæ хæстæ æххæст кæныныл. Æцæг сæ
уынаффæ хъуамæ хъусын кæной Стыр Ныхасы правленийæн.
Ныртæккæ цæттæ кæнæм æмбырд-семинар хъæуты æмæ
районты Ныхасты сæргълæуджытæн. Уым хъуамæ мах амындтытæ
207
ИРОН АДÆМЫ ДЫККАГ СЪЕЗД
раттæм, нæ чындзæхсæвтæ, куывдтæ æмæ зианы хъуыддæгтæ
куыд аивдæрæй æмæ мидисджындæрæй æрвитæн ис, уый
тыххæй. Сæрмагонд къорд арæзт æрцыд æмæ кусы Ирыстоны
кувæндæтты уавæр сбæрæг кæныныл. Цæттæ уал нын у Хетæджы
Къохы кувæндæттæ ногæй рацаразыны пълан - иунæг иумæйаг
кувæндон дзы саразын. Нæ зæрдæ дарæм, уыцы хъуыддаджы
Хетæджы Къохы алыварс хъæуты хистæртæ нæ фарсмæ кæй
æрбалæудзысты æмæ, цæмæй кувæндон нæ фæстагæттæм
рæсугъдæй æмæ аивæй ахæццæ уа, ууыл иумæ кæй бакусдзыстæм.
Стыр Ныхас тынг зæрдиагæй архайы фæсивæды съезд
бацæттæ кæныныл. Уым фидаргонд æрцæудзæн фæсивæды
хъомыладон куысты сæрмагонд программæ. Фæсивæд нæ
хурыскаст, нæ ныфс сты. Стыр Ныхасы уынаффæтæ æххæст кæнын
дæр фылдæр уыдонмæ кæсы. Афтæ уыдис нæ рагфыдæлтæм -
Ныхасы тæрхон хистæртæ кодтой, хъуыддæгтыл уынаффæтæ
уыдон хастой, æххæст та сæ кæстæртæ кодтой. Афтæ хъуамæ
уа ныр дæр.
Стыр Ныхасыл бæрнон хæстæ æвæрд ис ирон адæмы раз
æмæ, цы кусы, цы фæндтæ, нысантæ ис йæ размæ, уыдон
цæмæй адæм зоной, уый тыххæй æрмæджытæ мыхуыр кæндзæн
республикой газетты, ноджы нын бынæттон телеуынынады
разамынд йæ рæстæгæй радих кодта къуыри иу сахат.
Фидар бастдзинæдтæ нын ис Ирыстоны цæрæг иннæ адæмты
æхсæнадтимæ, сфæлдыстадон организацитимæ,
интеллигенциимае. Адæмы куырдиæттæм гæсгæ лыг кæнæм æндæр алыхуызон
фарстатæ дæр. Кæй зæгъын æй хъæуы, не стыр хæстæ æххæст
кæныныл тохы нырма фыццаг къахдзæфтæ кæнæм æмæ нæм
рæдыдтытæ бирæ ис; размæ цæугæйæ, нырма раст фæндаг
агурæм. Уымæ гæсгæ тынг зæрдиагæй курæм, æцæгæй дæр
Ирыстоны хорздзинад кæй фæнды, йæ адæмыл йæ зæрдæ кæмæн
риссы, уыдонæй: бустæ ныл ма кæнут, нæ фарсмæ æрбалæуут
зондæй, хъаруйæ. Æмæ нæ иумæйаг хъуыддаг хорзæй кæнæм.
Мæн уырны æмзондæй, æмвæндæй нæ уарзон ирон адæмимæ
кæй сæххæст кæндзыстæм, ирон адæмы I æмæ II съездты
уынаффæтæ, ацы тæссаг уавæрæй уæлахизæй кæй рацæудзыстæм.
— Михал, куырыхон хистæр дæ, наукæты доктор, профессор,
зындгонд лæг. Ирон адæм дьтн зонынц дæ зонд, дæ хъару, дæ
авналæнтæ æмæ дын ахæм стыр хъуыддаг, æвæццæгæн, уымæн
бахæс кодтой. Сæ фарнæй, сæ хъомысæй ифтонгæй се [ууæнчы
аккаг куыд разынай, уый дын зæгъы мæ зæрдæ.
— Бузныг!
208
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
27 сентября 1996 года
в Северо-Осетинском драматическом театре
им. Владимира Тхапсаева открылся третий
съезд осетинского народа. Организатором его
проведения является Всеосетинскии народный
совет Стыр Ныхас. На этот представительный
форум собрались делегаты, избранные на
районных конференциях РСОА и РЮО в
количестве 393 человек. На форуме присутствовали
также посланцы осетинской диаспоры из
различных регионов РФ,Ближнего и Дальнего
зарубежья, руководители
национально-культурных центров и обществ,входящих в
общественное движение "Наша Осетия", деятели науки,
образования, культуры и искусства, Герои
Советского Союза и Герои труда.
211
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
ИРОН АДÆМЫ III СЪЕЗДЫ
БОНЫ ФÆТК
1. Стыр Рыхасы дзуаппон доклад. Докладгæнæг Гиоты Михал -
Стыр Ныхасы сæргълæууæг
2. "Ирон адæмон съезды, Стыр Ныхасы статусы æмæ СН
Уагæвæрдмæ баххæстгæнинæгтæ æмæ ивддзинæдтæ бахæссыны
тыххæй". Докладгæнæг Кебекты Мурадин, СН президиумы
уæнг
3. СН Уагæвæрдмæ баххæстгæнинæгтæ æмæ ивддзинæдтæ
бахæссыны тыххæй съезды уынаффæ сфидар кæнын.
4 Стыр Ныхасы уæнгты æвзæрстытæ
5. СН ревизион къамисы æвзæрстытæ
6. Съезды уынаффæтæ сфидар кæнын
7. Алыхуызон фарстатæ
212
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ПОВЕСТКА ДНЯ III СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1. Отчетный доклад Всеосетинского народного совета Стыр
Ныхас III съезду осетинского народа: "Об итогах реализации
решений II съезда осетинского народа и задачах на
перспективу". Докладчик М. И Гиоев - председатель Стыр Ныхаса
2. "О статусе съезда осетинского народа, Стыр Ныхаса и о
внесении изменений и дополнений в Устав Стыр Ныхаса".
Докладчик М. X. Кебеков - член президиума Стыр Ныхаса
3. Принятие постановления съезда о внесении изменений и
дополнений в Устав СН
4. Избрание нового состава Стыр Ныхаса
5. Избрание ревизионной комиссии Стыр Ныхаса
6. Принятие документов съезда (постановления, решения,
обращения, заявления)
7. Разное
213
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
ИРОН АДÆМЫ III СЪЕЗДЫ
КУЫСТЫ ФÆТК
1-агбон
10.00 -
10.10 -
10.15 -
10.30 -
10.40 -
10.10
10.15
10.30
10.40
10.50
- съезды райдайæн
- Ирыстоны гимн зарыны рæстæг
- президиумы уæнпы æвзæрстытæ
- арфæйы ныхас съезды архайджытæм
- съезды боны фæтк бафидар кæнын
СЪЕЗДЫ КУСÆН ОРГÆНТЫ ÆВЗÆРСТЫТÆ
10.50 - 11.00 - мандатон къамис
11.00 ~ 11.10 - секретариат
11.10-11.20 - редакцион къамис
11.20 - 12.25 - Гиоты Михалы доклад
12.25 - 12.50 - СН Уагæвæрдмæ ивддзинæдтæ æмæ
æххæстгæнинæгтæ бахæссыны тыххæй
доклад
12.50 - 14.00 ~ докладты фæдыл раныхæстæ
14.00 - 15.00 - фæлладуадзæн рæстæг (сихоры хæрд)
15.00 - 15.10 ~ мандатон къамисы доклад
15.10 - 17.10 - доклады фæдыл раныхæстæ
17.10 - 18.00 - фæлладуадзæн рæстæг (æхсæвæр
кæнын)
18.30 ~ 20.00 - Ирыстоны аивады дæсныты концерт
2-аг бон
9.00 - 10.00 - съезды архайджытæн мандаттæ
байуарыны рæстæг
10.00 - 11.00 - докладты фæдыл раныхæстæ
11.00-11.30 - кæронбæттæн ныхас
11.30 - 12.00 - СН Уагæвæрдмæ ивддзинæдтæ æмæ -
æххæстгæнинæгтæ бахæссыны
уынаффæ сфидар кæнын
12.00 - 13.00 - СН уæнгты æвзæрстытæ
13.00 - 13.15 - СН ревизион къамисы уæнгты
æвзæрстытæ
13.15 - 14.00 - съезды документтæ сфидар кæнын
14.10 - съезды куысты кæронбæттæн азарын
Ирыстоны гимн
214
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
РАСПОРЯДОК РАБОТЫ III СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1-й день
10.00 - 10.10 - открытие съезда
10.10 - 10.15 - исполнение гимна Осетии
10.15 ~ 10.30 - выборы президиума
10.30 - 10.40 - приветственное слово к делегатам
съезда
10.40 ~ 10.50 - принятие повестки дня съезда
ВЫБОРЫ РАБОЧИХ ОРГАНОВ СЪЕЗДА:
10.50 - 11.00 - мандатной комиссии
11.00-11.10 - секретариата съезда
11.10-11.20 - редакционной комиссии
11.20 - 12.25 - доклад М. И. Гиоева
12.25 - 12.50 - доклад о внесении изменений и
дополнений в Устав СН
12.50-14.00 - прения по докладам
14.00-15.00 - перерыв на обед
15.00 - 15.10 - доклад мандатной комиссии
15.10 - 17.10 - прения по докладу
17.10 - 18.00 - перерыв на ужин
18.30-20.00 - концерт мастеров искусств Осетии
2-й день
9.00 - 10.00 - выдача мандатов
10.00-11.00 - прения по докладам
11.00-11.30 - заключительное слово
11.30-12.00 - утверждение дополнений и изменений
к Уставу СН
12.00 - 13.00 - выборы нового состава СН
13.00-13.15 - избрание ревизионной комиссии
Стыр Ныхаса
13.15-14.00 - принятие документов съезда
14.10 - закрытие съезда, исполнение
гимна Осетии
215
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
СОСТАВ ПРЕЗИДИУМА
III СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1. АГАЕВ Александр Дженардикоевич
2. АГКАЦЕВ Владимир Михайлович
3. Б АГАЕВ Борис Дударович
4. БАЛИКОЕВ Сафар Афакоевич
5. БАС КАЕВ Мисост Георгиевич
6. БЕССОНОВ Юрий Георгиевич
7. БИРАГОВ Юрий Григорьевич
8. БОКОЕВ Солтан Гантиевич
9. БРЦИЕВ Георгий Гаппозиевич
10. БУГУЛОВА Ольга Тепсарикоевиа
И. ВАТАЕВ Бимболат Зауроекович
12. ГАД ЗАО В Владимир Табеевич
13. ГАЛАЗОВ Ахсарбек Хаджимурзаевич
14. ГИОЕВ Михаил Ильич
15. ДЗАСОХОВ Александр Сергеевич
16. ЗУРАПОВА Белла Елкановна
17. КАБИСОВ Борис Россеевич
18. КАСАБИЕВ Виктор Габлаевич
19. КАСАЕВ Тайму раз Каурбекович
20. КАЛОЕВ Георгий Григорьевич
21. КЕБЕКОВ Мурадин Хасимович
22. КОКАЕВ Саламджери Алиханович
23. МАКОЕВ Эльбрус Авдулаевич
24. МЕЦАЕВ Эдуард Михайлович
25. ПАРИНОВ Вячеслав Семенович
26. ПЛИЕВ Гриш Дзамболатович
27. РЕВ АЗОВ Андрей Темболатович
28. СИУ КАЕВ Николай Васильевич
29. ТОТИЕВ Сергей Александрович
30. ТОГУЗОВ каурбек Темболатович
31. УВЖИКОЕВ Авдрахман
32. ХАДОНОВ Зураб Муссаевич
33. ХЕТАГУРОВ Казбек Давидович
34. ХЕТАГУРОВА Зара Владимировна
35. ЧЕЛЕХСАТЫ Казбек Сергеевич
36. ЧЕХОЕВ Анатолий Георгиевич
37. ЧИБИРОВ Людвиг Алексеевич
38. ШАТАЛОВ Михаил Михайлович
216
ОТЧЕТНЫЙ ДОКЛАД СТЫР НЫХАСА III СЪЕЗДУ
«ОБ ИТОГАХ РЕАЛИЗАЦИИ РЕШЕНИЙ ИГО
СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА И
ЗАДАЧАХ НА ПЕРСПЕКТИВУ»
ГИ0ЕВМ.И.
Председатель
Стыр Ныхаса
Уважаемые делегаты!
Дорогие гости!
I и II съезды осетинского народа
прошли в основном на эмоциональной волне, в
духе максимализма.
Мало кто тогда из ораторов
задумывался над выполнимостью тех задач, которые
ставились перед съездом и его
исполнительным органом. Это объяснялось рядом
причин:
во-первых, экстремальные условия и на
Севере, и на Юге Осетии действительно
требовали принятия чрезвычайных мер
для спасения Отечества;
во-вторых, на съезде, с одной стороны,
максимальную активность проявили те, кто хотел превратить
будущий исполнительный орган в орудие для сокрушения
существующих властных структур и таким образом самим
прийти к власти. С другой, многочисленные представители
властных структур, которые в нарождающемся исполнительном
органе увидели, и не без основания, реальную серьезную угрозу
для своего существования, решили не допустить его избрания.
На первом съезде они добились поставленной цели,а на
Иногда стало невозможно остановить процесс, то сделали все
возможное, чтобы будущий исполнительный орган оказался
недееспособным;
в-третьих, практически речь шла о создании действительно
никем не ведомой организации, хотя многие выступавшие на
съезде говорили о том, что создаем Ныхасы, которые издревле
играли основополагающую роль в жизни осетинского народа.
Тогда будущий СН представлялся некой надвластной
структурой, способной совершить чудеса в решении тех
судьбоносных проблем, которые веками накапливались у осетинского
народа. На деле же, согласно Уставу, утвержденному на том
же II съезде, была создана обыкновенная общественная
организация, лишенная всяких властных полномочий, решения
217
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
которой носят всего лишь рекомендательный характер для
властных структур.
Более того,никто серьезно не подумал о том,что члены СН,
работая на общественных началах, будут лишены источника
финансирования для решения тех огромных проблем, которые
поставлены перед организацией съездом. Разговоры о том, что
наши соотечественники будут поддерживать СН
добровольными взносами,- были заведомо пустыми надеждами.
В итоге родилась организация,не имеющая ни кола ни двора.
Потребовались многие месяцы неимоверных усилий наиболее
активной части СН, чтобы сдвинуть с места эту огромную арбу и
придать разумный смысл ее, набиравшему темпы, движению.
Дело в том,что при подготовке I и II съездов не был решен
главный вопрос - создание системы местных Ныхасов,
поэтому избранный на II съезде СН был всего лишь крышей, под
которую надо было срочно подвести основу в лице районных,
микрорайонных,сельских,квартальных,а в городах и домовых
Ныхасов. Без этого практическая работа СН в массах была
невозможна. Потребовалось около года напряженного труда,
чтобы, в основном, решить эту сложнейшую проблему. Хотя
эта работа продолжается и сейчас,уже в этих Ныхасах
трудятся не жалея ни сил, ни времени своего тысячи бескорыстных
людей, патриотов своей малой родины и на Севере, и на Юге
Осетии. Причем, жизнь показала необходимость вовлечения в
местные Ныхасыне только наших соотечественников,но и лиц
других национальностей, готовых жить с нами бок о бок,
разделяющих цели и задачи нашей организации.
Вполне понимая, что мы создали уникальную организацию,
напоминающую Ныхасы прошлого лишь по названию, СН и
его структуры упорно учились у самой жизни, чтобы
правильно определить не только фронт своей деятельности,но
выработать формы и методы работы Ныхасов в нынешних конкретных
исторических условиях. Ведь СН, заключенному в
строгие’уставные рамки, съездом было поручено выполнение огромных
обязанностей без прав и реальных условий для их реализации.
Начиная с июня 1993 года, когда состоялось первое
организационное заседание СН и были избраны его руководители,
нами было проведено 13 пленарных заседаний СН,35 заседаний
правления СН и 122 заседания президиума правления.
Причем, чтобы быть ближе к массам и лучше слышать их голос,
учиться у них, мы с самого начала стали практиковать
прове218
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
дение выездных заседаний правления СН в районах и селах.
Всего таких заседаний было проведено 32, в том числе 3
заседания в РЮО,к участию в которых привлекались наши
соотечественники по месту проведения этих мероприятий. На базе
же сел. Кадгарон нами было проведено специальное
заседание-семинар СН с участием руководителей всех местных
Ныхасов РСО-А.
В итоге пришли к выводу, что на деле Ныхасывсех
уровней обязаны,в сотрудничестве с властными
структурами,принимать самое активное участие в решении всех насущных
вопросов в жизни своего народа. Вот почему в центре нашего
внимания оказались и осетино-ингушские, осетино-грузинские
отношения, проблема беженцев, интеграционные процессы в
Севере и Юге Осетии, проблемы традиционной национальной
культуры, борьба с пьянством и наркоманией, поддержание
общественного порядка, оказания помощи сиротским домам,
Дому престарелых, больным и одиноким старикам и т. д.
Особую роль Ныхасывсех уровней отводили проблемам
тысяч соотечественников, которые отчаявшись после хождения
по властным структурам, искали у нас защиты и которым мы
действительно старались оказать возможную помощь, и
прежде всего благодаря юридической комиссии СН (руководитель
Кебеков М. X.). Причем, к нам шли и обращались письменно
не только наши соотечественники, но и представители других
национальностей,как это было с матерью погибшего в зоне
ингушско-осетинского конфликта генерала Корецкого, которой
мы помогли получить квартиру по месту ее жительства в
Краснодарском крае.
К сожалению, в одном докладе невозможно рассказать о
всех проблемах,в решении которых деятельное участие
принимали Ныхасывсех уровней, поэтому мы решили включить в
него только итоги деятельности СН по реализации решений и
установок I и II съездов осетинского народа, касающихся
основных проблем,имеющих судьбоносное значение для нации.
Думаю, что выступающие от имени Ныхасов всех уровней
дополнят отчетный доклад с тем,чтобы участники съезда и все наши
соотечественники получили исчерпывающую информацию о
действительно многогранной деятельности Ныхасов.
И еще. По нашему убеждению,работа III съезда должна
качественно отличаться от предыдущих,потому что налицо,пусть
скромный, но опыт не мифических, а реально существующих
219
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Ныхасов всех уровней, который позволяет заключить, что три
года назад, мы действительно создали уникальную, не имеющую
аналогов организацию с большими потенциальными
возможностями, имеющую тенденцию достучаться до каждого села,
до каждой семьи и каждого человека,, способную играть
постоянно возрастающую роль в исторических судьбах нашего
народа.
Поэтому чрезвычайно важно, чтобы с высокой трибуны
съезда звучали голоса прежде всего и главным образом тех, кто
действительно сделал все возможное для претворения в жизнь
установок I и II форумов осетинского народа и тем получил
моральное право судить о деятельности Ныхасов. Это
позволит не только объективно оценить деятельность старого
состава СН,но,что особенно важно, наметить реальные пути
дальнейшей, более успешной деятельности Ныхасов всех ступеней.
Сделав эти предварительные замечания,мы прежде всего
остановимся на осетино-ингушских отношениях.
К великому сожалению, мы вынуждены констатировать, что
несмотря на предпринимаемые многочисленные меры
властными структурами, до сих пор наши народы не сумели
преодолеть последствия страшной трагедии осени 1992 года. Об этом
говорят и совершенные на территории РСО-А уже после 1992
года 95 диверсионно-террористических актов,в результате
которых погибло 99 человек - жителей республики, солдат и
офицеров Российской армии. Память всех невинных жертв
этих бесчеловечных преступлений прошу почтить вставанием!
В этих условиях Стыр Ныхас последовательно и
неуклонно проводил в жизнь установки II съезда. Вам хорошо
известны наши многочисленные акции,начиная от многотысячного
республиканского митинга 8декабря 1993 года в г. Владикавказе
и создания штаба чрезвычайных действий СН в Пригородном
районе и кончая последними постановлениями и
заявлениями, в которых мы не только сформулировали свое видение
проблемы, но и предлагали конкретные меры с целью
действительного^ не мнимого, сиюминутного решения вопроса,
касающегося взаимоотношений между двумя Богом данными
соседями, которые веками жили, а главное, должны жить и дальше
по-соседству.
В то же время руководство СН многократно обращалось к
Президенту РФ Ельцину, главе Российского Правительства
Черномырдину,Генеральному прокурору России,Председателю
220
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Конституционного суда, а также руководителям
Государственной думы и Совета Федерации с настоятельным требованием
проведения в осетино-ингушском вопросе более объективной,
решительной политики. Некоторые наши обращения к
руководству РФ были поддержаны обществом "Русь" и другими
национально-культурными обществами республики. Для
пропаганды своего видения этой проблемы мы постоянно
использовали СМИ не только Северной Осетии,но и Северного
Кавказа. В этих же целях мы широко использовали наши связи с
национальными организациями соседних республик - "Алыгэ
Хасса","Конгресс кабардинского народа" и др.,а также
трибуну парламента Конфедерации народов Кавказа и съездов
народов Кавказа.
Особое внимание мы уделяли постоянной работе с
населением сел Пригородного района: Чермен,Тарское,Октябрьское,
Донгарон,Дачное и др.,принимая посильное участие и в
решении их многочисленных сложных вопросов, координируя свои
действия с руководством сел и, конечно же, района.
В решении всех проблем, связанных с осетино-ингушскими
отношениями, особую активность и настойчивость проявлял
все эти годы член президиума СН Кабисов Б. Р.
СН не раз обращался с письменными запросами в
правоохранительные органы РФ, а затем заслушал информацию
руководителя следственной группы Генеральной прокуратуры
РФ, которая вела дело ингушско-осетинского конфликта
осени 1992 года. При этом мы выразили возмущение нашего
народа стремлением Генеральной прокуратуры свести на нет этот
процесс.
Мы неоднократно обращались с письменными запросами и
лично встречались с прокурором Кавказской
межрегиональной прокуратуры по поводу преступлений, совершенных уже
после 1992 года,требуя принятия решительных мер для
розыска и наказания по всей строгости закона организаторов этих
преступлений.
Приходится с глубоким сожалением констатировать,что наша
последовательно отстаиваемая позиция, а также предлагаемые
формы и методы решения этой проблемы подвергались
постоянным нападкам со стороны властных структур, и прежде всего
Временной администрации и Межрегиональной прокуратуры.
Вместо того, чтобы попытаться понять наши мотивации,
основанные на историческом опыте двух народов, продиктованные
221
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
заботой не только об интересах осетинского,но,в конечном
счетец ингушского народов, о мире в регионе, наконец, в наш
адрес раздавались обвинения в экстремизме. От нас требовали в
категорической форме, под угрозой запрещения деятельности
СН,пересмотра наших позиций и безоговорочного выполнения
установок властных структур РФ.
Прежде чем излагать нашу позицию, которую в отчетный
период мы отстаивали последовательно, следует подчеркнуть,
что:
♦ во-первых, СН никогда не выступал и не выступает против
принципиального решения этой иаисложнейшей проблемы.
Более того, мы исходим из той истины,что вечной войны и
вечной вражды между двумя соседними народами не может быть,
что грядущие поколения проклянут ныне живущих, если им
останутся в наследство вражда и ненависть друг к другу, если
мы обречем их на взаимное истребление;
♦ во-вторых, мы непременно исходим из того,что Осетия -
неразрывная составная часть России,и поэтому наш народ за
безусловное выполнение российских законов, равно как и
общепринятых мировым сообществом Законов о правах человека.
Вот почему, по нашему убеждению, и настоящий съезд не
должен быть использован для нагнетания межнациональной
истерии. Мы должны серьезно заняться поиском дальнейших
взвешенных решений для заживления нашей кровоточащей раны;
♦ в-третьих,нельзя игнорировать тот факт,что ингуши и
осетины совместно, на одной территории Пригородного района
продолжали жить даже тогда, когда II съезд заявил категоричное
"нет!" совместному проживанию и что за отчетный период
туда возвращено 1730 семей в количестве около 10 000 человек.
Но именно поиск не мнимых, а реальных путей выхода из
этой ситуации обязывает нас искать глубоко продуманные
решения. Мы не имеем право пренебрегать веками
выработанными горскими народами традициями и обычаями. За всю
историю своего существования во взаимоотношениях между
народами Кавказа, в том числе и между ингушами и
осетинами, всякое бывало,и последствия любых,самых трагичных
событий преодолевались не по указке сверху, а по суровым
законам гор, ибо только такие решения открывали реальный
путь в будущее, к переходу от вражды к мирному
сосуществованию.
222
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Именно с этой принципиальной точки зрения подходил к
решению ингушско-осетинской проблемы СН. Если говорить
более конкретно о наших позициях, на которых мы стояли и
должны стоять и дальше, то они заключаются в следующем:
1. Мы считали и считаем,что руководство РФ должно дать
политическую оценку происшедшей трагедии. Именно с
выяснения виновности сторон начинали наши предки свои действия
на путях к примирению кровников.
2. Мы продолжаем настаивать на безусловном наказании
виновников трагедии двух народов, какой бы национальности они
ни были.
3. Мы убеждены,что объективно, сознательно или
несознательно, серьезнейшую путаницу во взаимоотношениях между
нашими народами вносят руководители России, которые до сих
пор не определили реальные границы Республики Ингушетия.
4. Серьезные препятствия на пути решения проблемы создает
не осетинская сторона, а лидеры Ингушетии, которые
территориальные претензии к Осетии возвели в ранг официальной
правительственной политики,зафиксированной в Конституции
РИ,и воспитывают свое население в духе вражды и лютой
ненависти к осетинскому народу, грубо и цинично
фальсифицируя при этом историю и своего, и осетинского народов.
Положение осложняется, с одной стороны, тем, что руководство
нашей республики не выполнило данное народу обещание
добиться отмены 3 и 6 статей Закона о реабилитации
репрессированных народов и не начинать переговоры о возвращении
ингушей до полного отказа руководства Ингушской республики
от территориальных притязаний к Осетии,с другой,что
ингушская сторона грубо нарушает даже уже достигнутые
договоренности по этому вопросу, открыто претендуя на
Пригородный район.
5. Мы никогда не примиримся с тем, что ингушские лидеры
добиваются переселения в Осетию ингушей без учета их
причастности к преступлениям 1992 года и даже независимо от
того, являлись ли эти люди юридически признанными
гражданами РСО-А до 1992 года или нет. Другими словами, они
добиваются возвращения всех нас к исходным позициям осени
1992 года, с тем чтобы снова попытаться вооруженным путем
взять реванш.
И выходит,что СН не против возвращения в Осетию тех
граждан ингушской национальности,которые не совершили никаких
223
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
преступлений против своей второй родины и ее жителей и
готовы уважать наши законы, культуру, быт,традиции и обычаи.
Но мы категорически против беспредела в этом деле и
возвращения тех, кто идет к нам не с мечтой о мире, а с мечом.
Об этом приходится говорить с глубокой тревогой в связи с
последйими публикациями в газетах о формировании отрядов
ингушских боевиков в Джейрахском ущелье, Сурхахи и
других населенных пунктах Ингушетии,а также открытыми
угрозами расправы с осетинами, живущими в селах Пригородного
района, которые раздаются со стороны
ингушей,возвратившихся в эти населенные пункты.
6. Мы хотим,чтобы без истерики прислушались к нашему
голосу власть имущие о компактном поселении возвращающихся
ингушей в Пригородном районе. Это вовсе не попытка
изолировать их или создание для них каких-то "резерваций", как
кричат их ура-патриоты,а оценка реальной обстановки на
сегодняшний день, учет исторического опыта обоих народов, да и
мировой практики.
Надо же, наконец, признать, что к великому сожалению, эти
два народа оказались кровниками. Сожжены те мосты,
которые наводились между ними веками, и нужно немалое время,
чтобы восстановить их.
Но путь к наведению новых мостов между нами лежит
только через обязательное примирение двух народов по
законам гор. Следовательно, на данном этапе главную роль в
урегулировании наших взаимоотношений должны играть не
чиновники из Москвы и не бутафорная, как было до сих пор,
народная дипломатия, в ходе которой обе стороны
использовали представителей народа, в том числе членов СН,в качестве
театральных марионеток, а настоящая, полномочная народная
дипломатия. Это особенно важно теперь, после ликвидации
Временного комитета в зоне конфликта. И чем быстрее мы это
осознаем, тем больше выиграют оба народа, все мы вместе.
Причем,категорически должны быть исключены любые формы
силового решения проблемы возвращения беженцев в прежние
места жительства, а федеральные органы должны прекратить
провокационную возню вокруг т. н. территориальной
реабилитации репрессированных народов и попыток введения
федерального правления в Пригородном районе.
Мы решительно выступали против форсирования процесса
возвращения ингушей без создания для них необходимых
ус224
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ловий жизни. Напомним, что только в Чермене,Куртате,
Дачном и Донгароне разрушено 1759 домов, из которых
восстановлено всего лишь 283, в том числе 112 для лиц ингушской
национальности. В этих условиях любые попытки
форсирования завоза ингушей носят явно провокационный характер,как
это было в марте 1996 года в сел. Тарское, когда зам.
председателя ВГК РФ Бурдин В. И. грубо нарушил порядок
возвращения беженцев.
Мы безуслово требовали и требуем в качестве
предварительного условия движения навстречу друг другу немедленное
прекращение любых диверсионно-террористических актов
против РСО-А,ибо каждое убийство или захват заложника нас
отбрасывает назад на годы.
Одновременно мы настоятельно требуем от центральных
средств массовой информации прекращения антиосетинской
истерии, а точнее сознательного натравливания двух соседних
народов друг против друга.
Бесспорно судьбоносной проблемой, от правильного
решения которой зависит не только настоящее, но и грядущее
осетинского этноса, является проблема нашего национального
единства.
Поэтому вполне естественно, что именно эта идея явилась
сутью всех решений и установок II съезда. Именно в этой
идее выражена вековечная мечта нашего народа, которая на
протяжении вот уже трех столетий являлась смыслом жизни
всех подлинно великих сынов Осетии, от легендарного
Зураба Магкаева до бессмертного Коста Хетагурова, мечта,
которую лучшие представители народа, нередко рискуя своей
жизнью, минимум 12 раз на общенациональных форумах
пытались превратить в реальность. Эта проблема сегодня не
только утратила свою актуальность, но, наоборот, с развалом
СССР поставлена острее, чем когда бы то ни было.
Если в дореволюционной России и в период Советской
власти, при всех наших бедах, на пути реализации идеи
объединения некоторым смягчающим обстоятельством служило
то, что осетинский народ и на Севере, и на Юге находился в
составе одного государства, не зная границ и практически не
имея никаких преград на пути повседневного общения, то
теперь, в связи с образованием независимой Грузинской
республики в судьбах Осетии, ее вековечной мечты наступил
подлинно критический момент. Государственной границей
15 Съезды осетинского народа 225
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
между РФ и ГР Осетия рассечена по живому на Северную и
Южную части.
Особенно осложнилась судьба нашей национальной идеи
после варварской военной агрессии Грузии против Осетии и
фашистского геноцида в отношении наших соотечественников,
в результате чего десятки тысяч осетин, спасаясь от
физического истребления, насилия и грабежей, бежали в Северную
Осетию и другие регионы России,превратившись в
обыкновенных скитальцев, никому не нужных бомжей.
В этих условиях реальностью стала не только возможная
потеря нами Южной Осетии,но и превращение в бессмыслицу
нашей заветной мечты об объединении Севера и Юга Осетии.
Именно в этой ситуации II съезд осетинского народа не
только провозгласил главную национальную идею - идею
политического, экономического и государственного
воссоединения осетинского народа, но сделал и первый реальный шаг на
пути объединения осетинского этноса, созданием
Всеосетинского народного совета СН, символа единства нации, центра,
вокруг которого должен происходить процесс консолидации
сил во имя нашего будущего.
СН,в силу специфики своей природы и уникальной
исторической миссии, ни при каких обстоятельствах не смирится с
фактом раскола нашего народа, имеющего единую историю,
единый язык и единую национальную культуру, на Северную
и Южную части и в любых условиях будет бороться всеми
доступными мирными средствами и методами за достижение
своей цели,естественно, меняя свою стратегию и тактику с
учетом конкретной исторической обстановки.
Какие же конкретные объективные и субъективные
обстоятельства приходилось непременно учитывать СН при
выработке тактики действий в этом вопросе за отчетный период?
Во-первых, что проблема объединения Осетии на данном
историческом этапе теснейшим образом связана не просто с
осетино-грузинскими и осетино-русскими
отношениями,а~прямо упирается в геополитику России на Кавказе, с учетом
проблемы Чечни. Отсюда и ее поддержка Грузии, и невосприятие
наших экскурсов в историю и фактов, что Осетия никогда не
делилась на грузинскую и российскую части, что именно
единая Осетия вошла в свое время в состав России, что в 1925
году и Россия,и Грузия фактически признали право Осетии на
объединение и т. п. И это несмотря на то, что Россия придает
226
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
важное значение Осетии в свете своих интересов на Кавказе.
Во-вторых,что ООН в этом вопросе непоколебимо стоит на
стороне бывших союзных республик,явно пренебрегая
интересами малых народов,входящих в состав ныне независимых
государств - членов ООН.
В-третьих,эта проблема напрямую связана с судьбами тысяч
наших соотечественников, пока еще живущих во внутренних
районах Грузии. Напомним, что согласно переписи населения
1989 года там проживало более 170 тысяч осетин, в том числе
100 тысяч - во внутренних районах Грузии.
В этих конкретных условиях любая попытка силового
решения проблемы Север - Юг Осетии может привести к
катастрофическим последствиям. Вот почему мы твердо заявляем
категоричное "нет!" всяким популистским лозунгам типа
"немедленного объединения Северной и Южной Осетии",которые на деле
являются опасной игрой на чувствах своего народа.
Таким образом, мы исходим из того, что путь к нашей
заветной цели тернист и долог и потребует целенаправленной,
настойчивой самоотверженной работы, может быть, не одного
поколения соотечественников.
С учетом сказанного, мы свои усилия сосредоточили на
содействии всемерной интеграции Севера и Юга Осетии в
социально-экономическом и культурном сферах жизни, способной,
пусть медленного наверняка создать прочный, реальный
фундамент для будущего объединения нации.
Изучив положение в РЮО, мы обратились ко всем
министерствам и ведомствам Северной Осетии с настоятельной
просьбой поддержать народное хозяйство Юга
Осетии,учреждения культуры и быта. И, объективности ради, следует
сказать, что РСО-А уже сделала немало для поддержания жизни
в Южной Осетии, практически отрезанной от внешнего мира и
живущей в основном тем,что попадает туда из России
и,прежде всего из Северной Осетии.
На сегодняшний день мы имеем немало примеров тесного
сотрудничества отдельных отраслей народного хозяйства
Севера и Юга. Среди них прежде всего хочется назвать
департамент лесного хозяйства, возглавляемый Хетагуровым К. Д.
Неоценимую помощь становлению народного хозяйства и
жизнеспособности Юга Осетии оказывают автодорожное
хозяйство во главе с Албегоновым X. X. и департамент
автотранспортного хозяйства,возглавляемый Баевым К. В. Трудно
227
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
переоценить ту помощь, которую оказывает
Агропромышленный комплекс Северной Осетии (рук. Олисаев А. А.)
сельскому хозяйству Юга Осетии. Даже Пригородный район
(рук. Тедеев П. Р.),несмотря на сложившиеся,по известным
причинам, экстремальные условия, постоянно оказывает
помощь южанам, особенно сельскохозяйственной техникой в
период уборки зерновых.
И таких примеров немало. Однако интеграционный
процесс, к сожалению, пока не стал предметом постоянной и
настойчивой заботы всех соотечественников.
СН неоднократно устно и письменно обращал внимание
руководства и Севера и Юга на недостаточность темпов
интеграции двух республик. Более того, мы доводили до
руководства РЮО то, что многие народно-хозяйственные вопросы
неудовлетворительно решаются самими южанами. Например,
мы неоднократно говорили о том, что лесные богатства Юга
расхищаются бесконтрольно темными дельцами и против них
никакие меры не принимаются.
СН обращался к руководству РФ с требованием
пересмотра границы с Грузией,серьезно затрудняющей процесс
сближения Севера и Юга Осетии.
Исходя из реальной обстановки,СН безусловно выступал за
углубление переговорного процесса с Грузией,в ходе которого
следует шаг за шагом во всех отношениях отстаивать
интересы осетинского народа.
Поэтому СН не только одобрил усилия руководства РЮО
и РСО-А, направленные на углубление этого переговорного
процесса, но его представители принимали самое деятельное
участие на всех его этапах. В частности,подписанный в
Москве Меморандум между Грузией и Осетией был весьма важным
результатом совместной деятельности властных структур Юга
Осетии и СН.
СН должен и в дальнейшем всемерно способствовать
успеху этого дела.
Важнейшей составной частью борьбы за нашу национальную
идею объединения, и по существу грузино-осетинских
отношений, была проблема беженцев, которой всерьез занимался СН.
Помимо оказания повседневной помощи беженцам в
решении их многочисленных, весьма сложных вопросов СН после
тщательного изучения этой проблемы как в Северной Осетии,
так и в Грузии, откуда бежали десятки тысяч наших
соотече228
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ственников, пришел к выводу, что вопреки многочисленным
заявлениям руководства Грузии и Северной Осетии о якобы
успешном решении этого вопроса и готовности Грузии создать
условия для их возвращения в места прежнего проживания,
проблемой беженцев на государственном уровне ни у нас, ни
в Грузии никто не занимается. А так называемая
миграционная служба Осетии, которой были отданы на откуп беженцы,
живет по старой мудрой осетинской поговорке: "Холера
работала, да все на попа".
В то же время до сих пор ни парламент, ни правительство
Грузии не приняли ни одного официального документа, в
котором бы безоговорочно признавалась вина грузинской
стороны в совершенном акте агрессии или были бы отменены и
осуждены ранее принятые антиосетинские
дискриминационные документы. И самое главное,грузинская сторона
документально не признала, что Южная Осетия является этнической
родиной осетин, и не отказалась от территориальных
притязаний к ней. А ведь именно это послужило первопричиной
агрессии 1991-1992 гг. против Южной Осетии. Более того, до сих
пор никто из активных организаторов этого чудовищного
преступления против осетин не привлечен к судебной
ответственности. В результате звиадизм, осуждаемый руководителями
Грузии, продолжает существовать на бытовом уровне. Пока в
Грузии не принят ни один закон, надежно гарантирующий
безопасность осетин и возмещение материального ущерба,
нанесенного беженцам. В итоге никто из беженцев из Осетии не
вернулся окончательно в Грузию. Более того,живущие там
соотечественники являются потенциальными беженцами, хотя
СН оказывал им и посильную материальную помощь, в
частности^ приобретении семенной пшеницы, в подготовке
специалистов учителей и врачей в наших вузах и т. д.
После всестороннего анализа проблемы беженцев мы
выработали конкретные предложения по ее решению, которые
были официально представлены Президенту, правительству и
парламенту РСО-А. Нас даже известили о том, что
несколько месяцев тому назад была образована правительственная
комиссия по этому вопросу во главе с Шубиным, однако дело
дальше этого опять не продвинулось. Вот почему мы сегодня с
глубокой тревогой докладываем съезду,что проблема беженцев
превратилась в подлинную национальную трагедию. Она
может иметь для нации непредсказуемые последствия.
229
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Десятки тысяч наших соотечественников ютятся и
нищенствуют в бывших санаториях, домах отдыха, общежитиях, давно
превращенных в обыкновенные скотные дворы. Эти забытые
богом люди даже не помнят, когда в последний раз с ними
встречались представители власти. Особую тревогу, конечно
же, вызывает молодежная часть беженцев, которая прозябает в
этих общагах, без памяти о достоинстве своего народа, не
приспособленная, да и презирающая честный
общественно-полезный труд. Из этой среды выходят те, кто занимается разбоем,
грабежами и другими антиобщественными делами, не говоря
уже о том, что, оседлав наши рынки, они душат и обирают
народ. Естественным последствием всего этого является
ненависть местного населения не только к ним самим,но ко всем
беженцам, большинство из которых обречены на голодную
смерть. Особенно печально то, что эта черная тень падает и на
тех наших честных соотечественников, истинных патриотов,
которые в труднейших условиях продолжают на Юге
самоотверженно защищать наш край. В этих условиях пора
правительственным структурам перейти от пустых, декларативных
заявлений к конкретным делам в решении проблемы
беженцев. Надо сказать каждому человеку, где его постоянное место
жительства и на какую помощь и содействие в обустройстве
он может рассчитывать.
По нашему глубокому убеждению, все беженцы из Южной
Осетии безусловно и безоговорочно должны быть возвращены
на прежние места жительства, конечно же, при максимальной
поддержке их со стороны правительства. Без этого любые
разговоры о нашем объединении - пустые фразы.
Руководство Южной Осетии вполне солидарно с нашим
мнением о том,что значительная часть беженцев из внутренних
районов Грузии также может и должна быть переселена
именно в Южную Осетию,которая является их прародиной.
Напомним для иллюстрации, что все 15 осетинских сел Ахметского
района Кахетии переселились из Джавского района Южной
Осетии лишь в конце XIX - начале XX столетия. До сих пор
там сохранились дома некоторых кахетинских осетин.
На обустройство этой категории беженцев можно было бы
использовать часть средств, выделяемых федеральными
органами на поддержание беженцев.
В то же время,по нашему мнению,надо более настойчиво и
решительно заниматься их расселением на территории
Север230
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ной Осетии, начиная с Моздокского района до горной полосы
Пригородного, Алагирского и Ирафского районов. Мы,
конечно же, понимаем, с какими трудностями это связано, но пора
употребить и власть. Они должны оседать не в общежитиях,
вокруг рынков, а там, где диктуют интересы нации. Беженцам
давно бы следовало четко разъяснить, что у них есть права, но
непременно существуют и обязанности перед своим народом,
которые безоговорочно и неукоснительно следует выполнять.
В отчетный период СН старался влиять и на миграционные
процессы, чтобы снизить приток беженцев из Грузии, Средней
Азии и других регионов и тем облегчить и без того тяжелое
положение республики.
Например, в 1995 году нам удалось предотвратить
поголовное переселение в Осетию нескольких сел Лагодехского
района Кахетии, пораженных засухой, оказав им помощь в
приобретении семенной пшеницы при активном содействии зам.
председателя правительства А. Олисаева.
Резко снизился приток беженцев из Средней Азии после
нашего специального обращения к Президентам Узбекистана -
Каримову, Киргизстана - Акаеву и Таджикистана - Рахимову.
СН поддерживал связи с осетинской диаспорой Абхазии,
Одесской, Ростовской областей, Краснодарского и
Ставропольского краев, Кабардино-Балкарии, Москвы, Санкт-Петербурга,
что безусловно имело важное значение.
Не будет преувеличением сказать,что в стабилизации
обстановки в РСО-А и РЮО и вокруг них определенную
положительную роль сыграла межнациональная политика СН.
Чтобы показать значимость этой работы, сошлюсь на один
факт. В самом начале войны в Чечне чрезвычайным съездом
народов Кавказа был подготовлен проект решения об
оказании вооруженной помощи чеченцам путем формирования и
направления туда отрядов добровольцев из народов Северного
Кавказа. Это фактически означало начало большой
Кавказской войны. Наша делегация в составе Гиоева М. И. (рук.),
Кебекова М. Х.,Туаллагова А. Д.,Кесаева С. М.,Бадтиева
Ш. Х.,Хузмиева И. К. убедила участников съезда отказаться
от этого опасного шага и тем предотвратила серьезное
осложнение положения в регионе. Необходимо подчеркнуть,что СН
первым из национальных организаций региона поднял голос
в защиту чеченского народа, призвав российское
руководство к безусловному мирному решению, проблемы и отказу от
231
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
использования в этом конфликте солдат из представителей
Северо-Кавказских народов. Наши решительные акции с
благодарностью были восприняты чеченским народом. Руководство
СН убеждено в том, что потушить очаги пожара и водворить
подлинный мир на Кавказе можно только усилиями всех
народов, живущих в этом уникальном регионе. Вот почему мы
вместе с новым президентом Конфедерации народов Кавказа
Сосланбековым в августе текущего года выступили
инициаторами созыва очередного форума во Владикавказе по мирному
урегулированию чеченской проблемы.
Проведение съезда именно у нас в столице тоже было
признанием важности миротворческих инициатив СН. Кстати,
фактическим организатором съезда был СН, а не властные
структуры,как сообщалось в официальной прессе республики.
Новому составу СН нужно будет сделать все возможное
для привлечения Конфедерации народов Кавказа и к
урегулированию осетино-ингушского конфликта.
Говоря о деятельности СН за отчетный период, нельзя не
подчеркнуть и то,что мы сделали немало для прорыва
информационной блокады вокруг нашей республики после событий
1992 года. В частности,в этом направлении большую роль
сыграли наши акции в поддержку Абхазии,включая помощь
продовольствием и медикаментами, в организации и доставке
которой приняли участие: Дмитрий Рамонов, Ахсар Туаллагов,
Бибо Дзуцев,Мурадин Кебеков и Сафар Баликоев. Большую
помощь оказала нам осетинская диаспора в Турции во главе &
замечательным нашим соотечественником Рамзи Кануковым.
Конечно же, СН мог бы сделать значительно больше в
урегулировании межнациональных отношений, если бы не
бездеятельность руководителей этой комиссии сперва Георгия
Козаева,а затем Руслана Бзарова.
Будущему составу СН,совместно с властными структурами
РСО-А и РЮО,необходимо будет выработать и осуществлять
единую национальную и межнациональную политику, в основе
которой должна лежать идея объединения всех
соотечественников. При этом мы должны помнить, что половина
осетинского этноса разбросана на необъятных просторах СНГ, и мы ее
наверняка потеряем, если не сделаем так, чтобы для них жизнь
в Северной и Южной Осетии стала привлекательной.
Без этого в условиях переживаемого нацией
демографического кризиса мы обрекаем себя на вымирание, и тогда
стано232
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
вятся вообще бессмыслицей и наша борьба за
территориальную целостностью разговоры о национальной идее.
Одной из важнейших стратегических направлений
деятельности СН в отчетный период было всемерное содействие
возрождению и пропаганде традиционной национальной
культуры, с которой теснейшим образом связано
моральнонравственное состояние общества и воспитание подрастающих
поколений молодежи. Мы решили,что о конкретной
деятельности Ныхасов всех уровней в этом направлении
целесообразнее всего будет рассказать непосредственным организаторам
этой работы. В докладе же укажем лишь на
несостоятельность упорно распространяемого устно и через средства
массовой информации мнения, будто СН занимается в ущерб
классическим религиям только дзуарами и пропагандой
язычества и отживших, архаичных традиций и обычаев осетин.
Это явное недоразумение, а вернее сказать сознательная
ложь и дезинформация. Мы действительно восстали против
дикости, которая творилась в святых местах, и прежде всего в
Роще Хетага, когда сотни тысяч наших соотечественников в
зарослях крапивы молились Богу, заодно уничтожая
уникальный памятник национальной культуры и природы. Мы
проделали огромную работу по наведению порядка в святилищах по
всей Осетии, чтобы они перестали быть местом массовых
попоек и вернуть им тот высокий смысл - места духовного и
нравственного самоочищения и самовозвышения человека, какой
они имели у наших предков. И в дальнейшем эту работу нам
вместе надо вести еще настойчивее и целенаправленнее, если
хотим сохранить облик нации.
Местные Ныхасы принимают энергичные меры по
наведению порядка и в учете и распределении значительных
денежных сумм, которые собираются в святилищах. Раньше они
использовались для организации массовых попоек или просто
присваивались отдельными мошенниками. Ныне же эти
средства возвращаются народу в виде гуманитарной помощи
сиротским домам, больным, одиноким старикам, детским
учреждениям, школам и т. д. И еще. Когда речь заходит о деятельности
СН, то многие ошибочно имеют в виду только работу членов
избранного II съездом исполнительного органа и его
руководителей. На самом же деле, как уже сказано, речь должна идти
о сотнях и тысячах районных, окружных, сельских,
квартальных^ в городах домовых Ныхасах,в которых трудятся тысячи
233
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
и тысячи энтузиастов,стремящихся дойти до каждого
дома,каждой семьи и каждого человека. Именно эта армия патриотов
находится на передовой линии борьбы со всеми негативными
явлениями нашей действительности. В поле деятельности местных
Ныхасов находятся все стороны жизни нашего народа от
поддержания общественного порядка и борьбы с
правонарушениями до состояния кладбищ, исторических памятников и
пропаганды передовых национальных традиций и обычаев. Ярким
примером активной работы с населением являются Ныхасы
Пригородного района во главе с Александром Агаевым.
Объективно они стали выразителями воли народа, признанным
авторитетом, способным на деле заменить все ранее существующие
организации по работе с трудящимися массами, прежде всего и
главным образом благодаря руководству района во главе с П.
Р. Тедеевым. Павел Резоевич - истинно мудрый руководитель
от народа,постоянно живущий интересами людей,сразу же
разглядел неограниченные потенциальные возможности, таящиеся
в Ныхасах, поэтому привлек их в своей работе как надежную
опору еще тогда, когда некоторые руководители публично
заявляли о том, что не знают что им делать с СН. Тедеев вполне
резонно считает, что руководители любого ранга, которые не
находят общего языка с организациями, выражающими волю
народа, не соответствуют своему назначению и должны
заменяться более достойными и способными работниками.
Пользуясь случаем,СН решил выразить сердечную благодарность
Павлу Резоевичу за его верное служение народу.
Сегодня мы можем с удовлетворением отметить
углубляющееся всестороннее сотрудничество Ныхасов с властными
структурами нашей столицы во главе с М. М. Шаталовым, с
администрациями Правобережного (рук. Таймураз Мамсуров),
Ирафского (рук. Эльбрус Макоев), Кировского (рук.
Таймураз Каджаев) и др. районов.
Говоря о плодотворной работе местных Ныхасов, СН хотел
бы выразить особую благодарность руководителям районных и
окружных Ныхасов: Александру Агаеву (Пригородный р-н),
Сергею Калаеву (Северо-Западный округ),Валерию Худалову
(Алагирский р-н), Виктору Алдатову (Правобережный р-н),
Саламу Кокаеву (Кировский р-н),старейшинам Хумалагского
сельского Ныхаса - Мите Касабиеву,Кадгаронского - Солтану
Бокоеву, Ардонского городского Ныхаса - Николаю
Вазиеву, председателю Ногирского сельского Ныхаса - Казбеку
234
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Касаеву, председателю Ныхаса селения Фарн - Хасанбеку
Кокаеву, председателям: Карджинского сельского Ныхаса -
Борису Моргоеву, Синдзикауского - Мисосту Баскаеву,
Октябрьского - Хангерию Цаболову, председателю Тарского
сельского Ныхаса, председателям квартальных Ныхасов
Промышленного округа - Асланбеку Засееву, Хангерию
Агнаеву,Чиколинского сельского Ныхаса - Авдрахману
Увжикоеву,Алагирского городского Ныхаса - Казбеку Чельдиеву,
председателю Ныхаса дома № 278 проспекта Коста г.
Владикавказа - Татаркану Гаппоеву, служителю Святой Рощи
Хетага - Андрею Ревазову и другим энтузиастам, которые
бескорыстно, на общественных началах служили, не жалея
сил и времени, во благо своему народу.
Уважаемые делегаты съезда!
Дорогие гости!
СН от имени тысяч энтузиастов,которые искренне трудились
над реализацией воли своего народа, выраженной в установках I
и II съездов, с чувством исполненного долга доложил вам о
проделанной работе за отчетный период. Без ложной скромности
можем сказать: мы сделали практически все, что можно было и
могли в тех непростых условиях,которые мыс вами переживаем.
Вместе с тем мы убеждены, что отчетный период был всего
лишь периодом закладывания прочного фундамента для
дальнейшей успешной деятельности Ныхасов всех ступеней,
которые пока не реализуют и сотой доли своих потенциальных
возможностей.
Поэтому мы хотели бы обратить ваше внимание, с одной
стороны, на те упущения, которые имелись в нашей работе, с
другой, указать на те проблемы, без успешного решения которых
невозможна полноценная деятельность Ныхасов всех уровней:
1. Ныхасы, и прежде всего СН,не всегда добивались
практической реализации своих весьма важных и нужных решений.
Так было, например, по вопросу проведения съезда осетинской
молодежи,по работе зрелищных учреждений и их роли в
нравственном и эстетическом воспитании молодого поколения.
2. Ныхасы проводили определенную работу среди молодежи,
особенно по военно-патриотическому воспитанию. Были даже
созданы специальные комиссии, но эта важнейшая работа пока
ведется не на должном уровне.
3. Ныхасы не смогли привлечь в свою повседневную работу
женщин и армию талантливой осетинской интеллигенции.
235
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
4. Руководство СН так и не добилось эффективной работы
своих комиссий и рабочих групп и т. д.
В то же время съезд должен решить ряд принципиальных
вопросов, без которых немыслима дальнейшая успешная
деятельность Ныхасов.
Во-первых, необходимо решить вопрос финансирования.
Во-вторых, ни одно культурно-национальное общество, ни
одно общественное объединение или политическая партия не
решает таких важных проблем, которые стоят перед высшей
общественно-политической организацией титульной нации -
СН. Поэтому он должен,по-нашему убеждению,иметь как
минимум законодательную инициативу по важнейшим вопросам
жизни общества.
В-третьих, природа щедро одарила осетинский народ
талантами, богатырской удалью и отвагой. Отсюда громкая на весь мир
ратная слава нашего народа. Отсюда выдающиеся представители
Осетии во всех сферах человеческой деятельности,составляющие
бесспорную честь не только нашей малой родине, но и всей
России. Но отсюда и горечь сознания, что из-за отсутствия единства
осетинский народ практически за всю свою историю никогда не
мог реализовать до конца заложенные в нем колоссальные
потенциальные возможности.
Об этом с болью приходится говорить с трибуны форума
потому, что перед лицом судьбоносных проблем, требующих
сегодня максимальной мобилизации сил народа, его
монолитного единства, мы на Юге и на Севере, и даже в Москве, где
проживает интеллектуальный цвет нации, переживаем
небывало бурный период распрей и дрязг.
С учетом этой реальной обстановки, а также действуя в
рамках своего Устава, утвержденного II съездом осетинского
народа, руководство СН заявило категорическое "нет!"
конфронтации ради самой конфронтации не только с властными
структурами, но и со всеми общественными организациями,
политическими партиями и движениями. Мы неоднократно
взывали ко всем здоровым силам Севера и Юга Осетии
сплотиться вокруг избранных народом руководителей на
принципиальной деловой основе во имя защиты интересов людей.
При этом речь шла не об отдельных личностях и потворстве
им,а о действительной мобилизации всех сил нации во имя
решения наших неотложных и труднейших проблем.
Более того,мы настоятельно просили руководство и Севера,
и Юга Осетии на всех уровнях властей сделать все возможное
для практического достижения общественного согласия со
236
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
всеми организациями, представляющими народ, и на равных,
регулярно общаясь с ними,решать все сложные вопросы нашей
нации. Но в условиях фактического сосредоточения всей
власти в руках Президента и отсутствия реального контроля над
его деятельностью со стороны других ветвей власти роль
общественных организаций, в том числе СН, была сведена на нет.
Их лишили не только представительства в парламенте, но
даже законодательной инициативы.
Следствием этой сознательной глухоты руководства к
общественному мнению и несовершенства власти в РСО стали и
структурная чехарда, и практика келейного решения кадровых
вопросов, и выдвижение на ответственные посты лиц по
принципу личной преданности.
Все эти серьезные ошибки, на фоне общероссийского
беспредела, привели к полнейшей деградации общества во всех
сферах жизни республики.
Экономическая политика республики, основу которой
составляют известные проекты: Торы Осетии","Нефть Осетии",
"Энергетика Осетии" и др.,фактически провалились. Поэтому
на деле у нас все сводится к бесконечным разборкам вокруг
водочных махинаций и распределению выделенных Москвой
денежных средств. О социальной сфере жизни населения не
приходится и говорить. Голодные и нищие рабочие,служащие,
пенсионеры по несколько месяцев не могут получить
причитающиеся им жалкие копейки. И это не фоне сказочного
богатства т. н. новых русских, безнаказанно грабящих народ.
В довершение ко всему люди задавлены и стонут от
действий преступного мира, который, чувствуя свою
безнаказанность, наглеет с каждым днем.
При всем этом,кстати сказать,практически не слышно
голоса и профсоюзов, призванных защищать социальные интересы
трудящихся.
В этой обстановке вполне естественное стихийное
возмущение масс,подхлестываемое потоком разоблачений в адрес ряда
государственных чиновников, создало реально существующую
взрывоопасную ситуацию в республике.
СН, исходя из интересов нации и стремясь к консолидации
сил общества, считает, что требование отставки Президента в
данной конкретной ситуации - путь только к созданию вечной,
непримиримой оппозиции, которая будет меняться лишь в
лицах. Следовательно, это путь к подрыву единства нации.
237
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Поэтому мы предлагаем съезду настоятельно рекомендовать
народом избранному парламенту, в рамках существующего
договора об общественном согласии в республике,образовать
постоянно действующую, компетентную комиссию из
представителей Президента, парламента, общественных организаций и
объединений для рассмотрения всего спектра общественных
отношений в РСО-А в целях цивилизованного разрешения
возникающих спорных вопросов. Это позволит прежде всего
услышать все разумное в голосе оппозиции и проверить
достоверность обвинений в адрес отдельных должностных лиц,
содержащихся в публикациях, и привлечь к суровой
ответственности виновных. Но главное,- такая совместная работа
властных структур и общественных организаций и в будущем, как
на Севере,так и на Юге Осетии способствовало бы
своевременному и безболезненному преодолению любых негативных
явлений в обществе. Одновременно это будет содействовать,с одной
стороны, у креплению властных структура другой, усилению
реального участия народа в управлении делами своей республики.
В конечном счете был бы открыт путь к реальной
консолидации всех здоровых сил общества,что безусловно
способствовало бы и движению к единству осетинского этноса.
В заключение члены Стыр Ныхаса сердечно благодарят
свой народ за высокое доверие, оказанное им II съездом
осетинского народа, и выражает твердую уверенность в том, что
настоящий съезд пошлет в новый состав Стыр Ныхаса
наиболее достойных сынов Осетии, не на словах, а на деле готовых
безвозмездно, на общественных началах служить с полной
отдачей сил своему народу. Только такие энтузиасты,сознающие
исключительную важность этой работы, при активной
поддержке всех слоев общества, и прежде всего нашей
талантливой интеллигенции, умудренных жизненным опытом
ветеранов, женщин и,конечно же,молодежи,сумеют активно
содействовать успешному решению всех судьбоносных проблем^
поставленных перед нами суровой жизнью.
Свой доклад нам хотелось бы закончить вечно актуальным
для нации завещанием-призывом Коста:
Цæйут, æфсымæртау, раттæм нæ къухтæ
Абон кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!
Скæнæм нæ тырыса дзыллæйы номæй,
Рухсмæ æнæзивæг цомут æнгомæй.
238
* * *
АГДЕВД.Д.
Председатель Ныхаса
Пригородного района
Уважаемые делегаты съезда!
Уверен,что за работой III съезда с
пристальным вниманием следит весь
осетинский народ и ждет от него таких решений,
которые будут способствовать
дальнейшей консолидации здоровых сил нашего
общества.
В обстоятельном и содержательном
докладе Гиоева М. И. сказано о той большой
работе, которую провел СН за отчетный
период. Положительную оценку в докладе
получила работа Пригородного районного
Ныхаса. Действительно, мы в своей работе
стремились уйти от ненужных разговоров
и заниматься конкретными делами. А
сделать нам удалось следующее:
а) прежде всего мы стремились к единству действий
районного, сельских Ныхасов с администрациями сел района. Это
один из основополагающих принципов нашей работы;
б) на общерайонном сходе 22.07.95 г. мы утвердили
программу деятельности на ближайшее время и на перспективу.
Основные направления этой работы таковы:
♦ способствовать решению социально-экономических проблем,
которых в районе немало;
♦ вести конкретную воспитательную работу с населением;
♦ добиваться улучшения работы образовательных учреждений,
а также учреждений культуры;
♦ покончить с антисанитарией в населенных пунктах района.
В целях решения таких сложных задач объявили
районный конкурс на звание лучшего села, улицы, дома.
Разработали условия этого соревнования, определили показатели, по
которым подводятся итоги конкурса, установили премии для
победителей. Первые итоги мы уже подвели. Победители
объявлены. Кроме того ежегодно трем жителям нашего
района присваивается звание Почетного гражданина
Пригородного района.
- 239
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Говоря о работе вновь избранного состава СН, хотел бы
сказать о том, что каждый человек должен самоотверженно
трудиться во благо людей, не использовать трибуну Стыр
Ныхаса для своих личных целей и накопления политических
дивидендов.
Плодотворная деятельность СН должна повлиять на
делегатов съезда в положительную сторону, чтобы у них появилось
искреннее желание работать во имя консолидации осетинского
народа. Нам надо освободиться от чувства неприязни друг к
другу. Мы против стремления превратить СН в параллельную
властную структуру. У нашей республики есть своя
Конституция, и мы должны ее беспрекословно выполнять.
*
ИУАЗИНАД, ИУДЗИНАД,
НОДЖЫДÆР ИУДЗИНАД
ЧЕЛЕХСАТЫ ХЪАЗЫБЕГ
Хуссар Ирысшоны
Аланты Ныхасы
хайады сæрдар
Фыццаджыдæр уал цалдæр ныхасы СН
куысты тыххæй.
Стыр Ныхас иу кæнæ цалдæр
адæймаджы фæндæй не ’рцыд æвзæрст. СН-æн
цард радта ирон адæмы трагикон хъысмæт.
Рацарæзт куы райдыдта, уæд
Ирыстоны, куыд Цæгаты, афтæ Хуссары дæр,
фæскъæвдайы зокъотау, сарæх сты
алыхуызон партитæ æмæ æхсæнадтæ.
Уыдонæй абон бирæтæн сæ кой дæр нал ис. Чи
зоны СН-æн дæр чидæртæ уый æнхъæл
уыдысты, фæлæ фæрæдыдысты. Йæ
фыццаг бонæй фæстæмæ, уый Ирыстоны
æхсæнадон царды бацахста йæхи бынат,
адæм ыл баууæндыдысты, федтой,
кæрæдзимæ сæ чи æрбангом кæндзæн, ахæм
тых кæй у, уый, фæлæ йæ иуæй-иутæ сæ цæсты сындз
скодтой, суанг ма йæ фашистон организаци дæр рахуыдта
Ирыстоны газеттæй иу - "Фыдыбæстæ".
Хъыгагæн, газеты редактор æппæт мадзæлттæй дæр архайы
нæ иудзинады фыдбылызæн; уæлдай æнæуынон та йын фесты
мæгуыр лигъдæттæ æмæ Хуссар Ир æмæ сыл алы
цъыфкалæнтæ кæны.
Ноджы диссагдæр та уый у, æмæ СН-æн йæ фыдкойæ чи не
’фсæды, алы цæлхдуртæ йын йæ разы чи æвæры, уыдон
истæмæй куы батыхсынц, уæд æххуысмæ уымæ фезгъорынц:
æвзæрстытæ æрхæццæ кæнынц, уæ сæр мæ бахъуыдис, мæ фарс
рахæцут, зæгъгæ, искæй йæ бынатæй исын бахъуыд, уæддæр афтæ.
Стыр Ныхасы сæвзæрды фыццаг бонæй фæстæмæ йæ
фарсмæ æрбалæууыдысты нæ хæдзарады хуыздæр
разамонджытæй бирæтæ: Хетæгкаты Хъазыбег, Æлбегонты Хасан, Тедеты
Павел, Хуыгаты Солтан... Нæ номдзыд ахуыргæндтæ:
Сиукъаты Никъала, Къусраты Анатоли сты йæ активондæр
архайджытæ. Никуы фæзивæг кодтой СН-ы хъуыддæгтæм не
сфæлдыстадон интеллигенцийы минæвæрттæ: Плиты Гриш,
Айларты Измаил, Джусойты Нафи, Тедеты Георги, Агънаты Гæстæн.
16 Съезды осетинского народа - 241
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Йæ тæккæ райдианæй йæ фарсмæ лæууынц æмæ йын се
’ххуысы хай кæнынц Цæгат Ирыстоны парламенты уæнгтæ
Гаппуаты Тæтæрхъан, Хуадонты Зураб, Калоты Къоста. Гъе фæлæ
йæм, хъыгагæн, ирон интеллигенцийы минæвæрттæй бирæтæ
уазал црестæй ракастысты.
Цалдæр ныхасы Хуссар Ирыстоны уавæры тыххæй.
Цæгат Ирыстоны газет "Северная Осетия"-йæн Хуссары цы
сæрмагонд уацхæссæг ис, уый уацтæ газеты фæрстыл куы
бакæсын, уæд мæ цæстытыл нал феууæндын: уый æз цы Хуссар
Ирыстоны цæрын, уый кой кæны æви ма æндæр искуы ис
ахæм бæстæ? Уыцы уацтæм гæстæ, махмæ æппæт дæр у нывыл,
иуныхасæй - Хуссары цард ракæл-ракæл кæны. Ау, куыд
хъуамæ зæгъай, цард Хуссары йæ гаччы бадынмæ хъавы, зæгъгæ,
кæд æмæ нæ фæсивæды хуыздæртæ, Иры зæхх знагæй чи
бахъаггæдта, уыдон кæрæдзи цæгъдынмæ æрцыдысты. Нæ
чысыл Ирыстонæн уый у тæккæ стырдæр трагеди.
Уавæр хуыздæр кæны, уый бауырнинаг уæд уаид, æмæ
бæргæ лигъдæттæ фæстæмæ куы здæхиккой Хуссар
Ирыстонмæ. Хъыгагæн, махмæ цы бæрæггæнæнтæ ис, уыдон бынтон
æндæр хабæрттыл дзурынц. Хуссарæй чи лидзы, уыдоны
нымæц бонæй-бонмæ рæзы, кæд ныр цыппар азы дæргъы
хæцæнгæрзты хъæр нал хъуысы, уæддæр. Æмæ уымæн та ис
дыууæ сæйраг аххосаджы.
Фыццагдæр - уæззау экономикой уавæр. Зонæм æй,
Цæгаты дæр æнцон цæрæн нæу. Фæллойгæнæг адæймаг 3-4 мæйы
дæргъы мызд куы нæ райса, уæд хъуамæ цæмæй цæра.
Фæлæма ахъуыды кæнут, йæ куысты мызд 9 минæй уæлдæр кæмæн
нæу, æмæ йæм уымæй дæр афæдз æнхъæлмæ чи кæсы, уый
уавæр та куыд у?!
Цæгаты дæр зонынц, газ æмæ электроны рухс куы
фæкъаддæр вæййынц, уæд уыдон сæ фæдыл цы зындзинæдтæ
расайынц, уый. Уæдæ ныр 6 азы дæ^гъы, æрдзон газ цы у, уый
зонгæ дæр нал кæнынц Хуссары. Иæ бон кæмæн у, уый зымæгаæ
амал кæны суг, фæлæ ахæм фадат кæмæн нæй, уымæн йæ
сабитæ уазал хæдзæртты гæв-гæв кæнынц.
Мæнæн тынг зын у йæ кой ракæнын дæр, фæлæ Цхинвалы
фæзынд, уæлдайдæр та лигъдæттæй, бырондæтты хæринаг чи
агуры, ахæмтæ дæр. Ахæм уавæрты, куыд фæнды куы сидæм,
фыдæлты уæзæгыл уæ зæрдæ ма ивут, зæгъгæ, уæддæр нæ бон
нæ бауыдзæн миграцион процесс æруромын. Хуссарæй
лигъдæтты нымæц фылдæрæй-фылдæр кæй кæны, уымæн ирд
242
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
æвдисæн у фæрсагхъæу Къуайсайы кæуинаг хъысмæт. Кæддæр
нæ республикæйы дыккаг горæт кæй хуыдтам, æппæт Цæдисы
дæр зындгонд чи уыд йæ æрзæткъахæнтæй, ныр уый уындæй
зæрдæ ныккæрзы. Чернобылы трагедийы фæстæ Белоруссийы
зæххыл æнæхъæн сахартæ æмæ хъæутæ куыд федзæрæг сты, ахæм
æмбисонд æрцыдис Къуайсайыл дæр, кæд дзы хæст нæ уыдис,
уæддæр. Фæрсагхъæуы бæстастæу цы 5-уæладзыгон бæстыхай ис,
уым ма 80 фатеры цæрджытæй баззад æгасæй 5 адæймаджы,
ноджы æндæр, 18 фатеры кæм ис, ахæм хæдзары та - иунæг зæронд
ус. Къуайсайы æрцыдис æвирхъау цау. Республикæйы сгуыхт
ахуыргæнæг, Багиан, сфæлмæцыд йæ удхайраг цардæй, йæ
сæрмæ не ’рхаста мæгуыргур цæуын æмæ йæ цардыл йæ къух
систа - йæхи æрцауыгъта. Хъыгагæн, ахæм цаутæ Хуссар Ирыстоны
стæм не сты. Иуныхасæй, адæм сæ хъизамайраг цардæй
сфæлмæцыдысты, æмæ сын кæд тынг зын у, уæддæр сæ фыдæлты
уæзæгæй лидзынц, сæ сæр сæ кой сси.
Уый уын фыццаг аххосаг, Ирыстоны хуссарварс цæмæн
æдзæрæг кæны, уымæн.
Уæдæ дыккаг аххосаг та - нæ зæрдæйы стыр хъæдгом, уый
бает у Гуырдзыстонимæ. Кæд 4 азы дæргъы нæ мæгуыр адæм
сæ туджы нал мæцынц гуырдзиаг лæгсырдты къухæй, уæддæр
тохæфхæрд адæмы зæрдæты бацыд стыр катай.
Уымæн æвдисæн, Стыр Ныхасы президиумы уæнгтæ
сæхæдæг æрæджы цы хыгъдон æмбырд сарæзтой Цхинвалы, уый.
Трибунæмæ радыгай хызтысты ныхасгæнджытæ æмæ
æмдзыхæй куырдтой Цæгатæй æрцæуæг уазджытæй, цæмæй
æппæтдæр саразой Гуырдзыстоны æфсондзы бынæй хуссайрæгты
фервæзын кæнынæн, цæмæй нæ кæстæрты фидæн уа æнæмæт
æмæ сæ фыдæлтау сæ удтæ сæ къухы ма дарой. Уый у сæ
куырдиат дæр æмæ сæ домæн дæр.
Уæдæ цы саразæм, цæмæй ма фæуа æдзæрæг Хуссар Ир
æмæ фыдæлты уæлмæрдтæ знаджы къæхты бын ма фæуой,
уый тыххæй?
Куыд зонæм, афтæмæй ирон адæмы дыууæ съезды дæр
сæйраг фарст уыд нæ национ идейæйы ахсджиаг рахæцæн -
Ирыстоны дыууæ хайы баиу кæнын, се ’хсæн экономикой æмæ
культурой интеграцион ахастытæ стыхджын кæнын, куыд нæ
адæмы царды историон рæстдзинады домæн, афтæ. Уый уыд, у
æмæ нырæй фæстæмæ дæр хъуамæ уа Стыр Ныхасæн йæ
сæйрагдæр хæс. Ацы фарст историйы рæстаг домæн кæй у, уый
хъуамæ нæ зæрдæты ныффидар уа, ахъара нæ туджы.
243
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Мæнæ цы дзырдта 1995 азы къæсæрыл йæ арфæйы нæ
адæммæ Цæгат Ирыстоны Президент Галазты Æхсарбег:
"Частью национальной идеи осетинского народа является
объединение и создание на базе двух республик единой
демократической республики. Это конечная цель; но к ней ведет
длинный и сложный путь, который начинается с первого шага.
Этим первым шагом должны стать четырехсторонние
переговоры: Южная Осетия - Грузия, Северная Осетия - Россия".
Куыд уынæм, афтæмæй цыппарвæрсыг бадзырдтæ
райдыдтой, фембæлдысты дыууæ республикæйы сæргълæуджытæ дæр.
Хорз уаид, Галазты Æхсар куы зæгъид йæ адæмы раз, уыцы
вазыгджын фæндагыл нæ дыккаг къахдзæф хъуамæ цавæр уа,
цæмæй кæрæдзимæ фæхæстæгдæр уæм, уый тыххæй, уый. Гъе
уæд нæ бауырнид, æрмæст рæсуъд ныхæсты тыххæй кæй нæ
загъта нæ зынаргъ Президент уыцы дзырдтæ, уый.
Хуссар Ирыстоны хъысмæт банывыл кæныны
хъуыддаджы æмхуызонæй хъуамæ архайой куыд Хуссар, афтæ Цæгат
Ирыстоны разамонджытæ дæр. Æцæгдзинадæй уымæн ис
бындур Ирыстоны абоны политикой царды. Мæ хъуыды
рæстаг кæй у, уый бафидар кæныны тыххæй зæгъын: Хуссары
разамонджытæ, уæлдайдæр та æддагон политикæйы
фарстаты, æппæтæй дæр æххæст кæнынц Цæгат Ирыстоны
Президенты уынаффæтæ. Æмæ уæдæ дæ уынаффæ искæмæн куы
æххæст кæнын кæнай, уæд ын йæ фæстиджыты тыххæй дæр
дзуапп дæттын хъæуы.
Хъыгагæн, Ирыстон баиу кæныны фарст гæххæттыл куыд
цæхгæр æвæрд æрцыд, афтæ фидарæй лыггонд нæ цæуы
царды: а фæстаг рæстæг нæ разы слæууыд ахъаззаг цæлхдуртæ.
Арæхæй арæхдæр нæ адæмы æхсæнæй хъуысы, не уонг нын чи
мары, ахæм ныхæстæ: нæ адæм иудзинадмæ цæттæ нæма сты,
Цæгат Ирыстоны нæ фæнды Хуссаримæ баиу уæвын, Уырыс
ныхмæ у, Гуырдзыстонæн хъыг уыдзæн æмæ а. д.
Абон нæ политиктæй бирæтæ зæгъынц, нырма нæ уавæр
нæма амоны Ирыстон баиу кæнынæн, зæгъгæ. О, фæлæ ма уыдон
зæгъæнт, цы сарæзтой политикой æгъдауæй, цæмæй ахæм
хатдзæгмæ æрцæуой, уый тыххæй. Æви дыууæ хатты
Уæрæсейы Федерацимæ цы гæххæтты гæбæзтæ æрвыст æрцыд, уый
фагыл нымайынц? Цæуылнæ бафæзмæм ацы хъуыддаджы
абхазты? Мæскуыйы цы Меморандум бафидар кодтам, уый кой
арæх фæкæнæм: мæнмæ гæсгæ, уыцы документ
къухæвæдтытæй бафидар кæныны агъоммæ æмбæлд асагъæс кæнын. Мах
244
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Абхазиимæ иу уавæры стæм, иу статусы кой кæнæм, æмæ
хъуамæ иумæ архайæм æмзондæй. Фæлæ нæй - мах, ирон адæм,
алы ран дæр хъуамæ фыццаг уæм, ферох нæ вæййы, цыфæнды
хъуыддаджы дæр тагъд кæнын кæй нæ хъæуы, уый.
Йæ адæмы хъысмæтыл чи хъуыды кæны, уый хъуамæ зона,
Хуссар Ир фæстæмæ Гуырдзыстонмæ куы бацæуа æмæ, уый йæ
Конституцийы фидаргонд куы æрцæуа, уæд уырдыгæй
раздæхæн нал уыдзæн, æмæ не ’нусон бæллицыл дуæрттæ фидар
æхгæд æрцæудзысты. Гуырдзыстоны та нын цыфæнды политикой
бартæ лæвæрд куы ’рцæуа, уæддæр ныры экономикæйы
уавæрты Хуссар Ир йæ астæу никуы сраст кæндзæн, баззайдзæн
дæлдзиныгæй. Æнæуый дæр адæм уый куы базоной,
Гуырдзыимæ нын æнæ баззайгæ нæй, зæгъгæ, уæд ма дзы абоны онг
чи цæры, уыдон дæр фæлидздзысты - чи Цæгатмæ, чи та
Уæрæсейы алы къуымтæм. Цы бæрæг ис, сомбоны та Жордания
кæнæ Гамсахурдиайы хуызæн лæгсырд куы фæзына æмæ та
туджы зæйтæ куы рауадза Хуссары, кæд ма дзы цæрæг уæдмæ
баззайа, уæд.
Куыд уынæм, афтæмæй уыцы фæндаг фæцу æмæ ма ’рцуйы
фæндаг у.
А фæстаг рæстæг фæзынд, Гуырдзы сæ рæдыд бамбæрстой,
сæхиуыл æрхудтысты æмæ, лигъдæттæ фæстæмæ сæ цæрæн
бынæттæм куы аздæхой, кæнæ Хуссар Ир фæстæмæ
Гуырдзыстонмæ куы бацæуа, уæд æфсымæрты цард кæндзысты, зæгъгæ,
чи дзуры ахæм политиктæ дæр. Уыдон, æвæццæгæн,
æууæндынц Шеварднадзейы фæлывд, сайæн ныхæстыл. Уый рæдыд
хъуыды у.
Мæнæ цы фыссы газет "Известия" 1995 азы 13 майы:
"Согласно социологического опроса, данные которого
опубликованы в грузинской газете "Джорджиан тайме","сорок два
процента опрошенных тбилисцев отвели Армении четвертое место
среди стран, к которым испытывают чувство враждебности.
Едва ли армян успокоит то обстоятельство,что к Осетии,
Чечне и России жители славного города Тбилиси относятся с еще
большей неприязнью".
Гъе, афтæ, гуырдзы знаджы цæстæнгас кæмæ дарынц,
уыдоны æхсæн Ирыстон æмæ ирæттæ сты фыццаг бынаты.
Шеварднадзейæ æрдхорд чи сарæзта, кæнæ лигъдæтты
Гуырдзыстоны мидрайонтæм аздахыныл чи дзуры, уыдон нæ
зонынц, Гуырдзыстоны ма цы ирæттæ баззад, уыдон геноциды
уавæры кæй сты, уый?
245
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Гуырдзыстоны ис иу хъæу, Шавшеби, зæгъгæ. Ам цæры
сыгъдæг ирон мыггаг Болататæ (растдæр зæгъгæйæ та цардис).
Ныр сын гуырдзыйы нацисттæ æрхъуыды кодтой ног мыггаг
æмæ агæпп кодтой Паратанишвилитæй. Ахæм метаморфозæты
фæстæ-ирон нæртон мыггыг Болататæ систы
Тряпкæйы-фырттæ ("паратани" гуырдзиагау нысан кæны, дзабыры хуылфы
кæй бавæрынц, ахæм хæцъилы гæбаз), сæ адæмы хатт сын
ныффыстой - "гуырдзиаг".
Уый уын Шеварднадзейы "æфсымæрдзинады" политикæ.
Уыцы политикæ та цæуы рагæй. Ирон адæмæй сæдæгай
минтае фесты уыцы ассимилæцийы амæттаг.
Æмæ уый фæстæ чидæртæ фæдис кæнынц, рагон
ахуыргæндтæ дæлæмæдзыд кæй хуыдтой, уыдоны æхсæн куыд
фæзынынц спорты сахъгуырдтæ Тедиашвилитæ æмæ Хубулуритæ,
Чочишвилитæ æмæ Гобеджишвилитæ, кæнæ аивады дæснытæ
Гудиашвилитæ æмæ Сухишвилитæ, Валишвилитæ æмæ
Багашвилитæ.
Кæд ма сын нырмæ базонæн уыдис сæ ирон мыггæгтæм
гæсгæ, уæд сын ныр Шеварднадзейы рæстæджы та мысынц,
худинаг сæ чи кæна, æмæ сæ байзæддæгтæ, сæ фыдæлтæ ирæттæ
кæй уыдысты, уый хъуыды дæр куыд нал кæной, ахæм ног
мыггæгтæ.
Цалдæр мæйы размæ Цæгат Ирыстоны парламентæй
Гуырдзыстонмæ æрвыст æрцыд делегаци, æмæ уый фембæлд
каталикос-патриарх Илиа П-мæ. Фæстæдæр уыцы делегацийы
уæнгтæй иу СН-ы раз æппæлыди Гуырдзыйы патриархæй. Уый,
дам, райгуырдис Дзæуджыхъæуы, немæ иронау дæр дзырдта,
бирæ уарзы ирæтты æмæ æппæт дæр сараздзæнис нæ
хæлардзинады тыххæй.
Уæдæ йын Цæгат Иры газетты йæ къам дæр ныммыхуыр
кодтой йæ цард æрфыстимæ, ирæттимæ хæлардзинад тауæг,
зæгъгæ.
Мæнæ Царциаты диссæгтæ! Кæй кой кæнынц, уый фашист
нал у, дунейы адæм сæ цæст кæуыл æрæвæрдтой, ахæм нацист.
1990 азы 28 октæбры гуырдзиаг прессæйы уый ныммыхуыр
кодта ахæм бардзырд: "Отныне убийцу каждого грузина,
несмотря на вину или невинность жертвы (убитого), объявить
врагом грузинского народа". Гуырдзиаг цыфæнды аххосджын
куы уа, уæддæр ын марыны бар нæй, фæлæ гуырдзиагæн
æндæр адæмыхаттæй кæй фæнды марыны бар дæр ис. 1989
азы 23 ноябры æппæт Гуырдзыстон, сæ сæргъы Гамсахурдиа,
246
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
афтæмæй куы рабалц кодта Цхинвалмæ, ирæттæн сæ бон
базонын кæнынмæ, сæ бæстæй сæ фæсурынмæ, уæд сын сæ
патриарх афтæ нæ загъта: "Æрсабыр ут, Хуыцау уын æй нæ
ныббардзæн". Уый нæ, фæлæ, гуырдзиаг газеттæ куыд фыстой,
афтæмæй уый сæ размæ рацыдис, дзуар сыл бафтыдта æмæ
сын ныффæдзæхста, уæлахизимæ ’рыздæхут, зæгъгæ. Æмæ та
нын уый дæр хæлардзинады тырысахæссæг ссис абон. Алы аз
дæр 26 майы кæд Гуырдзыстон уæлахизы бæрæгбон фæнысан
кæны, уæд уый Хуссар Ирыстонæн та вæййы фыдохы бон.
Уымæн æмæ уæд, 1920 азы, 15 мин хуссайраг иронæй фылдæр
фæмард гуырдзыйы лæгсырдты къухæй.
Уæдæ куыд раст уыдис, фарон Галазты Æхсарбег уыцы бон
Гуырдзыстоны "бæрæгбонмæ" куы абалц кодта æмæ,
хуссайрæгты æнкъарæнтæ ницæмæ даргæйæ, Жорданийы æфсæдтæ дыууæ
хатты ирон адæмы туджы цы тырыса сæвдылдтой, уый фарсмæ
гуырдзыйы æфсады парадæн æмдзæгъд кæй кодта, уый.
Цымæ цы зæгъиккой Цæгат Ирыстоны цæрджытæ
Цыбырты Людвигæн, уый Назранмæ куы ныццæуид, куы рабадид сæ
бæрæгбоны æмæ, 1992 азы Ирыстонмæ чи ’рбабырста
Мæхъæлæй, уыдоны парадæн куы æмдзæгъд кæнид, уæд?
Ацы дæнцæгтæ уымæн æрхастон, æмæ нæ газетты иуæй-иу
уацтæ, стæй бæрнон кусджыты раныхæстæ æмæ архæйдтытæ
арæх Хуссар Ирыстоны цæрджытæм сæвзæрын кæнынц
дызæрдыгдзинад æмæ рæстæй дæр вæййынц нацийы
консолидацийыл фыдырдæм аудыны хос.
Æмбарын, политикой æгъдауæй куыд зын у Ирыстон баиу
кæнын - уыдон хисайæнтæ сты, афтæ чи дзуры, зæгъгæ, нæ
парламенттæ иумæйаг сесси саразæнт, уынаффæ рахæссæнт
æмæ баиу уыдзыстæм, уыдон рæдийынц. Фæлæ уæ фæрсын,
цы хъыгдары, цæмæй Хуссар æмæ Цæгаты æхсæн экономикой
æмæ культурой интеграци райтынг уа, уый?
Кæд дыууæ Ирыстоны Стыр Ныхас иу у, уæд цæуылнæ ис
уый гæнæн, æмæ баиу кæнæм нæ æхсæнадон æмæ
сфæлдыстадон организацитæ?
Ацы фарны хъуыддаджы арфæйы ныхæстæ зæгъын æмбæлы
æрмæстдæр Андиаты Сослан æмæ Хъуылымбегты Барисæн.
Уыдон, æцæгдæр, аразынц алыхуызон мадзæлттæ Ирыстоны
спорты хъуыддæгтæ баиу кæнынмæ.
Цæмæй нæ республикæты ’хсæн экономикой æмæ
культурой интеграци райтынг уа, уый тыххæй йын хъуамæ уа
барадон бындур.
247
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Уый фæдыл 1993 азы нæ Сæйраг Советты уынаффæмæ
гæсгæ Ирыстоны хицауад бацæттæ кодта бадзырд, йæ
къухæвæрдæй йæ бафидар кæныны тыххæй йæхи ничи батыхсын
кодта. Хъуыды ма кæнын, апрелы мæйы Хуссар Ирыстоны
парламенты куысты архайдта Цæгат Ирыстоны хицауады
сæрдар .Бирæгъты Юри æмæ депутатты раз загъта, зæгъгæ,
мæйы кæронмæ бадзырд фидаргонд æрцæудзæн
къухæвæрдтытæй (депутаттæ йын æмдзæгъд дæр кодтой), фæлæ та
уыдон дæр ныхæстæй баззадысты.
Æртæ азы размæ ирон адæмы II съезды рæстæг кæрæдзимæ
цыдыстæм æнæкъуылымпыйæ. Ныр не ’хсæн фæзынд арæнтæ,
æмæ нæ знон арæнгæрон 3 сахаты æнхъæлмæ кæсын бахъуыд,
цалынмæ нын барлæвæрд æрцыд уæдмæ.
Абон дæхи машинæйыл куы цæуай Цæгатмæ, уæлдай нæу -
хъуыддаджы фæдыл цæуыс æви рынчындонмæ - уæд хъуамæ
балхæнай лицензи, науæд дæ ПАИ-йы кусджытæ нæ
ауадздзысты, сымах, дам, фæсарæйнæгтæ стут.
Ноджы катайагдæр та у, алыхуызон дам-думгæнджытæ кæй
сарæх сты, хæрам æмæ фыдбылыз кæй тауынц нæ адæмы ’хсæн,
уый. Цалдæр азы размæ джызæйлæгтæ авдæй мард фесты,
Гуырдзыстонмæ бензин ласгæйæ. Цавæрдæр провокатортæ
дам-дум ауагътой горæты, зæгъгæ, марджытæ къуыдайрæгтæ
уыдысты. Фæлæ, уыйфæстæ куыд рабæрæг, афтæмæй уыдон
уыдысты æнæбындур, кæрæдзиуыл ардауæн ныхæстæ.
Хъуыды ма кæнут, фарон Хетаджы бон цы стыр бæллæх
æрцыд, уый? Кæстæртæ фæрæдыдысты. Æрцыд тугныккалд. Уый
стыр фыдракæнд у æмæ сæ азымджынтыл хъуамæ хъодыгонд
æрцыдаид. Фæлæ та ам дæр фæзындис, артыл фæтæген чи
калы, ахæмтæ. Хуссайрæгтæ, дам, хуы аргæвстой кувæндоны бын.
"Бузныг" зæгъæм нæ буц хистæр Гиоты Михалæн, уый
телеуынынады йæ раныхасы бамбарын кодта, уыцы дамтæ æрымысгæ
кæй сты.
Ахæм дам-думгæнджытæ сты мидбæстон знæгтæ æмæ сæ
фыдбылыз къаддæр нæу æддагон знæгтæй. Уымæ гæсгæ æз
фæндон хæссын, цæмæй Ирыстон баиу кæныны ныхмæ чидæриддæр
архайа, чидæриддæр нæ иудзинадыл фыдырдæм цæуа, уыдоныл
æппæт ирон адæм дæр хъоды бакæнæнт, мыхуыры йæ куыд
фехъусын кæной афтæмæй. Уый тыххæй СН-ы цур арæзт
æрцæуæд сæрмагонд къамис ирон адæмы дзырддзæугæдæр лæгтæй.
Иу "арфæйаг" хъуыддаг та мæхæдæг саразинаг дæн. Куыд
зонут, афтæмæй дыууæ азы размæ Бетъырбухы мыхуырæй
ра248
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
цыди мæ чиныг "Ирыстон æмæ ирæттæ" ("Осетия и осетины").
Уырдæм хаст æрцыдысты, Ирыстонæн кад æмæ намыс чи
’рхаста, уыцы сгуыхт æмæ номдзыд адæм.
Фæлæ раст фыста йæ иу уацы поэт Джыккайты Шамил:
"Ирон адæм хъуамæ зоной куыд сæ хæрзгæнджыты, афтæ сæ
сафджыты дæр".
Уымæ гæсгæ мæ зæрды рауадзын ис уыцы чиныгæн йæ
дыккаг хай дæр, уырдæм та хъуамæ хаст æрцæуой, Ирыстоныл
гадзрахатæй чи цæуы, Ирыстоны иудзинады раз цæлхдуртæ чи
æвæры, уыдоны нæмттæ сæ къамтимæ.
Мæнæ хорз адæм! Кæддæр Къостайы кадджын фыдæл
Хетæджы мæлæтæй фервæзын кодта Уастырджи!
Æвæццæгæн, уый тыххæй фæдзæхста йæ уарзон ирон
адæмы Уастырджийыл нæ генион поэт æмæ уымæн фыста:
Гъе, Уастырджи, ракæс, цæмæй
Нæ фæуæм бынтондæр фыдвæндаг!
Æмæ та ногæй фехъуыстысты Хетæджы байзæддаг номдзыд
Къостайы ныхæстæ Сыгъзæрин Уастырджимæ.
АРВЫ ДУАР БАЙГОМ ИС, ÆМÆ НÆМ
ДЗУРЫ УАСТЫРДЖИ
О, ме ’мтуг ирон адæм!
Цæмæй ма фæуат бынтондæр фыдвæндаг,
Рагон бердзентау уын ма къахой уæ ингæнтæ сомбон,
Ма сæ æвæрой музейты æмæ ма дзурой:
"Фенут сæ, истори сæ фæпыртта",
Уый тыххæй мæ арфæйы ныхас фыццаджыдæр ирон
фæсивæдмæ:
Уæ къух сисут нозт æмæ хъылмайыл,
Ма æппæлут уæ цыппаруæладзыгон галуантæй,
Фæсарæйнаг хæдтулгæтæй!
Кæрæдзи ма цæгъдут - знаджы фæндиаг!
Фæйнæрдæм акæсут уе знæт сыхæгтæм,
Уæ бæстæ бахизут фыдгул, фыдызнагæй,
Сæхи та цæттæ кæнынц кард сылвасынмæ!
О, Иры куырыхон хистæртæ!
Ма зыгъуыммæ кæнут фыдæлты æгъдæуттæ!
НУАЗÆН ма æрвитут чи-бонджындæр, чи-тыхджындæрæн,
Фæлæ æрыздæхут уæ нæртон æгъдаумæ -
Нуазæн дæттын æмбæлы, æрмæстдæр йæ АДÆМЫЛ,
249
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Йæ ФЫДЫБÆСТЫЛ æнувыд чи у, уымæн.
О, Мады Майрæмы лæвæрд Сатанайы фæдонтæ!
Мады ’хсыр, мады æвзаг раттут уæ кæстæртæн,
Цæмæй ариаг туг се уæнгты æхсида
Æмæ уарзой Къостайы малгъ æвзаг!
О, Иры фæтæгтæ, сæрдартæ, президенттæ:..
Ма æвæрут уæ адæмæн æнæбындур ныфсытæ,
Табу ма кæнут æрмæст Уырыс æмæ Гуырдзыйæн,
Афон у, бамбарат иунæг рæстаг хъуыды:
Цалынмæ не сиу уой ИРÆН йæ ЦÆГАТ æмæ ХУССАР,
Уалынмæ сомбон нæ уыдзæн нæ кæстæртæн.
ИУДЗИНАД, ИУДЗИНАД, ноджыдæр ИУДЗИНАД!!!
Уый ныхмæ чи цæуа,
Ирæтты чи кæна дихтæ,
Ууыл мæ цæхæр ныккæлæд!
*
К ВОПРОСУ О НАЦИОНАЛЬНОЙ БЕЗОПАСНОСТИ
РСО-АЛАНИН
МЕЦАЕВЭ.М.
Министр пи дедам
национальностей
Дорогие соотечественники и
соотечественницы, уважаемые гости съезда!
Успех возрождения осетинской нации
на основе консолидации и
демократических преобразований невозможен без
восстановления у народов Осетии-Алании
чувства уверенности в завтрашнем дне,
самоуважения и осознания своей личной
причастности к сегодняшней истории. А
это может быть обеспечено только в
условиях политической и социальной
стабильности, гражданского мира и согласия, при
единении всех здоровых сил общества.
Однако переход республики в составе
Российского государства к
демократическим преобразованиям отмечен серьезными негативными
явлениями, которые создают реальную угрозу национальной
безопасности не только осетинского народа, но и всего
уникального северо-осетинского многонационального общества.
Безопасность осетинского народа, его территории
определяется прежде всего геополитическим положением, местом и
ролью Осетии-Алании в формирующейся системе
межнациональных, межрегиональных и международных отношений в
Российской Федерации, а также внутренней
социально-экономической, общественно-политической и морально-нравственной
обстановкой республики.
На фоне демократизации общественной жизни республики
отчетливо прояснилась и имеет тенденцию к развитию угроза
безопасности народа, которая проявляется в следующем:
♦ межнациональные конфликты;
♦ экологические катастрофы и оскудение наших природных
ресурсов;
♦ продолжающееся неблагоприятное развитие
демографических процессов осетинской нации;
♦ отсутствие необходимых условий для успешного развития и
функционирования осетинского языка и осетинской культуры
251
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
как вещественных факторов существования и развития
осетинской нации как таковой;
♦ приобретение и распространение оружия;
♦ террористические акты и диверсии;
♦ неудержимый рост наркомании и туберкулеза;
♦ политическая и экономическая нестабильность республики.
К числу и разряду таких факторов следует также отнести
♦ дефицит социальной справедливости внутри самого
осетинского народа, который ведет к деформации национального
духа и характера,где все равный достойны,то есть ведет к
расслоению общества на ведущих и ведомых, богатых суперменов
и убогих нищих.
На наших глазах наблюдается неуклонный рост
строительства частных храмов и замков на средства, приобретенные
чаще всего преступным путем.
Их владельцев, то есть новоиспеченных осетинских
феодалов, меньше всего волнуют подлинные интересы нации,
бессмертные завещания великого Коста своим потомкам. А ведь
среди них немало людей, которые идентифицируют себя с
народом, считают себя лучшими его сыновьями.
В недалеком прошлом представители нашего народа на
заре становления осетинской нации все свое богатство и
состояние, нажитое кровью и потом,жертвовали в пользу укрепления
и развития национальных основ, а именно: строили школы,
больницы, амбулатории, клубы.
Сегодня в ядерный век,в век кардинальных перемен во всех
областях жизни, республика не в состоянии построить новую
школу для своих детей.
Моей большой мечтой,будучи на посту министра
образования, да и ныне, остается создание в системе образования
своего рода духовного островка, то есть лицея - не для детей
привилегированных сословий, а исключительно для
одаренных и талантливых ребят, откуда бы выходили
высококультурные и высокообразованные юноши и девушки -
создатели новой истории нашей нации.
В этой связи я вношу на этом форуме осетинского народа
предложение обратиться к "новым осетинам" совершить
гражданский подвиг перед лицом своего многострадального
народа, во славу и во имя будущего наших детей и подарить
подрастающему поколению эти сооружения.
252
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Этим подвигом вы значительно укрепите национальную
базу нашего народа. Этим самым вы получите душевное
удовлетворение, и ваши деяния останутся в памяти благодарных
потомков тысяч ваших соплеменников.
К числу наиболее пагубно влияющих на образ мышления и
поведения абсолютного большинства представителей нашей
нации следует отнести спиртово-водочную лихорадку,которая,
по некоторым своим параметрам,не идет ни в какое сравнение
с веком золотой лихорадки Америки.
Она охватила немалую часть населения республики.
Количество денежных рек и ручейков,рождаемых от спирта и
водки, давно превысило в десятки тысяч раз число больших и
малых рек Осетии.
При этом одни говорят, что самую лучшую водку дают
реки Дарьяльского ущелья,другие - Кобанского,третьи
утверждают - Куртатинского, четвертые - Алагирского, пятые -
Дигорского.
А совсем недавно на праздновании шестой годовщины
провозглашения Республики Южная Осетия все члены нашей
Северо-Осетинской делегации получили в подарок по две
бутылки водки, к производству которой также успешно приступили
и наши южные братья.
Вручая эти подарки, нам недвусмысленно было сказано
южанами,что эта водка по своему качеству превосходит водку
Северной Осетии, так как она изготовлена на основе лучших
вод ущелий Южной Осетии.
Казалось быв пору бросить клич: "Долой бедных,долой
голодных детей и голодных стариков!" Ан,нет!
Эти денежные реки текут не как обычные, даря людям
жизнь. Они растекаются по своим,непостижимым простым
разумом, воровским законам в одни и те же карманы, неся с
собой не только заслуженное вознаграждение и удовлетворение
за свой труд, но и алчное, хищническое обогащение, а часто и
запах и вкус крови и смерти.
Я думаю, что все то, что производится в республике, в том
числе спиртово-водочная продукция, должно служить
средством обеспечения национальной безопасности и единства, а не
наоборот, как это мы наблюдаем сегодня.
Обеспечению национальной безопасности нашего народа
должно служить все, в том числе: работа прокуратуры, судов,
МВД, система рационального использования всех природных,
253
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
материальных и финансовых средств республики.
Учитывая стратегическую важность обеспечения
национальной безопасности и то обстоятельство, что эта проблема
становится комплексной, считаю необходимым внести
предложение на данном съезде о создании единой методологической
базы в виде научного Совета, который бы разрабатывал и
находил стратегические направления этой проблемы. Такой Совет
мог бы быть создан при Президенте, правительстве или при
республиканском научном центре.
В его состав могли бы войти наши ученые,представители
общественности, руководящие работники министерств и
ведомств.
В заключение своего краткого выступления хочу сказать
несколько слов о деятельности Стыр Ныхаса.
СН во главе с уважаемым старейшиной М. И. Гиоевым
проделал большую, многосложную работу по решению
накопившихся проблем, в обеспечении безопасности людей, в
определении современных нравственно-этических норм жизни
осетинского народа.
Особую роль он сыграл в возрождении национальных
традиций и обрядов,в благоустройстве святых мест,в организации
общенародных религиозных праздников.
Много важных вопросов руководство СН ставил перед
Президентом, правительством и парламентом и всегда
добивалось их положительного решения.
Однако будущему составу СН следует четче определить
содержание своей работы, особенно в отношении молодежи.
*
254
ВЫСТУПЛЕНИЕ НА III СЪЕЗДЕ
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Каждому из нас не раз приходилось
участвовать в работе различных престижных
форумов.
Однако для истинного патриота своей
Родины не может быть большей чести,
большего душевного удовлетворения, чем
участие в работе национального съезда,
личной причастности к решению
судьбоносных проблем родного народа.
Такое чувство испытываем все мы -
делегаты и гости третьего съезда осетинского
народа. Председатель Верховного
Примечательно,что за этот короткий, но Совета РЮО
сложный, противоречивый исторический
период времени мы собрались уже трижды.
И пусть на первых двух съездах было больше
эмоционального всплеска, а на нынешнем, третьем, конечно же, не будут
решены все узловые национальные проблемы,но сам факт
систематического созыва таких форумов стал традицией, и это,
безусловно, достижение.
Заслуживает внимания и следующее. Доклад профессора
М. И. Гиоева существенно отличается от докладов,сделанных
на предыдущих съездах. В отличие от тех прежних
выступлений, которые носили обзорный информационный характер,
сегодняшний доклад - плод большой практической
работы,впервые проделанной избранным на съезде правлением. И надо
признать, что нынешнее руководство Стыр Ныхаса со своей
задачей справилось - проведен большой объем работы,
достигнуты определенные успехи в деле консолидации
нации,формировании национальной идеи. Лиха беда - начало. Я думаю,
вновь избранное правление продолжит традицию
предшественников и сможет поднять общенациональное движение на
более высокий уровень.
Результаты работы правления Стыр Ныхаса очевидны.
Впервые в Южной Осетии влияние этой организации ощутили
все слои населения: студенты университета, согретая вниманием
гл
255
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
обездоленная часть населения, директора школ, над которыми
взяли шефство северо-осетинские коллеги, наш
Государственный драматический театр им. К. Хетагурова, получивший
бесценный подарок от Стыр Ныхаса - памятник Коста
Хетагурову (скульптор Дзугаев), который был поставлен на место
уничтоженного грузинскими варварами бюста.
Красной нитью пронизан весь доклад, и это вполне
естественно, мыслью о нынешнем состоянии и будущих
перспективах развития осетинской нации. Среди малых народов,
которые особенно пострадали в постсоветское время,к сожалению,
оказался и наш этнос. Уже три года до предела накалена
обстановка на востоке Северной Осетии. Причины конфликта
многообразный противоречивы. Однако должны быть
использованы все возможные рычаги воздействия для его
цивилизованного разрешения, так как альтернативы мирному решению
нет, тем более с соседом, которого не поменяешь. В этом
воочию убедились мы - ваши южные братья и сестры. Война
принесла нам неисчислимые бедствия и
страдания,раны,которые еще не зажили,сказались не только на жителях Южной,
но и Северной Осетии. Мы будем стремиться всеми
доступными средствами к достижению нашей вековой мечты,
объединению двух частей Иристона. Но мы все должны ясно
осознавать, что этот путь тернист и потребует длительных усилий в
обозримом будущем. Будучи ответственным за судьбу своего
народа, мы не имеем права не считаться с реалиями
сегодняшнего дня, а они таковы, что, исходя из своих геополитических
интересов, Россия неотступно придерживается
территориальной целостности Грузии и не воспринимает никакие
исторические аргументы в пользу воссоединения разделенного народа.
Следуя здравому рассудку,мы,в зависимости от конкретной
исторической обстановки, обязаны менять стратегию и тактику,
исходя из твердого убеждения в том,что любая попытка
силового решения проблемы воссоединения может привести к
непредсказуемым последствиям. Поэтому должны осуждаться
всякие популистские заявления.
В этой связи особое возмущение вызывает
безответственная, опасная игра на чувствах своего народа со стороны
покинувших Южную Осетию и сейчас издалека с безопасного
расстояния изображающих себя суперпатриотами покинутой
Родины людей, которые пытаются поучать нас, как нам
действовать и работать.
256
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Объективно оценивая обстановку, сложившуюся в нашем
геополитическом пространстве на нынешнем этапе,
руководство республики сделало приоритетным два основных
направления - дальнейшее расширение интеграционных процессов
между обеими частями нашей родины и подготовка и начало
переговорного процесса.
Что же сделано?
Создан межпарламентский координационный
консультативный комитет и проведены первые совместные заседания.
Состоялись рабочие встречи делегации молодежи Северной и
Южной Осетии во Владикавказе и Цхизнвале, завершившиеся
подписанием договора о дружбе и сотрудничестве.
Расширяются связи между родственными предприятиями,
культурнопросветительными, научными организациями и творческими
союзами. В докладе М. И. Гиоева перечислены имена ряда
руководящих работников РСО-А, оказывающих югу постоянное
внимание, которое в действительности заслуживают доброго
слова.
Говоря об интеграционных связях, в первую очередь
хочется сказать слова огромной благодарности руководству РФ и
РСО-А, а также коллективу Северосетэнерго, возглавляемого
Солтаном Хугаевым, за линию электроэнергии, которая вот
уже три года в буквальном смысле слова согревает нас в
жуткие зимние холода, освещает наши жилища, позволяет
уцелевшим предприятиям работать.
После пятилетнего перерыва при поддержке руководства
Северосетгаз Д. Басаева и других товарищей светится
надежда обеспечить наше население этой зимой природным газом из
Ставрополя.
Не могу не выразить слова глубокой благодарности мэру
города,Шаталову М. М. за постоянное внимание к нуждам
нашей столицы.
Колокола построенной владикавказцами часовни на
кладбище во дворе печально знаменитой Цхинвальской школы ? 5,
взывая к памяти погибших, отныне будут призывать людей
быть более бдительными, не допускать больше пожара войны.
И тем не менее ни темпами, ни объемом интеграционных
процессов мы еще не можем быть довольны.
Что касается грузино-осетинского политического
урегулирования, то после долгой подготовительной работы в 1996 г.
мы вышли на определенные рубежи. Подписанным в Москве
17 Съезды осетинского народа 257
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Меморандумом и встречей руководителей Грузии и Южной
Осетии, состоявшейся 27 августа во Владикавказе,
практически подготовлен политический и психологический фон, чтобы
наконец приступить к полномасштабному переговорному
процессу при посредничестве Российской Федерации и
Республики Северная Осетия-Алания с участием ОБСЕ. В ближайшее
время начнутся переговоры. Они ожидаются быть очень
трудными, но мы твердо уверены,что только таким путем можем
достигнуть мира и согласия на земле Южной Осетии.
Одной из множества проблем,затронутых в отчетном
докладе, является проблема беженцев. Этому вопросу будет
посвящено ближайшее заседание межправительственного комитета.
Убежден, никакими заседаниями не сдвинуть его с места, пока
соответствующие структуры Российской Федерации и
Северной Осетии-Алании не скажут каждому беженцу, на какую
конкретную помощь он может рассчитывать. Если же такой
возможности сейчас нет, тогда прямо надо сказать им горькую
правду, чтобы каждый из них подумал о своей судьбе.
Если бы в 1920 году беженцы Южной Осетии ждали
чьейто помощи, мы бы потеряли свои земли на Юге. Но зная, что
поддержки ждать не от кого,они вернулись в свои сожженные
селения и, начав практически с нуля, постепенно восстановили
их и вернули им первоначальный облик. Хотя еще не решены
государственно-правовые отношения, но позитивные
перемены, происходящие в республике, позволяют нам призвать
беженцев вернуться на свою родину. Мы приглашаем на
постоянное поселение и беженцев из внутренних районов Грузии и
обещаем в меру своих возможностей оказывать им всяческое
внимание.
Пользуясь случаем, я обращаюсь и к тем многочисленным
специалистам народного хозяйства, правоохранительных
органов и культуры, которых изгнали из родины страх и нужда:
вернитесь,пожалуйста,домой. По мере стабилизации
обстановки молодая республика все больше нуждается в вашем опыте
и знаниях.
Я обращаюсь и к тем,кого горькая судьба беженца
заставила заниматься куплей-продажей, оккупировать рынки
Северной Осетии. Пожалуйста, не забывайте, что есть какие-то
рамки дозволенного, нравственные нормы поведения, за пределы
которых не следует выходить никому. Понимаете это или нет,
но вызывающее поведение некоторых из вас расшатывает и
258
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
так хрупкий внутриосетинский мир, наносит сокрущительный
удар делу консолидации нации,нашим общенациональным
интересам.
Заканчивая свое выступление, мне хотелось бы
подчеркнуть, что работа съезда еще раз проиллюстрировала, что
всеосетинская организация оправдала свое предназначение, и она
на правильном пути.
Весьма интересной и своевременной считаю появление
газеты "Стыр Ныхас". С самого начала она взяла серьезный тон в
обсуждении проблем национального развития и хочу
пожелать ей выдерживать этот уровень, ни в коем случае не
опускаться до легковесных хлестких публикаций,рассчитанных не
на глубокий анализ насущных проблем, а на популизм
"желтой прессы".
Несмотря на невероятно тяжелые жизненно-бытовые
условия, Республика Южная Осетия мужает и крепнет.
В первые годы военного пожара,нам,естественно,было не до
праздников. Картина резко изменилась в последнее
время,когда созидательного в нашей жизни стало больше.
Свидетельством тому ~ торжества, посвященные празднованию Дня
республики, вот уже второй год ставшие самым любимым
праздником в нашем календаре, с военным парадом и праздничной
демонстрацией, с концертами деятелей искусств и народным
гулянием.
И еще одним неопровержимым свидетельством
поступательного движения нашей республики стало решение
Верховного Совета о проведении президентских выборов. Это
важный этап становления нашей государственности.
Я думаю,что, завершив свою работу, делегаты разъедутся по
домам с двояким чувством: чувством обеспокоенности за
судьбу дорогой нашей родины в этот ответственный исторический
период и чувством удовлетворенности организацией, которой
удастся под высоко поднятым национальным знаменем
консолидировать наше все еще разрозненное общество во имя
единого будущего.
*
259
* * %
Уважаемые делегаты!
Почти 500 лет тому назад в 1512 году в
России были установлены первые
пограничные заставы. Великий князь Василий
III, утвердивший их, завещал потомкам:
"Хранить землю от врагов надежно".
Прав был князь. По логике вещей
государственная граница, пограничные
заставы, пограничные полосы, нейтральные
зоны, - все это устанавливается для охраны
государства и его защиты от нападения из- ,„„„„„ п _
т т о ШИКОсо П. С.
вне. Ну, а коль нападающий является вра- заместитель прокурора
гом, то государственная граница устанав- РеспуОдики Южная Осетия
ливается для защиты, как сказал князь
Василий, от врагов.
Так скажите, уважаемые делегаты съезда, с какой целью
установлены пограничные заставы на сопредельной территории
между Южной и Северной Осетией? От каких врагов русские
пограничники защищают осетинские земли. Кто враг? Кто на
кого хочет напасть?
Сегодня на эти вопросы должны дать вразумительный ответ
те, кого это касается, я имею в виду руководство Северной и
Южной Осетии.
Складывается парадоксальная ситуация. Видимо
пограничную заставу на Рокском перевале выставили для того, чтобы
Южную Осетию защитить от Северной и единый народ
сделать врагами. Далеко идущие цели!
Установлением государственной границы (пограничной
заставы) на сопредельной территории между Северной и Южной
Осетией преследуется цель - разделить осетинский народ:
Северную Осетию включить в состав России, Южную - в состав
Грузии. Таким образом, установление пограничной полосы и
заставы на Рокском перевале есть не что иное, как попытка в
завуалированной форме узаконить вхождение Южной
Осетии в состав Грузии и тем самым навсегда разделить единую
нацию, единый народ, связанный общностью языка, культуры,
260
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
вероисповедания, а также, что самое главное, -
историческитерриториальным единством.
Поскольку правового документа о вхождении Южной
Осетии в состав Грузии как ее неотъемлемой части нет по
настоящее время, то этот вопрос хотят узаконить
установлением государственной границы между Россией и Грузией и
пограничных застав между Северной и Южной Осетией. Однако,
государственная граница не может служить основанием для
утверждения, что Южная Осетия входит в состав Грузии и
является ее неотъемлемой частью. А тем более,когда
государственная граница между Грузией и Россией установлена
незаконно,т. е. до ратификации договора между этими
государствами.
Кроме того,государственная граница между Россией и
Грузией никогда не проходила, несмотря на это ее проложили по
бывшей административной границе,хотя известно,что
административно-территориальная граница определяет
территориальную принадлежность условно, приблизительно. Граница
между Россией и Грузией еще в 1920 году была условно
определена по хребту Кавказских гор,а значит,государственную
границу установили по условной административной территории.
Когда ее устанавливал и, то осетинский народ убедили в том,
что она будет прозрачной, чуть ли не формальной. Как
известно, прозрачных границ не бывает, прозрачным может быть
пограничный режим.
Обещали народу прозрачную границу, а сделали железный
занавес.
В Южной Осетии нет семьи, у которой бы не было близких
родственников на Севере, и когда они едут друг к другу в
гости или по срочному неотложному делу, они подвергаются
унизительным досмотрам, фактически, обыскам. На мой взгляд,
это национальная трагедия.
И что примечательно. Россия заключила соглашение с
Ираном и рядом других государств об упрощенном пропуске
граждан через границу. Таков порядок посещения друг друга
и между американскими и российскими гражданами в районе
Чу котки-Аляски. Упорядочены отношения при пересечении
границ Норвегии, Финляндии и Турции. Сегодня в Турцию и
Финляндию проехать легче, чем из Южной Осетии в
Северную. Между среднеазиатскими государствами снимаются
таможенные посты.
261
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
А режим на участке границы на сопредельной территории
между Северной и Южной Осетией ужесточается, тем самым
грубо нарушаются права осетинского народа,предусмотренные
Всеобщей Декларацией прав человека и Международными
пактами о правах человека, заключенными в 1965 г.
Республика Северная Осетия-Алания как субъект
Российской Федерации по Закону о государственной границе
Российской Федерации 1993 г. правомочна решать вопросы режима,
устанавливаемого в приграничной полосе и при пересечении
границы. А поэтому данному съезду следует еще раз
обратиться к руководству РСО-А и РЮО с просьбой поставить вопрос
перед Президентом и Парламентом России о снятии
пограничной заставы на Рокском перевале,тем самым обеспечив
свободное общение между жителями Северной и Южной Осетии.
Этот же вопрос перед Россией правомочен поставить и
съезд.
Прошу съезд обсудить данный жизненно-важный вопрос,от
решения которого всецело зависит судьба Осетии.
Уважаемые делегаты! В программных документах
Всеосетинского совета Стыр Ныхас и в материалах 2-х предыдущих
съездов красной нитью проходит идея объединения Осетии.
Последние 7 лет с повестки дня этот вопрос не снимается,
но и ничего фактически не делается. Стоим на одном месте,
топчемся, а вперед не двигаемся.
Что сделано для того, чтобы решить эту проблему? Ведь
объединение Осетии - вековая мечта осетинского народа и
сегодня есть возможность осуществить ее.
В газетах Южной и Северной Осетии была опубликована
статья "Об историко-правовом обосновании необходимости
объединения Осетии". Эта статья предварительно
опробирована в Российском институте конфликтологии известными
юристами. Да и неюристам понятно, что объединение Осетии
процесс объективный, закономерный, и оно должно произойти
неизбежно.
Президент РСО-А А. X. Галазов в докладе, посвященном
220-летию объединения Осетии с Россией, обосновал
незаконность расчленения Осетии и привлек внимание
общественности к геноциду народа Южной Осетии.
Председатель Верховного Совета Республики Южная
Осетия Л. А. Чибиров,в интервью корреспонденту "Литературной
России", отметил, что "попытки грузинской администрации
262
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
произвести разделение единого этноса неправомерны с любых
точек зрения: политической,правовой, нравственной и
являются при жесточайшей агрессивности и подавлении
"инакомыслия" не чем иным, как геноцидом". И далее: "Мы всегда были
единым народом. И нам необходимо объединение. Таково
желание всего народа".
Все предельно ясно! Глава одной осетинской республики
считает разделение Осетии незаконным. Глава другой
осетинской республики считает, что мы всегда были единым народом
и нам необходимо объединение.
Так за чем же остановка?
Главы обеих республик доктора наук, профессора -
теоретически обосновали необходимость объединения Осетии,а
следовательно, сказав А, нужно говорить и Б и так до конца
алфавита. То есть надо переходить к практическим действиям для
претворения его в жизнь.
Руководители наших республик должны довести мнение
народа до тех высокопоставленных должностных лиц, от
которых зависит решение этого вопроса.
Надо выработать конкретный план мероприятий,
способствующий и направленный на объединение Осетии, и большая
роль в этом отведена настоящему съезду.
Считаю, что съезд подготовит документы, содержание
которых будет доведено до Президента страны, Парламента и
международных организаций.
Третий съезд должен ознаменоваться как форум,
положивший начало практическим действиям по объединению Осетии.
*
263
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
ТЕЗИСЫ ВЫСТУПЛЕНИЙ
Т. Гаппоев- член президиума СН
♦ Обстановка в Чечне и вокруг нее требуют самого
пристального внимания, мы обязаны высказать свое отношение к
происходящим там событиям.
♦ Свои решения на съезде мы должны сформулировать
политически грамотно.
♦ Взрывоопасная ситуация на Северном Кавказе требует
неординарных мер. Горький опыт 1992 года подсказывает быть
более бдительным,в том числе и быть готовым с оружием в
руках защитить национальные интересы.
♦ Ситуация диктует, чтобы был образован Совет Безопасности
при правительстве РСО-А.
У. Денгизов- писатель,г. Владикавказ
♦ Общественная организация Стыр Ныхас в лице ее
руководства слишком увлеклась обсуждением политических вопросов,
что входит в компетенцию властных структур.
♦ Стыр Ныхас мало внимания уделил вопросам воспитания
подрастающего поколения в духе положительных традиций,
обычаев и нравов наших предков;
♦ упустил вопрос создания материально-технической базы для
развития осетинского языка и культуры;
♦ подхватил инициативу о возведении памятника матери
великого Коста в с. Нар,но вопрос до сих пор остается открытым.
Ю . Бирагов — председатель правительства РСО-А
♦ Правительство РСО-А осознает, что необходимы
решительные действия,чтобы остановить падение экономики и начать ее
подъем.
♦ Считаем важным в производственной сфере в полном
объеме восстановить работу наших предприятий, и в первую
очередь - первенца нашей металлургии - Садонского комбината.
♦ В возрождении экономики будем использовать в полном
объеме вопросы кредитования и привлечения инвестиций, в т. ч.
иностранных.
264
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
♦ В настоящее время на многих предприятиях идет замена
старого оборудования новым, в т. ч. завозимым из-за рубежа.
♦ Главное внимание уделяем остановке роста безработицы и
созданию новых рабочих мест,особенно для молодежи. Эта
сфера для нас приоритетная.
А. Галазов- Президент РСО-А
♦ Считаю важным постановку вопроса об изучении в рамках
общеобразовательной школы такого важного предмета, как
"Обучение культуре и традициям осетинского народа". Нужно
создать для этого необходимую базу, в т. ч. и финансовую.
♦ Проблема объединения двух частей Осетии, осетинского
народа считаю исторически важной задачей, которую следует
решать не торопясь, поэтапно.
♦ На данном этапе первоочередное внимание следует уделить
проблемам экономической интеграции Северной и Южной
Осетии, для этого необходимо образовать соответствующую
комиссию во главе с Ю. Г. Бираговым.
♦ Проблема обманутых вкладчиков. Этот вопрос может быть
решен в рамках закона и мерами,принимаемыми на
Федеральном уровне.
♦ Выплата детских пособий и помощь многодетным семьям
находятся постоянно в поле нашего внимания.
♦ СН должен четко определиться в своих позициях во
внутренней и внешней политике РСО-А и РЮО.
♦ СН не должен быть в оппозиции к руководству госорганов
и не должен стараться их подменять.
♦ СМИ должны объективно освещать и отражать
общественнополитическую жизнь и ситуацию в РСО-А и РЮО.
В. Хатагов
♦ Оценка общественно-политической обстановки в республике.
♦ Надо принять действенные меры с целью улучшения
демографической ситуации в Осетии.
♦ Необходимо разработать и осуществить комплекс мер с тем,
чтобы повернуть нравственность в русло аланской этики.
♦ Не умалять роль старейшин осетинских фамилий в деле
улучшения криминогенной обстановки в республике.
265
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
Рæмонты Дмитрий
♦ Адæмæн саразын хъæуы ахæм уавæртæ, цæмæй Ирыстонæй
макуыдæм лидзой.
♦ Стыр Ныхасмæ æвзæрст цæуæд дзырддзæугæ лæгтæ, ирон
царды "профессортæ", дзырдæн зæгъæм, Хъайтыхъты Азæмæт,
Хъуылымбегты Торез, Берозты Æхсар æмæ æнд.
♦ Сæрмагонд хъусдард уæд Садоны комбинатмæ. Уым чи
цæры, уыдонæн цæрыны фадæттæ арæзт æрцæуæд.
♦ Рапарахат кæнын, Ирыстоны дыууæ хайы баиу кæнынæн
æххуыс чи уа, царды ахæм фадæттæ.
Ирыстоны зылды Ныхас хæссы мæнæ ахæм фæндæттæ
уæлдæр хицауады размæ:
♦ Сфидар кæнын закъон, цæмæй райдайæн къласты
скъоладзаутæй æмæ университеты студенттæй иууылдæр ахуыр кæной
ирон æвзаг.
♦ Архайын хъæуы, цæмæй, рæвдауандæтты цы сабитæ вæййы,
уыдон скъоламæ бацæуыны агъоммæ зоной иронау дзурын.
♦ Саразын хъæуы мыггæгты хистæрты æмбырдтæ æмæ сын
бахæе кæнын, цæмæй сæ кæстæрты хъомыл кæныны хъуыддагмæ
сæ хъус тынгдæр дарой.
♦ ФЗÆПИ-йæ кусджытæн баргонд æрцæуæд, цæмæй тох
кæной расыггæнаг шофыртимæ. Дыууæ хатты цы шофыры
æрцахсой нозтджынæй, уымæн машинæ скъæрынæн йæ бар ист
æрцæуæд.
♦ Телеуынынад æмæ радиомæ арæхдæр хонын хъæуы зындгонд
дохтырты, цæмæй ныхасы руаджы фæсивæдимæ хъомыладон
куыст кæной, нуæзт адæймаджы цардæн цы зиантæ хæссы, уый
тыххæй.
266
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
(с дополнениями)
Обсудив отчетный доклад Всеосетинского народного совета
Стыр Ныхас съезд отмечает:
♦ Стыр Ныхас неуклонно следовал решениям первого и
второго съездов осетинского народа, обеспечивая защиту
национального суверенитета и этно-культурной самобытности
Осетии;
♦ принял своевременные и активные действия для
объективной политико-правовой оценки ингушской вооруженной
агрессии 1992 года и урегулирования осетино-ингушских
отношений;
♦ следовал принципу национального единства, способствовал
интеграции Южной и Северной Осетии, ликвидации
последствий грузинской агрессии и геноцида осетинского
населения,установлению равноправных отношений между РЮО и Грузией;
♦ первым из национальных движений Кавказа призвал
народы к объединению против войны в Чечне,принял активное
участие в миротворческой деятельности Конфедерации народов
Кавказа, многократно обращался к высшим органам власти
Российской Федерации с требованием мирного политического
урегулирования взаимоотношений РФ с Чеченской
Республикой Ичкерия, провел общественные акции в поддержку этих
требований;
♦ занимался поиском комплексного решения проблем
беженцев, изучением возможности их возвращения на прежние
места жительства;
♦ активно сотрудничал с национально-культурными
обществами Осетии, национальными организациями народов Кавказа;
♦ занимал определенную позицию по важнейшим вопросам
внутренней политической жизни Осетии, в то же время не
всегда становился выше групповых и партийных интересов, что
затрудняло бы движение к национальной консолидации;
267
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
♦ возрождая культурные традиции занимался
благоустройством святых мест, организацией общенародных религиозных
праздников, унификацией обрядовой практики, поддержкой
учащейся молодежи;
♦ уделяя особое внимание социально-культурному положению
Южной Осетии, организовывал гуманитарную помощь
работникам культуры, науки, здравоохранения и народного
образования.
Вместе с тем Стыр Ныхас не сумел оказать действенного
влияния на процессы экономического развития Осетии в
направлении коренного преобразования экономики, социального
регулирования хозяйственной деятельности и повышения
жизненного уровня граждан.
III съезд осетинского народа постановляет:
1. Признать деятельность Всеосетинского народного совета
Стыр Ныхас за отчетный период удовлетворительной.
2. Выразить признательность членам Стыр Ныхаса, всем
гражданам Осетии,принявшим активное участие в реализации
решений съездов осетинского народа и работе ВНС СН,
районных, сельских и квартальных Ныхасов.
3. Подтвердить решения предыдущих съездов осетинского
народа о курсе на экономическую, культурную интеграцию и
политическое единство Южной и Северной Осетии. Съезд
поддерживает переговорный процесс, нацеленный на мирное
урегулирование конфликта и установление добрососедских и
равноправных отношений между Республикой Южная Осетия и
Республикой Грузия.
4. Считать необходимым мирное урегулирование
осетино-ингушских отношений, создание климата взаимного доверия,
добрососедских отношений на основе принципов сохранения
территориальной целостности и нерушимости сложившихся
границ, отказа от силовых методов решения спорных проблем.
5. Считать важнейшей задачей Всеосетинского народного
совета Стыр Ныхас совместную с государственными органами и
общественными организациями разработку концепции
национального развития Осетии с учетом культурных,
природноэко логических, социально-демографических,
хозяйственно-экономических, общественно-политических условий и целей.
6. Признать главными задачами в области культуры:
268
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
♦ сохранение и развитие осетинского языка, всемерное
расширение его функций;
♦ создание национальной системы образования, включающей
дошкольные учреждения,средние специальные и высшие
учебные заведения;
♦ предложить Министерству народного образования ввести в
детских садах и яслях обязательное обучение осетинского
языка как государственного;
♦ просить Президента, парламент и правительство
РСО-Алания принять неотложные меры, обеспечивающие нормальное
функционирование учреждений культуры,образования и
здравоохранения, материально-техническая база которых на 70%
выработала свой срок;
♦ возрождение традиционной системы воспитания
подрастающего поколения на основе культурных и патриотических
ценностей.
7. Продолжить и расширить совместно с
правоохранительными органами работу по организации борьбы с преступностью,
наркоманией и пьянством.
Съезд осетинского народа обязывает Всеосетинский народный
совет Стыр Ныхас придерживаться принципов
национального единства, гражданского согласия всех слоев населения,
политических сил, национально-культурных общин Осетии.
8. Отметить, что социально-экономическое положение
РСОАлания крайне тяжелое,что обязывает Всеосетинский народный
совет Стыр Ныхас и все его структуры заниматься вопросами
социальной защиты граждан, особенно ветеранов, многодетных
семей, сельского населения, рабочих, врачей, учителей.
9. Наравне с вопросами мирного урегулирования
осетино-грузинских-ингушских отношений, других внешнеполитических
вопросов необходимо жестко поставить вопрос о
социальноэкономической безопасности РСО-Алания, о
продовольственном и энергетическом обеспечении республики.
10. Предложить парламенту республики привести в
соответствие с законами России и Конституцией положение о
невозможности совмещения депутатских полномочий и
государственной службы, что позволит на освободившиеся места в
парламенте выдвинуть представителей народа.
11. Создать внебюджетный республиканский Фонд молодежи
с целью подготовки кадров для отраслей народного хозяйства
из числа молодежи.
269
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
12. Стыр Ныхасу совместно с молодежными организациями
осетинских республик разработать программу "Молодая
семья" ~ с целью укрепления осетинского общества.
13. Для повышения эффективности работы среди молодежи и
координации действий Стыр Ныхасу. практиковать
проведение совместных заседаний с лидерами молодежных
организаций.
14. Стыр Ныхасу необходимо добиваться направления в
органы внутренних дел, суда и прокуратуры наиболее достойных
представителей молодежи.
15. Исходя из интересов нации и стремясь к консолидации сил
общества, настоятельно рекомендовать парламенту РСО-А, в
рамках существующего договора об общественном согласии,
образовать постоянно действующую комиссию из
представителей Президента, парламента, общественных организаций и
цивилизованного разрешения возникающих спорных вопросов.
16. Рекомендовать главам районных и окружных
администраций местного самоуправления образовать Советы
общественного согласия с участием районных и окружных Ныхасов и
других общественных объединений.
III съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
27 сентября 1996 года
270
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ЗАЯВЛЕНИЕ
Решениями I и II съездов осетинского народа, а также
соответствующими постановлениями государственных органов
Республики Северная Осетия-Алания и Республики Южная
Осетия на данном этапе национального развития важнейшими
признаны вопросы укрепления и углубления интеграционных
процессов во всех сферах жизнедеятельности двух республик.
В этой связи еще в 1993 году Верховными Советами
Республики Северная Осетия-Алания и Республики Южная Осетия
была принята концепция их социально-экономической и
культурной интеграции.
Прошедшие годы в какой-то мере благоприятствовали
налаживанию деловых отношений между хозяйствующими
субъектами, организациями и учреждениями культуры,науки и
образования Севера и Юга Осетии. Однако эти процессы, получив
свое развитие, на каком-то этапе натолкнулись на разного
рода препятствия,среди которых главным стало отсутствие
соответствующей правовой базы.
В свое время предполагалось восполнить данный правовой
вакуум во взаимоотношениях двух республик подготовленым
в том же 1993 году проектом Договора о экономическом и
социально-культурном сотрудничестве. По неизвестной причине
указанный Договор до сих пор не подписан руководителями
Северной и Южной Осетии. В этой связи III съезд осетинского
народа заявляет о необходимости подписания
подготовленного Договора как базового документа для дальнейшего
развития сотрудничества между Севером и Югом Осетии и просит
от властных структур РСО-Алания и РЮО безусловного
выполнения принимаемых ими же и всеосетинскими съездами
общенационально значимых решений.
III съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
27 сентября 1996 года
271
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Руководствуясь Законом Российской Федерации об
общественных объединениях (1995 г., ст. 52), где указывается, что
"Уставы общественных объединений,созданных до вступления
в силу настоящего Закона, должны быть приведены в
соответствие с указанным Федеральным законом", а также, учитывая
решение Стыр Ныхаса о необходимости внесения некоторых
изменений и дополнений в его Устав, настоящий съезд
осетинского народа постановил:
внести в Устав Стыр Ныхаса следующие изменения и
дополнения:
1. К п. 1.4. Продолжить изложение текста, дополнив его
следующим содержанием:
"делегаты на съезд избираются на конференциях граждан
районов, муниципальных округов Республики Северная
ОсетияАлания, Республики Южная Осетия и диаспор осетинского
народа.
Делегаты съезда осетинского народа сохраняют свои
полномочия до выборов делегатов на очередной съезд и обязаны
активно участвовать в реализации решений съезда, уставных задач
Стыр Ныхаса".
2. К п. 1.5. Дополнить его п. "е" и изложить его содержание
в следующей редакции:
е) "избирает ревизионную комиссию Стыр Ныхаса".
3. К п. 2.3. После предпоследнего абзаца дополнить текстом
следующего содержания:
"вносит изменения и дополнения в Устав Стыр Ныхаса-с
последующим утверждением их на съезде".
4. К п. 4.1. После слова "правление" дополнить словом
"президиум".
5. К п. 4.3. Первую часть данного пункта изложить в
следующей редакции:
"Стыр Ныхас избирается на очередном съезде осетинского
народа путем открытого или тайного голосования в
количестве членов. Решения о выдвижении кандидатур членов
272
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Стыр Ныхаса принимаются на конференциях граждан
районов, муниципальных округов Республики Северная
ОсетияАлания, Республики Южная Осетия. Эти решения оглашаются
на съезде представителями районов, округов, и съезд
принимает решение об их избрании членами Стыр Ныхаса. В случае
отведения кандидатуры,новую кандидатуру из числа делегатов
предлагает только делегация района или округа,
рекомендовавшие первую кандидатуру. Квоты для выдвижения кандидатов
определяет Стыр Ныхас в соответствии с количеством
осетинского населения, проживающего в данном районе, округе
Республики Северная Осетия-Алания,Республики Южная Осетия.
III съезд
осетинского народа
г. Владикавказ
28сентября 1996 года
18 Съезды осетинского народа
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
УСТАВ
ОБЩЕСТВЕННОЙ ОРГАНИЗАЦИИ
ВСЕОСЕТИНСКОГО НАРОДНОГО СОВЕТА
СТЫР НЫХАС
I. Общие положения
1.1. Всеосетинский народный совет Стыр Ныхас -
общественная организация, созданная на добровольных началах.
1.2. Стыр Ныхас - юридическое лицо с момента регистрации
в Министерстве юстиции РСО-Алания.
1.3. Юридический адрес: г. Владикавказ, пр. Мира, 25.
II. Цели и задачи
2.1. Укрепление национального единства осетинского народа,
содействие его национальному, духовному, культурному и
социально-экономическому развитию.
2.2. Организует,содействует участию граждан Осетии в
управлении государственными и общественными делами, защищает
их политические, трудовые, социально-экономические, личные
права и свободы.
2.3. Содействие в защите национального и государственного
суверенитета осетинского народа и территориальной
целостности Осетии.
2.4. Формирование национального самосознания осетинского
народа, содействие в развитии его культуры, науки,
образования, искусства, языка.
2.5. Содействие прогрессивным политическим, социальным и
экономическим преобразованиям Осетии.
2.6. Укрепление дружбы и взаимопонимания между всеми
национальностями в Осетии, укрепление дружбы и
добрососедских отношения с народами Кавказа, расширение связей с
соотечественниками, проживающими за пределами Осетии.
2.7. Содействие в развитии народного творчества,
национальных видов спорта, участие в патриотическом и
гуманистическом воспитании детей и молодежи, распространение
прогрес274
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
сивных традиций и обычаев осетинского народа, проведение
воспитательной работы, способствующей укреплению семьи и
семейных традиций осетин, росту рождаемости.
2.8. Активное участие в общественно-политической жизни
Осетии и России. Мобилизация общественности на борьбу с
преступностью, коррупцией, мафией, алкоголизмом, пьянством,
наркоманией.
III. Руководящие органы
3.1. Съезд осетинского народа является высшим
общественным представительным органом осетинского народа.
Съезд осетинского народа созывается не реже одного раза в
три года.
3.2. Съезды осетинского народа созывает Стыр Ныхас. О
созыве съезда, времени его проведения и повестке дня Стыр
Ныхас объявляет не позже чем за два месяца до съезда.
Делегаты на съезд избираются на конференциях граждан,
районов, муниципальных округов РСО-А, РЮО и осетинской
диаспоры Ближнего и Дальнего зарубежья.
Делегаты съезда осетинского народа сохраняют свои
полномочия до выборов делегатов на очередной съезд и обязаны
активно участвовать в реализации решений съезда, уставных задач
Стыр Ныхаса.
3.3. Внеочередные (чрезвычайные) съезды созываются Стыр
Ныхасом по собственной инициативе или при наличии 5000
подписей граждан в поддержку съезда.
В этом случае Стыр Ныхас обязан созвать съезд в течение
одного месяца со дня представления подписей.
3.4. Съезд осетинского народа правомочен, если в его работе
принимают участие делегации всех или большинства районов
Республики Северная Осетия-Алания и Республики Южная
Осетия.
3.5. Съезд осетинского народа:
а) способствует укреплению единства осетинского народа и
диаспор, проживающих в РСО-Алания и РЮО;
б) рассматривает и принимает решения по важнейшим
вопросам национальной, духовной, культурной,
социально-экономической жизни осетинского народа, которые имеют рекомендатель1
ный характер для органов государственной власти и органов
местного самоуправления, но обязательны к рассмотрению;
275
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
в) заслушивает отчеты о работе Всеосетинского народного
совета Стыр Ныхас и принимает по ним соответствующие
решения;
г) утверждает Устав Стыр Ныхаса, вносит в него дополнения
и изменения;
д) избирает Всеосетинский народный совет Стыр Ныхас и
определяет основные направления его деятельности;
е) принимает акты в форме: постановления, резолюции,
решения, обращения, заявления;
ж) избирает ревизионную комиссию.
IV. Всеосетинский народный совет
Стыр Ныхас (Стыр Ныхас)
4.1. Всеосетинский народный совет Стыр Ныхас (в
дальнейшем Стыр Ныхас) является постоянно действующим высшим
коллегиальным, исполнительным органом съезда осетинского
народа и его диаспор, выражающим его волю и интересы.
Стыр Ныхас избирается съездом осетинского народа сроком
на три года и подотчетен ему.
4.2. Стыр Ныхас осуществляет свою деятельность в
соответствии с Конституциями РФ, РСО-Алания, РЮО, Законом об
общественных объединениях, настоящим Уставом, решениями
съезда осетинского народа и другими законами РФ,
РСО-Алания и РЮО.
4.3. Стыр Ныхас в пределах своей компетенции
рассматривает и принимает решения по
национальным,духовным,культурным, социально-экономическим и иным важнейшим вопросам
жизни осетинского народа, участвует в политической жизни
общества, в процессе осуществления государственной власти.
Выступает с инициативами по различным вопросам
общественной жизни, вносит предложения в органы государственной
власти и органы местного самоуправления, участвует в
формировании органов государственной власти и органов местного
самоуправления^ также в осуществлении власти через своих
официальных представителей, избранных в парламенты,
органы местного самоуправления.
Участвует в выработке решений государственной власти и
органов местного самоуправления.
Представляет и защищает свои права, законные интересы
своих членов, а также других граждан в органах государственной
276
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
в ласти, органах местного самоуправления и общественных
объединениях.
Участвует в избирательных кампаниях (в выборах) путем
выдвижения своих кандидатов в выборные органы
государственной власти всех уровней и в органы местного самоуправления,
в том числе и высших должностных лиц.
У. Организационная структура совета
Стыр Ныхас
порядок ее образования
5.1. Стыр Ныхас для осуществления своей деятельности в
соответствии с настоящим Уставом образует следующие
организационные структуры:
♦ председатель Стыр Ныхаса и его заместители;
♦ правление;
♦ президиум правления;
♦ советы, отделы, комиссии и другие структурные
подразделения по мере необходимости.
5.2. Структурными подразделениями Стыр Ныхаса на местах
являются:
♦ в городах - Ныхасы муниципальных округов,микрорайонов,
кварталов и домов;
♦ в сельской местности - Ныхасы районов, сел, поселков,
кварталов.
Ныхасы районов и округов избираются на конференциях
граждан районов и округов.
Другие Ныхасы избираются на сходах или собраниях граждан
по месту жительства.
Все они руководствуются настоящим Уставом, решениями
съезда осетинского народа, Стыр Ныхаса,правления и его
президиума и функционируют на основе общего положения о
них, утвержденного Стыр Ныхасом.
Вопросы взаимоотношений Ныхасов с другими
общественными организациями, партиями, движениями решают только
Стыр Ныхас, его правление и президиум правления, решения
которых обязательны для Ныхасов всех уровней.
5.3. Стыр Ныхас избирается на очередном съезде осетинского
народа путем открытого или тайного голосования в количестве
277
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
80 членов. Решения о выдвижении кандидатур членов Стыр
Ныхаса принимаются на конференциях граждан районов,
округов РСО-Алания, РЮО.
В случае отведения кандидатуры,предложенной
районом,округом, новую кандидатуру из числа делегатов предлагает только
делегация района или округа, рекомендовавшая первую
кандидатуру. Квоты для выдвижения кандидатов определяет Стыр
Ныхас в соответствии с количеством осетинского населения,
проживающего в данном районе, округе РСО-Алания,РЮО.
Кандидат считается избранным,если за него проголосовало
более половины делегатов, присутствующих на съезде.
Если предлагаемый кандидат отсутствует на съезде, его
кандидатура может быть поставлена на голосование при наличии его
письменного согласия баллотироваться в состав Стыр Ныхаса.
5.4. Членом Стыр Ныхаса может быть избрано лицо
осетинской национальности не моложе 25 лет, свободно владеющее
осетинским языком и постоянно проживающее в Осетии.
5.5. В случае выбытия члена Стыр Ныхаса последний вправе
ввести в свой состав нового члена по представлению
районного или окружного Ныхаса, представитель которого выбыл.
5.6. С целью улучшения своей деятельности Стыр Ныхас, по
представлению районных Ныхасов, может проводить ротацию
своих членов.
5.7. Председатель Стыр Ныхаса избирается на его первом
заседании открытым или тайным голосованием. Заседание
считается полномочным, если на нем присутствовали 2/3
избранных членов.
Избранным на пост председателя считается кандидат,
набравший более половины голосов.
Заместители председателя Стыр Ныхаса избираются на его
заседании, по предложению председателя Стыр Ныхаса,
открытым голосованием.
Избранным считается кандидат, набравший более половины
голосов присутствующих на заседании членов Стыр Ныхаса.
В случае отклонения кандидатуры председатель Стыр
Ныхаса предлагает новую кандидатуру.
5.8. Стыр Ныхас проводит не менее одного заседания в три
месяца. Заседание считается правомочным, если на нем
присутствует более половины его членов.
278
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
5.9. Для организации и осуществления своей деятельности
между пленарными заседаниями Стыр Ныхас образует правление.
Количество членов и персональный состав правления
определяет Стыр Ныхас. В состав правления по должности входят
председатель Стыр Ныхаса, его заместители, руководители
структурных подразделений, председатели районных,
окружных Ныхасов и несколько членов Стыр Ныхаса.
Выборы членов правления проводятся открытым
голосованием простым большинством голосов.
5.10. Вся деятельность Правления Стыр Ныхаса направлена
на исполнение решений съезда осетинского народа, Стыр
Ныхаса.
Правление принимает акты в форме: постановления,резолюции,
решения,заявления,обращения. Решения правления,принятые в
пределах своих полномочий обязательны для исполнения всеми
членами Стыр Ныхаса и его нижестоящими структурными
подразделениями. Для органов исполнительной власти и органов
местного самоуправления, их должностных лиц они носят
рекомендательный характерно обязательны к рассмотрению.
Заседания правления созываются президиумом правления не
реже одного раза в месяц. Они правомочны, если на них
присутствуют более половины его членов.
Решения правления Стыр Ныхаса считаются принятыми,если
за них проголосовало открытым голосованием большинство
присутствующих его членов.
Правление между пленарными заседаниями Стыр Ныхаса
самостоятельно решает вопросы, относящиеся к компетенции
Стыр Ныхаса кроме его исключительных полномочий, с
последующей обязательной информацией членов Стыр Ныхаса
на его заседании.
5.11. Для организации,координации деятельности,реализации
решений правления и Стыр Ныхаса правлением избирается
президиум. Количество членов и персональный состав
определяет правление Стыр Ныхаса.
В состав президиума по должности входят: председатель, его
заместители и руководители ведущих структурных
подразделений Стыр Ныхаса.
Порядок их избрания такой же, как и членов правления.
5.12. Председатель Стыр Ныхаса:
279
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
♦ организует работу Стыр Ныхаса, правления и президиума;
♦ обладает правом подписи в финансовых документах;
♦ является распределителем кредитов;
♦ принимает на работу и увольняет с работы штатных работников;
♦ устанавливает их оклады и фонд заработной платы;
♦ представляет Стыр Ныхас без доверенности во всех
государственных, общественных и иных учреждениях; выступает в
них от имени Стыр Ныхаса;
♦ выполняет исполнительно-распределительные функции в
пределах уставных задач по принятым коллегиальными органами
решениям. Приказы и распоряжения председателя, изданные в
пределах его компетенции, обязательны для исполнения всеми
членами Стыр Ныхаса, его структурных подразделений
местных Ныхасов;
♦ организует исполнение решений съезда осетинского народа,
Стыр Ныхаса,правления,президиума и других коллегиальных
органов.
VI. Права и обязанности члена
Стыр Ныхаса
6.1. Член Стыр Ныхаса имеет право:
♦ избирать и быть избранным в формируемые выборные
органы Стыр Ныхаса;
♦ в полной мере обладать информацией о работе Стыр Ныхаса;
♦ свободно и гласно выражать свое мнение по поводу работы
Стыр Ныхаса, его органов и должностных лиц;
♦ участвовать в подготовке и принятии решений, предлагать
проекты постановлений, формы их исполнения;
♦ по собственному желанию выйти из состава Стыр Ныхаса.
6.2. Член Стыр Ныхаса обязан:
♦ неукоснительно выполнять законы, решения съезда
осетинского народа, Стыр Ныхаса, его правления, президиума,
положений Устава и добиваться выполнения целей и уставных
задач Стыр Ныхаса;
♦ работать в одной структуре Стыр Ныхаса или иметь
постоянное поручение;
♦ поддерживать тесную связь с районным (окружным)
Ныха280
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
сом, рекомендовавшим его кандидатуру в Стыр Ныхас,
периодически информировать его о выполнении своих уставных
обязанностей^ работе Стыр Ныхаса,оказывать ему практическую
помощь;
♦ обязательно участвовать на всех заседаниях Стыр Ныхаса,
а если член правления или член президиума, то и на
заседаниях^ на всех мероприятиях, проводимых Стыр Ныхасом.
VII. Прекращение членства в
Стыр Ныхасе
7.1. Членство в Стыр Ныхасе прекращается в случае:
♦ выхода из состава Стыр Ныхаса по собственному желанию при
несогласии с его деятельностью, изменением места жительства;
♦ исключения за нарушение Устава Стыр Ныхаса или
невыполнения уставных обязанностей, нанесения материального
или морального ущерба Стыр Ныхасу, совершения
аморальных и других недостойных поступков.
7.2. Решение об исключении принимается на заседании Стыр
Ныхаса. Оно считается правомочным,если за исключение
проголосовало более половины членов Стыр Ныхаса,
присутствующих на заседании.
7.3. Районные,окружные Ныхасыимеют право ставить вопрос
перед Стыр Ныхасом об отзыве члена Стыр
Ныхаса,рекомендованного ими.
7.4. Правление,президиум правления имеют право ставить
вопрос перед Стыр Ныхасом об отзыве члена Стыр Ныхаса как
из состава руководящих органов,так и Стыр Ныхаса.
VIII. Правовое положение.
Имущество и финансы
8.1. Стыр Ныхас является юридическим лицом, имеет свои
банковские счета как в российской,так и иностранной валюте,
круглую печать и штамп со своим наименованием на
осетинском и русском языках.
8.2. Стыр Ныхас может иметь в собственности земельные
участки, здания, строения, сооружения, жилищный фонд,
транспорт, оборудование, инвентарь, имущество
культурно-просветительного и оздоровительного назначения.
Стыр Ныхас утверждает смету расходов и доходов.
281
ИР0Н АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
8.3. Источником финансирования деятельности Стыр Ныхаса
по решению общенациональной задачи являются:
а) добровольные пожертвования граждан;
б) спонсорская помощь организаций,предприятий,учреждений;
в) издательско-производственная деятельность;
г) отчисления районных, окружных, местных Ныхасов и
других организаций, являющихся коллективными членами Стыр
Ныхаса, не менее 10% от поступающих на их счет доходов.
8.4. Стыр Ныхас осуществляет издательскую деятельность,
имеет свои печатные органы,ведет рекламно-информационную
работу. Стыр Ныхас утверждает главного редактора газеты
"Стыр Ныхас".
8.5. Деятельность Стыр Ныхаса прекращается решением
съезда осетинского народа или в результате ликвидации в
установленном законом порядке.
8.6. Оставшееся после ликвидации Стыр Ныхаса имущество
направляется на цели, предусмотренные настоящим Уставом
после расчета с госбюджетом, банками, юридическими и
физическими лицами,другими кредиторами.
8.7. Местом нахождения Стыр Ныхаса является гор.
Владикавказ.
8.8. Устав принимается съездом осетинского народа и
вступает в силу с момента его государственной регистрации.
IX. Порядок внесения изменений и
дополнений в Устав
9.1. Изменения и дополнения в Устав вправе вносить съезд
осетинского народа, а в период между съездами -
Всеосетинский народный совет Стыр Ныхас.
В случае, если изменения и дополнения вносятся съездом,
решение принимается большинством голосов делегатов,
присутствующих на съезде.
Всеосетинский народный совет Стыр Ныхас вправе
рассматривать вопрос о внесении изменений и дополнений в Устав,
если на заседании присутствуют 2/3 членов Стыр Ныхаса.
Решение принимается 2/3 голосов присутствующих на
заседании членов Стыр Ныхаса.
9.2. Право постановки вопроса о внесении изменений и
дополнений имеют:
♦ председатель Всеосетинского народного совета Стыр Ныхас;
282
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
♦ правление Стыр Ныхаса;
♦ комиссии Стыр Ныхаса.
9.3. В случае, если по одним и тем же положениям Устава у
съезда осетинского народа и Всеосетинского народного
совета Стыр Ныхас складывается разное мнение, утверждается
решение, принятое съездом.
Зарегистрирован Утвержден
Министерством юстиции РСО-А III съездом осетинского народа
31 июля 1997 год, >&143 8 сентября 1996 г.
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
ПРИВЕТСТВЕННЫЕ ТЕЛЕГРАММЫ
В АДРЕС III СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ЦХИНВАЛ РЕСПУБЛИКА ЮЖНАЯ ОСЕТИЯ
ОТ ИМЕНИ ВСЕХ ТРУДЯЩИХСЯ ПРАВИТЕЛЬСТВА И ПРЕЗИДИУМА
ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЕСПУБЛИКИ ЮЖНАЯ ОСЕТИЯ ПРИВЕТСТВУЮ И
ПОЗДРАВЛЯЮ УЧАСТНИКОВ ОТКРЫВАЮЩЕГОСЯ III СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА УВЕРЕН ЧТО СЪЕЗД. НЕ ТОЛЬКО ПОДВЕДЕТ
ИТОГИ МНОГОГРАННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ СТЫР НЫХАСА НО И
ВЫРАБОТАЕТ РЕШЕНИЯ РЕАЛИЗАЦИЯ КОТОРЫХ БУДУТ
СПОСОБСТВОВАТЬ ДАЛЬНЕЙШЕЙ КОНСОЛИДАЦИИ ОСЕТИНСКОГО
ЭТНОСА И УСПЕШНОМУ ВЫПОЛНЕНИЮ НЫНЕ СУЩЕСТВУЮЩИХ
ВАЖНЕЙШИХ ВОПРОСОВ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКОГО И
ПОЛИТИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ ОСЕТИИ
УАСТЫРДЖИ УЕ ’МБАЛ ИРОН АДÆМ
ЛЮДВИГ ЧИБИРОВ ПРЕДСЕДАТЕЛЬ ВЕРХОВНОГО СОВЕТА РЮО
ДЕЛЕГАТАМ ОТКРЫВАЮЩЕГОСЯ СЕГОДНЯ III СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ДОРОГИЕ ТОВАРИЩИ ОТ ИМЕНИ ПРАВИТЕЛЬСТВА РСО-А ГОРЯЧО И
СЕРДЕЧНО ПОЗДРАВЛЯЮ ВАС ПОСЛАНЦЕВ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА С
ЭТИМ ЗНАМЕНАТЕЛЬНЫМ СОБЫТИЕМ В ЖИЗНИ НАШЕЙ РЕСПУБЛИКИ
ВЫРАЖАЮ ТВЕРДУЮ УВЕРЕННОСТЬ В ТОМ ЧТО СЪЕЗД НЕ ТОЛЬКО
ДАСТ ДОСТОЙНУЮ ВЫСОКУЮ ОЦЕНКУ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ СТЫР НЫХАСА
КОТОРЫЙ В ДЕЛОВОМ СОТРУДНИЧЕСТВЕ С ВЛАСТНЫМИ
СТРУКТУРАМИ ВСЕХ УРОВНЕЙ НА СЕВЕРЕ И НА ЮГЕ ОСЕТИИ
СОДЕЙСТВУЕТ КОНСОЛИДАЦИИ НАШЕГО НАРОДА НО И ВЫРАБОТАЕТ
ВСЕСТОРОННЕ ВЗВЕШЕННЫЕ ЖИЗНЕННО ВАЖНЫЕ ДЛЯ НАЦИИ
РЕШЕНИЯ А ТАКЖЕ ИЗБЕРЕТ НОВЫЙ СОСТАВ СТЫР НЫХАСА
СПОСОБНЫЙ ПРИУМНОЖИТЬ ДОБЫТОЕ В ДЕЛЕ КОНСОЛИДАЦИИ
НАЦИИ НА ПУТЯХ ЕЕ ПОЛНОГО ЕДИНЕНИЯ УСПЕХОВ ВАМ И ПОЛНОГО
БЛАГОПОЛУЧИЯ ДОРОГИЕ ТОВАРИЩИ
ПРЕДСЕДАТЕЛЬ ПРАВИТЕЛЬСТВА РЕСПУБЛИКИ СЕВЕРНАЯ
ОСЕТИЯ-АЛАНИЯ ЮРИЙ БИРАГОВ
ВЛАДИКАВКАЗ 27 СЕНТЯБРЯ 1996 ГОД
ПРЕЗИДИУМУ III СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОТ ИМЕНИ ОБЩЕСТВЕННОГО ДВИЖЕНИЯ «НАША ОСЕТИЯ»
ОБЪЕДИНЯЮЩЕГО ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ВСЕХ НАРОДОВ ДЛЯ КОТОРЫХ
ОСЕТИЯ СТАЛА ВТОРОЙ РОДИНОЙ МЫ ИСКРЕННЕ ПОЗДРАВЛЯЕМ И
ПРИВЕТСТВУЕМ ДЕЛЕГАТОВ III СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА МЫ ЧТО
РЕШЕНИЯ СЪЕЗДА ЯВЯТСЯ ВАЖНЫМ СТИМУЛОМ К ДАЛЬНЕЙШЕМУ
УКРЕПЛЕНИЮ ДРУЖБЫ И СОТРУДНИЧЕСТВА МЕЖДУ ВСЕМИ
НАРОДАМИ ВЫРАЖАЕМ ТВЕРДУЮ УВЕРЕННОСТЬ В ТОМ ЧТО НОВЫЙ
СОСТАВ СТЫР НЫХАСА КОТОРЫЙ БУДЕТ ИЗБРАН СЪЕЗДОМ
ПРОДОЛЖИТ КУРС НА ТЕСНЕЙШЕЕ СОТРУДНИЧЕСТВО СО ВСЕМИ
КУЛЬТУРНО НАЦИОНАЛЬНЫМИ ОБЩЕСТВАМИ НА БЛАГО
ПРОЦВЕТАНИЯ НАШЕЙ ГОРЯЧО ЛЮБИМОЙ РЕСПУБЛИКИ СЕВЕРНАЯ
ОСЕТИЯ -АЛАНИЯ
ПРЕЗИДИУМ ДВИЖЕНИЯ «НАША ОСЕТИЯ»
ВЛАДИКАВКАЗ 27 СЕНТЯБРЯ 1996 ГОД
284
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Из Лондона
5ТУК ЬГУНАЗ
РК05РЕКТМ1КА 25
УЦШ1КАУКА2
ЗЕУЕКЫАУА ОЗЕТСА-АЬАМА 32040 К0551А
БЛАГОДАРЮ ЗА ПРИГЛАШЕНИЕ СОЖАЛЕЮ ПО ЗАНЯТОСТИ НЕ
СМОГУ ИМЕТЬ УДОВОЛЬСТВИЕ БЫТЬ ВО ВЛАВДИКАВКАЗЕ НА СТЫР
НЫХАСЕ ЖЕЛАЮ СЪЕЗДУ СПОКОЙНОЙ МУДРОСТИ ПИСЬМО
ПОСЛЕДУЕТ СЕРДЦЕМ И ДУШОЙ С ВАМИ
ТОКАТЫ
Из Санкт-Петербурга
ВЛАДИКАВКАЗ ГЛАВПОЧТАМПТ РЕСПУБЛИКА СЕВЕРНАЯ ОСЕТИЯ
АЛАНИЯ ОСЕТИНСКИЙ ТЕАТР ПРЕЗИДИУМ ВСЕОСЕТИНСКОГО СЪЕЗДА
ДОРОГИЕ ЗЕМЛЯКИ И ДРУЗЬЯ С ГОРДОСТЬЮ И НАДЕЖДОЙ
ПРИВЕТСТВУЮ И ПОДДЕРЖИВАЮ СЪЕЗД НАРОДОВ ОСЕТИИ НАДЕЮСЬ
ЧТО ЭТО ВАЖНОЕ СОБЫТИЕ СТАНЕТ ЗНАМЕНАТЕЛЬНОЙ ВЕХОЙ В
ЖИЗНИ РЕСПУБЛИКИ КОТОРАЯ ЯВЛЯЕТСЯ ВАЖНЫМ КАТАЛИЗАТОРОМ
В РЕШЕНИИ ВСЕХ ПРОБЛЕМ ВОЗНИКАЮЩИХ НА ЮЖНЫХ РУБЕЖАХ
НАШЕЙ СТРАНЫ ОТ ВСЕЙ ДУШИ ПОЗДРАВЛЯЮ ВАС И ЖЕЛАЮ
УСПЕХОВ ПРОЦВЕТАНИЯ ВСЕМУ ОСЕТИНСКОМУ НАРОДУ С
УВАЖЕНИЕМ И ГОРДОСТЬЮ ЗА НАШУ РЕСПУБЛИКУ^
ТАЙМУРАЗ БОЛОЕВ ГЕНЕРАЛЬНЫЙ ДИРЕКТОР ПИВЗАВОДА БАЛТИКА
Из Швеции
ТРЕТЬЕМУ СЪЕЗДУ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ПРИВЕТСТВУЕМ ДЕЛЕГАТОВ 3 СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ЖЕЛАЕМ ВАМ ПЛОДОТВОРНОЙ РАБОТЫ МЫ ВЫРАЖАЕМ ТВЕРДУЮ
УВЕРЕННОСТЬ В ТОМ ЧТО ГОРСКАЯ МУДРОСТЬ И
ДОБРОЖЕЛАТЕЛЬНОСТЬ ЗАБОТА О БУДУЩЕМ СОСЕДСТВУЮЩИХ
НАРОДОВ ОДЕРЖАТ ПОБЕДУ В НАШЕЙ МНОГОСТРАДАЛЬНОЙ РОССИИ
И НА БЛАГОДАТНОЙ ЗЕМЛЕ ОСЕТИИ И ВСЕГО КАВКАЗА ЭТОЙ
ЖЕМЧУЖИНЫ ПЛАНЕТЫ ЗЕМЛЯ УСТАНОВЯТСЯ МИР И
ДОБРОСОСЕДСТВО И ГРОМ ПУШЕК УСТУПИТ МЕСТО
СОЗИДАТЕЛЬНОМУ ТРУДУ ЖЕЛАЕМ НАШЕМУ ГЕРОИЧЕСКОМУ И
МИРОЛЮБИВОМУ ОСЕТИНСКОМУ НАРОДУ ЗДОРОВЬЯ УСПЕХОВ В
ДОСТИЖЕНИИ МИРА СЧАСТЬЯ МНОГО СОЛНЦА И РАДОСТИ МЫСЛЯМИ
И СЕРДЦЕМ ВСЕГДА С ВАМИ
АЗА БОТОЕВА ЛАРИСА ЙОНССОН
26 СЕНТЯБРЯ 1996 ЕНГЕЛЬХОЛЬМ ШВЕДЕН
ВЛАДИКАВКАЗ ПРЕЗИДИУМУ III СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
НЕ ИМЕЯ ВОЗМОЖНОСТИ ЛИЧНО ПРИСУТСТВОВАТЬ НА
ЗАСЕДАНИЯХ СТЫР НЫХАСА ПРОШУ ПЕРЕДАТЬ УЧАСТНИКАМ ФОРУМА
МОИ ПРИВЕТСТВИЯ И ПОЖЕЛАНИЕ УСПЕШНОЙ РАБОТЫ НАДЕЮСЬ
СОБРАНИЕ КАК ВСЕГДА ПРОДЕМОНСТРИРУЕТ СПЛОЧЕННОСТЬ И
ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМ НАШЕЙ НАЦИИ
АКАДЕМИК МАГОМЕД ИСАЕВ
285
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
ВЛАДИКАВКАЗ СЕВЕРО ОСЕТИНСКИЙ АКАДЕМИЧЕСКИЙ ТЕАТР ИМ
ТХАПСАЕВА
УЧАСТНИКАМ СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ТЧК ДОРОГИЕ
СООТЕЧЕСТВЕННИКИ ТЧК КОЛЛЕКТИВ КОМИТЕТА ПО ЛЕСНОМУ
ХОЗЯЙСТВУ РСО АЛАНИЯ СЕРДЕЧНО ПОЗДРАВЛЯЕТ ВАС НАЧАЛОМ
РАБОТЫ СЪЕЗДА ТЧК ЖЕЛАЕМ ЗПТ ЧТОБЫ СЪЕЗД СТАЛ ПОДЛИННОЙ
ИСТОРИЧЕСКОЙ ВЕХОЙ В ИСТОРИИ НАШЕГО НАРОДА ТЧК
ПРЕДСЕДАТЕЛЬ КОМИТЕТА ПО ЛЕСНОМУ ХОЗЯЙСТВУ РСО К Д
ХЕТАГУРОВ
Из Грузинской республики
ГРУППА РОДИТЕЛЕЙ ИЗ КАХЕТИИ ВЫРАЖАЕТ ГЛУБОКУЮ
ПРИЗНАТЕЛЬНОСТЬ И БЛАГОДАРНОСТЬ РУКОВОДСТВУ СТЫР НЫХАСА
ЗА ПОДДЕРЖКУ И ПОМОЩЬ В ВЫДЕЛЕНИИ 6 ЛЬГОТНЫХ МЕСТ ДЛЯ
ПОСТУПЛЕНИЯ В ВУЗЫ РСО А АБИТУРИЕНТОВ ИЗ ОСЕТИНСКИХ СЕЛ
ЛАГОДЕХСКОГО Р НА РЕСПУБЛИКИ ГРУЗИЯ
М ГАСИЕВ Е ДЗИЦОЕВА Л ХАРЕБОВ Е КЕЛЕХСАЕВА Г ВАНЕЕВ
26 СЕНТЯБРЯ 1996 Г
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
СОСТАВ
ПРЕЗИДИУМА СТЫР НЫХАСА
1. БАЛИКОЕВ С. А.
2. ГАППОЕВ Т. Т.
3. ГИОЕВ М. И.
4. КАЛОЕВ Г. Г.
5. КАИРОВ В. М.
6. КЕБЕКОВ М. X.
7. ХАТАГОВ А. М.
8. ХЕТАГУРОВ К. Д.
9. ЧЕЛЕХСАТЫ К. С.
СОСТАВ
ПРАВЛЕНИЯ СТЫР НЫХАСА
1. АГАЕВ А. Д.
2. АЛБОРТЫ X. Б.
3. БАЛИКОЕВ С. А.
4. БАДТИЕВ Ш. X.
5. БЕСОЛОВ К. Б.
6. БУГУЛОВ X. Б.
7. ГАППОЕВ Т. Т.
8. ГИОЕВ М. И.
9. ГОКОЕВ В. Б.
10. ГУЦУНАЕВ Р. Т.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
11. ДАТРИЕВ К. У.
12. КАЛАЕВ С. С.
13. КАЛОЕВ Г. Г.
14. КАСАЕВ Т. К.
15. КАИРОВ В. М.
16. КАРДАНОВ Р. Б.
КАНТЕМИРОВ 3. X.
КАЧМАЗОВ М. А.
КЕБЕКОВ М. X.
КОКАЕВ С. Г.
МИСИКОВ М. Б.
ПАРАСТАЕВ Х.С.
УРТАЕВА А.
ХАТАГОВ А. М.
ХЕТАГУРОВА 3. В.
26. ХЕТАГУРОВ К. Д.
27. ХУБЕЦОВ А. Н.
28. ХУДАЛОВ В. Дз.
29. ЧЕЛЕХСАТЫ К. С.
СПИСОК
ЧЛЕНОВ СТЫР НЫХАСА
Алагирский район
1. ГИОЕВ М. И.
2. ДУЛАЕВ В. Ц.
3. РАМОНОВ Д. X.
4. ХАБАЛОВ Д. Б.
5. ХУДАЛОВ В. Д.
6. ЦОГОЕВ В. Б.
Ардонский район
1. БОКОЕВ С. Г.
2. ВАЗИЕВ Н. С.
3. НАСКИДАЕВ С. Д.
4. САЛБИЕВ К. Д.
Республика Южная Осетия
1. АЛБОРТЫ Х.-У. Н.
2. ДЗАГОЕВ И. Г.
3. ДЖУСОЙТЫ Н. Г.
4. КОЗАЕВ Г. С.
5. КОРОЕВ С. П.
6. КОЧИЕВ Р. Г.
7. ПАРАСТАЕВ X. С.
287
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
8. ПЛИЕВ М. А.
9. САНАКОЕВ С. И.
10. СОКУРОВ И. С.
Пригородный район
1. АГАЕВ А. Д.
2. БЯЗРОВ П. В.
3. ГУДИЕВ Б. Г.
4. ДЖАГАЕВ П. К.
5. КОЗОНОВ М. В.
6. САГЕЕВ Р. X.
Северо-Западный округ
1. АПАЕВ В. Т.
2. ГАППОЕВ Т. Т.
3. КАЛАЕВ С. С.
4. ТАВИТОВ Н. С.
5. ТУАЛЛАГОВ А. Д.
6. ЧЕРДЖИЕВ Т. С.
Правобережный район
1. АРЧЕГОВ М. И.
2. БАСАЕВ Б. Б.
3. БУГУЛОВ X. Б.
4. ГАТАГОВ X. Д.
5. ГОДИЗОВ Ф. М.
6. ДИАМБЕКОВ В. 3.
7. КАСТУЕВ Д. И.
Моздокский район
1. БОГОВ И. X.
2. ДОБАЕВ Т. Г.
3. ДЗЕБОЕВ А. И.
4. КАЛОЕВ Г. Г.
5. МАРЗОЕВ С. В.
6. ХУБЕЦЕВ А. Н.
Кировский район
1. ГАБУЕВ Г. П.
2. КАБАЛОЕВ В. К.
3. КОКАЕВ С. Г.
4. ХЕТАГУРОВА 3. В.
Иристонский округ
1. БАДТИЕВШ. X.
2. БАТЫРОВ. С К.
3. БИДЖЕЛОВ Б. X.
4. БЛИЕВ М. М.
5. БОРСИЕВ Э. М.
6. ДЖЕЛИЕВ Т. К.
7. ЕЗЕЕВ Ф. Н.
8. КЕБЕКОВ М. X.
9. МАГОМЕТОВ А. А.
Затеречный округ
1. АМБАЛОВ Б. В.
2. БУРНАЦЕВ Т. Г.
3. ДАТРИЕВ К. У.
4. ДЗИЦЦОЕВ X. К.
5. КАЧМАЗОВ М. А.
Дигорский район
1. БАСКАЕВ М. Г.
2. БЕСОЛОВ К. Б.
3. ГАДЗАОВ В. Т.
4. ЗУРАПОВА Б. Е.
5. ХАТАГОВ А. М.
Ирафский район
1. БАЛИКОЕВ С. А.
2. ГАЛИЕВ Г. М.
3. ДЕДЕГКАЕВ Б. Г.
4. КАИРОВ В. М.
5. ХАДОНОВ 3. М.
Промышленный район
1. АЛИКОВ Р. М.
2. ЗАОЕВ А. Д.
3. КАЛОЕВ X. А.
4. МИСИКОВ М. Б.
288
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
СПИСОК ДЕЛЕГАТОВ
III СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
№№ | Фамилия, имя, отчество
Южная Осетия
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
1 21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
Алборты Ахсар
Алборты Хадзы-Умар Несторович
Баззаев Тенгиз Владимирович
Бикоева Хандзериффа
Валиев Лев Сосланович
Гагиев Георгий Ильич
Гаглойты Юрий Сергеевич
Гобозов Валерий Леонтьевич
Джиоев Георгий Алексеевич
Джиоев Михаил Александрович
Джиоев Мурат Ильич
Джусойты Нафи Григорьевич
Дзагоев Исак Григорьевич
Дзагоев Николай Георгиевич
Кабулова Дзерасса Георгиевна
Кадалаев Герсан Зурабович
Казиев Мелитон Резоевич
Касаев Ибрагим Антонович
Козаев Михаил Ильич
Короев Сослан Платонович
Кочиев Роман Георгиевич
Кочиев Сергей Александрович 1
Кулумбеков Борис Герсанович 1
Кусраев Анатолий Георгиевич
Маргиев Мухтар Арсенович
Парастаев Лев Григорьевич
Парастаев Хазби Савельевич 1
Плиев Мусса Антонович
Санакоев Станислав Иванович 1
Санакоев Иван Давидович 1
Сокуров Ибрагим 1
Тедеев Георгий Алексеевич 1
Тедеев Мухар Сергеевич 1
Тедеев Федор Владимирович
Хубежов Георгий Александрович
Хуриев Гиви Георгиевич
Челехсаты Казбек Сергеевич
19 Съезды осетинского народа 289
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
1 38
39
40
41
Чибиров Людвиг Алексеевич
Чибиров Хазби Алексеевич
Чибиров Юрий Андреевич
Чочиев Борис Елиозович
1 Пригородный
42 ,
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78 |
Агаев Александр Дженардикоевич
Апаев Леонид Борисович
Багаев Гаврил Гургенович
Багаев Иван Сергеевич
Багаев Михаил Васильевич
Багаев Созыр Иванович
Бязров Пармен Васильевич
Бязров Таймураз Темболатович
Газзаев Лев Григорьевич
Газацев Казбек Бексолтанович
Гудиев Бухар Георгиевич ]
Гуриев Урусби Лактемирович
Джагаев Лев Хаджумарович
Джагаев Павел Константинович
Джигкаев Георгий Антонович
Дзагоев Заур Дударович
Дзансолов Сергей Тимофеевич
Дзантиев Андрей Николаевич
Дзицоев Заур Цицоевич
Кабисов Борис Росеевич
Касаев Таймураз Каурбекович 1
Кесаев Казбек Владимирович
Козаев Исидор Григорьевич
Козонов Махарбек Васильевич 1
Кокаев Савелий Лаврентьевич 1
Кочиева Тамара Росебовна 1
Макиев Сослан Владимирович 1
Мецаев Эдуард Михайлович 1
П агаев Батрадз Мухарбекович 1
Рындя Владимир Харитонович ’ 1
Сагеев Рамазан Хаджимурзаевич 1
Сасиев Сланбек Хаджумарович 1
Сланов Эдуард Афакоевич 1
Табеков Данел Харитонович 1
Тедеев Павел Резоевич 1
Томаев Ахтемир Дрисович 1
Тотров Казбек Петрович |
290
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1 79
80
81
82
Хетагуров Казбек Давыдович
Цаболов Феликс Федорович
Цаболов Ханджери Георгиевич
Чельдиев Александр Хаджумарович
1 Алагирский
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
Агузаров Борис Абрамович
Ардасенов Станислав Гассаевич
Байсангурова Жанна Созуровна
Бигаев Таймураз Майрамович
Биджелов Асланбек Азатович
Бугаев Арсен Ахсарович
Гиоев Михаил Ильич
Дзуцев Марат Сергеевич
Дулаев Валерий Цараевич
Кайтуков Азамат Бесланович
Келехсаев Андрей Григорьевич
Малиев Колумб Бадзеевич
Моргоев Эльбрус Афакоевич
Парсиев Хазби Александрович
Рамонов Дмитрий Харитонович
Ревазов Андрей Темболатович
Таболов Солтан Сосланович
Тобоев Александр Владимирович
Хабаев Владислав Касполатович
Хабалов Дзамболат Батырбекович
Хадарцев Мурат Владимирович
Худалов Валерий Дзамболатович
Цогоев Виктор Батырбекович
Чельдиев Казбек Трофимович
Черджиев Александр Владимирович
Черджиев Владимир Елбиздикоевич
Черчесов Николай Дзамбоевич
Промышленный, г. Владикавказ
ПО
111
112
113
114
115
116
117
^ 118
Агнаев Гастан Анзорович
Агнаев Ханджери Казгериевич
Айларов Чермен Габлаевич 1
Аликов Руслан Мухтарович 1
Андиев Магомед Камболатович 1
Ахполов Николай Саламович 1
Багаев Борис Дударович 1
Базаев Федор Саламович 1
Бесолов Сараби Уруспиевич |
291
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
1 119
120
121
122
123
124
125’
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
Биджелов Харитон Алексеевич !
Гадаев Чермен Урусбиевич
Гостиев Казбек Иванович
Дзодзиев Савелий Соломонович
Дзуцев Мурат Гамболович
Дудиев Канамат Хазбатырович
Дулаев Казбек Мулдарович . .
Зангиев Таймураз Николаевич
Заоев Асланбек Дмитриевич
Зембатов Таймураз Батырбекович
Кайтмазов Заурбек Иванович
Калоев Харитон Александрович
Катаев Р. С.
Козаев Хазби Муссаевич
Кодзати Ахсар Магометович
Котаев Александр Григорьевич
Магкаев Созыр Степанович
Мамукаев Артем Бабуевич
Марзаганов Махар Уанеевич
Меликов Хазбатыр Хазретович
Мисиков Мурат Бадриевич
Плиев Руслан Георгиевич
Техоев Томаз Артемович
Тлатов Хазмет Пушкаевич
Уртаев Тамби Петрович
Ходов Николай Темирканович
Хугаев Хазмурат Темболатович
Цалиев Александр Михайлович
Цаллагов Ахполат
Цаллагов Казбек Ибрагимович
Ирафский
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
Албегонов Хасан Хамицоевич
Байматов Марат Агубекирович
Баликоев Сафар Афакоевич
Баскаев Станислав Амурханович
Галиев Георгий Муратович
Гуцунаев Рамазан Тазеевич
Дедегкаев Борис Гагеевич
Дзансолов Ермак Георгиевич
Елканов Эльбрус Амурханович
Каиров Вячеслав Муссаевич
Колоев Харум Магомедович
292
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1 160
161
162
163
164
165
Макоев Александр Агубеевич
Макоев Эльбрус Авдулаевич
Пинов Борис Дабусович
Тускаев Олег Казбекович
Хадаев Кайтук Иванович
Хадонов Зураб Муссаевич
1 Ардонский
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
Бокоев Солтан Гантеевич
Боциев Борис Германович
Вазиев Николай Семенович
Гацоев Чермен Николаевич
Гусалов Лаврентий Федорович
Джигкаев Василий Дмитриевич
Докаев Казмаголит Михайлович
Икаев Феликс Цараевич
Икоев Константин Варданович
Кулаев Ирбек Иналукович
Моргоев Борис Темирболатович
Наскидаев Солтанбек Дадоевич
Салбиев Казбек Дахцикоевич
Хуриев Хазби Георгиевич
Цабиев Батырбек Асланбекович
Цекоев Ислам Ахполович
Цогоев Андрей Савельевич
Затеречный, г. Владикавказ
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
[. 198
[ 199
Аккалаев Константин Николаевич
Акоев Таймураз Михайлович
Амбалов Борис Владимирович
Андиев Сослан Петрович
Базоев Клим Михайлович
Басиев Гагуз Алексеевич
Беккузаров Таймураз Тотразович
Беслекоев Урузмаг Харитонович
Бирагов Юрий Григорьевич
Бугулов Мурад Ефимович
Бурнацев Тотырбек Григорьевич
Гуриев Борис Александрович
Датриев Константин Угалукович
Дедегкаев Виктор Хасанбекович
Дзанаев Саханджери Петрович
Дзиццоев Хасан Каргоевич
Каллагов Ахсарбек Асланбекович
293
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
1 200
201
202
203
204
205 ,
206
207
208
209
210
211
212
213
Кантемиров Георгий Магометович
Качмазов Мусса Асланбекович
Кубалов Тотрадз Хагаевич
Кусраев Юрий Иванович
Малиев Хаджумар Таккаевич
Мамсуров Ислам Магомедович
Пагаев Казбек Хасанбекович
Пронский Валерий Михайлович
Рамонов Александр Александрович
Тавасиев Спартак Магомедович
Тигиев Сослан Иванович
Туаев Сергей Гаврилович
Хутиев Таймураз Эльбрусович
Цахилов Урузмаг Борисович
| Иристонскйй, г. Владикавказ
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233 |
234
235
236
237
238
239
240
Албегов Даурбек Мурадиевич
Бадтиев Шмел Харитонович
Батыров Сахам Кубадиевич
Биджелов Батырбек Хаматканович
Блиев Макс Максимович
Борсиев Эрнст Магометович
Галазов Ахсарбек Хаджимурзаевич
Галазов Юрий Хаджимурзаевич
Гетоев Кайсын Чичиевич
Гогаев Тазрет Хурбиевич
Гутнов Руслан Хаджимурзаевич
Джелиев Тамерлан Каурбекович
Дзбоев Майрам Хаматкоевич
Дзгоев Бек Борисович
Дзоблаева Светлана Александровна
Диамбегов Дзамболат Георгиевич
Езеев Фидар Николаевич
Елеев Виктор Абдулович 1
Каболов Владислав Владимирович 1
Кадохов Соломон Михайлович " 1
Кантемиров Заурбек Харитонович 1
КастуевДудар Умарович 1
Кастуев Заур Исаевич 1
Кебеков Мурадин Хасимович 1
Кибизов Вячеслав Васильевич 1
Кобегкаев Сергей Асламурзаевич 1
Козаев Георгий Николаевич |
294
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1 241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
Кониев Юрий Ибрагимович
Лагкуев Вячеслав Магометович
Лацоев Георгий Алексеевич
Магометов Ахурбек Алиханович
Сабаев Сергей Слангериевич
Санакоев Александр Иванович
Сланов Илья Алексеевич
Сокаев Пупуш Елканович
Темираев Виктор Дзамболатович
Туаев Александр Темисович
Фидаров Александр Мацкоевич
Хатагов Харитон Александрович
Хугаев Заур Ильич
Хугаев Михаил Заурбекович
Цаликов Ибрагим Адылгериевич
Цаллагов Батако Созрыкоевич
Цалоев Виктор Туганович
Шаталов Михаил Михайлович
1 Правобережный
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269 |
270
271
272 |
273
274
275
276
277
278
279
280
281
Алдатов Виктор Каурбекович
Аликов Хасан Гадоевич
Амбалов Казбек Гаврилович
Арчегов Магомед Исламович
Арчегов Тасолтан Омарович
Басаев Борис Бештуович
Батагов Чермен Исламович 1
Бежаев Казбек Сандроевич
Бероев Ирбек Николаевич 1
Бзыков Вячеслав Харитонович
Бигаев Леуан Борисович
Бигаев Умар Ибрагимович
Бугулов Хазби Батырбекович
Ватаев Бимболат Заурбекович
Гаголов Алик Долатович 1
Гатагов Хазрет Дафаевич 1
Годизов Федор Михайлович 1
Гусов Солтанбек Бимболатович 1
Гутоев Сергей Курманович 1
Дзгоев Бекыза Дзыццылович 1
Дзугутов Зелим Майрамович 1
Диамбеков Владимир Захарович 1
Джимиев Ахсар Дахцикоевич
295
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
| 282
283
284
285
286
287 ,
288
289
290
291
292
293
294
295
Калиев Бег Майрамович
Касабиев Виктор Габлаевич
Кастуев Даут Иссаевич
Кодзаев Владимир
Койбаев Вячеслав Слангериевич
Кокаев Сулико Семенович
Кудзиев Таймураз Лазоевич
Кусов Ибрагим Магометович
Мамсуров Владимир Исламович
Мамсуров Таймураз Дзамбекович
Мрикаев Константин
Тедтов Эльбрус Тамерланович
Улубиев Шамиль Казбекович
Ходов Камал Хазбиевич
1 Дигорский
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
Баскаев Мисост Георгиевич
Бесолов Газак Борисович
Гадзаов Владимир Табеевич
Золоев Сергей Карасаевич
Зурапова Бэла Елкановна
Калицев Солтан Гетагазович
Каслаов Хушин Алиханович
Малиев Василий Георгиевич
Нигколов Гнат Бидзелаевич
Олисаев Аким Аслангериевич
Сабанов Беслан Азаматович
Савхалов Алик Сосланбекович
Таболов Юрий Георгиевич
Тавасиев Вячеслав Харитонович
Хабиев Казбек Александрович
Хатагов Ахсар Михайлович
Кировский
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
Батяев Изатбег Казбекович
Богазов Арсамаг Заурбекович
Брциев Георгий Касполатович
Габуев Герман Петрович
Гиголаев Владимир Григорьевич
Дзгоев Руслан Заурбекович
Дзиов Дзубаир Хазбиевич
Дигуров Николай Александрович
Кабалоев Вячеслав Кантемирович
Каджаев Таймураз Герасимович
296
ТРЕТИЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
322
323
324
325
326
327
328
329
Кокаев Салам Гаврилович 1
Коцлов Николай Васильевич 1
Моргоев Борис Темирболатович 1
Пагиев Михаил Асланович 1
Салбиев Альберт Алимбекович 1
Сугаров Юрий Абрамович 1
Тотров Руслан Хадзбатырович 1
Хетагурова Зара Владимировна |
Моздокский |
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
Бедоев Сергей Давидович
Богов Ирбек Ханджериевич ’
Варзиев Александр Цараевич
Гасиев Заур Умарович
Гобозов Борис Константинович
Гуриев Тамерлан Александрович
Дзасохов Александр Сергеевич
Дзебоев Алексей Ибрагимович
Добаев Таймураз Георгиевич
Икаев Мурат Михайлович
Калоев Георгий Георгиевич
Марзоев Сергей Васильевич
Орлова Вера Петровна
Паринов Вячеслав Семенович
Хубецов Анатолий Николаевич
Северо-Западный, г. Владикавказ .
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
[ 361
Абаев Хурбек Камболатович
Айларов Измаил Дзахотович
Апаев Владимир Темболатович
Аркаев Кермен Данилович
Багаев Владимир Захарович
Баев Казбек Виссарионович
Батыров Тотраз Хадзимурзаевич
Бациев Агуз Сергеевич
Бекмурзаев Петр Кайтикоевич
Бугулова Ольга Тепсарикоевна
Виниченко Александр Александрович
Габеев Георгий Цараевич
Гависова Венера Тотурбековна
Гагиев Казбек Гаврилович
Газзаев Георгий Константинович
Гаппоев Татаркан Туганович |
Годжиев Ахсарбек Татарканович
297
ИРОН АДÆМЫ ÆРТЫККАГ СЪЕЗД
1 362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
Гуриев Иран Владимирович
Гуцунаев Сармат Муратович
Дауев Борис Ибрагимович
Джиоев Яков Исмаилович
Дзуцев Феликс Хаджумарович
Дудиев Моисей Чиликоевич
Калаев Георгий Семенович
Калаев Константин Налыкович
Калаев Сергей Семенович
Сакиева Фуза Екимовна
Тавгазов Чермен Григорьевич
Тавитов Николай Сарабиевич
Токаев Эдуард Албегович
Токов Хетаг Таймуразович
Тотиев Сергей Александрович
Туаллагов Ахсар Дагкаевич
Хадикова Зина Индрисовна
Хаматов Борис Николаевич
Хетагурова Тимина Георгиевна
Хугаев Вадим Акимович
Цалоев Руслан Харитонович
Цомаев Тамерлан Александрович
Чельдиева Вера Максимовна
Черджиев Тепсарико Саламович
Лагодехский
386
387
388
Дудаева Циала Константиновна
Цховребов Элизбар Платонович
Цховребов Арсен Владимирович
Казбекский
389
390
Гудиева Таисия Андреевна
Самбегов Гаврил Федорович
Беженцы из республики Грузия, «Редант»
391
392
Санакоев Окро Ревазович
Хетагуров Акаки Арчилович
Карачаево-Черкессия, с. К. Хетагурово
393
БаскаевА. М.
298
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ИРОН АДÆМЫ IV СЪЕЗДÆН
Рæз, Ирыстон!
Рæз, нæ бæстæ, размæ цу,
Дæ фæндаг конд!
Рухс, бæрзонд ысты дæ хæхтæ,
Дар дæ тырыса бæрзонд!
Абайты Васо
ПОДГОТОВКА К СЪЕЗДУ
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Всеосетинского народного совета Стыр Ныхас
о созыве IV съезда осетинского народа
В соответствии с положением Устава и в связи с истечением
полномочий СН (в сентябре н. г.), избранного на III съезде
осетинского народа, Всеосетинский совет Стыр Ныхас
постановляет:
I. Одобрить предложение президиума СН о созыве
очередного,^ съезда осетинского народа 28- 29 октября 1999 года.
И. Утвердить квоту представительства делегаций с расчета 1
делегат от 1500 человек осетинского населения (см.
приложение).
III. Руководство по подготовке и проведению IV съезда
возложить на рабочую комиссию под председательством
Хетагурова К. Д. (Список состава комиссии прилагается.)
IV. Утвердить следующую повестку дня IV съезда:
1. Отчетный доклад Стыр Ныхаса IV съезду осетинского
народа о реализации решений III съезда осетинского народа и
задачи на перспективу (докл. Гиоев М. И.).
2. Отчет контрольно-ревизионной комиссии (докл.
Дзиццоев X. К.).
3. О внесении изменений в Устав и в структуру органов
руководства СН.
4. Выборы совета СН и контрольно-ревизионной комиссии.
V. Утверждение положения о контрольно-ревизионной комиссии.
VI. IV съезд осетинского народа провести в здании дворца
ГГАУ.
301
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
VII. Поручить Хетагурову К. Д. к 15 сентября представить
президиуму СН основные положения сценария проведения
съезда.
VIII. В сельских и квартальных Ныхасах отчетно-выборные
мероприятия завершить к середине августа. Районные,
окружные отчетно-выборные конференции провести до 10 сентября
1999 года. На конференциях делегаты на IV съезд
осетинского народа должны быть избраны согласно утвержденным СН
квотам.
IX. Таутиеву Б. А. подготовить до 10 сентября т. г. мандаты,
пропуска и пригласительные билеты для участников съезда.
X. Поручить Калоеву Г. Г. и Таутиеву Б. А. к открытию
съезда обеспечить публикацию плаката и брошюры об осетинских
обычаях и традициях.
Председатель СН М. И. Гиоев
г. Владикавказ
25.06.99 г.
ПЛАН
мероприятий по подготовке к IV съезду
осетинского народа
№
1.
2.
Мероприятия
Образовать рабочие группы
по подготовке:
а) доклада, проекта постановления и
др.;
б) дополнений и изменений к Уставу
СН;
в) предложений по структуре
руководства СН;
г) материально-технической и фина
нсовой базы для проведения съе зда
Составить согласованные с районами
(округами) графики провед ения
организационных и отчетно-выбрных
собраний и конференций местных и
районных (окружных) Ныхасов
Срок
исполнения
19 мая
III кв.
Ответственный
Президиум
Таутиев Б.,
руковод.рай.
Ныхасов
302
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
На период подготовки к съезду з
акрепить за членами президиума и
правления СН определенные ра ионы
Организовать цикл лекций по пр
облемам общенационального хара
ктера. Провести дискуссии и круглые
столы по наиболее насущным в
опросам, которые следовало бы обе
удить на съезде:
— усиление роли СН в консолид
ации осетинского народа;
— роль СН в сплочении осетинск
ого этноса;
— роль СН во внедрении в быт
наиболее прогрессивных трад
иций и обычаев;
— использование осетинского яз
ыка во всех сферах жизни РСО-А
иРЮО;
— осетинский этнос в XXI веке
Подготовить рабочий сценарий
проведения IV съезда осет. народа и
представить на утверждение през
идиуму. Определить
режиссерскооперат. группу
Подготовить проект доклада ко
нтрольно-ревизионной комиссии
Подготовить проект по внесению
изменений и дополнений в Устав
СН, а также структурных изменений
в совете СН
Определить список представителей
осетинских диаспор Ближнего и
Дальнего зарубежья, приглашаемых
на съезд
Утвердить образцы пригласител
ьных билетов, пропусков и мандатов
для участников съезда
Освещать регулярно в республика
нской прессе ход подготовки к IV
съезду осетинского народа
10.06
Постоянно
25.06
До
20.06
До
10.06
До
10.07
Постоян
но
Хетагуров К.
Каиров В.
Хугаев Г.
Золоев А.
Хетагуров К.
Челехсаты К.
Каиров В.
Хугаев Г.
Золоев А.
— « —
— « —
— « —
— « —
Гаппоев Т.
Калаев С.
Хугаев Г.
Таутиев Б.
Дзиццоев X., 1
группа
подготовки
Юридическая
комиссия
Таутиев Б.
Таутиев Б.
Таутиев Б.
Заоев А.
303
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
11.
12.
13.
14.
15.
16.
17.
Определить количественный состав
студентов СОГУ, необходимый для
оказания помощи в оргмероприятиях
в ходе подготовки и проведения съе зда
Составить предполагаемый расчет
фин. затрат на проведение IV съезда
осетинского народа
Совместно с представителем МВД
РСО-А разработать комплекс мер по
обеспечению безопасности провед
ения съезда
Определить количество делегатов,
подлежащих на период проведения
съезда расселению в гостиницах г
орода. Определить места расселения
Разработать механизм аккредитации
СМИ на съезде
Заключить договор с АТП для обе
спечения а/транспортом делегатов на
период работы съезда
Разработать и утвердить культурную
программу съезда
До
10.09
30.06
До
15.09
До
15.07
До
25.07
До
25.09
До
10.10
Цаллагов А.
Таутиев Б.
Джелиев Т.
Гиоев М.
Боциева А.
Хугаев Г.
Хугаев Г.
Таутиев Б.
Джелиев Т.
Хугаев Г.
Таутиев Б.
Джелиев Т.
Цаллагов А.
Хетагуров К.,
группа тех.
обеспечения
Хетагуров К.,
группа тех.
обеспечения
Гаппоев Т.
Таутиев Б.
Утвержден
президиумом Стыр Ныхаса
25.05.1999 года
ПРИЛОЖЕНИЕ № 1
к проекту решения президиума
Рабочие группы по подготовке к съезду осетинского народа
I. Группа по подготовке доклада, проекта постановления:
1. Гиоев Михаил Ильич - председатель
2. Челехсаты Казбек Сергеевич - 1-й зам. председателя СН
3. Каиров Вячеслав Муссаевич - член президиума СН
4. Агаев Александр Дженардикоевич - председатель
Пригородного Ныхаса
5. Джусойты Нафи Григорьевич - директор НИИ РЮО
304
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
6. Хозиев Борис Рожденович - журналист, декан факультета
искусств СОГУ
II. Группа по подготовке документов съезда:
1. Гаппоев Татаркан Туганович - член президиума СН
2. Кокаев Салам Гаврилович - председатель Кировского
Ныхаса
3. Алборов Хадзы-Умар Несторович - член правления СН
4. Цогоев Виктор Батрбекович - член правления СН
5. Хугаев Герасим Георгиевич
6. Бзаров Руслан Сулейманович
7. Цебоев Сергей Савельевич
8. Кусраев Анатолий Георгиевич
III. Группа по подготовке дополнений и
изменений к Уставу СН:
1. Баликоев Сафар Афакоевич - председатель
2. Кебеков Мурадин Хасимович - член президиума СН
3. Дзидзоев Руслан Мухарбекович - зав. кафедрой СОГУ
4. Элдзарова Медея Багратовна - инспектор Министерства
юстиции РСО-А
IV. Группа по подготовке предложений по структуре
руководства СН:
1. Калоев Георгий Григорьевич - руководитель
2. Калаев Сергей Семенович - председатель Сев.-Зап. Ныхаса
3. Заоев Аслан Дмитриевич - председатель ВССС Дзуары
лæгтæ
V. Группа по подготовке материально-технической и
финансовой базы для проведения съезда:
1. Хетагуров Казбек Давидович - председатель
2. Цаллагов Артур Анатольевич - председатель ВСМ
3. Санакоев Вячеслав Давидович - художник
4. Джелиев Тамерлан Каурбекович - член правления СН
5. Худалов Валерий Дзамболатович - председатель
Алагирского Ныхаса
6. Батыров Сахам - член правления СН
7. Джиоев Яков Исмаилович - член правления СН
VI. Секретариат и мандатная комиссия формируются
накануне съезда
Председатель М. И. Гиоев
20 Съезды осетинского народа 305
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ИНФОРМАЦИЯ
о ходе подготовки к IV съезду
осетинского народа
28-29 октября 1999 г. в г. Владикавказе,Республика Северная
Осетия-Алания (Россия),созывается IV съезд осетинского
народа. На съезде предполагается учредить Международную
организацию осетин-алан.
На съезд приглашаются представители осетинских диаспор,
проживающих в Дальнем и Ближнем зарубежье и в регионах
России.
Решением президиума Стыр Ныхаса от 20.08.99 районные
отчетно-выборные конференции намечено провести в сентябре
1999 года.
На конференциях должны быть избраны делегаты на съезд,
а также кандидаты в члены совета Стыр Ныхас.
Утверждена повестка дня:
1. Отчет Стыр Ныхаса и задачи на предстоящий период
(докл. Гиоев М. И.).
2. Отчет контрольно-ревизионной комиссии (докл. Дзиццоев
X. К.).
3. О внесении изменений в Устав и структуру органов
руководства Стыр Ныхаса.
4. Выборы совета Стыр Ныхаса и контрольно-ревизионной
комиссии.
5. Утверждение положения о контрольно-ревизионной
комиссии.
Утверждена квота представительства делегации из расчета
1 делегат от 1500 человек осетинского населения.
Руководство по подготовке и проведению IV съезда
возложено на президиум Стыр Ныхаса.
Утверждены составы соответствующих рабочих групп.
Разработан и утвержден план мероприятий по подготовке к
IV съезду осетинского народа.
Составлена смета расходов,связанных с подготовкой и
проведением съезда.
Распорядок работы IV съезда осетинского народа
разработан и утвержден постановлением президиума Стыр Ныхаса от
15.09.99.
306
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
В целом предсъездовская подготовительная работа
осуществляется по плану.
№ 110/111 5.08.1999г.
ОБРАЗЦЫ ПРИГЛАСИТЕЛЬНЫХ БИЛЕТОВ
ДОРОГОЙ СООТЕЧЕСТВЕННИК!
В Вашем лице обращаемся к осетинам, проживающим в
и сообщаем, что 28-29 октября 1999 года в г. Владикавказе,
Северная Осетия-Алания (Россия), созывается IV съезд
осетинского народа. На съезде предполагается учредить
Международную организацию осетин-алан.
Мы считаем необходимым участие Вашей делегации с
полномочиями решающего голоса в работе указанного форума в
количестве 2-3 человек.
Делегаты должны иметь на руках официальное письменное
решение организации, наделившей их правом участвовать в
указанном учредительном форуме.
Расходы, связанные с пребыванием делегатов в пределах
Северной Осетии берет на себя оргкомитет.
Официальное приглашение и проекты учредительных
документов будут направлены Вам после подтверждения согласия
принять участие в работе съезда.
Просим не задержать ответ.
Пользуясь случаем, от имени осетинского народа и от себя
лично желаю мира и счастья всем нашим соотечественникам,
живущим в Вашей стране.
С уважением
председатель оргкомитета
Гиоев Михаил Ильич
СНЕК СОМРАТКЮТЕ!
№шз поиз айгеззопз еп Уо1ге регзоппе аих Оззё^ез У1Уап1;8 еп
рои г уоиз сотшиг^иег ^ие 1е 1У-те
Соп^гёз с1и реир1е оззё^е ез!: согм^иё 1е 28 - 29 ос1;оЪге
1999 а У1асШсаука2, КёриЬНдие сГОззёие <1и Иогс!. И ез1
зиррозёсГтзШиег аи Соп§гёз ипе огдатзаиоп 1п1егпаиопа1е с1ез
Оззёкез-Акпз.
307
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
N0115 зепопз Ьеигеих (ГассиеПНг У01±е (1ё1ё§аиоп <1е 2 ои 3
регзоппез ауес 1е йгоИ: <1е Уо1:е рои г ГшзШиНоп <1е сеИе
ог§атза1:юп т1егпа1:юпа1е.
Ьез (Шё^иез с1о1Уеп1 ауо1г 1е рго1х>со1е о№с1е1 йе
Гог^ашзаиоп 1еиг (1оппап1; 1е АтогЬ <1е рагЬарег а се Ьгит сопзШиШ.
Ьез туйаиоп оШаеПез еЬ 1ез рго§е1з (1ез сЬситеп^з
сопз1л1иШз уоиз зегопк епуоуёз аргёз 1а гесер&оп с!е уокге
сопйгта1лоп йе ргепйге раг<: аи 1гауаЛ ёи Соп^гёз. Ыоиз аиепйопз
уог1е гёропзе аи р1из уИе розз1Ые.
УеШег а^гёег, сЬег сотраЪпсйе, 1ез заЫкайопз 1ез р1из
сог(Иа1ез с!е 1а ра1± ёи реир1е оззё<:е еЬ с!е та раг1 регзоппеИе
атз1 дие 1ез теШеигз зоиЬайз <1е 1а ра1х еЬ <1и ЬопЬеиг а коиз
поз сотра^покез У1Уап1:з с!апз Уо1:ге рауз.
Ргез1(1еп^
<1и сотйё сГогзатзайоп
рго^еззеиг
М. I. Оиюуеу
Кепзе1§петеп1:з: (8672) 33-99-18; 33-07-02
Рах: (8672) 75-12-45
Аскеззе: Россия, Республика Северная Осетия-Алания
г. Владикавказ, пр. Мира, 25. Стыр Ныхас
БЕАК СОМРАТШОТ.
1п уоиг регзоп ше асЫгезз Оззе&апз, \уЪо Нуе т 115А ап<1
1пЬгт И12А, Нхе 41Ь Соп^гезз о? Ше ОззеНап реор1е 15 сопуокес!
т Ос1:оЬег 28- 29 1999 т №)1±Ь Оззеиа-А1ата,т У1асНкаука2.
АЬ1Ье соп^гезз 11:13 зиррозеё Ьо йэипё Ле т!;егпа{;юпа1
ог^ап12а{;юп о^ Оззеиапз-Акпз.
\Уе сопз1с!ег 11 песеззагу Гог уоиг <1е1е§аиоп (2-3 регзопз)
Ьо раг!:1С1 ра1:е >уЯЬ ро>уег о( а с!ес151Уе Уо1е т йэипсЫлоп о?
1Ыз 1п1:егпа110па1 ог^ашгаНоп.
ТЬе (1е1е§а1:ез зЬоиЫ Ьауе Ле о№с1а1 ^уг^^:<:еп сЗеазюп 1хот
ог^ашгайоп^ЫсЬ епаЫез Лет Ьо раг<лара1е т 1Ье зресШес!
сопзШиеп! Гогит.
ТЬе оШс1а1 шуйаНоп апс! Ле ргсцес^з о? Ле сопзШиепк
<1оситеп1:5 >уШ Ье зеп1; 1;о уои айег уои сопйгт уоиг раг1лс1-
ра1лоп т 1Ье \уогк о? Ше Сопдгезз. ДУе азк уои Ьо апз>уег аз
зооп аз розз1Ые.
I Ьэке Ше сЬапсе <:о >У1зЬ реасе апс! Ьарртезз Ьо а!1 оиг
308
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
сотра1по1;з Нут§ т уоиг соип!;гу, йют 1Ье ОззеИап реор1е
ап<1 Ггот тузе1? регзопаИу.
Уоигз ЫкМиПу
СЬактап о( ог§аш2т§ сотпийее
Рго&ззог М. ОЫоеу
ТЬе ЫерЬопе Ьг ап ш&>ппа1юп: 33-99-18; 33-07-02
Рах: 75-12-45
АсИгезз: Россия, Республика Северная Осетия-Алания
г. Владикавказ, пр. Мира, 25. Стыр Ныхас.
ИНФОРМАЦИЯ
о явке делегатов и приглашенных
на IV съезд осетинского народа
Всего на IV съезд осетинского народа было избрано 414
делегатов.
В их числе - 365 делегатов
♦ отРСО-А(307),РЮО (43) и ВСМ (15);
♦ 36 делегатов от городов и регионов РФ;
♦ 13 делегатов от зарубежных государств.
В работе съезда приняло участие - 374 делегата.
Приглашены на съезд - 331 человек:
♦ 266 - по общему списку и 65 - от ВСМ.
Из них регистрацию прошли 185 человек.
Общее количество пригласительных билетов было - 274.
Из них 266 были заполнены, 255 вручены приглашенным.
Не были вручены И шт.: 4 - Москве, 6 - РСО-А и 1 -
Одессе.
8 билетов остались незаполненными, предназначались: 4 -
депутатам Госдумы, 2 - представителям Северо-Западного
округа, 1 - г. Моздоку и 1 - г. Дигоре.
Так как 65 приглашенным от ВСМ не хватило
пригласительных билетов, Цаллагову А. А. было поручено изготовить
это количество и вручить им их дополнительно.
309
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ЯВКА ДЕЛЕГАТОВ (ПО РАЙОНАМ)
№
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
Район
Алагирский
Моздокский
Дигорский
Промышленный
округ, г. Влад.
Кировский
Ардонский
Пригородный
Правобережный
Северо-Западный
г. Влад.
Затеречный г. Влад.
Ирафский
Иристонский г. Влад.
ВСМ
Республика
Южная Осетия
Итого:
Избрано
делегатов
23
12
14
26
20
18
41
33
42
33
14
30
16
43
365
Зарегистрировано
18
10
13 •
24
19
18
33
27
34
33
14
29
15
38
325
Незарегистрировано
5
2
1
2
1
— |
8
6
8
— \
— |
1
1
5
40
ИРОН АДÆМЫ СЪЕЗДЫ РАЗМÆ
СТЫР ТÆРХОН
Царды цæхгæр фæзилæнты æмæ тыхджын фыдæвзарæнты
стыр лыггæнинаг фарстатæ куы фæзыны, дарддæр куыд
цардæуа, уый тыххæй хъысмæтхæссæг уынаффæты сæр куы
бахъæуы, уæд дзыллæйы куырыхондæр æвзæрст лæгтæ, Мадизæди
кувæндоны бын бадæгау, æрбадынц стыр тæрхоны. Адæм сыл
бафтауынц се ’ууæнк, ныббæттынц сыл сæ ныфс, фæуырны сæ,
тæккæ растдæр зондмæ кæй æрцæудзысты æмæ уыцы зондæй
нæ дарддæры фæндаг кæй срухс кæндзысты, уый. О, ирон
адæммæ афтæ уыд фыдæй-фыртмæ. Æхсæны ныхас, æхсæны
уынаффæ, æхсæны зонд. Иу зонд хорз у, дыууæ зонды -
дыууæ хатты хуыздæр, дзырдтой-иу нæ фыдæлтæ. Æмæ уыцы
фарнæй хайджын фæуæд нæ абоны стыр æмбырд дæр.
310
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Хъыгагæн, ныртæккæ нæ Ирыстоны дзыллæты раз цы
фарстатæ сæвзæрдысты, уыдон сты уæлдай карздæр, уæлдай
уæззаудæр, æмæ сæм уæлæнгай цæстæй акæсын хи
байсафынæй хъауджыдæр нæу. Махæн, ирон адæмæн та фæстаг
заманты нæ сæйраг бæллæх ссис, иу хъуыдыйыл хæст кæй нæ
вæййæм, нæ иумæйаг нысаныл иузæрдион кæй не стæм, нæ царды
фæндаг хатгай кæй ныссаджилтæ вæййы, бынсæфтæй
фервæзынæн æрмæстдæр иунæг раст мадзал - иудзинад - зæрдæйы
æмæ зонды иудзинад кæй у, уый кæй нæ фæхатæм, хъысмæты
фыдцæлхъыты рæстæг та æгæр стырзæрдæ кæй разынæм, уый.
Абон нæ разы слæууыд наци аирвæзын кæныны фарста: ома
нæ адæмæн фидæн уыдзæни æви нæ? Æмæ йыл æмдыхæй,
æмхуызонæй, æмзондæй, не ’ппæт дæр иумæ, иу комы, иу хъæуы,
иу сахары, хицæн адæймæгты лыстæг хъуыддæгтæ иуварс
æрæвæргæйæ, куы нæ асагъæс кæнæм, ныртæккæ чи хъæуы, ахæм
мадзæлттæ куы нæ саразæм, уыимæ æвæстиатæй, уæд
бынсæфтмæ нæ фæндаг хæрзцыбыр уыдзæн. Уымæ гæсгæ нæ
тырыса, нæ национ идейæ хъуамæ суа ирон дзыллæ уыцы
фыдбæллæхæй аирвæзын кæныныл тох. Аланты фæдонтæ Нарты
сæфт хъуамæ ма фæкæной. Нартæ æнусон царды бæсты
æнусон кад равзæрстой, фæлæ мах Нартæй зондджындæр хъуамæ
разынæм: равзарæм æнусон цард дæр æмæ æнусон кад дæр.
Абон мах нæхицæн хъуамæ дзуапп раттæм: чи стæм, кæдæм
цæуæм, куыдæй цæуæм? Нæ дзыллæйы царды бындур цæуыл
æнцой кæны? Аланты нæрæмон туг кæй уæнгты æхсиды,
уыцы адæмы, хохæй-быдырæй, Цæгатæй-Хуссарæй, цавæр
зондджын хъуыды, цавæр нысан иу кæны? Æви нæм ахæм хъуыды,
ахæм нысан уæвгæ дæр нæй? Кæд нæй, уæд æй агурын
хъæуы - иумæйаг зондæй. Æнæмæнг! Уый куы нæ уа, уæд, абон
уа, райсом уа, ныппырх уыдзыстæм, иугай ныл нæ фыдызнаг
фæуæлахиз уыдзæн.
Зын замантæ куы скæны, иу кæнæ иннæ фарстæн æнцонæй
дзуапп раттæн куы нал вæййы, уæд ахæм рæстæг хорз у дæ
алыварс афæлгæсын, гъа-ма мæ сыхæгтæ та куыд цæрынц,
цæмæ у сæ каст, цæуыл тох кæнынц, сæ царды æнцæйттæ
цавæртæ сты. Зонды хосæн цыфæнды хъуыддаг дæр пайда у. Фен,
уæд та ма сæм бафæзминагæй исты ис. Акæс-ма, уыдонæн
суанг дин дæр иудзинады хос у, кæрæдзийыл сæ бæтты, мах та
дихтæ кæны. Уыдон сæ мадæлон æвзаг хъаггæныныл
стырæйчысылæй уæхскуæзæй кусынц, мах та нæ аргъæутты дзуринаг
311
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
æвзагыл былысчъилтæ кæнæм. Уыдон сæ дзыллæ сбирæ
кæнын сæ царды сæйраг нысаныл нымайынц, мах та, кæрцы
фæдджитæ болат хæсгардæй лыг кæнæгау, нæ мыггаг цыбырдæр
кæнæм. Уыдон сæ рæзгæ фæлтæры, армытъæпæны дарæгау,
алыхуы^он фыдракæндтытæй цæсты гагуыйау хъаггæнынц, мах
та нæ фæсивæдыл фæсвæндагмæ къахæй ахæцыдыстæм.
Æнæмæнг, сæрбæрзонд уæвын хорз у, мæ фыдгул ма йæ сæр
сæрмæ ма хæсса, фæлæ хи рæдыдыл сæттын та лæгдзинад у.
Хъалæй куырмæджы цæуын зонды нысан нæу. Алкæд фæндаг
лæгъз æмæ уæрæх нæ вæййы. Æркæсæм нæхимæ, лæмбынæг
равзарæм нæ хорз дæр, не ’взæр дæр æмæ æмбæлгæ хатдзæгтæ
скæнæм. Ахъуыдыйаг хъуыддæгтæ та бирæ сты.
Национ идейæ национ уымæн хуыйны, æмæ дзыллæйы
тæккæ кæройнагмæ дæр хъуамæ хæццæ кæна, алчидæр æй йæ
зæрдæйы арфы хъуамæ нывæра æмæ йæ æххæст кæныныл
архайа, хорз хæдзары хистæры ныхасæн æнæххæстгæнгæ куыд
нæй, афтæ. Национ идейæ æрмæстдæр уæд кусы, размæцыдæн
ахъаз æрмæстдæр уæд у. Махмæ та иу иуырдæм хæцы, иннæ -
иннæрдæм. Цас дзурæм нæ мадæлон æвзаг бахъаггæныныл,
фæлæ иу зондмæ æрцæуын нæ бон нæу, нæ нæм хъары, æвзаг
нацийы сæйраг фæрæз кæй у, уый. Диссаг куыннæ у: иу йæ
мадæлон æвзаг бахъаггæныныл йæ уды быцъынæг скъуыны,
иннæ та афтæ зæгъы, æнæ уымæй дæр Хуыцау хорз цард куы
раттид. Æмæ цалынмæ уыцы дихдзинад нæ фесафæм, нæ
Конституцийы куыд амынд ис, афтæ нæ хъуыддаджы гæххæттытæ
дæр, æмбарæй, дыууæ паддзахадон æвзагыл арæзт нæ цæуой,
канд скъолаты нæ, фæлæ уæлдæр ахуыргæнæндæтты дæр ирон
ныхас парахатæй нæ хъуыса, уæдмæ уыцы æлхынцъ нæ
райхалдзыстæм.
Ныфсы хос у, æрæджы Дзасохты Алыксандры Указмæ
гæсгæ Республикæ Цæгат Ирыстоны-Аланийы Президенты цур
ирон æвзаг бахъаггæныны æмæ йæ рæзты тыххæй сæрмагонд
къамис арæзт кæй æрцыд, уый. Куыд фæзæгъынц, райдайын
хъуыддаджы æмбис у. Республикæйы разамынд паддзахадон
æмвæзадыл уыцы хæс йæхимæ кæй райста, уымæй иттæг раст
бакодта. Паддзахадон æвзагмæ паддзахадон цæстæнгас дарын
хъæуы. Кæннод дзурдзыстæм, катай кæндзыстæм, фæлæ
хъуыддаг ныхасæй дарддæр нæ ацæудзæн.
Райсæм æндæр фарста. Ирон адæмы нымæц бонæй-бонмæ
фылдæр куы кæна, уæд уый наци фервæзын кæныны ахъаззаг
бындур нæу? Бæгуыдæр у. Фæлæ та уыцы хъуыды дæр зæронд
312
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
лæбырд хъæццулау не ’ппæты нæ хъарм кæны. Растдæр та, нал
хъарм кæны. Цы фæцис фыртуарзаг ирон лæг? Ивгъуыд
æнусы дæр ма Уæрæсейæ Ирыстонмæ æрбацæуæг бæлццæттæ
æмдыхæй афтæ куы дзырдтой: "Ирæттæ сты æнæниз æмæ бирæ
цот кæнæг адæмыхатт". Уæд нæ уыцы галиумæ зонды л цавæр
дæлимон фæхæст кодта, æмæ нæхæдæг нæ мыггаг цыбырдæр
кæныныл сбæндæн уæм?
О, уыдыстæм æнæниз адæмыхатт. Ныры хуызæн нæ
кæстæртæ галиу митæ æмæ хъуыддæгтыл хæст никуы уыдысты.
Уымæн æмæ сæ хистæртæ рæдийын нæ уагътой, карз уыдысты
хи дарыны æгъдæуттæ. Æвзæргæнæгыл та æгъатырæй хъоды
кодтой. Æвзæр хæцгæ низ у, дзырдтой, адæмæй цас дарддæр уа,
уый бæрц къаддæр зиан хæссы. Хъомыладæн дæр йæ бындур,
йæ нысан уый уыд. Зыдтой, цауд мыггаг хорз тыллæг нæ
дæтты, æнæниз мад æмæ фыдæн та æнæниз цот гуыры. Фæлæ та
уыцы рæстдзинад дæр махæй ферох. Ронбæгъдæй,
уæгъдибарæй ауагътам нæ фæсивæды, иуæй-иутæ дзы ныдздзæгъæлтæ
сты, галиу фæндагыл бафтыдысты, карз нозт æмæ хъылмайы
бын фесты. Уыцы рæстæг та махæй бирæтæ афтæ хъуыды
кæнынц: мæнæн ницы тæссаг у, мæ хæдзар къуыппыл ис, эбмæ
мæм уырдæм донивылд не схæццæ уыдзæн. Афтæмæй нын
ивылд дон сæдæгæйттæй ласы нæ кæстæрты, мах та,
æцæгæйдæр, уæлкъуыпп рабадтыстæм. Уыцы ивылд дон нын райсом
нæ царды, нæ ирондзинады могортæ кæй ныффалгæрон
кæндзæн, уый та нæ фæсонæрхæджы дæр нæй.
Бирæ сты, нæ адæм кæмæй хъæрзынц, стырæй, чысылæй нæ
чи тыхсын кæны, уыцы фарстатæ. Рæстæг æгъатыр у, нæ бары
лæмæгътæн, не ’ппæтæй дæр домы уæнгты, зæрдæйы æмæ уды
хъару. Уыцы миниуджытæй та ирон лæг цух никуы уыд.
Сæвæрæм сæ сæ бынаты, раздахæм, Хуыцау нын цæстуарзонæй
кæй радта, нæ уыцы ирон фарн. Здахгæ та йæ ракæндзысты
æцæг тыхджын, сыгъдæгзæрдæ æмæ рæсугъд фидæнмæ тырнæг
адæм.
Истори нын амоны: иумæйаг тасдзинад-иу куы ’рбалæууыд,
уæд-иу дзыллæтæ ферох кодтой сæ мидбыцæутæ, кæрæдзи
зæрдæхудт, лыстæг хъуыддæгтæ æмæ-иу æрбангом сты,
æрбамбырд-иу кодтой сæ хъарутæ æмæ-иу ныхкъуырд радтой
цыфæнды тыхгæнæгæн дæр. Махæн дæр нæ абон ахæм у.
Кæрæдзийæн уайдзæфтæ кæныны, кæрæдзийы азымы дарыны, аххос
кæрæдзимæ æппарыны рæстæг нæу ныртæккæ. Бирæтæ донæй
æххуыс кæнынц, ссад та нæ дæттынц. Афтид донæй та кæрдзын
313
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
скæнæн нæй. Айразмæйы съездты дæр æгæр бирæ уыд дон,
æмæ дзы къухы ницы фæлæууыд. Ныр уый мауал бауадзæм.
Доны кæфæй æрмикæсаг хуыздæр у. Ныхас хъуамæ цæуа
бæлвырд, сæххæст кæнæн кæмæн ис, ахæм хъуыддæгтыл. Уымæн
æмæ, мах абон цы фарстатæ алыг кæнын хъæуы, уыдон æгæр
ахсджиаг 4æмæ вазыгджын, æгæр бæрнон æмæ зын сты. Ирон
адæмы стыр æмбырды сыл абон куыд æртæрхон кæнæм, цавæр
уынаффæтæ рахæссæм, уымæй бирæ аразгæ у нæ райсом.
Малиты Хасан
314
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ИРОН АДÆМЫ IV СЪЕЗДЫ
БОНЫ ФÆТК
1. Стыр Ныхасы дзуаппон доклад, III съезды уынаффæтæ
куыд æххæстгонд æрцыдысты æмæ фидæнмæ цы хæстæ
снысан кодтой, уый тыххæй. Докладгæнæг Гиоты Михал
2. Контролон-ревизион къамисы куысты тыххæй.
Докладгæнæг Дзиццойты Хасан
3. СН Уагæвæрд æмæ хицауиуæг оргæнты структурæтæм
ивддзинæдтæ бахæссын.
4. Съезды документтæ бафидар кæнын
5. СН æмæ контролон-ревизион къамисы уæнгты
æвзæрстытæ
ПОВЕСТКА ДНЯ IV СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1. Отчетный доклад Стыр Ныхаса IV съезду осетинского
народа о реализации решений III съезда и задачи на
перспективу. Докладчик Гиоев М. И.
2. Отчет контрольно-ревизионной комиссии. Докладчик
Дзиццоев X. К.
3. О внесении изменений в Устав и структуру органов
руководства СН
4. Принятие документов съезда
5. Выборы совета СН и контрольно-ревизионной комиссии
315
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ИРОН АДÆМЫ IV СЪЕЗДЫ
КУЫСТЫ ФÆТК
28 октябрь
8.30-
9.30-
9.40-
10.10 •
10.25
11.30 •
11.50 •
12.10
12.30
12.50 ■
13.50 •
14.50 •
16.50 ■
17.10 ■
18.40 ■
19.00
-’9.30
- 9.40
- 10.10
- 10.25
- 11.30
- 11.50
- 12.10
- 12.30
доклад
- 12.50
- 13.50
- 14.50
- 16.50
- 17.10
- 18.40
- 19.00
- съезды архайджыты регистраци кæнын
- съезды райдайæн
- организацией фарстатæ
- арфæйы фыстæджытæ
- дзуаппон доклад
- фæлладуадзæн рæстæг
- фæсивæды арфæтæ съездæн
- контролон-ревизион къамисы дзуаппон
- доклад СН Уагæвæрды проекты тыххæй
- докладты фæдыл раныхæстæ
- фæлладуадзæн рæстæг
- докладты фæдыл раныхæстæ
- фæлладуадзæн рæстæг
- докладты фæдыл раныхæстæ
- фæлладуадзæн рæстæг
- концерт
29 октябрь
8.30 - 9.30
9.30 - 11.30
11.30- 11.50
11.50 - 12.50
12.50 - 13.10
13.10 - 13.20
13.20 - 13.50
13.50 - 14.40
14.40 - 15.20
15.20 - 16.00
16.00 - 16.15
16.15 - 16.30
316
- мандаттæ уарын (регистраци кæнын)
- докладты фæдыл раныхæстæ
- фæлладуадзæн рæстæг
- докладты фæдыл раныхæстæ
- кæронбæттæн ныхас
- контролон-ревизион къамисы уагæвæрд
сфидар кæнын
- Стыр Ныхасы Уагæвæрд сфидар кæнын
- фæлладуадзæн рæстæг (сихоры хæрд)
- съезды документтæ сфидар кæнын
- Стыр Ныхасы уæнгты æвзæрстытæ
- контролон-ревизион къамисы уæнгты
равзæрстытæ
- съезды кæронбæттæн
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
РАСПОРЯДОК РАБОТЫ IV СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
28 октября
8.30 - 9.30 - регистрация участников съезда
9.30 - 9.40 ~ открытие съезда
9.40 - 10.10 - организационные вопросы
10.10 - 10.25 - приветствия съезду
10.25 - 11.30 - отчетный доклад
11.30 ~ 11.50 - перерыв
11.50 - 12.10 - приветствие детей и молодежи съезду
12.10 - 12.30 ~ отчетный доклад контрольно-ревизионной
комиссии
12.30 - 12.50 ~ доклад о проекте Устава Стыр Ныхаса
12.50 - 13.50 - прения по докладам
13.50 - 14.50 - перерыв (обед)
14.50 - 16.50 ~ прения по докладам
16.50 - 17.10 - перерыв
17.10 - 18.40 - прения по докладам
18.40 - 19.00 - перерыв
19.00 - концерт
29 октября
8.30 - 9.30 - выдача мандатов (регистрация)
9.30 - 11.30 - прения по докладам
11.30 ~ 11.50 - перерыв
11.50 - 12.50 - прения по докладам
12.50 - 13.10 - заключительное слово
13.10 - 13.20 - утверждение положения о
контрольно-ревизионной комиссии
13.20 - 13.50 - утверждение Устава Стыр Ныхаса
13.50 - 14.40 - перерыв (обед)
14.40 - 15.20 - принятие документов съезда
15.20 - 16.00 - выборы нового состава Стыр Ныхаса
16.00 - 16.15 - выборы нового состава
контрольно-ревизионной комиссии
16.15 - 16.30 - закрытие съезда
317
* * *
Зынаргъ æмбæлттæ!
Зынаргъ уазджытæ!
Абон ацы стыр галуаны иу адæймаг дæр,
мæнмæ гæсгæ, ахæм нæй, æмæ Ирыстоны
сомбоныл чи нæ хъуыды кæны, йæ адæмы
хъысмæтыл чи нæ тыхсы. Нæ сæйраг мæт
та уый у, цæмæй нæ республикæ аккаг
бынат ахса Уæрæсейы Федераци æмæ æппæт
дунейы адæмты ’хсæн.
Ирон адæм арфæйаг сты. Нæ фыдæлтæ ИМР|Ш
нын хорзæй цы ныууагътой, уыдон - «ф- "Д^
сарм, æгъдау æмæ рæсугъд фæтк. Махæн
нæ сæйрагдæр хæстæй иу у, цæмæй уыцы
хæзнатæ сæфын ма бауадзæм æмæ сæ рæсугъдæй нæ
кæстæрты къухмæ раттæм.
Даргъ æмæ зын фæндæгтыл фæцыдысты нæ рагфыдæлтæ,
фæлæ уæззау тохтæ æмæ фыдæвзарæнты сæ ныфс нæ асаст.
Æнцон нæу нæ абоны цард дæр, змæст у дуне, æмæ йæ
алчидæр йæхиуыл æнкъары.
Абон кæйдæрты нæ фæнды, цæмæй Уæрæсейы адæмтæ
кæрæдзийæн аргъ кæной æмæ хæлар æмæ æнгомæй цæрой.
Ахæм уавæрты ирон адæм хъуамæ кæрæдзийы уæлдай
хуыздæр æмбарой.
Цæмæй Ирыстоны адæмты ’хсæн домбайдæр кæна
хæлардзинад æмæ фидæнмæ кæрæдзийы æмбаргæйæ цæуой, ууыл
тохгæнæг у Æппæтирон адæмон совет Стыр Ныхас дæр. Уый
фæдыл арæзт æрцыд абон йæ цыппæрæм съезд дæр, æмæ йын
зæрдæбынæй арфæ кæнын. Арфæйы ныхæстæ зæгъын мæ
фæнды Ныхасы сæрдар æмæ йе ’мкусджытæн. Стыр бузныг уæ
иузæрдион æмæ ахсджиаг куысты тыххæй, фидæны уын фылдæр
бантысæд. О, фæлæ мæ зæгъын фæнды, нæ размæцыд нын чи
къуылымпы кæны, æндæр ахæм фарстаты тыххæй дæр.
Æнæмæнг, цæмæй нæ хъуыдытæ, нæ уынаффæтæ, нæ
фæндтæ царды ныффидар уой, уый тыххæй мах хъæуы иудзинад.
Кæрæдзийы цас хуыздæр æмбарæм, уыйас æнцондæрæй
уæлахиз кæндзыстæм зындзинæдтыл.
318
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Хъуамæ зæрдæйы тугдадзинтау иу уæм, æмвæндæй
архайæм, нæ республикæйы цы бирæ адæмыхæттытæ цæры,
уыдоны царды уавæртæ фæхуыздæр кæныныл.
Фыдæлтæй ахæм æмбисонд баззад: "Чидæр, дам, йæхи
цæсты къала бæлас нæ уыдта, кæмæндæр та, дæ цæсты - æрду,
зæгъгæ, амыдта".
Уый уымæн зæгъын, æмæ абон дæр не ’хсæн фæзыны ахæм
адæймæгтæ, йæ риу тымбыл къухæй хойгæйæ чи дзуры, махæн
нæ зæрдæ тынг риссы ирон адæмы хъысмæтыл, зæгъгæ, æмæ
иуварсæй цъыфкалæн кæнынц, адæмы галиу фæндагыл
ардауынц. Афтæмæй сын сæ хъуыддæгтæм лæмбынæг куы ’ркæсай,
уæд Ирыстонæн нæ, фæлæ сæхи мыггæгтæн дæр хорзæй никуы
ницы сарæзтой.
Уыдон æппæтæй уæлдæр æвæрынц сæхи домæнтæ , æмæ алы
хуызты архайынц æхсæнад змæнтыныл. Уымæн æмæ, бæстæ
змæст куы уа, уæд сын сæ чъизидзинæдтæ бамбæхсын
æнцондæр уыдзæн. Мах сын хъуамæ фидарæй æрхæцæм сæ рохтыл.
Ацы съездмæ цæттæ гæнгæйæ бирæ цæуылдæртыл ахъуыды
кодтон æмæ мæхицæн банысан кодтон: "Авд къахдзæфы
фидæнмæ’\Фæнды мæ, цæмæй сæ ацы кадджын æмбырды
сымахæн фехъусын кæнон, уый.
Фыццаг. Нæ фыдæлтæй нын цы ’гъдæуттæ баззад, уыдоны
мах хъуамæ бауадзæм ног, сыгъдæг уд. Æгъдау, æфсарм,
уæздандзинад - сты нæ фыдæлты стыр хæзнатæ, æмæ хъуамæ
уыдоны бындурыл аразæм нæ хъомыладон куыст, размæ сæ
тырысайау хæссæм.
Дыккаг. Мах хъуамæ кæрон скæнæм иу хъуыддагæн -
кæрæдзимæ мауал амонæм, ды ирон дæ, ды - къуыдайраг, ды -
дыгурон. Уымæн æмæ нын уыцы зондахаст нæ ирон адæмы
дихтæ кæны, кæрæдзийы ныхмæ нæ кæны. Уым та хорзæй
ницы ис, æмæ рæствæндаг нæ фæуыдзыстæм.
Æртыккаг. Æхсæнад дæр æмæ республикæйы хицауады
уæнгтæ дæр хъуамæ фылдæр æргом здахой бинонты царды
уавæртæ фæхуыздæр кæнынмæ.
Уый тыххæй, нæ фадæттæ æмæ гæнæнтæ куыд амонынц,
афтæ хъуамæ архайæм тыхстдæр бинонты сывæллæттæн
æххуыс кæныныл. Æз, куыд республикæйы Президент, афтæ уын
фидарæй зæгъын: Ирыстоны хицауад ныртæккæ аразы æппæт
мадзæлттæ дæр, цæмæй ахсджиаг фарстатæ тагъд рæстæджы
лыггонд æрцæуой. Хорз уаид, уыцы хъуыддаджы Стыр Ныхас
дæр нæ фарсмæ куы ’рбалæууид æмæ иумæ, æмдыхæй куы
бацархаиккам нæ хæстæ сæххæст кæныныл.
319
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Мæнмæ гæсгæ, уыцы арфæйаг хъуыддаджы бацæугæйæ
Стыр Ныхасы кад ноджы бæрзонддæр уаид.
Бинонтæ цас æнгомдæр уой, уый бæрц æхсæнад дæр
æнгомдæр у, æмæ дзы уæд бынат нæй хъылмамæ æмхиц адæймæгтæ
æмæ расыггæнджытæн, алыхуызон фыдбылызы цаутæн.
Уымæ гæсгæ зæгъын: фыццаджыдæр, хистæртæй аразгæ у
бинонты амондджын цард, æмæ нæ уыцы фарстамæ
лæмбынæгдæр æркæсын хъæуы.
Цыппæрæм. Нæ адæмы фидæныл хъуыды кæнгæйæ нæ бон
у æргом æмæ бæлвырдæй зæгъын: ирон адæмы хъысмæт, йæ
хорз сомбон бает у Хуссар Ирыстонимæ. Хъуамæ уыцы
бæркадджын зæхх æнустæм уа ирон адæмы фарнæн, æмæ абон
уыцы зæхх сиды йæ хъæбултæм, фыдæй-фыртмæ уым чи фæцард,
уыдонмæ. Раздæхут фæстæмæ уæ къонатæм, уæ райгуырæн
зæхмæ.
Зæхмæ зилын хъæуы, кусын ыл хъæуы, цæмæй йæ
бæркæдтæй хайджын уой адæм, уый тыххæй. Уæ зæрдыл дарут: алы
нацийæн дæр зæхх у йæ фидæн, йæ цард. Адæм дзы куы
цæрой, æрмæст уæд уыдзæн тыхджын æмæ амондджын Хуссар
Ирыстон. Æрсагъæс кæнут ууыл.
Рох кæнын нæ хъæуы уый дæр, æмæ Хуссар Ир
рагæйæрæгмæ дæр бындурæвæрæг кæй уыди ирон-гуырдзиаг
арфæйаг бастдзинæдтæн. Хæлардзинадæй ахсджиагдæр та царды
ницы ис. Нæ адæмты истори æмæ фидæн махæй домы, цæмæй
уыцы бастдзинæдтæ тыхджындæр æмæ фидардæр кæной.
Фæндзæм. Мах, ирон адæм, нæ хъысмæт раджы сбастам
Уæрæсеимæ. Уый тыххæй фæзæгъæм: "Мах - Уæрæсе, мах -
Кавказ".
Уый афтæ æмбаргæ у, æмæ хъуамæ хæларæй цæрæм Цæгат
Кавказы æппæт адæмтимæ дæр.
Æхсæзæм. Ирон культурæйы фидардæр мæсгуытæй иу у нæ
мадæлон æвзаг. Гъе, æмæ цæмæй нæ ирон æвзаг ахсджиагдæр
хотых суа нæ царды, уый тыххæй нæм арæзт æрцыд сæрмагонд
къамис. Разамонæгæй йын равзæрстой нæ республикæйы
хицауады сæрдар Мамсыраты Таймуразы. Уый фæрцы афæдзы
райдайæнæй абонмæ ирон чингуытæ дзæвгар фылдæр уагъд æрцыд,
скъолаты ирон урокты нымæцмæ бафтыдтой, мадæлон æвзагыл
фылдæр программæтæ æвдисын райдыдтой телеуынынадæй
дæр. Фæлæ, кæй зæгъын æй хъæуы, уый фаг нæу. Æмæ æз мæ
зæрдæ дарын, ацы хъуыддаджы се ’ххуыс кæй бахæсдзысты
Стыр Ныхасы ног уæнгтæ дæр, ууыл.
320
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Æвдæм. Рæхджы мах "фæндараст" зæгъдзыстæм ссæдзæм
æнусæн æмæ бакъахдзæф кæндзыстæм ног æнусы къæсæрыл.
Цавæр уыдзæн нæ фидæн? Уый нæхицæй аразгæ у. Нæ
фыдæлты фарнимæ, ирон намысимæ мах баиу кæндзыстæм ахуыры
бæрзæндтæм тырнындзинад æмæ дунейы адæмты культурæйы
æнтыстдзинæдтæ, цæмæй нæ фæндаг уа рæсугъд æмæ
æнтыстджын.
Æнцон сты ацы къахдзæфтæ?
Æвæццæгæй, нæ.
Разындзæн нæм ахæм хъару, цæмæй уыдон кæронмæ
сæххæст кæнæм?
Хъуамæ разына. Æрмæст, иумæ куы уæм, æмзонд æмæ
æмдыхæй куы архайæм, уæд.
Мæ зæрдæ уын зæгъы, цы хæдзары, цы мыггаджы, цы
хъæуы минæвæрттæ стут, уыдоны кад домбай куыд уа! Не ’ппæт
та иумæ бæрзонд куыд хæссæм Ирыстоны фарн!
Уæлахиз ут!
*
21 Съезды осетинского народа
321
ПРАВИТЕЛЬСТВЕННАЯ ТЕЛЕГРАММА
Дорогие друзья! Уважаемые делегаты и гости съезда!
Министерство по делам федерации и . национальностей
Российской Федерации приветствует участников IV съезда
осетинского народа, желает успешной деятельности форуму,
надеется, что работа съезда, его итоговые документы внесут
реальный вклад в укрепление мира и добрососедства между
народами Осетии и всего Северного Кавказа.
Сегодня, когда Осетия-Алания вместе со всей Россией
переживает нелегкое время, проведение съезда осетинского
народа, несомненно, станет важным шагом в деле стабилизации
общественно-политической ситуации в Северо-Кавказском
регионе. Фундаментом для этого является богатейшая
история и культура осетинского народа, уходящая корнями в
глубь веков к аланам, скифам и сарматам.
Осетинский народ дал человечеству великого античного
философа-мудреца Анахарсиса-, непобедимого витязя-полководца
средневековья Царазон Сослан-Давида и гениального поэта
Коста Хетагурова, выдающегося ученого Васо Абаева и
известного героя гражданской войны Хаджи-Мурата Дзарахохова,
прославленного полководца Иссу Плиева и легендарного
Хаджи-Умара Мамсурова, непревзойденного Отелло - Бало
Тхапсаева и первую в мире женщину-дирижера Веронику
Дударову, покорителя Арктики Юрия Кучиева и прима-балерину
Большого Театра Светлану Адырхаеву,создателя первого
конного цирка Али-Бека Кантемирова и известного во всем мире
джигита-наездника Агубе Гудцова, непобедимого борца
"Казбек-гора" - Бола Канукова и многих других славных сыновей
и дочерей.
Известен вклад осетинского народа в Победу в Великой
Отечественной войне. Десятки лучших сынов Осетии были
удостоены высокого звания Героя Советского Союза, воинских
званий генералов и адмиралов.
Осетинский народ является наследником великой
Кобанской культуры, создателем выдающегося памятника - шедевра
мировой цивилизации - Нартского эпоса и неповторимого
божественного танца "Симд",несмотря на все трудности и
невз322
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
годы донес из глубины веков прекрасный аланский язык,
самобытные традиции и обычаи. Одна из наиболее
фундаментальных традиций народа - почитание старших.
Возродившийся институт старейшин Стыр Ныхас внес
весомый вклад в воспитание молодежи,сохранение духовности и
национальной самобытности народа. Уверены,что и впредь он
будет способствовать приумножению лучших традиций
осетинского народа, установлению добрососедских отношений с
ингушским народом.
Мы надеемся,что участники столь представительного
форума разделяют принципиальные подходы государственной
национальной политики Российской Федерации на Северном
Кавказе, которые нацелены на гармонизацию
межнациональных отношений, обеспечение конституционных прав человека
и гражданина, против этнического сепаратизма и
национализма, установление мира в регионе.
Желаем делегатам и гостям съезда, всему народу
Республики Северная Осетия-Алания здоровья, счастья,
благополучия, успехов во имя мира и согласия среди народов великой
России.
Министр по делам
национальностей В. Михайлов
Заместитель министра К. Цаголов
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
МАГАДАН 99/76 45 13/10 0818=
ВЛАДИКАВКАЗ РЕСПУБЛИКА СЕВЕРНАЯ ОСЕТИЯ-АЛАНИЯ ПРОСПЕКТ
МИРА 25 ДОМ ДРУЖБЫ СТЫР НЫХАС=
ПРИВЕТСТВУЕМ ОРГАНИЗАТОРОВ СЪЕЗДА УЧАСТНИКОВ ЖЕЛАЕМ С
БЛАГОСЛОВЛЕНИЯ УАСТЫРДЖИ ПЛОДОТВОРНОЙ РАБОТЫ НА БЛАГО
НАШЕГО НАРОДА КАЧЕСТВЕ НАШЕГО ПРЕДСТАВИТЕЛЯ НА СЪЕЗДЕ
ПРОСИМ ПРИГЛАСИТЬ ГУТИЕВА НИКОЛАЯ ХАЗМЕТОВИЧА ВЛДАДИКАВКАЗ
КОЦОЕВА 15 КВ 8= ПРЕДСЕДАТЕЛЬ ОСЕТИНСКОЙ ОБЩИНЫ МАГАДАНА
ДЗГОЕВ Н
ВЛАДИКАВКАЗ РСО-А 3/13009 71 28/10 1101 =
УЛ КИРОВА 37 ДВОРЕЦ КУЛЬТУРЫ ГГАУ =
СОВЕТ СЕВЕРО-ОСЕТИНСКОЙ РЕСПУБЛИКАНСКОЙ ОБЩЕСТВЕННОЙ
ОРГАНИЗАЦИИ СЛАВЯН РУСЬ СЕРДЕЧНО ПРИВЕТСТВУЕТ ДЕЛЕГАТОВ И
ГОСТЕЙ ЧЕТВЕРТОГО СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ЖЕЛАЕМ
БОЛЬШИХ УСПЕХОВ В РАБОТЕ ЗДОРОВЬЯ И БЛАГОПОЛУЧИЯ ВЕРИМ
ПРИНЯТЫЕ СЪЕЗДОМ РЕШЕНИЯ БУДУТ СПОСОБСТВОВАТЬ ДАЛЬНЕЙШЕМУ
РАЗВИТИЮ ЭКОНОМИКИ КУЛЬТУРЫ ДУХОВНОСТИ ОСЕТИНСКОГО
НАРОДА ВСЕХ ДРУГИХ НАРОДОВ РЕСПУБЛИКИ НАМЕРЕНЫ И ВПРЕДЬ
УКРЕПЛЯТЬ КОНСТРУКТИВНОЕ СОТРУДНИЧЕСТВО НАШИХ
ОБЩЕСТВЕННЫХ ОРГАНИЗАЦИЙ ВО ИМЯ СТАБИЛЬНОСТИ МИРА НАЦИОНАЛЬНОГО
ОБЩЕСТВЕННОГО СОГЛАСИЯ ПО ПОРУЧЕНИЮ СОВЕТА =
ПРЕДСЕДАТЕЛЬ ЮРИЙ БЕССОНОВ
ВЛАДИКАВКАЗ РСО-А 25/13016 63 28/10 1150 =
ДВОРЕЦ КУЛЬТУРЫ ГСХИ УЛ МИЛЛЕРА ПРЕДСЕДАТЕЛЮ СОВЕТА
СТЫР НЫХАС ГИОЕВУ МИХАИЛУ ИЛЬИЧУ
КОЛЛЕКТИВ СОТРУДНИКОВ И СТАРЕЙШИНЫ ДОМА-ИНТЕРНАТА ДЛЯ
ПРЕСТАРЕЛЫХ И ИНВАЛИДОВ "ЗАБОТА" ПРИВЕТСТВУЕТ СЪЕЗД
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ЖЕЛАЕМ СЪЕЗДУ ПЛОДОТВОРНОЙ РАБОТЫ ЧТОБЫ ОН
СТАЛ СТАБИЛИЗАТОРОМ СПЛОЧЕНИЯ НЕ ТОЛЬКО ОСЕТИНСКОГО НО И
ВСЕХ НАРОДОВ РОДНОЙ ОСЕТИИ У НАС СТАРИКОВ СЕГОДНЯ ТОЖЕ
ПРАЗДНИК - ДЕНЬ ПОЖИЛОГО ЧЕЛОВЕКА = ДИРЕКТОР И А ЗАКАЕВА
МОСКВА 265/5802 200 27/10 2022 =
ПРАВИТЕЛЬСТВЕННАЯ Г ВЛАДИКАВКАЗ ЧО РСО-АЛАНИЯ УЛ КИРОВА
37 /ДОМ КУЛЬТУРЫ ГОРСКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО АГРАРНОГО
УНИВЕРСИТЕТА/ ПРЕЗИДИУМУ ЧЕТВЕРТОГО СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
СЕРДЕЧНО ПОЗДРАВЛЯЕМ ДЕЛЕГАТОВ ЧЕТВЕРТОГО СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ НАЦИОНАЛЬНЫХ ЦЕНТРОВ
НАРОДОВ ПРОЖИВАЮЩИХ В РЕСПУБЛИКЕ СЕВЕРНАЯ ОСЕТИЯ-АЛАНИЯ
А ТАКЖЕ ВСЕХ ГОСТЕЙ ПРИЕХАВШИХ ИЗ-ЗА РУБЕЖА СОЗДАННЫЙ
ВОСЕМЬ ЛЕТ НАЗАД НА ВТОРОМ СЪЕЗДЕ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА СТЫР
НЫХАС ПРОДЕЛАЛ БОЛЬШУЮ РАБОТУ ПО ВОЗРОЖДЕНИЮ
НАЦИО324
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
НАЛЬНОГО САМОСОЗНАНИЯ ТРАДИЦИЙ И КУЛЬТУРЫ ВОСПИТАНИЮ
МОЛОДЕЖИ В ДУХЕ ПАТРИОТИЗМА И ИНТЕРНАЦИОНАЛИЗМА В ТОМ
ЧТО В НАШЕЙ РОДНОЙ РЕСПУБЛИКЕ СЕГОДНЯ НЕТ РАСПРЕЙ НА
МЕЖНАЦИОНАЛЬНОЙ ОСНОВЕ В ТОМ ЧТО ОДНОЙ ДРУЖНОЙ СЕМЬЕЙ
ЖИВУТ ОСЕТИНЫ И РУССКИЕ ГРУЗИНЫ И АРМЯНЕ ГРЕКИ И УКРАИНЦЫ
ТАТАРЫ И ДЕСЯТКИ ПРЕДСТАВИТЕЛЕЙ ДРУГИХ НАРОДОВ ОГРОМНАЯ
ЗАСЛУГА НЕУСТАННОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ВСЕОСЕТИНСКОГО СОВЕТА
СТЫР НЫХАС ВОЗНИКШИЕ РАЙОННЫЕ И СЕЛЬСКИЕ СОВЕТЫ
ФАМИЛЬНЫЕ ОБЪЕДИНЕНИЯ ИГРАЮТ ОГРОМНУЮ РОЛЬ ЗАКЛАДЫВАЯ В ДУШИ
МОЛОДЕЖИ ЧУВСТВА УВАЖЕНИЯ К СТАРШИМ ПОЧИТАНИЯ
БЛАГОРОДНЫХ ТРАДИЦИЙ ОСТАВЛЕННЫХ НАМ В НАСЛЕДСТВО ОТЦАМИ
СОЖАЛЕЕМ ЧТО НАПРЯЖЕННЫЙ ГРАФИК РАБОТЫ ГОСДУМЫ НЕ
ПОЗВОЛЯЕТ НАМ ПРИНЯТЬ УЧАСТИЕ В ЭТОМ ЗНАМЕНАТЕЛЬНОМ СОБЫТИИ
ОТ ВСЕГО СЕРДЦА ЖЕЛАЕМ СЪЕЗДУ ПЛОДОТВОРНОЙ РАБОТЫ
НАШЕМУ НАРОДУ МИРА БЛАГОПОЛУЧИЯ СЧАСТЬЯ В ЛИЧНОЙ ЖИЗНИ И
ТРУДЕ НА БЛАГО ОСЕТИИ = ДЕПУТАТЫ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ДУМЫ
ФЕДЕРАЛЬНОГО СОБРАНИЯ РФ БОГОВ X М ТОТИЕВ С А НИГКОЕВ С Г
ЧЕХОЕВ А Г 27 10 99 Г
МОСКВА 265/2201 96 28/10 1647 =
ПРАВИТЕЛЬСТВЕННАЯ ВЛАДИКАВКАЗ 27 УЛ КИРОВА 37
СЕВЕРОКАВКАЗСКИЙ ГОРСКИЙ АГРАРНЫЙ УНИВЕРСИТЕТ УЧАСТНИКАМ IV СЪЕЗДА
ОСЕТИНСКОГО НАРОДА =
ПРИВЕТСТВУЮ УЧАСТНИКОВ IV СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА НА
ПРОТЯЖЕНИИ МНОГИХ ВЕКОВ РУССКИЙ И ОСЕТИНСКИЙ НАРОДЫ
ЖИВУТ В ЕДИНОМ ГОСУДАРСТВЕ ОКАЗЫВАЯ ДРУГ ДРУГУ ПОМОЩЬ И
ПОДДЕРЖКУ ЭТА ПОДДЕРЖКА ОСОБЕННО АКТУАЛЬНА В СЕГОДНЯШНИЕ
ДНИ КОГДА МНОГОНАЦИОНАЛЬНЫЙ НАРОД РОССИИ ПЕРЕЖИВАЕТ
НЕЛЕГКИЕ ВРЕМЕНА ТЕМ ВАЖНЕЕ ПОЗИЦИЯ И ГРАЖДАН И ВЛАСТЕЙ
СЕВЕРНОЙ ОСЕТИИ-АЛАНИИ НЕИЗМЕННО ТВЕРДО ВЫСТУПАЮЩИХ ЗА
ТЕРРИТОРИАЛЬНУЮ ЦЕЛОСТНОСТЬ И ГОСУДАРСТВЕННОЕ ЕДИНСТВО
ЖЕЛАЮ УСПЕШНОЙ РАБОТЫ ВАШЕМУ СЪЕЗДУ = ЗАМЕСТИТЕЛЬ
ПРЕДСЕДАТЕЛЯ ГОСУДАРСТВЕННОЙ ДУМЫ РОССИИ ПРЕДСЕДАТЕЛЬ
РОССИЙСКОГО ОБЩЕНАРОДНОГО СОЮЗА С Н БАБУРИН ИСХ 1.4-21.2/1174
ОТ 2810 99 Г
МОСКВА 78/307 75 28/10 1743 =
ПРАВИТЕЛЬСТВЕННАЯ ВЛАДИКАВКАЗ РЕСПУБЛИКИ СЕВЕРНАЯ
ОСЕТИЯ-АЛАНИЯ УЛ КИРОВА 37 ГОРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АГРАРНЫЙ
УНИВЕРСИТЕТ ПРЕЗИДИУМУ СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА =
СЕРДЕЧНО ПРИВЕТСТВУЮ ДЕЛЕГАТОВ И ГОСТЕЙ ЧЕТВЕРТОГО
СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ЖЕЛАЮ УЧАСТНИКАМ СЪЕЗДА
ВЗЫСКАТЕЛЬНОСТИ И КОНСТРУКТИВИЗМА ПРИ ОБСУЖДЕНИИ НАБОЛЕВШИХ
ПРОБЛЕМ НАШЕГО НАРОДА ПРИНЯТИЯ РЕШЕНИЙ НАПРАВЛЕННЫХ НА
ДАЛЬНЕЙШЕЕ СПЛОЧЕНИЕ НАЦИИ УСТАНОВЛЕНИЕ МИРА И СОГЛАСИЯ
ДИНАМИЧНОЕ ЭКОНОМИЧЕСКОЕ И КУЛЬТУРНОЕ РАЗВИТИЕ В
ПРЕД325
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
СТОЯЩЕМ 21 ВЕКЕ ПРИМИТЕ МОИ ИСКРЕННИЕ ПОЖЕЛАНИЯ
ЗДОРОВЬЯ И БЛАГОПОЛУЧИЯ УСПЕШНОЙ РАБОТЫ СЪЕЗДА = ВСЕГДА
ГОТОВЫЙ СЛУЖИТЬ СВОЕМУ НАРОДУ ЮРИЙ БИРАГОВ
Из Китая получено поздравление съезду от нашего великого
земляка Валерия Гергиева. Он желает всем благополучия, счастья,
плодотворных решений.
326
СТЫР НЫХАСЫ ДЗУАППОН ДОКЛАД
ИРОН АД/ЕМЫ IV СЬЕЗДДН
ГИОТЫ МИХАЛ.
/Еппæтирон
адæмон совет
Стыр Ныхасы
сæрдар
Зынаргъ делегаттæ!
Нæ цытджын уазджытæ!
Абон Стыр Ныхас дзуапп дæтты, æртæ
азы размæ йæ ирон адæмы III съезды чи
равзæрста, уыдоны раз.
Уæ зæрдыл уын æй æрлæууын кæнон,
нæ организаци сæрмагонд уавæрты кæй
. райгуырд, уый: Хуссары нæ гуырдзиаг
экстремисттæ цагътой, Цæгаты та - мæхъæлон
фыдгæнджытæ.
Уымæ гæсгæ Стыр Ныхас равзæрста
бæлвырд нысан: хицауадимæ æмгуыст
кæнгæйæ ирон адæмы æрбангом кæнын,
Ирыстоны зæхх бахъаггæнын, сабырдзинад
æрфидар кæнын канд нæ республикæты нæ,
фæлæ æгас Цæгат Кавказы
срæмудзынæввонг регионы дæр. Уыимæ иудадзыг нæ хъус дардтам лыгъд
адæмы æмæ гуырдзиаг-ирон æмæ мæхъæлон-ирон
ахастдзинæдтæ банывыл кæныны фарстатæм дæр.
Стыр Ныхасы мингай уæнгты куыстæн цæмæй раст аргъ
скæнæм, уый тыххæй нæ рох кæнын нæ хъæуы, цавæр бæлвырд
историон рæстæг архайдтам, адæмы домæнтæ цы уавæрты
æххæст кодтам, уыдон. Куыд зонут, афтæмæй ныр дæс азы бæрц
раздæры Советон Цæдисы бæстæты рацарæзты сæлхæр
фыддымгæты азарæй дæрæнгонд цыдысты экономикæйы æмæ
адæмы фарныл аудæг æнусон бындуртæ.
Æрæджы дæр ма æнæбасæтгæ æмæ хъомысджын чи уыд,
уыцы Уæрæсе историйы фæсдур аззад. Ныззылд нæ царды
бындур. Нæ æфсымæрон Цæдис халджытæ байтыдтой
хæрамы маргхъæстæ нæмгуытæ, адæмы кæрæдзийыл сардыдтой.
Уый фæстиуæг уыди нæ адæмы 1992 азы трагеди дæр,
Цæдисы иннæ республикæты адæмы цæссыгтæ æмæ туджы зæйтæ
дæр. Дæсгай милуан адæймæгтæ, фыццаджыдæр уырыссæгтæ,
æнæхæдзар фесты æмæ хъизæмар кæнгæйæ лигъдоны ном
хæссынц. Сæхи "ног" чи хоны, уыдон, растдæр зæгъгæйæ та
327
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
криминален дуне, хицауиуæг кæны æмæ адæмы фылдæр хайыл
мæгуыры хызын æрцауыгъта. Фыдракæнддзинад, æнæзакъон
митæ, гæртам систы царды æгъдау. Уыцы æгъдау æрфидар
Ирыстоны дæр, Хуссары æмæ Цæгаты хæстытæ йæ ноджы
æвирхъаудæр фæкодтой, афтæмæй. Адæм дзы удхайраг фесты.
Раст зæгъын хъæуы, РЦИ-Аланийы разамынд, Президент
Дзасохты Алыксандр æмæ хицауады сæрдар Мамсыраты
Таймураз, се ’мкусджытæ æппæт мадзæлттæй дæр архайынц, цæмæй
республикæйы экономикæ цъысымæй раласой, ууыл. Уымæн
æвдисæн - нæ хъæууон хæдзарады хъазуатон кусджыты хицæн
æнтыстытæ. Уыдон, æвирхъау уавæрты фæллой кæнгæйæ, сæ
хæс æххæст кæнынц. Цардхъом фесты промышленность!
иуæйиу къабæзтæ дæр. Æнтыстджынæй кусынц республикæйы
наукæ, культурæ æмæ аивады минæвæрттæ. Мах сæрыстыр стæм,
нæ райгуырæн зæххæн кад чи хæссы, уыцы спортсментæй дæр.
Стыр бузныг зæгъæм æмæ ныллæг нæ сæртæй кувæм, ныры
æвадат уавæрты ирон адæмы кад æмæ намыс бахъаггæныныл
чи тох кæны, уыдонæн се ’ппæтæн дæр. Тынг зын уавæрты
кусгæйæ, вазыгджын фарстатæ лыг кæнгæйæ, куырыхон зондæй
архайы æмæ раст уынаффæтæ рахæссыныл кусы Хуссар
Ирыстоны разамынд, йæ сæргъы Президент Цыбырты Людвиг æмæ
хицауады сæрдар Цгьойты Мераб, афтæмæй.
Фæлæ дыууæ республикæйы разамонджытæ дæр катайаг
фесты, адæм мæгуырдæрæй мæгуырдæрмæ кæй цæуынц, уый
тыххæй. Зæрдæ фæлæууынæн ма сын бæргæ акæнынц, иннæ
регионты ноджы æвзæрдæр цæрынц, зæгъгæ. Фæлæ уыцы
ныхæстæ цæй удæнцой сты, кæд æмæ сæ фарсмæ нæ "ног
хъæздгуытæ" цардæй тъæпп хауынц æмæ сæм адæмы фыдбонтæ
хъазæгау кæсынц. Фылдæр кæнынц фыдракæндтæ, сæ нымæц
рæзы стигъджытæн, тыхгæнджытæн, давджытæн. Хуымæтæг
адæмæн канд сæ къæбæр нæ байстой, фæлæ ма сæ
æнцойдзинад æмæ фидæныл æууæнк дæр.
Ахæм уавæрты уæлдай маст вæййы, хицауад адæмæн фидар
ныфс куы бавæры исты хъуыддаджы æмæ сæ куы
фæфыдæнхъæл кæны, уæд. Фыццаджыдæр, ацы ныхæстæ хауынц
Ирыстонæй Фæскавказмæ цæуæг дыууæ стратегион фæндагыл
фæтк æрæвæрыны тыххæй уынаффæмæ. Абоны онг уал, уыцы
дыууæ фæндагæй цы пайда исынц, уый æфснайд цæуы
æнæнымæц бæрнон кусджыты æнæбын дзыппыты.
Æбуалгъ, æнæныббаргæ хъуыддаг у, нæ республикæты ’хсæн
ныронг комкоммæ бастдзинад кæй нæй, уый. Уый аххосæй
328
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Дзæуджыхъæуæй Лондонмæ кæнæ Вашингтонмæ телефонæй
æнцондæр æмæ асламдæрæй бадзурæн ис Цхинвалæй.
Сагъæссаг у, фыдракæндты ныхмæ тох æмæ барадхъаггæнæг
оргæнтæ гæртамисджытæй æмæ фыдгæнджытимæ баст
кусджытæй ссыгъдæг кæныны тыххæй Президент цы программæ
снысан кодта, уый æххæстгонд кæй нæ цæуы, уый.
Паддзахадон æмæ коммерцион ахуыргæнæндæтты æрыгон
специалисттæ куыд цæттæ кæнынц, уымæ дæр цæстдард нæй,
бæрæггæнæг сæ нæй, сæ фылдæр арæзт вæййынц æрмæст
адæмæй æхца æрæмбырд кæныны охыл. Афтæмæй та кадртæ сты
нацийы фидæн аразæг.
Ахæм æвæстиатæй æркæсинаг фарстатæ нæ республикæты
фагæй бирæ фылдæр ис. Сæ алыг кæнын кæсы хицауадмæ.
Дзырд дæр ыл нæй, æппæт уыдæттæ нæ республикæты
социалон-экономикон æмæ политикой уавæр фыддæр кæй
кæнынц, адæмы зонд æмæ зæрдæйы бæрæг фæд кæй уадзынц.
Ахæм уавæрты куыстой Стыр Ныхас æмæ йæ дæлхайæдтæ.
Нацийы интерестæ хынцгæйæ, Стыр Ныхас æппæт хъарутæй
дæр æххуыс кодта хицауадæн æхсæнадон царды æппæт
къабæзты дæр, фыццаджыдæр, лыгъд адæмы фарстатæ лыг кæнынæн
мадзæлттæ агурыны хъуыддаджы. Уыдон та комкоммæ æмæ
æнгом баст сты гуырдзиаг-ирон, мæхъæлон-ирон ахастдзинæдтæ
банывыл кæнынимæ. Хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ 1991-1992
азты Цæгат Ирыстоны регистрацигонд æрцыд 120000 лигъдоны,
уыдонæн сæ 85 проценты уыдысты Гуырдзыстоны мидрайонтæ
æмæ Хуссар Ирæй ралидзæг адæм. Сæ историон фыдыбæстæйы
сын бынат кæй не ссардтой, уый аххосæй лыгъд адæмæй 50
мины бæрц цард агурæг фæцыдысты Уæрæсемæ æмæ
фæсарæнтæм, æмæ, æнæуи дæр сæфты къахыл чи ныллæууыд, æрвылаз
къаддæргæнгæ чи цæуы, нæ уыцы адæмæй дуне фæхъуыд.
Хъыгагæн, республикæйы ма цы 40 мин лигъдоны ис,
уыдоны хъысмæты фæдыл дæр бæлвырд уынаффæ нæма ис. Ацы
трагедийæн йæ райдайæнæй фæстæмæ Гуырдзыйы хицауад
цæхгæр уынаффæтæ æмæ мадзæлтты бæсты кодтой
æрмæстдæр иумæйаг ныхæстæ. Мæскуыйæ сын цы æхца æрвыстой,
уыдон æндæр хъуыддæгтыл хардз кодтой. Уый уынгæйæ, Стыр
Ныхас сæрмагонд делегаци арвыста Гуырдзыстонмæ, цæмæй
сбæрæг кæна, адæм кæцæй ралыгъдысты, уыцы районтæ.
Фæстаг азты дæргъы нæ минæвæрттæ бирæ хæттыты
фембæлдысты Гуырдзыстоны хицауады, парламенты уæнгтимæ,
329
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
зынгæдæр партитæ æмæ æхсæнадон организациты
разамонджытимæ, дзыллон информацийы фæрæзты минæвæрттимæ
æмæ семæ ныхас кодтой бæлвырд фарстатæ алыг кæныны
фæдыл. Ахæм фембæлдтытæн уыд егъау ахадындзинад.
Нæ сæрмагонд къамис Хетæгкаты Хъ. æмæ Багаты Б.
разамындайй æрæмбырд кодта тынг хъæугæ æрмæг лыгъд адæмы
тыххæй. Уый фæрцы сын уыдзæн хъуыддагæй баххуыс
кæныны мадзал.
Стыр Ныхас сарæзта, хæдзар аразынæн зæххы хай кæмæн
рахицæн кæнын хъæуы, уыцы лигъдæтты номхыгъд. Мах
сæрмагондæй фæсидтыстæм нæ республикæйы организацитæм,
куыстуæттæм, цæрджытæм, цæмæй баххуыс кæной лыгьд
адæмæн цæрæн бынæттæй.
Фарстамæ биноныгæй æркастыстæм, дыууæ хатты йыл
æрныхас кодтам Стыр Ныхасы уæрæхгонд æмбырдты дыууæ
республикæйы хицауады минæвæрттимæ, архайдтой дзы лыгъд
адæмæн сæхицæй дæр бирæтæ. Æмæ ахæм хатдзæг скодтам:
Гуырдзыстоны мидрайонтæй чи ралыгъд, уыцы адæмæн сæ
хæдзæрттæм аздæхæн нæй. Сæйрагдæр уымæн, æмæ
Гуырдзыстоны разамынд звиадизмæн тæрхон рахаста æрмæст
ныхæстæй. Хъуыддагæй та парахат кæны, ирæтты ныхмæ чи у,
ахæм политикæ, ома, гуырдзыйæн коммæ чи нæ кæсы, уыцы
ирæттæн сæ бæстæйы цæрыны фадат нæй. Уымæн æвдисæн,
Къахеты æмæ Гуырдзыстоны иннæ районтæй ралидзæг
ирæттæ Стыр Ныхасмæ цы куырдиæттæ хæссынц, уыдон.
Гуырдзыйы разамонджытæ Гамсахурдиайы закъæттæ нæ аивтой,
Хуссар Ирыстон ирæтты историон фыдыбæстæйыл нæ
нымайынц, Ирыстонмæ сын зæххы тыххæй цы домæнтæ ис,
уыдоныл сæ къух нæ систой. Уыдæтты тыххæй не здæхынц
фæстæмæ лигъдæттæ, материалон зындзинæдты тыххæй нæ, фæлæ.
Зæгъын хъæуы, Хуссар Ирыстоны разамонджытæ дæр
лыгъд адæмы æрбынæттон кæныныл фаг кæй нæ архайынц,
уыцы ахсджиаг фарста алыг кæнынмæ дунеон организацитæм
кæй æнхъæлмæ кæсынц, уый, æхца нæм нæй, зæгъгæ, уый
æфсонæй. Фæлæ бафæрсын аипп ма уæд: дыууæ республикæйы
хъарутæй Джилабеты, Дзауы районты лыгъд адæмæн
хъæдæрмæг бацæттæ кæнынæн цавæр цæлхдуртæ ис?
Съезд хъуамæ æрдома нæ республикæты разамонджытæй
æмæ парламентæй æппæт мадзæлттæй дæр ацы фарста алыг
кæнын. Съезд хъуамæ æрдома лыгъд адæмæн сæхицæй дæр,
330
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
уæззау рæстæджы сыл йæ арм чи дардта, уыцы фыдыбæстæйы
раз сæ хæс сæххæст кæнын, æмæ сын хицауад цы бынæттæ
сбæрæг кодта, уым æрцæрын. Ныры уавæрты ма лыгъд адæм
ам куы баззайой, уæд уый республикæйыл хорзырдæм нæ
фæзындзæн, уымæн æмæ фæсивæдæй бирæтæ æрлæууынц
фыдракæндты фæндагыл. Сагъæссаг у, лыгъд адæмы бæрæг хай
базартæ кæй бацахстой æмæ мæгуыр адæмæй æртæ цармы кæй
стигъынц, уый дæр. Цæгатæгты æмæ хуссайрæгты иудзинадæн
уыцы хъуыддаг стыр зиан хæссы.
Афон у Тбилисы ирон минæварад байгом кæныны фарста
алыг кæнынæн дæр, цæцæн æмæ дзы мæхъæлæн цы
минæварадтæ ис, ахæм. Стырæй чысылмæ йæ хъуамæ бамбарæм, ацы
хъуыддаг нæ адæмы хъысмæтæн куыд ахсджиаг у, уый.
Зынаргъ æмбæлттæ!
Нæ раздæры æртæ съезды сæйрагдæр фарста уыд, 1992 азы
мæхъæлон экстремистты æрбалæбурд нæ адæмты ’хсæн цы
ахастдзинæдтæ сæвзæрын кодта, уый. Уымæ гæсгæ диссаг нæу,
Ирыстоны зæрондæй сывæллонмæ, уыцы æвирхъау
фыдракæнд куыд цæттæгонд цыд, уый бæлвырд кæй зонынц. Уыцы
хæсты фæмард сты нæ хуыздæртæ, Горæтгæрон районы
хъæууонхæдзарадон техникæ, фос, цæрджыты фæллой давд æмæ
дæрæнгонд кæй æрцыдысты, ууыл нал дзурын. Бæрæг у уый
дæр, æмæ, ныр сæхи лигъдæттæ чи хоны, нæ уыцы
мæхъæлæттæ: партион-советон, барадхъаггæнæг оргæнты кусджытæй
райдай æмæ студенттæй, суанг, рынчындæтты сæхи чи дзæбæх
кодта, уыцы адæмæй фæу - уыдон иууылдæр хæсты
райдайæны размæ сæрæгасæй Мæхъæлмæ кæй ацыдысты.
Ацы бонты уыцы тугныккалдыл æххæст кæны авд азы.
Фаелае, куыд зонæм, афтæмæй 1992 азы фæстæ дæр мæхъæлон
экстремисте Ирыстоны ныхмæ сæ диверсион-террористон хæст иу
боны æмгъуыдмæ дæр нае баурæдтой. Сæ къухæй фæмард сты
нæ адæмæй сæдæгæйттæ, уыимæ, сабырдзинад æрфидар
кæныныл чи архайы, уыцы уæрæсейаг æфсæддонтæй дæр бирæтае.
Æвирхъау фыдракæндты амæттаг чи фæци, уыдоны
æрымысыны тыххæй, уæ хорзæхæй, сыстут. Сбадут.
Уыцы ахсджиаг фарстайыл æппæтвæрсыгæй æрдзурыны
фæстæ, Ирон адæмы III съезд, нæ адæмы хъысмæтыл æмæ
Цæгат Кавказы сабырдзинадыл сагъæс кæнгæйæ, Стыр Ныхасæн
бабар кодта: хицауадимæ иумæ æппæт мадзæлттæ дæр спайда
кæнын, æмæ нын Хуыцау сыхагæн кæй радта, сæдæгай азты
дæргъы фæрсæй-фæрстæм кæимæ цардыстæм æмæ дарддæр
331
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
дæр цæрдзыстæм, уыцы мæхъæлон адæмимæ нæ
ахастдзинæдтæ банывыл кæнын.
Съезды уыцы уынаффæ разамындæн райсгæйæ, Стыр
Ныхас бирæ хъуыддæгтæ бакодта, республикой митингтæй,
сидтытæй райдай æмæ, Уæрæсейы Федерацийы Президенты,
Парламенты номыл цы бирæ ныхæстæ, фыстæджытæ
арвыстам, уыдонæй фæу. Хицæн официал он документтæ арвыстам
мæскуыйаг алыхуызон уагдæттæм дæр. Документтæ бацæттæ
кодтам æхсæнадон змæлд "Нæ Ирыстон", ветеранты совет,
фæсивæдон æмæ æндæр организацитимæ иумæ. Уыдоны Стыр
Ныхас фæндæттæ хæссы фарстатæ алыг кæныны бæлвырд
мадзæлтты тыххæй.
Мах раздæр дæр нымадтам æмæ ныр дæр афтæ зæгъæм:
дыууæ адæмы æхсæн цы фыдракæнд æрцыд, уый ирыстойнаг
мæхъæлæтты сæ раздæры цæрæнбынæттæм раздахынæй нæ
бамынæг уыдзæн.
Хъуамæ уал, фыццаджыдæр, дæсгай азты дæргъы цæхх,
кæрдзын иумæ чи хордта, сæ цин дæр æмæ сæ хъыг дæр
иумæйаг кæмæн уыдысты, уыцы ирæттæ æмæ мæхъæлæттæ
кæрæдзиуыл баууæндой, кæрæдзи бамбарой.
Мæхъæлон экстремистты аххосæй туджджын чи сси, уыцы
адæмæн бафидауын кæнæн ис æрмæстдæр нæ рагфыдæлты
закъæттæм гæсгæ, сæрысуангæй, тыхбарадон структурæтæ кæй
ныддæлдзиныг кодтой, мисхалмæ дæр кæй нæ дарынц, уыцы
хотых - адæмон дипломати спайда кæнгæйæ.
Стыр Ныхас йæ хъарутæ æмæ йæ гæнæнтæм гæсгæ алы
мадзæлттæй дæр архайдта, нæ республикæмæ чи æрбаздæхт, уыцы
мæхъæлæттимæ ахастдзинæдтæ банывыл кæныныл. Ацы ран
банысан кæнын хъæуы иу æвæрццæг хъуыды. Нæ иумæйаг
фембæлдтыты рæстæг мæхъæлон æхсæнадон организациты
разамонджытæ æргомæй дзырдтой, сæ адæмы фылдæр хай кæй
бамбæрстой сæ рæдыд, уый. Ацы фыдракæндмæ сæ, сæ
экстремисттыл кæй баууæндыдысты æмæ уыдоны сайды кæй фесты,
уыдон дзы сæхи цъаммар фæндтæ сæххæст кæныны тыххæй
кæй спайда кодтой, уыдæттæ æркодтой.
Мах уырны, рæхджы нæ мæхъæлон граждæнтимæ иу стъолы
фæйнæ фарс нæ бон кæй бауыдзæн æрбадын æмæ аргъ скæнын,
цы хабæрттæ æрцыд, уыдонæн, цæмæй сомбон кæрæдзийы
бамбарæм æмæ нæ цард йæ гаччы сæвæрæм, æндæр гæнæн нæй
нæдæр махæн, нæдæр мæхъæлон адæмæн - хъысмæт нын
фидæнмæ саккаг кодта æрмæстдæр иу фæндаг - хорз скхагон
332
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ахастдзинæдты фæрцы кæрæдзи æнцой, кæрæдзийы æххуысæй
цæуын историйы даргъ хæтæнты.
Мах иу æмæ дыууæ хатты нæ дзырдтам æмæ ма ноджы иу
хатт дæр зæгъæм: ирон æмæ мæхъæлон ахастдзинæдтæ
банывыл кæныны проблемæ, æнæмæнг, аразгæ у Уæрæсейы
хицауады уынаффæтæ царды рауадзынæй.
Нæ хъуыдымæ гæсгæ, дыууæ адæмы æхсæн туг кæй
ныккалд, уым аххосджын сты, Уæрæсейы разамонджытæ Æфхæрд
адæмы сраст кæныны тыххæй закъоны 3 æмæ 6 статьятæ кæй
бафидар кодтой æмæ Мæхъæлы республикæ æнæ арæнтæ
6анысан кæнгæйæ кæй расидтысты, уымæй, уымæн æмæ уыдон
сæрмагондæй арæзт цыдысты Уæрæсейы субъектты æхсæн
арæнтæ ногæй ныккæрдæнтæ кæнынмæ, уый та, кæй зæгъын æй
хъæуы, йæ фæдыл расайдта тугныккалд æмæ адæмы мæрдтæ.
Абон дæр та Мæскуы, Ирыстонмæ чи æрбаздæхт, уыцы
мæхъæлæттæн æххуысæн æхцайы фæрæзтæ æрвиты
Дзæуджыхъæумæ нæ, фæлæ Назранмæ. Куыд æмбаргæ у уый?
Дзыхъхъынногæй та дыууæ адæмы кæрæдзийыл ардауы,
фадæттæ аразы Мæхъæлы сæрхъуызойтæн Ирыстоны
мидхъуыддæгтæм ныхилынæн æмæ нын, комкоммæ зæгъгæйæ, нæ адæмы
зæрдæты æвзæрын кæны хæрамдзинад. Горæтгæрон район
тæккæ къуырццæвæн бынат кæй у æппæт республикæйы дæр,
уымæ гæсгæ Стыр Ныхасæн фидар бастдзинæдтæ ис канд
районы разамындимæ нæ, фæлæ æппæт хъæуты цæрджытимæ дæр.
Республикæйы хицауады структурæтимæ архайгæйæ сын мах
æххуыс кæнæм сæ бирæ фарстатæ алыг кæныны хъуыддаджы.
Ныры зын уавæрты 1992 азы трагедийы фæстиуджытæ
аиуварс кæныны тыххæй съезд домы Уæрæсейы æмæ Цæгат
Ирыстоны разамындæй:
1. Æппынфæстаг барадон æгъдауæй аргъгонд æрцæуæд 1992
азы трагедийæн, дыууæ адæмы аххос бæлвырд сбæрæг
кæнгæйæ, адæмон дипломатийæн фæндаг лæвæрд æрцæуæд.
2. Æфхæрд баййафæнт дыууæ адæмы фыдбæллæхы
амидингæнджытæ - мæхъæлонæй, иронæй.
3. Мæхъæлы республикæйы Конституци, закъонтæ æмæ
нормативен акттæ æвæстиатæй Уæрæсейы Федерацийы
Конституцимæ гæсгæ фыст æрцæуæнт.
4. Æфхæрд адæмты сраст кæныны тыххæй закъонæй ист
æрцæуæнт 3 æмæ 6-æм статьятæ, Цæгат Кавказы гæрзифтонг
быцæутæн ацы статьятæ уыдысты юридикон бындур, æмæ, æгас
Уæ333
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
рæсейы цæрджыты цы фæстиуджытæм æркæндзысты, уый
бæрæг нæма у.
5. Фæстæмæ чи раздæхт, уыцы мæхъæлæттæн сæ царды
уавæртæ банывыл кæнын, цæмæй та сæ экстремисттæ сæ нысантæ
æххæст кæнгæйæ ма самидин кæной ног бæллæхтæм.
6. Республикæйы цæрджыты æдасдзинад бахъаггæнын,
мæхъæлы экстремисттæ нæ адæмы ныхмæ цы диверсион-террористон
хæст расидтысты, уымæй.
7. Цæгат Ирыстоны мидхъуыддæгтæм Мæхъæлы
республикæйы разамынды æнæгъдау ныхилæн цаутæн кæрон скæнын
хъæуы.
8. Саразын æдасдзинад хъаггæнынады хæстон къордтæ Мæхъæл
æмæ Цæцæнимæ æмарæн хъæуты.
9. Æппæтвæрсыгæй пайда кæнын адæмон дипломатийæ ирон
æмæ мæхъæлон адæмты æхсæн ахастдзинæдтæ банывыл æмæ
регионты сабырдзинад ныффидар кæныны тыххæй.
Уымæй уæлдай ма Стыр Ныхас куыста, нацийæн ахсджиаг
чи уыд, ахæм фарстатæ æххæст кæныныл: фæсивæды æхсæн
хъомыладон куыст фæтыхджындæр кæнын, нæ адæмы царды
бындур чи у, æнусты дæргъы чи ныффидар, уыцы æгъдæуттæ
æмæ традицитæ парахат кæнын, мадæлон æвзагæн, куыд
паддзахадон æвзагæн, афтæ йæ функционалон бартæ фæуæрæхдæр
кæнын; фыдракæндты, хъылмамæ æмхицдзинад, расыг кæнын æмæ
æхсæнады æндæр зианхæссæг фæзындтыты ныхмæ тохмæ
6арадхъаггæнæг оргæнтимæ æхсæнадон кусджыты æрбахонын,
экологи æмæ алфамблай æрдз хъаггæнын æмæ афтæ дарддæр.
Æппæт къæпхæнты Ныхасты архайд бæлвырддæр цæмæй
разына, уый тыххæй сын сæ бирæвæрсыг куыстæй
æрхæсдзынæн хицæн дæнцæгтæ. Фыццагдæр зæгъдзынæн уый, æмæ III
съезды фæстæ Ныхасты, уæлдайдæр та горæтаг Ныхасты,
ирæтты æмрæнхъ æнтыстджынæй кæй куыстой æндæр
адæмыхæттыты минæвæрттæ дæр, уымæн æмæ уыдон растыл
нымайынц нæ организацийы нысантæ æмæ хæстæ.
Зæгъæм, Дзæуджыхъæуы Ныхасты уæнгтæн сæ 30
процентæй фылдæр ирæттæ не сты.
Уый уæлдай тынгдæр хауы горæт Дзæуджыхъæуы
Цæгат-Ныгуылæн зылды Ныхастæм (сæрдар проф. Къалаты Сергей). Ам
кæртыты Ныхастæ систы хиуынаффæйады бирæнацион
оргæнтæ, уыимæ сæ куыстмæ хуынд цæуынц барадхъаггæнæг оргæнты,
хæдзæртты управлениты, сылгоймæгты æмæ фæсивæдон
организациты минæвæрттæ. Уæлдай хуыздæр æмæ ахадгæдæрæй уыцы
334
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
куыст цæуы зылды 12-æм микрорайоны (Ныхасы сæрдар
Александр Виниченко), æрмæст ацы аз ам арæзт æрцыдысты æмæ
æнтыстджынæй кусынц хæдзæртты 40 ног Ныхасы.
Æдæппæтæй та зылды кусынц кæртыты 100 Ныхасæй
(советæй) фылдæр.
Зылды Ныхастæн разамынд дæттынц куысты ветерантæ:
Джиоты Яков, Дауиаты Барис, Чъерджиаты Тепсарыхъо æмæ
æндæртæ.
Ахæм мидисджын куыст кодта Ирыстоны зылды Ныхас дæр
(сæрдар Езеты Фидар), ам кварталы 78 Ныхасæй уæлдай
фæрссагхъæутæ Хуссайраг æмæ Ирыхъæуы арæзт æрцыдысты
мыггаджы Ныхастæ.
Ацы цæрæнбынæтты миниуджытæ хынцгæйæ, сходты арæзт
æрцыдысты фæрссагхъæуты Ныхастæ дæр, уыдоны сæргъы
æрлæууыдысты тæккæ дзырддзæугæдæр адæймæгтæ - Темыраты
Виктор æмæ Цомайты Тамерлан.
Мидхъуыддæгты министрады фыстæгмæ гæсгæ Ныхастæ,
мыггæгты тæккæ кадджындæр лæгтимæ алы адæймагимæ дæр
хицæнæй кусгæйæ, баххуыс кодтой, раздæр-иу нозтджынæй
машинæ чи скъæрдта, ахæм 35 шофырæн.
Ирыхъæуы Ныхас зылды администрациимæ иумæ, афтæ
зæгъæн ис, бындуронæй сцалцæг кодтой Хетæгкаты Къостайы
номыл Культурæйы галуан. Ныртæккæ ам галуаны
разамонджыты пъланмæ гæсгæ адæмы æхсæн рапарахат хъомыладон
куыст.
Ацы Ныхасы кусджытæ дзуары лæгтимæ иумæ ног хуызы
рацарæзтой Хуыцауы дзуары кувæндон, æмæ дзы алы аз дæр
арæзт æрцæуы горæт Дзæуджыхъæуы цæрджыты адæмон
бæрæгбон. Кæмæн æмбæлы, хицаудзинады уыцы оргæнты
æххуысæй зылды Ныхасы хъæппæрисмæ гæсгæ цалцæггонд æрцыд
Сомихаг уынджы 25-æм хæдзары бинаг уæладзыг, Ватутины
уынджы 17-æм хæдзары цæрджытæ та сæ иумæйаг "хæдзар"
сарæзтой, раджы кæддæр артгæнæн чи уыдис, уыцы агъуысты.
Зылды Ныхасы руаджы, чысыл æфтиаг кæмæ хауы, уыцы
бинонтæй скъолатæ каст чи фæцис, ахæм авд адæймаджы уæлбар
æххуысы руаджы ахуыр кæнынмæ бацыдысты республикæйы
уæлдæр скъолатæм.
Ныхастæ баххуыс кодтой Кутузовы, Бутырины, Горькийы,
Сомихаг æмæ æндæр уынгты цæрджыты алыхуызон домæнтæ
сæххæст кæнынæн.
Рахизфарсы районы Ныхастæ стыр æргом аздæхтой
фæсивæды алыхуызон спортивон секцитæм самидин кæнынмæ.
335
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Уыцы секцитæй иуæн разамынд лæвæрдта районы Ныхасы
раздæры сæрдар, УФ-йы сгуыхт тренер Быгъуылты Хазби.
Хорз фæтк ссис канд хъæуты нæ, фæлæ хицæн уынгты
бæрæгбæттæ аразын дæр. 1998 азы майы горæт Беслæны
зæрдылдарæн цау уыдис Чкаловы уынджы бæрæгбон, ам архайдта
æрдхæрæны тæхæджы фырт дæр.
НыхаЬтæ стыр куыст бакодтой, горæт. Бёслæны 150 азы
юбилеймæ цæттæ кæнгæйæ æмæ йын йæ истори
ныффыссынæн æрмæджытæ æмбырд кæнгæйæ дæр.
Мæздæджы вазыгджын уавæрты (районы Ныхасы сæрдар
Икъаты Мурат) Ныхастæн стыр ахадындзинад ис районы æмæ
горæты бирæнацион адæмы кæрæдзимæ æрбангом кæныны
хъуыддаджы. Районы Ныхасы хъæппæрисæй Мæздæджы
районы сæргълæууæджы цур арæзт æрцыд Æхсæнадон фидыды
совет. Районы Ныхасы цур архайы адæмон университет, йæ
нысан у нæ адæмы æхсæн Ирыстоны истори, культурæ,
традицитæ æмæ æгъдæуттæ парахат кæнын.
Ныхастæ кæддæриддæр вæййынц хъæуты æмæ станицæты
бæрæгбæттæ аразджытæ æмæ сын стыр ахадындзинад ис
фыдракæндты ныхмæ тохмæ адæмы разæнгард кæныны хъуыддаджы.
Æрвылаз районы Ныхас Стыр Ныхасы æмæ РЦИ-Аланийы
хицауады руаджы чысыл æфтиагджын бинонты сывæллæттæн
баххуыс кæны республйкæйы уæлдæр скъолатæм бацæуынмæ.
Студенттæн та æххуыс кæны транспортон фарста алыг
кæныны хъуыддаджы.
Фæсивæды хъомылады хуыздæр традицитæ æмæ æгъдæуттæ
парахат кæныны хъуыддаджы стыр куыст кæны, Веселоейы
скъолайы Ныхас, разамынд ын дæтты Дзебойты Барис.
Ныхасты æщыстджын куыстмæ стыр æвæрæн бахастой
Дзебойты Алексей (рухсаг уæд), Уарзиаты Алыксандр (Веселоейы
хъæуы Ныхасы сæрдар), Хуыбецты Анатоли, Добаты Таймураз
æмæ æндæртæ.
Æрыдоны районы Ныхасæн та разамынд дæтты Зæнджиаты
Хъазыбег. Районы Ныхастæ карз тох кæнынц нуæзты æмæ
хъылмайы ныхмæ. Къостайыхъæуы Ныхасы хъæппæрисæй
арæзт æрцыд хъæуы цæрджыты зындгонд сход, уым сфидар
кодтой сидт æппæт ирон адæммæ нæ традицитæ æмæ
æгъдæуттæ бахъаггæныны тыххæй. Абон районы цæрджыты 80
проценты онг нал кæнынц мæрдæхсæвæр. Районы Ныхас æхцайы
фæрæзтæй баххуыс кодта, мæгуырдæр чи цæры, ахæм 147
хæдзарæн æмæ сын байуæрста 76 мин сомы. Ныхастæ районы æмæ
336
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
хъæуты администрацитимæ иумæ саив кодтой Æрыдоны æмæ
Фыййагдоны уынгтæ, Кировыхъæуæн балхæдтой зæххы бынæй
донцъирæнтæ, Фыййагдоны цалцæггонд æрцыд донуадзæн
хæтæл, ацы доныл арæзт цæуы куырой Зæнджиаты
Хъазыбегæн йæхи фæрæзтæй.
Тынг ахсджиаг æмæ вазыгджын куыст кæнынц Алагиры
районы Ныхастæ (районы Ныхасы сæрдар - куысты ветеран
Хуыдæлты Валери). Районы ис 8 хъæууон, 1 горæты, 3 комы
Ныхасы. Хъæуты æмæ горæтты арæзт æрцыдысты æмæ кусынц
кварталты Ныхастæ.
Районы Ныхастæ алы аз дæр стыр куыст бакæнынц
Хетæджы Къохы иумæйаг национ бæрæгбæттæ саразыныл, ам
æрæмбырд вæййы 100 мин адæймагæй фылдæр, бацæттæ кæнынц
Мыкалгабыры, Ныхасы дзуары бæрæгбæттæ.
Районы Ныхас удуæлдай куыст бакæны Хетæгкаты
Къостайы райгуырæн хъæу Нары æрвылазон бæрæгбон бацæттæ
кæныныл дæр.
Дзуаппон рæстæг удуæлдай куыст бакодтой хистæрты совет
Реуазты Андрейы разамындæй, фæсивæды хъуыддæгты фæдыл
комитет, йæ сæргъы Токаты Валери, æмæ сылгоймæгтимæ
куысты фæдыл къамис Æмбалты Тамарæйы разамындæй.
Ныхастæ хъуыддагæй архайдтой Дзуарыхъæуы скъола
сцалцæг кæныны æмæ уыцы хъæумæ газ бауадзыны куыстыты,
уæлдай æргом аздæхтой фæсивæды æхсæн куыстмæ, уымæн
æвдисæн у, Алагиры æрыгæтты клуб æнтыстджынæй кæй
кусы, уый. Ам иудадзыг арæзт æрцæуынц ахæм изæртæ:
"Мадæлон æвзаг - нæ хæзна", "Зоныс дæ горæт?", конкурстæ:
"Цæйут, лæппутæ", "Цæйут, чызджытæ", фембæлдтытæ хæсты æмæ
фæллойы ветерантимæ, музыкалон изæртæ: "Службæ кæнынц
не ’мзæххонтæ", "Ныллæг кувæм нæ сæртæй нæ хæстонтæн".
Уæлдай арфæйы аккаг сты Дзуарыхъæуы Ныхасы (сæрдар
Парсиаты Хазби), Ногхъæуы Ныхасы (сæрдар Беккуызарты
Мурат), Црауы Ныхасы (сæрдар Бутаты Арсен), Алагиры
комы Ныхасы (сæрдар Таболты Алыксандр) коллективтæ.
Æрмæстдæр афæдз кусы Дыгуры районы Ныхас, йæ сæргъы
ис фæлтæрдджын æмæ зындгонд адæймаг Цæллаты Владимир.
Уыцы цыбыр рæстæгмæ районы арæзт æрцыд 182 кварталон
Ныхасы. Алы ран дæр Ныхасты сæргъы æрлæууыдысты, адæмы
æхсæн дзырддзæугæдæр чи у, ахæм адæймæгтæ: горæт
Дигорайы ~ Габеты Сергей, Урсдоны - Хъæслæуты Хуысин,
Сындзыхъæуы -• Атайты Михал, Дур-Дуры - Зæнгионты Георги,
22 Съезды осетинского народа 337
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Мустыздæхы - Гæвдынты Фидар, Николаевскы - Тауитты
Георги. Ныхасты къухы бафтыд районы дукани "Ветеран" байгом
кæнын, иннæтимæ абаргæйæ, ам продукттæ сты дзæвгар асламдæр.
Ныхасты архайды руаджы фылдæр хъæуты дыууисæдзæм
бон æмæ афæдзы хисты æхца нал æмбырд кæнынц, æмæ
уымæй фенцондæр фæллойгæнджыты уавæр.
Гбрæтгæрон районы Ныхастæ (районы Ныхасы сæргъы
лæууы зындгонд педагог, районы ахуырады хайады сæргълæууæг
Æгайты Алыксандр), уавæр куыд амоны, уымæ гæсгæ стыр
æргом здахынц фыдракæндты ныхмæ тохмæ. Ацы фарстайы фæдыл
арæзт æрцыдысты районы Ныхасы минæварджын æртæ
æмбырды. Уым архайдтой канд районы актив нæ, фæлæ республикæйы
Президент, Стыр Ныхасы æмæ барадхъаггæнæг оргæнты
минæвæрттæ. Арæхстджын куысты фæрцы иуцасдæр фæхуыздæр
районы криминалон уавæр, кæрон скодтой чысыл фыдракæндтæн.
Хъæуты фæсивæд хæдзардзин цæстæнгас дарын райдыдтой сæ
уынгтæм æмæ хъæутæм. Районы Ныхас хъæуты æмæ районы
администрацитимæ иумæ сарæзта адæмон бархи къордтæ, уыдоны
куыстмæ сæ цæст дарынц районы администрацийы сæргълæууæг
Тедеты Павел æмæ йæ хæдивджытæ.
Ныхастæ уæлдай æргом здахынц мадæлон æвзаг ахуыр
кæнынмæ æмæ йын йæ æхсæнадон бартæ уæрæхдæр кæнынмæ.
Районы Ныхасы хъæппæрисæй хъæуты арæзт æрцыдысты
координацион советтæ, уырдæм бацыдысты хицауады, Ныхасты
сæргълæуджытæ, скъолаты разамонджытæ, сылгоймæгты
советты, фæсивæдон организациты, колхозты æмæ бригæдты
минæвæрттæ, барадхъаггæнæг оргæнты кусджытæ. Уыдоны
æмбырдты лыггонд цæуынц царды æппæт фарстатæ дæр. Æрмæст
хæдзарон фосæн хизæнтæ радих кæныны фарстайыл районы
Ныхас дзырдта æртæ хатты, æмæ æппынфæстаг уыцы фарста
лыггонд æрцыд хуыздæрырдæм.
Зæрдæбын арфæ мæ ракæнын фæнды сæ удуæлдай куысты
тыххæй хъæуты Ныхасты разамонджытæн: Октябрьскæйы -
Цæболты Ханджерийæн, Сунжæйы - Биазырты Аронæн,
Тарскæйы - Мæхъиты Хатуйæн, Джызæлы - Гуыдиаты Барисæн,
Ногиры - Мæргъиты Иванæн, Æрхонкæйы - Томайты
Ахтемырæн, стæй хъæуты администрациты сæргълæуджытæн:
Козаты Исидорæн, Деметы Славикæн, Пагæты Батрадзæн, Бæззаты
Батрадзæн æмæ Владимир Рындæйæн.
Арфæйаг куыст кодтой Кировы районы Ныхастæ (сæрдар -
районы газеты редактор Кокайты Салам). Æрмæст Елхоты
338
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
арæзт æрцыдысты 70 кварталон Ныхасы, уыдон æрвылбон тох
кæнынц нæ хорз традицитæ æмæ æгъдæуттæ бахъаггæныныл.
Районы Ныхас бирæ азты дæргъы кусы ирон музыкæ парахат
кæныныл. Йæ фæрцы иттæг хорз арæзт æрцыдысты зындгонд
фæндырдзæгъдæг Мерденты Хъайсыны номыл
фæндырдзæгъдджыты æртæ регионалон конкурсы, архайдтой дзы суанг сыхаг
республикæты минæвæрттæ дæр. Йæ аразджытæ сæ размæ
сæвæрдтой хæс, цæмæй ацы традицион конкурстæ суой дунеон.
Елхоты Ныхас (раздæры сæрдар Митциты Барис) стыр куыст
бакодта хъæуы 160 азы юбилей бацæттæ кæныныл æмæ йын йæ
историйы тыххæй чиныгæн æрмæг æрæмбырд кæныныл.
Стыр куыст бакодта Даргъ-Къохы Ныхас дæр (йæ сæрдар
Гæлæбаты Джери). Ныхастæ зæрдиагæй архайдтой районы
спортивон комплекс саразыны æмæ йæ сифтонг кæныны
хъуыддаджы, уыцы куыстæн æхцайы фæрæзтæ радтой хъæуы
патриоттæ Хуыбылты Æхсар æмæ Дыгуры Артур.
Æрæфы районы Ныхастæ (сæрдар Дедегкаты Барис),
районы æмæ хъæуты разамонджытимæ æрвылбон ахсджиаг куыст
кодтой куыд быдираг, афтæ хæххон хъæуты дæр.
Фæлæ районы æппæт Ныхасты æхсæн мæн сæрмагондæй
зæгъын фæнды Лескены хъæуы Ныхасы архайды тыххæй.
Æрæджыйы онг раздæры хæдзарадон разамонæг Къолойты
Харум хъæуы администрацийы хицау Елхъанты Эльбрусы
æххуысæй архайдта ацы дæрддзæф хъæуы фæсивæдæн куыстамал
кæнынмæ, раст фæндагыл сæ аразынмæ. Æмæ, æргом куы
зæгъæм, уæд сæ къухы бирæ хъуыддæгтæ бафтыд. Йæ
хъæппæрисæй цалцæг кæнын райдыдтой скъола, баххуыс кодта хъæу
донæй æмæ газæй æфсадыны хъуыддаджы, сарæзта хуыйæн
цех, куырой, дзулфыцæн, царвцæгъдæн цехтæ, цалцæггæнæн
æрмадзтæ æмæ афтæ дарддæр. Æмткæй райсгæйæ, фæсивæдæн
арæзт æрцыд 200 кусæн бынатæй фылдæр. Фæхуыздæр
хъæуккæгты цард дæр. Лескены æмæ кæсгон хъæутæ Ерохъ æмæ
Дыккаг Лескены ахуырдзау фæсивæды æхсæн хæлардзинад
ныффидар кæныныл дæр хорз бакуыста хъæуы Ныхас. Йæ
куысты фæлтæрддзинады тыххæй Къолойты Харум дзырдта суанг
Стыр Ныхасы цæугæ æмбырды дæр Горæтгæрон районы. Йæ
райгонд æмзæххонтæ нæ рох кæнынц Къолойы-фырты стыр
сгуыхтдзинæдтæ, уыдон сæ сходы рахастой уынаффæ, цæмæй,
Харум цы уынджы райгуырд, уый йын йæ номæй схоной.
Бирæ хорз хъуыддæгтæ сарæзта Æппæтирон фæсивæды
цæдис, йæ сæрдар Цæллагты Артур. Уый арæзт æрцыд Стыр
339
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Ныхасы хъæппæрисæй 1997 азы Хетæгкаты Къостайы гуырæн
бон ирон фæсивæды фыццаг съезды. Йæ саразынæй фæстæмæ
ацы организаци æмгуыст кæны Стыр Ныхасимæ. Нæ зæрдæ
дарæм, Ирыстоны цы æхсæз фæсивæдон къорды уыдис, уыдон
йæхи рæнхъыты чи æрбангом кодта, уыцы организацийы
архайды тыххæй йæ разамонджытæ кæй радзурдзысты, ууыл. Стыр
Ныхасы æмæ йæ бирæнымæц активы æнæмæнджы
сгуыхтдзинад у, фидæны фæлтæрæн æрдзы æмæ национ культурæйы
ахъаззаджы цыртдзæвæн - Хетæджы Къох хъаггæд кæй æрцыд,
уый. Республикæйы хъæды хæдзарады кусджытæ зæрдиагæй
базылдысты зæронд бæлæстæм, стæй ныссагътой дæсгай мин
талатæ. Æмæ чи фæнды цы фæнды куы дзура, уæддæр махæн нæ
бон бацис æрвылаз Хетæджы бон нывыл æрвитын. Уымæй
уæлдай арæзтам æмæ аразæм мадзæлттæ, цæмæй уыцы иумæйаг
национ бæрæгбон адæм бæрæг кæной сæ хъæуты æмæ районты,
уырдæм та æрвитой сæ минæвæртты се ’ртыгай кæрдзынтæ
скувынмæ. Фæлæ уæддæр ардæм тынг бирæ адæм кæй цæуы, уый,
кæй зæгъын æй хъæуы, Ныхасты аххос нæу, сæ фæндаг сын
танкæтæй сæхгæнæн нæй, кæддæр куыд кодтой, афтæ.
Стыр Ныхасы куысты сæйраг бындур у Хетæгкаты
Къостайы фæдзæхстытæ æххæст кæнын. Уымæ гæсгæ чысыл нæ
сарæзтам, цæмæй йæ ном æнусон уа.
Мах æппæт хъарутæй дæр бацархайдтам, цæмæй Къостайы
скульптурæ æвæрд æрцыдаид Хуссар Ирыстоны драмтеатрмæ
бацæуæны, Гамсахурдиайы лæгмартæ кæй ныппырх кодтой,
уыцы цырты бæсты, цæмæй не ’мбæстæгты бирæ фæлтæрты
рухс бæллиц - дыууæ сылгоймагæн: дзыллæтæн Хетæгкаты
Къостайы чи радта - йæ ныййарæг мад Маря æмæ фидæны
поэты схъомылгæнæг - æгæрон хæрззæрдæ Чендзейæн
цыртдзæвæн æвæрд æрцыдаид, ууыл. Ныртæккæ уыцы цыртдзæвæн
лæууы Нары хъæуы.
1997 азы Стыр Ныхасы бахъуыд, хицау кæмæн нал уыд,
æппæтæй дæр чи ферох, Нары хъæуы Хетæгкаты Къостайы уыцы
хæдзар-музей цалцæг кæнын.
Стыр Ныхасы куырдиатмæ гæсгæ РЦИ-Аланийы Президент
тынг хъæугæ уынаффæ рахаста, Къоста-нывгæнæджы
ахъаззаджы сфæлдыстадон куыстытæ кæм сты, горæт Алагиры уыцы
аргъуан сног кæныны тыххæй.
Йæ сарæзты фыццаг бонтæй фæстæмæ Стыр Ныхасы
сæрмагонд сагъæсы сæр уыд Хуссар Ирыстон, уым стыр кад ис нæ
организацийы филиалæн (сæрдар Челехсаты Хъ.).
340
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Мах хъуыдымæ гæсгæ, Хуссар Ирыстонæн ис
хъысмæтхæссæг ахадындзинад æппæт ирон адæмы царды дæр. Раст уым сты
нæ царды рахæцæнтæ, хъуамæ ам саразæм æууæлтæ,
Гуырдзыстоны мидрайонтæй чи фæлыгъд, нæ уыцы æмбæстæгты фылдæр
хай æрцæрын кæнынæн, æрмæстдæр тыхджын Хуссар
Ирыстоны кой кодтам мах, наци баиу кæныны тыххæй куы дзырдтам,
уæд, æнæ уымæй та нæй историон фидæн æппæт ирон адæмæн
дæр. Гъе уымæ гæсгæ уыд Стыр Ныхас 1996 азы ноябры нæ
республикæты æхсæн бадзырд бацæттæ кæныны æмæ йæ
бафыссыны хъæппæрис равдисджытæй иу. Стыр Ныхас тæккæ
сæйрагдæр фарстайыл нымадта æмæ нымайы Хуссар Ирыстоны
юридикон статус æвæстиатæй сбæлвырд кæнын. Стыр Ныхасы
амындтытæм гæсгæ нæ филиалы разамонджытæ тох кодтой,
цæмæй Республикæ Хуссар Ирыстоны парламент сфидар кæна
дыууæ Ирыстоны иумæйаг герб, тырыса, гимн, цæмæй нæ
иумæйаг ирон æвзаг хъуыддагæй суа паддзахадон Республикæ
Хуссар Ирыстоны дæр. О, мах архайдтам æмæ архайдзыстæм,
цæмæй иумæйаг Ирыстоны æргом кæддæриддæр здæхт уа
Уæрæсемæ. Уыцы-иу рæстæг мах æмбæрстам, республикæйы
разамонджытæ цы уавæрты куыстой, уый вазыгджындзинад. Æцæг
у, республикæйы хъæуты æхсæнмæ-хсæнты бирæ гуырдзиæгтæ
кæй цæрынц æмæ уыдон ныртæккæ растыл кæй нæ нымайынц
Цхинвалы хицаудзинады уынаффæтæ. Æцæг у уый дæр, æмæ
республикæйы экономикой цард тынг аразгæ кæй у
Гуырдзыстонæй (газ, электрон тых æмæ афтæ дарддæр). Уыцы уавæртæ
хынцгæйæ, мах Хуссар Ирыстоны хицауадимæ æмзондæй нæ
куыст аразæм ирон-гуырдзиаг ахастдзинæдты, лыгъд адæмы
æмæ æндæр ахсджиаг фарстаты фæдыл.
Дæс хаттæй фылдæр президиумы уæнгтæ æмбырдтæ
арæзтой Цхинвалы æмæ республикæйы иннæ районты, уым
хицауиуæггæнæг оргæнтимæ иумæ ныхас цыд республикæйы
социалон-экономикон, культурой рæзты тæккæ ахсджигдæр
фарстатыл.
Æппæтæн дæр зындгонд у, Стыр Ныхас Къуыдаргомæн,
республикæйы скъолатæн, рынчындæттæн цы стыр æххуыс
бакодта, уый. Уымæй уæлдай мах иудадзыг архайæм Ирыстоны
Цæгат æмæ Хуссары æхсæн интеграцион процесстæ
тыхджындæр кæныныл.
Ныхастæ дарддæр дæр хъуамæ æппæт хъарутæй бацархайой,
цæмæй наци ныфсджын къахдзæфтæй цæуа йæ рухс
бæллицмæ ~ дыууæ Ирыстоны ногæй баиу кæнынмæ. Мах уырны,
341
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Хуссар Ирыстоны Ныхасты архайды тыххæй бæлвырддæр кæй
радзурдзысты, уырдыгæй нæм цы делегаттæ æрбацыд, уыдон
сæхæдæг.
Афтæ зæгъæн ис, æмæ Стыр Ныхас æмæ йæ хайæдтæ тынг
ахсджиаг куыст кæнынц нæ республикæты адæмты домæнтæ
æххæст, кæныны тыххæй. Уыдон Ныхастæм æрбацæуынц
алыхуызон фарстатимæ. Мингай фыстæджытæ, куырдиæттæ
арвитæм алыхуызон хицауиуæггæнæг оргæнтæм,’ бынæтты лæуд,
фæлæ бацæуæн кæмæ нæй, ахæм чиновниктæм, сæ фæдисы
хъæр кæмæн нæ фехъуыст, уыцы ныфссаст адæмæн баххуыс
кæныны тыххæй. Сæ сагъæстимæ нæм цæуынц алыхуызон
организацитæ, сидзæрты, зæрæдты хæдзæрттæй, сæрмагонд
скъолатæй æмæ афтæ дарддæр.
Стыр Ныхас ахадгæ куыст кæны канд УФ-йы алыхуызон
регионты нæ, фæлæ иннæ паддзахæдты цæрæг æмбæстæгтæн
дæр баххуыс кæныныл. Æппæты фыццаг мах архайæм ирон
диаспорæтæн республикæйы уавæры тыххæй хъусын
кæныныл, нæ размæ нын цы фарстатæ æвæрынц, уыдонæн гæнæн
æмæ амалæй дзуапп дæттыныл.
Зæгъæм, бирæ хæттыты ныхас кодтам астæуккагазиаг
паддзахæдты сæргълæуджытимæ, цæмæй сæвзæргæ уавæрты феххуыс
кæной, уым чи цæры, нæ уыцы æмбæстæгтæн. Æхсызгон мын у
съездæн фехъусын кæнын: нæ куырдиæттæм нын се ’ргом тынг
аздæхтой Казахстаны æмæ Узбекистаны Президенттæ.
Æвæццæгæн, уыцы бæстæты нæ диаспорæты минæвæрттæ ацы
трибунæйæ сæхæдæг радзурдзысты не ’мгуыстдзинады тыххæй.
Иудадзыг стыр æргом здахæм, Гуырдзыстоны чи цæры, нæ
уыцы æмбæстæгтæм. Афтæ зæгъæн ис, æмæ Къахеты, Ахметы
æмæ Лагодехы районты къорд хъæуы цæрджытæ хусрæстæджы
азты нæ ныууагътой сæ райгуырæн бынæттæ, хор, мыггæгтæ
æмæ æндæр ахæмтæй сын баххуыс кæнынæн ахадгæ
мадзæлттæ кæй сарæзтам, уый фæрцы. Мах иудадзыг фыстæджытæ
фыссæм Гуырдзыстоны алыхуызон уагдæттæм, сæ размæ сын
æвæрæм лыгъд адæмы æмæ уымы цæрæг ирæтты тæккæ
карздæр лыггæнинаг фарстатæ.
Фидар бастдзинæдтæ нын ис Турчы, Сирийы, Украинæйы
диаспорæтимæ, Абхазы цæрæг æмбæстæгты куырдиатмæ гæсгæ
дыууæ хатты гуманитарон æххуыс арвыстам æфсымæрон
абхазаг адæмæн æмæ афтæ дæрддæр.
Стыр Ныхас архайы Мæскуыйы, Бетъырбухы,
КæсæгБалхъары, Стъараполы, Краснодары крайы, Хъæрæсе-Черкесы
342
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
цæрæг ирæттимæ иудадзыгон бастдзинæдтæ дарыныл.
Хъæрæсе-Черкесты цы цаутæ уыд, уыдонмæ гæсгæ Стыр Ныхас
саермагондæй фæсидт Хетæгкаты Къостайы хъæуы (Лабæйы)
цæрджытæм, цæмæй фидар зонд æмæ хъару равдисой æмæ ма
бахауой политикой хъæзтыты цæхæры æмæ нациты æхсæн
быцæуты.
Стыр Ныхас ЦИПУ-йы сарæзта уæрæхдæргонд æмбырд.
Архайдтой дзы республикæйы уæлдæр скъолаты разамонджытæ
æмæ æркастысты ахæм фарстамæ: "Дунейы раззагдæр бæстæты
уæлдæр скъолаты чи ахуыр кæны, РЦИ-Аланийы уыцы
фæсивæды ахадындзинад ирон этнос иу кæныны хъуыддаджы".
Æмбырды сæйраг доклад скодта ЦИПУ-йы ректор академик
Мæхæмæтты Ахуырбег. Ацы фарстайы фæдыл хаст æрцыд уынаффæ.
Стыр Ныхас бæлвырд къахдзæфтæ кодта Хæстæг æмæ Дард
фæсарæнты ирон диаспорæтæ æрбангом кæныны тыххæй,
фаелае уыцы куыст мах æгъгъæдыл нæ нымайæм. Æрцыд рæстæг,
цæмæй æвæстиатæй алыг кæнæм ирæтты дунеон организаци
саразыны тыххæй фарста, цæмæй Уæрæсейы æмæ фæсарæнты
нæ диаспорæтæ æцæгæй дæр суой домбай хотых ирон этнос
бахъæггæнынæн æмæ йæ райрæзтæн.
Уыцы дунеон форум, æвæццæгæн, арæзт æрцæудзæн нæ
съезды хæдфæстæ. Иудзырдæй, Ныхастæ, адæмы фидиуæг
уæвгæйæ, сæ зондахаст сын æвдисгæйæ, æппæт мадзæлттæй
дæр архайдтой нацийæн йæ тæккæ ахсджиагдæр фарстатæ лыг
кæныны хъуыддаджы.
Æппæт къæпхæнты Ныхасты кой куы кæнæм, уæд сæ
саразыныл æмæ, æнтыстджын куыст цæмæй кæной, ууыл
зæрдиагæй бацархайдтой: Хетæгкаты Хъазыбег, Баликъоты Сафар,
Челехсаты Хъазыбег, Гаппуаты Тæтæрхъан, Калоты Георги,
Цогойты Виктор, Хъайырты Вячеслав, Æгайты Алыксандр,
Кокайты Салам, Хуыдæлты Валери, Къалаты Сергей,
Зæнджиаты Хъазыбег, Джусойты Нафи, Плиты Феликс, Муссæ, Арон
æмæ Гацыр, рухсы бадинаг Хъороты Сослан, Пæррæстаты
Хазби, Мæрзаганты Махар, Къозонты Махар, Цæллагты Артур
æмæ æндæртæ. Сæрмагонд арфæйы аккаг сты районты æмæ
зылдты администрациты ныры æмæ раздæры сæргълæуджытæ:
Тедеты Павел, Быгъуылты Олга, Каджаты Таймураз, Махъоты
Эльбрус, уыдон Ныхастæ саразыны фыццаг бонтæй фæстæмæ
бамбæрстой се стыр ахадындзинад нæ адæмы царды æмæ семæ
æмгуыст кодтой.
343
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Йæ хъарутыл нæ ауæрдгæйæ, фæллой кæны Стыр Ныхасы
æмæ йе ’мном газеты кусджыты чысыл коллектив дæр. Уыдон
сты Ирыстоны - Цæгаты æмæ Хуссары - нæ адæмон
артдзæстытæ хъаггæнджытæ. Фæлæ мæ уыимæ куы бафæрсиккат,
разы дæ Ныхасты куыстæй, уæд, кæй зæгъын æй хъæуы, зæгъин -
нæ. Уымæи æмæ, нацийы ныфс æмæ æнцой хъуамæ уа, зæгъгæ,
ахæм нысанимæ арæзт чи æрцыд, уыцы ахъаззаджы
организаци хъуамæ кæна сæдæ хатты фылдæр æмæ хуыздæр, ныр цы
кæны, уыимæ абаргæйæ. Афтæ домы рæстæг.
Хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ истори нæ адæмы размæ
æрæвæрдта æцæгдæр Гамлеты фарст: "Уæм æви нæ?" Цæмæй уæм,
уый тыххæй мах саразын æмæ царды рауадзын хъæуы,
Президентæй хуымæтæг кусæджы онг иттæг æмзæрдæ уæвгæйæ, не
’ппæт дæр æнæмæнг кæй хъуамæ æххæст кæнæм, нæ Ирыстон
ирвæзынгæнæг ахæм национ программæ. Йæ бындуры хъуамæ уа
нæ стратегион нысан - Ирыстоны Цæгат æмæ Хуссар баиу
кæнын, XX æнусы историон æгъдауæй цы царды тыгъдад сæвзæрд,
уый æмæ нæ удварны рæзты бындур - мадæлон æвзаг
бахъаггæнын. Афтæ куы нæ бакæнæм, уæд бынсæфт фæуыдзæн нæ этнос.
Æнæмæнг зæгъын хъæуы уый, æмæ уыцы хъысмæтхæссæг
фарстайæн æвæстиатæй сæххæст гæнæн нæй. Уый нæ, фæлæ
мах хъæддыхæй хъоды кæнæм, уый чи домы, уыдоныл, уыдон
нын æцæгæй цæлхдуртæ æвæрынц не ’рвылбоны куысты.
Абон хъуамæ ныхас цæуа уыцы парахат куыстæн фидар
материалон, удварны æмæ политикой бындур сæвæрыныл æмæ
Хуссар Ирыстонæй нæ иумæйаг Фыдыбæстæйы домбай рæзгæ
хай саразыныл. Наци фервæзын кæныны ахæм программæ
саразыныл æмæ йæ царды рауадзыныл та хицауадимæ иумæ
æмуæхск хъуамæ куса Стыр Ныхас дæр.
Ныхасты бирæнымæц актив зоны, фидæны куыст куыд
вазыгджын у, уый, фæлæ зоны, уыцы куыст æнтыстджынæй куыд
саразын хъæуы, уый дæр.
Кæй зæгъын æй хъæуы, уымæн чысыл фадæттæ нæй
Ныхастæн сæхи мидæг, уыдон сты: организацион æгъдауæй сæ
фидар кæнын æмæ дзыллæты æхсæн куыст æмæ мадзæлттæ
хуыздæр кæнын, æппæт структурæтæ дæр, æнæнхъæлæджы сæм чи
бахауд, уыцы адæймæгтæй ссыгъдæг кæнын æмæ сæм адæмы
æмбаргæдæр хай, æппæты фыццаг, нæ курдиатджын
интеллигенцийы минæвæртты æрбахонын, уымæн æмæ æнæ уыдоны
зæрдиаг архайдæй æххæстгæнæн нæй ацы программæ, йæ
сæххæст кæныныл та дзырд дæр нæ цæуы.
344
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Фæлæ, ноджы ма иу хатт зæгъын, Ныхастæн сæ бон у, æмæ
хъуамæ лыг кæной сæ размæ æвæрд хæстæ æрмæстдæр
хицауадимæ æмгуыст кæнгæйæ, уый та нæм нырма фаг нæма ис.
Цæуыл дзурын, уый цæмæй бамбарат, уый тыххæй
сæрмагондæй зæгъдзынæн афтæ: дзырд хицæн адæймæгтæ, Стыр
Ныхасы сæргълæуджытæ æмæ республикæйы разамонджыты
æхсæн ахастдзинæдтыл нæ цæуы. Уыдон нывыл сты, афтæ куы
зæгъæм, хæлар, зæгъгæ, уæддæр рæдыд нæ уыдзæн. Уырны нæ,
дарддæр дæр афтæ кæй уыдзысты, уый.
Абон ныхас цæуы, Цæгаты дæр æмæ Хуссары дæр, нæ
зондджын, фæлтæрдджын Президенттæ æмæ се ’мкусджытæ
цы цæстæнгас дарынц, адæм кæй равзæрстой, уыцы
Ныхастæм, ууыл. Хъуыддаг уый мидæг ис, æмæ ныры онг, æхсæз
азы дæргъы, нæ разамонджытæ сæ ахастдзинæдтæ
Ныхастимæ арæзтой, æхсæнадон организациты тыххæй УФ-йы цы
уагæвæрдтæ ис, уыдонмæ гæсгæ. Дæнцæгæн æрхæсдзынæн,
хæрзæрæджы Цæгат Ирыстоны юстицийы министр Козаты Валери
мæ номыл цы фыстæг æрбарвыста, уый. Уым загъд ис цæмæй
мах нæ Уагæвæрдæй æнæмæнг аппарæм цалдæр статьяйы,
ома, дам, Уæрæсейы закъæтты бындурыл арæзт не сты,
уыимæ, Хуссар Иры кой кæй кæнæм, уый, уымæн æмæ, дам,
Хуссар Ир махæй нæу. Фыстæг фæуд кæны ахæм ныхæстæй: "В
случае не устранения их мы будем вынуждены ставить вопрос
о ликвидации организации в судебном порядке". Æнæ зæгъгæ
мын нæй уый дæр, æмæ нын нæ Уагæвæрд раздæр уыцы
министрад кæй сфидар кодта, ныр та йыл нæ Президенты
куырдиатмæ гæсгæ махимæ иумæ Елдзарты Медея кæй бакуыста.
Мах, æнæмæнг стыр аргъ кæнæм уыцы уагвæрдтæм гæсгæ
арæзт æхсæнадон организациты æмæ змæлдтыты архайдæн,
уымæн æмæ сын ис æхсæнады уавæр нывылгæнæн стыр
ахадындзинад. Уымæй уæлдай Стыр Ныхас иудадзыг тырны
уыдонимæ æмгуыст кæнынмæ. Фæлæ, рæстдзинад базонын кæй
фæнды, ахæм алы адæймаг дæр уагæвæрды дамгъæтæй
хъуамæ дарддæр уына, хъуамæ бамбара: Стыр Ныхас æцæгæйдæр
кæй у ахъаззаджы организаци, уымæн йæ хæс кæй у
нацийæн йæ ахсджиаг фарстатæ лыг кæныны хъуыддаджы
зæрдиагæй архайын.
Раст у уый дæр, æмæ æрмæстдæр Ныхасты бон у
хъуыддагæй хицауиуæггæнæг структурæтæ æмæ адæмы æхсæн иугæнæг
цæг уæвын, уæлдайдæр та хъæууон районты. Уымæ гæсгæ мах
нымайæм афтæ, æмæ æппæт къæпхæнты хицауиуæггæнæг
345
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
структурæты æмæ Ныхасты æхсæн æрвылбон хъуыддаджы
æмгуыстдзинад кæй нæй, уый æвзæрырдæм зыны нацийы интерестыл.
Мах бирæ хæттыты, ныхасæй дæр æмæ фыстæджыты дæр,
здæхтам Дзасохты Алыксандры æргом, Стыр Ныхас цы
фарстатæ æвæрдта, уыдоны фæдыл алыхуызон хицауиуæггæнæг
струкхурæтæ йæ амынддзинæдтæ кæй не ’ххæст кодтой, уымæ.
Уæдæ æндæр куыд бамбарæн ис, Стыр Ныхас абоны онг
республикæйы Паддзахадон исбонады комитеты аххосæй (сæрдар
Зæнджиаты Чермен) хæлддзаг агъуысты кæй ис, уымæн.
Агъуыстытæ нæй æмæ куысты хуымæтæджы уавæртæй цух
сты Æрыдоны, Рахизфарсы, Мæздæджы районты Ныхастæ,
республикæйы фылдæр хъæуты Ныхастæ та сты ноджы фыддæр
уавæрты. Уыцы аххосæгтæм гæсгæ бирæ азты дæргъы лыггонд
нæ цæуы ирон кувæндæтты тыххæй фарста дæр. Уыцы
фарстайыл бирæ ныхас кæй цæуы, уымæ гæсгæ æрхæсдзынæн,
1998 азы 25 декабры РЦИ-Аланийы парламенты сæрдар В. С
Париновы номыл Стыр Ныхас цы фыстæг арвыста, уымæй
скъуыддзаг. Фыстæджы загъд уыдис: "РЦИ-Аланийы зæххыл
кувæндæтты хъысмæты тыххæй цы фыстæджытæ æрвитæм,
уым мах систæм зындгонд литературой персонажты хуызæн.
Кæрæдзимæ фыссæм зондджын фыстæджытæ, алчидæр нæ тох
кæны закъонадыл, афтæмæй та афæдзгæйттæ нæ кувæндæтты
тыххæй мисхал дæр ницы кæнæм, никæй фæнды бамбарын,
кувæндæттæ хъаггæнын, аивæй сæ дарын, æппынфæстаг, адæм цы
бирæ мысайнæгтæ сæвæрынц, уыдон хæдзардзинæй спайда
кæнын у ног, раздæр чи никуы уыд, ахæм ахсджиаг хъуыддаг
ирон адæмы царды. Уæрæсейаг закъоны фæлгæтмæ йæ
бакæнын у æдылы ми. Уымæ гæсгæ Стыр Ныхас бирæ хæттыты
хъæддыхæй, ныхасæй дæр, фыстæджыты дæр, куырдта
Культурæйы министрадæй, парламентæй, Президентæй, цæмæй
æппынфæстаг лыггонд æрцæуа ацы ахсджиаг фарста...
Стыр Ныхасы разамынд ноджыдæр ма иу хатт куры
куырмæджытæй хъазт ныууадзын æмæ фарста æмбæлгæ хуызы
алыг кæнын. Афтæ куы нæ бакæнæм, уæд фæтк не
’рывæрдзыстæм кувæндæтты, уый нæ, фæлæ нæ къухы нæ бафтдзæн сæ
бахъаггæнын дæр". (Цитатæйы кæрон.)
Æмæ ахæм фарстатæ сты дæсгæйттæ.
Æхсæз азы дæргъы иу разамонæг дæр нæ бафарста,
хицауиуæггæнæг структурæтимæ иумæ нацийы хъысмæтыл дзуапп
дæттын йæ хæс кæмæн у, уыцы организаци цæмæй, цавæр
фæрæзтæй цæры, уымæй.
346
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Абон æз æргомæй зæгъын: Стыр Ныхасы куыстæн нæ уыд
æмæ нæй хуымæтæджы уавæртæ. Организацийы Уагæвæрды
фыст æрцыдысты алыхуызон æхцайы фæрæзты гуырæнтæ
Ныхастæн æххуысы тыххæй, ома коммерцион архайд кæнæ
æмбæстæгты барвæндон спонсорон æххуыс, фæлæ уыдон ныхæстæй
баззадысты.
Нæ съездæн йæ хæс у Ныхасты æппæт къæпхæнты
æнтыстджын архайдæн материалон бындур саразыны фарста
принципиален æгъдауæй алыг кæнын. Æвæццæгæн, ацы залы бадæг
адæмы фылдæр хай зонгæ дæр нæ кæнынц, Ныхасты
кусджытæ, райдай Стыр Ныхасы сæрдар æмæ йæ хæдивджытæй æмæ
фæу сыхы Ныхастæй, кæй кусынц æнæ мыздæй, уый нæ, фæлæ
ма арæх сæхи капеччытæ дæр кæй хардз кæнынц сæ
æхсæнадон хæстæ æххæст кæнынæн.
Зонæм, "нацийы фыд" æмæ йе ’мкусджытæ Цæгат
Ирыстоны ныртæккæйы разамонджытæн цы афтид кассæтæ æмæ
егъау хæстæ ныууагътой, уый. Æмбарæм, Хуссар Ирыстоны
разамынды уæззау уавæр дæр, фæлæ сæ уæддæр æцæгæй куы
бафæндид, уæд хуымæтæджы уавæртæ уæддæр саразиккой
Ныхасты тынг хъæугæ архайдæн. Уыцы хъуыддаджы æвзæр
нæ уаид Татарстан кæнæ нæ сыхæгты дæр бафæзмын, уыдон,
сæ адæмты æнæхæлгæ иудзинад бахъаггæныны сæраппонд
хъуыддагæй сарæзтой хицауиуæггæнæг структурæты æмæ
æхсæнадон-политикон организациты иумæйаг фронт.
Афтæ чи хъуыды кæны æмæ иугæр съезд зондджын
уынаффæтæ куы рахæсса, уæд Ныхастæ æнæ æхцайы фæрæзтæй
диссæгтæ сараздзысты наци фервæзын кæныны сæраппонд, уыдон
рæдийынц. Уый æрмæстдæр аргъæутты вæййы.
Мах уырны нæ кадджын æмбырды иумæйагæй кæй
æрныхас кæндзыстæм канд Ныхасты куысты бæрæггæнæнтыл нæ,
фæлæ нæ адæмы хъысмæтхæссæг фарстатыл дæр, цæмæй
бæлвырдгонд æрцæуой нацийы хæстæгдæр фидæны стратегион
нысантæ æмæ хæстæ. Уыцы фарстатæ алыг кæныны
хъуыддаджы та ахсджиаг бынат хъуамæ ссарой нæ Ныхастæ, æппæт
къæпхæнты хицауиуæггæнæг структурæтимæ æнгом, æмгуыст
кæнгæйæ.
Не ’нæмæлгæ зæххон Уастырджи - Хетæгкаты Къостайы
фæндиаг уæд на рагон, зондджын, хъæбатыр æмæ намысджын
ирон адæм!
347
ОТЧЕТНЫЙ ДОКЛАД СТЫР НЫХАСА
IV СЪЕЗДУ ОСЕТИНСКОГО НАРОДА О РЕАЛИЗАЦИИ РЕШЕНИЙ
III СЪЕЗДА И ЗАДАЧАХ НА ПЕРСПЕКТИВУ
Уважаемые делегаты!
Дорогие наши гости!
Сегодня Стыр Ныхас отчитывается в вашем лице перед
своим народом о проделанной работе по реализации решений
и установок III съезда осетинского народа,избравшего его три
года назад. Напомним,что колыбелью этой уникальной по
целям и задачам организации стала чрезвычайная обстановка,
создавшаяся в результате военной агрессии грузинских
экстремистов на Юге, а ингушских - на Севере Осетии.
Поэтому вполне естественно, что Стыр Ныхас, будучи
выразителем воли народа, был призван, в деловом
сотрудничестве с властными структурами,прежде всего,заниматься
стратегически важными для нашего народа проблемами и, главным
образом, сплочением нации и защитой территориальной
целостности Осетии, а также всемерным укреплением
межнационального мира не только в наших республиках, но и во всем
взрывоопасном Северо-Кавказском регионе. В центре
внимания Стыр Ныхаса была также проблема беженцев, связанная
с осложнением осетино-грузинских и осетино-ингушских
отношений.
Чтобы правильно оценить итоги повседневной,
целенаправленной работы тысяч активистов Ныхасов всех уровней,
которую, начиная от председателя Стыр Ныхаса и его заместителей
и кончая дворовыми Ныхасами, выполняли исключительно на
общественных началах, надо непременно иметь в виду ту
конкретную историческую обстановку, в которой мы вынуждены
были выполнять волю своего народа. Как вы знаете, уже
почти десять лет в республиках бывшего Советского Союза
бушует всеразрушающий, всесокрушающий ураган бесчеловечности
и безнравственности,сметающий на своем пути все и вся. В
результате рухнули веками складывавшиеся не только
экономические, но и нравственные устои жизни народов России.
Могучая наша держава сегодня оказалась на обочине
истории, раздираемая внутренними противоречиями. Над ней
нависла реальная угроза развала ее федеративного устройства.
Опрокинутой оказалась вся наша жизнь. Разрушители нашего
348
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
братского Союза посеяли ядовитое семя вражды между
народами, следствием чего была и трагедия нашего народа, равно
как и реки крови и слез в других регионах бывшего Союза.
Десятки миллионов граждан разных национальностей и,в
первую очередь русские, стали беженцами или просто бомжами.
Так называемые "новые" русские, а точнее криминальный
мир, всюду правит бал на фоне полнейшего обнищания
подавляющего большинства населения и разгула преступности.
Беззаконие, коррупция и взяточничество стали нормой жизни.
Всеми этими пороками,усугубленными пережитой трагедией и
на Юге, и на Севере, страдают и две осетинские республики.
Справедливости ради мы обязаны сказать, что руководство
РСО-А в лице Президента А. Дзасохова, председателя
правительства Т. Мамсурова и их ближайших соратников прилагает
максимум усилий, чтобы вытянуть экономику республики из
глубочайшей трясины. Тому свидетельством являются
определенные успехи не только героических тружеников сельского
хозяйства, которые в невероятно трудных условиях выращивают
хлеб насущный, но и оживление в отдельных отраслях
промышленности. Немало успехов у работников науки, культуры и
искусства. Мы гордимся нашими спортсменами,
прославляющими свою родину. Сердечное спасибо и земной поклон всем, кто
в нынешних условиях самоотверженно борется за сохранение
чести и славы своего народа.
В исключительно сложных условиях мы, вместе с
Президентом и правительством, ищем оптимальные решения
многочисленных проблем в Южной Осетии.
Печальным фактом является все усиливающийся процесс
обнищания подавляющей части населения как на Юге,так и на
Севере Осетии. Народ не утешить разговорами о том, что в
других регионах страны люди живут еще хуже, потому что
рядом с ними купаются в роскоши наши "новые", которые ни в
грош не ставят беды соотечественников.
С каждым днем растет преступность, в том числе
работорговля, убийства, ограбления, насилие, бандитизм и другие
тягчайшие преступления. Простой народ лишился не только
куска хлеба, но и элементарного покоя, веры в завтрашний день.
На этом фоне особенно недопустимым является то,что
властные структуры не всегда выполняют свои обещания, данные
народу. Прежде всего имеется в виду обещание навести
порядок на двух стратегически важных дорогах,идущих через
Осе349
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
тию в Закавказье,которые пока в основном наполняют
бездонные карманы многочисленных чиновников различного рода.
Мы считаем возмутительным фактом и то,что между двумя
нашими республиками до сих пор нет прямой телефонной
связи. Так что из Владикавказа легче и дешевле дозвониться.до
Лондона или Вашингтона, чем до Цхинвала.
Глубокую тревогу вызывает и то, что весьма нужная
президентская программа борьбы с преступностью и очищения
правоохранительных органов от случайных людей,
взяточников, напрямую связанных с преступным миром, также не
выполняется.
Нет необходимого внимания к проблеме подготовки
кадровспециалистов в многочисленных государственных и
коммерческих вузах,многие из которых создаются только для того,чтобы
выманить деньги у населения. А ведь кадры - будущее нации.
И таких кричащих проблем,решение которых напрямую
связано с деятельностью властных структур,больше чем надо в двух
наших осетинских республиках.
В этих условиях, естественно, властные структуры не могут
обрести столь необходимого и желанного доверия народа ни
на Юге Осетии, ни на Севере.
Все это, безусловно, сказывается не только на
социальноэкономическом и политическом положении наших республик,
но и на умонастроениях народных масс.
Таковы реалии, в которых приходилось работать Ныхасам
всех уровней.
Исходя из интересов нации, Стыр Ныхас делал все
возможное с целью оказания помощи властным структурам во
всех сферах жизни общества, и прежде всего в поиске
реальных путей решения проблемы беженцев, которая напрямую
связана с урегулированием грузино-осетинских и
осетино-ингушских отношений. Дело в том, что в 1991-1992 гг. в
Северной Осетии было зарегистрировано около 120 тыс. беженцев,
85% которых составляли осетины, в основном из внутренних
районов Грузии и Южной Осетии. Заметим, что 50 тысяч из
них, не найдя решения своей судьбы на исторической родине,
вынуждены были искать приют на просторах России и за ее
пределами,практически оказавшись потерянными для нашей и
без того вымирающей нации.
К сожалению, до сих пор нет продуманного решения судеб
и тех почти сорока тысяч человек, которые на сегодняшний
350
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
день в республике официально числятся беженцами. Стыр
Ныхас, зная, что властные структуры подменяют конструктивное
решение этой судьбоносной для нации проблемы путем изучения
действительного положения каждой семьи, каждого беженца в
отдельности общими разговорами о беженцах,тратя при этом не
по назначению значительные средства,отпускаемые Москвой на
их обустройство, вплотную занялся изучением этой проблемы с
целью поиска выхода из создавшегося положения.
Прежде всего мы направили специальную делегацию в
Грузию для изучения реальных причин, из-за которых десятки
тысяч людей стали беженцами. Делегации пришлось в
сложнейших условиях объехать все районы и села, покинутые нашими
соотечественниками,встречаться с представителями грузинских
властных структур, вплоть до Совета Министров Грузии.
В ходе этих многочисленных встреч мы излагали позицию
Стыр Ныхаса по грузино-осетинским отношениями также по
урегулированию проблем беженцев. Эти встречи были
использованы и для решения конкретных вопросов, постав ленных перед
нашей организацией как беженцами,так и гражданами
осетинского происхождения, все еще проживающими в этой стране.
Весьма плодотворными были наши встречи в посольстве
России в Грузии.
Мы считаем весьма полезными и свои контакты с
различными властными структурами по вопросам беженцев как через
представителя грузинского правительства в Северной Осетии,
так и через средства связи.
Наша специальная комиссия, возглавляемая К.
Хетагуровым и Б. Багаевым, накопила уникальный материал о
беженцах на основе проведенного анкетирования, который может
служить фундаментальной основой для защиты интересов
беженцев.
Стыр Ныхасом была проведена большая работа и по
составлению списков беженцев на получение земельных
участков под застройки. Мы опубликовали специальное обращение
к организациям,предприятиям,учреждениям,ко всем жителям
РСО-А с просьбой об оказании посильной помощи беженцам и
вынужденным переселенцам путем предоставления им во
временное пользование вагончиков, а также других помещений.
Проблема беженцев после тщательного изучения была
дважды обсуждена на расширенных заседаниях Стыр Ныхаса
с участием властных структур обеих республик,а также самих
351
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
беженцев. В итоге нами были выработаны совершенно
конкретные предложения и рекомендации, которые мы направили
руководителям республик. Можно только сожалеть, что ни
прежнее, ни нынешнее руководство республики не
воспользовались нашими предложениями.
В ходе изучения этой проблемы мы пришли к выводу, что
беженцы из внутренних районов Грузии не могут вернуться к
родным очагам по той,главным образом,причине,что
руководство Грузии лишь на словах осудило звиадизм. На деле же
продолжает проводить антиосетинскую политику,
направленную на изгнание той части осетин, которая не поддается
ассимиляции. В связи с этим реальным является не возвращение
беженцев в Грузию, а полный исход наших соотечественников
из этой страны. Об этом говорят и многочисленные обращения
в адрес Стыр Ныхаса жителей ряда сел Кахетии и других
районов Грузии.
Устные заявления лидеров Грузии о желании
нормализовать отношения с Осетией не соответствуют действительности.
Они не отменили антиосетинские законодательные акты
Гамсахурдиа, не признали Южную Осетию исторической родиной
осетин, не сняли территориальных притязаний к Осетии.
Именно это является главной причиной, мешающей
возвращению беженцев в Южную Осетию, а не одни материальные
трудности.
В то же время мы должны признать, что лидеры Осетии до
сих пор не принимали и не принимают исчерпывающих мер
для обустройства основной массы беженцев именно в Южной
Осетии, уповая в этом жизненно важном для нации вопросе
только на усилия международных организаций. Оправданием
для наших руководителей служило отсутствие денежных
средств. Нет денег, нет проблемы. Но деньги надо добывать.
И почему тогда усилиями наших двух республик нельзя
наладить производство лесоматериала в Джилабети Джавского
района для обустройства беженцев и для реализации? Ведь
оттуда в годы Отечественной войны в огромных количествах
поставлялся строительный материал для Советской Армии.
Съезд обязан потребовать от руководителей и парламента
обеих республик приложить все силы и средства для
быстрейшего решения этой проблемы.
Одновременно съезд должен потребовать и от самих
беженцев выполнить свой долг перед родиной, которая проявила о
352
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
них максимум заботы в критические дни, и определиться на
постоянное жительство в местах,указанных властными
структурами. Дальнейшее пребывание беженцев в нынешних условиях, в
которых подрастающая молодежь деградирует, очень часто
становясь на путь преступления, равнозначно предательству
интересов нации. Глубокую тревогу вызывает и та значительная
часть беженцев, которая, оккупировав рынки, нещадно, вкупе с
местной мафией, грабит свой обнищавший народ и тем вбивает
клин между Севером и Югом, лишая нас перспективы
действительного объединения на радость нашим недругам.
Пора бы, наконец, решить вопрос об осетинском
представительстве в Тбилиси по примеру чеченцев, ингушей и других,
чтобы оказывать помощь нашим соотечественникам в решении
их многочисленных вопросов в т. ч. и при обмене жилья на
Цхинвал. Нам всем,от мала до велика,надо осознать,что от
успешного решения этой проблемы в определяющей степени
зависит судьба нашего этноса в обозримом будущем.
Дорогие товарищи! Лейтмотивом трех предыдущих съездов
осетинского народа были сложившиеся в результате
вооруженной агрессии ингушских экстремистов осенью 1992 года
ингушско-осетинские отношения. Поэтому не удивительно,что
в Осетии и стар, и млад знают до мельчайших подробностей,
как готовилось чудовищное преступление при явном
попустительстве Москвы,жертвой которого стали сотни граждан,не
говоря уже о невосполнимых материальных потерях жителей
Пригородного района в виде скота, сельскохозяйственной
техники и домашнего имущества,уничтоженного, либо
вывезенного боевиками. Известно и то, как наши граждане ингушской
национальности, ныне именующие себя беженцами, начиная от
ответственных партийных работников и служащих
правоохранительных органов и кончая студентами и даже больными,
находившимися на излечении,заблаговременно,до начала
боевых действий, были эвакуированы в Ингушетию. Не
справедливее ли их именовать участниками боевого маневра?
Мы не считаем необходимым повторять хорошо известные
факты, но не можем и не подчеркнуть, что именно в эти дни
исполняется ровно 8лет со дня начала тех кровавых событий.
Более того,как известно,после 1992 года ингушские
экстремисты ни на день не прекращали хорошо скоординированную
целенаправленную диверсионно-террористическую войну против
Осетии. В итоге погибли сотни не только мирных жителей, но
23 Съезды осетинского народа 353
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
и воинов Российской армии, выполнявших здесь
миротворческую миссию.
Уважаемые делегаты и гости съезда, прошу почтить память
всех невинных жертв этих бесчисленных преступлений
вставанием. Спасибо, прошу садиться.
После всестороннего обсуждения этой жизненно важной
проблемы III съезд осетинского народа с думой о судьбах
людей и мира во всем Северо-Кавказском регионе поручил Стыр
Ныхасу,совместно с властными структурами,использовать все
возможные пути и средства для действительного
урегулирования отношений с нашим Богом данным соседом - ингушским
народом, с которым рядом жили веками, а главное, обречены
жить и в будущем.
Руководствуясь этой установкой съезда, Стыр Ныхас
осуществил большое количество мероприятий,направленных на
решение этой проблемы, начиная с республиканских митингов,
принятия постановлений и заявлений и кончая неоднократными
письменными обращениями на имя Президента, Парламента и
Правительства Российской Федерации. Некоторые
официальные документы, направленные нами в различные московские
ведомства, были подготовлены совместно с движением "Наша
Осетия", Советом ветеранов,молодежными и другими
организациями. Стыр Ныхас в этих документах не только излагал свое
видение проблемы, но и предлагал конкретные меры с целью ее
действительного^ не мнимого решения.
Мы считали и считаем, что преодоление последствий
трагедии 1992 года - это не только и не столько возвращение
наших граждан ингушской национальности в места прежнего
проживания. Речь должна идти о восстановлении доверия
друг к другу ингушей и осетин,которые десятилетиями делили
не только хлеб и соль, но и горе, и радость.
Но примирить людей, по вине ингушских экстремистов
ставших кровниками,можно только по адату гор,всемерно
используя народную дипломатию, которую властные структуры
практически игнорировали, если не сказать -
дискредитировали - все эти годы.
Стыр Ныхас в меру своих сил и возможностей старался
наводить человеческие мосты с возвратившимися нашими
гражданами ингушской национальности. Считаем положительным
моментом то, что в ходе наших встреч руководители
ингушских общественных организаций отмечают понимание
значи354
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
тельной частью их соотечественников,возвратившихся на свою
вторую родину,что практически в их трагедии повинны те
экстремисты, которые использовали их в качестве слепого орудия
для достижения своих целей в Пригородном районе.
У нас складывается мнение, что нам удастся сесть за один
стол с нашими гражданами-ингушами, чтобы сообща дать
принципиальную оценку тому, что случилось, и наметить пути
движения навстречу друг другу. Примирению и
сотрудничеству двух наших народов нет альтернативы. События
последнего периода на Северном Кавказе убедительно говорят о том,
что оба народа имеют шанс выжить только во взаимодействии
и сотрудничестве.
Мы не раз подчеркивали и считаем необходимым еще раз
напомнить, что в определяющей степени решение проблемы
осетино-ингушских отношений зависит от конкретных
действий Российского руководства, которое объективно создало
предпосылки для этого кровавого столкновения двух народов
образованием Республики Ингушетия без четко очерченных
границ и включением 3 и 6 статей в Закон о реабилитации
репрессированных народов, фактически открывающих путь
межнациональным конфликтам с целью перекройки ныне
существующих границ субъектов Федерации. Сегодня Москва,
выделяя деньги на обустройство возвращающихся ингушей не
Владикавказу, а Назрани, опять сознательно сталкивает два
народа, создавая условия для вмешательства лидеров
Ингушетии во внутренние дела Осетии и, прямо скажем, тлетворного
влияния на наших граждан под видом заботы о них.
Поскольку Пригородный район является эпицентром
осетино-ингушских отношений, Стыр Ныхас поддерживает теснейшие
контакты не только с руководством района, но и с жителями всех
населенных пунктов. Мы способствуем быстрейшему
решению их многочисленных проблем через республиканские
властные структуры.
В нынешней весьма сложной обстановке не только в зоне
конфликта двух наших народов, но и во всем
Северо-Кавказском регионе для быстрейшего преодоления последствий
трагедии 1992 года и успешного движения двух народов
навстречу друг другу съезд должен потребовать от российского и
северо-осетинского руководства:
1. Дачи, наконец, исчерпывающей правовой оценки трагедии
1992 года с безусловным определением степени виновности
355
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
сторон, чтобы открыть широкий простор для народной
дипломатии, ведущей народы к примирению.
2. Примерного наказания организаторов и вдохновителей
трагедии двух народов, независимо от их национальной
принадлежности и места нахождения.
Это необходимо не только как возмездие за содеянное
преступление, но, главным образом, для утверждения у обоих
народов веры в торжество правды и безусловной наказуемости
преступления.
3. Безотлагательно привести Конституцию,законы и
нормативные акты Ингушской республики в полное соответствие с
Конституцией РФ.
4. Изъять из Закона о реабилитации репрессированных
народов известных 3 и б статей, фактически являющихся
юридической основой вооруженных конфликтов на Северном Кавказе
с непредсказуемыми последствиями для всей России.
5. Создать реальные условия для нормальной жизни
возвратившихся граждан ингушской национальности с тем, чтобы не
допустить их превращения в слепое орудие для реализации
планов экстремистской части лидеров Ингушетии.
6. Обеспечить, наконец, безопасность граждан республики в
условиях фактической диверсионно-террористической войны,
которую ведут против нашего народа экстремисты Ингушетии.
7. Положить конец бесцеремонному вмешательству
руководства Ингушской республики во внутренние дела Северной
Осетии под предлогом опеки своих соотечественников.
8. Создать боеспособные отряды самообороны в приграничных
с Ингушетией и Чечней населенных пунктах.
9. Всемерно использовать народную дипломатию с целью
действительной нормализации отношений между ингушским и
осетинским народами и содействия укреплению мира в регионе.
* * *
Наряду с грузино-осетинскими и осетино-ингушскими
отношениями и проблемой беженцев в центре внимания Стыр
Ныхаса находились такие стратегически важные для нации
вопросы, как усиление воспитательной работы среди
молодежи; широкая пропаганда веками складывавшихся традиций и
обычаев, составляющих основу бытия нашего народа;
состояние родного языка и пути повышения его функциональных
обязанностей в качестве государственного языка; мобилизация
356
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
общественности на совместную с правоохранительными
органами борьбу с преступностью, наркоманией, алкоголизмом и
другими негативными явлениями в обществе; проблемы
экологии и охраны окружающей среды и т. д.
Чтобы составить хотя бы общую картину о фронте
деятельности Ныхасов всех уровней, приведем лишь отдельные
конкретные факты из их многогранной деятельности. Но прежде
подчеркнем, что после III съезда в составе Ныхасов, особенно
городских, наряду с осетинами успешно трудились и
представители других национальностей, разделяющих цели и задачи
нашей организации.
Во Владикавказе, например, в составе Ныхасов ныне более
30 % составляют представители неосетинской национальности.
Особенно характерно это для Ныхаса Северо-Западного
округа г. Владикавказа (председатель окружного Ныхаса проф.
Сергей Калаев),где дворовые Ныхасы фактически
превращены в многонациональные дворовые самоуправления с
привлечением представителей правоохранительных органов,
домоуправления, женские и молодежные организации.
Наиболее целенаправленно и результативно эта работа
ведется в 12-м микрорайоне округа (председатель Ныхаса -
Александр Виниченко),на территории которого только в текущем
году образовано и успешно работают 40 новых домовых Ныхасов.
Всего в округе успешно функционируют более 100
дворовых Ныхасов (Советов).
Практическое руководство Ныхасами округа
осуществляют, вместе с председателем окружного Ныхаса, ветераны
организации Яков Джиоев,Борис Дауев,Тепсарико Черджиев и др.
Не менее интересную работу вел Ныхас в Иристонском
округе (пред. Фидар Езеев),где наряду с 78квартальными
Ныхасами в поселках Южный и Ирыкау образованы фамильные
Ныхасы, ведущие конкретную индивидуальную работу со
своими однофамильцами.
Учитывая специфику этих поселков, на сходах были
образованы и поселковые Ныхасы, которые возглавили наиболее
авторитетные люди - Виктор Темиров и Тамерлан Цомаев.
По письму МВД поселковые Ныхасы вместе с фамильными
старейшинами добились путем индивидуальной работы
исправления поведения 35 шоферов, которые ранее садились за руль
в нетрезвом состоянии. Ныхас Ирыкау а вместе с окружной
администрацией стал организатором капитального ремонта
357
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Дворца культуры им. К. Хетагурова. Ныне на базе Дворца
проводится столь нужная плановая, целенаправленная
воспитательная работа среди населения.
Ныхас Ирыкауа вместе со служителями дзуара полностью
реставрировали святилище "Хуыцауы дзуар" и ежегодно
организует всесторонне продуманный народный праздник жителей
гор. Владикавказа. Окружной Ныхас через соответствующие
органы власти добился капитального ремонте цокольного
этажа дома № 25 по ул. Армянской. Он помог жителям дома № 17
по ул. Ватутина получить под общий "хæдзар" давно
пустовавшую котельную. Благодаря настойчивости окружного Ныхаса,
просьбу которого поддержал Стыр Ныхас, семь выпускников
школ округа из малоимущих семей на льготных условиях
поступили в вузы республики.
Окружной Ныхас является одним из организаторов
ежегодных санитарных дней в округе.
Ныхасы помогли решить различные хозяйственные вопросы
жителей ул. Кутузова, Бутырина, Горького, Армянской и др. К
ним идут люди независимо от национальной принадлежности.
Ныхасы Правобережного района большое внимание
уделяли вовлечению молодежи в различные спортивные секции,
одну из которых возглавлял бывший председатель районного
Ныхаса, заслуженный тренер РФ Хазби Бугу лов. Здесь стало
доброй традицией проведение праздников не только сел, но и
отдельных улиц. Замечательным событием стал, например,
праздник ул. Чкалова г. Беслана в мае 1998 года с участием
сына легендарного летчика.
Неоценимо большую работу Ныхасы провели в ходе
подготовки и проведения 150-летнего юбилея г. Беслана и сбора
материала для написания его истории.
В сложных условиях Моздокского района Ныхасы играют
большую консолидирующую роль среди многонационального
населения района и города. По инициативе районного Ныхаса"
(пред. Мурат Икаев) образован Совет общественного согласия
при главе Моздокского района. При районном Ныхасе создан
народный университет с целью пропаганды истории, культуры,
традиций и обычаев своего народа.
Ныхасы неизменно выступают организаторами праздников
сел и станиц и играют важную роль в мобилизации населения
на борьбу с правонарушениями.
Ежегодно районный ныхас через Стыр Ныхас и
правитель358
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ство РСО-Алания оказывает помощь детям малоимущих семей
в поступлении в вузы республики. Он помогает и
обучающимся студентам в решении транспортного вопроса.
Большую работу по воспитанию молодежи, пропаганде
прогрессивных традиций и обычаев народа играет
Ныхас,созданный в школе с. Веселое под председательством Бориса
Дзебоева.
В успешной работе Ныхасов большая заслуга принадлежит
таким энтузиастам, как ныне покойный Дзебоев Алексей,
Варзиев Александр (пред. Веселовского сельского Ныхаса),
Хубецов Анатолий, Добаев Тайму раз и др.
А вот Ардонский районный Ныхас возглавляет Казбек
Зангиев,своими руками выращивающий хлеб насущный.
Ныхасы района проводят большую работу по борьбе с пьянством
и наркоманией. Именно по инициативе Ныхаса сел. Коста
Ардонского района был созван известный сход жителей села,
на котором было принято обращение ко всему осетинскому
народу о защите наших традиций и обычаев. Сегодня по
району до 80% населения отказались от мæрдæхсæвæр. Районный
Ныхас организовал материальную помощь 147 малоимущим
семьям на сумму 76 тыс. рублей. Ныхасы вместе с
администрацией района и сел добились благоустройства улиц Ардона
и Фиагдона. По ходатайству районного Ныхаса приобретен
подземный насос для сел. Кирово, отремонтирован водовод
сел. Фиагдон и там же строится водяная мельница на личные
средства Казбека Зангиева.
Многосложную работу проводят Ныхасы Алагирского
района (пред. районного Ныхаса - ветеран организации Валерий
Худалов). В районе 8сельских, типа комы, Ныхаса и 1
городской Ныхас. Созданы и действуют в селах и городе
квартальные Ныхасы.
Ныхасы района каждый год проводят огромную работу по
организации практически общенациональных праздников в
Роще Хетага,где собирается более 100 тысяч человек,
Мыкалгабыра, Ныхасы дзуара.
Большое участие районный Ныхас принимал в подготовке
ежегодных праздников на родине к. Хетагурова в селе Нар.
Огромная нагрузка в отчетный период ложилась на Совет
старейшин во главе с Андреем Ревазовым, комитет по делам
молодежи, возглавляемый Валерием Токаевым,и комиссию по
работе среди женщин во главе с Тамарой Амбаловой.
359
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Ныхасы принимали деятельное участие в ремонте
Дзуарикауской школы и проведении газа в это же село. Особое
внимание Ныхасы уделяли работе среди молодежи, свидетельством
чему являются успешно действующий в Алагире подростковый
клуб,систематическое проведение конкурсов: "А ну-ка парни",
"А ну-ка девушки", "Родной язык - наше богатство", "Знаешь
ли ты свой город?", вечеров: "Встреча с ветеранами войны и
труда", "Служат наши земляки", "Поклонимся фронтовикам".
Особой благодарности заслуживают коллективы сельских
Ныхасов Дзуарикауа (пред. Хазби Парсиев), Ногкауа (пред.
Мурат Бекузаров), Црауа (пред. Арсен Бутаев), Алагирского
ущелья (пред. Александр Таболов).
Фактически всего лишь год работает Дигорский районный
Ныхас, который возглавил многоопытный и известный в
районе человек - Владимир Цаллаев. За это время в районе
образовано 182 квартальных Ныхаса. Всюду Ныхасы возглавили
авторитетные среди населения люди: в г. Дигоре - Сергей
Габеев, в Урсдоне - Хушин Каслаов, Синдзикауе - Михаил
Атаев, Дур-Дуре - Георгий Зангионов, Мостиздахе - Фидар
Гавдинов, в станице Николаевской - Георгий Тавитов.
Ныхасы добились открытия районного магазина "Ветеран",где
продукты намного дешевле,чем в других торгующих организациях.
Благодаря стараниям Ныхасов в большинстве сел
практически перестали вносить деньги на 40-й день и годовых
поминках, что облегчило положение трудящихся.
Ныхасы Пригородного района (возглавляет популярный в
районе педагог, Александр Агаев) по понятным причинам
особое внимание уделяют борьбе с преступностью. Этой
проблеме были посвящены три весьма представительных заседания
районного Ныхаса с участием не только актива, но и
Президента республики, представителей Стыр Ныхаса и
правоохранительных органов. Настойчивая работа дала положительные
результаты. Намного улучшилась криминальная обстановка в
районе, сведено на нет мелкое хулиганство. Молодежь- села
стала относиться по-хозяйски к своим улицам и селам.
Районный Ныхас совместно с администрацией сел и района
организовал добровольные народные дружины, работу которых
контролируют глава районной администрации Тедеев П. Р. и его
заместители.
Особое внимание Ныхасы уделяют изучению родного
языка и повышению его функциональных обязанностей.
360
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
По инициативе районного Ныхаса в селах созданы
координационные советы в составе глав администраций, Ныхасов,
директоров школ, женсоветов, молодежных организаций,
руководителей колхозов,представителей правоохранительных
органов, на заседаниях которых решаются буквально все
житейские вопросы. Так вопрос о пастбищах для личного скота
граждан районный Ныхас обсуждал трижды и добился
положительного решения этой проблемы.
Хочется выразить сердечную благодарность за
самоотверженную работу на селе руководителям Ныхасов селений:
Октябрьское - Ханджери Цаболову, Сунжа. - Арону Бязрову,
Тарское - Хату Макиеву, Гизель - Борису Гудиеву, Ногир -
Ивану Маргиеву,ст. Архонской - Ахтемыру Томаеву,а также
главам сельских администраций: Исидору Козаеву, Славику
Демееву, Батрадзу Пагаеву, Батрадзу Базаеву и Владимиру
Рындя.
Целенаправленную работу вели Ныхасы Кировского района
(пред. подлинный энтузиаст, редактор районной газеты -
Салам Кокаев). Только в одном Эльхотово создано 70
квартальных Ныхасов, ведущих повседневную борьбу за соблюдение
наших добрых традиций и обычаев. Районный Ныхас на
протяжении многих лет, наряду с другими вопросами, занимается
пропагандой осетинской музыки. На его счету блестящая
организация трех региональных конкурсов
гармонистов,посвященных памяти выдающегося музыканта Мерденова Кайсына с
участием представителей соседних республик. Энтузиасты
поставили перед собой цель превратить эти традиционные
конкурсы в международные.
Ныхас с. Эльхотово (бывший пред. Митциев Борис)
провел большую работу по подготовке и проведению 160-летнего
юбилея и сбору материала для книги по истории села.
Аналогичную работу провел и Ныхас с. Дарг-Кох (пред. Джери
Галабаев). •
Активное участие Ныхасы принимали в сооружении и
благоустройстве спортивного комплекса в районном центре,
который финансировали патриоты села Ахсар Хубулов и Артур
Дигуров.
Ныхасы Ирафского района (пред. Борис Дедегкаев) в
тесном сотрудничестве с властными структурами района и сел
вели повседневную работу как в равнинных, так и
многочисленных горных селах.
361
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Но среди всех Ныхасов района особо хочется остановиться
на деятельности Лескенского сельского Ныхаса, который до
недавнего времени возглавлял в прошлом крупный
хозяйственный руководитель Харум Колоев. Работая в тесном
контакте с главой сельской администрации Эльбрусом Елкановым,он
главное’внимание уделял трудоустройству, и воспитанию
молодежи этого отдаленного от республиканского центра села. И,
скажем прямо, добился многого. Он организовал ремонт
школы, оказал большое содействие в снабжении села водой и
газом, построил швейный цех, мельницу, пекарню, маслобойню,
ремонтные мастерские и т. д. В итоге было создано более 200
рабочих мест для молодежи. Улучшилось и благосостояние
сельчан. Немалую роль в укреплении дружбы учащейся
молодежи Лескена и кабардинских сел Ерокко и 2-й Лескен также
сыграл сельский Ныхас. Своим опытом работы Харум Колоев
делился даже на выездном заседании Стыр Ныхаса в
Пригородном районе. Благодарные земляки в знак признания
особых заслуг Колоева на своем сходе приняли решение назвать
улицу, где родился и жил Харум, его именем.
Много добрых дел на счету Всеосетинского Союза
молодежи, который был создан по инициативе Стыр Ныхаса на
первом съезде осетинской молодежи в день рождения К.
Хетагурова в 1997 году. С первого дня создания эта организация
работает в теснейшем сотрудничестве со Стыр Ныхасом. Мы
надеемся, что о деятельности этой организации, которая в
сентябре 1999 года объединила шесть основных молодежных
организаций Осетии, расскажут ее лидеры. Безусловной
заслугой Стыр Ныхаса и его многочисленного актива является
спасение для грядущих поколений уникальнейшего памятника
природы и национальной культуры - Рощи Хетага, где была
организована не только охрана старинных деревьев, но при
активном участии работников лесного хозяйства республики
были высажены десятки тысяч саженцев. И что бы не
говорил обыватель,мы сумели также ежегодно организованно
проводить День Хетага. Более того, приняли и принимаем меры,
чтобы этот общенациональный праздник люди справляли в
своих селах и районах,а туда посылали только своих
представителей с тремя пирогами для получения благословения. Эта
работа имеет положительные результаты. И, конечно же, нет
вины Ныхасов в том, что туда все же пока едет масса людей,
362
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
дорогу которым нельзя закрывать танками, как это пытались
делать в печальные хрущевские времена.
Немало сделал Стыр Ныхас для увековечения памяти К.
Хетагурова. Нами была установлена скульптура Коста у
входа в Юго-Осетинский драмтеатр вместо расстрелянного
бандитами Гамсахурдиа бюста. Стыр Ныхас воплотил в жизнь
заветную мечту многих поколений соотечественников об
установлении памятника двум женщинам, подарившим
человечеству гения К. Хетагурова - матери -. Марии,родившей его,и
бесконечно доброй Чендзе, вскормившей будущего поэта.
Ныне этот памятник стоит в ауле Нар.
В 1997 году Стыр Ныхас вынужден был ремонтировать
оказавшийся тогда бесхозным, забытым всеми, дом-музей К.
Хетагурова в селе Нар.
Это по настоятельной просьбе Стыр Ныхаса Президент
РСО-А принял очень нужное решение о реставрации собора в
Алагире,где хранятся бесценные творения Коста-художника.
Предметом особой заботы Стыр Ныхаса с первых дней его
создания была Южная Осетия, где заслуженным авторитетом
пользуется филиал нашей организации (председатель К.
Челехсаты).
По нашему глубокому убеждению, Южная Осетия имеет
судьбоносное значение для всего осетинского народа. Именно
там находятся наши реальные жизненные пространства,
именно там мы обязаны создать условия для поселения основной
массы соотечественников, покидающих внутренние районы
Грузии, именно сильную, преуспевающую Южную Осетию мы
имеем в виду, говоря об объединении нации, без которого нет
исторической перспективы для всего нашего этноса. Вот
почему Стыр Ныхас был одним из инициаторов подготовки и
подписания договора между нашими республиками в ноябре 1996
года. Стыр Ныхас ключевым вопросом считал и считает
скорейшее определение юридического статуса Южной Осетии.
Установками Стыр Ныхаса руководствовались руководители
нашего филиала, добиваясь принятия парламентом РЮО
единого для Осетии герба, флага, гимна, а также действительного
утверждения единого осетинского языка как
государственного в республике Южная Осетия. Да, мы считали и считаем,что
во все времена единая Осетия неизменно была ориентирована
на Россию.
363
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
В то же время,понимая сложность обстановки,в которой
приходится работать лидерам республики, для которых суровой
реальностью является проживание на территории республики
большого количества грузинского населения, ныне полностью
игнорирующего власть Цхинвала, и значительная зависимость
экономической жизни республики от Грузии (газ,
вода,электрический свет и т. д.), мы постоянно координируем с ними свои
действия по осетино-грузинским отношениям, по беженцам и
другим принципиальным вопросам.
Более 10 раз члены президиума проводили свои выездные
заседания в Цхинвале и других районах республики, на
которых совместно с властными структурами обсуждались
актуальные вопросы социально-экономического и культурного
развития республики.
Общеизвестна помощь Стыр Ныхаса Кударскому ущелью,
школам, больницам республики. Мы постоянно стараемся
содействовать усилению интеграционных процессов между
Севером и Югом Осетии.
Но Ныхасам предстоит приложить максимум усилий,чтобы
действительно сделать необратимым процесс уверенного
движения нации к заветной цели - восстановлению единства
Севера и Юга Осетии.
Мы полагаем, что подробнее о конкретных фактах
деятельности Ныхасов в Южной Осетии расскажут сами делегаты,
прибывшие оттуда.
Со своими бедами идут к нам различные организации,
сиротские дома, дом престарелых, специальные школы и т. д.
Большую работу проводит Стыр Ныхас с целью поддержания
своих соотечественников не только в различных регионах РФ,
но и в странах СНГ. Прежде всего мы стараемся
информировать осетинские диаспоры о положении в республике и о
своей деятельности, решая по возможности вопросы, которые
ставят они перед нами. Например, мы неоднократно
обращались к лидерам среднеазиатских государств с просьбой о
поддержке в создавшихся условиях наших
соотечественников,живущих у них. Приятно сообщить съезду, что эти обращения
имели положительную реакцию прежде всего со стороны
Президентов Казахстана и Узбекистана. (Видимо, представители
наших диаспор в этих странах сами расскажут с этой
трибуны о нашем сотрудничестве.)
364
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Большое внимание мы постоянно уделяли
соотечественникам, живущим в Грузии. Не будет преувеличением сказать,что
в засушливые годы жители ряда сел Ахметского и
Лагодехского районов Кахетии не покинули родные места благодаря
принятым нами энергичным мерам по оказанию им помощи в
приобретений хлеба, семян и т. д. Мы находимся в
постоянной переписке с различными ведомствами Грузии, перед
которыми ставим наболевшие вопросы беженцев и живущих там
осетин. Устойчивые деловые связи у нас с турецкой,
сирийской диаспорами, с нашими соотечественниками из Абхазии,
по просьбе которых нами дважды организовывалась
гуманитарная помощь братскому абхазскому народу и т. д. Стыр
Ныхас старается поддерживать постоянные контакты с
осетинской диаспорой Москвы, Санкт-Петербурга,
КабардиноБалкарии, Ставрополя, Краснодарского края,
Карачаево-Черкессии.
Вслед за событиями в Карачаево-Черкессии Стыр Ныхас
обратился к жителям сел. Коста-Хетагурово (Лаба) со
специальным посланием, в котором содержался призыв проявить
максимум благоразумия и выдержки, с тем, чтобы не дать
втянуть себя в политические игры и межнациональный конфликт.
Стыр Ныхас на своем выездном расширенном заседании,
проведенном на базе СОГУ с участием вузов республики,
рассмотрел вопрос: "О роли молодежи РСО-А,обучающейся в
вузах ведущих стран мира,в консолидации осетинского этноса".
С основным докладом на заседании выступил ректор СОГУ
академик Магометов А. А. По обсуждаемому вопросу было
принято развернутое решение.
Одним словом, Стыр Ныхасом предпринимались реальные
шаги с целью действительной консолидации нашей
многочисленной диаспоры - в Ближнем и Дальнем зарубежье,но эту
работу мы считаем крайне недостаточной. Настало время, когда
безотлагательно надо решить вопрос создания
Международной организации осетин с тем, чтобы нашу диаспору - и
России, и зарубежья - превратить в действенную силу в борьбе
за самосохранение и развитие осетинского этноса.
Этот международный форум, скорее всего, состоится сразу
же после окончания нашего съезда. Одним словом, Ныхасы,
будучи рупором народа и выразителями его воли, старались
принимать деятельное участие в решении всех жизненно
важных для нации вопросов.
365
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Говоря о деятельности Ныхасов всех уровней, хотелось бы
отметить большую заслугу в их успешной деятельности таких
энтузиастов, как Казбек Хетагуров, Сафар Баликоев, Казбек
ЧелехсатыДатаркан Гаппоев, Георгий Калоев, Виктор Цогоев,
Вячеслав Каиров, Александр Агаев, Салам Кокаев, Валерий
Худалов, Сергей Калаев, Казбек Зангиев,Нафи Джусойты,
Феликс, Мусса, Арон и Гацыр Плиевы,покойный Сослан Короев,
Хазби Парастаев, Махар Марзаганов, Махар Козонов, Артур
Цаллагов и др. Особую благодарность хочется выразить ныне
действующим и бывшим главам районных и окружных
администраций: Павлу Тедееву, Ольге Бугу ловой, Тайму разу
Каджаеву, Эльбрусу Макоеву, которые с первых дней создания
Ныхасов правильно поняли их роль в жизни нашего народа,
поэтому постоянно и весьма плодотворно сотрудничали с ними.
С полной отдачей сил трудятся и коллективы сотрудников
Стыр Ныхаса и редакции газеты "Стыр Ныхас", являющиеся
хранителями наших народных очагов как на Севере, так и на
Юге Осетии. Но при всем этом, если бы спросили меня,
доволен ли я работой Ныхасов, то, конечно же, ответил бы - нет.
Потому что эта уникальная организация, задуманная как
надежда и опора нации, в нынешних сложнейших условиях
должна делать во сто крат больше и лучше,чем делает сейчас.
Это диктуется суровой правдой жизни.
Дело в том, что история поставила перед нашим народом
гамлетовский вопрос: "Быть или не быть?". Либо мы
разрабатываем и осуществляем в монолитном единстве, от
Президента до рядового труженика, единую, строго обязательную
для всей общественности программу спасения и развития
нации^ основе которой должна лежать стратегическая цель -
восстановление единства Севера и Юга Осетии, при
безусловном сохранении своего исторически сложившегося к XX
столетию жизненного пространства и основы духовного
развития родного языка, либо мы обрекаем свой этнос на
неминуемую гибель.
Следует подчеркнуть,что постановка этой судьбоносной для
нации проблемы ничего общего не имеет с митинговой
истерией с требованием немедленного декларирования объединения
Севера и Юга. Наоборот, мы решительно осуждаем эти
бездумные авантюристические выступления, которые фактически
создают серьезные помехи на пути нашей продуманной,
повседневной работы.
366
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Сегодня речь должна идти о широкомасштабной
настойчивой работе по созданию прочного материального, духовного и
политического фундамента для этого восстановительного
процесса и о превращении Юго-Осетии в сильную,
преуспевающую составную часть нашей родины.
В разработке и осуществлении этой программы спасения
нации совместно с властными структурами и должен
заключаться главный смысл деятельности Стыр Ныхаса в обозримом
будущем.
Многочисленный актив Ныхасов не только осознает
сложность и важность предстоящей работы, но и знает, в принципе,
как успешно ее организовать.
Разумеется для этого есть немало резервов в самих
Ныхасах, начиная с их организационного укрепления и
совершенствования форм и методов работы в массах и кончая
решительным очищением всех структур от случайного крикливого
балласта и вовлечения в их работу наиболее сознательной
части населения, прежде всего нашей талантливой
интеллигенции, без активного участия которой практически немыслима
разработка указанной программы,не говоря уже о ее
последовательной реализации.
Но Ныхасы,повторимся,могут и должны решать
задачи,стоящие перед ними, только в тесном, обоюдно заинтересованном
сотрудничестве с властными структурами, которого у нас пока
явно не хватает.
Чтобы правильно было понято сказанное, следует
специально подчеркнуть,что речь идет не о личных,человеческих
отношениях лидеров наших республик к конкретным лицам, до
сегодняшнего дня возглавляющим Стыр Ныхас. Эти
отношения вполне нормальные,если не сказать - дружественные.
Надеемся, что такими они останутся и в будущем.
Речь идет об отношении наших безусловно умных,
многоопытных президентов и их соратников на Севере и на Юге
к Ныхасам, избранным народом в качестве выразителей
своей воли.
Дело в том,что до сих пор,вот уже на протяжении шести лет,
наши лидеры пытались строить свои отношения с Ныхасами,в
основном,исходя из буквы положения РФ об общественных
организациях. Мы,безусловно,высоко ценим деятельность
созданных на основе этого положения общественных организаций и
движений, играющих неоценимо важную стабилизирующую
367
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
роль в обществе. Более того,Стыр Ныхас постоянно
выступает за теснейшее сотрудничество с ними. Но каждый, кто хочет
видеть правду, не прячась за буквой положения, должен
признать, что Стыр Ныхас действительно является уникальной
организацией, призванной активно участвовать в решении
судьбрносных для нации вопросов, которые не стоят и не
могут стоять перед другими общественными организациями и
движениями.
Верно и то, что практически только Ныхасына деле могут
служить реальным связующим звеном между властными
структурами и широкими массами населения, особенно в
сельских районах. Вот почему мы считаем, что отсутствие
повседневного, делового сотрудничества между властными
структурами всех уровней с Ныхасами сказывается весьма негативно на
интересах нации.
Нам неоднократно, устно и письменно, приходилось
обращать внимание А. С. Дзасохова на многочисленные факты
игнорирования его указаний различными властными
структурами относительно вопросов, которые ставит перед ними
Стыр Ныхас. Только этим можно объяснить тот факт,
например, что Стыр Ныхас до сих пор по вине Госкомимущества
республики (председатель Чермен Зангиев) находится в
аварийном здании.
Не имеют крыши над головой и лишены элементарных
условий для работы Ардонский, Правобережный, Моздокский
районные Ныхасы,не говоря уже о Ныхасах большинства сел
республики. По этой же причине годами не решается вопрос
об осетинских святилищах. Поскольку немало разговоров
вокруг этого вопроса, приведу выдержки лишь из одного
письма, направленного Стыр Ныхасом на имя председателя
парламента РСО-А В. С. Паринова 25 декабря 1998года. В письме
говорилось: "В переписке о судьбе культовых сооружений на
территории РСО-А мы стали уподобляться известным
литературным персонажам. Пишем друг другу умные письма,
каждый из нас ратует за законность, а между тем годами длится
беззаконие и беспредел вокруг культовых сооружений...
Более того, никто не хочет понять, что проблема культовых
сооружений, их охрана, обслуживание, наконец, хозяйское,
подлинное народное отношение к добровольным
пожертвованиям населения, составляющим значительные суммы,
принципиально новая, очень важная, ранее не существовавшая в
жиз368
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ни осетинского народа. Поэтому подогнать ее под
существующие российские законы - это явное недоразумение.
Вот почему Стыр Ныхас многократно настойчиво, устно и
письменно, обращался в Министерство культуры, парламент, к
Президенту с просьбой решить, наконец, этот специфический
для республики вопрос.
Разговоры о том, что святилища столетиями жили и могут
жить безо всяких юридических законов, не состоятельны. Их
ведут люди,не желающие вникнуть в суть вопроса с учетом
реальной обстановки. Исходя из сказанного, руководство Стыр
Ныхаса еще раз настойчиво просит прекратить игру в прятки
и решить вопрос по существу. Нам не следует с умным видом
указывать друг другу на очевидные факты вроде того,что
многочисленные придорожные будки т. н. "святилища",
создаваемые всевозможными мошенниками для сбора денег у
доверчивого населения, никакой культурной ценности не
представляют. Это знает даже ребенок. Более того, мы считаем, что этих
"сборщиков денег",которые,пользуясь отсутствием
элементарных законов,способствуют спаиванию людей и увеличению
дорожных преступлений из-за пьянства, надо привлекать к
суровой уголовной ответственности.
Без такой определенности немыслимо навести порядок в
культовых сооружениях,а тем более сохранить их" (конец цитаты).
И таких проблем, которые письменно и устно Стыр Ныхас
ставит перед различными ведомствами,можно было бы назвать
десятки.
За шесть лет существования Стыр Ныхаса ни один лидер
нации даже не поинтересовался тем,на какие средства
существует эта организация,призванная вместе с властными
структурами держать ответ за судьбу нации?
А ведь не было и нет элементарной базы для работы
Ныхасов. Записанные в Уставе организации возможные источники
денежных средств для поддержки Ныхасов, вроде
коммерческой деятельности или добровольной спонсорской помощи
соотечественников,- пустые звуки.
Настоящий съезд обязан принципиально решить вопрос о
материальной базе для успешной деятельности Ныхасов всех
уровней. Очевидно, подавляющее большинство сидящих в
этом зале сочли бы за безумца человека, который бы
потребовал от них ударной работы не только бесплатно,но и без
помещения, средств связи и транспорта.
24 Съезды осетинского народа 369
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
А ведь актив Ныхасов, особенно районные и сельские
звенья, вынуждены тратить собственные копейки на бесконечные
поездки, связанные с их общественной работой.
Конечно, мы знаем историю пустой кассы и огромных
долгов, которые "отец нации" и его соратники оставили
нынешнему руководству Северной Осетии. Не понаслышке знаем и
тяжелейшее положение руководства Южной Осетии идем не
менее, пожелай они этого искренне, то могли бы создать
элементарные условия для столь нужной деятельности Ныхасов.
В этом отношении нам не грех поучиться у таких республик,
как Татарстан, или наши непосредственные соседи, которые
во имя обеспечения монолитного единства своих народов на
деле создали единый фронт властных структур и
общественно-политических организаций.
Нам не следует заниматься самообманом, думая, что съезду
достаточно выработать умные решения,чтобы Ныхасы,не имея
никакой материальной базы,совершали чудеса во имя спасения
нации. Такое бывает только в добрых сказках.
Позвольте в конце выразить твердую уверенность в том,что
на нашем высоком форуме состоится серьезнейший,
заинтересованный разговор не только по итогам работы Ныхасов, но и
о судьбоносных для нашего народа проблемах с тем,чтобы
четко и реально определить стратегические цели и задачи нации
на обозримое будущее в третьем тысячелетии,в решении
которых важнейшую роль призваны сыграть Ныхасы в тесном,
деловом сотрудничестве с властными структурами всех уровней.
Не ’нæмæлгæ зæххон Уастырджи - Хетæгкаты Къостайы
фæндиаг уæд на рагон, зондджын, хъæбатыр æмæ намысджын
ирон адæм!
*
370
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
СПРАВКА
о проведенных заседаниях президиума,
правления и совета Стыр Ныхас
с октября 1996 по октябрь 1999 г
(к отчетному докладу Стыр Ныхаса на
IV съезде осетинского народа)
За период с октября 1996 по октябрь 1999 г.,в соответствии
с Уставом Стыр Ныхаса,состоялось 48заседаний президиума,
9 заседаний правления и 7 заседаний совета Стыр Ныхас.
За весь период работы практиковалось проведение
выездных заседаний президиума и правления Стыр Ныхаса в
районах РСО-А и РЮО по актуальным, касающимся регионов
Осетии, проблемам.
Такие заседания были проведены в Пригородном,
Алагирском, Ар донском и других районах РСО-А, в Джавском и
Знаурском районах РЮО.
Тематика обсуждаемых на заседаниях вопросов была
разнообразной:
♦ об отношении Стыр Ныхаса и его подразделений к другим
общественным организациям, органам власти местного и
республиканского уровня, координации деятельности с ними по
усилению борьбы с преступностью, различного рода
правонарушениями, пьянством и наркоманией;
♦ о работе с молодежью и повышение ее организационности
через создание Всеосетинского Союза молодежи и его
структурных подразделений;
♦ об отношении и мерах по урегулированию
грузино-осетинского и ингушско-осетинского конфликтов;
♦ о мерах по предотвращению введения прямого
президентского правления в Пригородном районе РСО-Алания;
♦ о фактах нарушения конституционных и национальных
прав осетин в приграничной зоне;
♦ о состоянии осетинского языка и мерах по его развитию;
♦ о состоянии криминогенной ситуации в Осетии и роль
фамилий в деле ее улучшения;
♦ о роли Стыр Ныхаса в сохранении осетинских обычаев;
371
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
♦ об усилении роли общественных организаций в борьбе с
преступностью;
♦ об участии Ныхасов всех уровней в различных
общественно-политических мероприятиях.
За весь период работы Стыр Ныхас особое внимание
уделял решению проблемы беженцев и вынужденных
переселенцев из внутренних районов Грузии. В данном вопросе позиция
Стыр Ныхаса была ориентирована на защиту национальных
интересов, исходя из которых их расселение в Южной и
Северной Осетии определялось как задача первостепенной
важности.
Начиная с февраля 1999 года, президиум Стыр Ныхаса
сосредоточил свое внимание на вопросах подготовки и
проведения IV съезда осетинского народа. В рамках этой работы
были проведены отчетно-выборные собрания Ныхасов всех
уровней, у креплены их структуры как в организационном плане,так
и кадрами, укрепилась их связь с органами официальной
власти всех уровней.
Президиум
Стыр Ныхаса
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ФИНАНСОВЫЙ ОТЧЕТ
о поступлении и расходовании мысайнæгтæ за период
с октября 1996 по октябрь 1999 г.
Остаток денежных средств на начало III съезда - 38698р.
Сумма поступлений составила 266000 р.,в том числе от:
1. Алагирского районного Ныхаса - 263000 р.
2. Ардонского Ныхаса - 1000 р.
3. Эльхотово (от Дзгоева Георгия) - 2000 р.
Расход:
1. Пригородному району на открытие памятника в сел Чермен -
2000 р.
2. Иристонскому округу для строительства святилища
Хуыцауыдзуар - 6000 р.
3. На строительство памятника матери Коста - 10000 р.
4. Ветеранам войны- 1000 р.
5. Почетная стипендия студентам вузов - 5700 р.
6. Школе глухонемых детей - 5000 р.
7. Пострадавшим от теракта на центральном рынке - 20000 р.
8. На похороны погибшей семьи Аладжиковых - 1500 р.
9. На похороны дочери генерала Калоева - 1500 р.
10. В помощь молодежной организации ВСМ - 14400 р.
11. На юбилей газеты "Рæстдзинад" - 2000 р.
12. На выпуск брошюры по материалам I съезда осетинской
молодежи - 5000 р.
13. На спецвыпуск газеты "Стыр Ныхас" - 3750 р.
14. На услуги связи,выделенные для расширенного заседания
по языку - 4470 р.
15. На проведение расширенного совещания по языку и
обычаям - 9400 р.
16. Зарплата РЮО (Челехсаты К.) - 2460 р.
17. Стипендия студентам вузов РЮО - 750 р.
18. Зарплата дзуарылæгтæн - 31820 р.
19. Налоги:
подоходный, 1% пенсионный - 3460 р.
20. На хоз. расходы СН - 8480 р.
21. На выплаты з/п работникам - 10800 р.
22. Материальная помощь Правобережному Ныхасу - 800 р.
23. Пригородному районному Ныхасу - 10000 р.
373
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
24. Осетинскому драмтеатру им. Тхапсаева - 10000 р.
25. Дигорскому драмтеатру - 10000 р.
26. Материальная помощь - 1700 р.
27. На реставрацию святилища Рощи Хетага - 65700 р.
28. Алагарскому району на приобретение аттестатов - 9300 р.
Всего’расход - 247990 р.
Остаток денежных средств
на 1.10.99. - 56708р.
Гл. бухгалтер СН А. Боциева
* * *
АТАЙТЫП.Х.
Руководитель КрымскоО
осетинской диаспоры
Дорогие друзья! Прежде всего разрешите
от имени осетин, проживающих в
Крымской автономной республике,
приветствовать организаторов сегодняшнего IV
съезда осетинского народа и, прежде всего,
председателя Всеосетинского народного
совета Стыр Ныхас Михаила Ильича
Гиоева, которые приложили немало труда,
чтобы пригласить представителей осетинских
обществ, находящихся во всех уголках
земного шара, и дать им возможность
познакомиться, пообщаться друг с другом,
полюбоваться красотами любимой Осетии.
Разрешите также приветствовать всех
представителей, присутствующих здесь, на
нашем съезде,и в их лице всех осетин,которые их послали сюда.
Мы, находящиеся в этом зале, чувствуем огромную радость
и тягу друг к другу.
Предпоследний 1999-й год XX столетия лично для меня, и
не ошибусь, если скажу,для нас всех, стал счастливым и
радостным, потому что мы оказались здесь, во Владикавказе. И не
только... С удовольствием сообщаю,что в этом году
руководство республики и, прежде всего Президент, правительство,
Министерство труда и социального развития, проявили
большую заботу о ветеранах труда, Великой Отечественной войны,
"афганцах",,,чернобыльцах". Каждый месяц курортного сезона
из Северной Осетии по бесплатным путевкам на санаторное
лечение в Ялту отправляли ветеранов по 20 - 25 человек.
Будем стараться следовать этому и в будущем.
Такое доброе дело не оставила без внимания и пресса.
Главный редактор газеты "Северная Осетия" Ольга
Александровна Вышлова, учитывая важность такого внимания к
ветеранам со стороны руководства республики,
командировала в Ялту одну из лучших корреспондентов - Нэлли
Наумовну Бетчер, которая на страницах газеты "Северная Осетия" за
28 и 29 июля 1999 года изложила, как прекрасно отдыхают
375
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ветераны и как приятны были их встречи с осетинами, ныне
проживающими здесь,на земле Тавриды, которую когда-то
населяли аланы.
Вот что она пишет: "...случай,который помог родиться этим
строчкам и рассказать о том, как бьется сердце диаспоры в
одном ритме с родной республикой. Как живет она болями и
радостями любимой Осетии,ее тревогами и надеждами".
Да, действительно лучше не скажешь.
Это именно так. Где бы мы, осетины, ни жили, мы душой и
сердцем с родной Осетией.
И вот сегодня, мои мысли, мои мечты сбываются. Я вижу
своих братьев, сестер, которым эта встреча на земле наших
предков принесла огромную радость. И чем чаще и
регулярнее будут эти встречи, тем они будут плодотворнее.
Крым и, особенно Ялта, в этом играет огромную роль. Его
климатические условия манят к себе людей со всего
мира,каждое посещение этого уголка вызывает ощущение счастья,
жизненной полноты.
Хотелось бы,чтобы радость наших встреч не закончилась с
завершением работы этого съезда.
В этой связи у меня есть несколько конкретных
предложений^ именно:
1. Организовать соответствующие структуры для поддержания
и регулирования совместной деятельности наших земляков в
различных регионах и сферах предпринимательского дела.
2. Как коренной житель Ялты,знающий ее специфические
особенности и экономическую привлекательность для инвесторов,
я бы предложил Вам обратить должное внимание на город
Ялту. Тем более, что с начала нового года Ялта вступает в
свободную экономическую зону.
Формы, масштабы и направления такой совместной
деятельности можно конкретизировать. Однако, сама идея совместной
деятельности наших земляков представляется мне важной и
эффективной как в национальном,так и в экономическом плане.
3. Хотелось бы продумать формы регулярных контактов
наших диаспор, учитывая возрастные, профессиональные и
интеллектуальные интересы.
4. Думаю,что назрела необходимость расширить зону влияния
существующего органа - газеты "Стыр Ныхаса", чтобы она
могла освещать жизнь и проблемы осетин всего мира.
376
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Доводы и предложения, высказанные докладчиком М. И.
Гиоевым, нами, представителями осетинской диаспоры
Крымской автономной республики, обсуждены и принимаются.
Есть у меня и предложение к местным властям. Дорогие
мои, хотя и не проживаю в настоящее время здесь во
Владикавказе, я столкнулся с одной важной проблемой» Когда-то
предприятиями были построены под общежития помещения,
ныне превратившиеся в жилье для городских малосемеек.
Предприятия,на чьем балансе они находятся,не в состоянии
эти помещения содержать,в результате некоторые из них
пришли в негодность.
Я вношу предложение записать в решении нашего съезда в
адрес городских властей следующее: считать необходимым
передать с баланса предприятий на баланс коммунальных
организаций те общежития, которые фактически превратились в
малосемейки,и дать возможность желающим приватизировать
те помещениям которых они проживают.
Записать такой пункт в нашем решении - это значит,что мы
постоянно и неотрывно с Осетией и нам не безразлична ее
судьба.
Не
# # *
ЦЫЕХИАТЫ ЕХЪЯ.
Турчы цæрæг
ирон адæмы
мишæрпипы
хистæр
Мах тынг бузныг стæм, нæ фыдæлты
райгуырæн зæхмæ нæ кæй æрбахуыдтат æмæ
абон ирон адæмы цыппæрæм съезды кæй
архайæм, уымæй. Нæ фыдæлтæ бирæ азты
размæ ардыгæй семæ ахастой, æппæтæй
сæм стырдæр хæзна чи уыд, уый - нæ
мадæлон æвзаг. Уыдон нын мæлгæ-мæлын
дæр фæдзæхстой, цæмæй бахъаггæнæм
уыцы хъæздыг æвзаг. Æмæ нæ бон куыд у,
афтæ сын абон дæр æххæст кæнæм сæ
фæдзæхст.
Æз мæнæ ныртæккæ ацы фæрныг
къæсæрæй куы ’рбахызтæн, уæд фыццаджыдæр
къулыл фæкомкоммæ дæн Хетæгкаты
Къостайы фыст рæнхъытæм: "Цæйут,
æфсымæртау, Раттæм нæ къухтæ Абон
кæрæдзимæ, Иры лæппутæ!"
Мæ зæрдæ мын фæцагайдтой йæ ныхæстæ æмæ ахъуыды
кодтон, æвæдза, куыд зондджын æмæ куыд дардмæ уынаг
уыди Къоста. Уый хуызæн гени цы адæмы ’хсæнæй рацæуа,
уымæн фесæфынæй тас никуы уыдзæн.
Афтæ зæгъæн ис, æмæ Хетæгкаты Къостайы фæрцы бацис
махæн дæр, Турчы цæрæг ирæттæн, нæ бон бахъаггæнын нæ
мадæлон æвзаг. Уый тыххæй дзы стæм уæлдай бузныг æмæ
сæрыстыр.
Æз дæн Хабæты хæрæфырт. Мæ мад цæргæ-цæрæнбонты
фæбæллыд Ирыстонмæ ссæуынмæ, фæлæ уый йæ къухы никуы
бафтыд. Хъуг-иу куы дыгъта, уæд-иу арæх федтон, сусæгæй-иу
куыд куыдта æмæ-иу йæ цæссыгтæ æхсырмæ куыд гæр-гæр
кодтой, уый. Нæ-иу æй уæндыдтæн æз уæд бафæрсын.
Зыдтониу æй, Ирыстон та йæ зæрдыл кæй æрлæууыд æмæ йæ
фыдæлты зæхх кæй мысы, уый.
Райсомæй дидинджытæ сæ сæртæ куы сдарынц, уæд
фыццаджыдæр се ’ргом хурмæ аздахынц, мах, Турчы зæххыл цæрæг
ирæттæ, райсомæй нæ хæдзæртты къæсæртæй куы рахизæм,
378
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
уæд та фыццагдæр нæ цæстæнгас Ирыстоны ’рдæм аздахæм.
Алчидæр нæ йæхинымæр фæзæгъы: "Дæ райсом хорз æмæ нын
фæрнæй цæр, Ирыстон!"
Æз бузныг дæн æмæ тынг райгондæй баззадтæн ирон
адæмы цыппæрæм съезды раныхасгæнджытæй се ’ппæтæй дæр.
Уæлдай æхсызгондæр та мын уый уыд, æмæ, райдай уæ
Президент Дзасохты Алыксандрæй æмæ фæу хуымæтæг кусæгæй -
иууылдæр уыцы сыгъдæг кæй дзырдтой нæ мадæлон æвзагыл.
Гъе, æрмæст мæм ис иу ахæм фиппаинаг дæр. Мæнæн
хъамайы рæхуыстау уыд, ногæй та мае хъустыл кæй ауад, ирон,
дыгурон, къуыдайраг, зæгъгæ, ахæм ныхæстæ. Бæласæн йæ
къалиутæй уæлдай нæ вæййы. Иуы дзы куы алыг кæнай, уæд
хуыскъ кæнынц иннæ къалиутæ дæр.
Ме ’мтуг, ме ’мстæг ирон адæм, Турчы цæрæг ирæттæн
сымах се стырдæр ныфс стут æмæ зонут, сымахæн иучысыл дæр
уæ сæртæ куы сриссой, уæд махæн та нæ зæрдæтæ фæриссынц,
æмæ кæрæдзиимæ æнгом æфсымæртау цæрæм. Ма рох кæнæм
Къостайы фæдзæхст.
*
# * *
ЦОМАЙТЫ ТАМЕРЛАН.
РЦИ-Аланийы
парламенты депутат,
компартцОы минæвар
Стыр Ныхас у ирон адæмы цæсгом. Раст
загьта йæ доклады Гиойы-фырт, ома Стыр
Ныхасæн йæ сæйрагдæр нысан у,
хицауадимæ æмгуыст кæнгæйæ, ирон адæмы
æрбангом кæнын, Ирыстоны зæхх
бахъаггæнын, сабырдзинад æрфидар кæнын канд нæ
республикæйы нæ, фæлæ æгас Цæгат
Кавказы рæмудзынæввонг районты дæр. Иумæ
кусын хъæуы лыгьд адæмы æмæ
гуырдзиаг-ирон æмæ мæхъæлон-ирон
ахастдзинæдтæ банывыл кæныны фарстатыл.
Уыцы фарстатæм стыр æргом здахы нæ
партийы реском дæр. Раздæры
æнæбасæтгæ æмæ хъомысджын Уæрæсе рацарæзты
сæлхæр фыддымгæты аххосæй ныр
историйы фæсдуар аззад. Уый азар басыгъта
мах хуызæн чысыл республикæты дæр.
Дугивæн фæстиуджытæ ноджы æвзæрдæр та фæзындысты
нæ фæсивæды хъомыладыл. Раздæр æрыгон лæппуйы,
чызджы хъомыл кодта ногдзауты организаци, уый фæстæ та
фæскомцæдис. Ныр уыдонæн сæ кой, сæ хъæр дæр нал ис. Нæ
рæзгæ фæлтæры зондахаст нын халынц фæсарæйнаг
кинонывтæ, чингуытæ æмæ алыхуызон æнæуаг æрмæджытæ.
Иуныхасæй, цæхгæр ныззылд нæ царды цалх æмæ фыццаджыдæр
ныцъцъист кодта нæ фæсивæды.
Цæмæй Ирыстоны фæсивæд бынтондæр ма бахауой нозты
æмæ хъылмайы азары, уый тыххæй сын, фыццаджыдæр, се
уæнгты бауадзын хъæуы ирон туг, нæ фыдæлты рæсугъд
æгъдæуттæ æмæ традицитæ хъуамæ уыдонæн суой сæ царды
скъола, саразын сæ хъæуы ахуыры æмæ фæллойы фæндагыл.
Афтæ куы нæ бакæнæм, уæд не ’рыгон фæлтæр фæиппæрд
уыдзæн йæ нацийæ.
Мæнмæ гæсгæ, ацы аз иу хорз хъуыддаг саразын бафтыдис
нæ къухы - æнтыстджынæй æмæ зæрдæргъæвдæй архайдтой
нæ фæсивæд, Зилахары фæзы сын цы хъæзтытæ байгом
код380
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
там, уым. Уыдон ацы нæртон фæзы сæ хъарутæ æвдыстой
спорты алы хуызтæй.
Æз афтæ хъуыды кæнын, æмæ, ахæм ерыстæ арæхдæр куы
аразæм, уæд нæм къаддæр уыдзæн хъылмамæ æмхиц
адæймæгтæ æмæ расыггæнджытæ.
Хъæддыхдæрæй нæ тох кæнын хъæуы æгъдаухалджыты
æмæ фыдгæнджыты ныхмæ. Комкоммæ сын амонын хъæуы сæ
нæмттæ дæр. Ацы хъуыддаджы сæ бон бирæ у мыггаджы
хистæртæн. Уыдон хъуамæ зоной, сæ кæстæртæй чи цы мигæнæг
у, уый æмæ сæ аразой раст фæндагыл.
Фылдæр æргом нæ аздахын хъæуы мадæлон æвзаджы
рæзтмæ дæр. Нæ горæты уынгты дуканиты, базарадон æмæ
æндæр æхсæнадон бынæтты нæмттæ иронау фыст цæуылнæ сты?
Кæмæй тæрсæм? Кæд не ’взаг паддзахадон хонæм, уæддæр ын
нырма хъуыддагæй нæ пайда кæнæм йæ бартæй.
Иу фæндон ма мæм ахæм ис. Хорз уаид, æмæ фæлварæны
хуызы Ирыхъæуы 13-æм скъолайы райдайæн кълæстæй иуы
скъоладзаутæ ирон цухъатæ æмæ разгæмттæ дарын куы
райдаиккой. Уæд сабыргай здæхын байдаиккам нæ фыдæлтæй
баззайгæ рæсугъд æгъдæуттæм.
Рох кæнын нæ хъæуы уый дæр, æмæ нæ фарсмæ Цæцæны
зæххыл кæй цæуы хæст. Тæссаг у, уырдыгæй махмæ дæр
зынджы стъæлфæн куы фесхъиуа, уымæй, æмæ хъуамæ нæ
фæсивæд кæддæриддæр цæттæ уой сæрбахъуыды.
*
381
* * *
Мæнæн Ехья мæ фыды ’фсымæр у. Хистæр
у, æл!æ уый раз кæстæрæн бирæ дзурьщ не
’мбæлы, фæлæ уæддæр зæгъдзынæн
иу-цалдæр ныхасы. Фыццаджыдæр уæ хатыр
курын, уемæ тæлмацгæнæджы æххуысæй кæй
дзурын, уымæй. Иннæ хатт ардæм куы
ссæуон, уæд æнæмæнгæй уемæ дзурдзынæн
иронау.
Ныр та мæхи тыххæй. Æз цæрын
Калифорнийы. Бузныг æмæ сæрыстыр дæн ме
’мтуг, ме ’мстæг хъæбатыр ирон адæмæй.
Нæ рагфыдæлты - аланты тыххæй бакастæн ч-™"—*«-».
бирæ æрмæджытæ æмæ сæ мæ сæр бæр- меричы цæрæг црон
зæндты хæссын. Кæд Ирыстоны фыццаг
хатт дæн, уæддæр мæм афтæ кæсы, цыма амæйразмæ дæр ам
бирæ хæттыты уыдтæн.
Ардæм куы цыдтæн, уæд фырцинæй ферох кодтон мæ кæрц
рахæссын дæр. Хæдтæхæгæй куы рахызтæн, уæд тынг уазал
уыд, фæлæ мæ зæрдæйы уыйбæрц циндзинады æнкъарæнтæ
сæвзæрд Ирыстоны фендæй, æмæ æппындæр нал хатыдтон,
уазал цы у, уый дæр.
Æз мæхæдæг нырма æрыгон дæн. Нæма бакодтон бинонты
хъуыддаг дæр. Ам уыйбæрц ирон рæсугъд чызджытæ федтон,
æмæ мын, æвæццæгæн, фæстæмæ иунæгæй здæхын тынг зын
уыдзæн.
Диссаджы æвзыгъд, сæрæн æмæ уазæгуарзон фæсивæдимæ
сæмбæлдтæн Ирыстоны. Гъе, æрмæст мыл иу хъуыддагæй
хинæй рацыдысты, ирон арахъ мын, нартхоры дон йеддæмæ, дам,
ницы у, зæгъгæ, фæдардтой. Æз дæр æй уыцы æнцонæй
фæнызтон æмæ, фæстæдæр цы фæдæн, уый нал базыдтонГ Ныр
дæр ма мæ сæр риссы. Афтæ мæм фæкаст, цыма нæ ирон
фæсивæд нозтыл æгæр æнувыд сты, æмæ мæ тынг фæнды, уымæй
сæхи куы хизиккой, уый.
Съезды æппæт архайджытæн та мæ зæрдæ зæгъы, цæмæй сæ
къухы бафтой ног æнтыстытæ æмæ нæ алчидæр йе ’вæрæн
хæсса Ирыстоны хорздзинадæн.
382
# * *
Мæскуыйы цы бирæ ирæттæ цæры,
уыдоны номæй уын кæнын зæрдиаг арфæ.
Ныртæккæ ам мемæ сты нæ номдзыд барæг
Хъантемыраты Ирбег, Цæгат
ИрыстоныАланийы адæмон нывгæнæг, академик
Абойты Зауыр-Бег æмæ æндæртæ. Уыдоны
бафæндыд, цæмæй уын Мæскуыйы цæрæг
æппæт ирон адæмы номæй дæр ракæнон
зæрдæбын арфæтæ, æмæ сын æххæст кæнын
сæ куырдиат. Мæнæ фæззæг у, æмæ, цы
бæркæдтæ æрæмбырд кодтам, уыдон
куывдтæ æмæ чындзæхсæвтæн куыд бахъæуой,
V д. Мæскуьшы цæрæг
Хуыцау нын ахæм арфæ ракæнæд, æмæ Уты ^
ныл хуыздæр рæстæджытæ куыд скæна.
Æз ма ам уыдтæн, Хетæгкаты Къостайы
райгуырды 140 азы юбилей куы бæрæг кодтой, уæд дæр. Тынг
разыйæ баззадтæн, нæ номдзыд поэтæн ахæм стыр кад кæй
скодтат, уымæй.
Ардæм ирон адæмы 1У-æм съездмæ цæуыны агъоммæ
Мæскуыйы фембæлдтæн нæ номдзыд ахуыргонд Абайты Васоимæ.
Уый мæ зæрдиагæй фæфæрстытæ кодта, Къостайы юбилей
куыд ацыд, Ирыстоны ныртæккæ уавæр куыд у, уыдæттæй.
Æз ын йæ зæрдæ барухс кодтон мæ дзуаппытæй. Уый арф
ныуулæфыд æмæ мын бафæдзæхста, мæнæн, дам, мæ бон
ссæуын нæу, фæлæ-иу мæ бæсты зæрдиаг арфæтæ ракæн съезды
архайджытæн æмæ æппæт ирон адæмæн дæр. Æз кæд
Мæскуыйы дæн, уæддæр мæ зæрдæ уемæ ис, зæгъгæ сын-иу зæгъ.
Æмæ уын æз дæр мæхи æмæ Абайты Васойы номæй кæнын
зæрдиаг арфæтæ.
Куыд зонæм, афтæмæй фидæн аз Абайты Васойыл сæххæст
уыдзæн 100 азы, æмæ уыцы юбилей цæмæй рæсугъдæй сбæрæг
кæнæм, ууыл рагагъоммæ кусæм мах дæр, Мæскуыйы цæрæг
ирæттæ. Нæ зæрдæ фидарæй дарæм, ацы хъуыддагмæ аккаг
æвæрæн кæй бахæсдзысты Стыр Ныхасы уæнгтæ дæр, ууыл.
Æз разы дæн нæ абоны съездæй. Делегатты ныхас бады
кæрæдзийыл. Æнгомдзинад цы адæммæ уа, уыдонмæ та
кæддæриддæр вæййы æнтыстытæ дæр.
383
* * *
Мæздæг у Ирыстоны æппæты дарддæр
бæстыхай. Æмæ цæмæй нæ бастдзинæдтæ фи- .
дардæр кæной, ууыл архайы нæ районы
Ныхас дæр. Уый хъæппæрисæй нæм
Мæздæджы районы сæргълæууæджы цур арæзт
æрцыд Æхсæнадон фидыды совет. Уымæн
та йæ нысан у нæ адæмы истори, культурæ,
традицитæ æмæ æгъдæуттæ парахат кæнын.
Хъæуты æмæ станицæты Ныхасты
уæнгтæ барадхъаггæнæг оргæнтимæ æмдыхæй
тох кæнынц æхсæнадон æгъдаухалджыты,
расыггæнджыты æмæ хъылмамæ æмхиц ИКЬАТЫ МУРАТ,
адæймæгты ныхмæ. Мæздæджы раОоны
Алы аз дæр районы Ныхас Стыр Ныха- Нышы сæрдар
сы æмæ республикæйы хицауады руаджы
чысыл æфтиагджын бинонты сывæллæттæн баххуыс кæны
уæлдæр скъолатæм бацæуынæн. Ноджы ма студенттæн æххуыс
кæны транспортон фарста алыг кæныны хъуыддаджы дæр.
Районы Ныхасты æнтыстджын куыстмæ стыр æвæрæн
хæссынц Дзебойты Барис, Уарзиаты Алыксандр, Хуыбецты
Анатоли, Добаты Таймураз æмæ æндæртæ.
*
384
ААЫКШЫ ГЕОРГИ.
Саратовы ирон æхсæнад «нарты» сæрдар
ФЫДÆЛТЫ ФАРН НД РОК КЙНДМ
Нæ уарзон фыдыуæзæг Ирыстонæй хуынды гæххæтт куы
райстон ирон адæмы IV съезды куысты архайыны тыххæй, уæд
уый мæнæн æмæ мæ биионтæн тынг æхсызгон уыд, сабийау
цин кодтон, уæдæ та мæ Иры, мæ хионты, фендзынæн, съезды
бæлвырдæй базонгæ уыдзынæн нæ республикæйы
хабæрттимæ.
Æз райгуырдтæн æмæ схъомыл дæн Зилгæйы Алыккаты
Дзбойы хæдзары. Астæуккаг скъола каст фæуыны фæстæ
райстон уæлдæр ахуыргонддзинад, æрыгонæй афтыдтæн Саратовы
горæтмæ, бацыдтæн завод "Техстекломæ" æмæ дзы фыццаг
акуыстон цехы хицауæй, уый фæстæ мæ райстой заводы генералон
директоры хæдивæгæй, æмæ дзы фæкуыстон 25 азы.
Уым кусгæйæ, æппæлыны хуызы ма уæд, фæлæ, мæ бон
цæмæй уыд, уымæй æххуыс кодтон Ирыстонæн. Зæгъæм,
Дзæуджыхъæуы аэропорт бындуронæй куы цалцæг кодтой, уæд сын
самал кодтон æхсызгон хъæугæ фæрæзтæ. Дзæуджыхъæуы
Ногдзауты галуан, завод "Бином" æмæ æндæр куыстуæттæ
аразгæйæ дæр сын æххуыс кодтон алыхуызои арæзтадон
æрмæджытæй.
Фæстаг азты кусыи Саратовы горæты администрацийы
адæмы цардыуаджы домæнтæ æмæ цæрæн хæдзæрттæ аразыны
департаменты сæргълæууæджы хæдивæгæй. Ацы куысты
уæвгæйæ дæр архайын цæрджыты сагъæссаг социалон уавæртæ
фæрогдæр кæныныл.
Ныр та, уым цы ирæттæ цæры, уыдоны тыххæй зæгъдзынæн
иу-цалдæр ныхасы. Саратовы æмæ облæсты æдæппæтæй цæры
1000 ирон адæймагæй фылдæр. Æрæджы иумæ æрæмбырд
стæм, бауынаффæ кодтам æмæ сарæзтам ирон æхсæнад "Нарт".
Равзæрстам ын правлени авд ирон лæгæй. Сæрдарæй та дзы
сæвæрдтой мæн.
Уæдæй нырмæ бирæ рæстæг нæ рацыд, фæлæ уæддæр нæ
къухы бафтыд цыдæртæ саразын. Не ’хсæнад "Нарт" юридикон
æгъдауæй фидаргонд æрцыд облæсты юстицийы хайады æмæ
йын ис статус. Нæ иу æмбырды бакуыстам æхсæнады
уагæвæрдыл. Уым амынд сты æхсæнад "Нарты" хæстæ, нысантæ æмæ
25 Съезды осетинского народа 385
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
кусæм уый амындтытæм гæсгæ.
Мæхъæлон-ирон цауты заман æххуысæн сæрвыстам 5
милуан сомы. Иу уый бæрцы аргъæй та материалон æххуыс
6акодтам.
Мæ райгуырæн хъæу Зилгæйы мæзджыт бындуронæй
цалцæгговд куы цыд, уæд 3 милуан сомы аргъ сæрвыстам
алыхуызон арæзтадон æрмæджытæ.
Ме ’фсымæр Алыккаты Алыксандр, Ростовы облæсты
Волгодонскы сæйраг дохтырæй кусгæйæ, мæхъæлон цауты заман
Ирыстонмæ сæрвыста 500 мин сомы аргъ хостæ. Уый аргъ
хостæ сæрвыста Дзæуджыхъæуы сæйраг базары срæмыгъды
заман дæр.
Нæ уагæвæрдмæ гæсгæ æрæмбырд вæййæм афæдз дыууæ
хатты. Уым бæлвырдæй фæныхас кæнæм нæ рагфыдæлты
æгъдæуттæ, фæтк, кульутрæ, истори нæ рох кæныныл. Ууыл
ахуыр кæнæм нæ кæстæрты дæр, домæм ныййарджытæй,
цæмæй хæдзары сæ цотимæ дзурой иронау, ма рох кæной
мадæлон æвзаг, алчидæр сæ рафысса ирон газет "Рæстдзинад",
журнал "Мах дуг".
Саратовы облæсты цæрæг ирæтты ’хсæн нæй фыдгæнджытæ
æмæ расыггæнджытæ.
Ацы тыхст, уырыд заман мах алкæддæр кæрæдзи уæлхъус
æрбалæууæм. Æрæджы амард не ’мзæххон Габысты Руслан.
Мах, ирæттæ, зианыл хæрдзтæ нæхимæ райстам æмæ йæ
кадимае арвыстам Хуссар Ирмæ. Уæдæ æрыгон лæппу Джиоты
Анатолийæн куыст нæ уыд, цы фæуыдаид, уый нал зыдта æмæ
йæ хъаст не ’хсæнадмæ æрбахаста. Мах ын куыст ссардтам,
æмæ ныр разы у йæ цардæй.
Не ’хсæнады ис зындгонд лæгтæ дæр. Уыдонæй иу у
Царахаты Джери. Уый салдатæй суанг инæлары онг баслужбæ
кодта Гæрзифтонг Тыхты. Ам стыр кад ис Баситы Таймуразæн
дæр. Кусы трест "Югтрансгазы" генералон директоры
хæдивæгæй. Не ’хсæн ис инженертæ, дохтыртæ, ахуыргæнджытæ,
дæсны кусджытæ.
Ныртæккæ не ’хсæнад Саратовы горæты бынмæ не ’мзæххон
Кокойты Русланы фермерон хæдзарады фарсмæ аразы
Уастырджийы кувæндон. Уый нын стыр ахъаз уыдзæн кæрæдзиимæ
æнгомдæр цæрынæн, æфсымæрдзинад æмæ хæлардзинад
фидардæр кæнынæн, нæ фыдæлты фарн дарддæр хæссынæн.
Цалдæр ныхасы зæгъдзынæн ирон адæмы 1У-æм съезды
тыххæй дæр.
386
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Мæ зæрдæмæ тынг фæцыдысты, съезды РЦИ-Аланийы
Президент Дзасохты Алыксандр цы загъта æмæ делегатты
размае цы авд æнæмæнг бакæнинаг хъуыддаджы рахаста, уыдон.
Бирæ хорз пайдайаг хъуыдытæ, сагъæстæ загъд æрцыдис
съезды делегатты иннæ раныхæсты дæр.
*
* * *
ГАППУАТЫШШЪАН.
РЦИ-Аланийы парламенты
Наукæ æмæ ахуыры
комитеты сæрдар
Мæн цалдæр ныхасы зæгъын фæнды нæ
культурæ æмæ нæ ирон æгъдауы тыххаей.
Уыдон комкоммæ баст сты мадæлон
æвзагимæ. Нæй сын кæрæдзийæ хицæнгæнæн.
Хъæуы сæ бахъаггæнын. Уый та хауы æмæ
аразгæ у адæймагæн йæхицæй дæр.
Кæд ныртæккæ уæззау
социалон-экономикон уавæрты цæрæм, уæддæр нæ
республикæйы бирæ хорз хъуыддæгтæ арæзт цæуы
нæ культурæ æмæ аивады дарддæры рæзтæн.
Нæ хицауадæн сæ гæнæнтæ æмæ фадæттæ
куыд амонынц, уымæй архайынц адæмы
царды уавæртæ фæхуыздæр кæныныл.
Уымæн æвдисæн, нæ республикæйы куысты
бынæттæ 11,8 % кæй фæфылдæр сты, уый.
Бафтыд продукцийы рауагъдыл дæр.
Бюджеты культурæйæн цы ’хца нысангонд æрцыд, уый абон
сæххæст кодтам 120 процентæй. Цалцæггонд æрцыдысты Ирон
паддзахадон академион театры бæстыхай, Хетæгкаты Къостайы
номыл музей, нæ хъуыстгонд ансамбль "Аланы" кафæн зал,
Сунжæйы æмæ Черменыхъæуы Культурæйы хæдзæрттæ,
сывæллæтты рынчындон, Хетæгкаты Къостайы номыл
Культурæйы хæдзар. Арæзт нæм æрцыд, сахъат сабиты кæм дзæбæх
кæнынц, ахæм центр, Алагиры байгом сабитæн социалон
æххуысы хайад.
Хорз хъуыддаг у уый, æмæ æрæджы нæ республикæйы
Президент кæй бафыста Указ нæ мадæлон æвзаг бахъаггæныны
æмæ йæ дарддæры рæзты фæдыл сæрмагонд къамис саразыны
тыххæй. Фæлæ къамисы уæнгтæн дæр æнæ адæмы ’ххуысæй
сæ бон ницы уыйас бауыдзæн, æмæ Стыр Ныхасмæ сидын,
цæмæй ацы хъуыддагмæ аздахой фылдæр æргом.
Мадæлон æвзаджы фарстатæ цæмæй æххæстгонд æрцæуой,
ууыл ие ’ппæты дæр æмдыхæй, æмзондæй бацархайын хъæуы.
Афæдзы кæрон, декабры, нæ зæрды саразын ис ирон
æвзаджы дарддæры рæзты тыххæй наукон-практикон конференци.
388
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Уым хъуамæ нæ хицауады разамонæг оргæнты кусджытæ,
æвзаджы дæснытæ, фысджытæ, ахуыргæнджытæ, иуныхасæй,
йæ мадæлон æвзагыл йæ зæрдæ тынг кæмæн риссы, уыдон се
’ппæт дæр æргомæй æмæ бæлвырдæй æрдзурой тæккæ
ахсджиагдæр фарстатыл, æмæ сæ кæронмæ куыд сæххæстгæнæн ис,
уыдæттыл.
Æз мæ зæрдæ фидарæй дарын, ацы ахсджиаг фарстайæ
йæхи кæй нæ аиуварс кæндзæн Стыр Ныхас дæр, фæлæ не
’взаджы дарддæры рæзтыл кæй кусдзæн зæрдиагæй.
Ноджы бафиппайын хъæуы уый, æмæ радиойæ,
телеуынынадæй фылдæр рæстæг кæй хъæуы дæттын ирон равдыстытæн.
Не скъолаты дæр фæфылдæр кæнын хъæуы ирон урокты
нымæц. Уыимæ бацархайын, цæмæй æппæт скъолаты дæр фаг уа
ирон æвзаг æмæ литературæйы ахуыргæнджытæ.
Ирон æгъдауы, не ’взаджы, нæ аивады æмæ культурæйы
рæзтыл зæрдиагæй чи архайы, ахæм хъæппæрисджын
адæймæгтæ та нæм чысыл нæй. Уыдонæй иу у нæ республикæйы
хицауады сæрдар Мамсыраты Таймураз. Афтæ зæгъæн ис, æмæ
фыццаджыдæр уый руаджы арæзт æрцыд, нæ республикæйы
сабитæ абон афтæ æхсызгонæй цы мульткинонывмæ
фæкæсынц, "Алæмæты уадындз", зæгъгæ, уый,
Иннæ ахæм Цомайты Тамерлан. Уый хъæппæрисæй ацы аз
фыццаг хатт арæзт æрцыд бæрæгбон Нарты фæз Зилахары
дæр. Уым нæ фæсивæд сæ арæхстдзинад нырæй фæстæмæ
æвдисдзысты спорты алы хуызты.
Хорз хъæппæрис равдыста ансамбль "Аланы" зындгонддæр
артисттæй иу - Козаты Зелим дæр. Уый йæ райгуырæн
Нартыхъæуы сарæзта диссаджы ансамбль "Нарт". Уым зæрдиагæй
архайынц хъæуы цæрджытæ æрыгонæй, зæрондæй.
Мах абон бафæзмын хъæуы, уæлдæр кæй кой скодтон,
уыцы адæймæгты. Уыдон бирæ нæ дзурынц, фæлæ хъуыддагæй
архайынц Ирыстоны культурæ æмæ аивад фæбæрзонддæр
кæныныл. Хуыцау зæгъæд, æмæ нæм ахæм адæймæгтæ фылдæр
куыд уа.
Афтæ куы зæгъон бинонтæ паддзахады бындур сты, зæгъгæ,
уæд нæ фæрæдидзынæн. Ирон бинонтæ рагæй дæр фидар
уыдысты сæ уаг æмæ се ’гъдауæй. Ирон дзыллæйæн, алы
бинойнагæн дæр йæ хæстæ, йæхи дарыны æгъдæуттæ уыдысты
бæлвырд. Нæлгоймаг хистæр уыди, бинонты сæр. Раст æвæрд
уыдысты бинонты ’хсæн ахастдзинæдтæ. Уыцы хъуыддæгтæм
389
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
лæмбынæгдæр æрдарын хъæуы хъус, цæмæй та цард йæ гаччы
сбада.
Хъуамæ бирæ сывæллонджын бинонтæн æххуыс кæнæм,
куыд паддзахад, афтæ æхсæнадон иумæйаг фонд саразгæйæ.
Уæдæ æрыгон ног бинонтæм дæр фарс фæдарын хъæуы
æнæмæнг. Аппарæм марды æмæ цины æгъдæутты уæлдай хæрдзтæ
æмæ митæ, уыдон нæ царды сты къуылымпыйы хос.
Сæрмагондæй æрвылбон æнæрынцойæ хъæуы хъомылады,
спорты, хæстон-патриотон фарстатыл кусын. Уый стыр пайда
æрхæсдзæн нацийы æнæниздзинадæн, ацы тæссаг заманты нæ
зæхх æмæ нæ дзыллæйы бахъаггæнынæн. Ма кæнæм
былысчъил, цъыфкалæн, хахуыр ныхас кæрæдзиуыл. Лæгдæр чи уа,
уый адæм уындзысты. Нæ иудзинад фидар кæнын, кæрæдзи
уарзын, рæдыдæн хатыр кæнын æмæ барын - уыдон не
’мзæххонтæй алкæмæн дæр сты йæ фыццагдæр хæстæ.
Съезды куыст æмæ уынаффæтæ фæрнджын фæуæнт. Нæ
адæм, ирон æвзаг, ирон æгъдау, царды уаг æмæ æфсарм макуы
фесæфæнт, бонæй бон хуыздæр кæнæнт.
Кæй мæм байхъуыстат, уымæй та - бузныг.
*
# # *
МЫРЗАГАНТЫ МАХАР.
Стыр Ныхасы уæнг
Стыр Ныхас бирæ хорз хъуыддæгтæ
сарæзта æмæ аразы абон дæр. Мæ размæ
сыл дзырдтой раныхасгæнджытæ. Мæн та
зæгъын фæнды нæ фæсивæды тыххæй.
Хорз фæсивæд нæм рæзы, фæлæ,
хъыгагæн, се ’ппæт царды раст фæндагыл лæуд
не сты. Се ’хсæн ис æгъдау, æфсарм кæмæ
нæй, ахæмтæ дæр. Сæ иу хай бахауд
хъылмайы æмæ нозты уацары.
Уым стыр азым хауы махмæ,
хистæртæм. Фаг æргом не здахæм нæ кæстæртæм.
Ауагътам сæ сæхи бар. Статистикой
бæрæггæнæнтæ куыд æвдисынц, афтæмæй
ныртæккæ нæ республикæйы алы æртæ
лæппуйæ дæр иу йе ’нæниздзинадмæ гæсгæ не сбæззы
æфсады службæ кæнынмæ. Уый у, мæнæ-иу нæ фыдæлтæ судзгæ
бæллæх кæй хуыдтой, ахæм.
Раздæр-иу чызг нæ лæвæрдтой, æфсады чи нæ уыд,
ахæмæн. Ныр та-ма акæсæм нæ фæсивæдмæ. Сæ дзæвгар хай
æфсадмæ цæуынæй йæхи расай-басай кæны. Уый хорз нæу,
æмæ йыл лæмбынæг ахъуыды кæнын хъæуы.
Афтæ зæгъæн ис, æмæ нæ фæсивæды иу хай былæй
фæхауынц. Уымæ гæсгæ æз æппæт ныййарджытæм дæр сидын. Уæ
хорзæхæй, бахъаггæнæм нæ кæстæрты. Сæйрагдæр мад æмæ
фыдæй аразгæ у, цæмæй йæ саби царды раст фæндагыл
æрлæууа, уый.
Æппæлын нæ хъæуы, дæ хъæбул фæсарæйнаг машинæ
самал кодта, науæд зынаргъ уæлæдарæс балхæдта, уымæй.
Фыццаджыдæр æй бафæрс, утæппæт æхца дын кæм уыд,
куыдæй бафтыдысты дæ къухы, зæгъгæ. Æрдом дзы карз дзуапп
йæ цæфыл, науæд байрæджы уыдзæн, зæгъгæ.
Акæсут-ма, нæ горæты цас зынаргъ фæсарæйнаг
машинæтæ дыууæрдæм кæнынц, уымæ. Уыдонæн сæ фылдæр сты
давд, кæнæ та тугæйдзаг. Ныртæккæйы мыздæй ахæм
зынаргъ хæдтулгæ нæ балхæндзынæ.
Давд æмæ сайд æхцатæй кæй балхæнай, ахæм дзаума та
фарсыл нæ хæцы. Уымæ гæсгæ нæ фæсивæды ’хсæн
фылдæрæй391
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
фылдæр кæнынц æвирхъау бæллæхтæ. Æхца æмæ мулчы
азарæй марынц кæрæдзийы. Акæсут-ма нæ уæлмæрдтæм, нæ
кæстæрты ингæнтæ фæфылдæр сты хистæртæй. Уый дзурæг у
нацийы сæфтыл, æмæ мах абон хъуамæ фæдисхъæр кæнæм.
Хъыгагæн, абон нæ хистæрты ’хсæн бафиппайæн ис, æгъдау
æмæ æфсарм кæмæ нæй, ахæмтæ дæр. Уыдонмæ кæсынц нæ
кæстæртæ дæр æмæ сæм хъусгæ нæ, фæлæ сæ æфсæрмы дæр
нал кæнынц. Ахæм хистæртæ цы фынгыл фæбадынц, уым нæ
вæййы æгъдау дæр.
Уæлдæр цы фиппаинæгтыл дзырдтон, уыдонмæ йæ хъус
æнæ ’рдаргæ нæ уыд æмæ нæу Стыр Ныхас, фæлæ, æргом куы
зæгъæм, уæд нæ ноджы хуыздæр бакусын хъуыд ацы фарстаты
фæдыл.
III съезды фæстæ дыууæ хатты æрæмбырд кодтам
Ирыстоны куырыхон хистæрты æмæ нæ ирон æгъдæутты æмæ
фæсивæды хъомылады фæдыл иумæ æрныхас кодтам. Ныхасы
уæнгтæй хицæн къордæн бабар кодтам, цæмæй не ’гъдæуттæм æмæ
фæсивæды фарстатæм здахой фылдæр æргом. Фæлæ уæддæр
къаддæр нæ кæны расыггæнджыты æмæ хъылмайыл хаст
адæймæгты нымæц. Æмбæлгæ уавæрыл нæ кæнæм нæ зианы æмæ
цины æгъдæуттæ.
Ацы хъуыддаг банывыл кæнынмæ-иу æдзух нæ фарсмæ
æрбалæууыдысты æмæ нын стыр æххуыс бакодтой æмæ абон дæр
кæнынц хъуыстгонд хъæбысæйхæцæг Хъуылаты Барис,
Хæххон паддзахадон аграрон университеты ректор, академик
Басаты Барис, милицæйы дæлбулкъон Гуыбаты Витали, нæ
республикæйы æнæниздзинады министры хæдивæг Гуыриаты Барис,
дохтыр Танхълаты Солтан æмæ æндæртæ.
Æрмæстдæр иумæ, æмдыхæй, æхсæны разамонæг
оргæнтимæ фидар бастдзинæдтæ даргæйæ, нæ бон бауыдзæн ирон фарн
бахъаггæнын.
*
392
* * #
Прошло вот уже более двух столетий, как
осетины и русские связали свои судьбы и
живут бок о бок в мире и согласии. И беда для
них общая и радость - и никому не удастся
разрушить эту веками крепнущую дружбу.
Сегодня во многих местах рушатся
дружественные связи между народами,
которые влекут за собой межнациональные
конфликты, а вернее войны. А где войны,
там льется кровь, к величайшему
сожалению, ни в чем не повинных,честных людей.
Чтобы этого не допустить в нашей Осе- Бессонов Ю. [.
тии, чтобы дружба людей была нерушима, Председатель
большая роль отводится Всеосетинскому общества "Русь"
совету Стыр Ныхас.
Как и все другие народности,
населяющие Осетию, русский народ испытывает большие трудности в
сегодняшних непростых условиях. Тем не менее, мы глубоко
признательны правительству и Президенту республики за то,
что они уделяют огромное внимание нашим нуждам.
В их поле зрения находятся и социальные, и бытовые
проблемы^ они стараются по мере возможности решать их: это и
выплата пенсий, и заработной платы, и жилищные заботы.
К несчастью, приходится констатировать, что количество
русских, проживающих в республике, впрочем, как и других
национальностей, уменьшается с каждым днем, потому что
смертность намного превышает рождаемость. К слову, в
прошлом году,по сравнению с предыдущим, новорожденных детей
русской национальности было меньше на 400 человек.
Увеличилось количество разводов среди молодоженов.
На этом высоком форуме мы должны обсудить все эти
проблемы и выработать по ним решения, которые бы помогли нам
выйти из сложившегося катастрофического положения.
Сегодня, как никогда, нам, представителям всех
национальностей, проживающих в Республике Северная Осетия-Алания,
необходимы взаимопонимание, взаимоуважение и согласие, и я
желаю вновь избранному совету Стыр Ныхас больших
успехов в этом многотрудном деле.
Вы являетесь связующим звеном между правительством и
народом,они ждут от вас великих свершений,ибо без этого нам
не выправить постперестроечный хаос.
393
* * *
Уваждемые делегаты съезда, уважаемые,
приглашенные!
Разрешите мне от имени Южной ветви
осетинского народа выразить
признательность правлению Стыр Ныхаса за то
постоянное внимание,которое оно в отчетный
период уделяло насущным проблемам
жизнедеятельности Южной Осетии. И вслед за
этим посвятить свое слово проблемам
Республики Южная Осетия, чтобы привлечь к
ним внимание участников съезда и нашей
диаспоры. ЧИБИРОВЛ.А.
Правление Стыр Ныхаса много сил и Президент РЮО
внимания уделяет одной из главных
животрепещущих проблем нашей действительности - беженцам, с
нее и хочется начать свое выступление.
По данным социологических опросов населения, большим
тормозом сближения двух частей Осетии, пропаганды
центростремительных идей стали беженцы. К сожалению, здесь, на
Севере в общественном сознании утвердилось неправильное
представление, отождествляющее беженцев из восточной
Грузии и Южной Осетии. Между тем,среди тех, кто занимает
общественные здания и господствует на рынках г.
Владикавказа, выходцев из Южной Осетии практически нет или их
совсем небольшое количество.
Так что проблема обустройства беженцев из Грузии -
общая проблема как для руководства Северной, так и Южной
Осетии, и она должна совместно решаться.
Да, согласен, беженцы не нужны перенаселенной Северной
Осетии. В отличие от нее, Южная Осетия усердно
приглашает тех, кто не желает больше возвращаться в места
первоначального проживания. То,что мыв силах сделать для
них,отражено в моем специальном указе, но этого, видимо,
недостаточно. В наших интересах объединить усилия но созданию им
элементарных жилищно-бытовых условий на Юге, и проблема
беженцев сама собой снимется.а выигрыш будет обоюдный.
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Считаю в корне вредным для наших национальных
интересов внедрение в общественное сознание негативных
ассоциаций, которые вызывает слово "беженец". Во-первых, чтобы
осудить человека,необходимо поставить себя на его место;
вовторых^ мире нет человека, который бы мечтал стать
беженцем, потеряв в одночасье все накопленное и превратиться в
ничто; в третьих, надо понять, что, по вполне понятным
причинам, многие из той многотысячной массы, оказавшейся в
экстремальных условиях,пополнили ряды нарушителей
общественного порядка. В то же время совершенно ясно, что
подавляющее большинство беженцев ничем себя не опорочило
и честно зарабатывает свой хлеб насущный.
Кому выгодно внедрение в общественное сознание
негативного отношения к беженцам! Только нашим недругам. В этой
связи упрека заслуживают телевидение и печать РСО-А,за
исключением, пожалуй, газеты "Рæстдзинад", которые обязаны
более продуманно и целенаправленно подавать материалы,
касающиеся проблем беженцев.
Путь, пройденный Южной Осетией в последнее
десятилетие, можно разбить на три этапа.
Первый этап охватывает период от начала вооруженного
противостояния до ввода миротворческих сил в 1992 г.
Второй - это переходный период от военной конфронтации
к установлению хотя бы хрупкого мира и наведения порядка в
республике. За этот период укрепилась государственность,что
дала возможность провести президентские и повторно
парламентские выборы. Постепенно были сведены на нет
многочисленные случаи захвата заложников и автотранспортных
средств на трассах,соединяющих Цхинвал с остальным миром.
В корне перестроили свою работу правоохранительные органы,
чтобы навести порядок и соблюдать законность. За этот
период существенные сдвиги произошли и в урегулировании
грузино-осетинского конфликта, начало которому заложено
известным Меморандумом, подписанным в Кремле в мае 1996 года.
Третий этап развития начался в 1998 году. Кроме задач
закрепления достигнутого и мер по дальнейшей стабилизации
обстановки в республике и вокруг нее перед нами стоит еще
более ответственная, продиктованная самой жизнью задача -
восстановление народнохозяйственной инфраструктуры и
подъем материального благосостояния, которые находятся на
самом низком уровне на всем пространстве СНГ.
395
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
При общем относительно стабильном положении в
республике социально-экономическая ситуация в Южной Осетии
попрежнему остается критической.
Чтобы было понятнее: в РСО-А за исключением осени 1992
г. особых социальных катаклизм не произошло. Тем не менее,
на 7Р процентов она живет за счет финансовых вливаний из
Федерального центра. В Южной Осетии разрушительная
война создала ситуацию,когда во всех сферах жизнедеятельности
приходится начинать с нулевой отметки.
Вот уже два года на восстановление экономики мы не
получили ни гроша. Несмотря на постоянные усилия руководства
республики ни Россия, ни тем более Грузия свои
обязательства по восстановлению разрушенного народного хозяйства
Южной Осетии не выполняли и вряд ли выполнят. И
рассчитывать на их помощь, не предпринимая самим шаги к выходу
из экономического кризиса, опрометчиво и опасно.
В этих экстремальных условиях приходится выбиваться
исключительно собственными силами, но их так мало, что
существенно изменить ситуацию к лучшему мы не в состоянии. В
итоге бюджетная сфера получает такие смехотворные
зарплаты, каких в мире нигде нет. Нижний уровень зарплаты 22
рубля при стоимости килограмма мяса 50 рублей,средняя
зарплата учителя, актера и врача - те же 50 рублей.
Тем не менее,основные промышленные объекты не заглохли,
состояние образовательного процесса и медицинского
обслуживания из года в год качественно улучшается. Ставит интересные
спектакли Юго-Осетинский государственный драматический
театр, государственный ансамбль "Симд" подготовил обновленную
программу, расправляет свои крылья и государственный
университет им. А. Тибилова. Словом, люди по-прежнему полны
решимости одолеть все невзгоды и сохранить свою национальную
независимость.
Острейшей проблемой для нас стало отсутствие собственной
энергетической базы.
Мы получали энергию из России, но с 1 апреля РАО ЕЭС
прекратила подачу электричества из-за долгов в 1 миллион
200 тысяч долларов,хотя по российско-грузинскому
Соглашению мы не получили 400 миллионов долларов на
восстановление народного хозяйства. К тому же нас заставляют платить
за электричество как иностранное государство. Осилить это
при нынешнем уровне жизни населения, когда плата за одну
396
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
электроточку равна среднемесячному окладу, - практически
невозможно.
С апреля месяца по контракту получаем электроэнергию из
Грузии. При этом условия контракта и график не
соблюдаются, и все это выливается в издевательство над нашим
населением. В дни празднований 9-й годовщины Южной Осетии и
юбилея Коста Хетагурова в республике вовсе отсутствовала
электроэнергия. Порою неделями у нас не бывает света. Мы
отвыкли от телевизора. За последние два месяца вышло
только по одному номеру наших республиканских газет.
Представьте себе без электричества роддом, реанимационные
отделения и другие лечебные учреждения. Из-за отсутствия
электроэнергии мы потеряли также выгодные контракты с
иностранными фирмами.
Наступает суровая зима, и холод и темнота вновь станут
уделом наших жилищ.
Согласно социологическому опросу, среди жизненных
невзгод, отрицательно влияющих на быт населения,отсутствие
электроэнергии оттеснило на второе место предельно низкий
материальный уровень жизни населения с отмеченными выше
символическими зарплатами,пенсиями,стипендиями и
пособиями.
Одним словом, проблема электроэнергии поставила перед
Южной Осетией гамлетовский вопрос: быть или не быть?
Будет электроэнергия - будет налажена жизнь в нашем
крае, более охотно будут возвращаться беженцы, республика
обретет благополучную перспективу. Будет электроэнергия -
значительно более быстрыми темпами сможем восстановить
производительные силы.
Отсутствие собственной энергетической базы перекрывает
нам кислород. Ведь прекращение подачи электроэнергии из
России бросает нас в зависимость от южных соседей. А
последствия этого шага на завершающем этапе процесса по
урегулированию грузино-осетинского конфликта могут дорого
обойтись нам при отстаивании наших национальных интересов.
Все это настоятельно и неотложно требует постановки
вопроса о строительстве собственных малых
гидроэлектростанций на наших быстротекущих горных реках и на водоводе из
высокогорного села Едис в Цхинвал. Такие малые ГЭС
сполна бы обеспечили скромные потребности Южной Осетии в
электроэнергии. Мы вплотную занимаемся этими вопросами.
397
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
При правительстве создано управление по строительству ГЭС,
возглавляемое опытным специалистом. Приступая к
строительству первой малой ГЭС в Цхинвале, мы одновременно ведем
проектно-изыскательные работы по другим объектам.
Единственный источник для покрытия расходов, на который мы
рассчитываем и надеемся - народные сбережения.. С призывом к
населению о сборе средств для строительства ГЭС обратились
республиканский Совет ветеранов войны и труда,общественный
совет родственных фамилий Джиоевых,Кокоевых,Хубуловых,
Гассиевых. С аналогичным обращением ко всем гражданам
обратился и я,как Президент республики Южная Осетия. Создан
Всеосетинский энергетический инвестиционный фонд... Думаю
эти обращения должны быть поддержаны всеми властными
структурами обеих республик, предпринимателями,
представителями диаспоры- всеми,кто считает себя частицей
осетинского народа и имеет возможность поддержать его. Желательно,
чтобы при вновь избранном правлении Стыр Ныхаса был
создан комитет по оказанию содействия фонду.
Вполне естественно, что проблему, которую я поднял,
прежде всего,должно решить руководство РЮО. Но,к сожалению,
оно не в состоянии с ней справиться по причинам, которые
прозвучали выше. За нее необходимо взяться всем миром, ибо
это - проблема общенационального значения.
Собственно, если не лукавить, то речь идет о судьбе нашей
общей этнической территории, терять которую смерти
подобно. Вот почему с трибуны этого съезда я обращаюсь с
убедительной просьбой ко всем истинным патриотам нации:
повернитесь лицом к южной части нашей общей Родины,
прочувствуйте телом и душой ее неотложные проблемы. Каждому из
нас необходимо осознать,что дальше отступать некуда,что мы
не имеем права терять даже кусочка и так уже крошечной
своей этнической территории.
Выход из сложившегося положения возможен, если все мы
осознаем следующие истины:
1) проблемы Южной Осетии являются проблемами
общенациональными;
2) без Южной Осетии Северная Осетия не будет тем, кем она
является сейчас;
3) осознать,что сегодня в определенной степени национальное
будущее осетинского народа решается за Хребтом, в южной ее
части.
19Я
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Нагорный Карабах - такая же непризнанная республика,
как и РЮО, но ее жизненно-бытовой уровень намного выше,
чем у нас. Все дело в том, что проблемы Нагорного Карабаха
стали общенациональными и решает он их совместно с
Республикой Армения и богатой армянской диаспорой. Думаю,что
такое чувство ответственности за дела в РЮО должно овладеть
и нами, чтобы последующие поколения не склоняли нас за
неиспользованные возможности.
Уважаемые делегаты съезда, приглашенные!
На всех этих проблемах заостряю ваше внимание потому,
что, несмотря на смежную территорию и возможность
беспрепятственного посещения республики для некоторых осетин, в
том числе и облеченных большой властью, Южная Осетия -
далекая чужая страна, а не органическая, неотъемлемая часть
осетинской земли. Неоднократные призывы А. С. Дзасохова
повернуться лицом к Южной Осетии, к сожалению, остаются
без соответствующей реакции большинства руководителей
министерств и ведомств республики, которые по-прежнему
представляют Южную Осетию с протянутой рукой. Важно понять,
что республика постепенно оправляется от перенесенных
ударов и взывает теперь не о безвозмездной помощи, а к
деловому сотрудничеству, предлагает своим северным партнерам
совместно использовать богатый природный потенциал Юга на
благо всей Осетии.
К великому сожалению, Южная Осетия не стала в сознании
большинства северян частью нашей общей родины, какой она
была для Сергея Таболова, какой является для Михаила
Гиоева, Казбека Хетагурова и других.
На основе анализа многих фактов нашей действительности
напрашивается грустный вывод о все еще низком уровне
нашего национального самосознания, о том,что мы еще очень
далеки от осмысления нашей национальной идеи,что она еще не
прошла через наш мозг и наше сердце, между тем пора уже
всем нам понять, что наше единение - это категорический
императив времени. Только вместе, сообща мы сможем
справиться с возникшими трудностями, преодолеть преграды на нашем
пути. Нет, и не может быть раздельных исторических дорог
для Севера и Юга Осетии. И пусть сегодня в существующих
политических реалиях мы имеем две республики, но в
важнейших вопросах национального движения осетинский народ
всегда должен быть единым этнополитическим организмом.
399
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Если мы - от школьника до Президента - примем эту
мысль об единстве и единении как основной формы
осуществления нашей национальной идеи, то я убежден, что осетинский
народ сумеет одолеть все свои невзгоды в это лихолетье. И с
этой верой в нашу историческую перспективу позвольте
завершить мне свое выступление.
*
400
* * *
Уæ бонтæ хорз, æмбæлттæ, æфсымæртæ!
Нæ райгуырæн бæстæ - Ирыстон абон
ис зын уавæры, æмæ мах хъуамæ æрсагъæс
кæнæм, нæ бон цы у бакæнын, цæмæй
уыцы уавæр банывыл кæнæм, цæмæй нæ адæм
ма цæгъдыны кæной æмæ не ’взаг ма
фесæфа, ууыл.
Стыр Ныхасы сæрдар Гиоты Михал йæ
доклады куыд бахахх кодта, афтæмæй мах
хъæуы иумæ æмзоидæй кусын, цæмæй
уыцы нысантæ нæ къухы бафтой. Мæнмæ гæс- ЦОПАНТЫ ЮРИ.
гæ, ирон адæмы царды сæйрагдæр фарста у АОхазаг ирæтты
Хуссар æмæ Цæгат Ирыстон баиу кæнын. минæвар
Ацы хъуыддагыл чи нæ архайа æмæ йæ
зæрдæ кæмæн нæ рисса, уый йæ байзæддæгты ныууадздзæн
æнæ къона. Не ’ввахсдæр сыхæгтæм куы акæсæм - Карабахмæ,
Абхазмæ æмæ иннæтæм, уæд фендзыстæм, сæ сæйрагдæр куыст
сæ зæххытæ бахъагтæнын кæй у, уый. Мах та хъуамæ цæмæн
раттæм Хуссар Ирыстон гуырдзйæгтæн. Иннæ сæйрагдæр
фарста та у, мæхъæлимæ дарддæр куыд цæрдзыстæм, уый. Цæгат
Ирыстоны хицауад рахаста уынаффæ æмæ дзы бæлвырдæй
6анысан кодта, Горæтгæрон район Ирыстоны иу хай кæй у æмæ
йæ ирон адæм кæй никуы никæмæн ратдзысты, уый. Фæлæ
мæхъæлæй хæсты размæ ам чи цардис, уыдон фæстæмæ сæ
хæдзæрттæм уадзæм æви нæ?
Цæхх, кæрдзын кæимæ фæхордтой, "а" æмæ "о"-йæ кæимæ
фæцардысты, уыдонмæ хæцæнгæрзтимæ чи æрбалæбурдта, нæ
адæмы туг нын чи ныккалдта, уыдон та фæстæмæ нæ зæхмæ
куы ’рбацæуой, уæд та не ’хсæн ницы рауайдзæн?
Мах не ’ппæт дæр хъуамæ архайæм, цæмæй нæ регионы уа
сабырдзинад, цæмæй нæ сыхæгтимæ цæрæм лымæнæй. Уый
тыххæй та хъуамæ мæхъæлы экстремисттæ закъонмæ гæсгæ
дзуапп радтой сæ фыдракæндтæн.
Ацы фарста æндæрхуызон чи ’мбары Кавказы дæр æмæ
Уæрæсейы паддзахады дæр, уыдон ирон адæмы иыхмæ цæуынц.
26 Съезды осетинского народа
401
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Зæгъдзынæн ма иу-дыууæ ныхасы Цæцæны хæсты тыххæй.
Цæцæны цы террористе хæцынц, уыдон æнæхъæн дуне
сæхимæ æркæсын кодтой се ’вирхъау миты тыххæй æмæ,
Уæрæсейы æфсæдтæ сæ ныхмæ кæй хæцынц, уый раст у. Цæцæны
адæмæн дæр сæ фылдæр хай сты террористы ныхмæ, æмæ,
уырдыгæй чи лидзы: зæрондæй, сылгоймагæй, сывæллонæй,
уыдонæн хъуамæ алцæмæй дæр феххуыс кæнæм. Уымæн æмæ
уыдон ницы аххосджын сты.
Ацы ран мæ зæгъын фæнды иу æнæраст хъуыддаджы
тыххæй. Федералон æфсæдтæ Ирыстоны зæххæй цæмæн
райдайынц сæ тох цæцæнимæ. Уый раст нæу, дыууæ сыхаг адæмы
ныхæй ныхмæ кæны ахæм политикæ, æмæ уæд сарæх вæййынц
алыхуызон террористон фыдракæндтæ - адæмы давынц,
марынц, стигъынц.
Æнæ зæгъгæ нæй кæрæдзи кæй нæ уарзæм, уый тыххæй
дæр. Кæд фесæфдзæн ирон адæмы ’хсæн ацы худинаг
хъуыддаг. Бирæ не стæм, иу туг, иу стæг стæм, æмæ хъуамæ
кæрæдзимæ æнгом æрбалæууæм. Мæхъæлимæ æмæ
Гуырдзыстонимæ хæстыты нæ хуыздæр æмæ хъæбатырдæр лæппутæ сæ туг
ныккалдтой, нæ Ирыстоны сæрвæлтау сæ цард радтой æмæ нæ
зæхх бахъаггæдтой. Ныр сæ ферох кодтам, кад сын нæ кæнæм.
Уыцы цауты заман адæмон хæдæфсады сæргъы чи лæууыдис
æмæ знæгтимæ хъæбатырæй чи хæцыдис - Дзуццаты Бибо -
уый абон ам президиумы цæуылнæ бады, Хуссар Ирыстоны
Цхинвал хъаггæнджыты сæргъы чи уыдис - Джиоты Алан -
уый та маргæ акодтой не ’мирæттæ. Ахæм хабæрттæ кад нæ
кæнынц ирон адæмæн.
Ацы трибунæйæ мæ бахатын фæнды, стыр кад кæмæн
кæнын, адæмы хуыздæртæй иуыл кæй нымайын, уыцы адæймаг
Цыбырты Людвигмæ. Абхазы Президент Владислав Ардзинба
æмæ вице-президент Валерий Аршбайы номæй дын зæгъын
зæрдиаг салам æмæ дын хъусын кæнын, кæй дæ хонынц
официалон æгъдауæй сæхимæ, Абхазмæ, цæмæй дын лæгæй-лæгмæ
"бузныг" зæгъой де стыр арфæйаг куысты, дæ хъару æмæ дæ
цыргъ зонды тыххæй. Табуафси саккаг сæм кæн.
Кæронбæттæны ма мæ иу-дыууæ ныхасы зæгъын фæнды,
дунеон аланты æрбаиу кæныны тыххæй цы конгресс
саразынмæ хъавæм, уый фæдыл.
Кæсгон æмæ адыгейаг адæм черкестимæ иумæ 10 азы размæ
сарæзтой Дунеон ассоциаци æмæ уыцы цыбыр рæстæгмæ йæ
куыст тынг пайдайаг фæци йæ саразджытæн, адæмы цардыл
402
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
зынгæ фæбæрæг йæ æндæвдад. Зæххы цъарыл кæм нæ айхъуыст
йæ кой, ахæм нæй.
Абхазтæ æмæ абазинты конгресс та арæзт æрцыд 5 азы
размае. Йæ фыццаг æмбырдмæ æз дæр хуынд уыдтæн æмæ сын
æркастæн сæ хабæрттæм. Тынг разыйæ сæ баззадтæн æмæ сæм
бахæлæг кодтон.
Бирæ пайдайаг хъуыддæгтæ скодта ацы конгресс дæр йæ
адæмтæн.
Гъе, æмæ хорз уаид, мах дæр куы бафæзмиккам нæ
сыхæгты хъæппæрис æмæ Дунеон аланты конгресс куы саразиккам,
уæд. Чи зоны, æмæ нын æвдадзы хос фæуа.
*
* * *
ТАМБИЕВП.К.
Председатель
Правобережного
районного Ныхаса
Уважаемые делегаты и гости!
Дорогие наши соотечественники,
прибывшие к нам из Ближнего и Дальнего
Зарубежья!
Когда делегация нашего района
направлялась сюда, правобережцы велели
передать вам искренний привет и пожелание
всего наилучшего. И я охотно выполняю
это почетную миссию.
Отчетный доклад президиума Стыр
Ныхаса, с которым выступил уважаемый
нами всеми Михаил Ильич Гиоев,
проникнут чувством глубокого беспокойства за
судьбу многонационального народа не
только Северной Осетии-Алании,РЮО,но
и других регионов России.
Если на долю наших отцов и дедов выпали тяготы
жесточайшей войны с германским фашизмом, из которой, к их чести,они
вышли победителями, то нас настигла не меньшая беда -
потеря величия могучей державы - СССР, а вместе с ним и
благополучия и подлинного счастья всех народов, ее населяющих.
Навязанная нам перестройка, превозносимое
капиталистическое общественное развитие ввергли нас в пучину
межнациональных пожаров, обрекли на голод и нищету, на моральные
унижения и бесчисленные бедствия.
Вот что преподнесли нам "мудрые" деяния Горбачева и
Ельцина. Люди морально и нравственно деградировали, особенно
молодежь. Честный труд,облагораживающий
человека,превратился в позорное дело. Если тебе удается кого-то
обмануть,обвести, обокрасть, подвергнуть беде,то ты- герой времени!
Потому что заимел лишние рубли. Если ты ловкач и шкуродер,
то ты в большом почете, потому, что у тебя есть дом-небоскреб.
Ныне в почете грабители и насильники,наживающиеся на
крови и слезах основной массы населения. А мы,поборники
народного счастья, мы, ныхасовцы, робко пытаемся им дать понять,
как они не правы. Мы, ныхасовцы, беспомощны против этого
404
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
разгула, ибо он поощряется правящей верхушкой во главе с
Ельциным. Сегодня рядом с нами,в Чечне,опять гремят орудия
и льется кровь. А почему? Почему несколько лет тому назад,
начав войну против воинствующего бандитизма этой
республики, не было доведено дело до конца? Я, товарищи, далеко не
политик. Но уверен и знаю, что исход той кровавой операции
был кому-то выгоден. Знаю, что ради того, чтобы удержаться у
власти, Президент Ельцин способен на любые жертвы. Я не
могу верить тому, что премьер Путин, будучи до недавнего
времени главой Федеральной службы безопасности России,
не знал, что происходит и что творят в Ичкерии хаттабы и
басаевы. Но мер почему-то не принимали. Я помню горячие
заверения Путина и тогдашнего министра МВД России
Степашина на траурном митинге по поводу теракта на
Владикавказском центральном рынке,что преступники будут
изобличены и наказаны,что следы уже известны, но эти заверения
остались пустым звуком. Все это я говорю не потому, что хочу
показать с этой трибуны свою политическую осведомленность.
Нет, конечно! Этими словами я хочу выразить свое
искреннее одобрение предложенных в проекте решений нашего
съезда и тактических целей Стыр Ныхаса. Да, Стыр Ныхас
не может существовать в своем изначальном виде. Он не
может оставаться вне политики, ибо буквально все, что
касается народа, это и есть политика.
И одними благими пожеланиями невозможно повлиять на
жизнь,обычаи и традиции людей. Только тогда,когда наш Стыр
Ныхас будет иметь серьезное политическое влияние в
обществе, он сможет практически способствовать торможению
катастрофически разрушающихся благородных осетинских традиций
и обычаев,гибнущего языка,осетинского этноса и его культуры.
Только тогда,когда Стыр Ныхас будет иметь свое право
выдвигать своих посланцев на депутатские места в Госдуме и
парламенте Осетии, на пост Президента республики, мы, ныхасовцы,
активнее и действеннее будем бороться за свое национальное
достоинство, дружелюбие, давать решительный отпор всякого
рода порокам, преступности, наркомании, коррупции.
Только в этом случае мы сможем конструктивнее влиять на
нашу молодежь. Словом, я, как представитель
Правобережного районного Ныхаса,- за превращение нашей хмассовой
организации в политическую партию, блок или движение! В целях
405
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
усиления мер против похищения людей, помимо борьбы
силовых органов, хочется предложить, чтобы Стыр Ныхас и его
структуры на местах возобновили старинный действенный
способ - хъоды! Когда-то я читал повесть Александра Казбеги
"Хевисбери гоча",в которой ярко раскрыта сила этого
общинного приговора преступнику. Да и в нашей, осетинской
литературе немало произведений, где описаны такие случаи. Мне
помнится выступление М. И. Гиоева на собрании Ныхаса,
проведенного в селе Сунжа. Оно убедительно доказывает
правдивость мудрой осетинской пословицы "Мæсыг йæхи
дурæй хæлы",т. е. башня рушится от своего камня. Если бы
среди осетин, к нашему общему стыду, не было христопродавцев,
не было лиц, потерявших всякую человеческую суть, то
никакой преступник из Ингушетии или Чечни не посмел бы средь
бела дня похитить человека.
В одно время промелькнули в печати сообщения с
указанием конкретных лиц, но быстро исчезли. Почему бы средствам
массовой информации не публиковать портреты преступников
крупным планом и публично назвать, кто эти люди, чем
занимаются и как дошли до такого морального разложения.
Почему бы нам, после судебного определения не объявить
настоящее хъоды таким людям?
Пусть будет стыдно их родным и близким за них. Ведь
никто из них не заинтересовался, за счет чего их родственник
живет так роскошно, не работая? Где берет средства на
домовладения и иномарки?
Хотелось бы, чтобы данное наше предложение нашло свое
отражение в решениях съезда.
Неотложным представляется мне материальная сторона
вопроса. Всем известно, что голой инициативой, одним желанием
повлиять на ход событий очень трудно и даже невозможно.
Тем более в наше время. Да, в Стыр Ныхасе нет своих
средств. Мы не можем обязать, скажем, крупного бизнесмена
или предпринимателя оказать нам материальную помощь* Что
же нам делать? Как быть? У нас даже самого захудалого
транспорта нет.
А Правобережье - огромная территория! Только границы
района с Ингушетией тянутся на протяжении шестидесяти
километров! В этом плане наряду с Пригородным районом мы
на особом положении. Ведь наша работа с людьми, а мы их
406
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
не видим. Должен отметить, что глава местного
самоуправления Б. М. Уртаев весьма благосклонно относится к Ныхасу,
но он тоже не в состоянии постоянно удовлетворять наши
запросы. Сегодня делегаты съезда, пользуясь присутствием
Президента и правительства республики, думаю, придут к
определенному решению.
Тут некоторые выступающие докладывают о проделанной
работе. И нам, правобережцам, есть что сказать. Но я считаю,
что по сравнению с тем, что мы должны делать, все это пока
только зачатки большого нужного дела. Мне представляется,
что в районах развелось слишком много различных
общественных организаций. Это и комитеты ветеранов войны и труда, и
женсоветы, и молодежные комитеты и так далее и тому
подобное. У каждой из этих организаций свои определенные
требования к властным структурами результатов их практической
деятельности почти не видно. Так вот,есть предложение,чтобы
руководство РСО-Алания и Юго-Осетии рассмотрели данный
вопрос и порекомендовали этим общественным органам
объединиться, чтобы лучше помогать и людям, и местным
администрациям в решении накопившихся проблем. Я не знаю,
насколько это возможного считаю, что это целесообразно.
%* Уважаемые товарищи! В заключение своего выступления
мне хотелось бы заверить вас,что активисты Ныхаса
Правобережья приложат все усилия для успешного претворения в
жизнь решений, которые примет наш съезд.
*
# # *
БОГАЗТЫАРШШ.
Кировы районы
Ныхасы уæнг
Зынаргъ делегаттæ! Нæ фæсарæйиаг æфсы-.
мæртæ, ’уазджытæ, зæрдиаг салам уын дзет.-
тын Кировы районы минæвæрттæ æмæ
æппæт фæллойгæнджыты номæй.
Байхъуыстам, республикæйы Стыр
Ныхасы куысты фæдыл йæ сæрдар Гиоты
Михал цы дзуаппон доклад скодта, уымæ.
Уым бæстон загъд ис, æртæ. азы дæргъы
Стыр Ныхас цы бæрнон куыст бакодта
районты æмæ хъæуты нæ рагфыдæлты
æгъдæуттæ сиог кæиыныл, мадæлон
æвзаджы хъысмæт æмæ бирæ æндæр фарстатæ
сæ гаччы сæвæрыныл. Фæсивæды æхсæн
хъомыладон куыст æрвылбон кæй цыдис,
уый фæрцы иучысыл фæкъаддæр ис
хъылма дымджыты нымæц. Фæлæ хъуыддаг цæхгæр фæхуыздæр ис,
уый зæгъæн нæй. Нырма республикæйы æнæлыггонд фарстатæ
бирæ ис. Æппæт рæтты, куыд æмбæлы, афтæ нæма скуыстой
заводтæ æмæ фабриктæ, колхозтæ æмæ совхозтæ экономикой
æгъдауæй тынг фæцудыдтой. Фæллойгæнджытæй бирæтæн нал
ис куысты бынæттæ, фæсивæд сты æгуыст, бонизæрмæ
дзæгьæлы лекка кæныиц уынгты. Хъæуты культурой
кусæидæтты куыст бирæ рæтты бамынæг.
Ацы ахсджиаг фарстатæм хъуамæ лæмбынæгдæрæй
æркæсой Стыр Ныхасы правленийы уæнгтæ æмæ саразой хъæугæ
мадзæлттæ куыст фæхуыздæр кæнынæн.
Кировы районы делегаттæ æмæ æппæт фæллойгæнджыты
номæй арфæ кæнын Стыр Ныхасы правленийы сæрдар
Гиоты Михалæн йæ æнæзæрдæхудт æмæ арæхстджын куысты
тыххæй æмæ, æвæццæгæн, мемæ сразы уыдзыстут сымах дæр.
Нæ районы хъæуты æнтыстджынæй ахицæн сты
дзуаппдæттæн æвзарæн æмбырдтæ. Уым стыр аргъ скодтой хъæуты
Ныхастæн сæ зæрдæмæдзæугæ куысты тыххæй. Уыдонимæ
Хъахъхъæдуры, Елхоты, Кæрдзыны, Комсомольскы Ныхастæ
æмæ сæ сæрдартæ: Гæлæбаты Джери, Митциты Барис,
Моргуаты Барис, Дзиуаты Дзубаир. Ацы хъæуты Ныхастæ иумæйаг
408
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
æвзаг ссардтой администрацитимæ. Кусынц æмдых, æмзондæй
æмæ сæ хъуыддæгтæ цæуынц иннæ хъæутæй хуыздæр. Хъæуты
Ныхасты æмæ администрациты хъæппæрисæй арæзт æрцыдис
зиутæ. Уыцы зиуты адæм активонæй уымæн архайынц, æмæ
Ныхасты æмæ администрацийы кусджытæ цыдысты сæ разæй.
Хъæуты Ныхасты æмбырдты фæстæ уыдис районы Ныхасы
дзуаппдæттон æвзарæн конференци. Уым районы Ныхасы
куысты фæдыл дзуаппон доклад скодта йæ сæрдар Кокайты Салам
æмæ цыбырæй радзырдта районы Ныхасы зæрдиаг куысты
тыххæй. Дзырдæн зæгъæм, хъæуты фæлгонцад фæхуыздæр
кодтой. Саив кодтой уæлмæрдтæ, æфсымæрон ингæнтæ. Ныхас
йæ æргом тынгдæр аздæхта фæсивæды хъомыладон фарстатæм.
Районы сарæзтой спортивон комплекс. Ис дзы футболон
командæтæ. Фæсивæдæй бирæтæ архайынц хихъæппæрисадон
къордты. Адæмон ансамбль "Хетæг" арæх бахъæлдзæг кæны
районы цæрджыты зæрдæтæ, арæзт цæуы
фæндырдзæгъдджыты конкурстæ æмæ алыхуызон спортивон ерыстæ.
Хъахъхъæдуры Ныхасы сæрдар Гæлæбаты Джери зæрдиаг
куыст бакодта хъæуы историйы чиныг ныффыссыны
хъуыддаджы. Чиныг рухс федта æрæджы æмæ йемæ зонгæ кæнынц
æппæт хъахъхъæдуйрæгтæ дæр. Районы Ныхасы сæрдар æнгом
бастдзинад дары администрацийы сæргълæууæг Нæкуысаты
Барис æмæ йе ’мкусджытимæ. Æмзонд, æмдыхæй архайынц
цæрджыты цардуаджы домæнтæ æххæст кæныныл.
Газет "Размæ" ^ирдæй æвдисы районы, хъæуты æмæ сыхты
Ныхасты куыст. Йæ фæрстыл арæх мыхуыргонд цæуынц зиан
æмæ цины æгъдæутты тыххæй æрмæджытæ, Ныхасы куысты
фæдыл уацтæ. Уыцы куысты цы хъуагдзинæдтæ ис, уыдоныл
дзургæйæ газет бацамоны мадзæлттæ сæ аиуварс кæнынæн.
Районы дзуаппдæттæн æвзарæн конференцийы æмæ хъæуты
Ныхасты æмбырдты критикой фиппаинæгты тыххæй арæзт
æрцыдис сæрмагонд пълан æмæ ныртæккæ куыст цæуы йæ
сæххæст кæныныл.
Хъæуты Ныхастæн зæрдиаг æххуыс кæны районы Ныхасы
сæрдар Кокайты Салам. Саразы сын семинартæ. Фæлæ нæм
нырма ис хъуагдзинæдтæ дæр. Куыд æмбæлы, афтæ нæ кусынц
сыхы Ныхастæ. Нæй нæм мыггаджы Ныхастæ. Æнæ зæгъгæ
нæй районы цæрджыты риссаг фарстаты тыххæй дæр.
Кæрдзыны, Хъахъхъæдуры æмæ Комсомольскы нæй радио, æвзæр
кусынц телефонтæ.
409
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Ацы ахсджиаг фарста цæрджытæ къорд хатты сæвæрдтой
республикæйы акционерон æхсæнад "Цæгирэлектрон
бастдзинады" сæргълæууæг Кожийы-фырты размæ, фæлæ хъуыддаг нæ
рæвдз кæны. Адæм домынц районы æмæ хъæуты Ныхасты
сæрдартæй, цæмæй æххæстгонд цæуой сæ цардуаджы домæнтæ.
Хъæуты цæрджытæн сæ фылдæрæн нæй фадат республикæйы
телеуынынадмæ кæсынæн. Ацы ахсджиаг хъуыддагыл ныхас
рагæй цæуы, зæрдæтæ бæргæ æвæрынц, фæлæ кæд уыдзæн,
уый бæрæг нæй.
Мæ ныхасы кæронбæттæн хæссын фæндон: Стыр Ныхасы
правленийы куыст нымад æрцæуæд хорзыл.
Бузныг, уæ цæрæнбон бирæ.
*
* * *
1999 год для СОГУ имени К. Л.
Хетагурова ознаменован не только новыми
показателями качественного и количественного
приема в университет, но и самой
организацией вступительных экзаменов. Об этом не
раз сообщалось в электронных и печатных
средствах массовой информации
республики. Интеллектуальный рынок СОГУ имени
К. Л. Хетагурова является самым
востребованным в республике.
В этом году количество абитуриентов, МАГОМЕТОВ А А
имеющих медали и дипломы с отличием,со- Ректор СОГУ
ставило 438 человек. Подавляющее боль- академик’
шинство из них выдержали собеседование.
Что хочется особо отметить - это
продолжающееся плодотворное и взаимовыгодное сотрудничество
университета с администрациями местного самоуправления
районов республики, результатом чего стало зачисление 146
абитуриентов, имеющих целевые направления на ведущие
факультеты университета. Почти на все специальности
проходными были 13 и 12 баллов.
Серьезно увеличился среди студентов удельный вес
сельской молодежи. Из Алагирского района выдержало экзамены
70 человек, из Ардонского 50, из Дигорского 68, из Ирафского
52, из Кировского 54. Моздокский район представлен 25
посланцами. Правобережный и Пригородный дали университету
83 и 140 студентов соответственно.
На льготных условиях в университет поступили 17 сирот,
11 инвалидов и 113 человек из малообеспеченных семей. Это
данные только по городу Владикавказу. Из Алагирского
района 2 сирот, 1 инвалид и 8 выходцев из малообеспеченных
семей. Из Ардонского района - 1 сирота и 15 из
малообеспеченных семей, из Дигорского 19 из малообеспеченных семей, из
Ирафского 1 сирота и 6 из малообеспеченных семей, из
Кировского - 12 из малообеспеченных семей, из Моздокского - 2
сирот и 5 из малообеспеченных семей, из Правобережного
411
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
района 1 сирота, 1 инвалид и 30 из малообеспеченных семей,
из Пригородного - 1 инвалид, 4 сирот, 14 представителей
малообеспеченных семей. На льготных условиях к нам в
университет поступили представители Карачаево-Чрекессии, лица,
пострадавшие во время взрывов на центральном рынке
Владикавказа и военном городке "Спутник". Всего же в этом году в
университет поступило 28сирот,14 инвалидов и 225 человек из
малообеспеченных семей.
С начала 90-х годов финансовое обеспечение высшего
образования оставляло желать лучшего. Мы регулярно
недополучали средства из бюджета. Задолженность составляла
просто огромные суммы: в 1994 году - 506 млн. рублей, в 1997
году - 4 млрд. 471 млн. рублей. Несмотря на это, в отличие
от абсолютного большинства вузов страны,
Северо-Осетинский госуниверситет изыскивал возможности для выплаты
зарплат и стипендий. Кроме того, сегодня мы выплачиваем
пособия остро нуждающимся,материально поощряем
студентов, отличившихся в учебе. Здесь уже можно говорить о
налаженной социальной политике университета, которая
охватывает все категории многотысячного коллектива: участники
Великой Отечественной войны, воины-афганцы, студенты -
сироты, инвалиды и оставшиеся без попечения родителей.
Приведем лишь несколько примеров: в декабре 1998 года
администрацией СО ГУ была выделена материальная помощь
на общую сумму 520 200 рублей. Эти деньги получили в том
числе 70 студентов из числа детей-сирот и инвалидов 1 и 2
групп, каждому из них было выдано по Зтыс. рублей.
Приказом по университету № 35 в целях социальной
защиты детей-сирот и детей, оставшихся без попечения родителей,
в университете была установлена ежемесячная материальная
помощь в сумме минимального размера оплаты труда для
студентов, не получающих стипендию, инвалидов 1 и 2 групп.
Ежегодно студентам из числа детей-сирот выплачивается
материальная помощь для приобретения учебных пособий и
письменных принадлежностей в размере трех месячных
стипендий. Уже на протяжении нескольких лет ректоратом
ежемесячно детям-сиротам выплачивается по 50 рублей для
проезда в городском транспорте, а студентам, проживающим в
сельской местности,стоимость проезда оплачивается полностью.
Лишним подтверждением того,что сироты находятся
постоянно в поле зрения ректората университета,является и то,что
412
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
им ежемесячно выплачивается пособие на питание по 300
рублей. В июне 1999 года студентам университета выплачено
материальная помощь на общую сумму 2 245 780 рублей. 72
студента получили по 5 тысяч, 120 человек по 1 тыс. рублей.
Сумма выплат студентам,более защищенным в социальном
отношении, составила 200,400,500,600,700 и 900 рублей. В то же
время аспирантам было выдано по 3 тыс. рублей. Уже в этом
учебном году 58 студентам из числа детей-сирот и 21
инвалиду 1 и 2 групп оказывается материальная и моральная
поддержка со стороны ректората и администрации вуза. Те из
них, кто сдали летнюю сессию успешно, будут получать
компенсацию в размере двух с половиной минимальных окладов.
А тем,кому не будем выплачивать стипендию,- по два
минимальных оклада. Кроме того, единовременно для них
предусмотрена выдача трехмесячных стипендий на приобретение
учебной литературы и необходимых письменных
принадлежностей. С 1 сентября по 1 июля 2000 года они ежемесячно
будут получать по 100 рублей для оплаты проезда на общественном
транспорте, а при необходимости использования пригородных
маршрутов - и сумма необходимых затрат для этих нужд.
Специальным приказом ректора с 1 сентября по 1 июня 2000
года студентам-сиротам ежемесячно будет выплачиваться
денежное пособие на питание в размере 500 рублей.
Финансовая политика и
материальная база
Один из выходов из сложившейся чрезвычайно сложной
ситуации ректорат университета находит в создании
многоканальное™ источников и в оптимальном сочетании бюджетного
и внебюджетного финансирования. Здесь особое место
занимает платная подготовка специалистов сверх установленных
контрольных цифр, которая на договорной основе (с полным
возмещением затрат на обучение) готовит специалистов по
следующим видам:
♦ получение высшего образования со сроком обучения 5 лет;
♦ получение второго высшего образования на базе уже
имеющегося высшего со сроком обучения 2 года;
♦ получение первого высшего образования на основе
законченного среднего специального образования (техникумов,
колледжей).
413
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Уставом университета предусмотрена и
предпринимательская деятельность. Доход направляется на развитие
материально-технической базы.
Большое значение для финансорой политики СОГУ имеют
спонсорские вливания, благодаря которым сегодня во многом
решаются вопросы строительства нового учебно-лабораторного
корпуса. Но это предмет отдельного разговора. В настоящее
время общая площадь университета составляет 58 506 кв. м.
плюс еще 14 тыс. кв. м.территории нового корпуса,
На фоне общего безденежья, нехватки средств и прочих
составляющих нашего тяжелого времени в рекордно короткие
сроки было построено восьмиэтажное здание, где разместятся
исторический, математический и физико-технический
факультеты, институт фундаментальных исследований,
археологический музей и библиотека, что стало объектом белой зависти
большинства предприятий республики.
Общежитие СОГУ по праву считается лучшим в
республике. Более того на общевузовском пространстве России и СНГ -
это единственное общежитие, плата в котором несколько лет
отменена полностью.
*
АЗАХОЕВ Б. К.
Член осетинской диаспоры г. Свердловска, полковник
Дорогие земляки,примите сердечный привет и поздравление с
большим событием от осетин Свердловской области.
Обществу осетинской культуры "Алания" в Свердловской
области 17 лет. Оно объединяет 400 семей - выходцев из
Осетии: осетин,русских, армян,евреев и т. д. Плюс те,кому
близка осетинская культура.
Главная задача общества: сохранить и пропагандировать
осетинскую культуру.
Мы поддерживаем связь с Осетией на самом высоком уровне.
Председатель нашей диаспоры В. Бозров периодически
информирует президента Осетии о состоянии дел,и наоборот,мы
получаем информацию о делах в Осетии. Эта невидимая нить
была бы более ощутимой, если быв Осетии был орган,
занимающийся делами диаспоры,с кем бы мы могли обмениваться
информацией. К слову, о съезде осетинского народа мы узнали
из-за границы во время разговора с Турцией.
Отправляясь на этот высокий форум, осетины с Уральских
гор просили передать, что они высоко ценят и приветствуют
ту кропотливую работу, которую проводит президент РСО-А
А. С. Дзасохов, правительство и парламент Осетии по
сохранению мира и безопасности жителей республики.
В рядах нашего общества 3 генерала, 15
полковников,учителя, руководители вузов и крупных производственных
компаний.
Мы хотим и можем участвовать в политической,
экономической и общественной жизни Осетии,находясь на Урале,и ждём
от вас конкретных предложений.
Дорогие земляки, заканчивая свое короткое выступление, я
низко кланяюсь вам от имени тех осетин, которые живут в
Свердловской области, и вручаю сувенир (картина с
панорамой гор) Стыр Ныхасу.
415
* # *
ГУЫРИАТЫ БАРИС.
Терчы Фаллаг фарсы
зылды Ныхасы
сæрдары хæдивæг
Зщнаргъ делегаттæ, мæн цыбырæй радзурьщ
фæнды, III съездæй абоны оиг нæ къухы
хорзæй цы бафтыд бакæнын, уый тыххæй.
Фыццаджыдæр, не стырдæр хæсыл
банымадтам ацы хæлхъой рæстæг адæмы
æхсæн ахастдзинæдтæ банывыл кæнын æмæ
нын æнтысгæ дæр бакодта. Ацы
хъуыддаджы сыхы Ныхастæ, хицауæй уа,
хуымæтæг кусæгæй уа арæзтой æмбырдтæ,
уырдæм хуынд цыдысты милицæйы кусджытæ,
хæдзæртты управленийы разамонджытæ
æмæ цæрджыты фарстытæ æмæ
фæндæттæн лæмбынæг æмæ бæстон дзуаппытæ
лæвæрдтой.
Сыхты Ныхасты æххуысæй сбæрæг
кодтам, цавæр адæм цæры зылды, цы уавæрты цæрынц. Дзырдæн
зæгъæм, хæсты ветеранты нымæц у 748 адæймаджы, 1-аг
къæпхæны инвæлидтæ сты 134, хуысгæ рынчынтæ - 75, сидзæр
сывæллæттæ - 147. 102 адæймагæн Зылды бюджетæй æххуысæн
лæвæрд æрцыд æхцайы фæрæзтæ. 246 адæймаджы та исы
æххуыс администрацийæ. Ныхасты уæнгтæ милицæйы
кусджытимæ иумæ тох кæнынц, æнæуаг митæ чи кæны, раст фæндагыл
лæуд чи нæу, ахæмтимæ. Сæ нымæц дæр нын зындгонд у -
134.
Зылды Ныхасты арæзт æрцыд, фæсивæды фарстатæ чи
хынца, ахæм совет, йæ сæргъы Хъайтыхты Аслан, афтæмæй.
Æнтыстджынæй кусы абоны онг ацы совет. Уымæй уæлдай
зылды скъолаты арæзт æрцыд советтæ скъоладзаутæн сæхицæй.
Зæгъын хъæуы уый, æмæ сæ куыст хорзырдæм кæй фæзынд
фæсивæды хъомыладыл.
Ныхасты уæнгтæ зæрдиагæй архайынц нæ горæты
аивдзинадыл. Зæгъæм, 1998 азы хъæды хæдзарады кусджыты æххуысæй
бирæ уынгты ныссагътой бæлæстæ: Плиты Иссæйы уынджы -
600 талайы, Гæдиаты Секъайы уынджы - 71, Коцойты Арсены
уынджы - 80 æмæ афтæ дарддæр.
416
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Ссыгъдæг кодтой, адæм бырæттæ кæдæм калдой, ахæм 200
бынаты. Ацы ран сæхи иттæг æнæзивæгæй равдыстой
Ныхасты уæнгтæ: Хъазийы-фырт, Засейы-фырт, Хуыбецы-фырт,
Мамсыры-фырт æмæ иннæтæ.
Хорз архайы сылгоймæгты совет. Ныхасы уæнгтæ стыр тох
кæнынц расыггæнджытæ æмæ, хъылма чи дымы, уыцы
адæймæгтимæ. Фæлæ ацы хъуыддаджы республикæйы хицауад
хъæддых куынæ фæлæууа, уæд махæн нæ бон ницы бауыдзæн
бакæнын. Æз уый зæгъынмæ хъавын, æмæ фæсивæды куыстыл
бафтауын хъæуы, цæмæй тигътыл ма рахау-бахау кæной,
уынгты дзæгъæл лекка ма кæной, нæ сомбоныл нæ ахъуыды кæнын
хъæуы, æхсæнадæн мисхалы бæрц дæр пайда чи нæ хæссы,
ахæм адæм æгæр сбирæ сты.
Ирон æгъдæуттæ нæ царды бындур сты æмæ уыдон
фæстæмæ сног кæнын хъæуы. Не скъолаты фылдæр æргом аздахын
хъæуы уыцы предметмæ, мæнæ йæ ныр фæтчыхъæдæн куыд
кæнынц, афтæ нæ, фæлæ хъуыддагæй архайын хъæуы æрыгон
лæппутæ æмæ чызджыты нæ фыдæлты æфсарм æмæ
æгъдæуттимæ зонгæ кæныныл. Хорз уаид хистæрты уыцы уроктæм
æрбахонын æмæ уыдонимæ иумæ беседæты хуызы æрныхас
кæнын нæ рагфыдæлты традицитыл.
Нæ фыдæлтæ Хуыцаумæ куывтой, æмæ мах дæр абон нæхи
Хуыцауыл бафæдзæхсæм, не ’фсарм æмæ та нæ хорз
æгъдæуттæ сæ бынаты сæвæрæм, æмæ уæд нæ цард бындуронæй
аивдзæн.
*
27 Съезды осетинского народа
417
* # *
Зынаргъ делегаттæ, уе ’ппæтæн дæр арфæ
кæнын’ ирон æвзаджы ахуыргæнджыты
номæй.
А фæстаг рæстæг нæ чысыл Ирыстоны
карзæй хъуысын райдыдта æхсæнады
хъæлæс, нæ мадæлон æвзаг паддзахадон
бындурыл ныффидар кæнæм, зæгъгæ, æмæ
мæм уый тынг раст хъуыддаг кæсы.
Бирæ аххосæгтæ ис не ’взаджы абоны
æбар уавæрæн, фæлæ цæмæй уыцы
цъысымæй рахизæм, уый тыххæй хъæуы
дысвæлдæхтæй бавналын æмæ архайын не ’ппæты АЙААРТЫ ЗАРЛЕ.
дæр, бинонтæй зæгъ, скъолайæ зæгъ. Ма- Ирон æвзаджы
дæлон æвзагыл сабитæ уæд дзурдзысты, ахуыргæш
æмæ ныййарджытæ куы бамбарой:
скъолайы иронау дзурын нæ ахуыр кæнынц ирæтты, фæлæ кæсын
æмæ фыссын. Иронау хъуамæ хæдзары сдзурой.
Ныййарджытæ куы зоной сæ сабитæ райдайæн скъолайы дæр æмæ уæлдæр
ахуыргæнæндоны дæр ирон æвзагæй фæлварæнтæ дæтдзысты
уый, уæд бар, æнæбары хæдзары сдзурдзысты иронау, æмæ
хъуыддаг бындуронæй аивдзæн.
Куыд зонæм, афтæмæй нæм бирæ адæмыхæттытæ цæры,
хонгæ дæр нæ бирæнацион республикæ кæнынц, æмæ уæдæ
цæмæн тæрсæм хъæрæй зæгъын: кæм цæрыс, уыцы адæмы
æвзагыл дзур, уымæн æмæ паддзахадон æвзаг у. Ацы фарстамæ
горæты разамынд æмæ Ахуыры министрад лæмбынæг
æркастысты æмæ уынаффæ рахастой, цæмæй горæтаг скъолаты
æндæр адæмыхæттыты цот ахуыр кæнын райдайой ирон æвзаг.
Чъерджиаты Алыксандры хъæппæрисæй уал ахуыргæнæн
чингуытæ 1-3 кълæстæн рауагътам ацы сабитæн. Фæлæ
бакæнинаг хъуыддæгтæ нырма бирæ сты; хъæуы сын саразын
сæрмагонд дзырдуæттæ, алыхуызон методикой амындтытæ,
мигофонон кабинеттæ æмæ æнд.
Уыдæттæ царды рауадзынæн та хъæуы республикæйы
хицауады æххуыс æхцайы фæрæзтæй. Кæд не ^заг паддзахадон
у, уæд ын хъуамæ бындур æвæрд æрцæуа, йæ функционалон
418
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ахадындзинад ын райтынг хъæуы æхсæнады царды алы
къабæзты дæр.
Дыууæ ныхасы мæ зæгъын фæнды нæ ахуыргæнджыты
тыххæй, уымæн æмæ сæ кой арæх кæнынц. Кæд практикой
æгъдауæй исчи ирон æвзаджы рæзтыл кусы, уæд уыдон сты
ахуыргæнджытæ. Ацы зын уавæрты сæ фылдæрмæ разынд
стыр хъару, цæмæй не ’взаджы кад йæ гаччы сбада (сæ кой
арæх вæййы газетты фæрстыл, радио æмæ телеуынынады).
Фæлæ нæм ис лæмæгъ ахуыргæнджытæ дæр, æмæ уый та
аразгæ у университеты литературæйы хайады кусджытæй.
Карздæрæй æрдомын хъæуы, цæмæй студенттæ ахуырмæ
тылавастдæр уой, бафтауын сæ хъæуы уæлæмхасæн куыстыл,
цæмæй разæнгард кæной ахуырмæ.
Хорз ахуыргæнæджы бафæзмдзæн йæ ахуырдзау дæр, æмæ
нæм ахæм дæнцæгтæ бирæ ис. Мæнмæ гæсгæ, хуыздæр
ахуыргæнджытæн раттын хъæуы ахæм бар, цæмæй сæ ахуырдзауты,
фидæны ирон æвзаджы ахуыргæнджыты, университетмæ
цæттæ кæной сæхæдæг.
Уырны мæ, æрмæстдæр афтæмæй бауыдзæн нæ бон ацы
хъуыддаг банывыл кæнын. Мадæлон æвзаг ахуыр кæнынæн,
ай-гъай дæр, хъæуы уавæртæ саразын. Æркæсут-ма ирон
æвзаджы кабинеттæм! Сæ фылдæры нæй техникой фæрæзтæ,
цæстуынгæ æрмæджытæ, æндæр ахуыргæнæн мадзæлттæ. Кæдæм
цæуой, кæм сæ агурой?
Скъолаты нæ фаг кæны ахуыргæнæн æмæ методикой
чингуытæ. Ацы хъуыддагмæ раздахын хъæуы хицауады æргом.
Рагæй дзурæм, цæмæй газет "Рæстдзинад" кæнæ журнал
"Мах дуджы" редакциты байгом уой сæрмагонд
ахуыры-методикон хайæдтæ, цæмæй ахуыргæнджытæн уæлæмхасæн æрмæг
фылдæр уагъд цæуа, уый тыххæй, фæлæ нæ хъуыдыгæнæг нæй.
Раздахын хъæуы æргом ацы фарстамæ дæр.
Ноджы ма иу фæндон. Ахуыры æмæ Культурæйы
министрадтæ, радио æмæ телеуынынад, нæ кинофикаци иумæйагæй
куы уадзиккой сæрмагонд ахуыргæнæн аудио- æмæ
видеокассетæтæ, нывтæ, альбомтæ, къæлиндартæ æмæ æндæр
цæстуынгæ æрмæджытæ, уæд уый уаид стыр хъомысджын фæрæз
ахуыргæнджытæн, æмткæй райсгæйæ та нацийæн.
Кæронбæттæны мæ зæгъын фæнды Стыр Ныхасы тыххæй.
Уæрæх æмæ ахадгæ у абон йæ куыст. Адæм ыл баууæндыдысты,
тас нал у нæ фидæнæн, зæгъгæ. Æмæ нæ уырны, Стыр Ныхас
419
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ссМЗСу Лес Президенты цур цы камис арæзт æрцыд ирон æвзаг
бахъаггæнын æмæ йæ дарддæры рæзты фæдыл, уыдон
иумæйагæй кæй бацархайдзысты, цæмæй нæ фыдæлты рагон хæзна -
не ’взаг фæстæмæ йæ бынат ссара, суа æцæг паддзахадон
æвзаг. Ног фæлтæртæ та уыдзысты йе ’нусон лæггадгæнджытæ
æмæ йæ хъаггæнджытæ.
Бузныг уе ’ппæтæн дæр!
*
* * *
КОШВС.А.
Член Стыр Ныхаса
Вот уже 2 день я принимаю участие на этом
съезде и с удовлетворением отмечаю тот
факт, что наконец-то национальное
самосознание осетинского народа достигло апогея.
Мы подошли к той фазе, когда можем
решить глобальные проблемы, и самое
главное - это объединение Севера и Юга.
Только объединенная единая Осетия может
быть сильной, могущественной, как наши
предки аланы, и нам под силу будет решать
самые сложные вопросы сегодняшней
действительности. Любой ценой сегодня нам
нужна победа, и мы должны добиться этого.
Я не собирался выступать сегодня, на
эту трибуну вышел по просьбе Комитета ветеранов Великой
Отечественной войны.
Мы считаем,что немецкий фашизм был уничтожен
благодаря исключительно мудрой политике, которую вел Иосиф
Виссарионович Сталин. Именно под его руководством была
одержана победа над самым могущественным врагом Советского
государства,был сохранен Союз,и мыс вами тоже благодаря
ему сидим в этом прекрасном зале и изъявляем свою волю,
желание относительно прав, свободы и достоинства. Посему у
нас есть конкретные предложения, которые Комитет ветеранов
попросил огласить в этом зале, прошу их выслушать:
1. Проспекту Мира вернуть прежнее название - проспект
Сталина.
2. Установить памятник Сталину у здания русского
драмтеатра им. Вахтангова, где он выступал в 1918г.
3. Памятник установить к 55-летию со дня смерти И. В.
Сталина.
421
ФРИАТЫ ВАЛЕРДЕ.
БетъырОухы цæрæг ирæтты æхсæнады разамонæг
Ирон адæмæй Бетъырбухы чи цæры, уыдонæй айсут стыр
салам, фæрнæйдзаг ут. Уæ къухы бирæ æ;нтыстытæ бафтæд. Мæ
размæ чи дзырдта, уыдон кæй загътой, уымæй уæлдай æз дæр
ницыуал зæгъинаг дæн. Гъе æрмæст ма мæ фæнды, цæмæй,
дæрддзæф чи цæры, уыцы ирæттæм уæ цæстæнгас тынгдæр
дарат. Хорз уаид ирон чингуытæй нæм куы фæкæсиккат, радио
æмæ телеуынынадæн алыхуызон равдыстытæ куы цæттæ
кæниккат Ирыстоны тыххæй - скифтæ æмæ сæрмæттæй райдай
æмæ фæу абоны цардæй. Уыдон ахсджиаг хотыхтæ сты мадæлон
æвзаг бахъаггæнынæн, нæ ирондзинад фидар кæнынæн.
Фæстаг азты нæ царды цы ивддзинæдтæ æрцыд, уыдон, гъе
стæй мæхъæлы æмæ гуырдзыйы хæстыты фæстиуджытæ махæй
домынц, цæмæй кæрæдзи бамбарæм, бауарзæм, цæмæй дыууæ
Иры баиу уой. Уæд нын цæрын æнцондæр уыдзæн æмæ нæ
хъуыддæгтæ дæр хуыздæр цæудзысты. Уæлахиз ут æмæ уæ
цæрæнбон бирæ уæд.
*
# # #
МАМСЫРАТЫ ТАЙМУРАЗ.
РЦИ-АланиОы хицауады
сæрдар
Фыццаджыдæр арфæ ракодта съезды
делегаттæн, стæй цыбырæй радзырдта
парламенты куысты тыххæй, цавæр закъæттæ
бафидар кодтой, куыд цæуы куст хицæн
комитетты æмæ бирæ æндæр хъуыддæгты
тыххæй.
- Æз бынтон разы нæ дæн, - загъта
Мамсыры-фырт, - фыдракæндтæ
иууылдæр хицауады аххосæй цæуынц, зæгъгæ,
уыцы хъуыдыимæ. Абоны разамонджыты
адæм сæхæдæг барвæндонæй равзæрстой,
æнхъæлмæ сæм кæсынц, цæмæй сын сæ
царды зын уавæртæ фæрогдæр кæной. Æмæ
уыдон дæр архайынц, сæ равг цас амоны,
уыйбæрц. Гъе фæлæ ахæм цыбыр рæстæгмæ хъуыддæгтæ
цæхгæр аивой, уымæн гæнæн нæй, тынг нæ кæд фæнды, уæддæр.
Кæй зæгъын æй хъæуы, бирæ хъуагдзинæдтæ нæм ис, цы
транспорты хъуыддаджы, цы ахуыргæнджыты уавæрты, о
фаелае рæстæг æмæ гæнæнтæ хъæуы уыцы проблемæтæ алыг
кæнынæн. Гъе стæй нæ куыст иумæйагæй куы нæ кæнæм, не
’ппæтдæр зæрдиагæй куы нæ архайæм, алчи йæ кусæн бынаты, уæд
нæ уавæр нæ фæхуыздæр уыдзæн.
Республикæйы цавæрфæнды къæпхæны хицауадæн дæр йæ
дуæрттæ гом сты кæддæриддæр, цæмæй адæмы домæнтæм
лæмбынæг байхъусой, цæмæй сын баххуыс кæной, уый тыххæй.
Уæдæ 1992 азы цаутæ куы райсæм, уæд дæр хицауад йæхи
равдыста иттæг хъæппæрисджынæй. Алцыппæт æвæдза дзурæн
нæй, куыд æмбарут афтæмæй, фæлæ ирон адæм хицауады
цæмæй фæазымджын кæной, ахæм дзы мисхал дæр нæй.
Кæд фæнды куы уа, стæй кæмфæнды куы кусæм, уæддæр
мах стæм ирæттæ æмæ нæ хъысмæт нæ адæмимæ у æнгом баст,
уæ хъæбултæ стæм мах æмæ нын æнæ сымах цæрæн нæй. Кæд,
мыййаг, истæмæй рæдийæм, уæд та нын бахатыр кæнут.
Арфæгонд ут, нæ абоны уынаффæтæ нæ чысыл Ирыстонæн царды
хос фестæнт.
423
БАСШЫ СЕРГЕЙ.
Съезды делегат
Уе ’ппæтæн дæр Стыр^ Хуыцау арфæ ракæнæд, уæ кæстæрты
хуртæй æфсæст ут.
Абон ардæм æрбамбырд сты, нæ чысыл Ирыстоныл
зæрдæйæ чи мæт кæны, уыдоны минæвæрттæ, уæ цардамонд
домбай уæд.
Бирæ зондджын ныхæстæ загъд æрцыд ацы залы, æмæ ма
сæм мæн дæр фæнды бафтауын иу-цалдæр хъуыдыйы.
Ирон æвзаджы кой кæнæм, уый, кæй зæгъын æй хъæуы,
æнæмæнг хъæугæ хъуыддаг у. О, фæлæ, нæ кæстæртæ
сæрсæфæн былæй сæхи куыд æппарынц, уый уынæм, цыдæртæ
аразаем, фæлæ уыдон фаг не сты. Цард кæстæртыл бает у, æмæ
абон дысвæлдæхтæй куы нæ бавналæм сæ бахъаггæнынмæ, уæд
налдæр ирон æвзаг уыдзæн, налдæр ирон адæм. Уымæн
бауадзæн нæй, хорз адæм. Акæсут-ма, Хуссарæй чи æрбалыгъд,
уыдоимæ. Стыр Ныхас адоны фарстайыл рагæй кусы, фæлæ йæ
къухы уадиссагæй ницыма бафтыд.
Æз уыдтæн фыццаг съезды делегат, æмæ уым цы ныхæстæ
зæгъта Гиойы-фырт, йæ цæрæнбон бирæ уа, абон дæр раст гъе
уыдон æрцыдысты загъд ацы залы.
Цæй, æмæ æрбангом уæм кæрæдзимæ, нæ чысыл ирон адæм,
æмæ нæ хицауадимæ иумæйагæй æппæт мадзæлттæ дæр
саразæм, цæмæй нæ цард нывыл суа, цæмæй нæ кæстæртæ сæ
хистæрты рæсугъд хъуыддæгтæ уынгæйæ бафæзмой мах æмæ нæ
фидæны гæнах фидарæй, зæрдиагæй амайæм. Махыл стыр хæс
ис нæ байзæддæгты раз, хъуамæ сæм рæсугъдæй, кадимæ
фæхæццæ кæнæм нæ мадæлон æвзаг, нæ куырыхон рагфыдæлты
æгъдæуттæ, æмæ æрмæстдæр уæд уыдзыстæм арфæйаг.
*
424
* * *
ГОСТИЕВ К. И.
Делегат от
Промышленного раОона
Если несколько нарушу регламент, то
прошу быть ко мне снисходительным. Глубоко
уверен, что на этом съезде речь должна
идти, главным образом, о таких проблемах, от
решения которых зависит будущее
осетинского народа, всех жителей республики.
Среди этих проблем, на мой взгляд,
наиболее важными
являются,во-первых,сохранение и упрочение мира. Сегодня мир очень
хрупкий, и нужно во что бы то ни стало
сохранить его,чтобы не сгореть в пламени,
которое полыхает во всем Северном Кавказе.
Вторая проблема - это коренным
образом переосмыслить нашу повседневную
жизнь, наши традиции, обычаи и добиться
того, чтобы они служили людям, а не душили их. Далее, не
дать возможность погибнуть самому ценному, что есть у
нашего народа: чести и достоинству. И коль мы здесь
собрались, то я вас призываю к тому, чтобы вместе подумали над
решением этих проблем. Ибо готовых рецептов ни у кого
нет. Над первой проблемой я думаю и работаю вот уже 10
лет, кое-что опубликовал в кратких формах. Тем не менее,
сказать о том, что у меня есть определенный ответ, не могу.
Проблеме наших обрядов,традиций я посвятил 35 лет своей
творческой жизни. Как мне представляется, каждый осетин -
специалист в этом деле. И нам нужно вместе подумать над тем,
как выйти из того критического положениям котором
оказался наш народ. Мы должны сказать войне "нет!". Здесь наши
усилия, интеллект, вся наша жизнь и деятельность должны быть
направлены на сохранение и упрочение мира. Сегодня рядом с
нами идет война в Чечне,она легко может перекинуться на
другие точки нашего взрывоопасного региона. Нужно приложить
совместные усилия, чтобы прекратить кровопролитие и
остановить пожар войны. В мире должны быть заинтересованы все.
Нас не поймут, если мы не скажем об этом. Поэтому я
позволю себе как осетин,как гражданин выразить свое сочувствие
простым, порядочным чеченцам и разделить их горе.
425
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Что надо сделать, на мой взгляд,чтобы прекратить
межнациональные войны, чтобы воцарить мир в регионе? Коренным
образом нужно пересмотреть стратегию межнациональной
политики, как в Центре,так и на местах. Виновность преступной
части нации распространяется на весь народ. В результате
этой пдлитики в недалеком прошлом были репрессированы
целые народы. А сегодня появилось и утвердилось
подозрительное клеймо "лицо кавказской национальности". Справедливо
ли это? Не ведет ли это к очередному накалу
взаимоотношений между народами, населяющими Кавказ,и русской нацией?
Вчера здесь выступал почтеннейший Харум Колоев. Он
мудрый человек и понял, что все наши беды, в основном, связаны с
этой политикой. Потому что среди каждого народа есть
преступные элементы. И складывается такая ситуация, что они
меньше страдают, чем простой народ. В этом мы убедились
воочию. Возьмите наши отношения с ингушами - это тоже
продолжение той пагубной политики. Мы должны подумать о том,
что мы можем сами сделать. Вчерашнее выступление Людвига
Чибирова нас еще и еще раз убедило в том,что южные и
северные осетины- единая нация, раз деленная исторической судьбой.
Наша сила заключается в единстве, и мы должны добиваться
этого единения. Нам необходимо расширить сотрудничество
Северной и Южной Осетии,ускорить интеграционные процессы
в экономической, культурной жизни двух республик,
восстановить разрушенные войной хозяйства, инфраструктуру. А самое
главное, с чего мы должны начать, - это с примирения
кровников осетин и ингушей на основе взаимопонимания.
Обращаюсь с этой трибуны к грузинскому народу: пусть
они знают, что его враг не осетин, а махровый грузинский
шовинизм, пусть знают и ингуши, что они обмануты своими
ингушскими экстремистами, что они их бессовестно
использовали в своих корыстных целях.
Уважаемые делегаты, мы живем в мире, который работает
против наших обычаев и традиций. И нам надо спасать-их.
Должен сказать, что до сих пор в этой области делается
мизерно мало, поэтому предлагаю создать структуру, систему
сверху донизу,т. е. создать при Президенте совет по
традиционной культуре. Такие советы должны быть созданы также на
уровне районов.
Что касается действия этих советов,то первые лица
республики должны взять в свои руки руководство семейно-бытовыми
426
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
обрядами. Если мы этого не сделаем, то окажемся в
катастрофическом положении.
Сегодня мы дошли до такой точки, когда простой осетин не
может соблюдать эти обычаи,нет возможностей для этого.
Наши девушки, многие наши парни не могут создавать семьи,
потому что нет средств для этого. Поэтому,Александр Сергеевич,
я обращаюсь к Вам,чтобы Вы помогли претворить в жизнь
решения, которые были выработаны Вами относительно
традиционной культуры осетин. Все должно идти от. Вас вниз,и
мысообша должны выйти из этого трудного положения. Победа над
самим собой ~ вот наша задача.
*
427
ХОДЫ ХЪАЗЫБЕГ
Дыууæ ныхасы мæ зæгъын фæнды Кавказы адæмты
конфедерации съезды фæдыл куыд делегат, афтæ.
Тынг бирæ минæвæрттæ æрæмбырд съездмæ: Сомихæй,
Гуырдзыстонæй, Азербайджанæй, стæй Цæгат Кавказы адæмтæй
се ’ппæтæй дæр. Архайдтой дзы 734 журналисты алы
облæсттæй æмæ паддзахæдтæй, стыр бузныг сæ фестæм, съезды
хабæрттæ раст, æнæ гæдыныхасæй кæй хъусын кодтой адæмæн,
уымæй. Бирæ арфæйы фыстæджытæ æрбацыд съезды номыл
алырдыгæй, æмæ уый уыд тынг æхсызгон хъуыддаг, гъе фæлæ,
хъыгагæн, Ирыстонæй иу ныхас дæр нæ райхъуыст.
Мæ зæрдæмæ тынг бацыд съезды атмосферæ - хъæрмуд,
кæрæдзи ’мбаргæйæ, рæстæг кæуылты атахт, уый æмбаргæ дæр
нæ бакодтон. Съезды кæрон сæрдариуæггæнæг бакаст Сидт
æппæт Кавказы адæмтæм, æмæ йæ делегаттæ сæ тыхджын
къухæмдзæгъдæй бафидар кодтой. Байхъусут, æмæ уын æй
бакæсон, фыст у уырыссаг æвзагыл.
ОБРАЩЕНИЕ I СЪЕЗДА НАРОДОВ КАВКАЗА
к народам Кавказа, партиям, движениям,
главам государств, парламентам, законодательным собраниям,
правительствам, средствам массовой информации Кавказа
Дорогие братья и сестры! Съезд нас, представителей народов
Кавказа, объединяет глубокой тревогой за настоящее и
будущее наших детей, матерей, близких и родных, за судьбы
наших народов и государств. Народ Кавказа прошел сложный,
многовековой путь за свободу и независимость. Трудящиеся
многонациональной России, совершив Великую Октябрьскую
революцию и свергнув гнет царизма, установив власть и волю
народа, передали земли и предприятия в руки людей
труда,утвердив мир и согласие между нациями. Советская власть
дала возможность всем жить и трудиться во благо свое. Многие
из них впервые приобрели государственность и письменность.
Русский народ оказал неоценимую помощь в формировании
рабочего класса и интеллигенции, социально-экономической
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
политики, в развитии культуры, науки, образования и
здравоохранения на Кавказе. Однако ни Коммунистическая партия,
ни Советская власть не исправили ошибки прошлого,
касающиеся репрессий в отношении отдельных народов,
несправедливо угнанных в отдаленные районы страны, - вернуть их в
родные края, в свои национальные государственные
образования, обеспечить им свободу и безопасную жизнь в будущем.
Последние годы Кавказ охвачен конфликтами и военными
столкновениями, террористическими актами, унесшими сотни
человеческих жизней. Основной причиной разрушения
Советского государства, советской системы власти, по нашему
мнению,является реставрация капитализма. В результате этой
перестройки произошел упадок экономики, связанный с
массовой безработицей, - резко ухудшилась жизнь большинства
населения. Мы констатируем тот факт,что национальные
сепаратисты ради сохранения за собой власти, награбленной
собственности искусственно вызывают противоречия между
национальностями, сталкивая их друг с другом. Ведь это факт, что
провозглашенный суверенитет России над суверенитетом
СССР возродило старое недоверие, что многообразие
серьезных верований народов Кавказа используется для оправдания
национальной замкнутости. У нас не было инородов-иноверов,
теперь они есть, что на Северном Кавказе, в частности в
Дагестане, Осетии, Чечне, совершаются агрессии. Только правда
приведет кавказские народы к историческому выбору
возродить национальный мир в содружестве с Россией. Иного пути
нет. Участники съезда решительно выступают за мир на
Кавказе, за объединение России и Белоруссии. Мы,представители
народов Кавказа,участники съезда,призываем жителей
сел,аулов и городов, трудовые коллективы, парламенты и
законодательные собрания, правительства активно использовать
многовековой опыт сотрудничества народов Кавказа в составе
Российского государства, строго соблюдать законы мирного
сосуществования, обеспечить восстановление экономики в
разрушенных населенных пунктах, мы за сокращение безработицы.
Всякого рода ультиматумам не должно быть места среди людей.
Не допускать ограничений прав человека по национальной
принадлежности,национального порабощения,а стремиться
наладить взаимопонимание между народами Кавказа и России.
Россия не может быть без Кавказа, Кавказ без России. Мы
обращаемся к рабочим, крестьянам, старейшинам, духовенству с
429
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
призывом о помощи вынужденным переселенцам. Пусть
придет мир и спокойствие в наш край.
Храните дружбу между народами Кавказа. Счастья вам и
благополучия.
*
КОЗАТЫ МУРАТ.
Зæхкусæг
Хорз адæм, хъыг уын ма уæд, фæлæ мæнмæ хорз нæ кæсы,
Стыр Ныхасы куысты зæхкусæг адæмæй кæй ничи архайы,
уый.
Æз куыд зонын æмæ фехъуыстон, афтæмæй кæддæр
Ныхасæн йæ сæйрагдæр хæс уыди мæгуыр адæмæн баххуыс кæнын,
сидзæргæсты уавæр фæрогдæр кæнын, йæ ахадындзинад ирон
адæмы æхсæн уæрæх уыди.
Абон æгæр сарæх сты Ныхастæ: сыхты, мыггаджы,
районты, æмæ се ’ппæт дæр се ’ргом аздæхтой
æхсæнадон-политикон хъуыддæгтæм, мæнмæ гæсгæ, уый бынтон раст нæу.
Кæй зæгъын æй хъæуы, мæнæн, куыд зæхкусæгæн,
æхсызгон у, бирæ академиктæ, профессортæ, доктортæ нæм кæй ис,
уый. Фæлæ уыдонæн зын бамбарæн у кусæг лæджы уæззау
уавæр, йæ тыхст царды хъуагдзинæдтæ. Зондджын
экономисттæма зæгъæнт, адæм æгуыстæй цæмæн бадынц, цардæн йæ алы
къабазы дæр йæ бындурæвæрæг кусæг лæг куы у, уæд? Цæмæн
аззадысты рохуаты. Цы фæуой, сæ бинонты цæмæй дарой?
Бæргæ куы ’рцæуид ахæм рæстæг, æмæ нæ цард кънопкæтæй
аразгæ куы уаид, фæлæ уыдон дæлимоны сæнттæ сты, мах та
зæххон адæм стæм æмæ зонæм, цардæн куыст йæ хуыздæр
фæрæз кæй у, уый.
Мæхæмæты-фырт хъал ныхæстæ кæны, адæм кусгæ нал
кæнынц, зæгъгæ, уый раст нæу. Ахæм ныхæстæ кæныны бæсты иу
завод кæнæ фабрикæйæн феххуыс кæнæд техникой фæрæзтæй,
æмæ кусæн бынæттæ фæфылдæр уой, æгуыст адæм та къаддæр
фæуой.
Сæрмагондæй мæ зæгъын фæнды сидзæргæс устыты
тыххæй. Цы фæуа сывæллонджын мад, цæмæй дара йæ сидзæрты,
паддзахад ын цы капеччытæ дæтты, уыдон ын дзулы фаг дæр
куы не сты, уæд сын се рагъæн та цы кæна, цæмæй сын
æлхæна уæлæдарæс. Гъе æмæ сæ Хуыцау сæудæджерыл скодта, чи
хъылма уæй кæны, чи цы, чи цы. Паддзахад сæ æркодта ацы
уавæрмæ, æмæ амæлттæ кæнынц. Лæмбынæг æркæсын хъæуы
ацы хъуыддагмæ, цалынмæ нæ фæсивæд нæ фесæфтысты,
уæдмæ.
431
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Ис мæм иу фæндон, цæмæй Стыр Ныхасмæ хуынд æрцæуа,
Ирыстоны цыдæриддæр ирон мыггæггæ ис, уыдонæй иугай
лæгтæ æмæ, æмбырдты, адæмæн пайда чи уа, ахæм
уынаффæтæ хаст цæуа, Президенттæ та хъуамæ æххæст кæной сæхи
хæстæ, фагæй сын фыадæр сты.
432
* * *
Къалаты Сергеи.
Стыр Ныхасы
президиумы уæнг,
профессор
Фарн уæм бадзурæд, мæнæ хорз адæм.
Цæгат-Ныгуылæн зылды цæрджыты номæй
арфæ кæнын Стыр Ныхасы уæнгтæн, сæ
сæргъы Гиойы-фырт, афтæмæй сæ
удуæлдай куысты тыххæй. Бирæ хорз
хъуыддæгтæ бакодтат æмæ уын фидæны ноджы
фылдæр бантысæд.
Мæнмæ афтæ кæсы, æмæ нæ царды
Ныхастæ сæ рагон бынат ссардтой, сæ
ахадындзинад у уæрæх, адæм сыл
баууæндыдысты, æхсызгонæй сын æмбæлынц сæ алы
хъæппæрисыл дæр.
Нæ куырыхон Къоста афтæ загъта:
Скæнæм нæ тырыса
Дзыллæйы номæй.
Рухсмæ æнæзивæг
Цомут æнгомæй!..
Растдзинад уарзынæй
Скæнæм нæ фæндаг...
Арф хъуыды ис ацы ныхæсты: растдзинад уарзын,
цыфæнды карз куы уа, уæддæр æмæ æнгомæй, кæрæдзи æмбаргæйæ
цæрын - уыдон сты нæ абоны царды сæйраг хотыхтæ, æмæ
уыдоны сæраппонд архайынц Ныхасы кусджытæ.
Цæгат-Ныгуылæн зылды Ныхастæ дæр зæрдиагæй архайынц адæмы
цыхъуæгтæ æххæст кæныныл æмæ сын æнтысгæ дæр бирæ
цыдæртæ бакодта, уæлдайдæр та адæмы коммуналон хæдзарады
домæнтæ сæххæст кæнынмæ.
Тынг хорз кусынц сыхты Ныхастæ. Зæгъын мæ фæнды уый,
æмæ ацы Ныхасты айдагъ ирæттæ нæ кусы. Иумæйагæй
баныхас кодтам æмæ ардæм æрбахуыдтам дзырддзæугæдæр
адæймæгты, царды уавæртæ хорз чи æмбары, адæмимæ чи зоны
кусын, ахæмты - сомихаг уа, гуырдзиаг уа, уырыссаг уа.
Иудзырдæй, нæ зылды Ныхасты 30% сты æндæр
адæмыхæттыты минæвæрттæ. Бауырнæд уæ, уый æрмæстдæр хорзырдæм
фæзынди нæ архайдыл, уæлдайдæр та фæсивæды æхсæн
хъомыладон куыстыл.
28 Съезды осетинского народа 433
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Ацы зылды тынг бирæ фæсивæд ис, уыдон цæмæй куыстыл
бафтауæм, уымæн скæнын хъæуы æппæтдæр. Уымæ гæсгæ
мæм ис иу куырдиат. Цыфæндыйæ дæр бацархайын хъæуы,
цæмæй нæ заводтæ скусой, цæмæй кусæн бынæттæ фæуа
адæмæн. Бавдæлæм æмæ Зæрæмæджы ГЭС-ы арæзтадмæ саразæм
нæ ных, мæнмæ гæсгæ, уый тæккæ ахсджиагдæр фарста у нæ
абоны царды. Уый электрон тых дæттын куы райдайа, уæд
фенцондæр уыдзæн нæ уавæр. Хъуамæ алы адæймаг дæр йе
’ххуысы хай бахæсса ацы арæзтадмæ, нæ разамонджытæ та
æхсæв дæр ка. хуыссой, цалынмæ хъуыддаг срæвдз уа, уæдмæ.
Кæронбæттæн мæ ацы трибунæйæ фæнды раарфæ кæнын
Быгъуылты Олгайæн. Уый уайтагъддæр бамбæрста, Ныхасæн
нæ ирон адæмы æхсæн цы ахадындзинад ис, уый æмæ нын
æппæт хъарутæй дæр æххуыс кæны нæ куысты. Исты
куырдиатимæ йæм куы бацæуай, уæд æй цыфæнды зынæй дæр сæххæст
кæндзæн, кæнæ та дын феххуыс кæндзæн йæ сæххæст
кæнынмæ. Ахæм адæймæгтæ фылдæр куы уаид Ирыстоны, уæд нæ
цард дæр нывылдæр уаид. Арфæгонд ут.
*
ШОЕВИ.В.
Делегат от Крымской диаспоры
Дорогие друзья, прежде чем начать свое небольшое
выступление, хочу извиниться за то, что буду говорить на русском
языке^ поблагодарить председателя Стыр Ныхаса академика М.
И. Гиоева за приглашение. От имени осетинской общины
Крыма приветствую IV съезд осетинского народа и желаю вам
исполнения принятых решений,а также передаю искренний
привет Президентам РСО-А А. Дзасохову и Южной Осетии Л.
Чибирову, председателю Совета Министров Т. Мамсурову и
председателю парламента Паринову. Мы все время душой с
вами, следим за всем происходящим в ваших республиках.
Хочу заметить,что в Крыму нет северных и южных осетин,
они все едины. Сегодня на Украине,на прекрасной родине
наших предков - алан, проживают люди разных
национальностей и народностей. Край интересный, как в историческом,
географическом, религиозном, так и в политическом отношении. В
Крыму существуют: болгарское, турецкое, русское, украинское,
еврейское и много разных культурных объединений.
По переписи населения 1989 года здесь проживают
представители 140 национальностей. Такой колорит, разумеется,
уникален и интересен. Летом 1987 года состоялась конференция
всех осетин,проживающих в Крыму,где родилась организация
под названием Осетинская община Крыма. Избран Совет
старейшин, были проведены организационные мероприятия. На
1989 год в Крымском регионе зарегистрировано 2500 осетин -
400 женщин и 1200 мужчин. Городское население составляет
1500 человек, а остальные проживают в сельской местности.
По всей территории Крыма можно найти исторические
памятники, свидетельствующие о том, что около 200 лет тому назад
здесь проживало много народностей. В самых известных
музеях мира: в Париже, Стамбуле, Санкт-Петербурге можно
встретить культурные ценности наших предков - алан,скифов
и сарматов, которые и сегодня представляют большой интерес
для исследователей.
Следует напомнить, что в царское, да и в Советское время
каждый пятый осетин был офицером российской армии, имел
435
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
княжеский титул или особые воинские знаки. Они отличались
высокой культурой и прекрасным знанием военного дела.
Говоря о нашей общине, должен сказать,что она
плодотворно сотрудничает со своей исторической родиной - с Северной
Осетией. Мы всегда в курсе всех событий, которые происходят
здесь, вместе с вами радуемся и переживаем в ваших радостях
и горестях.
*
* * *
Н1БЕГАТЫНАЗЫР.
Сирийы цæрæг
Зынаргъ хотæ æмæ æфсымæртæ!
Зынаргъ уазджытæ!
Æз Сирийы цæрæг ирæтты номæй стыр
арфæ кæнын уе ’ппæтæн дæр.
Махæн, сириаг ирæттæн, нæй Хуссар’
æмæ Цæгат Ирыстон, махæн ис иу
Ирыстон - нæ рагфыдæлты зæхх. Æмæ нæхи
хонæм амондджын, абон уыцы зæххыл нæ
къах кæй æрæвæрдтам, уый тыххæй.
Ныййарæг зæхх адджын у. Дзæгъæлы
нæ фæзæгъынц, фыдыбæстæ мады ад
кæны, зæгъгæ. Æмæ сириаг ирæттæн, стæй, не
’мзæххонтæй æндæр бæстæты чи цæры,
уыдонæн дæр риссынц сæ зæрдæтæ,
фæстаг азты Хуссар æмæ Цæгат Ирыстоны цы
тугæйдзаг цаутæ æрцыд, уыдоны тыххæй.
Мах фæнды, цæмæй нæ рагон фыдæлты зæххыл хæст
макуыуал уа, фæлæ дзы уа амонд æмæ сабырдзинад. Уыдонæй
хуыздæр ницы ис зæххыл, æмæ уын нæ зæрдæ зæгъы уыцы
хорздзинæдтæ.
Абон ирон адæмы съезд уæззау рæстæджы кусы: уæ
сыхæгты - цæцæйнæгты зæххыл цæуы хæст, уавæр хорз нæу
Уæрæсейы дæр. Уый сагъæсы æфтауы Ирыстоны адæмы. Фæлæ нæ
фыдæлты загъдау, арв куыд нæры, афтæ нæ цæвы. Ралæудзæн
амондджын дуг. Кавказы адæмтæ хуыздæр бамбардзысты сæ
кæрæдзийы дæр æмæ Уæрæсейы дæр. Æрмæст хъæуы архайын,
цæмæй сабырдзинад æмæ æфсымæрдзинад æдзухдæр уæлахиз
кæной.
Ирыстон Уæрæсейы иу хай у, æмæ уым уавæр æвзæрдæр
куы кæна, уæд Ирыстон дæр æвыдæй нæ баззайдзæн. Æмæ
уыдæттæ хорз æмбарынц сириаг ирæттæ. Ардæм куы цыдыстæм,
уæд мын бафæдзæхстой, цæмæй съезды делегаттæн зæгъон: мах
стæм хæст æмæ терроризмы ныхмæ, терроризмæн йæ уидаг
сыскъуынын хъæуы, америкаг политикæ Кавказы арæзт у
уымæ, цæмæй Уæрæсе раздæрау тыхджын мауал уа.
437
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Кæй зæгъын æй хъæуы, ацы хабæрттæ сымах махæй
хуыздæр зонут, фæлæ сæ æз загътон, мах дæр сымах хуызæн кæй
хъуыды кæнæм, уый тыххæй, ома терроризм æмæ
фыдракæнддзинад махæн дæр не знæгтæ сты. Æмæ нæ фæнды,
цæмæй Кавказы зæххыл сæ хъæстæ дæр макуыуал уа.
Сыхаг, хатгай æфсымæрæй хæстæгдæр у адæймагмæ.
Сыхæгтæ хъуамæ хæларæй цæрой, хъуамæ кæрæдзийы ныфсæй
аразой сæ цард. Уæд сæм хуыздæр цæстæнгас дардзысты æндæр
бæстæтæ дæр, æмгуыстдзинад æмæ инвестицитæн дæр уыдзæн
парахат гæнæнтæ.
Ирон адæмы съезд у ахсджиаг цау. Уый, куыд хъусæм,
афтæмæй лыг кæны хъæугæ проблемæтæ, уыимæ мадæлон
æвзаджы дарддæры рæзты фарста дæр. Æмæ уый махæн, Сирийы
цæрæг ирæттæн, уæлдай æхсызгондæр у. Æнæ мадæлон æвзаг
нæй наци, нæй культурæ, нæй литературæ.
Нæ зæрдæ уын зæгъы, цæмæй съезды цы хорз хъуыддæгтыл
дзурут, уыдон уæ къухы бафтой.
Иу хатт ма уын Сирийы цæрæг ирæтты номæй зæгъын
зæрдæбын арфæ. Хуыцау уæ бахизæд зындзинæдтæ æмæ
фыдбылызæй.
*
438
# # #
ЧОЧИЕВ Б. Е.
Председатель
Госкомитета по дедам
национальностей и
миграции РЮО
Уважаемые делегаты и приглашенные!
Разрешите мне - председателю
Государственного комитета по делам
национальностей и миграции РЮО выразить огромную
благодарность Всеосетинскому совету
Стыр Ныхас за то, что он есть, постоянно
занимается проблемами нации и делает все
возможное для сближения двух частей
Осетии.
Стыр бузныг Стыр Ныхасу еще за то,
что я, как человек, который вот уже 8 лет
возглавляет комитет, занимающийся
вопросами беженцев, чувствую его постоянную
поддержку.
Проблема беженцев - очень трудная и
ответственная.
Для Осетии сегодня она одна из самых
актуальных. И не удивительно, что на нашем съезде об этом
говорится так много.
Стыр Ныхас - это организация,для которой главной целью
является защита интересов осетинского народа,работа над тем,
чтобы наши будущие поколения были гарантированы от
межнациональных распрей, корни которых могут закладываться
сегодня. Национальная трагедия не приходит в один день, и
сегодня надо открыто и честно говорить о том, что мы делаем,
или точнее, почему мы в конце 20 века в нашей жизни
допускаем так много серьезных просчетов, которые могут привести
к тому, чтобы наши будущие поколения получили от нас в
"подарок" очередную национальную катастрофу.
Многим этот вывод не понравится и они могут сказать,что
этот къуыдайраг, при этом еще государственный работник,
драматизирует события, происходящие в Осетии.
Но думаю, что большинство в этом зале разделяет мое
мнение. Разве можно подвергнуть сомнению тот факт, что часть
сегодняшних бед народа Южной Осетии закладывалась
десятилетиями. Многое можно было предотвратить, и сегодня нам
439
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
было бы намного легче решать проблемы своего народа.
Приведу только один факт. В 20 - 40 годах тысячи осетин из
Южной Осетии были насильственно переселены на Северный
Кавказ, тогда как надо было укреплять численный состав
малонаселенного Юга.
В конце XX века во всем мире все нации стремятся
объединиться. Возьмите пример Израиля,который несмотря на то,
что евреи во всем мире имеют такие сильные
позиции,стремятся собрать их в одном государстве. Как свидетельствует
статистика, даже в спокойные советские времена десятки тысяч
осетин в Грузии огрузинились. Если бы даже не было
трагедии 1989 - 92 гг., мы в интересах будущности нашей нации
должны были думать о том, как сохранить осетин, живущих в
Грузии. А чем мы заняты сегодня? Делаем все, чтобы вернуть
десятки тысяч осетин, которые в результате геноцида 90-х
годов бежали из Грузии не куда-нибудь, а к своим братьям.
Это правда,что приняли их очень
хорошо,по-братски,пригрели,но сегодня,по прошествии почти 10 лет,мы,чиновники,не все
делаем,чтобы эти обездоленные избавились от клейма под
названием "беженец". А в последнее время они, зачастую, становятся
изгоями общества, огульно обвиняются во всех его бедах.
Мы не отрицаем и то, что среди них есть незначительная
часть, которая занимается неблаговидными делами, но ведь
нельзя же на основании этого делать выводы в отношении всех
беженцев.
Почему-то забывается тот факт,что во время ингушской
агрессии против Осетии многие из этих беженцев рисковали
своей жизнью за свободу своей новой Родины, хотя жили в ней
всего несколько месяцев. Это говорит о том, что Северную
Осетию они любят не меньше.
При решении проблем беженцев чаще всего встречаются
два понятия "возвращение" и "обустройство". При этом слово
"возвращение" произносим громче, ставя над каждой буквой
ударение, а вот слово "обустройство" произносим тихо,
неразборчиво. А ведь во главу угла мы должны ставить не
проблему возвращения в места прежнего проживания, а проблему
обустройства и адаптации беженцев в пределах Осетии.
По официальным данным МС РСО-А,если в 1992 году
было зарегистрировано около 90 тыс. беженцев из Грузии, то в
1993 году их количество сократилось до 60 тыс.,в 1994 году до
45 тыс. В настоящее время их 23 тыс. человек. Из этой
стати440
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
стики вытекает, что около 70 тыс. беженцев вернулись в свои
дома. Действительно ли это так?
Со всей ответственностью заявляю, что в Грузию в
организованном порядке с помощью международных организаций
вернулось не более 50 семей и чуть больше спонтанно
вернувшихся. Спрашивается, куда делись 70 тысяч осетин?
Реальность заключается в том, что определенная часть их
самостоятельно решила свои проблемы и закрепилась на
территории РСО-А, а большой процент выехал за пределы
Осетии. Другими словами, нам нельзя успокаивать себя тем, что
проблемы беженцев решаются, и создавать ложное
представление, будто бы люди возвращаются в прежние места. Это ложь.
Создавшаяся ситуация является результатом нашего
бездушного отношения к беженцам. Руководства Южной и Северной
Осетии не разработали единой политики в отношении
беженцев, что приводит к тому, что десятки тысяч осетин оставляют
навсегда свою историческую родину.
Вы можете спросить,почему же беженцы не возвращаются в
"прекрасную демократическую" Грузию, которая на весь мир
раструбила,что готова принять их. А дело в том,что в Грузии
со времен Гамсахурдиа изменилось немногое по отношению к
осетинам. Надо, наконец, понять, что народ Грузии и его
правительство не хотят принять обратно беженцев-осетин.
Первым в РСО-А понял это Стыр Ныхас,который заявил,что
возвращать людей в Грузию нельзя.
На фоне всего этого удивляет то, что некоторые
официальные лица из РСО-А после поездок заявляют о необходимости
возвращения осетин в Грузию и даже просили Президента Э.
Шеварднадзе "хотя бы на переходный период создать условия
для преподавания в школах русского и осетинского языков".
Хотелось бы знать, что понимается под понятием
"переходный период" и для чего он нужен. Проживая в Осетии 10 лет,
беженцы из Грузии фактически вновь стали осетинами по
духу. Их дети обучаются в русских и осетинских школах,
которых в настоящее время в Грузии нет. И при этих условиях мы
хотим вернуть их в Грузию, в которой они опять забудут свой
язык, обычаи предков, станут в этой стране людьми второго
сорта. В будущем же они станут грузинами и будут полностью
для нас потеряны. А осетин на земле не такое
количество,чтобы мы могли в одночасье терять десятки тысяч своих
соотечественников.
441
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
По всей видимости,-Стыр Ныхасу в будущем, наверное,
надо будет принять концепцию национального развития
осетинского народа.
Возвращая осетин в Грузию, мы допускаем большую
ошибку, которую нам не простят будущие поколения. У нас
имеется огромное количество фактов, свидетельствующих о том, что
в отношении осетин,которые даже не покидали Грузию во
время конфликта, нарушаются элементарные нормы прав
человека. При приватизации земель им выделялись участки,
непригодные для обработки, их всячески притесняют. Письма на
имя руководителей Южной и Северной Осетии говорят о том,
что осетины в Грузии испытывают всякие унижения по
национальному признаку. Их заставляют на грузинский лад менять
фамилии,т. е. идет огрузинивание осетин. В новых паспортах
в Грузии не указывается национальность.
О каком возвращении можно говорить, если руководство
Грузии в лице Э. Шеварднадзе открыто заявляет,что нет
возможности вернуть осетинам их квартиры,т. к. в них
проживают грузины и их нельзя уже оттуда выселять. За время,
прошедшее после конфликта, в Грузии не восстановлен ни один
дом осетина, не возвращена ни одна коммунальная или
кооперативная квартира.
Чего стоит тот факт, что на двух последних встречах
Президентов Грузии и Южной Осетии в Джаве и Боржоми была
достигнута договоренность о том, что г-н Э. Шеварднадзе
встретится с представителями осетинских беженцев
Грузии,которые не могут добиться возвращения на прежнее место
жительства.
Несмотря на наши неоднократные напоминания^ также на
специальное решение СКК, встреча пока не состоялась.
До сих пор граждане Грузии, которые были причастны к
убийствам, грабежам, насилиям, осквернениям осетинских
кладбищ, считаются не бандитами, а национальными героями,
борцами за территориальную целостность своей страны, за
которую они "боролись" за сотни километров от зоны
конфликта. И вот пусть осетины возвращаются и живут среди этих
людей(?!).
Как известно, решением проблем беженцев при
четырехсторонней смешанной контрольной комиссии занимается
специально созданный комитет, который работает на основании
утвержденного "Порядка возвращения и обустройства
бежен442
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
цев". Я, как сопредседатель комитета от юго-осетинской
стороны, хочу сказать, что он, как и другие ранее созданные
комиссии, превратился в бюрократический орган, с помощью
которого смогло вернуться и обустроиться лишь небольшое
количество семей беженцев. И, что самое опасное, вся работа
комитета проводится без учета национальных интересов
осетинского народа.
Как справедливо было отмечено в докладе председателя
Стыр Ныхаса уважаемого М. И. Гиоева,наши национальные
интересы требуют, чтобы беженцы были обустроены в пределах
Осетии, и,прежде всего в Южной ее части. Руководство РЮО
неоднократно заявляло о своей заинтересованности в
расселении и обустройстве в Южной Осетии беженцев из Грузии,
находящихся в Северной Осетии. Президент нашей республики
Л. А. Чибиров издал специальный Указ о первоочередных
мерах по оказанию содействия возвращению беженцев и
вынужденных переселенцев. Он всегда находит время для встреч с
ними как на Юге,так и на Севере. В республике принята
комплексная программа по решению проблем беженцев.
С помощью международных организаций в Южную
Осетию из РСО-Алания в плановом порядке за последние два
года вернулось около 300 семей,частично восстановлено и
построено 564 дома, 3 медицинских учреждения. Однако сегодня
из-за сложившихся в Южной Осетии тяжелых
социально-экономических условий очень трудно возвращать туда беженцев,
т. к. мы живем без света и газа, при минимальных зарплатах
и пенсиях. Нет никаких средств, чтобы восстановить
разрушенное войной хозяйством том числе жилье беженцев без
помощи извне.
Положение в Южной Осетии хорошо представляют себе и
члены тех правительственных делегаций из РСО-А, которые
приезжали к нам на празднование Дня республики в прошлом
и в этом годах. Они не смогли пробыть в Южной Осетии
даже сутки - приехали утром и уехали вечером, несмотря на то,
что торжества продолжались и на второй день.
Руководство Южной Осетии еще в 1994 г. просило
бывшего Президента РСО-А поставить вопрос перед руководством
РФ о том, чтобы часть средств, выделяемых на содержание
беженцев в РСО-А, целевым назначением направлялась на
обустройство их в Южной Осетии. И только в этом году, с
помощью нынешнего Президента А. Дзасохова решением Совета
443
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Безопасности РФ и Указом Президента РФ Б. Н. Ельцина
ФМС был включен в бюджет 2000 г. пункт о выделении
средств на обустройство беженцев, находящихся в Северной
Осетии. Однако, как недавно нам стало известно,
правительство РСО-А направило в Правительство РФ предложение по
включению в бюджет 2000 г. финансовых средств,
направленных на решение проблем возвращения и обустройства
беженцев, но при этом все расчеты они подготовили сами, нас даже
не спросили о том,сколько человек мы можем обустроить и как
это собираемся сделать. Это очередной факт несогласованных
действий официальных органов Северной и Южной Осетии.
Думаем, что надо срочно вернуться в этому вопросу и
максимально использовать перспективную возможность.
С целью недопущения впредь подобных неадекватных
действий считаем необходимым проведение совместного заседания
правительств двух братских республик с участием Стыр
Ныхаса с целью создания единого координирующего органа по
решению проблем беженцев. Этот орган должен будет
спланировать свою работу не на десятилетия, а на ближайшую
перспективу.
Дорогие друзья! На четырех съездах мы уделяли и
уделяем много внимания проблеме беженцев и нам необходимо
сделать все возможное,и даже невозможное,чтобы она нашла свое
справедливое разрешение и отпала необходимость обсуждать
его на пятом съезде осетинского народа.
*
444
* * *
Прежде всего искренне приветствую всех
участников настоящего высокого форума и
выражаю твердую уверенность в том, что
съезд, подведя итог плодотворной
деятельности Стыр Ныхаса за отчетный период,
примет реально выполнимые решения,
которые будут способствовать дальнейшей
стабилизации социально-экономического и
политического положения в республике.
Наше движение, объединяющее
национально-культурные общества всех народов,
живущих в республике, готово и дальше председатед^движения
решительно сотрудничать с самой влиятель- "наша Осетия"
ной в республике организацией,каковой
является Стыр Ныхас.
Хотелось бы заметить,что некоторые выступающие
потребовали от Стыр Ныхаса решения проблем, которые относятся к
функции властных структур. Поэтому их обсуждение должно
проходить там, где присутствуют главы администраций,
губернаторы.
По моему мнению,следовало бы создать специальный орган,
способствующий такому сотрудничеству Ныхасов и властных
структур всех уровней.
Здесь выступали офицеры из Свердловска. Хотелось бы
получить от них более полную информацию о том, как у них
организована борьба с наркоманией.
*
445
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ТЕЗИСЫ ВЫСТУПЛЕНИЙ ДЕЛЕГАТОВ СЪЕЗДА
Езеты ФИ Д ар , Ирыстоны зылды ныхасы сæрдар
♦ Батырты Сахамы куырдиат сæххæст кæнын хъæуы, цæмæй
Президентимæ фембæлой, æмæ йæм цы бирæ фæндтæ ис,
уыдон ын фехъусын кæна.
♦ Искуыдæй искуыдмæ-иу нæ куысты нæ фарсмæ куы
балæууиккой СН уæнгтæ - зындгонд лæгтæ - бæрнон кусджытæ.
♦ Хорз уаид, зылды Ныхасы уæнгтимæ алы æвзарæн. окруджы
(участочы) цæрджытимæ дæр куы фембæликкой нæ ног
депутаттæ, уымæн æмæ лыггæнинаг фарстатæ сбирæ сты: дон нæй,
транспорт нывыл нæ цæуы, базармæ хъусдарæг нæй æмæ а. д.
♦ Бирæуæладзыг цæрæн хæдзæрттæй, ведомственный кæй
хонынц, уыдон уавæр фæбæлвырд хъæуы.
♦ Снысан кæнын хъæуы, мæхъæл æмæ гуырдзыимæ хæстыты
чи фæмард, уыдоны мысæн бон.
МедоЙТЫ X Т> а 3 б е Г , Промышленной зылды Ныхасы уæнг
♦ Нæ тырысайыл хъуамæ уа фыст: "Аланты Ныхас у Ирон
адæмы æфсарм, фарн æмæ сæрыстырдзинад".
♦ Хъоды бакæнæм, зæгьынц, хъылма дымджытыл, фæлæ уый
раст нæу. Уыцы рынчын кæстæрты дзæбæх кæнын хъæуы.
Хъуамæ нæ хъомысджын æмзæххонтæ фæкæсой фæрæзтæй,
цæмæй саразæм, æрдæгкондæй чи лæууы, уыцы рынчындон.
♦. Агуыридуры рауагъд фæфылдæр кæнын хъæуы.
♦ Адæмæн цы зæххы гæппæлтæ радтам, уыдонæй æппæтæй
пайдагонд нæ цæуы æмæ сæм лæмбынæг æркæсын хъæуы.
♦ Скæнæм кæрон кæрæдзийы къуыдайрæгтæ, дыгурæттæ æмæ
ирæттыл дихтæ кæнынæн. "СО" сæйраг редакторы суæгъд
кæнын хъæуы йæ куыстæй æмæ йын йæ бынаты сæвæрын хъæуы,
Ирыстоны патритоты ном бæрзонд чи хæссы, ахæм адæймаг.
♦ Сидын æппæт ирон адæмы минæвæрттæм, цæмæй нæ
алчидæр Хуссар Иры ГЭС-ы аразтадмæ бахæсса иу мæйы мызд.
♦ Республикæйы экологи заууатмæ æрцыд. Æппæт
мадзæлттæй дæр уыцы хъуыддаг барæвдз кæнын хъæуы.
♦ Кæд æмæ 1 адæймаджы хыгъдмæ 1000 литры хауы дон, уæд
дзы 600 л уæгъды ацæуы мæрмæ; кæрон скæнын хъæуы уымæн
дæр.
446
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
♦ Æнæмæнг расидын хъæуы карз тох хъылма уæйгæнджыты
ныхмæ.
Отец Владимир (Самойленко), благочинный,
протоиерей православных церквей
♦ Кроме войн объявленных есть еще войны и необъявленные.
К последним нужно отнести религиозную экспансию и
демографическую обстановку в нашем Отечестве.
Русская православная церковь продолжает предупреждать о
нежелательности действия зловредных, чуждых нашему
народу тоталитарных сект, особенно сейчас.
К великому сожалению, всех регистрируют на одном уровне, а
потом после этой регистрации мы начинаем подсчитывать,
сколько наших доверчивых, но обманутых, лишенных
нравственных ориентиров россиян погубили сатанисты, иеговисты,
Аум Сенрике, богородичные и всевозможные другие центры.
Сколько семей разрушили, настроили детей против родителей,
при этом вытравляя чувство патриотизма, настраивая их
уклоняться от службы в Армии и на др. скверные дела.
♦ Особо хочу сказать о деятельности в России РАПС
(Российской ассоциации планирования семьи) в связи с
проведением ею широкомасштабных кампаний по пропаганде абортов,
контрацептивов,массовой стерилизации женщин,порнографии.
Они внушают населению нашему, что многодетность это
плохо,что надо использовать противозачаточные средства,что
этому нужно обучать детей, причем с раннего детства, что вполне
допустимы браки между гомосексуалистами и т.д.
♦ Куда мы идем? К национальной катастрофе. Чтобы этого не
произошло, необходимо на уровне правительства и
парламента нашей республики разработать ряд комплексных мер по
демографической безопасности осетинского и иных народов, что
должно выразиться в срочных мерах государственной
поддержки по стимулированию роста народонаселения и
укрепления института семьи.
Дзаттиаты Володя, юрист
♦ Адæм сæ хъаст тæрхондонмæ куы бахæссынц, уæд сын арæх
юристтæ раст не скæнынц тæрхон. Сæ зæрдæ сын чи алхæны,
уыдоны фарс фæвæййынц.
447
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
♦ Нæ хицауадæй чидæртæ раст нæ бамбæрстой приватизаци
æмæ Ирыстон кæрæдзийы æхсæн уарыныл ныллæууыдысты.
♦ Бонæй бонмæ фылдæр кæнынц фыдракæнджытæ,
террористе... Ницы архайы нæ Президент дæр. Æрмæст исты
фыдракæнд куы ’рцæуы, уæд тызмæгæй фæзæгъы: "Ссарут уыцы
фыдгæйджыты", - стæй ныхъхъус вæййы, басабыр та вæййынц
йе ’мкусджытæ дæр.
♦ Студентты æхсæн ахастдзинæдтæ заууатмæ æрцыдысты -
кæрæдзи марынц, стигъынц.
♦ Кæд нæ Президент ацы хабæртты аххосджын нæу, уæд цы
дыууæ азы ма йын баззад, уыцы рæстæгмæ бацархайæд
хъуыддæгтæ банывыл кæныныл.
Малиты Колумб, Бирæгъзæнджы астæуккаг скъолайы
директор
1-аг съезды сæйраг фарстатæ уыдысты:
♦ нæ зæххытæ æмæ нæ адæмы цард бахъаггæнын, дыууæ Иры
иудзинадыл бакусын, адæмы цард банывыл кæнын,
социалонэкономикон рæзт рапарахат кæнын. Уыцы сæйраг фарстатæй
СН аиварс кодта йæхи æмæ рахызти æгъдæуттæм, æвзагмæ
æмæ хъомыладон куыстмæ.
Уый афтæ уымæн рауад æмæ:
а) не змæлдæн нæй нæдæр ном, нæдæр программой нысан,
нæдæр политикой мидис;
б) СН архайджытæ тæрсынц бæрнондзинадæй;
в) СН разамонджытæ æмæ республикæйы хицауады æхсæн
нæй кæрæдзийы æмбарынад, национ интерестæ куыд
хъаггæнын хъæуы, уый тыххæй.
Мæнæ цалдæр дæнцæджы:
♦ Фарон фæззæджы Ирæй Гуырдзымæ аластæуыд
æфсæнвæндагыл 149 вагоны сæкæр - 8 мин тоннæйы. Чи бафарста СН
разамонджытæй нæ Президенты æмæ нæ хицауады, цæмæн
цæуынц ахæм фыдракæндтæ Иры зæххыл, зæгъгæ.
♦ 3 азы дæргъы, Ш-æм съезды фæстæ Чермены зылды æмæ
Арвыкомы фæндæгтыл нын мæхъæл нæ лæппуты
къордгæйттæй фæцагътой. Уыцы проблемæ цæхгæр алыг кæныны
тыххæй нæдæр Паддзахадон думæйы, нæдæр Федерацийы
æмбырдты Ирыстоны минæвæрттæй иу сыпп дæр ничи скодта.
Нæ бафарста уымæй СН-ы разамынд дæр.
♦ 1997 азы Ир æмæ Мæхъæлы ’хсæн ахастдзинæдтæ цæмæй
448
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
нывылгонд æрцæуой, уый тыххæй дыууæ хицауады бафидар
кодтой бадзырд (махырдыгæй йæ бафыста Мамсыраты
Таймураз). Ацы бадзырды ирон адæмы пайдайæн иунæг дзырд
дæр нæй, нæ парламент æм не ’ркаст, афтæмæй йæ бафидар
кодтой æмæ æххæстгонд цæуы. Уый фæрцы Горæтгæрон
район байдзаг мæхъæлы æрдонгтæй.
Ацы хъуыддæгты тыххæй дæр СН-ы ’рдыгæй иу фæрсæг нæ
фæци нæ хицауады.
♦ Мæгуыр адæмы сæрыл чи хæцы, уыцы æхсæнадон
организаци - СН нæдæр Галазты Æхсарбеджы хъуыдис, нæдæр
Дзасохты Алыксандры.
♦ Съездмæ æвзæрстыты фæллойгæнæг адæмæй кусджытæ
æмæ зæхкусджыты минæвæрттæй иу дæр нæ архайы.
♦ Ирон адæмы съезды статус хъæуы ныффидар кæнын.
IIIæм съезды СН-ы уæнг Кебекты Мурадин бахаста уый
тыххæй уынаффæйы проект, фæлæ Галазы-фырты хъæппæрисæй
хъуыддаг къуылымпыгонд æрцыд
Æнæуый нæ съезды уынаффæтæн царды нæй аккаг
ахадындзинад.
Хорз уаид иудзинад æмæ нæм æмзонддзинад куы уаид.
Фаелае цы ис иумæйагæй æгуыст мæгуыр адæм æмæ, йæхицæн
галуантæ чи сарæзта давæггаг æхцайæ, уыдонæн.
Уыдон иууылдæр сты лыггæнинаг хъуыддæгтæ æмæ сæм СН
хъуамæ лæмбынæгæй æркæса.
КЪОЗОНТЫ Махарбег, Горæтгæрон районы Ныхасы
сæрдары хæдивæг
♦ Стыр Ныхасæн йе стырдæр аипп у, йæ уынаффæтæ
кæронмæ кæй нæ хæццæ кæны, уый.
♦ Стыр Ныхасæн нæй стратегион æмæ идейон куысты
пълан. Афтæмæй куыстæн æнтыстджын уæвæн нæй.
♦ Стыр Ныхас нæ бацархайдта, цæмæй Уæрæсейы хицауад
политикой аргь скодтаид Ирыстонмæ мæхъæлы
æрбалæбурдæн æмæ цæмæй ист æрцыдаиккой зындгонд закъонæн йæ 3
æмæ 6-м статьятæ.
Мах районы цæрæг адæм æмæ Ныхас иу зондыл хæст сты:
хъуамæ мæхъæл сæхæдæг зæгъой: мах фæрæдыдыстæм æмæ
нын ныббарут. Уый куы нæ уа, уæд нын иумæ цæрæн нал ис.
♦ Давджыты, гæртамхорты, стигъджыты тыххæй хъуамæ
газеттæ æргом фыссой æмæ сæ дзуапп домæг уа.
29 Съезды осетинского народа 449
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
♦ Стыр Ныхасы хæстæгдæр рæстæг бакусын хъæуы ууыл,
цæмæй мыггæгты Ныхастæ æцæгæй арæзт æрцæуой æмæ алы
мыггаг дæр йæ фæсивæдæн раст фæндаг амона.
♦ Иуæй-иу паддзахадон чиновниктæ стыр мыздтæ исынц,
фæлæ ницы пайда хæссынц. Ныхастæ та мызд дæр нæ исынц,
афтæкæй удуæлдай куыст кæнынц адæмы астæу, бузныг
зæгъæг дæр ма сын нæй.
Цаликова Н. А., Герой Социалистического Труда
♦ Языковые проблемы решаются прежде всего в семье, и
владеть мы родным языком будем только тогда, когда мы начнем
прививать любовь к нему с детства.
♦ Многие родители недооценивают значение родного языка,
переложив центр тяжести образовательного процесса на
европейские стандарты. Поэтому воспитывать придется прежде
всего их, в чем Ныхас и должен сыграть ключевую роль.
Цæллагты Артур, ирон фæсивæды раздзог
♦ Нæ фæсивæд, советон хицауады рæстæг сæм цы цæстдард
æмæ хъомыладон аудындзинад уыд æхсæнадон организациты
’рдыгæй, уымæй фæцух сты, уымæн æмæ уыцы æхсæнадтæ
хæлд æрцыдысты. Уый аххосæй абон фæсивæд ныддихтæ сты,
кæрæдзимæ дæрддзæф чи лæууы, хатгай та хъомыладæн зиан
чи хæссы, ахæм къордтыл. Уыцы уавæр махæн не ’ппæтæн дæр
хъуамæ сагъæссаг уа. Уый нæ сомбонæн у йæ сæфты нысан.
♦ Мах фæсивæдимæ куысты сæйрагдæр мадзалыл нымайæм
национ традициты ахадындзинад рæзгæ уды хъомыл кæнынæн.
♦ Цæмæй мадзæлттæ саразæм фæсивæдимæ хъомыладон куыст
æнтыстджынæй кæнынæн, уымæн сæйрагдæр у хицауады
цæстуарзон аудындзинад, йе ’ххуыс, æмæ нын æй ма бавгъау кæнут.
Колоев X. М.
♦ Прошу, чтобы каждый дома у себя учил своих детей уважать
хороших людей, какой бы национальности они ни были.
♦ Плохих наций нет, есть отдельные плохие люди среди
каждого народа.
♦ Убежден, что общими усилиями мы можем навести порядок
в своей республике. Только для этого общественные
организации и властные структуры должны действовать сообща.
450
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Магаев И* В . , делегат из Южной Осетии
♦ Нельзя мероприятия вносить в Устав СН.
Нужно вносить правила,положения,входящие в структуру
нашей организации, определяющие порядок ее деятельности.
Асеты X а л и с , Турчы ирæтты минæвар
♦ Мах не ’ппæт тыхтæ дæр баиу кæнын хъæуы, цæмæй не
’гъдæуттæ æмæ нæ ирондзинад ма фесæфой, цæмæй кæрæдзи
уарзгæйæ æмæ иузæрдионæй архайæм нæ рæсугъд фидæныл.
Рæмонты Алыксандр, съезды делегат
♦ Нæ адæмы нымæц азæй-азмæ къаддæр кæны. Хъæуы нæ
ууыл лæмбынæг ахъуыды кæнын.
♦ Нæ фæсивæдæн саразын хъæуы фадæттæ, цæмæй царды
раст фæндæгтæй иуварс ма цæуой.
♦ Стыр Ныхас хъуамæ уа Ирыстонæн йæ зонд, йæ ныфс æмæ
йæ рухс фидæн. Адæмыл аудын, сæ цард сын банывыл кæнын -
æппæт уыцы хъуыддæгтæ хъуамæ æххæст кæна Стыр Ныхас.
Кесаев В.А., Затеречный округ г. Владикавказа
Тот вариант Устава,который нам был предложен,очень
легким движением переводит Всеосетинский совет в организацию
с политическими задачами.
Это в корне не верно, и я прошу на это обратить внимание.
451
Заключительное слово председателя
Всеосетинского Совета Стыр Ныхас
М. И. Гиоева
Дорогие делегаты съезда!
Уважаемые гости!
Завершается работа IV съезда осетинского народа,который,
безусловно, войдет в героическую историю нации как яркий,
поучительный пример коллективного поиска оптимальных
путей выхода нашего народа из сложившегося тяжелейшего не
только социально-экономического,политического,но и
морально-нравственного кризиса.
От имени совета Стыр Ныхас,чья деятельность была
предметом всестороннего и глубокого анализа настоящего высокого
форума осетинского народа, и от себя лично выражаю
сердечную признательность всем участникам съезда. Особо хочется
поблагодарить наших соотечественников, прибывших к нам из
Ближнего и Дальнего зарубежья, чтобы внести свою лепту в
решение судьбоносных для нации проблем.
Мы сердечно благодарим представителей других партий и
общественных организаций, которые поддержали нас в ходе
обсуждения поставленных на съезде проблем или оказали
содействие успеху нашего общего дела своими дельными
письмами и телеграммами.
В заключении мне непременно хочется еще раз озвучить
слова нашего великого соотечественника, патриарха мировой
лингвистической науки, почетного председателя съезда
Василия Ивановича Абаева, адресованные не только участникам
форума, но и всему осетинскому народу:
Рæз, Ирыстон!
Рæз, нæ бæстæ, размæ цу,
Дæ фæндаг конд!
Рухс, бæрзонд сты дæ хæхтæ
Дар дæ тырыса бæрзонд!
Пусть же наш создатель дарует нам всем силы, мудрость и
отвагу следовать этим заветам высокочтимого Васо Абаева.
Наш съезд - высший форум осетинского этноса,
естественно, особый акцент сделал на проблемах,имеющих судьбоносное
452
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
значение для настоящего и грядущего нации. Но все мы при
решении своих национальных проблем постоянно помнили,
что и на Севере, и на Юге Осетии живем бок о бок с
представителями разных национальностей. Поэтому можно смело
заявить, что установки нашего съезда пронизаны духом дружбы
и взаимопонимания с другими народами и что в выработке
этих решений важную роль сыграли представители
национально-культурных обществ,которые принимали заинтересованное
участие в обсуждении ключевых проблем.
Думаю,что выскажу общее мнение, выразив сердечную
благодарность нашим гостям из НКО,а также Министерству
межнациональных отношений Российской Федерации, которое в
своем приветственном адресе на имя съезда высказал ряд
принципиальных позиций, нашедших отражение в документах
настоящего форума.
Можно утверждать,что съезд выработал постановления,
последовательная и настойчивая реализация которых
действительно поможет решению имеющихся и на Севере, и на Юге
Осетии острейших социально-экономических, политических, а
также морально-нравственных проблем. Залогом тому
является тот принципиальный, взыскательный разговор, который
состоялся в ходе обсуждения итогов работы Ныхасов всех
уровней за отчетный период. Выступавшие справедливо
критиковали нас за то,что не всегда добивались полной реализации
принимаемых важных и нужных решений.
Острой критике подверглась та часть нашей талантливой
интеллигенции, которая сегодня оказалась не с народом, не с
Ныхасами в их борьбе за моральное и нравственное
воспитание подрастающего поколения. Более того, справедливо
отмечалось, что некоторые ее представители, занимая позицию
стороннего наблюдателя, нередко в своих письменных и устных
выступлениях пытаются очернить поистине подвижническую
деятельность сотен и тысяч активистов Ныхасов,которые
бескорыстно отдают все силы и знания служению народу.
Выступавшие, и прежде всего те, кто непосредственно
работает в Ныхасах, справедливо подчеркивали, что без активной,
осознанной и целенаправленной, повседневной деятельности
каждого гражданина - в семье,обществе,по месту
работы,словом всюду, невозможно реализовать решения и постановления
съезда.
453
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Если всю работу перекладывать на энтузиастов из Ныхасов
то, конечно же, принятые чрезвычайно важные решения
останутся благими намерениями.
Поддерживаю также тех выступавших,которые
подчеркивали, что Ныхасы всех уровней, перед которыми ставятся
актуальнейшие задачи, лишены элементарных материальных
условий для своей деятельности. Ни Стыр Ныхас,ни районные и
сельские Ныхасы не имеют никаких средств для организации
практической работы. Источники финансирования
деятельности Ныхасов,записанные в Уставе,числятся только на бумаге.
Спрашивается, как может работать районный или окружной
Ныхас,не имея даже помещения, средств связи,транспорта? Я
уже не говорю о сельских, поселковых и квартальных
Ныхасах,у которых нет ничего для работы кроме обязанностей и
голого энтузиазма. Справедливости ради следует сказать, что
Таймураз Дзамбекович Мамсуров дважды обращался к
главам районных администраций о создании необходимых
условий для нормальной работы низовых звеньев Ныхасов,но, к
сожалению, эти официальные, директивные документы были
проигнорированы.
Убежден, если бы руководство Северной и Южной Осетии
действительно было заинтересовано в повседневном
сотрудничестве с Ныхасами,то все эти вопросы можно было бы решить
безболезненно, и от этого бы, безусловно, выиграло дело.
Парадоксального факт,что руководство РСО-А не считает
необходимым даже отвечать на официальные письменные
обращения Стыр Ныхаса, касающиеся самых разных проблем
жизни республики. По непонятной логике президент
республики А. С. Дзасохов об этом сказал публично, хотя даже дети
понимают,что руководитель любого ранга по Конституции РФ
обязан отвечать на официальные обращения каждого
гражданина, не говоря уже об общественных организациях,
выражающих волю народа. Вот почему некоторые делегаты съезда, с
полным на то основанием,говорили в своих выступлениях,что
Стыр Ныхас,созданный по воле народа, не нужен был ни
первому президенту Ахсарбеку Галазову,ни нынешнему -
Александру Дзасохову. Должен подчеркнуть,что первые лица и на
Севере, и на Юге Осетии игнорируют бесспорную истину, что
нельзя править народом, не опираясь на народ. Будем
надеяться, что после программных выступлений на съезде
Президентов РСО-А и РЮО лед тронется, наконец, и наши лидеры
454
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
повернутся лицом к Ныхасам, ибо, как мне показалось, они
всерьез считают решения съезда делом каждого
соотечественника независимо от занимаемой должности.
Хотелось бы выразить надежду, что вновь избранные
Ныхасы сделают все возможное, чтобы критически переосмыслить
свой накопленный опыт работы с массами,с учетом всех
высказанных здесь замечаний и пожеланий,и в деловом
сотрудничестве с властными структурами всех уровней добьются
безусловного выполнения решений и установок настоящего съезда.
Но,дорогие товарищи,я считаю необходимым подчеркнуть,
что с тех пор, как был избран Стыр Ныхас на II съезде
осетинского народа,определенная часть интеллигенции,ведет
злопыхательскую кампанию через средства массовой информации
и словесно с целью подрыва и очернения деятельности
Ныхасов. Люди должны знать их и давать им достойный отпор,
чтобы расчищать дорогу Ныхасам, ставшим неотъемлемой частью
жизни осетинского народа.
Примечательно, что эти "доброжелатели" активизируют
свою деятельность каждый раз накануне и в ходе работы
съездов. Не стал исключением и данный форум, с трибуны
которого опять раздались пламенные речи этих лжепатриотов
Отечества, которые по поводу и без стремятся очернить деятельность
людей, повторюсь,совершенно бескорыстно, день и ночь, на
общественных началах служащих своему народу, ратующих за
чистоту традиций и обычаев, за сохранение родного языка, за
наведение порядка в наших святилищах, а главное, делающих
все возможное и посильное для консолидации нации, защиты
территориальной целостности обеих осетинских республик и
приближения желанного дня реального объединения Севера и
Юга Осетии. Наши мало кому известные ученые-патриоты
Владимир Кусаев и Батырбек Биджелов не пожалели даже
своих (надо полагать кровных) денег, чтобы опубликовать
целые трактаты, посвященные анализу того, какие беды несет
народу работа Ныхасов. Разумеется, они не стали писать о
своих научных свершениях и о том, как же они сами служат
столь любимому ими осетинскому народу. Им вторит наш
друг и правдолюбец - Дмитрий Рамонов, который с завидной
настойчивостью повторяет всюду,что Стыр Ныхас погибает от
засилия профессуры. Правда, он почему-то забывает, что сам,
не будучи профессором, несколько лет был членом Стыр
Ныхаса,пока его не попросили уйти с работы из-за безделья. Но
455
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
его шумные выступления в СМИ с критикой в наш адрес
(Боже упаси против правительства) лишь дымовая завеса, чтобы
удобнее сидеть там, где ему живется безбедно.
На самом IV съезде из ура-патриотов особо отличился наш
друг Калумб Малиев, который обвинил Стыр Ныхас ни
много, ни мало в измене установкам I и II съездов осетинского
народа,т. е. в отказе от идеи объединения Севера и Юга Осетии,
защиты территориальной целостности республики и
тотального контроля над деятельностью Президентов и правительств
РСО-А и РЮО.
Принципиально хочу подчеркнуть, что человек, выносящий
столь суровый приговор Стыр Ныхасу,даже не знает,где
распологается эта организация и чем она на самом деле
занимается. Но коли возник вопрос о злопыхателях, которые
пытаются играть на чувствах нашего народа со ссылкой на I и II
съезды, хотелось бы подчеркнуть, что на тех съездах, которые
в основном прошли на эмоциональной волне, мало кто
задумывался тогда над тем, что создаваемый Стыр Ныхас не
будет иметь чрезвычайные надвластные функции контроля. Я
очень сожалею, что мой ученик Колумб Малиев - историк по
специальности - не знает, что начиная с 1830 года,т. е. с
момента водворения в Осетии колониального режима, Ныхасы
никогда более не играли роль властных структур и что
организация, существующая без элементарной материальной базы,
без штатных работников, не наделенная законным
механизмом контроля над деятельностью Президентов и правительств
РСО-А и РЮО, имеет право принимать решения, которые
носят лишь рекомендательный характер для властных структур.
Разумеется, Ныхасы могут требовать,чтобы по этим решениям,
касающимся важнейших вопросов жизни народа, властные
структуры принимали исчерпывающие меры.
И самое главное, наш народ был бы искренне признателен
Малиеву и ему подобным "борцам за интересы народа", если
бы они указали реальный путь к немедленному объединению
Севера и Юга Осетии и к сиюминутной ликвидации
противостояния в осетино-ингушских и осетино-грузинских
отношениях. О том, какие возможные шаги предпринимало
руководство Стыр Ныхаса с целью действительного решения этих
проблем, подробно было сказано в отчетном докладе, и вам,
дорогие друзья, надо было озвучивать с трибуны съезда не заранее
заготовленные шпаргалки, а построить свои выступления с
456
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
учетом фактов,изложенных в докладе Стыр Ныхаса,тогда бы
белое не называли черным.
И еще, реальная история и практика самих Ныхасов
нашего народа убедительно доказала, что для нации, а
следовательно, Ныхасов, призванных служить гласом общества,связующим
звеном между ветвями власти и народом, наряду с защитой
территориальной целостности и консолидации этноса,
судьбоносное значение имеют проблемы родного языка, без которого
немыслимо существование народа, сохранение и развитие его
культуры, укрепление семьи и устоев быта, которые зиждятся
на веками выработанных традициях и обычаях, воспитание
подрастающих поколений на опыте ратной и трудовой истории
своего народа, борьба с чумой нынешней эпохи - наркоманией
и алкоголизмом, улучшение генофонда нации и т. п.
Поэтому Ныхасы в меру своих сил и возможностей
мобилизуют народ на решение этих многочисленных и многосложных
проблем. Какие из них являются главными, стратегическими?
Все они главные, поэтому Ныхасы делают акцент на тех из
них, которые вызывают наибольшую тревогу в данный период
истории.
И еще. Наши незадачливые оппоненты, пытаясь очернить
Ныхасы, пользуются тем, что всю многогранную, весьма
нужную^ главное,бесконечную работу народных избранников
немыслимо измерить никакими мерками, продемонстрировать
так,как,например,изготовленную вещь, выращенный цветок,ее
нельзя показать и взвесить так же, как саму многоликую
жизнь. Поэтому в отчетном докладе была дана информация о
деятельности Ныхасов не тем, кто занимается демагогией и не
желает видеть и слышать очевидное, а тем, кто действительно
заинтересован в судьбе своей родины,кто хочет видеть
процветающей свою нацию среди других народов, кто, наконец, ценит
самоотверженный труд истинных борцов за счастье народа.
Уважаемые товарищи! Я вынужден был дать решительную
отповедь демагогам не для того, чтобы отвести критику от
руководства Стыр Ныхаса и доказать, что в нашей работе мало
было недостатков, наоборот, упущений и нерешенных
вопросов у Ныхасов значительно больше, чем решенных, поэтому
нам нужно, как было подчеркнуто в докладе, поднять работу
Ныхасов на качественно новый уровень,но делать это надо
чистыми руками и с чистой совестью, причем всем вместе,
все- 457
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
мерно поддерживая и приветствуя усилия тех, кто искренне и
самоотверженно служит своему народу, нам с вами. Мы
должны твердо усвоить,что сегодня,когда простой труженик брошен
государством один на один со своими бедами, особый смысл
приобретает работа Ныхасов, и прежде всего сыхы
(квартальных) Ныхасов, которые непосредственно связаны с каждой
семьей, каждым конкретным человеком ив радости, и в горе.
Право же,любовь к Родине,любовь к своему народу вообще не
более чем пустые звуки,ничего общего не имеющие с заботой о
конкретном человеке,а следовательно,© нации в целом.
В нынешних условиях исключительно важное значение
приобретает и работа фамильных Ныхасов. Ведь именно
сыхы и фамильный Ныхасы составляют сегодня основу нашего
бытия. От их боевитости и оперативности зависит судьба
наших традиций и обычаев, не говоря уже о судьбе молодежи.
Именно они призваны играть особую роль в борьбе за
сохранение и пропаганду веками складывавшихся и составляющих
основу быта осетин традиций и обычаев.
Но, дорогие товарищи, знать что делать и принять самые
мудрые решения, даже на таком ответственном форуме, как
съезд народа, еще не само решение назревших проблем.
Нужно с энтузиазмом, не страшась трудностей, бороться всем без
исключения - и старшим,и младшим,мужчинам и женщинам,
руководителям и простым труженикам за претворение в
жизнь принятых решений и установок.
Причем, принципиально важным условием нашего успеха
является единство народа, без которого немыслимо уверенное
движение вперед. Особую роль в решении всех жизненно
важных проблем должна сыграть, как уже подчеркивалось, наша
многочисленная армия талантливой интеллигенции, с
деятельностью которой связаны все сферы жизни общества.
И совершенно напрасно отдельные ограниченные люди
кричат на всех форумах,что участие в работе Ныхасов наших
замечательных ученых чуть ли не является бедой и их
пороком. Ведь эти профессора идут в Ныхасыне за заработками,а
во имя служения народу.
В конце позвольте мне выразить уверенность в том, что в
битве за практическое воплощение в жизнь наших решений в
передовых рядах борцов и на Севере, и на Юге, будут прежде
всего сидящие в этом зале делегаты и гости съезда.
458
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Огромных всем нам успехов в борьбе за достойное
настоящее и еще лучшее будущее нашего древнего, мудрого и
героического народа.
Пусть же осуществленная мечта бессмертного Коста
Хетагурова о единстве и братстве нашего народа станет залогом
грядущих побед.
"Хъæр мæрдтæм дæр хъуысы", - фыста нæхи Къоста, æмæ
йæм фехъуысæнт нæ ныхæстæ. Стæй ма ноджыдæр иу цины
хабар, райсом, 30 октябры, 1999 азы, 10 сахатыл мæнæ ацы
галуаны æрæмбырд уыдзысты, æппæт дунейы алыхуызон
паддзахæдтæй нæм чи æрбацыди, нæ уыцы æфсымæртæ æмæ хотæ
æмæ ног æвзæрст Аланты Ныхасы советы уæнгтимæ иумæ
сараздзысты Æппæт дунейы аланты конгресс. Фæрæстмæ уæд нæ
ацы арфæйаг хъуыддаг дæр!.
Гъе, ныр Уастырджи нæ рахиз фарс цæуæд уæлахизмæ
фæндæгтыл!
*
459
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ДОКУМЕНТЫ, ПРИНЯТЫЕ СЪЕЗДОМ
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Заслушав и обсудив доклад Всеосетинского народного совета
Стыр Ныхас, съезд отмечает:
Наша малая родина со всей Россией вместе переживает
усиливающийся глубочайший социально-экономический и
духовно-нравственный кризис. Бездействует большинство
промышленных предприятий. Не без усилий продажной части СМИ
честный труд человека превращается в зазорное дело.
Широким фронтом идет пропаганда жестокости, насилия,
бесчеловечности, бесчестия. Одновременно фальсифицируется
героическая история народов. Разрушена существовавшая система
воспитания подрастающих поколений. В этой ситуации под
реальной угрозой гибели оказались наш родной
язык,традиционная национальная культура, мудрые обряды и обычаи,
составляющие основу жизни осетинского народа.
Несмотря на настойчивые усилия руководства республики
и всего трудового народа с целью спасения нашей экономики,
следствием которого стало,впервые за последние годы,некоторое
оживление отдельных отраслей промышленности и
определенные успехи тружеников сельского хозяйства, в невероятно
трудных условиях выращивающих хлеб насущный,
продолжается неудержимый рост цен,обнищание подавляющей части
населения, незанятость молодежи.
Пока крайне неэффективна деятельность
правоохранительных органов. Коррупция, взяточничество, организованная
преступность^ том числе такие тягчайшие проявления, как
бандитизм, разбой, убийства, похищение людей с целью получения
денег и другие, стали повседневным явлением. Серьезнейшую
опасность для настоящего и будущего нашего народа
представляют захлестнувшие нас алкоголизм и, особенно, наркомания.
Все эти негативные явления углубляются межнациональными
конфликтами в регионе и нерешенностью жизненно важной
для нас проблемы беженцев.
В итоге рядовой труженик лишился не только куска
насущного хлеба, но и веры в свой завтрашний день.
460
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Несмотря на эти крайне сложные обстоятельства Стыр
Ныхас неуклонно следовал в своей деятельности решениям III
съезда осетинского народа, способствуя защите национального
суверенитета и сохранению этно-культурной самобытности
Осетии. Стыр Ныхас, исходя из принципа национального
единства, всемерно содействовал социально-экономическому и
культурному развитию Северной и Южной Осетии.
Стыр Ныхас последовательно занимал принципиальную
позицию по важнейшим вопросам внутри политической жизни
наших республик, а также принимал активное участие в
миротворческой деятельности во всем взрывоопасном
Северо-Кавказском регионе.
Стыр Ныхас занимался на Севере и Юге Осетии
благоустройством святых мест, организацией традиционных
общенародных праздников. Проявляя отеческую заботу о
подрастающем поколении, составляющем будущее нации, Стыр Ныхас
сделал все необходимое для образования Всеосетинского
Союза молодежи, который ныне работает в теснейшем контакте с
Ныхасами всех уровней.
Вместе с тем,съезд отмечает,что в работе Стыр Ныхаса
имели место существенные недостатки и упущения. Стыр Ныхас
и его структуры не добились полной реализации на практике
собственных решений по таким жизненно важным проблемам,
как повышение функциональных обязанностей родного языка
в качестве государственного,повседневная пропаганда в массах
мудрых прогрессивных традиций и обычаев, составляющих
основу жизни осетинского народа. Структуры Ныхасов - не
были ограждены от случайных, недееспособных людей, что
мешало их повседневной успешной работе. В этих недостатках
повинны прежде всего президиум и правление Стыр Ныхаса, а
также руководители районных и окружных Ныхасов.
Испытывая глубокую тревогу за судьбу своей Родины и
сознавая всю ответственность перед своим народом,IV съезд
осетинского народа постановляет:
1. Признать деятельность Всеосетинского совета Стыр Ныхас
за отчетный период удовлетворительной.
2. Выразить признательность членам Ныхасов всех уровней,
гражданам, принявшим бескорыстное активное участие в
реализации решений III съезда осетинского народа.
3. Преобразовать Всеосетинскии народный совет Стыр Ныхас
в общественно-политическое движение Осетии Аланты Ныхас.
461
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
В связи с этим внести необходимые изменения в Устав Стыр
Ныхаса.
4. Считать безотлагательной задачей совета Аланты Ныхас
разработку и осуществление совместно с государственными
органами, научными центрами и общественными
организациями республики программы развития осетинского этноса с
учетом его стратегических целей и задач,
культурных,природноэкологических, социально-демографических,
хозяйственно-экономических особенностей.
5. Подтвердить решения предыдущих съездов осетинского
народа, выражающих непреклонную волю и стремление нации к
восстановлению единства Осетии и защита ее жизненного
пространства.
6. Поручить Аланты Ныхасу всемерно содействовать
усилению интеграции между РСО-А и РЮО в рамках
существующего договора.
7. Считать главнейшими задачами в деятельности совета Аланты
Ныхас и его подразделений, обязанных действовать в
принципиальном деловом сотрудничестве с властными структурами, а
также с другими общественными организациями РСО-А и РЮО:
а) сплочение осетинского народа с целью содействия развитию
материальной и духовной культуры нации;
б) развитие у соотечественников национального самосознания,
глубокого чувства принадлежности к своей малой и большой
Родине, готовности приумножать ее духовные и нравственные
ценности,а также выработки у них чувства ответственности за
честь, достоинство и независимость Отечества;
в) принятие исчерпывающих мер совместно с
правоохранительными органами по мобилизации населения на борьбу с
преступностью, нарокоманией, токсикоманией, алкоголизмом;
г) всемерное содействие изучению осетинской молодежью
истории Осетии, родного языка и литературы;
д) пропаганда всех форм национальной культуры, моральное
и нравственное, патриотическое и традиционное воспитание
молодежи;
ж) укрепление братской дружбы с представителями всех
национальностей, проживающих в РСО-А и РЮО, а также со
всеми соседними народами во имя мира в нашем общем
кавказском доме.
8. Съезд осетинского народа считает необходимым создание
специального фонда при Аланты Ныхасе с целью
субсидирования своей культурно-просветительской деятельности.
462
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
9. Считать необходимым создание республиканских и
фамильных фондов в поддержку материнства и детства.
10. Поддержать требование республик - субъектов РФ о
внесении в паспорт гражданина Российской Федерации графы
"национальность".
11. Стыр Ныхасу выступить с инициативой создания
республиканских и районных (окружных) советов общественного
согласия, различных" общественных организаций, движений и
партий.
12. Поручить совету Аланты Ныхас разработать и утвердить
положение о тархоне-суде общественности при Ныхасах всех
уровней.
13. Съезд обязывает вновь избранный совет Аланты Ныхас
организовать обслуживание и охрану святилищ, а также строгий
учет над сбором и расходованием добровольных народных
пожертвований во всех осетинских святилищах.
14. Съезд настоятельно просит парламент РСО-А и РЮО
принять Закон об охране и обслуживании святилищ и этим
создать правовую помощь деятельности Ныхасов.
15. АН при содействии правительств и парламентов РСО-А и
РЮО всемерно использовать народную дипломатию в деле
нормализации осетино-грузинских и осетино-ингушских
отношений.
Выступать инициатором проведения регионального совещания
национальных организаций и движений с целью координации
действий в нынешней ситуации на Северном Кавказе.
16. Аланты Ныхасу усилить деловые контакты с осетинской
диаспорой не только в регионах России,но и за рубежом и
выступить инициатором создания международной организации
Осетии.
17. Съезд считает необходимым подчеркнуть,что Аланты
Ныхас, избранный настоящим съездом, и его подразделения
только тогда выполнят свои высокие обязательства перед нацией и
станут реальной действенной силой,содействующей
экономическому, социальному и культурному развитию Осетии на
пороге третьего тысячелетия, когда их повседневно,
заинтересованно будут поддерживать властные структуры, весь наш народ.
IV съезд осетинского народа
г. Владикавказ, 28-29 октября 1999 года
463
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
ПО ДОКЛАДУ КОНТРОЛЬНО-РЕВИЗИОННОЙ
КОМИССИИ (КРК)
Заслушав и обсудив отчетный доклад КРК о
финансово-хозяйственной деятельности, съезд постановляет:
1. Утвердить отчет КРК, с которым выступил его председатель
Дзиццоев X. К.
2. Согласиться со следующими предложениями КРК:
а) утвердить положение о КРК;
б) включить в новый Устав положение о том, что КРК входит
в число субъектов, имеющих право внесения изменений и
дополнений в действующий Устав ВНС СН;
в) обязать КРК осуществлять контроль за сбором и
расходованием средств, собираемых в святых местах;
г) поручить вновь избранному СН рассмотреть вопрос о
необходимости исполнения обязанностей председателя СН на
постоянной основе;
д) еще раз обратиться к деловым людям с просьбой об
оказании финансовой помощи ВНС СН.
IV съезд осетинского народа
г. Владикавказ, 28-29 октября 1999 года
464
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ПОЛОЖЕНИЕ
КОНТРОЛЬНО-РЕВИЗИОННОЙ КОМИССИИ
ВСЕОСЕТИНСКОГО НАРОДНОГО СОВЕТА АЛАНТЫ НЫХАС
I. Общие положения
1. Контрольно-ревизионная комиссия (в дальнейшем КРК)
ВНС АН избирается очередным съездом осетинского народа в
количестве 9 человек на период деятельности ВНС АН и
является независимым структурным подразделением.
2. КРК в своей деятельности руководствуется настоящим
положением, утвержденным на съезде осетинского народа (ОН).
3. КРК организует свою работу во взаимодействии с
избранным на съезде АН и его структурными подразделениями^
органами всех ветвей власти.
II. Основные задачи и функции КРК
КРК в году проводит плановую ревизию
финансово-хозяйственной деятельности ВНС СН,а также осуществляет контроль
с участием совета дзуары лæгтæ за расходованием народных
средств, собираемых во всех святых местах. Контролирует
исполнение решений съезда ОН АН-м и его структурными
подразделениями. КРК сотрудничает с аналогичными
структурами государственных органов с целью получения правовой
помощи.
К ревизии финансово-хозяйственной деятельности
комиссия по своему усмотрению может привлекать сторонних
специалистов по финансовой и хозяйственной деятельности.
Расходы в таком случае оплачиваются из средств АН.
Кроме того КРК проводит разовые ежеквартальные, а в
случае необходимости и чаще,проверки,о результатах которых
информируется председатель ВНС АН,его президиум.
Предложения комиссии подлежат обязательному
рассмотрению. Решения по ним принимаются соответствующими
структурными подразделениями ВНС АН в месячный срок, о
результатах информируется КРК в письменной форме.
III. Организация деятельности КРК
1. На первом заседании избираются председатель и секретарь
КРК.
2. Заседания комиссии ведутся в присутствии 2/3 ее членов.
30 Съезды осетинского народа 465
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
3. Председатель КРК выполняет следующие основные
функции:
♦ руководит деятельностью КРК;
♦ координирует работу временных рабочих групп,созданных
из делегатов съезда ОН для проверки различных сторон
деятельности ВНС АН, созывает заседания комиссии;
♦ подписывает решения и заключения КРК.
4. Секретарь комиссии руководит организацией работы
комиссии, ведет документацию.
IV. Права и обязанности членов КРК
1. Члены КРК имеют право:
♦ принимать участие в работе всех заседаний комиссии;
♦ запрашивать необходимые документы и материалы для
подготовки вопросов, рассматриваемых КРК;
♦ получать любую информацию о деятельности КРК и ее
членов;
♦ по поручению КРК или по своей инициативе изучать на
местах вопросы, относящиеся к компетенции КРК.
2. Член КРК обязан:
♦ принимать активное участие в работе комиссии;
♦ присутствовать на заседании комиссии;
♦ заблаговременно информировать председателя КРК о
невозможности присутствовать на заседании комиссии;
♦ качественно и своевременно выполнять свои обязанности и
поручения.
3. Председатель, или по его поручению член КРК, может
принимать участие в заседаниях АН и его структурных
подразделений.
V. Порядок проведения заседаний
КРК1. Заседание КРК считается правомочным, ее ли на нем
присутствуют более половины его членов.
2. Заседания КРК проводятся по мере необходимости, но не
реже одного раза в три месяца.
3. К исключительной компетенции КРК относится
утверждение его решений и заключений.
4. Внеочередные заседания КРК созывает его председатель по
466
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
своему усмотрению
5. Секретарь КРК заблаговременно информирует всех членов
и других приглашенных лиц о месте и времени проведения его
заседания.
6. На заседании комиссии могут быть приглашены эксперты,
члены АН-а или президиума ВНС АН, а также работники
средств массовой информации.
7. Решения комиссии принимаются простым большинством
голосов присутсвовавших на заседании членов комиссии.
ПОИМЕННЫЙ СОСТАВ КРК
АЛАНТЫ НЫХАСА
№
1
2
3
4
5
6
7
ФИО
Дзиццоев Хасан
Николаевич
Джелиев Тамерлан
Каурбекович
Дудаев Альберт
Петрович
Беслекоев Урузмаг
Харитонович
Рамонов Александр
Александрович
Дулаев Валерий
Цараевич
Дауев Борис
Ибрагимович
Год
рождения
1932
1938
1954
1931
1934
1947
1936
№
телефона
75-26-63
33-78-25
74-66-24
52-46-19
53-37-42 (р)
г. Алагир ул.
К. Хетагурова
77-49-72
Чем занимается
Директор
шк.-гимн. № 39
Строитель соб.
св. Георгия
Зав. отд.
Министерства
социальной
безопасности
Цхинвальского
района
Гор. совет
ветеранов
Управление
охраны,
охранник
Юрист
3-д
«Электроцинк»
-мастер
467
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
СИДТ ИРОН ДЗЫЛЛÆМÆ
Нæ цытджын, намысджын, æгъдауджын ирон адæм!
Скифты, аланты байзæддæггæ! Къостайы, Секъайы фæдонтæ! Абон,
ацы уæззау зын политикой æмæ соцйалон-экономикон
уавæрты ирон адæмы минæвæрттæ алы рæттæй æрбамбырд сты
ардæм нæ съездмæ, уымæн æмæ нæ зæрдæ риссы нæ адæмыл,
мæт кæнæм нæ фæсивæды сомбоныл, нæ Ирыстоны
хъысмæ. тыл. Цард нын нæ разы æвæры тынг вазыгджын, егъау
фæлварæнтæ. Æмæ нæ хъæуы иумæ фæуæлахиз уæвын уыцы
цæлхдуртыл, цæмæй цъысымæй рацæуæм кадимæ, уæлахизæй,
сæрыстырæй. Фидæны нæ нæ байзæддæгтæ сæ сæртæ
бæрзæндты куыд хæссой. О, Стыр Хуыцау, уыцы амонд нын ратт!
Мах сидæм нæ адæммæ:
Ирон адæймаг! Кæмдæриддæр дæ, фарн дæм бадзурæд. Нæ
Ирыстоныл, нæ Фыдыбæстæйыл дæ зæрдæ макуы сив! Йæ
намыс ын бæрзонд кæн, уарз æй хъæбулы уарзтæй, Плиты Иссæ,
Мамсыраты Хаджумар, Къоста, Малиты Геуæрги, Абайты
Васо, Гергиты Валери æмæ йæ бирæ æндæртæ куыд уарзтой æмæ
уарзынц, афтæ!.
Нæ Иры куырыхон хистæртæ, курæм уæ, æмæ нæ фыдæлты
рæсугъд æгъдæуттæ бахъаггæнут. Фæсивæды уæ фæстæ хонут,
раст фæндаг сын амонут, ма сæ уадзут рæдийын. Ма бауадзут,
цæмæй ирон фарн фесæфа!
Нæ Иры фæсивæд, сымах стут нæ мæтаг. Уымæн, æмæ
Ирыстоны райсом, йæ фидæн сымах къухы ис. Фидар хæцут
æмæ хъаггæнут, нæ фыдæлтæ нын фыдæй фыртмæ цы намыс,
цы ’гъдæуттæ ныууагътой, уыдон. Кад кæнут нæ хистæртæн,
нымайут сæ! Макуы ферох кæнут, нæ Ирыстонæн кад чи
кодта, йæ ном ын бæрзонд чи систа, йæ сæрвæлтау хæсты чи
фæмард, уыдоны нæмттæ! Нæ зындгонд фысджыты,
нывгæнджыты, ахуыргæнджыты, композиторты, зарæггæнджыты,
артистты, дохтырты, хуымæтæг кусджыты, зæхкусджыты... Уарзут уæ
фыдæлты зæхх! Зонут æмæ хъаггæнут нæ мадæлон ирон æвзаг.
Нæ фæсивæд, уæхи бахизут нозтæй, хъылмайæ, æвзæр
низтæй. Тох кæнут расыггæнджыты, хæлд æмæ, æвзæр митæ чи
кæны, уыдоны ныхмæ.
Нæ лæппутæ, чызджытæ, уæ цард аразут. Архайут ууыл,
цæмæй фылдæр цот уа нæ алы хæдзары дæр - хъуыды кæнут
сомбоныл.
468
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
Ирон адæм, кæрæдзийы уарзут, кæрæдзийыл фидар хæцут.
Знаг нæ Ирыстоны куы хъыгдара, уæд та йын ныхкъуырд
дæттут. Кæрæдзийы циныл цин кæнут, бахъуыды сахат та æххуыс
кæнут ^æ кæрæдзийæн. Уарзут æмæ хæларæй цæрут нæ
сыхæгтимæ. Йæ хуыздæр сыхаг нын ничиуал ратдзæн. Кæрæдзийы
куы нымайæм, кæрæдзийæн аргъ куы кæнæм, уæд нæ Ирыстон
дæр домбайдæр уыдзæн, знаг та нæм нæ уæнддзæн.
Цæмæй нæ цард хуыздæр уа, уый тыххæй хъæуы æнæсайд
куыст кæнын, архайын нæ Ирыстоны хъæздыгдзинадыл.
Мулчы фæдыл ма цæут. Нæ иумæйаг къæбицæй чи давы, уыдоны
ныхмæ тох кæнут. Æххуыс кæнут, нæ Ирыстонæн йæ зæрды
хорз ракæнын кæмæн и, уыдонæн.
Ирыстоны æрдз у тынг рæсугъд. Хъаггæнут, Хуыцау нын цы
диссаджы æрдз радта, уый. Нæ хæхтæ, дæттæ, хъæдтæ,
быдыртæ, хъæды цæрæгойтыл аудут. Архайут ууыл, цæмæй нæ
алыварс æрдз хуыздæр æмæ рæсугъддæр кæна. Тох кæнут, знаггад
чи кæны, æрмæстдæр йæхиуыл чи хъуыды кæны, абоны
цæстæй чи кæсы, сомбоныл чи нæ хъуыды кæны, уыдоны ныхмæ.
Хъаггæнут нæ культурæ, не ’взаг. Цæмæй ирон æвзаг ма
фесæфа, уый тыххæй алы ирон хæдзарæй дæр хъуамæ хъуыса ирон
ныхас, ныййарджытæ сæ сывæллæттæм хъуамæ дзурой иронау.
Рæвдауæндæттæ æмæ скъолаты стырдæр æргом раздахын
хъæуы мадæлон æвзагмæ. Æнæмæнгæй уадзын хъæуы ирон
чиныг. Уый тыххæй та æххуыс кæнын хъæуы нæ паддзахадон
чиныгуадзæн "Ир"-æн. Ныхæстæй рахизын хъæуы хъуыддагмæ.
Ирыстоны бирæ ис, йæ бон баххуыс кæнын кæмæн у, ахæм
адæймæгтæ, цæмæй æнæкъуылымпыйæ уагъд цæуой "Абетæ",
ахуыргæнæн чингуытæ кæстæр кълæстæн, нæ ирон фысджыты
чингуытæ...
Цæмæй ирон æвзаг рохуаты ма баззайа, уый тыххæй кæсын
хъæуы нæ ирон газеттæ: "Рæстдзинад", "Дигорæ", нæ
журналтæ: "Мах дуг", "Ирæф", "Ногдзау". Мæнæ Брытъиаты
Елбыздыхъо куыд загъта ирон чиныджы тыххæй: "Ирон чиныджы
сæфт Хуыцауы аххос чи кæны, уымæн тæрхонгæнæг Хуыцау
йæхæдæг фæуæд".
Фыдæлтæ рухсаггаг уæд вæййынц, сæ фæстæ хорз
кæстæртæ куы баззайы. Ирон фарн цæмæй фыдæлтыккон раст уагыл
йæ бынаты сбада нырыккон уавæрты, уый тыххæй хъæуы ахæм
хъомыладон-ахуырадон бындуртæ: бинонтæ (хæдзар), уынг
(ныхас, сых, хъæубæстæ) æмæ скъола, хицауад
(ахуыргæнджытæ, æхсæнад).
469
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Хуыцау æмæ зæдтæм, дауджытæм сыгьдæгзæрдæйæ
кувгæйæ, Уастырджи - не ’мбал! Ирыстонæн хуыздæр хæрзтæ
кæй цæст уарзы, уыдоны фæндиаг уæнт нæ адæм, нæ
Фыдыбаестæ, нае рæзгæ фæлтæр.
Ирон адæмы IV съезд
Дзæудэшхъæу/1099 азы 28-29 октябрь
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
К НАРОДАМ СЕВЕРНОГО КАВКАЗА
Наши народы переживают нелегкие времена. В постсоветский
период Северный Кавказ становится узловым пунктом
глобальных геополитических интересов государств, мира, ареной
территориальных споров и межэтнических столкновений,
регионом с деградирующей экономикой. Наша общая беда -
разгул преступности, насилия и терроризма. Преодолеть
воздействие этих разрушительных сил - наша общая задача. Из
политического, социально-экономического и
духовно-культурного кризиса выбраться отдельным народам невозможно.
Только общими усилиями мы сможем превратить Северный
Кавказ - наш общий дом - в регион высокой культуры,
политической стабильности и экономического процветания,
сохранить нашим детям богатый и красивейший край, культурное
наследие древних цивилизаций. Важнейшей задачей является
искоренение межнациональных конфликтов,чреватых
непредсказуемыми последствиями и представляющими серьезную
угрозу благополучию всех народов Северного Кавказа. В
этом непростом деле у нас есть на что опереться - горская
мудрость, методы народной дипломатии, веками проверенные
принципы добрососедства и взаимного уважения народов,
позволявшие нашим предкам быть всегда выше враждебности и
противостояния, быть добрыми соседями - созидателями, а не
разрушителями.
Судьбы народов Северного Кавказа настолько тесно
переплелись с Россией, что попытки разорвать эти исторические
узы оборачиваются трагическими последствиями. Поэтому мы
за суверенное государственное строительство в рамках
Российской Федерации и за развитие Российского федерализма.
Вместе с тем мы заявляем, что это возможно лишь при
глубоком уважении к волеизъявлению всех народов и искоренении
любых попыток силового решения межнациональных
противоречий и вопросов, возникающих между федеральным
Центром и регионами России. Российское государство создавалось
471
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
всеми проживающими в нем народами. Мы с гордостью
можем заявить, что горцы Северного Кавказа внесли свой
огромный вклад в создание российской государственности, великой
российской культуры. Россия имеет не только
геополитические интересы на Кавказе, но также и моральный долг перед
народами Северного Кавказа, которые она не так давно
вовлекла и направила в русло исторического развития.
Сегодня народы мира пристально всматриваются в
грядущий XXI век, пытаясь осмыслить свое место и роль в будущем
мироустройстве, основные контуры которого уже
просматриваются из хаоса случайных событий. И мы, народы Северного
Кавказа, должны занять достойное место в новом
политическом и экономическом устройстве мира. Однако это возможно
только при условии консолидации всех прогрессивных сил, от
того,сумеем ли мы направить энергию,талант и огромный
творческий потенциал наших народов на создание эффективной
экономики будущего на основе преимущественного развития
и распространения новых знаний и наукоемких технологий.
Разобщенность, межэтнические столкновения неизбежно
приводят к интеллектуальному, культурному и экономическому
отставанию, превращению региона в сырьевой придаток,
концентрирующим экологически вредные производства. Мы
должны приложить все усилия к созданию на Северном
Кавказе единого экономического пространства, а также условий
для устойчивого развития всего региона.
Делегаты IV съезда осетинского народа убеждены,что
народы Северного Кавказа при тесном сотрудничестве с органами
государственной власти, различными религиозными
конфессиями, прогрессивными партиями и общественными движениями
сделают все возможное для достойного вхождения в третье
тысячелетие мировой истории.
IV съезд осетинского народа
г. Владикавказ, 28-29 октября 1999 года
472
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ
К СООТЕЧЕСТВЕННИКАМ
Уважаемые соотечественники!
Народ Осетии переживает не самые лучшие времена
своего исторического развития. Развал СССР, обвал рубля,
непредсказуемые скачки доллара губительно сказываются на
экономическом развитии и улучшении благосостояния нашего
народа.
В особо тяжелом положении оказалась Южная Осетия,
которая длительное время находится без электроэнергии. А без
этого поднятие экономики практически невозможно.
На Юге Осетии это хорошо понимают и решили создать
Всеосетинский энергетический инвестиционный фонд,
организовать сбор средств для строительства гидроэлектростанции.
Делегаты IV Всеосетинского съезда поддерживают
инициативу наших южных братьев и обращаются к правительствам
Севера и Юга Осетии, ко всем учреждениям, предприятиям и
организациям,ко всему осетинскому народу,к
осетинам,живущим за пределами Осетии, изыскать средства и поддержать
фонд посильно.
Просьба материальную помощь перечислять на расчетный
счет Всеосетинского энергетического инвестиционного фонда
"РУХС":
№ 40406810200000000045 в НБ РЮО г. Цхинвал
Нац. Банк РЮО к/сч. в КБ "АРТ-БАНК"
№ 30111810600000000001 г. Владикавказ
к/с № 30101810600000000745 РКЦ Нац. банка РСО-Алания
БИК - 049033745
IV съезд осетинского народа
г. Владикавказ, 28-29 октября 1999 года
473
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ОБРАЩЕНИЕ
К ПРЕЗИДЕНТУ РСО-АЛАНИЯ А.. С. ДЗАСОХОВУ И
ПРЕЗИДЕНТУ РЮО Л. А. ЧИБИРОВУ
В сентябре 1999 года по инициативе энтузиастов и при
поддержке ряда общественных организаций
(общественно-политического движения "Зилахар", Всеосетинского совета Стыр
Ныхас, Всеосетинского Союза молодежи, рескома КПРФ и
др.) были проведены первые Нартские игры на поле Зилахар.
Вы,уважаемые Александр Сергеевич и Людвиг Алексеевич,
с пониманием отнеслись к самой этой идее,более того с Вашей
стороны была оказана поддержка предпринимаемых шагов по
ее реализации.
Состязания вызвали большой интерес у
общественности,особенно у молодежи. Абсолютное большинство населения Осетии
усмотрело в этих массовых мероприятиях начало
духовнонравственного и физического оздоровления нашего общества.
Принимая во внимание ту заинтересованность, которая
была проявлена к Нартским играм со стороны осетинского и
других народов, проживающих в Осетии, мы бы хотели надеяться
на то, что Вами, уважаемый Александр Сергеевич и Людвиг
Алексеевич, будут предприняты необходимые меры, чтобы
проведение следующих игр вошло в официальные
правительственные программы ежегодных культурно-массовых
мероприятий, проводимых под эгидой Министерства культуры,
Госкомитетов по делам молодежи и по физической культуре и
спорту,других компетентных структур власти,а также
заинтересованных общественных организаций РСО-А и РЮО.
При должной подготовке и организованности Нартские
игры могли бы привлечь внимание всего индоевропейского мира,
которые бы не без основания искали и, уверены, находили в
этих культово-обрядовых и спортивных состязаниях корни
своей культуры и духовности.
А это в свою очередь способствовало бы повышению
разностороннего (в т. ч. экономического) интереса к Осетии.
IV съезд осетинского народа
г. Владикавказ,28-29 октября 1999 года
474
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
РЕШЕНИЕ
О ПОДДЕРЖКЕ ОБРАЩЕНИЯ ГРУППЫ
ДЕЛЕГАТОВ IV СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ПО
ПОВОДУ ДОСТОЙНОГО УВЕКОВЕЧЕНИЯ ПАМЯТИ
МАГКАЕВА ЗУРАБА
К участникам съезда с просьбой поддержать их обращение о
достойном увековечении памяти выдающегося сына Осетии
Магкаева Зураба обратилась группа делегатов - обращение
прилагается. Учитывая большую общественно-политическую
значимость данного акта IV съезд осетинского народа
постановляет:
1. Просить руководство РСО-Алания и Республики Южная
Осетия принять необходимые меры по достойному
увековечению памяти Зураба Магкаева.
2. Всеосетинскому совету АлантыНыхас представить
предложения в правительства РСО-Алания и РЮО по данному
вопросу.
IV съезд осетинского народа
г. Владикавказ, 28-29 октября 1999 года
ИР0Н АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
ЗАЯВЛЕНИЕ
О ПОЗИЦИИ IV СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА ПО
ПРОБЛЕМЕ ГРУЗИНО-ОСЕТИНСКОГО ПОЛИТИЧЕСКОГО
УРЕГУЛИРОВАНИЯ
IV съезд осетинского народа выражает свою глубокую
удовлетворенность продолжающимся процессом урегулирования
грузино-осетинского конфликта.
Приветствуя заявление официальных органов власти
Севера и Юга Осетии, средств массовой информации о переводе
этого процесса к этапу полномасштабного политического
урегулирования, съезд считает необходимым высказать свою
позицию по этой судьбоносной для нации проблеме, которая
должна заключаться в урегулировании государственно-правовых
взаимоотношений между Республикой Южная Осетия и
Республикой Грузия.
В этой связи считаем необходимым распространение
известных предложений Минской группы ОБСЕ по
Нагорно-Карабахскому урегулированию на грузино-осетинский
политический процесс.
IV съезд осетинского народа
г. Владикавказ, 28-29 октября 1999 года
476
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
ОБРАЩЕНИЕ ДЕЛЕГАТОВ К IV СЪЕЗДУ
Великий сын Осетии Зураб Магкаев руководил посольством в
Петербурге (1749-1752 гг.). Результат его активной
политической деятельности - присоединение Осетии к России.
Видимо, посчитав достаточным, городские власти
Владикавказа не нашли ничего лучшего, как назвать так называемую
Собачью балку на Шалдоне именем великого сына Осетии.
Мы считаем такое отношение к памяти выдающегося
представителя национальной истории оскорбительным и требуем,
чтобы хотя бы в Осетии не было позволительно плевать в
наше великое прошлое.
Просим поддержать нас и обратиться к руководству РСО-А
и РЮО о достойном увековечении памяти Зураба Магкаева.
Авторы не подписались.
Записку (оригинал имеется)
оставили на столе секретариата
IV съезда
Из обращения участников
IV съезда осетинского народа к Дзасохову А. С. и
Чибирову Л. А.
Принимая во внимание заинтересованность,которая была
проявлена к Нартским играм в Зилахаре со стороны осетинского
и других народов, проживающих в РСО-А и РЮО, мы бы
хотели надеяться на то, что проведение следующих Игр войдет
в официальные правительственные программы ежегодных
культурно-массовых мероприятий, проводимых под эгидой
Министерства культуры, госкомитетов по делам молодежи и
физкультуры, других компетентных структур власти, а также
заинтересованных общественных организаций РСО-А и РЮО.
Без подписи
477
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Из обращения оргкомитета
по подготовке и проведению празднования
120-летия со дня рождения И. В. Сталина
к делегатам IV съезда осетинского народа
Оргкомитет обращается к делегатам всеосетинского съезда, а
через вас ко всем гражданам, поддержать перед властными
структурами наше требование о восстановлении исторической
справедливости, касающейся памяти И. В. Сталина.
1. Проспекту Мира вернуть прежнее название - Проспект
Сталина, незаконно переименованному руководителями города
в годы хрущевщины.
2. Установить памятник И. В. Сталину в районе русского
драмтеатра, где он выступал 27 октября и 17 ноября 1918 года
на съезде народов Горской республики, и восстановить
мемориальную доску на прежнем месте.
3. Открыть расчетный счет и начать сбор средств на
изготовление и установку памятника И. В. Сталину.
С. Кокаев
Г. Окунев
Н. Саламов
Н. Гайдук
К. Тогузов
Обращение
к четвертому съезду осетинского народа,
Президенту Северной Осетии Дзасохову А. С,
Президенту Южной Осетии Чибирову Л. А.
Мы, беженцы и вынужденные переселенцы из внутренних
районов Грузии и Южной Осетии в количестве более двадцати
тысяч человек, большинство из которых проживает около 9
лет в непригодных для жизни условиях, обращаемся к съезду
как к последней нашей надежде. Нет горя большего, чем
утрата Родины, сказал мудрец. И это поистине так. Мы оказались
изгнанниками из своих очагов не в первый раз.
Юго-осетинский народ за три четверти одного столетия в 1918,1937,1939,
1989,1992 годах стал жертвой геноцида со стороны грузинских
правительств. 13 июля 1920 года палач В. Джугели писал в
своем дневнике следующее: "... вокруг нас горят осетинские
478
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
деревни. Ужасная расправа, но иного пути нет. Я со
спокойной душой и чистой совестью смотрю на пепелища и клубы
дыма, но теперь всюду огни... Горят и горят! Зловещие огни.
Какая-то страшная, жестокая феерическая красота. И, озираясь
на эти яркие огни, один старый товарищ печально сказал мне:
"Я начинаю понимать Нерона и великий пожар Рима". (Из
книги "Тяжелый крест!", 1920 год,с. 230-233.)
Женщины, старики с детьми, больные скрывались в лесах,
пещерах и глубоких ущельях, убито и погибло 5279 человек,
сожжено 1588 жилых домов, 2639 хозяйственных построек,
уничтожено 23600 га посевов,погибло 80,3% крупного и 82,3%
мелкого скота. Из-за ограниченности времени не буду
детально говорить о геноциде 1992 года, где убито 800, ранено 1700,
без вести пропало 102 человека. Сожжено 117 осетинских сел
вокруг Цхинвала. После развала СССР в 1991 году возникло
территориальное деление внутренней границы. Грузинские
политики, ведущие историки, писатели, журналисты постоянно
внушали и продолжают кричать на весь мир,что осетины
"пришельцы" и на территории Южной Осетии нет ни одного
исторического памятника осетинской материальнй культуры - все
исторические топонимы - грузинские. Эти лживые слова со
многими искажениями на 30 страницах в виде брошюры
выпустила Академия наук Грузии в 1992 году в г. Тбилиси под
названием "Исторические и политико-правовые аспекты
грузиноосетинского конфликта и основные пути его урегулирования"
за подписью: "Семь ученых Грузии". Переведена на русский и
английский языки и распространена во всем мире. А наши
ученые скромно молчат и равнодушно взирают на то, как
проливается кровь осетинского народа, искони проживающего на
земле предков. Спрашивается: до каких пор будем прятаться
в ущельях, пещерах,чтобы спастись в очередной раз?
По-нашему мнению, настало время, когда нужно окончательно решить:
созвать конференцию и привлечь мировое сообщество к
рассмотрению данной проблемы. Грузинские и ингушские ученые,
анализируя войны с соседями (осетинами) доказывают, якобы
последние позже появились на Кавказе. Хотя имеющиеся в
наличии карты говорят об обратном. Убеждены, что судьбы
бывших советских республик и автономных областей,даже
если они и стали самостоятельными, связаны с великой Россией
как с великой державой. Сегодня трудно
России,следовательно трудно и всем им,особенно малым народам. Потому что мы
пожинаем горькие плоды близорукости и недальновидности
479
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
горе-политиков, которые развалили великую державу. Мы
обращаемся к руководству Грузии Э. Шеварднадзе как к
человеку, занимавшему большой пост во время разрушения
Советского Союза, всем здравомыслящим патриотическим силам -
немедленно созвать конференцию ученых, мудрых,
профессиональных историков, археологов, антропологов как России,
Грузии и Осетии,так и зарубежных стран.для быстрейшего
разрешения грузино-осетинского конфликта. Это приведет к миру,
не только между Грузией и Осетией, но и в целом на Кавказе,
спасет Осетию от очередного геноцида.
Вынужденный переселенец из г. Тбилиси
Павел Александрович Кокоев
ЗАЯВЛЕНИЕ В ПРЕЗИДИУМ IV СЪЕЗДА
Уважаемый Михаил Ильич!
Я, как осетин, ветеран труда и военной службы, житель г.
Владикавказа, достаточно хорошо знаю все населенные
пункты республики, благодаря тому, что более 20 лет проработал в
автодорожном хозяйстве. По роду своей деятельности
общался и общаюсь с многочисленными знакомыми, товарищами и
друзьями, от имени которых хочу обратиться к Вам с
просьбой, согласиться с мнением съезда и взять руководство АН на
себя,ибо в настоящее время я не вижу другой
кандидатуры,который бы мог так умело дирижировать Ныхасами всех
уровней. Вы любите свой народ. Вы опытный организатор,знающий
условия жизни и судьбы людей не только РСО-А и РЮО, но
и всей осетинской диаспоры, которая размещается во всех
уголках планеты.
Ваши способности народного дипломата,большой кругозор,
эрудиция и, наконец, безмерная любовь к Родине не дают Вам
право отказаться от предложения нового состава совета АН
занять на новый срок пост председателя АН.
Михаил Ильич! Нет человека без недостатков. Поэтому
есть к Вам такое пожелание: пожалуйста не реагируйте так
остро и болезненно на критику, ведь не все люди одинаково
образованы и скромны,не все могут одинаково ясно и внятно
выразить свои мысли в коротких выступлениях.
Беслекоев Урузмаг Харитонович -
заместитель председателя Ныхаса
Затеречного муниципального округа.
480
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
СПИСОК
ЧЛЕНОВ АЛАНТЫ НЫХАС
Алагирский район
1. ГИОЕВ М. И.
2. ЦОГОЕВ В. Б.
3. ЦАЛЛАГОВ А. А.
4. ХУДАЛОВ В. Д.
5. ХАБАЛОВ Д. Б.
6. ХУГАЕВ Г. Г.
Пригородный район
7. ХЕТАГУРОВ К. Д.
8. КОЗОНОВ М. В.
9. ЦАБОЛОВ X. Г.
10. АГАЕВ А. Д.ч
И. БЯЗРОВ А. И.
Правобережный район
12. БЗЫКОВ В. X.
13. КИБИЗОВ Т. С.
14. БЕРОЕВ И. Н.
15. ВАТАЕВ 3. М.
16. ГОДИЗОВ Ф. М.
17. КОКОВ П. К.
18. ТАМБИЕВ П. К.
Кировский район
19. КОКАЕВ С. Г.
20. КАБАЛОЕВ В. К.
Моздокский район
21. КАЛОЕВ Г. Г.
22. БОГОВ И. X.
23. ГУРИЕВ Т. А.
Дигорский район
24. ЦАЛЛАЕВ В. А.
25. ЦОРИЕВ Б. Т.
Ардонский район
26. ГАППОЕВ Т. Т.
27. ЗАНГИЕВ К. И.
Ирафский район
28. ЗЕКЕЕВ В. Е.
29. БАЛИКОЕВ С. А.
Промышленный округ
г. Владикавказа
30. ЦАЛЛАГОВ К. И.
31. БАСАЕВ Б. Б.ч
32. МАРЗАГАНОВ М. У.
33. ЦОРАЕВ С. Ц.
34. ГОСТИЕВ К. И.
35. АЛИКОВ Р. М.
36. БАРАКОВ Г. Н.
Иристонский округ
г. Владикавказа
37. ЕЗЕЕВ Ф. Н.
38. ДЖЕЛИЕВ Т. К.
39. ЦОМАЕВ Т. А.
40. БАТЫРОВ С. К.
41. БАДТИЕВ Ш. X.
Затеречный округ
г. Владикавказа
42. КАЧМАЗОВ М. А.
43. ГУРИЕВ Б. А.
44. БЕСЛЕКОЕВ У. X.
45. ГУРИЕВ И. В.
46. ПЛИЕВ А. Г.
47. ДЗИЦЦОЕВ X. Н.
31 Съезды осетинского народа
481
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Северо-Западный округ
г. Владикавказа
48. КАЛАЕВ С. С.
49. ДЖИОЕВ Я. И.
50. МАГОМЕТОВ А. А.
51. МОРГОЕВ Б. Т.
52. ДАУЕВ Б. И.
53. АЛБОРОВ И. Д.
54. ЧЕРДЖИЕВ Т. С.
55. ХЕСТАНОВ В. X.
56. КАИРОВ В. М.
57. ЗОЛОЕВ А. М.
Республика Южная Осетия
58. ЧЕЛЕХСАТЫ К. С.
59. КУСРАЕВ А. Г.
60. ДЖУСОЙТЫ Н. Г.
61. ЧОЧИЕВ Б. Е.
62. АЛБОРОВ Х.-У. Н.
63. ПЛИТЫ Г. Г.
64. ПАРАСТАЕВ X. С.
65. ГУЗИТТАЕВ Э. В.
66. ВАНИЕВ В. Д.
Список членов Президиума
АН
1. ГИОЕВМ. И.
2. ХЕТАГУРОВ К. Д.
3. ЧЕЛЕХСАТЫ К. С.
4. АЛБОРОВ И. Д.
5. ВАТАЕВ 3. М.
6. КАЛАЕВ С. С.
7. ХУГАЕВ Г. Г.
8. АГАЕВ А. Д.
9. ГАППОЕВ Т. Т.
10. ДЖИОЕВ Я. И.
11. ЕЗЕЕВ Ф. Н.
12. КАЛОЕВ Г. Г.
13. ХУДАЛОВ В. Д.
14. ЦАЛЛАГОВ А. А.
15. ЦОРИЕВ Б. Т.
16. ЦОГОЕВ В. Б.
17. ЦОМАЕВ Т. А.
482
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
* * *
Кæронбæттæны делегаттæ байхъуыстой, съездмæ цы
арфæйы телтæ æрбацыд, уыдонмæ. Бакасти сæ нæ республикæйы
парламенты депутат Хъайырты Вячеслав. Телеграммæтæ
съездмæ æрбарвыстой: Паддзахадон думæйæ - Сергей
Бабурин, Мæскуыйæ - Бирæгъты Юри, Китайæ - Гергиты Валери,
Англисæй - зындгонд ахуыргонд Токаты Гогки, Францæй -
Битарты Терезæ, Уæрæсейы Федерацийы нациты фарстаты
æмæ æддагон бастдзинæдты министр Вячеслав Михайлов,
Цæголты Ким æмæ иннæтæ.
Стыр Ныхасы сæрдар Гиоты Михал ма делегаттæн
фехъусын кодта иу æхсызгон хабар: сæ хъæппæрисæй арæзт æрцыд
майдан "Ирыстоны кадæн". Уыцы хæрзиуæгæй фыццагдæр
хорзæхджын æрцыд нæ номдзыд ахуыргонд Абайты Васо.
Съезды делегаттæ сфидар кодтой Стыр Ныхасы Уагæвæрды
проект, ивддзинæдтæ йæм бахæсгæйæ.
Уый фæстæ делегаттæ сфидар кодтой Сидт Цæгат Кавказы
адæмтæм, равзæрстой ног совет.
Ныхасы сæрдарæй ногæй æвзæрст æрцыд Гиоты Михал.
Съезды делегатты номæй Гиоты Михал зæрдиаг арфæ
ракодта аграрон университеты ректор Басаты Барисæн, хорз сæ
кæй суазæг кодта, уый тыххæй.
Ууыл съезд йæ куыст фæцис. Цымæ, цæмæй хицæн кодта
иннæтæй? Бирæ цæмæйдæрты. Фыццаджыдæр уымæй, æмæ
съезды делегаттæ иууылдæр дзырдтой иронау. Доклад дæр уыд
ирон æвзагыл, уæдæ нæ Президент дæр йæ арфæйы ныхас
загъта сыгъдæг иронау.
Уыимæ съезды æргом æмæ бæлвырд ныхас цыд Ирыстоны
адæмты æнгомдзинадыл, сабырдзинад бахъаггæныныл, лыгъд
адæмы æмæ гуырдзиаг-ирон æмæ мæхъæлон-ирон
ахастдзинæдтæ банывыл кæнын, дыууæ Ирыстоны баиу кæнын æмæ
бирæ æндæр ахсджиаг фарстатыл.
Делегаттæ бахастой бирæ хорз фæндæттæ. Уыдонимæ -
Хуссар Ирыстоны электрон тыхдæттæн инвестицион фонды
центр "Рухс" саразын æмæ уымæн материалон æмæ финансон
æгъдауæй баххуыс кæнын. Æргом ныхас цыд нæ мадæлон
æвзаг бахъаггæныны æмæ фæсивæды ’хсæн хъомыладон куыст
фæхуыздæр кæныны фарстатыл дæр.
483
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
Съезды куысты уыд хъуагдзинæдтæ дæр. Трибунæйæ нæ
райхъуыст нæ фысджыты æмæ иннæ сфæлдыстадон цæдисты
уæнгты барджын хъæлæс. Ничи раныхас кодта барадхъаггæнæг
оргæнты кусджытæй дæр.
Иннæ хæттытау та ныр дæр съезды куысты гыццыл
архайдта сылгаймæгтæ. Æппæт ныхасгæнджыты æхсæн уыди дыууæ
сылгоймаг-ахуыргæнæджы - Цæлыккаты Нинæ æмæ Айларты
Зарæ.
Уæдæ Дзæуджыхъæуы администрацийы разамонджытæй
дæр ничи раныхас кодта.
Съезды фæстæ 30 октябры аграрон университеты
Культурæйы галуаны уыд Ирæтты дунеон организацийы фыццаг
конгресс. Уым сæрдариуæг кодта æппæт ирон адæмы æхсæнадон
политикой змæлд Аланты Ныхасы сæрдар Гиоты Михал.
Архайдтой дзы, Турчы, Сирийы, Америчы, Мæскуыйы,
Украинæйы, Кæсæг-Балхъары, Абхазийы æмæ, Уæрæсейы иннæ
рæтты цы ирон адæм цæры, уыдоны минæвæрттæ.
Уыдон æмхуызонæй фæндон бахастой, цæмæй саразой
Ирæтты дунеон организацийы конгресс. Уый арæзт куы
’рцæуа, уæд дунейы алы къуымты æмæ Уæрæсейы æндæр рæтты
цæрæг ирон адæмæн фадат фæуыдзæн кæрæдзимæ
æрбангомдæр уæвынæн. Уый фæрцы хуыздæр бахъаггæндзыстæм нæ
мадæлон æвзаг, нæ фыдæлтæй баззайгæ рæсугъд æгъдæуттæ æмæ
традицитæ.
Черчесты Хъасполат - журналист
484
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
СПИСКИ ДЕЛЕГАТОВ
IV СЪЕЗДА ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
№№ | Фамилия, имя, отчество
Иристонский муниципальный округ,
г. Владикавказ
1.
2.
1 3.
1 4*
5.
6.
7.
8.
9.
10.
И.
1 12.
13.
14.
! 15.
16.
! 17-
| 18.
1 19*
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
1 31.
32.
33.
34.
35.
Андиев Сослан Петрович
Бадтиев Шмел Харитонович
Байматов Урусби Хоранович
Батыров Сахам Кубадиевич
Богаев Эльбрус Заурбекович
Гаглоев Фарзун Сардионович
Газданов Заурбек Сергеевич
Джелиев Тамерлан Каурбекович
Джигкаев Георгий Антонович
Дзасохов Александр Сергеевич
Дзахова Лариса Хасановна
Дзгоев Валерий Дмитриевич
Езеев Фидар Николаевич
Елеев Виктор Гапполаевич
Икаев Борис Владимирович
Калоева Тамара Сосланбековна
Касаев Болат Петрович
Кастуев Заурбек Иссаевич
Кучиев Агубе Георгиевич
Кучиева Светлана Андреевна
Лацоев Эльбрус Алексеевич
Магометов Ахурбек Алиханович
Мазлоева Зоя Сосланбековна
Мамукаев Артем Бабуевич
Санакоев Александр Давидович
Сокаев Пупуш Елканович
Темираев Виктор Дзаматович
Терчикоев Борис Николаевич
Туаева Лидия Харитоновна
Ужегов Солтан Евгеньевич
Хутинаев Руслан Батчериевич
Цаллагов Батако Созрыкоевич
Цалоев Виктор Туганович
Цомаев Тамерлан Александрович
Шаталов Михаил Михайлович
485
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
1 Затеречный округ, г. Владикавказ
36.
37.
38.
39.
40.
41.
42.
43.
44.
45.
46.
47.
48.
49.
50.
51.
52.
53.
54.
55.
56.
57.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
64.
65.
66.
67.
68.
Северо-3
69.
70.
71.
72.
73.
74.
75.
Багаев Георгий Самсонович
Баплаев Тельман Шамилевич
Басиев Гагуз Алексеевич
Бедоев Тельман Гаврилович
«Беслекоев Урузмаг Харитонович
Гуриев Борис Александрович
Гуриев Иран Владимирович
Датриев Константин Угалыкович
Дзестелова Лариса Селивановна
Дзиццоев Хасан Николаевич
Доев Николай Георгиевич
Зангиев Георгий Сергеевич
Кадохов Аркадий Кириллович
Касаев Таймураз Каурбекович
Качмазов Мусса Асланбекович
Кесаев Владимир Александрович
Купеев Александр Гаппоевич
Кусаев Владимир Харитонович
Мамсуров Ислам Меткаевич
Мукагов Петр Николаевич
Плиев Алан Григорьевич
Рамонов Александр Александрович
Сохов Махарбек Хаджумарович
Тезиев Эльбрус Джамботович
Тетоев Казбек Константинович
Токаев Каурбек Дагкоевич
Токаев Сергей Александрович
Туаев Сергей Гаврилович
Царикаев Магомет Кургоевич
Цогоев Николай Додаевич
Цопанов Ахсарбек Алиханович
Чибиров Михаил Васильевич
Шавлохов Асланбек Соломонович
Западный округ, г. Владикавказ
Айларов Измаил Дзаххотович 1
Алборов Иван Давидович
Багаев Камболат Гаврилович
Багаури Гурам Сергеевич
Баскаев Эльбрус Махарбекович
Бердиев Хазби Асланбекович
Бугулова Ольга Тепсарикоевна
486
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1 76.
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.
95.
96.
97.
98.
99.
100.
101.
102.
103.
104.
105.
106.
107.
108.
109.
ПО.
Виниченко Александр Александрович 1
Гадиев Эрислав Михайлович
Гогичаев Борис Александрович
Годжиев Ахсарбек Татарканович
Гугкаев Ирбек Абриевич
Дауев Борис Ибрагимович
Джигкаев Шамиль Федорович
Джиоев Георгий Павлович
Джиоев Яков Исмаилович
Дзантиев Казбек Борисович
Дзидзоев Руслан Михайлович
Дзоблаев Казбек Уматиевич
Дзукаев Харитон Федорович
Засеев Тимур Александрович
Икоев Лаврентий Сергеевич
Каиров Вячеслав Муссаевич
Калаев Сергей Семенович
Кожиев Бештау Канаматович
Кочиев Леуан Николаевич
Кумсиев Ивери Шотаевич
Мисостов Чермен Темболатович
Плиева Фуза Екиевна
Сикоев Тотрадз Иванович
Тавитов Николай Сарабиевич
Таутиев Роман Казбекович
Токов Хетаг Темболатович
Хабицева Лариса Батырбековна
Хадарцев Руслан Дзантемирович
Хадикова Зита Идрисовна
Хетагурова Тимина Георгиевна
Хубаев Игорь Алексеевич
Хубулова Эльвира Павловна
Хугаев Вадим Акимович
Чеджемов Юрий Русланович
Черджиев Тепсарико Саламович
Промышленный округ, г. Владикавказ
111.
112.
ИЗ.
114.
115.
116.
Агаев Виссарион Георгиевич
Аликов Руслан Мухтарович
Басаев Борис Бештауович
Бараков Георгий Бимболатович
Бесолов Сараби Уруспиевич
Биджелов Хаджи-Мурат Алексеевич
487
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
1 117.
118.
119.
120.
121.
122.
123.
124.
125.
126.
127.
128.
129.
130.
131.
132.
133.
134.
135.
136.
137.
Гостиев Казбек Иванович 1
Дзиццоев Майрам Артемович 1
Заоев Асланбек Дмитриевич
Зангиев Таймураз Николаевич
Калоев Валерий Александрович
Калоев Харитон Александрович
Козаев Георгий Сафонкаевич
Козаев Валерий Кузьмич
Марзаганов Махарбек Уанеевич
Магкаев Герой Давидович
Медоев Казбек Дмитриевич
Паринов Вячеслав Семенович
Плиев Руслан Георгиевич
Саламов Борис Савельевич
Техов Тамаз Артемович
Хохоев Владимир Георгиевич
Хугаев Хаджимурат Темболатович
Цаллагов Ахполат Мамсурович
Цаллагов Казбек Иванович
Цораев Сослан Цимурзаевич
Черджиев Александр Владимирович
Алагирский район
138.
139.
140.
141.
142.
143.
144.
145.
146.
147.
I 148.
! 149.
150.
151.
152.
153.
154.
155.
156.
157.
Биджелов Асланбек Азатович
Гиоев Михаил Ильич
Гуриев Чермен Данилович
Дзапарова Таисия Александровна
Диамбеков Валерий Васильевич
Дулаев Валерий Цараевич
Келехсаев Андрей Григорьевич
Кучиев Эльбрус Борисович
Макиев Юрий Владимирович
Малиев Колумб Бадзеевич
Суанова Диана Евдокимовна
Таболов Солтан Сосланович
Тобоев Александр Владимирович
Тогузов Таймураз Туганович
Хабалов Дзамболат Батрбекович
Хадарцев Борис Созрикоевич
Хадарцев Мурат Владимирович
Хинчагов Хазби Александрович
Худалов Валерий Дзамболатович 1
Цаболова Светлана Тузаровна
488
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1 158.
159.
160.
Цаликов Руслан Николаевич 1
Цаллагов Артур Тотразович 1
Цогоев Виктор Батрбекович
Ардонский район
161.
162.
163.
164.
165.
166.
167.
168.
169.
170.
171.
172.
173.
174.
175.
176.
177.
178.
Бигулов Александр Александрович
Бутаев Таймураз Майрамович
Гаппоев Татаркан Туганович
Гусалов Лаврентий Федорович
Дарчиев Цара Адамович
Дзеранов Зару Сардионович
Дзокаев Казмагомет Михайлович
Дзугаев Олег Петрович
Зангиев Казбек Иванович
Зембатов Сахам Мисостович
Калоев Владимир Алексеевич
Кантеев Виктор Еналдикоевич
Ковтун Инга Петровна
Леков Мурат Михайлович
Мерденов Сергей Ахсарович
Урумов Анатолий Моисеевич
Цогоев Андрей Савельевич
Цуциев Тотраз Евстафьевич
Дигорский район
179.
180.
181.
182.
183.
184.
185.
186.
187.
188.
189.
190.
191.
192.
Атаев Андрей Тазеевич
Габеев Сергей Николаевич
Гавдинов Фидар Николаевич
Зангионов Георгий Гангеевич
Золоев Алик Михайлович !
Калицев Заурбек Борисович
Лолаев Батрадз Петрович
Олисаев Георгий Амурханович
Савхалов Алик Сосланбекович
Тавитов Георгий Сарабиевич
Тобоев Цараг Сергеевич
Уруймагов Алик Борисович
Цаллаев Владимир Аслангериевич
Цориев Бештау Татарканович
Ирафский район
■• 193.
194.
195.
196.
Албегонов Хасан Хамицович
Бабочиев Руслан Омарович
Баликоев Борис Тазретович
Баликоев Сафар Афакоевич |
489
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
1 197.
198.
199.
200. ,
201,
202.
203.
204.
205.
206.
Батоев Тамерлан Давкуевич
Гатиев Алик Рамазанович
Дедегкаев Борис Гагеевич
Кожиев Владимир Адамович
Колоев Харум Магометович
Мукагов Царай Полкаевич
Тамаев Казбек Батгериевич
Хлудеева Юлия Андреевна
Хохов Валерий Татариевич
Хохов Зелимхан Борисович
1 Кировский район
207.
208.
209.
210.
211.
212.
213.
214.
215.
216.
217.
218.
219.
220.
221.
222.
223.
224.
225.
226.
Алдатов Борис Тимофеевич
Бекоев Таймураз Амурханович
Богазов Арсамаг Заурбекович
Варзиев Феликс Хазбиевич
Галабаев Александр Георгиевич
Гобозов Илья Аршакович
Джибилов Казбек Николаевич
Дзгоев Руслан Заурбекович
Дзиваев Руслан Гаврилович
Дзиов Дзубаир Хазбиевич
Дзусов Борис Николаевич
Итаров Батрадз Михайлович
Кабалоев Вячеслав Кантемирович
Карсанова Елена Кадихановна
Кесаев Станислав Магометович
Кокаев Салам Гаврилович
Кубалов Казбек Махарбекович
Моргоев Борис Темирболатович
Накусов Борис Дагкоевич
Салбиев Валерий Дашкинович
Моздокский район
227.
228.
229.
230.
231.
232.
233.
234.
235.
236.
Абаев Виктор Алексеевич
Богов Ирбег Ханджериевич
Гуриев Тамерлан Александрович
Дзадзиев Петр Михайлович
Дзебоев Борис Владимирович
Добаев Таймураз Георгиевич
Иванов Анатолий Константинович
Икаев Мурат Михайлович
Калоев Герогий Григорьевич
Кибиров Владимир Александрович
490
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
237.
238.
Сурхаев Владимир Долатович 1
Хубецов Анатолий Николаевич |
Правобережный район
239.
240.
241.
242.
243.
244.
245.
246.
247.
248.
249.
250.
251.
252.
253.
254.
255.
256.
257.
258.
259.
260.
261.
262.
263.
264.
265.
266.
267.
268.
269.
270.
271.
Алдатов Виктор Каурбекович
Арчегов Магомед Баппуевич
Азиев Валерий Темирболатович
Бзыков Вячеслав Хазметович
Бугулов Хазби Батырбекович
Бежаев Казбек Сандроевич
Бероев Ирбек Николаевич
Батагов Чермен Исламович
Беркаев Махарбек Борисович
Бораев Махарбек Керимович
Батагов Хадзимурат Хаджимуссаевич
Ватаев Зелим Махарбекович
Гатагов Тазрет Дафаевич
Годизов Федор Михайлович
Гутиев Заурбек Харитонович
Диамбеков Владимир Дзарахметович
Дзуцев Бечир Дзарахметович
Дзгоев Бекыза Дзыццылович
Дауров Дамир Хангериевич
Кусов Ибрагим Магометович
Кибизов Таймураз Созырович
Коков Петр Касполатович
Кусов Таймураз Эммурзаевич
Мамсуров Таймураз Дзамбекович
Пелиев Василий Александрович
Сартоев Георгий Мисостович
Тамбиев Петр Казантеммрович
Тибилов Зелимхан Георгиевич
Уртаев Борис Михайлович
Ходов Владимир Хаджимурзаевич
Ходов Камал Хазбиевич
Хохаев Радик Сергеевич
Хугаев Георгий Ифамович
Пригородный район
272.
273.
274.
275.
276.
Агаев Александр Дженардикоевич
Албегов Казбек Бечирбиевич
Апаев Леонид Борисович
Багаев Григорий Семенович
Багаев Иван Сергеевич
491
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
1 277.
278.
279.
280.
281. ..
282.
283.
284.
285.
286.
287.
288.
289.
290.
291.
292.
293.
294.
295.
296.
297.
298.
299.
300.
1 301.
1 302.
303.
304.
305.
306.
307.
308.
309.
310.
311.
Базаев Батрадз Каурбекович
Бестаев Сардион Геноевич
Бетеева Райхан Газановна
Бязров Арон Иванович 1
Габараева Римма Казбековна
Газзаев Лев Георгиевич
Гудиев Бухар Георгиевич
Гурциев Николай Павлович
Гусов Олег Александрович
Джагаев Лев Хаджумарович
Джатиев Владимир Солтанович
Дзансолов Сергей Тимофеевич
Дзгоев Варшав Александрович
Дзебоева Регина Сергеевна
Домеев Славик Елиозович |
Икаев Абдул Адылгиреевич
Келехсаев Рустем Казбекович
Козаев Исидор Григорьевич
Козонов Махарбег Васильевич
Коков Заурбег Бусалович
Кучиев Чермен Филиппович 1
Макиев Хату Ильич
Маргиев Иван Алексеевич
Пагаев Аслан Измаилович
Сагеев Рамазан Хаджимурзаевич
Сотцаев Батрбег Хаджимуратович
Сугаева Елена Владимировна
Табеков Данел Харитонович
Тедеев Павел Резоевич
Темираев Виктор Хамицович
Токаев Чермен Харитонович
Тотров Казбек Петрович
Хетагуров Казбек Давидович
Цаболов Феликс Федорович
Цаболов Ханджери Георгиевич
Всеосетинский Союз молодежи
312.
313.
314.
315.
316.
317.
Багиев Алан Казбекович
Бедоева Ирина Георгиевна
Бязров Таймураз Темболатович
Вердиев Рауф Тельманович
Габараев Юрий Константинович
Джанаев Слава Хсарович
492
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
1 318.
319.
320.
321.
322.
323.
324.
325.
Дзлиева Зарина Майрамовна
Дзодзиев Руслан Савельевич
Карданова Тереза Владимировна
Макиев Малхаз Агузович
Писаренко Владимир Петрович
Плиев Сергей
Токов Владимир
Чихтисов Руслан Авданович
Южная Осетия 1
326.
327.
328.
329.
330.
331.
332.
333.
334.
335.
336.
337.
338.
339.
340.
341.
342.
343.
344.
345.
346.
347.
348.
349.
350.
351.
352.
353.
354.
I 355.
356.
357.
358.
Алборты Хадзы-Умар Несторович
Багаев Чермен Николаевич
Бакаев Нугзар Ильич
Бежанов Мэлс Дмитриевич
Валиев Борис Малакоевич
Ваниев Владимир Давидович
Габараев Давид Петрович
Гузиттаев Эдуард Владимирович
Джабиев Зарбег Трбуевич
Джигкаев Иван Григорьевич
Джиоев Зелим Ревазович
Джусойты Нафи Григорьевич
Дзагоев Искак Григорьевич
Дзагоев Николай Георгиевич
Дзидзоев Юри Альбертович !
Дудаев Альберт Петрович
Зассеев Христофор Бисултанович
Кабисов Рутен Семенович !
Келехсаев Георгий Георгиевич
Келехсаев Таймураз Владимирович
Кодолаев Герсан Зурабович
Кокоев Геннадий Герсанович
Кокоев Дзамболат Гаврилович
Кочиев Роман Георгиевич
Кусраев Анатолий Георгиевич
Остаев Алан Бидирович
Парастаев Хазби Савельевич
Плиев Арон Николаевич
Плиев Гацыр Гаврилович
Плиев Мусса Антонович
Плиев Феликс Ясонович
Санакоев Иван Димитриевич
Сокуров Ибрагим Сергеевич
. 493
ИРОН АДÆМЫ ЦЫППÆРÆМ СЪЕЗД
1 359.
360.
361.
362.
363.
364.
365.
366.
367.
368.
369.
370.
Тибилов Тотрадз Ясонович
Хабалов Иван Владимирович
Хубежов Георгий Александрович
Хубулов Михаил Николаевич
Хугаев Герасим Георгиевич
Хугаев Илья Арсенович
Хуриев Гиви Георгиевич
Цховребов Хазби Васильевич
Чельдиев Георгий Аксентьевич
Челехсаты Казбек Сергеевич
Чибиров Людвиг Алексеевич
Чибиров Юрий Андреевич
1 Свердловская область
371.
372.
373.
Баскаев Петр Ахсарбекович
Дзахоев Борис Камболатович
Хохов Таймураз Керменович
1 Одесское национально-культурное общество "Алан"
374.
375.
376.
Базаев Мурат Михайлович
Воробьева-Фардзинова Зоя Заурбековна
Цховребов Альфред Александрович
1 Село Коста Хетагурово Карачаево-Черкесской республики
377.
378.
379.
Зангиев Константин Михайлович
Кесаев Игорь Михайлович
Хетагуров Заур Петрович
Ставропольский край
380.
381.
382.
383.
384.
Вазагов Виктор Мисостович
Каллагов Эльбрус Петрович
Киргуев Анзор Хазретович
Тамаев Аслан Григорьевич
Татаров Батрадз Майрамович
г. Нальчик
385.
386.
387.
Джусоев Виктор Пухаевич
Кебеков Владимир Сафарбиевич
Сугкоев Рамазан Тазиевич
г. Саратов
388.
! 389.
Аликов Георгий Дзбоевич
Цховребов Георгий Хазбиевич
Осетинская община Крыма
390.
391.
392.
Атаев Петр Харитонович
Житнюк (Калоев) Иван Васильевич
Илаев Аслан Хадакцикоевич
494
ЧЕТВЕРТЫЙ СЪЕЗД ОСЕТИНСКОГО НАРОДА
г. Санкт-Петербург |
393.
394.
395.
396.
Газалов Борис Викторович 1
Наниев Петр Эрастович 1
Тамаев Константин Муссаевич 1
Фриев Валерий Хазбикирович
1 г.Волгодонск |
397.
398.
Аликов Александр Дзбоевич
Аликова-Батагова Зарема Хаджимуссаевна
1 Абхазия
399.
400.
Хубулов Феликс Николаевич
Цопанов Юрий Амурханович
1 Грузия
401.
402.
403.
Алборишвили Захар Давидович
Цховребов Иван Хадзелович
Щавлохов Шота Ильич
1 Сирия
404.
405.
Албегов Назир
Туганов Джинкиз
г. Сочи
406.
Санакоев Владимир Ильич
г. Москва
407.
Торчинов Алик Михайлович
г. Магадан
408.
Гутиев Николай Казмагометович
Комитет беженцев из внутренних районов Грузии
409.
410.
411.
412.
413.
414.
415.
416.
Битаров Александр Николаевич
Джагиев Абдул Николаевич
Козаев Рамин Александрович
Маргиев Тенгиз Яковлевич
Плиев Виктор Шалвович
Санакоев Окро Ревазович
Санакоев Павел Петрович
Хетагуров Акаки Арчилович
Турция
417.
418.
419.
420.
421.
Асеты Халис
Бадты Мухаммер
Кусаты Батал
Цъæхилты Джемал
Цъæхилты Яхъя
495
Съезды осетинского народа
Редактор и корректор А. Г. Царакти
Художник Н. Ф. Василенко
Компьютерная верстка М. А. Тедеева
Сдано в набор 10.10.2002. Подписано в печать
12.03.2003. Формат 60х84/1б. Гарнитура «РегегЬиг^».
Печать офсетная. Усл. печ. л. 31,0. Тираж 500 экз.
Заказ № 54
Издательство «Проект-Пресс», 362040,
г. Владикавказ, ул. Димитрова, 2.
РИПП им. В. А. Гассиева, 362011, г. Владикавказ,
ул. Тельмана, 16