Пралетарыі ўсіх краін, яднайцсся!
ДЗЕВЯТАЯ СЕС1Я
ВЯРХОЎНАГА САВЕТА
БЕЛАРУСКАЙ ССР
ДЗЕВЯТАГА СКЛІКАННЯ
13—14 красавіка 1978 года.
СТЭНАГРАФІЧНАЯ СПРАВАЗДАЧА,
9
МІНСК «БЕЛАРУСЬ» 1978

34С1
Д43
11002—228
л М 301 (05)—78
© «Беларусь», 1978

(13 красавіка 1978 года)
10	гадзін раніцы. За сталом старшыні займаюць месца Старшыня Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР дэпутат; I. П. Шамякін, намеснікі Старшыні Вяр-
хоўнага Савета Беларускай ССР П. С. Горбач, Э. М. Пасаманава, В. К. Стара-
войтаў, Н. К. Цагельнік.
У ложах — таварышы П. М. Машэраў, I. Я. Палякоў, Ц. Я. Кісялёў,
А. Н. Аксёнаў, М. М. Зайцаў, А. Т. Кузьмін, У. А. Мікуліч, У. Ф. Міцкевіч,
Я. П. Нікулкін, А. А. Смірноў, В. С. Шавялуха, I. Ф. Якушаў, У. Е. Лабанок,
К. М. Платонаў, Н. Л. Сняжкова, Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета
БССР Л. П. Чагіна, члены Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР, намеснікі
Старшыні Савета Міністраў БССР, члены ўрада рэспублікі.
Дэпутаты і госці сустракаюць іх бурнымі, працяглымі апладысментамі. Усе
ўстаюць.
Старйшнствуе Старшыня Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
дэпутат Шамякін Іван Пятровіч.
Старшыня. Паважаныя таварышы дэпутаты! Нечарговую дзе-
вятую сесію Вярхоўнага Савета Беларускай Савецкай Сацыялі-
стычнай Рэспублікі дзевятага склікання аб’яўляю адкрытай.
Таварышы! За час пасля восьмай сесіі Вярхоўнага Савета Бе¬
ларускай ССР памёрлі дэпутаты Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР Куляшоў Аркадзь Аляксандравіч, Фамічоў Рыгор Філатавіч
і Шырма Рыгор Раманавіч. Прашу ўшанаваць іх памяць уставан¬
ием. (Усе устаюць). Прашу садзіцца.
Таварышы дэпутаты! Перад разгляданнем пытання аб парадку
дня сесіі нам неабходна заслухаць даклад Мандатнай камісіі ў су-
вяз! з выбраннем па двух выбарчых акругах дэпутатаў замест па-
мёршых.
Слова для даклада мае старшыня Мандатнай камісіі Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР дэпутат Фаміч Анатоль Міхайлавіч.
Фаміч А. М. (Ільянская выбарчая акруга Мін-
с к ай в о б л а с ц і).
Таварышы дэпутаты! Пасля восьмай сесіі Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР, 9 красавіка 1978 года, былі праведзены выбары
3

дэпутатаў у Вярхоўны Савет рэспублікі па дзвюх выбарчых акру-
гах: Талачынскай выбарчай акрузе № 234 Віцебскай вобласці і
Роскай выбарчай акрузе № 327 Гродзенскай вобласці. Выбары
праводзіліся ў сувязі са смерцю дэпутатаў Куляшова Аркадзя
Аляксандравіча і Фамічова Рыгора Філатавіча.
Для правядзення выбараў у кожнай з указаных выбарчых
акруг былі створаны акруговая і ўчастковая выбарчыя камісіі.
Акруговыя выбарчыя камісіі ў строгай адпаведнасці з Палажэннем
аб выбарах у Вярхоўны Савет Беларускай ССР зарэгістравалі кан-
дыдатаў у дэпутаты Вярхоўнага Савета Беларускай ССР па абе-
дзвюх выбарчых акругах. Кандыдатамі ў дэпутаты былі зарэгіст-
раваны:
па Талачынскай выбарчай акрузе № 234 — таварыш Быкаў Ва-
сіль Уладзіміравіч, 1924 года нараджэння, пісьменнік;
па Роскай выбарчай акрузе № 327 — таварыш Даніленка
Віктар Дзмітрыевіч, 1936 года нараджэння, Міністр сельскага бу-
даўніцтва БССР.
Паводле паведамленняў, атрыманых ад акруговых выбарчых
камісій, выбары ў выбарчых акругах прайшлі арганізавана, пры
высокай актыўнасці выбаршчыкаў.
У Талачынскай выбарчай акрузе № 234 з 14269 выбаршчыкаў,
якія жывуць на тэрыторыі акругі, у выбарах прынялі ўдзел усе
выбаршчыкі. За кандыдата ў дэпутаты галасавала 14268 выбар-
шчыкаў, або 99,99 працэнта.
У Роскай выбарчай акрузе № 327 з 15727 выбаршчыкаў, якія
жывуць на тэрыторыі акругі, у выбарах прынялі ўдзел усе выбар-
шчыкі і ўсе яны прагаласавалі за кандыдата ў дэпутаты.
Праверыўшы на падставе артыкула 32 Канстытуцыі Беларус¬
кай ССР прадстаўленыя акруговымі выбарчымі камісіямі пратако-
лы аб рэгістрацыі кандыдатаў у дэпутаты, заявы кандыдатаў у дэпу¬
таты аб іх згодзе балаціравацца па адпаведных выбарчых акругах
і пратаколы галасавання акруговых выбарчых камісій, Мандатная
камісія ўстанавіла, што выбары ў Вярхоўны Савет БССР у абе-
дзвюх выбарчых акругах праведзены правільна, у поўнай адпавед-
насці з Канстытуцыяй Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі і Палажэннем аб выбарах у Вярхоўны Савет Беларускай
ССР. У Мандатную камісію Вярхоўнага Савета БССР якіх-небудзь
заяў або скаргаў на няправільнае правядзенне выбараў не пасту-
піла.
Мандатная камісія ўносіць на разгляд Вярхоўнага Савета Бе¬
ларускай ССР праект Пастановы наступнага зместу:
«Заслухаўшы даклад Мандатнай камісіі, Вярхоўны Савет Бе¬
ларускай ССР пастанаўляе прызнаць паўнамоцтвы дэпутатаў Вяр-
хоўнага Савета Беларускай ССР, выбраных 9 красавіка 1978 года.
Быкава Васіля Уладзіміравіча па Талачынскай выбарчай акру¬
зе № 234 Віцебскай вобласці;

Даніленкі Віктара Дзмітрыевіча па Роскай выбарчай акрузе
№ 327 Гродзенскай вобласці».
Старшыня. Ці ёсць у вас, таварышы депутаты, пытанні па дак-
ладу Мандатнай камісіі? Няма пытанняў.
Ці жадае хто-небудзь выступіць па дакладу Мандатнай камісіі?
Жадаючых няма.
Старшыня Мандатнай камісіі дэпутат Фаміч зачытаў праект
Пастановы Вярхоўнага Савета, які камісія ўносіць на ваш разгляд.
Ці будуць у дэпутатаў заўвагі або папраўкі да праекта Паста¬
новы? Няма.
Дазвольце праект Пастановы Вярхоўнага Савета па дакладу
Мандатнай камісіі паставіць на галасаванне.
Хто за тое, каб прыняць прапануемую Пастанову, прашу гала-
саваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Супраць няма. Хто
ўстрымаўся? Няма.
Пастанова па дакладу Мандатнай камісіі прымаецца аднага-
лосна.
Паважаныя таварышы депутаты! У парадак дня нечарговай
дзевятай сесіі прапануецца ўключыць адно пытанне, унесенае на
разгляд Вярхоўнага Савета Беларускай ССР Канстытуцыйнай
камісіяй,— пытанне аб праекце Канстытуцыі (Асноўнага Закона)
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Республікі.
Дакладчык — Старшыня Канстытуцыйнай камісіі, кандыдат у
члены Палітбюро ЦК КПСС, Першы сакратар Центральнага Ка-
мітета Камуністычнай партыі Беларусі таварыш Пётр Міронавіч
Машераў.
Прапанову аб парадку дня нечарговай дзевятай сесіі Вярхоўна-
га Савета Беларускай ССР стаўлю на галасаванне.
Хто за тое, каб зацвердзіць парадак дня сесіі, прашу галаса-
ваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстрымаўся?
Няма.
Парадак дня сесіі прымаецца аднагалосна.
Таварышы депутаты! Савет Старейшын Вярхоўнага Савета да-
ручыў мне прадставіць на ваш разгляд прапанову аб парадку
работы нечарговай дзевятай сесіі Вярхоўнага Савета.
Спачатку нам треба заслухаць даклад таварыша Пятра Міро-
навіча Машерава «Аб праекце Канстытуцыі (Асноўнага Закона)
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Республікі і выніках яго
ўсенароднага абмеркавання».
Пасля даклада прапануецца выбраць Редакцыйную камісію,
якая з улікам абмеркавання праекта Канстытуцыі Беларускай ССР
на сесіі прадставіць Вярхоўнаму Савету яе канчатковы текст.
Абмеркаванне праекта Канстытуцыі прапануецца правесці пас-
ля выбрання Редакцыйнай камісіі.
Пасля завяршення спречак па праекту Канстытуцыі заслухаць
даклад Редакцыйнай камісіі, а затым перайсці да працедуры пры-
5

няцця новай Канстытуцыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі.
Такі прапануемы, таварышы дэпутаты, парадак работы нашай
сесіі.
Ці будуць заўвагі аб парадку работы сесіі?
Заўваг няма.
Дазвольце прапануемы парадак работы нечарговай дзевятай
сесіі Вярхоўнага Савета паставіць на галасаванне.
Хто за тое, каб прыняць гэты парадак сесіі, прашу галасаваць.
Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Супраць няма. Хто ўстрымаў-
ся? Таксама няма.
Парадак работы сесіі прымаецца аднагалосна.
Слова для даклада «Аб праекце Канстытуцыі (Асноўнага Зако¬
на) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і выніках
яго ўсенароднага абмеркавання» мае Старшыня Канстытуцыйнай
камісіі, кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС, Першы сакратар
Цэнтральнага Камітэта Камуністычнай партыі Беларусі таварыш
Пётр Міронавіч Машэраў.
Машэраў П. М. (Ленінская выбарчая акруга гора-
да Мінска).
Паважаныя таварышы дэпутаты! Усе галоўныя этапы развіцця
савецкага грамадства па шляху, пракладзенаму Вялікім Кастрычні-
кам, атрымлівалі адлюстраванне ў адпаведных канстытуцыйных
актах. Новая Канстытуцыя Саюза ССР, якая ўступіла ў сілу, зама-
цоўвае сусветна-гістарычны факт пабудовы ў нашай краіне разві-
тога сацыялістычнага грамадства, накіраванага да вышынь каму-
ністычнай цывілізацыі. Яна акумулюе ў сабе калектыўны розум і
вопыт партыі Леніна, савецкага народа, выражае волю і думы, спа-
дзяванні і імкненні нашых людзей. У распрацоўку гэтай велічнай
канстытуцыйнай хартыі выдатны ўклад унеслі ЦК КПСС, Паліт-
бюро і асабіста Генеральны сакратар ЦК КПСС, Старшыня Прэ-
зідыума Вярхоўнага Савета СССР, Старшыня Канстытуцыйнай ка-
місіі таварыш Леанід Ільіч Брэжнеў.
Новы Асноўны Закон агульнанароднай сацыялістычнай дзяр-
жавы яскрава сведчыць аб тым, што ідэі, абвешчаныя Кастрычні-
кам, запаветы Уладзіміра Ільіча Леніна намаганнямі партыі і са-
вецкіх людзей паспяхова ажыццяўляюцца. Ен з’яўляецца ўзорам
творчага развіцця марксісцка-леніыскай грамадска-палітычнай і
дзяржаўна-прававой думкі, які ўзбагачае тэорыю і практыку ка-
муністычнага будаўніцтва новымі фундаментальным! вывадамі і
палажэннямі.
Працоўныя Беларусі, як і ўвесь савецкі народ, з гарачым і ад-
надушным адабрэннем усім сэрцам успрынялі Канстытуцыю СССР
як непарушны закон свайго жыцця і працы. Гэты асноватворны
юрыдычны акт, важнейшы палітычны дакумент даўгачаснага дзе-
яння, які валодае велізарнай арганізацыйна-мабілізуючай, ідэйна-
6

маральнай сілай, мае неацэннае значэнне для павышэння эфектыў-
насці кіравання сацыяльна-эканамічнымі, духоўнымі працэсамі,
усёй грамадскай практыкай.
Цяпер, калі галоўны закон Айчыны жыве і дзейнічае, ушчыль-
ную паўстала задача прывядзення ў адпаведнасць з ім канстыту-
цый брацкіх савецкіх рэспублік, у тым ліку і Канстытуцыі Бела-
рускай ССР.
Нёабходнасць прыняцця новага Асноўнага Закона рэспублікі
дыктуецца перш за ўсё самім фактам уступлення ў сілу Кансты-
туцыі грамадства развітога сацыялізму. Яна абумоўліваецца і ты-
мі аб’ектыўнымі знамянальнымі зрухамі і зменамі, якія адбыліся ў
сацыяльна-эканамічнай і духоўнай сферах рэспублікі за апошнія
40 гадоў і якія служаць яшчэ адным пераканаўчым пацвярджэн-
нем вялікай жыццёвай сілы сацыялістычнага ладу, ленінскай на-
цыянальнай палітыкі КПСС, дзяржаўна-палітычнага адзінства,
дружбы і брацтва савецкіх народаў.
Поўная перамога сацыялізму ў СССР дала магутны імпульс
развіццю прадукцыйных сіл, перадавой навукі і культуры ва ўсіх
рэгіёнах і рэспубліках нашай Радзімы, удасканаленню грамадскіх
адносін на ўнутрана ўласцівых сацыялізму калектывісцкіх асно-
вах. Паслядоўнае і няўхільнае ажыццяўленне ленінскай нацыя-
нальнай палітыкі КПСС забяспечыла ўсебаковы росквіт і збліжэн-
не народжаных Вялікім Кастрычнікам сацыялістычных нацый.
У сям’і народаў-братоў Краіны Саветаў беларускі народ нязмерна
памножыў свае сілы і магчымасці, набыў усё неабходнае для ўсе-
баковага прагрэсу.
Пасля прыняцця Канстытуцыі БССР 1937 года адбыліся карэн-
ныя зрухі ў рашаючай сферы грамадскага жыцця.— у сферы матэ-
рыяльнай вытворчасці. Непазнавальна змянілася індустрыялыіае
аблічча Беларусі, шматразова ўзрос яе вытворча-тэхнічны патэн-
цыял. Аб’ём прамысловай вытворчасці ў 1977 годзе ў параўнанні з
1937 годам павялічыўся амаль у 32 разы. Цяпер індустрыя рэспуб-
лікі за два тыдні выпускае прадукцыі больш, чым за ўвесь 1937 год.
Электраўзброенасць працы ў прамысловасці за мінулыя 40 гадоў
вырасла ў 11 разоў, яе прадукцыйнасць — у 7,4 раза.
Асабліва хуткімі, апераджальнымі тэмпамі развіваюцца машы-
набудаванне, станка- і прыборабудаванне, энергетыка, электроніка,
хімія і нафтахімія, гэта значыць галіны індустрыі, якія вызначаюць
і стымулююць навукова-тэхнічны прагрэс ва ўсёй народнай гаспа-
дарцы. За апошнія чатыры дзесяцігоддзі выпрацоўка электраэнер-
гіі ўзрасла ў 71 раз, хімічных валокнаў і ніцей — у 70 разоў.
Кардынальныя змены адбыліся ў сельскай гаспадарцы рэспуб-
лікі. Дзякуючы нястомным клопатам Камуністычнай партыі Са-
7

вецкай дзяржавы аб развіцці сельскагаспадарчай вытворчасці ў
калгасах і саўгасах створана сучасная матэрыяльна-тэхнічная ба¬
за, у шырокіх маштабах праводзяцца хімізацыя і меліярацыя зя-
мель. Забяспечана ўстойлівае развіццё ўсіх галін гэтага сектара
эканомікі на аснове інтэнсіфікацыі, далейшай спецыялізацыі і кан-
цэнтрацыі вытворчасці. Усё гэта ў спалучэнні з вялікай арганіза-
тарскай і палі'гычнай работай партийных арганізацый, нашых
кадраў дало магчымасць сельскім працаўнікам узяць новыя, даво-
лі высокія рубяжы ў земляробстве і жывёлагадоўлі. У 1977 годзе
ва ўсіх катэгорыях гаспадарак рэспублікі валавы збор збожжа пе-
равысіў адпаведны паказчык 1937 года ў 4,6 раза, ураджайнасць
збожжавых за тэты час узрасла ў 3,7, вытворчасць малака —
у 3,4, мяса — у 3,3 раза.
Радасны плён прыносіць паслядоўны курс партыі на няўхіль-
нае павышэнне дабрабыту савецкіх людзей, усё больш поўнае за-
давальненне іх растучых матэрыяльных патрэбнасцей і духоўных
запатрабаванняў. Вось некалькі выразных лічбаў. Сярэднемесяч-
ная заработная плата рабочых і служачых узрасла ў рэспубліцы
за апошнія 40 гадоў больш чым у 5 разоў, выплаты і льготы з
грамадскіх фондаў спажывання — у 17, рознічны тавараабарот у
разліку на аднаго жыхара — амаль у 17 разоў. За тэты ж перыяд
гарадскі жыллёвы фонд павялічыўся ў 5 разоў.
Прынцыповыя змены зведала і сацыяльная структура насель-
ніцтва рэспублікі. У колькасных і якасных адносінах вырас рабочы
клас — вядучая сіла грамадскага прагрэсу. Агульная колькасць
яго павялічылася ў 4,7 раза, рэзка ўзрасла таксама ўдзельная ва¬
га рабочых у агульнай масе працуючых. Глыбокія якасныя змены
адбыліся ва ўзроўні іх агульнаадукацыйнай і прафесіянальнай пад-
рыхтоўкі, у змесце працы. Толькі за апошнія 20 гадоў колькасць
рабочых, якія выконваюць аперацыі пры дапамозе машын і меха-
нізмаў, павялічылася ў 4,3 раза. Цяпер у нас тры чвэрці прамыс-
ловых рабочых маюць вышэйшую і сярэднюю (поўную і няпоўную)
адукацыю, тады як у 1937 годзе такую падрыхтоўку мела менш
чым 8 працэнтаў гэтай катэгорыі работнікаў.
Але ж далёка не ўсё вымяраецца ў лічбах. Зрухі ў сацыяльнай
характарыстыцы рабочага класа асабліва рэльефна і наглядна ад-
люстроўваецца ў яго ўзросшай палітычнай культуры і грамадска-
працоўнай актыўнасці, у памножаным патэнцыяле тэхнічнай кам-
петэнтнасці, прафесіянальнага вопыту і майстэрства.
Істотна змяніліся ўмовы работы, усяго жыцця і калгаснага ся-
лянства. Прынцыпова іншай стала тэхнічная аснашчанасць яго
працы, якая па сваіх вытворча-сацыяльных характарыстыках усё
больш ператвараецца ў разнавіднасць працы індустрыяльнай.
Колькасць трактароў у сельскай гаспадарцы рэспублікі (у пераліку
на эталонный) павялічылася за мінулыя 40 гадоў амаль у 24 разы,
а энергетычныя магутнасці ўзраслі ў 29 разоў. Яшчэ больш знач-
8

ныя зрухі ідэйна-маральнага парадку. Ва ўсіх сферах дзейнасці
працаўнікоў вёскі перамаглі калектывісцкія прынцыпы. Маральна-
палітычныя якасці, псіхалогія цяперашняга пакалення нашых
калгаснікаў сфарміраваліся і развіваюцца на сацыялістычнай ас-
нове, а ўклад жыцця, адукацыйны і культурны ўзровень іх усё
больш набываюць рысы жыццядзейнасці гарадскога насельніцтва.
Вялікія перамены і ў абліччы нашай інтэлігенцыі. Будучы арга-
нічнай часткай народа, плоццю ад плоці рабочага класа і калгас-
нага сялянства, яна бачыць свой вышэйшы абавязак у служэнні
Айчыне, справе партыі, ідэалам камунізму. У поўнай адпаведнасці
з аб’ектыўнымі заканамернасцямі сацыяльна-эканамічнага і духоў-
нага прагрэсу нашага грамадства хутка растуць рады народнай
інтэлігенцыі, асабліва тыя яе трупы, дзейнасць якіх непасрэдна звя-
зана з рэалізацыяй асноватворнага прынцыпу — спалучэння дасяг-
ненняў сучаснай навукова-тэхнічнай рэвалюцыі і перавагамі сацыя-
лізму. У параўнанні з 1937 годам колькасць занятых у народнай
гаспадарцы рэспублікі спецыялістаў з вышэйшай і сярэдняй спе-
цыяльнай адукацыяй павялічылася ў 19 разоў. Гэта само па сабе
гаворыць аб многім, і перш за ўсё аб нашых узросшых магчыма-
сцях лепш, больш эфектыўна выкарыстоўваць ва ўсіх галінах на¬
роднай гаспадаркі і культуры тое, што К. Маркс вызначыў як «арэ-
чаўленую сілу ведаў».
У разглядаемы перыяд адбылася і такая важная падзея ў гісто-
рыі беларускага народа, як уз’яднанне Заходняй Беларусі з вялікай
Савецкай Радзімай і ўваходжанне яе ў састаў БССР.
Тым самым завяршыўся працэс кансалідацыі беларускай нацыі,
яе самавызначэння у рамках нацыянальна-дзяржаунага утварэння
сацыялістычнага тыпу.
Эканамічнае, сацыяльна-палітычнае і духоўнае развіццё савец-
кага грамадства ў адпаведнасці з прынцыпамі марксізму-ленініз-
му і пралетарскага інтэрнацыяналізму забяспечыла не толькі юры-
дычную, але і фактычную роўнасць усіх нацый і народнасцей нашай
краіны, умацаванне іх дружбы і брацтва. 3 нязменным пачуццём
удзячнасці мы падкрэсліваем вядучую ролю ў гэтым гістарычна
важным працэсе вялікага рускага народа.
У выніку рэвалюцыйна-пераўтваральнай дзейнасці Камуністыч-
най партыі, аб’яднання намаганняў усіх народаў Краіны Саветаў
атрымала рэальнае ўвасабленне ленінская ідэя аб «свабодным саю-
зе свабодных работнікаў», у якім мацнеюць і развіваюцца адпавя-
даючыя нашаму камуністычнаму ідэалу традыцыі інтэрнацыяналь-
нага брацтва, штодзённых клопатаў грамадства аб чалавеку і
высокай адказнасці чалавека перад грамадствам. I працоўныя Бе-
ларусі ганарацца і шчаслівыя сваёй прыналежнасцю да гэтага
непарушнага саюза роўных, да вялікай сацыяльнай і інтэрнацыя-
нальнай агульнасці, імя якой — савецкі народ. У гэтым брацкім
яднанні, якое вытрымала выпрабаванне на трываласць і ў гады
9

мірнай працы, і ў найцяжэйшую часіну барацьбы з нямецка-фашы-
сцкімі захопнікамі, беларускі народ чэрпаў і чэрпае сілы і натхнен-
не ў паспяховым ажыццяўленні планаў партыі, у будаўніцтве ка-
мунізму.
Апіраючыся на шырокія магчымасці развітога сацыялістычнага
грамадства, створанага намаганнямі Камуністычнай партыі, усіх
савецкіх людзей, на тое, што дасягнута рэспублікай ва ўсіх галінах
эканомікі і культуры, мы можам і павінны працаваць з усёўзраста-
ючай аддачай, няўхільна нарошчваць эфектыўнасць працы нашага
народа, павялічваць яго ўклад у скарбніцу матэрыяльных і духоў-
ных багаццяў краіны. На гэта нацэлены ўсе прымаемыя намі ме¬
ры, усе нашы рашэнні і практычныя дзеянні. Гэтаму павінна са-
дзейнічаць і ўся шматгранная работа па рэалізацыі палажэнняў
і ўстановак новай Канстытуцыі БССР, праект якой вынесены сёння
на разгляд паўнамоцных прадстаўнікоў нашага народа.
II
Пры падрыхтоўцы праекта новага Асноўнага Закона Беларус-
кай ССР Канстытуцыйная камісія, утвораная Вярхоўным Саветам
рэспублікі, зыходзіла з ленінскіх ідэй аб сутнасці і прызначэнні
канстытуцыі сацыялістычнага тыпу. Яна кіравалася рашэннямі
XXV з’езда партыі, майскага і кастрычніцкага (1977 г.) Пленумаў
ЦК КПСС, нечарговай сёмай сесіі Вярхоўнага Савета СССР, тэа-
рэтычнымі палажэннямі і ўстаноўкамі, якія змешчаны ў працах
і выступлениях таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева. У падрыхтоў-
цы праекта Канстытуцыі вялікую дапамогу аказалі парады, якія
далі нам у Цэнтральным камітэце і Прэзідыуме Вярхоўнага Са¬
вета СССР.
Што можна сказаць па сутнасці самога праекта Канстытуцыі?
Галоўнае, вызначальнае, несумненна, заключаецца ў тым, што ён
зыходзіць з важнейшых палажэнняў Канстытуцыі СССР і адлю-
строўвае іх з гранічнай паўнатой і дакладнасцю. Думаю, няма не-
абходнасці асабліва растлумачваць, што адпаведнасць праекта
Канстытуцыі БССР Асноўнаму Закону краіны абумоўліваецца і
вызначаецца адзінствам палітычнай, эканамічнай і сацыяльнай
асновы Саюза ССР у цэлым і кожнай саюзнай рэспублікі паасобку,
адзінствам іх класавай сутнасці, агульнасцю асноў і прынцыпаў
нашага сацыялістычнага быцця, галоўных задач і вышэйшай мэты
камуністычнага будаўніцтва. Гэта для кожнага савецкага чалаве-
ка ісціна, якая не патрабуе доказаў, так сказаць, альфа і амега
яго сілы, яго веры, усяго жыцця і працы.
Разам з тым праект Канстытуцыі БССР адлюстроўвае не толь-
кі агульныя рысы, уласцівыя ўсім саюзным рэспублікам як састаў-
ным часткам Саюза ССР, але і спецыфічныя асаблівасці Беларус-
кай ССР, звязаныя з колькасцю і нацыянальным саставам яе на-
10

сельніцтва, з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай будовай і сістэмамі
органаў дзяржаўнай улады і кіравання, якія адпавядаюць гэтай
будове.
У рабоце над праектам камісія апіралася на багаты вопыт кан-
стытуцыйнага будаўніцтва, набыты як краінай у цэлым, так і на-
шай рэспублікай. Напомню, што разглядаемы намі праект новай
Канстытуцыі Беларускай ССР з’яўляецца праектам чацвёртага па
ліку Асноўнага Закона рэспублікі. Першая Канстытуцыя Беларус¬
кай ССР была прынята I з’ездам Саветаў БССР 3 лютага 1919 го¬
да, праз месяц пасля абвяшчэння Сацыялістычнай Савецкай Рэс-
публікі Беларусі. Узорам для яе з’явілася распрацаваная пры
асабістым удзеле Уладзіміра Ільіча Леніна першая Савецкая Кан¬
стытуцыя 1918 года. Ленінскія прынцыпы Асноўнага Закона сацыя-
лістычнай дзяржавы атрымалі далейшае развіццё ў Канстытуцыі
БССР 1927 года, затым у Канстытуцыі рэспублікі 1937 года.
Гэтыя канстытуцыйныя акты абазначылі буйныя, знамянальныя
вехі ў станаўленні, умацаванні і росквіце Беларускай ССР у брац-
кай сям’і савецкіх рэспублік, у рэвалюцыйным пераўтварэнні глы-
бінных пластоў народнага жыцця на аснове ўсталявання і перамо-
гі сацыялістычных грамадскіх адносін. Тое, аб чым марылі, за што
змагаліся многія пакаленні нашых людзей, якія даказалі сваю без-
запаветную адданасць справе Вялікага Кастрычніка, неўміручай
ленінскай справе, цяпер знайшло сваё адлюстраванне ў пабудава-
ным у СССР грамадстве сталага сацыялізму. Мы шчаслівыя і га-
нарымся тым, што рэспубліка наша, якая дынамічна развіваецца,
з’яўляецца непадзельнай, арганічнай часткай магутнага Саюза
ССР, накіраванага да камунізму.
Такім чынам, галоўныя мэты і задачы, якія ставіліся канстыту-
цыямі БССР 1919, 1927 і 1937 гадоў, былі дасягнуты, паспяхова
вырашаны.
Праект новай Канстытуцыі Беларускай ССР, захоўваючы пера-
емнасць асноўных прынцыпаў папярэдніх Канстытуцый, узбагача-
ны выключна важнымі тэарэтычнымі палажэннямі, палітычнымі і
прававымі, устанаўленнямі, выпрацаванымі Камуністычнай пар-
тыяй, яе ленінскім кіраўніцтвам, калектыўнай мудрасцю ўсяго са-
вецкага народа.
Праламленне ў праекце багацця ідэй, звязаных з вызначэннем
агульнанародных мэт, задач і шляхоў далейшага развіцця палітыч-
най і эканамічнай сістэмы нашага грамадства, сацыялістычнай
дзяржавы і яе функцый на сучасным этапе,— надзейная гарантыя
высокай сацыяльна-палітычнай і прававой эфектыўнасці новага
Асноўнага Закона БССР. Мы бачым у гэтым важнейшы сродак за-
беспячэння далейшага ўсебаковага прагрэсу рэспублікі на шляхах
камуністычнага будаўніцтва.
У праекце сінтэзаваны таксама важнейшыя аспекты сучаснай
практыкі агульнасаюзнай і рэспубліканскай праватворчасці, якія
11

датычаць абнаўлення і ўдасканалення заканадаўства, што рэгулюе
грамадскія адносіны ў розных сферах жыцця.
Такія зыходныя пазіцыі, якія прадвызначылі галоўныя рысы і
асаблівасці праекта Асноўнага Закона БССР.
Што датычыць яго структуры і важнейшых палажэнняў, то яны
ідэнтычныя са структурай і прынцыпамі Канстытуцыі СССР, якія
маюць агульнае значэнне для ўсіх саюзных рэспублік і адлюстроў-
ваюць глыбокае ўнутранае адзінства савецкай канстытуцыйнай сі-
стэмы ў цэлым.
Надзвычай прынцыповую важнасць мае юрыдычнае замацаван-
не ў праекце Асноўнага Закона рэспублікі ў поўнай адпаведнасці
з цяпер дзеючай Канстытуцыяй СССР разгорнутай характарыстыкі
плённай і ўсёўзрастаючай ролі Камуністычнай партыі Савецкага
Саюза. Іменна партыя Леніна забяспечвае адзінства мэты, высо¬
кую ступень арганізаванасці і каардынацыі агульнанародных на-
маганняў, аптымальную эфектыўнасць усёй палітычнай сістэмы
нашага шматнацыянальнага сацыялістычнага грамадства. Узброе-
ная марксісцка-ленінскім вучэннем, яна вызначае генеральную
перспектыву натага развіцця, лінію ўнутранай і знешняй палітыкі
СССР, кіруе вялікай стваральнай дзейнасцю савецкага народа, на-
дае планамерны, навукова абгрунтаваны характар яго барацьбе
за перамогу камунізму.
У праекце значна паўней у параўнанні з Канстытуцыяй 1937 го¬
да адлюстраваны палітычныя, сацыяльна-эканамічныя і духоўныя
асновы грамадства, функцыі і роля ўсіх звенняў нашага дзяржаў-
нага, грамадскага арганізма, замацаваны ствараемыя сталым са-
цыялізмам трывалыя гарантыі найбольш поўнага раскрыцця і пра-
яўлення чалавечага ў чалавеку.
Як і ў Канстытуцыі Саюза ССР, у праекце Асноўнага Закона
рэспублікі паслядоўна рэалізуецца лінія КПСС на далейшае раз-
гортванне савецкай дэмакратыі ва ўсіх сферах — палітычнай, экана-
мічнай, сацыяльнай, культурнай. Прадугледжваецца ўсё больш
шырокі ўдзел грамадзян у кіраванні справамі грамадства і дзяржа-
вы, павышэнне актыўнасці працоўных калектываў і грамадскіх арга-
нізацый, узмацненне народнага кантролю, умацаванне прававой ас¬
новы дзяржаўнага і грамадскага жыцця, расшырэнне публічнасці,
пастаянны ўлік грамадскай думкі пры вырашэнні пытанняў гаспа-
дарчага і культурнага будаўніцтва.
Далейшае развіццё атрымаюць дэмакратычныя прынцыпы ар-
ганізацыі і дзейнасці Саветаў усіх ступеней — ад сельскага і да
Вярхоўнага Савета БССР. Падкрэсліваецца, што яны будуюць
сваю работу на аснове калектыўнасці, свабоднага, дзелавога аб-
меркавання і вырашэння бягучых і перспектыўных задач, публіч-
насці, шырокага прыцягнення грамадзян да ўдзелу ў дзейнасці са-
вецкіх органаў. Толькі ў работу пастаянных камісій мясцовых Са-
ветаў побач з дэпутатамі ў рэспубліцы ўключана звыш 75 тысяч
12

актывістаў. Акрамя таго, у нас дзейнічае каля 120 тысяч самадзей-
ных арганізацый, якія аб’ядноўваюць амаль 1,5 мільёна чалавек.
Яны з’яўляюцца масавай апорай Саветаў народных дэпутатаў, важ-
най формай іх глыбокай і штодзённай сувязі з насельніцтвам. 3 па-
літычнага і ідэалагічнага пунктаў гледжання — гэта пытанне ўсіх
пытанняў. Як адзначаў Уладзімір Ільіч Ленін, «...чым больш вялі-
кая, чым больш адказная новая гістарычная задача, тым больш
павінна быць людзей, мільёны якіх трэба прыцягнуць да самастой-
нага ўдзелу ў вырашэнні гэтых задач».
А што можа быць больш велічным і адказным за пастаўленыя
цяпер партыяй задачы камуністычнага будаўніцтва?! I, каб выра-
шаць іх найлепшым чынам, нам трэба ўпарта і настойліва расшы-
раць рэальны ўдзел працаўнікоў нашых гарадоў і вёсак у ства-
ральнай творчай рабоце, у кіраванні ўсімі грамадскімі і дзяржаў-
нымі справамі. У гэтым — залог поспеху. У гэтым — гарантыя
актывізацыі ўсёй дзейнасці Саветаў знізу даверху. У гэтым — і на-
дзейнае лякарства ад такіх нярэдкіх яшчэ болек, як фармалізм,
бюракратызм, коснасць і падмена жывой справы нікому не па-
трэбнай паператворчасцю. Адным словам, трэба не па форме, а па
сутнасці паляпшаць работу ўсіх звенняў нашага дзяржаўнага ме-
ханізму.
3 мэтай павышэння ролі народных дэпутатаў у праекце зама-
цоўваюцца іх асноўныя паўнамоцтвы, вызначаныя Законам аб ста¬
тусе дэпутатаў. Іх цесная сувязь з выбаршчыкамі, падсправаздач-
насць і падкантрольнасць народу—вось адзін з важнейшых дэма-
кратычных прынцыпаў арганізацыі і дзейнасці прадстаўнічых
органаў дзяржаўнай улады. Уладзімір Ільіч Ленін указваў, што
парламентарыі, дэпутаты «павінны самі працаваць, самі выконваць
свае законы, самі правяраць тое, што атрымліваецца ў жыцці, самі
адказваць непасрэдна перад сваімі выбаршчыкамі».
Яркім праяўленнем сапраўднага дэмакратызму нашага ладу,
дзейснага ўдзелу мае у кіраванні справамі дзяржавы з’яўляюцца
наказы выбаршчыкаў. Працоўныя ўсё часцей выкарыстоўваюць
іх у якасці інструмента для удасканалення работы калектываў
прадпрыемстваў, арганізацый і ўстаноў, павышэння эфектыўнасці
вытворчасці, павелічэння выпуску тавараў народнага спажывання,
паляпшэння дзейнасці сферы абслугоўвання і г. д.
Змешчаны ў праекце Асноўнага Закона БССР артыкул аб на¬
казах замацоўвае тэту дзейсную форму ўплыву выбаршчыкаў на
павышэнне актыўнасці сваіх паўнамоцных прадстаўнікоў у орга¬
нах дзяржаўнай улады. Арганізацыя гэтай работы мае вельмі ак-
туальнае значэнне. Як вядома, 24 лютага г. г. на пасяджэнні Прэзі-
дыума Вярхоўнага Савета СССР пад старшынствам таварыша Ле-
аніда Ільіча Брэжнева разгледжана пытане «Аб практыцы работы
Саветаў народных дэпутатаў Беларускай ССР з наказамі выбар-
шчыкаў» і адобраны станоўчы вопыт, набыты ў нас у гэтай справе.
13

Разам з тым у прынятай пастанове даручана Прэзідыуму Вярхоў-
нага Савета, мясцовым Саветам народных дэпутатаў рэспублікі
прыняць меры, накіраваныя на далейшае ўдасканаленне дзейнасці
дзяржаўных органаў, прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый па
разгляду і выкананню наказаў, ліквідацыю наяўных у гэтай справе
недахопаў. I гэта накладае на ўсіх нас асаблівую адказнасць за
стан гэтага вельмі патрэбнага ўчастка работы Саветаў.
Шырокае адлюстраванне ў праекце знайшло павышэнне ролі
масавых грамадскіх арганізацый — прафсаюзаў, камсамола, ка-
аперацыі і іншых, якія выконваюць важныя сацыяльныя і выхаваў-
чыя функцыі. Грамадскім арганізацыям у асобе іх рэспубліканскіх
органаў прадастаўляецца права заканадаўчай ініцыятывы.
У праект уключана таксама палажэнне аб працоўных калекты-
вах як пярвічных ячэйках нашага не толькі гаспадарчага, але і па-
літычнага арганізма, значэнне якіх у абмеркаванні і вырашэнні
многіх пытанняў дзяржаўнай важнасці выключна вялікае. Нам трэ-
ба і ў далейшым развіваць актыўнасць працоўных калектываў, раз-
глядаць гэта як неад’емную частку агульнай задачы ўдасканален-
ня сацыялістычнай дэмакратыі і ў той жа час як важны рычаг
росту грамадскай вытворчасці, павышэння яе эфектыўнасці, як
сродак камуністычнага выхавання працоўных, развіцця іх палітыч-
най і прававой культуры.
Паслядоўны дэмакратызм і гуманізм сацыялістычнай грамад¬
скай сістэмы ярка праяўляецца ў прынцыпова новым характары
ўзаемаадносін дзяржавы і асобы, у няўхільным паляпшэнні ўмоў
працы і жыцця нашых людзей, у расшырэнні правоў і свабод са-
вецкага чалавека. Іменна гэта, у поўнай сугучнасці з прынцыпамі
Канстытуцыі Саюза ССР, дакладна адлюстравана ў тых раздзелах
і артыкулах праекта Асноўнага Закона рэспублікі, дзе гаворка
ідзе аб высокім канстытуцыйным статусе грамадзяніна.
Разам з тым у праекце Канстытуцыі падкрэсліваецца, што вы-
карыстанне нашымі людзьмі гарантуемых сацыялістычным грамад-
ствам шырокіх правоў і свабод неаддзельнае ад выканання імі
сваіх абавязкаў. Тым самым канстытуцыйна замацоўваецца марк-
сісцка-ленінская канцэпцыя адзінства правоў і абавязкаў, што поў-
насцю адпавядае народжаным сацыялізмам карэнным прынцыпам
нашага ўкладу жыцця, маральным ідэалам савецкага чалавека,
яго ўяўленням аб грамадскім абавязку.
У праекце Канстытуцыі адлюстроўваецца курс КПСС на далей¬
шае ўмацаванне сацыялістычнай законнасці і правапарадку, удас-
каналенне заканадаўства, на выхаванне ў нашых людзей глыбокай
павагі да закона. Прынцып аховы правапарадку замацоўваецца ў
якасці кіруючага ў дзейнасці ўсіх дзяржаўных, грамадскіх аргані-
зацый і службовых асоб. Захаванне савецкіх законаў, павага пра-
віл сацыялістычнага супольнага жыцця абвяшчаецца таксама кан¬
стытуцыйным абавязкам усіх грамадзян.
14

Вялікая ўвага ўдзяляецца нацыянальна-дзяржаўнай будове
Беларускай ССР, якая вызначаецца як суверэнная савецкая сацы-
ялістычная дзяржава ў саставе Саюза ССР. Як адзначыў таварыш
Леанід Ільіч Брэжнеў на майскім (1977 г.) Пленуме ЦК КПСС, во-
пыт паказаў, што асноўныя рысы федэратыўнай будовы СССР поў-
насцю апраўдалі сябе.
Беларускі народ, як і ўсе народы нашай Айчыны, на вопыце
ўсяго свайго жыцця, барацьбы і працы на працягу шасці слаўных
кастрычніцкіх дзесяцігоддзяў наглядна пераканаўся, што толькі ва
ўмовах непарушнага агульнасавецкага брацтва забяспечваецца
сапраўды дэмакратычнае спалучэнне агульных інтарэсаў шматна-
цыянальнай Савецкай дзяржавы з інтарэсамі кожнай з утвараю-
чых яе рэспублік, развіваецца ўшырыню і ўглыбіню дабратворны
працэс узаемаўзбагачальнага супрацоўніцтва і збліжэння сацыялі-
стычных нацый.
Такія асноўныя асаблівасці, галоўныя рысы распрацаванага
праекта Канстытуцыі БССР, які, на наш погляд, у тэарэтычных, па-
літычных і юрыдычных адносінах адпавядае патрабаванням, што
прад’яўляюцца да Асноўнага Закона, і атрымаў гарачае адабрэн-
не, шырокую падтрымку камуністаў, усіх нашых людзей у ходзе
яго ўсенароднага абмеркавання ў рэспубліцы.
III
Зварот да народа, які стаў ужо традыцыйным, да яго калектыў-
нага розуму и вопыту, да яго аўтарытэтнай думкі, поўнасцю ад¬
павядае духу савецкага дэмакратызму, непарушным лен.інскім
нормам у дзейнасці нашай партыі і дзяржавы. Гэта дыктуецца
прынцыпамі і практыкай сацыялістычнага народаўладдзя, якое ад-
крывае шырокі прастор для ўсебаковага
творчасці мае, поўнага выкарыстання імі
кім ладам правоў і свабод.
Імкнучыся забяспечыць максімальна
праяўлення палітычнай
прадастаўленых савец-
шырокае, свабоднае і
па-сапраўднаму дзелавое абмеркаванне праекта Канстытуцыі, пар-
тыйныя арганізацыі правялі вялікую работу з тым, каб данесці
змест гэтага гістарычнага дакумента да ўсіх працоўных, усіх слаёў
насельніцтва рэспублікі. Яна будавалася ў арганічным адзінстве з
выкананнем комплексу арганізацыйных і ідэалагічных мерапрыем-
стваў, звязаных з ажыццяўленнем норм і прынцыпаў новай Кансты-
туцыі СССР, вывадаў і ўстановак, змешчаных у выступлениях
таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева на майскім, кастрычніцкім і
снежаньскім (1977 г.) Пленумах ЦК КПСС, на нечарговай сёмай
сесіі Вярхоўнага Савета СССР. Пры гэтым абмеркаванне праекта
разглядалася як дзейсны сродак праяўлення і развіцця ў нашых
людзей высокіх пачуццяў сацыялістычнай грамадзянскасці, патры-
ятызму і інтэрнацыяналізму.
15

3 першага і да апошняга дня гэтай важнай палітычнай кампа-
ніі працаўнікі гарадоў і вёсак праяўлялі высокую актыўнасць, са-
праўдную зацікаўленасць у тым, каб Асноўны Закон БССР аб-
вяшчаў і замацоўваў усе найбольш істотныя і важныя бакі нашых
дасягненняў і заваёў у брацкай сям’і савецкіх народаў, забяспеч-
ваў новыя магчымасці для эканамічнага і сацыяльнага прагрэсу
рэспублікі.
Праект Канстытуцыі абмеркаваны на сходах калектываў пра-
цоўных на прадпрыемствах, у калгасах, саўгасах, у цэхах, зменах,
на ўчастках, у брыгадах, арганізацыях, навучальных установах, у
воінскіх часцях, злучэннях, на сходах грамадзян па месцу пражы-
вання, у друку, па тэлебачанню і радыё.
Усяго было праведзена звыш 70 тысяч сходаў, у якіх прыняло
ўдзел каля 6 мільёнаў чалавек. Пры абмеркаванні праекта высту-
піла звыш 327 тысяч чалавек. Яны ўнеслі больш чым 330 тысяч
прапаноў і заўваг. Акрамя таго, у партыйныя і савецкія органы, у
рэдакцыі газет, на тэлебачанне і радыё паступіла амаль 4,5 тысячы
пісьмаў з прапановамі і заўвагамі. Толькі па артыкулах праекта
унесена больш чым 3,1 тысячы прапаноў.
Жывая творчасць мае, усенароднае абмеркаванне праекта но-
вага Асноўнага Закона рэспублікі ўзбагацілі яго змест ведамі, муд-
расцю нашых людзей. Гэта дало магчымасць палепшыць праект,
унесці ў яго рад карысных дапаўненняў, удакладненняў і па-
правак.
Галоўны вывад, які трэба зрабіць з праведзенага шырокага аб-
меркавання праекта Канстытуцыі Беларускай ССР, заключаецца
ў тым, што наш народ яшчэ раз прадэманстраваў сваю бязмежную
адданасць ідэалам партыі Леніна, непахісную рашучасць паспяхо-
ва ажыццяўляць пастаўленыя ёю задачы камуністычнага будаў-
ніцтва.
На сходах працоўных з выключнай цеплынёй падкрэслівалася
велізарнае значэнне ва ўсім нашым жыцці новай Канстытуцыі
СССР, а таксама асабісты ўклад Генеральнага сакратара
ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР,
Старшыні Канстытуцыйнай камісіі таварыша Леаніда Ільіча Брэж-
нева ў распрацоўку і ажыццяўленне ўнутранай і знешняй палітыкі
партыі і дзяржавы.
Абмеркаванне праекта Канстытуцыі выйшла далёка за рамкі
яго зместу. Яно цесна ўвязвалася з бягучымі справамі працоўных
калектываў, з актуальным! задачам! гаспадарчага і культурнага
будаўніцтва і дапамагала кожнаму нашаму чалавеку яшчэ паўней
адчуць сваё дачыненне да вырашэння задач дзесятай пяцігодкі.
I нам неабходна паклапаціцца аб тым, каб гэта актыўнасць не
слабела, а развівалася і набірала сілу, увасабляючыся ў канкрэт-
ныя формы працоўных здзяйсненняў, барацьбы за паспяховае вы-
кананне рашэнняў XXV з’езда КПСС.
16

У полі зроку працоўных знаходзіліся практычная дзейнасць
розных звенняў дзяржаўнага і гаспадарчага апарату, нявыраша-
ныя праблемы, недахопы ў нашай рабоце. Было выказана няма-
ла прапаноў, якія датычаць паляпшэння дзейнасці савецкіх і
гаспадарчых органаў, прадпрыемстваў, арганізацый і ўстаноў, удас-
каналення заканадаўства. Пры гэтым найбольшая колькасць пра-
паноў і заўваг паступіла па такіх праблемах, як далейшае развіц-
цё савецкай дэмакратыі, умацаванне працоўнай дысцыпліны, ба-
рацьба з антыграмадскімі праяўленнямі, ахова сацыялістычнай
уласнасці, рацыянальнае выкарыстанне прыродных рэсурсаў, уда-
сканаленне сацыяльнай палітыкі, умацаванне сацыялістычнай за-
коннасці, барацьба з бюракратызмам.
Усё гэта дае магчымасць зрабіць вывад аб тым, што абмерка-
ванне праекта Канстытуцыі прайшло ў рэспубліцы паспяхова. Ха-
рактар пераважнай большасці прапаноў пераканаўча сведчыць аб
палітычнай сталасці, высокай свядомасці працоўных, адказнасці
іх за аўтарытэт Савецкай дзяржавы, за няўхільны рост яе экана-
мічнай і абароннай магутнасці. Гэта была сапраўды ўсенародная
шчырая размова не толькі аб дасягненнях, але і аб недахопах у
рабоце, аб наяўных рэзервах і магчымасцях нашага далейшага ру-
ху наперад.
Вельмі знамянальна, што ў сваіх выступлениях і пісьмах нашы
людзі горача і аднадушна падтрымалі асноўныя палажэнні праек¬
та Канстытуцыі БССР. 3 радасцю і гордасцю гаварылася аб вялі-
кіх заваёвах сацыялізму, якія знайшлі сваё замацаванне ў Асноў-
ным Законе рэспублікі, аб важных сацыяльна-эканамічных зменах
у жыцці працоўных Беларусі, што адбыліся за апошнія 40 гадоў.
Рабочыя, калгаснікі, інтэлігенцыя рэспублікі ўсе свае думкі і
імкненні звязваюць з мудрасцю і дзейнасцю роднай Камуністыч-
най партыі, стваральнай сілай яе ўнутранай і знешняй палітыкі.
Камуністы, увесь беларускі народ з асаблівым задавальненнем
успрынялі палажэнне новай Канстытуцыі БССР аб тым, што «кі-
руючай і накіроўваючай сілай савецкага грамадства, ядром яго
н,3^™4113^ сістэмы, усіх дзяржаўных і грамадскіх арганізацый
з’яўляецца Камуністычная партыя Савецкага Саюза». Яны бачаць
у партыі свайго выпрабаванага правадыра і настаўніка, непадзель-
на падтрымліваюць яе палітыку, якая поўнасцю выражае іх інта-
рэсы, іх спадзяванні, цалкам служыць народу. (Апладысменты.)
У выступлениях працоўных падтрымліваецца канстытуцыйнае
замацаванне курсу нашай партыі на далейшае расшырэнне і па-
глыбленне сацыялістычнай дэмакратыі, павышэнне ролі прадстаў-
нічых органаў улады — Саветаў народных дэпутатаў у вырашэнні
важнейшых пытанняў жыцця грамадства, на яшчэ больш шырокае
ўключэнне насельніцтва ў кіраванне дзяржаўнымі, гаспадарчымі і
грамадскімі справамі.
Вялікае задавальненне ў рабочых, калгаснікаў, інтэлігенцыі
2 Зак. 1057
17

рэспублікі выклікалі артикулы праекта Канстытуцыі, дзе сфарму-
ляваны асноўныя правы і свабоды грамадзян. У выступлениях
падкрэслівалася вялікая важнасць канстытуцыйнага замацавання
правоў на ахову здароўя, на жыллё, на карыстанне дасягненнямі
культуры, свабоды навуковай, тэхнічнай і мастацкай творчасці і
іншых правоў і свабод.
Трэба адзначыць, што самую пільную ўвагу пры абмеркаванні
праекта прыцягнулі пытанні працы, добрасумленных адносін да яе
ўсіх і кожнага.
Партыйныя і савецкія органы рэспублікі правялі вялікую рабо¬
ту па абагульненню паступіўшых прапаноў і заўваг, якія адносяц-
ца непасрэдна да тэксту праекта Асноўнага Закона. Канстытуцый-
ная камісія падрабязна вывучыла і ўважліва прааналізавала
кожную з іх. На падставе гэтага яна сфармулявала рэкамендацыі
адносна тых паправак, якія трэба было б уключыць у праект, а
таксама выказала свае меркаванні па тых прапановах, што не
могуць быць прыняты.
На думку камісіі, уяўляецца мэтазгодным унесці змяненні і да-
паўненні ва ўступную частку і ў 29 артыкулаў праекта.
Дазвольце мне спыніцца на найбольш істотных з іх.
Перш за ўсё значна расшыраны тэкст уступнай часткі. Тут
падкрэсліваецца найвялікшае значэнне Вялікага Кастрычніка ў
карэнным павароце лёсу ўсіх нацый і народнасцей нашай краіны,
ва ўтварэнні рабочымі і сялянамі Беларусі з дапамогай рускага
пралетарыяту ўпершыню ў гісторыі сваёй дзяржавы — Беларускай
Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі; гаворыцца аб велізарных
поспехах працоўных Беларусі ў развіцці эканомікі, навукі і культу¬
ры, дасягнутых ва ўмовах сацыялізму, дзякуючы паслядоўнаму
ажыццяўленню ленінскай нацыянальнай палітыкі партыі, усебако-
вай брацкай дапамозе вялікага рускага народа, народаў усіх савец-
кіх рэспублік. (Апладьісменты.) Акрамя таго, сказана аб захаван-
ні пераемнасці праекта Канстытуцыі ў адносінах да канстыту¬
цыйнага развіцця нашай краіны, ідэй і прынцыпаў ранейшых
Канстытуцый Беларускай ССР.
Удакладнена фармуліроўка артыкула 1, які прадугледжвае, што
Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка ёсць сацыялі-
стычная агульнанародная дзяржава, якая выражае волю і інтарэ-
сы рабочых, сялян і інтэлігенцыі, працоўных усіх нацый і народ¬
насцей рэспублікі. Тут замест слоў «працоўных усіх нацый і
народнасцей рэспублікі» запісана: «працоўных рэспублікі ўсіх на-
цыянальнасцей».
Пункт 1 артыкула 70 дапоўнены ўказаннем на тое, што да ве-
дання Беларускай ССР адносіцца не толькі прыняцце Канстыту-
цыі, але і ўнясенне ў яе змен, а пункты 5, 6, 9 і 12 рэдакцыйна ўдак-
ладнены.
У пункт 8 артыкула 108 унесена дапаўненне аб тым, што Прэзі-
18

дыум Вярхоўнага Савета БССР праводзіць перайменаванне раё-
наў, гарадоў, раёнаў у гарадах, пасёлкаў гарадскога тыпу і іншых
населеных пунктаў.
Дапаўненне артыкула 125 заключаецца ў тым, што ў ім зама-
цоўваецца функцыя мясцовых Саветаў народных дэпутатаў па за-
цвярджэнню справаздач аб выкананні планаў эканамічнага і са-
цыяльнага развіцця і мясцовага бюджэту.
3 артыкула 130 выключана яго першая частка, якая праду-
гледжвае, што вышэйстаячыя мясцовыя Саветы народных дэпута-
таў ажыццяўляюць кіраўніцтва дзейнасцю ніжэйстаячых Саветаў
народных дэпутатаў, таму што данае палажэнне змешчана ў ар-
тыкуле 125 праекта.
Унесены змены і ў артыкул 135. Адсюль выключаны ўказанні аб
тым, што рашэнні і распараджэнні выканаўчых камітэтаў мясцо¬
вых Саветаў абавязковыя для выканання ўсімі размешчанымі на
тэрыторыі Савета прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі, а
таксама службовымі асобамі і грамадзянамі. Гэта палажэнне пра-
дугледжана заканадаўствам аб Саветах, а таму мець яго ў Кан-
стытуцыі няма неабходнасці.
Змены артыкулаў раздзела аб Дзяржаўным плане эканамічнага
і сацыяльнага развіцця Беларускай ССР накіраваны на паляпшэн-
не зместу іх тэксту.
Так, у артыкуле 141 выдзелена ў асобную частку палажэнне аб
тым, што распрацоўка планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця
ажыццяўляецца з улікам прапаноў калектываў прадпрыемстваў,
устаноў і арганізацый. Акрамя таго, прадугледжваецца, што ў
Дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага развіцця Беларускай
ССР уключаюцца асноўныя паказчыкі планаў прадпрыемстваў,
устаноў і арганізацый саюзнага падпарадкавання, якія знаходзяц-
ца на тэрыторыі рэспублікі.
Артыкул 142 дапоўнены новай часткай наступнага зместу: «Са-
вет Міністраў Беларускай ССР уносіць Дзяржаўны план эканаміч-
нага і сацыяльнага развіцця Беларускай ССР на разгляд Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР».
У артыкуле 144 замест слоў «пастанова Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР па справаздачы аб выкананні Дзяржаўнага пла¬
на эканамічнага і сацыяльнага развіцця Беларускай ССР публіку-
ецца для ўсеагульнага ведама» прапануецца запісаць: «Агульныя
паказчыкі выканання планаў публікуюцца для ўсеагульнага ве¬
дама».
Такія ж змены мэтазгодна ўнесці і ў артыкул 149, які рэгламен-
туе пытанні зацвярджэння справаздачы аб выкананні Дзяржаўна-
га бюджэту.
У рад артыкулаў праекта ўнесены некаторыя ўдакладненні і рэ-
дакцыйныя папраўкі, указаныя ў прадстаўленых вам матэрыялах.
Такія змены і дапаўненні, якія ўключаны ў тэкст праекта Асноў-
2*
19

нага Закона
Беларускай ССР з улікам яго ўсенароднага абмерка-
вання ў рэспубліцы.
Разам з тым Канстытуцыйная камісія разгледзела і тыя прапа-
новы, якія не палічыла мэтазгодным прымаць. Так, прапанавалася
запісаць непасрэдна ў Канстытуцыі розныя палажэнні, ужо рэгла-
ментаваныя заканадаўствам. Уносіліся прапановы вызначьщь у Ас-
ноўным Законе канкрэтныя паўнамоцтвы органаў дзяржаўнай ула-
ды і кіравання ў галіне аховы прыроды, помнікаў гісторыі і культу¬
ры і г. д., тэрміны правядзення справаздач дэпутатаў, пасяджэнняў
выканаўчых камітэтаў, непасрэдна зафіксаваць некаторыя нормы
аплаты працы, прадастаўлення дадатковых водпускаў, выплаты да-
памог, устанавіць меры адказнасці за тыя або іншыя правапару-
шэнні і іншыя.
Трэба сказаць, што ў большасці сваёй гэтыя прапановы правіль-
ныя. Але яны не могуць быць уключаны ў Канстытуцыю, якая з’яў-
ляецца Асноўным Законам дзяржавы і змяшчае толькі найбольш
важныя, найбольш прынцыповыя палажэнні. Яны развіваюцца і
канкрэтызуюцца ў бягучым заканадаўстве. У ходзе будучай рабо¬
ты па далейшаму яго ўдасканаленню неабходна глыбока вывучыць,
уважліва разгледзець і па магчымасці ўлічыць прапановы, унесе-
ныя пры абмеркаванні праекта Канстытуцыі.
IV
Таварышы! Пасля прыняцця Вярхоўным Саветам БССР Асноў-
нага Закона рэспублікі трэба будзе правесці велізарную па сваіх
маштабах і адказнасці работу. Партыйным і савецкім органам, мі-
ністэрствам і ведамствам, арганізацыям і ўстановам неабходна
ўважліва разгледзець усе паступіўшыя ў ходзе ўсенароднага абмер-
кавання праекта Канстытуцыі прапановы і заўвагі працоўных і
прыняць па іх канкрэтныя меры.
Вопыт, набыты ў перыяд усенароднага абмеркавання праекта
Асноўнага Закона СССР і пачэрпнуты з цяперашняй палітычнай
кампаніі, павінен стаць добрай зарадкай для актывізацыі далей-
шай работы ўсіх звенняў партыйнага, дзяржаўнага і гаспадарчага
апарату, усіх працоўных калектываў. Трэба ўзняць на якасна новы
ўзровень усю нашу практычную дзейнасць, настойліва паляпшаць
работу органаў улады і кіравання. Гаворка ідзе аб тым, каб усюды
ў адпаведнасці з патрабаваннямі снежаньскага (1977 г.) Пленума
ЦК КПСС, указаниям!, дадзенымі ў выступлениях таварыша Леа-
ніда Ільіча Брэжнева ў гарадах Сібіры і Далёкага Усходу, узмац-
ніць арганізатарскую і выхаваўчую работу па выяўленню дадатко¬
вых рэзерваў і магчымасцей для выканання і перавыканання пла-
наў і абавязацельстваў як гэтага года, так і пяцігодкі ў цэлым.
У першую чаргу неабходна ў дэталях разабрацца і ажыццявіць
20

практычныя меры па падцягванню адстаючых участкаў. Трэба, каб
міністэрствы і ведамствы, абкомы, гаркомы і райкомы партыі, са-
вецкія органы канкрэтна заняліся кожным прадпрыемствам, бу-
доўляй, калгасам, саўгасам, якія не спраўляюцца з заданнямі, ака-
залі б ім неабходную дапамогу ў арганізацыі гаспадарчай дзейна-
сці і рашуча паправілі справу.
Прадметам самай пільнай увагі павінна быць усё, што так або
іначай звязана з далейшым развіццём і ўмацаваннем ленінскага
стылю работы, з удасканаленнем кіравання. Мы аб гэтым вялі раз-
мову на V пленуме Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі,
і час паглядзець ужо, што з намечанага выканана і што яшчэ трэ¬
ба зрабіць, каб прывесці кіраўнічую дзейнасць усіх звенняў у поў-
ную адпаведнасць з высокімі патрабаваннямі партыі, з устанаўлен-
нямі Канстытуцыі СССР. Інакш кажучы, работа вакол Асноўнага
Закона павінна стаць своеасаблівым усерэспубліканскім аглядам
таго, як выконваюцца наказы выбаршчыкаў, як улічваюцца і рэалі-
зуюцца прапановы і заўвагі працоўных, выказаныя ў ходзе абмер-
кавання праекта Канстытуцыі, наколькі поўна выкарыстоўваюцца
ўсе магчымасці і рэзервы для павышэння эфектыўнасці вытворча-
сці і якасці работы.
Гэта значыць, што цэнтрам усёй арганізатарскай і палітычнай
работы ў сувязі з прыняццем новай Канстытуцыі БССР павінны
стаць непасрэдна працоўныя калектывы, а яе ўплывам неабходна
ахапіць усё насельніцтва гарадоў і вёсак рэспублікі. У гэтай адказ-
най справе, мы мяркуем, прымуць актыўны ўдзел члены і кандыда-
ты ў члены Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі, члены Рэ-
візійнай камісіі Кампартыі Беларусі, дэпутаты Вярхоўнага Савета
СССР і Вярхоўнага Савета БССР, кіруючыя работнікі партыйных,
савецкіх, прафсаюзных, камсамольскіх і гаспадарчых органаў, ву-
чоныя, спецыялісты народнай гаспадаркі, увесь наш прапагандысц-
кі актыў.
Лепшы выхавацель — станоўчы прыклад. У гэтых адносінах
асабліва важны асабісты прыклад, узор, які павінен паказваць кі-
раўнік. Партыя патрабуе, і гэта трэба ўспрымаць як бясспрэчную
ісціну, каб кіраўнік любога рангу не толькі быў кампетэнтным спе-
цыялістам, але і валодаў шырокім палітычным і культурным кру-
гаглядам, навыкамі вопытнага псіхолага, сапраўднага інжынера
чалавечых душ, быў бы ўважлівым да людзей, служыў прыкладам
адзінства слова і справы. Калі гэта правільна заўсёды, то тройчы
правільна ў святле новай Канстытуцыі, свята захоўваць і выкон-
ваць якую павінен кожны наш грамадзянін, і, вядома ж, у першую
чаргу кіраўнік.
У сувязі з прыняццем новай Канстытуцыі вялікі аб’ём работы
кладзецца на ідэалагічныя ўстановы і арганізацыі, сродкі масавай
інфармацыі, у прыватнасці на друк, тэлебачанне і радыёвяшчанне.
Яны закліканы арганізаваць яе планамерную, сістэматычную пра-
21

паганду, растлумачэнне, глыбей асвятляць пытанні выканання кан-
стытуцыйных норм і палажэнняў.
Творча выкарыстоўваючы набыты вопыт, усю разнастайнасць
форм і метадаў ідэйнага ўплыву на масы, удасканальваючы меха-
нізм публічнасці ў рабоце органаў кіравання, фарміравання і вы-
ражэння грамадскай думкі, неабходна забяспечыць далейшае узра-
станне мабілізуючай і арганізуючай ролі прапаганды, агітацыі,
палітычнага інфармавання. I тут асабліва недапушчальныя фар-
малізм, параднасць. Эфектыўнасць ідэйнага ўплыву ў рашаючай
меры і перш за ўсё залежыць ад глыбіні зместу, ад доказнай сілы
нашай прапаганды і агітацыі, усёй нашай ідэалагічнай работы.
Апіраючыся на прынцыпы і нормы Канстытуцыі грамадства развіто-
га сацыялізму, мы можам і павінны яшчэ вышэй узяць узровень па-
літычнай і прававой культуры нашага народа.
Сярод важных пытанняў паспяховага вырашэння гэтай задачы
на адно з першых месц трэба было б паставіць работу па фарміра-
ванню ва ўсіх працоўных найвышэйшай павагі да Асноўнага Зако¬
на Савецкай дзяржавы, усвядомленага разумения адзінства правоў
і абавязкаў, замацаваных у Канстытуцыі, бясспрэчнага іх захаван-
ня і выканання.
Аналіз практыкі праваахоўных органаў, апытанні сацыёлагаў
сведчаць, што далёка не ўсе нашы кіраўнікі цвёрда ведаюць і няў-
хільна захоўваюць прававыя нормы кіраўнічай дзейнасці. У мі-
нулым годзе народнымі судамі рэспублікі было разгледжана звыш
паўтары тысячы спраў з іскавымі патрабаваннямі аб аднаўленні
на рабоце. Палавіна з іх па прычыне неабгрунтаванасці звальнен-
ня рабочых і служачых была задаволена. А гэта значыць, што ў
кожным з гэтых выпадкаў было дапушчана парушэнне дзеючага
заканадаўства.
На жаль, ёсць яшчэ ў нас нямала грамадзян, асабліва з ліку
маладых, якія парушаюць правілы сацыялістычнага супольнага
жыцця. Нізкая прававая культура асобных людзей, няведанне або
непавага імі закона нярэдка выліваюцца ў праступкі і правапару-
шэнні, колькасць якіх у радзе абласцей і раёнаў рэспублікі не зні-
жаецца, а сям-там нават і расце. Тут ёсць пытанне, і немалое.
Вось чаму абавязак партыйных, савецкіх, прафсаюзных, камса-
мольскіх органаў, работнікаў народнай асветы, юрыстаў, усёй на¬
шай грамадскасці ў ходзе выканання канстытуцыйных актаў наша¬
га грамадства — усюды і грунтоўна правесці комплекс мер, свое-
асаблівы прававы ўсенавуч, які дае магчымасць даць усім і
кожнаму ў рэспубліцы шырокае веданне сутнасці савецкіх законаў,
правіл і норм сацыялістычнага супольнага жыцця.
Хачу падкрэсліць, што прававы ўсенавуч уяўляецца намі не як
простае набыццё юрыдычных, прававых ведаў. Сэнс яго значка
глыбейшы — навучыць кожнага чалавека глядзець на жыццё і на
сваё месца ў ім з глыбока грамадскіх, партыйна-класавых пазіцый,
22

з пазіцый зацікаўленага і актыўнага ўдзелу ў справах і здзяйснен-
нях народа, нашага сацыялістычнага грамадства.
Новая Канстытуцыя БССР у поўнай адпаведнасці з Канстыту-
цыяй Саюза ССР ставіць рад фундаментальных праблем, над выра-
шэннем якіх нам трэба будзе ўпарта і настойліва працаваць. Узяць,
напрыклад, артыкул 14, дзе сфармуляваны асноўны прынцып са-
цыялізму, абвяшчаецца ўсеагульнасць працы і пастаўлена задача
садзейнічаць ператварэнню яе ў першую жыццёвую патрэбнасць
кожнага савецкага чалавека. Выкананне яе побач з вырашэннем
важных сацыяльна-эканамічных і выхаваўчых задач патрабуе ўся-
мернага ўзмацнення арганізаванасці і дысцыпліны ў самым шыро-
кім сэнсе скарачэння розных страт, якія нясе эканоміка рэспублікі,
і асабліва страт рабочага часу.
Важна ўсюды стварыць такую маральную атмасферу, якая б
выключала ў зародку чужыя нашаму ідэалу спажывецкія адносіны
да жыцця і любыя праяўленні грамадзянскай пасіўнасці, сацыяль-
нага ўтрыманства. У адносінах жа да тых, хто груба парушае пра-
вавыя нормы, правілы сацыялістычнага супольнага жыцця, трэба
побач з мерамі пераканання рашуча і цвёрда прымяняць і неаб-
ходныя адмін.істрацыйна-прававыя меры ўздзеяння. Інакш кажучы,
у поўную сілу належыць выкарыстоўваць і аўтарытэт грамадскай
думкі, і аўтарытэт савецкага закону, і найшырэйшыя магчымасці
выхавання асобы ў працоўным калектыве. Тут адно ад другога не-
аддзельнае.
Трэба дапамагчы людзям добра ўсвядоміць, што пастаўленая
партыяй задача павышэння эфектыўнасці і якасці азначае ўдаска-
наленне не толькі вытворчасці, але і самога чалавека. Гаворка ідзе
аб якасці яго работы, якасці яго ведаў, аб творчым складзе яго
мыслення, аб адпаведнасці паводзін, учынкаў чалавека высокім
патрабаванням камуністычнай маралі. На гэта накіраваны ўвесь
гуманістычны і грамадзянскі пафас Канстытуцыі Саюза ССР, так-
сама як і праект Канстытуцыі нашай рэспублікі.
Праблема ўдасканалення ідэйна-маральнага патэнцыялу асобы
сёння, можна сказаць, карэнная праблема ўсёй арганізацыйнай,
выхаваўчай работы партыйных арганізацый. У ёй у канчатковым
выніку ключ да вырашэння ўсіх задач — і гаспадарчых, і сацыяль-
ных. У гэтым сутнасць і сэнс ажыццяўляемага партыяй комплекс-
нага падыходу да ідэалагічнай работы, да ўсёй справы камуністыч-
нага выхавання.
Камуністы, працоўныя нашай рэспублікі, як і ўсёй краіны, розу-
мам і сэрцам глыбока ўсведамляюць, што галоўнае, вызначаль-
нае — у моцным адзінстве, у непарушным брацтве народаў Краіны
Саветаў, у гатоўнасці разам выконваць планы партыі, поплеч ру-
хацца да вялікай мэты — да камунізму. (Апладысменты.)
Раскрываючы найвялікшы сэнс і значнасць далейшага паглыб-
лення брацкага супрацоўніцтва народаў Саюза ССР, няўхільнага
23

ўзрастання іх інтэрнацыянальнай агульнасці і адзінства, неабход-
на падкрэсліваць, што сацыялістычны інтэрнацыяналізм у дзеян-
ні — наша неацэнная заваёва, крыніца непераможнай магутнасці
Савецкай агульнанароднай дзяржавы. I гэта праяўляецца не толь-
кі ў адзінстве поглядаў і мэт, не проста ў выказванні пачуццяў, але
і перш за ўсё ў штодзённай працы нашых людзей, у добрасумлен-
ным выкананні кожным свайго патрыятычнага, інтэрнацыянальна-
га абавязку. У любой справе мы нязменна павінны кіравацца перш
за ўсё агульнанароднымі, агульнасаюзнымі інтарэсамі. I ў далей-
шым трэба строга сачыць за тым, каб рашэнні партыйных, савец-
кіх, гаспадарчых органаў на любым узроўні, таксама як і іх прак-
тычныя дзеянні, адпавядалі б гэтым высокім інтарэсам, прынцы-
пам сацыялістычнага інтэрнацыяналізму.
Натхнёныя прыняццем Канстытуцыі Саюза ССР, святкаваннем
60-годдзя Вялікага Кастрычніка, працоўныя рэспублікі дабіліся
значных поспехаў у выкананні планаў і сацыялістычных абавяза-
цельстваў па важнейшых паказчыках развіцця эканомікі, навукі і
культуры, аб чым падрабязна гаварылася нядаўна на сходзе ак-
тыву пры ўручэнні рэспубліцы пераходнага Чырвонага сцяга.
Але любыя нашы дасягненні, як падкрэслівалася на снежань-
скім (1977 г.) Пленуме ЦК КПСС, трэба разглядаць толькі ў якасці
адпраўной базы для лепшага вырашэння складаных і адказных за¬
дач як трэцяга года пяцігодкі, так і бліжэйшай перспектывы. Неаб-
ходна ўсвядоміць гэта, самакрытычна ацэньваць дасягнутае,
нястомна шукаць і прыводзіць у дзеянне новыя рэзервы, пастаянна
нарошчваць тэмпы вытворчасці. «Сёння працаваць лепш, чым учо-
ра, заўтра — лепш, чым сёння. Такі лозунг дня,— падкрэсліваў у
прамове на Пленуме таварыш Леанід Ільіч Брэжнеў.— А лепш —
гэта значыць упор на якасць, на эфектыўнасць, на рост прадукцый-
насці працы. Іменна тут аснова сацыялістычных абавязацельстваў,
як і наогул усёй нашай гаспадарчай дзейнасці».
Трэба больш рашуча выкараняць наяўныя недахопы ў развіцці
эканомікі рэспублікі, дабівацца поўнага павароту міністэрстваў, ве-
дамстваў, савецкіх і гаспадарчых органаў да якасных, інтэнсіўных
фактараў эканамічнага росту, умацоўваць ва ўсіх звеннях працоў-
ную, тэхналагічную і планавую дысцыпліну. Наш абавязак — ак-
тыўна стымуляваць творчы падыход да вырашэння карэнных задач
пяцігодкі, павышаць адказнасць усіх і кожнага за канчатковыя вы-
нікі працы.
Арганізуючы выкананне ўсіх артыкулаў, установак і прынцыпаў
новай Канстытуцыі рэспублікі, якую трэба будзе прыняць гэтай
сесіі Вярхоўнага Савета БССР, неабходна ўсямерна развіваць пра-
цоўную актыўнасць мае у барацьбе за ажыццяўленне рашэнняў
XXV з’езда КПСС, безумоўнае выкананне і перавыкананне ўста-
ноўленых на 1978 год планавых заданняў і прынятых абавязацель-
стваў кожным працоўным калектывам, раёнам, горадам, вобласцю.
24

рабіць усё для таго, каб дастойна сустрэць 60-годдзе БССР і Кам-
партыі Беларусі. (Працяглыя апладысменты.)
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Як мы ўжо дамовіліся, нам
неабходна ўтварыць Рэдакцыйную камісію па падрыхтоўцы кан-
чатковага тэксту праекта Канстытуцыі Беларускай ССР.
Праект Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР аб
утварэнні і персанальным саставе Рэдакцыйнай камісіі ўсім дэпу-
татам раздадзены.
Ці ёсць патрэба зачытваць? Няма. Састаў камісіі адобраны Са-
ветам Старэйшын Вярхоўнага Савета.
Хачу напомніць, што Рэдакцыйную камісію прапануецца вы-
браць у саставе 77 чалавек пад старшынствам таварыша Пятра Мі-
ронавіча Машэрава.
Іншых прапаноў няма? Няма. Тады дазвольце праект Пастано¬
вы Вярхоўнага Савета аб утварэнні Рэдакцыйнай камісіі паставіць
на галасаванне.
Хто за тое, каб утварыць Камісію ў прапанаваным саставе, пра-
шу галасаваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто
ўстрымаўся? Няма.
Рэдакцыйная камісія выбрана аднагалосна.
Таварышы дэпутаты! Пачынаем спрэчкі па пытанню аб праекце
новай Канстытуцыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі.
Слова мае дэпутат Вярхоўнага Савета Саюза ССР, першы сак-
ратар Магілёўскага абкома Кампартыі Беларусі Прышчэпчык Ві-
талій Віктаравіч.
Наступным выступіць дэпутат Сакалоў.
Прышчэпчык В. В. Паважаныя таварышы дэпутаты! Усім
сэрцам, аднадушна і горача адабраюць праект новай Канстытуцыі
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі працоўныя Ма-
гілёўскай вобласці. Ен расцэньваецца як дакумент вялікай палі-
тычнай значнасці, як дакумент, што зыходзіць з Асноўнага Закона
нашай дзяржавы, зацверджанага на нечарговай сёмай сесіі Вяр-
хоўнага Савета Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, у рас-
працоўцы якога прымалі актыўны ўдзел члены Цэнтральнага
Камітэта Кампартыі Савецкага Саюза, Палітбюро Цэнтральнага
Камітэта Кампартыі Савецкага Саюза, Прэзідыум Вярхоўнага Са¬
вета СССР і асабіста таварыш Леанід Ільіч Брэжнеў, як дакумент,
складзены ў поўнай адпаведнасці з патрабаваннямі артыкула 76
Асноўнага Закона Савецкай дзяржавы і цалкам адпавядае яго
прынцыпам, духу і літары.
У той жа час праект улічвае асаблівасці развіцця нашай рэс-
публікі, ён адлюстроўвае глыбокія карэнныя змены ў сацыяльна-
эканамічным і культурным жыцці беларускага народа за апошнія
сорак гадоў. Аб гэтых зменах яскрава і ўражліва сказана ў да-
кладзе кандыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакра-
25

тара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі, Старшыні Кан-
стытуцыйнай камісіі таварыша Пятра Міронавіча Машэрава, які
мы толькі што праслухалі з вялікай увагай.
У дакладзе таварыша Машэрава Пятра Міронавіча падводзяц-
ца вынікі ўсенароднага абмеркавання праекта новай Канстытуцыі,
глыбока і ўсебакова аналізуюцца прапановы, заўвагі і пажаданні,
што паступілі з усіх куткоў нашай рэспублікі, паказана, з якой ува¬
гай, стараннасцю і павагай разгледжаны яны Канстытуцыйнай
камісіяй.
Даклад таварыша Машэрава Пятра Міронавіча—гэта канк-
рэтная, доўгатэрміновая праграма нашай дзейнасці, якая закана-
даўча рэгламентуецца новай Канстытуцыяй Беларускай ССР,
праграма далейшага развіцця нашай рэспублікі, дэмакратыі сацы-
ялістычнага грамадства, умацавання Савецкай дзяржавы, велічна-
га камуністычнага будаўніцтва.
Я думаю, што выкажу наша агульнае меркаванне, калі скажу,
што мы поўнасцю адабраем і падтрымліваем усе палажэнні дакла-
да Пятра Міронавіча Машэрава, змешчаныя ў ім вывады і прапа¬
новы, горача адабраем пададзены на разгляд сённяшняй нечарго-
вай сесіі тэкст новай Канстытуцыі. Мы выказваем сардэчную
ўдзячнасць Канстытуцыйнай камісіі, асабіста таварышу Пятру Мі-
ронавічу Машэраву за вялікую працу па стварэнню новай Кансты-
туцыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. (Апла-
дысменты).
Таварышы! Глыбока сімвалічным з’яўляецца факт прыняцця
Канстытуцыі напярэдадні. 60-годдзя Беларускай ССР і Кампартыі
Беларусі. I зусім заканамерна вынікае тая акалічнасць, што пры
абмеркаванні праекта працоўныя падкрэслівалі непарыўную су-
вязь лёсу беларускага народа з перамогай Вялікага Кастрычніка,
пабудовай грамадства развітога сацыялізму, з перамогай ленін-
скай нацыянальнай палітыкі.
Кожная глава, кожны артыкул праекта адлюстроўваюць далей-
шае расшырэнне і паглыбленне сацыялістычнай дэмакратыі, паў-
нату сацыяльна-эканамічных, палітычных і асабістых правоў і сва-
бод, якія забяспечваюць сацыялістычны грамадскі лад.
Працоўныя Магілёўшчыны, як і ўсе савецкія людзі, у поўнай
меры раэлізуюць гэтыя вялікія заваёвы грамадства сапраўднага
народаўладдзя. Толькі ў састаў мясцовых Саветаў народных дэпу-
татаў выбрана каля 11 тысяч дэпутатаў, а ў вышэйшыя органы ўла-
ды Саюза і рэспублікі делегіравана 67 чалавек. Гэта дастойныя
прадстаўнікі рабочага класа, калгаснага сялянства, народнай ін-
тэлігенцыі.
Hi адна буржуазная краіна, што так выхваляецца сваім «дэма-
кратызмам», канстытуцыйна не забяспечвае і не можа забяспечыць
для сваіх грамадзян правы і свабоды, якія мае савецкі чалавек.
I колькі б старания ні прыкладалі зарубежный «абаронцы правоў
26

чалавека», распаўсюджваючы ілжывыя выдумкі аб «нарушэнні
грамадзянскіх свабод ва ўмовах сацыялізму», жыццё штодзённа і
кожную гадзіну разбівае ўшчэнт іх правакацыйную хлусню. Важ-
кім аргументам у гэтым плане з’яўляецца праект Канстытуцыі на-
шай рэспублікі, яго ўсенароднае адабрэнне. .
У нашай вобласці адбылося 7597 сходаў, у рабоце якіх удзель-
нічала каля 800 тысяч чалавек. Абмеркаванне праекта новай Кан-
стытуцыі Беларускай ССР пераканаўча паказвае ўзросшы ўзро-
вень інтэрнацыянальнай і патрыятычнай свядомасці працоўных.
У сваіх выступлениях яны падкрэслівалі, што праект Асноўнага За¬
кона нашай рэспублікі пераканаўча пацвярджае ленінскае прад-
бачанне, што ва ўмовах сацыялізму «законныя патрэбы і прагрэ-
сіўныя імкненні гірацоўных мае кожнай нацыянальнасці будуць
упершыню задаволены ў інтэрнацыянальным адзінстве».
Дзяржаўнае адзінства народаў, якія насяляюць нашу краіну,
пабудавана на трывалай аснове. I гэта ў поўнай меры адлюстроў-
вае праект Канстытуцыі Беларускай ССР, у прыватнасці артыкул
16, які замацоўвае палажэнне аб тым, што «эканоміка Беларускай
ССР з’яўляецца састаўной часткай адзінага народнагаспадарчага
комплексу, які ахоплівае ўсе звенні грамадскай вытворчасці, раз-
меркавання і абмену на тэрыторыі СССР».
Створаны супольнай працай усіх народаў Савецкага Саюза,
адзіны народнагаспадарчы комплекс стаў магутнай асновай сацы-
яльна-эканамічнага і культурнага прагрэсу, выраўноўваючы ўзро-
вень сацыяльнага і эканамічнага развіцця кожнай саюзнай рэспуб-
лікі, кожнай вобласці.
Дзякуючы народнагаспадарчым сувязям высокімі, устойлівы'мі
тэмпамі разіваецца прамысловая і сельскагаспадарчая вытворчасць
у Магілёўскай вобласці. Нягледзячы на тое, што да гэтай пары не
адноўлена даваенная колькасць насельніцтва, валавая прадукцыя
прамысловасці ў 1977 годзе ў параўнанні з 1937 годам павялічыла-
ся больш чым у 20 разоў, а ў дзесятай пяцігодцы яе выпуск узрасце
яшчэ на 6,9 працэнта. Асабліва хуткімі тэмпамі развіваюцца такія
прагрэсіўныя галіны, як хімічная і нафтахімічная, электраэнерге-
тыка, машынабудаванне і металаапрацоўка, прамысловасць будаў-
нічых матэрыялаў, лёгкая прамысловасць.
Узмацняецца роля нашай вобласці ва ўсесаюзным падзеле пра-
цы. Удзельная вага прадпрыемстваў саюзнага падпарадкавання ў
агульным аб’ёме прамысловай вытворчасці складзе да 1980 года
53,7 працэнта. Напрыклад, на долю вытворчага аб’яднання «Хімва-
лакно» імя У. I. Леніна будзе прыпадаць на канец гэтай пяцігодкі
каля 13 працэнтаў агульнасаюзнай вытворчасці хімічнага валакна
і ніці.
Прадпрыемствы вобласці як пастаўшчыкі прадукцыі і спажыў-
цы сыравіны, матэрыялаў, камплектуючых вырабаў маюць сувязь
з многімі тысячамі прадпрыемстваў краіны.
27

Працэс інтэрнацыяналізацыі ўсё больш ахоплівае ўсе бакі на-
шага жыцця. Напрыклад, колькасць прадстаўнікоў розных нацыя-
нальнасцей, якія жывуць у Магілёўскай вобласці, павялічылася з
46 у 1959 годзе да 71 у сучасны момант, а колькасць нацыянальна-
змешаных шлюбаў у гарадах складае прыкладна адну трэць да
агульнай колькасці людзей, якія ўступілі ў шлюб.
Усё большая колькасць людзей далучаецца да скарбніцы шмат-
нацыянальнай савецкай культуры.
Сёння ў вобласці на кожную тысячу чалавек, занятых у народ-
най гаспадарцы, прыпадае з вышэйшай і сярэдняй (поўнай і няпоў-
най) адукацыяй у гарадах каля 800, а на сяле — больш чым 400 ча¬
лавек. Цяпер рознымі відамі навучання ахопліваецца кожны трэці
жыхар вобласці. Колькасць спецыялістаў, занятых у народнай гас¬
падарцы, перавышае сто тысяч чалавек, у тым ліку з вышэйшай
адукацыяй — больш чым 38 тысяч. I гэта ў краі, дзе паводле «Ста¬
тистического обзора Могилевской губернии за 1914 год», «ступень
пісьменнасці сярод праваслаўнага насельніцтва складала 21 пра-
цэнт сярод мужчынскага полу і 4 працэнты сярод жаночага полу».
Амаль у 13 разоў у параўнанні з 1940 годам павялічыўся фонд
кніг і часопісаў у масавых бібліятэках вобласці. Амаль у 8 разоў
узрасла колькасць кінаўстановак.
Словам, таварышы, рэальная рэчаіснасць з усёй відавочнасцю
служыць пацвярджэннем разнастайнасці працэсаў усебаковага раз-
віцця і паступовага збліжэння сацыялістычных нацый. I таму зусім
правамерна яны адлюстроўваюцца ў артыкуле 34 і 62 праекта но-
вай Канстытуцыі Беларускай ССР. 3 гэтых артыкулаў вынікае
практычная задача далейшага ўдасканалення інтэрнацыянальнага
выхавання працоўных. У гэтым напрамку і вядуць работу партый-
ныя, савецкія, камсамольскія арганізацыі нашай вобласці, развіва-
ецца супрацоўніцтва з нашымі сябрамі і добрымі суседзямі са
Смаленскай і Бранскай абласцей, Ровенскай вобласці, літоўскімі
таварышамі, з габраўскімі пабрацімамі з Народнай Рэспублікі Бал-
гарыі.
Таварышы дэпутаты! Абмеркаванне праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР стала важным этапам у мабілізацыі мае на паспяхо-
вае выкананне рашэнняў XXV з’езда партыі, заданняў трэцяга го¬
да пяцігодкі, на дастойную сустрэчу юбілею рэспублікі і Кампартыі
Беларусі.
Мінулыя пасля XXV з’езда КПСС гады пераканаўча паказалі,
што выпрацаваны з’ездам палітычны курс стаў справай жыцця і
працы рабочага класа, калгаснага сялянства, народнай інтэліген-
цыі. Вялікую адказнасць за лёс пяцігадовага плана падзяляюць
дзесяткі тысяч нашых выдатных людзей.
Працаўнікі прамысловасці перавыканалі планавыя заданні двух
гадоў пяцігодкі па росту прадукцыйнасці працы. Працаўнікі сель-
скай гаспадаркі за гэтыя гады забяспечылі сярэднегадавы збор
28

збожжа ў аб’ёме 1189,8 тысячы тон, альбо на 35 працэнтаў больш
у параўнанні з сярэднегадавой яго вытворчасцю ў дзевятай пяці-
годцы. Завершаны будаўніцтва і ўвод у дзеянне новых жылых да-
моў, школ, дзіцячых дашкольных устаноў і іншых аб’ектаў культур-
на-бытавога прызначэння.
Вынікі першага квартала гэтага года паказалі, што працоўныя
вобласці з глыбокім разумением успрынялі рашэнні снежаньскага
(1977 г.) Пленума ЦК КПСС, Пісьмо Цэнтральнага Камітэта
КПСС, Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ.
Вобласць выканала квартальный заданні па вытворчасці пра-
мысловай прадукцыі. Звыш плана выпушчана розных тавараў на
суму 12,6 мільёна рублёў. Павялічылася ўдзельная вага вырабаў са
Знакам якасці.
Вобласць выканала квартальны план продажу дзяржаве ўсіх
відаў прадукцыі жывёлагадоўлі, пры гэтым забяспечыла якасныя
паказчыкі рэалізаванай прадукцыі, рост пагалоўя жывёлы. Цяпер-
працаўнікі сяла ўключыліся ў бітву за «ураджай-78». Каб выйсці
на рубяжы 29—30 цэнтнераў збожжа з гектара, 165 цэнтнераў
бульбы і гародніны і 5,5 цэнтнера льновалакна, трэба будзе настой-
ліва папрацаваць. I працаўнікі сельскай гаспадаркі з поўнай ра-
шучасцю робяць усё неабходнае, каб забяспечыць выкананне ўзя-
тых абавязацельстваў.
Мы добра разумеем, што ў рашэнні народнагаспадарчых задач
у нас ёсць яшчэ шмат недахопаў. I таму невыпадкова галоўны вы-
вад, які зрабілі для сябе ўсе калектывы вобласці пры абмеркаван-
ні праекта Канстытуцыі, можна сфармуляваць так: наш дабрабыт
нельга аддзяліць ад магутнасці нашай Радзімы, магутнасць Ра-
дзімы залежыць ад нашай працы. Значыць, высокаэфектыўная
праца — свяшчэнны абавязак кожнага савецкага чалавека. I з гэ¬
тага пункту гледжання асабліва падкрэслівалася вялікае значэНне
артыкула 58 праекта Канстытуцыі Беларускай ССР, неабходнасць
павышэння адказнасці кожнага грамадзяніна за выкананне сваіх
абавязкаў.
Падмацоўваючы сваё адабрэнне праекта ўдарнай працай і ад-
казваючы справай на саветы і ўказанні Генеральнага сакратара
ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР тава-
рыша Леаніда Ільіча Брэжнева, выказаныя ім пры сустрэчах з ка-
лектывамі рабочых у час паездкі ў Сібір і на Далёкі Усход,
працоўныя вобласці яшчэ больш актыўна ўключыліся ў агульна-
народнае сацыялістычнае спаборніцтва за датэрміновае выкананне
вытворчых заданняў трэцяга года пяцігодкі. 14 калектываў, каля
22 тысяч рабочых, 78 прадпрыемстваў і арганізацый будаўніцтва,
транспарту, гандлю, службы быту, калгасаў і саўгасаў спаборніча-
юць за выкананне плана 1978 года да першай гадавіны Канстыту-
ЦЫІ СССР.
У вытворчых калектывах разгортваецца рух у падтрымку пачы-
29*

ну, з якім выступіла галаўное прадпрыемства аб’яднання «Бела-
русьгуматэхніка» — «60-годдзю рэспублікі і Кампартыі Беларусі —
60 ударных вахт».
Працоўныя вобласці працуюць з творчым натхненем. Іх яднае
моцная і непахісная згуртаванасць вакол ленінскай партыі,
Цэнтральнага Камітэта.
Выказваючы волю рабочага класа, калгаснага сялянства,
яе
на-
роднай інтэлігенцыі Магілёўскай вобласці, я ўношу прапанову цал-
кам і поўнасцю адобрыць і зацвердзіць праект новай Канстытуцыі
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі. (Апладысмен-
ты.)
Старшыня. Слова мае дэпутат ад Пашкаўскай выбарчай акругі
Магілёўскай вобласці, першы сакратар Брэсцкага абкома Кампар-
тыі Беларусі Сакалоў Яфрэм Яўсеевіч.
Сакалоў Я. Я. Паважаныя таварышы дэпутаты! Усе мы з’яўля-
<емся сведкамі вялікай работы нашай ленінскай партыі, якую яна
м
и
о
ажыццяуляе пры самым актыуным удзеле усяго савецкага народа.
Сутнасць гэтай работы заключаецца ў пашырэнні і паглыбленні
'Сацыялістычнай дэмакратыі, ва ўдасканаленні грамадскіх адносін.
Паспяховаму вырашэнню ўсяго комплекса вялікіх і складаных
задач камуністычнага будаўніцтва спрыяе прыняцце новай Кан-
стытуцыі ССР і Канстытуцыі саюзных рэспублік, якія дастойна
ўвенчваюць слаўны 60-гадовы шлях рэвалюцыйных здзяйсненняў
партыі і народа, на вышэйшым заканадаўчым узроўні замацоў-
ваюць палітычныя, эканамічныя і юрыдычныя асновы развітого са-
цыялістычнага грамадства.
У сваім яскравым, глыбока аргументаваным дакладзе Пётр Мі-
ронавіч Машэраў пераканаўча вызначыў змест асноўных палажэн-
•няў праекта Канстытуцыі Савецкай Беларусі, паказаў яе гістарыч-
•ную значнасць, яе жыццёвую неабходнасць. Я цалкам падтрымлі-
ваю ўнесеныя тут прапановы прыняць праект новага Асноўнага
Закона рэспублікі, пададзены Канстытуцыйнай камісіяй на разгляд
гэтай сесіі.
Як справядліва падкрэслівалася ў дакладзе, сапраўдным твар-
цом Канстытуцыі з’яўляецца ўвесь беларускі народ. Хацелася б
<ёння адзначыць плённую творчую працу і тых, хто, акумулюючы
думкі народа, зыходзячы з Канстытуцыі СССР, складаў і рэдага-
ваў гэты асноватворны дакумент і, перш за ўсё, Старшыню Кан-
'Стытуцыйнай камісіі, паважанага Пятра Міронавіча Машэрава, які
з уласцівымі яму прынцыповымі, уважлівымі адносінамі да кож-
най прапановы кіраваў усёй гэтай складанай работай, унёс вялікі
асабісты ўклад у стварэнне новай Канстытуцыі рэспублікі. (Апла-
дысменты.)
У Брэсцкай вобласці, як і ў іншых заходніх раёнах Беларусі,
Канстытуцыя БССР, як і Асноўны Закон Саюза ССР, абмяркоўва-
-лася ўпершыню. Яны, як вядома, увайшлі ў састаў Савецкага Саюза
30

толькі ў 1939 годзе. I тым больш становяцца ўражлівымі тыя яск-
равыя перамены, што адбыліся дзякуючы сацыялізму, жыватвор-
най дружбе народаў, у выніку стваральнай працы пад кіраўніцтвам
вялікай ленінскай партыі.
За параўнальна кароткі тэрмін Брэстчына зрабіла сапраўды ім-
клівы ўзлёт ад адсталасці і галечы да вяршынь тэхнічнага і сацы-
яльнага прагрэсу.
Аб’ём прамысловай вытворчасці ў параўнанні з 1940 годам уз-
рос у 42 разы. Розумам і рукамі працаўнікоў вобласці, што яшчэ-
не так даўно жылі ва ўмовах, якія Маркс і Энгельс называл! ідыя-
тызмам вясковага жыцця, ствараюцца цяпер электронна-вылічаль-
ныя машыны, аўтаматычныя лініі, складаныя прылады і механіз-
мы, выдатныя Палацы культуры і здраўніцы, камфартабельныя
жылыя дамы.
На аснове шырокага выкарыстання дасягненняў навукі, пры да-
памозе складаных сучасных машын пастаянна павялічваецца аб’¬
ём вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі і раслінаводства.
Карэнным чынам змяніўся ўвесь уклад жыцця савецкіх людзей,
непараўнальна ўзбагаціўся іх духоўны свет. Цяпер большасць за-
нятага насельніцтва вобласці, у тым ліку 99 працэнтаў маладых
людзей ва ўзросце да 30 гадоў, маюць вышэйшую і сярэднюю аду-
кацыю. У народнай гаспадарцы працуе 105 тысяч спецыялістаў.
Больш чым 82 тысячы жыхароў вобласці ўдзельнічаюць у мастац-
кай самадзейнасці. 35 калектывам прысвоена звание народных. Не-
каторыя з іх выступаюць не толькі ў многіх абласцях Саюза, але і
ў Балгарыі і Венгрыі, Італіі і Францыі, Югаславіі і іншых краінах.
свету. А яшчэ не так даўно многія нашы землякі выязджалі ў далё-
кія краіны не для таго, каб паказаць там свае мастацкія здольна-
сці, духоўнае багацце свайго народа, а ў пошуках звычайнага ка-
валка хлеба.
Некаторыя з тых, хто паехаў, прыязджаюць цяпер да сваіх ро-
дзічаў, прычым часта з пачварнымі ўяўленнямі аб нашым сённяш-
нім жыцці.
Адзін з такіх эмігрантаў, былы супрацоўнік буржуазнай газеты,
наведаў нядаўна калгас «Моладава» Іванаўскага раёна. Стар-
шыня калгаса таварыш Чваркоў звазіў гэтага госця па яго ж прось¬
бе на месца былой багны, дзе некалі не мог прайсці не толькі чала-
век, але і звер. I вось калі зарубежны візіцёр убачыў шырокія Hi-
вы, на якіх каласілася збажына, ён прыпаў на калені і пацалаваў*
зямлю. Старшыні калгаса сказаў: «Я памыляўся. Сапраўды, ваш
урад праяўляе вялікі клопат аб жыцці простага чалавека. Цяпер
і ў маёй асобе вы будзеце мець чырвонага прапагандыста».
Выдатныя змены, што адбыліся на беларускай зямлі за гадьг
Савецкай улады, глыбока і ўсебакова адлюстроўвае і замацоўвае
праект новай Канстытуцыі рэспублікі. Гэты выдатны дакумент бу-
дзе яшчэ адным яскравым сведчаннем перамогі ленінскай нацыя-

нальнай палітыкі партыі, мудрасці і велічы непераможнага марк-
сісцка-ленінскага вучэння.
Больш чым тры тыдні ў вобласці на ўсіх узроўнях ішло актыў-
нае і дзелавое абмеркаванне праекта Канстытуцыі, у якім прыняло
ўдзел амаль усё дарослае насельніцтва. За тэты час адбылося
больш чым 8 тысяч сходаў, было ўнесена каля 32 тысяч прапаноў
як па праекту, так і па розных пытаниях нашага жыцця. Праект
Канстытуцыі вывучаўся ў сістэме палітычнай асветы і іншых ма-
савых формах вучобы.
Значную работу правялі супрацоўнікі друку, радыё і тэлебачан-
ня. Абласная газета «Заря» пад агульнай рубрыкай «У адзіным са-
юзе рэспублік-сясцёр» штодзённа змяшчала самыя разнастайныя
па формах і жанрах выступленні рабочых, калгаснікаў, служачых,
ветэранаў вайны і працы, народных дэпутатаў. У гэтых выступлен¬
иях людзі выказвалі дзелавыя заўвагі па праекту Канстытуцыі, па
паляпшэнню спраў у розных сферах вытворчага і культурнага жыц¬
ця, расказвалі аб сваім лёсе, у якім адлюстроўваўся шчаслівы лёс
усяго нашага народа.
У друку, па радыё і тэлебачанню, на сходах і ў прыватных гутар-
ках рабочыя і калгаснікі, інтэлігенцыя нашай вобласці, горача
адабраючы праект Канстытуцыі, выказвалі сваю любоў і ўдзяч-
насць вялікаму рускаму народу, усім народам-братам нашай шмат-
нацыянальнай савецкай сям’і. Зноў і зноў яны ў думках звярталіся
да вялікага Леніна, да створанай ім слаўнай Камуністычнай пар¬
тии, горача адабралі яе ўнутраную і знешнюю палітыку, выключна
высока ацэньвалі тытанічную дзейнасць Цэнтральнага Камітэта
КПСС, яго Палітбюро на чале з выдатным палітычным дзеячом
сучаснасці таварышам Леанідам Ільічом Брэжневым. (Апладыс-
менты.)
Пры арганізацыі абмеркавання праекта Канстытуцыі партыйныя
камітэты, Саветы народных дэпутатаў заўсёды кіраваліся рашэн-
нямі майскага і кастрычніцкага Пленумаў (1977 г.) ЦК КПСС, чут¬
ка рэагавалі не толькі на тыя прапановы, якія мелі дачыненне да
самой Канстытуцыі, але і на тыя, дзе размова ішла аб усіх іншых
вялікіх і малых справах. У гэтай сувязі хацелася б паведаміць Вяр-
хоўнаму Савету, што ўжо ўвасоблена ў канкрэтныя справы больш
чым палавіна прапаноў, якія былі выказаны ў час абмеркавання
Канстытуцыі СССР, і некаторыя прапановы, унесеныя пры абмер-
каванні Канстытуцыі БССР.
3 той прычыны, што вялікая колькасць заўваг і прапаноў закра-
нала пытанні жылля, культурна-бытавога і медыцынскага абслу-
гоўвання насельніцтва, выканком абласнога Савета заслухаў спра-
ваздачы адпаведных служб аб выкананні мерапрыемстваў па па¬
ляпшэнню культурнага абслугоўвання і аб выкананні графікаў
уводу ў эксплуатацыю аб’ектаў сацыяльнага прызначэння.
Бюро абкома партыі з удзелам сакратароў гаркомаў і райкомаў
32

партыі, намеснікаў старшынь выканкомаў, якія займаюцца пытан¬
иям! будаўніцтва, і кіруючых кадраў гэтай галіны разгледзелі пы¬
тание «Аб сур’ёзных недахопах у арганізацыі выканання планаў бу-
даўніцтва жылля і аб’ектаў культурна-бытавога прызначэння».
Сесія абласнога Савета народных дэпутатаў вызначыла ме-
о	о
рапрыемствы па далеишаму паляпшэнню аховы здароуя у
вобласці.
Зыходзячы з палажэнняў Канстытуцыі СССР, партыйныя камі-
тэты, мясцовыя Саветы паляпшаюць прававую прапаганду, больш
пільна наглядаюць за тым, каб кожная службовая асоба, кожны
грамадзянін няўхільна выконвалі савецкія законы.
У сярэдзіне сакавіка гэтага года ў Баранавічах адбыўся семінар
работнікаў партийных, савецкіх і адміністрацыйных органаў воб-
ласці, на якім вывучаўся вопыт работы па каардынацыі намаган-
няў працоўных калектываў, грамадскіх арганізацый і адміністра-
цыйных органаў у справе ўмацавання сацыялістычнай законнасці
і далейшага разгортвання барацьбы з правапарушэннямі.
Прыняцце новай Канстытуцыі СССР і новага Асноўнага Закона
БССР мы імкнёмся выкарыстаць для паляпшэння ўсёй ідэйна-палі-
тычнай работы, выхавання ў кожнага чалавека пачуцця грамадзя-
ніна нашай вялікай сацыялістычнай Радзімы, высокай адказнасці
за грамадскія справы, класавага падыходу да з’яў палітычнага
жыцця, савецкага патрыятызму і сацыялістычнага інтэрнацыяна-
лізму.
Вядома, што ў Канстытуцыю Беларускай ССР упершыню ўвай-
шоў раздзел аб знешнепалітычнай дзейнасці.
3 прычыны таго, што наша вобласць займае пэўнае становішча,
многія яе працаўнікі прымаюць непасрэдны ўдзел у міжнародных
сувязях, якія з кожным годам усе больш пашыраюцца паміж СССР
і іншымі краінамі. Так, калі ў 1970 годзе ў вобласці пабывала прык-
ладна 400 тысяч замежных грамадзян, то ў 1977 годзе — больш
чым 1 мільён.
На працягу вось ужо некалькі год у нас мацнеюць і паглыбля-
юцца прыгранічныя сувязі з суседнімі ваяводствамі Польскай На-
роднай Рэспублікі, у іх прымаюць удзел не толькі афіцыйныя дэ-
легацыі, але і тысячы жыхароў прыгранічных раёнаў.
Гэтыя рознабаковыя сувязі з польскімі сябрамі садзейнічаюць
абмену вопытам работы ў розных сферах дзейнасці, інтэрнацыя-
нальнаму выхаванню насельніцтва.
У вобласці працуюць многія арганізацыі, якія ўдзельнічаюць у
ажыццяўленні міжнародных адносін. Гэта Брэсцкае аддзяленне
Беларускай чыгункі, саюзная база «Прамімпартгандаль», «Інту-
рыст», «Спадарожнік», камбінат «Саваўта—Брэст». Апошні пера-
возіць грузы не толькі ў сацыялістычныя, але і ў капіталістычныя
заходне-еўрапейскія краіны.
Мы імкнёмся рабіць усё, каб гэтыя арганізацыі працавалі на
3 Зак. 1057
33

высокім узроўні, каб занятыя ў іх людзі дастойна прадстаўлялі на¬
шу Савецкую Радзіму.
Палымяны патрыятызм, глыбокае разумение нашымі людзьмі
свайго грамадзянскага абавязку яскрава праяўляюцца ў матэры-
яльнай вытворчасці.
Дасягненні працаўнікоў вобласці ў сацыялістычным спаборніцт-
ве за павышэнне эфектыўнасці вытворчасці і якасці працы, паспя-
ховае выкананне народнагаспадарчага плана 1977 года атрымалі,
як вядома, высокую ацэнку, і мы дзякуем за гэта ЦК КПСС і Са-
вецкі ўрад, Цэнтральны Камітэт Кампартыі Беларусі і ўрад рэс-
публікі.
Добры старт вызначыўся ў гэтым годзе, калі мы прымаем но¬
вую Канстытуцыю БССР, ідзём насустрач слаўнаму 60-годдзю рэс-
публікі і Кампартыі Беларусі. План першага квартала па выпуску
прамысловай прадукцыі выкананы больш чым на 102 працэнты, а
па прадукцыйнасці працы — на 101,8 працэнта.
Працаўнікі сельскай гаспадаркі план продажу мяса дзяржаве
выканалі на 102 працэнты, а малака на 109,7 працэнта. Цяпер вя-
дзецца мэтанакіраваная работа па забеспячэнню трывалага фун¬
даменту для дасягнення намечаных рубяжоў у раслінаводстве і
стварэння неабходнай кармавой базы ў жывёлагадоўлі. Па стану
на 12 красавіка пасеяна збожжавых больш чым 50 працэнтаў да
плана. На плошчы, дзе загінулі азімыя, выконваецца неабходны
комплекс работ па перасеву збожжавых. Прыступілі да сяўбы льну
і пасадкі бульбы.
У адказ на заклік партыі працоўныя калектывы вобласці спабор-
нічаюць за выкананне і перавыкананне планаў 1978 года, павышэн¬
не эфектыўнасці вытворчасці і якасці працы.
11	прадпрыемстваў прамысловасці, 16 калгасаў і 3 саўгасы, 318
брыгад, участкаў і цэхаў і, акрамя таго, 6 тысяч чалавек з іншых
калектываў актыўна змагаюцца за выкананне заданняў трох год
пяцігодкі да першай гадавіны Канстытуцыі Саюза Савецкіх Сацыя-
лістычных Рэспублік.
Прасякнутыя рашучасцю жыць і працаваць паводле высокіх па-
трабаванняў новай Канстытуцыі СССР і Канстытуцыі Беларускай
Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, рабочыя і калгаснікі, інтэ-
лігенцыя вобласці будуць пастаянна памнажаць матэрыяльныя і
духоўныя багацці нашай любімай Радзімы ў імя перамогі каму-
нізму.
Дазвольце запэўніць Цэнтральны Камітэт Кампартыі Беларусі
і вас, паважаныя таварышы дэпутаты, што партыйныя арганізацыі,
мясцовыя Саветы, працоўныя нашай вобласці зробяць усё для таго,
каб ажыццявіць гістарычныя рашэнні XXV з’езда КПСС і XXVIII
з’езда Кампартыі Беларусі, дастойна адзначыць 60-годдзе рэспуб-
лікі і Кампартыі Беларусі. (Апладысменты.)
Старшыня. Аб’яўляецца перапынак на 20 мінут.
34

Пасля перапынку
Старшынствуе намеснік Старшыні Вярхоўнага Савета Беларус-
кай ССР дэпутат Пасаманава Эльвіра Мікалаеўна.
Старшынствуючы. Таварышы дэпутаты! Працягваем абмерка-
ванне пытання аб праекце Канстытуцыі Беларускай Савецкай Са-
цыялістычнай Рэспублікі.
Слова мае дэпутат ад Савецкай выбарчай акругі горада Мінска,
токар Мінскага ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга вытворчага
аб’яднання імя У. I. Леніна Чарвякоў Дзмітрый Іванавіч.
Наступным выступіць дэпутат Хусаінаў.
Чарвякоў Д. I. Таварышы дэпутаты! У дакладзе кандыдата ў
члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага
Камітэта Кампартыі Беларусі, Старшыні Канстытуцыйнай камісіі
Пятра Міронавіча Машэрава змяшчаецца глыбокі аналіз экана-
мічнага і культурнага развіцця нашай рэспублікі, паказваюцца тыя
вялікія змены, што адбыліся ў жыцці беларускага народа, ва ўма-
цаванні і развіцці дэмакратычных асноў. I ўсе мы адчуваем пры-
V
и
u
належнасць да гэтых пераутварэнняу, дасягнутых з дапамогап
брацкіх народаў нашай шматнацыянальнай Радзімы за гады, што
мінулі пасля прыняцця Канстытуцыі БССР.
I кожны камуніст, кожны грамадзянін Беларусі ўсе гэтыя дасяг-
ненні ў думках сваіх звязвае з Камуністычнай партыяй, пад кіраў-
ніцтвам якой наша рэспубліка ператварылася ў рэспубліку з магут-
най эканомікай, высокаразвітай культурай.
На прыкладзе развіцця нашага вытворчага аб’яднання, якое но-
сіць імя вялікага Леніна, можна ўбачыць тыя вялікія заваёвы і да-
сягненні, якімі цяпер можа ганарыцца гераічны беларускі народ.
Сёння гэта магутнае, аснашчанае самай новай тэхнікай прадпры-
емства, дзе вырабляецца складаная радыёвымяральная апаратура.
Яна адпавядае ўсім патрабаванням сучаснай навукі і тэхнікі.
Ва ўсіх здзяйсненнях сённяшняга дня, як і ва ўсіх выдатных
выніках будаўніцтва новага жыцця, матэрыялізаваліся велізарныя
стваральныя магчымасці сацыялістычнага ладу, жыватворнасць
ленінскай нацыянальнай палітыкі. У моцнай братняй непарушнай
дружбе савецкіх народаў, у адзінай сям’і сацыялістычных нацый
бачым мы залог далейшага паспяховага руху да новых вышынь
эканамічнага, сацыяльнага і духоўнага прагрэсу, гарантуемага
праектам новай Канстытуцыі БССР.
Мы, рабочыя, горача адабраем праект новага Асноўнага Закона
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і з пачуццём го-
нару за сваю сацыялістычную Радзіму разглядаем яго як рэальнае
ажыццяўленне мудрай знешняй і ўнутранай палітыкі Камуністычнай
партыі і Савецкай дзяржавы, як сапраўднае ўвасабленне дасягнен-
няў савецкага народа на яго шляху да светлага камуністычнага
заўтра.
з»
35

Мы ганарымся тым, што ў натай краіне створана атмасфера
для поўнага выяўлення творчых магчымасцей кожнага чалавека,
для яго прафесійнага росту, духоўнага і культурнага развіцця, што
наша праца знаходзіць высокую ацэнку і прызнанне.
У паўсядзённым жыцці, у працы і побыце мы ўвесь час адчу-
ваем клопаты партыі і дзяржавы, бачым ажыццяўленне высака-
родных прынцыпаў, запісаных у праекце новай Канстытуцыі, што
дзяржава выяўляе волю і інтарэсы рабочых, сялян і інтэлігенцыі,
што ўся ўлада ў Беларускай ССР належыць народу, што працоў-
ныя калектывы прымаюць удзел у абмеркаванні дзяржаўных і
грамадскіх спраў.
Вось чаму пры абмеркаванні праекта новай Канстытуцыі мае
таварышы па працы, як руплівыя гаспадары, заклапочаныя далей-
шым развіццём нашай эканомікі, уносілі многа каштоўных прапа-
ноў, ажыццяўленне якіх будзе садзейнічаць паляпшэнню ўсіх
нашых вытворчых і гаспадарчых спраў, прымножыць нашы пра-
цоўныя дасягненні. Мае сябры гаварылі пра сваё імкненне высока-
прадукцыйнай і высокаякаснай працай адказаць на прыняцце но¬
вай Канстытуцыі БССР, дастойна сустрэць слаўны шасцідзесяціга-
довы юбілей нашай рэспублікі і Кампартыі Беларусі.
Гэта імкненне шматтысячнага працоўнага калектыву, яго ўдар-
ная праца на карысць нашай Радзімы, з’яўляецца адказам на
Пісьмо Цэнтральага Камітэта КПСС, Савета Міністраў СССР,
ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ «Аб разгортванні сацыялістычнага спабор-
ніцтва за выкананне і перавыкананне планаў 1978 года і ўзмац-
ненне барацьбы за павышэнне эфектыўнасці вытворчасці і якасці
працы», а таксама пацвярджэннем шырокага адабрэння ўнутра-
най і знешняй палітыкі Камуністычнай партыі і Савецкай дзяр¬
жавы.
Мы, рабочыя, добра памятаем словы Леаніда Ільіча Брэжнева
аб тым, што кожны савецкі чалавек сёння павінен працаваць лепш,
чым учора, заўтра — лепш, чым сёння. I зробім усё, што толькі за-
лежыць ад нас, каб з гонарам выканаць велічныя прадвызначэнні
партыі на дзесятую пяцігодку.
Зрабіць трэба многае. За пяцігодку аб’яднанне павінна амаль у
два разы павялічыць аб’ём вытворчасці і амаль увесь прырост
прадукцыі забяспечыць за кошт павышэння прадукцыйнасці пра¬
цы. Пры абмеркаванні праекта новай Канстытуцыі калектывы ўсіх
вытворчых падраздзяленняў аднадушна заявілі, што намечанае ў
планах будзе паспяхова выканана. Гэта пацвярджаюць і вынікі
працы калектыву за першыя два гады пяцігодкі. Каля 3 тысяч маіх
таварышаў па працы датэрмінова выканалі заданні двух гадоў пя-
цігодкі, 19 складаных радыёвымяральных прылад выпускаецца з
дзяржаўным Знакам якасці, што ў агульным аб’ёме вытворчасці
складае каля 30 працэнтаў. Ва ўмовах многанаменклатурнай вы-
творчасці такі паказчык з’яўляецца даволі высокім.
36

Кожны артыкул праекта новай Канстытуцыі нашай рэспублі-
кі — яскравае сведчане расшырэння правоў і свабод працоўных,
клопату партыі і дзяржавы аб пастаянным паляпшэнні ўмоў жыц-
ця грамадзян, іх духоўнага і культурнага развіцця. Ен гарантуе
кожнаму працаўніку работу з аплатай працы ў адпаведнасці з яе
колькасцю і якасцю, выбар прафесіі і роду заняткаў у адпаведна-
сці з яго прызваннем, здольнасцямі, прафесійнай падрыхтоўкай і
адукацыяй. I гэтыя правы забяспечваюцца сацыялістычнай сістэ-
май гаспадарання, бясплатным прафесійным навучаннем і павы-
шэннем кваліфікацыі. I ў гэтым мы, рабочыя, бачым сапраўднае
ўвасабленне сацыялістычнай дэмакратыі, бацькоўскія клопаты
Камуністычнай партыі і Савецкай дзяржавы аб чалавеку працы.
Шырокая сетка прафесійна-тэхнічных вучылішчаў, розныя курсы
павышэння кваліфікацыі, школы перадавых метадаў працы і іншыя
формы навучання даюць магчымасць чалавеку не толькі набыць
прафесію па свайму выбару, жаданню, але і ўдасканальваць сваё
прафесійнае майстэрства, далучаць сябе да творчай працы.
Гэтыя клопаты партыі і дзяржавы аб чалавеку спалучаюцца з
пастаяннымі клопатамі аб паскарэнні тэхнічнага прагрэсу, што ро-
біць нашу працу больш змястоўнай і прадукцыйнай, паступова сці-
рае грані паміж працай фізічнай і разумовай. У нашым аб’яднанні,
напрыклад, дзейнічаюць дзесяткі станкоў з праграмным кіраван-
нем, абслугоўванне якіх патрабуе ад рабочага інжынерных ведаў.
Цяпер дзейнічае створаны намі комплекс механізаваных і аўтама-
тызаваных складаў, дзе замест грузчыкаў працуюць аператары.
У распараджэнні рабочых ёсць разумныя, высокадакладныя пры-
лады для праверкі радыёвымяральнай тэхнікі. Усё тэта аблягчае
нашу працу, робіць яе творчай, высокаэфектыўнай і якаснай.
Таварышы дэпутаты! Новая Канстытуцыя Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі, якую нам належыць прыняць, замацоў-
вае вялікія рэвалюцыйныя заваёвы савецкага народа і яго вышэй-
шуіо мэту — пабудову камуністычнага грамадства. Увесь яе змест
стаіць на варце інтарэсаў кожнага савецкага чалавека, узводзіць у
ранг закона яго правы і абавязкі. Мы шырока карыстаемся гэтымі
правамі, роўных якім няма ні ў адной капіталістычнай краіне све¬
ту, і заўжды памятаем пра свой абавязак перад грамадствам.
Мы добра разумеем, што ад нашай працы, ад нашых адносін
да даручанай справы, ад далейшага ўмацавання матэрыяльна-тэх-
нічнай^базы залежыць наш уклад у паспяховае ажыццяўленне ра-
шэнняў XXV з’езда КПСС, далейшае павышэнне дабрабыту савец¬
кага народа.
I напярэдадні цяперашняй сесіі Вярхоўнага СаветаБССР калек-
тыў Мінскага ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга вытворчага
а „ядн^ння імя У. I. Леніна, многія выбаршчыкі, з якімі я сустра-
каўся ў апошні час, даручылі мне перадаць, што ў адказ на пры-
няцце новага Асноўнага Закона яны не пашкадуюць сваіх сіл, ад-
37

дадуць свае веды і прафесійнае майстэрства справе далейшага па-
вышэння эфектыўнасці вытворчасці, справе далейшага ўмацавання
эканамічнай магутнасці нашай Радзімы. Яны далі мне важны на¬
каз — прагаласаваць за зацвярджэнне новай Канстытуцыі БССР, у
якой знайшлі адлюстраванне заваёвы беларускага народа за
шэсцьдзесят гадоў Савецкай улады.
I сёння, выконваючы тэты ганаровы наказ, я ад імя рабочага
класа хачу выказаць поўную і самую актыўную падтрымку мудрай
унутранай і знешняй палітыцы Камуністычнай партыі Савецкага
Саюза і Савецкай дзяржавы, палітыцы, што забяспечвае пабудову
камуністычнага грамадства ў нашай краіне.
Дазвольце мне, таварышы дэпутаты, запэўніць родную партыю,
што праяўлены ў ходзе абмеркавання праекта Канстытуцыі БССР
працоўны і палітычны ўздым, усю сваю творчую энергію, усе свае
сілы, веды і вопыт рабочыя выкарыстаюць для выканання пастаў-
ленных перад імі задач, для паспяховага ажыццяўлення гістарыч-
ных рашэнняў XXV з’езда КПСС і XXVIII з’езда Кампартыі Бела-
русі. (Апладысменты.)
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Ельскай выбарчай ак-
ругі Гомельскай вобласці, старшыня выканаўчага камітэта Гомель-
скага абласнога Савета народных дэпутатаў Хусаінаў Юрый Міні-
валіч.
Наступным выступае таварыш Лукашэвіч.
Хусаінаў Ю. М. Таварышы дэпутаты! Са змястоўнага даклада
Старшыні Канстытуцыйнай камісіі Пятра Міронавіча Машэрава і
выступленняў дэпутатаў можна зрабіць адзіна правільны і глыбока
абгрунтаваны вывад: праект Асноўнага Закона Савецкай Беларусі,
які мы абмяркоўваем, распрацоўваўся ў поўнай адпаведнасці з но¬
вай Канстытуцыяй СССР і разам з тым ён арганічна ўлічвае асаб-
лівасці нашай рэспублікі, састаўной і неад’емнай часткі адзінай са-
юзнай дзяржавы.
У праекце знайшлі адлюстраванне галоўныя палажэнні савец¬
кай сацыялістычнай дзяржаўнасці: поўнаўладзе працоўных, пана-
ванне сацыялістычнай уласнасці, пастаяннае пашырэнне і паглыб-
ленне сацыялістычнай дэмакратыі, удасканаленне форм і метадаў
актыўнага ўдзелу працоўных у кіраванні дзяржаўнымі і грамадскімі
справамі, ажыццяўленне дзяржаўнай улады праз Саветы народных
дэпутатаў, якія складаюць палітычную аснову СССР, падкант-
рольнасць і падсправаздачнасць усіх іншых дзяржаўных органаў
перад Саветамі.
Праводзімая партыяй і дзяржавай лінія, накіраваная на расшы-
рэнне і паглыбленне сацыялістычнай дэмакратыі, знайшла жывое
ўвасабленне ў палажэннях праекта, дзе характарызуюцца адносі-
ны паміж дзяржавай і асобай.
У адпаведнасці з Асноўным Законам краіны праект Канстыту-
цыі Беларускай ССР адлюстроўвае расшырэнне аб’ёму сацыяльна-
38

эканамічных і палітычных правоў і свабод грамадзян, умацаванне
гарантий гэтых правоў і свабод.
Прынцыповае значэнне мае тое, што ў Асноўным Законе правы
і свабоды вызначаюцца ў арганічным адзінстве з абавязкамі і ад-
казнасцю грамадзян перад грамадствам.
У праекце Канстытуцыі рэспублікі заканадаўча замацавана
палажэнне аб тым, што эканоміка Беларускай ССР з’яўляецца са-
стаўной часткай адзінага народнагаспадарчага комплексу нашай
вялікай Радзімы.
Гістарычны вопыт ужо даўно пераканаў нас у тым, што аб’яд-
нанне ўсіх звенняў грамадскай вытворчасці, размеркавання і абме-
ну ў маштабах краіны забяспечвае агульны ўздым эканомікі, на-
вукі і культуры як Савецкага Саюза ў цэлым, так і кожнай саюз-
най рэспублікі паасобку.
У брацкай сям’і савецкіх народаў Беларуская ССР дасягнула
грандыёзных здзяйсненняў, аб чым так яскрава і пераканаўча ска¬
зана ў дакладзе кандыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Перша-
га сакратара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі, Стар-
шыні Канстытуцыйнай камісіі таварыша Пятра Міронавіча Ма-
шэрава.
Поспехі нашай рэспублікі ў сацыялістычным, эканамічным і
культурным развіцці — гэта вынік гераічнай працы беларускага
народа пад кіраўніцтвам ленінскай партыі.Яны наглядна сведчаць,
якіх вышынь могуць дасягнуць працоўныя савецкай сацыялістыч-
най рэспублікі ў адзінай сям’і брацкіх народаў, што таксама мож-
на пацвердзіць на прыкладзе Гомельскай вобласці.
Аб’ём вытворчасці машынабудавання і металаапрацоўкі ў па-
раўнанні з 1940 годам павялічыўся ў 75 разоў, хімічнай прадук-
цыі — амаль у 200 разоў, электраэнергіі — у 36 разоў, прадукцый-
насць працы ўзрасла ў 5 разоў.
У вобласці з’явіліся новыя прамысловыя галіны: сельскагаспа-
дарчае машынабудаванне і станкабудаванне, кабельная, нафтахі-
мічная, радыётэхнічная, вытворчасць рачных суднаў, падшыпнікаў,
вымяральных прылад і многіх іншых вырабаў. Прамысловая пра-
дукцыя з маркай гомельскіх прадпрыемстваў пастаўляецца больш
чым у 50 краін свету.
Высокіх рубяжоў дасягнула сельская гаспадарка вобласці. Па-
сяўныя плошчы ў параўнанні з 1940 годам расшырыліся на 22 пра-
цэнты, пагалоўе буйной рагатай жывёлы павялічылася ў 2,2 раза,
у тым ліку кароў больш чым у 1,5 раза і свіней у 1,7 раза. Намнога
ўзрасла вытворчасць і нарыхтоўка прадуктаў сельскай гаспадаркі.
Глыбокія змены адбываюцца не толькі ў вытворчасці. Карэн-
ным чынам змяніўся характар працы, побыту, усяго ўкладу жыцця
сялянства. Добраўпарадкуюцца вёскі і сёлы Гомельшчыны. Аб
усім гэтым яшчэ раз пераканаўча, з высокім пафасам, гонарам і
радасцю гаварылі працоўныя пры абмеркаванні праекта Кансты-
39

туцыі рэспублікі. Вынікі ўсенароднага абмеркавання паказалі, што
насельніцтва Гомельшчыны, як і ўсёй рэспублікі, успрыняла праект
Асноўнага Закона Беларускай ССР з вялікім палітычным і працоў-
ным уздымам. I гэта лёгка зразумець. Кожны артыкул праекта
Канстытуцыі з’яўляецца яскравым сведчаннем перамогі справы Ка-
стрычніка, ленінскіх ідэй, кожны яе радок прасякнуты духам непа-
рушнай дружбы народаў Краіны Саветаў, згуртаваных Камуністыч-
най партыяй у адзіную сям’ю, якая будуе камунізм. У працоўных
калектывах прамысловых прадпрыемстваў і транспарту, будаўні-
чых арганізацый і ўстаноў, сферы абслугоўвання, калгасаў і саўга-
саў, на сходах па месцу жыхарства грамадзян было праведзена
больш чым 9 тысяч сходаў, прысвечаных абмеркаванню праекта
Канстытуцыі БССР. На сходах прысутнічала каля 1 мільёна чала-
век, або амаль усё дарослае насельніцтва вобласці. Унесена многа
прапаноў і паправак да праекта, якія яшчэ раз пераконваюць, што
народ усім сэрцам адабрае кожны радок, кожнае слова новай Кан-
стытуцыі. Амаль ва ўсіх выступлениях падкрэсліваліся важнасць
барацьбы з недахопамі, што перашкаджаюць савецкім людзям
плённа працаваць, зацікаўленасць у высокіх выніках грамадскай
працы.
Уся работа па ўсенароднаму абмеркаванню праекта Канстыту-
цыі прайшла ў непарыўнай сувязі з паспяховым выкананнем задач
гаспадарчага і культурнага будаўніцтва, якія стаяць у трэцім го-
дзе пяцігодкі. Канкрэтным вынікам высокай грамадзянскай свядо-
масці і творчай актыўнасці працоўных вобласці з’явіліся добрыя
паказчыкі выканання планаў першага квартала ва ўсіх галінах на-
роднай гаспадаркі. Працаўнікі прамысловасці рэалізавалі прадук-
цыі на 102 працэнты і вырабілі валавой прадукцыі на 101,7 працэн-
та да плана. На 103 працэнты асвоілі капітальныя ўкладанні і вы-
каналі на 111 працэнтаў будаўніча-мантажныя работы будаўнікі.
Працаўнікі калгасаў і саўгасаў перавыканалі квартальный планы
па продажу малака, мяса і яек і цяпер арганізавана вядуць весна-
выя палявыя работы. Забяспечана выкананне даведзеных планаў і
ў сферы абслугоўвання.
Таварышы дэпутаты! Камуністычная партыя праяўляе нястом-
ныя клопаты аб павышэнні ролі мясцовых Саветаў у гаспадарчым
і культурным будаўніцтве, удасканаленні стылю і метадаў іх дзей-
насці.
Многае зроблена і робіцца па паляпшэнню работы мясцовых
Саветаў і ў нашай вобласці. Узрасла актыўнасць і ўплыў Саветаў,
іх выканаўчых камітэтаў, пастаянных камісій і дэпутатаў на ўсе
бакі вытворчага і грамадскага жыцця. Яны пачалі больш канкрэт-
на, з пачуццём узросшай адказнасці займацца вырашэннем пытан-
няў сацыяльна-эканамічнага развіцця, культурна-бытавога абслу-
гоўвання насельніцтва, выхавання працоўных, захавання сацыяліс-
тычнай законнасці і грамадскага правапарадку.
40

Вялікую адказнасць на мясцовыя Саветы ўскладае артыкул 91
праекта Канстытуцыі, у якім гаворыцца аб наказах выбаршчыкаў.
Гэта пераканаўча і мэтанакіравана адлюстравана ў дакладзе Пят-
ра Міронавіча Машэрава.
Мясцовыя Саветы вобласці набылі пэўны вопыт работы па
ажыццяўленню наказаў выбаршчыкаў. У парадку выканання гэтых
наказаў з’явілася магчымасць выявіць неабходныя сродкі і пабу-
даваць многія школы, магазіны, лячэбна-прафілактычныя ўстано-
вы, дзіцячыя сады і яслі, пракласці новыя дарогі, добраўпарадка-
ваць населеныя пункты, вырашыць многія іншыя сацыяльныя праб-
лемы.
Станоўчую ацэнку, дадзеную Генеральным сакратаром ЦК
КПСС, Старшынёй Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР тавары-
шам Леанідам Ільічом Брэжневым рабоце, што праводзіцца ў Бе-
ларускай ССР па ажыццяўленню наказаў выбаршчыкаў, мясцовыя
Саветы Гомельшчыны ўспрынялі як кіраўніцтва да дзеяння, як
стымул няспыннага ўдасканалення ўсёй арганізацыйна-масавай
работы, няўхільнага выканання сваіх правоў і паўнамоцтваў. Мы
зробім усё для таго, каб гэтую высокую, ацэнку апраўдаць практыч-
нымі справамі. У рабоце па ажыццяўленню прапаноў і заўваг пра-
цоўных, выказаных пры абмеркаванні праекта Канстытуцыі БССР,
мы ў поўнай меры скарыстоўваем станоўчы вопыт па рэалізацыі
НР^СССР ШТ° пастУпілі ПРЬІ абмеркаванні праекта Канстыту-
Гаворачы аб дасягнутым, мы добра разумеем, што ў нашай ра¬
боце ёсць яшчэ нямала недахопаў і пралікаў. Яны яшчэ відавочна
заўважаюцца ў святле заўваг, выказаных таварышам Леанідам
Ілычом Брэжневым на сустрэчах з калектывамі працоўных Сібі-
ры і Далёкага Усходу, і патрабуюць ад нас больш поўнага і больш
эфектыўнага выкарыстання патэнцыяльных магчымасцей і рэзерваў
грамадскай вытворчасці, павышэння ролі і адказнасці мясцовых
Саветаў у ажыццяўленні планаў сацыяльнага і эканамічнага' раз-
віцця вобласці. Шляхі гэтых праблем выразна раскрываюцца ў да¬
кладзе Пятра Міронавіча Машэрава і .яны лягуць у аснову работы
нашых мясцовых Саветаў.
Таварышы дэпутаты! У праекце Канстытуцыі рэспублікі атры-
малі далейшае развіццё прынцыпы дзейнасці мясцовых Саветаў
народных дэпутатаў. Вызначаюцца іх сістэма, кампетэнцьія, най-
важнеишыя формы работы, падкрэсліваецца, што ўсю сваю дзей-
касць мясцовыя Саветы ажыццяўляюць у цеснай сувязі з грамад-
скімі арганізацыямі і працоўнымі калектывамі. На павышэнне р0‘
лі мясцовых Саветаў у камуністычным будаўніцтве скіроўваецца
артыкул 125 праекта, дзе сказана, што яны павінны вырашаць усе
.мясЦ°вага значэння, зыходзячы з агульнадзяржаўных ін-
тарэсау і штарэсау грамадзян, якія жывуць на іх тэрыторыі; Я ду¬
маю, што гэтае выключна ваЖнае палажэнне мэтазгодна ўзмацніць
'41

Для гэтага ў артыкул 127 праекта неабходна ўнесці дапаўненне аб
правамоцнасці мясцовых Саветаў народных дэпутатаў разглядаць
і вырашаць на сесіях любыя пытанні, аднесеныя да іх кампетэнцыі,
а таксама прадугледзець, што заканадаўствам устанаўліваецца пе-
ралік пытанняў, якія будуць вырашацца толькі на іх сесіях.
Таварышы дэпутаты! Прыняцце новай Канстытуцыі Беларускай
Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі з’явіцца надзвычай прыкмет-
най падзеяй у жыцці беларускага народа, стане важнай вяхой у
грамадска-палітычным жыцці рэспублікі. Падтрымліваю ўнесеныя
прапановы адобрыць праект Канстытуцыі БССР з улікам прапа-
ноў і паправак, што паступілі ў ходзе ўсенароднага абмеркавання,
і плённую дзейнасць Канстытуцыйнай камісіі пад кіраўніцтвам та-
варыша Пятра Міронавіча Машэрава.
Новы Асноўны Закон Беларускай ССР яшчэ вышэй узніме па-
літычную і вытворчую актыўнасць працаўнікоў рэспублікі, памно-
жыць іх сілы ў барацьбе за ажыццяўленне гістарычных рашэнняў
XXV з’езда КПСС і XXVIII з’езда Кампартыі Беларусі. (Апладыс-
менты.)
Старшынствуючы. Слова мае старшыня выканаўчага камітэта
Мінскага гарадскога Савета народных дэпутатаў таварыш Лука-
шэвіч Станіслаў Міхайлавіч.
Наступным выступіць дэпутат Здановіч.
Лукашэвіч. С. М. Паважаныя таварышы дэпутаты! Сёння ў на¬
тай рэспубліцы адбываецца падзея вялікага гістарычнага значэн-
ня. На разгляд і зацвярджэнне сесіі Вярхоўнага Савета БССР вы-
носіцца праект новай Канстытуцыі Беларускай Савецкай Сацыялі-
стычнай Рэспублікі.
Рашэнні X Пленума Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Бела-
русі і прыняцце новага Асноўнага Закона рэспублікі ўзбагачаюць
скарбніцу сацыялізму і з’яўляюцца састаўной часткай шырокай
праграмы ўвасаблення ў жыццё Канстытуцыі Саюза ССР.
Абмеркаванне праекта новай Канстытуцыі БССР супадае з та¬
кой важнай падзеяй у жыцці партыі і краіны, як паездка Леаніда
Ільіча Брэжнева па гарадах Сібіры і Далёкага Усходу. Сустрэчы,
што адбыліся ў многіх гарадах, сталі яскравай дэманстрацыяй
непарушнага адзінства Камуністычнай партыі і савецкага народа,
шчырай і глыбокай павагі, любві і даверу савецкіх людзей да Ка-
муністычнай партыі, да яе Цэнтральнага Камітэта, асабіста да
Леаніда Ільіча Брэжнева.
У горадзе было забяспечана максімальна шырокае, свабоднае і
па-сапраўднаму дзелавое абмеркаванне праекта Канстытуцыі
БССР. Праведзена больш чым 13 тысяч сходаў у працоўных калек-
тывах і па месцу жыхарства грамадзян, у якіх прынялі ўдзел каля
750 тысяч чалавек — практычна ўсё дарослае насельніцтва бела¬
рускай сталіцы.
У ходзе гэтай вялікай палітычнай кампаніі выступіла больш
42

чым 170 тысяч рабочых, інжынерна-тэхнічных работнікаў, прад-
стаўнікоў інтэлігенцыі і моладзі. Яны ўнеслі каля 1400 прапаноў,
удакладненняў,' дапаўненняў і паправак да асобных раздзелаў і ар-
тыкулаў праекта Асноўнага Закона рэспублікі. Абмеркаванне дес¬
на звязвалася са штодзённымі справамі і клопатамі мінчан. Пра-
цоўныя горада, як паказвае аналіз, больш за ўсё ўнеслі прапаноў,
накіраваных на павышэнне ролі працоўных калектываў у вырашэн-
ні пытанняў эканамічнага і сацыяльнага развіцця, на'ўмацаванне
працоўнай дысцыпліны, на неабходнасць аховы сацыялістычнай
уласнасці, удасканалення сістэмы народнай асветы, аховы нава-
кольнага асяроддзя, арганізацыі працы і адпачынку, паляпшэнне
дзейнасці мясцовых органаў улады і грамадскіх арганізацый.
Мы разумеем, што многія з гэтых пытанняў не будуць уключаны
ў Асноўны Закон рэспублікі, паколькі ён замацоўвае галоўныя
прынцыповыя палажэнні. Таму мы ўважліва разгледзелі ўсе кан-
крэтныя прапановы, выказаныя ў ходзе абмеркавання праекта
Канстытуцыі, і прымаем захады да іх рэалізацыі. Хацелася б, каб
у вырашэнні гэтых пытанняў мясцовыя органы ўлады мелі поўную
падтрымку з боку міністэрстваў, ведамстваў і грамадскіх арганіза-
цый рэспублікі. Гэта абумоўліваецца і тым, што абмеркаванне пра¬
екта новага Асноўнага Закона не пакінула безуважлівымі ніводзін
працоўны калектыў, ніводнага працаўніка нашага горада.
У цэлым абмеркаванне праекта ўзняло грамадзянскую ініцыя-
тыву, выклікала прыліў творчых сіл, уздым і новы размах сацыялі-
стычнага спаборніцтва па ажыццяўленню гістарычных рашэнняў
XXV з’езда КПСС, заданняў дзесятай пяцігодкі, дастойнай сустрэ-
чы 60-годдзя ўтварэння нашай рэспублікі і Кампартыі Беларусі.
Сёння з поўнай падставай можна сказаць, што людзі неяк па-но-
ваму паглядзелі на сябе, на вынікі сваёй працы, дасягненні наша¬
га горада і рэспублікі ў цэлым.
Канстытуцыйная камісія на чале з кандыдатам у члены Паліт-
бюро ЦК КПСС, Першым сакратаром Цэнтральнага Камітэта
Кампартыі Беларусі Пятром Міронавічам Машэравым, распрацоў-
ваючы праект новага Асноўнага Закона БССР, апіраючыся на тры-
валы фундамент марксісцка-ленінскай тэорыі на аснове творчага
абагульнення практыкі сацыялістычнага і камуністычнага будаў-
ніцтва, у поўнай меры ўлічыла вывады і палажэнні, акрэсленыя
нашай партыяй пры распрацоўцы новай Канстытуцыі краіны. Са-
стаўлены ў поўнай адпаведнасці з Канстытуцыяй СССР, з улікам
асаблівасцей нашай рэспублікі, тэты важны палітычны дакумент
увабраў~у сябе багаты вопыт дзяржаўнага будаўніцтва, адлюстроў-
вае слаўньі шлях, які прайшоў наш народ у брацкай сям’і савец-
кіх народаў пад кіраўніцтвам вялікай партыі Леніна.
3 таго часу, як была прынята дзеючая цяпер Канстытуцыя рэс-
публікі, мінула больш чым сорак гадоў. Гэта былі гады суровай
барацьбы і самаадданай працы. Асабліва цяжкім выпрабаваннем
43

для беларускага народа, як і для ўсіх народаў нашай краіны, з’яві-
лася Вялікая Айчынная вайна. Мы добра памятаем пасляваенны
Мінск, пакрыты руінамі і попелам. Здавалася, што спатрэбіцца
шмат дзесяцігоддзяў, каб узняць наш горад з руін. Але мінула не
так ужо многа часу, і Мінск ператварыўся ў буйны прамысловы,
навуковы і культурны цэнтр рэспублікі і краіны, які набыў сёння
шырокую вядомасць дзякуючы сваёй магутнай індустрыі, высока-
развітай лёгкай і харчовай прамысловасці, сучаснай сферы абслу-
гоўвання насельніцтва.
Гэта стала магчымым у выніку бескарыснай дапамогі ўсёй на¬
шай краіны, дапамогі, заснаванай на інтэрнацыянальнай дружбе
ўсіх народаў. Сёння прамысловасць Мінска вырабляе кожны шосты
трактар у краіне, сёмы веласіпед, чацвёрты матацыкл, высакаякас-
ныя халадзільнікі, радыёпрыёмнікі, тэлевізары, магутныя грузавыя
аўтамабілі і іншую прадукцыю. Усё гэта здзяйсняецца з дапамогай
нашай магутнай шматнацыянальнай Радзімы. У 1977 годзе, калі
савецкія людзі і ўсё прагрэсіўнае чалавецтва адзначылі 60-годдзе
Вялікага Кастрычніка і прыняцце новай Канстытуцыі СССР, пра-
цаўнікі горада забяспечылі паспяховае выкананне планавых задан-
няў і сацыялістычных абавязацельстваў. Звыш плана рэалізавана
прадукцыі на 85 мільёнаў рублёў. Прырост прамысловай вытвор-
часці склаў 8,8 працэнта. Прадукцыйнасць працы ўзрасла на
6,7 працэнта. За кошт гэтага фактару атрымана больш чым тры
чвэрці прыросту прамысловай прадукцыі.
Горад Мінск, як і ў 1976 годзе, паводле вынікаў Усесаюзнага са-
цыялістычнага спаборніцтва ўвайшоў у лік пераможцаў і атрымаў
узнагроду — пераходны Чырвоны сцяг Цэнтральнага Камітэта
КПСС, Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ.
Больш глыбокімі па зместу, значна багацейшымі і важкімі ста-
новяцца цяпер матэрыяльныя гаранты! таго шырокага комплексу
сацыяльна-эканамічных правоў грамадзян, якія знайшлі сваё адлю-
страванне ў праекце новай Канстытуцыі БССР. Захоўваючы пера-
емнасць у адносінах да раней прынятых канстытуцый, яна расшы-
рае і паглыбляе сацыялістычную дэмакратыю, узбагачае набыты
вопыт новым зместам, што адпавядае патрабаванням сучаснай
эпохі.
Праект новай Канстытуцыі БССР замацоўвае суверэнітэт бела¬
рускага народа, яго поўнаўладзе, яскравым выяўленнем якога з’яў-
ляюцца палажэнні I раздзела «Асновы грамадскага ладу і палітыкі
Беларускай ССР»: У артыкуле 1 Беларуская Савецкая Сацыя-
лістычная Рэспубліка абвяшчаецца сацыялістычнай агульнанарод-
най дзяржавай, якая выяўляе волю і інтарэсы рабочых, сялян і
інтэлігенцыі, працоўных рэспублікі ўсіх нацыянальнасцей. Уся ўла-
да ў Беларускай ССР, гаворыцца ў артыкуле 2, належыць народу,
які ажыццяўляе яе праз Саветы народных дэпутатаў, якія склада-
юць палітычную аснову Беларускай ССР, а артыкул 78 падкрэслі-
44

вае, што Саветы народных дэпутатаў складаюць адзіную сістэму
органаў дзяржаўнай улады ў рэспубліцы.
Гэтыя палажэнні праекта маюць асаблівую значнасць. I зусім
правільна падкрэслена ў артыкуле 82, што Саветы народных дэ-
путатаў непасрэдна і праз ствараемыя імі органы кіруюць усімі
галінамі дзяржаўнага, гаспадарчага і сацыяльна-культурнага бу-
даўніцтва, прымаюць рашэнні, забяспечваюць іх выкананне, ажыц-
цяўляюць кантроль за правядзеннем рашэнняў у жыццё.
Працоўныя горада цалкам і поўнасцю, як і ўвесь праект, адаб-
раюць і падтрымліваюць VI яго раздзел «Мясцовыя органы дзяр-
жаўнай улады і кіравання ў Беларускай ССР», дзе дакладна акрэс-
ліваюцца функцыі мясцовых Саветаў народных дэпутатаў і іх
выканаўчых камітэтаў, паколькі ў ім юрыдычна замацоўваюцца
асноўныя задачы мясцовых органаў улады і кіравання, зразумелыя
не толькі для Саветаў народных дэпутатаў, але і для кіраўнікоў
працоўных калектываў і грамадскіх арганізацый, што ў значнай
ступені будзе аблягчаць работу Саветаў і іх органаў.
Мясцовыя Саветы горада падтрымліваюць артыкул 127 пра¬
екта аб тым, што сесіі абласных, гарадскіх, раённых, пасялковых і
сельскіх Саветаў народных дэпутатаў рэкамендуецца склікаць не
радзей чым чатыры разы ў год. Гэтае палажэнне дае магчымасць,
асабліва раённым, пасялковым і сельскім Саветам, сканцэнтраваць
больш увагі на жывой арганізацыі справы, практычным ажыццяў-
ленні прымаемых Саветамі рашэнняў.
Усе мы разумеем вялікае значэнне наказаў выбаршчыкаў у спра¬
ве эканамічнага і сацыяльнага развіцця, складанні бюджэтаў га-
радоў і вёсак рэспублікі. За апошнія два скліканні дэпутаты мясцо¬
вых Саветаў горада атрымалі 445 наказаў выбаршчыкаў,
якія былі самым уважлівым чынам вывучаны, разгледжаны
на сесіях гарадскога і раённых Саветаў. Есць распрацаваныя мера-
прыемствы па іх рэалізацыі. У выніку выканання многіх наказаў
мінулага і цяперашняга скліканняў у горадзе ўступілі ў строй но¬
вый тралейбусныя лініі, многія аб’екты народнай асветы, гандлю,
грамадскага харчавання, аховы здароўя, з удзелам саміх выбар-
шчыкаў выкананы значныя аб’ёмы работ па добраўпарадкаванню
і азеляненню горада. Вось чаму мы адабраем і будзем дабівацца
поўнага ажыццяўлення артыкула 91 Асноўнага Закона Беларускай
ССР, паколькі бачым у ім непасрэдны ўдзел грамадзян у кіраванні
справамі горада і ўсёй нашай рэспублікі.
Прадугледжаныя ў праекце новай Канстытуцыі палажэнні аб
тым, што мясцовыя Саветы народных дэпутатаў зацвярджаюць
планы эканамічнага і сацыяльнага развіцця, знамянуюць сабой но-
вы^этап у сацыялістычным планаванні. Рэалізацыя гэтых палажэн-
няў дазволіць мясцовым органам дзяржаўнай улады і кіравання
больш паспяхова вырашаць пытанні комплекснага развіцця тэры-
торыі, расшыраць сацыяльны аспект у нашых планах. Вопыт рас-
45

працоўкі комплекснага плана эканамічнага і сацыяльнага развит¬
ия горада Мінска на 1976—1980 гады пацвярджае жыццёвую неаб-
ходнасць такога падыходуў вырашэнні задач удасканалення пла-
навання. Разам з тым ён паказвае, што комплекснае эканамічнае
і сацыяльнае развіццё гарадоў і, у прыватнасці, такога вялікага,
якім з’яўляецца Мінск, немагчыма без актыўнага ўдзелу саюзных
міністэрстваў і ведамстваў, прадпрыемствы і арганізацыі якіх раз-
мешчаны на тэрыторыі горада і маюць значную ўдзельную вагу ў
агульнай колькасці работнікаў.
Міністэрствы і ведамствы павялічваюць колькасць работнікаў,
занятых у падведамасных ім арганізацыях і на прадпрыемствах,
не заўсёды праяўляюць належныя клопаты пры вырашэнні сацы-
яльных пытанняў (будаўніцтва жылля, дзіцячых дашкольных уста-
ноў, аб’ектаў культурна-бытавога і камунальнага прызначэння).
За апошнія тры гады аб’ём будаўніцтва жылля зменшыўся, па-
колькі скарацілі асігнаванні на гэтыя мэты саюзныя міністэрствы
і ведамствы. У горадзе ёсць нямала прадпрыемстваў і арганізацый,
дзе рабочыя чакаюць чаргі на атрыманне жылля па 10—15 гадоў.
Павялічваецца чарга для ўладкавання дзяцей у дашкольныя ўста-
новы. Забяспечанасць сталовымі на прадпрыемствах значна ні-
жэйшая, чым гэта ўстаноўлена адпаведнымі нарматывамі. Не ў
поўнай меры выконваюцца абавязацельствы па долеваму ўдзелу
ў камунальным будаўніцтве горада.
3 прыняццем новай Канстытуцыі БССР у мясцовых Саветаў на¬
родных дэпутатаў з’явіцца магчымасць вырашаць усе гэтыя праб-
лемы аператыўна і больш поўна. У артыкулах 125 і 126 Асноўнага
Закона надзвычай акрэслена вызначаюцца правы мясовых органаў
улады ў вырашэнні задач дзяржаўнага, гаспадарчага і сацыяльна-
культурнага будаўніцтва з далучэннем да гэтай справы ўсіх прад-
прыемстваў, устаноў і арганізацый вышэйстаячага падпарадкаван-
ня, размешчаных на тэрыторыі Савета.
Для распрацоўкі планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця
Мінска, іх навуковага абгрунтавання, на наш погляд, трэба было б
мець спецыяльнае падраздзяленне, якое сістэматычна займалася б
аналізам развіцця горада і распрацоўкай навукова абгрунтаваных
рэкамендацый. Таму мы просім Дзяржплан БССР разгледзець і
станоўча вырашыць пытанне аб стварэнні аддзела эканамічных і
сацыяльных праблем горада Мінска ў навукова-даследчым інстыту-
це эканоміка-матэматычных метадаў планавання, як гэта зробле-
на ў некаторых сталіцах іншых саюзных рэспублік.
Таварышы дэпутаты! Уважліва вывучаючы сутнасць і змест
кожнага артыкула новага Асноўнага Закона Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі, яшчэ і яшчэ раз пранікаемся пачуц-
цём гордасці за нашу Радзіму, Камуністычную партыю, якая па-
спяхова ўвасабляе ў жыццё запаветы вялікага Леніна.
Мы цалкам адабраем і падтрымліваем праект новай Канстыту-
46

цыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і запэўніва-
ем Цэнтральны Камітэт Кампартыі Беларусі, Вярхоўны Савет
БССР і Урад рэспублікі ў тым, што мясцовыя органы ўлады гора-
да-героя Мінска зробяць усё неабходнае, каб забяспечыць строгае
выкананне патрабаванняў новага Асноўнага Закона Беларускай
ССР. (Апладысменты.)
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Мотальскай выбарчай
акругі Брэсцкай вобласці, міністр юстыцыі Беларускай ССР Зда-
новіч Аляксандр Аляксандравіч.
Наступным выступае дэпутат Кабяк.
Здановіч А. А. Таварышы дэпутаты! Сёння на нечарговай сесіі
вышэйшага органа дзяржаўнай улады нашай рэспублікі разгляда-
ецца пытанне вялікай грамадска-палітычнай важнасці ў жыцці Са¬
вецкай Беларусі — прыняцце новай Канстытуцыі (Асноўнага Зако¬
на) Беларускай ССР.
У дакладзе кандыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага
сакратара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі, Старшыні
Канстытуцыйнай камісіі Пятра Міронавіча Машэрава ёсць глыбокі
аналіз гістарычнага развіцця нашай рэспублікі як раўнапраўнай
дзяржавы ў саставе вялікага брацтва народаў, аб’яднаных у адзі-
ны магутны Савецкі Саюз, пераканаўча абгрунтоўваецца неабход-
насць прыняцця новага Асноўнага Закона нашай рэспублікі, якая
ўступіла ў эпоху сталага развітога сацыялізму. У дакладзе яскра-
ва раскрываюцца ўсе галоўныя палажэнні праекта новай Кансты-
туцыі Беларускай ССР, іх сапраўды народны, дэмакратычны змест.
Усенароднае абмеркаванне праекта Канстытуцыі, якое паўсюдна
разгарнулася пасля яго апублікавання ў друку, паказала, што ўсе
працоўныя нашай рэспублікі бачаць у ім яшчэ адно пераканаўчае
праяўленне клопатаў Камуністычнай партыі аб пастаянным удас-
каналенні, умацаванні і развіцці сацыялістычнай дэмакратыі ва
ўсіх галінах грамадска-палітычнага, эканамічнага і сацыяльна-
культурнага жыцця савецкага грамадства, аб пастаянным расшы-’
рэнні сацыяльна-эканамічных, палітычных, асабістых правоў і сва-
бод грамадзян і ўмацаванні іх гарантый, умацаванні сацыялістыч-
нан законнасці і правапарадку ў дзейнасці ўсіх дзяржаўных і
грамадскіх органаў, службовых асоб і ўсіх грамадзян.
Праект новай Канстытуцыі БССР увабраў у сябе тое лепшае,
што набыта ў ходзе канстытуцыйнага развіцця нашай рэспублікі
за папярэдняе шасцідзесяцігоддзе, у ім жа засталіся многія пала-
жэнні Канстытуцыі 1937 года, напоўненыя тым зместам, які грун-
туецца на велізарных поспехах нашай Радзімы ў эканамічным, са-
цыяльным і культурным развіцці.
Распрацоўцы праекта Канстытуцыі БССР папярэднічала вялі-
кая работа, праведзеная па ўдасканаленню рэспубліканскага зака-
надаўства, прывядзенню яго ў адпаведнасць з дасягнутым узроў-
нем развіцця грамадства на сучасным этапе. Дастаткова сказаць,
47

што за апошнія гады ў нашай рэспубліцы распрацавана і прынята
дзесяць новых кодэксаў і шэраг законаў па асноўных галінах
права.
Праект Канстытуцыі БССР, увасобіўшы ў сабе ўсё тое, што бы¬
ло дасягнута ў галіне заканадаўства, у той жа час з’явіцца пра-
и
и
и
о
вавои асноваи для далеишага яго удасканалення, прывядзення на-
шых законаў у адпаведнасць з патрабаваннямі новай Канстыту-
цыі БССР.
XXV з’езд КПСС адной з задач у галіне ўдасканалення закана-
даўства паставіў падрыхтоўку Звода законаў СССР і Зводаў зако-
наў саюзных рэспублік.
Падставай для падрыхтоўкі Звода законаў БССР паслужыць
новая Канстытуцыя БССР. У адпаведнасці з ёю неабходна будзе
распрацаваць і прыняць шэраг новых законаў, кадыфікаваць і
ўзбуйніць шматлікія прававыя нормы па адных і тыхжа пытаннях.
Усе гэтыя мерапрыемствы будуць садзейнічаць справе ўмаца-
вання прававой асновы нашага грамадства, забеспячэнню строгага
захавання сацыялістычнай законнасці, норм і правіл камуністыч-
най маралі.
У артыкуле 4 праекта Канстытуцыі БССР указваецца, што «са-
вецкая дзяржава, усе яе органы дзейнічаюць на аснове сацыялі-
стьічнай законнасці, забяспечваюць ахову правапарадку, інтарэсаў
грамадства, правоў і свабод грамадзян». Артыкул 57 падкрэслівае,
што «грамадзянін Беларускай ССР абавязан захоўваць Канстыту-
цыю СССР і Канстытуцыю Беларускай ССР і савецкія законы, па-
важаць правілы сацыялістычнага супольнага жыцця, з годнасцю
несці высокае званне савецкага грамадзяніна».
Такім чынам, прынцып законнасці знаходзіць у праекце Кан-
стытуцыі БССР сваё замацаванне як адзін з галоўных канстыту-
цыйных прынцыпаў. Гэта накладае высокую адказнасць на права-
ахоўныя органы па забеспячэнню захавання законнасці, стварэння
неабходных умоў для спакойнай і плённай працы нашых працоў-
ных, будаўнікоў новага грамадства. Прыняцце новай Канстытуцыі
БССР патрабуе ад гэтых органаў значнага паляпшэння сваёй ра¬
боты. Як падкрэсліваў Генеральны сакратар ЦК КПСС, Старшыня
Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР Леанід Ільіч Брэжнеў на
майскім (1977 г.) Пленуме ЦК КПСС, «партыя чакае ад усіх гэтых
органаў яшчэ большай ініцыятывы, прынцыповасці, непрымірыма-
сці ў барацьбе з любымі парушэннямі савецкага правапарадку».
Праект Канстытуцыі БССР забяспечвае грамадзян шырокім ко¬
лам сацыяльна-эканамічных, палітычных, асабістых правоў і сва¬
бод. Разам з тым Канстытуцыя ўскладае на іх рад абавязкаў, вы-
кананне якіх з’яўляецца натуральнай патрэбнасцю кожнага добра-
сумленнага чалавека, сапраўднага грамадзяніна нашай вялікай
сацыялістычнай дзяржавы. Спалучэнне правоў і абавязкаў грама¬
дзян перад дзяржавай вынікае з самой сутнасці сацыялістычнай
4.8

дэмакратыі. Як зазначае таварыш Леанід Ільіч Брэжнеў, «дэмакра-
тыя сацыялізму несумяшчальная ні з казарменна-бюракратычнымі
парадкамі, ні з анархічным свавольствам у адносінах да сацыялі-
V
стычных прынцыпау, норм і законау».
Адным з найважнейшых канстытуцыйных абавязкаў грамадзя-
ніна з’яўляецца зберажэнне і ўмацаванне сацыялістычнай уласна-
сці, барацьба з раскраданнямі і марнатраўствам дзяржаўнай і гра-
мадскай маёмасці. I тэты свой абавязак большасць савецкіх людзей
свята выконвае. I тым больш непрымірыма мы павінны ставіцца да
тых, хто імкнецца жыць за кошт грамадства, накіроўваць супраць
іх усю сілу закона.
На жаль, трэба падкрэсліць, што з выкананнем законнасці ў да-
чыненні да аховы сацыялістычнай уласнасці ў нас не ўсё яшчэ
стаіць на належнай вышыні. Раскраданні, растраты, безгаспадар-
чыя адносіны да сацыялістычнай уласнасці ў рэспубліцы яшчэ
маюць месца.
У нас умацоўваецца з кожным годам грамадскі парадак. Нашы
людзі ў пераважнай большасці выконваюць нормы і правілы па-
водзін. Але ў той жа час у нас яшчэ не перавяліся хуліганы, п’яні-
цы, дэбашыры, якія перашкаджаюць нашым людзям спакойна
жыць, працаваць, адпачываць. Амаль 90 працэнтаў хуліганскіх
учынкаў, 40 працэнтаў аўтадарожных злачынстваў і многа іншых
правапарушэнняў дапускаюць асобы ў нецвярозым стане.
I абавязак усіх адміністрацыйных органаў сумесна з партыйны-
мі, прафсаюзнымі, камсамольскімі і іншымі грамадскімі арганіза-
цыямі, выкарыстоўваючы сілу і ўплыў працоўных калектываў —
дабіцца значнага паляпшэння становішча спраў з забеспячэннем.
аховы сацыялістычнай уласнасці, умацаваннем правапарадку ў
нашай рэспубліцы.
Гэтага патрабуе ад нас Канстытуцыя СССР, гэтыя патрабаван-
ні выкладзены і ў абмяркоўваемым намі праекце Канстыту-
цыі БССР.
У праекце Канстытуцыі БССР замацоўваецца абавязак усіх
службовых асоб строга захоўваць савецкія законы, правы грама-
дзян, падкрэсліваецца, што за іх парушэнні наступае адказнасць па
закону. Трэба адзначыць, што некаторыя гаспадарчыя кіраўнікі,
асобныя службовыя асобы яшчэ дапускаюць парушэнні закона ці
то з прычыны юрыдычнай некампетэнтнасці, ці то недаацэньваючы
ролю закона. У судовыя органы рэспублікі яшчэ нямала паступае
заяў грамадзян па пытаннях аднаўлення іх працоўных, жыллёвых
і іншых правоў. Новая Канстытуцыя БССР паслужыць магутным
стымулам для значнага паляпшэння работы па ўмацаванню закон-
насці ў гэтым напрамку.
Адным з новых і вельмі важных прынцыпаў, замацаваных у
праекце Канстытуцыі БССР, з’яўляюцца клопаты дзяржавы аб
сям’і. Як сказана ў артыкуле 51, «сям’я, знаходзіцца пад аховай
4 Зак. 1057
49

дзяржавы». Дзяржава забяспечвае савецкім людзям усе неабход-
ныя ўмовы для стварэння паўнацэннай сям’і, праяўляе пастаянныя
клопаты аб дзецях, падрастаючым пакаленні. У сувязі з гэтым мне
хацелася б адзначыць, што, на жаль, яшчэ не ўсе грамадзяне доб-
расумленна адносяцца да стварэння і ўмацава'ння сям’і, да выка-
нання бацькоўскіх абавязкаў. Яшчэ значная колькасць шлюбаў
скасоўваецца, прычым адной з прычын разводаў з’яўляецца п’янст-
ва, недастойныя паводзіны аднаго з супругаў. Распад сям’і часта
выклікае з’яўленне тых «цяжкіх падлеткаў», якія становяцца на
шлях правапарушэнняў і нават злачынстваў. 3 такімі падлеткамі
потым даводзіцца вельмі многа працаваць, каб зрабіць іх дастой-
нымі грамадзянамі савецкага грамадства.
Канстытуцыя СССР, а таксама праект Канстытуцыі БССР
уключаюць патрабаванні да грамадзян клапаціцца аб выхаванні
дзяцей, рыхтаваць іх да грамадска карыснай працы, выхоўваць да-
стойнымі людзьмі. Няўхільнае выкананне гэтых патрабаванняў
будзе садзейнічаць паляпшэнню маральнага клімату ў нашым гра-
мадстве, выкананню пастаўленных партыяи задач па выхаванню
чалавека камуністычнай будучыні.
У праекце новай Канстытуцыі БССР значнае месца адведзена
пытанням арганізацыі і дзейнасці судовых органаў, пракуратуры,
арбітражу, адвакатуры. У артикуле 155 падкрэсліваецца, што «пра-
васуддзе ў Беларускай ССР ажыццяўляецца на асновах роўнасці
грамадзян перад законам і судом». Нашым судам трэба будзе знач¬
ка павысіць узровень сваёй работы па ажыццяўленню правасуддзя.
Міністэрства юстыцыі рэспублікі сумесна з Вярхоўным Судом
БССР прымае неабходныя меры па ліквідацыі недахопаў, існуючых
у дзейнасці судоў па разгляду спраў, па паляпшэнню арганізацыі
прыёму грамадзян, па выкараненню судовых памылак, якія іншы
раз сустракаюцца ў рабоце судоў.
Упершыню канстытуцыйнае рэгуляванне атрымлівае работа ад¬
вакатуры. Гэта будзе садзейнічаць павышэнню яе аўтарытэта, па¬
ляпшэнню якасці работы па аказанню юрыдычнай дапамогі гра-
мадзянам і арганізацыям. У юрыдычныя кансультацыі нашай рэс-
публікі звяртаецца вялікая колькасць грамадзян, і неабходна, каб
усе яны атрымлівалі кваліфікаваныя, юрыдычна правільныя, аб-
грунтаваныя законам парады і патрэбную юрыдычную дапамогу.
Самую вялікую ўвагу нам неабходна ўдзяліць, як падкрэсліва-
лася ў дакладзе таварыша Машэрава Пятра Міронавіча, растлу-
мачэнню і прапагандзе асноўных палажэнняў Канстытуцыі СССР
і БССР, давесці да свядомасці кожнага савецкага чалавека дэмак-
ратычныя прынцыпы Канстытуцыі, неабходнасць строгага выканан-
ня яе патрабаванняў.
Неабходна настойліва выхоўваць наша насельніцтва ў духу па-
вагі да закону, да права, патрабаваць ад усіх грамадзян няўхіль-
нага выканання Канстытуцыі СССР і БССР, іншых законаў, якія
50

дзейнічаюць цяпер і будуць прымацца ў далейшым у адпаведнасці
з новай Канстытуцыяй.
Таварышы дэпутаты! Поўнасцю падтрымліваючы прапанову аб
прыняцці Канстытуцыі Беларускай ССР, я хацеў бы выказаць не-
каторыя меркаванні па артыкуле 116 праекта, які вызначае састаў
Савета Міністраў.
У гэтым артыкуле прадугледжваецца наяўнасць у саставе Саве¬
та Міністраў першых намеснікаў Старшыні Савета Міністраў. Але
ўжо многія гады ва Урадзе рэспублікі ёсць адзін першы намеснік
Старшыні Савета Міністраў. Лічу, што такое палажэнне, выпраца-
ванае практыкай, належыць замацаваць, унёсшы адпаведныя змя-
ненні ў артыкулы 116 і 119 праекта. Акрамя таго, было б метазгод-
ным прадугледзець магчымасць уключэння ў састаў Прэзідыума
Савета Міністраў іншых членаў Урада. (Апладысменты.)
Старшынствуючы. Слова мае депутат ад Валеўскай выбарчай
акругі Гродзенскай вобласці, старшыня выканаўчага камітэта Гро-
дзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Кабяк Сяргей Ця-
рэнцьевіч.
Наступным выступае депутат Пятровіч.
Кабяк С. Ц. Таварышы! Нам, депутатам Вярхоўнага Савета
Республікі, удзельнікам гетай сесіі, выпала адказная і ганаровая
місія — прыняць новую Канстытуцыю Беларускай Савецкай Сацы-
ялістычнай Республікі. У дакладзе кандыдата ў члены Палітбюро
Центральнага Камітета Камуністычнай партыі Савецкага Саюза,
Першага Сакратара Центральнага Камітета Камуністычнай пар¬
ты! Беларусі, Старшыні Канстытуцыйнай камісіі таварыша Пятра
Міронавіча Машерава з бальшавіцкім запалам расказана, што ў
праекце Асноўнага Закона атрымалі поўнае адлюстраванне тыя
змены, што адбыліся ў республіцы за апошняе дзесяцігоддзе, вы-
разна акресліваюцца галоўныя напрамкі далейшага развіцця на-
шага грамадства па шляху да камунізму.
Асноўны Закон республікі ўлічвае яе асаблівасці, адлюстроўвае
слаўны шлях, які мы прайшлі ў брацкай сям’і савецкіх народаў. Ен
з’яўляецца новым яскравым сведчаннем поўнай перамогі мудрай ле-
нінскай нацыянальнай палітыкі Камуністычнай партыі і Савец¬
кага ўрада, якая забяспечыла росквіт жыцця, еканомікі і культуры
ўсіх нацый і народнасцей СССР.
У адпаведнасці з демакратычнымі прынцыпамі нашага жыцця
праект новай Канстытуцыі Беларускай ССР шырока абмяркоўваў-
ся на сходах працоўных калектываў, па месцу жыхарства грама-
дзян.
У абмеркаванні праекта Канстытуцыі прыняло ўдзел практычна
ўсё дарослае насельніцтва нашай вобласці. У час абмеркавання
паступіла больш чым 30 тысяч заўваг і прапаноў. 3 пачуццём вялі-
кай зацікаўленасці камуністы і беспартыйныя, рабочыя, калгаснікі,
інтелігенцыя і моладзь навучальных устаноў Гродзеншчыны выву-
4*
51

чалі і вывучаюць тэты важны дакумент, паводле якога трэба будзе
жыць і працаваць.
Абмеркаванне праекта Канстытуцыі супала з паездкай Гене-
ральнага Сакратара ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага
Савета Саюза ССР таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева па гара-
дах Сібіры і Далёкага Усходу. Яго ўказанні і парады, выказаныя
на сустрэчах з рабочымі, воінамі, партыйнымі і савецкімі работні-
камі, далі новы магутны імпульс для далейшага разгортвання са-
цыялістычнага спаборніцтва, яны дапамагаюць раскрыць новыя
рэзервы для паспяховага выканання планаў і сацыялістычных аба-
вязацельстваў.
Горача адабраючы праект Канстытуцыі рэспублікі, працоўныя
Гродзенскай вобласці аднадушна падтрымліваюць унутраную і
знешнюю палітыку Камуністычнай партыі і Савецкай дзяржавы і
запэўніваюць, што яны памножаць свае намаганні ў ажыццяўленні
задач камуністычнага будаўніцтва. «Мы будзем будаваць сваю
работу,— сказаў на сходзе працоўных інжынер калгаса імя
Я. М. Свярдлова Ваўкавыскага раёна таварыш Міхалік.— у стро¬
гай адпаведнасці з новай Канстытуцыяй Беларускай ССР, яшчэ
шырэй разгорнем працоўнае саперніцтва, будзем няспынна шліфа-
ваць сваё майстэрства, каб парадаваць Радзіму новымі працоўны-
мі здзяйсненнямі. Працаўнікі гаспадаркі з усёй рашучасцю імкнуц-
ца выканаць і перавыканаць сацыялістычныя абавязацельствы
і такім чынам унесці свой уклад у забеспячэнне правоў грамадзян,
гарантуемых Канстытуцыяй БССР, якую мы адабраем і прымаем
усім сэрцам».
Вялікія заваёвы Савецкай улады, адлюстраваныя ў Асноўным
Законе, выклікаюць пачуццё гонару за дасягненні Савецкай Бе-
ларусі ў брацкай сям’і ўсіх народаў нашай краіны. Ды як не гана-
рыцца тым, што за пасляваенны перыяд мы фактычна прайшлі
шлях, для якога ва ўмовах капіталістычнага ладу, буржуазнай дэ-
макратыі спатрэбіліся б стагоддзі!
Старэйшае пакаленне працоўных нашай вобласці памятае, якім
было жыццё працоўных людзей на ўсходніх ускраінах буржуазна-
панскай Польшчы. Голад, беспрацоў’е, беззямелле, хваробы, жор-
сткая эксплуатацыя, нацыянальны прыгнёт — вось якія «пра¬
вы» даваў тагачасны рэжым рабочым і сялянам Заходняй Бе¬
ларуси
Нельга не захапляцца цяпер вялікімі пераўтварэннямі, якія ад-
быліся за гады Савецкай улады ў нашых гарадах і сёлах! Гродзен-
шчына разам з усёй рэспублікай упэўнена крочыць да новых пос-
пехаў ва ўсіх сферах эканомікі і культуры.
Высокімі тэмпамі развіваецца прамысловасць вобласці, асаблі-
ва ў апошнія 10—15 гадоў. На эканамічнай карце Савецкага Саюза
з’явіліся такія буйныя сучасныя прадпрыемствы, як аб’яднанне
«Азот», Лідскі лакафарбавы завод, гродзенскія прадзільна-нітач-
52

ны камбінат, завод сінтэтычнага валакна, Слонімская камвольна-
прадзільная фабрыка і іншыя.
Змяніліся да непазнавальнасці дзесяткі раней дзейнічаючых
прадпрыемстваў, дзе значна расшырыліся вытворчыя плошчы і пад
рабочую нагрузку пастаўлена новая тэхнічная аснастка. Будуюцца
трэцяя чарга комплексу па вытворчасці карбаміду і аміяку на
аб’яднанні «Азот», завод будаўніча-аздабляльных і дахавых ма-
шын у Ваўкавыску, уводзяцца ў строй новыя магутнасці на Сло-
німскай камвольна-прадзільнай фабрыцы і Гродзенскім заводзе
сінтэтычнага валакна. Дзесяткі прадпрыемстваў знаходзяцца ў
стане рэканструкцыі.
Імкнучыся найбольш поўна і эфектыўна скарыстаць створаны
эканамічны патэнцыял, памножыць свой уклад у агульнасаюзную
скарбонку матэрыяльных каштоўнасцей, працоўныя вобласці па-
вялічылі за першыя два гады пяцігодкі аб’ём прамысловай вытвор-
часці на 11,5 працэнта супраць 9,2 працэнта паводле пяцігадовага
плана. Перавыканана задание па росту прадукцыйнасці працы.
Звыш задания пяцігадовага плана выраблена прамысловай пра-
дукцыі амаль на 40 мільёнаў рублёў. Асвоена вытворчасць 43 но¬
вых відаў вырабаў. Доля прадукцыі, атэставанай па вышэйшай ка-
тэгорыі якасці, у агульным аб’ёме прамысловай прадукцыі складае
11,4 працэнта.
Гродзенская вобласць складае ўсяго толькі 12 працэнтаў тэры-
торыі і колькасці насельніцтва Беларускай ССР, але вырабляе
38,4 працэнта цэменту, 38,9 працэнта скуранога абутку, 22,4 пра¬
цэнта фанеры, 17,2 працэнта цукру, 17,6 працэнта мяса да агуль-
най вытворчасці гэтай прадукцыі ў рэспубліцы.
Гадавы аб’ём прамысловай прадукцыі вобласці ў сучасны мо-
мант роўны аб’ёму вытворчасці пятай і шостай пяцігодак разам
узятых. Сёння за адзін дзень выпускаецца прадукцыі столькі, коль-
кі было выраблена яе за ўвесь 1945 год. Толькі за адну мінуту на
прадпрыемствах Гродзеншчыны выпускаецца 0,6 тоны цэменту,
67 пар абутку, 120 кілаграмаў цукру, 3 тоны мінеральных угнаен-
няў, 200 квадратных метраў тканін і іншая прамысловая прадук-
цыя. Вырабы, якія выпускаюцца прадпрыемствамі нашай вобла-
сці, разыходзяцца па ўсёй краіне. Звыш 65 назваў вырабаў пасту-
пае на міжнародны рынак.
Пераўтварылася і сельская гаспадарка. Многія жыхары Гро¬
дзеншчыны памятаюць, якія мізэрныя ўраджаі збіралі са сваіх
дробненькіх загонаў сяляне. А якою была праца, якім быў побыт
гэтых людзей!
Цяпер нашы калгасы і саўгасы з’яўляюцца буйнымі вытворцамі
збожжа, малака, бульбы, цукровых буракоў. Нягледзячы на шэраг
аб’ектыўных цяжкасцей, працаўнікі сельскай гаспадаркі паспяхо-
ва выканалі заданні двух гадоў пяцігодкі па вытворчасці і пастаў-
ках дзяржаве асноўных прадуктаў земляробства і жывёлагадоўлі.
53

Дзяржава садзейнічае развіццю калгасна-кааператыўнай улас-
насці. Гэта можна ўбачыць і на прыкладзе гаспадарак нашай воб-
ласці. За мінулыя гады ў сельскай гаспадарцы значна ўмацавала-
ся матэрыяльна-тэхнічная база, узрос эканамічны патэнцыял. Ас-
ноўныя фонды калгасаў і дзяржгасаў у мінулым годзе перавы-
сілі 1 мільярд рублёў і ўзраслі ў параўнанні з 1970 годам у
1,9 раза.
У сельскагаспадарчай вытворчасці Гродзенскай вобласці занята
звыш 9 тысяч спецыялістаў з вышэйшай і сярэдняй спецыяльнай
адукацыяй. Больш чым 22 тысячы чалавек складае армія механіза-
тараў.
У вобласці паспяхова ажыццяўляецца вялікая сацыяльная пра-
грама. 3 кожным днём паляпшаецца жыццё працоўных. Створана
шырокая сетка лячэбных устаноў, аснашчаных найноўшай меды-
цынскай апаратурай. Здароўе працоўных ахоўваюць 13 тысяч ура-
чоў і сярэдняга медыцынскага персаналу.
Правам на пенсіённае забеспячэнне ў вобласці карыстаюцца
239 тысяч чалавек. Толькі за мінулы год ім выплачана 96,4 мільё-
на рублёў. Асаблівай увагай і клопатамі карыстаюцца інваліды Вя-
лікай Айчыннай вайны, сем’і загінуўшых воінаў і партызан.
У вобласці ажыццяўляецца вялікае жыллёвае будаўніцтва. На-
нава створана сістэма аб’ектаў камунальнай гаспадаркі. Хуткімі
тэмпамі вядзецца цеплафікацыя і газіфікацыя.
Карэнным чынам пераўтвараецца вёска. Забудова сельскіх на-
селеных пунктаў вядзецца на аснове генеральных планаў, з усімі
камунальнымі паслугамі, з комплексам неабходных культурна-бы-
тавых устаноў.
Жыхары вобласці ў поўнай меры карыстаюцца правам на аду-
кацыю. У гродзенскіх медыцынскім, сельскагаспадарчым і педага-
гічным інстытутах вучацца звыш 9 тысяч студэнтаў. У новым на-
вучальным годзе Гродна будзе універсітэцкім горадам. 18 сярэдніх
спецыяльных навучальных устаноў і 22 прафесійна-тэхнічных ву-
чылішчы рыхтуюць тысячы высокакваліфікаваных спецыялістаў
для народнай гаспадаркі. Каля 16 тысяч настаўнікаў працуюць у
агульнаадукацыйных школах. Тысячы школьнікаў займаюцца ў До¬
ме піянераў, на станцыях юных тэхнікаў, у дзіцячых і юнацкіх
спартыўных і музычных школах.
Дзесяткі тысяч дзяцей дашкольнага ўзросту выхоўваюцца ў дзі-
цячых садах і яслях.
Дзеці былых батракоў, якія да Савецкай улады нават і не маг-
лі марыць аб адукацыі, цяпер працуюць урачамі, інжынерамі, на-
стаўнікамі, аграномамі. У сучасны момант на Гродзеншчыне пра¬
цуюць больш чым 91 тысяча спецыялістаў з вышэйшай і сярэдняй
спецыяльнай адукацыяй. У распараджэнні працоўных знаходзіцца
1065 бібліятэк, 926 Дамоў культуры і клубаў. У Гродна ўзводзіцца
новы сучасны будынак абласнога драматычнага тэатра.
54

Лічбы, якія характарызуюць рост эканомікі і культуры нашай
вобласці, гучаць, магчыма, некалькі суха. Але за імі стаіць прыга-
жосць працы нашых рабочых, калгаснікаў, спецыялістаў, усіх на¬
ших кадраў, працы творчай, натхнёнай, ударнай. Гэта іх беззапа-
ветнае служэнне Радзіме, высокая рэвалюцыйная свядомасць, пра-
фесійнае майстэрства матэрыялізаваліся ў заводах і фабрыках, у
прыгожых жылых дамах і школах, разнастайных машынах і ўгна-
еннях, у прадуктах сельскай гаспадаркі.
Людзі з іх новым грамадзянскім абліччам і псіхалогіяй, бага-
тым жыццёвым вопытам, бязмежна адданыя сваёй Радзіме і спра¬
ве Камуністычнай партыі,— тэта самае каштоўнае наша багацце.
Абмяркоўваючы праект Канстытуцыі, працоўныя з задаваль-
неннем адзначаюць, што ў нашым Асноўным Законе асабліва важ-
нае месца займаюць раздзелы, главы і артыкулы, прысвечаныя
працы, і перш за ўсё чалавеку працы. Канстытуцыя сцвярджае,
што вытокам росту грамадскага багацця, дабрабыту народа і кож-
нага савецкага чалавека з’яўляецца свабодная ад эксплуатацыі
праца, што толькі грамадска карысная праца і яе вынікі вызнача-
юць становішча чалавека ў грамадстве. Пры сацыялізме аўтарытэт
чалавека, адносіны да яго вызначаюцца яго ўкладам у грамадскую
вытворчасць.
У свабоднай творчай працы раскрыліся таленты многіх прад-
стаўнікоў Гродзеншчыны. За самаадданую працу 48 з іх мелі го-
нар удастоіцца высокага звания Героя Сацыялістычнай Працы.
Толькі за два гады дзесятай пяцігодкі 3056 чалавек былі адзнача-
ны ўрадавымі ўзнагародамі. Так шчодра ўзнагароджвае сваіх леп-
шых працаўнікоў толькі сапраўды народная ўлада.
Яскравым праяўленнем сацыялістычнай дэмакратыі з’яўляюцца
зафіксаваныя ў Асноўным Законе палажэнні аб Саветах народных
дэпутатаў як адзінай сістэме органаў дзяржаўнай улады, аб вы-
барчай сістэме і народным дэпутаце.
Канстытуцыйную сілу набывае прынцыпова важнае палажэнне
аб тым, што мясцовыя Саветы вырашаюць не толькі ўсе пытанні
мясцовага значэння, але і ажыццяўляюць рашэнні вышэйстаячых
дзяржаўных органаў, а таксама ўдзельнічаюць у абмеркаванні пы-
танняў рэспубліканскага і агульнасаюзнага значэння, уносяць па-
водле іх свае заўвагі.
Пры абмеркаванні праекта Канстытуцыі рэспублікі працоўныя
нашай вобласці .выказалі нямала крытычных заўваг і канкрэтных
прапаноў па ўдасканаленню работы Саветаў, паляпшэнню аргані-
зацыі вытворчасці, абслугоўванню насельніцтва. Выканкомы аблас-
нога і раённых Саветаў усе гэтыя заўвагі і прапановы абагульнілі,
старанна вывучылі. Для іх рэалізацыі ў бліжэйшы час будуць рас-
працаваны канкрэтныя мерапрыемствы.
Таварышы дэпутаты! Абмеркаванне праекта Канстытуцыі Бе-
ларускай ССР выклікала вялікі ўздым працоўнага энтузіязму, на-
55

кіраванага на паспяховае выкананне і перавыкананне планаў і са-
цыялістычных абавязацельстваў.
План першага квартала па вытворчасці і рэалізацыі прадукцыі
калектывы прамысловых прадпрыемстваў выканалі. Звыш плана
выраблена розных тавараў больш чым на 10 мільёнаў рублёў. Пра-
цаўнікі сельскай гаспадаркі выканалі план продажу дзяржаве мя¬
са і малака і цяпер актыўна вядуць веснавыя палявыя работы. Пра-
цоўныя вобласці глыбока ўсведамляюць тыя высокія задачы, якія
ім неабходна вырашаць у трэцім годзе дзесятай пяцігодкі.
Аб’ём прамысловай вытворчасці неабходна павялічыць на
4,8 працэнта. У сельскай гаспадарцы прадугледжваецца павелічэн-
не вытворчасці збожжа і гародніны супраць плана 1977 года на
4 працэнты, малака і мяса — на 6 працэнтаў.
Узрасла праграма капітальнага будаўніцтва. Усё гэта наклад-
вае вялікую адказнасць на Саветы народных дэпутатаў у справе
арганізацыі выканання планавых заданняў кожным працоўным ка-
лектывам, усімі вытворчымі падраздзяленнямі.
Таварышы! Накіроўваючы нас, дэпутатаў, на тэты высокі фо¬
рум, выбаршчыкі даручылі нам галасаваць за новую Канстыту-
цыю Беларускай ССР і прасілі запэўніць, што яны не пашкадуюць
сіл і энергіі для паспяховага выканання планаў і сацыялістычных
абавязацельстваў трэцяга года пяцігодкі і дастойна сустрэнуць 60-
годдзе Беларускай ССР і Кампартыі Беларусі. (Апладысменты.)
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Кастрычніцкай выбар-
чай акругі горада Мінска, выпрабавальнік паўправадніковых пры-
бораў ордэна Кастрычніцкай Рэвалюцыі вытворчага аб’яднання
«Інтэграл» імя XXV з’езда КПСС Пятровіч Мая Савяр’янаўна.
Пятровіч М. С. Таварышы дэпутаты! Цяжка перадаць звычай-
нымі словамі маё хваляванне і гордасць. Мне, прадстаўніцы жан-
чын-працаўніц, даручана высокая ганаровая місія — выступіць на
сесіі, што ўвойдзе ў летапіс нашай рэспублікі як сесія, дзе была
прынята новая Канстытуцыя БССР.
3 вялікай увагай і інтарэсам вывучыла я тэкст праекта Асноў-
нага Закона Беларускай ССР, распрацаваны на аснове і ў адпавед-
насці з Канстытуцыяй Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.
Мне, рабочай мінскага вытворчага аб’яднання «Інтэграл», хочацца
сёння выказаць не толькі сваю думку, але і думку ўсяго нашага
шматтысячнага калектыву. На шасцістах сходах па абмеркаванню
праекта, праведзеных у аб’яднанні, выступіла больш чым 2000 ча-
лавек. Яны ўнеслі каля 60 канкрэтных прапаноў толькі па тэксту
праекта Канстытуцыі.
Пазнаёміўшыся са змяненнямі і дапаўненнямі народнага аб-
меркавання праекта, яшчэ раз пераконваешся ў тым, што думкі ма-
іх таварышаў па працы, як і дзесяткі, сотні, тысячы аналагічных
прапаноў, арганічна ўліваюцца ў гэты гістарычны дакумент, заклі-
каны стаць знамянальнай вяхой у біяграфіі рэспублікі.
56

Камуністы, усе члены нашага калектыву выказалі поўнае адаб-
рэнне праекта Асноўнага Закона БССР. Адметнай рысай выказа-
ных паправак і прапаноў да праекта новай Канстытуцыі з’яўляец-
ца тое, што абсалютная большасць з іх датычыць абавязкаў
грамадзян, сведчыць аб імкненні кожнага нашага працаўніка па-
лепшыць становішча спраў на вытворчасці, зрабіць яе яшчэ больш
эфектыўнай, прывесці ў поўную адпаведнасць з сучаснымі патра-
баваннямі.
Працаўнікі аб’яднання, як і ўсе грамадзяне Беларусі, ясна ра-
зумеюць, што галоўная гарантыя нашых правоў, замацаваных у
Канстытуцыі ў канчатковым выніку—гэта магутнасць і росквіт
нашай любімай сацыялістычнай Радзімы. Таму новую Канстыту-
цыю рэспублікі калектыў сустракае працоўнымі поспехамі, развіц-
цём творчай ініцыятывы і актыўнасці. Я шчыра ганаруся ты.м, што
наш калектыў выступіў ініцыятарам пачыну «Пяцігодку — за ча-
тыры з палавінай гады». I сёння, у знамянальны дзень, дзень рабо¬
ты сесіі Вярхоўнага Савета БССР, дазвольце вас запэўніць, што
прынятыя намі сацыялістычныя абавязацельствы будуць паспяхо-
ва выкананы.
Мы, рабочыя, добра разумеем, што правы, якія дае нам Кансты-
туцыя, нельга аддзяліць ад нашых абавязкаў. Вялікае права на
працу, запісанае ў праекце Асноўнага Закона, для нас непарыўна
звязана з абавязкам працаваць творча, высакаякасна, эфектыўна.
Менавіта такі падыход да справы, пастаянны пошук нявыкарыста-
ных вытворчых рэзерваў і творчая атмасфера вызначаюць жыццё
нашага калектыву ў гэтыя дні. Многія мае таварышы па працы не
толькі паспяхова спраўляюцца з планавымі заданнямі і абавяза-
цельствамі, але ў працэсе абмеркавання праекта новай Канстыту-
цыі БССР выступілі з шэрагам каштоўных пачынаў. На старанным
і дакладным разліку сваіх працоўных магчымасцей грунтуецца
ініцыятыва зборшчыцы завода «Транзістар» Тамары Вацлаваўны
Кабылінскай— выканаць асабістую пяцігодку за тры з палавінай
гады. Тэты пачын падтрымалі Марыя Іванаўна Сянько, Ала
Віктараўна Барзяк і многія іншыя. I такіх прыкладаў не
злічыць.
Трывалае спалучэнне палітычнай і працоўнай актыўнасці забяс-
печвае далейшы размах сацыялістычнага спаборніцтва, развіваю-
чы ў кожным працаўніку высакароднае пачуццё гаспадара вытвор-
часці, які ўсвядоміў свой асабісты абавязак і адказнасць за
агульную справу. Высокая актыўнасць і зацікаўленасць кожнага
працаўніка дазваляюць усяму нашаму калектыву паспяхова выкон-
ваць сацыялістычныя абавязацельствы па ўсіх тэхніка-эканамічных
паказчыках. Толькі тавараў народнага спажывання ў першым
квартале гэтага года выпушчана звыш плана на суму 391 тысяча
рублёў. Прырост аб’ёму прадукцыі за кошт павышэння прадукцый-
насці працы складае 92,3 працэнта. Паводле вынікаў мінулага,
57

1977 года, наш калектыў заняў першае месца сярод аднатыпных
прадпрыемстваў ва ўсесаюзным сацыялістычным спаборніцтве і
заваяваў пераходны Чырвоны сцяг Цэнтральнага Камітэта КПСС,
Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ.
Таварышы! Асаблівае задавальненне адчуваю я, чытаючы арты-
кулы праекта Канстытуцыі, прысвечаныя нам, савецкім жанчы-
нам, паколькі я працую менавіта ў жаночым калектыве. Ударная
праца 242 работніц адзначана высокімі ўрадавымі ўзнагародамі,
больш чым 5 тысяч з іх атрымалі высокае званне «Ударнік каму-
ністычнай працы», звыш 200 — «Выдатнік якасці». Іх творчыя ад-
носіны да справы ў значнай меры вызначаюць поспех усяго аб’яд-
нання. I вельмі добра, што ў Асноўным Законе рэспублікі замацоў-
ваюцца спецыяльныя меры па ахове працы і здароўя жанчын,
гарантуецца матэрыяльная і маральная падтрымка мацярынства
і дзяцінства.
Нас, жанчын-маці, глыбока радуе тое, што ў праекце знайшла
адлюстраванне міралюбівая палітыка нашай дзяржавы. Мір — гэ¬
та ж не проста адсутнасць вайны. Гэта і ліквідацыя самой яе па-
грозы, шырокае міжнароднае супрацоўніцтва, дзелавыя кантакты
паміж людзьмі.
Карыстаючыся магчымасцю, дазвольце з гэтай высокай трыбу-
ны перадаць сардэчную падзяку, вялікае рабочае дзякуй нашай
роднай партыі, Цэнтральнаму Камітэту КПСС, яго Палітбюро, Ге-
неральнаму сакратару ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоў-
нага Савета СССР дарагому Леаніду Ільічу Брэжневу за пастаян-
ны клопат аб мірным і шчаслівым жыцці савецкіх людзей. (Апла-
дысменты.)
Разглядаючы сёння праект Канстытуцыі Беларускай ССР, уне¬
сены на зацвярджэнне вышэйшага заканадаўчага органа рэспублі-
кі, мы адчуваем гонар за нашу вялікую Радзіму. Бо толькі сацыя-
лізм упершыню ў гісторыі паставіў чалавека працы на вяршыню
грамадства, даў у яго распараджэне шырокае кола сацыяльна-эка-
намічных і палітычных правоў і свабод. Праектам новай Канстыту-
цыі рэспублікі ў адпаведнасці з Асноўным Законам Саюза ССР
прадугледжваюцца рэальныя гарантыі такіх жыццёва важных пра-
воў грамадзян, як права на працу, на адпачынак, на адукацыю, на
бясплатнае медыцынскае абслугоўванне, матэрыяльнае забеспя-
чэнне па старасці, на жыллё і іншыя.
Праект Асноўнага Закона Беларускай ССР нясе ў сабе новы
зарад сацыяльнага аптымізму, упэўненасці ў заўтрашнім, яшчэ
больш прыгожым, чым сёння, дні. У ім увасоблена сучаснасць і бу-
дучыня Беларусі, нібы ў люстэрку, выяўляюцца велізарныя дасяг-
ненні развітога сацыялістычнага грамадства.
Клопатамі аб чалавеку, аб яго дабрабыце, шчасці пранізваюц-
ца кожная глава, кожны радок праекта Канстытуцыі. Артыкул 23
абвяшчае: «На аснове росту прадукцыйнасці працы дзяржава няў-
58

хільна ажыццяўляе курс на павышэнне ўзроўню аплаты працы, рэ-
и
и
альных даходау працоуных».
Штодзённы клопат партыі аб далейшым уздыме эканомікі і на
гэтай аснове павышэнні матэрыяльнага і культурнага ўзроўню на¬
рода можна ўбачыць на прыкладзе нашага калектыву. Сёння ўся-
го толькі адзін месяц патрабуецца для таго, каб заводы аб’яднання
выпусцілі прадукцыі столькі, колькі выпускалася яе за ўвесь
1970 год. За тэты час сярэдняя заработная плата аднаго працуюча-
га ўзрасла ад 120 да 170 рублёў. У многа разоў палепшыліся ўмовы
працы, побыту і адпачынку. Увайшлі ў строй дзеючых сучасныя
інтэрнаты, дзве высокамеханізаваныя сталовыя, піянерскі лагер,
санаторый-прафілакторый, дзіцячыя ўстановы. Усё гэта абавязвае
нас яшчэ лепш працаваць, узнімаць якасць прадукцыі, дабівацца
новых поспехаў у сацыялістычным спаборніцтве за выкананне пла-
наў дзесятай пяцігодкі.
А вазьміце ахову здароўя народа! Адпаведна праекту Канстыту-
цыі БССР, мы маем гаранты! не толькі на бясплатнае медыцынскае
асблугоўванне, але і на правядзенне розных прафілактычных
мерапрыемстваў, накіраваных на паляпшэнне здароўя людзей. Усё
гэта сведчыць аб высокім гуманізме нашага грамадства.
Ад усяго сэрца далучаю свой голас да слоў гарачага адабрэння
праекта Асноўнага Закона рэспублікі, што прагучалі на сённяшняй
сесіі Вярхоўнага Савета БССР. Ад імя сваіх выбаршчыкаў я пра-
галасую за праект Канстытуцыі Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі. Дазвольце запэўніць вас, таварышы дэпутаты, Цэнтраль-
ны Камітэт Кампартыі Беларусі, што працоўныя ордэна Кастрыч-
ніцкай Рэвалюцыі вытворчага аб’яднання «Інтэграл» імя XXV з’ез-
да КПСС сустрэнуць 60-годдзе ўтварэння БССР і Кампартыі Бела-
русі новым! працоўнымі поспехамі, унясуць свой дастойны ўклад у
ажыццяўленне велічных планаў камуністычнага будаўніцтва ў на-
шай краіне. (Апладысменты.)
Старшынствуючы. Таварышы дэпутаты! Час нашага пасяджэн-
ня вычарпаны.
Наступнае пасяджэнне Вярхоўнага Савета адбудзецца сёння
а 16 гадзіне.
Першае пасяджэнне Вярхоўнага Савета Беларускай ССР аб’яў-
ляю закрытым.

(13 красавіка 1978 года)
Старшынствуе намеснік Старшыні Вярхоўнага Савета Вела-
рускай ССР’ дэпутат Старавойтаў Аляксандр Паўлавіч.
Старшынствуючы. Таварышы дэпутаты! Другое пасяджэнне
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР аб’яўляю адкрытым.
Працягваем абмеркаванне пытання аб праекце Канстытуцыі Бе¬
ларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі.
Слова мае дэпутат ад Крынкаўскай выбарчай акругі Віцебскай
вобласці, старшыня выканаўчага камітэта Віцебскага абласнога
Савета народных дэпутатаў Шыбека Іван Арцёмавіч.
Наступным выступае дэпутат Якушаў.
Шыбека I. А. Таварышы дэпутаты! Усе мы з вялікім і глыбокім
задавальненнем заслухалі даклад кандыдата ў члены Палітбюро
ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі
Беларусі, Старшыні Канстытуцыйнай камісіі Пятра Міронавіча
Машэрава. У гэтым змястоўным і глыбока аргументаваным дакла-
дзе ўсебакова раскрываюцца сутнасць і веліч новай Канстытуцыі
рэспублікі, яскрава і ўражліва паказваюцца велізарныя дасягненні
працоўных Беларусі за гады Савецкай улады, вялікая і шматгран-
ная работа Канстытуцыйнай камісіі па вывучэнню і рэалізацыі заў-
ваг і прапаноў працоўных, што былі выказаны ў перыяд усенарод-
нага абмеркавання праекта Асноўнага Закона рэспублікі.
Надзвычай прыкметным з’яўляецца тое, што ўсенароднае абмер¬
каванне праекта Асноўнага Закона і яго прыняцце на гэтай сесіі
Вярхоўнага Савета праходзяць у перыяд падрыхтоўкі да вялікага
і радаснага свята беларускага народа — 60-годдзя ўтварэння БССР
і Кампартыі Беларусі.
Гэта не проста дзве найбуйнейшыя падзеі ў жыцці рэспублікі
прыпадаюць на адзін час. Сувязь паміж імі значна глыбейшая.
Праект Канстытуцыі, які абмяркоўваецца сёння, уяўляе сабой кан-
цэнтраваны вынік усяго шасцідзесяцігадовага развіцця Савецкай
60

Беларусі ў сям’і раўнапраўных брацкіх савецкіх рэспублік. Гэты
вынік яскрава сведчыць, што ідэі, народжаныя Вялікім Кастрычні-
кам, запаветы Леніна і яго нацыянальная палітыка паспяхова ўва-
сабляюцца ў жыццё.
На Беларусі, некалі глухой і забітай ускраіне царскай Расіі,
за шэсцьдзесят год Савецкай улады сфарміравалася грамадства
сацыяльна-палітычнага, ідэйнага адзінства’ўсіх класаў і сацыяль-
ных труп, непарушнай дружбы нацый, грамадства развітога сацыя-
лізму, створана эканоміка, якая дынамічна развіваецца і расце
планамерна.
Аб маштабах нашага росту, нашага руху наперад сведчыць
такі прыклад. У 1922 годзе ў Полацкім раёне арганізаваўся саўгас
«Банонь». Тады ў гэтай гаспадарцы было ўсяго толькі 6 пар коней,
2 малатаркі на конным прывадзе, 12 плугоў, столькі ж драўляных
барон і некалькі сох, 27 кос і 50 сярпоў. Сёння ж сума асноўных
вытворчых фондаў саўгаса складае 4 мільёны рублёў. Цяпер тут
налічваецца 106 трактараў, 64 аўтамашыны, 39 збожжавых і буль-
баўборачных камбайнаў. Саўгас рэалізуе штогод 1200 тон мяса,
2,5 тысячы тон малака, 1000 тон збожжа.
Каласальныя змены адбыліся ў сацыяльным жыцці мясцовых
рабочых. Там, дзе калісьці ціснуліся адна да адной драўляныя хат-
кі, узнік сучасны добраўпарадкаваны пасёлак гарадскога тыпу,
адзначаны дыпломам Выстаўкі дасягненняў народнай гаспадаркі
СССР. У кватэрах з усімі бытавымі выгодамі вы можаце ўбачыць
сямейныя бібліятэкі, тэлевізары, магнітафоны, радыёлы і г. д. Да
гэтых фактаў мы неяк ужо прызвычаіліся, але калі задумацца, то
за 60 гадоў мы сапраўды прайшлі шлях, роўны стагоддзю.
На аснове няспыннага росту народнай эканомікі паслядоўна і
няўхільна ажыццяўляецца палітыка КПСС аб далейшым павышэн-
ні матэрыяльнага і культурнага ўзроўню жыцця народа.
Ад пяцігодкі да пяцігодкі расце аб’ём нацыянальнага даходу,
паляпшаюцца ўмовы працы і побыту, ахова здароўя, адукацыя і
культура народных мае, расце іх матэрыяльная забяспечанасць.
Захапляюць маштабы грандыёзных пераўтварэнняў, што адбы-
ліся ў рэспубліцы за час пасля прыняцця ў 1937 годзе дзеючай
цяпер Канстытуцыі. Гэта можна ўбачыць і на прыкладзе Віцеб-
шчыны.
У вобласці аб’ём прамысловай вытворчасці ў параўнанні з
1940 годам павялічыўся ў 10 разоў і складае цяпер у грашовым
вылічэнні больш чым тры з палавінай мільярды рублёў у год.
Узніклі зусім новыя галіны прамысловасці, такія, як прыладабуда-
ванне, электраэнергія, нафтахімія. Намнога ўзраслі вытворча-тэх-
нічныя магчымасці ў станкабудаванні, лёгкай, харчовай прамысло-
васці і іншых галінах эканомікі. Толькі за дзевятую пяцігодку на
65 працэнтаў павялічыўся аб’ём прамысловай вытворчасці замест
61 працэнта паводле плана. Прадукцыйнасць працы ўзрасла на
61

49 працэнтаў пры планавым заданні 42 працэнты. За кошт гэтага
атрымана 83 працэнты прыросту прамысловай прадукцыі.
Работнікі прамысловасці паспяхова выканалі планы двух гадоў
дзесятай пяцігодкі. Звышпланавай прадукцыі выпушчана на
100 мільёнаў рублёў.
Для нашай вобласці 1977 сельскагаспадарчы год не можа быць
характэрным. Гэта быў год вялікага стыхійнага бедства, асабліва
ў перыяд уборкі ўраджаю. Але калі ўзяць 1977 год і параўнаць яго
з 1940 годам, то за тэты час валавы збор збожжа ўзрос у 3 разы,
мяса — у 2,8 раза, малака — у 3,2 раза, яек — у 3,8 раза.
3 ростам грамадскай вытворчасці расце і матэрыяльны дабра-
быт працоўных.
Значка павысілася заработная плата, павялічыліся выплаты
насельніцтву з грамадскіх фондаў спажывання. У мінулым годзе,
напрыклад, па вобласці толькі дзяржаўных пенсій было выплачана
на суму больш чым 122 мільёны рублёў.
Акрамя гэтага, мнагадзетным сем’ям і адзінокім маці выдана
каля 4 мільёнаў рублёў грашовай дапамогі.
Найважнейшым паказчыкам дабрабыту народа з’яўляецца за-
бяспечанасць насельніцтва жыллём і ўзровень кошту камунальных
паслуг. Толькі за апошнія сем гадоў у вобласці пабудавана амаль
$2 тысячы кватэр і наваселле справілі амаль 400 тысяч чалавек.
На ўтрыманне і капітальны рамонт жыллёвага фонду з дзяржаў-
нага бюджэту штогод плануецца выдаткаваць больш чым 20 міль-
■ёнаў рублёў, у той жа час кватэрная плата складае менш як 3 міль-
■ены рублеў.
Хуткімі тэмпамі расце рознічны тавараабарот дзяржаўнага і
кааператыўнага гандлю. За мінулыя дзве пяцігодкі ён павялічыўся
ў 2,3 раза. За тэты час спажыванне мяса і мясных прадуктаў на
душу насельніцтва павялічылася ў 2,6 раза, малака і малочных пра-
дуктаў — на 74,7 працэнта, яек — у 10,8 раза, рыбы — на 47,7 пра-
цэнта.
Такім чынам, мы з усёй відавочнасцю пераконваемся ў тым,
што інтэнсіўнае развіццё народнай гаспадаркі, пастаянна ўзраста-
ючы эканамічны патэнцыял стварылі трывалую аснову для паспя-
ховага вырашэння галоўнай задачы па павышэнню дабрабыту
народа, якую паставіла перад краінай Камуністычная партыя. Кло-
лат аб чалавеку, аб яго дабрабыце, духоўным росце — вось адмет-
ная рыса многіх артыкулаў праекта Асноўнага Закона рэспублікі.
Пачуццё вялікага гонару выклікае ў нас тое, што ў гэтым вы-
датным дакуменце ўвасабляюцца асноўныя палажэнні Канстытуцыі
•СССР, непахісныя ленінскія прынцыпы канстытуцыйнага будаўні-
цтва. У ім захоўваецца пераемнасць ідэй ранейшых Канстытуцый
СССР і Беларускай ССР, знаходзяць поўнае адлюстраванне шыро-
кія магчымасці для ўсебаковага развіцця асобы, на небывалую
вышыню ставяцца дабрабыт чалавека і яго шчасце.
*62

Кожны радок праекта, кожнае яго палажэнне ўвасабляюць у
сабе сутнасць сацыялістычнага дэмакратызму. Усё гэта з’яўляецца
яскравым сведчаннем поўнай перамогі ленінскіх прынцыпаў наро-
даўладдзя, накіраваных на няўхільнае развіццё сацыялістычнай
дэмакратыі. Разам з тым гэтыя прынцыпы стаяць на варце жыццё-
вых інтарэсаў працоўных мае. Свабодны, шырокі, сапраўды дзела-
вы абмен думкамі ў перыяд усенароднага абмеркавання праекта і ў
час работы гэтай сесіі Вярхоўнага Савета БССР — сведчанне да-
лейшага расшырэння і паглыблення сацыялістычнай дэмакратыі^
сапраўдная школа актыўнага далучэння мільёнаў людзей да кіра-
вання справамі дзяржавы і грамадства.
Калі ўчытваемся і ўдумваемся ў змест артыкулаў праекта новай
Канстытуцыі, то рэальна ўяўляецца шырокі комплекс дадзеных гра-
мадзянам сацыяльна-эканамічных, палітычных, асабістых правоў і
свабод.
У праекце значна паўней, чым у Канстытуцыі 1937 года, акрэс-
ліваюцца палітычныя правы і свабоды грамадзян.
Чытаючы праект новай Канстытуцыі рэспублікі, яшчэ і яшчэ
раз пераконваемся, што нашы грандыёзныя поспехі ва ўсіх сферах
жыцця былі б немагчымымі без удзелу ў камуністычным будаўні-
цтве і барацьбе за ідэалы камунізму ўсіх народаў нашай краіны,.
і ў першую чаргу вялікага рускага народа. Беларусь! ніколі не за-
будуць бессмяротных подзвігаў прадстаўнікоў многіх народаў на¬
шай Радзімы пры вызваленні рэспублікі ад гітлераўскіх захопні-
каў, брацкай дапамогі пры аднаўленні разбураных гарадоў і вёсак.
Сёння на Віцебшчыне працуе вялікая армія рабочых, інжынераў і
тэхнікаў з розных куткоў краіны. Іх рукамі ствараўся Наваполацкі
нафтахімічны комплекс, буйнейшая ў рэспубліцы Лукомская
ДРЭС, многія прадпрыемствы іншых галін прамысловасці.
Працоўныя Віцебскай вобласці з глыбокім задавальненнем^
гордасцю і ўздымам успрынялі праект Асноўнага Закона Белару-
скай ССР. У кожным калгасе і саўгасе, на фабрыках і заводах, у
арганізацыях і ўстановах, а таксама па месцу жыхарства насельні-
цтва было праведзена самае шырокае, свабоднае і па-сапраўднаму
дзелавое абмеркаванне праекта Канстытуцыі, якое вылілася ў глы-
бока зацікаўленую размову.
Прапаганду і растлумачэнне праекта вяла 70-тысячная армія
прапагандыстаў, лектараў і дакладчыкаў, палітінфарматараў і агі-
татараў. Ва ўсёй гэтай рабоце актыўны ўдзел прынялі члены абко-
ма, гаркомаў і райкомаў партыі, дэпутаты Вярхоўнага і мясцовых
Саветаў, увесь наш партыйны і гаспадарчы актыў. У ходзе гэтай
вялікай палітычнай кампаніі праведзена 14 тысяч сходаў, дзе пры-
сутнічала больш чым 900 тысяч чалавек. Гэта практычна ўсё дарос-
лае насельніцтва вобласці. На сходах выступіла больш чым 54 ты-
сячы чалавек. У сувязі з абмеркаваннем праекта Канстытуцыі апуб-
6$

лікавана ў друку, перададзена па радыё і тэлебачанню больш чым
560 розных матэрыялаў.
Працоўныя вобласці аднадушна адобрылі праект Канстытуцыі
рэспублікі, выказалі пачуццё глыбокага задавальнення і прызналі,
што ён адпавядае карэнным інтарэсам мае. Разам з тым унесена
347 розных прапаноў і заўваг па некаторых яго артыкулах і пала-
жэннях. У гэтых прапановах змяшчаецца шэраг пажаданняў аб
заканадаўчым замацаванні яшчэ больш дзейсных мер па ахове на-
вакольнага асяроддзя і прыродных скарбаў, аб узмацненні адказ-
насці за парушэнні грамадскага парадку, дармаедства і паразітыч-
о
и
и
ны лад жыцця, за ахову дзяржауных матэрыяльных каштоунасцей.
Яны накіроўваюцца на павышэнне адказнасці працоўных калекты-
ваў і сям’і за выхаванне і агульнаадукацыйную падрыхтоўку мола-
дзі, на ўдасканаленне пенсіённага і жыллёвага заканадаўства і г. д.
Далёка не ўсе гэтыя прапановы, вядома, знойдуць адлюстраван-
не ў новай Канстытуцыі. Але ўсе яны вызначаюцца тым, што ў іх
знаходзіць адлюстраванне высокі грамадскі дух працоўных, іх га-
рачае адабрэнне ўнутранай і знешняй палітыкі партыі, шырыня і
глыбіня меркаванняў, высокая патрабавальнасць да сябе і тавары-
шаў. Таму мы лічым, што ўсе гэтыя прапановы ў далейшым неаб-
ходна ўважліва разгледзець Прэзідыуму Вярхоўнага Савета і най-
больш каштоўныя з іх улічыць пры падрыхтоўцы заканадаўчых
актаў, якія вынікаюць з новай Канстытуцыі СССР і Канстытуцыі
БССР.
У ходзе абмеркавання праекта Асноўнага Закона выказана так-
сама нямала крытычных заўваг і прапаноў аб далейшым паляп-
шэнні работы савецкіх, грамадскіх і гаспадарчых арганізацый. Усе
яны абагульняюцца абласнымі, гарадскімі і раённымі выканаўчы-
мі камітэтамі. У бліжэйшыя дні паўсюдна будуць зацверджаны
мерапрыемствы па іх рэалізацыі. У гэтай найважнейшай галіне
работы істотнае значэнне для нас мае вопыт абмеркавання праекта
Канстытуцыі СССР. У той перыяд паводле 540 прапаноў і заўваг,
якія адносіліся да кампетэнцыі мясцовых Саветаў і іх выканкомаў,
быў зацверджаны шэраг канкрэтных мерапрыемстваў адміністра-
цыйна-гаспадарчага характару. На сённяшні дзень больш чым па-
лавіна гэтых прапаноў рэалізавана, астатнія знаходзяцца ў стадыі
вырашэння.
50 прапаноў, якія адносяцца да кампетэнцыі рэспубліканскіх
органаў, было накіравана па прызначэнню. Але пакуль, на жаль,
мы не ведаем аб іх далейшым лёсе. Хацелася б, каб адпаведныя
міністэрствы і ведамствы паставіліся да іх больш уважліва.
Таварышы! Усенароднае абмеркаванне праекта новай Кансты-
туцыі БССР, уся палітычная, агітацыйна-прапагандысцкая і арга-
нізацыйная работа вакол гэтага важнага дакумента высока ўзнялі
актыўнасць працоўных калектываў, якія з яшчэ большым энтузіяз-
мам уключыліся ў сацыялістычнае спаборніцтва за выкананне і
64

перавыкананне планавых заданняў трэцяга, рашаючага года пя-
цігодкі.
Вынікі работы за першы квартал гэтага года сведчаць, што Ві-
цебская вобласць паспяхова выканала асноўныя заданні народна-
гаспадарчага плана. Павысіўся агульны ўзровень гаспадарчай
дзейнасці працоўных калектываў у адпаведнасці з патрабаваннямі
XXV з’езда партыі, снежаньскага (1977 г.) Пленума ЦК КПСС і
вывадамі, што вынікаюць з прамовы таварыша Леаніда Ільіча
Брэжнева на гэтым Пленуме.
Прамысловыя прадпрыемствы Віцебшчыны датэрмінова, 29 са-
кавіка, завяршылі план першага квартала па рэалізацыі прадук-
цыі. Звыш плана рэалізавана яе на 15 мільёнаў рублёў. Аб’ём
прамысловай вытворчасці ў параўнанні з адпаведным перыядам
мінулага года ўзрос на 5,5 працэнта пры плане 3,6 працэнта, а пра-
дукцыйнасць працы павысілася на 3,5 працэнта супраць 2 працэн-
таў паводле плана. Мы ажыццявілі шэраг буйных мерапрыемстваў
па паскарэнню навукова-тэхнічнага прагрэсу. Аднак у выкананні
планаў і сацыялістычных абавязацельстваў гэтага года яшчэ ёсць і
сур’ёзныя недахопы, асабліва ў капітальным будаўніцтве, а таксама
па некаторых іншых пазіцыях, аб чым справядліва выказваліся
крытычныя заўвагі ў дакладзе Першага сакратара Цэнтральнага
Камітэта Кампартыі Беларусі таварыша Машэрава. Партыйныя
і савецкія органы вобласці зробяць неабходныя вывады з гэтай
крытыкі і своечасова прымуць меры для іх ліквідацыі. Мы пад-
трымліваем прапанову Пятра Міронавіча Машэрава аб тым, каб
правесці ў рэспубліцы прававое ўсеагульнае навучанне. Гэта дапа-
можа нам павысіць эфектыўнасць і якасць усёй нашай работы.
Адказны перыяд настае цяпер у працаўнікоў сельскай гаспадар-
кі. У калгасах і саўгасах Віцебшчыны ўсё шырэй разгортваюцца
палявыя работы. Сельскія працаўнікі прыкладаюць нямала нама-
ганняў, каб у поўнай баявой гатоўнасці сустрэць і паспяхова пра-
весці веснавую сяўбу. У адказ на Пісьмо Цэнтральнага Камітэта
КПСС, Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ яны зро¬
бяць усё, што толькі ад іх залежыць, каб азнаменаваць трэці год
дзесятай пяцігодкі ўдарнай працай, паспяхова выканаць народна-
гаспадарчыя планы і сацыялістычныя абавязацельствы.
Земляробы вобласці бачаць сваю галоўную задачу ў павелічэн-
ні вытворчасці збожжа, валавы збор якога вырашана давесці да
1 мільёна 600 тысяч тон пры сярэдняй ураджайнасці 29—30 цэнтне-
раў з гектара. Значка больш, чым у мінулым годзе, намечана са-
браць бульбы, ільновалакна, агародніны, караняплодаў і іншай
сельскагаспадарчай прадукцыі, выканаць план па нарыхтоўцы
кармоў.
Для ажыццяўлення гэтых вялікіх і складаных задач у калгасах
і саўгасах вобласці ёсць усе рэальныя магчымасці. Гаспадаркі пад-
рыхтавалі і давялі да высокіх пасяўных кандыцый усё насенне.
5 Зак. 1057
65

Сёння ўжо завершана падрыхтоўка да веснавых палявых работ
трактароў, глебаапрацоўваючых і пасяўных машын.
У калгасах, саўгасах, на прамысловых прадпрыемствах воблас-
ці многае зроблена для падрыхтоўкі кадраў механізатараў. Сёлета
іх атрад павялічыўся больш чым на 6 тысяч чалавек. Улічваючы
патрабаванні, якія ў складаных кліматычных умовах неабходна
строга выконваць пры вядзенні паляводчых работ у калгасах і саў-
гасах рэспублікі, а таксама для паспяховага ажыццяўлення мера-
прыемстваў па забеспячэнню перасеву загінуўшых азімых, кожная
гаспадарка вобласці зрабіла ўсё неабходнае, каб арганізаваць на
надежным узроўні сацыялістычнае спаборніцтва механізатараў за
дасягненне найвышэйшай прадукцыйнасці працы, за максімальна
эфектыўнае выкарыстанне тэхнікі.
У гарачы веснавы час будзе шырока ўжывацца іпатаўская пра-
грэсіўная тэхналогія палявых работ. У гаспадарках вобласці ство-
рана 4870 комплексных механізаваных звенняў. Кожнаму з іх да-
ведзена вытворчае задание, вызначаны меры маральнай і матэры-
яльнай зацікаўленасці за высакаякаснае яго выкананне.
Сёння з поўнай падставай можна заявіць, што ў нас ёсць усё
неабходнае для таго, каб земляробы вобласці перасеялі азімыя
культуры там, дзе яны загінулі, і паспяхова, у вызначаныя Цэнт-
ральным Камітэтам Кампартыі Беларусі і Урадам рэспублікі тэр-
міны, правялі веснавыя палявыя работы і тым самым стварылі
трывалую аснову пад высокі ўраджай трэцяга года пяцігодкі, да-
стойна сустрэлі 60-годдзе рэспублікі і Кампартыі Беларусі.
Таварышы дэпутаты! Грунтуючыся на аднадушнай думцы пра-
цоўных Віцебскай вобласці, выказанай у ходзе ўсенароднага аб-
меркавання праекта новай Канстытуцыі Беларускай ССР, я далу-
чаюся да меркаванняў выступіўшых дэпутатаў і ўношу прапанову
прыняць выпрацаваны Канстытуцыйнай камісіяй Вярхоўнага Саве-
та БССР праект Асноўнага. Закона Беларускай Савецкай сацыялі-
стычнай Рэспублікі. (Апладысменты).
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Лошанскай выбарчай
акругі Мінскай вобласці, сакратар Мінскага абкома Кампартыі Бе-
ларусі Якушаў Мікалай Сцяфанавіч.
Наступнай выступае дэпутат Рашчынская.
Якушаў М. С. Таварышы дэпутаты! У дакладзе кандыдата ў
члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага Ка-
мітэта Кампартыі Беларусі таварыша Машэрава Пятра Міронавіча
ўсебакова абагульняюцца вынікі абмеркавання праекта Канстыту-
цыі БССР, даецца грунтоўны аналіз зарэгістраваных прапаноў і
заўваг, абгрунтоўваюцца папраўкі і ўдакладненні, якія прапану-
ецца ўнесці ў Асноўны Закон рэспублікі.
Распрацаваны ў адпаведнасці з новай Канстытуцыяй СССР,
Асноўны Закон нашай рэспублікі адлюстроўвае карэнныя змены ў
эканамічным і сацыяльна-палітычным жыцці, з’яўляецца па сутнас-
66

ці канцантраваным вынікам амаль шасцідзесяцігадовага развіцця
Савецкай Беларусі, заканадаўчым замацаваннем сусветна-гіста-
рычных заваёў беларускага народа.
Праект Канстытуцыі ўвабраў у сябе багаты вопыт нацыяналь-
на-дзяржаўнага будаўніцтва ва ўмовах сацыялістычных пераўтва'
рэнняў і стварэння матэрыяльна-тэхнічнай базы камунізму,
адлюстроўвае гістарычныя перавагі развітога сацыялістычнага гра-
мадства, дасягненні беларускага заканадаўства. Ен канчаткова
замацоўвае пабудову ў краіне сталага сацыялізму, усебакова ха-
рактарызуе яго палітычную і эканамічную сістэму, сацыяльныя і
культурный заваёвы нашага народа.
Тэты важны дакумент, унесены на ўсенароднае абмеркаванне,
выклікаў вялікую зацікаўленасць усіх пластоў насельніцтва Мін-
скай вобласці. Яго абмеркаванне праходзіла ў атмасферы высокай
палітычнай актыўнасці. Абласная партыйная арганізацыя ў палі-
тычнай, агітацыйна-прапагандысцкай рабоце вакол гэтага важнага
дакумента пГырока скарыстала вялікі вопыт, накоплены ў перыяд
усенароднага абмеркавання праекта новай Канстытуцыі СССР.
Зацікаўлена, па-дзелавому разглядаюць працаўнікі горада і
вёскі палажэнні Асноўнага Закона рэспублікі. Гэта дзелавітасць
і зацікаўленасць — новае пераканаўчае сведчанне таго, што са-
праўдным тварцом Канстытуцыі ў нашай краіне з’яўляецца ўвесь
савецкі народ.
Праект Канстытуцыі грунтоўна, з вялікай увагай абмяркоўваўся
і атрымаў гарачае адабрэнне на рабочых сходах, па месцу жыхар-
ства грамадзян, у друку. Практична ўсё дарослае насельніцтва воб-
ласці прыняло ўдзел у абмеркаванні праекта. Унесена 1560 прапа-
ноў, некаторыя з іх знайшлі сваё адлюстраванне ў прымаемай сён-
ня новай Канстытуцыі. У ходзе абмеркавання яскрава выявілася
імкненне нашых людзей жыць і працаваць, як таго патрабуе Асноў-
ны Закон рэспублікі. Глыбокі разгляд канстытуцыйных палажэн-
няў, як правіла, спалучаўся з дзелавым аналізам усёй нашай рабо¬
ты. Узнята нямала пытанняў далейшага развіцця эканомікі, навукі,
культуры, удасканалення дзейнасці савецкіх і грамадскіх арганіза-
цый. Многія прапановы даюць падставу меркаваць аб палітычнай
сталасці, высокай грамадзянскай свядомасці працоўных, аб іх імк-
ненні ўмацоўваць аўтарытэт нашай рэспублікі, развіваць яе экана-
мічны і духоўны патэнцыял як неад’емную частку ўсяго магутнага
арганізма непарушнага саюза брацкіх рэспублік.
Прыкметнай рысай праекта новай Канстытуцыі БССР з'яўляец-
ца тое, што ў ім заканадаўча замацоўваецца далейшае расшырэнне
і паглыбленне сацыялістычнай дэмакратыі, удзел працоўньгх у кі-
раванні справамі грамадства і дзяржавы, удасканаленне дзяржаў-
нага апарату, павышэнне актыўнасці грамадскіх арганізацый,
умацаванне народнага кантролю, прававой асновы дзяржаўнага
і грамадскага жыцця, пастаянны ўлік калектыўнай думкі.
67

Галоўным носьбітам прынцыпаў сацыялістычнай дэмакратыі,
гарантам яе паспяховага развіцця, высокай дзейнасці народаўлад-
дзя выступае Камуністычная партыя. Працоўныя вобласці добра
разумеюць, што Савецкая Беларусь усімі сваімі поспехамі і дасяг-
неннямі абавязана Камуністычнай партыі, яе мудраму і мэтанакі-
раванаму кіраўніцтву. I вельмі заканамерным з’яўляецца той факт,
што ў абмяркоўваемым сёння праекце Канстытуцыі падкрэсліва-
ецца роля Камуністычнай партыі, якая з’яўляецца кіруючай і накі-
роўваючай сілай савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сі-
стэмы, дзяржаўных і грамадскіх арганізацый.
Такое вызначэнне і замацаванне канстытуцыйнага статусу
КПСС поўнасцю адпавядае яе ўзрастаючай ролі ў жыцці грамадст¬
ва і дзяржавы як асноўнай заканамернасці ў справе камуністыч-
нага будаўніцтва.
Прыведзеныя ў дакладзе Пятра Міронавіча Машэрава звесткі
аб вялікіх колькасных і якасных змяненнях у самых розных галі-
нах грамадскага развіцця рэспублікі за гады Савецкай улады пе-
раканаўча сведчаць аб няўхільным і дынамічным развіцці вытвор-
ча-эканамічнага патэнцыялу Беларусі. Дзякуючы бацькоўскім
клопатам партыі і ўрада, Мінская вобласць стала краем высокараз-
вітай сучаснай прамысловасці, будаўнічай індустрыі, транспарту,
сувязі, сельскай гаспадаркі, краем, дзе паспяхова развіваюцца са¬
мый сучасныя галіны народнай гаспадаркі, у тым ліку машынабу-
даванне і станкабудаванне, радыёэлектроніка, дакладнае прылада-
будаванне і многія іншыя.
Прамысловыя прадпрыемствы сталічнай вобласці выпускаюць
кожны шосты ў краіне трактар, чацвёрты матацыкл, адзінаццаты
халадзільнік, кожную восьмую аўтаматычную лінію, дае амаль па-
лавіну вытворчасці калійных угнаенняў. У гэтай прадукцыі, вядома,
закладзена праца соцень і тысяч працоўных калектываў не толькі
нашай рэспублікі, але і краіны ў цэлым.
Паслядоўнае ажыццяўленне аграрнай палітыкі партыі, асабліва
ў апошнія дванаццаць гадоў пасля сакавіцкага (1965 г.) Пленума
ЦК КПСС, узняло на новы якасны ўзровень і ператварыла ў высо-
каразвіты сектар эканомікі сельскую гаспадарку вобласці. За апош-
нія 40 гадоў яго энергетычныя магутнасці ўзраслі ў 29 разоў, што
дало магчымасць скараціць амаль у чатыры разы колькасць заня¬
тых у ім работнікаў і ў той жа час удвая павялічыць валавы аб’ём
сельскагаспадарчай прадукцыі. Радасна адзначыць, што толькі за
апошнія дзве пяцігодкі валавая прадукцыя прамысловасці вобласці
ўзрасла ў 2,7 раза, а сельскай гаспадаркі — у 1,4 раза. За тэты час
калгасы і саўгасы павялічылі продаж дзяржаве збожжа ў 4,2 ра¬
за, бульбы, агародніны, малака — у 2 разы, жывёлы і птушкі — у
2,4 раза і яек — больш чым у 4,5 раза.
Працоўныя вобласці сталі актыўнымі і непасрэднымі ўдзельні-
камі культурнага жыцця, стваральнікамі многіх духоўных каштоў-
68

насцей, што ўзбагачае нацыянальную па форме, інтэрнацыянальную
па накіраванасці і сацыялістычную па зместу культуру.
Значна павысіўся жыццёвы ўзровень насельніцтва. У параўнан-
ні з 1940 годам жыллёвы фонд вобласці павялічыўся ў 15 разоў.
Больш чым у 13 разоў узрос аб’ём рознічнага тавараабароту. Усё
и
V
гэта пераканаучыя прыклады таго, як ажыццяуляюцца канстыту-
цыйныя правы грамадзян. Яны яскрава адлюстроўваюць агульныя
поспехі народаў СССР. Прасякнутая ідэямі інтэрнацыяналізму, но¬
вая Канстытуцыя стварае спрыяльныя ўмовы для далейшага раз-
віцця эканомікі рэспублікі, якая з’яўляецца састаўной часткай на-
роднагаспадарчага комплексу ўсёй краіны. У той жа час праект
улічвае і нацыянальныя асаблівасці нашай рэспублікі, адлюстроў-
вае буйныя змяненні ў сацыяльна-эканамічнай, палітычнай і іншых
сферах яе жыцця.
Аднадушна адабраючы праект Канстытуцыі БССР, працоўныя
вобласці добра разумеюць, што галоўная гарантыя ажыццяўлення
абвешчаных у ёй правоў і свабод — гэта магутнасць і росквіт на¬
шай сацыялістычнай Радзімы, самаадданая праца, мэтанакірава-
ная барацьба за павышэнне эфектыўнасці грамадскай вытворчасці
і якасці ўсёй работы. У гэтым яшчэ раз праяўляецца высокая палі-
тычная сталасць і грамадзянская актыўнасць нашых людзей, іх
імкненне прыняць асабісты творчы ўдзел у стварэнні новай Кан-
стытуцыі.
Відавочным пацвярджэннем нашых дасягненняў з’явіўся мінулы
год — год 60-годдзя Вялікага Кастрычніка і прыняцця Асноўнага
Закона СССР.
Прамысловасць вобласці звыш заданняў народнагаспадарчага
плана двух гадоў пяцігодкі выпусціла прадукцыі на 243 мільёны
рублёў. Працаўнікі сельскай гаспадаркі паспяхова выканалі планы
нарыхтовак збожжа, бульбы, цукровых буракоў, малака, мяса, яек
і воўны. За тэты час звыш плана прададзена дзяржаве 23 тысячы
тон збожжа, 66 тысяч тон бульбы, больш чым 11 тысяч тон мяса,
амаль 97 тысяч тон малака і 89 мільёнаў штук яек. На новыя, больш
высокія рубяжы выйшлі будаўнікі, работнікі транспарту, сувязі,
гандлю, бытавога абслугоўвання.
Разам з тым мы добра ведаем, што па раду вытворчых і тэхні-
ка-эканамічных паказчыкаў у прамысловасці, будаўніцтве, сферы
абслугоўвання, сельскай гаспадарцы Мінская вобласць не выкана-
ла сумарныя заданні мінулых двух гадоў пяцігодкі. Мы не дабіліся
яшчэ таго, каб усе без выключэння прадпрыемствы, будаўнічыя
арганізацыі, саўгасы і калгасы пастаянна выконвалі ўстаноўленыя
заданні, няўхільна паляпшалі якасны і эфектыўны бок вытворчасці.
Менавіта аб гэтым вялася шчырая размова ў партыйных арганіза-
цыях, працоўных калектывах у сувязі з абмеркаваннем праекта
Канстытуцыі. 3 улікам гэтага распрацоўваліся мерапрыемствы па
выкананню планаў і заданняў трэцяга года пяцігодкі.
69

Работнікі прамысловасці паспяхова завяршылі планы першага
квартала гэтага года па аб’ёму вытворчасці і рэалізацыі прадукцыі,
росту прадукцыйнасці працы. У некалькі больш складаных умовах
вядуць барацьбу за выкананне сацыялістычных абавязацельстваў
працаўнікі сельскай гаспадаркі. Празмерна доўгі термін уборкі
сельскагаспадарчых культур у мінулым годзе ўскладпіў падрыхтоў-
ку насення, тэхнікі да веснавых палявых работ. Партыйным, савец-
кім і сельскагаспадарчым органам, усім нашым кадрам спатребі-
лася правесці вялікую арганізацыйную работу па своечасовай і
якаснай падрыхтоўцы насення, тэхнікі да вясны. У філіялах сель-
скіх прафесійна-тэхнічных вучылішч, гуртках тэхнічнага агулыіага
навучання падрыхтавана 4950 механізатараў. У зімовы перыяд у
асноўным завяршыўся рамонт збожжавых камбайнаў.
Нягледзячы на ўзросшы аб’ём веснавых палявых работ, звяза-
ных з масавай гібеллю азімых пасеваў у радзе раёнаў і гаспадарак,
нашы кадры, усе працаўнікі вёскі з поўнай рашучасцю імкнуцца
ажыццявіць увесь комплекс арганізацыйных і тэхнічных мерапры-
емстваў па завяршэнню сяўбы яравых і перасеву азімых у самыя
сціслыя тэрміны.
У цяперашняй складанай сітуацыі абласны камітэт партыі ба-
чыць галоўную задачу ў тым, каб, як гаварыў Пётр Міронавіч Ма-
шэраў, не даць права нашым кадрам на адступленне ад сацыялі-
стычных абавязацельстваў па ўраджайнасці збожжавых. 3 гэтай
мэтай выяўлена магчымасць папоўніць насенны матэрыял, праве-
дзена манеўраванне тэхнічнымі сродкамі паміж раёнамі, гаспадар-
камі, наладжана шэфская работа з боку прамысловых прадпрыем-
стваў, вызначаюцца максімалыіа дыферэнцыраваныя мерапрыем-
ствы па перасеву загінуўшых, ушчыльненню зрэджаных участкаў.
Хаця ў першым квартале калгасы і саўгасы вобласці планы про¬
дажу мяса, яек і выканалі, тым не менш яны дапусцілі зніжэнне
аб’ёмаў вытворчасці прадукцыі жывёлагадоўлі. Усё гэта накладвае
на нас дадатковую адказнасць за высокаэфектыўную арганізацыю
ўтрымання жывёлы на летняй пашы і безумоўнае выкананне дапу-
шчанага недабору прадукцыі. Сёння ва ўсіх гаспадарках прымаюц-
ца практычныя захады па ўмацаванню кармавой базы, ажыццяў-
ляюцца арганізацыйныя і зааветырынарныя мерапрыемствы.
Таварышы депутаты! Пленум Цэнтральнага Камітета Кампар-
тыі Беларусі, што адбыўся ўчора, разгледзеў і адобрыў праект Ас-
ноўнага Закона Беларускай ССР — гэтага выдатнага, паслядоўна
дэмакратычнага дакумента. Я цалкам далучаюся да выступаўшых
тут таварышаў і ад імя працоўных Мінскай вобласці ўношу прапа-
нову прыняць праект Канстытуцыі БССР, пададзены на наш раз-
гляд Канстытуцыйнай камісіяй. Новая Канстытуцыя Беларускай
рэспублікі будзе мець вялікае значение для замацавання і развіцця
гістарычных заваёў беларускага народа, иацыяиальная дзяржаў-
насць якога атрымае сваё далейшае развіццё ў цесным дружалюб-
70

ным супрацоўніцтве з іншымі народамі нашай вялікай Радзімы.
Партыйныя камітэты і арганізацыі, Саветы народных дэпутатаў,
грамадскія арганізацыі вобласці прыкладуць усе сілы да таго, каб
кожны артыкул, кожнае палажэнне Асноўнага Закона хутчэй увай-
шлі ў практыку, сталі нормай жыцця для ўсіх і кожнага.
Узросшая палітычная і працоўная актыўнасць рабочых, калгас-
нікаў, інтэлігенцыі дае мне права запэўніць Цэнтральны Камітэт
Кампартыі Беларусі, Вярхоўны Савет БССР, Савет Міністраў рэс-
публікі ў тым, што камуністы, усе працоўныя Мінскай вобласці, ад-
надушна адабраючы праект новай Канстытуцыі БССР, яшчэ вы-
шэй узнімуць сцяг сацыялістычнага спаборніцтва за дастойную
сустрэчу 60-годдзя нашай рэспублікі, Кампартыі Беларусі і даб’юц-
ца новых поспехаў у ажыццяўленні гістарычных рашэнняў XXV з’ез-
да КПСС. (Апладысменты).
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Хоцімскай выбарчай
акругі Магілёўскай вобласці, першы сакратар Хоцімскага райкома
Кампартыі Беларусі Рашчынская Кацярына Ермалаеўна.
Ыаступным выступіць дэпутат Абуховіч Анатоль Пятровіч.
Рашчынская К. Е. Таварышы дэпутаты! 3 аднадушным адабрэн-
нем і высокім пачуццём патрыятычнай гордасці ўспрынялі працоў-
ныя Хоцімскага раёна распрацаваны Канстытуцыйнай камісіяй пад
старшынствам кандыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага
сакратара Кампартыі Беларусі таварыша Машэрава і адобраны
Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР праект новай
Канстытуцыі БССР. У вынесеным на ўсенароднае абмеркаванне
праекце новай Канстытуцыі, які мы сёння абмяркоўваем на сесіі,
захоўваюцца палажэнні дзеючай цяпер Канстытуцыі БССР, што
не страцілі свайго значэння ў сучасных умовах, а таксама адлюст-
роўваюцца буйныя змяненні ў сацыяльна-эканамічнай і палітычнай
сферах.
У праекце ўлічваюцца асноўныя ленінскія ідэі аб сутнасці і зна-
чэнні Канстытуцыі сацыялістычнага тыпу, рашэнні XXV з’езда
партыі, пленумаў ЦК КПСС, тэарэтычныя палажэнні па пытаннях
развіцця канстытуцыйнага заканадаўства саюзных рэспублік у
святле новай Канстытуцыі Саюза ССР, змешчаныя ў працах Гене-
ралыіага сакратара ЦК КПСС таварыша Леаніда Ільіча Брэжне-
ва. Праект поўнасцю адпавядае высокім мэтам і задачам кансты¬
туцыйнага рэгулявання шматбаковых грамадскіх адносін ва ўмовах
развітога сацыялізму.
У праект Канстытуцыі ўключана значка больш норм, якія за-
мацоўваюць асновы палітычнага і эканамічнага ладу. Калі ў Кан-
стытуцыі 1937 года гэтыя пытанні разглядаюцца толькі ў адной
восьмай главе «Грамадскі лад», то ў праекце ім прысвячаецца цэлы
раздзел «Асновы грамадскага ладу і палітыкі Беларускай ССР»,
дзе запісана, што Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспублі-
ка абвяшчаецца сацыялістычнай агулыіанароднай дзяржавай, якая
71

выражае волю і інтарэсы рабочых, сялян і інтэлігенцыі, працоўных
рэспублікі ўсіх нацыянальнасцей. Уся ўлада ў Беларускай ССР, га-
ворыцца ў артыкуле 2, належыць народу, які ажыццяўляе яе праз
Саветы народных дэпутатаў, якія складаюць палітычную аснову
Беларускай ССР.
Савецкая Беларусь, як і іншыя раўнапраўныя савецкія рэспуб-
лікі, усімі сваімі поспехамі і дасягненнямі абавязана Камуністыч-
най партыі, яе мудраму мэтанакіраванаму кіраўніцтву. I вельмі
заканамерна і знамянальна тое, што ў праекце Канстытуцыі БССР,
у артыкуле 6, падкрэслена вядучая роля Камуністычнай партыі Са-
вецкага Саюза, якая з’яўляецца кіруючай і накіроўваючай сілай
савецкага грамадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных
і грамадскіх арганізацый. Узброеная марксісцка-ленінскім вучэн-
нем, Камуністычная партыя вызначае генеральную перспектыву
развіцця грамадства, лінію ўнутранай і знешняй палітыкі СССР.
Гісторыя нашай рэспублікі з’яўляецца яскравым выражэннем
перамогі ленінскай нацыянальнай палітыкі. Гэта вынік нястомнай
дзейнасці партыі камуністаў, накіраванай на ліквідацыю фактыч-
най няроўнасці ва ўмовах эканамічнага, сацыяльнага і культурнага
развіцця, што засталася ў спадчыну ад мінулага. Развіваючыся як
неад’емная частка адзінага народнагаспадарчага комплексу саюз-
най дзяржавы, апіраючыся на дапамогу і дружбу рускага і іншых
народаў краіны, наша рэспубліка стала рэспублікай высокаразвітай
індустрыі, буйной сацыялістычнай сельскай гаспадаркі.
Беларускі народ мае права ганарыцца сваімі вялікімі дасягнен-
нямі ў развіцці вытворчых сіл, навукі, культуры, якіх ён дасягнуў,
і асабліва ў пасляваенныя гады. За гэты перыяд адбыліся вялікія
сацыяльна-эканамічныя змены ў жыцці савецкай вёскі. 3 невяліч-
кіх, слаба аснашчаных тэхнікай сельскагаспадарчых арцелей вы-
раслі магутныя механізаваныя гаспадаркі індустрыяльнага тыпу.
Паслядоўнае ператварэнне сельскагаспадарчай працы ў разнавід-
насць індустрыяльнай заканадаўча замацоўваецца ў новай Кансты-
туцыі БССР. Гэта і ёсць найбольшая заваёва нашага сацыялістыч-
нага ладу, перамога ленінскай аграрнай палітыкі.
Гэта можна добра прасачыць на прыкладзе эканамічнага раз-
віцця калгасаў і саўгасаў Хоцімскага раёна. Калі ў перадваенныя
гады сялянства гэтага раёна аб’ядноўвалася ў 92 калгасах, а тэх-
нічную дапамогу з боку дзяржавы яны атрымлівалі ад дзвюх
машынна-трактарных станцый, у распараджэнні якіх было 76 трак-
тароў, 10 збожжавых камбайнаў, 39 аўтамашын, то цяпер у 18 гас-
падарках раёна працуе 515 трактароў, 168 збожжаўборачных кам-
байнаў і 192 аўтамашыны. Энергетычныя магутнасці на аднаго ра-
ботніка складаюць звыш 15 конскіх сіл. Ажыццяўленне аграрнай
палітыкі партыі садзейнічае далейшаму росту матэрыяльна-тэхніч-
най базы калгасаў і саўгасаў. На 100 гектараў сельскагаспадарчых
угоддзяў прыпадае 58 тысяч рублёў асноўных вытворчых фондаў.
72

Змянілася не толькі эканоміка, змяніўся і сам чалавек. Сённяш-
ні калгаснік і рабочы саўгаса — гэта адукаваны, авалодаўшы су-
часнай тэхнікай працаўнік сацыялістычнай сельскай гаспадаркі,
актыўны ўдзельнік усяго нашага грамадска-палітычнага жыцця.
На сяле працуе вялікая армія інтэлігенцыі.
Калі ў 1940 годзе ў раёне працавала ўсяго толькі 6 спецыялістаў
сельскай гаспадаркі з сярэдняй адукацыяй, то цяпер сельскагаспа-
дарчай вытворчасцю займаюцца 223 спецыялісты. Усе кіраўнікі
гаспадарак маюць вышэйшую адукацыю альбо вучацца. 75 пра-
цэнтаў кадраў сярэдняга звяна з’яўляюцца спецыялістамі сельска-
гаспадарчай вытворчасці.
Непараўнальна вырас матэрыяльны і культурны ўзровень пра-
цоўных раёна. За апошняе дзесяцігоддзе жыллёвы фонд павялічыў-
ся ў 6,6 раза. Пабудавана 5 тыпавых сярэдніх школ, комплекс сель-
скага прафесійна-тэхнічнага вучылішча, 3 сельскія Дамы культуры,
гарадскі кінатэатр і шэраг іншых аб’ектаў вытворчага і культурна-
бытавога прызначэння, Людзі адчуваюць пастаянны клопат аб іх
здароўі, пенсіённым забеспячэнні, адукацыі, паляпшэнні жыллёва-
бытавых умоў і разумеюць, што гэта—прамая праява бацькоўскай
увагі Камуністычнай партыі і Савецкай дзяржавы да павышэння
матэрыяльнага ўзроўню жыцця працоўных.
У праекце новай Канстытуцыі БССР запісана, што вышэйшай
мэтай грамадскай вытворчасці пры сацыялізме з’яўляецца най-
больш поўнае задавальненне растучых матэрыяльных і духоўных
патрэбнасцей савецкіх людзей. Тэта выклікае гарачую ўдзячнасць
і адабрэнне з боку працоўных нашага раёна. Разам з тым яны
разумеюць, што галоўная гарантыя ажыццяўлення абвешчаных у
Канстытуцыі правоў і свабод — тэта магутнасць і росквіт Радзімы,
мэтанакіраваная барацьба за павышэнне эфектыўнасці грамадскай
вытворчасці і якасці ўсёй работы.
Вось чаму калгаснікі, рабочыя і йнтэлігенцыя Хоцімскага раёна
ўсе свае намаганні накіроўваюць на безумоўнае выкананне народ-
нагаспадарчага плана, вызначанага на дзесятую пяцігодку. Вынікі
двух гадоў пяцігодкі паказваюць, што намечаныя рубяжы па экана-
мічнаму ўздыму галін народнай гаспадаркі выконваюцца паспя-
хова.
80 працэнтаў прыросту аб’ёму прамысловай і ўсёй сельскагас-
падарчай прадукцыі атрымана за кошт росту прадукцыйнасці
працы.
Работнікі сельскагаспадарчай вытворчасці забяспечылі выка¬
нанне планаў вытворчасці і продажу сельскагаспадарчай прадук-
цыі. Сярэднегадавая вытворчасць збожжа ў параўнанні з адпавед-
ным перыядам дзевятай пяцігодкі павялічылася на 44 працэнты,
ільновалакна — на 58 працэнтаў, малака — на 26 працэнтаў і мя¬
са — на 18 працэнтаў. Сярэднегадавы грашовы даход ад рэалізацыі
сельскагаспадарчай прадукцыі павялічыўся на 37 працэнтаў.
73

Праца рабочых, калгаснікаў і інтэлігенцыі раёна атрымала вы¬
сокую ацэнку. Паводле вынікаў Усесаюзнага сацыялістычнага спа-
борніцтва, у юбілейным, 1977 годзе раён заваяваў пераходны Чыр-
воны сцяг Цэнтральнага Камітэта КПСС, Савета Міністраў СССР,
ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ, а таксами пераходны Чырвоны сцяг Цэнт¬
ральнага Камітэта Кампартыі Беларусі, Савета Міністраў БССР,
Беларускага рэспубліканскага савета прафсаюзаў і ЦК ЛКСМБ
за высокапрадукцыйнае выкарыстанне, добрую захаванасць і пад-
рыхтоўку сельскагаспадарчай тэхнікі да веснавой сяўбы ў чацвёр-
тым квартале 1977 года.
У адказ на такую высокую ўзнагароду калектывы прамысловас-
ці, будаўніцтва, сельскагаспадарчай вытворчасці, гандлю, бытаво-
га абслугоўвання адказалі ўдарнай працай і забяспечылі выканан-
не планаў першага квартала трэцяга года пяцігодкі. Палепшыліся
якасныя паказчыкі нашай гаспадарча-эканамічнай дзейнасці.
Абмеркаванне праекта Канстытуцыі садзейнічае далейшай ак-
тывізацыі работы па ліквідацыі наяўных недахопаў, па больш шы-
рокаму разгортванню сацыялістычнага спаборніцтва, па павышэн-
ню эфектыўнасці грамадскай вытворчасці і якасці работ.
Намаганні працоўных калектываў прамысловасці і будаўнічых
арганізацый скіроўваюцца на тое, каб выканаць сацыялістычныя
абавязацельствы да 25 снежня 1978 года. А рабочыя рамонтнай
майстэрні раённага аб’яднання «Сельгастэхніка» перасоўнай меха-
нізаванай калоны № 86 трэста «Магілёўводбуд» пры абмеркав-анні
праекта новай Канстытуцыі БССР перагледзелі абавязацельствы
на 1978 год і рашылі выканаць іх да першай гадавіны Канстыту-
цыі СССР. На іх ініцыятыву адгукнуліся 158 рабочых, рад брыгад
і змен прамысловых прадпрыемстваў, якія ўключыліся ў спаборні-
цтва за выкананне пяцігодкі за чатыры — чатыры з палавінай
гады.
Работнікі сельскагаспадарчай вытворчасці з улікам задач, вы-
значаных Цэнтральным Камітэтам Кампартыі Беларусі, Саветам
Міністраў БССР, разгортваюць веснавыя палявыя работы, каб за-
бяспечыць выкананне сацыялістычных абавязацельстваў трэцяга
года пяцігодкі, атрымаць 28 цэнтнераў збожжа, 170 цэнтнераў
бульбы, 5,8 цэнтнера льновалакна, павысіць прадукцыйнасць кар-
мавога гектара на 15 працэнтаў.
У праекце Канстытуцыі чацвёрты раздзел прысвячаецца Саве¬
там народных дэпутатаў і парадку іх выбрання. Вызначана вялікая
роля Саветаў, якія складаюць палітычную аснову нашай дзяржа-
вы, праз дзейнасць якіх народ ажыццяўляе сваю волю, сваю ўладу.
У раённы, пасялковы і сельскія Саветы народных дэпутатаў вы¬
брана 336 чалавек. Акрамя таго, пад кіраўніцтвам Саветаў працуе
рад самадзейных грамадскіх арганізацый, у якіх каля 3 тысяч гра-
мадзян прымаюць непасрэдны ўдзел у кіраванні вытворчасцю і
грамадскімі справамі, гаспадарчым і культурным будаўніцтве.
74

У святле патрабаванняў XXV з’езда КПСС прымаюцца захады
да паляпшэння дзейнасці Саветаў і іх выканаўчых органаў.
Праект Канстытуцыі абмяркоўваўся ў працоўных калектывах,
на сходах грамадзян па месцу іх жыхарства. Гэты найважнейшы
дакумент вывучаўся ў сістэме палітычнай вучобы і эканамічнай
адукацыі працоўных. Для яго тлумачення і прапаганды прыцягнута
звыш 500 агітатараў і палітінфарматараў. Як паказвае аналіз пра-
водзімых мерапрыемстваў, працоўныя раёна з разумением успры-
маюць праект Канстытуцыі.
Аднадушна адабраючы яго, яны аналізуюць, параўноўваюць
практычную дзейнасць партийных, савецкіх і гаспадарчых органаў,
выказваюць заўвагі і прапановы па паляпшэнню арганізацыі вы-
творчасці, ашчаднасці, еканоміі, умацаванню вытворчай дысцып-
ліны, павышэнню культуры абслугоўвання насельніцтва, выканан-
ню дзяржаўных планаў і г. д.
Аналізуючы і абагульняючы практычны вопыт, заўвагі і прапа¬
новы працоўных, партыйныя арганізацыі, выканкомы Саветаў на¬
родных дэпутатаў, бюро райкома партыі распрацоўваюць мерапры-
емствы для іх рэалізацыі, прымаюць захады да ліквідацыі выяў-
леных недахопаў у рабоце, павышэння рэзультатыўнасці масавай
працы, мабілізацыі рэзерваў і магчымасцей для датерміновага вы-
канання планаў і сацыялістычных абавязацельстваў 1978 года і пя-
цігодкі ў цэлым.
Я далучаюся да думкі выступіўшых дэпутатаў і ад імя працоў-
ных Хоцімскага раёна ўношу прапанову адобрыць праект новай
Канстытуцыі Беларускай ССР, унесены сёння на абмеркаванне
Вярхоўнага Савета рэспублікі. Ен натхняе нас на далейшыя здзяй-
сненні ў імя перамогі камунізму, мабілізуе творчасць мае на паспя-
ховае выкананне планаў і сацыялістычных абавязацельстваў, пры-
пятых у гонар юбілею нашай рэспублікі і Кампартыі Беларусі.
(Апладысменты).
Старшынствуючы. Слова мае депутат ад Ульскай выбарчай ак-
ругі Віцебскай вобласці, сакратар Беларускага рэспубліканскага
савета прафсаюзаў Абуховіч Анатоль Пятровіч.
Наступным выступае депутат Галагаеў.
Абуховіч А. П. Таварышы депутаты! Гета сесія Вярхоўнага Са¬
вета Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Республікі ўвойдзе ў
гераічны летапіс нашай республікі як яшче адна яскравая старон-
ка. Яе гістарычная маштабнасць вызначаецца тым, што менавіта
на ёй будзе прымацца новы Асноўны Закон республікі — Кансты-
туцыя развітога сацыялізму.
Геты важны палітычны дакумент распрацоўваўся Канстыту-
цыйнай камісіяй пад старшынствам і пры вялікім асабістым укла-
дзе кандыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара
Центральнага Камітета Кампартыі Беларусі таварыша Пятра Мі-
ронавіча Машерава на аснове і ў поўнай адпаведнасці з новай Кан-
75

стытуцыяй СССР і ўвасабляе ў сабе сабраны за гады Савецкай
улады ў нашай краіне вопыт дзяржаўнага будаўніцтва, азначае но¬
вы этап развіцця брацкай сям’і савецкіх рэспублік.
Гістарычны вопыт нашага народа вучыць, што толькі мудрае і
празорлівае кіраўніцтва Камуністычнай партыі, цесная згуртава-
насць і ўзаемная дапамога ўсіх народаў нашай вялікай краіны зра-
білі магчымым тыя сапраўды грандыёзныя пераўтварэнні ў экана-
мічным, культурным і сацыяльным жыцці, што адбыліся ў гарадах
і вёсках нашай рэспублікі за шэсцьдзесят паслякастрычніцкіх га-
доў. Аб усім гэтым гаварылі выступаўшыя перада мной дэпутаты.
Гэты гістарычны вопыт, які стаў неад’емнай часткай светапогляду
о и
V
нашага народа, знаишоу свае яскравае адлюстраванне у праекце
новай Канстытуцыі БССР. Пры яго абмеркаванні працоўныя вы-
казвалі глыбокае задавальненне тым, што ў Асноўным Законе на¬
шай рэспублікі знойдзе месца спецыяльны артыкул аб вядучай
ролі, як аўтарытэтнага палітычнага правадыра нашага народа,
Камуністычнай партыі, адзінай у свеце партыі, праграмны лозунг
якой заключаецца ў ёмістых, цудоўных словах: «Усё ў імя чалаве-
ка, усё для шчасця чалавека!»
Зыходзячы з агульных рысаў развітога сацыялістычнага грамад-
ства, пабудаванага ў Савецкім Саюзе, праект дастаткова поўна і
канкрэтна адлюстроўвае спецыфічныя асаблівасці нашай рэспублі-
кі, забяспечвае арганічнае, сапраўды дэмакратычнае спалучэнне
гістарычных спадзяванняў і надзей беларускага народа з агуль-
нымі інтарэсамі і імкненнямі нашай вялікай сацыялістычнай Ра-
дзімы. Менавіта таму ў ходзе ўсенароднага абмеркавання праект
новай Канстытуцыі БССР атрымаў не толькі аднадушную пад-
трымку, але і выклікаў новы ўздым працоўнай і грамадзянскай
актыўнасці савецкіх людзей.
Рабочыя, калгаснікі, інтэлігенцыя нашай рэспублікі не толькі
горача адобрылі праект новай Канстытуцыі, але і ўнеслі шмат пра-
паноў і заўваг, накіраваных на паляпшэнне работы органаў дзяр-
жаўнага кіравання, прадпрыемстваў і арганізацый, а галоўнае,
сваёй самаадданай працай, справамі даказалі сваю рашучасць
унесці дастойны ўклад ва ўмацаванне сіл і магутнасці нашай сацы-
ялістычнай Радзімы.
Таварышы! Ва ўмовах развітога сацыялізму адным з найваж-
нейшых звенняў палітычнай сістэмы савецкага грамадства з’яўля-
юцца прафсаюзы. Яны выконваюць такія важныя дзяржаўныя
функцыі, як кіраванне дзяржаўным сацыяльным страхаваннем, кан-
троль за аховай працы, арганізацыя санаторна-курортнага абслу-
гоўвання, турызму, праводзяць вялікую выхаваўчую работу сярод
працоўных.
Новая Канстытуцыя СССР значна расшырыла ўдзел прафсаю-
заў у кіраванні дзяржаўнымі і грамадскімі справамі, у вырашэнні
палітычных, гаспадарчых і сацыяльна-культурных пытанняў. Гэта
76

знаходзіць сваё адлюстраванне і ў артыкуле 7, і ў шэрагу іншых
артыкулаў праекта новай Канстытуцыі нашай рэспублікі.
Асабліва важнае значэнне для дзейнасці прафсаюзных аргані-
зацый маюць палажэнні артыкула 15 аб тым, што дзяржава за-
бяспечвае рост прадукцыйнасці працы і павышэнне эфектыўнасці
вытворчасці, апіраючыся на творчую актыўнасць працоўных, на
сацыялістычнае спаборніцтва, арганізацыю якога савецкія праф-
саюзы разглядаюць як самы важны ўчастак сваёй работы, галоўны
метад уздзеяння на развіццё грамадскай вытворчасці.
I сапраўды, сацыялістычнае спаборніцтва з кожным годам ста-
новіцца ўсё больш магутным паскаральнікам эканамічнага росту
рэспублікі і духоўнага ўдасканалення асобы савецкага чалавека.
У сацыялістычным спаборніцтве ўдзельнічаюць практычна ўсе
працоўныя нашай рэспублікі. Калектывы 645 прадпрыемстваў,
калгасаў і саўгасаў, больш чым 8000 цэхаў, участкаў, змен і брыгад,
звыш 217 тысяч перадавікоў вытворчасці спаборнічаюць за выка-
нанне заданняў першых трох гадоў пяцігодкі да гадавіны прыняц-
ця новай Канстытуцыі СССР. Прынятыя працоўнымі калектывамі
высокія сацыялістычныя абавязацельствы паспяхова выконваюцца.
Звыш плана студзеня — сакавіка ў гэтым годзе прамысловыя прад-
прыемствы рэспублікі рэалізавалі прадукцыі на 95 мільёнаў руб-
лёў. Паспяхова выконваюць свае абавязацельствы і працаўнікі ін-
шых галін народнай гаспадаркі рэспублікі.
Разам з тым, як паказвае аналіз работы прадпрыемстваў у пер-
шым квартале гэтага года, гаспадарчыя органы і прафсаюзныя
арганізацыі яшчэ далёка не поўнасцю выкарыстоўваюць багатыя
магчымасці спаборніцтва для павышэння эфектыўнасці вытворчасці
і якасці работы. У сувязі з гэтым неабходна падкрэсліць, што пара¬
ды і заўвагі Леаніда Ільіча Брэжнева, якія ён даў у час сустрэчы з
працоўнымі Сібіры і Далёкага Усходу, маюць непасрэдныя адносі-
ны і да прафсаюзных арганізацый.
Нам неабходна праявіць больш актыўнасці і настойлівасці ў
ліквідацыі так званых вузкіх месц, узмацніць барацьбу за рацыя-
нальнае, ашчаднае выкарыстанне матэрыяльных і працоўных рэ-
сурсаў у народнай гаспадарцы рэспублікі.
Кіруючыся палажэннямі і вывадамі, якія змяшчаюцца ў прамо-
ве Генеральнага сакратара ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вяр-
хоўнага Савета СССР Леаніда Ільіча Брэжнева на снежаньскім
(1977 г.) Пленуме ЦК КПСС, рашэннямі і ўказаннямі Цэнтральна-
га Камітэта Кампартыі Беларусі, Беларускі рэспубліканскі савет
прафсаюзаў засяроджвае ўвагу сваіх арганізацый на практычным
вырашэнні задач, пастаўленых у Пісьме Цэнтральнага Камітэта
КПСС, Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ «Аб раз-
гортванні сацыялістычнага спаборніцтва за выкананне і перавыка-
нанне планаў 1978 года і ўзмацненне барацьбы за павышэнне эфек-
тыўнасці і якасці работы», і забеспячэнні паспяховага выканання
77

высокіх сацыялістычных абавязацельстваў працоўных у гэтым,
юбілейным для нашай рэспублікі годзе.
Бясспрэчна, што абвяшчэнне ў праекце новай Канстытуцыі
БССР сацыялістычнага спаборніцтва як аднаго з найважнейшых
фактараў, на якія апіраецца дзяржава ў кіраўніцтве эканомікай,
будзе садзейнічаць далейшаму развіццю сацыялістычнага спабор-
ніцтва, уздымаць на новы, больш высокі ўзровень супрацоўніцтва
прафсаюзаў з дзяржаўнымі органам! ў павышэнні яго эфектыў-
насці.
Важнае значэнне набывае ва ўмовах развітога сацыялістычнага
грамадства артыкул 8, які вызначае ролю працоўных калектываў у
кіраванні вытворчасцю. Менавіта ў працоўных калектывах мільёны
працоўных авалодваюць асновамі сацыялістычнай дэмакратыі, ву-
чацца думаць маштабна, па-дзяржаўнаму. На прадпрыемствах, у
арганізацыях, у калгасах і саўгасах нашай рэспублікі атрымалі
шырокае распаўсюджанне самыя розныя формы далучэння рабочых
і служачых да кіравання вытворчасцю.
Я ўжо гаварыў аб тых істотных карэктывах дзяржаўных пла-
наў эканамічнага і сацыяльнага развіцця, што ўносіць творчая
актыўнасць мае, якія ўдзельнічаюць у сацыялістычным спаборні-
цтве. Менавіта яны ў рашаючай ступені забяспечваюць больш
хуткія, у параўнанні з планавымі, тэмпы развіцця нашай рэс-
публікі.
Актыўна ўздзейнічаюць на паскарэнне навукова-тэхнічнага пра-
грэсу 350 тысяч членаў навукова-тэхнічных таварыстваў, 153 тыся-
чы рацыяналізатараў і вынаходнікаў. Кожны рубель, што выдат-
коўваецца на рацыяналізацыю і вынаходніцтва ў рэспубліцы, дае
сёння эканамічны эфект больш чым 17 рублёў.
Важную ролю пры вырашэнні вытворчых пытанняў у працоўных
калектывах выконваюць пастаянна дзеючыя вытворчыя нарады.
У іх састаў выбрана больш чым 200 тысяч работнікаў вытворчасці,
у тым ліку 128 тысяч рабочых. Аб эфектыўнасці дзейнасці гэтых
грамадскіх фарміраванняў сведчыць тое, што ў мінулым годзе, на-
прыклад, на прадпрыемствах рэспублікі было рэалізавана каля
50 тысяч прапаноў, прынятых на пастаянна дзеючых вытворчых
нарадах і накіраваных на павышэнне эфектыўнасці вытворчасці.
Некаторыя з гэтых прапаноў далі эканамічны эфект, які дасягае
дзесяткаў і нават соцень тысяч рублёў.
Вялікае значэнне для шырокага далучэння рабочых і служачых
да кіравання вытворчасцю маюць рабочыя сходы. Толькі ў студзе-
ні — сакавіку гэтага года на прадпрыемствах рэспублікі прайшло
больш чым 30 тысяч рабочых сходаў і канферэнцый, прысвечаных
заключэнню калектыўных дагавораў. У час гэтых сходаў рабочыя
і служачыя ўнеслі звыш 57 тысяч прапаноў, накіраваных на павы¬
шэнне эфектыўнасці вытворчасці, паляпшэнне ўмоў працы, побыту
і адпачынку працоўных, 42 тысячы з іх было ўключана ў калектыў-
78

ныя дагаворы, а астатнія адміністрацыя приняла для вырашэння ў
аператыўным парадку.
Прапановы і заўвагі працоўных, як правіла, абагульняюцца
прафсаюзамі і іншымі грамадскімі арганізацыямі і ўлічваюцца ў
іх практычнай рабоце, у тым ліку і пры распрацоўцы прапаноў
паводле планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця. У сувязі з
гэтым уяўляецца мэтазгодным дапоўніць артыкул 141 праекта Кан-
стытуцыі ўказаннем на тое, што распрацоўка планаў эканамічнага
і сацыяльнага развіцця ажыццяўляецца не толькі з улікам прапа-
ноў калектываў прадпрыемстваў, але і з улікам прапаноў грамад-
скіх арганізацый.
Грамадска-палітычная і працоўная актыўнасць членаў працоў-
пых калектываў арганічна вынікае з нашага савецкага сацыяліс-
тычнага ладу жыцця і непарыўна звязваецца з ім. Праект новай
Канстытуцыі нашай рэспублікі ў поўнай адпаведнасці з ужо
дзеючым Асноўным Законам Саюза ССР прасякае дух глыбокай
павагі і давер’я да чалавека. Ен не толькі стварае неабходныя
прававыя перабудовы для далейшага развіцця дэмакратычных ас-
ноў у кіраўніцтве вытворчасцю, але і дае рэальныя гаранты! для
рэалізацыі канкрэтных правоў, якія закранаюць асновы жыцця
людзей. Кожны савецкі чалавек ведае, што ніколі не стане беспра-
цоўным, яго здольнасці і таленты знойдуць прымяненне і заслу-
жанае прызнанне, што ён не застанецца пакінутым на раздарож-
жы ў выпадку хваробы або старасці, ён не хвалюецца за лёс сваіх
дзяцей. У вырашэнні ўсіх гэтых пытанняў прымаюць актыўны
ўдзел і прафсаюзы.
Возьмем, напрыклад, ахову здароўя людзей. Як зазначаў на
XXV з’ездзе КПСС Леанід Ільіч Брэжнеў, клопаты аб здароўі са-
вецкіх людзей з’яўляюцца адной з самых важных сацыяльных за¬
дач нашай партыі. Савецкая дзяржава праяўляе пастаянную ўвагу
да далейшага развіцця аховы здароўя, паляпшэння медыцынскай
дапамогі насельніцтву. Так, расходы на ахову здароўя ў мінулым,
1977 годзе ў параўнанні з 1970 годам узраслі ў разліку на аднаго
жыхара рэспублікі на 25 працэнтаў, колькасць урачоў павялічыла-
ся на 24 працэнты, колькасць бальнічных ложкаў — на 18 працэн-
таў. Такімі ж тэмпамі ўзрасталі тэхнічная аснашчанасць, забяспе-
чанасць медыкаментамі, навуковае і арганізацыйнае забеспячэнне
народнай аховы здароўя. Усё гэта дазволіла за апошнія гады істот-
на знізіць у рэспубліцы захворванні і смяротнасць ад шэрагу хва-
роб. Расце сярэдняя працягласць жыцця насельніцтва. Немалы
ўклад у вырашэнне праблемы аховы і ўмацавання здароўя працоў-
нага чалавека, зніжэння захворванняў і траўматызму, выхавання
здаровай змены ўносяць і прафсаюзы рэспублікі.
Прафсаюзныя арганізацыі ўзмацнілі кантроль за аховай і па-
ляпшэннем умоў працы ў вытворчасці. Цяпер гэта работа, як пра¬
вила, вядзецца на аснове комплексных планаў, якія спалучаюць
79

пытанні аховы працы і санітарна-аздараўленчых мерапрыемстваў.
Толькі ў мінулым годзе вытворчы траўматызм'у рэспубліцы знізіў-
ся на 4,5 працэнта. Усё больш значны ўклад уносяць прафсаюзы і
ў прафілактыку захворванняў. У мінулым годзе ў здраўніцах праф-
саюзаў Беларусі, не лічачы заводскіх баз адпачынку, паправілі сваё
здароўе і адпачылі амаль 400 тысяч рабочых і служачых рэспублікі,
а ў загарадных піянерскіх лагерах прафсаюзаў пабывала 390 тысяч
іх дзяцей. Гэта значка больш, чым у 1976 годзе.
3 году ў год расце і ўмацоўваецца матэрыяльная база для арга-
нізацыі лячэння і адпачынку працоўных. У мінулым годзе толькі ў
нашай рэспубліцы ўступілі ў строй санаторый «Прыдняпроўскі»,
дамы адпачынку «Буг» і «Лагойскі», 7 санаторыяў-прафілакторыяў.
Прафсаюзы шырока выкарыстоўваюць дадзеныя ім вялікія
магчымасці для далучэння мільёнаў працоўных да заняткаў фізіч-
най культурай, спортам і турызмам, што таксама іграе немалаваж-
ную ролю ва ўмацаванні здароўя працоўных.
Тым не менш і ў арганізацыі працы на вытворчасці, і ў меды-
цынскім абслугоўванні, і ў прафілактыцы захворванняў у нас ёсць
яшчэ шмат недахопаў і нявырашаных пытанняў, аб чым неаднара-
зова гаварылі депутаты Вярхоўнага Савета Беларускай ССР пры
разглядзе праектаў планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця
рэспублікі і іншых пытанняў у пастаяннай Камісіі па ахове здароўя
і сацыяльнаму забеспячэнню Вярхоўнага Савета БССР.
У сучасны момант як дзяржаўныя органы, так і грамадскія ар-
ганізацыі рэспублікі вядуць вялікую работу па ажыццяўленню
Пастановы Цэнтральнага Камітэта КПСС і Савета Міністраў
СССР «Аб мерах па далейшаму паляпшэнню аховы здароўя наро¬
да» і Пастановы Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі і Са¬
вета Міністраў БССР па гэтаму пытанню.
Важную ролю ў вырашэнні гэтай і іншых сацыяльных праблем
павінны адыграць Саветы народных дэпутатаў і іх пастаянныя ка-
місіі. Гэта прадугледжваецца і ў праекце новай Канстытуцыі БССР.
Так, артыкул 112 устанаўлівае, што пастаянныя камісіі Вярхоўнага
Савета БССР маюць на мэце ажыццяўленне кантролю за дзейнас-
цю дзяржаўных органаў і арганізацый. Грунтуючыся на гэтым па-
лажэнні, пастаянная Камісія па ахове здароўя і сацыяльнаму забес¬
пячэнню Вярхоўнага Савета Беларускай ССР мае намер узяць пад
асаблівы кантроль выкананне рашэнняў партыі і ўрада па ахове
здароўя, накіраваных на ажыццяўленне правоў грамадзян нашай
рэспублікі, абвешчаных у артыкуле 40 праекта новай Канстытуцыі
БССР.
Таварышы дэпутаты! Кожная Канстытуцыя нашай рэспублікі
паўставала на больш высокую ступень у будаўніцтве новага гра-
мадства на зямлі беларускай. Канстытуцыя, якую нам неабходна
прыняць цяпер,— Канстытуцыя развітога сацыялістычнага грамад-
ства. Яна з’явіцца новым важным укладам у вялікую справу пабу-
80

довы камунізму ў нашай краіне. Таму, выказваючы волю сваіх вы-
баршчыкаў, я з гордасцю аддам свой голас за новую Канстытуцыю
БССР. (Апладысменты).
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Міхалішкаўскай вы-
барчай акругі Гродзенскай вобласці, старшыня калгаса «Радзіма»
Астравецкага раёна Галагаеў Андрэй Андрэевіч.
Наступнай выступае дэпутат Цагельнік Настасся Канстанці-
наўна.
Галагаеў А. А. Таварышы дэпутаты! У жыцці беларускага на¬
рода адбылася падзея вялікага палітычнага значэння. Апубліка-
ванне праекта новай Канстытуцыі БССР з’яўляецца яшчэ адным
яскравым сведчаннем поўнай перамогі мудрай ленінскай палітыкі
Камуністычнай партыі і Савецкага ўрада, якая забяспечвае росквіт
жыцця, эканомікі і культуры ўсіх брацкіх народаў нашай вялікай
Радзімы.
Пачуццё гонару ў кожнага з нас выклікае праект новага Асноў-
нага Закона — Канстытуцыі нашай рэспублікі, бо ў ім адлюстроў-
ваюцца заваёвы і дасягненні нашага народа за гады Савецкай ула-
ды, расшыраюцца і замацоўваюцца правы нашых грамадзян, усе-
бакова вызначаюцца шляхі далейшага развіцця сацыялістычнага
и
♦• о
и
грамадства, з усей нагляднасцю праяуляюцца клопаты нашаи дзяр-
жавы аб павышэнні матэрыяльнага дабрабыту і культурнага ўзроў-
ню нашых людзей. Тэты найважнейшы дакумент стварыўся ў поў-
най адпаведнасці з Канстытуцыяй СССР, якая замацоўвае асновы
грамадскага ладу і палітыкі Савецкага Саюза. У ім раскрываюцца
вялікія дасягненні народа ва ўсіх галінах палітычнага, эканаміч-
нага і культурнага жыцця за час існавання Савецкай Беларусі, якая
цяпер рыхтуецца да свайго шасцідзесяцігадовага юбілею.
Кожная глава, кожны артыкул Канстытуцыі БССР — яскравае
сведчанне непераможнасці справы Вялікага Кастрычніка, ленінскіх
ідэй, магутнай сілы дружбы народаў СССР.
Ключавымі палажэннямі, што вызначаюць змест і палітычную
накіраванасць праекта новай Канстытуцыі рэспублікі, з’яўляюцца
выразна акрэсленыя ў ёй ідэі аб узрастанні кіруючай і накіроўва-
ючай ролі Камуністычнай партыі, аб далейшым умацаванні Савец¬
кай дзяржавы як галоўнага сродку будаўніцтва Камуністычнага
грамадства, аб расшырэнні і ўмацаванні сацыялістычнай дэмакра-
тыі, расшырэнні правоў і свабод грамадзян у спалучэнні з павы-
шэннем арганізаванасці, адказнасці, умацаваннем дысцыпліны ва
ўсіх сферах грамадскага жыцця, аб далейшым умацаванні сацыя-
лістычнай законнасці і правапарадку.
У праекце новай Канстытуцыі ўпершыню сілу закону набываюць
абавязкі грамадзян абараняць інтарэсы Савецкай дзяржавы, спры-
яць яе магутнасці і аўтарытэту, умацоўваць дружбу нацый і народ-
насцей савецкай шматнацыянальнай дзяржавы, паважаць правы і
законный інтарэсы іншых людзей, усемагчыма садзейнічаць ахове
6 Зак. 1057
81

грамадскага парадку, змагацца з раскраданнем і марнатраўствам
дзяржаўнай і грамадскай маёмасці, ахоўваць прыроду, культурный
каштоўнасці, клапаціцца аб выхаванні дзяцей, расціць іх дастой-
нымі членамі сацыялістычнага грамадства.
Новым канстытуцыйным прадпісаннем з’яўляюцца палажэнні
артыкула 87 аб інтэрнацыянальным абавязку грамадзяніна Бела-
рускай ССР — садзейнічаць развіццю дружбы і супрацоўніцтва з
народамі іншых краін, падтрыманню і ўмацаванню ўсеагульнага
міру.
Абмяркоўваючы тэты важны гістарычны дакумент, паляводы
і жывёлаводы, спецыялісты калгаса «Радзіма», як і ўсе працоўныя
Беларусі, глыбока ўсведамляюць, што дасягненні нашай шматна-
цыянальнай савецкай краіны, нашай рэспублікі — вынік мудрай
палітыкі КПСС. Яны імкнуцца найбольш поўна і эфектыўна выка-
рыстаць створаны ў гаспадарцы эканамічны патэнцыял, памно-
жыць свой уклад у агульную скарбніцу матэрыяльных і духоўных
каштоўнасцей, справай адказаць на клопаты партыі і ўрада аб
росце дабрабыту народа.
Працаўнікі калгаса «Радзіма» паспяхова ажыццяўляюць зада¬
ны па далейшаму павышэнню эканомікі, эфектыўнасці вытворчасці
і якасці работы, пастаўленыя XXV з’ездам КПСС.
Ударнай працай калектыў адзначыў 60-годдзе Вялікага Каст-
рычніка і прыняцце новай Канстытуцыі Краіны Саветаў. Атрымана
па 35,2 цэнтнера зерневых з гектара, бульбы — 176 цэнтнераў. Пры-
рост валавога збору зерня да ўзроўню 1976 года склаў 644 тоны,
бульбы — 700 тон. Асабліва высокіх паказчыкаў па зборузбожжа
дабіўся вытворчы ўчастак № 3, які ўзначальвае дэпутат сельскага
Савета Тэрэза Сільвестраўна Кайро, дзе сярэдняя ўраджайнасць
збожжавых складае 36,8 цэнтнера з гектара.
Далейшае развіццё атрымала ў гаспадарцы жывёлагадоўля. На
100 гектараў сельскагаспадарчых угоддзяў атрымана 416 цэнтнераў
мяса. Дзяржаве прададзена 99 працэнтаў жывёлы вышэйшай
укормленасці. Сярэдняя вага адной галавы складае 430 кілагра-
маў.
Мы перавыканалі план нарыхтовак кармоў. 3 аднаго гектара
пашы атрымана па 45 цэнтнераў кармавых адзінак. Сацыялістыч-
ныя абавязацельствы двух гадоў пяцігодкі па вытворчасці і прода¬
жу ўсіх відаў сельскагаспадарчай прадукцыі наша гаспадарка вы¬
какала датэрмінова.
Праведзена пэўная работа па паляпшэнню ўмоў працы і побы-
ту калгаснікаў. Будаўнікі здалі ў эксплуатацыю дзіцячы сад на
25 месц, 4 жылыя дамы для механізатараў і спецыялістаў.
Калгас выйшаў пераможцам раённага сацыялістычнага спабор-
ніцтва і заваяваў пяць пераходных Чырвоных сцягоў Астравецкага
райкома Кампартыі Беларусі і выканкома раённага Савета народ¬
ных дэпутатаў. За поспехі, дасягнутыя ў сацыялістычным спабор-
82

ніцтве за дастойную сустрэчу 60-годдзя Вялікага Кастрычніка,
калгас атрымаў высокія ўзнагароды: Ганаровую грамату Вярхоў-
нага Савета БССР і пераходны Чырвоны сцяг Цэнтральнага Камі-
тэта КПСС, Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ з за-
нясеннем на Усесаюзную Дошку Гонару Выстаўкі дасягненняў на-
роднай гаспадаркі.
Бязмежнай удзячнасцю і высокапрадукцыйнай працай адказ-
ваюць работнікі палёў і ферм нашай гаспадаркі Цэнтральнаму
Камітэту Камуністычнай партыі Савецкага Саюза і Савецкаму ўра-
ду за актыўную і плённую практичную дзейнасць па развіццю і
ўмацаванню матэрыяльна-тэхнічнай базы ўсіх галін сельскагаспа-
дарчай вытворчасці. 3 вялікай радасцю і гонарам за сваю краіну
сустрэлі яны праект новай Канстытуцыі БССР і адзначылі апуб-
лікаванне гэтага важнага дакумента новымі працоўнымі поспе-
хамі.
Квартальны план продажу мяса дзяржаве наш калгас выканаў
на 121 працэнт. Сярэдняя вага адной галавы рэалізаванай буйной
рагатай жывёлы складае 441 кілаграм, сярэднесутачная прыбаўка
да вагі — 756 грамаў. Жывёлаводы Бублевіч, Глаўдзель, Гедройць,
Янковіч дабіліся кілаграмовай сярэднесутачнай прыбаўкі да вагі
па замацаваных за імі трупах жывёлы.
На аснове далейшага выкарыстання зямлі і тэхнікі, укаранення
ў вытворчасць дасягненняў навукі і перадавой практыкі, удаскана-
лення паляводства' і жывёлагадоўлі працаўнікі калгаса «Радзіма»
ў юбілейным для рэспублікі годзе рашылі выканаць план трох га-
доў пяцігодкі па продажу сельскагаспадарчай прадукцыі да першай
гадавіны прыняцця новай Канстытуцыі СССР. Цяпер разгарнулася
спаборніцтва за атрыманне ў гэтым годзе з кожнага гектара па
37 цэнтнераў збожжа, 190 цэнтнераў бульбы. Вытворчасць мяса на
100 гектараў сельскагаспадарчых угоддзяў намечана давесці да
480 цэнтнераў.
У гэтыя дні паспяхова і на высокім агратэхнічным узроўні вя-
дзецца веснавая сяўба.
Пад ураджай 1978 года ўносіцца дастатковая колькасць арга-
нічных і мінеральных угнаенняў. Расшырыліся плошчы пад збож-
жавымі, якія складаюць 56 працэнтаў усёй ворыўнай плошчы.
Сацыялістычнае спаборніцтва ахапіла ўсе катэгорыі работнікаў.
Узначальваюць яго камуністы-механізатары Касач, Кайро, Радзюк,
Мажэйка і іншыя.
Усе калгаснікі з поўнай рашучасцю імкнуцца адзначыць пасяў-
ную кампанію трэцяга года пяцігодкі ўдарнай працай, што дазво-
ліць закласці трывалую аснову пад высокі ўраджай.
Выбаршчыкі Астравецкага раёна скончылі абмеркаванне праек-
та Канстытуцыі Беларускай ССР і, як усе працоўныя рэспублікі,
цалкам і поўнасцю падтрымліваюць і горача адабраюць яго. У хо-
дзе абмеркавання асаблівую ўвагу прыцягнуў артыкул 12, дзе ідзе
6*
83

размова аб абавязках калгасаў, як і іншых землекарыстальнікаў,
аб эфектыўнасці выкарыстання зямлі, беражлівых адносінах да яе
і павышэнні яе ўрадлівасці.
Працаўнікі калгаса «Радзіма» выказваюць глыбокае задаваль-
ненне тым, што артыкул 8 праекта выразна вызначае ролю працоў-
нага калектыву: «Працоўныя калектывы развіваюць сацыялістыч-
нае спаборніцтва, садзейнічаюць распаўсюджанню перадавых мета-
даў работы, умацаванню працоўнай дысцыпліны, выхоўваюць сва-
іх членаў у духу камуністычнай маралі, клапоцяцца аб павышэнні
іх палітычнай свядомасці, культуры і прафесіянальнай кваліфі-
кацыі».
Дазвольце запэўніць Цэнтральны Камітэт Кампартыі Беларусі,
Вярхоўны Савет і Урад рэспублікі, што працаўнікі калгаса «Радзі-
ма» і надалей будуць весці сваю работу ў строгай адпаведнасці з
патрабаваннямі новай Канстытуцыі БССР, яшчэ шырэй разгорнуць
спаборніцтва за датэрміновае выкананне сацыялістычных абавя-
зацельстваў, прынятых на гэтую пяцігодку, і прыкладуць усе нама-
ганні да таго, каб новая Канстытуцыя рэспублікі працавала на ка-
мунізм. (Апладысменты).
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Свіслацкай выбарчай
акругі Гродзенскай вобласці, старшыня выканаўчага камітэта Свіс-
лацкага раённага Савета народных дэпутатаў Цагельнік Настасся
Канстанцінаўна.
Наступным выступав дэпутат Панчанка.
Цагельнік Н. К. Таварышы дэпутаты! Ніколі не забудзецца той
кастрычніцкі дзень, калі, выяўляючы волю савецкіх людзей, Вяр-
хоўны Савет СССР прыняў новую Канстытуцыю Саюза Савецкіх
Сацыялістычных Рэспублік. Гэты дзень назаўсёды застанецца ў
памяці народнай як яскравае сведчанне поўнай перамогі ленінскіх
прынцыпаў народаўладдзя.
Сёння, калі Канстытуцыя СССР дзейнічае, жыве, працуе, на
зямлю нашай сінявокай Беларусі прыйшло вялікае хвалюючае свя¬
та. Раўнапраўная сястра ў дружнай сям’і народаў-братоў, наша
ардэнаносная рэспубліка прымае новы Асноўны Закон, выпрацава-
ны ў адпаведнасці з Канстытуцыяй СССР і з улікам асаблівасцей
нашай рэспублікі.
Усе мы сёння перажываем бязмежнае шчасце і гонар ад усве-
дамлення таго, што мы, паўнамоцныя прадстаўнікі народа, атры-
малі вялікае права ўдзельнічаць у рабоце гэтай гістарычнай сесіі.
Мы і нашы выбаршчыкі з вялікім душэўным хваляваннем рыхтава-
ліся да гэтай знамянальнай падзеі ў жыцці беларускага народа.
Есць глыбокая сімволіка ў тым, што новая Канстытуцыя БССР
прымаецца ў год слаўнага 60-годдзя рэспублікі і Камуністычнай
партыі Беларусі.
У дакладзе кандыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага
сакратара Кампартыі Беларусі, Старшыні Канстытуцыйнай камісіі
84

таварыша Пятра Міронавіча Машэрава аб праекце Канстытуцыі
Беларускай рэспублікі і выніках яго ўсенароднага абмеркавання
раскрываецца поўная і надзвычай яскравая карціна таго, кім былі
і кім сталі працоўныя Беларусі, чаго яны дасягнулі ў эканамічным
і культурным будаўніцтве пад сонцам Савецкай Канстытуцыі, са-
грэтыя ленінскай дружбай народаў.
3 вялікай цікавасцю сустрэлі працоўныя нашага раёна апублі-
каванне праекта Канстытуцыі БССР. У вытворчых калектывах і па
месцу пражывання грамадзян у раёне адбылося каля 300 сходаў,
у якіх прыняло ўдзел 98 працэнтаў дарослага насельніцтва. Гэтая
актыўнасць мае сваю заканамернасць. Працоўныя Заходняй Бела-
русі ўпершыню за ўсю сваю гісторыю мелі магчымасць прыняць
удзел у абмеркаванні гэтага важнага дзяржаўнага дакумента. Да
1939 года тут была буржуазна-памешчыцкая дзяржава з усімі яе
атрыбутамі, у тым ліку і з канстытуцыяй, якая абараняла інтарэсы
буржуазіі і памешчыкаў.
Наш край да 1939 года быў адсталым аграрным прыдаткам бур-
жуазна-памешчыцкай Польшчы. У той час, калі ў Краіне Саветаў
поўным ходам ішла індустрыялізацыя, калектывізацыя, тут, на
«ўсходніх крэсах», як пагардліва называліся гэтыя мясціны, пана-
вал! беспрацоўе, страшэнная эксплуатацыя, голад і беспрасветная
галеча. Беларус меў толькі адно «права» — на бяспраўнае існаван-
не. Затое «абавязкаў» у яго было больш чым трэба. Толькі розных
падаткаў даводзілася плаціць звыш 50 відаў, не лічачы іншых па-
віннасцей.
3 гонарам чытаем мы сёння артыкул 12 праекта, дзе гаворыцца,
што зямля — маці ўсіх нашых багаццяў — у нас належыць усім, хто
яе апрацоўвае. I міжволі паўстаюць у памяці свіслачан сумныя
лічбы, калі 15 тутэйшых паноў валодалі пяццю тысячам! гектараў
самых урадлівых зямель, а нашчадкам графа Тышкевіча належала
15 тысяч гектараў лесу ў Белавежскай пушчы. Затое асноўнай масе
сялянскіх гаспадарак даводзілася туліцца на мізэрных шматках
зямлі, а многія не мелі нават і гэтага.
Той час адышоў у мінулае назаўжды. Ад сахі — да трактара і
камбайна, ад дробнай сялянскай гаспадаркі — да высокакваліфіка-
ванай сельскагаспадарчай вытворчасці, ад лучыны і ўбогіх хаці-
нак — да тэлевізара і добраўпарадкаваных пасёлкаў, ад амаль су-
цэльнай непісьменнасці — да ўсеагульнай сярэдняй адукацыі. Такі
шлях прайшла Свіслаччына за апошнія гады.
3 велізарнай цікавасцю ўчытваемся мы ў артыкулы праекта, дзе
кожнаму беларусу гарантуюцца вялікія сацыяльныя правы. I да
якога з артыкулаў ні дакраніся, зноў жа не абысціся без параўнан-
няў. Адна бальніца на 17 ложкаў, ды ў ёй адзін урач — вось і ўсё,
што мела ў сваім распараджэнні ахова здароўя Свіслацкага раёна
да 1939 года. Наш савецкі час паказвае куды больш яскравыя пры-
клады. Сёння ў раёне працуе 51 высокакваліфікаваны ўрач. Нашу
85

цэнтральную раённую бальніцу на 310 ложкаў па праву называюць
здраўніцай.
«Вышэйшая мэта грамадскай вытворчасці пры сацыялізме,—
гаворыцца ў праекце новай Канстытуцыі нашай рэспублікі,— най-
больш поўнае задавальненне растучых матэрыяльных і духоўных
патрэбнасцей людзей». Жыхары Беларусі добра разумеюць гэты
прынцып. Ён знаходзіць рэальнае пацвярджэнне ў росце іх дабра-
быту. Яго ўзровень падвойваецца прыкладна праз кожныя 15 гадоў.
Але не ўсе змяненні, што адбыліся ў нашай рэспубліцы, магчы-
ма вымераць лічбамі. Якія лічбы могуць, напрыклад, даць поўнае
ўяўленне аб зменах у псіхалогіі беларуса, прыгнечанага ў недалё-
кім мінулым чалавека, які стаў паўнапраўным грамадзянінам краі-
ны развітога сацыялізму, гаспадаром свайго шчаслівага лёсу?!
Менавіта сацыялізм упершыню ў гісторыі забяспечыў усім са-
вецкім людзям, у тым ліку і беларусам, такія вялікія правы, як
права на працу, адукацыю, ахову здароўя, на сацыяльнае забеспя-
чэнне і адпачынак, права на актыўны ўдзел у кіраванні справамі
дзяржавы.
I ў якой яшчэ краіне людзям працы гарантуецца такі жыццёва
важны матэрыяльны дабрабыт?!
Таварышы дэпутаты! Сёння, звяраючы сваё жыццё з праектам
Асноўнага Закона, кожны з нас бачыць, як глыбока і поўна адлю-
страваліся ў гэтым дакуменце нашы імкненні і спадзяванні. Асаб-
ліва цесна перапляліся з маім лёсам артыкулы шостага раздзела,
быццам яны пісаліся асабіста для мяне.
Нарадзілася і вырасла я ў беднай сялянскай сям’і. Такія сем’і
ў той час лічыліся на тысячы. Была рабочай маслазавода, сакрата-
ром-машыністкай, працавала, вучылася. Землякі выбралі мяне дэ-
путатам раённага Савета, даверылі адказную пасаду старшыні
райвыканкома, паслалі ў вышэйшы орган рэспублікі — Вярхоўны
Савет. Яшчэ ні адна дзяржава не ўзнімала на такую вышыню про¬
стую жанчыну. I я ганаруся двойчы ад думкі, што мой шчаслівы
лёс не якое-небудзь выключэнне. У ім, як у кроплі вады, адлюсТроў-
ваецца лёс усіх жанчын нашага прынёманскага краю, сагрэтых
сонцам Савецкай Канстытуцыі, клопатамі і ўвагай Айчыны.
Ад імя шматлікага атрада жанчын — жанчын-працаўніц, жан-
чын-дэпутатаў дазвольце выказаць сардэчную ўдзячнасць ленінскай
партыі, нашаму роднаму ўраду за іх велізарны клопат аб нас,
жанчынах. (Апладысменты).
Яскравым праяўленнем развіцця сацыялістычнай дэмакратыі
з’яўляюцца зафіксаваныя ў праекце Асноўнага Закона палажэнні
аб Саветах народных дэпутатаў як адзінай сістэме органаў дзяр-
жаўнай улады, аб выбарчай сістэме і народным дэпутаце. Усё гэта
дазволіць Саветам далучаць самыя шырокія масы працоўных да
ўдзелу ў кіраванні справамі дзяржавы.
У ходзе абмеркавання праекта Канстытуцыі ў працоўных калек-
86

тывах і на сходах грамадзян нашага раёна было выказана нямала
крытычных заўваг і канкрэтных прапаноў па ўдасканаленню рабо¬
ты Саветаў. Выканком раённага Савета ўсе гэтыя заўвагі і прапа-
новы абагульняе, старанна вывучае. На іх аснове выпрацоўваюцца
мерапрыемствы па ўдасканаленню стылю работы выканкомаў, дэ-
путацкіх камісій, грамадскіх арганізацый, па забеспячэнню апера-
тыўнай і зладжанай работы кіраўнічага апарату.
Наш абавязак цяпер — выкарыстаць багаты вопыт, накоплены
ў дні ўсенароднага абмеркавання праекта, арганізаваць дзелавое
вывучэнне і прапаганду Канстытуцыі БССР, кожнага яе палажэн-
ня, накіраваць усю работу на далейшае павышэяне эфектыўнасці і
якасці шматграннай дзейнасці савецкага апарату і нашых кадраў.
Усенароднае абмеркавапне праекта Канстытуцыі з’явілася ма-
гутным імпульсам у развіцці творчай ініцыятывы рабочых і калгас-
нікаў нашага раёна, выклікала новы ўздым сацыялістычнага спа-
борніцтва за тое, каб яшчэ большымі працоўнымі перамогамі адзна-
чыць слаўны шасцідзесяцігадовы юбілей рэспублікі і Кампартыі
Беларусі.
Выконваючы рашэнні XXV з’езда КПСС і XXVIII з’езда Кам-
партыі Беларусі, працоўныя Свіслацкага раёна перавыканалі пла¬
ны першага квартала па вытворчасці і продажу дзяржаве малака
і мяса.
Гул матораў не сціхае на веснавых палетках. Пасяўныя экіпажы
даражаць тэрмінамі і якасцю сяўбы, закладваюць трывалую аснову
будучага ўраджаю.
Таварышы дэпутаты! Па даручэнню сваіх выбаршчыкаў я з вя-
лікім гонарам буду галасаваць за Канстытуцыю Беларускай ССР,
Асноўны Закон нашага жыцця, паводле якога ў дружнай сям’і
брацкіх народаў мы будуем светлую будучыню— камунізм.
(Апладысменты).
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Ленінскай выбарчай
акругі Гомельскай вобласці, народны паэт Беларусі Панчанка Hi-
мен Емяльянавіч.
Наступным выступае дэпутат Сцепанішчэўскі Юрый Георгіевіч.
Панчанка П. Е. Паважаныя таварышы дэпутаты! Мы, на маю
думку, добра, разумна абмеркавалі праект новай Канстытуцыі, чац-
вёртай па ліку ад пачатку нашай дзяржаўнасці. Слова «канстыту-
цыя» на Беларусі пачало бытаваць пасля рэвалюцыі 1905 года,
пасля ілжывай царскай абяцанкі даць свабоду. Якуб Колас пісаў
у 1908 годзе:
Канстытуцыю далі,
Адчынілі дзверы.
I... ў астрог нас павялі,
I таўкуць без меры...
Зашумелі аб зямлі
87

У думе дэпутаты,
Ды па карку ім далі —
I пайшлі дахаты.
Даўно адышлі ў нябыт тыя змрочныя часы і падзеі. Наша інду-
стрыяльна-калгасная Беларусь прыходзіць да свайго шасцідзесяці-
годдзя ў славе і красе.
Пісьменнікі нашай рэспублікі абмеркавалі і адзінадушна ўхва-
лілі праект новай Канстытуцыі БССР.
Вядома, мы асаблівую ўвагу звярнулі на артыкул 27: «Дзяр-
жава клапоціцца аб ахове, прымнажэнні і шырокім выкарыстанні
духоўных каштоўнасцей для маральнага і эстэтычнага выхавання
савецкіх людзей, павышэння іх культурнага ўзроўню.
У Беларускай ССР усямерна заахвочваецца развіццё прафесія-
нальнага мастацтва і народнай мастацкай творчасці».
А таксама на артыкул 45, дзе гаворыцца, што дзяржава ства-
рае ўсе ўмовы для развіцця літаратуры і мастацтва і аказвае пад-
трымку творчым саюзам.
Мы адчуваем штодзённыя клопаты Цэнтральнага Камітэта Кам-
парты! Беларусі, нашага Урада і асабіста Пятра Міронавіча Машэ-
рава аб пісьменніках, аб усіх работніках творчых саюзаў і за гэта
вельмі ім удзячны.
Беларускія пісьменнікі добра разумеюць вялікую адказнасць
перад родным народам, перад камуністычнай партыяй за сваю ня-
лёгкую працу. Наш час надзвычай складаны. Паскораны тэмп
жыцця, навукова-тэхнічная рэвалюцыя, высокія культурный і эстэ-
тычныя запатрабаванні савецкага чалавека абавязваюць нас глы¬
бей вывучаць жыццё, лепш адчуваць, разумець справы і пачуцці
нашага сучасніка. Для таго каб выхоўваць, самім пісьменнікам,
мастакам, кампазітарам, акцёрам патрэбна вучыцца ў рабочых і
калгаснікаў, інжынераў і аграномаў, вучыцца ў народа.
Лепшыя творы беларускіх пісьменнікаў карыстаюцца папуляр-
насцю далёка за межамі Беларусі, перакладаюцца на многія мовы
народаў Савецкага Саюза і замежных краін.
Мінскі паліграфічны камбінат імя Якуба Коласа на працягу су-
так выпускае 220 тысяч экземпляраў кніг і брашур, а заказы на
беларускую кнігу прыходзяць са 110 краін свету.
Найбольш выдатныя раманы і аповесці беларускіх празаікаў,
такіх, як Іван Мележ, Іван Шамякін, Васіль Быкаў, выдаюцца на
рускай мове ў мільёнах экземпляраў. П’есы Кандрата Крапівы і
Андрэя Макаёнка ідуць у сотнях тэатраў. Гэта сапраўдны росквіт
нацыянальнай літаратуры, нацыянальнай культуры.
Аднак у нас усё яшчэ мала таленавітых кніг пра сённяшні дзень,
пра нашага сучасніка, пра рабочага чалавека. Недаравальна мала
добрых п’ес, асабліва для самадзейнасці. Ды і песні ў апошні час
гучаць некалькі аднастайна: ён, яна, вясна ды трошкі салаўёў. Гэ¬
та, вядома, неабходна, але патрэбны патрыятычныя і гераічныя
88

песні, каб яны загучалі так жа ўсхвалявана, як «Трывожная мала-
досць» Пахмутавай і «Дзень Перамогі» Тухманава.
Таварышы! Мы ганарымся нашай Канстытуцыяй, нашым гума-
нізмам, нашымі правамі, якія добра ведае увесь народ. У сувязі з
гэтым мне ўспамінаецца такі факт. На адной амерыканскай ваен-
най базе ў Заходняй Германіі 252 амерыканскім салдатам быў пра-
чытаны наступны тэкст: «Мы лічым як само па сабе зразумелае,
штб ўсе людзі створаны роўнымі, што тварэц надзяліў іх неад’ем-
нымі правамі і сярод іх — правам на жыццё, свабоду, імкненне да
шчасця». Тых, хто згодзен з гэтым, папрасілі паставіць свае подпі-
сы. 73 працэнты салдат адмовіліся падпісацца пад гэтымі словамі.
Іх не папярэдзілі, што тэкст узяты з амерыканскай Дэкларацыі не-
залежнасці. Чаго варты гэтыя высокія словы, калі яны не падма-
цоўваюцца правамі, калі ў іх не вераць людзі і нават не ведаюць
сваёй Канстытуцыі!
Я быў у нью-йоркскім Гарлеме, бачыў бясконцыя кварталы чы-
кагскіх трушчоб, бачыў велізарныя чэргі беспрацоўных каля біржаў
працы ў многіх еўрапейскіх і амерыканскіх гарадах. I заўсёды ў
сэрцы было спачуванне людзям, якіх пазбавілі асноўных праў: пра¬
ва на працу, права на жыллё. Адначасова сэрца перапаўнялася
гордасцю за нашу вялікую сацыялістычную Радзіму, за савецкі
лад жыцця. Такую ж гордую радасць я адчуў, калі ў далёкай спя-
котнай Гвінеі бачыў за працай нашы МАЗы і трактары «Беларусь».
Мы ніколі б не мелі такіх здабыткаў, каб нам не дапамаглі брат-
нія народы, асабліва вялікі рускі народ. Таму мы вітаем артыкул
Канстытуцыі аб роўнасці грамадзян Беларускай ССР перад зако¬
нам незалежна ад паходжання, сацыяльнага і маёмаснага станові-
шча, расавай і нацыянальнай прыналежнасці, полу, адукацыі, мо-
вы, адносін да рэлігіі, роду і характару заняткаў, месца пражыван-
ня і іншых акалічнасцей.
На Беларусі жывуць і працуюць прадстаўнікі больш як 80 на-
цыянальнасцей. Адны жывуць здаўна, іншыя назаўсёды засталіся
тут з часу партызанскай барацьбы, іншыя прыехалі дапамагчы нам
развіваць новыя галіны прамысловасці. Мы ім рады, як родным
братам, і яны ўспрымаюць жыццё нашага народа, як сваё. Бываю-
чы ў розных рэспубліках нашай вялікай Радзімы, мы заўсёды ад-
чуваем, як любяць і паважаюць нашу Беларусь. I мы адказваем
нашым братам i сёстрам самай гарачай і адданай любоўю. Добра
пра гэта сказаў паэт Генадзь Бураўкін:
Я ўдзячны лесу, што ўсе часы
Мая блакітнавокая радзіма
Не засланіла мне чужой красы,
Мяне ад свету не адгарадзіла,
Што не магла, не ўмела быць другой,
Жила ў братэрстве і сяброў цаніла
I што ў краіне нашай дарагой
Яе завуць сястрою мілай.
89

I няхай сабе скавычуць наёмный манюкі і плеткары з розных
ілжывых радыёстанцый, праўда мацней за хлусню. Беларускі народ
ведае свае правы, ведае свае абавязкі і з высокай гордасцю пры-
мае сёння сваю Канстытуцыю.
Трэба адзначыць, што мы пазбаўлены, на нашу радасць, нека-
торых правоў, а іменна:
не маем права эксплуатаваць людзей, нажывацца за кошт чу¬
жой працы;
не маем права прапаведваць адчай і нявер’е ў свае сілы, выхоў-
ваць у маладых людзей непавагу да ідэалаў сваіх бацькоў;
не маем права прыніжаць чалавека, якой бы нацыянальнасці ён
ні быў;
мы не маем права прапаведваць расавую нянавісць і вайну.
Гэта запісана ў нашай Канстытуцыі.
Але мала ненавідзець вайну, патрэбна актыўна і паслядоўна
змагацца за мір, асабліва цяпер, калі ваенна-прамысловыя комп¬
лексы некаторых дзяржаў прагнуць паставіць свет на грань тэрма-
ядзернай вайны.
Леанід Ільіч Брэжнеў, выступаючы 7 красавіка перад маракамі-
ціхаакіянцамі, сказаў: «Пры ўсёй значнасці той або іншай прабле-
мы ў сучасных умовах няма задачы больш важнай, якая закранае
лёс кожнага чалавека на зямлі, чым дабіцца рэальнага раззбраен-
ня. Спыніць гонку ўзбраенняў, забяспечыць рух да змяншэння, а ў
канчатковым выніку ліквідацыі пагрозы тэрмаядзернай катастро¬
фы — вось асноўная праблема, якая стаіць цяпер на парадку дня
нашага жыцця».
Днямі ў Мінску адбыўся сход прадстаўнікоў грамадскасці на¬
шай сталіцы, арганізаваны Беларускім рэспубліканскім камітэтам
абароны міру, каб адзінадушна падтрымаць патрабаванні савецка-
га народа, усіх міралюбівых сіл нашай планеты, паставіць нейтрон¬
ную зброю па-за законам.
3 дакладам на сходзе выступіў намеснік Старшыні Прэзідыума
Вярхоўнага Савета БССР Уладзімір Елісеевіч Лабанок, які ўзна-
чальваў дэлегацыю савецкай грамадскасці на праходзіўшым нядаў-
на ў Амстэрдаме міжнародным форуме пад дэвізам «Спыніць ней¬
тронную бомбу!».
Удзельнікі сходу, як і ўвесь беларускі народ, падтрымалі патра-
баванні міралюбівай грамадскасці забараніць вытворчасць ней-
троннай зброі, спыніць гонку ўзбраенняў, зрабіць працэс разрадкі
незваротным.
Слесар-лякальшчык Мінскага трактарнага завода імя У. I. Ле-
ніна Герой Сацыялістычнай Працы Яўген Іванавіч Клімчапка ска-
заў: «Ад імя рабочых прадпрыемства я выказваю гнеўны пратэст
супраць намеру кіруючых колаў Злучаных Штатаў Амерыкі пачаць
вытворчасць нейтроннай бомбы. Трактарабудаўнікі заняты мірнай
стваральнай працай. Наша прадукцыя, вядомая далёка за межамі
90

краіны, прызначана для мірных мэт. Мы хочам, каб на зямлі зеля-
пелі палі і цвілі сады, каб дзеці раслі здаровымі і жыццярадаснымі
пад мірным небам планеты».
Пад гэтымі словамі можа падпісацца кожны савецкі чалавек.
I хаця пад напорам гнеўнага пратэсту і абурэння сумленных
людзей усяго свету амерыкапскі прэзідэнт адклаў на некаторы час
разгортванне вытворчасці нейтроннай зброі, гэта рашэнне невыраз-
нае, дваістае. Мы асуджаем манеўры ЗША, якія хочуць дэзарыен-
таваць і аслабіць рух пратэсту супраць нейтроннай бомбы. Мы ні на
хвіліну не павінны забываць, што пагроза вайны не знікла. Мы і
далей яшчэ актыўней будзем весці барацьбу за раззбраенне, за мір.
Таварышы дэпутаты! Наш новы Асноўны Закон рэспублікі, як і
Канстытуцыя СССР — гэта мудрыя падручнікі жыцця. I я жадаў
бы, каб тэкст Канстытуцыі СССР і БССР у прыгожым малафар-
матным выданні дарылі дзецям бацькі ці школа, як мага раней
звярталі ўвагу не толькі на правы савецкага чалавека, а больш на
абавязкі грамадзяніна.
Наша новая Канстытуцыя — цудоўны падарунак да 60-годдзя
БССР і Камуністычнай партыі Беларусі.
Я падтрымліваю прапанову: адзінадушна прыняць Асноўны За¬
кон нашай рэспублікі. (Апладысменты).
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Магілёўскай — Кіраў-
скай выбарчай акругі Магілёўскай вобласці, старшыня выканаўчага
Камітэта Магілёўскага гарадскога Савета народных дэпутатаў Сце-
панішчэўскі Юрый Георгіевіч.
Наступным выступіць дэпутат Платонаў Канстанцін Міхайлавіч.
Сцепанішчэўскі Ю. Г. Паважаныя таварышы дэпутаты! На гэ-
тай сесіі завяршаецца абмеркаванне праекта новай Канстытуцыі і
нам належыць прыняць новы Асноўны Закон Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі.
У яркім і змястоўным дакладзе кандыдата ў члены Палітбюро
ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі
Беларусі, Старшыні Канстытуцыйнай камісіі таварыша Машэрава
Пятра Міронавіча ўсебакова і пераканаўча раскрываецца змест
гэтага важнага дакумента, у якім адлюстроўваюцца карэнныя зме-
ны ў эканамічным і сацыяльна-палітычным жыцці нашай рэс-
публікі.
Акумулюючы ў сабе ўсе асноўныя палажэнні Асноўнага Закона
краіны, праект новай Канстытуцыі БССР трымае кірунак на далей-
шае ўмацаванне адзінства і згуртаванасці ўсіх народаў нашай
вялікай Радзімы, з’яўляецца вынікам ажыццяўлення ленінскай
нацыянальнай палітыкі Камуністычнай партыі Савецкага Саюза.
Менавіта таму так зацікаўлена, дзелавіта, з пачуццём глыбокай
адказнасці працоўныя рэспублікі абмяркоўвалі праект новай Кан-
стытуцыі.
На сходах, што адбыліся гэтымі днямі, магіляўчане, аднадушна
91

адабраючы праект Асноўнага Закона рэспублікі, яшчэ раз прадэ-
манстравалі сваю згуртаванасць вакол Камуністычнай партыі Са-
вецкага Саюза, сваю рашучасць і надалей развіваць і ўдасканаль-
ваць савецкую сацыялістычную дэмакратыю, аддаваць усе свае сі-
лы, веды і энергію вялікай справе камуністычнага будаўніцтва.
У працэсе абмеркавання было ўнесена больш чым 2000 заўваг
і прапаноў па ўдакладненню артыкулаў Канстытуцыі, па ўдаска-
наленню арганізацыі працы, кіравання вытворчасцю, па далейша-
му паляпшэнню камунальнага, гандлёвага, бытавога і медыцын-
скага абслугоўвання, народнай асветы, развіццю культуры і спорту.
Hi адна з паступіўшых заўваг і прапаноў не будзе пакінута без
увагі, па кожнай з іх прымаюцца неабходныя меры. Усё гэта пац-
вярджае рэальнае права грамадзян СССР, дадзенае ім Асноўным
Законам краіны — удзел у кіраванні дзяржаўнымі і грамадскімі
справамі, у абмеркаванні і прыняцці новых законаў і рашэнняў
агульнадзяржаўнага і мясцовага значэння, права ўносіць у дзяр-
жаўныя органы і грамадскія арганізацыі прапановы аб паляпшэнні
іх дзейнасці.
Мы ганарымся тым, што за гады Савецкай улады ў непарушным
брацкім саюзе з іншымі народамі нашай Радзімы беларускі народ
прайшоў усе выпрабаванні, дасягнуў ні з чым не параўнальных по-
спехаў ва ўсіх сферах жыцця, ліквідаваў эканамічную і культурную
адсталасць і сустракае 60-годдзе БССР і Кампартыі Беларусі вы-
сокімі дасягненнямі на ўсіх участках камуністычнага будаўніцтва.
Аглядаючы ў думках пройдзены шлях, магіляўчане з задаваль-
неннем могуць адзначыць, што яны таксама дасягнулі вялікіх пос-
пехаў у развіцці ўсіх галін народнай гаспадаркі і культуры родна-
га горада.
Да рэвалюцыі Магілёў быў адміністрацыйным і гандлёва-рамес-
ніцкім горадам з насельніцтвам 70 тысяч чалавек. Прамысловасць
складалі дробныя саматужныя гарбарныя, піваварныя, маслабой-
ныя і лесапільныя прадпрыемствы з агульным лікам рабочых
712 чалавек.
У дзвюх гімназіях, рэальным вучылішчы, павівальнай і фельчар-
скай школах, рамесным вучылішчы і 23 пачатковых школах наву-
чалася 5500 дзяцей, у асноўным заможных гараджан. У горадзе бы¬
ло толькі чатыры бібліятэкі (дзве з іх прыватныя). У самай буйнай
з іх налічвалася 5000 кніг. Жыхароў горада абслугоўвала 34 урачы
і 22 фельчары. Затое ў горадзе дзейнічала каля сотні тракцірных
«устаноў».
Сёння Магілёў займае трэцяе месца ў рэспубліцы на свайму
эканамічнаму патэнцыялу і чацвёртае — па колькасці насельніцтва.
Цяпер гэта горад вялікай хіміі, машына- і прыладабудавання, лёг-
кай і харчовай прамысловасці, горад навукі, развітай сеткі ўстаноў
народнай асветы, культуры і аховы здароўя. Асабліва імклівымі
тэмпамі развіваўся Магілёў у гады восьмай і дзевятай пяцігодак.
92

На развіццё народнай гаспадаркі было ўнесена 1 мільярд 242 міль^
ёны рублёў капітальных укладанняў.
У горадзе пабудавана 22 новых прамысловых прадпрыемствы,
у тым ліку такія буйныя, як камбінаты сінтэтычнага валакна і шаў-
ковых тканін, заводы ліфтабудаўнічы, прылад для падрыхтоўкі пер-
шаснай інфармацыі, рамонтны і электрарамонтны, ЦЭЦ-2, фабрыкі
швейная, мастацкіх вырабаў і іншыя.
У параўнанні з 1965 годам аб’ём прамысловай вытворчасці ўз-
рос у 4,2 разы.
У Магілёве працуюць два філіялы навукова-даследчых інстыту-
таў Акадэміі навук БССР, тры вышэйшыя навучальныя ўстановы,
20 тэхнікумаў і прафесійна-тэхнічных вучылішчаў, 49 агульнааду-
кацыйных школ, 83 дзіцячыя дашкольныя ўстановы, 2 тэатры,
29 клубаў і Дамоў культуры, 5 кінатэатраў, 64 бібліятэкі, больш
чым 300 прадпрыемстваў гандлю, грамадскага харчавання і быта-
вога абслугоўвання.
Ахову здароўя магіляўчан забяспечваюць 1257 урачоў у 137 ме-
дыцынскіх установах, аснашчаных самым сучасным абсталяваннем.
Значка развіліся за гэтыя гады жыллёва-камунальная гаспадар-
ка, грузавы і пасажырскі транспарт, тэлеграфна-тэлефонная сувязь.
Непазнавальна змяніліся культура і вонкавы выгляд горада.
Усё гэта было дасягнута самаадданай працай магіляўчан, дзя-
куючы пастаянным клопатам Камуністычнай партыі і Савецкага
ўрада аб жыцці і побыце савецкіх людзей, дзякуючы вялікай дапа-
мозе ўсіх брацкіх рэспублік нашай шматнацыянальнай Радзімы.
«Мы стварылі новае грамадства, грамадства, падобнага на
якое чалавецтва яшчэ не ведала,— гаварыў Генеральны сакратар
ЦК КПСС Леанід Ільіч Брэжнеў на XXV з’ездзе КПСС.— Гэта —
грамадства бяскрызіснай, пастаянна растучай эканомікі, сталых
сацыялістычных адносін, сапраўднай свабоды... Гэта — грамадства
цвёрдай упэўненасці ў будучыні, светлых камуністычных перспек-
тыў. Перад ім адкрыты бязмежныя прасторы далейшага ўсебако-
вага прагрэсу».
Гэтыя грандыёзныя заваёвы яшчэ раз у канцэнтраваным вы-
глядзе замацоўваюцца ў праекце нашай Канстытуцыі. Для ўсіх яе
10 раздзелаў, 19 глаў і 172 артыкулаў з’яўляецца характэрным да-
лейшае расшырэнне і паглыбленне сацыялістычнай дэмакратыі.
Яна замацоўвае суверэнітэт народа і яго поўнаўладдзе.
Уся ўлада ў Беларускай ССР,— гаворыцца ў артыкуле 2,— на-
лежыць народу, які ажыццяўляе яе праз Саветы народных дэпу-
татаў, якія складаюць палітычную аснову Беларускай ССР. I са-
праўды мясцовыя Саветы народных дэпутатаў сталі поўнаўладнымі
гаспадарамі на сваёй тэрыторыі.
У артыкуле 82 праекта Канстытуцыі запісана: «Саветы народ¬
ных дэпутатаў непасрэдна і праз ўтвараючыя імі органы кіруюць
усімі галінамі дзяржаўнага, гаспадарчага і сацыяльна-культурнага
93

будаўніцтва, прымаюць рашэнні, забяспечваіоць іх выкананнё,
ажыццяўляюць кантроль за правядзеннем рашэнняў у жыццё». Тэ¬
ты артыкул з аднаго боку дае вялікія правы Саветам, але з друго-
га — і ўскладае на іх велізарную адказнасць за вырашэнне ўсіх
пытанняў сацыяльна-культурнага будаўніцтва.
Мы ясна ўяўляем, што рэальнае ажыццяўленне асноўных пра-
воў грамадзян Беларускай ССР, акрэсленых у главе 6 праекта Кан-
стытуцыі (права на працу, на адпачынак, ахову здароўя, матэры-
яльнае забеспячэнне па старасці і хваробе, права на жыллё і ін-
шыя), у многім залежыць ад матэрыяльнай базы таго ці іншага
прадпрыемства, арганізацыі і рэспублікі ў цэлым. Таму пры рас-
працоўцы пяцігадовых планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця
вытворчага калектыву і ўсяго горада побач з развіццём прамыс-
ловасці мы звяртаем вялікую ўвагу і на паскарэнне вырашэння
сацыялыіых пытанняў. Так, у гэтай пяцігодцы намечана ўвесці ў
эксплуатацыю жылля агульнай плошчай больш чым 1 мільён квад¬
ратных метраў, або на 25 працэнтаў больш, чым у мінулай, 21 дзі-
цячую дашкольную ўстанову на 5680 месц, 5 агулыіаадукацыйных
школ на 7220 месц, піянерскіх лагераў на 2300 месц, дзесяткі пра-
філакторыяў, магазінаў, прадпрыемстваў грамадскага харчавання
і бытавога абслугоўвання. У развіццё камунальнай гаспадаркі бу-
дзе ўкладзена 44 мільёны рублёў, у тым ліку за кошт каапераван-
ня сродкаў прамысловых прадпрыемстваў 30 мільёнаў рублёў.
У сувязі з гэтым мы лічым, што сродкі на жыллёвыя і культур-
на-бытавыя аб’екты, закладзеныя ў генеральных каштарысах бу-
дуемых прадпрыемстваў, павінны перадавацца ў поўным аб*ёме
Саветам народных дэпутатаў да пачатку будаўніцтва прадпрыем¬
ства. Гэта дазволіць вырашаць у комплексе ўсе пытанні развіцця
гарадской гаспадаркі. Тады не будзе такіх фактаў, калі, напрыклад,
у Магілёве ў 1973 годзе ўвайшоў у строй завод па падрыхтоўцы
прылад першаснай інфармацыі ў такой галіне, як прыладабудаван-
не, сродкі аўтаматызацыі і кіравання. На прамысловае будаў-
ніцтва сродкі былі асвоены ў поўным аб’ёме, а на жыллё толькі
часткова: з 6900 тысяч рублёў выдзелена толькі 2,6 мільёна руб-
лёў, на дзіцячыя ўстановы грошы не выдзяляліся наогул. А між ін-
шым, пасля здачы вышэй названага завода ўжо прайшло пяць
гадоў!
На жаль, падобныя факты не адзінкавыя. Яны ёсць і ў іншых га-
радах нашай рэспублікі. Усё гэта вядзе да дыспрапорцыі ў развіцці
прамысловасці і галін сферы абслугоўвання.
Вялікія перспектывы для дзейнасці Саветаў раскрываюць арты-
кулы праекта з 57 да 67, дзе вызначаюцца абавязкі грамадзян
Беларусі. I ў першую чаргу мы павінны зрабіць усё для таго, каб
кожны жыхар горада дакладна ведаў не толькі свае правы, але і
добра засвоіў абавязкі перад грамадствам і дзяржавай.
Нам трэба актывізаваць работу дэпутатаў, гаспадарчых кіраў-
94

нікоў, грамадскіх арганізацый па ўмацаванню вытворчай і працоў-
най дысцыпліны ў калектывах прадпрыемстваў, па выхаванню ў
людзей беражлівых адносін да сацыялістычнай уласнасці, утрыман-
ня жыллёвага фонду, па ўмацаванню грамадскага правапарадку.
Словам, трэба зрабіць усё для таго, каб у кожным калектыве была
створана непрымірымая атмасфера да парушальнікаў дысцыпліны,
прагульшчыкаў, раскрадальнікаў сацыялістычнай уласнасці і бра-
каробаў.
Таварышы дэпутаты! Абмеркаванне праекта новай Канстыту-
цыі БССР выклікала ў магіляўчан новы працоўны ўздым. Нама-
ганні калектываў прамысловых прадпрыемстваў і будаўнічых арга-
нізацый усіх працоўных горада накіраваны на тое, каб зрабіць
лепш і больш, дастойна сустрэць 60-годдзе ўтварэння БССР і Кам-
партыі Беларусі, датэрмінова завяршыць выкананне заданняў дзе-
сятай пяцігодкі.
У авангардзе сацыялістычнага спаборніцтва ідуць праслаўле-
ныя калектывы горада: завода «Строммашына» і металургічнага,
фабрыкі скураных вырабаў і стужкаткацкай, камбіната шаўковых
тканін і аб’яднання «Хімвалакно» імя У. I. Леніна і іншыя.
Нямала прыкладаў самаадданых камуністычных адносін да
працы паказваюць дэпутаты. Так, дэпутаты Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР Бацвянкова Ганна Аляксееўна і Кастрычніцкага
раённага Савета народных дэпутатаў Дзенісенка Ніна Іванаўна,
ткачыхі стужкаткацкай фабрыкі, выканалі план пяцігодкі 30 сту-
дзеня 1977 года і да канца яе абавязаліся выканаць яшчэ сем гада-
вых норм.. Дэпутат Вярхоўнага Савета БССР, апаратчыца Банда-
рэнка Зінаіда Васільеўна, дэпутат гарадскога Савета, аператар
кручэння і вытрымкі Логвінава з’яўляюцца ініцыятарамі пачыну
«Пяцігодку датэрмінова — за кошт павелічэння зон абслугоўван-
ня». Сваю пяцігодку таварыш Бандарэнка заканчвае ў ліпені
1978 года. На рахунку Логвінавай і яе напарніцы Асіпенкі 469. тон
звышпланавай прадукцыі на суму 1 мільён 130 тысяч рублёў.
Такіх прыкладаў можна было б прывесці шмат. «Сёння праца-
ваць лепш, чым учора, заўтра — лепш, чым сёння» — стала дэвізам
калектываў прамысловых прадпрыемстваў і будоўляў, кожнага ра-
бочага, інжынерна-тэхнічнага работніка і служачага. Пацвярджэн-
нем гэтага з’яўляюцца вынікі работы за два першыя гады пяцігодкі
і першага квартала 1978 года. Прырост прамысловай вытворчасці
па гораду за 1976—1977 гады склаў 25,6 працэнта, 75 працэнтаў
яго атрымана за кошт павышэння прадукцыйнасці працы. Звыш
плана выпушчана прадукцыі на суму 43 мільйны рублёў. Значка
павысілася якасць прадукцыі. Пятая частка ўсіх выпушчаных пра¬
мысловых вырабаў у горадзе ў 1977 годзе была адзначана дзяржаў-
ным Знакам якасці.
Паводле вынікаў Усесаюзнага сацыялістычнага спаборніцтва,
за павышэнне эфектыўнасці вытворчасці, паспяховае выкананне
95

плана ў 1976 і 1977 гадах Магілёў заваяваў пераходны Чырвоны
сцяг Цэнтральнага Камітэта КПСС, Савета Міністраў СССР,
ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ.
Пераходнымі Чырвонымі сцягамі Цэнтральнага Камітэта
КПСС, Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ адзначана
таксама праца калектываў завода «Строммашына» і фабрыкі ма-
стацкіх вырабаў імя 60-годдзя Кастрычніка. Калектывам металур-
гічнага завода і камбіната грамадскага харчавання «Кіравец»
прысужданы пераходныя Чырвоныя сцягі Цэнтральнага Камітэта
Кампартыі Беларусі, Савета Міністраў БССР, Беларускага рэспуб-
ліканскага савета прафсаюзаў і ЦК ЛКСМБ. Гэтыя высокія ўзна-
гароды выклікалі новы прыліў сіл у працоўных горада. У калекты-
вах прадпрыемстваў і будоўляў усё шырэй разгортваецца сацыяліс-
тычнае спаборніцтва за датэрміновае і якаснае выкананне планаў
трэцяга года пяцігодкі.
План першага квартала па рэалізацыі прадукцыі горад выканаў
на 103,3 працэнта. Звыш плана рэалізавана прадукцыі на 10 мільё-
наў рублёў. Аб’ём вытворчасці ў параўнанні з тым жа перыядам
мінулага года ўзрос на 16,9 працэнта, прадукцыйнасць працы па-
высілася на 12,9 працэнта. Разам з тым мы добра ўсведамляем, што
ў нас няма падстаў для самазаспакаення. Наперадзе нас чакае
складаная і напружаная праца. Ужо паводле вынікаў першага квар¬
тала ў рабоце паасобных прамысловых прадпрыемстваў і будоў-
ляў, прадпрыемстваў сферы абслугоўвання выявілася шмат сур’ёз-
ных недахопаў і пралікаў. Так, два прадпрыемствы не толькі не
справіліся з узятымі сацыялістычнымі абавязацельствамі, але і не
выканалі плана па рэалізацыі прадукцыі, тры — не рэалізавалі за-
данняў па аб’ёму вытворчасці, чатыры — не выканалі заданняў
па росту прадукцыйнасці працы. Дапушчана значнае адставанне і
ў капітальным будаўніцтве.
Партыйныя і савецкія органы, гаспадарчыя кіраўнікі дэталёва
разбіраюцца ў прычынах зрыву выканання планаў некаторымі
прадпрыемствамі і прымаюць меры да ліквідацыі недахопаў.
Разам з тым у нездавальняючай рабоце асобных прадпрыемст-
ваў нярэдка бываюць у многім павінны міністэрствы. Так, на пра-
цягу ўсяго мінулага года і першага квартала гэтага года сістэма-
тычна не выконвае план камбінат сілікатных вырабаў Міністэрства
прамысловасці будаўнічых матэрыялаў БССР. I галоўная прычына
заключаецца тут ў тым, што на працягу шасці год, гэта значыць з
моманту здачы яго ў эксплуатацыю, з боку Міністэрства не прыма-
лася неабходных мер да своечасовага ўдасканалення тэхналогіі, за¬
мены зношанага абсталявання, і таму яно знаходзіцца цяпер у
аварыйным стане.
Сістэматычнае невыкананне плана, крайне недастатковае вы-
дзяленне сродкаў на жыллёвае і культурна-бытавое будаўніцтва
прывялі да вялікай цякучасці кадраў на асобных прадпрыемствах.
96

Мы просім Міністэрства прамысловасці будаўнічых матэрыялаў
дэталёва разабрацца з гэтым прадпрыемствам і прыняць неадклад-
ныя меры да яго тэхнічнага аснашчэння і стварэння нармальных
умоў працы і побыту працуючым.
Таварышы дэпутаты! Усе мы былі сведкамі хвалюючых сустрэч
Генеральнага сакратара ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоў-
нага Савета СССР таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева з працоў-
нымі і партыйна-гаспадарчым актывам Сібіры і Далёкага Усходу.
Яго парады і заўвагі маюць вялікае і прынцыповае значэнне для
ўдасканалення як гаспадарчай, арганізатарскай, так і выканаўчай,
ідэйна-палітычнай работы ў масах. Нам трэба навучыцца праца-
ваць рытмічна, без рыўкоў, без зрываў,— сказаў ён, выступаючы ў
Іркуцку. Гэта патрабаванне становіцца накіроўваючым у жыцці
і дзейнасці кожнага працоўнага калектыву.
Гэтыя рэкамендацыі і ўказанні патрабуюць ад мясцовых Саве-
таў народных дэпутатаў, іх выканаўчых камітэтаў далейшага рас-
шырэння і ўмацавання сувязей з выбаршчыкамі, з масамі, уважлі-
вых адносін да іх голасу, пісьмаў, каштоўных заўваг і прапаноў.
Такія ж патрабаванні ставіць перад намі і новая Канстытуцыя Бе-
ларускай ССР.
Я падтрымліваю прапановы раней выступаўшых дэпутатаў аб
зацвярджэнні новай Канстытуцыі БССР. Разам з тым дазвольце
выказаць свае меркаванні, якія датычаць замацавання кампетэн-
цыі рэспублікі.
Артыкул 70 праекта змяшчае пералік асноўных пытанняў, якія
падлягаюць веданню Беларускай ССР у асобе яе вышэйшых орга-
наў дзяржаўнай улады і кіравання. Гэтыя пытанні адносяцца да
ўсіх бакоў жыцця рэспублікі. Так, у пункце 8 гэтага артыкула ска¬
зана, што ў кампетэнцыю Беларускай ССР уваходзіць кіраўніцтва
галінамі народнай гаспадаркі саюзна-рэспубліканскага і рэспублі-
канскага падпарадкавання. Тэта палажэнне з’яўляецца выключна
важным і правільным. Аднак яно, на наш погляд, мае патрэбу ў
наступным дапаўненні і канкрэтызацыі. У перыяд развітога сацыя-
лізму Камуністычная партыя і Савецкая дзяржава вялікую ўвагу
ўдзяляюць развіццю такіх галін народнай гаспадаркі, якія непа-
срэдна маюць найбольш блізкае дачыненне да ўладкавання жыцця
і побыту насельніцтва. Гэта жыллёвае будаўніцтва, жыллёвая і ка-
мунальная гаспадарка, гандаль і грамадскае харчаванне, бытавое
абслугоўванне населыііцтва, добраўпарадкаванне населеных пунк-
таў, транспарт, дарожнае будаўніцтва. Указаныя галіны народнай
гаспадаркі, іх развіццё і ўдасканаленне маюць вялікае значэнне для
задавальнення штодзённых запатрабаванняў савецкіх людзей. Та¬
му ўнашу прапанову заканадаўча замацаваць у артыкуле 70 кі-
раўніцтва гэтымі галінамі народнай гаспадаркі.
У заключэнне дазвольце запэўніць Вярхоўны Савет Беларускай
ССР у тым, што мясцовыя Саветы народных дэпутатаў, працоўныя
7 Зак. 1057
97

горада Магілёва пад кіраўніцтвам гарадской партыйнай арганіза-
цыі прыкладуць усе свае сілы і энергію да таго, каб паспяхова вы-
канаць заданы, што вынікаюць з новай Канстытуцыі БССР, прыня-
тых сацыялістычных абавязацельстваў па дастойнай сустрэчы
60-годдзя БССР і Камуністычнай партыі Беларусі. (Апладыс-
менты).
Старшынствуючы. Слова мае дэпутат ад Гарадзецкай выбарчай
акругі Магілёўскай вобласці; першы сакратар Цэнтральнага Камі-
тэта Ленінскага камсамола Беларусі Платонаў Канстанцін Міхай-
лавіч.
Платонаў К. М. Таварышы дэпутаты! Усе мы прымаем удзел у
эпахальнай, гістарычнай падзеі — прыняцці новага Асноўнага За¬
кона нашай рэспублікі, Канстытуцыі БССР. Думаю, што для ўсіх
нас час, які мінуў пасля апублікавання праекта Канстытуцыі БССР,
абмеркаванне яго ва ўсіх калектывах сталі надзвычай праніклівы-
мі. Усе мы глыбока адчуваем, які высокі патэнцыял жыццесцвяр-
джальнай энергіі заключаецца ў кожным артыкуле праекта новай
Канстытуцыі БССР.
Дынамічны і глыбокі па зместу даклад Старшыні Канстытуцый-
най камісіі, кандыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага
сакратара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі таварыша
Пятра Міронавіча Машэрава пераканаўча раскрывае маштабнасць
гістарычных здзяйсненняў беларускага народа за гады Савецкай
улады.
Асэнсоўваючы палажэнні і вывады, што вынікаюць з даклада,
праекта Асноўнага Закона БССР, яшчэ раз пераконваемся, якую
вялікую работу правила Канстытуцыйная камісія па распрацоўцы
новай Канстытуцыі рэспублікі, па замацаванню ў ёй нашых вялікіх
сацыяльных заваёў, росквіту нацыянальнай культуры, літаратуры і
мастацтва, высокіх маральных ідэалаў савецкага грамадства.
Праект новай Канстытуцыі БССР з’яўляецца важнай вяхой у
гісторыі нашай рэспублікі, наглядна сведчыць аб далейшым ума-
цаванні нашай сацыялістычнай дзяржавы, паслядоўным развіцці
сацыялістычнай дэмакратыі.
Праект новага Асноўнага Закона рэспублікі, вынесены на ўсе-
народнае абмеркаванне, выклікаў у камсамольцаў і моладзі Бела-
русі жывую зацікаўленасць, пачуццё гонару за сваю Радзіму, за
сваю асабістую прыналежнасць да вялікіх здзяйсненняў сённяшня-
га дня. Практычна не было такога артыкула праекта Канстытуцыі,
які б вельмі старанна, з пачуццём адказнасці не прааналізавалі
юнакі і дзяўчаты. I ў гэтым яшчэ раз выявіліся іх гаспадарчыя,
дзяржаўныя адносіны да краіны, якія з асаблівай сілай выявіліся
ў ходзе абмеркавання праекта.
Больш чым паўтара мільёна юнакоў і дзяўчат рэспублікі адчулі
сябе тварцамі гэтага гістарычнага дакумента, нібы паставілі пад ім
98

свой подпіс, горяча і аднадушна аДабраючы праект Асноўнага За¬
кона Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі.
Разам з усім беларускім народам юнакі і дзяўчаты рэспублікі
горача адабраюць адно з цэнтральных палажэнняў новай Кансты-
туцыі, у якім даецца разгорнутая характарыстыка Камуністычнай
партыі як кіруючай і накіроўваючай сілы нашага грамадства, ядра
ўсёй яго палітычнай сістэмы.
Ля вытокаў нашых спраў, пачынанняў, самых смелых мараў
заўсёды стаіць ленінская партыя. За кожнай нашай перамогай — ці
то новы крок у космас або датэрмінова выкананы асабісты план
шахцёра, токара, будаўніка, калгасніка — заўсёды стаіць партыя,
яе воля, яе сіла, яе мудрасць, А гэта значыць — воля, сіла і муд-
расць народа.
Камуністы, іх жыццё і барацьба, адданасць ідэалам рэвалюцыі,
вернае служэнне народу былі і застаюцца самымі дакладнымі жыц-
цёвымі арыенцірамі для кожнага камсамольца, кожнага маладога
чалавека.
Для Ленінскага камсамола не было і няма больш высокага го-
нару, больш свяшчэннага абавязку — заўсёды і ва ўсім ісці за пар-
тыяй камуністаў, вучыцца ў яе вялікай навуцы, навуцы перамагаць.
Запаветы Леніна, яго смелыя планы і мары ўвасабляюцца сён-
ня ў нястомнай, прасякнутай ленінскім клопатам аб дабрабыце на¬
рода, аб выхаванні савецкай моладзі дзейнасці Цэнтральнага Ка-
мітэта КПСС, яго Палітбюро, асабіста таварыша Леаніда Ільіча
Брэжнева. Усё жыццё і шматгранная дзейнасць Генеральнага Са-
кратара ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага Савета
СССР таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева з’яўляецца яскравым
прыкладам бязмежнай адданасці справе партыі, народа, рэвалю-
цыйнаму абавязку. У Леаніда Ільіча савецкая моладзь вучыцца
жыць і працаваць, самааддана служыць Радзіме, абараняць інта-
рэсы, змагацца за камунізм.
Дзякуючы ўвазе і клопатам Камуністычнай партыі, дзяржавы
камсамол, як і ўся камуністычная сістэма нашага грамадства, да-
сягнуў высокай стадыі сталасці, з’яўляецца маналітнай арганіза-
цыяй, прасякнутай адзінствам поглядаў і дзеянняў. Сіла камсамо¬
ла, крыніца ўсіх яго поспехаў — у партыйным кіраўніцтве. На пры-
кладзе нашай рэспублікі можна яшчэ раз наглядна пераканацца,
які вялікі клопат аб камсамоле і моладзі праяўляюць партыйныя,
дзяржаўныя і гаспадарчыя органы. Усё гэта яшчэ раз пераканаўча
было выказана ў прывітанні Цэнтральнага Камітэта Кампартыі
Беларусі XVI з’езду камсамола рэспублікі і ў прамове Пятра Міро-
навіча Машэрава на ім.
Ленінскі клопат партыі аб падрастаючым пакаленні, яго сён-
няшнім і будучым знаходзіць яскравае адлюстраванне ў кожным
радку, кожным артыкуле праекта новай Канстытуцыі БССР.
Асноўны Закон рэспублікі асобна падкрэслівае дзяржаўнае і
7*
99

сацыялыіае значэнйе клопатаў аб маладым пакаленні. Глыбокі
сэнс заключаецца ў артыкуле 64, які абавязвае грамадзян БССР
клапаціцца аб выхаванні дзяцей. Праект Канстытуцыі падкрэслі-
вае, што выхаванне новага чалавека — гэта справа ўсіх і кожнага,
справа ўсяго нашага грамадства.
Юнакі і дзяўчаты ўсім сэрцам успрынялі тыя радкі, дзе праду-
гледжваюцца і абавязкі дзяцей клапаціцца аб бацьках, аказваць
ім дапамогу.
Сапраўдным грамадзянінам становіцца толькі той чалавек, які
з малых год адчувае глыбокую любоў да сваіх бацькоў, павагу да
старэйшых, да тых, хто здзейсніў Кастрычніцкую рэвалюцыю, ад-
стаяў свабоду і незалежнасць нашай Айчыны, стварыў першую ў
свеце агульнанародную сацыялістычную дзяржаву. «I сёння, праз
многія гады пасля бітваў, сярод многіх спраў мы абавязаны паста-
янна памятаць аб тых, хто прайшоў вайну»,— пісаў Леанід Ільіч
Брэжнеў у сваіх успамінах «Малая зямля», гэтым яскравым творы,
што да глыбіні душы ўсхваляваў мільёны маладых сэрцаў.
Ад пакалення да пакалення перадаецца нязгасны пафастворчай
працы, новага жыцця. I ў сённяшніх песенных рытмах, у слаўных
працоўных здзяйсненнях савецкага юнацтва жывуць мелодыі тры-
вожнай маладосці, часоў грамадзянскай вайны, жыве рэвалюцый-
ны дух першых камуністычных суботнікаў і першых пяцігодак, ге-
роіка вогненных гадоў Вялікай Айчыннай і ўдарных франтавых
брыгад, энтузіязм пасляваеннага аднаўлення і штурму цаліны. Жы-
выя вузы кроўнай роднасці, агульных інтарэсаў і мэт непарыўна
звязваюць бацькоў і сыноў, мільёны камуністаў і камсамольцаў у
адзіны баявы атрад будаўнікоў камунізму. Сёння, як і ў перыяд
першых пяцігодак, сталь характараў падрастаючых пакаленняў за-
гартоўваецца «ў буднях вялікіх будоўляў».
Канкрэтнай праграмай дзейнасці камсамола, піянерскай аргані-
зацыі рэспублікі па выхаванню моладзі на рэвалюцыйных, баявых
і працоўных традыцыях з’яўляецца ўказанне кандыдата ў члены
Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага Камітэта
Кампартыі Беларусі Пятра Міронавіча Машэрава, яго ідэя, выка-
заная на XVI з’ездзе камсамола рэспублікі аб стварэнні бясцэннага
сведчання памяці сэрцаў чалавечых — летапісу народнай славы.
Цяпер гэта высакародная работа разгарнулася ва ўсіх камсамоль-
скіх і піянерскіх арганізацыях Беларусі.
Таварышы! У асноўным Законе нашай рэспублікі адзначаецца
ўзрастаючая роля камсамола ў грамадстве развітога сацыялізму.
Новая Канстытуцыя дае права камсамолу ў адпаведнасці са сваімі
статутнымі задачамі ўдзельнічаць у кіраванні дзяржаўнымі і гра-
мадскімі справамі, у вырашэнні палітычных, гаспадарчых і сацы-
яльна-культурных пытанняў.
Канстытуцыя БССР дае камсамолу новыя магчымасці сумесна
з Саветамі, міністэрствамі і ведамствамі, грамадскімі арганізацыя-
100

мі вырашаць усе пытанні выхавання, адукацыі, прафесійнай пад-
рыхтоўкі, працоўнай дзейнасці, побыту і адпачынку моладзі.
Толькі грамадства, якое кіруецца самымі гуманнымі мэтамі, вы-
разнымі і яснымі перспектывамі, мае магчымасць вылучыць на
першы план свайго Асноўнага Закона шэраг артыкулаў, што забяс-
печваюць маладому пакаленню шырокія правы для духоўнага, пра-
фесійнага і грамадзянскага развіцця.
Новая Канстытуцыя БССР дае права грамадзянам рэспублікі ў
18-гадовым узросце выбіраць і быць выбранымі ў Вярхоўны Савет
БССР. Больш таго, яна ўпаўнаважвае Ленінскі камсамол вылучыць
са свайго асяроддзя кандыдатаў у дэпутаты, гарантуе свабоднае і
ўсебаковае абмеркаванне іх палітычных, дзелавых і асабістых
якасцей, а таксама забяспечвае неабходнымі ўмовамі для перадвы-
барчай агітацыі на сходах, у друку, па тэлебачанню і радыё.
Яскравым прыкладам актыўнага ўдзелу маладых людзей у кі-
раванні дзяржавай з’яўляецца факт, што ў мясцовыя Саветы народ¬
ных дэпутатаў уваходзіць 30,8 працэнта моладзі да 30 гадоў.
Таварышы! Мы ясна ўсведамляем, што, раскрываючы правы,
якія дае новы Асноўны Закон для працоўных, у тым ліку і для мо-
ладзі рэспублікі, нам неабходна пераканаўча растлумачваць і аба-
вязкі, непарыўную сувязь паміж імі. I тут указаниям! да дзеяння
служаць нам словы таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева, сказаныя
на кастрычніцкім (1977 г.) Пленуме ЦК КПСС: «Трэба, каб кожны
савецкі чалавек ясна ўсведамляў, што галоўная гарантыя яго пра-
воў у канчатковым выніку — гэта моц і працвітанне Радзімы. А для
гэтага кожны грамадзянін павінен адчуваць сваю адказнасць перад
грамадствам, добрасумленна выконваць свой абавязак перад дзяр¬
жавай, перад народам». Трэба сказаць, што камсамольцы, моладзь
рэспублікі свята ставяцца да выканання свайго абавязку перад
Айчынай.
Уключыўшыся ў сацыялістычнае спаборніцтва 1978 года, кам¬
самольцы, уся моладзь рэспублікі натхнёнай працай адказваюць на
рашэнні снежаньскага (1977 г.) Пленума ЦК КПСС, рыхтуюць
дастойную сустрэчу XVIII з’езду ВЛКСМ і 60-годдзю камсамола.
У рэспубліцы шырокае распаўсюджванне атрымала ініцыятыва
перадавых камсамольска-маладзёжных калектываў «60-годдзю Ле-
нінскага камсамола — тры гадавыя заданніі». Больш чым сто ты¬
сяч юнакоў і дзяўчат, каля 1700 камсамольска-маладзёжных бры-
гад, змен, участкаў працуюць пад дэвізам «Пяцігодку — за чатыры
гады!». Звыш 250 тысяч маладых працаўнікоў, каля 1300 камса¬
мольска-маладзёжных калектываў абавязаліся выканаць план_трох
гадоў пяцігодкі да юбілею камсамола. Да гадавіны прыняцця но-
вай Канстытуцыі СССР планы 1978 года абавязаліся выканаць
звыш 160 тысяч юнакоў і дзяўчат.
Разам з тым дасягненні моладзі былі б значна большымі, калі б
101

камсамольскія арганізацыі больш актыўна вялі барацьбу з існу-
ючымі недахопамі.
У нас яшчэ не перавяліся халтуршчыкі і бракаробы, парушаль-
нікі сацыялістычнай дысцыпліны, прадстаўнікі агіднай мяшчанскай
філасофіі «мая хата з краю». Гэтыя людзі ніколі не забываюцца
пра розныя льготы і не выконваюць сваіх грамадзянскіх абавязкаў.
Таму сёння, як ніколі, камсамол рэспублікі лічыць сваім непасрэд-
ным абавязкам весці шырокім фронтам рашучую і бескампраміс-
ную барацьбу з гэтымі праявамі, каб кожны малады чалавек
успрымаў свае канстытуцыйныя правы ў непарыўным адзінстве з
абавязкамі, глыбока ўсведамляў не толькі прававую, юрыдычную
сілу Асноўнага Закона, але і ідэйна-палітычную, маральную.
Партыя Леніна, клапатліва накіроўваючы камуністычнае выха-
ванне моладзі, узброіла Ленінскі камсамол разгорнутай праграмай
яго далейшага ўдасканалення, паставіла задачу арганічнага зліц-
ця ідэйна-палітычнага, працоўнага і маральнага выхавання, мэта
якога — актыўная жыццёвая пазіцыя кожнага камсамольца, усіх
V
и
юнакоу і дзяучат.
Фарміраваць актыўную жыццёвую пазіцыю— гэта значыць вы-
хоўваць у кожным маладым чалавеку камуністычную ідэйнасць,
адданасць справе партыі, свядомыя адносіны да грамадскіх абавяз-
каў, выхоўваць такія якасці, якія робяць кожнага маладога чала-
века барацьбітом, працаўніком, палымяным патрыётам і паслядоў-
ным інтэрнацыяналістам, здольным заўсёды і ва ўсім, як падкрэс-
ліваў Уладзімір Ільіч Ленін, «дзейнічаць так, як таго сапраўды ка-
мунізм патрабуе».
У аснове духоўнага багацця моладзі ляжыць адна стрыжнявая
рыса асобы, якая нібы цэментуе чалавека, той «унутраны компас»,
паводле якога мы звяраем сваё жыццё, учынкі са справамі і думамі
іншых, з інтарэсамі грамадства ў цэлым. Леанід Ільіч Брэжнеў даў
ёмістае і дакладнае вызначэнне: «Камуністычная ідэйнасць — гэта
сплаў ведаў, перакананняў і практычнай дзейнасці».
У савецкай краіне сёння ўпершыню за ўсю гісторыю цывілізацыі
чалавецтва, у маштабе ўсяго грамадства выражаецца задача выха¬
вання ўсебакова развітай, гарманічнай асобы. Усё гэта патрабуе
ад нас больш паглыбленай работы па выхаванню ў моладзі высокіх
грамадскіх якасцей, актыўнай жыццёвай пазіцыі, пераўтварэння
норм і прынцыпаў нашага ладу жыцця, камуністычнай ідэйнасці ў
трывалыя маральныя асновы.
Фарміраванне маральных асноў адбываецца ў дзяцінстве, пра-
цягваецца ў падлеткавым узросце, які Надзея Канстанцінаўна
Крупская называла пераходным, калі асоба, набываючы рысы ста-
ласці, імкнецца да самасцвярджэння. Узрост ад 12 да 16 гадоў най-
больш складаны і важны ў станаўленні чалавека, грамадзяніна.
Гэта час, калі перад падлеткам адкрываецца вялікі свет, калі пад-
летак выбірае жыццёвы ідэал, будучую прафесію. Ідзе пошук, ча-
102

сам пакутлівы, свайго месца ў жыцці, адносін да дружбы, таварыс-
касці, кахання. Добрасумленнасць і высакароднасць, смеласць і
мужнасць, бескарыслівасць — усё гэта выхоўваецца ў характары ў
гэтыя гады. Дапамагчы кожнаму падлетку стаць сапраўдным гра-
мадзянінам, працаўніком нашай вялікай Радзімы, своечасова пера-
сцерагчы яго ад няправільных рашэнняў і ўчынкаў — агульная за¬
дача камсамола, сям’і, школы, усіх інстытутаў выхавання.
Таварышы! Я далучаюся да ўжо выказанай у выступлениях дэ-
путатаў думкі адобрыць пададзены на наш разгляд праект Кансты-
туцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР. Дазвольце, дарагія
таварышы, запэўніць Цэнтральны Камітэт Кампартыі Беларусі,
удзельнікаў гэтай сесіі ў тым, што Ленінскі камсамол Беларусі,
маладая гвардыя будаўнікоў камунізму будзе вучыцца і працаваць
па-кастрычніцку, па-ленінску, па-камуністычнаму, самааддана зма-
гацца за выкананне рашэнняў XXV з’езда КПСС, планаў гэтага го¬
да і пяцігодкі ў цэлым, прынятых абавязацельстваў па дастойнай
сустрэчы 60-годдзя БССР і Кампартыі Беларусі. (Апладысменты).
Старшынствуючы. Таварышы дэпутаты! Час нашага пасяджэння
вычарпаны. Спрэчкі па абмяркоўваемаму пытанню будуць працяг-
нуты на наступным пасяджэнні Вярхоўнага Савета, якое адбудзец-
ца заўтра а 10 гадзіне раніцы.
Другое пасяджэнне Вярхоўнага Савета Беларускай ССР аб’яў-
ляю закрытым.

(14 красавіка 1978 года)
Старшынствуе Старійыня Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
дэпутат Шамякін lean Пятроеіч.
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Пасяджэнне Вярхоўнага Саве¬
та Беларускай ССР аб’яўляю адкрытым.
Працягваем спрэчкі па пытанню аб праекце Канстытуцыі Бела¬
рускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі.
Сёння першым выступіць дэпутат ад Арцёмаўскай выбарчай
акругі горада Мінска, віцэ-прэзідэнт Акадэміі навук Беларускай
ССР Махнач Аляксандр Сямёнавіч.
Наступным выступіць дэпутат Афанасьеў.
Махнач А. С. Таварышы дэпутаты! У праекце новай Канстыту-
цыі Беларускай ССР, распрацаванай на аснове палажэнняў і ідэй,
змешчаных у Канстытуцыі СССР, адлюстроўваюцца велізарныя
поспехі беларускага народа ва ўсіх сферах грамадска-палітычнай,
гаспадарча-эканамічнай і культурнай дзейнасці.
У сваім выступленні я хачу спыніцца толькі на адным пытан-
ні —на развіцці навукі.
У артыкуле 26 праекта новай Канстытуцыі БССР запісана:
«У адпаведнасці з патрэбнасцямі грамадства дзяржава забяспечвае
планамернае развіццё навукі і падрыхтоўку навуковых кадраў, ар-
ганізуе ўкараненне вынікаў навуковых даследаванняў у народную
гаспадарку і іншыя сферы жыцця».
У гэтых некалькіх радках праекта Асноўнага Закона рэспублікі
заключаецца глыбокі сэнс. У іх адлюстроўваюцца велізарныя пос-
пехі савецкага народа ў развіцці навукі і яшчэ больш грандыёзныя
перспектывы яе ў будучыні.
Цэнтральны Камітэт КПСС і Савецкі ўрад разглядаюць павы-
шэнне эфектыўнасці грамадскай вытворчасці на базе паскарэння
тэхнічнага прагрэсу як галоўны напрамак сваёй дзейнасці на сучас-
104

ным этапе камуністычнага будаўніцтва. Навукова-тэхнічная рэва-
люцыя значным чынам уплывае на ўсе бакі жыцця савецкага на¬
рода. Апошнія гады характарызуюцца бяспрыкладным ростам ролі
навукі ў грамадскім жыцці, у развіцці вытворчых сіл, а таксама
інтэнсіфікацыяй навуковых даследаванняў, умацаваннем сувязі
навукі з жыццём, з практыкай.
Савецкія вучоныя распрацавалі шэраг буйных тэарэтычных пы-
танняў, ажыццявілі новыя адкрыцці, аказалі вялікі ўплыў на раз-
віццё ўсіх галін народнай гаспадаркі і культуры СССР. Увесь свет
ведае пра дасягненні савецкіх вучоных у галіне асваення космасу,
фізікі элементарных часцінак, ядзернай фізікі і атамнай энергеты-
кі, электронікі і кібернетыкі, у стварэнні і выкарыстанні вылічаль-
най тэхнікі, стварэнні высокапрадукцыйных комплексаў машын і
новых тэхналагічных працэсаў, матэрыялаў і штучных крышталяў,
у вывучэнні жывой матэрыі, асваенні і выкарыстанні багаццяў нет-
раў зямлі, у галіне грамадскіх навук.
Роля навукі ў пабудове камуністычнага грамадства ўсё больш
павялічваецца. Перад вучонымі паўстаюць новыя адказныя задачы.
На ўрачыстым сходзе, прысвечаным 250-годдзю Акадэміі навук
СССР, Леанід Ільіч Брэжнеў сказаў: «Партыя чакае ад вучоных
усё больш глыбокага і смелага даследавання новых працэсаў і
з’яў, актыўнага ўкладу ў справу навукова-тэхнічнага прагрэсу,
удумлівага аналізу ўзнікаючых праблем, адказных рэкамендацый
аб найлепшых спосабах іх вырашэння ў інтарэсах умацавання ма-
гутнасці краіны, паляпшэння жыцця народа, у інтарэсах пабудовы
камунізму».
Яскравым прыкладам росквіту савецкай навукі з’яўляецца яе
бурнае развіццё ў Беларускай ССР. Да Вялікай Кастрычніцкай са-
цыялістычнай рэвалюцыі на Беларусі не было ніводнай вышэйшай
навучальнай установы. 3 навуковых устаноў працавалі толькі тры
доследныя станцыі сельскагаспадарчага профілю, па 10—12 супра-
цоўнікаў у кожнай.
Вялікая Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя адкрыла
шырокія перспектывы для развіцця Беларусі. За гады Савецкай
улады ў брацкай сям’і сацыялістычных рэспублік Савецкага Саюза
яна ператварылася ў буйную індустрыяльную рэспубліку з высока-
развітай сацыялістычнай сельскай гаспадаркай.
Разам з бурным ростам эканомікі, росквітам культуры, паляп-
шэннем дабрабыту народа развіваліся навука і вышэйшая адука-
цыя. За гады Савецкай улады рэспубліка падрыхтавала высокаква-
ліфікаваныя нацыянальныя навуковыя кадры, стварыла навуковыя
ўстановы па найважнейшым напрамкам сучаснай навукі. У Акадэ-
міі навук, вышэйшых навучальных установах, галіновых навукова-
даследчых інстытутах, канструктарскіх бюро, заводскіх лабарато-
рыях, доследных станцыях Беларускай ССР у сучасны момант на¬
вуковыя даследаванні вядуцца шырокім фронтам — практычна па
105

ўсіх напрамках навукі. У гэтых даследаваннях прымаюць удзел
дзесяткі тысяч навуковых супрацоўнікаў, сярод якіх налічваецца
звыш 700 дактароў навук і звыш 9 тысяч кандыдатаў навук.
1 студзеня 1979 года спаўняецца 50 гадоў з дня ўтварэння Ака-
дэміі навук БССР. За гэтыя гады яна ператварылася ў адзін з
найбуйнейшых навуковых цэнтраў нашай краіны. Асабліва бурна
развівалася Акадэмія ў пасляваенныя гады. Калі ў даваенны час
інстытуты Акадэміі вялі ў асноўным даследаванні ў галіне сельскай
гаспадаркі і грамадскіх навук, то ў пасляваенны перыяд з’явіліся
новыя навуковыя напрамкі. Для іх развіцця спатрэбілася стварыць
інстытуты фізікі, матэматыкі, фізікі цвёрдага цела і паўправадні-
коў, электронікі, цепла- і масаабмену, ядзернай энергетыкі, тэхніч-
най кібернетыкі, механікі металаполімерных сістэм, фізіялогіі, ге-
нетыкі і цыталогіі, геахіміі і геафізікі, фотабіялогіі, біяарганічнай
хіміі, мікрабіялогіі.
У сучасны момант Акадэмія мае вялікія магчымасці для наву¬
ковых даследаванняў. Буйныя вынікі атрымалі вучоныя Акадэміі
па многіх напрамках: у галіне малекулярнай люмінісцэнцыі, спект-
раскапіі і малекулярнай квантавай электронікі; дыферэнцыяльных
ураўненняў, алгебраічнай геаметрыі і тэорыі груп; распрацоўкі
прынцыпаў і тэхнічных сродкаў канструявання і тэхналагічнай
падрыхтоўкі вытворчасці ў машынабудаванні і прыладабудаванні;
па выяўленню новых прынцыпаў апрацоўкі лічбавай інфармацыі з
выкарыстаннем электронных і антычных сувязей і стварэнню ан-
тычна-электронных элементаў вылічальнай тэхнікі; па выкарыстан-
ню дысацыіруючых газаў у якасці цепланосьбітаў і рабочых цел у
атамнай энергетыцы; па геалагічнай будове зямной кары і ацэнцы
перспектыў тэрыторыі Беларусі на розныя віды карысных выкап-
няў; па хімічнай кінетыцы і каталізу; хіміі арганічных і металаар-
ганічных злучэнняў, біяагранічнай хіміі; па вывучэнню расліннага
і жывёльнага свету рэспублікі і яе тарфяных багаццяў; праблеме
асваення Палесся; па фізіялогіі чалавека і жывёл, генетыцы раслін
і іншых.
Усё больш увагі ўдзяляецца ў рэспубліцы, у тым ліку і ў Акадэ-
міі навук, праблеме аховы навакольнага асяроддзя.
Выйшлі ў свет буйныя працы па шэрагу напрамкаў грамадскіх
навук. Да іх у першую чаргу трэба аднесці пяцітомную «Гісторыю
БССР», чатырохтомную «Гісторыю беларускай літаратуры», трох-
томную работу па сацыяльнай структуры савецкага грамадства,
работы па эфектыўнасці грамадскай вытворчасці, дыялекталогіі і
іншыя. У гэтых і іншых работах, а таксама ў Беларускай Савецкай
Энцыклапедыі знайшлі • адлюстраванне буйныя сацыяльна-экана-
мічныя змены ў жыцці беларускага народа за гады Савецкай
улады.
Многія інстытуты Акадэміі маюць цесную сувязь з вытворчымі
прадпрыемствамі і арганізацыямі БССР і іншых раёнаў краіны і
106

ўкаранілі вялікую колькасць сваіх распрацовак у вытворчасць.
Спашлюся на некаторыя прыклады.
Распрацаваныя ў Інстытуце фізікі метады спектральнага аналі-
зу, тэхналогія аддзелкі льняных тканін, лазерная апрацоўка будаў-
нічых матэрыялаў, інфрачырвоныя фільтры і іншыя выкарыстоў-
ваюцца на шэрагу прадпрыемстваў БССР і іншых раёнаў Савецка-
га Саюза. Разам з Інстытутам цепла- і масаабмену і Інстытутам
будаўнічых матэрыялаў створана і здадзена ў доследна-прамысло-
вую эксплуатацыю першая ў краіне аўтаматызаваная лінія плаз-
мавай апрацоўкі паверхні будаўнічых матэрыялаў, прадукцыйнасць
якой дасягае 4,5 мільёна штук вонкавай цэглы ў год. У Мінску на-
мячаецца будаўніцтва завода навуковага прыладабудавання Акадэ-
міі навук СССР. На гэтым заводзе плануецца выпуск шэрагу пры-
лад, створаных у Інстытуце фізікі.
Інстытут механікі металаполімерных сістэм стварыў шэраг но¬
вых матэрыялаў і канструкцый, якія знайшлі шырокае прымянен-
не ў машынабудаванні. Паводле прапановы гэтага Інстытута ў
Беларусі плануецца будаўніцтва завода па вытворчасці канструк-
цыйных матэрыялаў на аснове другаснай сыравіны.
Інстытут цепла- і масаабмену стварыў і ўкараніў у вытворчасць
машыны, прылады і ўстаноўкі для тэрмічнай апрацоўкі жалезабе-
тонных вырабаў без акісляльнага нагрэву металу, сушкі біяматэры-
ялаў і лекавых прэпаратаў, збожжа, ільнотрасты, драўніны.
Матэматычнае забеспячэнне электронна-вылічальных машын
«Мінск-32» і адзінай серыі, распрацаванае ў Інстытуце матэматыкі
разам з іншымі арганізацыямі, знайшло шырокае прымяненне ў
шматлікіх вылічальных цэнтрах.
Інстытут агульнай і неарганічнай хіміі стварыў фотарыагенты,
якія прымяняюцца для ўзбагачэння калійных солей; сінтэзіраваў
шэраг лёгкаплаўкіх, хімічна стойкіх эмалей, прызначаных для ахо¬
вы газа- і нафтаправодаў ад атмасфернай і глебавай карозіі.
Інстытут торфу распрацаваў і ўкараніў у практыку рэкаменда-
цыі па атрыманню торфагумінавых угнаенняў, рацыянальнаму вы-
карыстанню тарфяна-балотных глеб і іншыя. Заслугоўвае сур’ёз-
най увагі прапанова гэтага Інстытута па комплекснай перапрацоў-
цы торфу.
Інстытут генетыкі і цыталогіі распрацаваў і цяпер укараняе ў
паляводства арыгінальныя метады стварэння высокапрадукцыйных
форм сельскагаспадарчых раслін. Тут жа былі выведзены каштоў-
ныя гібрыды азімага жыта, азімай пшаніцы, цукровых буракоў
і іншыя. Выведзены ў Інстытуце сорт цукровых буракоў «Беларускі
полігібрыд-31» раяніравалі гаспадаркі Брэсцкай вобласці. Сур’ёз-
ныя і шматабяцаючыя работы вядуцца ў Інстытуце па новай збож*
жавай культуры —трыцікале.
Вышэйшыя навучальныя ўстановы рэспублікі, у першую чаргу
Беларускі дзяржаўны універсітэт, Беларускі йолітэхнічны інстытут.
.107

Мінскі педагагічны інстытут імя A. М. Горкага, Мінскі медыцын-
скі інстытут, Горацкая сельскагаспадарчая акадэмія адыгралі вя-
лікую ролю ў падрыхтоўцы нацыянальных кадраў для ўсіх галін
народнай гаспадаркі. Вялікае значэнне маюць яны ў развіцці наву-
кі. У гэтых вышэйшых навучальных установах зарадзіліся важней-
шыя напрамкі беларускай навукі. У сучасны момант выкладчыкі
вышэйшых навучальных устаноў побач з педагагічнай работай вы-
конваюць важныя даследаванні па розных напрамках навукі. Якас-
на новым у рабоце вышэйшай школы з’яўляецца стварэнне ў Мін-
ску навукова-даследчых інстытутаў і праблемных лабараторый, ся-
род якіх з лепшага боку зарэкамендавалі сябе Інстытут прыкладной
фізікі Беларускага дзяржаўнага універсітэта, Інстытут парашковай
металургіі Беларускага політэхнічнага інстытута і іншыя.
Паспяхова працуюць створаныя ў Беларусі дзесяткі навукова-
даследчых інстытутаў прыкладнога характару. Яны праводзяць
даследаванні ў галіне сельскай гаспадаркі, медыцыны, вывучэння,
асваення і пераўтварэння прыроды, у галіне эканомікі, тэхнікі, тэх-
налогіі, будаўніцтва.
Навука і вышэйшая адукацыя Беларусі фарміраваліся пад уп¬
лывай лепшых традыцый і навуковых школ СССР. Нам была ака-
зана вялікая дапамога навуковымі цэнтрамі Масквы, Ленінграда
і іншых гарадоў высокакваліфікаванымі кадрамі, абсталяваннем, у
арганізацыі навуковых даследаванняў. Асабліва значнай была гэта
дапамога ў перыяд стварэння Беларускага дзяржаўнага універсі-
тэта і Акадэміі навук, у пасляваенны перыяд, а таксама ў 50—60 га¬
ды, калі ў рэспубліцы пачалі паскораным тэмпам развівацца фізі-
ка-матэматычныя і тэхнічныя навукі.
Беларуская навука аказала вялікі ўплыў на развіццё народнай
гаспадаркі і культуры рэспублікі, а ў шэрагу выпадкаў і іншых
раёнаў Савецкага Саюза.
Для вучоных і работнікаў вышэйшай школы ёсць усе неабход-
ныя ўмовы для творчай працы. У адказ на клопаты Камуністычнай
партыі і Савецкага ўрада аб развіцці навукі Акадэмія навук і ін-
шыя ўстановы рэспублікі распрацавалі і ажыццяўляюць комплекс
мерапрыемстваў, накіраваных на далейшае расшырэнне, паглыб-
ленне навуковых даследаванняў і найбольш цесную сувязь з вы-
творчасцю. Тэты комплекс уключае ў сябе шэраг задач, звязаных з
паляпшэннем каардынацыі і новых форм планавання навукова-
даследчых работ; распрацоўкай важнейшых праблем інстытутамі
Акадэміі, галіновымі інстытутамі, вышэйшымі навучальнымі ўста-
новамі і прамысловымі прадпрыемствамі па сумесных праграмах,
умацаваннем сувязі навукі з вытворчасцю; павышэннем прадук-
цыйнасці працы вучоных; больш эфектыўным выкарыстаннем уні-
кальнага абсталявання; аўтаматызацыяй навуковых даследаванняў
г г.-Д. -
ГІраект Канстытуцыі. Беларускай ССР, пададзены на разгляд
108

гэтай сесіі, адкрывае яшчэ большыя магчымасці для росту народ-
пай гаспадаркі, далейшага росквіту культуры, развіцця навукі, па-
вышэння дабрабыту народа. Вось чаму я падтрымліваю прапанову
аб прыняцці Канстытуцыі Беларускай ССР. (Апладысменты).
Старшыня. Слова мае дэпутат ад Гомельскай — Сельмашаўскай
выбарчай акругі Гомельскай вобласці, дырэктар ордэна Леніна за¬
вода «Гомсельмаш» Афанасьеў Мікалай Іванавіч.
Наступнай выступае дэпутат Распатнюк Тамара Уладзіміраўна.
Афанасьеў М. I. Таварышы дэпутаты! Радасныя дні ўсеагульна-
га працоўнага, палітычнага і духоўнага ўздыму перажывае сёння
Савецкая Беларусь, роўная сярод роўных у дружнай сям’і Саюза
Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік.
Абмеркаванне і прыняцце новай Канстытуцыі БССР успрымаец-
ца працоўнымі як вялікае і светлае свята, як перамога ленінскай
нацыянальнай палітыкі. I мы, хто сядзіць у гэтай зале, з надзвы-
чайнай вастрынёй адчуваем яе ўсенароднае адабрэнне як выяў-
ленне непарыўнай сувязі партыі і народа.
3 пачуццём вялікай радасці і ні з чым не параўнальным душэў-
ным уздымам слухалі мы глыбокі і змястоўны даклад кандыдата ў
члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага
Камітэта Кампартыі Беларусі, Старшыні Канстытуцыйнай камісіі
таварыша Пятра Міронавіча Машэрава аб праекце Асноўнага За¬
кона Савецкай Беларусі, які прагучаў на адной хвалі з усеагуль-
най прыўзнятасцю і ўрачыстасцю беларускага народа.
У дакладзе з усёй глыбінёй раскрываецца гістарычны сэнс гэта-
га дакумента, даецца ўсебаковая яго ацэнка, у поўным аб’ёме ха-
рактарызуюцца актуальный задачы і патрабаванні, што стаяць пе-
рад працоўнымі рэспублікі на новым этапе будаўніцтва камуністыч-
нага грамадства.
У праекце адлюстроўваюцца і замацоўваюцца ленінскія прын-
цыпы ўнутранай і знешняй палітыкі, велізарныя сацыялістычныя
пераўтварэнні, яскравыя рысы савецкага спосабу жыцця, сацыялі-
стычнай дэмакратыі, грамадзянскія правы і абавязкі — усё, што
так блізка ўспрымае і дорага цэніць кожны жыхар нашай рэспублі-
кі. Новая Канстытуцыя зыходзіць з асноўных прынцыпаў дэмакра-
тычнага цэнтралізму і сацыялістычнага інтэрнацыяналізму, яна
накіравана на далейшае ўмацаванне дружбы, прасякнута ідэямі
сапраўднага брацтва народаў.
Адлюстроўваючы новую ступень сацыялістычнай дэмакратыі,
Асноўны Закон прасякае дух глыбокай павагі і даверу да чалаве-
ка. Ён вызначае ўсе бакі жыцця грамадзян рэспублікі, стварае рэ-
альныя гарантыі для рэалізацыі канкрэтных правоў, што закрана-
юць самыя першаступенныя асновы жыцця людзей, такія, як права
на працу, адпачынак, ахову здароўя, адукацыю, жыллё і іншыя.
У той жа час мы ў поўнай меры ўсведамляем, што няма правоў
без абавязкаў. Пра гэта добра сказаў на рабочым сходзе слесар
109

нашага завода Пётр Купрыянавіч Кавалёў. «Праект Канстытуцыі
БССР,— гаварыў ён,— устанаўлівае трывалую сувязь паміж ажыц-
цяўленнем правоў і свабод і выкананнем грамадзянінам сваіх аба-
вязкаў. Устаноўленыя Асноўным Законам абавязкі носяць такі
характар, што іх выкананне адпавядае інтарэсам і грамадства і са-
мога грамадзяніна. Хіба не на гэта скіроўваецца, напрыклад, выка¬
нанне абавязкаў добрасумленна працаваць на рабочым месцы і ў
галіне грамадскай дзейнасці, берагчы і ўмацоўваць сацыялістыч-
ную ўласнасць, выконваць Канстытуцыю і савецкія законы, павы-
шаць правілы сацыялістычнага супольнага жыцця, з гонарам несці
высокае званне грамадзяніна СССР».
Трэба сказаць, што такія адносіны да выканання сваіх абавяз-
каў сталі нормай практычна ўсяго рабочага калектыва «Гомсель-
маша».
Таварышы дэпутаты! Праз усе перашкоды і незлічоныя выпраба-
ванні ленінская партыя прывяла беларускі народ ў непарушным
саюзе з іншымі брацкімі народам! Саюза ССР да грамадства раз-
вітога сацыялізму, пра якое марылі лепшыя прадстаўнікі чалавецт-
ва. I можна зразумець кожнага, хто, выступаючы з высокай тры-
буны Вярхоўнага Савета, нібы перагортвае старонкі гісторыі Савец-
кай Беларусі, звязвае яе дасягненні з Вялікім Кастрычнікам, з
імем Уладзіміра Ільіча Леніна.
Плённыя вынікі ажыццяўлення ленінскай нацыянальнай палі-
тыкі выразна праяўляюцца на прыкладзе нашага прадпрыемства.
У 1928 годзе на Палессі, якое, як і ўся Беларусь, было, паводле
слоў паэта, «краем лясоў і балот», пачаў узводзіцца Гомельскі за¬
вод сельскагаспадарчага машынабудавання. Перад ім была пастаў-
лена задача забяспечыць тэхнікай кааператывы, што пачалі тады
ўжо ўзнікаць у вёсках, спрыяць пераходу ад дробнай сельскагас-
падарчай вытворчасці да буйной сацыялістычнай.
Дзякуючы вялікім клопатам і дапамозе партыі ўжо праз два
о
о
гады завод уступіў у строи, пачау выпускаць наипрасцеишую тэх-
ніку для вёскі. Менш чым за пяцьдзесят гадоў «Гомсельмаш» пера-
тварыўся ў адно з найбуйнейшых прадпрыемстваў рэспублікі,
аснашчанае найноўшым абсталяваннем, забяспечанае перадавой
тэхналогіяй, якое паставіла вёсцы больш чым паўтара мільёна роз¬
ных сельскагаспадарчых машын.
Сёлета завод за адзін тыдзень выпускав столькі прадукцыі,
колькі выпусціў яе за ўвесь 1937 год, калі была прынята трэцяя
Канстытуцыя БССР.
■ Прадукцыйнасць працы сённяшняга рабочага ў 15 разоў больш
высокая, чым яна была на заводзе сорак гадоў таму назад. Усё
гэта яскравае сведчанне не толькі ўзросшага тэхнічнага ўзроўню
прадпрыемства, але і значных змен ва ўсім абліччы рабочага чала-
века. У самым пачатку нараджэння завода яго людзі ў большасці
сваёй мелі толькі пачатковую адукацыю, а то і наогул былі непісь-
Т10

меннымі. Сёння на прадпрыемстве працуюць больш як дзве з пала-
вінай тысячы інжынераў і тэхнікаў, а сярэдні па заводу агульнааду-
кацыйны ўзровень рабочага складае 9,5 класа.
Штогод павялічваецца падрыхтоўка кваліфікаваных, адукава-
ных маладых кадраў рабочых прафесій, інжынерна-тэхнічных ра-
ботнікаў. Для гэтага сельмашаўцы стварылі ўсе неабходныя ўмо-
вы: пры заводзе працуе пазменная школа рабочай моладзі, прафе-
сійна-тэхнічнае вучылішча, філіялы машынабудаўнічага тэхнікума
і політэхнічнага інстытута.
Вялікае ўражанне пакідаюць прыклады вырашэння сацыяльных
пытанняў, і асабліва за апошнія гады. Ужо ў гэтай пяцігодцы за¬
вод пабудаваў больш чым 1700 кватэр, значка ўзрасла сярэдняя
заработная плата рабочых, якая за два гады павялічылася больш
як на 10 працэнтаў і сёння дасягае 170 рублёў, а калі ўлічыць вы¬
платы з грамадскіх фондаў спажывання, яна складае прыкладна
200 рублёў. Інакш кажучы, на заводзе, як і па ўсёй краіне, паспя-
хова рэалізуюцца рашэнні XXV з’езда КПСС аб усемагчымым
павышэнні матэрыяльнага і культурнага ўзроўню жыцця
народа.
Гэта толькі паасобныя паказчыкі, але і яны сведчаць аб тым,
што ўся наша рэчаіснасць з’яўляецца наглядным і пераканаўчым
пацвярджэннем палажэнняў праекта новай Канстытуцыі, аб ства-
рэнні ў рэспубліцы самых спрыяльных умоў для ўсебаковага раз-
віцця асобы, росквіту эканомікі і культуры. Пра гэта ж самае гава-
рылі многія гомсельмашаўцы, рабочыя, інжынерна-тэхнічныя работ-
нікі і служачыя, калі абмяркоўваўся праект Асноўнага Закона
Беларускай ССР.
У ходзе абмеркавання, у якім прыняло ўдзел звыш 13 тысяч
чалавек, у цэнтры ўвагі стаялі надзённыя пытанні гаспадарчага і
культурнага жыцця, размова ішла аб прымнажэнні грамадскіх ба-
гаццяў. Падвяргаліся крытыцы наяўныя недахопы, уносіліся кан-
крэтныя прапановы па іх ліквідацыі, па выкарыстанню існуючых
вытворчых рэзерваў.
На нашым заводзе вялася грунтоўная размова і аб тым, як най-
хутчэй і лепей выканаць адказнае задание Камуністычнай партыі і
Савецкага ўрада па перааснашчэнню сельскай гаспадаркі новай
высокапрадукцыйнай кормаўборачнай тэхнікай.
Характэрна, што абмеркаванне праекта Канстытуцыі выклікала
ў калектыве новы прыліў працоўнай і палітычнай актыўнасці, што
садзейнічала паспяховаму завяршэнню плана і выкананню сацыялі-
стычных абавязацельстваў першага квартала.
Хачу падкрэсліць асаблівую ролю, якую адыгрываюць нашы
народный дэпутаты ў вырашэнні грамадскіх і вытворчых пытанняў.
У вышэйшых і мясцовых органах дзяржаўнай улады прымаюць
удзел 36 членаў заводскага калектыву, 28 з іх — рабочыя, перада-
вікі і наватары вытворчасці, якія з гонарам выконваюць свае адказ-
111

ныя абавязкі. У сацыялістычным спаборніцтве за паспяховае ажыц-
цяўленне планаў дзесятай пяцігодкі яны не толькі паказваюць аса-
бісты прыклад добрасумленных адносін да працы, але і ўмеюць
павесці за сабою іншых работнікаў завода. Дэпутат Вярхоўнага
Савета СССР Кавалёў, дэпутаты мясцовых Саветаў таварышы
Бартноўскі, Бяляеў, Губанаў, Барысаў выступілі з ініцыятывай —
выканаць гадавое задание трэцяга года пяцігодкі да першай гада-
віны новай Канстытуцыі СССР і звярнуліся з заклікам да ўсіх
рабочих завода паследаваць іх прыкладу. Ініцыятыву групы дэпу-
татаў адобрылі партыйны камітэт завода, калегія Міністэрства і
рэкамендавалі для шырокага распаўсюджвання. Патрыятычную
ініцыятыву групы дэпутатаў падтрымалі каля тысячы рабочых за¬
вода, якія цяпер плённа працуюць над выкананнем прынятых аба-
вязацельстваў. Так практычна ажыццяўляюцца абавязкі народных
дэпутатаў.
Важная асаблівасць праекта новай Канстытуцыі рэспублікі за-
ключаецца ў тым, што ў ім замацоўваецца прававое становішча на-
роднага дэпутата. Уключэнне асноўных паўнамоцтваў дэпутата ў
Канстытуцыю яшчэ больш павысіць ролю народных выбраннікаў у
ажыццяўленні іх шматграннай дзейнасці.
Адным з найбольш значных паўнамоцтваў дэпутата Вярхоўнага
Савета рэспублікі з’яўляецца вызначаемае ў артыкуле 104 праекта
Канстытуцыі яго права звярнуцца з запытам да Савета Міністраў
Беларускай ССР, міністраў і кіраўнікоў іншых дзяржаўных орга¬
нзу, утвараемых Вярхоўным Саветам. У Законе СССР аб статусе
дэпутата сказана таксама аб праве дэпутата Вярхоўнага Савета
саюзнай рэспублікі звярнуцца з запытам да кіраўнікоў размешча-
ных на тэрыторыі рэспублікі прадпрыемстваў, устаноў і арганіза-
цый агульнасаюзнага падпарадкавання па пытаниях, аднесеных да
кампетэнцыі рэспублікі. У сувязі з гэтым пажадана было ўнесці ў
названы артыкул адпаведнае дапаўненне. Думаецца, што ў гэтым
артыкуле можна абысціся без вызначэння канкрэтнага, не больш
чым трохдзённага, тэрміну для дачы адказу на запыт дэпутата, зы-
ходзячы з далейшага прадпісання ў ім аб дачы адказу на запыт на
гэтай сесіі.
Таварышы дэпутаты! На сустрэчах з выбаршчыкамі мы, дэпу¬
таты, атрымалі наказ прагаласаваць за зацвярджэнне новай Кан-
стытуцыі. Тэту волю працоўных мы выканаем з пачуццём гонару
і ўскладзенага на нас абавязку.
Ад імя камуністаў, членаў усяго нашага калектыву я горача
падтрымліваю прапанову аб поўным адабрэнні праекта Асноўнага
Закона Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі з улікам
палажэнняў, выказаных у дакладзе Пятра Міронавіча Машэрава.
(А пладысменты).
Старшыня. Слова мае дэпутат ад Гарадзейскай выбарчай акру-
ri Мінскай вобласці, загадчыца жывёлагадоўчай фермы саўгаса
112

«Буракаводчы» Нясвіжскага раёна Распатнюк Тамара Уладзі-
міраўна.
Наступным выступіць дэпутат Семірэнка.
Распатнюк Т. У. Паважаныя таварышы дэпутаты! Мы, выбран-
нікі народа, сабраліся на дзевятую нечагровую сесію Вярхоўнага
Савета БССР, каб выканаць волю ўсяго беларускага народа —
прыняць новую Канстытуцыю Беларускай Савецкай Сацыялістыч-
най Рэспублікі.
3 пачуццём вялікага задавальнення і гонару за нашу Радзіму
ўспрынялі ўсе савецкія людзі прыняцце насёмай нечарговай сесіі
Вярхоўнага Савета СССР Асноўнага Закона наіііага жыцця —
Канстытуцыі Саюза ССР, якая замацавала новы этап у развіцці
савецкага грамадства. Мы ганарымся тым, што толькі наш савецкі
лад акружыў цяплом і клопатам чалавека-працаўніка, чалавека-
стваральніка, даў яму магчымасць раскрыць свае здольнасці.
У савецкіх людзей выклікаюць пачуццё задавальнення блізкія
для іх і зразумелыя радкі Асноўнага Закона нашай краіны аб тым,
што толькі грамадска карысная праца і яе вынікі вызначаць ста-
новішча чалавека ў грамадстве.
Я — дачка рабочых. Пасля заканчэння сярэдняй школы застала-
ся ў родным саўгасе «Буракаводчы» і начала працаваць даяркай.
Без адрыву ад вытворчасці скончыла сельскагаспадарчы тэхнікум,
а цяпер займаюся на трэцім курсе сельскагаспадарчага інстытута.
Мне, радавой працаўніцы, жыхарцы роднай вёскі не раз аказ-
валі вялікі гонар і давер’е, выбіраючы дэпутатам Гарадзейскага
сельскага Савета. Актыўная дэпутацкая работа дапамагла мне лепш
разабрацца ў многіх пытаниях жыцця вёскі, саўгаса, успрыняць
справы грамадскія, як свае ўласныя.
У 1975 годзе працаўнікі Нясвіжскага раёна выбралі мяне сваім
прадстаўніком у вышэйшы орган улады рэспублікі — Вярхоўны Са-
вет БССР, а камуністы Міншчыны выбралі дэлегатам на XXV з’езд
КПСС. Аб такім гонары працоўныя так званага «сабоднага свету»,
які так заўзята спрабуе рэкламаваць імперыялістычная прапаган-
да, не могуць нават і марыць.
Сёлета дырэкцыя і партыйная арганізацыя саўгаса даручылі
мне кіраўніцтва жывёлагадоўчай фермай, дзе я працавала даяркай
з 1967 года. I хоць на першым часе мне бывае цяжка вырашаць
асобныя арганізацыйныя пытанні, я думаю, што разам са сваімі
таварышамі па рабоце мы іх паспяхова вырашым. I задачы, што
стаяць перад працаўнікамі жывёлагадоўлі — даць краіне больш
малака і мяса,— выканаем з гонарам.
Жывёлаводы нашага саўгаса абавязаліся атрымаць у трэцім
годзе дзесятай пяцігодкі на 100 гектараў сельскагаспадарчых угод-
дзяў па 648 цэнтнераў малака і па 100 цэнтнераў мяса.
Вынікі першага квартала сведчаць, што гэтыя абавязацельствы
мы выканаем паспяхова. Нягледзячы на пэўныя цяжкасці з зімоў-
8 Зак. 1057
113

кай жывёлы квартальны план па продажу малака дзяржаве саўгас
выканаў на 109 працэнтаў, а мяса — на 129,2 працэнта. Сярэдняя
вага адной галавы буйной рагатай жывёлы, якую мы рэалізавалі
дзяржаве, склала 432 кілаграмы.
Разам з тым у нас ёсць яшчэ значныя рэзервы і магчымасці для
дасягнення больш высокіх вынікаў. На жаль, яшчэ на многіх фер¬
мах, у тым ліку і дзе працую я, адсутнічае поўная механізацыя
працаёмкіх работ, асобныя вытворчыя аперацыі выконваюцца ўруч-
ную. Зразумела, што пры такім становішчы спраў моладзь яшчэ не
зусім ахвотна ідзе працаваць на фермы, хоць менавіта там яна бы¬
ла б вельмі патрэбнай.
Наша гаспадарка вызначыла мерапрыемствы па рэканструкцыі
існуючых памяшканняў, укараненню ў жывёлагадоўчую справу
поўнай механізацыі. Ставіцца задача, каб з вырашэннем гэтых пы-
танняў замест 25 даярак, якія абслугоўваюць па 20—25 кароў
кожная, тэты аб’ём работы выконвалі 5—6 аператараў машыннага
даення з нагрузкай 110—120 кароў на аднаго аператара. Аднак
асобныя пытанні, звязаныя з рэканструкцыяй жывёлагадоўчых
ферм, сіламі толькі самой гаспадаркі вырашыць надзвычай цяжка.
Таму мы просім Міністэрства харчовай прамысловасці БССР, у
веданні якога знаходзіцца наш саўгас «Буракаводчы», аказаць нам
пэўную дапамогу ў вырашэнні гэтых пытанняў.
Цяпер сярод працаўнікоў нашага саўгаса, як і ва ўсіх вытвор-
чых калектывах рэспублікі, пануе асабліва вялікі працоўны ўздым.
Выкліканы апублікаваннем і ўсенародным абмеркаваннем праекта
новай Канстытуцыі Беларускай ССР, ён з’явіўся нібы працягам
працоўнага і палітычнага ўздыму ў сувязі з усенародным абмерка¬
ваннем і прыняццем новай Канстытуцыі нашай краіны, падрыхтоў-
кай да святкавання 60-годдзя Вялікага Кастрычніка, Пісьмом
Цэнтральнага Камітэта КПСС, Савета Міністраў СССР, ЦК
ВЛКСМ і ВЦСПС да ўсіх працоўных Савецкага Саюза «Аб раз-
гортванні сацыялістычнага спаборніцтва за выкананне і перавыка-
нане плана 1978 года і ўзмацненні барацьбы за павышэнне эффек-
тыўнасці вытворчасці і якасці работы».
Праект новай Канстытуцыі Беларускай ССР калектыў нашага
саўгаса, як і ўсе працоўныя Нясвіжчыны, сустрэў з асаблівым энту-
зіязмам і цікавасцю, бо ў ім яскрава і пераканаўча адлюстроўва-
юцца вялікія эканамічныя, сацыяльныя і палітычныя поспехі, дасяг-
нутыя беларускім народам у адзінай сям’і савецкіх народаў за га¬
ды Савецкай улады. Гэтыя змены найбольш востра прыкмячае
насельніцтва былой Заходняй Беларусі, дзе велізарныя грамадска-
палітычныя і сацыяльна-эканамічныя пераўтварэнні пачаліся фак-
тычна ў пасляваенны перыяд. У кожнага з нас яшчэ жывуць у па-
мяці аднаасобныя прымітыўныя гаспадаркі, што размяшчаліся на
асобных хутарах. Так было і ў нашым Гарадзейскім сельсавеце.
А цяпер тут размясціліся два саўгасы, а ў самім гарадскім пасёлку
114

Гарадзея працуюць цукровы камбінат і льнозавод. Пераважная
большасць хутаран ссялілася ў цэнтральныя населеныя пункты
або атрымала кватэры ў грамадскіх дамах з природным газам,
камунальна-бытавымі зручнасцямі.
На тэрыторыі сельсавета і пасёлка працуюць чатыры агульна-
адукацыйныя сярэднія школы, у тым ліку адна вячэрняя і адна дзі-
цячая музычная школы. Есць кінатэатр, чатыры Дамы культуры,
дзіцячыя дашкольныя і медыцынскія ўстановы, Дом быту. Словам,
ёсць усе ўмовы для поўнага задавальнення матэрыяльных і духоў-
ных запатрабаванняў сельскага працаўніка.
Кожны з нас разумее, што без пастаяннай увагі з боку Камуні-
стычнай партыі і Савецкага ўрада да жанчын-працаўніц не было б
такіх вялікіх поспехаў. Усе мы з глыбокім хваляваннем учытваем-
ся ў радкі Асноўнага Закона, прасякнутыя клопатамі Савецкай
дзяржавы аб падрастаючым пакаленні. Мне, як члену пастаяннай
Камісіі па пытаниях працы і быту жанчын, аховы мацярынства і
дзяцінства Вярхоўнага Савета БССР, прыйшлося вывучаць умовы
працы і побыту жанчын на прадпрыемствах горада Барысава, а
таксама ўмовы жыцця дзяцей у дзіцячым доме горада Слуцка. Пры
вывучэнні гэтых пытанняў я яшчэ раз пераканалася, колькі ўвагі,
сапраўды бацькоўскіх клопатаў штодня адчуваюць у нас жанчыны
і дзеці.
Пераканаўчым прыкладам пастаяннай увагі з боку нашай род-
най партыі і дзяржавы да чалавека працы з’явілася паездка Гене-
ральнага сакратара ЦК КПСС, Старшыні Прэзідыума Вярхоўнага
Савета СССР таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева ў раёны Сібіры
і Далёкага Усходу. У час гэтай паездкі Леанід Ільіч па-бацькоўску
цікавіўся жыццём і побытам рабочых, калгаснікаў, моладзі, звяр-
нуў асаблівую ўвагу на паляпшэнне ўмоў іх працы.
Вось чаму працаўнікі нашага саўгаса, якія ўважліва вывучылі
ў кожным вытворчым падраздзяленні і па месцу жыхарства праект
новай Канстытуцыі Беларускай ССР і цалкам яго адобрылі, дару-
чылі мне галасаваць на сесіі за прыняцце Асноўнага Закона нашай
рэспублікі. I, выконваючы аднадушную волю сваіх выбаршчыкаў,
я падтрымліваю прапанову прыняць новую Канстытуцыю Белару¬
скай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі, а таксама адзначыць
плённую працу Камісіі па распрацоўцы праекта новай Канстыту-
цыі БССР на чале з кандыдатам у члены Палітбюро ЦК КПСС,
Першым сакратаром Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі
таварышам Пятром Міронавічам Машэравым. (Апладысменты).
Старшыня. Слова мае дэпутат ад Барысаўскай — Заходняй вы-
барчай акругі Мінскай вобласці, намеснік камандуючага войскамі
Чырванасцяжнай Беларускай ваеннай акругі генерал-лейтэнант
танкавых войск' Семірэнка Аляксей Іванавіч.
Наступным выступіць дэпутат Саўчанка.
Семірэнка А. I. Таварышы дэпутаты! Воіны Чырванасцяжнай
8«
115

Беларускай ваеннай акругі жывуць адным жыццём, думамі і спра¬
вам! з усім савецкім народам, з працоўнымі нашай рэспублікі. Яны
сваімі ратнымі справамі на палях вучэнняў, на танкадромах і
стрэльбішчах дастойна знамянуюць год 60-годдзя Савецкіх Узбро-
еных Сіл.
3 вялікай зацікаўленасцю вывучаюць і абмяркоўваюць праект
Канстытуцыі Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
войскі акругі. У гэтым важным палітычным і ідэйна-тэарэтычным
дакуменце знайшлі адлюстраванне ні з чым не параўнальныя да-
сягненні працоўных Савецкай Беларусі ў пабудове развітога са-
цыялістычнага грамадства пад мудрым кіраўніцтвам ленінскай пар-
тыі, у брацкай сям’і народаў Савецкага Саюза.
Абмеркаванне праекта Асноўнага Закона рэспублікі ва ўсіх час-
цях і падраздзяленнях акругі прайшло пры высокай актыўнасці
асабістага саставу і садзейнічала паспяховаму рашэнню задач бая-
вой і палітычнай падрыхтоўкі.
Усяго на сходах выступіла каля 5 тысяч ваеннаслужачых, рабо-
чых і служачых Савецкай Арміі. У ходзе абмеркавання паступілі
4773 прапановы, у тым ліку 62 прапановы, канкрэтна звязаныя з да-
паўненнямі і ўдакладненнямі артыкулаў праекта Канстытуцыі.
Ваеннаслужачыя акругі ўнеслі 132 прапановы па пытаннях удаска-
налення практычнай дзейнасці камандзіраў, афіцэраў, генералаў у
галіне павышэння пільнасці, баявой гатоўнасці, паляпшэння якасці
навучання і выхавання асабістага саставу.
Салдаты, сержанты, прапаршчыкі, афіцэры, генералы, служа-
чыя адобрылі праект Канстытуцыі. Усе прапановы і выступленні
воінаў акругі сведчаць аб высокім патрыятызме, любві да нашай
Радзімы, савецкага народа і Камуністычнай партыі.
Асабісты састаў акругі, як і ўсе савецкія людзі, аднадушна адо-
брыў і падтрымлівае ўнутраную палітыку Камуністычнай партыі
і Савецкага ўрада. Сваёй ратнай працай воіны дэманструюць ра-
шучасць і надалей строга выконваць задачы, пастаўленыя XXV
з’ездам КПСС перад Узброенымі Сіламі — надзейна ахоўваць мір-
ную стваральную працу савецкага народа, быць аплотам усеагуль-
нага міру.
У выступлениях на сходах, у пісьмах у рэдакцыі газет воіны
акругі з вялікім гонарам адзываюцца аб дасягненнях беларускай
рэспублікі, аб поспехах яе працоўных у выкананні планаў дзесятай
пяцігодкі. Гэтыя поспехі радуюць наш асабісты састаў. Яны мабі-
лізуюць салдат, сержантаў, прапаршчыкаў і афіцэраў на яшчэ
больш напружаную ратную працу, заклікаюць іх выяўляць дадатко-
выя рэзервы павышэння баявой гатоўнасці, поўнага выканання
прынятых сацыялістычных абавязацельстваў.
3 высокім пачуццём адабрэння ўспрынялі воіны ўсе 172 арты-
кулы праекта Асноўнага Закона БССР. Але асаблівыя адносіны вы-
клікае ў нас артыкул 30 главы чацвёртай, які непасрэдна звяртаец-
116

ца да ўзброеных абаронцаў. У ім гаворыцца, што «Беларуская ССР
удзельнічае ў забеспячэнні бяспекі і абароназдольнасці краіны,
аснашчэнні Узброеных Сіл СССР усім неабходным». Гэта і ёсць
заканадаўчае замацаванне вялікага ленінскага запавета аб тым,
што трэба ўмацоўваць адзінства ваенных сіл і што «адступленне ад
гэтага адзінства нельга дапускаць, раздзяленне з’яўляецца зла-
чынствам».
Таварышы! Палажэнне Канстытуцыі СССР і праекта Канстыту-
цыі БССР аб абароне сацыялістычнай Айчыны да многага абавяз-
вае воінаў Чырванасцяжнай Беларускай ваеннай акругі. Галоўнае
заключаецца ў тым, каб кожнае падраздзяленне, часць, злучэнне
знаходзіліся ў стане пастаяннай і высокай баявой гатоўнасці да
разгрома любога агрэсара, які зробіць замах на бяспеку нашай
краіны або нашых сяброў і саюзнікаў.
Аб’ектыўная неабходнасць неадкладнага вырашэння гэтай ад-
казнай задачы вынікае з ленінскіх запаветаў і сучаснай складанай
і супярэчлівай міжнароднай абстаноўкі.
Мы ўсе добра разумеем палажэнні і вывады ў гэтым сэнсе, што
змяшчаюцца ў Справаздачным дакладзе Цэнтральнага Камітэта
нашай партыі XXV з’езду, у далейшых выступлениях Генеральнага
сакратара Цэнтральнага Камітэта КПСС, Старшыні Прэзідыума
Вярхоўнага Савета СССР, Старшыні Савета Абароны СССР тава-
рыша Леаніда Ільіча Брэжнева. На гэтую акалічнасць ён звяртаў
самую сур’ёзную ўвагу ўсяго нашага народа ў перыяд паездкі па
Далёкім Усходу, асабліва на крэйсеры «Адмірал Сянявін». Тава-
рыш Брэжнеў падкрэсліваў, што і на захадзе і на усходзе ад нашых
граніц ёсць сілы, зацікаўленыя ў гонцы ўзбраенняў, у нагнятанні
атмасферы страху і варожасці.
Наўрад ці ёсць патрэба пераконваць, што агрэсіўныя разлікі,
якія імперыялісты і мааісты звязваюць з нарошчваннем гонкі ўз-
браенняў, пагражаюць бяспецы сацыялістычнай садружнасці і
справе ўсеагульнага міру. Аб чым бы ні ішла гаворка — аб павелі-
чэнні колькасці войск Злучаных Штатаў Амерыкі, ў Еўропе, аб пе-
раўзбраенні краін НАТО і аснашчэнні іх армій найноўшай зброяй,
аб мілітарызацыі працы і мадэрнізацыі арміі Кітая, аб распрацоўцы
і разгортванні новых сістэм зброі масавага знішчэння ў выглядзе
нейтроннай бомбы або аб разлічаных да 2000 года планах стварэн-
пя яшчэ больш смертаносных відаў зброі — за ўсім гэтым стаяць
намеры рэакцыйных сіл сарваць разрадку напружанасці, стварыць
абсалютную перавагу ваеннай магутнасці і дыктаваць міравую па-
літыку, замацаваўшыся на пазіцыі сілы. I якой бы абсурднаю ні
была гэтая задума, сам яе факт уяўляе рэальную і ўсё больш ві-
давочную пагрозу для нас, для сацыялістычнай садружнасці, для
ўсяго чалавецтва.
У гэтых умовах иадзвычай узрасла роля нашых Узброеных Сіл
як фактара забеспячэння ўсеагулы-іага міру. Савецкі Саюз нікому
117

не пагражае. Наша партыя і ўрад і надалей будуць рашуча змагац-
ца за спыненне гонкі ўзбраенняў і раззбраенне, супраць новай су-
светнай вайны. I ў той жа час кожны савецкі чалавек добра разу¬
мев жыццёвую неабходнасць далейшага ўмацавання ваеннай ма-
гутнасці сваёй дзяржавы.
«Мы,— гаварыў Леанід Ільіч Брэжнеў,— нікому не пагражаем.
Разважанні пра так званую «савецкую пагрозу» — гэта яўная вы¬
думка праціўнікаў разрадкі міжнароднай напружанасці і не больш.
Мы ўдасканальваем нашу абарону з адзінай мэтай: надзейна аба-
раняць заваёвы Вялікага Кастрычніка, надзейна ахоўваць мірную
працу савецкіх людзей, нашых сяброў і саюзнікаў. Гэтай высака-
роднай мэце служаць воіны Савецкай Арміі і Ваенна-Марскога
флоту».
Асабісты састаў нашай акругі, як і ўсе воіны Узброеных Сіл,
з вялікай увагай і пачуццём адказнасці ўспрынялі наказ Леаніда
Ільіча Брежнева: «Павышайце сваё воінскае майстэрства, баявую
вывучку, удасканальвайце палітычную падрыхтоўку, з гонарам ня-
сіце сцяг савецкіх Узброеных Сіл».
Гэта праяўляецца ў канкрэтных справах, думах і ўчынках кож-
нага салдата і сержанта, прапаршчыка і афіцэра. Яны ганарацца
тым, што з’яўляюцца абаронцамі першай у свеце Сацыялістычнай
Айчыны, што служаць у радах Савецкай Арміі, баявыя сцягі якой
азараюцца святлом неўміручых ленінскіх ідэй і нясуць на сабе сла¬
ву легендарных перамог у імя шчасця, свабоды і незалежнасці
свайго народа.
3 поўным усведамленнем сваёй адказнасці за выкананне кан-
стытуцыйнага абавязку самааддана працуе кожны наш воін над
рашэннем найскладанейшых задач, пастаўленых перад ім Цэнт-
ральным Камітэтам партыі і Міністрам абароны СССР. Тэты год
выдаўся для нас асабліва напружаным. 3 пачатку снежня па сут-
насці справы ідуць няспынныя палявыя заняткі і вучэнні. Напярэ-
дадні 60-годдзя савецкіх Узброеных Сіл мы правялі вучэнне «Бя-
рэзіна», якое з’явілася для нас сур’ёзным выпрабаваннем на бая¬
вую сталасць. I трэба сказаць, што ў ходзе заняткаў, ці то ў полі
або ў размяшчэнні часці, нашы воіны дэманструюць высокую бая¬
вую вывучку, фізічную загартоўку і маральную стойкасць, непа-
хісную рашучасць і гатоўнасць выканаць свой патрыятычны і ін-
тэрнацыянальны абавязак.
Верныя сыны свайго народа, бязмежна адданыя ленінскай партыі
і справе камунізму, нашы воіны разгарнулі шырокае сацыяліс-
тычнае спаборніцтва пад дэвізам: «Надзейна абараняць сацыяліс-
тычную Бацькаўшчыну, быць у пастаяннай баявой гатоўнасці, на-
стойліва авалодваць зброяй і тэхнікай, удасканальваць баявое май¬
стэрства». Яны змагаюцца за тое, каб год 60-годдзя Узброеных Сіл
стаў годам ударнай ратнай працы. I можна не сумнявацца ў тым,
што так яно і будзе. Так наш асабісты састаў разумев свае абавяз-
118

кі, што вынікаюць з Канстытуцыі, і так ён адказвае справай на яе
патрабаванні. Палажэнні Канстытуцыі аб абароне Айчыны з’яў-
ляюцца велізарнай мабілізуючай сілай, сродкам патрыятычнага і
інтэрнацыянальнага выхавання воінаў. Іх выкананне кожным гра-
мадзянінам рэспублікі яшчэ вышэй узніме абароназдольнасць краі-
ны, баявую магутнасць нашых Узброеных Сіл. Вось чаму па дару-
чэнню воінаў-выбаршчыкаў я заяўляю: «Мы цалкам і поўнасцю
адабраем палажэнні, запісаныя ў главе чацвёртай праекта Кансты-
туцыі БССР, што вынікаюць з Асноўнага Закона нашай вялікай
Краіны Саветаў».
Ва ўсіх нашых поспехах, як у люстэрку, яскрава праяўляецца
пастаянны клопат аб Узброенных Сілах з боку Цэнтральнага Камі-
тэта КПСС, Савецкага ўрада і асабіста Леаніда Ільіча Брэжнева,
увага і цяпло сэрцаў працоўных Савецкай Беларусі, Цэнтральнага
Камітэта Кампартыі Беларусі і Урада рэспублікі. Воіны акругі вы-
казваюць шчырую павагу і вялікую ўдзячнасць за ўсё гэта і запэў-
ніваюць, што яны не пашкадуюць сваіх сіл, энергіі, ведаў для да-
лейшага ўмацавання магутнасці нашых Узброеных Сіл. (Апла-
дысменты.)
Старшыня. Слова мае дэпутат ад Чэрвеньскай выбарчай акругі
Мінскай вобласці, Міністр аховы здароўя Беларускай ССР Саў-
чанка Мікалай Яўсеевіч.
Наступнай выступае дэпутат Кожар Зінаіда Яўгенаўна.
Саўчанка М. Я. Таварышы дэпутаты! Сярод шырокага комп¬
лексу сацыяльна-эканамічных правоў, замацаваных у праекце но-
вай Канстытуцыі за савецкімі людзьмі, асаблівае месца належыць
гарантаванаму артыкулам 40 праву грамадзян БССР на ахову
здароўя. Няма неабходнасці даказваць, што ахова здароўя — гэта
ахова галоўнай вытворчай сілы грамадства і, значыць,— адна з га-
лоўных умоў паспяховага выканання нашых эканамічных і сацьь
яльных планаў.
У папярэдняй Канстытуцыі нашай рэспублікі, як вядома, такога
артыкула не было. Артыкул 95 гарантаваў толькі права на матэры-
яльнае забеспячэнне ў выпадку хваробы і страты працаздольнасці.
Цяпер пытанне ставіцца значна шырэй і больш значна ў сацыяль-
ным плане. У абмяркоўваемым на гэтай сесіі праекце адлюстроў-
ваецца новая якасная ступень развіцця народнай аховы здароўя і
грамадства ў цэлым.
У 1937 годзе, калі прымалася папярэдняя Канстытуцыя БССР,
дзяржава яшчэ не магла ўзяць на сябе гаранты! аховы здароўя ў
поўным аб’ёме. Абмежаванасць матэрыяльнай базы, недахоп кад-
раў, складаныя гігіенічныя ўмовы, няўстойлівыя эпідэміялагічныя
абставіны дазвалялі вырашаць задачы толькі па аказанню самых
простых відаў агульнай і неадкладнай дапамогі і па прадухіленню
асабліва небяспечных інфекцый. Агульны ўзровень эканамічнага
развіцця не даваў магчымасці праводзіць шырокія дзяржаўныя ме-
119

рапрыемствы па аздараўленню ўмоў працы і побыту ў такім знач-
ным аб’ёме, як гэта прадугледжваецца ў праекце цяперашняй Кан-
стытуцыі.
Дастаткова назваць некалькі лічбаў, якія характарызуюць ахо-
ву здароўя рэспублікі ў перадваенным 1940 годзе. (Гэтыя лічбы
бяруцца таму, што граніца наша сфарміравалася ў 1940 годзе, і
параўнаць іх лягчэй і больш лагічна з паказчыкамі 1977 года). На
10 тысяч насельніцтва тады прыпадала каля 6 урачоў, цяпер — 32,
каля 20 сярэдніх медыцынскіх работнікаў, цяпер — 93, 33 бальніч-
ныя ложкі, цяпер — 122.
Вельмі нізкаю была забяспечанасць гарадоў і вёсак цэнтраліза-
ваным водазабеспячэннем і каналізацыяй. Больш чым палавіна
жанчын раджала дома. Колькасць месц у дашкольных установах
дасягала толькі 64 тысячы. Усяго 4 рублі асігноўвалася з бюджэту
рэспублікі на аднаго жыхара для аховы здароўя, цяпер — 40 руб-
леў.
Зразумела, ва ўмовах 1937 года размова магла ісці толькі аб га-
рантыях на выпадак хваробы і страты працаздольнасці, а не аб
гаранты! паўнаважкіх і шырокіх правоў на ахову здароўя.
За сорак гадоў становішча спраў непараўнальна змянілася, ня-
гледзячы на страты і разбурэнні, што прынесла нам вайна. Па сут-
насці, за гэтыя сорак гадоў створана якасна новая ахова здароўя
развітога, сталага сацыялістычнага грамадства. У арганізацыйных
адносінах узнікла зладжаная сістэма ўстаноў сападпарадкаваных
па вертыкалі. Гэта сістэма ахоплівае 2992 фельчарска-акушэрскія
пункты, 486 участковых, 138 раённых, 6 абласных, 151 гарадскую і
спецыялізаваную бальніцу, 21 радзільны дом, 163 санітарныя стан-
цыі і аддзелы. Колькасць месц у дзіцячых дашкольных установах
дасягнула 395 тысяч.
Сфарміравалася таксама функцыянальная структура нашай ахо¬
вы здароўя, вытрымаўшая праверку жыццём. Разгалінаваная сістэ-
ма станцый і аддзяленняў хуткай і неадкладнай дапамогі забяспеч-
вае хуткае аказанне дапамогі ўсім, хто мае ў ёй патрэбу, што да-
зволіла рэзка знізіць смяротнасць пры інфарктах, кровазліцці ў
мозг, цяжкіх траўмах, вострых хірургічных захворваннях. Дарэчы
сказаць, што ў 1977 годзе хуткая дапамога выканала больш як
3 мільёны выездаў да хворых. Тэрытарыяльная і цэхавая ўчаст-
ковая служба забяспечвае дастойную агульнаўрачэбную да-
памогу.
На базе раённых, гарадскіх і абласных бальніц існуе шырокая
сетка аддзяленняў і цэнтраў спецыялізаванай медыцынскай дапа-
могі, у якіх вядзецца абследаванне і лячэнне на сучасным узроўні.
У Беларусі шырока праводзяцца аперацыі па аднаўленню зроку і
слыху, аперацыі на сэрцы і буйных сасудах, перасаджваюцца ныр-
кі, суставы і іншыя органы. Спецыялісты распрацавалі новыя мета-
ды лячэння рака і іншых захворванняў. 29 тысяч урачоў, каля 87
120

тысяч сярэдніх медыцынскіх работнікаў стаяць цяпер на варце
здароўя жыхароў нашай рэспублікі.
Шмат чаго зроблена для стварэння санітарнага дабрабыту.
Толькі за дзевятую пяцігодку было пабудавана больш як 1000 кі-
ламетраў водаправодных і больш 400 кіламетраў каналізацыйных
сетак. На ўзвядзенне збудаванняў па ачыстцы паветра і вады ад
выкідаў штогод выдаткуюцца мільёны рублёў.
За восьмую і дзевятую пяцігодкі на будаўніцтва медыцынскіх
устаноў выдаткавана звыш 196 мільёнаў рублёў капітальных укла-
данняў. Увайшлі ў строй бальніцы на 17,7 тысячы ложкаў і паліклі-
нікі на 18,3 тысячы наведванняў за адну змену. Такая ж грандыёз-
ная праграма будаўніцтва працягваецца ў дзесятай пяцігодцы.
Вышэйшыя навучалыіыя ўстановы рэспублікі штогод выпуска-
юць звыш 1000 урачоў, а медыцынскія вучылішчы звыш 3 тысяч
фельчараў, акушэраў, медыцынскіх сясцёр і лабарантаў.
Беларусь, безумоўна, не з’яўляецца выключэннем. Такія ж зме-
ны адбыліся і ў іншых рэспубліках нашай краіны. Усё гэта ствары-
ла рэальную аснову для таго, каб дзяржава магла ўзяць на сябе
забеспячэнне права на ахову здароўя, а прыведзеныя лічбы, што
характарызуюць матэрыяльную базу аховы здароўя Беларусі, па-
казваюць, наколькі маштабнымі і сур’ёзнымі сталі гарантыі гэтага
права.
Маштабнасць гарантый адбілася і на рэальным спажыванні
насельніцтвам паслуг аховы здароўя. Колькасць урачэбных навед-
ванняў на аднаго жыхара павялічылася з 2 у 1940 годзе да 9,45 у
1977 годзе, а колькасць хворых, накіраваных у шпіталі, на 1000 жы-
хароў — з 6,2 да 22,8. Да 50 — 80 працэнтаў усіх жыхароў штогод
правяраецца на выяўленне туберкулёзу і раку. Рэзка знізілася дзі-
цячая і мацярынская смяротнасць. Ліквідаваны такія цяжкія ін-
фекцыйныя захворванні, як поліяміэліт, малярыя, трахома, дыф-
тэрыя.
Рэзка зменшылася колькасць такіх інфекцыйных захворванняў,
як туберкулёз, тыф, дызентэрыя і іншыя. Мы ўжо не ведаем эпідэ-
мій дызентэрыі, тыфу, поліяміэліту, дыфтэрыі, якія забіралі ў пе-
радваенныя гады тысячы чалавечых жыццяў.
Бясспрэчна, што такія рысы савецкай аховы здароўя, як даступ-
насць, бясплатнасць, высокая якасць і гуманізм, забяспечылі яму
трывалы міжнародны аўтарытэт, высокую прыцягальную сілу і ў
канчатковым выніку маральную перамогу над капіталістычнай ахо-
вай здароўя. I нездарма генеральны дырэктар Сусветнай арганіза-
цыі аховы здароўя ў адным са сваіх апошніх дакладаў падкрэслі-
ваў, што ні адна, нават высокаразвітая капіталістычная краіна яшчэ
не можа ажыццявіць дасягненне вышэйшай сацыяльнай мэты
вы здароўя — забеспячэнне неабходным медыкасанітарным
слугоўваннем ўсіх членаў грамадства, менавіта ўсіх, а не
браных.
ахо-
аб-
вы-
121

Такім чынам, за сорак гадоў, што мінулі з часу прыняцця папя-
рэдняй Канстытуцыі БССР, у рэспубліцы ўзніклі ўсе перадумовы
для поўнага забеспячэння права ўсіх яе жыхароў на гарантаваную
ахову здароўя. Трэба сказаць, што не толькі артыкул 40 гарантуе
гэта права — уся Канстытуцыя ўвасабляе ў сабе клопат аб дабра-
быце і здароўі людзей.
Так, артыкул 8 замацоўвае абавязак працоўных калектываў
актыўна ўдзельнічаць у паляпшэнні ўмоў працы і побыту. Артыкул
18 акрэслівае дзяржаўны характар такіх пытанняў, як ахова чыс-
ціні паветра і вады,-паляпшэнне навакольнага асяроддзя.
Артыкул 21 таксама ўзводзіць у ранг дзяржаўных клопатаў пы-
танні паляпшэння ўмоў і аховы працы, яе навуковай арганізацыі,
паступовага скарачэння, а затым і поўнага выцяснення цяжкай фі-
зічнай працы.
У артыкуле 22 вызначаецца задача пераўтварэння сельскагас-
падарчай працы ў разнавіднасць індустрыяльнай і расшырэння сет-
кі ўстаноў аховы здароўя ў вёсцы.
У артыкуле 33 гарантуюцца правы жанчын, вызначаюцца дзяр-
жаўныя меры па ахове працы і здароўя жанчын. У артыкуле 51 гэ-
тыя правы падмацоўваюцца мерамі па развіццю шырокай сеткі
дзіцячых дашкольных устаноў.
Артыкул 51 прадугледжвае судовую абарону ад замахаў на зда-
роўе грамадзян.
Новым праяўленнем клопату дзяржавы аб умацаванні гаран-
тый правоў савецкіх людзей на ахову здароўя з’явілася Пастанова
Цэнтральнага Камітэта КПСС і Савета Міністраў СССР ад 22 ве-
расня 1977 года «Аб мерах па далейшаму паляпшэнню народнай
аховы здароўя». Яна можа служыць наглядным прыкладам таго,
як жыве і дзейнічае Канстытуцыя СССР, як на практыцы рэалізу-
юцца палажэнні Асноўнага Закона краіны, як матэрыялізуюцца
канстытуцыйныя гарантыі. На рэспубліканскім актыве, які адбыўся
20 сакавіка, абмяркоўваліся канкрэтныя мерапрыемствы, што вы-
нікаюць з названай вышэй Пастановы, па паляпшэнню народнай
аховы здароўя. Актыў намеціў шляхі паляпшэння аховы здароўя
таму, што побач з поспехамі мы добра бачым і нашы пралікі і нашы
недахопы.
У адпаведнасці з Пастановай у рэспубліцы прадугледжваецца
далейшае развіццё матэрыяльнай базы аховы здароўя, шырокае
прыцягненне для гэтай мэты сродкаў прамысловых прадпрыемстваў
і іншых ведамстваў, умацаванне санітарна-эпідыміялагічнага даб-
рабыту, паляпшэнне гігіенічных умоў працы і жыцця людзей і аба-
роны здароўя жанчын і дзяцей, значнае паляпшэнне матэрыяльна-
тэхнічнага забеспячэння ўстаноў аховы здароўя.
У канчатковым выніку мы павінны забяспечыць паляпшэнне ра¬
боты кожнай установы аховы здароўя і ўсёй аховы здароўя ў
цэлым.
122

Дастаткова сказаць, што ў адзінаццатай пяцігодцы за кошт Ка-
піталаўкладанняў увойдуць у строй бальніцы на 12 тысяч ложкаў,
у тым ліку раённыя бальніцы на 8 тысяч ложкаў. Будзе забяспе-
чана 1800 ложкаў для аказання дапамогі жанчынам, 1200 лож-
каў — для дзяцей, 8400 санаторных ложкаў — для дзяцей, паліклі-
нік — на 20 тысяч наведванняў.
Значная ўвага звяртаецца на ўтварэнне і развіццё кардыялагіч-
най службы, участковай службы, службы хуткай дапамогі, іншых
відаў сацыялістычнай медыцынскай дапамогі.
Развіццё сеткі сельскай аховы здароўя стварае рэальныя ўмовы
для далейшага збліжэння ўзроўняў сельскай і гарадской аховы
здароўя.
Значна шырэй ставяцца і будуць вырашацца пытанні масавай
аздараўленчай работы. Ствараецца матэрыяльная база комплексаў
здароўя па месцу жыхарства насельніцтва. Шырокая аздараўлен-
чая работа сярод дарослага насельніцтва і, асабліва сярод дзяцей,
укараненне фізкультуры і спорту ў побыт людзей усё больш і больш
становіцца галоўным рычагом глабальнага ўздзеяння на здароўе
людзей.
Выкананне стратэгічных задач, вызначаных Пастановай «Аб
мерах па далейшаму развіццю народнай аховы здароўя», дазволіць
выйсці на новыя якасныя рубяжы аховы здароўя і забяспечыць
дзейсную гарантыю права насельніцтва нашай рэспублікі на ахову
здароўя.
Медыцынскія работнікі рэспублікі, натхнёныя ўвагай Камуніс-
тычнай партыі і Савецкага ўрада
о
и
га пытанняу аховы здароуя, са
свайго боку зробяць усё, што толькі залежыць ад іх, каб усе кан-
стытуцыйныя гарантыі сталі рэальнасцю.
Таварышы дэпутаты! Я прапаную адобрыць праект Канстытуцыі
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і заклікаю ад-
надушна прагаласаваць за яго прыняцце. (Апладысменты.)
Старшыня. Слова мае дэпутат ад Браслаўскай выбарчай акру-
ri Віцебскай вобласці, настаўніца Браслаўскай сярэдняй школы
імя А. А. Жданава Кожар Зінаніда Яўгенаўна.
Наступным выступіць дэпутат Мендараў.
Кожар 3. Я. Таварышы дэпутаты! 3 вялікай увагай слухалі мы
даклад Старшыні Канстытуцыйнай камісіі Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі, кандыдата ў члены Палітбюро ЦК
КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Бе-
ларусі таварыша Пятра Міронавіча Машэрава, у якім раскрываец-
ца змест новай Канстытуцыі нашай рэспублікі.
У праекце Асноўнага Закона адлюстроўваюцца сапраўды гран-
дыёзныя змены, што адбыліся на нашай зямлі. Клопат аб дабра-
быце народа, аб тым, каб савецкім людзям жылося лепей, адчува-
ецца за кожным радком гістарычнага дакумента.
Працоўныя Браслаўшчыны з велізарным інтарэсам і з гонарам
123

за дасягнутыя беларускім народам поспехі знаёміліся з праектам
новай Канстытуцыі БССР.
У абмеркаванні праекта Асноўнага Закона рэспублікі ўдзельні-
чала ўсё дарослае насельніцтва раёна. У кожным доме, на кожным
прадпрыемстве выказвалася гарачая падтрымка і адабрэнне гэтага
важнага для жыцця кожнага чалавека дакумента.
У ходзе абмеркавання жыхары горада Браслава і вёсак нашага
раёна з вялікай праніклівасцю падкрэслівалі, што дзякуючы пасля-
доўнаму ажыццяўленню ленінскай нацыянальнай палітыкі, шчод-
рай дапамозе ўсіх брацкіх народаў, і перш за ўсё вялікага рускага
народа, у заходніх абласцях Беларусі толькі з запаветнага верасня
1939 года працоўныя сталі «людзьмі звацца».
Шлях да волі і жыцця для працаўнікоў заходніх раёнаў Белару-
сі быў асабліва цяжкім. Імкненні, надзеі і светлыя мары людзей
працы адцясніла акупацыя Заходняй Беларусі буржуазна-памеш-
чыцкай Польшчай. Толькі праз дваццаць гадоў працоўныя Заход¬
няй Беларусі, гвалтоўна адлучаныя. ад маці-Радзімы, вярнуліся ў
брацкую сям’ю савецкіх народаў.
Калі перакрэсліць перыяд вайны, то на аднаўленне і развіццё
заходніх раёнаў нашай рэспублікі гісторыя адпусціла каля трыцца-
ці пяці гадоў. Тым больш радуе нас дасягнутае за гэты кароткі ад-
рэзак часу. Захапляе імклівы ўзлёт да вяршынь сацыяльнага, эка-
намічнага і культурнага жыцця. Велізарнымі пераўтварэннямі вы-
значаюцца ўсяго толькі тры з палавінай дзесяцігоддзі, што мінулі
пасля ўз’яднання Заходняй Беларусі з Беларускай Савецкай Са-
цыялістычнай Рэспублікай.
Пад кіраўніцтвам Камуністычнай партыі ажыццявіліся найвя-
лікшыя пераўтварэнні ў сельскай гаспадарцы. Ад прымітыўнай ап-
рацоўкі глебы яна зрабіла гіганцкі крок да сучаснай буйной меха-
нізаванай сельскагаспадарчай вытворчасці.
За гады Савецкай улады развілася мясцовая прамысловасць.
Цемра і бяспраўе — вось што было наканавана мясцоваму белару-
скаму насельніцтву да 1939 года. У час акупацыі буржуазна-памеш-
чыцкай Польшчай Браслаўшчына заставалася занядбалым краем.
Працавалі ўсяго толькі дзве гімназіі, некалькі сямігадовых і пачат-
ковых школ, адна бальніца з двума ўрачамі і невялічкая колькасць
магазінаў. Больш як 70 працэнтаў насельніцтва было непісьменным
і малапісьменным. У школах выкладанне вялося на польскай мове
ў адпаведнасці з палітыкай гвалтоўнай асіміляцыі мясцовага на-
сельніцтва. Беларускія школы былі закрытым!. Пра вышэйшую
адукацыю просты працаўнік не мог і марыць. Касцёл, царква ды
карчма заставаліся асноўнымі «культурным! ўстановамі» для пра-
цоўных.
На дарогах і ў вёсках часта можна было ўбачыць жабракоў.
У перадсвяточныя дні яны звычайна сядзелі каля касцёлаў і цэрк-
и
о
вау з працягнутаю рукой.
124

Большасць працоўных не магла карыстацца медыцынскай да-
памогай. Адзін дзень стацыянарнага лячэння каштаваў каля 5 зло¬
тых, у той час як сярэдні заробак рабочага не перавышаў 40 зло¬
тых у месяц.
Не дапускаліся працоўныя і да мясцовага самакіравання. У мя-
сцовую ўправу ўваходзілі толькі памешчыкі, кулакі, асаднікі і чы-
ноўнікі. Так, у 1934 годзе ў склад Браслаўскай павятовай управы
Віленскага ваяводства ўваходзіла 6 памешчыкаў, 13
4 ваенныя асаднікі, адзін служыцель культа і 6 чалавек
саслоўяў.
Шырокі і багаты свет адкрыў перад чалавекам працы
кулакоў,
з іншых
верасень
1939 года. Аб узроўні развіцця адукацыі і культуры даюць некато-
рае ўяўленне такія, напрыклад, звесткі: цяпер у раёне налічваецца
83 агульнаадукацыйныя школы, у тым ліку 12 сярэдніх, 27 васьмі-
гадовых і 44 пачатковыя, 2 сярэднія сельскія прафесійна-тэхнічныя
вучылішчы. Пры школах функцыяніруе 16 інтэрнатаў.
У горадзе працуе Дом піянераў, юнацкая спартыўная школа.
Самыя маленькія наведваюць 24 дзіцячыя сады і яслі. Усяго ву-
чыцца 6600 навучэнцаў. Выхаваннем і навучаннем падрастаючага
пакалення займаюцца 638 кваліфікаваных педагогаў і выхавацеляў.
I сёння мы з гонарам адзначаем, што наш раён вырашыў задачу
пераходу да ўсеагульнай сярэдняй адукацыі моладзі. I гэты імклівы
ўзлёт да ведаў і культуры адбыўся літаральна на нашых вачах.
Непазнавалыіа змяніліся культура і побыт людзей. У сучасны
момант у раёне працуюць 53 клубныя ўстановы, 56 бібліятэк, кіна-
тэатраў, 4 гарадскія, 42 сельскія стацыянарныя кінаўстаноўкі і
7 кінаперасовак, 2 музычныя школы. Есць народны тэатр, народны
хор Опсаўскага сельскага клуба. Далёка за межамі Браслаўшчы-
ны набыў вядомасць раённы фестываль самадзейнай творчасці
працоўных «Браслаўскія зарніцы».
Імклівымі тэмпамі мяняецца аблічча савецкай вёскі. Цяпер ва
ўсіх населеных пунктах раёна поўнасцю завяршылася не толькі
радыёфікацыя, але і электрыфікацыя, газіфікацыя.
Таварышы дэпутаты! Для мяне, настаўніцы, вельмі важнае
значэнне набывае тая акалічнасць, што ў праекце Асноўнага Зако¬
на нашай рэспублікі, як і ў Канстытуцыі Саюза ССР, знаходзяць
шырокае адлюстраванне пытанні далейшага ўдасканалення адука-
цыі і камуністычнага выхавання падрастаючага пакалення.
Для нас, настаўнікаў, асаблівую актуальнасць маюць артыкулы
25, 43, 64, якія ўзводзяць у ранг закона абавязковую сярэднюю аду-
кацыю, адказнасць школ, сям’і і ўсёй грамадскасці за камуністыч-
нае выхаванне падрастаючага пакалення.
Упершыню ў Асноўным Законе рэспублікі, таксама як і ў Кан-
стытуцыі СССР, прадугледжваецца абавязак савецкіх грамадзян
«клапаціцца аб выхаванні дзяцей, рыхтаваць іх да грамадска ка-
рыснай працы, расціць дастойных членаў сацыялістычнага грамад-
125

ацькі нашых дзен, тыя, хто сення выхоувае дзяцеи, ужо
мелі магчымасць выкарыстаць сваё права на адукацыю, абралі для
сябе прафесіі ў адпаведнасці са сваімі інтарэсамі і здольнасцямі.
Вось чаму ў кожнага нашага чалавека ёсць усё для таго, каб выка-
наць абавязак выхавацеля з усёй адказнасцю, як гэта належыць
савецкаму грамадзяніну.
Таварышыі Поспехі нашай школы мы, работнікі асветы, тлума-
чым тым, што з першых крокаў Савецкай улады і да нашых дзён
Камуністычная партыя і Савецкі ўрад па-ленінску клапоцяцца аб
развіцці народнай адукацыі. Пастанова Цэнтральнага Камітэта
КПСС і Савета Міністраў СССР аб школе, прынятая ў канцы міну-
лага года,— гэта новае і пераканаўчае таму пацвярджэнне. Няма
цяпер больш важнай, больш надзённай праблемы, што стаіць перад
педагогамі, чым праблема, акрэсленая ў гэтым дакуменце, які вы-
значае ў адпаведнасці з Дырэктывамі XXV з’езда КПСС і новай
Канстытуцыяй СССР канкрэтную праграму дзейнасці школ у гра-
мадстве развітога сацыялізму.
Выступаючы на XXV з’ездзе КПСС, таварыш Леанід Ільіч
Брэжнеў падкрэсліў, што наспела пытанне аб удасканальванні ме-
тадаў комплекснага вырашэння буйных агульнадзяржаўных праб-
лем. Тут трэба мець адзіныя планы, якія ахопліваюць усе этапы ра¬
боты. Важна, каб былі канкрэтныя органы, канкрэтныя людзі, якія
нясуць усю паўнату адказнасці, каардынуюць усе намаганні ў рам¬
ках намечаных планаў. Усеагульная абавязковая сярэдняя адука-
цыя належыць да ліку такіх праблем, якія патрабуюць комплекс¬
нага падыходу.
Абавязак выхоўваць грамадзяніна Краіны Саветаў, такім чы¬
нам, распаўсюджваецца і на працоўныя калектывы. Наша шэфства
не павінна абмяжоўвацца падачай аўтобуса для экскурсіі, шэфскім
канцэртам, назначэннем піянерважатага або прыёмам на сезонную
працу, калі «гарыць уборка ўраджаю». Каб выканаць абавязак
калектыўнага выхавацеля, прамысловыя прадпрыемствы і калгасы
павінны сёння забяспечваць школьніка такой дзейнасцю, якая да-
памагла б яму ўсвядоміць грамадскую, грамадзянскую значнасць
сваёй працы, дала б яму магчымасць хоць у нейкай меры выкары¬
стаць тэарэтычныя веды, атрыманыя ў школе. Для гэтай мэты не-
абходна мець вопытных педагогаў-настаўнікаў і матэрыяльна-
тэхнічную базу. I арыентацыю на школу пры складанні перспектыў-
ных планаў, графікаў работы.
Спатрэбяцца і, магчыма, немалыя выдаткі, каб далучыць пад-
леткаў да доследнай работы па агратэхніцы або лесагадоўлі, каб
I
аць ім магчымасць з поўным правам удзельнічаць у эксперымен-
тах заводскіх лабараторый, далучыцца да вынаходніцтва, сапраўд-
най тэхнічнай творчасці.
Выдаткі гэтыя абернуцца шматразовымі прыбыткамі. Бо толькі
так і толькі такім чынам забяспечваецца будучыня сельскай гаспа-
126

даркі, прамысловасці. Толькі так
и	ним
можна выхоўваць грамадзян,
свайго завода. Так выхоў-
сапраудных патрыетаў свайго калгаса,
ваюць спецыялістаў, адданых сваей справе, сваім прадпрыемствам,
настаўнікам, якія далі ім надзейныя пуцёўкі ў жыццё.
Дабіваюцца прыкметных поспехаў і школы нашага раёна. Ад-
метным прыкладам у гэтым сэнсе можа быць хоць бы невялікая
сельская Далекская сярэдняя школа, дзе за два гады дзесятай пя-
цігодкі выпуск са школы склаў 43 чалавекі. 3 іх 14 засталіся пра-
цаваць у калгасе. Усе механізатарскія кадры калгаса імя К. Я. Ва-
рашылава — выпускнікі мясцовай школы.
Таварышы дэпутаты! Настаўнікі Браслаўшчыны, натхнёныя вя-
лікімі перспектывамі, акрэсленымі ў праекце новай Канстытуцыі
нашай рэспублікі і Канстытуцыі Савецкага Саюза, усведамляюць
сваю велізарную адказнасць перад партыяй, перад усім народам,
які даверыў нам самае дарагое, што ёсць у краіне,— выхаванне лю-
дзей, якія будуць прадаўжаць будаўніцтва камунізму. Мае калегі
даручылі мне запэўніць Цэнтральны Камітэт Камуністычнай пар¬
ты! Беларусі, Вярхоўны Савет рэспублікі, што зробяць усё для таго,
каб апраўдаць гэты высокі давер і выхаваць у нашай моладзі высо-
кія грамадзянскія імкненні, працавітасць, пачуццё адказнасці за
справы сённяшняга дня і будучыню, бязмежную любоў да сваёй
Радзімы, да свайго народа.
Ад імя ўсіх маіх выбаршчыкаў горача адабраю праект новай
Канстытуцыі БССР і ўношу прапанову прыняць яго з дабаўленнямі
і змяненнямі, унесеннымі ў ходе абмеркавання. (Апладысменты.)
Старшыня. Слова мае дэпутат ад Гродзенскай—Горкаўскай вы-
барчай акругі Гродзенскай вобласці, сакратар Гродзенскага гарко-
ма Кампартыі Беларусі Мендараў Пётр Афанасьевіч.
Наступнай выступіць дэпутат Герасімовіч Нэла Іванаўна.
Мендараў П. А. Таварышы дэпутаты! Мінула паўгода, як дзей-
нічае, жыве і працуе новая Канстытуцыя СССР. Савецкія людзі
справядліва называюць яе законам жыцця развітога сацыялістыч-
нага грамадства. Аб гэтым яскрава сведчыць замацаванае ў новай
Канстытуцыі сапраўды дэмакратычнае спалучэнне агульных інта-
рэсаў нашай шматнацыянальнай Радзімы і кожнай з утвараючых
яе рэспублік, у тым ліку і ўсенароднае абмеркаванне праекта Кан-
стытуцыі Беларускай ССР, распрацаванага ў адпаведнасці з Ас-
ноўным Законам краіны.
3 велізарнай сілай праявіўся наш сацыялістычны дэмакратызм
у дні абмеркавання праекта Канстытуцыі. Рабочыя, інтэлігенцыя з
вялікай зацікаўленасцю вывучалі праект, усебакова разгледзелі
яго, з грамадзянскай адказнасцю выказалі прапановы, пажаданні,
заўвагі. Характэрнай рысай абмеркавання з’явілася глыбокае ра¬
зумение працоўнымі адзінства правоў і абавязкаў, запісаных у
праекце Канстытуцыі. Яны адзначалі, што намнога багацей, больш
важкімі сталі матэрыяльныя гарантыі правоў і свабод, і зрабілі
127

справядлівы вывад, што тэта — абавязак кожнага яшчэ лепш пра-
цаваць на карысць Радзімы, з яшчэ большай патрабавальнасцю
ставіцца да выканання свайго грамадзянскага абавязку перад гра-
мадствам. I паўсюдна выказвалася імкненне з большай эфектыўна-
сцю выкарыстоўваць на карысць нашага грамадства ўсё тое, што
дае наша народная гаспадарка, што мае ў сваім распараджэнні на¬
ша дзяржава.
Зусім заканамерным з’яўляецца тое, што працоўныя, побач з
аналізам тэксту праекта, вялі размову пра найважнейшыя пытанні
жыцця, якія хвалююць кожнага савецкага чалавека. Выказваліся
крытычныя заўвагі па розных аспектах дзейнасці нашых дзяржаў-
ных органаў і грамадскіх арганізацый, прадпрыемстваў і ўстаноў,
завастралася ўвага на ўзмацненні барацьбы з парушэннямі пра-
цоўнай дысцыпліны, п’янствам і іншымі антыграмадскімі з’явамі,
уносіліся прапановы па павышэнню эфектыўнасці і якасці ўсёй
нашай работы.
Партыйная арганізацыя горада Гродна, выканком гарадскога
Савета народных дэпутатаў прынялі ўсе неабходныя захады да
таго, каб пі адна крытычная заўвага не засталася без належнага
разгляду, каб знайшлі ўвасабленне ў жыццё ўсе карысныя прапа¬
новы.
Грамадзянская актыўнасць працоўных пры абмеркаванні пра¬
екта Канстытуцыі БССР — тэта яскравая дэманстрацыя сацыяліс-
тычнай дэмакратыі, шырокага ўдзелу мае у вырашэнні найважней-
шых пытанняў дзяржаўнага жыцця. Менавіта такое далучэнне пра-
цоўных да паўсядзённай работы ў кіраванні дзяржавай Уладзімір
Ільіч Ленін лічыў цудоўным сродкам падзесецярыць наш дзяржаў-
ны апарат. I сёння, горача адабраючы праект Асноўнага Закона
рэспублікі , я з задавальненнем адзначаю, што ленінскі запавет ад-
люстроўваецца ў гэтым гістарычным дакуменце шырока і поўна.
Многія артыкулы праекта арганічна ўвязваюцца з пастаянным
развіццём грамадскіх умоў, пры якіх чалавек працы, паўнапраўны
свабодны член грамадства свядома ўдзельнічае ў кіраванні ўсімі
дзяржаўнымі і грамадскімі справамі.
Сацыялістычная дэмакратыя на сучасным этапе — гэта шырокі
ўдзел працоўных у вырашэнні грамадскіх спраў праз розныя гра-
мадскія самадзейныя арганізацыі населыііцтва, пакіроўваемыя Са-
ветамі як усеабдымнымі аргапізацыямі нашага парода. Практыка
сведчыць, што сувязі Саветаў з масамі з цягам часу становяцца ўсё
больш трывалымі. Цяпер у нашым горадзе няма такога ўчастка
гаспадарчай і культурнай работы, дзе б ні дзейнічалі актывісты
грамадскай працы. На грамадскіх асновах у нас працуюць больш
як 2 тысячы самадзейных арганізацый насельніцтва, што аб’ядноў-
ваюць звыш 50 тысяч чалавек.
Умацаванню сувязей Саветаў з насельніцтвам у многім спрыяе
работа дэпутатаў у выбарчых акругах. Іх справаздачы перад вы-
128

баршчыкамі аб рабоце Савета, аб выкананні наказаў, інфармацыя
аб важнейших рашэннях партийных і савецкіх органаў далучаюць
усё новых і новых людзей да ўдзелу ў рабоце органаў улады. Разам
з народнымі выбраннікамі тысячы і тысячы працоўных вучацца ў
Саветах майстэрству дзяржаўнага кіравання, шчодра дзеляцца ве¬
дам! і ўменнем ажыццяўляць вялікія планы будаўніцтва камунізму.
Адной з найважнейшых асаблівасцей сацыялістычнай дэмакра-
тыі з’яўляецца пастаяннае павышэнне ролі працоўных калектываў.
Канстытуцыя СССР і праект Асноўнага Закона нашай рэспублікі
заканадаўча замацоўваюць узросшае значэнне гэтых пярвічных
ячэек нашага палітычнага і гаспадарчага арганізма, акрэсліваюць
іх задачы і правы. Яны заклікаюцца выхоўваць сваіх членаў у духу
камуністычнай маралі, клапаціцца аб павышэнні іх свядомасці,
культуры і прафесійнай кваліфікацыі.
На прыкладзе нашага горада відаць, як у працоўных калекты-
вах вялікія паняцці палітыкі і эканомікі пераводзяцца на мову
практыкі. Узросшая роля калектываў станоўча адбіваецца на па-
спяховым ажыццяўленні рашэнняў XXV з’езда КПСС і XXVIII
з’езда Кампартыі Беларусі, планаў дзесятай пяцігодкі. Радзіма
высока ацаніла намаганні працоўных калектываў нашага горада.
Паводле вынікаў сацыялістычнага спаборніцтва за 1977 год, Грод-
па ўзнагароджана пераходным Чырвоным сцягам Цэнтральнага Ка-
мітэта КПСС, Савета Міністраў СССР, ВЦСПС і ЦК ВЛКСМ.
Хацелася б падкрэсліць, што сама атмасфера творчай працы,
адносін паміж людзьмі ў працэсе вытворчасці духоўна ўзбагачае і
развівае работнікаў. Але мы ўсведамляем, што для фарміравання ў
рабочых лепшых рысаў будаўнікоў камунізму патрабуюцца мэта-
пакіраваныя намаганні партыйных, прафсаюзных, камсамольскіх
арганізацый, народных дэпутатаў. Пэўны вопыт такой работы сфар-
міраваўся на прадпрыемствах горада. Пярвічныя партыйныя арга-
нізацыі, гаспадарчыя кіраўнікі творча працуюць, каб стварыць у
кожным вытворчым калектыве неабходны грамадска-палітычны
клімат, які б абуджаў у працоўных імкненне працаваць лепш,
больш прадукцыйна, ствараў атмасферу нецярпімасці да ўсіх нега-
тыўных з’яў.
У цэнтры пастаяннай увагі з боку ўсіх нашых кадраў стаіць
праблема павышэння эфектыўнасці вытворчасці і якасці працы,
больш поўнага выкарыстання вытворчых магутнасцей.
Станоўчы вопыт работы ў гэтым напрамку ёсць на прадзільна-
нітачным камбінаце. Сутнасць гэтага вопыту заключаецца ў тым,
што яшчэ на фазе пусканаладачных работ новабудоўлі рабочыя вя-
дучых спецыяльнасцей пачынаюць асвойваць абсталяванне і пара-
лельна вывучаюць перадавыя прыёмы працы на дзеючай вытвор-
часці. Гэта дазволіла скараціць тэрміны асваення новых магутнас¬
цей з 18 да 14 месяцаў. Добрае веданне абсталявання, высокая
прафесійная падрыхтоўка кадраў, спрыяльныя ўмовы вытворчага
9 Зак. 1057
129

побыту дазволілі дабіцца высокай эфектыўнасці працы ў цэлым.
81 працэнт усіх рабочых гэтага прадпрыемства працуе на павыша-
най зоне абслугоўвання абсталявання.
Практыка пераканаўча пацвярджае, што калектыў — гэта шко¬
ла камуністычных адносін да працы. Сацыялістычнае спаборніцтва,
удзел у падрыхтоўцы і рэалізацыі абавязацельстваў і сустрэчных
планаў у агульнай барацьбе за высокую эфектыўнасць і якасць пра¬
цы павышаюць у кожнага работніка адказнасць пры выкананні гра-
мадскага абавязку, заахвочваюць яго працаваць творча, з поўнаю
аддачай сіл.
У горадзе цяпер шырока разгарнулася сацыялістычнае спабор-
ніцтва за паспяховае выкананне планаў і абавязацельстваў трэцяга
года дзесятай пяцігодкі, за дастойную сустрэчу 60-годдзя нашай
рэспублікі і Кампартыі Беларусі.
Побач з забеспячэннем выканання напружаных сацыялістычных
абавязацельстваў па павышэнню аб’ёма вытворчасці і якасці пра-
дукцыі нам трэба будзе пабудаваць і здаць у эксплуатацыю новыя
буйныя магутнасці па вытворчасці мінеральных угнаенняў на аб’-
яднанні «Азот». Канцэнтрацыя сіл і сродкаў на гэтай будоўлі, па-
вышэнне ўзроўню арганізатарскай і выхаваўчай работы ў калекты-
вах будаўнікоў і мантажнікаў дазволілі выканаць план першага
квартала і закласці трывалую аснову для ўводу ў строй вытворчых
магутнасцей. Мы дзякуем Міністэрству прамысловага будаўніцтва
рэспублікі за дзелавую і эфектыўную дапамогу ў справе ўдаскана-
лення арганізацыі будаўнічай вытворчасці, за аператыўнае ўздзе-
янне на сумежныя арганізацыі і мабілізацыю іх сіл на выкананне
мантажных работ. Аднак у цэлым становішча спраў у капітальным
будаўніцтве ўсё яшчэ застаецца складаным і напружаным. Склада-
ным таму, што часта парушаецца тэхналагічны рытм з прычыны
перашкод па шэрагу пазіцый жалезабетонных канструкцый і мета¬
лу, і гэта даводзіцца кампенсоўваць дадатковымі мерамі ўздзеяння.
Працоўныя Гродна бачаць сваю задачу ў тым, каб з гонарам вы¬
канаць прынятыя сацыялістычныя абавязацельствы, больш поўна
Выкарыстаць наяўныя рэзервы, забяспечыць выкананне і перавы-
кананне планаў усімі працоўнымі калектывамі, усімі вытворчымі
падрадзяленнямі.
На жаль, мы яшчэ не дабіліся такога становішча, каб усе без
выключэння калектывы працавалі плённа і мэтанакіравана. Многія
з недахопаў, пра якія гаварыў Генеральны сакратар ЦК КПСС,
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР таварыш Брэж-
неў Леанід Ільіч на сустрэчах з працоўнымі Сібіры і
У сходу, маюць месца і ў Гродна. Парады і ўказанні
Леаніда Ільіча Брэжнева мы ўспрынялі як баявую
дзеяння.
Мы прыкладзём усе намаганні да таго, каб не толькі
Далёкага
таварыша
праграму
выканаць,
але і перавыканаць планы і абавязацельствы трэцяга года пяцігод-
>30

кі, з гонарам сустрэць слаўны юбілей утварэння БССР і Кампартыі
Беларусі. (Апладысменты.)
Старшыня. Слова мае дэпутат Слабада-Кучынскай выбарчай
акругі Мінскай вобласці, брыгадзір саўгаса «Доктаравічы» Копыль-
скага раёна Герасімовіч Нэла Іванаўна.
Герасімовіч Н. I. Таварышы дэпутаты! 3 пачуццём вялікай ра-
дасці і гордасці за нашу Савецкую Радзіму мы сустрэлі новую
Канстытуцыю СССР. Тэты вельмі важны і дарагі для кожнага са-
вецкага чалавека дакумент. Ён адлюстроўвае дасягненні нашага
народа за шэсцьдзеят гадоў Савецкай улады.
Сёння мы абмяркоўваем праект новай Канстытуцыі Беларускай
ССР. Усе рабочыя і спецыялісты нашага саўгаса, усё дарослае
насельніцтва маёй Слабада-Кучынскай выбарчай акругі з вялікай
цікавасцю азнаёміліся з праектам новай Канстытуцыі Беларускай
ССР і прынялі актыўны ўдзел у яго абмеркаванні. Мы, працаўнікі
Капыльшчыны, як і ўвесь беларускі народ, шчыра, ад усяе душы
адабраем тэты выдатны дакумент, у якім адлюстроўваюцца вялікія
дасягненні нашай рэспублікі пад кіраўніцтвам ленінскай Камуні-
стычнай партыі за гады Савецкай улады. Гэта яскрава праяўля-
ецца на прыкладзе кожнай вёскі, кожнага калгаса і саўгаса.
Наш саўгас «Доктаравічы» заснаваўся ў 1920 годзе, і толькі за
два гады мы змаглі набыць дзве каровы. У 1924 годзе наша гаспа-
дарка ўжо мела 100 кароў. У 1926 годзе мы купілі першы трактар,
а праз дзесяць гадоў — першы аўтамабіль. У 1940 годзе, паводле
гадавой справаздачы, гаспадарка набыла першы збожжавы кам-
байн і сабрала 309 тон збожжа.
Гэта было раней. А цяпер саўгас «Доктаравічы» стаў буйной вы-
сокамеханізаванай гаспадаркай з багатымі ўраджаямі ўсіх сель-
и
и
о
скагаспадарчых культур 1 высокая прадуктыунасцю грамадскаи
жывёлагадоўлі. Цяпер гаспадарка мае звыш 5 тысяч галоў буйной
рагатай жывёлы (у тым ліку звыш 1300 кароў), 78 трактароў,
40 аўтамабіляў, 31 збожжавы камбайн і шмат іншай тэхнікі. Толькі
ў мінулым годзе, нягледзячы на неспрыяльнае надвор’е, мы сабралі
дзякуючы сапраўды гераічнай працы людзей 5238 тонн збожжа.
Рабочыя нашага вытворчага ўчастка атрымалі з кожнага гек¬
тара ў сярэднім па 31 цэнтнеру каласавых. Ад кожнай каровы на-
даілі па 2968 кілаграмаў малака. Усе галіны вытворчасці ў саўгасе
рэнтабельныя.
Непазнавальным стала і жыццё працаўнікоў вёскі. Цяпер у кож¬
най хаце вечарамі свецяцца блакітныя экраны тэлевізараў, амаль
у кожнай сям’і пральная машына і халадзільнік, сучасная мэбля.
Рабочыя маюць у асабістым карыстанні звыш трохсот аўтамабіляў
і матацыклаў.
У нас пабудаваны сярэдняя школа, Дом культуры, 2 дзіцячыя
сады, сталовая, шмат брыгадных клубаў і бібліятэк. Ёсць і меды-
цынскі пункт. Адкрывае дзверы для наведвальнікаў музей баявой і
131

працоўнай славы. Рабочыя займаюць 180 добраўпарадкаваных саў-
гасных кватэр. Словам, як кажуць, ёсць хлеб і да хлеба. Есць усе
и
и
умовы для пленнаи працы і радаснага адпачынку.
I за ўсё гэта вялікае дзякуй Камуністычнай партыі і Савецкаму
ўраду.
Кожнага сумленнага чалавека ўсё гэта абавязвае працаваць
лепш і лепш, каб даваць роднай дзяржаве прадукцыі значна больш
і толькі вышэйшай якасці.
У гэтыя дні, калі паўсюдна па нашай рэспубліцы вядзецца аб-
меркаванне праекта Асноўнага Закона Беларускай ССР, на палях
і фермах нашага саўгаса ідзе напружаная праца. 3 ранку і да ран¬
ку не змаўкае гул матораў. Рабочыя і спецыялісты саўгаса імкнуц-
ца ў лепшыя тэрміны правесці сяўбу яравых культур і гэтым самым
закласці трывалую аснову пад высокі ўраджай юбілейнага года
нашай рэспублікі.
Цяпер кожны працоўны дзень нараджае новыя імёны перадаві-
коў. Шмат іх у саўгасе, у тым ліку і на ўчастку, які я ўзначальваю.
Кожны наш працаўнік імкнецца ўнесці свой асабісты ўклад у най-
хутчэйшае выкананне заданняў дзесятай пяцігодкі. Але мы яшчэ ў
и
и
V
м
и
паусядзеннаи працы часта не поунасцю выкарыстоуваем наяуныя
магчымасці працаваць высокапрадукцыйна. Нам трэба шырэй ука-
ранять у паляводства і жывёлагадоўлю комплексную механізацыю
асноўных вытворчых працэсаў. I гэта дасць нам магчымасць знач-
ную частку працаёмкіх работ выконваць у аптымальныя тэрміны.
Чытаючы праект Асноўнага Закона Беларускай Савецкай Са-
цыялістычнай Рэспублікі, распрацаваны Канстытуцыйнай камісіяй
і адобраны Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР для
ўсенароднага абмеркавання, разам з усімі іншымі артыкуламі хо-
чацца звярнуць асаблівую ўвагу на артыкул 21, дзе вельмі правіль-
на сказана, што дзяржава клапоціцца аб паляпшэнні ўмоў і ахове
працы, яе навуковай арганізацыі, аб скарачэнні, а ,ў далейшым і
поўным выцясненні цяжкай фізічнай працы на аснове комплекснай
механізацыі і аўтаматызацыі вытворчых працэсаў ва ўсіх галінах
народнай гаспадаркі.
У адпаведнасці з гэтым вельмі важным артыкулам хацелася б
звярнуць увагу плануючых органаў.на лепшае забеспячэнне трак-
тароў К-700 і Т-150 камплектам прычапных машын. Адсутнасць у
сучасны момант поўнага набору прычапнога інвентару да гэтых
вельмі высокапрадукцыйных машын стрымлівае іх рацыянальнае
выкарыстанне, што адмоўна адбіваецца на тэмпах і якасці палявых
работ.
Таварышы дэпутаты! Сённяшняя сесія Вярхоўнага Савета
БССР праходзіць у знамянальны год — год 60-годдзя ўтварэння
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і Камуністычнай
партыі Беларусі, і я заклікаю вас сустрэць гэтыя дзве выдатныя
падзеі ў жыцці беларускага народа плённай працай, высокімі вы-
132

творчымі паказчыкамі, новымі дасягненнямі. Гэта будзе наш гана-
ровы ўклад у датэрміновае выкананне гістарычных рашэнняў
XXV з’езда КПСС.
Я адабраю праект Канстытуцыі Беларускай Савецкай Сацыялі-
стычнай Рэспублікі і ад імя сваіх выбаршчыкаў прагаласую за яго
прыняцце. (Апладысменты.)
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Усе таварышы, якія пажадалі
прыняць удзел у абмеркаванні праекта Канстытуцыі Беларускай
ССР, атрымалі слова і горача, пераканаўча выступілі.
Унашу прапанову на гэтым спрэчкі па абмяркоўваемаму пытан¬
ию спыніць. Ці жадае хто-небудзь яшчэ выступіць? Няма жадаю-
чых. Ніхто не настойвае на прадаўжэнні спрэчак? Не.
Тады прапанову аб спыненні спрэчак стаўлю на галасаванне.
Хто за тое, каб спрэчкі па абмеркаванню праекта Канстытуцыі
Беларускай ССР спыніць, прашу галасаваць. Прашу апусціць рукі.
Хто супраць? Супраць няма. Хто ўстрымаўся? Таксама няма.
Спрэчкі спыняюцца.
Прашу дэпутатаў, выбраных у састаў Рэдакцыйнай камісіі, са-
брацца зараз у зале пасяджэнняў Прэзідыума Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР.
Таварышы дэпутаты! Аб’яўляецца перапынак на 40 мінут.
Пасля перапынку.
Старшынствуе Старшыня Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
депутат Шамякін Іван Пятровіч.
Старшыня. Таварышы дэпутаты! Працягваем работу сесіі.
Для паведамлення аб выніках працы Рэдакцыйнай камісіі сло¬
ва мае Старшыня Камісіі, кандыдат у члены Палітбюро ЦК КПСС,
Першы сакратар Цэнтральнага Камітэта Кампартыі Беларусі Пётр
Міронавіч Машэраў. (Апладысменты.)
Машэраў П. М. Таварышы дэпутаты! Утвораная рашэннем Вяр-
хоўнага Савета Рэдакцыйная камісія па падрыхтоўцы канчатковага
тэксту праекта Канстытуцыі БССР з вялікай адказнасцю выканала
даручаную ёй работу і з задавальненнем адзначае, што выступіў-
шыя дэпутаты горача падтрымалі ўсе палажэнні гэтага дакумента
і адобрылі тыя змены, якія былі ўнесены па выніках яго ўсенарод-
нага абмеркавання ў рэспубліцы. Была выказана аднадушная дум¬
ка аб прыняцці новай Канстытуцыі БССР.
Камісія прадстаўляе на ваш разгляд, таварышы дэпутаты, у кан-
чатковай рэдакцыі тэкст праекта Канстытуцыі, які ёсць у вас на
руках. У яго ўнесены некаторыя дапаўненні і ўдакладненні з улі-
кам прапаноў, выказаных дэпутатамі на нашай сесіі. На ■ думку
Рэдакцыйнай камісіі, большасць з гэтых прапаноў заслугоўвае ўва-
гі і іх трэба ўлічыць.
133

У выступленні депутата Юрыя Георгіевіча Сцепанішчэўскага
змяшчалася думка аб тым, каб адлюстраваць у артыкуле 70 пала-
жэнне аб кіраўніцтве вышэйшымі органамі дзяржаўнай улады і
кіравання рэспублікі жыллёвай і камунальнай гаспадаркай, ганд-
лем і грамадскім харчаваннем, бытавым абслугоўваннем насельні-
цтва, жыллёвым будаўніцтвам і добраўпарадкаваннем
гарадоу
і іншых населеных пунктаў, дарожным будаўніцтвам і транс-
партам.
Улічваючы вялікае значэнне гэтых галін народнай гаспадаркі ў
задавальненні важнейшых запатрабаванняў і патрэбнасцей нашых
людзей, Рэдакцыйная камісія лічыць, што з данай прапайовай мож-
на згадзіцца. У сувязі з гэтым трэба дапоўніць артыкул 70 пасля
пункта 9 новым пунктам 10 наступнага зместу:
«10) кіраўніцтва жыллёвай і камунальнай гаспадаркай, гандлем
і грамадскім харчаваннем, бытавым абслугоўваннем насельніцтва,
жыллёвым будаўніцтвам і добраўпарадкаваннем гарадоў і іншых
населеных пунктаў, дарожным будаўніцтвам і транспартам».
3 улікам указанага дапаўнення пункты 10, 11, 12, 13 артыкула
70 адпаведна лічыць пунктамі 11, 12, 13, 14.
Дэпутат Мікалай Іванавіч Афанасьеў выказаў пажаданне пра-
дугледзець у артыкуле 104 права запыту дэпутата Вярхоўнага Са-
вета БССР таксама і да кіраўнікоў размешчаных на тэрыторыі рэс-
публікі прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый саюзнага падпарад-
кавання па пытаниях, аднесеных да ведання Беларускай ССР.
На думку Рэдакцыйнай камісіі, гэту прапанову трэба прыняць.
Яна вынікае з Закона СССР аб статусе дэпутатаў. Прапануецца
таксама ўлічыць і пажаданне аб выключэнні з гэтага артыкула ўка-
зання аб дачы адкаЗу на запыт дэпутата не больш чым у трохдзён-
ны тэрмін, паколькі далей у ім запісана, што асоба, да якой звер-
нуты запыт, абавязана даць адказ на яго на гэтай сесіі.
3 улікам сказанага артыкул 104 прапануецца выкласці ў наступ-
най рэдакцыі:
«Артыкул 104. Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
мае права звярнуцца з запытам да Савета Міністраў Беларускай
ССР, да міністраў і кіраўнікоў іншых органаў, якія ўтвараюцца
Вярхоўным Саветам Беларускай ССР, а таксама да кіраўнікоў
размешчаных на тэрыторыі Беларускай ССР прадпрыемстваў, уста-
ноў і арганізацый саюзнага падпарадкавання па пытаниях, аднесе¬
ных да ведання Беларускай ССР, Савет Міністраў Беларускай ССР
або службовая асоба, да якой накірован запыт, абавязаны даць
вусны або пісьмовы адказ на гэтай сесіі Вярхоўнага Савета Бела¬
рускай ССР».
Дэпутат Аляксандр Аляксандравіч Здановіч унёс прапанову аб
тым, каб у саставе Савета Міністраў Беларускай ССР было не не-
калькі першых намеснікаў, а толькі адзін першы намеснік Старшы-
ні Савета Міністраў Рэспублікі. Акрамя таго, ён прапануе не абмя-
134

жоўваць састаў Прэзідыума Савета Міністраў Старшынёй Савета
Міністраў і яго намеснікамі, а прадугледзець магчымасць уключэн-
ня ў састаў гэтага органа іншых членаў урада. На наш погляд, гэ-
тыя папраўкі заслугоўваюць адабрэння. Яны адпавядаюць прак-
тыцы дзейнасці Савета Міністраў рэспублікі і яго Прэзідыума,
якая склалася на працягу многіх гадоў.
Зыходзячы з гэтага прапануецца ў частцы першай артыкула 116
і ў артикуле 119 замест слоў «першых намеснікаў» запісаць словы
«першага намесніка» і артикул 119 пасля слоў «намеснікаў Стар¬
шин!» дапоўніць словам! «а таксама іншых членаў урада ў адпа-
веднасці з Законам аб Савеце Міністраў Беларускай ССР».
Дэпутат Юрый Мініваліч Хусаінаў прапанаваў дапоўніць арти¬
кул 127 палажэннем аб правамоцнасці мясцовых Саветаў выра-
шаць на сваіх сесіях любыя пытанні, аднесеныя заканадаўствам да
іх ведання. Камісія лічыць, што гэту прапанову, накіраваную на
далейшае павышэнне ролі мясцовых Саветаў у вырашэнні ўсіх пы-
танняў грамадскага жыцця, таксама трэба адпаведным чынам
адлюстраваць у Асноўным Законе рэспублікі.
У сувязі з гэтым артикул 127 праекта прапаноўваецца дапоў-
ніць часткай другой у такой рэдакцыі:
«Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў правамоцныя разгля-
даць і вырашаць на сесіях любыя пытанні, аднесеныя да іх ведання
Заканадаўствам Саюза ССР і Беларускай ССР. Пералік пытанняў,
якія вырашаюцца выключна на сесіях, устанаўліваецца законам! аб
мясцовых Саветах народных дэпутатаў».
У выступленні дэпутата Абуховіча Анатоля Пятровіча выказа¬
на пажаданне адлюстраваць у артыкуле 141 праекта ўдзел у рас-
працоўцы планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця таксама і
грамадскіх арганізацый. На наш погляд, гэта прапанова з’яўляецца
правільнай і яе можна прыняць.
Таму частку трэцюю артыкула 141 прапаноўваецца пасля слова
«арганізацый» дапоўніць словам! «а таксама грамадскіх арганіза-
цый».
Таварышы дэпутаты! Карыстаючыся правам дакладчыка на гэ-
тай гістарычнай сесіі, дазвольце мне ў парадку заключнага слова
сказаць наступнае.
Як у ходзе ўсенароднага абмеркавання, так і ў працэсе работы
гэтай сесіі, якая ўсебакова, па-дзелавому разгледзела праект Кан-
стытуцыі БССР, ярка праявіліся палітычная сталасць і сацыяльная
актыўнасць нашых людзей, іх высокая грамадзянская адказнасць,
кроўная зацікаўленасць ва ўсім, што датычыць лёсу савецкага на¬
рода, яго вялікіх грамадскіх здзяйсненняў.
Мы з вамі яшчэ раз наглядна пераканаліся, якіх выдатных лю¬
дзей— працаўнікоў, тварцоў, патрыётаў — выхавала наша пар-
тыя, вырасціў і загартаваў сацыялізм, савецкі ўклад жыцця. Гэ-
тыя людзі здольны мысліць і дзейнічаць маштабна, па-дзяржаўна-
135

му, яны прымаюць блізка да сэрца нашы агульныя клопаты і праб-
лемы, вырашаюць іх натхнёна, з высокай мерай патрабавальнасці
да сябе і іншых. Ідэйна-маральнае, духоўнае аблічча нашага чала-
века, яго высокія мэты і высакародныя ідэалы з вычарпальнай паў-
натой і глыбінёй выражае і адлюстроўвае праект новай Канстыту-
цыі БССР, які базіруецца на ідэях, прынцыпах і нормах Асноўнага
Закона Краіны Саветаў.
Цяперашняе пакаленне рабочага класа, калгаснага сялянства,
інтэлігенцыі рэспублікі мае права ганарыцца тым, што іменна
яму пашчасціла быць непасрэдным удзельнікам стварэння новай
Канстытуцыі, яе тварцом і першым выканаўцам. Нам жа, дэпута-
там Вярхоўнага Савета БССР, выпаў найвышэйшы гонар, выража-
ючы адзіную волю нашага народа, прыняць новы Асноўны Закон
Савецкай Беларусі і тым самым здзейсніць акт велізарнай палітыч-
най, дзяржаўна-прававой значнасці.
Канстытуцыя БССР, якую мы сёння прымем, таксама як і Ас-
ноўны Закон краіны, арганічна ўвайшоўшы ў жывую тканку ўсёй
нашай сацыяльнай практыкі, з’явіцца магутным сродкам далейша-
га паглыблення сацыялістычнага дэмакратызму, узбагачэння і ўда-
сканалення савецкага ўкладу жыцця. Яна стане дзейснай палітыка-
прававой асновай яшчэ больш дынамічнага развіцця і плённай
рэалізацыі эканамічнага і духоўнага патэнцыялу рэспублікі, не-
вычарпальнай стваральнай энергіі працоўных у барацьбе за пера-
могу камуністычных ідэалаў.
Важнейшая задача партыйных, дзяржаўных і грамадскіх арга-
нізацый — усямерна садзейнічаць таму, каб свяшчэнныя канстыту-
цыйныя нормы і патрабаванні, за якія аднадушна прагаласаваў
увесь наш народ, былі прыняты розумам і сэрцамі нашых людзей як
галоўныя, вызначальныя, непарушныя прынцыпы жыцця і працы
ўсіх і кожнага.
Канстытуцыя, якую мы зацвердзім, сваім духам, усёй сукупнас-
цю сваіх артыкулаў і палажэнняў расшырае гарызонты для твор-
чай ініцыятывы, працоўнай і палітычнай актыўнасці, для яшчэ
больш яркага і поўнага росквіту талентаў і здольнасцей асобы.
Садзейнічаць паслядоўнаму і эфектыўнаму ажыццяўленню гэ-
тых рэальных магчымасцей — значыць перш за ўсё дабівацца, каб
працоўныя добра ведалі, дакладна засвоілі свае правы і свае аба-
вязкі ў іх непарыўнай сувязі і ўзаемаабумоўленасці. Трэба зыхо-
дзіць з таго, што ва ўмовах сацыялізму, які забяспечыў трывалае
адзінства інтарэсаў грамадства і асобы, выкарыстанне сапраўды
вялікіх, надзейна гарантаваных правоў і свабод неаддзельнае ад
бездакорнага выканання кожным сваіх высакародных канстыту-
цыйных абавязкаў. I тут самы першы, самы правільны крытэрый
грамадзянскай сталасці, высокай палітычнай культуры чалавека —
стараннае выкананне ім свайго патрыятычнага абавязку перад краі-
най і народам, добрасумленная праца, арганізаванасць і дысцыплі-
136

на на любой пасадзе, на любым участку камуністычнага будаў-
ніцтва.
Усё гэта патрабуе ад нас нястомных клопатаў аб павышэнні пер-
санальнай адказнасці ўсіх і кожнага за даручаную справу^ узмац-
нення ідэйна-маральнага і прававога выхавання насельніцтва, уда-
сканалення стылю і метадаў усёй нашай работы ў духу ленінскіх
указанняў і патрабаванняў XXV з’езда КПСС, у духу ўстановак і
рэкамендацый таварыша Леаніда Ільіча Брэжнева, выказаных у
час яго паездкі па гарадах Сібіры і Далёкага Усходу.
Неабходна старанна ўлічыць і цалкам рэалізаваць, у тым ліку
і ў нашым бягучым заканадаўстве, выказаныя працоўнымі рэспуб-
лікі ў ходзе ўсенароднага абмеркавання праекта прапановы і заў-
вагі, накіраваныя на паляпшэнне дзейнасці дзяржаўных органаў
і гаспадарчых арганізацый, на стварэнне ў кожным калектыве даб-
ратворнай атмасферы для натхнёнай, высокапрадукцыйнай працы,
прафесіянальнага і творчага, .духоўнага росту людзей, павышэння
іх грамадскай актыўнасці.
Канстытуцыя, якую мы прымем,— гэта натхнёны гімн нашаму
грамадскаму ладу, сталаму сацыялізму, мудрай ленінскай нацыя-
нальнай палітыцы партыі, жыватворнай дружбе савецкіх народаў,
разам з якімі і з дапамогай якіх Беларуская ССР, што ідзе насуст-
рач свайму шасцідзесяцігоддзю, узнялася да небывалых вышынь
сацыяльна-эканамічнага і духоўнага прагрэсу.
Еміста і рэльефна адлюстроўваючы новы этап у развіцці інтэр-
нацыянальнай сям’і і брацкіх народаў краіны, Асноўны Закон рэс-
публікі патрабуе ад нас яшчэ больш мацаваць непарушны саюз,
ідэйна-палітычнае яднанне людзей усіх нацый і народнасцей, на-
рошчваць наш уклад у скарбніцу матэрыяльных у духоўных багац-
цяў сацыялістычнай Радзімы, нашага грамадства — грамадства са-
праўднай дэмакратыі, свабоды і роўнасці.
Канстытуцыя, якую мы зацвердзім, усеабдымна ўвасабляючы
выдатныя заваёвы і дасягненні ленінскай партыі і савецкага народа
ва ўсіх сферах грамадскага жыцця, усім сваім пафасам накіравана
ў будучыню. Ей прадвызначана высакароднейшая гістарычная мі-
сія магутнага сацыяльнага паскаральніка нашага руху наперад. Па
ёй і па Асноўнаму Закону СССР нашаму сучасніку і будучым пака-
ленням належыць жыць і працаваць, сувымяраць кожны свой крок
на шляху да светлай камуністычнай перспектывы.
Дазвольце выказаць упэўненасць, што працаўнікі нашых гара-
доў і вёсак азнамянуюць прыняцце і ўвядзенне ў дзеянне Кансты-
туцыі Савецкай Беларусі новымі здзяйсненнямі ў выкананні задан-
няў і абавязацельстваў трэцяга года і пяцігодкі ў цэлым, з поўнай
аддачай сіл, ведаў і вопыту будуць працаваць над паспяховым
ажыццяўленнем прадвызначэнняў XXV з’езда КПСС у імя каму-
нізму. (Бурныя, працяглыя апладысменты.)
137

Старшыня. Таварьішы депутаты! Пётр Міронавіч Машераў па-
ведаміў нам аб выніках работы Рэдакцыйнай камісіі.
Вам раздадзены праект Канстытуцыі Беларускай ССР, у які
Рэдакцыйная камісія ўнесла папраўкі і ўдакладненні з улікам аб-
меркавання на гэтай сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
Ці ёсць у дэпутатаў дадатковыя прапановы, папраўкі або ўдак-
ладненні да праекта Канстытуцыі Беларускай ССР?
Галасы. Няма.
Старшыня. Няма паправак і ўдакладненняў.
Тады мы можам перайсці да галасавання праекта Канстытуцыі.
Нам неабходна вызначыць парадак галасавання.
Дазвольце мне прапанаваць наступны парадак галасавання па
праекту Канстытуцыі Беларускай ССР.
Прапануецца правесці галасаванне па ўступнай частцы, затым
па кожнаму раздзелу паасобку і ў заключение па праекту Кансты-
туцыі ў целым.
Ці ёсць іншыя прапановы аб парадку галасавання праекта Кан-
стытуцыі?
Няма іншых прапаноў. У такім выпадку дазвольце лічыць пра-
панаваны парадак прынятым.
Нам неабходна вырашыць яшче адио пытание, звязаиае з гала-
саваннем па праекту Канстытуцыі Беларускай ССР.
Ці треба зачытваць перад галасаваннем тексты ўступнай часткі
і раздзелаў? Паколькі праект Канстытуцыі ва ўсіх депутатаў ёсць,
відаць, зачытваць яго няма неабходнасці? Ніхто не настойвае на
тым, каб зачытваць праект?
Галасы. Не.
Старшыня. Тады пачынаем галасаванне.
Ставіцца на галасаванне ўступная частка праекта Канстытуцыі
(Асноўнага Закона) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рес-
публікі.
Хто за тое, каб прыняць уступную частку Канстытуцыі Белару¬
скай ССР, прашу галасаваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць?
Няма. Хто ўстрымаўся? Няма.
Уступная частка Канстытуцыі Беларускай ССР прынята адна-
галосна.
Ставіцца на галасаванне раздзел I праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР «Асновы грамадскага ладу і палітыкі Беларускай
ССР».
Хто за тое, каб прыняць I раздзел иашай Канстытуцыі, прашу
галасаваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Устрымаўся?
Таксама няма.
Раздзел I Канстытуцыі Беларускай ССР прымаецца адна-
галосна.
Ставіцца на галасаванне раздзел II праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР «Дзяржава і асоба».
138

Хто за тое, каб прыняць II раздзел нашай Канстытуцыі, прашу
галасаваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстры-
маўся? Няма.
Раздзел II Канстытуцыі Беларускай ССР прымаецца таксама
аднагалосна.
Стаўлю на галасаванне III раздзел праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР «Нацыянальна-дзяржаўная і адміністрацыйна-тэрыта-
рыяльная будова Беларускай ССР».
Хто за тое, каб прыняць III раздзел Канстытуцыі, прашу гала¬
саваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстрымаўся?
Няма.
Раздзел III Канстытуцыі Беларускай ССР прымаецца аднага¬
лосна.
Стаўлю на галасаванне раздзел IV праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР «Саветы народных дэпутатаў Беларускай ССР і пара¬
дак іх выбрання».
Хто за тое, каб прыняць IV раздзел Канстытуцыі, прашу галаса¬
ваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстрымаўся?
Няма.
Раздзел IV Канстытуцыі Беларускай ССР прымаецца аднага¬
лосна.
Ставіцца на галасаванне раздзел V праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР «Вышэйшыя органы дзяржаўнай улады і кіравання
Беларускай ССР».
Хто за тое, каб прыняць V раздзел нашай Канстытуцыі, прашу
галасаваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстры-
маўся? Няма.
Раздзел V Канстытуцыі Беларускай ССР Вярхоўным Саветам
прымаецца аднагалосна.
Стаўлю на галасаванне раздзел VI праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР «Мясцовыя органы дзяржаўнай улады і кіравання ў
Беларускай ССР».
Хто за тое, каб прыняць VI раздзел нашай Канстытуцыі, прашу
галасаваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстры-
маўся? Няма.
Раздзел VI Канстытуцыі Беларускай ССР прымаецца аднага¬
лосна.
Ставіцца на галасаванне раздзел VII праекта Канстытуцыі Бе¬
ларускай ССР «Дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага
развіцця Беларускай ССР. Дзяржаўны бюджэт Беларускай
ССР».
Хто за тое, каб прыняць VII раздзел нашай Канстытуцыі, прашу
галасаваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстры-
маўся? Няма.
Раздзел VII Канстытуцыі Беларускай ССР прымаецца аднага¬
лосна.
139

Галасуецца раздзел VIII праекта Канстытуцыі Беларускай ССР
«Правасуддзе, арбітраж і пракурорскі нагляд». Хто за тое, каб
прыняць VIII раздзел Канстытуцыі, прашу падняць рукі. Прашу
апусціць. Хто супраць? Няма. Хто ўстрымаўся? Няма.
Раздзел VIII Канстытуцыі Беларускай ССР Вярхоўным Саве-
там прымаецца таксама аднагалосна.
Ставіцца на галасаванне раздзел IX праекта Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР «Герб, флаг, гімн і сталіца Беларускай ССР».
Хто за тое, каб прыняць IX раздзел Канстытуцыі Беларускай
ССР, прашу падняць рукі. Прашу апусціць. Хто супраць? Няма.
Устрымаўся? Таксама няма.
Раздзел IX Канстытуцыі Беларускай ССР Вярхоўным Саветам
прымаецца аднагалосна.
Стаўлю на галасаванне раздзел X праекта Канстытуцыі Белару¬
скай ССР «Дзеянне Канстытуцыі Беларускай ССР і парадак яе
змянення».
Хто за тое, каб прыняць X раздзел Канстытуцыі, прашу галаса-
ваць. Прашу апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстрымаўся?
Няма.
Раздзел X Канстытуцыі Беларускай ССР прымаецца аднага¬
лосна.
Таварышы дэпутаты! Мы правялі галасаванне па ўступнай част-
цы і па ўсіх раздзелах праекта Канстытуцыі Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі паасобку.
Дазвольце паставіць на галасаванне праект Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР у цэлым.
Хто за тое, каб прыняць Канстытуцыю Беларускай ССР у цэ¬
лым, прашу падняць рукі. Прашу апусціць. Хто супраць? Няма. Хто
ўстрымаўся? Таксама няма.
Паважаныя таварышы дэпутаты! Канстытуцыя (Асноўны За¬
кон) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі Вярхоўным
Саветам Беларускай ССР прынята аднагалосна. (У зале ўсе ўста-
юцъ. Працяглыя апладысменты.)
Таварышы дэпутаты! Уносіцца прапанова прыняць Дэклара-
цыю Вярхоўнага Савета Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі «Аб прыняцці і аб’яўленні Канстытуцыі (Асноўнага За¬
кона) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі».
Праект Дэкларацыі ўсім дэпутатам раздадзены.
Ці ёсць заўвагі або папраўкі па гэтаму праекту? Няма.
Тады дазвольце паставіць праект Дэкларацыі на галасаванне.
Хто за тое, каб прыняць Дэкларацыю Вярхоўнага Савета Бела¬
рускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі «Аб прыняцці і аб’
яўленні Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі», прашу галасаваць. Прашу апусціць
рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстрымаўся? Няма.
Дэкларацыя «Аб прыняцці і аб’яўленні Канстытуцыі (Асноўна-
140

га Закона) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі»
прынята аднагалосна. (Працяглыя апладысменты.)
Таварышы дэпутаты! У знак прыняцця Дэкларацыі няхай у гэ-
тай зале прагучаць Гімны Савецкага Саюза і Беларускай ССР.
(Апладысменты.)
Таварышы дэпутаты! Нам трэба прыняць Закон аб парадку ўвя-
дзення ў дзеянне Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай
ССР.
Тэкст праекта Закона ў вас ёсць. Ці будуць у дэпутатаў заўвагі
або папраўкі да праекта гэтага Закона? Няма. ЦІ ёсць неабход-
насць зачытаць праект Закона? Няма такой неабходнасці.
Дазвольце праект Закона аб парадку ўвядзення ў дзеянне Кан-
стытуцыі Беларускай ССР паставіць на галасаванне.
Хто за тое, каб прыняць тэты Закон, прашу галасаваць. Прашу
апусціць рукі. Хто супраць? Няма. Хто ўстрымаўся? Няма.
Закон аб парадку ўвядзення ў дзеянне Канстытуцыі Беларускай
Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі прыняты Вярхоўным Саве-
там Беларускай ССР аднагалосна.
Таварышы дэпутаты! У адрас нечарговай дзевятай сесіі Вярхоў-
нага Савета Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі па-
ступаюць тэлеграмы і пісьмы ад Прэзідыумаў Вярхоўных Саветаў
саюзных рэспублік, ад працоўных калектываў і грамадзян нашай
рэспублікі, якія шлюць Вярхоўнаму Савету Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі, усім дэпутатам прывітанні і віншаван-
ні ў сувязі з прыняццем новай Канстытуцыі Беларускай ССР.
Дазвольце мне з трыбуны сесіі ад імя Вярхоўнага Савета Бе¬
ларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі перадаць самыя
цёплыя словы сардэчнай удзячнасці і падзякі Прэзідыумам Вярхоў-
ных Саветаў саюзных рэспублік, усім калектывам працоўных і ўсім
грамадзянам, якія прыслалі гэтыя прывітанні і віншаванні.
(Апладысменты.)
Таварышы дэпутаты! Нечарговую дзевятую сесію Вярхоўнага
Савета Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі дзевятага
склікання аб’яўляю закрытай. (Усе ўстаюць. У зале ўрачыста гу-
чаць Гімны, Савецкага Саюза і Беларускай ССР.)

ЗАКОНЫ І ПАСТАНОВЫ,
ПРЫНЯТЫЯ ВЯРХОЎНЫМ САВЕТАМ
БЕЛАРУСКАЙ ССР
ПАСТАНОВА
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
Аб утварэнні Рэдакцыйнай камісіі
па падрыхтоўцы канчатковага тэксту
праекта Канстытуцыі Беларускай ССР
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі пастанаўляе:
Утварыць Рэдакцыйную камісію па падрыхтоўцы канчатковага
тэксту праекта Канстытуцыі Беларускай ССР у наступным са-
ставе:
Старшыня Рэдакцыйнай камісіі
МАШЭРАУ Пётр Міронавіч
Члены Рэдакцыйнай камісіі
Абуховіч Анатоль Пятровіч
Аксёнаў Аляксандр Нікіфаравіч
Андрэеў Анатоль Яўгенавіч
Афанасьеў Мікалай Іванавіч
Барташэвіч Генадзь Георгіевіч
Барысевіч Мікалай Аляксандравіч
Бондар Аляксей Георгіевіч
Будай Генадзь Васільевіч
Бязлюдаў Артур Іосіфавіч
Вараб’ёва Валянціна Паўлаўна
Галагаеў Андрэй Андрэевіч
Гвоздзеў Віктар Аляксандравіч
142

Герасімовіч Нэла Іванаўна
Грыб Ала Лаўрэнцьеўна
Гурыновіч Анатоль Емяльянавіч
Дзебалюк Аляксандр Васільевіч
Дзёмін Іван Міхайлавіч
Журбіла Людміла Мікалаеўна
Зайцаў Міхаіл Мітрафанавіч
Здановіч Аляксандр Аляксандравіч
Зінін Аляксандр Кандратавіч
Ігнаценка Іларыён Мяфодзьевіч
Кабяк Сяргей-Цярэнцьевіч
Кісялёў ЦіХан Якаўлевіч
Кляцкоў Леанід Герасімавіч
Клімаўской Аляксей Аляксеевіч
Кожар Зінаіда Яўгенаўна
Колас Андрэй Данілавіч
Коханаў Піліп Лаўрэнцьевіч
Кузьмін Аляксандр Трыфанавіч
Лабанок Уладзімір Елісеевіч
Лагір Міхаіл Іванавіч
Магільніцкі Адам Іванавіч
Малашчыцкі Антон Мікалаевіч
Маслакоў Анатоль Васільевіч
Махнач Аляксандр Сямёнавіч
Мацюшэўскі Канстанцін Вікенцьевіч
Мікуліч Уладзімір Андрэевіч
Мінкевіч Міхаіл Гаўрылавіч
Міцкевіч Уладзімір Фёдаравіч
Мяшкоў Мікалай Максімавіч
Нікулкін Якаў Пракопавіч
Палякоў Іван Яўцеевіч
Панчанка Пімен Емяльянавіч
Паўлаў Савелій Яфімавіч
Платонаў Канстанцін Міхайлавіч
Прышчэпчык Віталь Віктаравіч
Пятровіч Мая Савяр’янаўна
Распатнюк Тамара Уладзіміраўна
Рашчынская Кацярына Ермалаеўна
Рубіс Пётр Яфімавіч
Сакалоў Яфрэм Яўсеевіч
Саленік Канстанцін Паўлавіч
Саўчанка Мікалай Яўсеевіч
Скурко Яўген Іванавіч
(Максім Танк)
Смірноў Аляксей Аляксеевіч
Сняжкова Ніна Лявонаўна
143

Стаўроўская Іна Арсеньеўна
Сухій Мікалай Андрэевіч
Сцепанішчэўскі Юрый Георгіевіч
Тоўсцік Аркадзь Апанасавіч
Туровіч Канстанцін Іванавіч
Улас Ірына Іванаўна
Хусаінаў Юрый Мініваліч
Цагельнік Настасся Канстанцінаўна
Цябут Дзмітрый Васільевіч
Чагіна Лізавета Пятроўна
Чарвякоў Дзмітрый Іванавіч
Шабашоў Сяргей Міхайлавіч
Шавялуха Віктар Сцяпанавіч
Шамякін Іван Пятровіч
Шаплыка Кузьма Іванавіч
Шатухіна Антаніна Уладзіміраўна
Шыбека Іван Арцём’евіч
Якушаў Іван Фёдаравіч
Якушаў Мікалай Стэфанавіч
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
1. ПАЛЯКОЎ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. ЧАГ1НА
13 красавіка 1978 года, гор. Мінск
№ 1912—IX
ЭКЛАРАЦЫЯ
Вярхоўнага Савета Беларускай
Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
Аб прыняцці і аб’яўленні Канстытуцыі
(Асноўнага Закона) Беларускай Савецкай
Сацыялістычнай Рэспублікі
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі, дзейнічаючы ад імя народа Беларускай ССР і выражаючы
яго суверэнную водю, прымае Канстытуцыю (Асноўны Закон) Бе¬
ларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і аб’яўляе аб яе
ўвядзенні ў дзеянне з 14 красавіка
Старшыня
Сакратар
1978 года.
Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
I. ПАЛЯКОЎ
Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
Л. ЧАГІНА
14 красавіка 1978 года, гор. Мінск
№ 1913—IX
144

КАНСТЫТУЦЫЯ
(АСНОЎНЫ ЗАКОН)
БЕЛАРУСКАЙ САВЕЦКАЙ САЦЫЯЛІСТЫЧНАЙ РЭСПУБЛІКІ
Вялікая Кастрычніцкая сацыялістычная рэвалюцыя, здзейсне-
ная рабочымі і сялянамі Расіі пад кіраўніцтвам Камуністычнай
партыі на чале з У. I. Леніным, звергнула ўладу капіталістаў і
памешчыкаў, устанавіла диктатуру пралетарыяту і стварыла Са-
вецкую дзяржаву — асноўную зброю абароны рэвалюцыйных за-
ваёў, будаўніцтва сацыялізму і камунізму.
У выніку стваральнай дзейнасці савецкага народа пад кіраў-
ніцтвам Камуністычнай партыі ў СССР пабудавана развітое са-
цыялістычнае грамадства — грамадства сапраўднай свабоды лю-
дзей працы, у якім створаны магутныя прадукцыйныя сілы, уста-
ляваліся сталыя сацыялістычныя грамадскія адносіны, няўхільна
павышаецца дабрабыт і культура народа, умацаваўся непарушны
саюз рабочага класа, калгаснага сялянства і народнай інтэліген-
цыі, сфарміравалася новая гістарычная супольнасць людзей — са-
вецкі народ.
Вялікі Кастрычнік азнаменаваў карэнны паварот у лёсе ўсіх
нацый і народнасцей нашай краіны. Стаўшы на шлях сацыяліс-
тычнай рэвалюцыі, рабочыя і сяляне Беларусі з дапамогай руска-
га пралетарыяту ўпершыню ў гісторыі здабылі сваю дзяржаў-
насць, утварылі Беларускую Савецкую Сацыялістычную Рэспуб-
ліку.
Аб’яднанне Беларускай ССР і іншых савецкіх рэспублік у
адзіную саюзную дзяржаву — Саюз Савецкіх Сацыялістычных
Рэспублік прымножыла сілы і магчымасці народаў нашай краіны
ў ажыццяўленні карэнных сацыяльна-эканамічных пераўтварэн-
няў, пабудове сацыялізму і абароне яго вялікіх заваёў.
Ва ўмовах сацыялізму, дзякуючы паслядоўнаму ажыццяўлен-
ню ленінскай нацыянальнай палітыкі партыі, апіраючыся на ўсе-
баковую брацкую дапамогу вялікага рускага народа, народаў усіх
савецкіх рэспублік, працоўныя Беларусі дасягнулі вялікіх поспе-
хаў у развіцці эканомікі, навукі, культуры.
10 Зак. 1057
145

Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка — раўна-
праўная рэспубліка ў саставе Саюза Савецкіх Сацыялістычных
Рэспублік, які ўвасабляе дзяржаўнае адзінства савецкага народа,
згуртоўвае ўсе нацыі і народнасці для сумеснага будаўніцтва ка-
мунізму.
Народ Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі,
кіруючыся ідэямі навуковага камунізму,
усведамляючы сябе неад’емнай часткай усяго савецкага народа,
и
и
захоуваючы пераемнасць канстытуцыинага
развіцця нашай
краіны, ідэй і прынцыпаў Канстытуцыі Беларускай ССР 1919 го¬
да, Канстытуцыі Беларускай ССР 1927 года, Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР 1937 года і ў адпаведнасці з Канстытуцыяй (Асноў-
ным Законам) Саюза Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік, якая
замацавала асновы грамадскага ладу і палітыкі СССР, устанавіла
правы, свабоды і абавязкі грамадзян, прынцыпы арганізацыі і
мэты сацыялістычнай агульнанароднай дзяржавы, прымае і аб-
вяшчае тэту Канстытуцыю.

I.	АСНОВЫ ГРАМАДСКАГА ЛАДУ
I ПАЛІТЫКІ БЕЛАРУСКАИ ССР
ГЛАВА 1
ПАЛІТЫЧНАЯ СІСТЭМА
Артыкул 1. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка
ёсць сацыялістычная агульнанародная дзяржава, якая выражае
волю і інтарэсы рабочых, сялян і інтэлігенцыі, працоўных рэспуб-
лікі ўсіх нацыянальнасрей.
Артыкул 2. Уся ўлада ў Беларускай ССР належыць народу.
Народ ажыццяўляе дзяржаўную ўладу праз Саветы народных
дэпутатаў, якія складаюць палітычную аснову Беларускай ССР.
Усе іншыя дзяржаўныя органы з’яўляюцца падкантрольнымі і
падсправаздачнымі Саветам народных дэпутатаў.
Артыкул 3. Арганізацыя і дзейнасць Савецкай дзяржавы бу-
дуюцца ў адпаведнасці з прынцыпам дэмакратычнага цэнтраліз-
му: выбарнасцю ўсіх органаў дзяржаўнай улады знізу даверху,
падсправаздачнасцю іх народу, абавязковасцю рашэнняў вышэй-
стаячых органаў для ніжэйстаячых. Дэмакратычны цэнтралізм
спалучае адзінае кіраўніцтва з ініцыятывай і творчай актыўнасцю
на месцах, з адказнасцю кожнага дзяржаўнага органа і службо-
вай асобы за даручаную справу.
Артыкул 4. Савецкая дзяржава, усе яе органы дзейнічаюць на
аснове сацыялістычнай законнасці, забяспечваюць ахову правапа-
радку, інтарэсаў грамадства, правоў і свабод грамадзян.
Дзяржаўныя і грамадскія арганізацыі, службовыя асобы аба-
вязаны захоўваць Канстытуцыю СССР, Канстытуцыю Беларускай
ССР і савецкія законы.
Артыкул 5. Найбольш важныя пытанні дзяржаўнага жыцця
выносяцца на ўсенароднае абмеркаванне, а таксама ставяцца на
ўсенароднае галасаванне (рэферэндум).
Артыкул 6. Кіруючай і накіроўваючай сілай савецкага гра¬
мадства, ядром яго палітычнай сістэмы, дзяржаўных і грамадскіх
10*
147

арганізацый з’яўляецца Камуністычная партыя Савецкага Саюза.
КПСС існуе для народа і служыць народу.
Узброеная марксісцка-ленінскім вучэннем, Камуністычная пар¬
тыя вызначае генеральную перспектыву развіцця грамадства, лінію
ўнутранай і знешняй палітыкі СССР, кіруе вялікай стваральнай
дзейнасцю савецкага народа, надае планамерны, навукова абгрун-
таваны характар яго барацьбе за перамогу камунізму.
Усе партыйныя арганізацыі дзейнічаюць у рамках Канстыту-
цыі СССР.
Артыкул 7. Прафесіянальныя саюзы, Усесаюзны Ленінскі Ка-
муністычны Саюз Моладзі, кааператыўныя і іншыя грамадскія
арганізацыі ў адпаведнасці са сваімі статутнымі задачамі ўдзель-
нічаюць у кіраванні дзяржаўнымі і грамадскімі справамі, у вы-
рашэнні палітычных, гаспадарчых і сацыяльна-культурных пы-
танняў.
Артыкул 8. Працоўныя калектывы ўдзельнічаюць у абмерка-
ванні і вырашэнні дзяржаўных і грамадскіх спраў, у планаванні
вытворчасці і сацыяльнага развіцця, у падрыхтоўцы і расстаноўцы
кадраў, у абмеркаванні і вырашэнні пытанняў кіравання прад-
прыемствамі і ўстановамі, паляпшэння ўмоў працы і быту, выка-
рыстання сродкаў, прызначаных для развіцця вытворчасці, а так-
сама на сацыяльна-культурныя мерапрыемствы і матэрыяльнае
заахвочванне.
Працоўныя калектывы развіваюць сацыялістычнае спаборніцт-
ва, садзейнічаюць распаўсюджванню перадавых метадаў работы,
умацаванню працоўнай дысцыпліны, выхоўваюць сваіх членаў у
духу камуністычнай маралі, клапоцяцца аб павышэнні іх палі-
тычнай свядомасці, культуры і прафесіянальнай кваліфікацыі.
Артыкул 9. Асноўным напрамкам развіцця палітычнай сістэмы
савецкага грамадства з’яўляецца далейшае разгортванне сацыя-
лістычнай дэмакратыі: усё больш шырокі ўдзел грамадзян у кі-
раванні справамі дзяржавы і грамадства, удасканаленне дзяржаў-
нага апарату, павышэнне актыўнасці грамадскіх арганізацый,
узмацненне народнага кантролю, умацаванне прававой асновы
дзяржаўнага і грамадскага жыцця,
стаянны ўлік грамадскай думкі.
расшырэнне публічнасці, па-
ГЛАВА 2
ЭКАНАМІЧНАЯ СІСТЭМА
Артыкул 10. Аснову эканамічнай сістэмы Беларускай ССР
складае сацыялістычная ўласнасць на сродкі вытворчасці ў форме
дзяржаўнай (агульнанароднай) і калгасна-кааператыўнай улас-
н а сці.
148

Сацыялістычнай уласнасцю з’яўляецца таксама маёмасць
прафсаюзных і іншых грамадскіх арганізацый, неабходная ім для
ажыццяўлення статутных задач.
Дзяржава ахоўвае сацыялістычную ўласнасць і стварае ўмовы
для яе прымнажэння.
Ніхто не мае права выкарыстоўваць сацыялістычную ўласнасць
з мэтай асабістай нажывы і ў іншых карыслівых мэтах.
Артыкул 11. Дзяржаўная ўласнасць — агульны здабытак усяго
савецкага народа, асноўная форма сацыялістычнай уласнасці.
У выключнай уласнасці дзяржавы знаходзяцца: зямля, яе нет-
ры, воды, лясы. Дзяржаве належаць асноўныя сродкі вытворчасці
ў прамысловасці, будаўніцтве і сельскай гаспадарцы, сродкі транс-
парту і сувязі, банкі, маёмасць арганізаваных дзяржавай ганд-
лёвых, камунальных і іншых прадпрыемстваў, асноўны гарадскі
жыллёвы фонд, а таксама іншая маёмасць, неабходная для ажыц-
цяўлення задач дзяржавы.
Артыкул 12. Уласнасцю калгасаў і іншых кааператыўных арга-
нізацый, іх аб’яднанняў з’яўляюцца сродкі вытворчасці і іншая
маёмасць, неабходная ім для ажыццяўлення статутных задач.
Зямля, якую займаюць калгасы, замацоўваецца за імі ў бяс-
платнае і бестэрміновае карыстанне.
Дзяржава садзейнічае развіццю калгасна-кааператыўнай улас-
насці і яе збліжэнню з дзяржаўнай.
Калгасы, як і іншыя землекарыстальнікі, абавязаны эфектыўна
выкарыстоўваць зямлю, беражліва адносіцца да яе, павышаць яе
ўрадлівасць.
Артыкул 13. Аснову асабістай уласнасці грамадзян Беларус-
кай ССР складаюць працоўныя даходы. У асабістай уласнасці
могуць знаходзіцца прадметы ўжытку, асабістага спажывання,
выгад і падсобнай хатняй гаспадаркі, жылы дом і працоўныя збе-
ражэнні. Асабістая ўласнасць грамадзян і права яе наследавання
и
и
ахоуваюцца дзяржаваи.
У карыстанні грамадзян могуць знаходзіцца ўчасткі зямлі,
якія адводзяцца ва ўстаноўленым законам парадку для вядзення
падсобнай гаспадаркі (уключаючы ўтрыманне жывёлы і птушкі),
садоўніцтва і агародніцтва, а таксама для індывідуальнага жыл-
лёвага будаўніцтва. Грамадзяне абавязаны рацыянальна выкарыс-
тоўваць адведзеныя ім зямельныя ўчасткі. Дзяржава і калгасы
аказваюць садзейнічанне грамадзянам у вядзенні падсобнай гас-
падаркі.
Маёмасць, якая знаходзіцца ў асабістай уласнасці або ў ка-
рыстанні грамадзян, не павінна служыць для атрымання непра-
цоўных даходаў, выкарыстоўвацца на шкоду інтарэсам грамад-
ства.
Артыкул 14. Крыніцай росту грамадскага багацця, дабрабыту
149

народа і кожнага савецкага чалавека з’яўляецца свабодная ад
эксплуатацыі праца савецкіх людзей.
У адпаведнасці з прынцыпам сацыялізму «Ад кожнага — па
здольнасцях, кожнаму — па працы» дзяржава ажыццяўляе кант-
роль за мерай працы і спажывання. Яна вызначае размер падатку
на даходы, якія падлягаюць падаткаабкладанню.
Грамадска карысная праца і яе вынікі вызначаюць становішча
чалавека ў грамадстве. Дзяржава, спалучаючы матэрыяльныя і
маральныя стимулы, заахвочваючы наватарства, творчыя адносі-
ны да работы, садзейнічае ператварэнню працы ў першую жыццё-
вую патрэбнасць кожнага савецкага чалавека.
Артыкул 15. Вышэйшая мэта грамадскай вытворчасці пры са-
цыялізме — найбольш поўнае задавальненне растучых матэры-
яльных і духоўных патрэбнасцей людзей.
Апіраючыся на творчую актыўнасць працоўных, сацыялістыч-
нае спаборніцтва, дасягненні навукова-тэхнічнага прагрэсу, удас-
канальваючы формы і метады кіраўніцтва эканомікай, дзяржава
забяспечвае рост прадукцыйнасці працы, павышэнне эфектыўнасці
вытворчасці і якасці работы, дынамічнае, планамернае і прапар-
цыянальнае развіццё народнай гаспадаркі.
Артыкул 16. Эканоміка Беларускай ССР з’яўляецца састаўной
часткай адзінага народнагаспадарчага комплексу, які ахоплівае
ўсе звенні грамадскай вытворчасці, размеркавання і абмену на
тэрыторыі СССР.
Кіраўніцтва.эканомікай ажыццяўляецца на аснове дзяржаўных
планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця, з улікам галіновага
і тэрытарыяльнага прынцыпаў, пры спалучэнні цэнтралізаванага
кіравання з гаспадарчай самастойнасцю і ініцыятывай прадпры-
емстваў, аб’яднанняў і іншых арганізацый. Пры гэтым актыўна
выкарыстоўваюцца гаспадарчы разлік, прыбытак, сабекошт, іншыя
эканамічныя рычагі і стымулы.
Артыкул 17. У Беларускай ССР у адпаведнасці з законам да-
пускаюцца індывідуальная працоўная дзейнасць у сферы саматуж-
на-рамесных промыслаў, сельскай гаспадаркі, бытавога абслугоў-
вання насельніцтва, а таксама іншыя віды дзейнасці, заснаваныя
выключна на асабістай працы грамадзян і членаў іх сем’яў.
Дзяржава рэгулюе індывідуальную працоўную дзейнасць, забяс-
печваючы яе выкарыстанне ў інтарэсах грамадства.
Артыкул 18. У інтарэсах цяперашняга і будучых пакаленняў
у Беларускай ССР прымаюцца неабходныя меры для аховы і
навукова абгрунтаванага, рацыянальнага выкарыстання зямлі і
яе нетраў, водных рэсурсаў, расліннага і жывёльнага свету, для
захавання ў чысціні паветра і вады, забеспячэння ўзнаўлення пры-
родных багаццяў і паляпшэння асяроддзя, якое акружае чалавека.
150

ГЛАВА 3
САЦЫЯЛЬНАЕ РАЗВЩЦЁ I КУЛЬТУРА
Артыкул 19. Сацыяльную аснову Беларускай ССР складае не-
парушны саюз рабочих, сялян і інтэлігенцыі.
Дзяржава садзейнічае ўзмацненню сацыяльнай аднароднасці
грамадства — сціранню класавых адрозненняў, істотных адрознен-
няў паміж горадам і вёскай, разумовай і фізічнай працай, усеба-
коваму развіццю і збліжэнню ўсіх наций і народнасцей СССР.
Артыкул 20. У адпаведнасці з камуністычным ідэалам «Свабод-
нае развіццё кожнага ёсць умова свабоднага развіцця ўсіх» дзяр¬
жава ставіць сваёй мэтай расшырэнне рэальных магчымасцей для
прымянення грамадзянамі сваіх творчых сіл, здольнасцей і та-
лентаў, для ўсебаковага развіцця асобы.
Артыкул 21. Дзяржава клапоціцца аб паляпшэнні ўмоў і ахове
працы, яе навуковай арганізацыі, аб скарачэнні, а ў далейшым і
поўным выцясненні цяжкай фізічнай працы на аснове комплекс-
най механізацыі і аўтаматызацыі вытворчых працэсаў ва ўсіх га-
лінах народнай гаспадаркі.
Артыкул 22. У Беларускай ССР паслядоўна ажыццяўляецца
праграма ператварэння сельскагаспадарчай працы ў разнавід-
насць індустрыяльнай; расшырэння ў сельскай мясцовасці сеткі
ўстаноў народнай асветы, культуры, аховы здароўя, гандлю і гра-
мадскага харчавання, бытавога абслугоўвання і камунальнай гас-
падаркі; пераўтварэння сёл і вёсак у добраўпарадкаваныя пасёлкі.
Артыкул 23. На аснове росту прадукцыйнасці працы дзяржава
няўхільна ажыццяўляе курс на павышэнне ўзроўню аплаты працы,
рэальных даходаў працоўных.
У мэтах больш поўнага задавальнення патрэбнасцей савецкіх
людзей ствараюцца грамадскія фонды спажывання. Дзяржава пры
шырокім удзеле грамадскіх арганізацый і працоўных калектываў
забяспечвае рост і справядлівае размеркаванне гэтых фондаў.
Артыкул 24. У Беларускай ССР дзейнічаюць і развіваюцца
дзяржаўныя сістэмы аховы здароўя, сацыяльнага забеспячэння,
гандлю і грамадскага харчавання, бытавога абслугоўвання і каму¬
нальнай гаспадаркі.
Дзяржава заахвочвае дзейнасць кааператыўных і іншых гра-
мадскіх арганізацый ва ўсіх сферах абслугоўвання насельніцтва.
Яна садзейнічае развіццю масавай фізічнай культуры і спорту.
Артыкул 25. У Беларускай ССР існуе і ўдасканальваецца адзі-
ная сістэма народнай асветы, якая забяспечвае агульнаадукацый-
ную і прафесіянальную падрыхтоўку грамадзян, служыць каму-
ністычнаму выхаванню, духоўнаму і фізічнаму развіццю моладзі,
рыхтуе яе да працы і грамадскай дзейнасці.
Артыкул 26. У адпаведнасці з патрэбнасцямі грамадства дзяр-
151

жава забяспьчвае планамернае развіццё навукі і падрыхтоўку на-
вуковых кадраў, арганізоўвае ўкараненне вынікаў навуковых да-
следаванняў у народную гаспадарку і іншыя сферы жыцця.
Артыкул 27. Дзяржава клапоціцца аб ахове, црымнажэнні і
шырокім выкарыстанні духоўных каштоўнасцей для маральнага і
эстэтычнага выхавання савецкіх людзей, павышэння іх культур-
нага ўзроўню.
У Беларускай ССР усямерна заахвочваецца развіццё прафесія-
нальнага мастацтва і народнай мастацкай творчасці.
ЗНЕШНЕПАЛІТЫЧНАЯ ДЗЕЙНАСЦЬ
I АБАРОНА САЦЫЯЛ1СТЫЧНАИ АЙЧЫНЫ
Артыкул 28. Беларуская ССР у знешнепалітычнай дзейнасці
кіруецца мэтамі, задачамі і прынцыпамі знешняй палітыкі, вы-
значанымі Канстытуцыяй СССР.
У Беларускай ССР прапаганда вайны забараняецца.
Артыкул 29. У адпаведнасці з Канстытуцыяй СССР абарона
сацыялістычнай Айчыны адносіцца да важнейшых функцый дзяр-
жавы і з’яўляецца справай усяго народа.
У мэтах абароны сацыялістычных заваёў, мірнай працы савец-
кага народа, суверэнітэту і тэрытарыяльнай цэласнасці дзяржавы
створаны Узброеныя Сілы СССР і ўстаноўлен усеагульны воінскі
абавязак.
Абавязак Узброеных Сіл СССР перад народам — надзейна
абараняць сацыялістычную Айчыну, быць у пастаяннай баявой
гатоўнасці, якая гарантуе неадкладны адпор любому агрэсару.
Артыкул 30. Беларуская ССР удзельнічае ў забеспячэнні бяс-
пекі і абароназдольнасці краіны, аснашчэнні Узброеных Сіл СССР
усім неабходным.
Абавязкі дзяржаўных органаў, грамадскіх арганізацый, служ¬
бовых асоб і грамадзян па забеспячэнню бяспекі краіны і ўма-
цаванню яе абароназдольнасці вызначаюцца заканадаўствам
Саюза ССР.
152

II.	ДЗЯРЖАВА I АСОБА
ГЛАВА 5
ГРАМАДЗЯНСТВА БЕЛАРУСКАЙ ССР.
РАУНАПРАУЕ ГРАМАДЗЯН
Артыкул 31. У адпаведнасці з устаноўленым у СССР адзіным
саюзным грамадзянствам кожны грамадзянін Беларускай ССР
з’яўляецца грамадзянінам СССР. '
Падставы і парадак набыцця і страты савецкага грамадзянст-
ва вызначаюцца Законам аб грамадзянстве СССР.
Грамадзяне іншых саюзных рэспублік карыстаюцца на тэры-
торыі Беларускай ССР аднолькавымі правамі з грамадзянамі Бе¬
ларускай ССР.
Грамадзяне Беларускай ССР за граніцай карыстаюцца аба-
ронай і заступніцтвам Савецкай дзяржавы.
Артыкул 32. Грамадзяне Беларускай ССР з’яўляюцца роўнымі
перад законам незалежна ад паходжання, сацыяльнага і маёмас-
нага становішча, расавай і нацыянальнай прыналежнасці, полу,
адукацыі, мовы, адносін да рэлігіі, роду і характару заняткаў,
месца пражывання і іншых акалічнасцей.
Раўнапраўе грамадзян Беларускай ССР забяспечваецца ва
ўсіх галінах эканамічнага, палітычнага, сацыяльнага і культур-
нага жыцця.
Артыкул 33. Жанчына і мужчына маюць у Беларускай ССР
роўныя правы.
Ажыццяўленне гэтых правоў забяспечваецца прадастаўленнем
жанчынам роўных з мужчынамі магчымасцей у атрыманні аду-
кацыі і прафесіянальнай падрыхтоўкі, у працы, узнагароджанні
за яе і павышэнні па рабоце, у грамадска-палітычнай і культурнай
дзейнасці, а таксама спецыяльнымі мерамі па ахове працы і зда-
роўя жанчын; стварэннем умоў, якія дазваляюць жанчынам спа-
лучаць працу з мацярынствам; прававой абаронай, матэрыяльнай
і маральнай падтрымкай мацярынства і дзяцінства, уключаючы
прадастаўленне аплатных водпускаў і іншых ільгот цяжарным
153

жанчынам і мацярам, паступовае скарачэнне рабочага часу жан-
чын, якія маюць малалетніх дзяцей.
Артыкул 34. Грамадзяне Беларускай ССР розных рас і нацыя-
нальнасцей маюць роўныя правы.
Ажыццяўленне гэтых правоў забяспечваецца палітыкай усеба-
ковага развіцця і збліжэння ўсіх нацый і народнасцей СССР,
выхаваннем грамадзян у духу савецкага патрыятызму і сацыяліс-
тычнага інтэрнацыяналізму, магчымасцю карыстацца роднай мо-
вай і мовамі іншых народаў СССР.
Якое б там ні было прамое ці ўскоснае абмежаванне правоў,
устанаўленне прамых ці ўскосных пераваг грамадзян па расавых
і нацыянальных адзнаках, таксама як і ўсякая пропаведзь раса-
вай або нацыянальнай выключнасці, варожасці або пагарды —
караюцца па закону.
Артыкул 35. Замежным грамадзянам і асобам без грамадзян-
ства ў Беларускай ССР гарантуюцца прадугледжаныя законам
правы і свабоды, у тым ліку права на звяртанне ў суд і іншыя
дзяржаўныя органы для абароны належачых ім асабістых, маё-
Масных, сямейных і іншых правоў.
Замежныя грамадзяне і асобы без грамадзянства, якія знахо-
дзяцца на тэрыторыі Беларускай ССР, абавязаны паважаць-Кан-
стытуцыю СССР, Канстытуцыю Беларускай ССР і захоўваць са-
вецкія законы.
Артыкул 36. Беларуская ССР дае права на прытулак іншазем-
цам, якія праследуюцца за абарону інтарэсаў працоўных і справы
міру, за ўдзел у рэвалюцыйным і нацыянальна-вызваленчым руху,
за прагрэсіўную грамадска-палітычную, навуковую або іншую
творчую дзейнасць.
ГЛАВА 6
АСНОУНЫЯ ПРАВЫ, СВАБОДЫ
I АБАВЯЗКІ ГРАМАДЗЯН БЕЛАРУСКАЙ ССР
Артыкул 37. Грамадзяне Беларускай ССР маюць усю паўнату
сацыяльна-эканамічных, палітычных і асабістых правоў і свабод,
якія абвешчаны і гарантуюцца Канстытуцыяй СССР, Канстыту-
цыяй Беларускай ССР і савецкімі законамі. Сацыялістычны лад
забяспечвае расшырэнне правоў і свабод, пастаяннае паляпшэнне
ўмоў жыцця грамадзян па меры выканання праграм сацыяльна-
эканамічнага і культурнага развіцця.
Выкарыстанне грамадзянамі правоў і свабод не павінна пры-
чыняць шкоды інтарэсам грамадства і дзяржавы, правам іншых
грамадзян.
Артыкул 38. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на пра-
154

цу,— гэта значыць на атрыманне гарантаванай работы з аплатай
працы ў адпаведнасці з яе колькасцю і якасцю і не ніжэй уста-
ноўленага дзяржавай мінімальнага размеру,— уключаючы права
на выбар прафесіі, роду заняткаў і работы ў адпаведнасці з пры-
званнем, здольнасцямі, прафесіянальнай падрыхтоўкай, адукацыяй
і з улікам грамадскіх патрэбнасцей.
Гэта права забяспечваецца сацыялістычнай сістэмай гаспадар-
кі, няўхільным ростам прадукцыйных сіл, бясплатным прафесія-
нальным навучаннем, павышэннем працоўнай кваліфікацыі і на-
вучаннем новым спецыялыіасцям, развіццём сістэм прафесіяналь-
най арыентацыі і працаўладкавання.
Артыкул 39. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на
адпачынак.
Гэта права забяспечваецца ўстанаўленнем для рабочых і слу-
жачых працоўнага тыдня, які не перавышае 41 гадзіны, скаро-
чаным рабочым днём для раду прафесій і вытворчасцей, скаро-
чанай працягласцю работы ў начны час; прадастаўленнем штога-
довых аплатных водпускаў, дзён штотыднёвага адпачынку, а
таксам а расшырэннем сеткі культурна-асветных і аздараўленчых
устаноў, развіццём масавага спорту, фізічнай культуры і турыз-
му; стварэннем спрыяльных магчымасцей для адпачынку па месцы
пражывання і іншых умоў рацыянальнага выкарыстання вольнага
часу.
Працягласць рабочага часу і адпачынку калгаснікаў рэгулю-
ецца калгасамі.
Артыкул 40. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на ахо-
ву здароўя.
Гэта права забяспечваецца бясплатнай кваліфікаванай меды-
цынскай дапамогай, якая аказваецца дзяржаўнымі ўстановамі
аховы здароўя; расшырэннем сеткі ўстаноў для лячэння і ўмаца-
вання здароўя грамадзян; развіццём і ўдасканаленнем тэхнікі бяс-
пекі і вытворчай санітарыі; правядзеннем шырокіх прафілактыч-
ных мерапрыемстваў; мерамі па аздараўленню навакольнага ася-
роддзя; асаблівым клопатам аб здароўі падрастаючага пакалення,
уключаючы забарону дзіцячай працы, не звязанай з навучаннем
і працоўным выхаваннем; разгортваннем навуковых даследаван-
няў, накіраваных на папярэджанне і зніжэнне захворванняў, на
забеспячэнне шматгадовага актыўнага жыцця грамадзян.
Артыкул 41. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на ма-
тэрыяльнае забеспячэнне ў старасці, у выпадку хваробы, поўнай
або частковай страты працаздольнасці, а таксама страты кармі-
целя.
Гэта права гарантуецца сацыяльным страхаваннем рабочых,
служачых і калгаснікаў, дапамогамі па часовай непрацаздольнас-
ЦІ; выплатай за кошт дзяржавы і калгасаў пенсій па ўзросту, інва-
ліднасці і з выпадку страты карміцеля; працаўладкаваннем грама-
155

дзян, якія часткова страцілі працаздольнасць; клопатам аб саста-
рэлых грамадзянах і аб інвалідах; іншымі формамі сацыяльнага
забеспячэння.
Артыкул 42. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права па
жыллё.
Гэта права забяспечваецца развіццём і аховай дзяржаўнага і
грамадскага жыллёвага фонду, садзейнічаннем кааператыўнаму
і індывідуальнаму жыллёваму будаўніцтву, справядлівым размер-
каваннем пад грамадскім кантролем жылой плошчы, якая прада-
стаўляецца па меры ажыццяўлення праграмы будаўніцтва добра-
ўпарадкаванага жылля, а таксама невысокай платай за кватэру
і камунальныя паслугі. Грамадзяне Беларускай ССР павінны бе-
ражліва адносіцца да прадастаўленага ім жылля.
Артыкул 43. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на аду-
кацыю.
Гэта права забяспечваецца бясплатнасцю ўсіх відаў адукацыі,
ажыццяўленнем усеагульнай абавязковай сярэдняй адукацыі мо-
ладзі, шырокім развіццём прафесіянальна-тэхнічнай, сярэдняй
спецыяльнай і вышэйшай адукацыі на аснове сувязі навучання
з жыццём, з вытворчасцю; развіццём завочнай і вячэрняй адука-
цыі; прадастаўленнем дзяржаўных стыпендый і льгот навучэнцам
і студэнтам; бясплатнай выдачай школьных падручнікаў; магчы-
и
и
масцю навучання у школе на роднаи мове; стварэннем умоу для
самаадукацыі.
Артыкул 44. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на ка-
рыстанне дасягненнямі культуры.
Гэта права забяспечваецца агульнадаступнасцю каштоўнасцей
айчыннай і сусветнай культуры, якія знаходзяцца ў дзяржаўных
і грамадскіх фондах; развіццём і раўнамерным размяшчэннем
культурна-асветных устаноў; развіццём тэлебачання і радыё, кні-
гавыдавецкай справы і перыядычнага друку, сеткі бясплатных
бібліятэк; расшырэннем культурнага абмену з зарубежным! дзяр-
жавамі.
Артыкул 45. Грамадзянам Беларускай ССР у адпаведнасці з
мэтамі камуністычнага будаўніцтва гарантуецца свабода навуко-
вай, тэхнічнай і мастацкай творчасці. Яна забяспечваецца щыро-
кім разгортваннем навуковых даследаванняў, вынаходніцкай і ра-
цыяналізатарскай дзейнасці, развіццём літаратуры і мастацтва.
Дзяржава стварае неабходныя для гэтага матэрыяльныя ўмовы,
аказвае падтрымку добраахвотным таварыствам і творчым саю-
зам, арганізоўвае ўкараненне вынаходстваў і рацыяналізатарскіх
прапаноў у народную гаспадарку і іншыя сферы жыцця.
Правы аўтараў, вынаходнікаў і рацыяналізатараў ахоўваюцца
дзяржавай.
Артыкул 46. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права ўдзель-
нічаць у кіраванні дзяржаўнымі і грамадскімі справамі, у абмер-
156

каванні і прыняцці законаў і рашэнняў агульнадзяржаўнага і
мясцовага значэння.
Гэта права забяспечваецца магчымасцю выбіраць і быць вы-
бранымі ў Саветы народных дэпутатаў і іншыя выбарныя дзяр-
жаўныя органы, прымаць удзел ва ўсенародных абмеркаваннях і
галасаваннях, у народным кантролі, у рабоце дзяржаўных орга-
наў, грамадскіх арганізацый і органаў грамадскай самадзейнасці,
у сходах працоўных калектываў і па месцы пражывання.
Артыкул 47. Кожны грамадзянін Беларускай ССР мае права
ўносіць у дзяржаўныя органы і грамадскія арганізацыі прапано-
вы аб паляпшэнні іх дзейнасці, крытыкаваць недахопы ў рабоце.
Службовыя асобы абавязаны ва ўстаноўленыя тэрміны разгля-
даць прапановы і заявы грамадзян, даваць на іх адказы і пры¬
маць неабходныя меры.
Праследаванне за крытыку забараняецца. Асобы, якія прасле-
дуюць за крытыку, прыцягваюцца да адказнасці.
Артыкул 48. У адпаведнасці з інтарэсамі народа і ў мэтах
умацавання і развіцця сацыялістычнага ладу грамадзянам Бела¬
рускай ССР гарантуюцца свабоды: слова, друку, сходаў, мітынгаў,
вулічных шэсцяў і дэманстрацый.
Ажыццяўленне гэтых палітычных свабод забяспечваецца пра-
дастаўленнем працоўным і іх арганізацыям грамадскіх будынкаў,
вуліц і плошчаў, шырокім распаўсюджваннем інфармацыі, магчы¬
масцю выкарыстання друку, тэлебачання і радыё.
Артыкул 49. У адпаведнасці з мэтамі камуністычнага будаў-
ніцтва грамадзяне Беларускай ССР маюць права аб’ядноўвацца
ў грамадскія арганізацыі, якія садзейнічаюць развіццю палітыч-
най актыўнасці і самадзейнасці, задавальненню іх разнастайных
інтарэсаў.
Грамадскім арганізацыям гарантуюцца ўмовы для паспяхо|вага
выканання імі сваіх статутных задач.
Артыкул 50. Грамадзянам Беларускай ССР гарантуецца сва-
бода веравызнання, гэта значыць права вызнаваць любую рэлігію
або не вызнаваць ніякай, адпраўляць рэлігійныя культы або весці
атэістычную прапаганду. Выкліканне варожасці і нянавісці ў су-
вяз! з рэлігійнымі вераваннямі забараняецца.
Царква ў Беларускай ССР аддзелена ад дзяржавы і школа —
ад царквы.
Артыкул 51. Сям’я знаходзіцца пад аховай дзяржавы.
Шлюб грунтуецца на добраахвотнай згодзе жанчыны і мужчы-
ны; муж і жонка поўнасцю раўнапраўныя ў сямейных адносінах.
Дзяржава клапоціцца аб сям’і шляхам стварэння і развіцця
шырокай сеткі дзіцячых устаноў, арганізацыі і ўдасканалення
службы быту і грамадскага харчавання, выплаты дапамог з вы-
падку нараджэння дзіцяці, прадастаўлення дапамог і льгот мнага-
дзетным сем’ям, а таксама іншых відаў дапамог і помачы сям’і.
157

Артикул 52. Грамадзянам Беларускай ССР гарантуецца неда-
тыкальнасць асобы. Ніхто не можа быць падвергнуты арышту
іначай як на падставе судовага рашэння або з санкцыі пракурора.
Артикул 53. Грамадзянам Беларускай ССР гарантуецца неда-
тыкальнасць жылля. Ніхто не мае права без законнай падставы
ўвайсці ў жыллё супраць волі асоб, якія ў ім пражываюць.
Артикул 54. Асабістае жыццё грамадзян, тайна перапіскі, тэ-
лефонных перагавораў і телеграфных паведамленняў ахоўваюцца
законам.
Артикул 55. Павага асобы, ахова правоў і свабод грамадзян —
абавязак усіх дзяржаўных органаў, грамадскіх арганізацый і
службовых асоб.
Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на судовую абарону
ад замахаў на гонар і годнасць, жыццё і здароўе, на асабістую
свабоду і маёмасць.
Артикул 56. Грамадзяне Беларускай ССР маюць права аб-
скардзіць дзеянні службовых асоб, дзяржаўных і грамадскіх орга-
наў. Скаргі павінны быць разгледжаны ў парадку і ў тэрміны,
устаноўленыя законам.
Дзеянні службовых асоб, якія ўчынены з парушэннем закона,
з перавышэннем паўнамоцтваў і якія ўшчамляюць правы грама¬
дзян, могуць быць ва ўстаноўленым законам парадку абскарджа-
ны ў суд.
Грамадзяне Беларускай ССР маюць права на пакрыццё ўрону,
прычыненага незаконным! дзеяннямі дзяржаўных і грамадскіх
арганізацый, а таксама службовых асоб пры выкананні імі служ¬
бовых абавязкаў.
Артикул 57. Ажыццяўленне правоў і свабод з’яўляецца неад-
дзельным ад выканання грамадзянінам сваіх абавязкаў.
Грамадзянін Беларускай ССР абавязан захоўваць Канстыту-
цыю СССР, Канстытуцыю Беларускай ССР і савецкія законы,
паважаць правілы сацыялістычнага супольнага жыцця, з годнас-
цю несці высокае званне савецкага грамадзяніна.
Артикул 58. Абавязак і справа гонару кожнага здольнага да
працы грамадзяніна Беларускай ССР — добрасумленная праца ў
выбранай ім галіне грамадска карыснай дзейнасці, захаванне
працоўнай дысцыпліны. Ухіленне ад грамадска карыснай працы
з’яўляецца несумяшчальным з прынцыпамі сацыялістычнага Гра¬
ма дств а.
Артикул 59. Грамадзянін Беларускай ССР абавязан берагчы
і ўмацоўваць сацыялістычную ўласнасць. Абавязак грамадзяніна
Беларускай ССР — змагацца з крадзяжамі і марнатраўствам
дзяржаўнай і грамадскай маёмасці, беражліва адносіцца да на-
роднага дабра.
Асобы, якія робяць замах на сацыялістычную ўласнасць, ка-
раюцца па закону.
158

Артыкул 60. Грамадзянін Беларускай ССР абавязан ахоўваць
інтарэсы Савецкай дзяржавы, садзейнічаць умацаванню яе магут-
насці і аўтарытэту.
Абарона сацыялістычнай Айчыны ёсць свяшчэнны абавязак
кожнага грамадзяніна Беларускай ССР.
Здрада Радзіме — найцяжэйшае злачынства перад народам.
Артыкул 61. Воінская служба ў радах Узброеных Сіл СССР —
ганаровы абавязак грамадзян Беларускай ССР.
Артыкул 62. Абавязак кожнага грамадзяніна Беларускай
ССР — паважаць нацыянальную годнасць іншых грамадзян, ума-
цоўваць дружбу нацый і народнасцей Савецкай шматнацыяналь-
най дзяржавы.
Артыкул 63. Грамадзянін Беларускай ССР абавязан паважаць
правы і законный інтарэсы іншых асоб, быць непрымірымым да
антыграмадскіх учынкаў, усямерна садзейнічаць ахове грамадска-
га парадку.
Артыкул 64. Грамадзяне Беларускай ССР абавязаны клапа-
ціцца аб выхаванні дзяцей, рыхтаваць іх да грамадска карыснай
працы, выхоўваць дастойнымі членамі сацыялістычнага грамадст-
ва. Дзеці абавязаны клапаціцца аб бацьках і аказваць ім дапа-
могу.
Артыкул 65. Грамадзяне Беларускай ССР абавязаны берагчы
прыроду, ахоўваць яе багацці.
Артыкул 66. Клопат аб захаванні гістарычных помнікаў і ін-
шых культурных каштоўнасцей — доўг і абавязак грамадзян Бе¬
ларускай ССР.
Артыкул 67. Інтэрнацыянальны абавязак грамадзяніна Бела¬
рускай ССР — садзейнічаць развіццю дружбы і супрацоўніцтва
з народамі іншых краін, падтрыманню і ўмацаванню ўсеагульнага
міру.

HI. НАЦЫЯНАЛЬНА-ДЗЯРЖАУНАЯ
I АДМІНІСТРАЦЫЙНА-ТЭРЫТАРЫЯЛЬНАЯ
БУДОВА БЕЛАРУСКАЙ ССР
ГЛАВА 7
БЕЛАРУСКАЯ ССР —САЮЗНАЯ
РЭСПУБЛІКА У САСТАВЕ СССР
Артикул 68. Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспублі-
ка — суверэнная савецкая сацыялістычная дзяржава. У мэтах
паспяховага будаўніцтва камуністычнага грамадства, умацавання
эканамічнага і палітычнага адзінства, забеспячэння бяспекі і аба-
роны краіны Беларуская Савецкая Сацыялістычная Рэспубліка ў
выніку свабоднага самавызначэння яе народа, на аснове добра-
ахвотнасці і раўнапраўя разам з Савецкімі Сацыялістычнымі Рэс-
публікамі:
Расійскай Савецкай Федэратыўнай Сацыялістычнай Рэспуб-
лікай,
Украінскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Узбекскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Казахскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Грузінскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Азербайджанскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Літоўскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Малдаўскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Латвійскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Кіргізскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Таджыкскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Армянскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,'
Туркменскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай,
Эстонскай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікай аб’ядналася
ў Саюз Савецкіх Сацыялістычных Рэспублік — адзіную саюзную
шматнацыянальную дзяржаву.
Зыходзячы з гэтага, Беларуская ССР забяспечвае за Саюзам
ССР у асобе яго вышэйшых органаў дзяржаўнай улады і кіраван-
ня правы, вызначаныя артыкулам 73 Канстытуцыі СССР.
Па-за межамі, указанымі ў артыкуле 73 Канстытуцыі СССР,
Беларуская ССР самастойна ажыццяўляе дзяржаўную ўладу на
сваёй тэрыторыі.
160

Артыкул 69. Беларуская ССР захоўвае за сабой права свабод-
нага выхаду з СССР.
Артыкул 70. Веданню Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі ў асобе яе вышэйшых органаў дзяржаўнай улады і
кіравання падлягаюць:
1)	прыияцце Канстытуцыі Беларускай ССР і ўнясенне ў яе
змяненняў; кантроль за захаваннем Канстытуцыі Беларускай
ССР;
2)	заканадаўства Беларускай ССР;
3)	устанаўленне парадку арганізацыі і дзейнасці рэспублікан-
скіх і мясцовых органаў дзяржаўнай улады і кіравання;
4)	ахова дзяржаўнага парадку, правоў і свабод грамадзян;
5)	правядзенне адзінай сацыялыіа-эканамічнай палітыкі, кі-
раўніцтва эканомікай Беларускай ССР; забеспячэнне навукова-
тэхнічнага прагрэсу і ажыццяўленне мерапрыемстваў па рацыя-
нальнаму выкарыстанню і ахове прыродных рэсурсаў;
6)	распрацоўка і зацвярджэнне дзяржаўных планаў эканаміч-
нага і сацыяльнага развіцця Беларускай ССР, дзяржаўнага
бюджэту Беларускай ССР і зацвярджэнне справаздач аб іх выка-
нанні; кіраўніцтва ажыццяўленнем бюджэтаў абласцей і горада
Мінска;
7)	устанаўленне ў адпаведнасці з заканадаўствам Саюза ССР
даходаў, якія паступаюць на ўтварэнне дзяржаўнага бюджэту
Беларускай ССР;
8)	кіраўніцтва галінамі народнай гаспадаркі саюзна-рэспублі-
канскага і рэспубліканскага падпарадкавання, аб’яднаннямі і
прадпрыемствамі рэспубліканскага падпарадкавання; агульнае кі-
раўніцтва аб’яднаннямі і прадпрыемствамі мясцовага падпарад¬
кавання;
9)	устанаўленне парадку карыстання зямлёй, нетрамі, водамі,
лясамі; ахова навакольнага асяроддзя;
10)	кіраўніцтва жыллёвай і камунальнай гаспадаркай, ганд-
лем і грамадскім харчаваннем, бытавым абслугоўваннем насель-
ніцтва, жыллёвым будаўніцтвам і добраўпарадкаваннем гарадоў
і іншых населеных пунктаў, дарожным будаўніцтвам і транс-
партам;
11)	кіраўніцтва народнай асветай, культурным! і навуковымі
арганізацыямі і ўстановамі Беларускай ССР, аховай здароўя, фі-
зічнай культурам і спортам, сацыяльным забеспячэннем; ахова
помнікаў гісторыі і культуры;
12)	прадстаўніцтва Беларускай ССР у міжнародных адно-
сінах;
13)	амністыя і памілаванне грамадзян, асуджаных судам! Бе¬
ларускай ССР;
14)	вырашэнне іншых пытанняў рэспубліканскага значэння.
Артыкул 71. Беларуская ССР удзельнічае ў вырашэнні пытан-
11 Зак. 1057
161

няў, аднесеных да ведання Саюза ССР, у Вярхоўным Савеце
СССР, Прэзідыуме Вярхоўнага Савета СССР, Урадзе СССР і ін-
шых органах Саюза ССР.
Беларуская ССР забяспечвае комплекснае эканамічнае і са-
цыяльнае развіццё на сваёй тэрыторыі, садзейнічае ажыццяўленню
на тэрыторыі Беларускай ССР паўнамоцтваў Саюза ССР, пра-
водзіць у жыццё рашэнні вышэйшых органаў дзяржаўнай улады і
кіравання СССР.
Па пытаннях, якія адносяцца да яе ведання, Беларуская ССР
каардынуе і кантралюе дзейнасць прадпрыемстваў, устаноў і арга-
нізацый саюзнага падпарадкавання.
Артыкул 72. Законы СССР з’яўляюцца абавязковымі на тэры-
торыі Беларускай ССР.
Артыкул 73. Тэрыторыя Беларускай ССР не можа быць змене-
на без яе згоды. Граніцы паміж Беларускай ССР і іншымі саюз-
нымі рэспублікамі могуць зменьвацца па ўзаемнаму пагадненню
адпаведных рэспублік, якое падлягае зацвярджэнню Саюзам
ССР.
Артыкул 74. Беларуская ССР мае права ўступаць у адносіны
з замежнымі дзяржавамі, заключаць з імі дагаворы і абменьвац-
ца дыпламатычнымі і консульскімі прадстаўнікамі, удзельнічаць
у дзейнасці міжнародных арганізацый.
Артыкул 75. Суверэнныя правы Беларускай ССР у адпаведнас-
ці з Канстытуцыяй СССР ахоўваюцца Саюзам ССР.
ГЛАВА 8
АДМІНІСТРАЦЫЙНА-ТЭРЫТАРЫЯЛБНАЯ
БУДОВА БЕЛАРУСКАЙ ССР
Артыкул 76. Беларуская ССР вызначае свой абласны, раённы
падзел і вырашае іншыя пытанні адміністрацыйна-тэрытарыяль-
най будовы.
Артыкул 77. У Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспуб-
ліцы знаходзяцца вобласці: Брэсцкая, Віцебская, Гомельская,
Гродзенская, Магілёўская, Мінская і горад рэспубліканскага пад¬
парадкавання Мінск.
162

IV.	САВЕТЫ НАРОДНЫХ ДЭПУТАТАУ
БЕЛАРУСКАЙ ССР I ПАРАДАК
IX ВЫБРАННЯ
ГЛАВА 9
СІСТЭМА I
САВЕТАУ
Артыкул 78. Саветы
ПРЫНЦЫПЫ ДЗЕЙНАСЦІ
НАРОДНЫХ ДЭПУТАТАУ
народных дэпутатаў — Вярхоўны Савет
Беларускай ССР, абласныя, раённыя, гарадскія, раённыя ў гара-
дах, пасялковыя і сельскія Саветы народных дэпутатаў — скла-
даюць адзіную сістэму органаў дзяржаўнай улады.
Артыкул 79. Тэрмін паўнамоцтваў Вярхоўнага Савета Беларус¬
кай ССР — пяць гадоў.
Тэрмін паўнамоцтваў мясцовых Саветаў народных дэпутатаў —
два з палавінай гады.
Выбары ў Саветы народных дэпутатаў назначаюцца не пазней
чым за два месяцы да сканчэння тэрміну паўнамоцтваў адпавед-
ных Саветаў.
Артыкул 80. Важнейшыя пытанні, аднесеныя да ведання адпа-
ведных Саветаў народных дэпутатаў, разглядаюцца і вырашаюц-
ца на іх сесіях.
Саветы народных дэпутатаў выбіраюць пастаянныя камісіі,
ствараюць выканаўчыя і распарадчыя, а таксама іншыя падсправа-
здачныя ім органы.
Артыкул 81. Саветы народных дэпутатаў утвараюць органы
народнага кантролю, які спалучае дзяржаўны кантроль з грамад-
скім кантролем працоўных на прадпрыемствах, у калгасах, уста-
новах і арганізацыях.
Органы народнага кантролю кантралююць выкананне дзяр-
жаўных планаў і заданняў; вядуць барацьбу з парушэннямі дзяр-
жаўнай дысцыпліны, праяўленнямі месніцтва, ведамаснага пады-
ходу да справы, з безгаспадарчасцю і марнатраўствам, валакітай
і бюракратызмам; садзейнічаюць удасканаленню работы дзяржаў-
нага апарату.
Артыкул 82. Саветы народных дэпутатаў непасрэдна і праз ор¬
ганы, якія імі ствараюцца, кіруюць усімі галінамі дзяржаўнага,
гаспадарчага і сацыялыіа-культурнага будаўніцтва, прымаюць ра-
н* 163

шэнні, забяспечваюць іх выкананне, ажыццяўляюць кантроль за
правядзеннем рашэнняў у жыццё.
Артыкул 83. Дзейнасць Саветаў народных дэпутатаў будуецца
на аснове калектыўнага, свабоднага, дзелавога абмеркавання і
вырашэння пытанняў, публічнасці, рэгулярнай справаздачнасці
выканаўчых і распарадчых органаў, іншых органаў, якія ствара-
юцца Саветамі, перад Саветамі і насельніцтвам, шырокага пры-
цягнення грамадзян да ўдзелу ў іх рабоце.
Саветы народных дэпутатаў і органы, якія імі ствараюцца,
сістэматычна інфармуюць населыііцтва аб сваёй рабоце і прыня-
тых рашэннях.
ГЛАВА 10
ВЫБАРЧАЯ СІСТЭМА
Артыкул 84. Выбары дэпутатаў ва ўсе Саветы народных дэ-
путатаў праводзяцца на аснове ўсеагульнага, роўнага і прамога
выбарчага права пры тайным галасаванні.
Артыкул 85. Выбары дэпутатаў з’яўляюцца ўсеагульнымі: усе
грамадзяне Беларускай ССР, якія дасягнулі 18 гадоў, маюць пра¬
ва выбіраць і быць выбранымі, за выключэннем асоб, прызнаных
ва ўстаноўленым законам парадку страціўшымі розум.
Артыкул 86. Выбары дэпутатаў з’яўляюцца роўнымі: кожны
выбаршчык мае адзін голас; усе выбаршчыкі ўдзельнічаюць у
выбарах на роўных падставах.
Артыкул 87. Выбары дэпутатаў з’яўляюцца прамымі: дэпутаты
ўсіх Саветаў народных дэпутатаў выбіраюцца грамадзянамі не-
пасрэдна.
Артыкул 88. Галасаванне пры выбарах дэпутатаў з’яўляецца
тайным: кантроль за волевыяўленнем выбаршчыкаў не дапуска-
ецца.
Артыкул 89. Права вылучэння кандыдатаў у дэпутаты нале-
жыць арганізацыям Камуністычнай партыі Савецкага Саюза, пра-
фесіянальных саюзаў, Усесаюзнага Ленінскага Камуністычнага
Саюза Моладзі, кааператыўным і іншым грамадскім арганізацы-
ям, працоўным калектывам, а таксама сходам ваеннаслужачых
па воінскіх часцях.
Грамадзянам Беларускай ССР і грамадскім арганізацыям га-
рантуецца свабоднае і ўсебаковае абмеркаванне палітычных,
дзелавых і асабістых якасцей кандыдатаў у дэпутаты, а таксама
права агітацыі на сходах, у друку, па тэлебачанню, радыё.
Расходы, звязаныя з правядзеннем выбараў у Саветы народ¬
ных дэпутатаў, робяцца за кошт дзяржавы.
Артыкул 90. Выбары дэпутатаў у Саветы народных дэпутатаў
праводзяцца па выбарчых акругах.
164

Грамадзянін Беларускай ССР не можа, як правіла, быць вы¬
бран больш чым у два Саветы народных дэпутатаў.
Правядзенне выбараў у Саветы забяспечваюць выбарчыя ка-
місіі, якія ўтвараюцца з прадстаўнікоў ад грамадскіх арганіза-
цый, працоўных калектываў і сходаў ваеннаслужачых па воінскіх
часцях.
Парадак правядзення выбараў у Саветы народных дэпутатаў
вызначаецца законамі Саюза ССР і Беларускай ССР.
Артыкул 91. Выбаршчыкі даюць наказы сваім дэпутатам.
Адпаведныя Саветы народных дэпутатаў разглядаюць наказы
выбаршчыкаў, улічваюць іх пры распрацоўцы планаў эканаміч-
нага і сацыялыіага развіцця і складанні бюджэту, арганізоўваюць
выкананне наказаў і інфармуюць грамадзян аб іх рэалізацыі.
ГЛАВА 11
НАРОДНЫ ДЭПУТАТ
Артыкул 92. Дэпутаты з’яўляюцца паўнамоцнымі прадстаўніка-
мі народа ў Саветах народных дэпутатаў.
Удзельнічаючы ў рабоце Саветаў, дэпутаты вырашаюць пы-
танні дзяржаўнага, гаспадарчага і сацыяльна-культурнага будаў-
ніцтва, арганізоўваюць правядзенне рашэнняў Саветаў у жыццё,
ажыццяўляюць кантроль за работай дзяржаўных органаў, прад-
прыемстваў, устаноў і арганізацый.
У сваёй дзейнасці дэпутат кіруецца агульнадзяржаўнымі інта-
рэсамі, улічвае запатрабаванні насельніцтва выбарчай акругі, да-
біваецца ажыццяўлення наказаў выбаршчыкаў.
Артыкул 93. Дэпутат ажыццяўляе свае паўнамоцтвы, не пары-
ваючы з вытворчай або службовай дзейнасцю.
На час сесій Савета, а таксама для ажыццяўлення дэпутацкіх
паўнамоцтваў у іншых выпадках, прадугледжаных законам, дэпу¬
тат вызваляецца ад выканання вытворчых або службовых абавяз-
каў з захаваннем сярэдняга заработку па месцы пастаяннай ра¬
боты.
Артыкул 94. Дэпутат мае права запыту да адпаведных дзяр-
жаўных органаў і службовых асоб, якія абавязаны даць адказ на
запыт на сесіі Савета.
Дэпутат мае права звяртацца ва ўсе дзяржаўныя і грамадскія
органы, прадпрыемствы, установы, арганізацыі па пытаннях дэпу-
тацкай дзейнасці і прымаць удзел у разглядзе пастаўленых ім пы-
танняў. Кіраўнікі адпаведных дзяржаўных і грамадскіх органаў,
прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый абавязаны неадкладна
прымаць дэпутата і разглядаць яго прапановы ва ўстаноўленыя
тэрміны.
165

Артыкул 95. Дэпутату забяспечваюцца ўмовы для беспе-
рашкоднага і эфектыўнага ажыццяўлення яго правоў і абавязкаў.
Недатыкальнасць дэпутатаў, а таксама іншыя гарантыі дэпу-
тацкай дзейнасці ўстанаўліваюцца Законам аб статусе дэгіутатаў
і іншымі заканадаўчымі актамі Саюза ССР, заканадаўчымі актамі
Беларускай ССР.
Артыкул 96. Дэпутат абавязан рабіць справаздачы аб сваёй
рабоце і рабоце Сацета выбаршчыкам, а таксама калектывам і
грамадскім арганізацыям, якія вылучылі яго кандыдатам у дэ-
путаты.
Дэпутат, які не апраўдаў давер’я выбаршчыкаў, можа быць у
любы час адкліканы па рашэнню большасці выбаршчыкаў ва ўста-
ноўленым законам парадку.

V.	ВЫШЭЙШЫЯ ОРГАНЫ ДЗЯРЖАЎНАЙ УЛАДЫ
I КІРАВАННЯ БЕЛАРУСКАЙ ССР
ГЛАВА 12
ВЯРХОУНЫ САВЕТ БЕЛАРУСКАЙ ССР
Артикул 97. Вышэйшым органам дзяржаўнай улады Беларус¬
кай ССР з’яўляецца Вярхоўны Савет Беларускай ССР.
Вярхоўны Савет Беларускай ССР правамоцны вырашаць усе
пытанні, аднесеныя Канстытуцыяй СССР і гэтай Канстытуцыяй
да ведання Беларускай ССР.
Прыняцце Канстытуцыі Беларускай ССР, унясенне ў яе змя-
ненняў; зацвярджэнне дзяржаўных плайаў эканамічнага і сацы-
яльнага развіцця Беларускай ССР, дзяржаўнага бюджэту Бела¬
рускай ССР і справаздач аб іх выкананні; утварэнне падсправа-
и
здачных яму органаў ажыццяуляюцца
Саветам Беларускай ССР.
выключна Вярхоўным
Законы Беларускай ССР прымаюцца Вярхоўным Саветам Бе¬
ларускай ССР або народным галасаваннем (рэферэндумам), якое
праводзіцца па рашэнню Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
Артыкул 98. Вярхоўны Савет Беларускай ССР складаецца з
485 дэпутатаў, якія выбіраюцца па выбарчых акругах з роўнай
колькасцю насельніцтва.
Вярхоўны Савет Беларускай ССР па прадстаўленню мандат-
най каміссі, якая ім выбіраецца, прымае рашэнне аб прызнанні
паўнамоцтваў дэпутатаў, а ў выпадку парушэння заканадаўства
аб выбарах — аб прызнанні выбараў асобных дэпутатаў не*
сапраўднымі.
Артыкул 99. Вярхоўны Савет Беларускай ССР выбірае Стар-
шыню Вярхоўнага Савета Беларускай ССР і чатырох яго намес-
нікаў.
Старшыня Вярхоўнага Савета Беларускай ССР кіруе пася-
ДЖЭННЯМІ Вярхоўнага Савета Беларускай ССР і ведае яго ўнут-
раным распарадкам.
Артыкул 100. Сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР скліка-
юцца два разы ў год.
Нечарговыя сесіі склікаюцца Прэзідыумам Вярхоўнага Савета
167

Беларускай ССР па яго ініцыятыве або па прапанове не менш
трэці дэпутатаў Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
Сесія Вярхоўнага Савета Беларускай ССР складаецца з яго
пасяджэнняў, а таксама з пасяджэнняў пастаянных і іншых камі-
сій Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, якія праводзяцца ў пе-
рыяд паміж яго пасяджэннямі.
Артыкул 101. Права заканадаўчай ініцыятывы ў Вярхоўным
Савеце Беларускай ССР належыць Прэзідыуму Вярхоўнага Саве¬
та Беларускай ССР, Савету Міністраў Беларускай ССР, пастаян-
ным і іншым камісіям Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, дэпу-
татам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, Вярхоўнаму Суду
Беларускай ССР, Пракурору Беларускай ССР.
Права заканадаўчай ініцыятывы маюць таксама грамадскія
арганізацыі ў асобе іх рэспубліканскіх органаў.
Артыкул 102. Праекты законаў і іншыя пытанні, унесеныя на
разгляд Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, абмяркоўваюцца на
яго пасяджэннях. У выпадку неабходнасці праект закона ці адпа-
веднае пытанне можа быць перададзена для папярэдняга або да-
датковага разгляду ў адну або некалькі камісій.
Законы Беларускай ССР, пастановы і іншыя акты Вярхоўнага
Савета Беларускай ССР прымаюцца большасцю ад агульнага ліку
дэпутатаў Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
Праекты законаў Беларускай ССР і іншыя важныя пытанні
дзяржаўнага жыцця рэспублікі рашэннем Вярхоўнага Савета Бе¬
ларускай ССР або Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР могуць быць вынесены на народнае абмеркаванне.
Артыкул 103. Законы Беларускай ССР, пастановы і іншыя
акты Вярхоўнага Савета Беларускай ССР публікуюцца на бела¬
рускай і рускай мовах за подпісамі Старшыні і Сакратара Прэзі-
дыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
Артыкул 104. Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
мае права звярнуцца з запытам да Савета Міністраў Беларускай
ССР, да міністраў і кіраўнікоў іншых органаў, якія ўтвараюцца
Вярхоўным Саветам Беларускай ССР, а таксама да кіраўнікоў
размешчаных на тэрыторыі Беларускай ССР прадпрыемстваў,
устаноў і арганізацый саюзнага падпарадкавання па пытаннях,
якія адносяцца да ведання Беларускай ССР. Савет Міністраў Бе¬
ларускай ССР або службовая асоба, да якой накірован запыт,
абавязаны даць вусны або пісьмовы адказ на гэтай сесіі Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР.
Артыкул 105. Дэпутат Вярхоўнага Савета Беларускай ССР не
можат быць прыцягнуты да крымінальнай адказнасці, арыштава-
ны або падвергнуты мерам адміністрацыйнага спагнання, якія на-
кладваюцца ў судовым парадку, без згоды Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР, а ў перыяд паміж яго сесіямі — без згоды Прэзі-
дыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
168

Артикул 106. Вярхоўны Савет Беларускай ССР выбірае Прэ-
зідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР — пастаянна дзеючы
орган Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, які з’яўляецца пад-
справаздачным яму ва ўсёй сваёй дзейнасці і ажыццяўляе ў ме¬
жах, прадугледжаных Канстытуцыяй, функцыі вышэйшага орга¬
на дзяржаўнай улады Беларускай ССР у перыяд паміж яго
сесіямі.
Артикул 107. Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
выбіраецца з ліку дэпутатаў у саставе Старшыні Прэзідыума Вяр-
хоўнага Савета, двух намеснікаў Старшыні, Сакратара Прэзідыу-
ма і пятнаццаці членаў Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларус-
скай ССР.
Артикул 108. Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР:
1)	назначае выбары ў Вярхоўны Савет Беларускай ССР і мяс-
цовыя Саветы народных дэпутатаў;
2)	склікае сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР;
3)	каардынуе дзейнасць пастаянных камісій Вярхоўнага Са¬
вета Беларускай ССР;
4)	ажыццяўляе кантроль за захаваннем Канстытуцыі Бела¬
рускай ССР;
5)	назначае выбары ў раённыя (гарадскія) народный суды;.
6)	дае тлумачэнне законаў Беларускай ССР;
7)	ажыццяўляе кіраўніцтва дзейнасцю мясцовых Саветаў на¬
родных дэпутатаў;
8)	вызначае парадак вырашэння пытанняў адміністрацыйна-
тэрытарыяльнай будовы Беларускай ССР; устанаўлівае і змень-
вае граніцы і раённы падзел абласцей; утварае раёны, гарады,
раёны ў гарадах, пасёлкі гарадскога тыпу; устанаўлівае падпарад-
каванасць гарадоў; робіць перайменаванне раёнаў, гарадоў, раё-
наў у гарадах, пасёлкаў гарадскога тыпу і іншых населеных
пунктаў;
9)	адмяняе пастановы і распараджэнні Савета Міністраў Бе¬
ларускай ССР, рашэнні абласных і Мінскага гарадскога Саветаў
народных дэпутатаў у выпадку неадпаведнасці іх закону;
10)	устанаўлівае і прысвойвае ганаровыя званні Беларускай
ССР; узнагароджвае Ганаровай граматай і Граматай Вярхоўнага
Савета Беларускай ССР;
11)	прымае ў грамадзянства Беларускай ССР; вырашае пы-
танні аб прадастаўленні прытулку;
12)	выдае акты аб амністыі і ажыццяўляе памілаванне грама-
дзян, асуджаных судамі Беларускай ССР;
13)	ратыфікуе і дэнансуе міжнародныя дагаворы Беларускай
ССР;
14)	назначае і адклікае дыпламатычных прадстаўнікоў Бела¬
рускай ССР у замежных дзяржавах і пры міжнародных аргані-
зацыях;
169

15)	прымае даверчыя і адзыўныя граматы акрэдытаваных пры
ім дыпламатычных прадстаўнікоў замежных дзяржаў;
16)	ажыццяўляе іншыя паўнамоцтвы, устаноўленыя Кансты-
туцыяй і законам! Беларускай ССР.
Артыкул 109. Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
у перыяд паміж сесіямі Вярхоўнага Савета з наступным прад-
стаўленнем на яго зацвярджэнне на чарговай сесіі:
1)	уносіць у выпадку неабходнасці змяненні ў дзеючыя зака-
надаўчыя акты Беларускай ССР;
2)	утварае новыя вобласці;
3)	па прапанове Савета Міністраў Беларускай ССР утварае і
ліквідуе міністэрствы і дзяржаўныя камітэты Беларускай ССР;
4)	па прадстаўленню Старшыні Савета Міністраў Беларускай
ССР вызваляе ад пасады і назначае асобных асоб, якія ўвахо-
дзяць у састаў Савета Міністраў Беларускай ССР.
Артыкул 110. Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
выдае ўказы і прымае пастановы.
Артыкул 111. Пасля сканчэння паўнамоцтваў Вярхоўнага Са¬
вета Беларускай ССР Прэзідыум Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР захоўвае свае паўнамоцтвы аж да ўтварэння новавыбраным
Вярхоўным Саветам Беларускай ССР новага Прэзідыума.
Новавыбраны Вярхоўны Савет Беларускай ССР склікаецца
Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР ранейшага
саставу не пазней чым праз два месяцы пасля выбараў.
Артыкул 112. Вярхоўны Савет Беларускай ССР выбірае з ліку
дэпутатаў пастаянныя камісіі для папярэдняга разгляду і падрых-
тоўкі пытанняў, якія адносяцца да ведання Вярхоўнага Савета Бе¬
ларускай ССР, а таксама для садзейнічання правядзенню ў жыццё
законаў Беларускай ССР і іншых рашэнняў Вярхоўнага Савета
Беларускай ССР і яго Прэзідыума, кантролю за дзейнасцю дзяр-
жаўных органаў і арганізацый.
Вярхоўны Савет Беларускай ССР стварае, калі палічыць не-
абходным, следчыя, рэвізійныя і іншыя камісіі па любому пы¬
танию.
Усе дзяржаўныя і грамадскія органы, арганізацыі і службовыя
асобы абавязаны выконваць патрабаванні камісій Вярхоўнага
Савета Беларускай ССР, прадстаўляць ім неабходныя матэрыялы
і дакументы.
Рэкамендацыі камісій падлягаюць абавязковаму разгляду
дзяржаўнымі і грамадскімі органам!, установамі і арганізацыямі.
Аб выніках разгляду або аб прынятых мерах павінна быць паве-
дамлена камісіям ва ўстаноўлены тэрмін.
Артыкул 113. Вярхоўны Савет Беларускай ССР ажыццяўляе
кантроль за дзейнасцю ўсіх падсправаздачных яму дзяржаўных
органаў.
Вярхоўны Савет Беларускай ССР утварае Камітэт народнага
170

кантролю Беларускай ССР, які ўзначальвае сістэму органаў на-
роднага кантролю Беларускай ССР.
Артыкул 114. Парадак дзейнасці Вярхоўнага Савета Беларус¬
кай ССР і яго органаў вызначаецца Рэгламентам Вярхоўнага Са¬
вета Беларускай ССР і іншымі законамі Беларускай ССР, якія
выдаюцца на аснове Канстытуцыі Беларускай ССР.
ГЛАВА 13
САВЕТ МІНІСТРАЎ БЕЛАРУСКАЙ ССР
Артыкул 115. Савет Міністраў Беларускай ССР — Урад Бела¬
рускай ССР — з’яўляецца вышэйшым выканаўчым і распарадчым
органам дзяржаўнай улады Беларускай ССР.
Артыкул 116. Савет Міністраў Беларускай ССР утвараецца
Вярхоўным Саветам Беларускай ССР у саставе Старшыні Савета
Міністраў Беларускай ССР, першага намесніка і намеснікаў Стар-
шыні, міністраў Беларускай ССР, старшынь дзяржаўных камітэ-
таў Беларускай ССР.
Па прадстаўленню Старшыні Савета Міністраў Беларускай
ССР Вярхоўны Савет Беларускай ССР можа ўключыць у састаў
Урада Беларускай ССР кіраўнікоў іншых органаў і арганізацый
Беларускай ССР>
Савет Міністраў Беларускай ССР складае свае паўнамоцтвы
перад новавыбраным Вярхоўным Саветам Беларускай ССР на яго
першай сесіі.
Артыкул 117. Савет Міністраў Беларускай ССР адказны перад
Вярхоўным Саветам Беларускай ССР і яму падсправаздачны, а ў
перыяд паміж сесіямі Вярхоўнага Савета Беларускай ССР — пе¬
рад Прэзідыумам Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, якому пад¬
справаздачны.
Савет Міністраў Беларускай ССР рэгулярна робіць справа-
здачы аб сваёй рабоце Вярхоўнаму Савету Беларускай ССР.
Артыкул 118. Савет Міністраў Беларускай ССР правамоцны
вырашаць усе пытанні дзяржаўнага кіравання, аднесеныя да ве-
дання Беларускай ССР, паколькі яны не ўваходзяць, згодна з Кан-
стытуцыяй, у кампетэнцыю Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
і Прэзідыума Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
У межах сваіх паўнамоцтваў Савет Міністраў Беларускай ССР:
1)	забяспечвае кіраўніцтва народнай гаспадаркай і сацыяльна-
культурным будаўніцтвам; распрацоўвае і ажыццяўляе меры па
забеспячэнню росту дабрабыту і культуры народа, па развіццю
навукі і тэхнікі, рацыянальнаму выкарьістанню і ахове прыродных
рэсурсаў; садзейнічае ажыццяўленню мер па ўмацаванню грашо-
вай і кр.эдытнай сістэмы, па арганізацыі дзяржаўнага страхавання
17.1

і адзінай сістэмы ўліку і статыстыкі; удзельнічае ў правядзенні
адзінай палітыкі цэн, аплаты працы, сацыяльнага забеспячэння;
арганізоўвае кіраванне прамысловымі, будаўнічымі, сельскагаспа-
дарчымі прадпрыемствамі і аб’яднаннямі, прадпрыемствамі тран-
епарту і сувязі, а таксама іншымі арганізацыямі і ўстановамі рэс-
публіканскага і мясцовага падпарадкавання;
2)	распрацоўвае і ўносіць у Вярхоўны Савет Беларускай ССР
бягучыя і перспектыўныя дзяржаўныя планы эканамічнага і са¬
цыяльнага развіцця Беларускай ССР, дзяржаўны бюджэт Бела¬
рускай ССР; прымае меры па ажыццяўленню дзяржаўных планаў
і бюджэту, па забеспячэнню комплекснага эканамічнага і сацыяль¬
нага развіцця Беларускай ССР, абласцей і горада Мінска; каар-
дынуе і кантралюе дзейнасць прадпрыемстваў, устаноў і арганіза-
цый саюзнага падпарадкавання па пытаннях, якія адносяцца да
ведання Беларускай ССР; прадстаўляе Вярхоўнаму Савету Бела¬
рускай ССР справаздачы аб выкананні планаў і выкананні
бюджэту;
3)	ажыццяўляе кіраўніцтва дзейнасцю выканаўчых камітэтаў
мясцовых Саветаў народных дэпутатаў;
4)	ажыццяўляе меры па абароне інтарэсаў дзяржавы, ахове
сацыялістычнай уласнасці і грамадскага парадку, па забеспячэнню
і ахове правоў і свабод грамадзян;
5)	прымае меры ў межах, вызначаных Канстытуцыяй СССР,
па забеспячэнню дзяржаўнай бяспекі і абароназдольнасці краіны;
6)	ажыццяўляе кіраўніцтва ў галіне адносін Беларускай ССР
з замежнымі дзяржавамі і міжнароднымі арганізацыямі ў парад¬
ку, устаноўленым Саюзам ССР;
7)	утварае ў выпадку неабходнасці камітэты, галоўныя ўпраў-
ленні і іншыя ведамствы пры Савеце Міністраў Беларускай ССР
па справах гаспадарчага і сацыяльна-культурнага будаўніцтва.
Артыкул 119. Для вырашэння пытанняў, звязаных з забеспя-
чэннем кіраўніцтва народнай гаспадаркай, і іншых пытанняў дзяр-
жаўнага кіравання ў якасці пастаяннага органа Савета Міністраў
Беларускай ССР дзейнічае Прэзідыум Савета Міністраў Беларус¬
кай ССР у саставе Старшыні Савета Міністраў Беларускай ССР,
першага намесніка і намеснікаў Старшыні, а таксама інціых чле-
наў Урада ў адпаведнасці з Законам аб Савеце Міністраў Бела¬
рускай ССР.
Артыкул 120. Савет Міністраў Беларускай ССР выдае паста-
новы і распараджэнні на аснове і з мэтай выканання заканадаў-
чых актаў СССР і Беларускай ССР, пастаноў і распараджэнняў
Савета Міністраў СССР, арганізоўвае і правярае іх выкананне.
Пастановы і распараджэнні Савета Міністраў Беларускай ССР
з’яўляюцца абавязковымі для выканання на ўсёй тэрыторыі Бела¬
рускай ССР.
Артыкул 121. Савет Міністраў Беларускай ССР у межах сваёй
172

кампетэнцыі мае права адмяняць рашэнні і распараджэнні выка-
паўчых камітэтаў абласных і Мінскага гарадскога Саветаў народ¬
ных дэпутатаў.
Савет Міністраў Беларускай ССР мае права адмяняць акты
міністэрстваў Беларускай ССР, дзяржаўных камітэтаў Беларускай
ССР, іншых падведамных яму органаў.
Артыкул 122. Савет Міністраў Беларускай ССР аб’ядноўвае і
накіроўвае работу саюзна-рэспубліканскіх і рэспубліканскіх мі-
пістэрстваў і дзяржаўных камітэтаў Беларускай ССР, іншых пад¬
ведамных яму органаў.
Саюзна-рэспубліканскія міністэрствы і дзяржаўныя камітэты
Беларускай ССР кіруюць даручанымі ім галінамі кіравання або
ажыццяўляюць міжгаліновае кіраванне, падпарадкоўваючыся як
Савету Міністраў Беларускай ССР, так і адпаведнаму саюзна-
рэспубліканскаму міністэрству або дзяржаўнаму камітэту СССР.
Рэспубліканскія міністэрствы і дзяржаўныя камітэты Беларус¬
кай ССР кіруюць даручанымі ім галінамі кіравання або ажыццяў-
ляюць міжгаліновае кіраванне, падпарадкоўваючыся Савету Міні-
страў Беларускай ССР;
Міністэрствы і дзяржаўныя камітэты Беларускай ССР нясуць
адказнасць за стан і развіццё даручаных ім сфер кіравання; у ме¬
жах сваёй кампетэнцыі выдаюць акты на аснове і з мэтай выка-
нання заканадаўчых актаў СССР і Беларускай ССР, пастаноў
і распараджэнняў Савета Міністраў СССР і Савета Міністраў
Беларускай ССР, актаў адпаведных міністэрстваў і дзяржаўных
камітэтаў СССР; арганізоўваюць і правяраюць іх выкананне.
Артыкул 123. Кампетэнцыя Савета Міністраў Беларускай ССР
і яго Прэзідыума, парадак іх дзейнасці, адносіны Савета Мініст-
раў з іншымі дзяржаўнымі органамі, а таксама пералік саюзна-
рэспубліканскіх і рэспубліканскіх міністэрстваў і дзяржаўных ка-
мітэтаў Беларускай ССР вызначаюцца на аснове Канстытуцыі За¬
конам аб Савеце Міністраў Беларускай ССР.

VI.	МЯСЦОВЫЯ ОРГАНЫ ДЗЯРЖАУНАЙ УЛАДЫ
I КІРАВАННЯ У БЕЛАРУСКАЙ ССР
ГЛАВА 14
МЯСЦОВЫЯ САВЕТЫ НАРОДНЫХ ДЭПУТАТАУ
Артыкул 124. Органамі дзяржаўнай улады ў абласцях, раёнах,
гарадах, раёнах у гарадах, пасёлках, сельскіх населеных пунктах
з’яўляюцца адпаведныя Саветы народных дэпутатаў.
Артыкул 125. Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў выра-
шаюць усе пытанні мясцовага значэння, зыходзячы з агульнадзяр-
жаўных інтарэсаў і інтарэсаў грамадзян, якія пражываюць на тэ-
рыторыі Савета, праводзяць у жыццё рашэнні вышэйстаячых
дзяржаўных органаў, кіруюць дзейнасцю ніжэйстаячых Саветаў
народных дэпутатаў, удзельнічаюць у абмеркаванні пытанняў рэс-
публіканскага і агульнасаюзнага значэння, уносяць па іх свае пра-
пановы.
Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў кіруюць на сваёй тэры-
торыі дзяржаўным, гаспадарчым і сацыяльна-культурным будаў-
ніцтвам; зацвярджаюць планы эканамічнага і сацыяльнага развіц-
ця, мясцовы бюджэт і справаздачы аб іх выкананні; ажыццяўля-
юць кіраўніцтва падпарадкаванымі ім дзяржаўнымі органамі,
прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі; забяспечваюць за-
хаванне законаў,
воў грамадзян;
краіны.
ахову дзяржаўнага і грамадскага парадку, пра-
садзейнічаюць умацаванню абароназдольнасці
Артыкул 126. У межах сваіх паўнамоцтваў мясцовыя Саветы
народных дэпутатаў забяспечваюць комплекснае эканамічнае і са-
цыяльнае развіццё на іх тэрыторыі; ажыццяўляюць кантроль за
захаваннем заканадаўства размешчанымі на гэтай тэрыторыі
прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі вышэйстаячага пад-
парадкавання; каардынуюць і кантралююць іх дзейнасць у галіне
землекарыстання, аховы прыроды, будаўніцтва, выкарыстання
працоўных рэсурсаў, вытворчасці тавараў народнага спажывання,
сацыяльна-культурнага, бытавога іншага абслугоўвання насель-
ніцтва.
Артыкул 127. Сесіі абласных, раёных, гарадскіх, раённых у га¬
радах, пасялковых, сельскіх Саветаў народных дэпутатаў скліка-
174

юцца іх выканаўчымі камітэтамі не радзей чатырох разоў у год.
Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў правамоцны разглядаць
і вырашаць на сесіях любыя пытанні, якія аднесены да іх ведання
заканадаўствам Саюза ССР і Беларускай ССР. Пералік пытан-
няў, якія вырашаюцца выключна на сесіях, устанаўліваецца зако¬
нам! аб мясцовых Саветах народных дэпутатаў.
Артыкул 128. Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў прымаюць
рашэнні ў межах паўнамоцтваў, прадастаўленых ім заканадаўст-
вам Саюза ССР і Беларускай ССР. Рашэнні мясцовых Саветаў
з’яўляюцца абавязковымі для выканання ўсімі размешчанымі на
тэрыторыі Савета прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі,
а таксама службовымі асобамі і грамадзянамі.
Артыкул 129. Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў выбіраюць
з ліку дэпутатаў пастаянныя камісіі для папярэдняга разгляду
і падрыхтоўкі пытанняў, якія адносяцца да ведання мясцовых Са-
ветаў, а таксама для садзейнічання правядзенню ў жыццё рашэн-
няў Саветаў, выканаўчых камітэтаў, вышэйстаячых дзяржаўных
и
и
и
и
органау, кантролю за дзеинасцю дзяржауных органау, прадпры-
емстваў, устаноў і арганізацый.
Рэкамендацыі пастаянных камісій мясцовых Саветаў падляга-
юць абавязковаму разгляду адпаведнымі дзяржаўнымі і грамад-
скімі органамі, прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі. Аб
выніках разгляду або аб принятых мерах павінна быць паведам-
лена камісіям ва ўстаноўлены тэрмін.
Артыкул 130. Вышэйстаячыя мясцовыя Саветы народных дэпу-
татаў маюць права адмяняць акты ніжэйстаячых Саветаў народ¬
ных дэпутатаў у выпадку неадпаведнасці гэтых актаў заканадаў-
ству.
Артыкул 131. Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў ажыццяў-
ляюць сваю дзейнасць у цеснай сувязі з грамадскімі арганізацыя-
мі і працоўнымі калектывамі, выносяць найбольш важныя пытан-
ні на абмеркаванне грамадзян, уцягваюць іх у работу пастаянных
камісій, выканаўчых камітэтаў і іншых падсправаздачных Саветам
органаў, накіроўваюць работу мясцовых добраахвотных таварыст-
ваў і развіваюць грамадскую самадзейнасць насельніцтва.
ГЛАВА 15
ВЫКАНАЎЧЫЯ КАМ1ТЭТЫ МЯСЦОВЫХ
САВЕТАЎ НАРОДНЫХ ДЭПУТАТАУ
Артыкул 132. Выканаўчымі і распарадчымі органам! мясцовых
Саветаў народных дэпутатаў з’яўляюцца выканаўчыя камітэты,
якія выбіраюцца імі з ліку дэпутатаў у саставе старшыні, намесні-
каў старшыні, сакратара і членаў.
175

Выканаўчыя камітэты не радзей аднаго разу ў год робяць спра-
ваздачы Саветам, якія іх выбралі, а таксама на сходах працоўных
калектываў і па месцы пражывання грамадзян.
Артыкул 133. Выканаўчыя камітэты мясцовых Саветаў народ¬
ных дэпутатаў непасрэдна падсправаздачны як Савету, які іх вы-
браў, так і вышэйстаячаму выканаўчаму і распарадчаму органу.
Артыкул 134. Выканаўчыя камітэты мясцовых Саветаў народ¬
ных дэпутатаў кіруюць дзяржаўным, гаспадарчым і сацыяльна-
культурным будаўніцтвам на тэрыторыі адпаведных Саветаў на
аснове рашэнняў Саветаў, якія іх выбралі, і вышэйстаячых орга-
наў дзяржаўнай улады і кіравання.
Выканаўчыя камітэты мясцовых Саветаў народных дэпутатаў
склікаюць сессіі Саветаў, каардынуюць работу пастаянных камісій
Саветаў; аказваюць дэпутатам садзейнічанне ў ажыццяўленні іх
паўнамоцтваў; арганізоўваюць выкананне рашэнняў Саветаў і вы¬
шэйстаячых дзяржаўных органаў, а таксама наказаў выбаршчы-
каў; кіруюць падпарадкаванымі ім органамі кіравання.
Артыкул 135. Выканаўчыя камітэты мясцовых Саветаў народ¬
ных дэпутатаў прымаюць рашэнні і выдаюць распараджэнні ў ме-
u
и
жах паунамоцтвау,
прадастаўленых ім заканадаўствам Саюза
ССР і Беларускай ССР.
Артыкул 136. Выканаўчыя камітэты вышэйстаячых мясцовых
Саветаў народных дэпутатаў маюць права адмяняць рашэнні і рас-
параджэнні выканаўчых камітэтаў ніжэйстаячых Саветаў народ¬
ных дэпутатаў. .
Артыкул 137. Пасля сканчэння паўнамоцтваў мясцовых Саве-
таў народных дэпутатаў іх выканаўчыя камітэты захоўваюць свае
паўнамоцтвы аж да выбрання Саветамі народных дэпутатаў нова-
га склікання выканаўчых камітэтаў.
Артыкул 138. Аддзелы і ўпраўленні выканаўчых камітэтаў
утвараюцца абласнымі, раённымі, гарадскімі, раённымі ў гарадах
Саветамі народных дэпутатаў і падпарадкоўваюцца ў сваёй дзей-
насці як Саветам і іх выканаўчым камітэтам, так і адпаведным
вышэйстаячым органам дзяржаўнага кіравання.
Пералік аддзелаў і ўпраўленняў выканаўчых камітэтаў мясцо¬
вых Саветаў народных дэпутатаў і парадак іх утварэння ўстанаў-
ліваюцца заканадаўствам Саюза ССР і Беларускай ССР.

VII.	ДЗЯРЖАУНЫ ПЛАН ЭКАНАМІЧНАГА
I САЦЫЯЛЬНАГА РАЗВІЦЦЯ БЕЛАРУСКАЙ ССР.
ДЗЯРЖАУНЫ БЮДЖЭТ БЕЛАРУСКАЙ ССР
ДЗЯРЖАЎНЫ ПЛАН ЭКАНАМІЧНАГА
I САЦЫЯЛЬНАГА РАЗВІЦЦЯ БЕЛАРУСКАЙ ССР
Артыкул 139. Дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага
развіцця Беларускай ССР з’яўляецца састаўной часткай дзяржаў-
иага плана эканамічнага і сацыяльнага развіцця СССР.
Бягучыя і перспектыўныя дзяржаўныя планы эканамічнага
і сацыяльнага развіцця Беларускай ССР маюць мэтай забеспячэн-
не комплекснага эканамічнага і сацыяльнага развіцця на тэрыто-
рыі рэспублікі ў адпаведнасці з асноўнымі задачамі і напрамкамі
эканамічнага і сацыяльнага развіцця СССР.
Артыкул 140. Дзяржаўныя планы эканамічнага і сацыяльнага
развіцця Беларускай ССР вызначаюць задачы ў галіне эканомікі
і сацыяльна-культурнага будаўніцтва, змяшчаюць мэтавыя комп¬
лексный праграмы, планы развіцця галін народнай гаспадаркі на
тэрыторыі Беларускай ССР, уключаюць у сябе планы эканамічна-
га і сацыяльнага развіцця абласцей і горада Мінска.
Артыкул 141. Дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага
развіцця Беларускай ССР распрацоўваецца Саветам Міністраў
Беларускай ССР, зыходзячы з дзяржаўнага плана эканамічнага
і сацыяльнага развіцця СССР на аснове праектаў планаў міністэр-
стваў, дзяржаўных камітэтаў і іншых органаў дзяржаўнага кіра-
вання Беларускай ССР, мясцовых Саветаў народных дэпутатаў.
У дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага развіцця Бела¬
рускай ССР уключаюцца асноўныя паказчыкі планаў прадпрыем-
стваў, устаноў і арганізацый саюзнага падпарадкавання, якія зна-
ходзяцца на тэрыторыі Беларускай ССР.
Распрацоўка планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця
ажыццяўляецца з улікам прапаноў калектываў прадпрыемстваў,
устаноў і арганізацый, а таксама грамадскіх арганізацый.
Артыкул 142. Савет Міністраў Беларускай ССР уносіць дзяр-
жаўны план эканамічнага і сацыяльнага развіцця Беларускай
ССР на разгляд Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
12 Зак. 1057
177

Вярхоўны Савет Беларускай ССР па дакладу Савета Міністраў
Беларускай ССР і заключэнню планава-бюджэтнай і іншых паста-
янных камісій Вярхоўнага Савета Беларускай ССР абмяркоўвае
і зацвярджае дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага развіц-
ця Беларускай ССР.
Артыкул 143. Савет Міністраў Беларускай ССР арганізоўвае
выкананне дзяржаўнага плана эканамічнага і сацыяльнага раз-
віцця Беларускай ССР і прымае меры па ўмацаванню планавай
дысцыпліны.
Артыкул 144. Справаздачы аб выкананні дзяржаўных планаў
эканамічнага і сацыяльнага развіцця Беларускай ССР разгляда-
юцца і зацвярджаюцца Вярхоўным Саветам Беларускай ССР.
Агульныя паказчыкі выканання планаў публікуюцца для ўсеагуль-
нага ведама.
ГЛАВА 17
ДЗЯРЖАЎНЫ БЮДЖЭТ БЕЛАРУСКАЙ ССР
Артыкул 145. Дзяржаўны бюджэт Беларускай ССР з’яўляецца
састаўной часткай адзінага дзяржаўнага бюджэту СССР.
Артыкул 146. Дзяржаўны бюджэт Беларускай ССР аб’ядноўвае
рэспубліканскі бюджэт Беларускай ССР і мясцовыя бюджэты.
Артыкул 147. Размежаванне даходаў і расходаў дзяржаўнага
бюджэту Беларускай ССР паміж рэспубліканскім бюджэтам Бе¬
ларускай ССР і мясцовымі бюджэтамі вызначаецца Законам аб
бюджэтных правах Беларускай ССР і мясцовых Саветаў народ¬
ных
1
[эпутатаў Беларускай ССР.
Артыкул 148. Дзяржаўны бюджэт Беларускай ССР распрацоў-
ваецца Саветам Міністраў Беларускай ССР на аснове дзяржаў-
ных планаў эканамічнага і сацыяльнага развіцця СССР і Беларус¬
кай ССР, дзяржаўнага бюджэту СССР і зацвярджаецца Вярхоў-
ным Саветам Беларускай ССР па дакладу Савета Міністраў
Беларускай ССР і заключэнню планава-бюджэтнай і іншых паста-
янных камісій Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
Артыкул 149. Справаздача аб выкананні дзяржаўнага бюджэту
Беларускай ССР зацвярджаецца Вярхоўным Саветам Беларускай
ССР. Агульныя паказчыкі выканання бюджэту публікуюцца для
ўсеагульнага ведама.
178

VIII.	ПРАВАСУДДЗЕ, АРБІТРАЖ
I ПРАКУРОРСКІНАГЛЯД
ГЛАВА 18
СУД I АРБІТРАЖ
Артыкул 150. Правасуддзе ў Беларускай ССР ажыццяўляецца
толькі судом.
Судамі Беларускай ССР з’яўляюцца Вярхоўны Суд Беларускай
ССР, абласныя суды і раённыя (гарадскія) народныя суды.
Арганізацыя і парадак дзейнасці судоў Беларускай ССР вы-
значаюцца законам! Саюза ССР і Беларускай ССР.
Артыкул 151. Усе суды Беларускай ССР утвараюцца на асно-
вах выбарнасці суддзяў і народных засядацеляў.
Народныя суддзі раённых (гарадскіх) народных судоў выбіра-
юцца грамадзянамі раёна (горада) на аснове ўсеагульнага, роўна-
га і прамога выбарчага права пры тайным галасаванні тэрмінам
на пяць гадоў. Народныя засядацелі раённых (гарадскіх) народ¬
ных судоў выбіраюцца на сходах грамадзян па месцы іх работы
або пражывання адкрытым галасаваннем тэрмінам на два з пала-
вінай гады.
Вышэйстаячыя суды выбіраюцца адпаведнымі Саветамі народ¬
ных дэпутатаў тэрмінам на пяць гадоў.
Суддзі і народныя засядацелі з’яўляюцца адказнымі перад вы-
баршчыкамі або органамі, якія іх выбралі, робяць справаздачы
ім і могуць быць імі адкліканы ва ўстаноўленым законам парадку.
Артыкул 152. Вярхоўны Суд Беларускай ССР з’яўляецца вы-
шэйшым судовым органам Беларускай ССР і ажыццяўляе нагляд
за судовай дзейнасцю судоў Беларускай ССР.
Вярхоўны Суд Беларускай ССР выбіраецца Вярхоўным Саве-
там Беларускай ССР у саставе Старшыні, яго намеснікаў, членаў
і народных засядацеляў.
Артыкул 153. Разгляд грамадзянскіх і крымінальных спраў ва
ўсіх судах ажыццяўляецца калегіяльна; у судзе першай інстан-
цыі — з удзелам народных засядацеляў. Народныя засядацелі пры
ажыццяўленні правасуддзя карыстаюцца ўсімі правамі суддзі.
Артыкул 154. Суддзі і народныя засядацелі з’яўляюцца неза¬
лежным! і падпарадкоўваюцца толькі закону.
12*
179

Артикул 155. Правасуддзе ў Беларускай ССР ажыццяўляецца
па асновах роўнасці грамадзян перад законам і судом.
Артикул 156. Разбор спраў ва ўсіх судах з’яўляецца адкрытым.
Слуханне спраў у закрытым пасяджэнні суда дапускаецца толькі
ў выпадках, устаноўленых законам, з захаваннем пры гэтым усіх
правіл судаводства.
Артикул 157. Абвінавачванаму забяспечваецца права на аба-
рону.
Артикул 158. Судаводства ў Беларускай ССР вядзецца на бе¬
ларускай або рускай мовах або на мове большасці насельніцтва
дадзенай мясцовасці. Асобам, што ўдзельнічаюць у справе і не ва-
лодаюць мовай, на якой вядзецца судаводства, забяспечваецца
права поўнага азнаямлення з матэрыяламі справы, удзел у судо¬
вых дзеяннях праз перакладчыка і права
выступаць у судзе на
роднай мове.
Артикул 159. Ніхто не можа быць прызнаны вінаватым ва ўчы-
ненні злачынства, а таксама падвергнуты крымінальнаму пакаран-
ню іначай як па прыгавору суда і ў адпаведнасці з законам.
Артикул 160. Для аказання юрыдычнай дапамогі грамадзянам
1 арганізацыям дзеннічаюць калепі
адвакатаў.
У выпадках,
прадугледжаных заканадаўствам, юрыдычная дапамога грамадзя¬
нам аказваецца бясплатна.
Арганізацыя і парадак дзейнасці адвакатуры вызначаюцца за-
канадаўствам Саюза ССР і Беларускай ССР.
Артикул 161. У судаводстве па грамадзянскіх і крымінальных
справах дапускаецца ўдзел прадстаўнікоў грамадскіх арганізацый
і працоўных калектываў.
Артикул 162. Вырашэнне гаспадарчых спрэчак паміж прадпры-
емствамі, установамі і арганізацыямі ажыццяўляецца органамі
дзяржаўнага арбітражу ў межах іх кампетэнцыі.
ГЛАВА 19
ПРАКУРАТУРА
Артикул 163. Вышэйшы нагляд за дакладным і аднастайным
выканапнем законаў усімі міністэрствамі, дзяржаўнымі камітэта-
мі і ведамствамі, прадпрыемствамі, установамі і арганізацыямі,
выканаўчымі і распарадчымі органамі мясцовых Саветаў народ¬
ных дэпутатаў, калгасамі, кааператыўнымі і іншымі грамадскімі
арганізацыямі, службовымі асобамі, а таксама грамадзянамі на
тэрыторыі Беларускай ССР ажыццяўляецца Генеральным праку-
рорам СССР і падначаленымі яму Пракурорам Беларускай ССР
і ніжэйстаячымі пракурорамі.
180

Артикул 164. Пракурор Беларускай ССР і пракуроры абласцей
назначаюцца Генеральным пракурорам СССР.
Раённыя і гарадскія пракуроры назначаюцца Пракурорам Бе¬
ларускай ССР і зацвярджаюцца Генеральным пракурорам СССР.
Артикул 165. Тэрмін паўнамоцтваў Пракурора Беларускай
ССР і ўсіх ніжэйстаячых пракурораў — пяць гадоў.
Артыкул 166. Органы пракуратуры ажыццяўляюць свае паўна-
моцтвы незалежна ад якіх бы там ні было мясцовых органаў, пад-
парадкоўваючыся толькі Генеральнаму пракурору СССР.

IX.	ГЕРБ, ФЛАГ, ГІМН I
СТАЛ ІЦА БЕЛАРУСКАЙ ССР
Артыкул 167. Дзяржаўны герб Беларускай Савецкай Сацыйлі-
стычнай Рэспублікі складаецца з ізабражэння ў праменнях узы-
ходзячага сонца сярпа і молата, абкружаных вянком, які склада¬
ецца злева з жытніх каласоў, пераплеценых каиюшынай, і спра¬
ва — з жытніх каласоў, пераплеценых ільном; унізе паміж
абедзвюма палавінамі вянка знаходзіцца частка зимнога шара.
Абедзве палавіны вянка абвіты чырвонай стужкай, на якой змеш-
чаны надпісы на беларускай і рускай мовах: «Пралетарыі ўсіх
краін, яднайцеся!», і ніжэй — «БССР». У верхний частцы герба —
пяціканцовая зорка.
Артыкул 168. Дзяржаўны флаг Беларускай Савецкай Сацыйлі-
стычнай Рэспублікі ёсць палотнішча, якое складаецца з дзвюх га-
рызантальна размешчаных каляровых палое: верхний чырвонага
колеру шырынёй у дзве трэці і ніжнйй зилёнага колеру ў адну
трэць шырыні флага, з ізабражэннем у верхнім левым рагу чыр¬
вонай паласы залатых сирпа і молата і над імі чырвонай пйцікан-
цовай зоркі, абведзенай залатой каймой. Ли дрэўка вертыкальна
размешчан беларускі нацыинальны арнамент белага колеру на
чырвоным полі, икое складае 7э даўжыні флага. Адносіны шыры-
ні флага да иго даўжыні — 1:2.
Артыкул 169. Дзйржаўны гімн Беларускай Савецкай Сацыйлі-
стычнай Рэспублікі зацвирджаецца Прэзідыумам Вйрхоўнага Са-
вета Беларускай ССР.
Артыкул 170. Сталіцай Беларускай Савецкай Сацыйлістычнай
Рэспублікі з’йўлйецца горад Мінск.
182

X.	ДЗЕЯННЕ КАНСТЫТУЦЫІ БЕЛАРУСКАЙ ССР
I ПАРАДАК ЯЕ ЗМЯНЕННЯ
Артыкул 171. Усе законы і іншыя акты
и
и
^зяржауных органау
Беларускай ССР выдаюцца на аснове і ў адпаведнасці з Кансты-
туцыяй Беларускай ССР.
Артыкул 172. Змяненне Канстытуцыі Беларускай ССР право-
дзіцца рашэннем Вярхоўнага Савета Беларускай ССР, прынятым
большасцю не менш чым дзве трэці ад агульнай колькасці дэпута-
таў Вярхоўнага Савета Беларускай ССР.
183

ЗАКОН
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі
Аб парадку ўвядзення ў дзеянне Канстытуцыі
(Асноўнага Закона) Беларускай ССР
Вярхоўны Савет Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэс-
публікі пастанаўляе:
Ар ты ку л 1. Законы Беларускай ССР, іншыя акты дзяр-
жаўных органаў Беларускай ССР, прынятыя да 14 красавіка
1978 года, захоўваюць сваё дзеянне, паколькі яны не супярэчаць
новай Канстытуцыі Беларускай ССР.
А р т ы к у л 2. Устанавіць, што Вярхоўны Савет Беларускай
ССР, выбраны да прыняцця Канстытуцыі Беларускай ССР
1978 года, ажыццяўляе ўсе паўнамоцтвы, якія прадастаўляюцца
Вярхоўнаму Савету Беларускай ССР новай Канстытуцыяй Бела¬
рускай ССР.
Мясцовыя органы дзяржаўнай улады, выбраныя да прыняцця
Канстытуцыі Беларускай ССР 1978 года, ажыццяўляюць усе паў-
намоцтвы, якія прадастаўляюцца мясцовым Саветам народных дэ-
путатаў новай Канстытуцыяй Беларускай ССР.
Тэрміны паўнамоцтваў Саветаў народных дэпутатаў, устаноў-
леныя артыкулам 79 Канстытуцыі Беларускай ССР 1978 года,
пашыраюцца на Саветы, выбраныя да яе прыняцця.
Прэзідыуму Вярхоўнага Савета Беларускай ССР вызначыць
час правядзення чарговых выбараў у Вярхоўны Савет Беларускай
ССР і ў мясцовыя Саветы народных дэпутатаў Беларускай ССР.
Ар ты ку л 3. Выканаўчыя і распарадчыя органы Саветаў на¬
родных дэпутатаў, міністэрствы і ведамствы, суды і іншыя дзяр-
жаўныя органы, створаныя ў адпаведнасці з Канстытуцыяй Бела¬
рускай ССР 1937 года, ажыццяўляюць паўнамоцтвы, якія прада-
стаўляюцца ім новай Канстытуцыяй Беларускай ССР, а таксама,
у далейшым да прыняцця вынікаючых з новай Канстытуцыі
Беларускай ССР заканадаўчых актаў, заканадаўствам, выдадзе-
ным да яе прыняцця.
А р т ы к у л 4. Тэрмін паўнамоцтваў народных засядацеляў
раённых (гарадскіх) народных судоў, устаноўлены артыкулам 151
184

Канстытуцыі Беларускай ССР 1978 года, пашыраецца на народ¬
ных засядацеляў, выбраных да яе прыняцця.
А р т ы к у л 5. Прэзідыуму Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР распрацаваць і ўнесці на разгляд Вярхоўнага Савета Бела¬
рускай ССР праект Закона аб выбарах у Вярхоўны Савет Бела¬
рускай ССР, праект Закона аб выбарах у мясцовыя Саветы на¬
родных дэпутатаў Беларускай ССР і праект Рэгламента Вярхоў-
нага Савета Беларускай ССР, а таксама вызначыць парадак
арганізацыі работы па прывядзенню заканадаўства Беларускай
ССР у адпаведнасць з новай Канстытуцыяй Беларускай ССР.
Ар ты ку л 6. Савету Міністраў Беларускай ССР распраца¬
ваць і ўнесці на разгляд Вярхоўнага Савета Беларускай ССР пра¬
ект Закона аб Савеце Міністраў Беларускай ССР.
Ар ты ку л 7. Прэзідыуму Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР, Савету Міністраў Беларускай ССР, мясцовым Саветам на¬
родных дэпутатаў, іх выканаўчым камітэтам, міністэрствам і ве-
дамствам, кіраўнікам іншых дзяржаўных і грамадскіх органаў
разгледзець паступіўшыя ў сувязі з усенародным абмеркаваннем
праекта Канстытуцыі Беларускай ССР прапановы і заўвагі гра-
мадзян па пытаннях, звязаных з дзейнасцю гэтых органаў, і ажыц-
цявіць меры па іх рэалізацыі.
Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета БССР
1. ПАЛЯКОУ
Сакратар Прэзідыума Вярхоўнага
14 красавіка 1978 года, гор. Мінск.
№ 1914—IX
Савета БССР
Л. ЧАГІНА
ПАСТАНОВА
Вярхоўнага Савета Беларускай ССР
Па дакладу Мандатнай камісіі
Заслухаушы даклад Мандатнай камісіі, Вярхоўны Савет Бе¬
ларускай Савецкай Сацыялістычпай Рэспублікі паста паўляе:
Прызнаць паўнамоцтвы дэпутатаў Вярхоўнага Савета Бела-
рускай ССР:
Быкава Васіля Уладзіміравіча, выбранага 9 красавіка 1978 го¬
да па Талачынскай выбарчай акрузе № 234 Віцебскай вобласці;
Даніленкі Віктара Дзмітрыевіча, выбранага 9 красавіка
1978 года па Роскай выбарчай акрузе № 327 Гродзенскай вобласці.
185

Пролетарии всех стран, соединяйтесь!
ДЕВЯТАЯ СЕССИЯ
ЕРХОВНОГО СОВЕТА
БЕЛОРУССКОЙ ССР
ДЕВЯТОГО СОЗЫВА
13—14 апреля 1978 года
СТЕНОГРАФИЧЕСКИЙ ОТЧЕТ

ЗАСЕДАНИЕ ПЕРВОЕ
(13 апреля 1978 года)
10 часов утра. Места за столом председателя занимают Председатель Вер¬
ховного Совета Белорусской ССР депутат И. П. Шамякин, заместители Предсе¬
дателя Верховного Совета Белорусской ССР Ф. С. Горбач, Э. Н. Пасаманова,
В. К. Старовойтов, А. К. Цагельник.
В ложах — товарищи П. М. Машеров, И. Е.
Поляков, Т. Я. Киселев,
А. Н. Аксенов, М. М. Зайцев, А. Т. Кузьмин, В. А. Микулич, В. Ф. Мицкевич,
Я. П. Никулкин, А. А. Смирнов, В. С. Шевелуха, И. Ф. Якушев, В. Е. Лобанок,
К. М. Платонов, Н. Л. Снежкова, секретарь Президиума Верховного Совета
БССР Е. П. Чагина, члены Президиума Верховного Совета БССР, заместители
Председателя Совета Министров БССР, члены правительства республики.
Депутаты и гости встречают их бурными, продолжительными аплодисмен¬
тами. Все встают.
Председательствует Председатель Верховного Совета Белорус¬
ской ССР депутат Шамякин Иван Петрович.
Председатель. Уважаемые товарищи депутаты! Внеочередную
девятую сессию Верховного Совета Белорусской Советской Социа¬
листической республики девятого созыва объявляю открытой.
Товарищи! За время после восьмой сессии Верховного Совета
Белорусской ССР умерли депутаты Верховного Совета Белорус¬
ской ССР Кулешов Аркадий Александрович, Фомичев Григорий
Филатович, Ширма Григорий Романович. Прошу почтить их па¬
мять вставанием. (Все встают.) Прошу садиться.
Товарищи депутаты! Перед рассмотрением вопроса о повестке
дня сессии нам необходимо заслушать доклад Мандатной комис¬
сии в связи с избранием по двум избирательным округам депута¬
тов вместо умерших.
Слово для доклада предоставляется председателю Мандатной
комиссии Верховного Совета Белорусской ССР депутату Фомичу
Анатолию Михайловичу.
Фомич А. М. (Ильянекий избирательный округ
Минской области). Товарищи депутаты! После восьмой сес¬
сии Верховного Совета Белорусской ССР, 9 апреля 1978 года,
189

были проведены выборы депутатов в Верховный Совет республики
по двум избирательным округам: Толочинскому избирательному
округу № 234 Витебской области и Росскому избирательному ок¬
ругу № 327 Гродненской области. Выборы проводились в связи со
смертью депутатов Кулешова Аркадия Александровича и Фомиче¬
ва Григория Филатовича.
Для проведения выборов в каждом из указанных избиратель¬
ных округов были образованы окружные и участковые избира¬
тельные комиссии. Окружные избирательные комиссии в строгом
соответствии с Положением о выборах в Верховный Совет Бело¬
руской ССР зарегистрировали кандидатов в депутаты Верховного
Совета Белорусской ССР по обоим избирательным округам. Кан¬
дидатами в депутаты были зарегистрированы:
по Толочинскому избирательному округу № 234 — товарищ
Быков Василий Владимирович, 1924 года рождения, писатель;
по Росскому избирательному округу № 327 — товарищ Дани¬
ленко Виктор Дмитриевич, 1936 года рождения, Министр сельско¬
го строительства БССР.
По сообщениям, полученным от окружных избирательных ко¬
миссий, выборы в избирательных округах прошли организованно,
при высокой активности избирателей.
В Толочинском избирательном округе № 234 из 14269 избира¬
телей, проживающих на территории округа, в выборах приняли
участие все избиратели. За кандидата в депутаты голосовало
14268 избирателей, или 99,99 процента.
В Росском избирательном округе № 327 из 15727 избирателей,
проживающих на территории округа, в выборах приняли участие
все избиратели и все они проголосовали за кандидата в депутаты.
Проверив на основании статьи 32 Конституции Белорусской ССР
представленные окружными избирательными комиссиями прото¬
колы о регистрации кандидатов в депутаты, заявления кандидатов
в депутаты о их согласии баллотироваться по соответствующим
избирательным округам и протоколы голосования окружных изби¬
рательных комиссий, Мандатная комиссия установила, что выбо¬
ры в Верховный Совет БССР в обоих избирательных округах про¬
ведены в полном соответствии с Конституцией Белорусской Совет¬
ской Социалистической Республики и Положением о выборах в
Верховный Совет Белорусской ССР. В Мандатную комиссию Вер¬
ховного Совета БССР каких-либо заявлений или жалоб на непра¬
вильное проведение выборов не поступило.
Мандатная комиссия вносит на рассмотрение Верховного Сове¬
та Белорусской ССР проект Постановления следующего содержа¬
ния: «Заслушав доклад Мандатной комиссии, Верховный Совет
Белорусской ССР постановляет признать полномочия депутатов
Верховного Совета Белорусской ССР, избранных 9 апреля 1978
года:
190

Быкова Василия Владимировича по Толочинскому избиратель¬
ному округу № 234 Витебской области;
Даниленко Виктора Дмитриевича по Росскому избирательному
округу № 327 Гродненской области».
Председатель. Есть ли у вас, товарищи депутаты, вопросы по
докладу Мандатной комиссии? Нет вопросов.
Желает ли кто-нибудь выступить по докладу Мандатной ко¬
миссии? Желающих нет.
Председатель Мандатной комиссии депутат Фомич зачитал
проект Постановления Верховного Совета, который комиссия вно¬
сит на ваше рассмотрение. Есть ли у депутатов замечания или по¬
правки по проекту Постановления? Нет.
Позвольте проект Постановления Верховного Совета по докла¬
ду Мандатной комиссии поставить на голосование.
Кто за то, чтобы принять предлагаемое Постановление, прошу
голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Против нет. Кто
воздержался? Нет.
Постановление по докладу Мандатной комиссии принимается
единогласно.
Уважаемые товарищи депутаты! В повестку дня внеочередной
и
и
девятой сессии предлагается включить один вопрос, внесенный на
рассмотрение Верховного Совета Белорусской ССР Конституцион¬
ной комиссией,— вопрос о проекте Конституции (Основного Зако¬
на) Белорусской Советской Социалистической Республики.
Докладчик — Председатель Конституционной комиссии, канди¬
дат в члены Политбюро ЦК КПСС, Первый секретарь Централь¬
ного Комитета Коммунистической партии Белоруссии Петр Миро¬
нович Машеров. Предложение о повестке дня внеочередной девя¬
той сессии Верховного Совета Белорусской ССР ставлю на голо¬
сование. Кто за то, чтобы утвердить повестку дня сессии, прошу
голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздер¬
жался? Нет. Повестка дня сессии принимается единогласно.
Товарищи депутаты! Совет Старейшин Верховного Совета по¬
ручил мне представить на ваше рассмотрение предложение о по¬
вестке дня внеочередной девятой сессии Верховного Совета. Сна¬
чала нам нужно заслушать доклад товарища Петра Мироновича
Машерова «О проекте Конституции (Основного Закона) Белорус¬
ской Советской Социалистической Республики и итогах его всена¬
родного обсуждения».
После доклада предлагается избрать Редакционную комиссию,
которая учтет обсуждение проекта Конституции Белорусской ССР
на сессии и представит Верховному Совету ее окончательный
текст.
Обсуждение проекта Конституции предлагается провести после
избрания Редакционной комиссии.
После завершения прений по проекту Конституции заслушать
191

доклад Редакционной комиссии, а затем перейти к процедуре при¬
нятия новой Конституции Белорусской Советской Социалистиче¬
ской Республики. Таков предлагаемый, товарищи депутаты, поря¬
док работы нашей сессии. Будут ли замечания о порядке работы
сессии? Замечаний нет. Позвольте предлагаемый порядок работы
внеочередной девятой сессии Верховного Совета поставить на го¬
лосование.
Кто за то, чтобы принять этот порядок работы сессии, прошу
голосовать. Прощу опустить руки. Кто против? Против нет. Кто
воздержался? Тоже нет.
Порядок работы сессии принимается единогласно.
Слово для доклада «О проекте Конституции (Основного Зако¬
на) Белорусской Советской Социалистической Республики и ито¬
гах его всенародного обсуждения» предоставляется Председателю
Конституционной комиссии, кандидату в члены Политбюро ЦК
КПСС, Первому секретарю Центрального Комитета Коммунисти¬
ческой партии Белоруссии товарищу Петру Мироновичу Маше-
рову.
Машеров П. М. (Ленинский избирательный округ
города Минска.) Уважаемые товарищи депутаты! Все глав¬
ные этапы развития советского общества по пути, проложенному
Великим Октябрем, получали отражение в соответствующих кон¬
ституционных актах. Вступившая в силу новая Конституция Союза
ССР закрепляет всемирно-исторический факт построения в нашей
стране развитого социалистического общества, устремленного к
высотам коммунистической цивилизации. Она аккумулирует в себе
коллективный разум и опыт партии Ленина, советского народа,
выражает волю и думы, чаяния и устремления наших людей.
В разработку этой величественной конституционной хартии выда¬
ющийся вклад внесли ЦК КПСС, Политбюро и лично Генераль¬
ный секретарь ЦК КПСС, Председатель Президиума Верховного
Совета СССР товарищ Леонид Ильич Брежнев.
Новый Основной Закон общенародного социалистического го¬
сударства ярко свидетельствует о том, что идеи, провозглашенные
Октябрем, заветы Владимира Ильича Ленина усилиями партии и
советских людей успешно претворяются в жизнь. Он представляет
собой образец творческого развития марксистско-ленинской обще¬
ственно-политической и государственно-правовой мысли, обогаща¬
ющий теорию и практику коммунистического строительства новы¬
ми фундаментальными выводами и положениями.
Трудящиеся Белоруссии, как и весь советский народ, с горячим
и единодушным одобрением всем сердцем восприняли Конститу¬
цию СССР как непреложный закон своей
жизни и труда. Этот
О
основополагающий юридическии акт, важнейший
политический
документ долговременного действия, обладающий огромной орга-
низационно-мобилизующей, идейно-нравственной силой, имеет не-
192

оценимое значение для повышения эффективности управления со¬
циально-экономическими, духовными процессами, всей обществен¬
ной практикой.
Ныне, когда главный закон Отчизны живет и действует, вплот¬
ную встала задача приведения в соответствие с ним конституций
братских советских республик, в том числе и Конституции Бело¬
русской ССР.
I
Необходимость принятия нового Основного Закона республики
диктуется прежде всего самим фактом вступления в силу Консти¬
туции общества развитого социализма. Она обусловливается и те¬
ми объективными знаменательными сдвигами и изменениями, ко¬
торые произошли в социально-экономической и духовной сферах
республики за последние сорок лет и которые служат еще одним
уоедительнеишим подтверждением великои жизненной силы социа¬
листического строя, ленинской национальной политики КПСС, го¬
сударственно-политического единства, дружбы и братства совет-
и
и
ских народов.
Полная победа социализма в СССР дала мощный импульс раз¬
витию производительных сил, передовой науки и культуры во всех
регионах и республиках нашей Родины, совершенствованию обще¬
ственных отношений на внутренне присущих социализму коллек¬
тивистских началах. Последовательное и неуклонное проведение
в жизнь ленинской национальной политики КПСС обеспечило все¬
сторонний расцвет и сближение рожденных Великим Октябрем со¬
циалистических наций. В семье народов-братьев Страны Советов
белорусский народ неизмеримо умножил свои силы и возможно¬
сти, обрел все необходимое для всестороннего прогресса.
После принятия Конституции БССР 1937 года произошли ко¬
ренные сдвиги в решающей сфере общественной жизни—в сфере
материального производства. Неузнаваемо изменился индуст¬
риальный облик Белоруссии, многократно возрос ее производст¬
венно-технический потенциал. Объем промышленного производства
в 1977 году по сравнению с 1937 годом увеличился почти в 32 раза.
Сейчас индустрия республики за две недели производит продукции
больше, чем за весь 1937 год. Электровооруженность труда в про¬
мышленности за истекшие сорок лет выросла в 11 раз, его произ¬
водительность — в 7,4 раза.
Особенно быстрыми, опережающими темпами развиваются ма¬
шиностроение, станко- и приборостроение, энергетика, электрони¬
ка, химия и нефтехимия, то есть отрасли индустрии, определяющие
и стимулирующие научно-технический прогресс во всем народном
хозяйстве. За последние четыре десятилетия производство электро¬
энергии возросло в 71 раз, химических волокон и нитей — в 70 раз.
13 Зак. 1057
193

Кардинальные изменения произошли в сельском хозяйстве рес¬
публики. Благодаря неустанной заботе Коммунистической партии
и Советского государства о развитии сельскохозяйственного произ¬
водства в колхозах и совхозах создана современная материально-
техническая база, в широких масштабах проводятся химизация и
мелиорация земель. Обеспечено устойчивое развитие всех отраслей
этого сектора экономики на основе интенсификации, дальнейшей
специализации и концентрации производства. Все это в сочетании
с большой организаторской и политической работой партийных
организаций, наших кадров позволило сельским труженикам взять
новые, довольно высокие рубежи в земледелии и животноводстве.
В 1977 году во всех категориях хозяйств республики валовой сбор
зерна превысил соответствующий показатель 1937 года в 4,6 раза,
урожайность зерновых за это время возросла в 3,7, производство
молока — в 3,4, мяса — в 3,3 раза.
Отрадные плоды приносит последовательный курс партии на
неуклонное повышение благосостояния советских людей, все более
полное удовлетворение их растущих материальных потребностей
и духовных запросов. Вот несколько выразительных цифр. Средне¬
месячная заработная плата рабочих и служащих возросла в рес¬
публике за последние сорок лет более чем в 5 раз, выплаты и льго¬
ты из общественных фондов потребления — в 17, розничный това¬
рооборот в расчете на одного жителя — почти в 17 раз. За этот же
период городской жилищный фонд увеличился в 5 раз.
Принципиальные изменения претерпела и социальная структу¬
ра населения республики. В количественном и качественном отно¬
шениях вырос рабочий класс — ведущая сила общественного
прогресса. Общая численность его увеличилась в 4,7 раза, резко
возрос также удельный вес рабочих в общей массе работающих.
Глубокие качественные изменения произошли в уровне их общеоб¬
разовательной и профессиональной подготовки, в содержании труда.
Только за последние 20 лет число рабочих, выполняющих операции
с помощью машин и механизмов, увеличилось в 4,3 раза. Сейчас
у нас три четверти промышленных рабочих имеют высшее и сред¬
нее (полное и неполное) образование, тогда как в 1937 году такой
подготовкой обладало менее 8 процентов этой категории работ¬
ников.
Но ведь далеко не все измеряется в цифрах. Сдвиги в социаль¬
ной характеристике рабочего класса особенно рельефно и зримо
отражаются в его возросшей политической культуре и обществен¬
но-трудовой активности, в умножившемся потенциале технической
компетентности, профессионального опыта и мастерства.
Существенно изменились условия работы, всей жизни и кол¬
хозного крестьянства. Принципиально иной стала техническая ос¬
нащенность его труда, который по своим производственно-социаль¬
ным характеристикам все более превращается в разновидность
194

труда индустриального. Количество тракторов в сельском хозяй¬
стве республики (в пересчете на эталонные) увеличилось за истек¬
шие сорок лет почти в 24 раза, а энергетические мощности возрос¬
ли в 29 раз. Еще значимее сдвиги идейно-нравственного порядка.
Во всех сферах деятельности тружеников села восторжествовали
коллективистские принципы. Морально-политические качества, пси¬
хология нынешнего поколения наших колхозников сформировались
и развиваются на социалистической основе, а вклад жизни, обра¬
зовательный и культурный уровень их все больше обретают черты
жизнедеятельности городского населения.
Велики перемены и в облике нашей интеллигенции. Будучи
органической частью народа, плотью от плоти рабочего класса и
колхозного крестьянства, она видит свой высший долг в служении
Отечеству, делу партии, идеалам комунизма. В полном соответст¬
вии с объективными закономерностями социально-экономического
и духовного прогресса нашего общества быстро растут ряды на¬
родной интеллигенции, особенно те ее группы, деятельность кото¬
рых непосредственно связана с реализацией основополагающего
принципа — соединения достижений современной научно-техниче¬
ской революции с преимуществами социализма. По сравнению с
1937 годом численность занятых в народном хозяйстве республики
специалистов с высшим и средним специальным образованием уве¬
личилась в 19 раз. Это само по себе говорит о многом, и прежде
всего о наших возросших возможностях лучше, эффективнее ис¬
пользовать во всех отраслях народного хозяйства и культуры то,
что Карл Маркс определял как «овеществленную силу знания».
В рассматриваемый период произошло и такое важное событие
в истории белорусского народа, как воссоединение Западной Бело¬
руссии с великой Советской Родиной и вхождение ее в состав
БССР. Тем самым завершился процесс консолидации белорусской
нации, ее самоопределение в рамках национально-государственно¬
го образования социалистического типа.
Экономическое, социально-политическое и духовное развитие
советского общества в соответствии с принципами марксизма-ле¬
нинизма и пролетарского интернационализма обеспечило не только
юридическое, но и фактическое равенство всех наций и народно¬
стей нашей страны, упрочение их дружбы и братства. С неизмен¬
ным чувством признательности мы подчеркиваем ведущую роль
в этом исторически важном процессе великого русского народа.
В результате революционно-преобразующей деятельности Ком¬
мунистической партии, объединения усилий всех народов Страны
Советов получила реальное воплощение ленинская идея о «сво¬
бодном союзе свободных работников», в котором крепнут и разви¬
ваются отвечающие нашему коммунистическому идеалу традиции
интернационального братства, повседневной заботы общества о че¬
ловеке и высокой ответственности человека перед обществом.
13*
195

И трудящиеся Белоруссии горды и счастливы своей принадлеж¬
ностью к этому нерушимому союзу равных, к великой социальной
и интернациональной общности, имя которой — советский народ.
В этом братском единении, выдержавшем испытание на прочность
и в годы мирного труда, и в тяжелейшую годину борьбы с немец¬
ко-фашистскими захватчиками, белорусский народ черпал и черпа¬
ет силы и вдохновение в успешном осуществлении планов партии,
в строительстве коммунизма.
Опираясь на широкие возможности развитого социалистическо¬
го общества, созданного усилиями Коммунистической партии, всех
советских людей, на то, что достигнуто республикой во всех обла¬
стях экономики и культуры, мы можем и должны работать со все¬
возрастающей отдачей, неуклонно наращивать эффективность труда
нашего народа, увеличивать его вклад в сокровищницу материаль¬
ных и духовных богатств страны. На это нацелены все предприни¬
маемые нами меры, все наши решения и практические действия.
Этому должна способствовать и вся многогранная работа по реали¬
зации положений и установок новой Конституции БССР, проект
которой вынесен сегодня на рассмотрение полномочных представи¬
телей нашего народа.
II
При подготовке проекта нового Основного Закона Белорусской
ССР Конституционная комиссия, образованная Верховным Сове¬
том республики, исходила из ленинских идей о сущности и пред¬
назначении конституции социалистического типа. Она руководст¬
вовалась решениями XXV съезда партии, майского и октябрьского
(1977 г.) Пленумов ЦК КПСС, внеочередной седьмой сессии Вер¬
ховного Совета СССР, теоретическими положениями и установка¬
ми, содержащимися в трудах и выступлениях Леонида Ильича
Брежнева. В подготовке проекта Конституции большую помощь
оказали советы, данные нам в Центральном Комитете КПСС и
Президиуме Верховного Совета СССР.
Что можно сказать по существу самого проекта Конституции?
Главное, определяющее, несомненно, состоит в том, что он ис¬
ходит из важнейших положений Конституции СССР и отражает
их с предельной полнотой и четкостью. Думаю, нет необходимости
особо разъяснять, что соответствие проекта Конституции БССР
Основному Закону страны обусловливается и определяется единст¬
вом политической, экономической и социальной основы Союза
ССР в целом и каждой союзной республики в отдельности,
единством их классовой сущности, общностью устоев и принципов
нашего социалистического бытия, главных задач и высшей цели
коммунистического созидания. Это для каждого советского чело-
196

века истина, не требующая доказательств, так сказать, альфа и
омега его силы, его веры, всей жизни и труда.
Вместе с тем проект Конституции БССР отражает не только
общие черты, присущие всем союзным республикам как составным
частям Союза ССР, но и специфические особенности Белорусской
ССР, связанные с численностью и национальным составом ее на¬
селения, с административно-территориальным устройством и соот¬
ветствующими этому устройству системами органов государствен¬
ной власти и управления.
В работе над проектом Комиссия опиралась на богатый опыт
конституционного строительства, накопленный как страной в це¬
лом, так и нашей республикой. Напомню, что рассматриваемый
нами проект новой Конституции Белорусской ССР является про¬
ектом четвертого по счету Основного Закона республики. Первая
Конституция Белорусской ССР была принята I съездом Советов
БССР 3 февраля 1919 года, спустя месяц после провозглашения
Социалистической Советской Республики Белоруссии. Образцом
для нее явилась разработанная при личном участии Владимира
Ильича Ленина первая Советская Конституция 1918 года. Ленин¬
ские принципы Основного Закона социалистического государства
получили дальнейшее развитие в Конституции БССР 1927 года, за¬
тем в Конституции республики 1937 года.
Эти конституционные акты обозначили крупные, знаменатель¬
ные вехи в становлении, упрочении и расцвете Белорусской ССР
в братской семье советских республик, в революционном преобра¬
зовании глубинных пластов народной жизни на основе утвержде¬
ния и победы социалистических общественных отношений. То, о
чем мечтали, за что боролись многие поколения наших людей, до¬
казавших свою беззаветную преданность делу Великого Октября,
бессмертному ленинскому делу, ныне нашло свое отражение в по¬
строенном в СССР обществе зрелого социализма. Мы счастливы и
горды тем, что республика наша является нераздельной, органич¬
ной, динамично развивающейся частью могущественного Союза
ССР, устремленного к коммунизму.
Таким образом, главные цели и задачи, выдвигавшиеся консти¬
туциями БССР 1919, 1927 и 1937 годов, были достигнуты, успешно
решены.
Проект новой Конституции Белорусской ССР, сохраняя преем¬
ственность основных принципов предшествующих конституций,
обогащен исключительно важными теоретическими положениями,
политическими и правовыми установлениями, выработанными Ком¬
мунистической партией, ее ленинским руководством, коллективной
мудростью всего советского народа.
Преломление в проекте богатства идей, связанных с определе¬
нием общенародных целей, задач и путей дальнейшего развития
политической и экономической системы нашего общества, социа-
197

диетического государства и его функций на современном этапе,—
надежная гарантия высокой социально-политической и правовой
эффективности нового Основного Закона БССР. Мы видим в этом
важнейшее средство обеспечения дальнейшего всестороннего про¬
гресса республики на путях коммунистического строительства.
В проекте синтезированы также важнейшие аспекты современ¬
ной практики общесоюзного и республиканского правотворчества,
касающиеся обновления и совершенствования законодательства,
регулирующего общественные отношения в различных областях
жизни.
Таковы отправные позиции, предопределившие главные черты
и особенности проекта Основного Закона БССР.
Что касается его структуры и важнейших положений, то они в
основном идентичны со структурой и принципами Конституции
СССР, имеющими общее значение для всех союзных республик и
отражающими глубокое внутреннее единство советской конститу¬
ционной системы в целом.
Принципиальнейшую важность имеет юридическое закрепление
в проекте Основного Закона республики в полном соответствии с
ныне действующей Конституцией СССР развернутой характеристи¬
ки плодотворной и всевозрастающей роли Коммунистической пар¬
тии Советского Союза. Именно партия Ленина обеспечивает един¬
ство цели, высокую степень организованности и координации обще¬
народных усилий, оптимальную эффективность всей политической
системы нашего многонационального социалистического’общества.
Вооруженная марксистско-ленинским учением, она определяет ге¬
неральную перспективу нашего развития, линию внутренней и
внешней политики СССР, руководит великой созидательной дея¬
тельностью советского народа, придает планомерный, научно обо¬
снованный характер его борьбе за победу коммунизма.
В проекте значительно полнее по сравнению с Конституцией
1937 года отражены политические, социально-экономические и ду¬
ховные устои общества, функции и роль всех звеньев нашего госу¬
дарственного, общественного организма, закреплены создаваемые
зрелым социализмом прочные гарантии наиболее полного раскры¬
тия и проявления человеческого в человеке.
Как и в Конституции Союза ССР, в проекте Основного Закона
республики последовательно реализуется линия КПСС на даль¬
нейшее развертывание советской демократии во всех сферах —
политической, экономической, социальной, культурной. Предусмат¬
ривается все более широкое участие граждан в управлении делами
общества и государства, повышение активности трудовых коллек¬
тивов и общественных организаций, усиление народного контроля,
укрепление правовой основы всех сторон нашей жизни, расширение
гласности, постоянный учет общественного мнения при решении
вопросов хозяйственного и культурного строительства.
198

Дальнейшее развитие получают демократические принципы
организации и деятельности Советов всех ступеней — от сельского
и до Верховного Совета БССР. Подчеркивается, что они строят
свою работу на основе коллективности, свободного, делового об¬
суждения и решения текущих и перспективных задач, гласности,
широкого привлечения граждан к участию в деятельности совет¬
ских органов. Только к работе постоянных комиссий местных Со¬
ветов наряду с депутатами в республике привлечено свыше 75 ты¬
сяч активистов. Кроме того, у нас действует около 120 тысяч само¬
деятельных организаций, которые объединяют почти 1,5 миллиона
человек. Они являются массовой опорой Советов народных депута¬
тов, важной формой их глубокой и повседневной связи с населе¬
нием. С политической и идеологической точек зрения — это воп¬
рос всех вопросов. Как отмечал Владимир Ильич Ленин, «...чем
более велика, чем более ответственна новая историческая задача,
тем больше должно быть людей, миллионы которых надо привлечь
к самостоятельному участию в разрешении этих задач».
А что может быть величественнее и ответственнее выдвинутых
ныне партией задач коммунистического созидания?! И, чтобы ре¬
шать их наилучшим образом, нам нужно упорно и настойчиво рас¬
ширять реальное участие тружеников наших городов и сел в сози¬
дательной творческой работе, в управлении всеми общественными
и государственными делами. В этом — залог успеха. В этом — га¬
рантия активизации всей деятельности Советов снизу доверху.
В этом — и надежное лекарство от таких нередких еще болячек,
как формализм и бюрократизм, косность и подмена живого дела
никому не нужным бумаготворчеством. Словом, надо не по форме,
а по существу улучшать работу всех звеньев нашего государствен¬
ного механизма.
В целях повышения роли народных депутатов в проекте закреп¬
ляются их основные полномочия, определенные законом о статусе
депутатов. Их тесная связь с избирателями, подотчетность и под¬
контрольность народу — вот один из важнейших демократических
принципов организации и деятельности представительных органов
государственной власти. Владимир Ильич Ленин указывал, что
парламентарии, депутаты «должны сами работать, сами исполнять
свои законы, сами проверять то, что получается в жизни, сами от¬
вечать непосредственно перед своими избирателями».
Ярким проявлением подлинного демократизма нашего строя,
действенного участия масс в управлении делами государства явля¬
ются наказы избирателей. Трудящиеся все чаще используют их в
качестве инструмента для совершенствования работы коллективов
предприятий, организаций и учреждений, повышения эффективно¬
сти производства, увеличения выпуска товаров народного потреб¬
ления, улучшения деятельности сферы обслуживания и т. д.
Содержащаяся в проекте Основного Закона БССР статья о на-
199

казах закрепляет эту действенную форму влияния избирателей на
повышение активности своих полномочных представителей в орга¬
нах государственной власти. Организация этой работы имеет весь¬
ма актуальное значение. Как известно, 24 февраля с. г. на заседа¬
нии Президиума Верховного Совета СССР под председательством
товарища Леонида Ильича Брежнева рассмотрен вопрос «О прак¬
тике работы Советов народных депутатов Белорусской ССР с на¬
казами избирателей» и одобрен положительный опыт, накоплен¬
ный у нас в этом деле. Вместе с тем в принятом постановлении
поручено Президиуму Верховного Совета, местным Советам на¬
родных депутатов республики принять меры, направленные на
дальнейшее совершенствование деятельности государственных ор¬
ганов, предприятий, учреждений и организаций по рассмотрению
и выполнению наказов, устранению имеющихся в этом деле недо¬
статков. И это налагает на всех нас особую ответственность за
состояние данного, очень нужного участка работы Советов.
Широкое отражение в проекте нашло повышение роли массо¬
вых общественных организаций — профсоюзов, комсомола, коопе¬
рации и других, которые выполняют важные социальные и воспи¬
тательные функции. Общественным организациям в лице их рес¬
публиканских органов предоставляется право законодательной
инициативы.
В проект включено также положение о трудовых коллективах
как первичных ячейках нашего не только хозяйственного, но и
политического организма, значение которых в обсуждении и реше¬
нии многих вопросов государственной важности исключительно
велико. Нам надо и впредь развивать активность трудовых кол¬
лективов, рассматривать это как неотъемлемую часть общей за¬
дачи совершенствования социалистической демократии и в то же
время как важный рычаг роста общественного производства, повы¬
шения его эффективности, как средство коммунистического воспи¬
тания трудящихся, развития их политической и правовой куль¬
туры.
Последовательный демократизм и гуманизм социалистической
общественной системы ярко проявляется в принципиально новом
характере взаимоотношений государства и личности, в неуклонном
улучшении условий труда и жизни наших людей, в расширении
прав и свобод советского человека. Именно это, в полном созвучии
с принципами Конституции Союза ССР, четко отражено в тех раз¬
делах и статьях проекта Основного Закона республики, где речь
идет о высоком конституционном статусе гражданина.
Вместе с тем в проекте Конституции подчеркивается, что ис¬
пользование нашими людьми гарантируемых социалистическим
обществом широких прав и свобод неотделимо от исполнения ими
своих обязанностей. Тем самым конституционно закрепляется
марксистско-ленинская концепция единства прав и обязанностей,
200

что полностью отвечает рожденным социализмом коренным прин¬
ципам нашего образа жизни, нравственным идеалам советского
человека, его представлениям об общественном долге.
В проекте Конституции отражается курс КПСС на дальнейшее
упрочение социалистической законности и правопорядка, совер¬
шенствование законодательства, на воспитание у наших людей
глубокого уважения к закону. Принцип социалистической законно¬
сти и охраны правопорядка закрепляется в качестве руководяще¬
го в деятельности всех государственных, общественных органи¬
заций и должностных лиц. Соблюдение советских законов, уваже¬
ние правил социалистического общежития провозглашается также
конституционной обязанностью всех граждан.
Большое внимание уделяется национально-государственному
устройству Белорусской ССР, которая определяется как суверен¬
ное советское социалистическое государство в составе Союза ССР.
Как отметил товарищ Леонид Ильич Брежнев на майском (1977 г.)
Пленуме ЦК КПСС, опыт показал, что основные черты федера¬
тивного устройства СССР полностью оправдали себя.
Белорусский народ, как и все народы нашей Отчизны, на опыте
всей своей жизни, борьбы и труда на. протяжении шести славных
октябрьских десятилетий воочию убедился, что только в условиях
нерасторжимого общесоветского братства обеспечивается подлин¬
но демократическое сочетание общих интересов многонациональ¬
ного Советского государства с интересами каждой из образующих
его республик, развивается вширь и вглубь благотворный процесс
взаимообогащающего сотрудничества и сближения социалистиче¬
ских наций.
Таковы основные особенности, главные черты разработанного
проекта Конституции БССР, который, на наш взгляд, в теорети¬
ческом, политическом и юридическом отношениях отвечает требо¬
ваниям, предъявляемым к Основному Закону, и получил горячее
одобрение, широкую поддержку коммунистов, всех наших людей,
в ходе его всенародного обсуждения в республике.
III
Ставшее уже традиционным обращение к народу, к его коллек¬
тивному разуму и опыту, к его авторитетному мнению полностью
отвечает духу советского демократизма, непреложным ленинским
нормам в деятельности нашей партии и государства. Это диктуется
принципами и практикой социалистического народовластия, от¬
крывающего широкий простор для всестороннего проявления поли¬
тического творчества масс, полного использования ими предостав¬
ленных советским строем прав и свобод:
Стремясь обеспечить максимально широкое, свободное и по-
настоящему деловое обсуждение проекта Конституций, Партийные
•201

организации провели большую работу, с тем чтобы донести содер¬
жание этого исторического документа до всех трудящихся, всех
слоев населения республики. Она строилась в органическом един¬
стве с выполнением комплекса организационных и идеологических
мероприятий, связанных с претворением в жизнь норм и принци¬
пов новой Конституции СССР, выводов и установок, изложенных
в выступлениях товарища Леонида Ильича Брежнева на майском,
октябрьском и декабрьском (1977 г. ) Пленумах ЦК КПСС, на вне¬
очередной седьмой сессии Верховного Совета СССР. При этом
обсуждение проекта рассматривалось как действенное средство
проявления и развития у наших людей высоких чувств социали¬
стической гражданственности, патриотизма и интернационализма.
С первого и до последнего дня этой важной политической кам¬
пании труженики городов и сел проявляли высокую активность,
подлинную заинтересованность в том, чтобы Основной Закон БССР
провозглашал и закреплял все наиболее существенные и важные
стороны наших достижений и завоеваний в братской семье совет¬
ских народов, обеспечивал новые возможности для экономического
и социального прогресса республики.
Проект Конституции обсужден на собраниях коллективов тру¬
дящихся на предприятиях, в колхозах, совхозах, в цехах, сменах,
на участках, в бригадах, организациях, учреждениях, учебных за¬
ведениях, в воинских частях и соединениях, на собраниях граждан
по месту жительства, в печати, по телевидению и радио.
Всего было проведено более 70 тысяч собраний, в которых
приняло участие около 6 миллионов человек. При обсуждении про-
екта выступило свыше 327 тысяч человек. Они
330 тысяч предложений и замечаний. Кроме того,
советские органы, в редакции газет, на телевидение
пило почти 4,5 тысячи писем с предложениями и
Только по статьям проекта внесено более 3,1 тысячи
внесли более
в партийные и
и радио посту-
замечаниями.
предложений.
Живое творчество масс, всенародное обсуждение проекта ново¬
го Основного Закона республики обогатило его содержание зна¬
ниями, мудростью наших людей. Это позволило улучшить проект,
о
о
внести в него ряд полезных дополнении, уточнении и поправок.
Главный вывод, который следует сделать из проведенного ши¬
рокого обсуждения проекта Конституции Белорусской ССР, со¬
стоит в том, что наш народ еще раз продемонстрировал свою без¬
граничную преданность идеалам партии Ленина, непреклонную
решимость успешно осуществлять поставленные ею задачи комму¬
нистического строительства.
На собраниях трудящихся с исключительной теплотой отмеча¬
лось огромное значение во всей нашей жизни новой Конституции
СССР, а также личный вклад Генерального секретаря ЦК КПСС,
Председателя Президиума Верховного Совета СССР, Председате¬
ля Конституционной комиссии товарища Леонида Ильича Бреж-
202

нева в разработку и осуществление внутренней и внешней поли¬
тики партии и государства.
Обсуждение проекта Конституции вышло далеко за рамки его
содержания. Оно тесно увязывалось с текущими делами трудовых
коллективов, с актуальными задачами хозяйственного и культур¬
ного строительства и помогало каждому человеку еще полнее
ощутить свою причастность к решению задач десятой пятилетки.
И нам необходимо позаботиться о том, чтобы эта активность не
ослабевала, а развивалась и набирала силу, облекаясь в конк¬
ретные формы трудовых свершений, борьбы за успешное выполне¬
ние решений XXV съезда КПСС.
В поле зрения трудящихся находилась практическая деятель¬
ность различных звеньев государственного и хозяйственного аппа¬
рата, нерешенные проблемы, недостатки в работе. Было высказано
немало предложений, касающихся улучшения деятельности совет-
V
о
ских и хозяйственных органов, предприятии, организации и уч¬
реждений, совершенствования законодательства. При этом наи¬
большее количество предложений и замечаний поступило по таким
проблемам,
V
и
как дальнейшее развитие советской
емократии,
укрепление трудовой дисциплины, борьба с антиобщественными
проявлениями, охрана социалистической собственности, рациональ¬
ное использование природных ресурсов, совершенствование соци¬
альной политики, укрепление социалистической законности, борьба
с бюрократизмом.
Все это позволяет сделать вывод о том, что обсуждение проекта
Конституции прошло в республике успешно. Характер подавляю¬
щего большинства предложений убедительно свидетельствует о
политической зрелости, высокой сознательности трудящихся, ответ¬
ственности их за авторитет Советского государства, за неуклонный
рост его экономического и оборонного могущества. Это был поис¬
тине всенародный откровенный разговор не только о достиже¬
ниях, но и о недостатках в работе, об имеющихся резервах и
возможностях нашего дальнейшего продвижения вперед.
Весьма знаменательно, что в своих выступлениях и письмах
наши люди горячо и единодушно поддержали основные положения
проекта Конституции БССР. С радостью и гордостью говорилось
о великих завоеваниях социализма, нашедших свое закрепление в
Основном Законе республики, о важных социально-экономических
изменениях в жизни трудящихся Белоруссии, происшедших за
последние сорок лет.
Рабочие, колхозники, интеллигенция республики все свои по¬
мыслы и устремления связывают с мудростью и деятельностью
родной Коммунистической партии, созидательной силой ее внут¬
ренней и внешней политики. Коммунисты, весь белорусский народ
с особым удовлетворением восприняли положение новой Конститу¬
ции БССР о том, что «руководящей и' направляющей силой совет-
203

ского общества, ядром его политической системы, всех государ¬
ственных и общественных организаций является Коммунистиче¬
ская партия Советского Союза». Они видят в партии своего
испытанного вождя и учителя, безраздельно поддерживают ее по¬
литику, которая полностью выражает их интересы, их чаяния, все¬
цело служит народу. (Аплодисменты.)
В выступлениях трудящихся поддерживается конституционное
закрепление курса нашей партии на дальнейшее расширение и
углубление социалистической демократии, повышение роли пред¬
ставительных органов вдасти — Советов народных депутатов в ре¬
шении важнейших вопросов жизни общества, на еще более широ¬
кое привлечение населения к управлению государственными, хо¬
зяйственными и общественными делами.
Большое удовлетворение у рабочих, колхозников, интеллиген¬
ции республики вызвали статьи проекта Конституции, где сфор¬
мулированы основные права и свободы граждан. В выступлениях
подчеркивалась большая важность конституционного закрепления
прав на охрану здоровья, на жилище, на пользование достижения¬
ми культуры, свободы научного, технического и художественного
творчества и других прав и свобод.
Следует отметить, что самое пристальное внимание при об¬
суждении проекта привлекли вопросы труда, добросовестного от¬
ношения к нему всех и каждого.
Партийные и советские органы республики провели большую
работу по обобщению поступивших предложений и замечаний, от¬
носящихся непосредственно к тексту проекта Основного Закона.
Конституционная комиссия подробно изучила и тщательно проана¬
лизировала каждое из них. На основании этого она сформулиро¬
вала рекомендации относительно тех поправок, которые следовало
бы включить в проект, а также высказала свои соображения по
тем предложениям, которые не могут быть приняты.
По мнению Комиссии, представляется целесообразным внести
изменения и дополнения во вступительную часть и в 29
проекта.
Позвольте мне остановиться на наиболее существенных
статей
из них.
Прежде всего значительно расширен текст вступительной час¬
ти. Здесь подчеркивается величайшее значение Великого Октября
в коренном повороте судеб всех наций и народностей нашей стра¬
ны, в образовании рабочими и крестьянами Белоруссии с помощью
русского пролетариата впервые в истории своего государства —
Белорусской Советской Социалистической Республики; говорится
об огромных успехах трудящихся Белоруссии в развитии эконо¬
мики, науки и культуры, достигнутых в условиях социализма, бла¬
годаря последовательному осуществлению ленинской националь¬
ной политики партии, всесторонней братской помощи великого рус¬
ского народа, народов всех советских республик. (Аплодисменты.)
2П4

Кроме того, сказано о сохранении преемственности проекта Кон¬
ституции в отношении конституционного развития нашей страны,
идей и принципов прежних Конституций Белорусской ССР.
Уточнена формулировка статьи 1, предусматривающая, что Бе¬
лорусская Советская Социалистическая Республика есть социали¬
стическое общенародное государство, выражающее волю и интере¬
сы рабочих, крестьян и интеллигенции, трудящихся всех наций и
народностей республики. Здесь вместо слов «трудящихся всех
наций и народностей республики» записано: «трудящихся респуб¬
лики всех национальностей».
Пункт 1 статьи 70 дополнен указанием на то, что к ведению
Белорусской ССР относится не только принятие Конституции, но
и внесение в нее изменений, а пункты 5, 6, 9 и 12 редакционно уточ¬
нены.
В пункт 8 статьи 108 внесено дополнение о том, что Президиум
Верховного Совета БССР производит переименование районов,
городов, районов в городах, поселков городского типа и других
населенных пунктов.
Дополнение статьи 125 состоит в том, что в ней закрепляется
функция местных Советов народных депутатов по утверждению
отчетов о выполнении планов экономического и социального раз¬
вития и местного бюджета.
Из статьи 130 исключена ее первая часть, предусматривающая,
что вышестоящие местные Советы народных депутатов осуществ¬
ляют руководство деятельностью нижестоящих Советов народных
депутатов, так как данное положение содержится в статье 125
проекта.
Внесены изменения и в статью 135. Отсюда исключены указа¬
ния о том, что решения и распоряжения исполнительных комите¬
тов местных Советов обязательны для исполнения всеми располо¬
женными на территории Совета предприятиями, учреждениями и
организациями, а также должностными лицами и гражданами.
Это положение предусмотрено законодательством о Советах и
иметь его в Конституции нет необходимости.
Изменения статей главы о государственном плане экономиче¬
ского и социального развития Белорусской ССР направлены на
улучшение содержания их текста.
Так, в статье 141 выделено в отдельную часть положение о
том, что разработка планов экономического и социального разви¬
тия осуществляется с учетом предложений коллективов предприя¬
тий, учреждений и организаций. Кроме того, предусматривается,
что в государственный план экономического и социального разви¬
тия Белорусской ССР включаются основные показатели планов
предприятий, учреждений и организаций союзного подчинения,
находящихся на территории республики.
Статья 142 дополнена новой частью следующего содержания:
205

«Совет Министров Белорусской ССР вносит государственный план
экономического и социального развития Белорусской ССР на рас¬
смотрение Верховного Совета Белорусской ССР».
В статье 144 вместо слов «Постановление Верховного Совета
Белорусской ССР по отчету о выполнении государственного плана
экономического и социального развития Белорусской ССР публи¬
куется для всеобщего сведения» предлагается записать: «Общие
показатели выполнения планов публикуются для всеобщего све¬
дения».
Такие же изменения целесообразно внести и в статью 149, рег¬
ламентирующую вопросы утверждения отчета об исполнении госу¬
дарственного бюджета.
В ряд статей проекта внесены некоторые уточнения и редак¬
ционные поправки, указанные в представленных вам материалах.
Таковы изменения и дополнения, которые включены в текст
проекта Основного Закона Белорусской ССР с учетом его всена¬
родного обсуждения в республике.
Вместе с тем Конституционная комиссия рассмотрела и те пред¬
ложения, которые не сочла целесообразным принимать. Так, пред¬
лагалось записать непосредственно в Конституции различные
положения, уже регламентированные законодательством. Вноси¬
лись предложения определить в Основном Законе конкретные
полномочия органов государственной власти и управления в об¬
ласти охраны природы, памятников истории и культуры и т. д.,
сроки проведения отчетов депутатов, заседаний исполнительных
комитетов, непосредственно зафиксировать некоторые нормы опла¬
ты труда, предоставления дополнительных отпусков, выплаты по¬
собий, установить меры ответственности за те или иные правона¬
рушения и другие.
Следует сказать, что в большинстве своем эти предложения
правильны. Но они не могут быть включены в Конституцию, ко¬
торая является Основным Законом государства и содержит лишь
наиболее важные, наиболее принципиальные положения. Они раз¬
виваются и конкретизируются в текущем законодательстве. В ходе
предстоящей работы по дальнейшему его совершенствованию необ¬
ходимо глубоко изучить, внимательно рассмотреть и по возможно¬
сти учесть предложения, внесенные при обсуждении проекта Кон¬
ституции.
IV
Товарищи! После принятия Верховным Советом БССР Основ¬
ного Закона республики предстоит огромная по своим масштабам
и ответственности работа. Партийным и советским органам, ми¬
нистерствам и ведомствам, организациям и учреждениям необ¬
ходимо внимательно рассмотреть все поступившие в ходе все-
206

народного обсуждения проекта Конституции предложения и заме¬
чания трудящихся и принять по ним конкретные меры.
Опыт, обретенный в период всенародного обсуждения проекта
Основного Закона СССР и почерпнутый из нынешней политиче¬
ской кампании, должен стать хорошей зарядкой для активизации
дальнейшей работы всех звеньев партийного, государственного и
хозяйственного аппарата, всех трудовых коллективов. Надо поднять
на качественно новый уровень всю нашу практическую деятель¬
ность, настойчиво улучшать работу органов власти и управления.
Речь идет о том, чтобы повсеместно в соответствии с требования¬
ми декабрьского (1977 г.) Пленума ЦК КПСС, указаниями, изло¬
женными в выступлениях товарища Леонида Ильича Брежнева в
городах Сибири и Дальнего Востока, усилить организаторскую и
воспитательную работу по изысканию дополнительных резервов и
возможностей для выполнения и перевыполнения планов и обяза¬
тельств как нынешнего года, так и пятилетки в целом.
В первую очередь надлежит в деталях разобраться и осущест¬
вить практические меры по подтягиванию отстающих участков.
Надо, чтобы министерства и ведомства, обкомы, горкомы и рай¬
комы партии, советские органы конкретно занялись каждым пред¬
приятием, стройкой, колхозом, совхозом, не справляющимися с
заданиями, оказали бы им необходимую помощь в организации
хозяйственной деятельности и решительно поправили дело.
Предметом самого пристального внимания должно быть все,
что так или иначе связано с дальнейшим развитием и упрочени¬
ем ленинского стиля работы, с совершенствованием управления.
Мы об этом вели речь на V пленуме Центрального Комитета Ком¬
партии Белоруссии и пора уже посмотреть, что из намеченного
выполнено и что еще нужно сделать, чтобы привести управлен¬
ческую деятельность всех звеньев в полное соответствие с высоки¬
ми требованиями партии, с установлениями Конституции СССР.
Иначе говоря, работа вокруг Основного Закона должна стать
своеобразным всереспубликанским смотром того, как исполняются
наказы избирателей, как учитываются и реализуются предложе¬
ния и замечания трудящихся, высказанные в ходе обсуждения про¬
екта Конституции, насколько полно используются все возможно¬
сти и резервы для повышения эффективности производства и ка¬
чества работы.
Это значит, что центром всей организаторской и политической
работы в связи с принятием новой Конституции БССР должны
стать непосредственно трудовые коллективы, а ее влиянием необ¬
ходимо охватить все население городов и сел республики. В этом
ответственном деле, мы полагаем, примут активное участие чле¬
ны и кандидаты в члены Центрального Комитета Компартии Бе¬
лоруссии, члены Ревизионной комиссии Компартии Белоруссии.
207

депутаты Верховного Совета СССР и Верховного Совета БССР,
руководящие работники партийных, советских, профсоюзных, ком¬
сомольских и хозяйственных органов, ученые, специалисты народ¬
и
и
ного хозяйства, весь наш пропагандистский актив.
Лучший воспитатель — положительный пример. В этом отно¬
шении особенно важен личный пример, образец, который должен
показывать руководитель. Партия требует, и это надо восприни¬
мать как непреложную истину, чтобы руководитель любого ранга
не только был компетентным специалистом, но и обладал широ¬
ким политическим и культурным кругозором, навыками опытного
психолога, подлинного инженера человеческих душ, был бы вни¬
мательным к людям, служил примером единства слова и дела.
Если это верно всегда, то трижды верно в свете новой Конститу¬
ции, свято блюсти и исполнять которую должен каждый наш граж¬
данин, и конечно же, в первую очередь руководитель.
В связи с принятием новой Конституции большой объем работы
ложится на идеологические учреждения и организации, средства
массовой информации, в частности на печать, телевидение и радио¬
вещание. Они призваны организовать ее планомерную, системати¬
ческую пропаганду, разъяснение, глубже освещать вопросы ис¬
полнения конституционных норм и положений.
Творчески используя накопленный опыт, всё многообразие форм
и методов идейного влияния на массы, совершенствуя механизм
гласности в работе органов управления, формирования и выра¬
жения общественного мнения, необходимо обеспечить дальнейшее
возрастание мобилизующей и организующей роли пропаганды, аги¬
тации, политического информирования. И здесь особенно недопус¬
тимы формализм, парадность. Эффективность идейного влияния в
решающей степени и прежде всего зависит от глубины содержа¬
ния, от доказательной силы нашей пропаганды и агитации, всей
нашей идеологической работы. Опираясь на принципы и нормы
Конституции общества развитого социализма, мы можем и долж¬
ны еще выше поднять уровень политической и правовой культуры
нашего народа.
Среди важных вопросов успешного решения этой задачи на од¬
но из первых мест следовало бы поставить работу по формирова¬
нию у всех трудящихся высочайшего уважения к Основному Зако¬
ну Советского государства, осознанного понимания единства прав
и обязанностей, закрепленных в Конституции, беспрекословного их
соблюдения и исполнения.
Анализ практики правоохранительных органов, опросы социо¬
логов свидетельствуют, что далеко не все наши руководители
твердо знают и неукоснительно соблюдают правовые аспекты
управленческой деятельности. В прошлом году народными суда¬
ми республики было рассмотрено более полутора тысяч дел с
исковыми требованиями о восстановлении на работе. Половина из
208

них по причине необоснованности увольнения рабочих и служа¬
щих была удовлетворена. А это значит, что в каждом из этих
случаев было допущено нарушение действующего законодатель¬
ства.
К сожалению, есть еще у нас немало граждан, особенно из
числа молодых, нарушающих правила социалистического обще¬
жития. Низкая правовая культура отдельных людей, незнание или
неуважение ими закона нередко выливаются в проступки и право¬
нарушения, число которых в ряде областей и районов республики
не снижается, а кое-где даже и растет. Тут есть вопрос, и нема¬
лый. Вот почему долг партийных, советских, профсоюзных, комсо¬
мольских органов, работников народного образования, юристов,
всей нашей общественности в ходе выполнения конституционных
актов нашего общества — повсеместно и основательно провести
комплекс мер, своего рода правовой всеобуч, позволяющий дать
всем и каждому в республике широкое знание существа советских
законов, правил и норм социалистического общежития.
Хочу подчеркнуть, что правовой всеобуч мыслится нами не как
простое накопление юридических, правовых знаний. Смысл его
гораздо глубже—научить каждого человека смотреть на жизнь и
на свое место в ней с глубоко общественных, партийно-классовых
и
V
позиции, с позиции заинтересованного и активного участия в де¬
лах и свершениях народа, нашего социалистического общества.
Новая Конституция БССР в полном соответствии с Конститу¬
цией Союза ССР выдвигает ряд фундаментальных проблем,- над
решением которых нам предстоит упорно и настойчиво работать.
Взять, к примеру, статью 14, где сформулирован основной прин¬
цип социализма, провозглашается всеобщность труда и поставлена
задача способствовать превращению его в первую жизненную по¬
требность каждого советского человека. Выполнение ее наряду
с решением важных социально-экономических и воспитательных
задач требует всемерного усиления организованности и дисципли-
ны в самом широком смысле, сокращения различного рода по¬
терь, которые несет экономика республики, и особенно потерь ра¬
бочего времени.
Важно повсеместно создать такую нравственную атмосферу,
которая бы исключала в зародыше чуждое нашему идеалу потре¬
бительское отношение к жизни и любые проявления гражданской
пассивности, социального иждивенчества. По отношению же к тем,
кто грубо нарушает правовые нормы, правила социалистического
общежития, нужно наряду с мерами убеждения решительно и
твердо применять и необходимые административно-правовые меры
воздействия. Иначе говоря, в полную силу надлежит использовать
и авторитет общественного мнения, и авторитет советского закона,
и широчайшие возможности воспитания личности в трудовом кол¬
лективе. Здесь одно от другого неотделимо.
14 Зак. 1057
209

Надо помочь людям хорошо уяснить себе, что поставленная
партией задача повышения эффективности и качества означает со¬
вершенствование не только производства, но и самого человека.
Речь идет о качестве его работы, качестве его знаний, о творче¬
ском складе его мышления, о соответствии поведения, поступков
человека высоким требованиям коммунистической морали. На это
направлен весь гуманистический и гражданский пафос Конститу¬
ции Союза ССР, равно как и проект Конституции нашей респуб¬
лики.
Проблема совершенствования идейно-нравственного потенциа¬
ла личности сегодня, можно сказать, коренная проблема всей ор¬
ганизационной, воспитательной работы партийных организаций.
В ней в конечном счете ключ к решению всех задач — и хозяйст¬
венных, и социальных. В этом суть и смысл осуществляемого пар¬
тией комплексного подхода к идеологической работе, ко всему делу
коммунистического воспитания.
Коммунисты, трудящиеся нашей республики, как и всей стра¬
ны, умом и сердцем понимают, глубоко осознают, что главное,
определяющее — в крепком единстве, в нерушимом братстве наро¬
дов Страны Советов, в готовности сообща выполнять планы пар¬
тии, рука об руку двигаться к великой цели — к коммунизму.
(А плодисменты.)
Раскрывая величайший смысл и значимость дальнейшего уг¬
лубления братского сотрудничества народов Союза ССР, неуклон¬
ного возрастания их интернациональной общности и единства, не¬
обходимо подчеркивать, что социалистический интернационализм
в действии — наше бесценное завоевание, источник необоримой
мощи Советского общенародного государства. И это проявляется
не только в единстве взглядов и целей, не просто в выражении
чувств, но и прежде всего в повседневном труде наших людей, в
добросовестном выполнении каждым своего патриотического, ин¬
тернационального долга. В любом деле мы неизменно должны ру¬
ководствоваться прежде всего- общенародными, общесоюзными
интересами. И впредь надо строго следить за тем, чтобы решения
партийных, советских, хозяйственных органов на любом уровне,
равно как и их практические действия, отвечали бы этим высоким
интересам, принципам социалистического интернационализма.
Воодушевленные принятием Конституции Союза ССР, празд¬
нованием 60-летия Великого Октября, трудящиеся республики до¬
бились значительных успехов в выполнении планов и социалисти¬
ческих обязательств по важнейшим показателям развития эко¬
номики, науки и культуры, о чем подробно говорилось на
прошедшем недавно собрании актива при вручении республике пе¬
реходящего Красного знамени.
Но любые наши достижения, как подчеркивалось на декабрь¬
ском (1977 г.) Пленуме ЦК КПСС, надо рассматривать лишь в
210

качестве отправной базы для лучшего решения сложных и ответ¬
ственных задач как третьего года пятилетки, так и ближайшей
перспективы. Следует отдавать себе отчет в этом, самокритично
оценивать достигнутое, неустанно искать и приводить в действие
новые резервы, постоянно наращивать темпы производства. «Се¬
годня работать лучше, чем вчера, завтра — лучше, чем сегодня.
Таков лозунг дня,— подчеркивал в речи на пленуме товарищ Лео¬
нид Ильич Брежнев.— А лучшее — это значит упор на качество,
на эффективность, на рост производительности труда. Именно
здесь сердцевина социалистических обязательств, как и вообще
и
и	и
и
всей нашей хозяйственной деятельности».
Надлежит решительнее искоренять имеющиеся недостатки в
развитии экономики республики, добиваться полного поворота ми¬
нистерств, ведомств, советских и хозяйственных органов к качест¬
венным, интенсивным факторам экономического роста, укреплять
во всех звеньях трудовую, технологическую и плановую дисцип¬
лину. Наш долг—активно стимулировать творческий подход к
решению коренных задач пятилетки, повышать ответственность
всех и каждого за конечные результаты труда.
Организуя исполнение всех статей, установок и принципов
новой Конституции республики, которую предстоит принять на¬
стоящей сессии Верховного Совета БССР, надо всемерно разви¬
вать трудовую активность масс в борьбе за осуществление реше¬
ний XXV съезда КПСС, безусловное выполнение и перевыполнение
установленных на 1978 год плановых заданий и принятых обяза¬
тельств каждым трудовым коллективом, районом, городом, об¬
ластью, делать все для того, чтобы достойно встретить 60-летие
БССР и Компартии Белоруссии. (Продолжительные аплодис¬
менты.)
Председатель. Товарищи депутаты! Как мы уже договорились,
нам необходимо образовать Редакционную комиссию по подготов¬
ке окончательного текста, проекта Конституции Белорусской ССР.
Проект Постановления Верховного Совета Белорусской ССР об
образовании и персональном составе Редакционной комиссии
всем депутатам роздан. Есть ли необходимость зачитывать?
Нет. Состав комиссии одобрен Советом Старейшин Верховного
Совета.
Хочу напомнить, что Редакционную комиссию предлагается
выбрать в составе 77 человек под председательством товарища
Петра Мироновича Машерова.
Других предложений нет? Нет. Тогда разрешите проект Поста¬
новления Верховного Совета об образовании Редакционной комис¬
сии поставить на голосование.
Кто за то, чтобы образовать Комиссию в предложенном соста¬
ве, прошу голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто
воздержался? Нет.
14*
211

Редакционная комиссия избрана единогласно.
Товарищи депутаты! Начинаем прения по вопросу о проекте
новой Конституции Белорусской Советской Социалистической Рес¬
публики.
Слово предоставляется депутату Верховного Совета Союза
ССР, первому секретарю Могилевского обкома Компартии Бело¬
руссии Прищепчику Виталию Викторовичу.
Следующим выступит депутат Соколов.
Прищепчик В. В. Уважаемые товарищи депутаты! Всем серд¬
цем, единодушно и горячо одобряют проект новой Конституции
Белорусской Советской Социалистической Республики трудящиеся
Могилевской области. Он расценивается как документ большого
политического значения, как документ, исходящий из Основного
Закона нашего государства, утвержденного на внеочередной седь¬
мой сессии Верховного Совета Союза Советских Социалистических
Республик, в разработке которого принимали активное участие
члены Центрального Комитета Компартии Советского Союза, По¬
литбюро Центрального Комитета Компартии Советского Союза,
Президиум Верховного Совета СССР и лично товарищ Леонид
Ильич Брежнев, как документ, который составлен в полном соот¬
ветствии с требованиями статьи 76 Основного Закона Советского
государства и всецело отвечает его принципам, духу и букве.
В то же время проект учитывает особенности развития нашей
республики, отражает глубокие коренные перемены в социально-
экономической и культурной жизни белорусского народа за по¬
следние сорок лет. Об этих переменах ярко и впечатляюще сказа¬
но в докладе кандидата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого
секретаря Центрального Комитета Компартии Белоруссии, Пред¬
седателя Конституционной комиссии товарища Петра Мироновича
Машерова, который мы только что выслушали с огромным внима¬
нием.
В докладе товарища Машерова Петра Мироновича подводятся
итоги всенародного обсуждения проекта новой Конституции, глу¬
боко и всесторонне анализируются предложения, замечания и по¬
желания, поступившие со всех уголков нашей республики, пока¬
зано, с каким вниманием, тщательностью, уважением они рассмот¬
рены Конституционной комиссией.
Доклад товарища Машерова Петра Мироновича — это конк¬
ретная, долговременная программа нашей деятельности, которая
законодательно регламентируется новой Конституцией Белорус¬
ской ССР, программа дальнейшего развития нашей республики,
демократии, социалистического общества, укрепления Советского
государства, величественного коммунистического созидания.
Я думаю, что выражу наше общее мнение, если скажу, что мы
полностью одобряем и поддерживаем все положения доклада Пет¬
ра Мироновича Машерова, содержащиеся в нем выводы и пред-
212

ложения, горячо одобряем представленный на рассмотрение ны¬
нешней внеочередной сессии текст новой Конституции. Мы выска¬
зываем сердечную благодарность Конституционной комиссии,
лично товарищу Петру Мироновичу Машерову за огромную рабо¬
ту по созданию новой Конституции Белорусской Советской Социа¬
листической Республики. (Аплодисменты.)
Товарищи! Глубоко символичен факт принятия Конституции в
преддверии 60-летия Белорусской ССР и Компартии Белоруссии.
И вполне закономерно, что, обсуждая проект, трудящиеся подчер¬
кивали неразрывную связь судьбы белорусского народа с победой
Великого Октября, построением общества зрелого социализма,
торжеством ленинской национальной политики.
Каждая глава, каждая статья проекта отражают дальнейшее
расширение и углубление социалистической демократии, полноту
социально-экономических, политических и личных прав и свобод,
которые обеспечивает социалистический общественный строй.
Трудящиеся Могилевщины, как и все советские люди, в полной
мере реализуют эти великие завоевания общества подлинного на¬
родовластия. Только в состав местных Советов народных депута¬
тов избрано около 11 тысяч депутатов, а в высших органах власти
Союза и республики представлено 67 человек. Все они достойные
представители рабочего класса, колхозного крестьянства, народной
интеллигенции.
Ни одна буржуазная страна, так похваляющаяся своим «демо¬
кратизмом», конституционно не обеспечивает и не может предо¬
ставить гражданам права и свободы, которыми обладает совет¬
ский человек. И как бы ни усердствовали зарубежные ревнители
«прав человека», распространяя лживые выдумки об «ущемлении
гражданских свобод в условиях социализма», жизнь ежедневно и
ежечасно разбивает в пух и прах их провокационные измышления.
Весомым аргументом в этом плане является и проект Конститу¬
ции нашей республики, его всенародное обсуждение.
В нашей области состоялось 7597 собраний, в работе которых
участвовало около 800 тысяч человек. Обсуждение проекта новой
Конституции Белорусской ССР со всей убедительностью показало
возросший уровень интернационального и патриотического созна¬
ния трудящихся. В своих выступлениях они подчеркивали, что
проект нового Основного Закона нашей республики убедительно
подтверждает ленинское предвидение, что в условиях социализма
«законные потребности и прогрессивные стремления трудящихся
масс всякой национальности будут впервые удовлетворены в ин¬
тернациональном единстве».
Государственное единство народов, населяющих нашу страну,
построено на прочной базе. И это в полной мере отражает проект
Конституции Белорусской ССР, в частности статья 16, закрепляю¬
щая положение о том, что «экономика Белорусской ССР является
213

u
о
составной частью единого народнохозяйственного комплекса, охва¬
тывающего все звенья общественного производства, распределения
и обмена на территории СССР»;
Созданный совокупным трудом всех народов Советского Союза
единый народнохозяйственный комплекс стал могучей основой со¬
циально-экономического и культурного прогресса, выравнивая уро¬
и
V
вень социального и экономического развития каждой союзной рес¬
публики, каждой области.
Благодаря народнохозяйственным связям высокими, устойчи¬
выми темпами развивается промышленное и сельскохозяйственное
производство в Могилевской области. Несмотря на то, что до сих
пор не восстановлена довоенная численность населения, валовая
продукция промышленности в 1977 году по сравнению с 1937 го¬
дом увеличилась более чем в 20 раз, а в десятой пятилетке ее
выпуск возрастет еще на 6,9 процента. Особенно быстрыми темпа¬
ми развиваются такие прогрессивные отрасли, как химическая и
нефтехимическая, электроэнергетика, машиностроение и металло¬
обработка, промышленность строительных материалов, легкая
промышленность.
Усиливается роль нашей области во всесоюзном разделении
труда. Удельный вес предприятий союзного подчинения в общем
объеме промышленного производства составит к 1980 году 53,7
процента. Например, на долю производственного объединения
«Химволокно» имени В. И. Ленина будет приходиться на конец
текущей пятилетки около 13 процентов общесоюзного производст¬
ва химического волокна и нити.
Предприятия области как поставщики продукции и потребители
сырья, материалов, комплектующих изделий связаны со многими
тысячами предприятий страны.
Процесс интернационализации все полнее охватывает все сто¬
роны нашей жизни. Например, число представителей различных
национальностей, проживающих в Могилевской области, увели¬
чилось с 46 в 1959 году до 71 в настоящее время, а количество
национально-смешанных браков в городах составляет примерно
треть к общей численности людей, вступивших в брак.
Все большая численность людей приобщается к сокровищни-
и
V
це многонациональной советской культуры.
Сегодня в области на каждую тысячу человек, занятых в народ¬
ном хозяйстве, приходится с высшим и средним (полным и непол¬
ным) образованием в городах около 800, на селе — более 400 че¬
ловек. В настоящее время различными видами обучения охвачен
каждый третий житель области. Численность специалистов, заня¬
тых в народном хозяйстве, превышает сто тысяч человек,
о
том
числе с высшим образованием — более 38 тысяч. И это в крае,
где по данным «Статистического обзора Могилевской губернии
за 1914 год», «степень грамотности среди православного населения
214

составляла 21 процент среди мужского пола и 4 процента среди
женского пола».
Почти в 13 раз по сравнению с 1940 годом увеличился фонд
книг и журналов в массовых библиотеках области, почти в 8 раз
возросло количество киноустановок.
Словом, товарищи, реальная действительность со всей очевид¬
ностью подтверждает многообразие процессов всестороннего раз¬
вития и постепенного сближения социалистических наций. И поэ¬
тому вполне правомерно они отражаются в статьях 34 и 62 про¬
екта новой Конституции Белорусской ССР. Из указанных статей
вытекает практическая задача дальнейшего совершенствования
интернационального воспитания трудящихся. В этом направлении
и ведут работу партийные, советские, комсомольские организации
нашей области, развивается сотрудничество с нашими друзьями
и добрыми соседями из Смоленской и Брянской областей, Ровен¬
ской области, литовскими товарищами, с габровскими побратима¬
ми из Народной Республики Болгарии.
Товарищи депутаты! Обсуждение проекта Конституции Бело¬
русской ССР стало важным этапом в мобилизации масс на успеш¬
ное выполнение решений XXV съезда партии, заданий третьего
года пятилетки, достойную встречу юбилея республики и Компар¬
тии Белоруссии..
Истекшие после XXV съезда КПСС годы убедительно показали,
что выработанный на нем политический курс стал делом жизни и
труда рабочего класса, колхозного крестьянства, народной интел¬
лигенции. Высокую ответственность за судьбу пятилетнего плана
разделяют десятки тысяч наших замечательных людей.
Работники промышленности перевыполнили плановые задания
двух лет пятилетки по росту производительности труда. Тружени¬
ки сельского хозяйства за эти годы обеспечили среднегодовой
сбор зерна в объеме 1189,8 тысячи тонн, или на 35 процентов боль¬
ше по сравнению со среднегодовым его производством в девя¬
той пятилетке. Построены и введены в действие новые жилые до¬
ма, школы, детские дошкольные учреждения и другие объекты
культурно-бытового назначения.
Итоги первого квартала текущего года показали, что трудя¬
щиеся области с глубоким пониманием восприняли решения де¬
кабрьского (1977 г.) Пленума ЦК КПСС, Письмо Центрального
Комитета КПСС, Совета Министров СССР, ВЦСПС, ЦК ВЛКСМ.
Область выполнила квартальные задания по производству про¬
мышленной продукции. Сверх плана выпущено различных товаров
на сумму 12,6 миллиона рублей. Увеличился удельный вес изделий
со Знаком качества.
Область выполнила квартальный план продажи государству
всех видов продукции животноводства, при этом обеспечила ка¬
чественные показатели проданной продукции, рост поголовья ско-
215

та. Ныне труженики села включились в битву за «урожай — 78».
Чтобы выйти на рубеж 29—30 центнеров зерна с гектара, 165 цент¬
неров картофеля и овощей и 5,5 центнера льноволокна, придется
упорно потрудиться. И работники сельского хозяйства полны ре¬
шимости и делают все необходимое, чтобы обеспечить выполнение
взятых обязательств.
Мы хорошо понимаем, что в решении народнохозяйственных
задач у нас есть немало недостатков. И поэтому неслучайно глав¬
ный вывод, который сделали для себя все коллективы области при
обсуждении проекта Конституции, можно обобщенно сформулиро¬
вать так: наше благополучие неотделимо от могущества Родины,
могущество Родины зависит от нашего труда. Следовательно, вы¬
сокоэффективный труд — священная обязанность каждого совет¬
ского человека. И с этой точки зрения особо подчеркивалось вы¬
сокое значение статьи 58 проекта Конституции Белорусской ССР,
необходимость повышения ответственности каждого гражданина
за выполнение своих обязанностей.
Подкрепляя свое одобрение проекта ударным трудом и отвечая
делом на советы и указания Генерального секретаря ЦК КПСС,
Председателя Президиума Верховного Совета СССР товарища
Леонида Ильича Брежнева, высказанные им при встрече с коллек¬
тивами рабочих, во время посещения Сибири и Дальнего Востока,
трудящиеся области еще более активно включились во всенарод¬
ное социалистическое соревнование за досрочное выполнение про¬
изводственных заданий третьего года пятилетки. 14 коллективов,
около 22 тысяч рабочих, 78 предприятий и организаций строитель¬
ства, транспорта, торговли, службы быта, колхозов и совхозов
соревнуются за выполнение плана 1978 года к первой годовщине
Конституции СССР.
В производственных колективах ширится движение в поддерж¬
ку почина, с которым выступило головное предприятие объедине¬
ния «Беларусьрезинотехника»,— «60-летию республики и Компар¬
тии Белоруссии — 60 ударных вахт».
Трудящиеся области трудятся с творческим вдохновением.
Крепка и нерушима их сплоченность вокруг ленинской партии, ее
Центрального Комитета.
Выражая волю рабочего класса, колхозного крестьянства, на¬
родной интеллигенции Могилевской области, я вношу предложение
целиком и полностью одобрить и утвердить проект новой Консти¬
туции Белорусской Советской Социалистической Республики.
(Аплодисменты.)
Председатель. Слово предоставляется депутату от Пашковского
избирательного округа Могилевской области, первому секретарю
Брестского обкома Компартии Белоруссии Соколову Ефиму Ев¬
сеевичу.
2 Гб

Соколов Е. Е. Уважаемые товарищи депутаты! Все мы являем¬
ся свидетелями огромной работы нашей ленинской партии, кото¬
рую она осуществляет при самом активном участии всего совет¬
ского народа. Сущность этой работы заключается в расширении
и углублении социалистической демократии, в совершенствовании
общественных отношений.
Успешному решению всего комплекса больших и сложных за¬
дач коммунистического строительства способствует принятие новой
Конституции СССР и Конституций союзных республик, которые
достойно венчают славный 60-летний путь революционных свер¬
шений партии и народа, на высшем законодательном уровне за¬
крепляют политические, экономические и юридические устои раз¬
витого социалистического общества.
В своем ярком, глубоко аргументированном докладе Петр Ми¬
ронович Машеров убедительно раскрыл содержание основных
положений проекта Конституции Советской Белоруссии, показал
ее историческую значимость, ее жизненную необходимость. Я пол¬
ностью поддерживаю внесенное здесь предложение принять проект
нового Основного Закона республики, представленный Конститу-
и
и
и
ционнои комиссией на рассмотрение настоящей сессии.
Как справедливо подчеркивалось р докладе, подлинным твор¬
цом Конституции является весь белорусский народ. Хотелось бы
U
о
сегодня отметить плодотворный творческий труд и тех, кто, акку¬
мулируя мнение народное, исходя из Конституции СССР, состав¬
лял и редактировал этот основополагающий документ и, прежде
всего, Председателя Конституционной комиссии, уважаемого Пет¬
ра Мироновича Машерова, который с присущим ему принципиаль¬
ным, внимательным и уважительным отношением к каждому пред¬
ложению руководил всей этой сложной работой, внес большой
личный вклад в создание новой Конституции республики. (Апло¬
дисменты.)
В Брестской области, как и в других западных районах Бело¬
руссии, Конституция БССР, как и Основной Закон Союза ССР,
обсуждалась впервые. Они, как известно, вошли в состав Совет¬
ского Союза только в 1939 году. И тем разительнее те перемены,
что произошли здесь благодаря социализму, животворной дружбе
народов, в результате созидательного труда под руководством ве¬
ликой ленинской партии.
За этот сравнительно короткий срок Брестчина свершила поис¬
тине стремительный взлет от отсталости и нищеты к вершинам
технического и социального прогресса.
Объем промышленного производства по сравнению с 1940 годом
возрос в 42 раза. Умом и руками тружеников области, многие из
которых еще не так давно жили в условиях, которые Маркс и
Энгельс называли идиотизмом деревенской жизни, сейчас созда¬
ются электронно-вычислительные машины, автоматические линии,
217

сложные приборы и механизмы, замечательные Дворцы культуры
и здравницы, комфортабельные жилые дома.
На основе широкого использования достижений науки, при по¬
мощи сложных современных машин постоянно наращивается про¬
изводство продукции животноводства и растениеводства.
Коренным образом изменился весь уклад жизни советских лю¬
дей, преобразился и неизмеримо обогатился их духовный мир.
Сейчас большинство занятого населения области, в том числе
99 процентов молодых людей в возрасте до 30 лет, имеют высшее
и среднее образование. В народном хозяйстве работает 105 тысяч
специалистов. Более 82 тысяч жителей области участвуют в худо
жественной самодеятельности, 35 коллективам присвоено звание
народных. Некоторые из них выступают не только во многих об¬
ластях Союза, но и в Болгарии и Венгрии, Италии и Франции,
Югославии и других странах мира. А ведь не так давно немало
уроженцев наших мест уезжало в далекие страны не для того,
чтобы показать там свое художественное мастерство, духовное бо¬
гатство своего народа, а в поисках обыкновенного куска хлеба.
Некоторые из тех, кто уехал, приезжают теперь навестить сво¬
их родственников, причем нередко с превратными представлениями
о нашей сегодняшней жизни.
Один из таких эмигрантов, который работал в буржуазной
газете, побывал недавно в колхозе «Молодово» Ивановского райо¬
на. Председатель колхоза товарищ Чварков свозил этого гостя
по его же просьбе на место бывших топей, когда-то непроходимых
не только для человека, но и для зверя. И вот когда зарубежный
визитер увидел широкие колосящиеся нивы, при всех стал на ко¬
лени и поцеловал землю. Председателю колхоза сказал: «Я оши¬
бался. Действительно, ваше правительство проявляет настоящую
заботу о жизни простого человека. Теперь и в моем лице вы будете
иметь красного пропагандиста».
Благоприятные перемены, которые произошли на белорусской
земле за годы Советской власти, глубоко и всесторонне отобража¬
ет и закрепляет проект новой Конституции республики. Этот вы¬
дающийся документ станет еще одним ярким свидетельством тор¬
жества ленинской национальной политики партии, мудрости и
величия всепобеждающего марксистско-ленинского учения.
Более чем три недели в области на всех уровнях шло активное
и деловое обсуждение проекта Конституции, в котором приняло
участие почти все взрослое население. За это время состоялось
более 8 тысяч собраний, было внесено около 32 тысяч предложе¬
ний как по проекту, так и по различным вопросам нашей жизни.
Проект Конституции изучался в системе политпросвещения и мас¬
совых форм учебы.
Значительную работу провели сотрудники печати, радио и теле¬
видения. Областная газета «Заря» под общей рубрикой «В едином
218

союзе республик-сестер» ежедневно публиковала самые разнооб¬
разные по формам и жанрам выступления рабочих, колхозников,
служащих, ветеранов войны и труда, народных депутатов.
В этих выступлениях люди высказывали деловые замеч-ания по
проекту Конституции, по улучшению дел в различных сферах про¬
изводственной и культурной жизни, рассказывали о своих судьбах,
в которых отразилась счастливая судьба всего нашего народа.
В печати, по радио и телевидению, на собраниях и в частных
беседах рабочие и колхозники, интеллигенция нашей области,
горячо одобряя проект Конституции, выражали свою любовь
и благодарность великому русскому народу, всем народам-братьям
нашей многонациональной советской семьи. Вновь и вновь они
мысленно обращались к великому Ленину, к созданной им славной
Коммунистической партии, горячо одобряли ее внутреннюю и
внешнюю политику, исключительно высоко оценивали титаниче¬
скую деятельность Центрального Комитета КПСС, его Политбюро
во главе с выдающимся политическим деятелем современности то¬
варищем Леонидом Ильичем Брежневым. (Аплодисменты.)
При обсуждении проекта Конституции партийные комитеты,
Советы народных депутатов неизменно руководствовались реше¬
ниями майского и октябрьского (1977 г.) Пленумов ЦК КПСС,
чутко реагировали не только на те предложения, которые каса¬
лись самой Конституции, но и на те предложения, где речь шла
о всех других наших больших и малых делах. В связи с этим хо¬
телось бы доложить Верховному Совету, что более половины пред¬
ложений, высказанных в ходе обсуждения Конституции СССР, и
некоторые предложения, внесенные при обсуждении Конституции
БССР, уже воплощены в конкретные дела.
Ввиду того, что большое количество замечаний и предложе¬
ний затрагивало вопросы жилья, культурно-бытового и медицин¬
ского обслуживания населения, исполком областного Совета за¬
слушал отчеты соответствующих служб о выполнении меро¬
приятий по улучшению культурного обслуживания и о выпол¬
нении графиков ввода в эксплуатацию объектов социального на¬
значения.
Бюро обкома партии с участием секретарей горкомов и рай¬
комов партии, заместителей председателей исполкомов, ведающих
вопросами строительства, и руководящих кадров этой отрасли
рассмотрело вопрос <<О серьезных недостатках в организации вы¬
полнения планов строительства жилья и объектов культурно-бы¬
тового назначения».
Сессия областного Совета народных депутатов определила
мероприятия по дальнейшему улучшению здравоохранения в
области.
Исходя из положений Конституции СССР партийные комитеты,
местные Советы улучшают правовую пропаганду, еще строже сле-
219

дят за тем, чтобы каждое должностное лицо, каждый гражданин
неукоснительно выполняли советские законы.
В середине марта текущего года в Барановичах был проведен
семинар работников партийных, советских и административных
органов области, на котором изучался опыт работы по координа¬
ции усилий трудовых коллективов, общественных организаций и
административных органов в деле укрепления социалистической
законности и усиления борьбы с правонарушениями.
Принятие новой Конституции СССР и нового Основного Закона
БССР мы стремимся использовать для улучшения всей идейно-по¬
литической работы, воспитания у каждого человека чувства граж¬
данина нашей великой социалистической Родины, высокой ответ¬
ственности за общественные дела, классового подхода к явлениям
политической жизни, советского патриотизма и социалистического
интернационализма.
Известно, что в Конституцию Белорусской ССР впервые вве¬
дена глава о внешнеполитической деятельности.
В силу определенного положения нашей области многие ее
труженики принимают непосредственное участие в расширяющих¬
ся связях СССР с другими государствами. Так, если в 1970 году
в области побывало примерно 400 тысяч иностранцев, то в прош¬
лом году — более Гмиллиона.
Вот уже в течение ряда лет у нас крепнут и углубляются при¬
граничные связи с соседними воеводствами Польской Народной
Республики. В них участвуют не только официальные делегации,
но и тысячи жителей приграничных районов. Эти разносторонние
связи с польскими друзьями хорошо способствуют обмену опы¬
том работы в различных сферах деятельности, интернационально¬
му воспитанию населения.
В области работают многие организации, участвующие в осу¬
ществлении международных отношений. Это Брестское отделение
Белорусской железной дороги, союзная база «Промимпортторг»,
«Интурист», «Спутник», комбинат «Совавто-Брест». Последний
перевозит грузы не только в социалистические, но и в капитали¬
стические западноевропейские страны.
Мы стремимся делать все, чтобы эти организации работали на
высоком уровне, чтобы занятые в них люди достойно представля¬
ли нашу советскую Родину.
Горячий патриотизм, глубокое понимание нашими людьми сво¬
его гражданского долга ярко проявляются в материальном про¬
изводстве.
Достижения тружеников области в социалистическом соревно¬
вании за повышение эффективности производства и качества
работ, успешное выполнение народнохозяйственного плана 1977 го¬
да получили, как известно, высокую оценку, и мы благодарим
за это ЦК КПСС и Советское правительство, Центральный
220

Комитет Компартии Белоруссии и Правительство республики.
Хороший старт взят и в этом году, когда мы принимаем новую
Конституцию БССР, идем навстречу славному 60-летию респуб¬
лики и Компартии Белоруссии. План первого квартала по выпуску
промышленной продукции выполнен более чем на 102 процента, по
производительности труда — на 101,8 процента.
Труженики сельского хозяйства план продажи мяса государст¬
ву выполнили на 102 процента, а молока на 109,7 процента. Сегод¬
ня кропотливо и целенаправленно ведется работа по созданию
прочного фундамента для достижения намеченных рубежей в рас¬
тениеводстве и создания необходимой кормовой базы в животно¬
водстве. По состоянию на 12 апреля посеяно зерновых больше-
50 процентов к плану. На площади, где погибли озими, выполня¬
ется необходимый комплекс работ по пересеву зерновых. Присту¬
пили к посеву льна и посадке картофеля.
В ответ на призыв партии трудовые коллективы области сорев¬
нуются за выполнение и перевыполнение планов 1978 года, повы¬
шению эффективности производства и качества работы.
11 предприятий промышленности, 16 колхозов и 3 совхоза,
318 бригад, участков и цехов и, кроме того, 6 тысяч человек из-
других коллективов активно борются за выполнение заданий трех
лет пятилетки к первой годовщине Конституции Союза Советских
Социалистических Республик.
Преисполненные решимости жить и трудиться по высоким уста¬
новлениям новой Конституции СССР и Конституции Белорусской
Советской Социалистической Республики, рабочие и колхозники,
интеллигенция области будут постоянно приумножать материаль¬
ные и духовные богатства нашей любимой Родины во имя тор¬
жества коммунизма.
Позвольте заверить Центральный Комитет Компартии Бело¬
руссии и вас, уважаемые товарищи депутаты, что партийные орга¬
низации, местные Советы, трудящиеся нашей области сделают все
для того, чтобы претворить в жизнь исторические решения
XXV съезда КПСС и XXVIII съезда Компартии Белоруссии, до¬
стойно ознаменуют 60-летие республики и Компартии Белоруссии.
(Аплодисменты.)
Председатель. Объявляется перерыв на 20 минут.
После перерыва.
Председательствует заместитель Председателя Верховного
Совета Белорусской ССР депутат Пасаманова Эльвира Нико¬
лаевна.
Председательствующий. Товарищи депутаты! Продолжаем об¬
суждение вопроса о проекте Конституции Белорусской Советской
Социалистической Республики.
221

Слово предоставляется депутату от Советского избирательного
округа города Минска, токарю Минского ордена Трудового Красно¬
го Знамени производственного объединения имени В. И. Ленина
Червякову Дмитрию Ивановичу.
Следующим выступает депутат Хусаинов.
Червяков Д. И. Товарищи депутаты! В докладе кандидата в
члены Политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального Ко¬
митета Компартии Белоруссии, Председателя Конституционной
комиссии Петра Мироновича Машерова дан глубокий анализ эко¬
номического и культурного развития нашей республики, показаны
те огромные изменения, которые произошли в жизни белорусского
народа, в укреплении и развитии демократических основ. И все мы
чувствуем причастность ко всем этим преобразованиям, которые
достигнуты с помощью братских народов нашей многонациональной
Родины за годы, прошедшие после принятия Конституции БССР.
И каждый коммунист, каждый гражданин Белоруссии все эти
достижения мысленно связывает с Коммунистической партией, под
руководством которой наша республика превратилась в республику
о
и
и
и
с мощной экономикой, с высокоразвитой культурой.
На примере развития нашего производственного объединения,
носящего имя великого Ленина, можно видеть те впечатляющие
завоевания и достижения, которыми теперь гордится героический
белорусский народ. Сегодня это мощное, оснащенное по последнему
слову техники предприятие, где производится сложная радиоизме-
рительная аппаратура, отвечающая всем требованиям современной
науки и техники.
Во всех свершениях сегодняшнего дня, как и во всех замеча¬
тельных итогах строительства новой жизни, материализовались
огромные созидательные возможности социалистического строя,
животворность ленинской национальной политики. В крепкой брат¬
ской нерасторжимой дружбе советских народов, в единой семье со¬
циалистических наций видится залог дальнейшего успешного про¬
движения к новым высотам экономического, социального и духов¬
ного прогресса, гарантированного проектом новой Конституции
БССР.
Мы, рабочие, горячо одобряем проект нового Основного Закона
Белорусской Советской Социалистической Республики и с чувством
гордости за свою социалистическую Родину рассматриваем его как
реальное воплощение мудрой внешней и внутренней политики Ком¬
мунистической партии и Советского государства, как подлинное
олицетворение достижений советского народа на его пути к светло¬
му коммунистическому завтра.
Мы горды тем, что в нашей стране создана атмосфера для пол¬
ного проявления творческих возможностей каждого человека, для
его профессионального роста, духовного и культурного развития,
что наш труд находит высокую оценку и признательность.
222

В повседневной жизни, в труде и в быту мы постоянно чувствуем
заботу партии и государства, видим осуществление великих прин¬
ципов, записанных в проекте новой Конституции, что государство
выражает волю и интересы рабочих, крестьян и интеллигенции, что
вся власть в Белоруссии ССР принадлежит народу, что трудовые
коллективы участвуют в обсуждении государственных и обществен¬
ных дел.
Вот почему при обсуждении проекта новой Конституции мои то¬
варищи по труду как рачительные хозяева, озабоченные дальней¬
шим развитием нашей экономики, вносили много ценных предло¬
жений, осуществление которых будет способствовать улучшению
всех наших производственных и хозяйственных дел, умножит наши
трудовые достижения. Мои друзья говорили о своем стремлении
высокопроизводительным и высококачественным трудом ответить
на принятие новой Конституции БССР, достойно встретить слав¬
ный шестидесятилетний юбилей нашей республики и Компартии Бе¬
лоруссии.
Это стремление многотысячного трудового коллектива, его удар¬
ный труд на благо нашей Родины являются ответом на Письмо
Центрального Комитета КПСС, Совета Министров СССР, ВЦСПС
и ЦК ВЛКСМ «О развертывании социалистического соревнования
за выполнение и перевыполнение планов 1978 года и усиление борь¬
бы за повышение эффективности производства и качества работы»,
а также выражением горячего одобрения внутренней и внешней
политики Коммунистической партии и Советского государства.
Мы, рабочие, хорошо помним слова Леонида Ильича Брежнева
о том, что долг каждого советского человека сегодня работать луч¬
ше, чем вчера, завтра — лучше, чем сегодня. И сделаем все завися¬
щее от нас, чтобы с честью выполнить величественные предначерта¬
ния партии на десятую пятилетку.
Сделать предстоит многое. За пятилетку объединение почти в
два раза увеличит объем производства и весь прирост должен быть
достигнут за счет повышения производительности труда. В период
обсуждения проекта новой Конституции коллективы всех подразде¬
лений заявили, что намеченное в планах будет успешно выполнено.
Это подтверждают и итоги работы коллектива за первые два года
пятилетки. Около 3 тысяч моих товарищей по труду досрочно вы¬
полнили задания двух лет пятилетки; 19 сложных радиоизмеритель-
ных приборов выпускается с государственным Знаком качества,
что в общем объеме производства составляет около 30 процентов.
В условиях многономенклатурного производства такой показатель
является довольно высоким.
Каждая статья проекта новой Конституции нашей республики —
яркое свидетельство расширения прав и свобод трудящихся, заботы
партии и государства о непрерывном улучшении условий жизни
граждан, их духовного и культурного развития. Он гарантирует
223

каждому труженику работу с оплатой труда в соответствии с его
количеством и качеством, выбор профессии и рода занятий в соот¬
ветствии с его призванием, способностями, профессиональной под¬
готовкой и образованием. И эти права обеспечиваются социалисти¬
ческой системой хозяйствования, бесплатным профессиональным
обучением и повышением квалификации. И в этом мы, рабочие, ви¬
дим подлинное олицетворение социалистической демократии, отече¬
скую заботу Коммунистической партии и Советского государства о
человеке труда. Широкая сеть профессионально-технических учи¬
лищ, различные курсы повышения квалификации, школы передовых
методов труда и другие формы обучения дают возможность челове¬
ку не только получить профессию по своему выбору, желанию, но и
совершенствовать свое профессиональное мастерство, приобщать
себя к творческому труду.
Эта забота партии и государства о человеке сочетается с неус¬
танной заботой об ускорении технического прогресса, что делает наш
труд более содержательным и производительным, постепенно сти¬
рает грани между трудом физическим и умственным. В нашем объ¬
единении, например, работают десятки станков с программным уп¬
равлением, обслуживание которых требует от рабочего инженерных
знаний. Сейчас действует созданный нами комплекс механизиро¬
ванных и автоматизированных складов, где вместо грузчиков тру¬
дятся операторы. В распоряжении рабочих есть умные, высокоточ¬
ные приборы, предназначенные для проверки выпускаемой радио-
измерительной техники. Все это облегчает наш труд, делает его
творческим, высокоэффективным и высококачественным.
Товарищи депутаты! Новая Конституция Белорусской Советской
Социалистической Республики, которую нам предстоит принять, за¬
крепляет великие революционные завоевания советского народа и
его высшую цель — построение коммунистического общества. Все
ее содержание стоит на страже интересов каждого советского чело¬
века, возводит в ранг закона его права и обязанности. И, широко
пользуясь этими правами, равных которым нет ни в одной стране
капиталистического мира, мы всегда помним о своем долге перед
обществом.
Мы хорошо понимаем, что от нашего труда, от нашего отношения
к порученному делу, от дальнейшего укрепления материально-тех¬
нической базы зависит наш вклад в успешное осуществление реше¬
ний XXV съезда КПСС, дальнейшее повышение благосостояния
советского народа.
И накануне нынешней сессии Верховного Совета БССР коллек¬
тив Минского ордена Трудового Красного Знамени производствен¬
ного объединения имени В. И. Ленина, многие избиратели, с кото¬
рыми я встречался в последнее время, поручили мне передать, что
в ответ на принятие нового Основного Закона они не пожалеют
своих сил, отдадут свои знания и профессиональное мастерство
224

делу дальнейшего повышения эффективности производства, делу
дальнейшего укрепления экономического могущества нашей Роди¬
ны. Они дали мне ответственный наказ — проголосовать за утверж¬
дение новой Конституции БССР, в которой нашли отражение
завоевания белорусского народа за шестьдесят лет Советской
власти.
И сегодня, выполняя этот почетный наказ, я от имени рабочего
класса хочу выразить полную и безраздельную поддержку мудрой
внутренней и внешней политики Коммунистической партии Совет¬
ского Союза и Советского государства, политике, обеспечивающей
построение коммунистического общества в нашей стране.
Разрешите мне, товарищи депутаты, заверить нашу родную пар¬
тию в том, что проявленный в ходе обсуждения проекта Конститу¬
ции БССР трудовой и политической подъем, всю свою творческую
энергию, все свои силы, знания и опыт рабочие используют для
выполнения поставленных перед ними задач, для успешного осу¬
ществления исторических решений XXV съезда КПСС и XXVIII
съезда Компартии Белоруссии. (Аплодисменты).
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от
Ельского избирательного округа Гомельской области, председателю
исполнительного комитета Гомельского областного Совета народ¬
ных депутатов Хусаинову Юрию Миниваличу.
Следующим выступает товарищ Лукашевич.
Хусаинов Ю. М. Товарищи депутаты! Из содержательного до¬
клада Председателя Конституционной комиссии Петра Мироновича
Машерова и выступлений депутатов можно сделать единственно
правильный и глубоко обоснованный вывод: обсуждаемый проект
Основного Закона Советской Белоруссии разрабатывался в полном
соответствии с новой Конституцией СССР и вместе с тем он органи¬
чески учитывает особенности нашей республики, составной и неотъ¬
емлемой части единого союзного государства.
В проекте нашли отражение главные положения советской -со¬
циалистической государственности: полновластие трудящихся, гос¬
подство социалистической собственности, постоянное расширение и
углубление социалистической демократии, совершенствование форм
и методов активного участия трудящихся в управлении государст¬
венными и общественными делами, осуществление государственной
власти через Советы народных депутатов, составляющие политиче¬
скую основу СССР, подконтрольность и подотчетность всех других
государственных органов перед Советами.
Проводимая партией и государством линия, направленная на
расширение и углубление социалистической демократии, нашла жи¬
вое воплощение в положениях проекта, характеризующих отноше¬
ния между государством и личностью.
В соответствии с Основным Законом страны проект Конституции
Белорусской ССР отражает расширение объема социально-эконо-
15 Зак. 1057
225

мических и политических прав и свобод граждан, упрочение гаран¬
тий этих прав и свобод.
Принципиальное значение имеет то, что в Основном Законе
права и свободы определяются в органическом единстве с обязан¬
ностями и ответственностью граждан перед обществом.
В проекте Конституции республики законодательно закрепляет¬
ся положение о том, что экономика Белорусской ССР является со¬
ставной частью единого народно-хозяйственного комплекса нашей
великой Родины.
Исторический опыт уже давно убедил нас в том, что объедине¬
ние всех звеньев общественного производства, распределения и об¬
мена в масштабах страны обеспечивает общий подъем экономики,
науки и культуры как Советского Союза в целом, так и каждой со¬
юзной республики в отдельности.
В братской семье советских народов Белорусская ССР достигла
грандиозных свершений, о чем так ярко и убедительно сказано в
докладе кандидата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого секре¬
таря Центрального Комитета Компартии Белоруссии, Председателя
Конституционной комиссии товарища Петра Мироновича Маше-
рова.
Успехи нашей республики в социальном, экономическом и куль¬
турном развитии — результат героического труда белорусского на¬
рода, руководимого ленинской партией. Они наглядно показывают,
каких высот могут достичь трудящиеся Советской социалистиче¬
ской республики в единой семье братских народов, что можно так¬
же подтвердить на примере Гомельской области.
Объем производства машиностроения и металлообработки по
сравнению с 1940 годом увеличился в 75 раз, химической продук¬
ции почти в 200 раз, электроэнергии в 36 раз, производительность
труда в 5 раз.
В области созданы новые промышленные отрасли: сельскохозяй¬
ственное машиностроение и станкостроение, кабельная, нефтехи¬
мическая, радиотехническая, производство речных судов, подшип¬
ников, измерительных приборов и многих других изделий. Промыш¬
ленная продукция с маркой гомельских предприятий поставляется
более чем в 50 стран мира.
Серьезных сдвигов в своем развитии достигло сельское -хозяй¬
ство области. Посевные площади по сравнению с 1940 годом воз¬
росли на 22 процента, поголовье крупного рогатого скота увеличи¬
лось в 2,2 раза, в том числе коров более чем в 1,5 раза, свиней —
в 1,7 раза. Намного возросли производство и заготовки продуктов
сельского хозяйства.
Глубокие перемены происходят не только в производстве. В кор¬
не изменился характер труда, быта, всего уклада жизни крестьян¬
ства. Благоустраиваются деревни и села Гомельщины. Обо всем
этом еще раз убедительно, с высоким пафосом, гордостью и ра-
226

достью говорили трудящиеся при обсуждении проекта Конституции
республики. Итоги всенародного обсуждения показали, что населе¬
ние Гомельщины, как и всей республики, восприняло проект Основ¬
ного Закона Белорусской ССР с большим политическим и трудовым
подъемом. И это вполне понятно. Каждая статья проекта Консти¬
туции является ярким свидетельством торжества дела Октября, ле¬
и
V
нинских идеи, каждая его строка проникнута духом нерушимой
дружбы народов Страны Советов, сплоченных Коммунистической
партией в единую семью, строящую коммунизм. В трудовых кол¬
лективах промышленных предприятий и транспорта, строительных
организаций и учреждений, сферы обслуживания, колхозов и совхо¬
зов, на сходах по месту жительства граждан проведено более 9 ты¬
сяч собраний, посвященных обсуждению проекта Конституции
БССР. На собраниях присутствовало около 1 миллиона человек,
пли почти все взрослое население области. Внесено много предло¬
жений и поправок к проекту, еще раз доказывающих, что народ
всем сердцем одобряет каждую строку, каждое слово новой Кон¬
ституции. Почти во всех выступлениях подчеркивалась важность
борьбы с недостатками, мешающими советским людям плодотвор¬
но трудиться, заинтересованность в высоких результатах общест¬
венного труда.
Вся работа по всенародному обсуждению проекта Конституции
прошла в неразрывной связи с успешным выполнением задач хо¬
зяйственного и культурного строительства, стоящих в третьем году
пятилетки. Конкретным итогом высокой гражданской сознательно¬
сти и творческой активности трудящихся области явились хорошие
результаты выполнения планов первого квартала во всех отраслях
народного хозяйства. Работники промышленности реализовали
продукции на 102 процента и произвели валовой продукции на
101,7 процента к плану. На 103 процента освоили капитальные вло¬
жения и выполнили на 111 процентов строительно-монтажные рабо¬
ты строители. Труженики колхозов и совхозов перевыполнили квар¬
тальные планы продажи молока, мяса и яиц и сейчас организованно
ведут весенние полевые работы. Обеспечено выполнение доведенных
планов в сфере обслуживания.
Товарищи депутаты! Коммунистическая партия проявляет неус¬
танную заботу о повышении роли местных Советов в хозяйственном
и культурном строительстве, совершенствовании стиля и методов
их деятельности.
Многое сделано и делается по улучшению работы местных Со¬
ветов и в нашей области. Возросла активность и влияние Советов,
их исполнительных комитетов, постоянных комиссий и депутатов
на все стороны производственной и общественной жизни. Они ста¬
ли конкретнее, с чувством возросшей ответственности заниматься
решением вопросов социально-экономического развития, культурно-
бытового обслуживания населения, воспитания трудящихся, соблю-
15*
227

дения социалистической законности и общественного правопорядка.
Большую ответственность на местные Советы возлагает статья
91 проекта Конституции о наказах избирателей. Это убедительно и
целенаправленно отражено в докладе Петра Мироновича Машерова.
В местных Советах области накоплен определенный опыт рабо¬
ты, связанный с претворением в жизнь наказов избирателей. В по¬
рядке выполнения этих наказов появилась возможность изыскать
необходимые средства и построить многие школы, магазины, лечеб¬
но-профилактические учреждения, детские сады и ясли, проложить
новые дороги, благоустроить населенные пункты, решить многие
другие социальные проблемы.
Местные Советы Гомельщины восприняли оценку Генерального
секретаря ЦК КПСС, Председателя Президиума Верховного Сове¬
та СССР товарища Леонида Ильича Брежнева работы, проводи¬
мой в Белорусской ССР по претворению в жизнь наказов избира-
и
V
телей, как руководство к действию, как стимул для неустанного
совершенствования всей организационно-массовой работы, неукос¬
нительного выполнения своих прав и полномочий. Мы сделаем все
для того, чтобы эту высокую оценку оправдать практическими де¬
лами. В работе по претворению в жизнь предложений
трудящихся, высказанных при обсуждении проекта
и замечаний
Конституции
БССР, мы в полной мере используем положительный опыт по реа
лизации предложений, поступивших при обсуждении
СССР.
Конституции
Говоря о достигнутом, мы хорошо понимаем, что в нашей работе
еще есть немало недостатков и упущений. Они еще более видны в
свете замечаний, высказанных товарищем Леонидом Ильичом
Брежневым на встречах с коллективами трудящихся Сибири и
Дальнего Востока, и требуют от нас более полного и более эффек¬
тивного использования потенциальных возможностей и резервов
общественного производства, повышения роли и ответственности
местных Советов в осуществлении планов социального и экономиче¬
ского развития области. Пути решения этих проблем четко раскры¬
ваются в докладе Петра Мироновича Машерова, и они лягут в ос¬
нову работы наших местных Советов.
Товарищи депутаты! В проекте Конституции республики полу¬
чили дальнейшее развитие принципы деятельности местных Сове¬
тов народных депутатов. Определяются их система, компетенция,
важнейшие формы работы, подчеркивается, что всю свою деятель¬
ность местные Советы осуществляют в тесной связи с обществен¬
ными организациями и трудовыми коллективами. На повышение
роли местных Советов в коммунистическом строительстве направ¬
ляется статья 125 проекта, в которой сказано, что они могут решать
все вопросы местного значения исходя из общегосударственных ин¬
тересов и интересов граждан, проживающих на их территории. По¬
лагаю, что это исключительно важное положение целесообразно
228

усилить, внеся в статью 127 проекта дополнение о правомочности
местных Советов народных депутатов рассматривать и решать на
сессиях любые вопросы, отнесенные к их ведению, а также преду¬
смотреть, что законодательством устанавливается перечень вопро¬
сов, которые могут решаться только на их сессиях.
Товарищи депутаты! Принятие новой Конституции Белорусской
Советской Социалистической Республики явится примечательным
событием в жизни белорусского народа, станет важной вехой в об¬
щественно-политической жизни республики. Поддерживаю внесен¬
ные предложения одобрить проект Конституции БССР с учетом
предложений и поправок, поступивших в ходе всенародного обсуж¬
дения, и плодотворную деятельность Конституционной комиссии под
руководством товарища Петра Мироновича Машерова.
Новый Основной Закон Белорусской ССР еще выше поднимет
политическую и трудовую деятельность тружеников республики,
приумножит их силы в борьбе за претворение в жизнь исторических
решений XXV съезда КПСС и XXVIII съезда Компартии Белорус¬
сии. (Аплодисменты).
Председательствующий. Слово предоставляется председателю
исполнительного комитета Минского городского Совета народных
депутатов товарищу Лукашевичу Станиславу Михайловичу.
Следующим выступает депутат Зданович.
Лукашевич С. М. Уважаемые товарищи депутаты! Сегодня в
нашей республике событие большого исторического значения. На
рассмотрение и утверждение нынешней сессии Верховного Совета
БССР вынесен проект новой Коституции Белорусской Советской
Социалистической Республики.
Решения X пленума Центрального Комитета Компартии Бело¬
руссии и принятие нового Основного Закона республики обогащают
сокровищницу социализма и являются составной частью широкой
программы проведения в жизнь Конституции Союза СССР.
Обсуждение проекта новой Конституции БССР совпало с таким
важным событием в жизни нашей партии и страны, как поездка
Леонида Ильича Брежнева по городам Сибири и Дальнего Востока.
Состоявшиеся во многих городах встречи стали яркой демонстраци¬
ей нерушимого единства Коммунистической партии и советского
народа, искреннего и глубокого уважения, любви и доверия, кото¬
рые испытывают советские люди к Коммунистической партии, ее
Центральному Комитету, лично товарищу Леониду Ильичу Бреж¬
неву.
В городе было обеспечено максимально широкое, свободное и
по-настоящему деловое обсуждение проекта Конституции БССР.
Проведено более 13 тысяч собраний в трудовых коллективах и по
месту жительства граждан, в которых приняло участие около 750
тысяч человек — практически все взрослое население белорусской
столицы.
229

В ходе этой большой политической кампании выступило более
170 тысяч рабочих, инженерно-технических работников, представи¬
телей интеллигенции и молодежи. Ими внесено около 1400 предло¬
жений, дополнений, уточнений и поправок к отдельным главам и
статьям проекта Основного Закона республики. Обсуждение тесно
увязывалось с текущими делами и заботами минчан. Трудящиеся
города, как показывает анализ, больше всего внесли предложений,
направленных на повышение роли трудовых коллективов в реше¬
нии вопросов экономического и социального развития, на укрепле¬
ние трудовой дисциплины, охраны социалистической собственности,
совершенствование системы народного образования, охраны окру¬
жающей среды, организации труда и отдыха, улучшение деятельно¬
сти местных органов власти и общественных организаций.
Мы понимаем, что многие из этих вопросов не могут быть вклю¬
чены в Основной Закон республики, так как он закрепляет глав¬
ные, принципиальные положения. Поэтому мы внимательно рас¬
смотрели все конкретные предложения, высказанные во время об¬
суждения проекта Конституции и принимаем меры к их реализации.
Хотелось бы, чтобы в решении этих вопросов местные органы влас¬
ти получили полную поддержку со стороны министерств, ведомств
и общественных организаций республики. Это обуславливается и
тем, что обсуждение проекта нового Основного Закона не оставило
равнодушными ни один трудовой коллектив, ни одного труженика
нашего города.
В целом обсуждение проекта подняло гражданскую инициативу,
вызвало прилив творческих сил, подъем и новый размах социали¬
стического соревнования по претворению в жизнь исторических
решений XXV съезда КПСС, заданий десятой пятилетки, достойной
встрече 60-летия образования нашей республики и Компартии Бе¬
лоруссии.
Сегодня с полным основанием можно сказать, что люди как-то
заново взглянули на себя, на результаты своего труда, достижения
нашего города и республики в целом.
Конституционная комиссия во главе с кандидатом в члены По¬
литбюро ЦК КПСС, Первым секретарем Центрального Комитета
Компартии Белоруссии Петром Мироновичем Машеровым, разра¬
батывая проект нового Основного Закона БССР, опираясь на проч¬
ный фундамент марксистско-ленинской теории и на основе творче¬
ского обобщения практики социалистического и коммунистического
строительства, в полной мере учла выводы и положения, выдвину¬
тые нашей партией при разработке новой Конституции страны. Со¬
ставленный в полном соответствии с Конституцией СССР, с учетом
особенностей нашей республики, этот важнейший политический до¬
кумент вобрал в себя богатейший опыт государственного строитель¬
ства, отражает славный путь, пройденный нашим народом в брат-
230

ской семье советских народов под руководством великой партии
Ленина.
Со времени принятия ныне действующей Конституции республи¬
ки прошло более сорока лет. Это были годы суровой борьбы и само¬
отверженного труда. Особым и тяжким испытанием для белорус¬
ского народа, как и для народов всей нашей страны, явилась
Великая Отечественная война. Нам памятен послевоенный
Минск, лежавший в грудах развалин и пепелищах. Казалось, пона¬
добятся многие десятилетия, чтобы возродить наш город из руин.
Но прошло непродолжительное время, и Минск превратился в круп¬
ный промышленный, научный и культурный центр республики и
страны, который приобрел сегодня широкую известность благодаря
и
и
V
м
и
своей мощной индустрии, высокоразвитой легкой и пищевой
мышленности и современной сферы обслуживания населения.
про-
Это стало возможным в результате бескорыстной помощи всей
страны, помощи, основанной на интернациональной дружбе всех
народов. Сегодня промышленность Минска производит каждый
о
о
о
шестой трактор в стране, седьмой велосипед, четвертый мотоцикл,
добротные холодильники, радиоприемники, телевизоры, мощные
грузовые автомобили и другую продукцию. И все это делается с
помощью нашей могучей многонациональной Родины. В 1977 году,
когда советские люди и все прогрессивное человечество отмечали
60-летие Великого Октября и принятие новой Конституции СССР,
труженики города обеспечили успешное выполнение плановых зада¬
ний и социалистических обязательств. Сверх плана реализовано
продукции на 85 миллионов рублей. Прирост промышленного про¬
изводства составил 8,8 процента. Производительность труда воз¬
росла на 6,7 процента и за счет этого фактора получено более трех
четвертей прироста промышленной продукции.
Город Минск, как и в 1976 году, по итогам Всесоюзного социа¬
листического соревнования признан победителем и награжден
переходящим Красным знаменем Центрального Комитета КПСС,
Совета Министров СССР, ВЦСПС и ЦК ВЛКСМ.
Глубже по содержанию, богаче и весомее становятся теперь
материальные гарантии того широкого комплекса социально-эконо¬
мических прав граждан, которые нашли свое отражение в проекте
новой Конституции БССР. Сохраняя преемственность по отношению
к ранее принятым Конституциям, она расширяет и углубляет социа¬
листическую демократию, обогащает накопленный опыт новым со¬
держанием, отвечающим требованиям современной эпохи.
Проект новой Конституции БССР закрепляет суверенитет бело¬
русского народа, его полновластие, ярким выражением которого яв¬
ляются положения, содержащиеся в главах и статьях I раздела
«Основы общественного строя и политики Белорусской ССР».
В статье 1 Белорусская Советская Социалистическая Республика
провозглашается социалистическим общенародным государством,
231

выражающим волю и интересы рабочих, крестьян и интеллигенции,
трудящихся республики всех национальностей. Вся власть в Бело¬
русской ССР, говорится в статье 2, принадлежит народу, который
осуществляет ее через Советы народных депутатов, составляющие
политическую основу Белорусской ССР, а статья 78 подчеркивает,
что Советы народных депутатов составляют единую систему орга¬
нов государственной власти в республике.
Эти положения проекта имеют особую значимость. И совершен¬
но верно подчеркнуто в статье 82, что Советы народных депутатов
непосредственно и через создаваемые ими органы руководят всеми
отраслями государственного, хозяйственного и социально-культур¬
ного строительства, принимают решения, обеспечивают их исполне¬
ние, осуществляют контроль за проведением решений в жизнь.
Трудящиеся города целиком и полностью, как и весь проект,
одобряют и поддерживают VI его раздел «Местные органы госу¬
дарственной власти и управления в Белорусской ССР», в котором
четко излагаются функции местных Советов народных депутатов и
их исполнительных комитетов, так как в нем юридически закреп¬
ляются основные задачи местных органов власти и управления, по¬
нятные не только Советам народных депутатов, но и руководителям
трудовых коллективов и общественных организаций, что в значи¬
тельной степени будет облегчать работу Советов и их органов.
Местные Советы города поддерживают статью 127 проекта в
том, что сессии областных, городских, районных, поселковых и сель¬
ских Советов народных депутатов рекомендуется созывать не реже
четырех раз в год. Это положение дает возможность особенно рай¬
онным, поселковым и сельским Советам, больше сосредотачивать
внимания на живой организации дела, практическом осуществлении
принимаемых Советами решений.
Всем нам понятно большое значение наказов избирателей в де¬
ле экономического и социального развития, составлении бюджетов
городов и деревень республики. За последние два созыва депутатам
местных Советов города поступило 445 наказов избирателей, кото¬
рые были самым внимательным образом изучены, рассмотрены на
сессиях городского и районных Советов. Разработаны мероприятия
по их реализации. В результате выполнения многих наказов прош¬
лого и текущего созывов в городе вступили в строй новые троллей¬
бусные линии, многие объекты народного образования, торговли,
общественного питания, здравоохранения, с участием самих изби¬
рателей выполнены значительные объемы работ по благоустройству
и озеленению города. Вот почему мы одобряем и будем добиваться
полного воплощения в жизнь статьи 91 Основного Закона Белорус¬
ской ССР, так как в этом видим непосредственное участие граждан
в управлении делами города и всей нашей республики.
Предусмотренные в проекте новой Конституции положения о
том, что местные Советы народных депутатов утверждают планы
232

экономического и социального развития, знаменует собой новый
этап в социалистическом соревновании. Реализация этих положений
позволит местным органам государственной власти и управления
более успешно решать вопросы комплексного развития территории,
расширять социальный аспект в наших планах. Опыт разработки
комплексного плана экономического и социального развития города
Минска на 1976—1980 годы подтверждает жизненную необходи¬
мость такого подхода в решении задач совершенствования плани¬
рования. Вместе с тем он показал, что комплексное экономическое
и социальное развитие городов, и в частности такого крупного,
каким является Минск, невозможно без активного участия союзных
министерств и ведомств, предприятия и организации которых рас¬
положены на территории города и занимают значительный удель¬
ный вес в общей численности работающих.
Министерства и ведомства увеличивают численность работников,
занятых в подведомственных им организациях и на предприятиях,
не всегда проявляют должную заботу в решении социальных воп¬
росов (строительство жилья, детских дошкольных учреждений,
объектов культурно-бытового и коммунального назначения).
За последние три года объем строительства жилья уменьшился,
поскольку сократили ассигнования на эти цели союзные министер¬
ства и ведомства. В городе немало предприятий и организаций, где
рабочие стоят в очереди на получение жилья по 10—15 лет. Увели¬
чивается очередность для определения детей в дошкольные учреж¬
дения. Обеспеченность столовыми на предприятиях значительно
ниже, чем это установлено соответствующими нормативами. Не в
полной мере выполняются обязательства по долевому участию в
коммунальном строительстве города.
С принятием новой Конституции БССР у местных Советов на¬
родных депутатов появится возможность решать все эти проблемы
оперативнее и полнее. В статьях 125 и 126 Основного Закона четко
определены широкие права местных органов власти в решении за¬
дач государственного, хозяйственного и социально-культурного
строительства с привлечением к этому делу всех предприятий, уч¬
реждений и организаций вышестоящего подчинения, расположенных
на территории Совета.
Для разработки планов экономического и социального развития
Минска, их научного обоснования, на наш взгляд, следовало бы
иметь специальное подразделение, которое систематически занима¬
лось бы анализом развития города и разработкой научно обосно¬
ванных рекомендаций. Поэтому мы просим Госплан БССР рассмот¬
реть и положительно решить вопрос о создании отдела экономиче¬
ских и социальных проблем города Минска в научно-исследователь¬
ском институте экономико-математических методов планирования,
как это осуществлено в некоторых столицах других союзных рес¬
публик.
233

Товарищи депутаты! Вчитываясь в сущность и содержание но¬
вого. Основного Закона Белорусской Советской Социалистической
Республики, еще и еще раз проникаешься чувством гордости за на¬
шу Родину, Коммунистическую партию, успешно претворяющую в
жизнь заветы великого Ленина.
Мы целиком одобряем и поддерживаем проект новой Конститу¬
ции Белорусской Советской Социалистической Республики и заве¬
ряем Центральный Комитет Компартии Белоруссии, Верховный Со¬
вет БССР и Правительство республики в том, что местные органы
власти города-героя Минска сделают все необходимое для обеспе¬
чения строгого выполнения требований нового Основного Закона
Белорусской ССР. (Аплодисменты).
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от Мо-
тольского избирательного округа Брестской области, Министру
юстиции Белорусской ССР Здановичу Александру Александровичу.
Следующим выступает депутат Кабяк.
Зданович А. А. Товарищи депутаты! Сегодня на внеочередной
сессии высшего органа государственной власти нашей республики
рассматривается вопрос громадной общественно-политической важ¬
ности в жизни Советской Белоруссии — принятие новой Конститу¬
ции (Основного Закона) Белорусской ССР.
В докладе кандидата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого
секретаря Центрального Комитета Компартии Белоруссии, Предсе¬
дателя Конституционной комиссии Петра Мироновича Машерова
дан глубокий анализ исторического развития нашей республики как
равноправного государства в составе великого братства народов,
объединенных в единый могучий Советский Союз, убедительно обо¬
сновывается необходимость принятия нового Основного Закона на¬
шей республики, вступившей в эпоху зрелого, развитого социализ¬
ма. В докладе ярко раскрыты все главные положения проекта новой
Конституции Белорусской ССР, их подлинно народное, демократи¬
ческое содержание, Всенародное, обсуждение проекта Конституции,
развернувшееся повсеместно после его опубликования в печати, по¬
казало, что все трудящиеся нашей республики видят в нем еще одно
убедительное проявление заботы Коммунистической партии о по¬
стоянном усовершенствовании, укреплении и развитии социалисти¬
ческой демократии во всех областях общественно-политической,
экономической и социально-культурной жизни советского общества,
о постоянном расширении социально-экономических, политических,
личных прав и свобод граждан и укреплении их гарантий, укрепле¬
нии социалистической законности и правопорядка в деятельности
всех государственных и общественных органов, служебных лиц и
всех граждан.
Проект новой Конституции БССР вобрал в себя все лучшее, что
приобретено в ходе конституционного развития нашей республики
за предыдущее шестидесятилетие, в нем же остались многие поло-
234

жения конституции 1937 года, наполненные тем новым содержани¬
ем, базирующемся на огромных успехах нашей Родины в экономи¬
ческом, социальном и культурном развитии.
Разработке проекта Конституции БССР предшествовала боль¬
шая работа, проведенная по совершенствованию республиканского
законодательства, приведению его в соответствие с достигнутым
уровнем развития общества на современном этапе. Достаточно ска¬
зать, что за последние годы в нашей республике разработано и
принято десять новых кодексов и ряд законов по основным отрас¬
лям права.
Проект Конституции БССР, воплотив в себе все, что было до¬
стигнуто в области законодательства, в то же время явится право¬
вой основой для дальнейшего его усовершенствования, приведения
наших законов в соответствие с требованиями новой Конституции
БССР.
XXV съезд КПСС одной из задач в области совершенствования
законодательства поставил подготовку Свода законов СССР и Сво¬
дов законов союзных республик.
Основанием для подготовки Свода законов БССР послужит но¬
вая Конституция БССР. В соответствии с ней необходимо будет
разработать и принять ряд новых законов, кодифицировать и укруп¬
нить многочисленные правовые нормы по одним и тем же вопросам.
Все эти мероприятия будут способствовать укреплению правовой
основы нашего общества, обеспечению строгого соблюдения социа¬
листической законности, норм и правил коммунистической морали.
В статье 4 проекта Конституции БССР указывается, что «совет¬
ское государство, все его органы действуют на основе социалисти¬
ческой законности, обеспечивают охрану правопорядка, интересов
общества, прав и свобод граждан». Статья 57 подчеркивает, что
«гражданин Белорусской ССР обязан соблюдать Конституцию
СССР и Конституцию Белорусской ССР и советские законы, ува¬
жать правила социалистического общежития, с достоинством нести
высокое звание советского гражданина».
Таким образом, принцип законности находит в проекте Консти¬
туции БССР свое закрепление как один из главных конституцион¬
ных принципов.
Это накладывает высокую ответственность на органы правопо¬
рядка по обеспечению охраны законности, созданию необходимых
условий для спокойной и плодотворной работы наших трудящихся,
строителей нового общества. Принятие новой Конституции БССР
требует от этих органов значительного улучшения своей работы.
Как подчеркивал Генеральный секретарь ЦК КПСС, Председатель
Президиума Верховного Совета СССР Леонид Ильич Брежнев на
майском (1977 г.) Пленуме ЦК КПСС, «партия ждет от всех этих
органов еще большей инициативы, принципиальности, непримири¬
мости в борьбе с любыми нарушениями советского правопорядка».
235

Проект Конституции БССР обеспечивает граждан широким
кругом социально-экономических, политических, личных прав и сво¬
бод. Вместе с тем Конституция возлагает на них и ряд обязанно¬
стей, выполнение которых является естественной потребностью каж¬
дого добросовестного человека, настоящего гражданина нашего
великого социалистического государства. Сочетание прав и обязан¬
ностей граждан перед государством вытекает из самой сущности
социалистической демократии. Как отмечает товарищ Леонид
Ильич Брежнев, «демократия социализма несовместима ни с казар¬
менно-бюрократическими порядками, ни с анархическим своеволи¬
ем в отношении социалистических принципов, норм и законов».
Одной из самых важных конституционных обязанностей гражда¬
нина является сохранение и укрепление социалистической собствен¬
ности, борьба с расхищением и расточительством государственного
и общественного имущества. И эту свою обязанность большинство
советских людей свято выполняет. И тем более непримиримо нужно
относиться к тем, кто стремится жить за счет общества, направлять
против них всю силу закона.
К сожалению нужно сказать, что с соблюдением законности в
отношении к охране социалистической собственности у нас не все
еще стоит на должной высоте. Хищения, растраты, бесхозяйствен¬
ное отношение к социалистической собственности имеют еще место
в республике.
С каждым годом у нас укрепляется общественный порядок. На¬
ши люди в преобладающем большинстве своем выполняют нормы
и правила поведения. Но 2 то же время у нас еще не перевелись
хулиганы, пьяницы, дебоширы, мешающие нашим людям спокойно
жить, работать, отдыхать. Почти 90 процентов хулиганских поступ¬
ков, 40 процентов автодорожных преступлений и много других пра¬
вонарушений допускают лица в нетрезвом состоянии.
И обязанность всех административных органов совместно с
партийными, профсоюзными, комсомольскими и другими общест¬
венными организациями, используя силу и влияние трудовых кол¬
лективов,— добиться значительного улучшения положения дел по
обеспечению охраны социалистической собственности, усиления пра¬
вопорядка в нашей республике.
Этого требует от нас Конституция СССР, эти требования изло¬
жены и в обсуждаемом нами проекте Конституции БССР.
В проекте Конституции БССР закрепляется обязанность всех
служебных лиц строго соблюдать советские законы, права граждан,
подчеркивается, что за их нарушение наступает ответственность по
закону. Необходимо отметить, что некоторые хозяйственные руко¬
водители, отдельные служебные лица еще допускают нарушения
закона либо по причине юридической некомпетентности, либо не¬
дооценивая роль закона. В судебные органы республики поступает
еще немало заявлений граждан по вопросам восстановления их
236

трудовых, жилищных и других прав. Новая Конституция БССР
послужит мощным стимулом значительного улучшения работы по
усилению законности в этом направлении.
Одним из новых очень важных принципов, закрепленных в про¬
екте Конституции БССР, является забота государства о семье. Как
сказано в статье 51, «семья находится под защитой государства».
Государство обеспечивает советским людям все необходимые усло¬
вия для создания полноценной семьи, проявляет постоянную заботу
о детях, подрастающем поколении. В связи с этим мне хотелось бы
отметить, что, к сожалению, еще не все граждане добросовестно от¬
носятся к созданию и укреплению семьи, к выполнению своих роди¬
тельских обязанностей. Еще значительное количество браков рас¬
торгается, причем одной из причин разводов является пьянство,
недостойное поведение одного из супругов. Распад семьи часто вы¬
зывает появление тех «тяжелых подростков», которые становятся
на путь правонарушений и даже преступлений. С такими подрост¬
ками потом приходится очень много работать, чтобы сделать их до¬
стойными гражданами советского общества.
Конституция СССР, а также проект Конституции БССР вклю¬
чают требование к гражданам заботиться о воспитании детей, го¬
товить их к общественно полезному труду, воспитывать достойными
людьми. Неуклонное выполнение этих требований будет содейство¬
вать улучшению морального климата в нашем обществе, выполне¬
нию поставленных партией задач по воспитанию человека коммуни¬
стического будущего.
В проекте новой Конституции БССР значительное место отве¬
дено вопросам организации и деятельности судебных органов, про¬
куратуры, арбитража, адвокатуры. В статье 155 подчеркивается,
что «правосудие в Белорусской ССР осуществляется на основах
равенства граждан перед законом и судом». Нашим судам нужно
будет повысить уровень своей работы по осуществлению правосу¬
дия. Министерство юстиции республики совместно с Верховным Су¬
дом БССР принимает необходимые меры по ликвидации недостат¬
ков, имеющихся в деятельности судов по рассмотрению дел, по
улучшению организации приема граждан, по ликвидации судебных
ошибок, встречающихся иной раз в работе судов.
Впервые конституционное регулирование получает работа адво¬
катуры. Это будет способствовать ее авторитету, улучшению каче¬
ства работы по оказанию юридической помощи гражданам и орга¬
низациям. В юридические консультации нашей республики обраща¬
ется большое количество граждан, и необходимо, чтобы все они
получали квалифицированные, юридически правильные, базирую¬
щиеся на законе советы и необходимую юридическую помощь.
Самое большое внимание нам необходимо уделять, как подчер¬
кивается в докладе товарища Петра Мироновича Машерова, разъ¬
яснению и пропаганде основных положений Конституции СССР и
237

.БССР, довести до сознания каждого советского человека демокра¬
тические принципы Конституции, -необходимость строгого соблюде¬
ния ее требований.
Необходимо настойчиво воспитывать наше население в духе ува¬
жения к закону и правам, требовать от всех граждан неуклонного
выполнения Конституции СССР и БССР, других законов, действу¬
ющих сейчас и которые будут приниматься в дальнейшем в соответ¬
ствии с новой Конституцией.
Товарищи депутаты! Полностью поддерживая предложение о
принятии Конституции Белорусской ССР, я хотел бы высказать
некоторые соображения по статье 116 проекта, определяющей со-
став Совета Министров.
о
В этой статье предусматривается наличие в составе Совета Ми¬
нистров первых заместителей Председателя Совета Министров. Но
уже многие годы в Правительстве республики есть один первый
заместитель Председателя Совета Министров. Считаю, что такое
положение, выработанное практикой, надлежит закрепить, внеся
соответственные изменения в статьи 116 и 119 проекта. Кроме того,
было бы целесообразным предусмотреть возможность включения в
состав Президиума Совета Министров и других членов Правитель¬
ства. (Аплодисменты).
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от Ва-
левского избирательного округа Гродненской области, председа¬
телю исполнительного комитета Гродненского областного Совета
народных депутатов Кабяку Сергею Терентьевичу.
Следующей выступает депутат Петрович.
Кабяк С. Т. Товарищи! Нам, депутатам Верховного Совета Рес¬
публики, участникам этой сессии, выпала ответственная и почетная
миссия — принять новую Конституцию Белорусской Советской Со¬
циалистической Республики. В докладе кандидатов в члены По¬
литбюро Центрального Комитета Коммунистической партии Совет¬
ского Союза, Первого секретаря Центрального Комитета Коммуни¬
стической партии Белоруссии, Председателя Конституционной
комиссии товарища Петра Мироновича Машерова с большевистской
страстностью рассказано, что в проекте Основного Закона получили
полное отражение перемены, которые произошли в республике за
последнее десятилетие, четко определяются главные направления
дальнейшего развития нашего общества по пути к коммунизму.
Основной Закон республики учитывает ее особенности, отража¬
ет славный путь, пройденный нами в братской семье советских на¬
родов. Он является новым ярким свидетельством подлинного тор¬
жества мудрой ленинской национальной политики Коммунистиче¬
ской партии и Советского правительства, обеспечившей расцвет
жизни, экономики и культуры всех наций и народностей СССР.
В соответствии с демократическими принципами нашей жизни
проект новой Конституции Белорусской ССР широко обсуждался
238

на собраниях трудовых коллективов, по месту жительства граждан.
В обсуждении проекта Конституции приняло участие практиче¬
ски все взрослое население нашей страны. В ходе обсуждения
поступило более 30 тысяч замечаний и предложений. С чувством
большой заинтересованности коммунисты и беспартийные, рабочие,
колхозники, интеллигенция и учащаяся молодежь Гродненщины
изучали и изучают этот важный документ, по которому нам жить
и работать.
Обсуждение проекта Конституции совпало с поездкой Генераль¬
ного Секретаря ЦК КПСС, Председателя Президиума Верховного
Совета Союза ССР товарища Леонида Ильича Брежнева по горо¬
дам Сибири и Дальнего Востока. Его указания и советы, изложен¬
ные на встречах с рабочими, воинами, партийными и советскими
работниками, дали новый мощный импульс для дальнейшего раз¬
вертывания социалистического соревнования, они помогают рас¬
крыть новые резервы для успешного выполнения планов и социали¬
стических обязательств.
Горячо одобряя проект Конституции республики, трудящиеся
Гродненской области единодушно поддерживают внутреннюю и
внешнюю политику Коммунистической партии и Советского госу¬
дарства и заверяют, что они приумножат свои усилия в осуществле¬
нии задач коммунистического строительства. «Мы будем строить
свою работу,— сказал на собрании трудящихся инженер колхоза
имени Я. М. Свердлова Волковысского района товарищ Михалин,—
в строгом соответствии с новой Конституцией Белорусской ССР,
еще шире развернем трудовое соперничество, неустанно будем шли¬
фовать свое мастерство, чтобы порадовать Родину новыми трудо¬
выми свершениями. Труженики хозяйства преисполнены решимости
выполнить и перевыполнить социалистические обязательства и тем
самым внести свой вклад в обеспечение прав граждан, гарантируе¬
мых Конституцией БССР, которую мы одобряем и принимаем всем
сердцем».
Великие завоевания Советской власти, отраженные в Основном
Законе, вызывают чувство гордости за достижения Советской Бе¬
лоруссии в братской семье всех народов нашей страны. Да как не
гордиться тем, что за послевоенный период фактически мы прошли
путь, на который в условиях капиталистического строя, буржуазной
демократии понадобились бы столетия!
Старшее поколение трудящихся нашей области помнит, какой
была жизнь трудового народа на восточных окраинах буржуазно¬
помещичьей Польши. Голод, безработица, безземелье, болезни, же¬
стокая эксплуатация, национальный гнет — вот какие «права» пре¬
доставлял тогдашний режим рабочим и крестьянам Западной Бе¬
лоруссии.
Разве можно теперь не восхищаться огромными преобразовани¬
ями, которые произошли за годы Советской власти в наших городах
239

и селах! Гродненщина вместе со всей республикой уверенно шагает
вперед, добиваясь все новых и новых успехов во всех сферах эконо¬
мики и культуры.
Высокими темпами развивается промышленность области, осо¬
бенно в последние 10—15 лет. На экономической карте Советского
Союза появились такие крупные современные предприятия, как
объединение «Азот», Лидский лакокрасочный завод, гродненские
прядильно-ниточный комбинат, завод синтетического волокна, Сло¬
нимская камвольно-прядильная фабрика и другие.
Изменились до неузнаваемости десятки ранее действующих
предприятий, где значительно расширились производственные пло¬
щади и под рабочую нагрузку поставлена новая техническая осна¬
стка. Строятся третья очередь комплекса по производству карба¬
мида и аммиака на объединении «Азот», завод строительно-отде¬
лочных и кровельных машин в Волковыске, вводятся в строй новые
мощности на Слонимской камвольно-прядильной фабрике и Грод¬
ненском заводе синтетического волокна. Десятки предприятий ре¬
конструируются.
Стремясь наиболее полно и эффективно использовать созданный
экономический потенциал, умножить свой вклад в общесоюзную
сокровищницу материальных ценностей, трудящиеся области уве¬
личили за первые два года пятилетки объем промышленного про¬
изводства на 11,5 процента против 9,2 процента по пятилетнему
плану. Перевыполнено задание по росту производительности труда.
Сверх заданий пятилетнего плана произведено промышленной про¬
дукции почти на 40 миллионов рублей. Освоено производство
43 новых видов изделий. Доля продукции, аттестованной по выс¬
шей категории качества, в общем объеме промышленной продукции
составляет 11,4 процента.
Составляя всего лишь 12 процентов территории и численности
населения Белорусской ССР, Гродненская область производит
38,4 процента цемента, 38,9 процента кожаной обуви, 22,4 процента
фанеры, 17,2 процента сахара, 17,6 процента мяса к общему произ¬
водству этой продукции в республике.
Годовой объем промышленной продукции области в настоящее
время равен объему производства пятой и шестой пятилеток, вме¬
сте взятых. Сегодня за один день выпускается продукции столько,
сколько было изготовлено ее за весь 1945 год. Только за одну мину¬
ту на предприятиях Гродненщины производится 0,6 тонны цемен¬
та, 67 пар обуви, 120 килограммов сахара, 3 тонны минеральных
удобрений, 200 квадратных метров тканей и другая промышленная
продукция. Изделия, выпускаемые предприятиями нашей области,
расходятся по всей стране. Из них свыше 65 наименований посту¬
пает на мировой рынок.
Преобразилось и сельское хозяйство. Многие жители Гроднен¬
щины помнят, какие скудные урожаи снимали со своих лоскутков
240

земли крестьяне. А какими был труд и быт этих людей!
Ныне наши колхозы и совхозы являются крупными производи¬
телями зерна, мяса, молока, картофеля, сахарной свеклы. Несмотря
на ряд объективных трудностей, труженики сельского хозяйства
успешно выполнили задания двух лет пятилетки по производству и
поставкам государству основных продуктов земледелия и животно¬
водства.
Государство содействует развитию колхозно-кооперативной соб¬
ственности. Это можно увидеть на примере хозяйств нашей облас¬
ти. За прошедшие годы в сельском хозяйстве значительно укрепи¬
лась материально-техническая база, возрос экономический потенци¬
ал. Основные фонды колхозов и госхозов в истекшем году превыси¬
ли 1 миллиард рублей и возросли к уровню 1970 года в 1,9 раза.
В сельскохозяйственном производстве Гродненской области за¬
нято свыше 9 тысяч специалистов с высшим и средним специаль¬
ным образованием. Более 22 тысяч человек составляет армия меха¬
низаторов.
В области успешно осуществляется большая социальная про¬
грамма. С каждым днем улучшается жизнь трудящихся. Создана
широкая сеть лечебных учреждений, оснащенных новейшей меди¬
цинской аппаратурой. Здоровье трудящихся охраняют. 13 тысяч
врачей и среднего медицинского персонала.
Правом на пенсионное обеспечение в области пользуются
239 тысяч человек. Только за прошлый год им выплачено 96,4 мил¬
лиона рублей. Особым вниманием и заботой окружены инвалиды
Великой Отечественной войны, семьи погибших воинов и партизан.
В области осуществляется большое жилищное строительство.
Заново создана система объектов коммунального хозяйства. Быст¬
рыми темпами ведется теплофикация и газификация.
Коренным образом преобразуется деревня. Сельские населенные
пункты застраиваются на основе генеральных планов, со всеми
коммунальными услугами, с комплексом необходимых культурно-
бытовых учреждений.
Жители области в полной мере пользуются правом на образо¬
вание. В гродненских медицинском, сельскохозяйственном и педа¬
гогическом институтах обучаются свыше 9 тысяч студентов, а с но¬
вого учебного года Гродно будет университетским городом. 18 сред¬
них специальных учебных заведений и 22 профессионально-техниче¬
ских училища готовят тысячи высококвалифицированных специали¬
стов для народного хозяйства. Около 16 тысяч учителей работают
в общеобразовательных школах.
Тысячи школьников занимаются в Доме пионеров, на станциях
юных техников, в детских и юношеских спортивных и музыкальных
школах.
Десятки тысяч детей дошкольного возраста воспитываются в
детских садах и яслях.
16 Зак. 1057
241

Дети бывших батраков, которые до Советской власти даже не
могли мечтать об образовании, в настоящее время работают врача¬
ми, инженерами, учителями, агрономами. Сейчас на Гродненщине
работают более 91 тысячи специалистов с высшим и средним специ¬
альным образованием. В распоряжение трудящихся предоставлено
1065 библиотек, .926 Домов культуры и клубов. В Гродно возво¬
дится новое современное здание областного драматического театра.
Цифры, которые характеризуют рост экономики и культуры на¬
шей области, возможно, звучат несколько сухо. Но за ними стоит
красота труда наших рабочих, колхозников, специалистов, всех на¬
ших кадров, труда творческого, вдохновенного, ударного. Это их
беззаветное служение Родине, высокая революционная сознатель¬
ность, профессиональное мастерство материализовались в заводах
и фабриках, в прекрасных жилых домах и школах, различных ма¬
шинах и удобрении, в продуктах сельского хозяйства.
Люди с их новым гражданским обликом и психологией, богатым
жизненным опытом безгранично преданные своей Родине и делу
Коммунистической партии,— это самое ценное наше богатство.
Обсуждая проект Конституции, ^трудящиеся с удовлетворением
отмечают, что в проекте нашего Основного Закона особо важное
место занимают разделы, главы, статьи, посвященные прежде все¬
го труду и человеку труда. Конституция утверждает, что источником
роста общественного богатства, благосостояния народа и каждого
советского человека является свободный от эксплуатации труд, что
только общественно полезный труд и его результаты определяют
положение человека в обществе. При социализме авторитет челове¬
ка, отношение к нему определяются его вкладом в общественное
производство.
В свободном творческом труде раскрылись таланты многих
представителей Гродненщины. За самоотверженный труд 48 из них
имели честь удостоиться высокого звания Героя Социалистического
труда. Только за два года десятой пятилетки 3056 человек отмече¬
ны правительственными наградами. Так щедро вознаграждает сво¬
их лучших тружеников только подлинно народная власть.
Ярким проявлением социалистической демократии являются
зафиксированные в Основном Законе положения о Советах народ¬
ных депутатов как единой системе органов государственной власти,
об избирательной системе и народном депутате.
Конституционную силу приобретает принципиально важное
положение о том, что местные Советы решают не только все вопро¬
сы местного значения, но и проводят в жизнь решения вышестоящих
государственных органов, а также участвуют в обсуждении вопро¬
сов республиканского и общесоюзного значения, вносят по ним свои
предложения.
При обсуждении проекта Конституции республики трудящиеся
нашей области высказали немало критических замечаний и кон-
242

кретных предложений по совершенствованию работы Советов,
улучшению организации производства, обслуживанию населения.
Исполкомы областного и районных Советов все эти замечания й
предложения обобщают, тщательно изучают. Для их реализации в
ближайщее время будут разработаны конкретные мероприятия.
Товарищи депутаты! Обсуждение проекта Конституции Бело¬
русской ССР вызвало большой подъем трудового энтузиазма, на¬
правленного на успешное выполнение и перевыполнение планов и
социалистических обязательств.
План первого квартала по производству и реализации продук¬
ции коллективы промышленных предприятий выполнили. Сверх
плана произведено различных товаров более чем на 10 миллионов
рублей. Труженики сельского хозяйства выполнили план продажи
государству мяса и молока и в настоящее время активно ведут
сенне-полевые работы. Трудящиеся области глубоко осознают
высокие задачи, которые им необходимо решать в третьем году
сятой пятилетки.
Объем промышленного производства необходимо увеличить
ве-
те
де¬
на
4,8 процента. В сельском хозяйстве предусматривается увеличение
производства зерна и овощей против плана 1977 года на 4 процен¬
та, молока и мяса — на 6 процентов.
Возросла программа капитального строительства. Все это нала¬
гает большую ответственность на Советы народных депутатов в де¬
ле организации выполнения плановых заданий каждым трудовым
коллективом, всеми производственными подразделениями.
Товарищи! Направляя нас, депутатов, на этот высокий форум,
избиратели поручили нам голосовать за новую Конституцию Бело¬
русской ССР и просили заверить, что они не пожалеют сил и энер¬
гии для успешного выполнения планов и социалистических обяза¬
тельств третьего года пятилетки и достойно встретят 60-летие Бело¬
русской ССР и Компартии Белоруссии. (Аплодисменты).
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от Ок¬
тябрьского избирательного округа города Минска, испытателю по¬
лупроводниковых приборов ордена Октябрьской Революции произ¬
водственного объединения «Интеграл» имени XXV съезда КПСС
Петрович Майе Северьяновне.
Петрович М. С. Товарищи депутаты! Трудно выразить обычны¬
ми словами мое волнение и гордость. Мне, представительнице жен¬
щин-тружениц, оказана высокая честь — выступить на сессии, кото¬
рая войдет в летопись нашей республики как сессия, принявшая
новую Конституцию БССР.
С большим вниманием и интересом изучила я текст проекта Ос¬
новного Закона Белорусской ССР, который разработан на основе
и в соответствии с Конституцией Союза Советских Социалистиче¬
ских Республик. Мне, рабочей минского производственного объеди¬
нения «Интеграл», хочется сегодня выразить не только свое мнение,
16* 243

но и мнение всего нашего многотысячного коллектива. На шести¬
стах собраниях по обсуждению проекта, проведенных в объедине¬
нии, выступило более 2000 человек. Они внесли около 60 конкрет¬
ных предложений только по тексту проекта Конституции.
Ознакомившись с изменениями и дополнениями к проекту, вне¬
сенными по результатам его всенародного обсуждения, лишний раз
убеждаешься в том, что мнения моих товарищей по работе, слива¬
ясь с десятками, сотнями, тысячами аналогичных предложений,
органически вписываются в этот исторический документ, призван¬
ный стать знаменательной вехой в биографии республики.
Коммунисты, все члены нашего коллектива выразили полное
одобрение проекта Основного Закона БССР. Отличительной чертой
высказанных поправок и предложений к проекту новой Конститу¬
ции является то, что абсолютное их большинство относится к обя¬
занностям граждан, свидетельствует о стремлении каждого нашего
труженика улучшить состояние дел на производстве, сделать его
еще более эффективным, отвечающим современным требованиям.
Работники объединения, как и все граждане Белоруссии, отчет¬
ливо сознают, что главная гарантия наших прав, закрепляемых в
Конституции, в конечном счете мощь и процветание нашей любимой
социалистической Родины. Поэтому новую Конституцию республики
коллектив встречает трудовыми успехами, развитием творческой
инициативы и активности. Я искренне горжусь тем, что наш кол¬
лектив выступил инициатором почина «Пятилетку — за четыре с
половиной года». И сегодня, в знаменательный день, в день работы
сессии Верховного Совета БССР, разрешите вас заверить, что при¬
нятые нами социалистические обязательства будут успешно вы¬
полнены.
Мы, рабочие, хорошо понимаем, что предоставляемые нам Кон¬
ституцией права неотделимы от наших обязанностей. Великое пра¬
во на труд, записанное в проекте Основного Закона, для нас нераз¬
рывно связано с обязанностью трудиться творчески, высококачест¬
венно, эффективно. Именно такой подход к делу, постоянный поиск
неиспользованных производственных резервов и творческая атмос¬
фера отличают жизнь нашего коллектива в эти дни. Многие мои
товарищи по работе не только успешно справляются с плановыми
заданиями и обязательствами, но в ходе обсуждения проекта новой
Конституции БССР выступили с рядом ценных починов. На тща¬
тельном и точном расчете своих трудовых возможностей базируется
инициатива сборщицы завода «Транзистор» Тамары Вацлавовны
Кобылинской — выполнить личную пятилетку за три с половиной
года. Этот почин поддержали Мария Ивановна Сенько, Алла Вик¬
торовна Борзяк и многие другие. И таких примеров не счесть.
Тесное слияние политической и трудовой активности обеспечива¬
ет дальнейший размах социалистического соревнования, развивает
в каждом труженике благородное чувство хозяина производства,
244

сознающего свой личный долг и ответственность за общее дело. Вы¬
сокая активность и заинтересованность каждого работника позво¬
ляет всему нашему коллективу успешно выполнить социалистиче¬
ские обязательства по всем технико-экономическим показателям.
Только товаров народного потребления в первом квартале текущего
года выпущено сверх плана на сумму 391 тысяча рублей. Прирост
объема продукции за счет повышения производительности труда
составил 92,3 процента. По итогам минувшего, 1977 года наш кол¬
лектив занял первое место среди родственных предприятий во все¬
союзном социалистическом соревновании и завоевал переходящее
Красное знамя Центрального Комитета КПСС, Совета Министров
СССР, ВЦСПС и ЦК ВЛКСМ.
Товарищи! Особое удовлетворение испытываю я, читая статьи
проекта Конституции, посвященные нам, советским женщинам, так
как я работаю именно в женском коллективе. Ударный труд 242 ра¬
ботниц отмечен высокими правительственными наградами, более
5 тысяч из них удостоены высокого звания «Ударник коммунисти¬
ческого труда», свыше 200 — «Отличник качества». Их творческое
отношение к делу в значительной мере определяет успехи всего
объединения. И очень хорошо, что в Основном Законе республики
зекрепляются специальные меры по охране труда и здоровья жен¬
щин, гарантируется материальная и моральная поддержка мате¬
ринства и детства.
Нас, женщин-матерей, глубоко радует и то, что в проекте нашла
отражение миролюбивая политика нашего государства. Ведь мир —
это не просто отсутствие войны. Это и устранение самой ее угрозы,
широкое международное сотрудничество, деловые контакты между
людьми.
Пользуясь предоставленной возможностью, позвольте с этой вы¬
сокой трибуны передать сердечную благодарность, огромное рабо¬
чее спасибо нашей родной партии, Центральному Комитету КПСС,
его Политбюро, Генеральному секретарю ЦК КПСС, Председателю
Президиума Верховного Совета СССР дорогому Леониду Ильичу
Брежневу за постоянную заботу о мирной и счастливой жизни со¬
ветских людей. (Аплодисменты).
Рассматривая сегодня проект Конституции Белорусской ССР,
внесенный на утверждение высшего законодательного органа рес¬
публики, мы испытываем чувство гордости за нашу великую Роди¬
ну. Ведь только социализм впервые в истории поставил человека
труда во главу общества, предоставил ему широкий перечень соци¬
ально-экономических и политических прав и свобод. Проектом но¬
вой Конституции республики в соответствии с Основным Законом
Союза ССР предусматриваются реальные гарантии таких жизнен¬
но важных прав граждан, как право на труд, на отдых, на образо¬
вание, на бесплатное медицинское обслуживание, материальное обе¬
спечение по старости, на жилище и другие.
245

Проект Основного Закона Белорусской ССР несет в себе новый
заряд/социального оптимизма, уверенности в завтрашнем, еще бо¬
лее прекрасном, чем сегодня, дне. В нем воплощено настоящее и бу¬
дущее Белоруссии, словно в зеркале, отражаются огромнейшие до¬
стижения развитого социалистического общества.
Заботой о человеке, его благе, счастье пронизаны каждая глава,
каждая строка проекта Конституции. Статья 23 гласит: «На основе
роста производительности труда государство неуклонно осуществ¬
ляет курс на повышение уровня оплаты труда, реальных доходов
трудящихся».
Постоянная забота партии о дальнейшем подъеме экономики и
на этой основе повышении материального и культурного уровня
народа наглядно видна на примере нашего коллектива. Сегодня
всего лишь один месяц нужен для того, чтобы выпустить заводами
объединения продукции столько, сколько выпускалось ее за весь
1970 год. За это время средняя зарплата одного работающего воз¬
росла со 120 до 170 рублей. Во много раз улучшились условия тру¬
да, быта и отдыха. Построены современные общежития, две высо¬
комеханизированные столовые, пионерский лагерь, санаторий-про¬
филакторий, детские учреждения. Все это обязывает нас еще лучше
работать, повышать качество продукции, добиваться новых успехов
в социалистическом соревновании за выполнение планов десятой
пятилетки.
А возьмите охрану здоровья народа! Согласно проекту Консти¬
туции БССР, мы имеем гарантии не только на бесплатное медицин¬
ское обслуживание, но и на проведение различных профилактиче¬
ских мероприятий, направленных на улучшение здоровья людей.
Все это свидетельствует о высоком гуманизме нашего общества.
От всей души присоединяю свой голос к словам горячего одоб¬
рения проекта нового Основного Закона республики, прозвучавшим
на сегодняшней сессии Верховного Совета БССР. От имени своих
избирателей я проголосую за проект Конституции Белорусской
Советской Социалистической Республики. Заверяю вас, товарищи
депутаты, Центральный Комитет Компартии Белоруссии, что тру¬
дящиеся ордена Октябрьской Революции производственного объ¬
единения «Интеграл» имени XXV съезда КПСС встретят 60-летие
образования БССР и Компартии Белоруссии новыми трудовыми ус¬
пехами, внесут свой достойный вклад в осуществление величествен¬
ных планов коммунистического строительства в нашей стране.
(Аплодисменты).
Председательствующий. Товарищи депутаты! Время нашего за¬
седания истекло.
Следующее заседание Верховного Совета состоится сегодня, в
16 часов.
Первое заседание Верховного Совета Белорусской ССР объяв¬
ляю закрытым.

ЗАСЕДАНИЕ ВТОРОЕ
(13 апреля 1 978 года)
Председательствует заместитель Председателя Верховного Со¬
вета Белорусской ССР депутат Старовойтов Александр Павлович.
Председательствующий. Товарищи депутаты! Второе заседание
Верховного Совета Белорусской ССР объявляю открытым.
Продолжаем обсуждение вопроса о проекте Конституции Бело¬
русской Советской Социалистической Республики.
Слово предоставляется депутату от Крынковского избиратель¬
ного округа Витебской области, председателю исполнительного ко¬
митета Витебского областного Совета народных депутатов Шибеко
Ивану Артемьевичу.
Следующим выступает депутат Якушев.
Шибеко И. А. Товарищи депутаты! Все мы с большим и глубо¬
ким удовлетворением заслушали доклад кандидата в члены Полит¬
бюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального Комитета Ком¬
партии Белоруссии, Председателя Конституционной комиссии
Петра Мироновича Машерова. В этом содержательном, глубоко ар¬
гументированном докладе всесторонне раскрыты сущность и вели¬
чие новой Конституции республики, ярко и впечатляюще показаны
огромные достижения трудящихся Белоруссии за годы Советской
власти, большая и многогранная работа Конституционной комиссии
по изучению и реализации замечаний и предложений трудящихся,
высказанных в ходе всенародного обсуждения проекта Основного
Закона республики.
Весьма примечательно, что всенародное обсуждение проекта Ос¬
новного Закона и его принятие на настоящей сессии Верховного Со¬
вета проходят в период подготовки к большому и радостному празд¬
нику белорусского народа — 60-летию образования БССР и Ком¬
партии Белоруссии.
Это не просто совпадение по времени двух крупнейших событий
в жизни республики. Связь между ними гораздо глубже. Обсуж-
247

даемый сегодня проект Конституции представляет собой концент¬
рированный итог всего шестидесятилетнего развития Советской Бе¬
лоруссии в семье равноправных братских советских республик.
Этот итог ярко свидетельствует, что идеи, рожденные Великим Ок¬
тябрем, заветы Ленина и его национальная политика успешно пре¬
творяются в жизнь.
В Белоруссии, когда-то глухой и забитой окраине царской Рос¬
сии, за шестьдесят лет Советской власти сформировалось общество
социально-политического, идейного единства всех классов и соци¬
альных групп, нерушимой дружбы наций, общество развитого со¬
циализма, создана динамично развивающаяся и планомерно расту¬
щая экономика.
О маштабах нашего роста, нашего движения вперед свидетель¬
ствует такой факт. В 1922 году в Полоцком районе был создан сов¬
хоз «Банонь». Тогда в этом хозяйстве было всего лишь 6 пар лоша¬
дей, 2 молотилки на конном приводе, 12 плугов, столько же
деревянных борон и несколько сох, 27 кос и 50 серпов. Сегодня
стоимость основных производственных фондов совхоза составляет
4 миллиона рублей. Теперь здесь насчитывается 106 тракторов,
64 автомобиля, 39 зерновых и картофелеуборочных комбайнов. Сов¬
хоз реализует ежегодно 1200 тонн мяса, 2,5 тысячи тонн молока,
1000 тонн зерна.
Колоссальные изменения произошли в социальной жизни мест¬
ных рабочих. Там, где когда-то жались друг к другу деревянные до¬
мишки, возник современный благоустроенный поселок городского
типа, отмеченный дипломом Выставки достижений народного хо¬
зяйства СССР. В квартирах со всеми бытовыми удобствами вы мо¬
жете увидеть семейные библиотеки, телевизоры, магнитофоны,
радиолы и т. д. К этим фактам мы как-то уже привыкли, а если
задуматься, то за шестьдесят лет мы действительно прошли путь,
равный столетиям.
На основе беспрерывного роста народной экономики, последова¬
тельно и неуклонно проводится в жизнь политика КПСС о дальней¬
шем повышении материального и культурного уровня жизни на¬
рода.
От пятилетки к пятилетке растет объем национального дохода,
улучшаются условия труда и быта, охрана здоровья, образование
и культура народных масс, растет их материальная обеспеченность.
Захватывают масштабы грандиозных преобразований, проис¬
шедших в республике за период после принятия в 1937 году ныне
действующей Конституции. Это можно увидеть и на примере Витеб-
щины.
В области объем промышленного производства по сравнению с
1940 годом возрос в 10 раз и составляет сейчас в денежном выра¬
жении более трех с половиной миллионов рублей в год. Возникли
совершенно новые отрасли, такие, как приборостроение, электро-
248

энергетика, нефтехимия. Намного возросли производственно-техни¬
ческие возможности в станкостроении, легкой, пищевой промышлен¬
ности и других отраслях экономики. Только за девятую пятилетку
на 65 процентов увеличился объем промышленного производства
вместо 61 процента по плану. Производительность труда возросла
на 49 процентов при плановом задании 42 процента. За этот счет
получено 83 процента прироста промышленной продукции.
Работники промышленности успешно выполнили планы двух лет
текущей пятилетки. Сверхплановой продукции выпущено на
100 миллионов рублей.
Для нашей области 1977 сельскохозяйственный год не характе¬
рен. Это был год большого стихийного бедствия, особенно в период
уборки урожая. Но если взять 1976 год и сравнить его с 1940 го¬
дом, то за этот период валовое производство зерна возросло в 3 ра¬
за, мяса — в 2,8 раза, молока — в 3,2 раза, яиц — в 3,8 раза.
С ростом общественного производства растет и материальный
достаток трудящихся. Значительно повысилась заработная плата,
увеличились выплаты населению из общественных фондов потреб¬
ления. В прошлом году, например, по области только государствен¬
ных пенсий было выплачено более 122 миллионов рублей.
Кроме этого, многодетным семьям и одиноким матерям выдано
около 4 миллионов рублей денежных пособий.
Важнейшим показателем народного благосостояния являются
обеспеченность населения жильем и уровень стоимости коммуналь¬
ных услуг. Лишь за последние семь лет в области построено около
82 тысяч квартир и новоселье справили почти 400 тысяч человек.
На содержание и капитальный ремонт жилого фонда из государст¬
венного бюджета ежегодно планируется расходовать более чем
20 миллионов рублей, в то время как квартирная плата составляет
менее 3 миллионов рублей.
Быстрыми темпами растет розничный товарооборот
государст¬
венной и кооперативной торговли. За минувшие две пятилетки он
увеличился в 2,3 раза. За это время потребление мяса и мясных
продуктов на душу населения увеличилось в 2,6 раза, молока и мо¬
лочных продуктов — на 74,7 процента, яиц — в 10,8 раза, рыбы —
на 47,7 процента.
Таким образом, мы воочию убеждаемся в том, что интенсивное
развитие народного хозяйства, постоянно возрастающий экономиче¬
ский потенциал создали прочную основу для успешного решения
главной задачи по повышению благосостояния народа, поставлен¬
ной перед страной коммунистической партией. Заботой о человеке,
о его благе, духовном росте пронизаны многие статьи проекта Ос¬
новного Закона республики.
Чувство великой гордости вызывает у нас то, что в этом выдаю¬
щемся документе воплощаются основные положения Конституции
СССР, незыблемые ленинские принципы конституционного строи-
249

тельства. В нем сохраняется преемственность идей предыдущих
Конституций СССР и Белорусской ССР, находят полное отражение
широкие возможности для всестороннего развития личности, на не¬
виданную высоту ставятся благополучие человека и его счастье.
Каждая строка проекта, каждое его положение воплощают в
себе сущность социалистического демократизма. Все это является
ярким свидетельством подлинного торжества ленинских принципов
народовластия, направленных на неуклонное развитие социалисти¬
ческой демократии. Вместе с тем эти принципы стоят на страже
жизненных интересов трудящихся масс. Свободный, широкий, истин¬
но деловой обмен мнениями в период всенародного обсуждения
проекта и во время работы данной сессии Верховного Совета
БССР — свидетельство дальнейшего расширения и углубления со¬
циалистической демократии, настоящая школа активного приобще¬
ния миллионов людей к управлению делами государства и об¬
щества.
Когда вчитываешься и вдумываешься в содержание статей про¬
екта Конституции, то реально ощущаешь широкий комплекс предо¬
ставляемых гражданам социально-экономических, политических,
личных прав и свобод.
В проекте значительно полнее; чем в Конституции 1937 года,
определяются политические права и обязанности граждан.
Читая проект новой Конституции республики, еще и еще раз
убеждаешься в том, что наши грандиозные успехи во всех сферах
жизни были бы невозможны без участия в коммунистическом строи¬
тельстве и борьбе за идеалы коммунизма всех народов нашей стра¬
ны и, в первую очередь, великого русского народа. Белорусы никог¬
да не забудут бессмертных подвигов представителей многих наро¬
дов нашей Родины при освобождении республики от гитлеровских
захватчиков, братской помощи при восстановлении разрушенных
городов и сел. Сегодня на Витебщине трудится огромная армия ра¬
бочих, инженеров и техников из различных уголков страны. Их ру¬
ками создавались Новополоцкий нефтехимический комплекс, круп¬
нейшая в республике Лукомльская ГРЭС, многие предприятия дру¬
гих отраслей промышленности.
Трудящиеся Витебской области с глубоким удовлетворением,
гордостью и подъемом восприняли проект Основного Закона Бело¬
русской ССР. В каждом совхозе и колхозе, на фабриках и заводах,
в организациях и учреждениях, а также по месту жительства на¬
селения было проведено самое широкое, свободное и по-настоящему
деловое обсуждение проекта Конституции, вылившееся в глубоко
заинтересованный разговор.
Пропаганду и разъяснение проекта вела 70-тысячная армия про¬
пагандистов, лекторов и докладчиков, политинформаторов и агита¬
торов. Во всей этой работе активное участие приняли члены обко¬
ма, горкомов и райкомов партии, депутаты Верховного и местных
250

Советов, весь наш партийный и хозяйственный актив. В ходе этой
большой политической кампании проведено 14 тысяч собраний, на
которых присутствовало свыше 900 тысяч человек. Это практиче¬
ски все взрослое население области. На собраниях выступило свы¬
ше 54 тысяч человек. В связи с обсуждением проекта Конституции
опубликовано в печати, передано по радио и телевидению более
560 различных материалов.
Трудящиеся области единодушно одобрили проект Конституции
республики, выразили чувство глубокого удовлетворения и призна¬
ли его отвечающим коренным интересам народных масс. Вместе с
тем внесено 347 различных предложений и замечаний по отдельным
его статьям и положениям. Эти предложения содержат в себе ряд
пожеланий о законодательном закреплении еще более действенных
мер по охране окружающей среды и природных богатств, усилению
ответственности за нарушение общественного порядка, тунеядство
и паразитический образ жизни, за сохранность государственных
материальных ценностей. Они направляются на повышение ответ¬
ственности трудовых коллективов и семьи за воспитание и общеоб¬
разовательную подготовку молодежи, на совершенствование пен¬
сионного и жилищного законодательства и т. д.
Далеко не все предложения, конечно, могут найти отражение в
новой Конституции. Но все они примечательны тем, что в них на¬
ходит отражение высокая гражданственность трудящихся, их го¬
рячее одобрение внутренней и внешней политики партии, широта и
глубина суждений, высокая требовательность к себе и товарищам.
Поэтому мы считаем, что все эти предложения должны быть в даль¬
нейшем внимательно рассмотрены Президиумом Верховного Совета
и наиболее ценные из них учтены при подготовке законодательных
актов, вытекающих из новой Конституции СССР и Конституции
БССР.
В ходе обсуждения проекта Основного Закона высказано также
немало критических замечаний и предложений о дальнейшем улуч¬
шении работы советских, общественных и хозяйственных организа¬
ций. Все они областным, городскими и районными исполкомами
обобщаются. В ближайшие дни повсеместно будут утверждены ме¬
роприятия по их реализации. В этой важнейшей части работы су¬
щественное значение имел для нас опыт обсуждения проекта Кон¬
ституции СССР. В тот период по 540 предложениям и замечаниям,
относящимся к компетенции местных Советов и их исполкомов, бы¬
ло утверждено ряд конкретных мероприятий административно-хо¬
зяйственного характера. На сегодняшний день более половины этих
предложений реализовано, остальные находятся в стадии раз¬
решения.
50 предложений, относящихся к компетенции республиканских
органов, было направлено по назначению. Но пока, к сожалению,
мы не знаем их дальнейшей судьбы. Хотелось бы, чтобы соответ-
251

ствующие министерства и ведомства отнеслись к ним более вни¬
мательно.
Товарищи! Всенародное обсуждение проекта новой Конститу¬
ции БССР, вся политическая, агитационно-пропагандистская и ор¬
ганизационная работа вокруг этого важнейшего документа высоко
подняли активность трудовых коллективов, которые с еще большим
энтузиазмом включились в социалистическое соревнование за вы¬
полнение и перевыполнение плановых заданий третьего, решающе¬
го года пятилетки.
Итоги работы за первый квартал текущего года свидетельству¬
ют, что Витебская область успешно выполнила основные задания
народнохозяйственного плана. Повысился общий уровень хозяйст¬
венной деятельности трудовых коллективов в соответствии с тре¬
бованиями XXV съезда партии, декабрьского (1977 г.) Пленума
ЦК КПСС и выводов, что вытекают из речи на этом Пленуме то¬
варища Леонида Ильича Брежнева.
Промышленные предприятия Витебщины досрочно, 29 марта, за¬
вершили план первого квартала по реализации продукции. Сверх
плана ее реализовано на 15 миллионов рублей. Объем промышлен¬
ного производства по сравнению с соответствующим периодом
прошлого года возрос на 5,5 процента при плане 3,6 процента, а
производительность труда повысилась на 3,5 процента против
2 процентов по плану. Осуществлен ряд крупных мероприятий по
ускорению научно-технического прогресса.
Однако в выполнении планов и социалистических обязательств
текущего года еще имеются и серьезные недостатки, особенно в
капитальном строительстве, а также по некоторым другим позици¬
ям, о чем справедливо указано в докладе председателя Конституци¬
онной комиссии Верховного Совета БССР, Первого секретаря Цент¬
рального Комитета Компартии Белоруссии товарища Машерова.
Партийные и советские органы области сделают необходимые вы¬
воды из этой критики и своевременно предпримут меры для их
устранения. Мы поддерживаем предложение Петра Мироновича
Машерова о том, чтобы в республике провести правовой всеобуч.
Это поможет нам повысить эффективность и качество всей нашей
работы.
Ответственный период наступил сейчас у тружеников сельского
хозяйства. В колхозах и совхозах Витебщины все шире разверты¬
ваются весенне полевые работы. Сельские труженики приложили
немало усилий, чтобы в полной боевой готовности встретить и ус¬
пешно провести весенний сев. В ответ на письмо Центрального Ко¬
митета КПСС, Совета Министров СССР, ВЦСПС и ЦК ВЛКСМ
они сделают все зависящее от них, чтобы ознаменовать третий год
десятой пятилетки ударным трудом, успешно выполнить народно¬
хозяйственные планы, социалистические обязательства.
Земледельцы области видят свою главную задачу в увеличении
252

производства зерна, валовый сбор которого решено довести до
1 миллиона 600 тысяч тонн при средней урожайности 29—30 цент¬
неров с гектара. Значительно больше, чем в прошлом году, наме¬
чено произвести картофеля, льноволокна, овощей, корнеплодов и
другой сельскохозяйственной продукции, выполнить план по заго¬
товке кормов.
Для осуществления этих больших и сложных задач в колхозах
и совхозах области есть все реальные возможности. Хозяйства под¬
готовили и довели до высоких посевных кондиций все семена. Се¬
годня уже завершена подготовка к весенним полевым работам
тракторов, почвообрабатывающих и посевных машин.
В колхозах, совхозах, на промышленных предприятиях области
многое сделано по подготовке механизаторских кадров. Их отряд в
этом году увеличился более чем на 6 тысяч человек. С учетом тре¬
бований, которые в сложных погодных условиях необходимо строго
соблюдать при ведении полеводческих работ в колхозах и совхозах
нашей республики, а также для успешного осуществления меро¬
приятий по обеспечению пересева погибших озимых, в каждом
хозяйстве области сделано все необходимое, чтобы организовать на
должном уровне социалистическое соревнование сельских механиза¬
торов за достижение наивысшей производительности труда, за
максимальное, эффективное использование техники. На весенней
страде широко будет применяться ипатовская прогрессивная техно¬
логия полевых работ. В хозяйствах области создано 4870 комплекс¬
ных специализированных звеньев. Каждому из них доведено про¬
изводственное задание, определены меры моральной и материаль¬
ной заинтересованности за высококачественное его выполнение.
Сегодня с полным основанием можно заявить, что у нас име¬
ется все необходимое для того, чтобы земледельцы области могли
произвести пересев озимых культур там, где они погибли, и успеш¬
но, в установленные Центральным Комитетом Компартии Белорус¬
сии и Правительством республики сроки, провести весенние полевые
работы и тем самым создать прочную основу под высокий урожай
третьего года пятилетки, достойно встретить 60-летие республики и
Компартии Белоруссии.
Товарищи депутаты! Основываясь на единодушном мнении тру¬
дящихся Витебской области, высказанном в ходе всенародного
обсуждения проекта новой Конституции Белорусской ССР, я присое¬
диняюсь к соображениям выступивших депутатов и вношу предло¬
жение принять выработанный Конституционной Комиссией Верхов¬
ного Совета БССР проект Основного Закона Белорусской Совет¬
ской Социалистический Республики. (Аплодисменты.)
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от Ло-
шанского избирательного округа Минской области, секретарю Мин¬
ского обкома Компартии Белоруссии Якушеву Николаю Стефано¬
вичу.
253

Следующей выступает депутат Рощинская.
Якушев Н. С. Товарищи депутаты! В докладе кандидата в чле¬
ны Политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального Коми¬
тета Компартии Белоруссии товарища Машерова Петра Миронова
ча всесторонне обобщаются итоги обсуждения проекта Конститу¬
ции БССР, дается обстоятельный анализ зарегистрированных
предложений и замечаний, обосновываются поправки и уточнения,
которые предлагается внести в Основной Закон республики.
Разработанный в соответствии с новой Конституцией СССР, Ос¬
новной Закон нашей республики отражает коренные изменения в
экономической и социально-политической жизни, является по су¬
ществу концентрированным итогом почти шестидесятилетнего раз¬
вития Советской Белоруссии, законодательным закреплением все¬
мирно-исторических завоеваний белорусского народа.
Проект Конституции вобрал в себя богатейший опыт нацио¬
нально-государственного строительства в условиях социалистиче¬
ских преобразований и создания материально-технической базы
коммунизма, отражает исторические преимущества развитого со¬
циалистического общества, достижения белорусского законодатель¬
ства. Он фиксирует построение в стране зрелого социализма, все¬
сторонне характеризует его политическую и экономическую систе¬
му, социальные и культурные завоевания нашего народа.
Этот важнейший документ, вынесенный на всенародное обсуж¬
дение, вызвал живейший интерес всех слоев населения Минской
области. Его обсуждение проходило в обстановке высокой политиче¬
ской активности. Областная партийная организация в политиче¬
ской, агитационно-пропагандистской работе вокруг этого важней¬
и
и
шего документа широко использовала огромный опыт, накопленный
в период всенародного обсуждения проекта новой Конституции
СССР.
Заинтересованно, по-деловому рассматривают труженики горо¬
да и села положения Основного Закона республики. Эта делови¬
тость и заинтересованность — новое убедительное свидетельство
того, что подлинным творцом Конституции в нашей стране являет¬
ся весь советский народ.
Проект Конституции обстоятельно, с большим вниманием об¬
суждался и горячо одобрен на рабочих собраниях, по месту жи¬
тельства граждан, в печати. Практически все взрослое население
области приняло участие в обсуждении проекта. Внесено 1560 пред¬
ложений, отдельные из которых нашли свое отражение в принимае¬
мой сегодня новой Конституции. В ходе обсуждения ярко прояви¬
лось стремление наших людей жить и работать, как того требует
Основной Закон республики. Глубокое рассмотрение конституцион¬
ных положений, как правило, увязывалось с предметным и деловым
анализом всей нашей работы. Поднято немало вопросов дальней¬
шего развития экономики, науки, культуры, совершенствования дея-
254

тельности советских и общественных организаций. Многие предло¬
жения дают основание судить о политической зрелости, высокой
гражданской сознательности трудящихся, о их стремлении укреп¬
лять авторитет нашей республики, развивать ее экономический и
духовный потенциал как неотъемлемую часть всего могучего орга¬
низма нерушимого союза братских республик.
Примечательной чертой проекта новой Конституции БССР яв¬
ляется то, что в нем законодательно закрепляется дальнейшее рас¬
ширение и углубление социалистической демократии, участие тру¬
дящихся в управлении делами общества и государства, совершен¬
ствование государственного аппарата, повышение активности
общественных организаций, усиление народного контроля, право¬
вой основы государственной и общественной жизни, постоянный
учет коллективного мнения.
Главным носителем принципов социалистической демократии,
гарантом ее успешного развития, высокой действенности советско¬
го народовластия выступает Коммунистическая партия. Трудящие¬
ся области хорошо понимают, что Советская Белоруссия всеми
своими успехами и достижениями обязана Коммунистической пар¬
тии, ее мудрому и целеустремленному руководству. И весьма зако¬
номерен тот факт, что в обсуждаемом сегодня проекте Конституции
подчеркнута ведущая роль Коммунистической партии, которая яв¬
ляется руководящей и направляющей силой советского народа, яд¬
ром его политической системы, государственных и общественных
организаций.
Такое определение и закрепление конституционного статуса
КПСС полностью соответствует ее возрастающей роли в жизни об¬
щества и государства, как основной закономерности в деле комму¬
нистического строительства.
Приведенные в докладе Петра Мироновича Машерова данные
об огромных количественных и качественных изменениях в самых
различных областях общественного развития республики за годы
Советской власти убедительно свидетельствуют о неуклонном и ди¬
намичном развитии производственно-экономического потенциала
Белоруссии. Благодаря отеческой заботе партии и правительства
Минская область стала краем высокоразвитой современной про¬
мышленности, строительной индустрии, транспорта, связи, сельско¬
го хозяйства, краем, где успешно развиваются самые современные
отрасли народного хозяйства, в том числе машиностроение и стан¬
костроение, радиоэлектроника, точное приборостроение и многие
другие.
Промышленные предприятия столичной области выпускают каж¬
дый шестой в стране трактор, четвертый мотоцикл, одиннадцатый
холодильник, каждую восьмую автоматическую линию, дает почти
половину союзного производства калийных удобрений. В этой про¬
дукции, конечно, заложен труд сотен и тысяч производственных кол-
255

лективов не только нашей республики, но и страны в целом.
Последовательное осуществление аграрной политики партии,
особенно в последние двенадцать лет после мартовского (1965 г.)
Пленума ЦК КПСС, дало возможность поднять на новый качест¬
и
и
венный уровень и превратить в высокоразвитый сектор экономики
сельское хозяйство области. За последние сорок лет его энергети¬
ческие мощности возросли в 29 раз, что дало возможность сокра¬
тить почти в четыре раза количество занятых в нем работников и
в то же время вдвое увеличить валовой объем сельскохозяйствен¬
ной продукции. Отрадно отметить, что только за последние две пя¬
тилетки валовая продукция промышленности области возросла в
2,7 раза, а сельское хозяйство — в 1,4 раза. За это время колхозы
и совхозы увеличили продажу государству зерна в 4,2 раза, карто¬
феля, овощей, молока — в 2 раза, скота и птицы в 2,4 раза и яиц —
более чем в 4,5 раза.
Трудящиеся области стали активными и непосредственными
участниками культурной жизни, создателями многих духовных цен¬
ностей, что обогащает национальную по форме, интернациональную
по направленности и социалистическую по содержанию культуру.
Неизмеримо повысился жизненный уровень населения. По срав¬
нению с 1940 годом жилой фонд области увеличился в 15 раз. Бо¬
лее чем в 13 раз возрос объем розничного товарооборота. Все это
убедительные примеры того, как осуществляются конституционные
права граждан. Они ярко отражают общие успехи народов СССР.
Проникнутая идеями интернационализма, новая Конституция соз¬
дает благоприятные условия для дальнейшего развития экономики
республики, являющейся составной частью народнохозяйственного
комплекса всей страны. В то же время проект учитывает и нацио¬
нальные особенности нашей республики, отражает крупнейшие из¬
менения в социально-экономической, политической и других сферах
ее жизни.
Единодушно одобряя проект Конституции БССР, трудящиеся
области хорошо помнят, что главная гарантия осуществления про¬
возглашенных в ней прав и свобод — это могущество и процветание
нашей социалистической Родины, самоотверженный труд, целеуст¬
ремленная борьба за повышение эффективности общественного про¬
изводства и качества всей работы. В этом еще раз проявляется вы¬
сокая политическая зрелость и гражданская активность наших лю¬
дей, их стремление принять личное творческое участие в создании
новой Конституции.
Зримым подтверждением наших достижений явился истекший
год — год 60-летия Великого Октября и принятия Основного Зако¬
на СССР.
Промышленность области сверх заданий народнохозяйственно¬
го плана двух лет пятилетки выпустила продукции на 243 миллио¬
на рублей. Труженики сельского хозяйства успешно выполнили пла-
256

ны заготовок зерна, картофеля, сахарной свеклы, молока, мяса, яиц
и шерсти. За это время сверх плана продано государству 23 тысячи
тонн зерна, 66 тысяч тонн картофеля, более 11 тысяч тонн мяса,
почти 97 тысяч тонн молока и 89 миллионов штук яиц. На новые,
более высокие рубежи вышли строители, работники транспорта,
связи, торговли, бытового обслуживания.
Вместе с тем мы отдаем себе отчет в том, что по ряду производ¬
ственных и технико-экономических показателей в промышленности,
строительстве, сфере обслуживания, сельском хозяйстве Минская
область не выполнила суммарные задания истекших двух лет пя¬
тилетки. Мы не добились еще того, чтобы все без исключения пред¬
приятия, строительные организации, совхозы и колхозы постоянно
выполняли установленные задания, неуклонно улучшали качествен¬
ную и эффективную сторону производства. Именно об этом велся
откровенный разговор в партийных организациях, трудовых коллек¬
тивах в ходе обсуждения проекта Конституции. С учетом этого раз¬
рабатывались мероприятия по выполнению планов и заданий треть¬
его года пятилетки.
Работники промышленности успешно завершили планы первого
квартала текущего года по объему производства и реализации про¬
дукции, росту производительности труда. Несколько в более слож¬
ных условиях ведут борьбу за выполнение социалистических обяза¬
тельств труженики сельского хозяйства. Затянувшиеся сроки убор¬
ки сельскохозяйственных культур в прошлом году усложнили
подготовку семян, техники к весенне-полевым работам. Партийным,
советским и сельскохозяйственным органам, всем нашим кадрам
пришлось провести большую организаторскую работу по своевре¬
менной и качественной подготовке семян, техники к весне. В филиа¬
лах сельских профессионально-технических училищ, кружках тех¬
нического всеобуча подготовлено 4950 механизаторов. В зимнее
время в основном завершился ремонт зерновых комбайнов.
Несмотря на возросший объем весенне-полевых работ, связан¬
ных с массовой гибелью озимых посевов в ряде районов и хозяйств,
наши кадры, все труженики села полны решимости осуществить
весь комплекс организационных и технических мероприятий по за¬
вершению сева яровых и пересеву озимых в кратчайшие сроки.
В сложившейся обстановке областной комитет партии видит
главную задачу в том, чтобы, как говорил Петр Миронович Маше-
ров, не дать права нашим кадрам, на отступление от социалисти¬
ческих обязательств по урожайности зерновых. Для этой цели изы¬
сканы возможности пополнения семенного материала, осуществлен
маневр техническими средствами между районами, хозяйствами,
проведена шефская работа промышленными предприятиями, опре¬
деляются сугубо дифференцированные мероприятия по посеву по¬
гибших, уплотнению изреженных участков.
Хотя в первом квартале планы продажи мяса, яиц и выполне-
17 Зак. 1057
257

ны, колхозы и совхозы области тем не менее допустили снижение
объема производства продукции животноводства. Все это наклады¬
вает на нас дополнительную ответственность за высокоэффектив¬
ную организацию летне-пастбищного содержания скота и безуслов¬
ное выполнение допущенного недобора продукции. Сегодня во всех
хозяйствах принимаются практические меры укрепления кормовой
базы, осуществляются -организационные и зооветеринарные меро¬
приятия.
Товарищи депутаты! Состоявшийся вчера пленум Центрального
Комитета Компартии Белоруссии рассмотрел и одобрил проект Ос¬
новного Закона Белорусской ССР — этого выдающегося, последо¬
вательно демократического документа. Я полностью присоединя¬
юсь к выступившим здесь товарищам и от имени трудящихся Мин¬
ской области вношу предложение принять проект Конституции
БССР, представленный на наше рассмотрение Конституционной ко¬
миссией. Новая Конституция Белорусской республики будет иметь
огромное значение для закрепления и развития исторических завое¬
ваний белорусского народа, национальная государственность кото¬
рого получит свое дальнейшее развитие в тесном дружественном
сотрудничестве с другими народами нашей великой Родины.
Партийные комитеты и организации, Советы народных депута¬
тов, общественные организации области приложат все силы к то¬
му, чтобы каждая статья, каждое положение Основного Закона
быстрее вошли в живую практику, стали нормой жизни для всех и
каждого.
Возросшая политическая и трудовая активность рабочих, кол¬
хозников, интеллигенции дает мне право заверить Центральный
Комитет Компартии Белоруссии, Верховный Совет БССР, Совет
Министров республики в том, что коммунисты, все трудящиеся
Минской области, единодушно одобряя проект новой Конституции
БССР, еще выше поднимут знамя социалистического соревнования
за достойную встречу 60-летия нашей республики, Компартии Бе¬
лоруссии и добьются новых успехов в осуществлении исторических
решений XXV съезда КПСС. (Аплодисменты.)
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от Хо¬
тимского избирательного округа Могилевской области, первому
секретарю Хотимского райкома Компартии Белоруссии Рощин¬
ской Екатерине Ермолаевне.
Следующим выступает депутат Обухович Анатолий Петрович.
Рощинская Е. Е. Товарищи депутаты! С единодушным одобре¬
нием и высоким чувством патриотической гордости восприняли тру¬
дящиеся Хотимского района разработанный Конституционной ко¬
миссией под председательством кандидата в члены Политбюро ЦК
КПСС, Первого секретаря Компартии Белоруссии товарища Ма-
шерова и одобренный Президиумом Верховного Совета Белорус¬
ской ССР проект новой Конституции БССР. В представленном для
258

всенародного обсуждения проекте новой Конституции, который мы
сегодня обсуждаем на сессии, сохраняются положения ныне дей¬
ствующей Конституции БССР, не утративших своего значения в
современных условиях, а также отражаются крупнейшие измене¬
ния в социально-экономической и политической сферах.
В проекте учтены основополагающие ленинские идеи о сущно¬
сти и предназначении Конституции социалистического типа, реше¬
ния XXV съезда партии, пленумов ЦК КПСС, теоретические поло¬
жения по вопросам развития конституционного законодательства
союзных республик в свете новой Конституции Союза ССР, содер¬
жащиеся в трудах Генерального секретаря ЦК КПСС товарища
Леонида Ильича Брежнева. Проект полностью отвечает высоким
целям и задачам конституционного регулирования многообразных
общественных отношений в условиях развитого социализма.
В проект Конституции включено значительно больше норм, за¬
крепляющих основы политического и экономического строя. Если
в Конституции 1937 года эти вопросы рассматриваются только в
одной восьмой главе «Общественное устройство», то в проекте им
посвящается целый раздел «Основы общественного строя и полити¬
ки Белорусской ССР», где записано, что Белорусская Советская
Социалистическая Республика провозглашается социалистическим
общенародным государством, выражающим волю и интересы рабо¬
чих, крестьян и интеллигенции, трудящихся республики всех нацио¬
нальностей. Вся власть в Белорусской ССР, говорится в статье 2,
принадлежит народу, который осуществляет ее через Советы на¬
родных депутатов, составляющие политическую основу Белорус¬
ской ССР.
Советская Белоруссия, как и другие равноправные советские
республики, всеми своими успехами и достижениями обязана Ком¬
мунистической партии, ее мудрому целеустремленному руководству.
И весьма закономерен и знаменателен тот факт, что в проекте Кон¬
ституции БССР, в статье 6, подчеркнута ведущая роль Коммунисти¬
ческой партии Советского Союза, которая является руководящей и
направляющей силой советского общества, ядром его политической
системы, государственных и общественных организаций. Вооружен¬
ная марксистско-ленинским учением, Коммунистическая партия
определяет генеральную перспективу развития общества, линию
внутренней и внешней политики СССР.
История нашей республики является ярким выражением торже¬
ства ленинской национальной политики. Это результат неутоми¬
мой деятельности партии коммунистов, направленной на ликвида¬
цию фактического неравенства в условиях экономического, соци¬
ального и культурного развития, унаследованного от прошлого.
Развиваясь как неотъемлемая часть единого народнохозяйствен¬
ного комплекса союзной державы, опираясь на помощь и дружбу
русского и других народов страны, наша республика стала респуб-
17*
259

ликой высокоразвитой индустрии, крупного социалистического сель¬
ского хозяйства.
Белорусский народ вправе гордиться своими огромными дости¬
жениями в развитии производительных сил, ,науки, культуры, ко¬
торых он достиг, и особенно в послевоенные годы. За этот период
произошли огромные социально-экономические изменения в жизни
советской деревни. Из небольших, слабо оснащенных техникой
сельхозартелей выросли мощные механизированные хозяйства ин¬
дустриального типа. Последовательное превращение сельскохозяй¬
ственного труда в разновидность индустриального законодательно
закрепляются в новой Конституции БССР. Это и есть величайшее
завоевание нашего социалистического строя, победа ленинской аг¬
рарной политики.
Хорошо просматривается это на примере экономического разви¬
тия колхозов и совхозов Хотимского района. Если в довоенные го¬
ды крестьянство этого района объединялось в 92 колхоза, а техниче¬
ская помощь им со стороны государства оказывалась за счет двух
машинно-тракторных станций, в распоряжении которых имелось
76 тракторов, 10 зерновых комбайнов, 39 автомашин, то в настоя¬
щее время в 18 хозяйствах района работает 515 тракторов, 168 убо¬
рочных комбайнов и 192 автомашины. Энергетические мощности
на одного работника составляют свыше 15 лошадиных сил. Осу¬
ществление аграрной политики партии способствует дальнейшему
росту материально-технической базы колхозов и совхозов.
На 100 гектаров сельскохозяйственных угодий приходится 58 тысяч
рублей основных производственных фондов.
Изменилась не только экономика, изменился сам человек. Сегод¬
няшний колхозник и рабочий совхоза — это образованный, овладев¬
и
и
V
ший современной техникой труженик социалистического сельского
хозяйства, активный участник всей нашей общественно-политиче¬
ской жизни. На селе работает большая армия интеллигенции.
Если в 1940 году в районе работало всего лишь 6 специалистов
сельского хозяйства со средним образованием, то в настоящее вре¬
мя в сельскохозяйственном производстве занято 223 специалиста.
Все руководители хозяйств имеют высшее образование или учатся.
75 процентов кадров среднего звена являются специалистами сель¬
скохозяйственного производства.
Неизмеримо вырос материальный и культурный уровень трудя¬
щихся района. За последнее десятилетие жилой фонд увеличился
в 6,6 раза. Построено 5 типовых средних школ, комплекс сельского
профессионально-технического училища, 3 сельских Дома культу¬
ры, городской кинотеатр и ряд других объектов производственного
и культурно-бытового назначения. Люди чувствуют постоянную за¬
боту о их здоровье, пенсионном обеспечении, образовании, улучше¬
нии жилищно-бытовых условий и понимают, что это — прямое про¬
явление отеческого внимания Коммунистической партии и Совет-
260

ского государства к повышению материального уровня жизни
трудящихся.
В проекте новой Конституции БССР записано, что высшей целью
общественного производства при социализме является наиболее
полное удовлетворение растущих материальных и духовных потреб¬
ностей советских людей. Это вызывает горячую благодарность и
одобрение со стороны трудящихся нашего района. Вместе с тем они
хорошо понимают, что главная гарантия осуществления провоз¬
глашенных в Конституции прав и свобод — это могущество и про¬
цветание Родины, целеустремленная борьба за повышение эффек¬
тивности общественного производства и качества всей работы.
Вот почему колхозники, рабочие и интеллигенция Хотимского
района все свои усилия направляют на безусловное выполнение-
народнохозяйственного плана, определенного на десятую пятилет¬
ку. Итоги двух лет пятилетки показывают, что намеченные рубежи
о
и
по экономическому подъему отраслей народного хозяйства выпол¬
няются успешно.
80 процентов прироста объема промышленной и всей сельскохо-
и
и
зяиственнои продукции получено за счет роста производительности
труда.
Работники сельскохозяйственного производства обеспечили вы¬
полнение планов производства и продажи сельскохозяйственной
продукции. Среднегодовое производство зерна по сравнению с со¬
ответствующим периодом девятой пятилетки увеличилось на-
44 процента, льноволокна — на 58, молока — на 26 и мяса— на
18 процентов. Среднегодовой денежный доход от реализации сель¬
скохозяйственной продукции увеличился на 37 процентов.
Труд рабочих, колхозников и интеллигенции района высоко оце¬
нен. По итогам Всесоюзного социалистического соревнования в.
юбилейном, 1977 году району присуждено переходящее Красное
знамя Центрального Комитета КПСС, Совета Министров СССР,
ВЦСПС и ЦК ВЛКСМ, а также переходящее Красное знамя Цент¬
рального Комитета Компартии Белоруссии, Совета Министров
БССР, Белорусского республиканского совета профсоюзов и ЦК
ЛКСМБ за высокопроизводительное использование, хорошую сох¬
ранность и подготовку сельскохозяйственной техники к весеннему
севу в четвертом квартале 1977 года.
В ответ на столь высокую награду коллективы промышленности,
строительства, сельскохозяйственного производства, торговли, бы¬
тового обслуживания ответили ударным трудом и обеспечили вы¬
полнение планов первого квартала третьего года пятилетки. Улуч¬
шились качественные показатели нашей хозяйственно-экономиче¬
ской деятельности.
Обсуждение проекта Конституции способствует дальнейшей
активизации работы по устранению имеющихся недостатков, по
более широкому развертыванию социалистического соревнования за
261

повышение эффективности общественного производства и качества
работ.
Усилия трудовых коллективов промышленных и строительных
организаций направляются на то, чтобы выполнить социалистиче¬
ские обязательства к 25 декабря 1978 года. А рабочие ремонтной
мастерской районного объединения «Сельхозтехника», Передвиж¬
ной механизированной колонны № 86 треста «Могилевводстрой»
при обсуждении проекта новой Конституции БССР пересмотрели
свои обязательства на 1978 год и решили их выполнить к первой
годовщине Конституции СССР. На их инициативу откликнулись
158 рабочих, ряд бригад и смен промышленных предприятий, ко¬
торые включились в соревнование за выполнение пятилетки за че¬
тыре— четыре с половиной года.
Работники сельскохозяйственного производства с учетом задач,
определенных Центральным Комитетом Компартии Белоруссии, Со¬
ветом Министров БССР, развертывают весенне-полевые работы,
чтобы обеспечить выполнение социалистических обязательств треть¬
его года пятилетки, получить 28 центнеров зерновых, 170 центнеров
картофеля, 5,8 центнера льноволокна, повысить производительность
кормового гектара на 15 процентов.
В проекте Конституции четвертый раздел посвящается Советам
народных депутатов и порядку их избрания. Определена большая
роль Советов, составляющих политическую основу нашего государ¬
ства, через деятельность которых народ осуществляет свою волю,
свою власть.
В районный, поселковый и сельские Советы народных депутатов
избрано 336 человек. Помимо этого, под руководством Советов ра¬
ботает ряд самодеятельных общественных организаций, в которых
насчитывается около 3 тысяч граждан, принимающих непосредст¬
венное участие в управлении производством и общественными де¬
лами, хозяйственном и культурном строительстве.
В свете требований XXV съезда КПСС принимаются меры по
улучшению деятельности Советов и их исполнительных органов.
Проект Конституции обсуждался в трудовых коллективах, на
собраниях граждан по месту их жительства. Этот важнейший доку¬
мент изучался в системе политической учебы и экономического об¬
разования трудящихся. К его разъяснению и пропаганде привлече¬
но свыше 500 агитаторов и политинформаторов. Как показывает
анализ проводимых мероприятий, трудящиеся района с понимани¬
ем воспринимают проект Конституции. Единодушно одобряя его,
они анализируют, сравнивают практическую деятельность партий¬
ных, советских и хозяйственных органов, высказывают замечания
и предложения по улучшению организации производства, береж¬
ливости, экономии, укреплению производственной дисциплины, по¬
вышению культуры обслуживания населения, выполнению государ¬
ственных планов и т. д.
262

Анализируя и обобщая практический опыт, замечания и пред¬
ложения трудящихся, партийные организации, исполкомы Советов
народных депутатов, бюро райкома партии разрабатывают меро¬
приятия для их реализации, принимают меры к устранению вскры¬
тых недостатков в работе, повышению результативности массового
труда, мобилизации имеющихся резервов и возможностей для до¬
срочного выполнения планов и социалистических обязательств
1978 года и пятилетки в целом.
Я присоединяюсь к мнению выступивших депутатов и от имени
трудящихся Хотимского района вношу предложение одобрить про¬
ект новой Конституции Белорусской ССР, внесенный сегодня на об¬
суждение Верховного Совета республики. Он вдохновляет нас на
дальнейшие свершения во имя торжества коммунизма, мобилизует
творчество масс на успешное выполнение планов и социалистиче¬
ских обязательств, принятых в честь юбилея нашей республики и
Компартии Белоруссии. (Аплодисменты,.)
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от
Улльского избирательного округа Витебской области, секретарю
Белорусского республиканского совета профсоюзов Обуховичу Ана¬
толию Петровичу.
Следующим выступает депутат Галогаев.
Обухович А. П. Товарищи депутаты! Настоящая сессия Верхов¬
ного Совета Белорусской Советской Социалистической республики
войдет как яркая страница в героическую летопись нашей респуб¬
лики. Ее историческая значимость определяется тем, что именно на
ней предстоит принять новый Основной Закон республики — Кон¬
ституцию развитого социализма.
Этот важный политический документ разрабатывался Консти¬
туционной комиссией под председательством и при большом лич¬
ном вкладе кандидата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого сек¬
ретаря Центрального Комитета Компартии Белоруссии товарища
Петра Мироновича Машерова на основе и в полном соответствии
с новой Конституцией СССР и воплощает в себе накопленный за
годы Советской власти в нашей стране опыт государственного строи¬
тельства, знаменует новый этап развития братской семьи советских
республик.
Исторический опыт нашего народа учит, что только мудрое и
дальновидное руководство Коммунистической партии, тесная спло¬
ченность и взаимопомощь всех народов нашей великой страны сде¬
лали возможным те поистине грандиозные преобразования в эконо¬
мической, культурной и социальной жизни, которые произошли в
городах и селах нашей республики за шестьдесят послеоктябрьских
лет. Обо всем этом говорили выступавшие передо мной депутаты.
Этот исторический опыт, который стал неотъемлемой частью миро¬
воззрения нашего народа, нашел свое яркое отражение в проекте
новой Конституции БССР. При его обсуждении трудящиеся выра-
263

жали глубокое удовлетворение тем, что в Основной Закон нашей
республики будет включена специальная статья о ведущей роли,
как авторитетного политического вождя нашего народа,— Комму¬
нистической партии, единственной партии в мире, программный ло¬
зунг которой заключается в смелых, прекрасных словах: «Все во
имя человека, все для блага человека!».
Исходя из общих черт развитого социалистического общества,
построенного в Советском Союзе, проект с достаточной полнотой и
конкретностью отражает специфические особенности нашей респуб¬
лики, обеспечивает органическое, подлинно демократическое соче¬
тание исторических чаяний и надежд белорусского народа с общи¬
ми интересами и устремлениями народов нашей . великой
социалистической Родины. Именно поэтому в ходе всенародного
обсуждения проект новой Конституции БССР получил не только
единодушную поддержку, но и вызвал новый подъем трудовой и
гражданской активности советских людей.
Рабочие, колхозники, интеллигенция нашей республики не толь¬
ко горячо одобрили проект новой Конституции, но и внесли много
предложений и замечаний, направленных на улучшение работы ор¬
ганов государственного управления, предприятий и организаций, а
главное, своим самоотверженным трудом, делом, доказали свою ре¬
шимость внести достойный вклад в укрепление сил и могущества
нашей социалистической Родины.
Товарищи! В условиях развитого социализма одним из важней¬
ших звеньев политической системы советского общества являются
профсоюзы. Они выполняют такие важные государственные функ¬
ции, как управление государственным социальным страхованием,
контроль за охраной труда, организация санаторно-курортного об¬
служивания, туризма, ведут большую воспитательную работу среди
трудящихся.
Новая Конституция СССР значительно расширила участие проф¬
союзов в управлении государственными и общественными делами,
в решении политических, хозяйственных и социально-культурных
вопросов. Это находит свое отражение и в статье 7, и в ряде дру¬
гих статей проекта новой Конституции нашей республики.
Особо важное значение для деятельности профсоюзных органи¬
заций имеет положение статьи 15 о том, что государство обеспечи¬
вает рост производительности труда и повышение эффективности
производства, опираясь на творческую активность трудящихся, на
социалистическое соревнование, организацию которого советские
профсоюзы рассматривают как самый важный участок своей рабо¬
ты, главный метод воздействия на развитие общественного про¬
изводства.
И действительно, социалистическое соревнование с каждым го¬
дом становится все более могучим ускорителем экономического ро¬
ста республики и духовного совершенствования личности советско-
264

го человека. В социалистическом соревновании практически
участвуют все трудящиеся нашей республики. Коллективы
645 предприятий, колхозов и совхозов, более 8000 цехов, участков,
смен и бригад, свыше 217 тысяч передовиков производства сорев¬
нуются за выполнение заданий первых трех лет пятилетки к годов¬
щине принятия новой Конституции СССР. Принятые трудовыми
коллективами высокие социалистические обязательства успешно
выполняются. Сверх плана января — марта в текущем году про¬
мышленные предприятия республики реализовали продукции на
95 миллионов рублей. Успешно выполняют свои обязательства и
труженики других отраслей народного хозяйства республики.
Вместе с тем, как показывает анализ работы предприятий в
первом квартале текущего года, хозяйственные органы и профсоюз¬
ные организации еще далеко не полностью используют богатейшие
возможности соревнования для повышения эффективности произ¬
водства и качества работы. В связи с этим необходимо подчеркнуть,
что советы и замечания Леонида Ильича Брежнева, данные им во
время встречи с трудящимися Сибири и Дальнего Востока, имеют
прямое отношение и к профсоюзным организациям.
Нам необходимо проявить больше активности и настойчивости
в ликвидации так называемых узких мест, усилить борьбу за рацио¬
нальное, бережное использование материальных и трудовых ресур¬
сов в народном хозяйстве республики.
Руководствуясь положениями и выводами, изложенными в речи
Генерального секретаря ЦК КПСС, Председателя Президиума
Верховного Совета СССР Леонида Ильича Брежнева на декабрь¬
ском (1977 г.) Пленуме ЦК КПСС, решениями и указаниями Цент¬
рального Комитета Компартии Белоруссии, Белорусский республи¬
канский совет профсоюзов сосредотачивает внимание своих органи¬
заций на практическом решении задач, поставленных в Письме
Центрального Комитета КПСС, Совета Министров СССР, ВЦСПС
и ЦК ВЛКСМ «О развертывании социалистического соревнования
за выполнение и перевыполнение планов 1978 года и усиление борь¬
бы за повышение эффективности и качества работы», и обеспечении
успешного выполнения высоких социалистических обязательств
трудящимися в нынешнем, юбилейном для нашей республики
году.
Несомненно, что провозглашение в проекте новой Конституции
БССР социалистического соревнования как одного из важнейших
факторов, на которые опирается государство в руководстве эконо¬
микой, будет способствовать дальнейшему развитию социалистиче¬
ского соревнования, поднимает на новый, более высокий уровень
сотрудничества профсоюзов с государственными органами в повы¬
шении его эффективности.
Важнейшее значение приобретает в условиях развитого социа¬
листического общества статья 8, определяющая роль трудовых
265

коллективов в управлении производством. Именно в трудовых кол¬
лективах миллионы трудящихся овладевают основами социалисти¬
ческой демократии, учатся мыслить масштабно, по-государственно-
му. На предприятиях, в организациях, в колхозах и совхозах нашей
республики получили широкое распространение самые различные
формы привлечения рабочих и служащих к управлению произ¬
водством.
Я уже говорил о тех существенных коррективах в государствен¬
ных планах экономического и социального развития, которые вно¬
сит творческая активность масс, участвующих в социалистическом
соревновании. Именно они в решающей степени обеспечивают бо¬
лее быстрые, по сравнению с плановыми, темпы развития нашей
республики.
Активно воздействуют на ускорение научно-технического про-
.тресса 350 тысяч членов научно-технических обществ, 153 тысячи
рационализаторов и изобретателей. Каждый рубль, затраченной на
рационализацию и изобретательство в республике, дает в настоя¬
щее время экономический эффект более 17 рублей.
Важную роль в решении производственных вопросов в трудовых
коллективах играют постоянно действующие производственные со¬
вещания. В их состав избрано более 200 тысяч производственников,
з том числе 128 тысяч рабочих. Об эффективности деятельности
этих общественных формирований свидетельствует то, что в прош¬
лом году, например, на предприятиях республики было реализова¬
но около 50 тысяч предложений, принятых на постоянно действую¬
щих производственных совещаниях и направленных на повышение
эффективности производства. Некоторые из этих предложений дали
экономический эффект, исчисляемый десятками и даже сотнями ты¬
сяч рублей.
Громадное значение для широкого привлечения рабочих и слу¬
жащих к управлению производством имеют рабочие собрания.
Только в январе — феврале этого года на предприятиях республи¬
ки прошло более 30 тысяч собраний и конференций, посвященных
заключению коллективных договоров. В ходе этих собраний рабо¬
чие и служащие внесли свыше 57 тысяч предложений, направлен¬
ных на повышение эффективности производства, улучшение усло¬
вий труда, быта и отдыха трудящихся, 42 тысячи из них были
включены в коллективные договора, а остальные — приняты адми¬
нистрацией для решения в оперативном порядке.
Предложения и замечания трудящихся, как правило, обобща¬
ются профсоюзными и другими общественными организациями и
учитываются в их практической работе, в том числе и при разра¬
ботке предложений по планам экономического и социального раз¬
вития. В связи с этим представляется целесообразным дополнить
статью 141 проекта Конституции указанием на то, что разработка
266

планов экономического и социального развития осуществляется не
только с учетом предложений коллективов предприятий, но и с уче¬
том предложений общественных организаций.
Общественно политическая и трудовая активность членов трудо¬
вых коллективов естественно вытекает из нашего советского социа¬
листического образа жизни и неразрывно связывается с ним. Про¬
ект новой Конституции нашей республики в полном соответствии
с уже действующим Основным Законом Союза ССР пронизан ду¬
хом глубокого уважения и доверия к человеку Он не только созда¬
ет необходимые правовые предпосылки для дальнейшего развития
демократических начал в управлении производством, но и дает
реальные гарантии для реализации конкретных прав, затрагиваю¬
щих основы жизни людей. Каждый советский человек знает, что
никогда не станет безработным, его дарования и таланты найдут
применение и заслуженное признание, что он не будет оставлен на
произвол судьбы в случае болезни или старости, может быть спо¬
коен за судьбу своих детей. В решении всех этих вопросов прини¬
мают активное участие и профсоюзы.
Возьмем^ например, народное здравоохранение. Как указывал
на XXV съезде КПСС Леонид Ильич Брежнев, забота о здоровье
советских людей является одной из самых важных социальных за¬
дач нашей партии. Советское государство проявляет постоянное
внимание к дальнейшему развитию здравоохранения, улучшению
медицинской помощи населению. Так, расходы на здравоохранение
в прошлом, 1977 году по сравнению с 1970 годом возросли в рас¬
чете на одного жителя республики на 25 процентов, численность
врачей увеличилась на 24 процента, число больничных коек — на
18 процентов. Такими же темпами возрастали техническая оснащен¬
ность, обеспеченность медикаментами, научное и организационное
обеспечение народного здравоохранения. Все это позволило за по¬
следние годы существенно снизить в республике заболеваемость и
смертность от ряда заболеваний. Растет средняя продолжитель¬
ность жизни населения. Немалый вклад в решение проблемы со¬
хранения и укрепления здоровья человека труда, снижения забо¬
леваемости и травматизма, воспитания здоровой смены вносят и
профсоюзы республики.
Профсоюзные организации усилили контроль за охраной и улуч¬
шением условий труда на производстве. Сейчас эта работа, как
правило, строится на основе комплексных планов, сочетающих воп¬
росы охраны , труда и санитарно-оздоровительных мероприятий..
Только в прошлом году производственный травматизм в респуб¬
лике снизился на 4,5 процента. Все более значительный вклад
вносят профсоюзы и в профилактику заболеваний. В прошлом году
в здравницах профсоюзов Белоруссии, не считая заводских баз от-
дыха, поправило свое здоровье и отдохнуло около 400 тысяч рабо¬
чих и служащих республики, а в загородных пионерских лагерях
'267

профсоюзов побывало 390 тысяч их детей. Это значительно больше,
чем в 1976 году.
Из года в год растет и укрепляется материальная база для ор¬
ганизации лечения и отдыха трудящихся. В прошлом году только
в нашей республике вступили в строй санаторий «Приднепровский»,
дома отдыха «Буг» и «Логойский», 7 санаториев-профилакториев.
Профсоюзы широко используют предоставленные им большие
возможности для привлечения миллионов трудящихся к занятиям
физкультурой, спортом и туризмом, что также играет немаловаж¬
ную роль в укреплении здоровья трудящихся.
Тем не менее, и в организации труда на производстве, и в меди¬
цинском обслуживании, и в профилактике заболеваемости у нас
еще много недостатков и нерешенных вопросов, о чем неоднократ¬
но говорили депутаты Верховного Совета Белорусской ССР при
рассмотрении проектов планов экономического и социального раз¬
вития республики и других вопросов в постоянной Комиссии по
здравоохранению и социальному обеспечению Верховного Совета
БССР.
В настоящее время как государственные органы, так и общест¬
венные организации республики ведут большую работу по претво¬
рению в жизнь Постановления Центрального Комитета КПСС и
Совета Министров СССР «О мерах по дальнейшему улучшению
народного здравоохранения» и Постановления Центрального Ко¬
митета Компартии Белоруссии и Совета Министров БССР по дан¬
ному вопросу.
Важную роль в решении этой и других социальных проблем
призваны сыграть Советы народных депутатов и их постоянные ко¬
миссии. Это предусматривается и в проекте новой Конституции
БССР. Так, статья 112 устанавливает, что постоянные комиссии
Верховного Совета БССР призваны осуществлять контроль за дея¬
тельностью государственных органов и организаций. Основываясь
на этом важном конституционном положении, постоянная Комиссия
по здравоохранению и социальному обеспечению Верховного Сове¬
та Белорусской ССР намерена взять под особый контроль выпол¬
нение решений партии и правительства по народному здравоохра¬
нению, направленных на претворение в жизнь прав граждан нашей
республики, провозглашенных в статье 40 проекта новой Консти¬
туции БССР.
Товарищи депутаты! Каждая Конституция нашей республики
была восходящей ступенью в строительстве нового общества на
земле белорусской. Конституция, которую нам предстоит при¬
нять,— Конституция развитого социалистического общества. Она
явится новым важным вкладом в великое дело построения комму¬
низма в нашей стране. Поэтому, выражая волю моих избирателей,
я с гордостью отдам свой голос за новую Конституцию БССР.
(Аплодисменты.)
268

Председательствующий. Слово предоставляется депутату от
Михайлишковского избирательного округа Гродненской области,
председателю колхоза «Родина» Островецкого района Галогаеву
Андрею Андреевичу.
Следующей выступает депутат Цагельник Анастасия Констан¬
тиновна.
Галогаев А. А. Товарищи депутаты! В жизни белорусского на¬
рода произошло событие огромного политического значения. Опуб¬
ликование проекта новой Конституции БССР является еще одним
ярким свидетельством подлинного торжества мудрой ленинской
политики Коммунистической партии и Советского правительства,
обеспечивающей расцвет жизни, экономики и культуры всех брат¬
ских народов нашей великой Родины.
Чувство гордости у каждого из нас вызывает проект нового Ос¬
новного Закона — Конституции нашей республики, так как в нем
отражаются завоевания и достижения нашего народа за годы Со¬
ветской власти, расширяются и закрепляются права наших
граждан, всесторонне определяются пути дальнейшего развития со¬
циалистического общества, со всей очевидностью проявляется за¬
бота нашего государства о повышении материального благосостоя¬
ния и культурного уровня наших людей. Этот важнейший доку¬
мент создавался в полном соответствии с Конституцией СССР,
которая закрепила основы общественного строя и политики Совет¬
ского Союза. В нем раскрываются огромные достижения народа во
всех областях политической, экономической и культурной жизни за
время существования Советской Белоруссии, которая сейчас гото¬
вится к своему шестидесятилетнему юбилею.
Каждая глава, каждая статья Конституции БССР — яркое сви¬
детельство непобедимости дела Великого Октября, ленинских идей,
могучей силы дружбы народов СССР.
Ключевыми положениями, определяющими содержание и поли¬
тическую направленность проекта новой Конституции республики,
являются четко выраженные в ней идеи о возрастании руководящей
и направляющей роли Коммунистической партии, о дальнейшем
укреплении Советского государства как главного орудия строи¬
тельства коммунистического общества, о расширении и укрепле¬
нии социалистической демократии, расширении прав и свобод граж¬
дан в сочетании с повышением организованности, ответственности,
укреплением дисциплины во всех сферах общественной жизни, о
дальнейшем упрочении социалистической законности и правопо¬
рядка.
В проекте новой Конституции впервые силу закона приобретают
обязанности граждан оберегать интересы Советского государства,
способствовать его могуществу и авторитету, укреплять дружбу на¬
ций и народностей советского многонационального государства,
уважать права и законные интересы других людей, всемерно со-
269

действовать охране общественного порядка, бороться с хищениями
и расточительством государственного и общественного имущества,
беречь природу и культурные ценности, заботиться о воспита¬
нии детей, растить их достойными членами социалистического
общества.
Новым конституционным предписанием являются положения
статьи 87 об интернациональном долге гражданина Белорусской
ССР — содействовать развитию дружбы и сотрудничества с наро¬
дами других стран, поддержанию и укреплению всеобщего мира.
Обсуждая этот важный исторический документ, полеводы и жи¬
вотноводы, специалисты колхоза «Родина», как и все трудящиеся
Белоруссии, глубоко сознают, что достижения нашей многонацио¬
нальной советской страны, нашей республики — результат мудрой
политики КПСС. Они стремятся наиболее полно и эффективно ис¬
пользовать созданный в хозяйстве экономический потенциал, умно¬
жить свой вклад в общую сокровищницу материальных и духовных
ценностей, делами отвечать на заботу партии и правительства о
росте благосостояния народа. Труженики колхоза «Родина» успеш¬
но претворяют в жизнь задачи по дальнейшему повышению эконо¬
мики, эффективности производства и качества работы, поставлен¬
ные XXV съездом КПСС.
Ударным трудом коллектив отметил 60-летие Великого Октября
и принятие новой Конституции Страны Советов. Получено по 35,2
центнера зерновых с гектара, картофеля — 176 центнеров. Прирост
валового сбора зерна к уровню 1976 года составил 644 тонны, кар¬
тофеля — 700 тонн. Особенно высоких результатов по сбору зерна
добился производственный участок № 3, возглавляемый депутатом
сельского Совета Терезой Сильвестровной Койро, где средняя уро¬
жайность зерновых составляет 36,8 центнера с гектара.
Дальнейшее развитие получило в хозяйстве животноводство. На
100 гектаров сельскохозяйственных угодий произведено 416 центне¬
ров мяса. Государству продано 99 процентов скота высшей упитан¬
ности. Средний вес одной головы составляет 430 килограммов.
Мы перевыполнили план заготовок кормов. С гектара пашни
получено по 45 центнеров кормовых единиц. Социалистические обя¬
зательства двух лет пятилетки по производству и продаже всех
видов сельскохозяйственной продукции наше хозяйство выполнило
досрочно.
Проведена определенная работа по улучшению условий труда
и быта колхозников. Строители сдали в эксплуатацию детский сад
на 25 мест, 4 жилых дома для механизаторов и специалистов.
Колхоз вышел победителем районного социалистического сорев¬
нования и завоевал пять переходящих Красных знамен Островец-
кого райкома Компартии Белоруссии и исполкома районного Со¬
вета народных депутатов. За успехи, достигнутые в социалистиче¬
ском соревновании за достойную встречу 60-летия Великого Октяб-
270

ря, колхоз получил высокие награды: Почетную грамоту
Верховного Совета БССР и переходящее Красное знамя Централь¬
ного Комитета КПСС, Совета Министров СССР, ВЦСПС и ЦК
ВЛКСМ с занесением на Всесоюзную Доску Почета Выставки до-
и
и
стижении народного хозяйства.
Безмерной признательностью и высокопроизводительным трудом
отвечают работники полей и ферм нашего хозяйства Центральному
Комитету Коммунистической партии Советского Союза и Советско¬
му правительству за активную и плодотворную практическую дея¬
тельность по развитию и укреплению материально-технической ба¬
зы всех отраслей сельскохозяйственного производства. С огромной
радостью и гордостью за свою страну встретили они проект новой
Конституции БССР и ознаменовали опубликование этого важного
документа новыми трудовыми успехами.
Квартальный план продажи мяса государству наш колхоз вы¬
полнил на 121 процент. Средний вес одной головы реализованного
крупного рогатого скота составил 441 килограмм, среднесуточный
привес — 756 граммов. Животноводы Бублевич, Главдель, Гед-
ройть, Янкович добились килограммового среднесуточного привеса
по закрепленным за ними группам скота.
На основе дальнейшего использования земли и техники, внед¬
рения в производство достижений науки и передовой практики, со¬
вершенствования производства и животноводства труженики кол¬
хоза «Родина» в юбилейном для республики году решили выпол¬
нить план трех лет пятилетки по продаже сельскохозяйственной
продукции к первой годовщине принятия новой Конституции СССР.
В настоящее время развернулось соревнование за получение в ны¬
нешнем году с каждого гектара по 37 центнеров зерна, 190 центне¬
ров картофеля. Производство мяса на 100 гектаров сельскохозяй¬
ственных угодий намечается довести до 480 центнеров.
В эти дни успешно и на высоком агротехническом уровне
ведется весенний сев.
Под урожай 1978 года вносится достаточное количество органи¬
ческих и минеральных удобрений. Расширилась площадь под зер¬
новыми, которая составляет 56 процентов всей пашни.
Социалистическим соревнованием охвачены все категории ра¬
ботников. Возглавляют его коммунисты-механизаторы Косач, Кой-
ро, Радюк, Можейко и другие.
Все колхозники полны решимости отметить посевную кампанию
третьего года пятилетки ударным трудом, что позволит заложить
прочный фундамент под высокий урожай.
Избиратели Островецкого района закончили обсуждение про¬
екта Конституции Белорусской ССР и, как все трудящиеся респуб¬
лики, целиком и полностью поддерживают и горячо одобряют его.
В процессе обсуждения особое внимание привлекла статья 12, где
речь идет об обязанностях колхозов, как и других землепользова-
271

телей, об эффективном использовании земли, бережном отношении
к ней и повышении ее плодородия.
Труженики колхоза «Родина» выражают глубокое удовлетворе¬
ние тем, что статья 8 проекта четко определяет роль трудового кол¬
лектива: «Трудовые коллективы развивают социалистическое со¬
ревнование, способствуют распространению передовых методов ра¬
боты, укреплению трудовой дисциплины, воспитывают своих членов
в духе коммунистической нравственности, заботятся о повышении
их политической сознательности, культуры и профессиональной ква¬
лификации».
Разрешите заверить Центральный Комитет Компартии Белорус¬
сии, Верховный Совет и Правительство республики, что труженики
колхоза «Родина» и в дальнейшем будут строить свою работу в
строгом соответствии с требованиями новой Конституции БССР,
еще шире развернут соревнование за досрочное выполнение социа¬
листических обязательств, взятых на текущую пятилетку и прило¬
жат все усилия к тому, чтобы новая Конституция республики ра¬
ботала на коммунизм. (Аплодисменты.)
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от
Свислочского избирательного округа Гродненской области, предсе¬
дателю исполнительного Комитета Свислочского районного Совета
народных депутатов Цагельник Анастасии Константиновне.
Следующим выступит депутат Панченко.
Цагельник А. К. Товарищи депутаты! Никогда не забудется тот
октябрьский день 1977 года, когда, выражая волю советских людей,
Верховный Совет СССР принял новую Конституцию Союза Совет¬
ских Социалистических Республик. Этот день навсегда останется в
памяти народной как яркое свидетельство подлинного торжества
ленинских принципов народовластия.
Сегодня, когда Конституция СССР действует, живет, работает,
большой волнующий праздник пришел на землю нашей синеокой
Белоруссии. Равноправная сестра в дружной семье народов-брать¬
ев, наша орденоносная республика принимает новый Основной За¬
кон, разработанный в соответствии с Конституцией СССР и с уче¬
том особенностей нашей республики.
Все мы сегодня безгранично счастливы и горды от сознания того,
что нам, полномочным представителям народа, предоставлено ве¬
ликое право участвовать в работе этой исторической сессии. Мы и
наши избиратели с огромным душевным волнением готовились к
этому знаменательному событию в жизни белорусского народа.
Глубоко символично, что новая Конституция БССР принимается в
год славного 60-летия республики и Коммунистической партии Бе¬
лоруссии.
В докладе кандидата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого
секретаря Компартии Белоруссии, председателя Конституционной
комиссии товарища Петра Мироновича Машерова о проекте Кон-
272

ституции Белорусской республики и итогов его всенародного обсуж¬
дения раскрывается полная и впечатляющая картина того, кем бы¬
ли и кем стали трудящиеся Белоруссии, чего они достигли в эконо¬
мическом и культурном строительстве под солнцем Советской Кон¬
ституции, согретые ленинской дружбой народов.
С огромным интересом встретили трудящиеся нашего района
опубликование проекта Конституции БССР. В трудовых коллекти¬
вах и по месту жительства граждан в районе проведено около
300 собраний, на которых участвовало 98 процентов взрослого на¬
селения. Эта активность вполне закономерна. Ведь трудящиеся
Западной Белоруссии впервые за всю свою историю имели возмож¬
ность принять участие в обсуждении этого важного государствен¬
ного документа. До 1939 года здесь существовало буржуазно-по¬
мещичье государство со всеми его атрибутами, в том числе и с кон¬
ституцией, стоявшей на страже интересов буржуазии и помещиков.
Наш край до 1939 года представлял собой отсталый аграрный
придаток буржуазно-помещичьей Польши. В то время, как в Стране
Советов полным ходом шла индустриализация, коллективизация,
здесь на «ўсходніх крэсах», как презрительно назывались тогда эти
места, царили безработица, страшная эксплуатация, голод и бес¬
просветная нужда. Белорус имел лишь одно «право» — на бесправ¬
ное существование. Зато «обязанностей» у него было хоть отбавляй.
Только различных налогов приходилось уплачивать свыше 50 ви¬
дов, не считая других повинностей.
С гордостью мы читаем сегодня статью 12 проекта, в которой
говорится, что земля — мать всех наших богатств — у нас принад¬
лежит всем, кто ее обрабатывает. И невольно встают в памяти
свислочан грустные цифры, когда 15 помещиков здесь владели
пятью тысячами гектаров плодороднейших земель, а наследникам
графа Тышкевича принадлежало 15 тысяч гектаров леса в Бело¬
вежской пуще. Зато подавляющей массе крестьянских хозяйств при¬
ходилось ютиться на скудных земельных клочках, а многие не име¬
ли даже и этого.
То время безвозвратно ушло в прошлое. От сохи — к трактору
и комбайну, от мелкого крестьянского хозяйства — к высококвали¬
фицированному сельскохозяйственному производству, от лучины и
убогих хатенок — к телевизору и благоустроенным поселкам, от
сплошной неграмотности — ко всеобщему среднему образованию.
Такой путь прошла Свислоччина за послевоенные годы.
С огромным интересом вчитываемся мы в статьи проекта, в ко¬
тором каждому белорусу гарантируются великие социальные права.
И какого из них ни коснись, опять-таки не обойтись без сравнений.
Одна больница на 17 коек, да в ней один врач — вот и все, чем рас¬
полагало здравоохранение Свислочского района до 1939 года. Наше
советское время показывает куда более яркие примеры! Нынче в
районе трудится 51 высококвалифицированый врач. Нашу цент-
18 Зак. 1057
273

ральную районную больницу на 310 коек по праву называют здрав¬
ницей.
«Высшая цель общественного производства при социализме,—
говорится в проекте новой Конституции нашей республики,— наи¬
более полное удовлетворение растущих материальных и духовных
потребностей людей». Жителям Белоруссии понятен этот принцип.
Он находит реальное подтверждение в росте их благосостояния.
Его уровень удваивается примерно через каждые 15 лет.
Но не все изменения, которые произошли в нашей республике,
можно измерить цифрами. Какие цифры могут дать, например, пол¬
ное представление об изменениях в психологии белоруса, угнетен¬
ного в недалеком прошлом человека, ставшего полноправным граж¬
данином страны развитого социализма, хозяином своей счастливой
судьбы?!
Именно социализм впервые в истории обеспечил всем советским
людям, в том числе и белорусам, такие великие права, как право
на труд, образование, охрану здоровья, на социальное обеспечение
и отдых, право на активное участие в управлении делами госу¬
дарства.
В какой еще стране людям труда гарантируются такие жизненно
важные материальные блага?!
Товарищи депутаты! Сегодня, сверяя свою жизнь с проектом
Основного Закона, каждый из нас воочию видит, как глубоко и пол¬
но в этом документе отразились наши чаяния и надежды. Особенно
тесно переплелись с моей судьбой статьи шестого раздела, будто
они писались для меня лично.
Родилась и выросла я в бедной крестьянской семье. Такие
семьи в то время исчислялись тысячами. Была рабочей маслозаво¬
да, секретарем-машинисткой, работала, училась. Земляки избрали
меня депутатом районного Совета, доверили ответственный пост
председателя райисполкома, послали в высший орган республики —
Верховный Совет. Еще ни одно государство не поднимало на та¬
кую высоту простую женщину. И вдвойне я горда от мысли, что
моя счастливая судьба не какое-то исключение. В ней, как в капле
воды, отразились судьбы всех женщин нашего принеманского края,
согретых солнцем советской Конституции, заботой и вниманием От¬
чизны.
От имени многочисленного отряда женщин — женщин-тружениц,
женщин-депутатов позвольте выразить сердечную благодарность и
признательность ленинской партии, нашему родному правительст¬
ву за их огромную заботу о нас, женщинах. (Аплодисменты.)
Ярким проявлением развития социалистической демократии яв¬
ляются зафиксированные в проекте Основного Закона положейия о
Советах народных депутатов, как единой системе органов государ¬
ственной власти, об избирательной системе и народном депутате.
274

Все это позволит Советам привлекать самые широкие массы тру¬
дящихся к участию в управлении делами государства.
В ходе обсуждения проекта Конституции в трудовых коллекти¬
вах и на собраниях граждан нашего района было высказано нема¬
ло критических замечаний и конкретных предложений по совер¬
шенствованию работы Советов. Исполком районного Совета все эти
замечания и предложения обобщает, тщательно изучает. На их ос¬
новании вырабатываются мероприятия по совершенствованию стиля
работы исполкомов, депутатских комиссий, общественных органи¬
заций, по обеспечению четкости и слаженности в работе управлен¬
ческого аппарата.
Наш долг теперь — использовать богатый опыт, накопленный в
дни всенародного обсуждения проекта, организовать деловое изу¬
чение и пропаганду Конституции БССР, каждого ее положения,
направить всю эту работу на дальнейшее повышение эффективно¬
сти и качества многогранной деятельности советского аппарата и
наших кадров.
Всенародное обсуждение проекта Конституции явилось мощным
импульсом в развитии творческой инициативы рабочих и колхозни¬
ков нашего района, вызвало новый подъем социалистического сорев¬
нования за то, чтобы большими трудовыми победами ознаменовать
славный шестидесятилетний юбилей республики и Компартии Бело¬
руссии.
Выполняя решения XXV съезда КПСС и XXVIII съезда Ком¬
партии Белоруссии, трудящиеся Свислочского района перевыпол¬
нили планы первого квартала по производству и продаже государ¬
ству молока и мяса.
Гул моторов не умолкает на весенних полях. Посевные
экипажи’, дорожа сроками и качеством сева, закладывают прочную
основу будущего урожая.
Товарищи депутаты! По поручению своих избирателей я с боль¬
шой гордостью буду голосовать за Конституцию Белорусской ССР,
Основной Закон нашей жизни, по которому в дружной семье брат¬
ских народов мы строим светлое будущее — коммунизм. (Аплодис¬
менты.)
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от Ле¬
нинского избирательного округа Гомельской области, народному
поэту Белоруссии, Панченко Пимену Емельяновичу.
Следующим выступает депутат Степанищевский Юрий ГеОр-
гиевич.
Панченко П. Е. Уважаемые товарищи депутаты!
Мы, как мне
кажется, хорошо и разумно обсудили проект новой Конституции,
четвертый по счету с начала нашей государственности. Слово
ституция» начало бытовать после революции 1905 года, после
вого царского обещания дать свободу. Якуб Колас писал в
году:
«кОн-
лжи-
1908
18*
275

Канстытуцыю далі,
Адчынілі дзверы.
I... ў астрог нас павялі,
I таўкуць без меры...
Зашумелі аб зямлі
У думе дэпутаты,
Ды па карку ім далі —
I пайшлі дахаты.
Давно отошли в небытие те мрачные времена и события. Наша
индустриально-колхозная Белоруссия идет к своему шестидесяти¬
летию в красе и в славе.
Писатели нашей республики обсудили и единодушно одобрили
проект новой Конституции БССР.
Разумеется, особое внимание мы обратили на статью 27: «Госу¬
дарство заботится об охране, приумножении и широком использо¬
вании духовных ценностей для нравственного и эстетического вос¬
питания советских людей, повышения их культурного уровня.
В Белорусской ССР всемерно поощряется развитие профессио¬
нального искусства и народного художественного творчества».
А также на статью 45, где говорится, что государство создает все
условия для развития литературы и искусства и оказывает под¬
держку творческим союзам.
Мы ощущаем ежедневную заботу Центрального Комитета Ком¬
партии Белоруссии, нашего Правительства и лично Петра Миро¬
новича Машерова о писателях, о всех работниках творческих сою¬
зов и за это очень им благодарны.
Белорусские писатели хорошо понимают свою ответственность
перед родным народом, перед коммунистической партиен за свои
нелегкий труд. Наше время чрезвычайно сложное. Ускоренный темп
жизни, научно-техническая революция, высокие культурные и эсте¬
тические запросы советского человека обязывают нас глубже изу¬
чать жизнь, лучше ощущать, понимать дела и чувства нашего совре¬
менника. Для того, чтобы воспитывать, самим писателям, худож¬
никам, композиторам, актерам нужно учиться у рабочих и
колхозников, инженеров и агрономов, учиться у народа.
Лучшие произведения белорусских писателей пользуются попу¬
лярностью далеко за пределами Белоруссии, переводятся на многие
языки народов Советского Союза и зарубежных стран.
Минский полиграфический комбинат имени Якуба Коласа вы¬
пускает 220 тысяч экземпляров книг и брошюр в сутки, а заказы
на белорусскую книгу приходят из 110 стран мира.
Наиболее выдающиеся романы и повести белорусских прозаи¬
ков Ивана Мележа, Ивана Шамякина и Василия Быкова издаются
на русском языке миллионными тиражами. Пьесы Кондрата Кра¬
пивы и Андрея Макаенка идут в сотнях театров. Это настоящий рас¬
цвет национальной литературы, национальной культуры.
Но у нас все еще мало талантливых книг о сегодняшнем дне, о
276

нашем современнике, о рабочем человеке. Непростительно мало
хороших пьес, особенно для. самодеятельности. Да и песни в пос¬
леднее время зучат несколько однообразно: он, она, весна да нем¬
ножко соловьев. Это, понятно, необходимо, но нужны патриотичес¬
кие и героические песни, чтоб они зазвучали так же взволнованно,
как «Тревожная молодость» Пахмутовой и «День Победы» Тухма-
нова.
Товарищи! Мы гордимся нашей Конституцией, нашим гуманиз¬
мом, нашими правами, которые хорошо знает весь народ. В связи с
этим мне вспоминается такой факт. На одной американской воен¬
ной базе в Западной Германии 252 американским солдатам был
прочитан следующий текст: «Мы считаем как само собой разумею¬
щееся, что все люди созданы равными, что творец наделил их не¬
отъемлемыми правами и среди них — правом на жизнь, свободу,
стремление к счастью». Тех, кто согласен с этим, попросили поста¬
вить свои подписи. 73 процента солдат отказались подписаться под
этими словами. Их не предупредили, что текст взят из американской
Декларации независимости. Что стоят эти высокие слова, если они
не подкрепляются правами, если в них не верят люди и даже не
знают своей Конституции!
Я был в нью-йорском Гарлеме, видел бесконечные кварталы чи¬
кагских трущоб, видел огромные очереди безработных возле бирж
труда во многих европейских и американских городах. И всегда в
сердце было сочувствие людям, лишенным основных прав: права на
труд, права на жилище. Одновременно сердце переполнялось гор¬
достью за нашу великую социалистическую Родину, за советский
образ жизни. Такую же гордую радость я почувствовал, когда в да¬
лекой знойной Гвинее видел за работой наши МАЗы и тракторы
«Беларусь».
У нас никогда не было бы таких достижений, если бы нам не
помогали братские народы, особенно великий русский народ. По¬
этому мы приветствуем статью Конституции о равноправии граж¬
дан Белорусской ССР перед законом независимо от их происхож¬
дения, социального и имущественного положения, расовой и на¬
циональной принадлежности, пола, образования, языка, отношения
к религии, рода и характера занятий, места жительства и других
обстоятельств.
В Белоруссии живут и трудятся представители более 80 нацио¬
нальностей. Одни живут издавна, другие навсегда остались здесь
со времени партизанской борьбы, третьи приехали помогать нам
развивать новые отрасли промышленности. Мы рады им как род¬
ным братьям, и они воспринимают жизнь нашего народа, как свою.
Бывая в разных республиках нашей великой Родины, мы всегда
чувствуем, как любят и уважают нашу Белоруссию. И мы отвечаем
нашим братьям и сестрам самой горячей и беззаветной любовью.
Хорошо сказал про это поэт Геннадий Буравкин:
277

Я ўдзячны лёсу, што ва ўсе часы
Мая блакітнавокая радзіма
Не засланіла мне чужой красы,
Мяне ад свету не адгарадзіла,
Што не магла, не ўмела быць другой,
Жыла ў братэрстве і сяброў цаніла
I што ў краіне нашай дарагой
Яе завуць сястрою мілай.
И пусть себе скулят наемные обманщики и сплетники из разных
продажных радиостанций, правда сильнее лжи. Белорусский народ
знает свои права* знает свои обязанности и с чувством достоинства
принимает сегодня свою Конституцию.
Надо отметить, что мы лишены, к нашему счастью, некоторых
прав, а именно:
не имеем права эксплуатировать людей, наживаться за счет
чужого труда;
не имеем права проповедовать отчаяние и неверие в свои силы,
воспитывать у молодых людей неуважение к идеалам своих отцов;
не имеем права унижать человека, какой бы национальности он
ни был;
не имеем права проповедовать расовую ненависть и войну.
Это записано в нашей Конституции.
Но мало лишь ненавидеть войну, нужно активно и последова¬
тельно бороться за мир, особенно теперь, когда военно-промышлен¬
ные комплексы некоторых государств жаждут поставить мир на
грань термоядерной войны.
Леонид Ильич Брежнев, выступая 7 апреля перед моряками-
тихоокеанцами, сказал: «При всей значительности той или иной
проблемы в современных условиях нет задачи более важной, за¬
трагивающей судьбу каждого человека на земле, чем добиться ре¬
ального разоружения. Прекратить гонку вооружений, обеспечить
движение к снижению, а в конечном итоге ликвидации угрозы тер¬
моядерной катастрофы — вот основная проблема стоящая сейчас
на повестке дня нашей жизни».
На днях в Минске состоялось собрание представителей общест¬
венности нашей столицы, организованное Белорусским республи¬
канским комитетом защиты мира, чтобы единодушно поддержать
требования советского народа, всех миролюбивых сил нашей пла¬
неты, поставить нейтронное оружие вне закона.
С докладом на собрании выступил заместитель Председателя
Президиума Верховного Совета БССР Владимир Елисеевич Ло-
банок, который возглавлял делегацию советской общественности
на проходившем недавно в Амстердаме международном форуме
под девизом «Остановить нейтронную бомбу!»
Участники собрания, как и весь белорусский народ, поддержа¬
ли требования миролюбивой общественности запретить производ-
278

ство нейтронного оружия, прекратить гонку вооружений, сделать
процесс разрядки необратимым.
Слесарь-лекальщик Минского тракторного завода имени
В. И. Ленина Герой Социалистического Труда Евгений Иванович
Климченко сказал: «От имени рабочих предприятия я выражаю
гневный протест против намерений правящих кругов Соединенных
Штатов Америки начать производство нейтронной бомбы. Трак¬
торостроители заняты мирным созидательным трудом. Наша про¬
дукция, известная далеко за пределами страны, служит мирным
целям. Мы хотим, чтобы на земле зеленели поля и цвели сады, что¬
бы дети росли здоровыми и жизнерадостными под мирным небом
планеты».
Под этими словами может подписаться каждый советский чело¬
век.
И хотя под давлением гневного протеста и возмущения честных
людей всего мира американский президент отложил на некоторое
время развертывание производства нейтронного оружия, но это
решение расплывчатое, двойственное. Мы осуждаем маневры
США, которые хотят дезориентировать и ослабить движение про¬
теста против нейтронной бомбы. Мы ни на минуту не должны за¬
бывать, что угроза войны не миновала. Мы и в дальнейшем еще
активнее будем вести борьбу за разоружение, за мир.
Товарищи депутаты! Наш новый Основной Закон республики,
как и Конституция СССР — это мудрые учебники жизни. И я хо¬
тел бы, чтобы текст Конституции СССР и БССР в красивом мало¬
форматном издании дарили детям родители или школа, как можно
раньше обращала внимание не только на права советского челове¬
ка, но больше на обязанности гражданина.
Наша новая Конституция — чудесный подарок 60-летию БССР
и Коммунистической партии Белоруссии.
Я поддерживаю предложение:
Закон республики. (Аплодисменты.)
единогласно принять Основной
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от
Могилевского — Кировского избирательного округа Могилевской
области, председателю исполнительного Комитета Могилевского
городского Совета народных депутатов Степанищевскому Юрию
Георгиевичу.
Следующим выступает депутат Платонов Константин Михай¬
лович.
Степанищевский Ю. Г. Уважаемые товарищи депутаты! На
настоящей сессии завершается всенародное обсуждение проекта но¬
вой Конституции, и нам предстоит принять новый Основной Закон
Белорусской Советской Социалистической Республики.
В ярком и содержательном докладе кандидата в члены Полит¬
бюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального Комитета Ком¬
партии Белоруссии, Председателя Конституционной комиссии то-
279

варища Машерова Петра Мироновича всесторонне и убедительно
раскрывается содержание этого важного документа, в котором от¬
ражаются коренные изменения в экономической и социально-поли¬
тической жизни нашей республики.
Аккумулировав в себе все основные положения Основного За¬
кона страны, проект новой Конституции БССР направлен на даль¬
нейшее укрепление единства и сплоченности всех народов нашей
великой Родины, является результатом осуществления ленинской
национальной политики Коммунистической партии Советского Со¬
юза. Именно поэтому так заинтересованно, деловито, с чувством
глубокой ответственности трудящиеся республики обсуждали про¬
ект новой Конституции.
На прошедших в эти дни собраниях могилевчане, единодушно
одобряя проект Основного Закона республики, еще раз продемон¬
стрировали свою сплоченность вокруг Коммунистической партии
Советского Союза, свою решимость и впредь развивать и совер¬
шенствовать советскую социалистическую демократию, отдавать
все свои силы, знания и энергию великому делу коммунистического
строительства.
В процессе обсуждения было внесено более 2000 замечаний и
предложений по уточнению отдельных статей Конституции, по со¬
вершенствованию организации труда, управления производством,
по дальнейшему улучшению коммунального, торгового, бытового и
медицинского обслуживания, народного образования, развитию
культуры и спорта.
Ни одно из поступивших замечаний и предложений не будет
оставлено без внимания, по каждому из них принимаются необхо¬
димые меры. Все это подтверждает реальное право граждан СССР,
предоставленное им Основным Законом страны — участие в управ¬
лении государственными и общественными делами, в обсуждении и
принятии новых законов и решений общегосударственного и мест¬
ного значения, право вносить в государственные органы и общест¬
венные организации предложения об улучшении их деятельности.
Мы гордимся тем, что за годы Советской власти в нерушимом
братском союзе с другими народами нашей Родины белорусский
народ, пройдя через все испытания, достиг разительных успехов во
всех областях жизни, ликвидировал экономическую и культурную
отсталость и встречает 60-летие БССР и Компартии Белоруссии
высокими достижениями на всех участках коммунистического стро¬
ительства.
Обозревая мысленно пройденный путь, могилевчане с удовлет¬
ворением могут отметить, что они также достигли больших успехов
в развитии всех отраслей народного хозяйства и культуры родного
города.
До революции Могилев был административным и торгово-ре¬
месленническим городом с населением 70 тысяч человек. Промыш-
280

ленность составляли мелкие кустарные кожевенные, пивоварен¬
ные, Маслобойные и лесопильные предприятия с общей числен¬
ностью рабочих 712 человек.
В двух гимназиях, реальном училище, повивальной и фельд¬
шерской школах, ремесленном училище и 23 начальных школах
обучалось 5500 детей, в основном, зажиточных горожан. В городе
имелось только четыре библиотеки (две из них частные). В самой
крупной из них насчитывалось 5000 книг. Жителей города обслу¬
живало 34 врача и 22 фельдшера. Зато в городе действовало около
сотни трактирных «заведений».
Сегодня Могилев занимает третье место в республике по своему
экономическому потенциалу и четвертое — по численности насе¬
ления. В настоящее время — это город большой химии, машино- и
приборостроения, легкой и пищевой промышленности, город науки,
развитой сети учреждений народного образования, культуры и
здравоохранения. Особенно большое развитие Могилев получил за
годы восьмой и девятой пятилеток. На развитие народного хозяй¬
ства было внесено 1 миллиард 242 миллиона рублей капитальных
вложений.
В городе построено 22 новых промышленных предприятия, в
том числе такие крупные, как комбинаты синтетического волокна и
шелковых тканей, заводы лифтостроительный, устройств по подго-
товке первичной информации,
О
о
ремонтный и электроремонтныи,
ТЭЦ-2, фабрики швейная, художественных изделий и другие.
По сравнению с 1965 годом объем промышленного производства
возрос в 4,2 раза.
В Могилеве работают два филиала научно-исследовательских
институтов Академии наук БССР, три высших учебных заведения,
20 техникумов и профессионально-технических училищ, 49 общеоб¬
разовательных школ, 83 детских дошкольных учреждения, 2 теат¬
ра, 29 клубов и Домов культуры, 5 кинотеатров, 64 библиотеки, бо¬
лее 300 предприятий торговли, общественного питания и бытового
обслуживания.
Охрану здоровья могилевчан в 137 медицинских учреждениях,
оснащенных самым современным оборудованием, обеспечивают
1257 врачей.
Значительное развитие за эти годы получили жилищно-комму¬
нальное хозяйство, грузовой и пассажирский транспорт, телеграф¬
но-телефонная связь.
Неузнаваемо изменились культура и внешний облик города.
Все это достигнуто самоотверженным трудом могилевчан, бла¬
годаря постоянной заботе Коммунистической партии и Советского
правительства о жизни и быте трудящихся, благодаря огромной
помощи всех братских республик нашей многонациональной Ро¬
дины.
«Мы создали новое общество, общество, подобного которому че-
281

ловечество еще не знало,— говорил Генеральный секретарь ЦК
КПСС Леонид Ильич Брежнев на XXV съезде КПСС.— Это — об¬
щество бескризисной, постоянно растущей экономики, зрелых социа¬
листических отношений, подлинной свободы... Это — общество твер¬
дой уверенности в будущем, светлых коммунистических перспектив.
Перед ним открыты безграничные просторы дальнейшего всесторон¬
него прогресса».
Эти грандиозные завоевания еще раз в концентрированном ви¬
де фиксируются в проекте нашей Конституции. Для всех ее 10 раз¬
делов, 19 глав и 172 статей является характерным дальнейшее рас¬
ширение и углубление социалистической демократии. Она закреп¬
ляет суверенитет народа и его полновластие.
Вся власть в Белорусской ССР,— говорится в статье 2,— при¬
надлежит народу, который осуществляет ее через Советы народных
депутатов, составляющие политическую основу Белорусской ССР.
И действительно местные Советы народных депутатов стали полно¬
властными хозяевами на своей территории.
В статье 82 проекта Конституции записано: «Советы народных
депутатов непосредственно и через создаваемые ими органы руко¬
водят всеми отраслями государственного, хозяйственного и соци¬
ально-культурного строительства, принимают решения, обеспечива¬
ют их исполнение, осуществляют контроль за проведением решений
в жизнь». Эта статья с одной стороны предоставляет большие пра¬
ва Советам, но с другой — и возлагает на них огромную ответст¬
венность за решение всех вопросов социально-культурного строи¬
тельства.
Мы четко себе представляем, что реальное осуществление основ¬
ных прав граждан Белорусской ССР, изложенных в главе 6 про¬
екта Конституции (право на труд, на отдых, охрану здоровья, ма¬
териальное обеспечение в старости и болезни, право на жилье и
другие), во многом зависит от материальной базы того или иного
предприятия, организации и республики в целом. Поэтому при раз¬
работке пятилетних, годовых планов экономического и социально¬
го развития производственного коллектива и всего города наряду с
развитием промышленности мы обращаем большое внимание и на
ускорение решения социальных вопросов. Так, в текущей пятилетке
намечено ввести в эксплуатацию жилых домов общей площадью
более 1 миллиона квадратных метров, или на 25 процентов больше,
чем в предыдущей, 21 детское дошкольное учреждение на 5680 мест,
5 общеобразовательных школ на 7220 мест, пионерских лагерей на
2300 мест, десятки профилакториев, магазинов, предприятий об¬
щественного питания и бытового обслуживания. В развитие ком¬
мунального хозяйства будет вложено 44 миллиона рублей, в том
числе за счет кооперирования средств промышленных предприятий
30 миллионов рублей.
В этой связи мы считаем, что средства на жилищные и культур-
282

но-бытовые объекты, заложенные в генеральных сметах строящихся
предприятий, должны передаваться в полном объеме Советам на¬
родных депутатов до начала строительства предприятия. Это по¬
зволит решать в комплексе все вопросы развития городского хозяй¬
ства. Тогда мы не будем иметь таких фактов, когда, например,
в Могилеве в 1973 году вошел в строй завод по подготовке уст¬
ройств первичной информации в такой отрасли, как приборострое¬
ние, средства автоматизации и управления. На промышленное
строительство средства были освоены полностью, а на жилищное
строительство — только частично: из 6900 тысяч рублей выделено
только 2,6 миллиона рублей, на детские учреждения деньги не вы¬
делялись вообще. А ведь после сдачи названного завода прошло
уже пять лет!
К сожалению, подобные факты не единичны. Они имеют место и
в других городах нашей республики. Все это приводит к диспропор¬
ции в развитии промышленности и отраслей сферы обслуживания.
Большое поле деятельности перед Советами раскрывают статьи
проекта с 57 по 67, определяющие обязанности граждан Белорус¬
сии. И в первую очередь мы должны сделать все для того, чтобы
каждый житель города четко знал не только свои права, но и хоро¬
шо усвоил обязанности перед обществом и государством.
Нам предстоит активизировать работу депутатов, хозяйствен¬
ных руководителей, общественных организаций по укреплению про¬
изводственной и трудовой дисциплины в коллективах предприятий,
по воспитанию у людей бережного отношения к социалистической
собственности, содержанию жилого фонда, по укреплению общест¬
венного правопорядка. Словом, нужно сделать все для того, чтобы
в каждом коллективе была создана непримиримая обстановка к на¬
рушителям дисциплины, прогульщикам, расхитителям социали¬
стической собственности и бракоделам.
Товарищи депутаты! Обсуждение проекта новой Конституции
БССР вызвало у могилевчан новый трудовой подъем. Усилия кол¬
лективов промышленных предприятий и строительных организаций,
всех трудящихся города направлены на то, чтобы сделать лучше и
больше, достойно встретить 60-летие образования БССР и Компар¬
тии Белоруссии, досрочно завершить выполнение заданий десятой
пятилетки.
В авангарде социалистического соревнования идут прославлен¬
ные коллективы города: заводов «Строммашина» и металлургичес¬
кого, фабрики кожаных изделий и лентоткацкой, комбината шел¬
ковых тканей и объединения «Химволокно» имени В. И. Ленина и
другие.
Немало примеров самоотверженного, коммунистического отно¬
шения к труду показывают депутаты. Так, депутаты Верховного
Совета Белорусской ССР Ботвинкова Анна Алексеевна и Октябрь¬
ского районного Совета народных депутатов Денисенко Нина Ива-
283

новна, ткачихи лентоткацкой фабрики, выполнили план пятилетки
30 января 1977 года и до конца ее обязались выполнить еще семь
годовых норм. Депутат Верховного Совета БССР,
Бондаренко Зинаида Васильевна,
аппаратчица
епутат городского Совета, one
ратор кручения и выдержки товарищ Логвинова являются инициа¬
торами почина «Пятилетку досрочно — за счет увеличения зон об¬
служивания». Свою пятилетку Бондаренко заканчивает в июне
1978 года. На счету Логвиновой и ее напарницы Осипенко 469 тонн
сверх плановой продукции на сумму 1 миллион 130 тысяч рублей.
Таких примеров можно было бы привести много. «Сегодня ра¬
ботать лучше, чем вчера, завтра — лучше, чем сегодня»,— стало
девизом коллективов промышленных предприятий и строек, каж¬
дого рабочего, инженерно-технического работника и служащего.
Подтверждением этому служат итоги работы за два первых года
пятилетки и первого квартала 1978 года. Прирост промышленного
производства по городу за 1976—1977 годы составил 25,6 процента,
75 процентов его получено за счет повышения производительности
труда. Сверх плана выпущено продукции на сумму 43 миллиона
рублей. Значительно повысилось качество продукции. Пятая часть
всех выпущенных промышленных изделий в городе в 1977 году бы¬
ла отмечена государственным Знаком качества.
По итогам Всесоюзного социалистического соревнования за по¬
вышение эффективности производства, успешное выполнение пла¬
на в 1976 и 1977 годах Могилеву присуждено переходящее Крас¬
ное знамя Центрального Комитета КПСС, Совета Министров
СССР, ВЦСПС и ЦК ВЛКСМ.
Переходящие Красные знамена Центрального Комитета КПСС,
Совета Министров СССР, ВЦСПС и ЦК ВЛКСМ присуждены так¬
же коллективам завода «Строммашина» и фабрике художествен¬
ных изделий имени 60-летия Октября. Коллективам металлургиче¬
ского завода и комбината общественного питания «Кировец» при¬
суждены переходящие Красные знамена Центрального Комитета
Компартии Белоруссии, Совета Министров БССР, Белорусского
республиканского совета профсоюзов и ЦК ЛКСМБ. Эти высокие
награды вызвали новый прилив сил у трудящихся города. В кол¬
лективах предприятий и строек ширится социалистическое сорев¬
нование за досрочное и качественное выполнение планов третьего
года пятилетки.
План первого квартала по реализации продукции город выпол¬
нил на 103,3 процента. Сверх плана реализовано продукции на
10 миллионов рублей. Объем производства по сравнению с тем же
периодом прошлого года возрос на 16,9 процента, производитель¬
ность труда повысилась на 12,9 процента. Вместе с тем мы хорошо
понимаем, что у нас нет оснований для самоуспокоенности. Впере¬
ди предстоит сложная и напряженная работа. Уже по итогам
первого квартала в работе отдельных промышленных предприятий
284

и строек, предприятий сферы обслуживания выявилось много серь¬
езных недостатков и упущений. Так, два предприятия не только
не справились с принятыми соцобязательствами, но и не выполни¬
ли плана по реализации продукции, три — не реализовали заданий
по объему производства, четыре — не выполнили заданий по росту
производительности труда. Допущено значительное отставание и в
капитальном строительстве.
Партийные и советские органы, хозяйственные руководители
детально разбираются в причинах срыва выполнения планов не¬
которыми предприятиями и принимают меры к устранению недо¬
статков.
Вместе с тем в неудовлетворительной работе отдельных пред¬
приятий нередко бывают во многом повинны министерства. Так,
на протяжении всего прошлого года и первого квартала текущего
года систематически не выполняет план комбинат силикатных из¬
делий Министерства промышленности строительных материалов
БССР. И основная причина заключается здесь в том, что на протя¬
жении шести лет, то есть с момента сдачи его в эксплуатацию, со
стороны Министерства не принималось необходимых мер к свое¬
временному совершенствованию технологии, замене изношенного
оборудования, и поэтому в настоящее время оно находится в ава¬
рийном состоянии.
Систематическое невыполнение плана, незначительные выделе¬
ния средств на жилищное и культурно-бытовое строительство при¬
вели к большой текучести кадров на отдельных предприятиях.
Мы просим Министерство промышленности строительных ма¬
териалов детально разобраться с этим предприятием и принять
безотлагательные меры к его техническому оснащению и созданию
нормальных условий труда и быта работающим.
Товарищи депутаты! Все мы были свидетелями волнующих
встреч Генерального секретаря ЦК КПСС, Председателя Прези-
ума Верховного Совета СССР товарища Леонида Ильича Брежне¬
ва с трудящимися и партийно-хозяйственным активом Сибири и
Дальнего Востока. Его советы и замечания имеют большое и прин¬
и
V
ципиальное значение для совершенствования как хозяйственной,
организаторской, так и воспитательной, идейно-политической рабо¬
ты в массах. Нам надо научиться работать ритмично, без рывков,
без срывов,— сказал он, выступая в Иркутске. Это требование ста¬
новится направляющим в жизни и деятельности каждого трудово¬
го коллектива.
Эти рекомендации и указания требуют от местных Советов на¬
родных депутатов, их исполнительных комитетов дальнейшего рас¬
ширения и укрепления связей с избирателями, с массами, уважи¬
тельного отношения к их голосу, письмам, ценным замечаниям и
предложениям. Такие же требования перед нами выдвигает новая
Конституция Белорусской ССР.
285

Я поддерживаю предложения ранее выступавших депутатов об
утверждении новой Конституции БССР. Вместе с тем позвольте
высказать свои соображения, касающиеся закрепления компетен-
ции республики.
Статья 70 проекта содержит перечень основных вопросов, кото¬
рые подлежат ведению Белорусской ССР в лице ее высших орга¬
нов государственной власти и управления. Эти вопросы относятся
ко всем сторонам жизни республики. Так, в пункте 8 названной
статьи указывается, что к ведению Белорусской ССР относится
руководство отраслями народного хозяйства союзно-республикан¬
ского и республиканского подчинения. Это положение является
исключительно важным и правильным. Однако оно, на наш взгляд,
нуждается в следующем дополнении и конкретизации. В период
развитого социализма Коммунистическая партия и Советское госу¬
дарство огромное внимание уделяют развитию таких отраслей
народного хозяйства, которые непосредственно наиболее близко
связаны с устройством жизни и быта населения. Это жилищное
строительство, жилищное и коммунальное хозяйство, торговля и
общественное питание, бытовое обслуживание населения, благо¬
устройство населенных пунктов, транспорт, дорожное строитель¬
ство. Указанные отрасли народного хозяйства, их развитие и совер¬
шенствование имеют большое значение для удовлетворения повсе¬
дневных запросов советских людей. Поэтому вношу предложение
законодательно закрепить в статье 70 руководство этими отрасля¬
ми народного хозяйства.
В заключение разрешите заверить Верховный Совет Белорус¬
ской ССР в том, что местные Советы народных депутатов, трудя¬
щиеся города Могилева под руководством городской партийной
организации приложат все свои силы и энергию к тому, чтобы ус¬
пешно выполнить задачи, вытекающие из новой Конституции БССР,
принятых социалистических обязательств по достойной встрече
60-летия БССР и Коммунистической партии Белоруссии. (Аплоди¬
сменты.)
Председательствующий. Слово предоставляется депутату от
Городецкого избирательного округа Могилевской области, первому
секретарю Центрального Комитета Ленинского комсомола Бело¬
руссии Платонову Константину Михайловичу.
Платонов К. М. Товарищи депутаты! Все мы принимаем участие
в эпохальном, историческом событии — принятии нового Основного
Закона нашей республики, Конституции БССР. Думаю, что для
всех нас время, прошедшее после опубликования проекта Консти¬
туции БССР, обсуждение его во всех коллективах стали по-особо-
му проникновенными. Все мы глубоко почувствовали, какой высо¬
кий потенциал жизненной энергии заложен в каждой статье про¬
екта новой Конституции БССР.
Динамичный и глубокий по содержанию доклад Председателя
286

Конституционной комиссии, кандидата в члены Политбюро ЦК
КПСС, Первого секретаря Центрального Комитета Компартии Бе¬
лоруссии товарища Петра Мироновича Машерова убедительно
раскрывает масштабность исторических свершений белорусского
народа за годы Советской власти.
Размышляя над положениями и выводами, что вытекают из
доклада, проекта Основного Закона БССР, еще раз убеждаешься,
какая огромная работа проведена Конституционной комиссией по
разработке новой Конституции республики, по закреплению в ней
о
о
наших великих социальных завоевании, расцвета национальной
культуры, литературы и искусства, высоких нравственных идеалов
советского общества.
Проект новой Конституции БССР является важной вехой в ис¬
тории нашей республики, наглядно свидетельствует о дальнейшем
укреплении нашего социалистического государства, последователь¬
ном развитии социалистической демократии.
Проект нового Основного Закона республики, вынесенный на
всенародное обсуждение, вызвал у комсомольцев и молодежи Бе¬
лоруссии живейший интерес, чувство гордости за свою Родину, за
свою личную причастность к великим свершениям сегодняшнего-
дня. Практически не было такой статьи проекта Конституции, кото¬
рую бы очень тщательно и ответственно не проанализировали юно¬
ши и девушки. И в этом еще раз проявилось их хозяйское, государ¬
ственное отношение к стране, которое с особой силой продемон¬
стрировано в ходе обсуждения проекта.
Более полутора миллионов юношей и девушек республики ощу¬
тили себя сотворцами этого исторического документа, как бы поста¬
вили под ним свою подпись о горячем и единодушном одобрении
проекта Основного Закона Белорусской Советской Социалистичес¬
кой Республики.
Вместе со всем белорусским народом юноши и девушки респуб¬
лики горячо одобряют одно из центральных положений новой Кон¬
ституции, в котором дана развернутая характеристика Коммуни¬
стической партии как направляющей и руководящей силы нашего
общества, ядра его всей политической системы.
У истоков наших дел, начинаний, самых дерзновенных мечтаний
всегда стоит ленинская партия. За каждой нашей победой — будь
то новый шаг в космос или досрочно выполненный личный план
шахтера, токаря, строителя, колхозника — всегда стоит партия, ее
воля, ее сила, ее мудрость. А это значит — воля, сила и мудрость
народа.
Коммунисты, их жизнь и борьба, преданность идеалам револю¬
ции, верное служение народу были, и остаются самыми точными
жизненными ориентирами для каждого комсомольца, каждого мо¬
лодого человека.
Для Ленинского комсомола не было и нет более высокой чести,
287

более священного долга — всегда и во всем следовать за партией
коммунистов, учиться у нее великой науке, науке побеждать.
Заветы Ленина, его дерзновенные планы и мечты воплощаются
сегодня в неутомимой, пронизанной ленинской заботой о благе на¬
рода, о воспитании советской молодежи деятельности Центрально¬
го Комитета КПСС, его Политбюро, лично товарища Леонида Иль¬
ича Брежнева. Вся жизнь и многогранная деятельность Генераль¬
ного секретаря ЦК КПСС, Председателя Президиума Верховного
Совета СССР товарища Леонида Ильича Брежнева является яр¬
ким образцом безграничной преданности делу партии, народа, ре¬
волюционному долгу. У Леонида Ильича советская молодежь учит¬
ся жить и трудиться, самоотверженно служить Родине, защищать
ее интересы, бороться за коммунизм.
Благодаря вниманию и заботе Коммунистической партии, госу¬
дарства комсомол, как и вся коммунистическая система нашего об¬
щества, достиг высокой стадии зрелости, является монолитной ор¬
ганизацией, проникнутой единством взглядов и действий. Сила
комсомола, источник всех его успехов — в партийном руководстве.
На примере нашей республики можно еще раз наглядно убедиться,
какую огромную заботу о комсомоле и молодежи проявляют пар¬
тийные, государственные и хозяйственные органы. Все это еще раз
убедительно было высказано в приветствии Центрального Комите¬
та Компартии Белоруссии XVI съезду комсомола республики и в
речи Петра Мироновича Машерова на нем.
Ленинская забота партии о подрастающем поколении, его на¬
стоящем и будущем находит яркое отражение в каждой строке,
каждой статье проекта новой Конституции БССР.
Основной Закон республики особо подчеркивает государствен¬
ное и социальное значение заботы о молодом поколении. Глубокий
смысл заложен в статье 64, вменяющей в обязанность гражданам
БССР заботиться о воспитании детей. Проект Конституции подчер¬
кивает, что воспитание нового человека — это дело всех и каждо¬
го, дело всего нашего общества.
Юноши и девушки всем сердцем приняли те строки, где пре¬
дусматриваются и обязанности детей заботиться о родителях, ока¬
зывать им помощь.
Настоящим гражданином становится только тот человек, кото¬
рый с детства и отрочества испытывает глубокую любовь к своим
родителям, уважение к старшим, тем, кто совершил Октябрьскую
революцию, отстоял свободу и независимость нашей Отчизны, соз¬
дал первое в мире общенародное социалистическое государство.
«И сегодня, спустя многие годы после сражений, среди множества
дел мы обязаны постоянно помнить о тех, кто прошел войну»,— пи¬
шет Леонид Ильич Брежнев в своих воспоминаниях «Малая земля»,
этом ярком произведении, до глубины души взволновавшем мил¬
лионы молодых сердец.
288

От поколения к поколению передается негасимый пафос твор¬
ческого труда, новой жизни. И в нынешних песенных ритмах, в
славных трудовых свершениях советского юношества живут мело¬
дии тревожной молодости, времен гражданской войны, живут ре¬
волюционный дух первых коммунистических субботников и пер¬
вых пятилеток, героика огневых лет Великой Отечественной и
ударных фронтовых бригад, энтузиазм послевоенных восстанови¬
тельных работ и штурма целины. Живые узы кровного родства, об¬
щих интересов и целей неразрывно связывают отцов и сыновей,
миллионы коммунистов и комсомольцев в единый боевой отряд
строителей коммунизма. Сегодня, как и в период первых пятиле¬
ток, сталь характеров подрастающих поколений закаляется «в буд¬
нях великих строек».
Конкретной программой деятельности комсомола, пионерской
организации республики по воспитанию молодежи на революцион¬
ных, боевых и трудовых традициях является указание кандидата в
члены Политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального
Комитета Компартии Белоруссии Петра Мироновича Машерова,
его идея, высказанная на XVI съезде комсомола республики о соз¬
дании бесценного свидетельства памяти сердец человеческих —
летописи народной славы. В настоящее время эта благородная ра¬
бота развернулась во всех комсомольских и пионерских организа¬
циях Белоруссии.
Товарищи! В Основном Законе нашей республики отмечается
возрастающая роль комсомола в обществе развитого социализма.
Новая Конституция дает право комсомолу в соответствии со свои¬
ми уставными задачами участвовать в управлении государствен¬
ными и общественными делами, в решении политических, хозяй¬
ственных и социально-культурных вопросов.
Конституция БССР предоставляет комсомолу новые возможно¬
сти совместно с Советами, министерствами и ведомствами, общест¬
венными организациями решать все вопросы воспитания, образова¬
ния, профессиональной подготовки, трудовой деятельности, быта и
отдыха молодежи.
Только общество, которое руководствуется самыми гуманными
целями, имеет ясные и светлые перспективы, может поставить во
главу угла своего Основного Закона ряд статей, обеспечивающих
молодому поколению широкие права для духовного, профессио¬
нального и гражданского развития.
Новая Конституция БССР дает право гражданам республики,
достигшим 18 лет, избирать и быть избранными в Верховный Совет
БССР. Более того, она уполномачивает Ленинский комсомол вы¬
двигать-из своей среды кандидатов в депутаты, гарантирует сво¬
бодное и всестороннее обсуждение их политических, деловых и лич¬
ных качеств, а также обеспечивает необходимыми условиями для
19 Зак. 1057
289

предвыборной агитации на собраниях, в печати, по телевидению и
радио.
Ярким примером активного участия молодых людей в управ¬
лении государством является тот факт, что в местные Советы на¬
родных депутатов входит 30,8 процента молодежи до 30 лет.
Товарищи! Мы отчетливо сознаем, что, раскрывая права, кото¬
рые дает новый Основной Закон для трудящихся, в том числе и
для молодежи республики, нам необходимо убедительно разъяс¬
нять и обязанности, неразрывную связь между ними. И здесь ука¬
заниями к действию служат нам слова товарища Леонида Ильича
Брежнева, сказанные им на октябрьском (1977 г.) Пленуме ЦК
КПСС: «Нужно, чтобы каждый советский человек ясно сознавал,
что главная гарантия его прав в конечном счете — это мощь и про¬
цветание Родины. А для этого каждый гражданин должен чувст¬
вовать свою ответственность перед обществом, добросовестно вы¬
полнять свой долг перед государством, перед народом». И надо ска¬
зать, что комсомольцы, молодежь республики свято относятся к
выполнению своего долга перед Отчизной.
Включившись в социалистическое соревнование 1978 года, ком¬
сомольцы, вся молодежь республики вдохновенным трудом отвеча¬
ют на решения декабрьского (1977 г.) Пленума ЦК КПСС, готовят
достойную встречу XVIII съезду ВЛКСМ и 60-летию комсомола.
В республике широкое распространение получила инициатива
передовых комсомольско-молодежных коллективов «60-летию Ле¬
нинского комсомола — три годовых задания!». Более ста тысяч
юношей и девушек, около 1700 комсомольско-молодежных бригад,
смен, участков трудятся под девизом «Пятилетку — за четыре го¬
да!» Свыше 250 тысяч молодых тружеников, около 1300 комсо¬
мольско-молодежных коллективов обязались выполнить план трех
лет пятилетки к юбилею комсомола. К годовщине принятия новой
Конституции СССР планы 1978 года обязуются выполнить свыше
160 тысяч юношей и девушек.
Вместе с тем достижения молодежи могли быть значительно
большими, если бы комсомольские организации вели более актив¬
но борьбу с имеющимися недостатками.
У нас не перевелись еще халтурщики и бракоделы, нарушители
социалистической дисциплины, представители мерзкой мещанской
философии «моя хата с краю». Эти люди никогда не забывают о
различных льготах и не выполняют своих гражданских обязанно¬
стей. Поэтому сегодня, как никогда, комсомол республики счита¬
ет своим прямым долгом вести широким фронтом решительную и
бескомпромиссную борьбу с такими проявлениями, чтобы каждый
молодой человек воспринимал свои конституционные права в не¬
расторжимом единстве с обязанностями, глубоко осознавая не
только правовую юридическую силу Основного Закона но и идей¬
но-политическую, нравственную.
290

Партия Ленина, заботливо направляя коммунистическое вос¬
питание молодежи, вооружила Ленинский комсомол развернутой
V
о
программой его дальнейшего совершенствования, поставила зада¬
чу органического слияния идейно-политического, трудового и нрав¬
ственного воспитания, цель которого — активная жизненная пози¬
ция каждого комсомольца, всех юношей и девушек.
Формировать активную жизненную позицию—это значит вос¬
питывать в каждом молодом человеке коммунистическую идей¬
ность, преданность делу партии, сознательное отношение к общест¬
венному долгу, воспитывать такие качества, которые делают каж¬
дого молодого человека борцом, тружеником, горячим патриотом и
последовательным интернационалистом, способным всегда и во
всем, как подчеркивал Владимир Ильич Ленин, «действовать так,
как того действительно коммунизм требует».
В основе духовного богатства молодежи лежит одна стержневая
черта личности, которая как бы цементирует человека, тот «внут¬
ренний компас», по которому мы сверяем свою жизнь, поступки с
делами и помыслами других, с интересами общества в целом. Лео¬
нид Ильич Брежнев дал емкое и точное определение: «Коммунисти¬
ческая идейность — это сплав знаний, убеждений и практического
действия».
В советской стране ныне впервые за всю историю человеческой
цивилизации в масштабе целого общества решается задача воспи¬
тания всесторонне развитой, гармонической личности. Все это тре¬
бует от нас более углубленной работы по воспитанию у молодежи
высокой гражданственности, активной жизненной позиции, пре¬
вращения норм и принципов нашего образа жизни, коммунистиче¬
ской морали в прочные нравственные устои.
Формирование нравственных начал происходит в детстве, про¬
должается в отрочестве, которое Надежда Константиновна Круп¬
ская называла переходным, когда складывающаяся личность стре¬
мится к самоутверждению. Возраст от 12 до 16 лет наиболее слож¬
ный и важный в становлении человека, гражданина, когда перед
подростком открывается огромный мир, когда подросток выбирает
жизненный идеал, будущую профессию. Идет поиск, порой мучи¬
тельный, своего места в жизни, отношения к дружбе, товарищест¬
ву, любви. Честность и благородство, смелость и мужество, беско¬
рыстие— все это воспитывается в характере в эти годы. Помочь
каждому подростку стать настоящим гражданином, тружеником
нашей великой Родины, вовремя предостеречь его от неверных ре¬
шений и поступков — общая задача комсомола, семьи, школы, всех
институтов воспитания;
Товарищи! Я присоединяюсь к высказанному уже в выступле¬
ниях депутатов мнению одобрить представленный на наше рас¬
смотрение проект Конституции (Основного Закона) Белорусской
ССР. Позвольте, дорогие товарищи, заверить Центральный Коми-
19*
291

тет Компартии Белоруссии, участников настоящей сессии в том, что
Ленинский комсомол Белоруссии, молодая гвардия строителей
коммунизма, будет учиться и работать по-октябрьски, по-ленински,
по-коммунистически, самоотверженно бороться за выполнение ре¬
шений XXV съезда КПСС, планов текущего года и пятилетки в це¬
лом, принятых обязательств по достойной встрече 60-летия БССР
и Компартии Белоруссии. (Аплодисменты.)
Председательствующий. Товарищи депутаты! Время нашего за¬
седания исчерпано. Прения по обсуждаемому вопросу будут про¬
должены на следующем заседании Верховного Совета, которое со¬
стоится завтра, в 10 часов утра.
Второе заседание Верховного Совета Белорусской ССР объяв¬
ляю закрытым.

ЗАСЕДАНИЕ ТРЕТЬЕ
(14 апреля 1 978 года)
Председательствует Председатель Верховного Совета Белорус¬
ской ССР депутат Шамякин Иван Петрович.
Председатель. Товарищи депутаты! Заседание Верховного Со¬
вета Белорусской ССР объявляю открытым.
Продолжаем прения по вопросу о проекте Конституции Бело¬
русской Советской Социалистической Республики.
Сегодня первым выступит депутат от Артемовского избиратель¬
ного округа города Минска, вице-президент Академии наук Бело¬
русской ССР Махнач Александр Семенович.
Следующим выступит депутат Афанасьев.
Махнач А. С. Товарищи депутаты! В проекте новой Конституции
Белорусской ССР, разработанной на основе положений и идей,
ложенных в Конституции СССР, отражаются огромные успехи
лорусского народа во всех сферах общественно-политической,
зяйственно-экономической и культурной деятельности.
В своем выступлении я хочу остановиться только на одном
из-
бе-
хо-
во-
просе — на развитии науки.
Статья 26 проекта новой Конституции БССР гласит: «В соот¬
ветствии с потребностями общества государство обеспечивает пла¬
номерное развитие науки и подготовку научных кадров, организу¬
ет внедрение результатов научных исследований в народное хозяй¬
ство и другие сферы жизни».
В этих нескольких строчках проекта Основного Закона респуб¬
лики заключается глубокий смысл. В них отражаются огромнейшие
успехи советского народа в развитии науки и еще более грандиоз¬
ные перспективы ее в будущем.
Центральный комитет КПСС и Советское правительство рас¬
сматривают повышение эффективности общественного производст¬
ва на базе ускорения технического прогресса как главное направ¬
ление своей деятельности на современном этапе коммунистическо-
293

го строительства. Научно-техническая революция значительным
образом влияет на все стороны жизни советского народа. Для
последних лет характерно небывалое возрастание роли науки в об¬
щественной жизни, в развитии производительных сил, а также ин¬
тенсификации научных исследований, укрепление связей науки с
жизнью, с практикой.
Советские ученые разработали ряд крупных теоретических
вопросов, сделали новые открытия, оказали большое влияние на
развитие всех отраслей народного хозяйства и культуры СССР. Об¬
щеизвестны достижения советских ученых в области освоения кос¬
моса, физики элементарных частиц, ядерной физики и атомной
энергетики, электроники и кибернетики, в создании и использовании
вычислительной техники, создании высокопроизводительных комп-
плексов машин и новых технологических процессов, материалов и
искусственных кристаллов, в изучении живой материи, освоении и
использовании богатств недр земли, в области общественных наук.
Роль науки в построении коммунистического общества все бо¬
лее возрастает. Перед учеными встают новые ответственные зада¬
чи. На торжественном собрании, посвященном 250-летию Академии
наук СССР, Леонид Ильич Брежнев сказал: «Партия ждет от уче¬
ных все более глубокого и смелого исследования новых процессов
и явлений, активного вклада в дело научно-технического прогресса,
вдумчивого анализа возникающих проблем, ответственных рекомен¬
даций о наилучших способах их решения в интересах укрепления
мощи страны, улучшения жизни народа, в интересах построения
коммунизма».
Ярким примером расцвета советской науки является ее бурное
развитие в Белорусской ССР. До Великой Октябрьской социали¬
стической революции в Белоруссии не было ни одного высшего
учебного заведения. Из научных учреждений работало только три
опытных станции сельскохозяйственного профиля, по 10—12 со¬
трудников в каждой.
Великая Октябрьская социалистическая революция открыла
широкие перспективы для развития Белоруссии. За годы Советской
власти в братской семье социалистических республик Советского
Союза она превратилась в крупную индустриальную республику с
высоко развитым социалистическим сельским хозяйством.
Вместе с бурным ростом экономики, расцветом культуры, улуч¬
шением благосостояния народа развивались наука и высшее обра¬
зование. За годы Советской власти республика подготовила высо¬
коквалифицированные национальные научные кадры, создала
научные учреждения по важнейшим направлениям современной на¬
уки. В Академии наук, высших учебных заведениях, отраслевых
научно-исследовательских институтах, конструкторских бюро, за¬
водских лабораториях, опытных станциях Белорусской ССР в на¬
стоящее время научные исследования ведутся широким фронтом—
294

практически по всем направлениям науки. В этих исследованиях
принимают участие десятки тысяч научных сотрудников, среди ко¬
торых свыше 700 докторов наук и свыше 9 тысяч кандидатов наук.
1 января 1979 года исполняется 50 лет со дня основания Акаде¬
мии наук БССР. За эти годы она превратилась в один из круп¬
нейших научных центров нашей страны. Особенно бурно развива¬
лась Академия в послевоенные годы. Если в довоенное время
институты Академии вели в основном исследования в области сель¬
ского хозяйства и общественных наук, то в послевоенный период
появились новые научные направления. Для их развития потребо¬
валось создать институт физики, математики, физики твердого те¬
ла и полупроводников, электроники, тепло- и массообмена, ядерной
энергетики, технической кибернетики, механики металло-полимер-
ных систем, физиологии, генетики и цитологии, геохимии и гео¬
физики, фотогиологии, биоорганической химии, микробиологии.
В настоящее время Академия располагает большими возможно¬
стями для научных исследований. Крупные результаты получили
ученые Академии по многим направлениям: в области молекуляр¬
о
о
о
ной люминисценции, спектроскопии и молекулярной квантовой
электроники; дифференциальных уравнений, алгебраической гео¬
метрии и теории групп; разработки принципов и технических
средств конструирования и технологической подготовки производ¬
ства в машиностроении и приборостроении; по изысканию новых
принципов обработки цифровой информации с использованием
электронных и оптических связей и созданию оптоэлектронных эле¬
ментов вычислительной техники; по использованию диссоциирую¬
щих газов в качестве теплоносителей и рабочих тел в атомной
энергетике; по геологическому строению земной коры и оценке
перспектив территории Белоруссии на различные виды полезных
ископаемых; по химической кинетике и катализу; химии органиче¬
ских и металлоорганических соединений, биоорганической химии;
по изучению растительного и животного мира республики и ее тор-
фяных богатств; проблеме освоения Полесья; по физиологии
века и животных, генетике растений и другим.
Все большее внимание уделяется в республике, в том
и в Академии наук, проблеме охраны окружающей среды.
По ряду направлений общественных наук вышли в свет
чело-
числе
круп¬
ные труды. К ним в первую очередь следует отнести пятитомную
«Историю БССР», четырехтомную «Историю белорусской литера¬
туры», трехтомную работу по социальной структуре советского об¬
щества, работы по эффективности общественного производства,
диалектологии и другие. В этих и других работах, а также в Бе¬
лорусской Советской Энциклопедии нашли отражение крупные со¬
циально-экономические изменения в жизни белорусского народа за
годы Советской власти.
Многие институты Академии тесно связаны с производственны-
295

ми предприятиями и организациями БССР и других районов стра¬
ны и внедрили большое количество своих разработок в производ¬
ство. Приведу некоторые примеры.
Разработанные в Институте физики методы спектрального ана¬
лиза технология отделки льняных тканей, лазерная обработка
строительных материалов, инфракрасные фильтры и другие исполь¬
зуются на ряде предприятий БССР и других районов Советского
Союза. Вместе с Институтом тепло- и массообмена и Институтом
строительных материалов создана и сдана в опытно-промышлен¬
ную эксплуатацию первая в стране автоматизированная линия
плазменной обработки поверхности строительных материалов, про¬
изводительность которой достигает 4,5 миллиона штук лицевого
кирпича в год. В Минске намечается строительство завода научно¬
го приборостроения Академии наук СССР. Планируется выпуск на
этом заводе и ряда приборов, созданных в Институте физики.
В Институте механики металлополимерных систем создан ряд
новых материалов, и конструкций, которые нашли широкое приме¬
нение в машиностроении. По предложению этого Института в Бело¬
руссии планируется строительство завода по производству кон¬
струкционных материалов на основе вторичного сырья.
Институт тепло- и массообмена создал и внедрил в производст¬
во машины, приборы и установки для термической обработки желе¬
зобетонных изделий без окислительного нагрева металла, сушки
биоматериалов и лекарственных препаратов, зерна, льнотресты,
древесины.
Математическое обеспечение электронно-вычислительных ма¬
шин «Минск-32» и единой серии, разработанное в Институте мате¬
матики вместе с другими организациями, нашло широкое примене¬
ние в многочисленных вычислительных центрах.
Институт общей и неорганической химии создал фотореагенты,
которые применяются для обогащения калийных солей; синтезиро¬
вал ряд легкоплавких, химически стойких эмалей, предназначен¬
ных для защиты газо- и нефтепроводов от атмосферной и почвен¬
ной коррозии.
Институт торфа разработал и внедрил в практику рекоменда¬
ции по получению торфогуминовых удобрений, использованию тор¬
фяно-болотных почв и другие. Заслуживает серьезного внимания
предложение этого Института по комплексной переработке торфа.
Институт генетики и цитологии разработал и теперь внедряет
в полеводство оригинальные методы создания высокопродуктивных
форм сельскохозяйственных растений. Здесь же были выведены
ценные гибриды озимой ржи, озимой пшеницы, сахарной свеклы и
другие. Выведенный в Институте сорт сахарной свеклы «Белорус¬
ский полигибрид-31» районировали хозяйства Брестской области.
Серьезные и многообещающие работы ведутся в Институте по но¬
вой зерновой культуре — тритикале.
296

. Высшие учебные заведения республики, в первую очередь Бело¬
русский государственный университет, Белорусский политехниче¬
ский институт, Минский педагогический институт имени А. М. Горь¬
кого, Минский медицинский институт, Горецкая сельскохозяйствен¬
ная академия сыграли большую роль в подготовке национальных
кадров для всех отраслей народного хозяйства. Велико их значе¬
ние в развитии науки. В этих высших учебных заведениях зароди¬
лись важнейшие направления белорусской науки. В настоящее вре¬
мя преподаватели высших учебных заведений наряду с педагоги¬
ческой работой выполняют важные исследования по различным
направлениям науки. Качественно новым в работе высшей школы
является создание в Минске научно-исследовательских институ¬
тов и проблемных лабораторий, из которых с лучшей стороны за¬
рекомендовали Институт прикладной физики Белорусского госу¬
дарственного университета, Институт порошковой металлургии Бе¬
лорусского политехнического института и другие.
В Белоруссии созданы и успешно работают десятки научно-
исследовательских институтов прикладного характера. Они прово¬
дят исследования в области сельского хозяйства, медицины, изуче¬
ния, освоения и преобразования природы, в области экономики,
техники,технологии и строительства.
Наука и высшее образование Белоруссии формировались под
влиянием лучших традиций и научных школ СССР. Нам была ока¬
зана большая помощь научными центрами Москвы, Ленинграда и
других городов высококвалифицированными кадрами, оборудова¬
нием, в организации научных исследований. Особенно значитель¬
ной была эта помощь в период создания Белорусского государст¬
венного университета и Академии наук, в послевоенный период, а
также в 50—60 годы, когда в республике начали ускоренным тем¬
пом развиваться физико-математические и технические науки.
Белорусская наука оказала большое влияние на развитие на¬
родного хозяйства и культуры республики, а в ряде случаев и дру¬
гих районов Советского Союза.
Для ученых и работников высшей школы созданы все необходи¬
мые условия для творческого труда. В ответ на заботу Коммуни¬
стической партии и Советского правительства о развитии науки в
Академии наук и других учреждениях республики разработан и
осуществляется комплекс мероприятий, направленных на дальней¬
шее расширение, углубление научных исследований и на более тес¬
ную связь с производством. Этот комплекс включает в себя ряд
задач, связанных с улучшением координации и новых форм пла¬
нирования научно-исследовательских работ; разработкой важней¬
ших проблем институтами Академии, отраслевыми институтами,
высшими учебными заведениями и промышленными предприятия¬
ми по совместным программам, укреплением связи науки с произ¬
водством; повышением производительности труда ученых; более
297

эффективным использованием уникального оборудования; автома¬
тизацией научных исследований и т. д.
Проект Конституции Белорусской ССР, представленный на рас¬
смотрение настоящей сессии, открывает еще большие возможности
о
V
для роста народного хозяйства, дальнейшего расцвета культуры,
развития науки, повышения благосостояния народа. Вот почему
я поддерживаю предложение о принятии Конституции Белорусской
ССР. (Аплодисменты.)
Председатель. Слово предоставляется депутату от Гомельско
го—Сельмашевского избирательного округа Гомельской области,
директору ордена Ленина завода «Гомсельмаш» Афанасьеву Нико¬
лаю Ивановичу.
Следующей выступает депутат Роспатнюк Тамара Владими¬
ровна.
Афанасьев Н. И. Товарищи депутаты! Радостные дни всеобщего
трудового, политического и духовного подъема переживает сегод¬
ня Советская Белоруссия, равная среди равных в дружной семье
Союза Советских Социалистических Республик.
Обсуждение и принятие новой Конституции БССР воспринима¬
ется всеми трудящимися как большой и светлый праздник, как тор¬
жество ленинской национальной политики. И мы, сидящие в этом
зале, с необыкновенной остротой чувствуем ее всенародное одоб¬
рение как выражение неразрывной связи партии и народа.
С чувством огромной радости и ни с чем не сравнимого душев¬
ного подъема мы слушали глубокий и содержательный доклад кан¬
дидата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Цент¬
рального Комитета Компартии Белоруссии, Председателя Консти¬
туционной комиссии товарища Петра Мироновича Машерова о
проекте Основного Закона Советской Белоруссии, который прозву¬
чал на одной волне с всеобщей приподнятостью и торжеством бе¬
лорусского народа.
В докладе со всей глубиной раскрывается исторический смысл
этого документа, дается всесторонняя его оценка, всеобъемлюще
характеризуются актуальные задачи и требования, стоящие перед
трудящимися республики на новом этапе строительства коммуни¬
стического общества.
В проекте отражаются и закрепляются ленинские принципы
внутренней и внешней политики, огромные социалистические пре¬
образования, яркие черты советского образа жизни, социалистиче¬
ской демократии, гражданские права и обязанности — все, что так
близко воспринимает и дорого ценит каждый житель нашей респуб¬
лики. Новая Конституция исходит из основных принципов демо-
крати^ского централизма и социалистического интернациона¬
лизма, она направлена на дальнейшее укрепление дружбы, про¬
никнута идеями подлинного братства народов.
Отражая новую ступень развития социалистической демокра-
298

тии, Основной Закон пронизывает дух глубокого уважения и дове¬
рия к человеку. Он определяет все стороны жизни граждан респуб¬
лики, создает реальные гарантии для реализации конкретных прав,
затрагивающих самые первостепенные основы жизни людей, такие,
как право на труд, отдых, охрану здоровья, образование, жилище
и другие.
В то же время мы отчетливо сознаем, что нет прав без обязан¬
ностей. Хорошо об этом сказал на рабочем собрании слесарь наше¬
го завода Петр Куприянович Ковалев. «Проект Конституции
БССР,— говорил он,— устанавливает неотделимость осуществле¬
ния прав и свобод от исполнения гражданином своих обязанностей.
Установленные Основным Законом обязанности носят такой харак¬
тер, что их выполнение отвечает интересам и общества и самого
гражданина. Разве не на это нацелено, например, выполнение обя¬
занностей добросовестно трудиться на рабочем месте и в области
общественной деятельности, беречь и укреплять социалистическую
собственность, соблюдать Конституцию и советские законы, ува¬
жать правила социалистического общежития, с достоинством нести
высокое звание гражданина СССР».
Надо сказать, что такое отношение к выполнению своих.обязан¬
ностей стало нормой практически всего рабочего коллектива «Гом-
сельмаша».
Товарищи депутаты! Через все трудности и неисчислимые испы¬
тания ленинская партия привела белорусский народ в нерушимом
союзе с другими братскими народами Союза ССР к обществу раз¬
витого социализма, о котором мечтали лучшие представители чело¬
вечества. И можно понять каждого, кто, выступая с высокой три¬
буны Верховного Совета, как бы перелистывает страницы истории
Советской Белоруссии, связывает ее достижения с Великим Октяб¬
рем, с именем Владимира Ильича Ленина.
Плодотворные результаты осуществления ленинской нацио¬
нальной политики отчетливо видны на примере нашего предприя¬
тия. В 1928 году на Полесье, которое, как и вся Белоруссия, было,,
по словам поэта, «краем лесов и болот», начал возводиться Го¬
мельский завод сельскохозяйственного машиностроения. Перед ним
была поставлена задача обеспечить техникой кооперативы, что
начали тогда уже возникать в деревнях, способствовать переходу
от мелкого сельскохозяйственного производства к крупному социа¬
листическому.
Благодаря большой заботе и помощи партии уже через два го¬
да завод вступил в строй, начал выпускать простейшую технику
для села. Менее чем за пятьдесят лет «Гомсельмаш» превратился
в одно из крупнейших предприятий республики, оснащенное новей¬
шим оборудованием, обеспеченное передовой технологией, поставив¬
шее селу более полутора миллионов различных сельскохозяйствен¬
ных машин.
299

В текущем году завод за одну неделю выпускает столько про¬
дукции, сколько выпустил ее за весь 1937 год, когда была принята
третья Конституция БССР.
Производительность труда сегодняшнего рабочего в 15 раз вы¬
ше, чем она была на заводе 40 лет назад. Все это — красноречи¬
вое свидетельство не только возросшего технического уровня пред¬
приятия, но и значительных перемен во всем облике рабочего че¬
ловека. На заре рождения завода его люди в большинстве своем
имели только начальное образование, а то и вовсе были неграмот¬
ными. Сегодня на предприятии трудится более двух с половиной
тысяч инженеров и техников, а средний по заводу общеобразова¬
тельный уровень рабочего составляет 9,5 класса.
Ежегодно увеличивается подготовка квалифицированных, об¬
разованных молодых кадров рабочих профессий, инженерно-тех¬
нических работников. Для этого сельмашевцы создали все необ¬
ходимые условия: при заводе работают посменная школа рабочей
молодежи, профессионально-техническое училище, филиалы маши¬
ностроительного техникума и политехнического института.
Впечатляющи примеры решения социальных вопросов, и осо¬
бенно за последние годы. Уже в текущей пятилетке завод построил
более 1700 квартир, значительно возросла средняя заработная пла¬
та рабочих, которая за два года увеличилась более чем на 10 про¬
центов и сегодня достигает 170 рублей, а если учесть выплаты из
общественных фондов потребления, она составляет примерно 200
рублей. Иначе говоря, на заводе, как и во всей стране, успешно
реализуются решения XXV съезда КПСС о всемерном повышении
материального и культурного уровня жизни народа.
Это лишь отдельные показатели, но и они свидетельствуют о
том, что вся нашай действительность является наглядным и убеди¬
тельным подтверждением положений проекта новой Конституции,
о создании в республике самых благоприятных условий для всесто¬
роннего развития личности, расцвета экономики и культуры. Об
этом же говорили многие гомсельмашевцы, рабочие, инженерно-
технические работники и служащие, когда обсуждался проект Ос¬
новного закона Белорусской ССР.
В ходе обсуждения, в котором приняли участие свыше 13 тысяч
человек, в центре внимания стояли насущные вопросы хозяйствен¬
ной и культурной жизни. Речь шла об умножении общественных
богатств. Подвергались критике имеющиеся недостатки, вносились
конкретные предложения по их устранению, по использованию
имеющихся производственных резервов.
На нашем заводе шел обстоятельный разговор и о том, как бы¬
стрее и лучше выполнить ответственное задание Коммунистической
партии и Советского правительства по переоснащению сельского
хозяйства новой высокопроизводительной кормоуборочной тех¬
никой.
300

Характерно, что обсуждение проекта Конституции вызвало в
и
и
коллективе новый прилив трудовой и политической активности, что
выразилось в успешном завершении плана и выполнении социали¬
стических обязательств первого квартала.
Хочу подчеркнуть особую роль, которую играют наши народные
депутаты в решении общественных и производственных вопросов.
В высших и местных органах государственной власти участвует
36 членов заводского коллектива, 28 из них—рабочие, передовики
и новаторы производства, достойно выполняющие свои ответствен¬
ные обязанности. В социалистическом соревновании за успешное
осуществление планов десятой пятилетки они не только показыва¬
ют личный пример добросовестного отношения к труду, но и уме¬
ют повести за собой других работников завода. Депутат Верховно¬
го Совета СССР П. К. Ковалев, депутаты местных Советов
товарищи Бортновский, Беляев, Губанов, Борисов выступили с ини¬
циативой — выполнить годовое задание третьего года пятилетки к
первой годовщине новой Конституции СССР и обратились с призы¬
вом ко всем рабочим завода последовать их примеру. Инициатива
группы депутатов одобрена партийным комитетом завода, коллеги¬
ей Министерства и рекомендована для широкого распространения.
Патриотическую инициативу группы депутатов поддержало около
тысячи рабочих завода, которые плодотворно трудятся сейчас над
выполнением принятых обязательств. Так на практике осуществля¬
ются обязанности народных депутатов.
Важная особенность проекта новой Конституции республики со¬
стоит в том, что в нем закрепляется правовое положение народного
депутата. Включение основных полномочий депутата в Конститу¬
цию еще более повысит роль народных избранников в осуществле¬
нии их многогранной деятельности.
Одним из значимых полномочий депутата Верховного Совета
республики является определяемое в статье 104 проекта Конститу¬
ции его право обратиться с запросом к Совету Министров Белорус¬
ской ССР, министрам и руководителям других государственных ор¬
ганов, образуемых Верховным Советом. В Законе СССР о статусе
депутата говорится также о праве депутата Верховного Совета со¬
юзной республики обратиться с запросом к руководителям распо¬
ложенных на территории республики предприятий, учреждений и
организаций общесоюзного подчинения по вопросам, отнесенным к
ведению республики. В связи с этим Желательно внести в указан¬
ную статью соответствующее дополнение. Думается, что можно бы¬
ло бы в этой статье обойтись без определения конкретного, не бо¬
лее чем трехдневного, срока для дачи ответа на запрос депутата,
исходя из последующего предписания в ней о даче ответа на за¬
прос на данной сессии.
Товарищи депутаты! На встречах с избирателями мы, депутаты,
получили наказ проголосовать за утверждение новой Конституции.
301

Эту волю трудящихся мы выполним с чувством гордости и возло¬
женного на нас долга.
От имени коммунистов, членов всего нашего коллектива я го¬
рячо поддерживаю предложение о полном одобрении проекта Ос¬
новного Закона Белорусской Советской Социалистической Респуб¬
лики с учетом положений, высказанных в докладе Петра Мироно¬
вича Машерова. (Аплодисменты).
Председатель. Слово предеоставляется депутату от Городейско¬
го избирательного округа Минской области, заведующей животно¬
водческой фермой совхоза «Свекловичный» Несвижского района
Роспатнюк Тамаре Владимировне.
Следующий выступит депутат Семиренко.
Роспатнюк Т. В. Уважаемые товарищи депутаты! Мы, избранни¬
ки народа, собрались на девятой внеочередной сессии Верховного
Совета БССР, чтобы выразить волю всего белорусского народа —
принять новую Конституцию Белорусской Советской Социалисти¬
ческой Республики.
С чувством огромного удовлетворения и гордости за нашу Ро¬
дину восприняли все советские люди принятие на седьмой внеоче¬
редной сессии Верховного Совета СССР Основного Закона нашей
жизни — Конституции Союза ССР, которая закрепила новый этап в
развитии советского общества. Мы гордимся тем, что только наш
советский строй окружил теплом и заботой человека-труженика,
человека-творца, дал ему возможность раскрыть свои дарования.
У советских людей вызывают чувство удовлетворения близкие
для них и понятные строки Основного Закона нашей страны о том,
что только общественно полезный труд и его результаты определя¬
ют положение человека в обществе.
Я — дочь рабочих. После окончания средней школы осталась в
родном совхозе «Свекловичный» и начала работать дояркой. Без
отрыва от производства окончила сельскохозяйственный техникум,
и
и
а сейчас занимаюсь на третьем курсе сельскохозяйственного инсти¬
тута.
Мне, рядовой работнице, жители родной деревни не раз оказы¬
вали высокую честь и доверие, избирая депутатом Городейского
сельского Совета. Активная депутатская работа помогла мне луч¬
ше разобраться во многих вопросах жизни деревни, совхоза, вос¬
принять дела общественные, как свои собственные.
В 1975 году труженики Несвижского района избрали меня своим
представителем в высший орган власти республики — Верховный
Совет БССР, а коммунисты Минской области избрали делегатом
на XXV съезд КПСС. О такой чести трудящиеся так называемого
«свободного мира», который так. усердно пытается рекламировать
империалистическая пропаганда, не могут даже и мечтать.
В нынешнем году дирекция и партийная организация совхоза
поручили мне руководство животноводческой фермой, где я рабо-
302

тала дояркой с 1967 года. И хотя на первых порах мне бывает
трудно решать отдельные организационные вопросы, я думаю, что
вместе со своими товарищами по работе мы успешно разрешим их.
И задачи, стоящие перед работниками животноводства — дать
стране побольше молока и мяса,— выполним с честью.
Животноводы нашего совхоза обязались получить в третьем го¬
ду десятой пятилетки на 100 гектаров сельскохозяйственных уго¬
дий по 648 центнеров молока и по 100 центнеров мяса.
Итоги первого квартала свидетельствуют, что эти обязательств
ва мы выполним успешно. Несмотря на определенные трудности с
и
зимовкои скота квартальный план по продаже государству молока
совхоз выполнил на 109 процентов, а мяса — на 129,2 процента.
Средний вес одной реализованной головы крупного рогатого скота
составил 432 килограмма.
Вместе с тем у нас еще имеются значительные резервы и воз¬
можности для достижения более высоких результатов. К сожале¬
нию, еще на многих фермах, в том числе и где работаю я, отсутст¬
вует полная механизация трудоемких работ, отдельные производст¬
венные операции выполняются вручную. Ясно, что при таком
состоянии дел молодежь еще не совсем охотно идет работать на
фермы, хотя именно там она была бы весьма нужной.
Наше хозяйство определило мероприятия по реконструкции су¬
ществующих помещений, внедрению в животноводческое дело пол¬
ной механизации. Ставится задача, чтобы после решения этих воп¬
росов, вместо 25 доярок, обслуживающих по 20—25 коров каждая,
этот объем работы выполнили 5—6 операторов машинного доения с
нагрузкой ПО—120 коров на одного оператора. Однако отдельные
вопросы, связанные с реконструкцией животноводческих ферм, си¬
лами только самого хозяйства решить чрезвычайно трудно. Поэтому
мы просим Министерство пищевой промышленности БССР, в веде¬
нии которого находится наш совхоз «Свекловичный», оказать нам
определенную помощь в решении этих вопросов.
Сейчас среди тружеников нашего совхоза, как и во всех произ¬
водственных коллективах республики, царит исключительно боль¬
шой трудовой подъем. Вызванный опубликованием и всенародным
обсуждением проекта новой Конституции Белорусской ССР, он
явился как бы продолжением трудового и политического подъема
в связи со всенародным обсуждением и принятием новой Консти¬
туции нашей страны, подготовкой к празднованию 60-летия Вели¬
кого Октября, Письмом Центрального Комитета КПСС, Совета Ми¬
нистров СССР, ЦК ВЛКСМ и ВЦСПС ко всем трудящимся Совет¬
ского Союза «О развертывании социалистического соревнования за
выполнение и перевыполнение плана 1978 года и усилении борьбы
за повышение эффективности производства и качества работы».
Проект новой Конституции Белорусской ССР коллектив наше¬
го совхоза, как и все трудящиеся Несвижского района, встретил с
303

особым энтузиазмом и интересом, ибо в нем ярко и убедительно
отражаются большие экономические, социальные и политические
успехи, достигнутые белорусским народом в единой семье совет¬
ских народов за годы Советской власти. Эти перемены наиболее
остро примечает население бывшей Западной Белоруссии, где
огромные общественно-политические и социально-экономические
преобразования фактически начались только в послевоенный пери¬
од. У каждого из нас в памяти еще живут единоличные примитив¬
ные хозяйства, что размещались на отдельных хуторах. Так было
и в нашем Городейском сельсовете. А сейчас здесь созданы два сов¬
хоза, в самом городском поселке Городея работают сахарный ком¬
бинат и льнозавод. Преобладающее большинство хуторов пересе¬
лилось в центральные населенные пункты либо получило кварти¬
ры в городских домах с природным газом, коммунально-бытовыми
удобствами.
На территории сельсовета и поселка работают четыре общеоб¬
разовательные средние школы, в том числе одна вечерняя и одна
детская музыкальная школы. Есть кинотеатр, четыре Дома культу¬
ры, детские дошкольные и медицинские учреждения, Дом быта.
Словом, есть все условия для полного удовлетворения материаль¬
ных и духовных запросов сельского труженика.
Каждый из нас понимает, что без постоянного внимания со сто¬
роны Коммунистической партии и Советского правительства к
женщинам-работницам не было бы таких больших успехов. Все мы
с глубоким волнением вчитываемся в строки Основного Закона,
проникнутые заботой Советского государства о подрастающем по¬
колении. Мне, как члену постоянной Комиссии по вопросам труда
и быта женщин, охраны материнства и детства Верховного Совета
БССР, пришлось изучать условия труда и быта женщин на пред¬
приятиях города Борисова, а также условия жизни детей в детском
доме города Слуцка. При изучении этих вопросов я еще раз убе¬
дилась, сколько внимания, поистине отеческой заботы ежедневно
чувствуют у нас женщины и дети.
Убедительным примером постоянного внимания со стороны на¬
шей родной партии и государства к человеку труда явилась поезд¬
ка Генерального секретаря ЦК КПСС, Председателя Президиума
Верховного Совета СССР товарища Леонида Ильича Брежнева в
районы Сибири и Дальнего Востока. Во время этой поездки Леонид
Ильич по-отечески интересовался жизнью и бытом рабочих, кол¬
хозников, молодежи, обратил особое внимание на улучшение усло¬
вий их труда.
Вот почему труженики нашего совхоза, которые внимательно
изучили в каждом производственном подразделении и по месту жи¬
тельства проект новой Конституции Белорусской ССР и полностью
его одобрили, поручили мне голосовать на сессии за принятие Ос¬
новного Закона нашей республики. И, выполняя единодушную во-
304

лю своих избирателей, я поддерживаю предложение принять новую
Конституцию Белорусской Советской Социалистической Республи¬
ки, а также отметить плодотворный труд Комиссии по разработке
проекта новой Конституции БССР во главе с кандидатом в члены
Политбюро ЦК КПСС, Первым секретарем Центрального Комите¬
та Компартии Белоруссии товарищем Петром Мироновичем Маше-
ровым. (Аплодисменты.)
Председатель. Слово предоставляется депутату от Борисовско¬
го— Западного избирательного округа Минской области, замести¬
телю командующего войсками Краснознаменного Белорусского во¬
енного округа, генерал-лейтенанту танковых войск Семиренко
Алексею Ивановичу.
Следующим выступит депутат Савченко. !
Семиренко А. И. Товарищи депутаты! Воины Краснознаменного
Белорусского военного округа живут одной жизнью, помыслами и
делами со всем советским народом, с трудящимися нашей респуб¬
лики. Они своими ратными делами на полях учений, на танкодро¬
мах и стрельбищах достойно венчают год 60-летия Советских Во¬
оруженных Сил.
С огромным интересом в войсках округа изучается и обсужда¬
ется проект Конституции Белорусской Советской Социалистической
Республики. В этом важном политическом и идейно-теоретическом
документе отражены ни с чем не сравнимые достижения трудя¬
щихся Советской Белоруссии в построении развитого социалистиче¬
ского общества под мудрым руководством ленинской партии, в
братской семье народов Советского Союза.
Обсуждение проекта Основного Закона республики прошло во
всех частях и подразделениях округа при высокой активности лич¬
ного состава и способствовало успешному решению задач боевой
и политической подготовки.
Всего на собраниях выступило около 5 тысяч военнослужащих,,
рабочих и служащих Советской Армии. В ходе обсуждения внесе¬
ны 4773 предложения, в том числе 62 предложения, конкретно свя¬
занные с дополнениями и уточнениями статей проекта Конституции..
Военнослужащие округа внесли 132 предложения по вопросам со¬
вершенствования практической деятельности командиров, офице¬
ров, генералов в области повышения бдительности, боевой готовно¬
сти, улучшения качества обучения и воспитания личного состава.
Солдаты, сержанты, прапорщики, офицеры, генералы, служа¬
щие одобрили проект Конституции. Все предложения и выступле¬
ния воинов округа свидетельствуют о высоком патриотизме, любви
к нашей Родине, советскому народу и Коммунистической партии..
Личный состав округа, как и все советские люди, единодушно
одобрил и поддерживает внутреннюю политику Коммунистической
партии и Советского правительства. Своим ратным трудом воины
демонстрируют решимость и впредь строго выполнять задачи, по-
20 Зак. 1057
305;

ставленные XXV съездом КПСС перед Вооруженными Силами —
быть надежным стражем мирного созидательного труда советского
народа, оплотом всеобщего мира.
В выступлениях на собраниях, в письмах в редакции газет вои¬
ны округа с большой гордостью отзываются о достижениях бело¬
русской республики, об успехах ее трудящихся в выполнении пла¬
нов десятой пятилетки. Эти успехи радуют наш личный состав. Они
мобилизуют солдат, сержантов, прапорщиков и офицеров на еще
более напряженный ратный труд, побуждают их изыскивать допол¬
нительные резервы повышения боевой готовности, полного выполне¬
ния принятых социалистических обязательств.
С высоким чувством одобрения восприняли воины все 172 статьи
проекта Основного Закона БССР. Но особое отношение у нас вы¬
зывает статья 30 главы четвертой, которая непосредственно обра¬
щена к вооруженным защитникам. В ней говорится о том, что «Бе¬
лорусская ССР участвует в обеспечении безопасности и обороно¬
способности страны, оснащении Вооруженных Сил СССР всем не¬
обходимым». Это и есть законодательное закрепление великого ле¬
нинского завета о том, что нужно крепить единство военных сил и
что «отступление от этого единства недопустимо, разделение явля¬
ется преступлением».
Товарищи! Положение Конституции СССР и проекта Консти¬
туции БССР о защите социалистического Отечества ко многому
обязывает воинов Краснознаменного Белорусского военного окру¬
га. Главное заключается в том, чтобы каждое подразделение, часть,
соединение были в состоянии постоянной и высокой боевой готовно¬
сти к разгрому любого агрессора, который посягнет на безопасность
нашей страны или наших друзей и союзников.
Объективная необходимость безотлагательного решения этой
ответственной задачи вытекает из ленинских заветов и современ¬
ной сложной и противоречивой международной обстановки.
Мы все хорошо понимаем положения и выводы на этот счет,
которые содержатся в Отчетном докладе Центрального Комитета
нашей партии XXV съезду, в последующих выступлениях Генераль¬
ного секретаря Центрального Комитета КПСС, Председателя Пре¬
зидиума Верховного Совета СССР, Председателя Совета Обороны
СССР товарища Леонида Ильича Брежнева. На это обстоятельст¬
во он обращал самое серьезное внимание всего нашего народа в
период поездки по Дальнему Востоку, особенно на крейсере «Адми¬
рал Сенявин». Товарищ Брежнев подчеркивал, что и на западе и на
востоке от наших границ есть силы, которые заинтересованы в
гонке вооружения, в нагнетании атмосферы страха и враждебности.
Вряд ли нужно доказывать, что агрессивные расчеты, которые
империалисты и маоисты связывают с наращиванием гонки воору¬
жений, угрожают безопасности социалистического содружества и
делу всеобщего мира. О чем бы ни шла речь — об увеличении чис-
306

ленности войск Соединенных Штатов Америки в Европе, о перево¬
оружении стран НАТО и оснащении их армий новейшим оружием,
о милитаризации страны и модернизации армии Китая, о разра¬
ботке и развертывании новых систем оружия массового уничтоже¬
ния в виде нейтронной бомбы или о рассчитанных до 2000 года пла¬
нах создания еще более смертоносных видов оружия — за всем
этим стоит намерение реакционных сил сорвать разрядку напря¬
о
о
женности, создать всеподавляющии перевес военной мощи и дикто¬
вать мировую политику, закрепившись на позиции силы. И каким
бы абсурдным ни был этот замысел, сам его факт составляет реаль¬
ную и все более явную угрозу для нас, для социалистического со¬
дружества, для всего человечества.
В этих условиях чрезвычайно возросла роль наших Вооружен¬
ных Сил как фактора обеспечения всеобщего мира. Советский
Союз никому не угрожает. Наша партия и правительство и впредь
будут решительно бороться за прекращение гонки вооружений и
разоружение, против новой мировой войны. И в то же время каж¬
дый советский человек хорошо понимает жизненную необходимость
дальнейшего укрепления военной мощи своего государства.
«Мы,— говорил Леонид Ильич Брежнев,— никому не угрожаем.
Разговоры о так называемой «советской угрозе» — это явный вы¬
мысел противника разрядки международной напряженности и не
больше. Мы совершенствуем нашу оборону с единственной целью:
надежно защитить завоевания Великого Октября, прочно охранять
мирный труд советских людей, наших друзей и союзников. Этой
благородной цели служат воины Советской Армии и Военно-Мор¬
ского Флота». •
Личный состав нашего округа, как и все воины Вооруженных
Сил, с большим пониманием и чувством ответственности восприня¬
ли наказ Леонида Ильича Брежнева: «Повышайте свое воинское
мастерство, боевую выучку, совершенствуйте политическую подго¬
товку, с честью несите знамя советских Вооруженных Сил!»
Это проявляется в конкретных делах, помыслах и поступках
каждого солдата и сержанта, прапорщика и офицера. Они гордят¬
ся тем, что являются защитниками первого в мире социалистиче¬
ского Отечества, что служат в рядах Советской Армии, боевые зна¬
мена которой озаряются светом бессмертных ленинских идей и
несут на себе славу легендарных побед во имя счастья, свободы и
независимости своего народа.
С полным сознанием своей ответственности за выполнение кон¬
ституционного долга самоотверженно трудится каждый наш воин
над решением сложнейших задач, поставленных перед ним Цент¬
ральным Комитетом партии и Министром обороны СССР. Этот год
для нас выдался особенно напряженным. По сути дела с начала
декабря идут непрерывные полевые занятия и учения. Накануне
60-летия советских Вооруженных Сил мы провели учения «Бере-
20*
307

зина», явившиеся для нас серьезным испытанием на боевую зре¬
лость. И надо сказать, что в ходе занятий, будь то в поле или в рас¬
положении части, наши воины демонстрируют высокую боевую
выучку, физическую закалку и моральную стойкость, непоколеби¬
мую решимость и готовность выполнить свой патриотический и ин¬
тернациональный долг.
Верные сыны своего народа, беспредельно преданные ленин¬
ской партии и делу коммунизма, наши воины развернули широкое
социалистическое соревнование под девизом: «Надежно защищать
социалистическое Отечество, быть в постоянной боевой готовности,
настойчиво овладевать оружием и техникой, совершенствовать бое¬
вое мастерство». Они борются за то, чтобы год 60-летия Вооружен¬
ных Сил стал годом ударного ратного труда. И можно не сомне¬
ваться в том, что так оно и будет. Так наш личный состав понимает
свои обязанности, вытекающие из Конституции и так он отвечает
делом на ее требования. Положения Конституции о защите Отече¬
ства являются огромной мобилизующей силой, средством патрио¬
тического и интернационального воспитания воинов. Их выполне¬
ние каждым гражданином республики еще выше поднимет оборо¬
носпособность страны, боевую мощь наших Вооруженных Сил. Вот
почему по поручению своих воинов-избирателей я заявляю: «Мы
целиком и полностью одобряем положения, записанные в главе
четвертой проекта Конституции БССР, вытекающие из Основного
Закона нашей великой Страны Советов».
Во всех наших успехах, как в зеркале отчетливо проявляется
постоянная забота о Вооруженных Силах со стороны Центрального
Комитета КПСС, Советского правительства и лично Леонида
Ильича Брежнева, внимание и теплота сердец трудящихся Совет¬
ской Белоруссии, Центрального Комитета Компартии Белоруссии
и правительства республики. Воины округа выражают искреннюю
благодарность и огромную признательность за все это и заверяют,
что они не пожалеют своих сил, энергии, знаний для дальнейшего
укрепления могущества наших Вооруженных Сил. (Аплодисменты.)
Председатель. Слово предоставляется депутату от Червенского
избирательного округа Минской области, Министру здравоохране^
ния Белорусской ССР Савченко Николаю Евсеевичу.
Следующий выступает депутат Кожар Зинаида Евгеньевна.
Савченко Н. Е. Товарищи депутаты! Среди широкого комплекса
социально-экономических прав, закрепляемых в проекте новой Кон¬
ституции за советскими людьми, особое место принадлежит гаран¬
тированному статьей 40 праву граждан БССР на охрану здоровья.
Нет необходимости доказывать, что охрана здоровья — это охрана
главной производительной силы общества и, следовательно,— одно
из главных условий успешного выполнения наших экономических
и социальных планов.
В прежней Конституции нашей республики, как известно, та-
308

кой статьи не было. Статья 95 гарантировала лишь право на ма¬
териальное обеспечение в случае болезни и потери трудоспособно¬
сти. Сейчас вопрос ставится значительно шире и более значимо в
социальном плане. В обсуждаемом на настоящей сессии проекте
отражается новая качественная ступень развития народного здра¬
воохранения и общества в целом.
В 1937 году, когда принималась предыдущая Конституция
БССР, государство еще не могло взять на себя гарантии охраны
здоровья в полном объеме. Узость материальной базы, нехватка
кадров, сложные гигиенические условия, неустойчивая эпидемиоло¬
гическая обстановка позволяли решать задачи только по оказанию
самых простых видов общей и неотложной помощи и по предотвра¬
щению особо опасных инфекций. Общий уровень экономического
развития не давал возможности проводить широкие государствен¬
ные мероприятия по оздоровлению условий труда и быта в таком
значительном объеме, как это предусматривается в проекте нынеш¬
ней Конституции.
Достаточно назвать несколько цифр, характеризующих здраво¬
охранение республики в предвоенном 1940 году. (Эти цифры бе¬
рутся потому, что граница наша сформировалась в 1940 году, и
сравнить их легче и более логично с показателями 1977 года. На
10 тысяч населения приходилось тогда около 6 врачей, сейчас 32,
около 20 средних медицинских работников, сейчас — 93,33 больнич-
и
О
ные коики, сейчас
122.
Крайне низкой была обеспеченность городов и сел централизо¬
ванным водоснабжением и канализацией. Больше половины жен¬
щин рожали на дому. Число мест в дошкольных учреждениях со¬
ставляло всего 64 тысячи. Всего 4 рубля ассигновывалось из бюд¬
жета республики на одного жителя для здравоохранения, сейчас —
40 рублей.
Естественно, в условиях 1937 года речь могла идти лишь о га¬
рантиях на случай болезни и потери трудоспособности, а не о гаран¬
тии полновесных и широких прав на охрану здоровья.
За сорок лет обстановка неизмеримо изменилась, несмотря на
лишения и разруху, которые принесла нам война. По существу гово¬
ря, за эти сорок лет построено качественно новое здравоохранение
развитого, зрелого социалистического общества. В организацион¬
ном отношении возникла стройная система учреждений, соподчи¬
ненных по вертикали. Эта система охватывает 2992 фельдшерско-
акушерских пункта, 486 участковых, 138 районных, 6 областных,
151 городскую и специализированную больницу, 21 родильный дом,
163 санитарных станции и отдела. Количество мест в детских до¬
школьных учреждениях достигло 395 тысяч.
Сформировалась также функциональная структура нашего
здравоохранения, выдержавшая проверку жизнью. Разветвленная
система станций и отделений скорой и неотложной помощи обеспе-
309

чивает быстрое оказание помощи всем нуждающимся в ней, что по¬
зволило резко снизить смертность при инфарктах, кровоизлияниях
в мозг, тяжелых травмах, острых хирургических заболеваниях.
Уместно сказать, что в 1977 году скорая помощь выполнила более
3 миллионов выездов к больным. Территориальная и цеховая участ¬
ковая служба обеспечивает доступную общеврачебную помощь.
На базе районных, городских и областных больниц существует
широкая сеть отделений и центров специализированной медицин¬
ской помощи, в которых ведется обследование и лечение на совре¬
менном уровне. В Белоруссии широко проводятся операции по
восстановлению зрения и слуха, операции на сердце и крупных со¬
судах, пересаживаются почки, суставы и другие органы. Специали¬
сты разработали новые методы лечения рака и других болезней.
29 тысяч врачей, около 87 тысяч средних медицинских работников
стоят сейчас на страже зодоровья жителей нашей республики.
Много сделано для создания базы санитарного благополучия.
Только за девятую пятилетку построено более 1000 километров во¬
допроводных и более 400 километров канализационных сетей. На
строительство сооружений по очистке воздуха и воды от выбросов
ежегодно отпускаются миллионы рублей.
За восьмую и девятую пятилетки на строительство медицин¬
ских учреждений израсходовано свыше 196 миллионов рублей ка¬
питальных вложений. Введены в строй больницы на 17,7 тысячи
коек и поликлиники на 18,3 тысячи посещений в одну смену. Такая
же грандиозная программа строительства продолжается и в деся¬
той пятилетке.
Высшие учебные заведения республики ежегодно выпускают
свыше 1000 врачей, а медицинские училища свыше 3 тысяч фельд¬
шеров, акушеров, медицинских сестер и лаборантов.
Конечно, Белоруссия не является исключением. Такие же изме¬
нения происходили и в других республиках нашей страны. Все это
создало реальную основу для того, чтобы государство могло взять
на себя обеспечение права на охрану здоровья, а приведенные циф¬
ры, характеризующие материальную базу здравоохранения Бело¬
руссии, показывают, на сколько весомы и серьезны гарантии этого
права.
Весомость гарантий отразилась и в реальном потреблении на¬
селением услуг здравоохранения. Число врачебных посещений на
одного жителя увеличилось с 2 в 1940 до 9,45 в 1977 году, а число
госпитализируемых больных на 1000 жителей — с 6,2 до 22,8.
До 50—80 процентов всех жителей ежегодно осматриваются на
выявление туберкулеза и рака. Резко уменьшилась детская и ма¬
теринская смертность. Ликвидированы такие тяжелые инфекцион¬
ные заболевания, как полиомиелит, малярия, трахома, дифтерия.
Резко уменьшилось количество таких инфекционных заболева¬
ний, как туберкулез, тиф, дизентерия и другие. Мы уже не знаем
310

эпидемий дизентерии, тифа, полиомиелита, дифтерии, уносивших
в предвоенные годы тысячи человеческих жизней.
Несомненно, что такие черты советского здравоохранения, как
доступность, бесплатность, высокое качество и гуманизм, обеспечи¬
ли ему прочный международный авторитет, привлекательность и в
конечном итоге моральную победу над капиталистическим здраво¬
охранением. И недаром генеральный директор Всемирной органи¬
зации здравоохранения в одном из своих последних докладов под¬
черкивал, что ни одна, даже высокоразвитая капиталистическая
страна еще не может достигнуть высшей социальной цели здраво¬
охранения — обеспечить необходимым медикосанитарным обслужи¬
ванием всех членов общества, именно всех, а не избранных.
Таким образом, за сорок лет, прошедших со времени принятия
предыдущей Конституции БССР, в республике созданы все предпо¬
сылки для полного обеспечения права всех ее жителей на гаранти¬
рованную охрану здоровья. Надо сказать, что не только статья 40
гарантирует это право — вся Конституция проникнута заботой о
благе и здоровье людей.
Так, статья 8 закрепляет обязанность трудовых коллективов
активно участвовать в улучшении условий труда и быта. Статья
18 определяет государственный характер таких вопросов, как охра¬
на чистоты воздуха и воды, улучшение окружающей среды.
Статья 21 также возводит вопросы улчушения условий и охра¬
ны труда, его научной организации, постепенного сокращения, а в
дальнейшем и полного вытеснения тяжелого физического труда в
ранг государственной заботы.
В статье 22 определяется задача превращения сельскохозяйст¬
венного труда в разновидность индустриального и расширения се¬
ти учреждений здравоохранения на селе.
В статье 33 гарантируются права женщин, определяются госу¬
дарственные меры по охране труда и здоровья женщин. В статье
51 эти права покрепляются мерами по развитию широкой сети дет¬
ских дошкольных учреждений.
Статья 51 предусматривает судебную защиту от посягательств
на здоровье граждан.
Новым проявлением заботы государства об укреплении гаран¬
тий прав советских людей на охрану здоровья явилось Постановле¬
ние Центрального Комитета КПСС и Совета Министров СССР
от 22 сентября 1977 года «О мерах по дальнейшему улучшению
народного здравоохранения». Оно может служить наглядным при¬
мером того, как живет и действует Конституция СССР, как реали¬
зуются на практике положения Основного Закона страны, как мате¬
риализуются конституционные гарантии. На состоявшемся 20 мар¬
та республиканском активе обсуждались конкретные мероприятия,
вытекающие из названного выше Постановления, по улучшению на¬
родного здравоохранения. Актив наметил пути улучшения здраво-
311

охранения потому, что наряду с успехами мы отчетливо видим и
наши просчеты и наши недостатки.
В соответствии с Постановлением в республике предусматрива¬
ется дальнейшее развитие материальной базы здравоохранения,
широкое привлечение для этих целей средств промышленных пред¬
приятий и других ведомств, укрепление санитарно-эпидемиологиче¬
ского благополучия, улучшение гигиенических условий труда и
жизни людей и защиты здоровья женщин и детей, значительное
улучшение материально-технического обеспечения учреждений
здравоохранения.
В конечном итоге мы должны обеспечить улучшение работы
каждого учреждения здравоохранения и всего здравоохранения в
целом.	,
Достаточно сказать, что в одиннадцатой пятилетке за счет капи¬
таловложений войдут в строй больницы на 12 тысяч коек, в том
числе районные больницы на 8 тысяч коек. Будет обеспечено
1800 коек для оказания помощи женщинам, 1200 коек — для детей,
8400 санаторных коек — для детей, поликлиник — на 20 тысяч по¬
сещений.
Значительное внимание уделяется созданию и развитию кардио¬
логической службы, участковой службы, службы скорой помощи,
других видов специализированной медицинской помощи.
Развитие сети сельского здравоохранения создает реальные
условия для дальнейшего сближения уровней сельского и город¬
ского здравоохранения.
Значительно шире ставятся и будут решаться вопросы массовой
оздоровительной работы. Создается материальная база комплексов
здоровья по месту жительства населения. Широкая оздоровитель¬
ная работа среди взрослого населения и, особенно среди детей,
внедрение физкультуры и спорта в быт людей все более и более ста¬
новится главным рычагом глобального воздействия на здоровье
людей.
Выполнение стратегических задач, определенных Постановле¬
нием «О мерах по дальнейшему развитию народного здравоохране¬
ния», позволит выйти на новые качественные рубежи здравоохра¬
нения и обеспечить действенную гарантию права населения нашей
республики на охрану здоровья.
Медицинские работники республики, воодушевленные внима¬
нием Коммунистической партии и Советского правительства к во¬
просам здравоохранения, со своей стороны сделают все зависящее
от них, чтобы все конституционные гарантии стали реальностью.
Товарищи депутаты! Я предлагаю одобрить проект Конститу¬
ции Белорусской Советской Социалистической Республики и при¬
зываю единодушно проголосовать за его принятие. (Аплодисменты).
Председатель. Слово предоставляется депутату от Браславского
избирательного округа Витебской области, учительнице Браслав-
312

ской средней школы имени А. А. Жданова Кожар Зинаиде
Евгеньевне.
Следующим выступит депутат Мендарев.
Кожар 3. Е. Товарищи депутаты! С огромным вниманием слу¬
шали мы доклад Председателя Конституционной комиссии Бело¬
русской Советской Социалистической Республики, кандидата в
члены Политбюро Центрального Комитета Коммунистической пар¬
тии Советского Союза, Первого секретаря Центрального Комитета
Коммунистической партии Белоруссии товарища Петра Миронови¬
ча Машерова, в котором раскрывается содержание новой Консти¬
туции нашей республики.
В проекте Основного Закона отражаются поистине грандиозные
перемены, которые произошли на нашей земле. Заботой о благе на¬
рода, о том, чтобы советским людям жилось лучше, проникнута
каждая строка исторического документа. •
Трудящиеся Браславщины с огромным интересом и с гордостью
за достигнутые белорусским народом успехи знакомились с проек¬
том новой Конституции БССР.
В обсуждении проекта Основного Закона республики участвова¬
ло все взрослое население района. В каждом доме, на каждом
предприятии выражалась горячая поддержка и одобрение этого
важного для жизни каждого человека документа.
В ходе обсуждения жители города Браслава и деревень нашего
района с большой проникновенностью подчеркивали, что благода¬
ря последовательному осуществлению ленинской национальной по¬
литики, неоценимой помощи всех братских народов, и прежде всего
великого русского народа, в западных областях Белоруссии толь¬
ко с заветного сентября 1939 года трудящиеся стали «людьми
зваться».
Путь к свободе и счастью был для тружеников западных райо¬
нов Белоруссии особенно трудным. Стремления, надежды и свет¬
лые мечты людей труда оттеснила оккупация Западной Белорус¬
сии буржуазно-помещичьей Польшей. Только через двадцать лет
трудящиеся Западной Белоруссии, насильственно оторванные
от матери-Родины, вернулись в братскую семью советских
народов.
Если вычеркнуть период войны, то на восстановление и развитие
западных районов нашей республики история отпустила около
тридцати пяти лет. Тем более радует нас достигнутое за этот корот¬
кий отрезок времени. Восхищает стремительный взлет к вершинам
социальной, экономической и культурной жизни. Огромными пре¬
образованиями определяются всего лишь три с половиной десяти¬
летия, которые прошли после воссоединения Западной Белоруссии
с Белорусской Советской Социалистической Республикой.
Под руководством Коммунистической партии осуществились
величайшие преобразования в сельском хозяйстве. От примитивно-
313

го землепашества оно шагнуло к современному крупному механизи¬
рованному сельскохозяйственному производству.
За годы Советской власти развилась местная промышленность.
Темнота и бесправие были уделом местного белорусского населе¬
ния до 1939 года. Во время оккупации буржуазно-помещичьей
Польшей Браславщина оставалась захолустным краем. Работало
всего лишь две гимназии, несколько семилетних и начальных школ,
одна больница с двумя врачами и небольшое количество магази¬
нов. Более 70 процентов населения было неграмотным и малогра¬
мотным. В школах преподавание велось на польском языке в со¬
ответствии с политикой насильственной ассимиляции местного на¬
селения. Белорусские школы были закрыты, о высшем образовании
простой труженик даже не мог и мечтать. Костел, церковь да корч¬
ма были основными «культурными учреждениями» для трудя¬
щихся.	•
На дорогах и в деревнях часто можно было увидеть нищих.
В предпраздничные и праздничные дни они обычно сидели возле
V
о	о
костелов и церквей с протянутой рукой.
Большинство трудящихся не могло пользоваться медицинской
помощью. Один день стационарного лечения стоил около 5 злотых,
в то время как средний заработок рабочего не превышал 40 злотых
в месяц.
Не допускались трудящиеся и к местному самоуправлению.
Местная управа состояла только из помещиков, кулаков, осадников
и чиновников. Так, в 1934 году в состав Браславской уездной упра¬
вы Виленского воеводства входило 6 помещиков, 13 кулаков, 4 воен¬
ных осадника, один служитель культа и 6 человек из прочих сосло¬
вий.
Широкий и богатый свет открыл перед человеком труда сен¬
тябрь 1939 года. Об уровне развития образования и культуры дают
некоторое представление такие, например, данные: теперь в районе
насчитывается 83 общеобразовательных школы, в том числе
12 средних, 27 восьмилетних и 44 начальных, 2 средних сельских
профессионально-технических училища. При школах имеется
16 интернатов.
В городе работает Дом пионеров, юношеская спортивная школа.
Самые маленькие посещают 24 детских сада и ясли. Всего обуча¬
ется 6600 учащихся. Воспитанием и обучением подрастающего по¬
коления занимаются 638 квалифицированных педагогов и воспита¬
телей.
И сегодня мы с гордостью отмечаем, что наш район решил за¬
дачу перехода ко всеобщему среднему образованию молодежи.
И этот стремительный взлет к знаниям и культуре произошел бук¬
вально на наших глазах.
Неузнаваемо изменились культура и быт людей. В настоящее
время в районе работают 53 клубные учреждения, 56 библиотек,
314

кинотеатров, 4 городские, 42 сельские стационарные киноустановки
и 7 кинопередвижек, 2 музыкальные школы. Есть народный театр,
народный хор Опсовского сельского клуба. Далеко за пределами
Браславщины известен районный фестиваль самодеятельного твор¬
чества трудящихся «Браславские зарницы».
Стремительными темпами меняется облик советской деревни.
Сейчас все населенные пункты района не только полностью радио¬
фицированы, но и электрифицированы, газифицированы.
Товарищи депутаты! Для меня, учительницы, очень важное зна¬
чение приобретает то обстоятельство, что в проекте Основного За¬
кона нашей республики, как и в Конституции Союза ССР, находят
широкое отражение вопросы дальнейшего совершенствования обра¬
зования и коммунистического воспитания подрастающего поко¬
ления.
Для нас, учителей, особую актуальность имеют статьи 25, 43, 64,
возводящие в ранг закона обязательное среднее образование, от¬
ветственность школ, семьи и всей общественности за коммунистиче¬
ское воспитание подрастающего поколения.
Впервые в Основном Законе республики, равно как и в Консти¬
туции СССР, предусмотрена обязанность советских граждан «забо¬
титься о воспитании детей, готовить их к общественно полезному
труду, растить достойных членов социалистического общества».
Нынешние родители, те, кто сегодня воспитывает детей, уже имели
возможность воспользоваться своим правом на образование, вы¬
брали для себя профессии в соответствии со своими интересами и
способностями. Вот почему у каждого нашего человека есть все
для того, чтобы выполнить обязанность воспитателя со всей ответ¬
ственностью, как это подобает советскому гражданину.
Товарищи! Успехи нашей школы мы, работники просвещения,
объясняем тем, что с первых шагов Советской власти и до наших
дней Коммунистическая партия и Советское правительство по-ле¬
нински заботятся о развитии народного образования. Постановле¬
ние Центрального Комитета КПСС и Совета Министров СССР о
школе, принятое в конце минувшего года,— это новое и убедитель¬
ное тому подтверждение. Нет сейчас более важной, более насущ¬
ной проблемы, стоящей перед педагогами, чем проблема, выдвину¬
тая в этом важном документе, определяющем в соответствии с
Директивами XXV съезда КПСС и новой Конституцией СССР кон¬
кретную программу деятельности школ в обществе развитого со¬
циализма.
Выступая на XXV съезде КПСС, товарищ Леонид Ильич Бреж¬
нев подчеркнул, что назрел вопрос о совершенствовании методов
комплексного решения крупных общегосударственных проблем.
Здесь требуются единые планы, охватывающие все этапы работы.
Важно, чтобы были конкретные органы, конкретные люди, несущие
всю полноту ответственности, координирующие все усилия в рам-
315

ках намеченных планов. Всеобщее обязательное среднее образова¬
ние принадлежит к числу проблем, которые требуют комплексного
подхода.
Обязанность воспитывать гражданина Страны Советов, следо¬
вательно, распространяется и на трудовые коллективы. Ныне шеф¬
ство не должно ограничиваться предоставлением автобуса для экс¬
курсий, шефским концертом, назначением пионервожатого или
приемом на сезонную работу, когда «горит уборка урожая». Что¬
бы выполнить обязанность коллективного воспитателя, промышлен¬
ные предприятия и колхозы должны сегодня обеспечить школьни¬
ка такой деятельностью, которая помогла бы ему осознать обще¬
ственную, гражданскую значимость своего труда, дала бы ему
возможность хоть в какой-то мере использовать теоретические зна¬
ния, полученные в школе. Для этой цели нужны опытные педагоги-
наставники и материально-техническая база. И ориентация на шко¬
лу Щ)и составлении перспективных планов, графиков работы.
Потребуются и, возможно, немалые затраты, чтобы вовлечь ре¬
бят в опытническую работу по агротехнике или лесоводству, чтобы
дать им возможность полноправно участвовать в экспериментах за¬
водских лабораторий, прикоснуться к изобретательству, подлинно¬
му техническому творчеству.
Затраты эти окупятся с лихвой. Ибо так и только так обеспечи¬
вается будущее сельского хозяйства, промышленности. Только так
можно растить граждан, истинных патриотов своего колхоза, свое¬
го завода. Так воспитывают специалистов, преданных своему делу,
своим предприятиям, наставникам, которые дали им надежные пу¬
тевки в жизнь.
Добиваются заметных успехов и школы нашего района. Отрад¬
ным примером в этом смысле может быть хотя бы небольшая сель¬
ская Далекская средняя школа, где за два года десятой пятилетки
выпуск из школы составил 43 человека. Из них 14 осталось рабо-
тать в колхозе. Все механизаторские кадры
К. Е. Ворошилова — выпускники местной школы.
колхоза имени
Товарищи депутаты! Учителя Браславщины, вдохновенные ве¬
ликими перспективами, изложенными в проекте новой Конститу¬
ции нашей республики и Конституции Советского Союза, сознают
свою огромную ответственность перед партией, перед всем народом,
доверившим нам самое дорогое, что есть в стране,— воспитание
людей, которые будут продолжать строительство коммунизма. Мои
коллеги поручили мне заверить Центральный Комитет Коммунисти¬
ческой партии Белоруссии, Верховный Совет республики, что
сделают все для того, чтобы оправдать это высокое доверие и вос¬
питать в нашей молодежи высокие гражданские стремления, тру¬
долюбие, чувство ответственности за настоящее и будущее, беспре¬
дельную любовь к своей Родине, к своему народу.
От имени всех моих избирателей горячо одобряю проект новой
316

Конституции БССР и вношу предложение принять его с добавлен
ниями и изменениями, внесенными в ходе обсуждения. (Аплодис¬
менты.)
Председатель. Слово предоставляется депутату от Гродненско¬
го—Горьковского избирательного округа Гродненской области,
секретарю Гродненского горкома Компартии Белоруссии Мендаре-
ву Петру Афанасьевичу.
Следующей выступит депутат Герасимович Нелла Ивановна.
Мендарев П. А. Товарищи депутаты! Исполнилось полгода,
как действует, живет и работает новая Конституция СССР. Совет¬
ские люди справедливо называют ее законом жизни развитого со¬
циалистического общества. Об этом ярко свидетельствует закреп¬
ленное в новой Конституции подлинно демократическое сочета¬
ние общих интересов нашей многонациональной Родины и каждой
из образующих ее республик, в том числе и всенародное обсужде¬
ние проекта Конституции Белорусской ССР, разработанного в со¬
ответствии с Основным Законом страны.
С огромной силой проявился наш социалистический демокра¬
тизм в дни обсуждения проекта Конституции. Рабочие, интеллиген¬
ция с большой заинтересованностью изучили проект, всесторонне
рассмотрели его, с гражданской ответственностью высказали пред¬
ложения, пожелания, замечания. Характерной чертой обсуждения
явилось глубокое понимание трудящимися единства прав и обя¬
занностей, записанных в проекте Конституции. Они отмечали, что
намного богаче, весомее стали материальные гарантии прав и сво¬
бод, и делали справедливый вывод, что это — обязанность каж¬
дого еще лучше трудиться на благо Родины, с еще большей требо¬
вательностью относиться к исполнению своего гражданского долга
перед обществом. И повсеместно высказывалось стремление с боль¬
шей эффективностью использовать на благо нашего общества все
то, что производит наше народное хозяйство, чем располагает наше
государство.
Совершенно закономерно, что трудящиеся, наряду с анализом
текста проекта, вели разговор о важнейших, волнующих каждого
советского человека вопросах жизни. Высказывались критические
замечания по различным аспектам деятельности наших государст¬
венных органов и общественных организаций, предприятий и
учреждений, заострялось внимание на усилении борьбы с наруше¬
ниями трудовой дисциплины, пьянством и другими антиобществен¬
ными явлениями, выносились предложения по повышению эффек¬
тивности и качества всей нашей работы.
Партийная организация города Гродно, исполком городского
Совета народных депутатов приняли все необходимые меры к тому,
чтобы ни одно критическое замечание не осталось без внимания,
чтобы нашли воплощение в жизнь все полезные предложения.
Гражданская активность трудящихся при обсуждении проекта
317

Конституции БССР — это яркая демонстрация социалистической
демократии, широкого участия масс в решении важнейших вопро¬
сов государственной жизни. Именно такое привлечение трудящих¬
ся к повседневной работе в управлении государством Владимир
Ильич Ленин считал чудесным средством удесятерить наш госу¬
дарственный аппарат. И сегодня, горячо одобряя проект Основного
Закона республики, я с удовлетворением отмечаю, что ленинский
завет отражается в этом историческом документе широко и полно.
Многие статьи проекта органически увязываются с постоянным раз¬
витием общественных условий, при которых человек труда, полно¬
правный свободный член общества, сознательно участвует в управ¬
лении всеми государственными и общественными делами.
Социалистическая демократия на современном этапе — это ши¬
рокое участие трудящихся в решении общественных дел через раз¬
личные общественные самодеятельные организации населения, на¬
правляемые Советами как всеохватывающими организациями
нашего народа. Практика свидетельствует, что связи Советов с
массами с течением времени становятся все прочнее. Сейчас в на¬
шем городе нет такого участка хозяйственной и культурной работы,
где бы ни действовали активисты-общественники. На обществен¬
ных началах у нас работает более 2 тысяч самодеятельных органи¬
заций населения, объединяющих свыше 50 тысяч человек.
Упрочению связей Советов с населением во многом способствует
работа депутатов в избирательных округах. Их отчеты перед изби¬
рателями о работе Совета, о выполнении наказов, информация о
важнейших решениях партийных и советских органов приобщают
все новых и новых людей к участию в работе органов власти. Вместе
с народными избранниками тысячи и тысячи трудящихся учатся
в Советах искусству государственного управления, щедро делятся
знаниями и умением претворять в жизнь великие планы строи¬
тельства коммунизма.
Одной из важнейших особенностей социалистической демокра¬
тии является всевозрастающая роль трудовых коллективов. Кон¬
ституция СССР и проект Основного Закона нашей республики за¬
конодательно закрепляют возросшее значение этих первичных
ячеек нашего хозяйственного и политического организма, опреде¬
ляют их задачи и права. Они призываются воспитывать своих чле¬
нов в духе коммунистической нравственности, заботиться о повы¬
шении их сознательности, культуры и профессиональной квалифи¬
кации.
На примере нашего города видно, как в трудовых коллективах
большие понятия политики и экономики переводятся на язык прак¬
тики. Возросшая роль коллективов благотворно сказывается на
успешном осуществлении решений XXV съезда КПСС и XXVIII
съезда Компартии Белоруссии, планов десятой пятилетки. Родина
высоко оценила усилия трудовых коллективов нашего города. По
318

итогам социалистического соревнования за 1977 год, Гродно на¬
гражден переходящим Красным знаменем Центрального Комитета
КПСС, Совета Министров СССР, ВЦСПС и ЦК ВЛКСМ.
Хотелось бы подчеркнуть, что сама атмосфера творческого тру¬
да, отношений между людьми в процессе производства духовно
обогащает и развивает работников. Но мы отдаем себе отчет и в
том, что для формирования у рабочих лучших качеств строителей
коммунизма нужны целеустремленные усилия партийных, профсо¬
юзных, комсомольских организаций, народных депутатов. Опреде¬
ленный опыт такой работы накоплен на предприятиях города. Пер¬
вичные партийные организации, хозяйственные руководители
творчески работают, чтобы создать в каждом трудовом коллекти¬
ве необходимый общественно-политический климат, который про¬
буждал бы у трудящихся стремление работать лучше, производи¬
тельнее, создавал обстановку нетерпимости ко всем негативным
явлениям.
В центре постоянного внимания всех наших кадров находится
проблема повышения эффективности производства и качества рабо¬
ты, более полного использования производственных мощностей.
Положительный опыт работы в этом направлении накоплен
на прядильно-ниточном комбинате. Суть этого опыта заключается
в том, что еще на фазе пуско-наладочных работ новостройки рабо¬
чие ведущих специальностей начинают осваивать оборудование и
параллельно изучают передовые приемы труда на действующем
производстве. Это позволило сократить сроки освоения новых мощ¬
ностей с 18 до 14 месяцев. Хорошее знание оборудования, высокая
профессиональная подготовка кадров, благоприятные условия про¬
изводственного быта позволили добиться высокой эффективности
труда в целом. 81 процент всех рабочих этого предприятия рабо¬
тает на повышенной зоне обслуживания оборудования.
Практика убедительно подтверждает, что коллектив — это шко¬
ла коммунистического отношения к труду. Социалистическое сорев¬
нование, участие в подготовке и реализации обязательств и встреч¬
ных планов в общей борьбе за высокую эффективность и качество-
работы повышают у каждого производственника ответственность-
при исполнении общественного долга, побуждают трудиться твор-
и
и.
чески, с полной отдачей сил.
В настоящее время в городе широко развернулось социалистиче¬
ское соревнование за успешное выполнение планов и обязательств;
третьего года десятой пятилетки, за достойную встречу 60-летия
нашей республики и Компартии Белоруссии.
Наряду с обеспечением выполнения напряженных социалисти¬
ческих обязательств по повышению объема производства и качест¬
ва продукции нам предстоит построить и сдать в эксплуатацию но¬
вые крупные мощности по производству минеральных удобрений на
объединение «Азот». Концентрация сил и средств на этой стройке,.
319-

повышение уровня организаторской и воспитательной работы в кол¬
лективах строителей и монтажников позволили выполнить план
первого квартала и заложить прочную основу для ввода в строй
производственных мощностей. Мы признательны Министерству
промышленного строительства республики за деловую и эффектив¬
ную помощь в деле совершенствования организации строительного
производства, за оперативное влияние на смежные организации и
мобилизацию их сил на выполнение монтажных работ. Однако по-
ложение дел в капитальном строительстве в целом остается все
еще сложным инапряженным. Сложным потому, что часто нару-
и
и
шается технологический ритм из-за трудностей по ряду позиции
железобетонных конструкций и металла, и это приходится воспол¬
нять дополнительными мерами влияния.
Трудящиеся Гродно видят свою задачу в том, чтобы с честью
выполнить принятые социалистические обязательства, более полно
использовать имеющиеся резервы, обеспечить выполнение и пере¬
выполнение планов всеми трудовыми коллективами, всеми произ¬
водственными подразделениями.
К сожалению, мы еще не добились такого положения, чтобы все
без исключения коллективы трудились плодотворно и целеустрем¬
ленно. Многие из недостатков, о которых говорил Генеральный сек¬
ретарь ЦК КПСС, Председатель Президиума Верховного Совета
СССР товарищ Брежнев Леонид Ильич на встречах с трудящимися
Сибири и Дальнего Востока, имеют место и в Гродно. Советы и
указания товарища Леонида Ильича Брежнева мы восприняли как
боевую программу действий.
Мы приложим все силы, чтобы не только выполнить, но и пере¬
выполнить планы и обязательства третьего года пятилетки, достой¬
но встретить славный юбилей образования БССР и Компартии Бе¬
лоруссии. (Аплодисменты).
Председатель. Слово предоставляется депутату от Слобода-
Кучинского избирательного округа Минской
совхоза «Докторовичи» Копыльского района
Ивановне.
Герасимович Н. И. Товарищи депутаты!
области, бригадиру
Герасимович Нелле
С чувством огромной
радости и гордости за нашу Советскую Родину мы встретили новую
Конституцию СССР. Это очень важный и дорогой для каждого со¬
ветского человека документ. Он отражает достижения нашего на¬
рода за шестьдесят лет Советской власти.
Сегодня мы обсуждаем проект новой Конституции Белорусской
ССР. Все рабочие и специалисты нашего совхоза, все взрослое на¬
селение моего Слобода-Кучинского избирательного округа с огром¬
ным интересом ознакомились с проектом новой Конституции Бело¬
русской ССР и приняли активное участие в его обсуждении. Мы,
труженики Копыльщины, как и весь белорусский народ, сердечно,
от всей души одобряем этот выдающийся документ, в котором отра-
320

жаются большие достижения нашей республики под руководством
ленинской Коммунистической партии за годы Советской власти.
Это ярко проявляется на примере каждой деревни, каждого колхо¬
за и совхоза.
Hani совхоз «Докторовичи» образовался в 1920 году, и только
за два года мы смогли приобрести две коровы. В 1924 году наше
хозяйство уже имело 100 коров. В 1926 году мы купили первый
трактор, а десять лет спустя — первый автомобиль. В 1940 году,
согласно годовому отчету, хозяйство приобрело первый зерноубо¬
рочный комбайн и собрало 309 тонн зерна.
Это было раньше. А сейчас совхоз «Докторовичи» стал крупным
высокомеханизированным хозяйством с богатыми урожаями всех
сельскохозяйственных культур и высокой продуктивностью общест¬
венного животноводства. Сейчас хозяйство имеет свыше 5 тысяч
голов крупного рогатого скота (в том числе свыше 1300 коров),
78 тракторов, 40 автомобилей, 31 зерноуборочный комбайн и много
другой техники. Только в прошлом году, несмотря на неблагопри¬
ятную погоду, мы собрали благодаря подлинно героическому тру¬
ду людей 5238 тонн зерна.
Рабочие нашего производственного участка получили с каждого
гектара в среднем по 31 центнеру колосовых. От каждой коровы на¬
доили по 2968 килограммов молока. Все отрасли производства в
совхозе рентабельны.
Неузнаваемой стала и жизнь тружеников деревни. Сейчас в
каждом доме по вечерам светятся голубые экраны телевизоров,
почти в каждой семье стиральные машины и холодильники, совре¬
менная мебель. Рабочие имеют в личном пользовании свыше трех¬
сот автомобилей и мотоциклов.
У нас построены средняя школа, Дом культуры, 2 детских сада,
столовая, много бригадных клубов и библиотек. Есть и медицин¬
ский пункт. Открывает двери для посетителей музей боевой и тру¬
довой славы. Рабочие занимают 180 благоустроенных совхозных
квартир. Словом, как говорится, есть хлеб и к хлебу. Есть все усло¬
вия для плодотворного труда и радостного отдыха.
И за все это большое Спасибо Коммунистической партии и Со¬
ветскому правительству!
Каждого честного человека все это обязывает трудиться лучше
и лучше, чтобы давать родному государству продукции значитель¬
но больше и только высшего качества.
В эти дни, когда повсеместно по нашей республике проходит
обсуждение проекта Основного Закона Белорусской ССР, на полях
и фермах нашего совхоза кипит напряженная работа. С утра и до
утра не смолкает гул моторов. Рабочие и специалисты колхоза
стремятся в лучшие агротехнические сроки провести сев яровых
культур и тем самым заложить прочную основу под высокий уро¬
жай юбилейного года нашей республики.
21 Зак. 1057
321

Сейчас каждый трудовой день рождает новые имена передови¬
ков. Много их в совхозе, в том числе и на участке, который я воз¬
главляю. Каждый наш труженик стремится внести свой личный
вклад в быстрейшее выполнение заданий десятой пятилетки. Но в
повседневной работе мы еще часто не полностью используем име¬
ющиеся возможности трудиться высокопроизводительно. Нам не¬
обходимо шире внедрять в полеводство и животноводство комплекс¬
ную механизацию основных производственных процессов. И это
даст нам возможность значительную часть трудоемких работ вы¬
полнять в оптимальные сроки.
Читая проект Основного Закона Белорусской Советской Социа¬
листической Республики, разработанный Конституционной комис¬
сией и одобренный Президиумом Верховного Совета Белорусской
ССР для всенародного обсуждения, вместе со всеми другими
статьями хочется обратить особое внимание на статью 21, где очень
правильно сказано, что государство заботится об улучшении усло¬
о
и
вии и охране труда, его научной организации, о сокращении, а в
дальнейшем и полном вытеснении тяжелой физической работы на
основе комплексной механизации и автоматизации производствен¬
ных процессов во всех отраслях народного хозяйства.
В соответствии с этой очень важной статьей хотелось бы обра¬
тить внимание планирующих органов на лучшее обеспечение трак¬
торов К-700 и Т-150 комплектом прицепных машин. Отсутствие в
настоящее время полного набора прицепного инвентаря для этих
очень высокопроизводительных машин сдерживает их рациональ¬
ное использование, что отрицательно сказывается на темпах и
качестве полевых работ.
Товарищи депутаты! Сегодняшняя сессия Верховного Совета
БССР проходит в знаменательный год — год 60-летия образования
Белорусской Советской Социалистической Республики и Коммуни¬
стической партии Белоруссии, и я призываю вас встретить эти два
выдающиеся события в жизни белорусского народа плодотворным
трудом, высокими производственными показателями, новыми до¬
стижениями. Это будет наш почетный вклад в досрочное выполне¬
ние исторических решений XXV съезда КПСС.
Я одобряю проект Конституции Белорусской Советской Социа¬
листической Республики и от имени своих избирателей проголосую
за его принятие. (Аплодисменты.)
Председатель. Товарищи депутаты! Все товарищи, пожелавшие
принять участие в обсуждении проекта Конституции Белорусской
ССР, получили слово и горячо, убедительно выступили.
Вношу предложение на этом прения по обсуждаемому вопросу
прекратить. Желает ли кто-нибудь еще выступить? Нет желающих.
Никто не настаивает на продолжении прений? Нет.
Тогда предложение о прекращении прений ставлю на голосо¬
вание.
322

Кто за то, чтобы прения по обсуждению проекта Конституции
Белорусской ССР прекратить, прошу голосовать. Прошу опустить
руки. Кто против? Против нет. Кто воздержался? Тоже нет.
Прения прекращаются.
Прошу депутатов, избранных в состав Редакционной комиссии,
собраться сейчас в зале заседаний Президиума Верховного Совета
Белорусской ССР.
Товарищи депутаты! Объявляется перерыв на 40 минут.
После перерыва
Председательствует Председатель Верховного Совета Белорус¬
ской ССР депутат Шамякин Иван Петрович.
Председатель. Товарищи депутаты! Продолжаем работу сессии.
Для сообщения о результатах работы Редакционной комиссии
слово предоставляется Председателю комиссии, кандидату в чле¬
ны Политбюро ЦК КПСС, Первому секретарю Центрального Коми¬
тета Компартии Белоруссии Петру Мироновичу Машерову. (Апло¬
дисменты.)
Машеров П. М. Товарищи депутаты! Образованная решением
Верховного Совета Редакционная комиссия по подготовке оконча¬
тельного текста проекта Конституции БССР с большой ответствен¬
ностью выполнила порученную ей работу и с удовлетворением от¬
мечает, что выступившие депутаты горячо поддержали все положе¬
ния проекта этого документа и одобрили те изменения, которые
были внесены по итогам его всенародного обсуждения в республи¬
ке. Было высказано единодушное мнение о принятии новой Консти¬
туции БССР.
Комиссия представляет на ваше рассмотрение, товарищи депу¬
таты, в окончательной редакции текст проекта Конституции, кото¬
рый имеется у вас на руках. В него внесены некоторые дополнения
и уточнения с учетом предложений, высказанных депутатами на
нашей сесии. По мнению Редакционной комиссии, большинство из
этих предложений заслуживает внимания, и их следует учесть.
В выступлении депутата Юрия Георгиевича Степанищевского
содержалась мысль о том, чтобы отразить в статье 70 положение о
руководстве высшими органами государственной власти и управле¬
ния республики жилищным и коммунальным хозяйством, торгов¬
лей и общественным питанием, бытовым обслуживанием населения,
жилищным строительством и благоустройством городов и других
населенных пунктов, дорожным строительством и транспортом.
Учитывая большое значение этих отраслей народного хозяйства
в удовлетворении важнейших запросов и потребностей наших лю¬
дей, Редакционная комиссия считает, что с данным предложением
можно согласиться. В связи с этим следует дополнить статью 70
21«
323

после пункта 9 новым пунктом, 10 (десятым), следующего содер¬
жания:
«10) руководство жилищным и коммунальным хозяйством, тор¬
говлей и общественным питанием, бытовым обслуживанием населе¬
ния, жилищным строительством и благоустройством городов и дру¬
гих населенных пунктов, дорожным строительством и транс¬
портом».
С учетом указанного дополнения пункты 10, 11, 12, 13 статьи 70
соответственно считать пунктами 11, 12, 13 и 14.
Депутат Николай Иванович Афанасьев выразил пожелание
предусмотреть в статье 104 право запроса депутата Верховного Со¬
вета БССР также и к руководителям расположенных на террито¬
рии республики предприятий, учреждений и организаций союзного
подчинения по вопросам, отнесенным к ведению Белорусской ССР.
По мнению Редакционной комиссии, это предложение следует
принять. Оно вытекает из Закона СССР о статусе депутатов. Пред¬
лагается также учесть и предложение об исключении из этой статьи
указания о даче ответа на запрос депутата не более чем в трехднев¬
ный срок, поскольку далее в ней записано, что лицо, к которому
обращен запрос, обязано дать ответ на него на данной сессии.
С учетом сказанного статью 104 предлагается изложить в сле¬
дующей редакции:
«Статья 104. Депутат Верховного Совета Белорусской ССР
имеет право обратиться с запросом к Совету Министров Белорус¬
ской ССР, к министрам и руководителям других органов, образуе¬
мых Верховным Советом Белорусской ССР, а также к руководите¬
лям расположенных на территории Белорусской ССР предприятий,
о
о
учреждении и организации союзного подчинения по вопросам, отне¬
сенным к ведению Белорусской ССР. Совет Министров Белорусской
ССР или должностное лицо, к которому обращен запрос, обязаны
дать устный или письменный ответ на данной сессии Верховного
Совета Белорусской ССР».
Депутат Александр Александрович Зданович внес предложение
о том, чтобы в составе Совета Министров Белорусской ССР было
не несколько первых заместителей, а только один первый замести¬
тель Председателя Совета Министров республики. Кроме того, он
предлагает не ограничивать состав Президиума Совета Министов
Председателем Совета Министров и его заместителями, а преду¬
смотреть возможность включения в состав этого органа других чле¬
нов правительства. На наш взгляд, эти поправки заслуживают
одобрения. Они соответствуют сложившейся в течение многих лет
практике деятельности Совета Министров республики и его Прези¬
диума.
Исходя из этого предлагается в части первой статьи 116 и в
статье 119 вместо слов «первых заместителей» записать слово «пер¬
вого заместителя» и статью 119 после слов «заместителей председа-
324

теля» дополнить словами «а также других членов правительства в
соответствии с Законом о Совете Министров Белорусской ССР».
Депутат Юрий Минивалич Хусаинов предложил дополнить
статью 127 положением о правомочности местных Советов решать
на своих сессиях любые вопросы, отнесенные законодательством к
их ведению. Комиссия считает, что это предложение, направленное
на дальнейшее повышение роли местных Советов в решении всех
вопросов общественной жизни, также следует соответствующим
образом отразить в Основном Законе республики.
В связи с этим статью 127 проекта предлагается дополнить
о
о
частью второй в такой редакции:
«Местные Советы народных депутатов правомочны рассматри¬
вать и решать на сессиях любые вопросы, отнесенные к их ведению
законодательством Союза ССР и Белорусской ССР. Перечень во¬
просов, которые решаются исключительно на сессиях, устанавли¬
вается законами о местных Советах народных депутатов».
В выступлении депутата Обуховича Анатолия Петровича выска¬
зано пожелание отразить в статье 141 проекта участие в разра¬
ботке планов экономического и социального развития также и об^
щественных организаций. На наш взгляд, это предложение явля¬
ется правильным и его можно принять.
Поэтому часть третью статьи 141 предлагается после слова
«организаций» дополнить словами «а также общественных органи¬
заций».
Товарищи депутаты! Пользуясь правом докладчика на этой
исторической сессии, позвольте мне в порядке заключительного сло¬
ва сказать следующее.
Как в ходе всенародного обсуждения, так и в процессе работы
настоящей сессии всесторонне, по-деловому рассмотревшей проект
Конституции БССР, ярко проявились политическая зрелость и со¬
циальная активность наших людей, их высокая гражданская ответ¬
ственность, кровная заинтересованность во всем, что касается судеб
советского народа, его великих общественных деяний.
Мы с вами еще раз воочию убедились, каких замечательных
людей — тружеников, творцов, патриотов—воспитала наша пар¬
тия, вырастил и закалил социализм, советский образ жизни. Эти
люди способны мыслить и действовать масштабно, по-государствен-
ному, они принимают близко к сердцу наши общие заботы и проб¬
лемы, решают их самозабвенно, с высокой мерой требовательности
к себе и другим. Идейно-нравственный, духовный облик нашего
человека, его высокие цели и благородные идеалы с исчерпываю^
щей полнотой и глубиной выражает и отражает новая Конституция
БССР, которая базируется на идеях, принципах и нормах Основно¬
го Закона Страны Советов.
Нынешнее поколение рабочего класса, колхозного крестьянства,
интеллигенции республики вправе гордиться тем, что именно ему
325

представилась счастливая возможность быть непосредственным
участником создания новой Конституции, ее творцом и первым
исполнителем. Нам же, депутатам Верховного Совета БССР, выпа¬
ла высочайшая честь, выражая единую волю нашего народа, при¬
нять новый Основный Закон Советской Белоруссии и тем самым со¬
вершить акт огромной политической, государственно-правовой зна¬
чимости.
Конституция БССР, которую мы сегодня примем, равно как и
Основной Закон страны, органически войдя в живую ткань всей
нашей социальной практики, явится мощным средством дальней¬
шего углубления социалистического демократизма, обогащения и
совершенствования советского образа жизни. Она станет действен¬
ной политико-правовой основой еще более динамичного развития и
плодотворной реализации экономического и духовного потенциала
республики, неисчерпаемой созидательной энергии трудящихся в
борьбе за торжество коммунистических идеалов.
Важнейшая задача партийных, государственных и обществен¬
ных организаций — всемерно способствовать тому, чтобы священ¬
ные конституционные нормы и требования, за которые единодушно
проголосовал весь народ, были приняты умом и сердцами наших
людей как главные, определяющие, непреложные принципы жизни
и труда всех и каждого.
Конституция, которую мы утвердим, своим духом, всей совокуп¬
о
ностью своих статей и положении расширяет горизонты для твор¬
ческой инициативы, трудовой и политической активности, для еще
более яркого и полного расцвета дарований и способностей лич¬
ности.
Содействовать последовательному и эффективному осуществле¬
нию этих реальных возможностей — значит прежде всего добивать¬
ся, чтобы трудящиеся хорошо знали, четко усвоили свои права и
свои обязанности в их нразрывной связи и взаимообусловленности.
Надо исходить из того, что в условиях социализма, обеспечившего
прочное единство интересов общества и личности, использование
поистине великих, надежно гарантированных прав и свобод неотде¬
лимо от безупречного исполнения каждым своих благородных кон¬
ституционных обязанностей. И здесь самый первый, самый верный
критерий гражданской зрелости, высокой политической культуры
человека — ревностное исполнение им своего патриотического дол¬
га перед страной и народом, честный, добросовестный труд, органи¬
зованность и дисциплина на любом посту, на любом участке комму¬
нистического созидания.
Все это требует от нас неустанной заботы о повышении персо¬
нальной ответственности всех и каждого за порученное дело, усиле¬
ния идейно-нравственного и правового воспитания населения, со¬
вершенствования стиля и методов всей нашей работы в духе
ленинских указаний и требований XXV съезда КПСС, в духе уста-
326

новок и рекомендаций товарища Леонида Ильича Брежнева, вы¬
сказанных во время его поездки по городам Сибири и Дальнего Во¬
стока.
Необходимо тщательно учесть, незамедлительно и сполна реа¬
лизовать, в том числе и в нашем текущем законодательстве, выска¬
занные трудящимися республики в ходе всенародного обсуждения
проекта предложения и замечания, направленные на улучшение
деятельности государственных органов и хозяйственных организа¬
ций, на создание в каждом коллективе благотворной атмосферы
для вдохновенного, высокопроизводительного труда, профессио¬
нального и творческого роста людей, повышения их общественной
активности.
Конституция, которую мы примем,— это вдохновенный гимн на¬
шему общественному строю, зрелому социализму, мудрой ленин¬
ской национальной политике партии, животворной дружбе совет¬
ских народов, вместе с которыми и с помощью которых Белорус¬
ская ССР, идущая навстречу своему шестидесятилетию, поднялась
к невиданным высотам социально-экономического и духовного про¬
гресса.
Емко и рельефно отражая новый этап в развитии интернацио¬
нальной семьи братских народов страны, Основной Закон респуб¬
лики требует от нас еще больше крепить нерасторжимый союз,
идейно-политическое единение людей всех наций и народностей,
наращивать наш вклад в сокровищницу материальных и духовных
богатств социалистической Родины, нашего общества — общества
подлинной демократии, свободы и равенства.
Конституция, которую мы утвердим, всеобъемлюще воплощая
выдающиеся завоевания и достижения ленинской партии и совет¬
ского народа во всех сферах общественной жизни, всем своим па¬
фосом устремлена в будущее. Ей предопределена благороднейшая
историческая миссия могучего социального ускорителя нашего дви¬
жения вперед. По ней и по Основному Закону СССР нашему сов¬
ременнику и грядущим поколениям надлежит жить и трудиться,
соизмерять каждый свой шаг на пути к светлой коммунистической
перспективе.
Разрешите выразить уверенность, что труженики наших горо¬
дов и сел ознаменуют принятие и введение в действие Конституции
Советской Белоруссии новыми свершениями в выполнении зада¬
ний и обязательств третьего года и пятилетки в целом, с полной
отдачей сил, знаний и опыта будут трудиться над успешным осу¬
ществлением предначертаний XXV съезда КПСС во имя коммуниз-.
ма. (Бурные, продолжительные аплодисменты.)
Председатель. Товарищи депутаты! Петр Миронович Машеров
сообщил нам об итогах работы Редакционной комиссии.
Вам роздан проект Конституции Белорусской ССР, в который
327

Редакционная комиссия внесла поправки и уточнения с учетом об¬
суждения на этой сессии Верховного Совета Белорусской ССР.
Есть ли у депутатов дополнительные предложения, поправки
или уточнения к проекту Конституции Белорусской ССР?
Голоса. Нет.
' Председатель. Поправок и уточнений нет.
Тогда мы можем перейти к голосованию проекта Конституции.
Нам необходимо определить порядок голосования.
Разрешите мне предложить следующий порядок голосования
по проекту Конституции Белорусской ССР.
Предлагается провести голосование по вступительной части, за¬
тем по каждому разделу отдельно и в заключение по проекту Кон¬
ституции в целом.
Есть ли другие предложения о порядке голосования проекта
Конституции?
- Других предложений нет. В таком случае разрешите считать
принятым предложенный порядок.
Нам необходимо решить еще один вопрос, связанный с голосо¬
ванием по проекту Конституции Белорусской ССР.
- Нужно ли зачитывать перед голосованием текст вступительной
части и разделов? Поскольку проект Конституции у всех депутатов
имеется, видимо, нет необходимости зачитывать его? Никто не на¬
стаивает на том, чтобы зачитывать проект?
Голоса. Нет.
Председатель. Тогда начинаем голосование.
Ставится на голосование вступительная часть проекта Консти¬
туции (Основного Закона) Белорусской Советской Социалистиче¬
ской Республики.
Кто за то, чтобы принять вступительную часть Конституции Бе¬
лорусской ССР, прошу голосовать. Прошу опустить руки. Кто про¬
тив? Нет. Кто воздержался? Нет.
Вступительная часть Конституции Белорусской ССР принята
единогласно.
Ставится на голосование раздел I проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Основы общественного строя и политики Белорус¬
ской ССР».
Кто за то, чтобы принять I раздел нашей Конституции, прошу
голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Воздержался?
Тоже нет.
Раздел I Конституции Белорусской ССР принимается едино¬
гласно.
Ставится на голосование раздел II проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Государство и личность».
Кто за то, чтобы принять II раздел нашей Конституции, прошу
голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздер¬
жался? Нет.
328

Раздел II Конституции Белорусской ССР принимается тоже
единогласно.
Ставлю на голосование раздел III проекта Конституции Бело-
русской ССР «Национально-государственное и административно-
территориальное устройство Белорусской ССР».
Кто за то, чтобы принять III раздел Конституции, прошу голосо¬
вать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздержал¬
ся? Нет.
Раздел III Конституции Белорусской ССР принимается едино¬
гласно.
Ставлю на голосование раздел IV проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Советы народных депутатов Белорусской ССР и по¬
рядок их избрания».
Кто за то, чтобы принять IV раздел Конституции, прошу голо¬
совать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздержался?
Нет.
Раздел IV Конституции Белорусской ССР принимается едино¬
гласно.
Ставится на голосование раздел V проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Высшие органы государственной власти и управле¬
ния Белорусской ССР».
Кто за то, чтобы принять V раздел нашей Конституции, прошу
голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздержал¬
ся? Нет.
Раздел V Конституции Белоруской ССР Верховным Советом
принимается единогласно.
Ставлю на голосование раздел VI проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Местные органы государственной власти и управле¬
ние в Белорусской ССР».
Кто за то, чтобы принять VI раздел нашей Конституции, прошу
голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздер¬
жался? Нет.
Раздел VI Конституции Белорусской ССР принимается едино¬
гласно.
Ставится на голосование раздел VII проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Государственный план экономического и социально¬
го развития Белорусской ССР. Государственный бюджет Белорус¬
ской ССР».
Кто за то, чтобы принять VII раздел нашей Конституции, прошу
голосовать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздер¬
жался? Нет.
Раздел VII Конституции Белорусской ССР принимается едино¬
гласно.
Голосуется раздел VIII проекта Конституции Белорусской ССР
«Правосудие, арбитраж и прокурорский надзор».
Кто за то, чтобы принять VIII раздел Конституции, прошу под-
329

нять руки. Прошу опустить. Кто против? Нет. Кто воздержался?
Нет.
Раздел VIII Конституции Белорусской ССР Верховным Советом
принимается единогласно.
Ставится на голосование раздел IX проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Герб, флаг, гимн и столица Белорусской ССР».
Кто за то, чтобы принять IX раздел Конституции Белорусской
ССР, прошу поднять руки. Прошу опустить. Кто против? Нет. Воз¬
держался? Тоже нет.
Раздел IX Конституции Белорусской ССР Верховным Советом
принимается единогласно.
Ставлю на голосование раздел X проекта Конституции Бело¬
русской ССР «Действие Конституции Белорусской ССР и порядок
ее изменения».
Кто за то, чтобы принять X раздел Конституции, прошу голосо¬
вать. Прошу опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздержался?
Нет.
Раздел X Конституции Белорусской ССР принимается едино¬
гласно.
Товарищи депутаты! Мы провели голосование по вступительной
части и всем разделам проекта Конституции Белорусской Совет¬
ской Социалистической Республики.
Разрешите поставить на голосование проект Конституции Бело¬
русской ССР в целом.
Кто за то, чтобы принять Конституцию Белорусской ССР в це¬
лом, прошу поднять руки. Прошу опустить. Кто против? Нет. Кто
воздержался? Тоже нет.
Уважаемые товарищи депутаты! Конституция (Основной Закон)
Белорусской Советской Социалистической Республики Верховным
Советом Белорусской ССР принята единогласно. (В зале все
встают. Продолжительные аплодисменты.)
Товарищи депутаты! Вносится предложение принять Деклара¬
цию Верховного Совета Белорусской Советской Социалистической
Республики «О принятии и объявлении Конституции (Основного
Закона) Белорусской Советской Социалистической Республики».
Проект Декларации всем депутатам роздан.
Есть ли замечания либо поправки по этому проекту? Нет.
Тогда разрешите поставить проект Декларации на голосование.
Кто за то, чтобы принять Декларацию Верховного Совета Бе¬
лорусской Советской Социалистической Республики «О принятии
и объявлении Конституции (Основного Закона) Белорусской Совет¬
ской Социалистической Республики», прошу голосовать. Прошу
опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздержался? Нет.
Товарищи депутаты! В знак принятия Декларации пусть в этом
зале прозвучат Гимны Советского Союза и Белорусской ССР.
(Аплодисменты.)
330

Разрешите ваши аплодисменты считать за единогласное приня¬
тие Декларации. (Аплодисменты.)
Товарищи депутаты! Нам необходимо принять Закон о порядке
введения в действие Конституции (Основного Закона) Белорус¬
ской ССР.
Текст проекта Закона у вас есть. Будут ли у депутатов замеча¬
ния или поправки к проекту этого Закона? Нет. Есть ли необходи¬
мость зачитывать проект Закона? Нет такой необходимости.
Разрешите проект Закона о порядке введения в действие Кон¬
ституции Белорусской ССР поставить на голосование.
Кто за то, чтобы принять этот Закон, прошу голосовать. Прошу
опустить руки. Кто против? Нет. Кто воздержался? Нет.
Закон о порядке введения в действие Конституции Белорусской
Советской Социалистической Республики принят Верховным Со¬
ветом Белорусской ССР единогласно.
Товарищи депутаты! В адрес внеочередной девятой сесии Вер¬
ховного Совета Белорусской Советской Социалистической Респуб¬
лики поступают телеграммы и письма от Президиумов Верховных
Советов союзных республик, от трудовых коллективов и граждан
нашей республики, которые шлют Верховному Совету Белорусской
Советской Социалистической Республики, всем депутатам привет¬
ствия и поздравления в связи с принятием новой Конституции Бе¬
лорусской ССР.
Разрешите мне с трибуны сессии от имени Верховного Совета
Белорусской Советской Социалистической Республики передать са*
мые теплые слова сердечной признательности и благодарности Пре¬
зидиумам Верховных Советов союзных республик, всем коллекти¬
вам трудящихся и всем гражданам, которые прислали эти привет¬
ствия и поздравления. (Аплодисменты.)
Товарищи депутаты! Внеочередную девятую сессию Верховного
Совета Белорусской Советской Социалистической Республики де¬
вятого созыва объявляю закрытой. (Все встают. В зале торжест¬
венно звучат Гимны Советского Союза и Белорусской ССР.)

ЗАКОНЫ И ПОСТАНОВЛЕНИЯ,
ПРИНЯТЫЕ ВЕРХОВНЫМ СОВЕТОМ
БЕЛОРУССКОЙ ССР
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
Верховного Совета Белорусской ССР
Об образовании Редакционной комиссии по
подготовке окончательного текста проекта
Конституции Белорусской ССР
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической
Республики постановляет:
Образовать Редакционную комиссию по подготовке оконча¬
тельного текста проекта Конституции Белорусской ССР в следую¬
щем составе:
Председатель редакционной комиссии
МАШ ЕРОВ Петр Миронович
Члены Редакционной комиссии
Аксенов Александр Никифорович
Андреев Анатолий Евгеньевич
Афанасьев Николай Иванович
Бартошевич Геннадий Георгиевич
Безлюдов Артур Иосифович
Бондарь Алексей Георгиевич
Борисевич Николай Александрович
Будай Геннадий Васильевич
Воробьева Валентина Павловна
Галогаев Андрей Андреевич
Гвоздев Виктор Александрович
Герасимович Нелла Ивановна
332

Гриб Алла Лаврентьевна
Гуринович Анатолий Емельянович
Дебалюк Александр Васильевич
(емин Иван Михайлович
Журбило Людмила Николаевна
Зайцев Михаил Митрофанович
Зданович Александр Александрович
Зинин Александр Кондратьевич
Игнатенко Илларион Мефодьевич
Кабяк Сергей Терентьевич
Киселев Тихон Яковлевич
Клецков Леонид Герасимович
Климовской Алексей Алексеевич
Кожар Зинаида Евгеньевна
Колос Андрей Данилович
Кохонов Филипп Лаврентьевич
Кузьмин Александр Трифонович
Лагир Михаил Иванович
Лобанок Владимир Елисеевич
Малащицкий Антон Николаевич
Маслаков Анатолий Васильевич
Матюшевский Константин Викентьевич
Махнач Александр Семенович
Мешков Николай Максимович
Микулич Владимир Андреевич
Минкевич Михаил Гаврилович
Мицкевич Владимир Федорович
Могильницкий Адам Иванович
Никулкин Яков Прокопьевич
Обухович Анатолий Петрович
Павлов Савелий Ефимович
Панченко Пимен Емельянович
Петрович Майя Саверьяновна
Платонов Константин Михайлович
Поляков Иван Евтеевич
Прищепчик Виталий Викторович
Роспатнюк Тамара Владимировна
Рощинская Екатерина Ермолаевна
Рубис Петр Ефимович
Савченко Николай Евсеевич
Саленик Константин Палович
Скурко Евгений Иванович
(Максим Танк)
Смирнов Алексей Алексеевич
Снежкова Нина Леоновна
Соколов Ефрем Евсеевич
333

Ставровская Инна Арсениевна
Степанищевский Юрий Георгиевич
Сухий Николай Андреевич
Толстик Аркадий Афанасьевич
Турович Константин Иванович
Тябут Дмитрий Васильевич
Улас Ирина Ивановна
Хусаинов Юрий Минивалич
Цагельник Анастасия Константиновна
Чагина Елизавета Петровна
Червяков Дмитрий Иванович.
Шабашов Сергей Михайлович
Шамякин Иван Петрович
Шаплыко Кузьма Иванович
Шатухина Антонина Владимировна
Шевелуха Виктор Степанович
Шибеко Иван Артемьевич
Якушев Иван Федорович
Якушев Николай Стефанович
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
И. ПОЛЯКОВ
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Е. ЧАГИНА
13 апреля 1978 года, гор. Минск
№ 1912—IX
ДЕКЛАРАЦИЯ
Верховного Совета Белорусской Советской
Социалистической Республики
О принятии и объявлении Конституции
(Основного Закона) Белорусской Советской
Социалистической Республики
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической
Республики, действуя от имени народа Белорусской ССР и выра¬
жая его суверенную волю, принимает Конституцию (Основной За¬
кон) Белорусской Советской Социалистической Республики и
объявляет о ее введении в действие с 14 апреля 1978 года.
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
и. поляков
Секретарь Президиума Верховного Совета^ БССР
14 апреля 1978 года, гор. Минск
№ 1913—IX
334

КОНСТИТУЦИЯ
(ОСНОВНОЙ ЗАКОН)
БЕЛОРУССКОЙ СОВЕТСКОЙ СОЦИАЛИСТИЧЕСКОЙ РЕСПУБЛИКИ
Великая Октябрьская социалистическая революция, совершен¬
ная рабочими и крестьянами России под руководством Коммуни¬
стической партии во главе с В. И. Лениным, свергла власть капи¬
талистов и помещиков, установила диктатуру пролетариата и
создала Советское государство — основное орудие защиты рево¬
люционных завоеваний, строительства социализма и коммунизма.
В результате созидательной деятельности советского народа
под руководством Коммунистической партии в СССР построено
развитое социалистическое общество — общество подлинной сво¬
боды людей труда, в котором созданы могучие производительные
силы, утвердились зрелые социалистические общественные отноше¬
ния, неуклонно повышается благосостояние и культура народа,
упрочился нерушимый союз рабочего класса, колхозного крестьян¬
ства и народной интеллигенции, сформировалась новая историче¬
ская общность людей — советский народ.
Великий Октябрь ознаменовал коренной поворот в судьбах
всех наций и народностей нашей страны. Встав на путь социали¬
стической революции, рабочие и крестьяне Белоруссии с помощью
русского пролетариата впервые в истории обрели свою государст¬
венность, образовали Белорусскую Советскую Социалистическую
Республику.
Объединение Белорусской ССР и других советских республик
в единое союзное государство — Союз Советских Социалистиче¬
ских Республик преумножило силы и возможности народов нашей
страны в осуществлении коренных социально-экономических пре¬
образований, построении социализма и защите его великих завое¬
ваний.
В условиях социализма, благодаря последовательному осу¬
ществлению ленинской национальной политики партии, опираясь
на всестороннюю братскую помощь великого русского народа, на¬
родов всех советских республик, трудящиеся Белоруссии достигли
огромных успехов в развитии экономики, науки, культуры.
335

Белорусская Советская Социалистическая Республика — рав¬
ноправная республика в составе Союза Советских Социалистиче¬
ских Республик, который олицетворяет государственное единство
советского народа, сплачивает все нации и народности для совме¬
стного строительства коммунизма.
Народ Белорусской Советской Социалистической Республики,
руководствуясь идеями научного коммунизма,
сознавая себя неотъемлемой частью всего советского народа,
сохраняя преемственность конституционного развития нашей
страны, идей и принципов Конституции Белорусской ССР 1919 го¬
да, Конституции Белорусской ССР 1927 года, Конституции Бело¬
русской ССР 1937 года и в соответствии с Конституцией (Основ¬
ным Законом) Союза Советских Социалистических Республик,
закрепившей основы общественного строя и политики СССР, уста¬
новившей права, свободы и обязанности граждан, принципы орга¬
низации и цели социалистического общенародного государства,
принимает и провозглашает настоящую Конституцию.

I.	ОСНОВЫ ОБЩЕСТВЕННОГО СТРОЯ
И ПОЛИТИКИ БЕЛОРУССКОЙ ССР
ГЛАВА 1
ПОЛИТИЧЕСКАЯ СИСТЕМА
Статья 1. Белорусская Советская Социалистическая Республика
есть социалистическое общенародное государство, выражающее
волю и интересы рабочих, крестьян и интеллигенции, трудящихся
республики всех национальностей.
Статья 2. Вся власть в Белорусской ССР принадлежит народу.
Народ осуществляет государственную власть через Советы на¬
родных депутатов, составляющие политическую основу Белорус¬
ской ССР.
Все другие государственные органы подконтрольны и подотчет¬
ны Советам народных депутатов.
Статья 3. Организация и деятельность Советского государства
строятся в соответствии с принципом демократического центра¬
лизма: выборностью всех органов государственной власти снизу
доверху, подотчетностью их народу, обязательностью решений вы¬
шестоящих органов для нижестоящих. Демократический центра-
О
V
лизм сочетает единое руководство с инициативой и творческой ак¬
тивностью на местах, с ответственностью каждого государственно-
го органа и должностного лица за порученное дело.
Статья 4. Советское государство, все его органы действуют на
основе социалистической законности, обеспечивают охрану право¬
порядка, интересов общества, прав и свобод граждан.
Государственные и общественные организации, должностные
лица обязаны соблюдать Конституцию СССР, Конституцию Бело¬
русской ССР и советские законы.
Статья 5. Наиболее важные вопросы государственной жизни
выносятся на всенародное обсуждение, а также ставятся на всена¬
родное голосование (референдум).
Статья 6. Руководящей и направляющей силой советского об¬
щества, ядром его политической системы, государственных и об-
22 Зак. 1057
337

Шественных организаций является Коммунистическая партия Со¬
ветского Союза. КПСС существует для народа и служит народу.
Вооруженная марксистско-ленинским учением, Коммунистиче¬
ская партия определяет генеральную перспективу развития обще¬
ства, линию внутренней и внешней политики СССР, руководит ве¬
ликой созидательной деятельностью советского народа, придает
планомерный, научно обоснованный характер его борьбе за победу
коммунизма.
Все партийные организации
СССР.
действуют в рамках Конституции
Статья 7. Профессиональные союзы, Всесоюзный Ленинский
Коммунистический Союз Молодежи, кооперативные и другие об¬
щественные организации в соответствии со своими уставными за¬
дачами участвуют в управлении государственными и общественны¬
ми делами, в решении политических, хозяйственных и социально¬
культурных вопросов.
Статья 8. Трудовые коллективы участвуют в обсуждении и ре¬
шении государственных и общественных дел, в планировании про¬
изводства и социального развития, в подготовке и расстановке
кадров, в обсуждении и решении вопросов управления предприя¬
тиями и учреждениями, улучшения условий труда и быта, исполь¬
зования средств, предназначенных для развития производства, а
также на социально-культурные мероприятия и материальное
поощрение.
Трудовые коллективы развивают социалистическое соревнова¬
ние, способствуют распространению передовых методов работы,
укреплению трудовой дисциплины, воспитывают своих членов в
духе коммунистической нравственности, заботятся о повышении
их политической сознательности, культуры и профессиональной
квалификации.
Статья 9. Основным направлением развития политической сис¬
темы советского общества является дальнейшее развертывание со¬
циалистической демократии: все более широкое участие граждан
в управлении делами государства и общества, совершенствование
государственного аппарата, повышение активности общественных
организаций, усиление народного контроля, укрепление правовой
основы государственной и общественной жизни, расширение глас¬
ности, постоянный учет общественного мнения.
ГЛАВА 2
ЭКОНОМИЧЕСКАЯ СИСТЕМА
Статья 10. Основу экономической системы Белорусской ССР
составляет социалистическая собственность на средства производ-
338

ства в форме государственной (общенародной) и колхозно-коопе¬
ративной собственности.
Социалистической собственностью является также имущество
профсоюзных и иных общественных организаций, необходимое им
для осуществления уставных задач.
Государство охраняет социалистическую собственность и соз¬
дает условия для ее преумножения.
Никто не вправе использовать социалистическую собственность
в целях личной наживы и в других корыстных целях.
Статья 11. Государственная собственность — общее достояние
всего советского народа, основная форма социалистической собст¬
венности.
В исключительной собственности государства находятся: земля,
ее недра, воды, леса. Государству принадлежат основные средства
производства в промышленности, строительстве и сельском хозяй¬
стве, средства транспорта и связи, банки, имущество организован¬
ных государством торговых, коммунальных и иных предприятий,
основной городской жилищный фонд, а также другое имущество,
необходимое для осуществления задач государства.
Статья 12. Собственностью колхозов и других кооперативных
организаций, их объединений являются средства производства и
иное имущество, необходимое им для осуществления уставных
задач.
Земля, занимаемая колхозами, закрепляется за ними в бес¬
платное и бессрочное пользование.
Государство содействует развитию колхозно-кооперативной соб¬
ственности и ее сближению с государственной.
Колхозы, как и другие землепользователи, обязаны эффективно
использовать землю, бережно относиться к ней, повышать ее пло¬
дородие.
Статья 13. Основу личной собственности граждан Белорусской
ССР составляют трудовые доходы. В личной собственности могут
находиться предметы обихода, личного потребления, удобства и
подсобного домашнего хозяйства, жилой дом и трудовые сбере¬
жения. Личная собственность граждан и право ее наследования
охраняются государством.
В пользовании граждан могут находиться участки земли, пре¬
доставляемые в установленном законом порядке для ведения под¬
собного хозяйства (включая содержание скота и птицы), садовод¬
ства и огородничества, а также для индивидуального жилищного
строительства. Граждане обязаны рационально использовать пре¬
доставленные им земельные участки. Государство и колхозы ока¬
зывают содействие гражданам в ведении подсобного хозяйства.
Имущество, находящееся в личной собственности или в поль¬
зовании граждан, не должно служить
1
да извлечения нетрудовых
доходов, использоваться в ущерб интересам общества.
22*
339

Статья 14. Источником роста общественного богатства, благо¬
состояния народа и каждого советского человека является свобод¬
ный от эксплуатации труд советских людей.
В соответствии с принципом социализма «От каждого — по спо¬
собностям, каждому — по труду» государство осуществляет конт¬
роль за мерой труда и потребления. Оно определяет размер нало¬
га на доходы, подлежащие налогообложению.
Общественно полезный труд и его результаты определяют
положение человека в обществе. Государство, сочетая материаль¬
ные и моральные стимулы, поощряя новаторство, творческое от¬
ношение к работе, способствует превращению труда в первую жиз¬
ненную потребность каждого советского человека.
Статья 15. Высшая цель общественного производства при
социализме—наиболее полное удовлетворение растущих матери¬
альных и духовных потребностей людей.
Опираясь на творческую активность трудящихся, социалистиче¬
ское соревнование, достижения научно-технического прогресса,
совершенствуя формы и методы руководства экономикой, государ¬
ство обеспечивает рост производительности труда, повышение эф¬
фективности производства и качества работы, динамичное, плано¬
мерное и пропорциональное развитие народного хозяйства.
Статья 16. Экономика Белорусской ССР является составной
частью единого народнохозяйственного комплекса, охватывающего
все звенья общественного производства, распределения и обмена
на территории СССР.
Руководство экономикой осуществляется на основе государст¬
венных планов экономического и социального развития, с учетом
отраслевого и территориального принципов, при сочетании цент-
и
о
рализованного управления с хозяйственной самостоятельностью и
инициативой предприятий, объединений и других организаций. При
этом активно используются хозяйственный расчет, прибыль, себе¬
стоимость, другие экономические рычаги и стимулы.
Статья 17. В Белорусской ССР в соответствии с законом до¬
пускаются индивидуальная трудовая деятельность в сфере кустар¬
но-ремесленных промыслов, сельского хозяйства, бытового об¬
служивания населения, а также другие виды деятельности,
основанные исключительно на личном труде граждан и членов их
семей. Государство регулирует индивидуальную трудовую деятель¬
ность, обеспечивая^ ее использование в интересах общества.
Статья 18. В интересах настоящего и будущих поколений в
Белорусской ССР принимаются необходимые меры для охраны и
научно обоснованного, рационального использования земли и ее
недр, водных ресурсов, растительного и животного мира, для со¬
хранения в чистоте воздуха и воды, обеспечения воспроизвод¬
ства природных богатств и улучшения окружающей человека
среды.
340

ГЛАВА 3
СОЦИАЛЬНОЕ РАЗВИТИЕ И КУЛЬТУРА
Статья 19. Социальную основу Белорусской ССР составляет
нерушимый союз рабочих, крестьян и интеллигенции.
Государство способствует усилению социальной однородности
общества — стиранию классовых различий, существенных разли¬
чий между городом и деревней, умственным и физическим трудом,
всестороннему развитию и сближению всех наций и народностей
СССР.
Статья 20. В соответствии с коммунистическим идеалом «Сво¬
бодное развитие каждого есть условие свободного развития всех»
государство ставит своей целью расширение реальных возможно¬
стей для применения гражданами своих творческих сил, способ¬
и
V
ностей и даровании, для всестороннего развития личности.
Статья 21. Государство заботится об улучшении условий и ох¬
ране труда, его научной организации, о сокращении, а в дальней¬
шем и полном вытеснении тяжелого физического труда на основе
комплексной механизации и автоматизации производственных про¬
цессов во всех отраслях народного хозяйства.
Статья 22. В Белорусской ССР последовательно претворяется
в жизнь программа превращения сельскохозяйственного труда в
разновидность индустриального; расширения в сельской местности
сети учреждений народного образования, культуры, здравоохране¬
ния, торговли и общественного питания, бытового обслуживания и
коммунального хозяйства; преобразования сел и деревень в бла¬
гоустроенные поселки.
Статья 23. На основе роста производительности труда государ¬
ство неуклонно осуществляет курс на повышение уровня оплаты
труда, реальных доходов трудящихся.
В целях более полного удовлетворения потребностей советских
людей создаются общественные фонды потребления. Государство
при широком участии общественных организаций и трудовых кол¬
лективов обеспечивает рост и справедливое распределение этих
фондов.
Статья 24. В Белорусской ССР действуют и развиваются госу¬
дарственные системы здравоохранения, социального обеспечения,
торговли и общественного питания, бытового обслуживания и ком¬
мунального хозяйства.
Государство поощряет деятельность кооперативных и других
общественных организаций во всех сферах обслуживания населе¬
ния. Оно содействует развитию массовой физической культуры и
спорта.
Статья 25. В Белорусской ССР существует и совершенствуется
единая система народного образования, которая обеспечивает об-
-341

щеобразовательную и профессиональную подготовку граждан, слу¬
жит коммунистическому воспитанию, духовному и физическому
развитию молодежи, готовит ее к труду и общественной деятель¬
ности.
Статья 26. В соответствии с потребностями общества государст¬
во обеспечивает планомерное развитие науки и подготовку науч¬
ных кадров, организует внедрение результатов научных исследова¬
ний в народное хозяйство и другие сферы жизни.
Статья 27. Государство заботится об охране, преумножении и
широком использовании духовных ценностей для нравственного и
эстетического воспитания советских людей, повышения их культур¬
ного уровня.
В Белорусской ССР всемерно поощряется развитие профессио¬
нального искусства и народного художественного творчества.
ГЛАВА 4
ВНЕШНЕПОЛИТИЧЕСКАЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ
И ЗАЩИТА СОЦИАЛИСТИЧЕСКОГО ОТЕЧЕСТВА
Статья 28. Белорусская ССР во внешнеполитической деятель¬
ности руководствуется целями, задачами и принципами внешней
политики, определенными Конституцией СССР.
В Белорусской ССР пропаганда войны запрещается.
Статья 29. В соответствии с Конституцией СССР защита со¬
циалистического Отечества относится к важнейшим функциям
государства и является делом всего народа.
В целях защиты социалистических завоеваний, мирного труда
советского народа, суверенитета и территориальной целостности
государства созданы Вооруженные Силы СССР и установлена все¬
общая воинская обязанность.
Долг Вооруженных Сил СССР перед народом
надежно защи¬
щать социалистическое Отечество, быть в постоянной боевой го¬
товности, гарантирующей немедленный отпор любому агрессору.
Статья 30. Белорусская ССР участвует в обеспечении безопас¬
ности и обороноспособности страны, оснащении Вооруженных
Сил СССР всем необходимым.
Обязанности государственных органов, общественных органи¬
заций, должностных лиц и граждан по обеспечению безопасности
страны и укреплению ее обороноспособности определяются законо¬
дательством Союза ССР.
342

II.	ГОСУДАРСТВО и личность
ГЛАВА 5
ГРАЖДАНСТВО БЕЛОРУССКОЙ ССР.
РАВНОПРАВИЕ ГРАЖДАН
Статья 31. В соответствии с установленным в СССР единым
союзным гражданством каждый гражданин Белорусской ССР яв¬
ляется гражданином СССР.
Основания и порядок приобретения и утраты советского граж¬
данства определяются Законом о гражданстве СССР.
Граждане других союзных республик пользуются на территории
Белорусской ССР одинаковыми правами с гражданами Белорус¬
ской ССР.
Граждане Белорусской ССР за границей пользуются защитой и
покровительством Советского государства.
Статья 32. Граждане Белорусской ССР равны перед законом
независимо от происхождения, социального и имущественного по¬
ложения, расовой и национальной принадлежности, пола, образо¬
вания, языка, отношения к религии, рода и характера занятий,
места жительства и других обстоятельств.
Равноправие граждан Белорусской ССР обеспечивается во всех
областях экономической, политической, социальной и культурной
жизни.
Статья 33. Женщина и мужчина имеют в Белорусской ССР рав¬
ные права.
Осуществление этих прав обеспечивается предоставлением жен¬
щинам равных с мужчинами возможностей в получении образова¬
ния и профессиональной подготовки, в труде, вознаграждении за
него и продвижении по работе, в общественно-политической и куль¬
турной деятельности, а также специальными мерами по охране
труда и здоровья женщин; созданием условий, позволяющих жен¬
щинам сочетать труд с материнством; правовой защитой, матери¬
альной и моральной поддержкой материнства и детства, включая
предоставление оплачиваемых отпусков и других льгот беремен¬
ным женщинам и матерям, постепенное сокращение рабочего вре¬
мени женщин, имеющих малолетних детей.
343

Статья 34. Граждане Белорусской ССР различных рас и нацио¬
нальностей имеют равные права.
Осуществление этих прав обеспечивается политикой всесторон¬
него развития и сближения всех наций и народностей СССР, вос¬
питанием граждан в духе советского патриотизма и социалисти¬
ческого интернационализма, возможностью пользоваться родным
языком и языками других народов СССР.
Какое бы то ни было прямое или косвенное ограничение прав,
установление прямых или косвенных преимуществ граждан по ра¬
совым и национальным признакам, равно как и всякая проповедь
расовой или национальной исключительности, вражды или пренеб¬
режения — наказываются по закону.
Статья 35. Иностранным гражданам и лицам без гражданства
в Белорусской ССР гарантируются предусмотренные законом пра¬
ва и свободы, в том числе право на обращение в суд и иные госу¬
дарственные органы для защиты принадлежащих им личных, иму¬
щественных, семейных и иных прав.
Находящиеся на территории Белорусской ССР иностранные
граждане и лица без гражданства обязаны уважать Конституцию
СССР, Конституцию Белорусской ССР и соблюдать советские за¬
коны.
Статья 36. Белорусская ССР предоставляет право убежища
иностранцам, преследуемым за защиту интересов трудящихся и
дела мира, за участие в революционном и национально-освободи¬
тельном движении, за прогрессивную общественно-политическую,
научную или иную творческую деятельность.
ГЛАВА 6
ОСНОВНЫЕ ПРАВА,
И ОБЯЗАННОСТИ ГРАЖДАН
СВОБОДЫ
БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 37. Граждане Белорусской ССР обладают всей полно¬
той социально-экономических, политических и личных прав и сво¬
бод, провозглашенных и гарантируемых Конституцией СССР, Кон¬
ституцией Белорусской ССР и советскими законами. Социалисти¬
ческий строй обеспечивает расширение прав и свобод, непрерывное
улучшение условий жизни граждан по мере выполнения программ
социально-экономического и культурного развития.
Использование гражданами прав и свобод не должно наносить
ущерб интересам общества и государства, правам других граждан.
Статья 38. Граждане Белорусской ССР имеют право на труд,—
то есть на получение гарантированной работы с оплатой труда в
соответствии с его количеством и качеством и не ниже установлен¬
ного государством минимального размера,— включая право на вы-
344

бор профессии, рода занятий и работы в соответствии с призва¬
нием, способностями, профессиональной подготовкой, образовани¬
ем и с учетом общественных потребностей.
Это Право обеспечивается социалистической системой хозяйст¬
ва, неуклонным ростом производительных сил, бесплатным
профессиональным обучением, повышением трудовой квалифика¬
ции и обучением новым специальностям, развитием систем про¬
фессиональной ориентации и трудоустройства.
Статья 39. Граждане Белорусской ССР имеют право на отдых.
Это право обеспечивается установлением для рабочих и слу¬
жащих рабочей недели, не превышающей 41 часа, сокращенным
рабочим днем для ряда профессий и производств, сокращенной
продолжительностью работы в ночное время; предоставлением
ежегодных оплачиваемых отпусков, дней еженедельного отдыха, а
также расширением сети культурно-просветительных и оздо-рови-
тельных учреждений, развитием массового спорта, физической
культуры и туризма; созданием благоприятных возможностей для
отдыха по месту жительства и других условий рационального ис¬
пользования свободного времени.
Продолжительность рабочего времени и отдыха колхозников
регулируется колхозами.
Статья 40. Граждане Белорусской ССР имеют право на охрану
здоровья.
Это право обеспечивается бесплатной квалифицированной ме¬
и
и
дицинской помощью, оказываемой государственными учреждения¬
ми здравоохранения; расширением сети учреждений для лечения и
укрепления здоровья граждан; развитием и совершенствованием
техники безопасности и производственной санитарии; проведением
широких профилактических мероприятий; мерами по оздоровле¬
нию окружающей среды; особой заботой о здоровье подрастаю¬
щего поколения, включая запрещение детского труда, не связанно¬
го с обучением и трудовым воспитанием; развертыванием научных
исследований, направленных на предупреждение и снижение забо¬
леваемости, на обеспечение долголетней активной жизни граждан.
Статья 41. Граждане Белорусской ССР имеют право на матери¬
альное обеспечение в старости, в случае болезни, полной или час¬
тичной утраты трудоспособности, а также потери кормильца.
Это право гарантируется социальным страхованием рабочих,
служащих и колхозников, пособиями по временной нетрудоспособ¬
ности; выплатой за счет государства и колхозов пенсий по возра¬
сту, инвалидности и по случаю потери кормильца; трудоустройст¬
вом граждан, частично утративших трудоспособность; заботой о
престарелых гражданах и об инвалидах; другими формами соци¬
ального обеспечения.
Статья 42. Граждане Белорусской ССР имеют право на жи¬
лище.
345

Это право обеспечивается развитием и охраной государственно¬
го и общественного жилищного фонда, содействием кооперативно¬
му и индивидуальному жилищному строительству, справедливым
распределением под общественным контролем жилой площади,
предоставляемой по мере осуществления программы строительства
благоустроенных жилищ, а также невысокой платой за квартиру и
коммунальные услуги. Граждане Белорусской ССР должны бе¬
режно относиться к предоставленному им жилищу.'
Статья 43. Граждане Белорусской ССР имеют право на обра¬
зование.
Это право обеспечивается бесплатностью всех видов образова¬
ния, осуществлением всеобщего обязательного среднего образова¬
ния молодежи, широким развитием профессионально-технического,
среднего специального и высшего Образования на основе связи об¬
учения с жизнью, с производством; развитием заочного и вечернего
образования; предоставлением государственных стипендий и льгот
учащимся и студентам; бесплатной выдачей школьных учебников;
возможностью обучения в школе на родном языке; созданием ус¬
ловий для самообразования.
Статья 44. Граждане Белорусской ССР имеют право на пользо¬
вание достижениями культуры.
Это право обеспечивается общедоступностью ценностей отечест¬
венной и мировой культуры, находящихся в государственных и об¬
щественных фондах; развитием и равномерным размещением куль¬
турно-просветительных учреждений; развитием телевидения и
радио, книгоиздательского дела и периодической печати, сети бес¬
платных библиотек; расширением культурного обмена с зарубеж¬
ными государствами.
Статья 45. Гражданам Белорусской ССР в соответствии с це¬
лями коммунистического строительства гарантируется свобода
научного, технического и художественного творчества. Она обеспе¬
чивается широким развертыванием научных исследований, изобре¬
тательской и рационализаторской деятельности, развитием лите¬
ратуры и искусства. Государство создает необходимые для этого
материальные условия, оказывает поддержку добровольным об¬
ществам и творческим союзам, организует внедрение изобретений
и рационализаторских предложений в народное хозяйство и дру¬
гие сферы жизни.
Права авторов, изобретателей и рационализаторов охраняются
государством.
Статья 46. Граждане Белорусской ССР имеют право участво¬
вать в управлении государственными и общественными делами, в
обсуждении и принятии законов и решений общегосударственного
и местного значения.
Это право обеспечивается возможностью избирать и быть из¬
бранными в Советы народных депутатов и другие выборные госу-
346

дарственные органы, принимать участие во всенародных обсужде¬
ниях и голосованиях, в народном контроле, в работе государствен¬
ных органов, общественных организаций и органов общественной
самодеятельности, в собраниях трудовых коллективов и по месту
жительства.
Статья 47. Каждый гражданин Белорусской ССР имеет право
вносить в государственные органы и общественные организации
предложения об улучшении их деятельности, критиковать недо¬
статки в работе.
Должностные лица обязаны в установленные сроки рассмат¬
ривать предложения и заявления граждан, давать на них ответы
и принимать необходимые меры.
Преследование за критику запрещается. Лица, преследующие
за критику, привлекаются к ответственности.
Статья 48. В соответствии с интересами народа и в целях
укрепления и развития социалистического строя гражданам Бело¬
русской ССР гарантируются свободы: слова, печати, собраний,
и
V
митингов, уличных шествии и демонстрации.
Осуществление этих политических свобод обеспечивается пре¬
доставлением трудящимся и их организациям общественных зда¬
ний, улиц и площадей, широким распространением информации,
возможностью использования печати, телевидения и радио.
Статья 49. В соответствии с целями коммунистического строи¬
тельства граждане Белорусской ССР имеют право объединяться
в общественные организации, способствующие развитию полити¬
ческой активности и самодеятельности, удовлетворению их много¬
образных интересов.
Общественным организациям гарантируются условия для ус¬
пешного выполнения ими своих уставных задач.
Статья 50. Гражданам Белорусской ССР гарантируется свобода
совести, то есть право исповедовать любую религию или не испо¬
ведовать никакой, отправлять религиозные культы или вести ате-
истическую пропаганду. Возбуждение вражды и ненависти
с религиозными верованиями запрещается.
Церковь в Белорусской ССР отделена от государства
ла — от церкви.
Статья 51. Семья находится под защитой государства.
Брак основывается на добровольном согласии женщины
в
и
и
связи
шко-
муж-
чины; супруги полностью равноправны в семейных отношениях.
Государство проявляет заботу о семье путем создания и разви¬
тия широкой сети детских учреждений, организации и совершенст¬
вования службы быта и общественного питания, выплаты посо¬
бий по случаю рождения ребенка, предоставления пособий и льгот
многодетным семьям, а также других видов пособий и помощи
семье.
Статья 52. Гражданам Белорусской ССР гарантируется непри-
347

косповенность личности. Никто не может быть подвергнут аресту
иначе как на основании судебного решения или с санкции проку¬
рора.
Статья 53. Гражданам Белорусской ССР гарантируется непри¬
косновенность жилища. Никто не имеет права без законного осно¬
вания войти в жилище против воли проживающих в нем лиц.
Статья 54. Личная жизнь граждан, тайна переписки, телефон¬
ных переговоров и телеграфных сообщений охраняются законом.
Статья 55. Уважение личности, охрана прав и свобод граж¬
дан — обязанность всех государственных органов, общественных
организаций и должностных лиц.
Граждане Белорусской ССР имеют право на судебную защиту
от посягательств на честь и достоинство, жизнь и здоровье, на
личную свободу и имущество.
Статья 56. Граждане Белорусской ССР имеют право обжало¬
вать действия должностных лиц, государственных и общественных
органов. Жалобы должны быть рассмотрены в порядке и в сроки,
установленные законом.
Действия должностных лиц, совершенные с нарушением зако¬
на, с превышением полномочий, ущемляющие права граждан, мо¬
гут быть в установленном законом порядке обжалованы в суд.
Граждане Белорусской ССР имеют право на возмещение ущер¬
ба, причиненного незаконными действиями государственных и об¬
щественных организаций, а также должностных лиц при испол¬
нении ими служебных обязанностей.
Статья 57. Осуществление прав и свобод неотделимо от ис¬
полнения граджанином своих обязанностей.
Гражданин Белорусской ССР обязан соблюдать Конституцию
СССР, Конституцию Белорусской ССР и советские законы, ува¬
жать правила социалистического общежития, с достоинством нести
высокое звание советского гражданина.
Статья 58. Обязанность и дело чести каждого способного к
труду гражданина Белорусской ССР — добросовестный труд в
избранной им области общественно полезной деятельности, соблю¬
дение трудовой дисциплины. Уклонение от общественно полезного
труда несовместимо с принципами социалистического общества.
Статья 59. Гражданин Белорусской ССР обязан беречь и укреп¬
лять социалистическую собственность. Долг гражданина Белорус¬
ской ССР — бороться с хищениями и расточительством государ¬
ственного и общественного имущества, бережно относиться к на¬
родному добру.
Лица, посягающие на социалистическую собственность, нака¬
зываются по закону.
Статья 60. Гражданин Белорусской ССР обязан оберегать ин¬
тересы Советского государства, способствовать укреплению его
могущества и авторитета.
348

Защита социалистического Отечества есть священный долг
каждого гражданина Белорусской ССР.
Измена Родине — тягчайшее преступление перед народом.
Статья 61. Воинская служба в рядах Вооруженных Сил
СССР — почетная обязанность граждан Белорусской ССР.
Статья 62. Долг каждого гражданина Белорусской ССР — ува¬
жать национальное достоинство других граждан, укреплять друж¬
бу наций и народностей Советского многонационального государ¬
ства.
Статья 63. Гражданин Белорусской ССР обязан уважать права
и законные интересы других лиц, быть непримиримым к антиоб¬
щественным поступкам, всемерно содействовать охране обществен¬
ного порядка.
Статья 64. Граждане Белорусской ССР обязаны заботиться о
воспитании детей, готовить их к общественно полезному труду,
растить достойными членами социалистического общества. Дети
обязаны заботиться о родителях и оказывать им помощь.
Статья 65. Граждане Белорусской ССР обязаны беречь приро¬
ду, охранять ее богатства.
Статья 66. Забота о сохранении исторических памятников и
других культурных ценностей — долг и обязанность граждан Бело¬
русской ССР.
Статья 67. Интернациональный долг гражданина Белорусской
ССР — содействовать развитию дружбы и сотрудничества с наро¬
дами других стран, поддержанию и укреплению всеобщего мира.

III.	НАЦИОНАЛЬНО-ГОСУДАРСТВЕННОЕ
И АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ
УСТРОЙСТВО БЕЛОРУССКОЙ ССР
ГЛАВА 7
БЕЛОРУССКАЯ ССР —СОЮЗНАЯ
РЕСПУБЛИКА В СОСТАВЕ СССР
Статья 68. Белорусская Советская Социалистическая Респуб¬
лика — суверенное советское социалистическое государство. В це¬
лях успешного строительства коммунистического общества, укреп¬
ления экономического и политического единства, обеспечения без¬
опасности и обороны страны Белорусская Советская Социалисти¬
ческая Республика в результате свободного самоопределения ее
народа, на основе добровольности и равноправия вместе с Совет¬
скими Социалистическими Республиками:
Российской Советской Федеративной Социалистической Респуб¬
ликой,
Украинской Советской Социалистической Республикой,
Узбекской Советской Социалистической Республикой,
Казахской Советской Социалистической Республикой,
Грузинской Советской Социалистической Республикой,
Азербайджанской Советской Социалистической Республикой,
Литовской Советской Социалистической Республикой,
Молдавской Советской Социалистической Республикой,
Латвийской Советской Социалистической Республикой,
Киргизской Советской Социалистической Республикой,
Таджикской Советской Социалистической Республикой,
Армянской Советской Социалистической Республикой,
Туркменской Советской Социалистической Республикой,
Эстонской Советской Социалистической Республикой объедини¬
лась в Союз Советских Социалистических Республик — единое со¬
юзное многонациональное государство.
Исходя из этого, Белорусская ССР обеспечивает за Союзом
ССР в лице его высших органов государственной власти и управ¬
ления права, определенные статьей 73 Конституции СССР.
Вне пределов, указанных в статье 73 Конституции СССР, Бе¬
лорусская ССР самостоятельно осуществляет государственную
власть на своей территории.
350

Статья 69. Белорусская ССР сохраняет за собой право свобод¬
ного выхода из СССР.
Статья 70. Ведению Белорусской Советской Социалистической
Республики в лице ее высших органов государственной власти и
управления подлежат:
1)	принятие Конституции Белорусской ССР и внесение в нее
изменений; контроль за соблюдением Конституции Белорусской
ССР;
2)	законодательство Белорусской ССР;
3)	установление порядка организации и деятельности респуб¬
ликанских и местных органов государственной власти и управ¬
ления;
4)	охрана государственного порядка, прав и свобод граждан;
5)	проведение единой социально-экономической политики, ру¬
ководство экономикой Белорусской ССР; обеспечение научно-тех¬
нического прогресса и осуществление мероприятий по рациональ¬
ному использованию и охране природных ресурсов;
6) разработка и
утверждение государственных планов
экономического и социального развития Белорусской ССР, госу¬
дарственного бюджета Белорусской ССР и утверждение отчетов
об их выполнении; руководство осуществлением бюджетов обла¬
стей и города Минска;
7)	установление в соответствии с законодательством Союза
ССР доходов, поступающих на образование государственного бюд¬
жета Белорусской ССР;
8)	руководство отраслями народного хозяйства союзно-респуб¬
ликанского и республиканского подчинения, объединениями и
предприятиями республиканского подчинения; общее руководство
объединениями и предприятиями местного подчинения;
9)	установление порядка пользования землей, недрами, вода¬
ми, лесами; охрана окружающей среды;
10)	руководство жилищным и коммунальным хозяйством, тор¬
говлей и общественным питанием, бытовым обслуживанием насе¬
ления, жилищным строительством и благоустройством городов и
других населенных пунктов, дорожным строительством и транс¬
портом;
11)	руководство народным образованием, культурными и науч¬
ными организациями и учреждениями Белорусской ССР, здраво¬
охранением, физической культурой и спортом, социальным обеспе¬
чением; охрана памятников истории и культуры;
12)	представительство Белорусской ССР в международных от¬
ношениях;
13)	амнистия и помилование граждан, осужденных судами
Белорусской ССР;
14)	решение других вопросов республиканского значения.
Статья 71. Белорусская ССР участвует в решении вопросов, от-
351

несенных к ведению Союза ССР, в Верховном Совете СССР, Пре¬
зидиуме Верховного Совета СССР, Правительстве СССР и других
органах Союза ССР.
Белорусская ССР обеспечивает комплексное экономическое и
социальное развитие на своей территории, способствует осуществ¬
лению на территории Белорусской ССР полномочий Союза ССР,
проводит в жизнь решения высших органов государственной власти
и управления СССР.
По вопросам, относящимся к ее ведению, Белоруская ССР ко¬
V
и
ординирует и контролирует деятельность предприятии, учреждении
и организаций союзного подчинения.
Статья 72. Законы СССР обязательны на территории Белорус¬
ской ССР.
Статья 73. Территория Белорусской ССР не может быть изме¬
нена без ее согласия. Границы между Белорусской ССР и други¬
ми союзными республиками могут изменяться по взаимному
соглашению соответствующих республик, которое подлежит
утверждению Союзом ССР.
Статья 74. Белорусская ССР имеет право вступать в отноше¬
ния с иностранными государствами, заключать с ними договоры
и обмениваться дипломатическими и консульскими представите¬
лями, участвовать в деятельности международных организаций.
Статья 75. Суверенные права Белорусской ССР в соответствии
с Конституцией СССР охраняются Союзом ССР.
ГЛАВА 8
АДМИНИСТРАТИВНО-ТЕРРИТОРИАЛЬНОЕ
УСТРОЙСТВО БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 76. Белорусская ССР определяет свое областное, район¬
ное деление и решает иные вопросы административно-территори¬
ального устройства.
Статья 77. В Белорусской Советской Социалистической Респуб¬
лике имеются области: Брестская, Витебская, Гомельская, Грод¬
ненская, Минская, Могилевская и город республиканского
подчинения Минск.

IV.	СОВЕТЫ НАРОДНЫХ ДЕПУТАТОВ
БЕЛОРУССКОЙ ССР И ПОРЯДОК
ИХ ИЗБРАНИЯ
СИСТЕМА И ПРИНЦИПЫ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
СОВЕТОВ НАРОДНЫХ ДЕПУТАТОВ
Статья
лорусской
78.	Советы народных депутатов — Верховный Совет Бе-
ССР, областные, районные, городские, районные
родах, поселковые и сельские Советы народных депутатов
ставляют единую систему органов государственной власти.
го-
со-
Статья 79. Срок полномочий Верховного Совета Белорусской
ССР — пять лет.
Срок полномочий местных Советов народных депутатов — два с
половиной года.
Выборы в Советы народных депутатов назначаются не позднее
чем за два месяца до истечения срока полномочий соответствую¬
щих Советов.
Статья 80. Важнейшие вопросы, отнесенные к ведению соответ¬
ствующих Советов народных депутатов, рассматриваются и реша¬
ются на их сессиях.
Советы народных депутатов избирают постоянные комиссии,
создают исполнительные и распорядительные, а также другие под¬
отчетные им органы.
Статья 81. Советы народных депутатов образуют органы на¬
родного контроля, сочетающего государственный контроль с об¬
щественным контролем трудящихся на предприятиях, в колхозах,
учреждениях и организациях.
Органы народного контроля контролируют выполнение государ¬
ственных планов и заданий; ведут борьбу с нарушениями государ¬
ственной дисциплины, проявлениями местничества, ведомственного
подхода к делу, с бесхозяйственностью и расточительством, воло¬
китой и бюрократизмом; способствуют совершенствованию работы
государственного аппарата.
Статья 82. Советы народных депутатов непосредственно и че¬
рез создаваемые ими органы руководят всеми отраслями государ¬
ственного, хозяйственного и социально-культурного строительства,
23 Зак. 1057
353

принимают решения, обеспечивают их исполнение, осуществляют
контроль за проведением решений в жизнь.
Статья 83. Деятельность Советов народных депутатов строится
на основе коллективного, свободного, делового обсуждения и ре¬
шения вопросов, гласности, регулярной отчетности исполнительных
и распорядительных органов, других создаваемых Советами орга¬
нов перед Советами и населорием, широкого привлечения граждан
к участию в их работе.
Советы народных депутатов и создаваемые ими органы систе¬
матически информируют население о своей работе и принятых
решениях.
ИЗБИРАТЕЛЬНАЯ СИСТЕМА
Статья 84. Выборы депутатов во все Советы народных депута¬
тов производятся на основе всеобщего, равного и прямого изби¬
рательного права при тайном голосовании.
Статья 85. Выборы депутатов являются всеобщими: все граж¬
дане Белорусской ССР, достигшие 18 лет, имеют право избирать
и быть избранными, за исключением лиц, признанных в установ¬
ленном законом порядке умалишенными.
Статья 86. Выборы депутатов являются равными: каждый из¬
биратель имеет один голос; все избиратели участвуют в выборах
на равных основаниях.
Статья 87. Выборы депутатов являются прямыми: депутаты
всех Советов народных депутатов избираются гражданами непо¬
средственно.
Статья 88. Голосование при выборах депутатов является тай¬
ным: контроль за волеизъявлением избирателей не допускается.
Статья 89. Право выдвижения кандидатов в депутаты принад¬
лежит организациям Коммунистической партии Советского Союза,
профессиональных союзов, Всесоюзного Ленинского Коммунисти¬
ческого Союза Молодежи, кооперативным и другим общественным
организациям, трудовым коллективам, а также собраниям военно¬
служащих по воинским частям.
Гражданам Белорусской ССР и общественным организациям
гарантируется свободное и всестороннее обсуждение политических,
деловых и личных качеств кандидатов в депутаты, а также право
агитации на собраниях, в печати, по телевидению, радио.
Расходы, связанные с проведением выборов в. Советы народных
депутатов, производятся за счет государства.
Статья 90. Выборы депутатов в Советы народных депутатов
производятся по избирательным округам.
354

Гражданин Белорусской ССР не может, как правило, быть
избран более чем в два Совета народных депутатов.
Проведение выборов в Советы обеспечивают избирательные ко¬
миссии, которые образуются из представителей от общественных
организаций, трудовых коллективов и собраний военнослужащих
по воинским частям.
Порядок проведения выборов в Советы народных депутатов
определяется законами Союза ССР и Белорусской ССР.
Статья 91. Избиратели дают наказы своим депутатам.
Соответствующие Советы народных депутатов рассматривают
наказы избирателей, учитывают их при разработке планов эко¬
номического и социального развития и составлении бюджета, орга¬
низуют выполнение наказов и информируют граждан об их реа¬
лизации.
ГЛАВА 11
НАРОДНЫЙ ДЕПУТАТ
Статья 92. Депутаты являются полномочными представителями
народа в Советах народных депутатов.
Участвуя в работе Советов, депутаты решают вопросы государ¬
ственного, хозяйственного и социально-культурного строительства,
организуют проведение решений Советов в жизнь, осуществляют
контроль за работой государственных органов, предприятий, уч¬
V
и
реждении и организации.
В своей деятельности депутат руководствуется общегосударст¬
венными интересами, учитывает запросы населения избирательно¬
го округа, добивается претворения в жизнь наказов избирателей.
Статья 93. Депутат осуществляет свои полномочия, не порывая
с производственной или служебной деятельностью.
На время сессий Совета, а также для осуществления депутат¬
ских полномочий в других случаях, предусмотренных законом, де¬
путат освобождается от выполнения производственных или слу¬
жебных обязанностей с сохранением среднего заработка по месту
постоянной работы.
Статья 94. Депутат имеет право запроса к соответствующим
государственным органам и должностным лицам, которые обяза¬
ны дать ответ на запрос на сессии Совета.
Депутат вправе обращаться во все государственные и общест¬
венные органы, предприятия, учреждения, организации по вопро¬
сам депутатской деятельности и принимать участие в рассмотрении
поставленных им вопросов. Руководители соответствующих госу¬
дарственных и общественных органов, предприятий, учреждений
и организаций обязаны безотлагательно ' принимать депутата и
рассматривать его предложения в установленные сроки.
23*
355

Статья 95. Депутату обеспечиваются условия для беспрепятст¬
венного и эффективного осуществления его прав и обязанностей.
Неприкосновенность депутатов, а также другие гарантии депу¬
татской деятельности устанавливаются Законом о статусе депута¬
тов и другими законодательными актами Союза ССР, законода¬
тельными актами Белорусской ССР.
Статья 96. Депутат обязан отчитываться о своей работе и рабо¬
те Совета перед избирателями, а также перед коллективами и об¬
щественными организациями, выдвинувшими его кандидатом в
депутаты.
Депутат, не оправдавший доверия избирателей, может быть в
любое время отозван по решению большинства избирателей в
установленном законом порядке.

V.	ВЫСШИЕ ОРГАНЫ ГОСУДАРСТВЕННОЙ
ВЛАСТИ И УПРАВЛЕНИЯ БЕЛОРУССКОЙ ССР
ГЛАВА 12
ВЕРХОВНЫЙ СОВЕТ
БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 97. Высшим органом государственной власти Белорус¬
ской ССР является Верховный Совет Белорусской ССР.
Верховный Совет Белорусской ССР правомочен решать все
вопросы, отнесенные Конституцией СССР и настоящей Конститу¬
цией к ведению Белорусской ССР.
Принятие Конституции Белорусской ССР, внесение в нее из¬
менений; утверждение государственных планов экономического и
социального развития Белорусской ССР, государственного бюдже¬
та Белорусской ССР и отчетов об их выполнении; образование
подотчетных ему органов осуществляются исключительно Верхов¬
ным Советом Белорусской ССР.
Законы Белорусской ССР принимаются Верховным Советом
Белорусской ССР или народным голосованием (референдумом),
проводимым по решению Верховного Совета Белорусской ССР.
Статья 98. Верховный Совет Белорусской ССР состоит из 485 де¬
путатов, избираемых по избирательным округам с равной числен¬
ностью населения.
Верховный Совет Белорусской ССР по представлению избирае¬
мой им мандатной комиссии принимает решение о признании пол¬
номочий депутатов, а в случае нарушения законодательства о
выборах — о признании выборов отдельных депутатов недействи¬
тельными.
Статья 99. Верховный Совет Белорусской ССР избирает Пред¬
седателя Верховного Совета Белорусской ССР и четырех его за¬
местителей.
Председатель Верховного Совета Белорусской ССР руководит
заседаниями Верховного Совета Белорусской ССР и ведает его
внутренним распорядком.
Статья 100. Сессии Верховного Совета Белорусской ССР созы¬
ваются два раза в год.
Внеочередные сессии созываются Президиумом Верховного Со-
357

вета Белорусской ССР по его инициативе или по предложению не
менее трети депутатов Верховного Совета Белорусской ССР.
Сессия Верховного Совета Белорусской ССР состоит из его
и
и
заседании, а также проводимых в период между ними заседании
постоянных и иных комиссий Верховного Совета Белорусской ССР.
Статья 101. Право законодательной инициативы в Верховном
Совете Белорусской ССР принадлежит Президиуму Верховного
Совета Белорусской ССР, Совету Министров Белорусской ССР,
постоянным и иным комиссиям Верховного Совета Белорусской
ССР, депутатам Верховного Совета Белорусской ССР, Верховному
Суду Белорусской ССР, Прокурору Белорусской ССР.
Правом законодательной инициативы обладают также общест¬
венные организации в лице их республиканских органов.
Статья 102. Проекты законов и другие вопросы, внесенные на
рассмотрение Верховного Совета Белорусской ССР, обсуждаются
на его заседаниях. В случае необходимости проект закона либо
соответствующий вопрос может быть передан для предваритель¬
ного или дополнительного рассмотрения в одну или несколько
комиссий.
Законы Белорусской ССР, постановления и иные акты Верхов¬
ного Совета Белорусской ССР принимаются большинством от об¬
щего числа депутатов Верховного Совета Белорусской ССР.
Проекты законов Белорусской ССР и другие важные вопросы
государственной жизни республики решением Верховного Совета
Белорусской ССР либо Президиума Верховного Совета Белорус¬
ской ССР могут быть вынесены на народное обсуждение.
Статья 103. Законы Белорусской ССР, постановления и иные
акты Верховного Совета Белорусской ССР, публикуются на бело¬
русском и русском языках за подписями Председателя и Секрета¬
ря Президиума Верховного Совета Белорусской ССР.
Статья 104. Депутат Верховного Совета Белорусской ССР име¬
ет право обратиться с запросом к Совету Министров Белорусской
ССР, к министрам и руководителям других органов, образуемых
Верховным Советом Белорусской ССР, а также к руководителям
расположенных на территории Белорусской ССР предприятий, уч¬
реждений и организаций союзного подчинения по вопросам, отне¬
сенным к ведению Белорусской ССР. Совет Министров Белорус¬
ской ССР или должностное лицо, к которому обращен запрос, обя¬
заны дать устный или письменный ответ на данной сессии Верхов¬
ного Совета Белорусской ССР.
Статья 105. Депутат Верховного Совета Белорусской ССР не
может быть привлечен к уголовной ответственности, арестован или
подвергнут мерам административного взыскания, налагаемым в
судебном порядке, без согласия Верховного Совета Белорусской
ССР, а в период между его сессиями — без согласия Президиума
Верховного Совета Белорусской ССР.
358

Статья 106. Верховный Совет Белорусской ССР избирает Пре¬
зидиум Верховного Совета Белорусской ССР — постоянно дейст¬
вующий орган Верховного Совета Белорусской ССР, подотчетный
ему во всей своей деятельности и осуществляющий в пределах,
предусмотренных Конституцией, функции высшего органа государ¬
ственной власти Белорусской ССР в период между его сессиями.
Статья 107. Президиум Верховного Совета Белорусской ССР
избирается из числа депутатов в составе Председателя Президиу¬
ма Верховного Совета, двух заместителей Председателя, Секрета¬
ря Президиума и пятнадцати членов Президиума Верховного Со¬
вета Белорусской ССР.
Статья 108. Президиум Верховного Совета Белорусской ССР:
1)	назначает выборы в Верховный Совет Белорусской ССР и
местные Советы народных депутатов;
2)	созывает сессии Верховного Совета Белорусской ССР;
3)	координирует деятельность постоянных комиссий Верхов¬
ного Совета Белорусской ССР;
4)	осуществляет контроль за соблюдением Конституции Бело¬
русской ССР;
5)	назначает выборы в районные (городские) народные суды;
6)	дает толкование законов Белорусской ССР;
7)	осуществляет руководство деятельностью местных Советов
народных депутатов;
8)	определяет порядок решения вопросов административно-
территориального устройства Белорусской ССР; устанавливает и
изменяет границы и районное деление областей; образует районы,
города, районы в городах, поселки городского типа; устанавлива¬
ет подчиненность городов; производит переименование районов,
городов, районов в городах, поселков городского типа и других
населенных пунктов;
9)	отменяет постановления и распоряжения Совета Министров
Белорусской ССР, решения областных и Минского городского Со¬
ветов народных депутатов в случае несоответствия их закону;
10)	устанавливает и присваивает почетные звания Белорусской
ССР; награждает Почетной грамотой и Грамотой Верховного Со¬
вета Белорусской ССР;
11)	принимает в гражданство Белорусской ССР; решает воп¬
росы о предоставлении убежища;
12)	издает акты об амнистии и осуществляет помилование
граждан, осужденных судами Белорусской ССР;
13)	ратифицирует и денонсирует международные договоры
Белорусской ССР;
14)	назначает и отзывает дипломатических представителей Бе¬
лорусской ССР в иностранных государствах и при международ¬
ных организациях;
15)	принимает верительные и отзывные грамоты аккредитован-
4
359

ных при нем дипломатических представителей иностранных госу¬
дарств;
16)	осуществляет другие полномочия, установленные Консти¬
туцией и законами Белорусской ССР.
Статья 109. Президиум Верховного Совета Белорусской ССР в
период между сессиями Верховного Совета с последующим пред¬
ставлением на его утверждение на очередной сессии:
1)	вносит в случае необходимости изменения в действующие
законодательные акты Белорусской ССР;
2)	образует новые области;
3)	по предложению Совета Министров Белорусской ССР обра¬
зует и упраздняет министерства и государственные комитеты Бе¬
лорусской ССР;
4)	по представлению Председателя Совета Министров Бело¬
русской ССР освобождает от должности и назначает отдельных
лиц, входящих в состав Совета Министров Белорусской ССР.
Статья ПО. Президиум Верховного Совета Белорусской ССР
издает указы и принимает постановления.
Статья 111. По истечении полномочий Верховного Совета Бе¬
лорусской ССР Президиум Верховного Совета Белорусской ССР
сохраняет свои полномочия вплоть до образования вновь избран¬
ным Верховным Советом Белорусской ССР нового Президиума.
Вновь избранный Верховный Совет Белорусской ССР созыва¬
ется Президиумом Верховного Совета Белорусской ССР прежнего
состава не позже чем через два месяца после выборов.
Статья 112. Верховный Совет Белорусской ССР избирает из
числа депутатов постоянные комиссии для предварительного рас¬
смотрения и подготовки вопросов, относящихся к ведению Вер¬
ховного Совета Белорусской ССР, а также для содействия прове¬
дению в жизнь законов Белоруской ССР и иных решений Верхов¬
ного Совета Белорусской ССР и его Президиума, контроля за
деятельностью государственных органов и организаций.
Верховный Совет Белорусской ССР создает, когда сочтет не¬
обходимым, следственные, ревизионные и иные комиссии по любо¬
му вопросу.
Все государственные и общественные органы, организации и
должностные лица обязаны выполнять требования комиссий Вер¬
ховного Совета Белорусской ССР, представлять им необходимые
материалы и документы.
Рекомендации комиссий подлежат обязательному рассмотрению
государственными и общественными органами, учреждениями и
организациями. О результатах рассмотрения или о принятых ме¬
рах должно быть сообщено комиссиям в установленный срок.
Статья 113. Верховный Совет Белорусской ССР осуществляет
контроль за деятельностью всех подотчетных ему государственных
органов.
360

Верховный Совет Белорусской ССР образует Комитет народно¬
го контроля Белорусской ССР, возглавляющий систему органов
народного контроля Белорусской ССР.
Статья 114. Порядок деятельности Верховного Совета Белорус¬
ской ССР и его органов определяется Регламентом Верховного Со¬
вета Белорусской ССР и другими законами Белорусской ССР, из¬
даваемыми на основе Конституции Белорусской ССР.
ГЛАВА 13
СОВЕТ МИНИСТРОВ БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 115. Совет Министров Белорусской ССР — Правитель¬
ство Белорусской ССР — является высшим исполнительным и рас¬
порядительным органом государственной власти Белорусской ССР.
Статья 116. Совет Министров Белорусской ССР образуется Вер¬
ховным Советом Белорусской ССР в составе Председателя Совета
Министров Белорусской ССР, первого заместителя и заместителей
Председателя, министров Белорусской ССР, председателей госу¬
дарственных комитетов Белорусской ССР.
По представлению Председателя Совета Министров Белорус¬
ской ССР Верховный Совет Белорусской ССР может включить в
состав Правительства Белорусской ССР руководителей других орга¬
нов и организаций Белорусской ССР.
Совет Министров Белорусской ССР слагает свои полномочия
перед вновь избранным Верховным Советом Белорусской ССР на
его первой сессии.
Статья 117. Совет Министров Белорусской ССР ответствен пе¬
ред Верховным Советом Белорусской ССР и ему подотчетен, а в
период между сессиями Верховного Совета Белорусской ССР —
перед Президиумом Верховного Совета Белорусской ССР, которо¬
му подотчетен.
Совет Министров Белорусской ССР регулярно отчитывается о
своей работе перед Верховным Советом Белорусской ССР.
Статья 118. Совет Министров Белорусской ССР правомочен
решать все вопросы государственного управления, отнесенные к
ведению Белорусской ССР, поскольку они не входят, согласно Кон¬
ституции, в компетенцию Верховного Совета Белорусской ССР и
Президиума Верховного Совета Белорусской ССР.
В пределах своих полномочий Совет Министров Белорусской
ССР:
1)	обеспечивает руководство народным хозяйством и социаль¬
но-культурным строительством; разрабатывает и осуществляет
меры по обеспечению роста благосостояния и культуры народа, по
развитию науки и техники, рациональному использованию и
361

охране природных ресурсов; способствует осуществлению мер по
О
и
укреплению денежной и кредитной системы, по организации госу¬
дарственного страхования и единой системы учета и статистики;
участвует в проведении единой политики цен, оплаты труда, со¬
циального обеспечения; организует управление промышленными,
строительными, сельскохозяйственными предприятиями и объеди¬
нениями, предприятиями транспорта и связи, а также иными орга¬
низациями и учреждениями республиканского и местного подчи¬
нения;
2)	разрабатывает и вносит в Верховный Совет Белорусской
ССР текущие и перспективные государственные планы экономиче¬
ского и социального развития Белорусской ССР, государственный
бюджет Белорусской ССР; принимает меры по осуществлению го¬
сударственных планов и бюджета, по обеспечению комплексного
экономического и социального развития Белорусской ССР, об¬
ластей и города Минска; координирует и контролирует деятель¬
ность предприятий, учреждений и организаций союзного подчине¬
ния по вопросам, относящимся к ведению Белорусской ССР; пред¬
ставляет Верховному Совету Белорусской ССР отчеты о
выполнении планов и исполнении бюджета;
3)	осуществляет руководство деятельностью исполнительных
комитетов местных Советов народных депутатов;
4)	осуществляет меры по защите интересов государства, охра¬
не социалистической собственности и общественного порядка, по
обеспечению и защите прав и свобод граждан;
5)	принимает меры в пределах, определяемых Конституцией
СССР, по обеспечению государственной безопасности и обороно¬
способности страны;
6)	осуществляет руководство в области отношений Белорусской
ССР с иностранными государствами и международными организа¬
циями в порядке, установленном Союзом ССР;
7)	образует в случае необходимости комитеты, главные управ¬
ления и другие ведомства при Совете Министров Белорусской ССР
по делам хозяйственного и социально-культурного строительства.
Статья 119. Для решения вопросов, связанных с обеспечением
руководства народным хозяйством, и других вопросов государст¬
венного управления в качестве постоянного органа Совета Минист¬
ров Белорусской ССР действует Президиум Совета Министров Бе¬
лорусской ССР в составе Председателя Совета Министров Бело¬
русской ССР, первого заместителя и заместителей Председателя,
а также других членов Правительства в соответствии с Законом
о Совете Министров Белорусской ССР.
Статья 120. Совет Министров Белорусской ССР издает поста¬
новления и распоряжения на основе и во исполнение законода¬
тельных актов СССР и Белорусской ССР, постановлений и распо¬
ряжений Совета Министров СССР, организует и проверяет их
362

исполнение. Постановления и распоряжения Совета Министров
Белорусской ССР обязательны к исполнению на всей территории
Белорусской ССР.
Статья 121. Совет Министров Белорусской ССР в пределах
своей компетенции имеет право отменять решения и распоряжения
исполнительных комитетов областных и Минского городского Со¬
ветов народных депутатов.
Совет Министров Белорусской ССР имеет право отменять акты
министерств Белорусской ССР, государственных комитетов Бело¬
русской ССР, других подведомственных ему органов.
Статья 122. Совет Министров Белорусской ССР объединяет и
направляет работу союзно-республиканских и республиканских
министерств и государственных комитетов Белорусской ССР, дру¬
гих подведомственных ему органов.
Союзно-республиканские министерства и государственные ко¬
митеты Белорусской ССР руководят порученными им отраслями
управления или осуществляют межотраслевое управление, подчи¬
няясь как Совету Министров Белорусской ССР, так и соответ¬
ствующему союзногреспубликаискому министерству или государст¬
венному комитету СССР.
Республиканские министерства и государственные комитеты Бе¬
лорусской ССР руководят порученными им отраслями управления
или осуществляют межотраслевое управление, подчиняясь Совету
Министров Белорусской ССР.
Министерства и государственные комитеты Белорусской ССР
несут ответственность за состояние и развитие порученных им
сфер управления; в пределах своей компетенции издают акты на
основе и во исполнение законодательных актов СССР и Белорус¬
ской ССР, постановлений и распоряжений Совета Министров
СССР и Совета Министров Белорусской ССР, актов соответствую¬
щих министерств и государственных комитетов СССР; организу¬
ют и проверяют их исполнение.
Статья 123. Компетенция Совета Министров Белорусской ССР
и его Президиума, порядок их деятельности, отношения Совета
Министров с другими государственными органами, а также пе¬
речень союзно-республиканских и республиканских министерств и
государственных комитетов Белорусской ССР определяются на
основе Конституции Законом о Совете Министров Белорусской
ССР.

VI.	МЕСТНЫЕ ОРГАНЫ ГОСУДАРСТВЕННОЙ
ВЛАСТИ И УПРАВЛЕНИЯ В БЕЛОРУССКОЙ ССР
ГЛАВА 14
МЕСТНЫЕ СОВЕТЫ НАРОДНЫХ ДЕПУТАТОВ
Статья 124. Органами государственной власти в областях, райо¬
нах, городах, районах в городах, поселках, сельских населенных
пунктах являются соответствующие Советы народных депутатов.
Статья 125. Местные Советы народных депутатов решают все
вопросы местного значения, исходя из общегосударственных инте¬
ресов и интересов граждан, проживающих на территории Совета,
проводят в жизнь решения вышестоящих государственных орга¬
нов, руководят деятельностьк? нижестоящих Советов народных де¬
путатов, участвуют в обсуждении вопросов республиканского и
общесоюзного значения, вносят по ним свои предложения.
Местные Советы народных депутатов руководят на своей тер¬
ритории государственным, хозяйственным и социально-культурным
строительством; утверждают планы экономического и социального
развития, местный бюджет и отчеты об их выполнении; осуществ¬
ляют руководство подчиненными им государственными органами,
предприятиями, учреждениями и организациями; обеспечивают
соблюдение законов, охрану государственного и общественного
порядка, прав граждан; содействуют укреплению обороноспособ¬
ности страны.
Статья 126. В пределах своих полномочий местные Советы
народных депутатов обеспечивают комплексное экономическое и
социальное развитие на их территории; осуществляют контроль за
соблюдением законодательства расположенными на этой террито¬
рии предприятиями, учреждениями и организациями вышестояще¬
го подчинения; координируют и контролируют их деятельность в
области землепользования, охраны природы, строительства, ис¬
пользования трудовых ресурсов, производства товаров народного
потребления, социально-культурного, бытового и иного обслужи¬
вания населения.
Статья 127. Сессии областных, районных, городских, районных
в городах, поселковых, сельских Советов народных депутатов со-
364

зываются их исполнительными комитетами не реже четырех раз
в год.
Местные Советы народных депутатов правомочны рассматри¬
вать и решать на сессиях любые вопросы, отнесенные к их ведению
законодательством Союза ССР и Белорусской ССР. Перечень
вопросов, которые решаются исключительно на сессиях, устанав¬
ливается законами о местных Советах народных депутатов.
Статья 128. Местные Советы народных депутатов принимают
решения в пределах полномочий, предоставленных им законода¬
тельством Союза ССР и Белорусской ССР. Решения местных Со¬
ветов обязательны для исполнения всеми расположенными на тер¬
ритории Совета предприятиями, учреждениями и организациями,
а также должностными лицами и гражданами.
Статья 129. Местные Советы народных депутатов избирают из
числа депутатов постоянные комиссии для предварительного рас¬
смотрения и подготовки вопросов, относящихся к ведению местных
Советов, а также для содействия проведению в жизнь решений
Советов, исполнительных комитетов, вышестоящих государствен¬
ных органов, контроля за деятельностью государственных органов,
V
и
и
предприятии, учреждении и организации.
Рекомендации постоянных комиссий местных Советов подлежат
обязательному рассмотрению соответствующими государственны¬
ми и общественными органами, предприятиями, учреждениями и
организациями. О результатах рассмотрения или о принятых ме¬
рах должно быть сообщено комиссиям в установленный срок.
Статья 130. Вышестоящие местные Советы народных депутатов
имеют право отменять акты нижестоящих Советов народных депу¬
татов в случае несоответствия этих актов законодательству.
Статья 131. Местные Советы народных депутатов осуществля¬
ют свою деятельность в тесной связи с общественными организа¬
циями и трудовыми коллективами, выносят наиболее важные воп¬
росы на обсуждение граждан, вовлекают их в работу постоянных
комиссий, исполнительных комитетов и других подотчетных Со-
ветам органов, направляют работу
ществ и развивают общественную
местных добровольных об-
самодеятельность населения.
ГЛАВА 15
ИСПОЛНИТЕЛЬНЫЕ КОМИТЕТЫ МЕСТНЫХ
СОВЕТОВ НАРОДНЫХ ДЕПУТАТОВ
Статья 132. Исполнительными и распорядительными органами
местных Советов народных депутатов являются избираемые ими
из числа депутатов исполнительные комитеты в составе председа¬
теля, заместителей председателя, секретаря и членов.
365

Исполнительные комитеты не реже одного раз в год отчитыва¬
ются перед избравшими их Советами, а также на собраниях тру¬
довых коллективов и по месту жительства граждан.
Статья 133. Исполнительные комитеты местных Советов народ¬
ных депутатов непосредственно подотчетны как Совету, их избрав¬
шему, так и вышестоящему исполнительному и распорядительному
органу.
Статья 134. Исполнительные комитеты местных Советов народ¬
ных депутатов руководят государственным, хозяйственным и со¬
циально-культурным строительством на территории соответствую¬
щих Советов на основе решений избравших их Советов и выше¬
стоящих органов государственной власти и управления.
Исполнительные комитеты местных Советов народных депута¬
тов созывают сессии Советов; координируют работу постоянных
комиссий Советов; оказывают депутатам содействие в осуществле¬
нии их полномочий; организуют выполнение решений Советов и
вышестоящих государственных органов, а также наказов избира¬
телей; руководят подчиненным^, им органами управления.
Статья 135. Исполнительные комитеты местных Советов народ¬
ных депутатов принимают решения и издают распоряжения в
пределах полномочий, предоставленных им законодательством
Союза ССР и Белорусской ССР.
Статья 136. Исполнительные комитеты вышестоящих местных
Советов народных депутатов имеют право отменять решения и рас¬
поряжения исполнительных комитетов нижестоящих Советов на¬
родных депутатов.
Статья 137. По истечении полномочий местных Советов народ¬
ных депутатов их исполнительные комитеты сохраняют свои пол¬
номочия вплоть до избрания Советами народных депутатов нового
созыва исполнительных комитетов.
Статья 138. Отделы и управления исполнительных комитетов
образуются областными, районными, городскими, районными в
городах Советами народных депутатов и подчиняются в своей дея¬
тельности как Советам и их исполнительным комитетам, так и
соответствующим вышестоящим органам государственного управ¬
ления.
Перечень отделов и управлений исполнительных комитетов
местных Советов народных депутатов и порядок их образования
устанавливаются законодательством Союза ССР и Белорусской
ССР.

VII.	ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ПЛАН
ЭКОНОМИЧЕСКОГО И СОЦИАЛЬНОГО РАЗВИТИЯ
БЕЛОРУССКОЙ ССР. ГОСУДАРСТВЕННЫЙ
БЮДЖЕТ БЕЛОРУССКОЙ ССР
ГЛАВА 16
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ ПЛАН ЭКОНОМИЧЕСКОГО
И СОЦИАЛЬНОГО РАЗВИТИЯ БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 139. Государственный план экономического и социаль¬
ного развития Белорусской ССР является составной частью госу¬
дарственного плана экономического и социального развития СССР.
Текущие и перспективные государственные планы экономиче¬
ского и социального развития Белорусской ССР имеют целью обес¬
печение комплексного экономического и социального развития на
территории республики в соответствии с основными задачами и на¬
правлениями экономического и социального развития СССР.
Статья 140. Государственные планы экономического и социаль¬
ного развития Белорусской ССР определяют задачи в области эко¬
номики и социально-культурного строительства, содержат целевые
комплексные программы, планы развития отраслей народного хо¬
зяйства на территории Белорусской ССР, включают в себя планы
экономического и социального развития областей и города Минска.
Статья 141. Государственный план экономического и социаль¬
ного развития Белорусской ССР разрабатывается Советом Ми¬
нистров Белорусской ССР, исходя из государственного плана эко¬
номического и социального развития СССР, на основе проектов
планов министерств, государственных комитетов и других органов
государственного управления Белорусской ССР, местных Советов
народных депутатов.
В государственный план экономического и социального разви¬
тия Белорусской ССР включаются основные показатели планов
и
и
и
предприятии, учреждении и организации союзного подчинения, на¬
ходящихся на территории Белорусской ССР.
Разработка планов экономического и социального развития
осуществляется с учетом предложений коллективов предприятий,
учреждений и организаций, а также общественных организаций.
Статья 142. Совет Министров Белорусской ССР вносит госу¬
дарственный план экономического и социального развития Бело-
367

русской ССР на рассмотрение Верховного Совета Белорусской
ССР.
Верховный Совет Белорусской ССР по докладу Совета Минист¬
ров Белорусской ССР и заключению планово-бюджетной и дру¬
гих постоянных комиссий Верховного Совета Белорусской ССР об¬
суждает и утверждает государственный план экономического и
социального развития Белорусской ССР.
Статья 143. Совет Министров Белорусской ССР организует вы¬
полнение государственного плана экономического и социального
развития Белорусской ССР и принимает меры по укреплению пла¬
новой дисциплины.
Статья 144. Отчеты о выполнении государственных планов эко¬
номического и социального развития Белорусской ССР рассматри¬
ваются и утверждаются Верховным Советом Белорусской ССР.
Общие показатели выполнения планов публикуются для всеобщего
сведения.
ГОСУДАРСТВЕННЫЙ БЮДЖЕТ
БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 145.
зтся составной
Статья 146.
Государственный бюджет Белорусской ССР явля-
частью единого государственного бюджета СССР.
Государственный бюджет Белорусской ССР объе-
циняет республиканский бюджет Белорусской ССР и местные бюд¬
жеты.
Статья 147. Разграничение доходов и расходов государственно¬
го бюджета Белорусской ССР между республиканским бюджетом
Белорусской ССР и местными бюджетами определяется Законом
о бюджетных правах Белорусской ССР и местных Советов народ¬
ных депутатов Белорусской ССР.
Статья 148. Государственный бюджет Белорусской ССР разра¬
батывается Советом Министров Белорусской ССР на основе госу¬
дарственных планов экономического и социального развития
СССР и Белорусской ССР, государственного бюджета СССР и
утверждается Верховным Советом Белорусской ССР по докладу
Совета Министров Белорусской ССР и заключению планово-бюд¬
жетной и других постоянных комиссий Верховного Совета Бело¬
русской ССР.
Статья 149. Отчет об исполнении государственного бюджета
Белорусской ССР утверждается Верховным Советом Белорусской
ССР. Общие показатели исполнения бюджета публикуются для
всеобщего сведения.

VIII.	ПРАВОСУДИЕ, АРБИТРАЖИ
прокурорский НАДЗОР
СУД и
АРБИТРАЖ
Статья 150. Правосудие в
только судом.
Судами Белорусской ССР
Белорусской ССР осуществляется
являются Верховный Суд Белорус-
ской ССР, областные суды и районные (городские) народные суды.
Организация и порядок деятельности судов Белорусской ССР
определяются законами Союза ССР и Белорусской ССР.
Статья 151. Все суды Белорусской ССР образуются на началах
выборности судей и народных заседателей.
Народные судьи районных (городских) народных судов изби¬
раются гражданами района (города) на основе всеобщего, равного
и прямого избирательного права при тайном голосовании сроком
на пять лет.. Народные заседатели районных (городских) народ¬
ных судов избираются на собраниях граждан по месту их работы
или жительства открытым голосованием сроком на два с полови¬
ной года.
Вышестоящие суды избираются соответствующими Советами
народных депутатов сроком на пять лет.
Судьи и народные заседатели ответственны перед избирателями
или избравшими их органами, отчитываются перед ними и могут
быть ими отозваны в установленном законом порядке.
Статья 152. Верховный Суд Белорусской ССР является высшим
судебным органом Белорусской ССР и осуществляет надзор за
судебной деятельностью судов Белорусской ССР.
Верховный Суд Белорусской ССР избирается Верховным Сове¬
том Белорусской ССР в составе Председателя, его заместителей,
членов и народных заседателей.
Статья 153. Рассмотрение гражданских и уголовных дел во
всех судах осуществляется коллегиально; в суде первой инстан¬
ции— с участием народных заседателей. Народные заседатели
при осуществлении правосудия пользуются всеми правами судьи.
24 Зак. 1057
369

Статья 154. Судьи и народные заседатели независимы и под¬
чиняются только закону.
Статья 155. Правосудие в Белорусской ССР осуществляется на
началах равенства граждан перед законом и судом.
Статья 156. Разбирательство дел во всех судах открытое. Слу¬
шание дел в закрытом заседании суда допускается лишь в слу¬
чаях, установленных законом, с соблюдением при этом всех пра¬
вил судопроизводства.
Статья 157. Обвиняемому обеспечивается право на защиту.
Статья 158. Судопроизводство в Белорусской ССР ведется на
белорусском или русском языках или на языке большинства насе¬
ления данной местности. Участвующим в деле лицам, не владею¬
щим языком, на котором ведется судопроизводство, обеспечивается
право полного ознакомления с материалами дела, участие в су¬
дебных действиях через переводчика и право выступать в суде на
родном языке.
Статья 159. Никто не может быть признан виновным в совер¬
шении преступления, а также подвергнут уголовному наказанию
иначе как по приговору суда и в соответствии с законом.
Статья 160. Для оказания юридической помощи гражданам и
организациям действуют коллегии адвокатов. В случаях, преду¬
смотренных законодательством, юридическая помощь гражданам
оказывается бесплатно.
Организация и порядок деятельности адвокатуры определяется
законодательством Союза ССР и Белорусской ССР.
Статья 161. В судопроизводстве по гражданским и уголовным
делам допускается участие представителей общественных органи¬
заций и трудовых коллективов.
Статья 162. Разрешение хозяйственных споров между предприя¬
тиями, учреждениями и организациями осуществляется органами
государственного арбитража в пределах их компетенции.
ГЛАВА 19
ПРОКУРАТУРА
Статья 163. Высший надзор за точным и единообразным ис¬
полнением законов всеми министерствами, государственными
комитетами и ведомствами, предприятиями, учреждениями и ор¬
ганизациями, исполнительными и распорядительными органами
местных Советов народных депутатов, колхозами, кооперативными
и иными общественными организациями, должностными лицами,
а также гражданами на территории Белорусской ССР осуществ
ляется Генеральным прокурором СССР и подчиненными ему Про¬
курором Белорусской ССР и нижестоящими прокурорами.
370

Статья 164. Прокурор Белорусской ССР и прокуроры областей
назначаются Генеральным прокурором СССР.
Районные и городские прокуроры назначаются Прокурором
Белорусской ССР и утверждаются Генеральным прокурором
СССР.
Статья 165. Срок полномочий Прокурора Белорусской ССР и
всех нижестоящих прокуроров — пять лет.
Статья 166. Органы прокуратуры осуществляют свои полномо¬
чия независимо от каких бы то ни было местных органов, подчи¬
няясь только Генеральному прокурору СССР.

IX.	ГЕРБ, ФЛАГ, ГИМН И СТОЛИЦА
БЕЛОРУССКОЙ ССР
Статья 167. Государственный герб Белорусской Советской Со¬
циалистической Республики представляет собой изображение в
лучах восходящего солнца серпа и молота, окруженных венком,
состоящим слева из ржаных колосьев, переплетенных клевером, и
справа — из ржаных колосьев, переплетенных льном; внизу между
обеими половинами венка находится часть земного шара. Обе по¬
ловины венка перевиты красной лентой, на которой помещены
надписи на белорусском и русском языках: «Пролетарии всех
стран, соединяйтесь!», и ниже — «БССР». В верхней части герба—
пятиконечная звезда.
Статья 168. Государственный флаг Белорусской Советской Со¬
циалистической Республики представляет собой полотнище, со¬
стоящее из двух горизонтально расположенных цветных полос:
верхней красного цвета, составляющей две трети ширины, и ниж¬
ней зеленого цвета, составляющей одну треть ширины флага, с
изображением на верхнем левом углу красной полосы золотых
серпа и молота и над ними красной пятиконечной звезды, обрам¬
ленной золотой каймой. У древка вертикально расположен бело¬
русский национальный орнамент белого цвета на красном поле,
составляющем 7э длины флага. Отношение ширины флага к его
длине
1 :2.
Статья 169. Государственный гимн Белорусской Советской Со¬
циалистической Республики утверждается Президиумом Верхов¬
ного Совета Белорусской ССР.
Статья 170. Столицей Белорусской Советской Социалистиче¬
ской Республики является город Минск.
372

X.	ДЕЙСТВИЕ КОНСТИТУЦИИ БЕЛОРУССКОЙ ССР
И ПОРЯДОК ЕЕ ИЗМЕНЕНИЯ
Статья 171. Все законы и иные акты государственных органов
Белорусской ССР издаются на основе и в соответствии с Консти¬
туцией Белорусской ССР.
Статья 172. Изменение Конституции Белорусской ССР произ¬
водится решением Верховного Совета Белорусской ССР, приня¬
тым большинством не менее двух третей от общего числа депута¬
тов Верховного Совета Белорусской ССР.
373

ЗАКОН
Белорусской Советской Социалистической
Республики
О порядке введения в действие
Конституции (Основного Закона)
Белорусской ССР
Верховный Совет Белорусской Советской Социалистической
Республики постановляет:
Статья 1. Законы Белорусской ССР, иные акты государст¬
венных органов Белорусской ССР, принятые до 14 апреля 1978 го-
и
V
да, сохраняют свое действие, поскольку они не противоречат новой
Конституции Белорусской ССР.
Статья 2. Установить, что Верховный Совет Белорусской
ССР, избранный до принятия Конституции Белорусской ССР
1978 года, осуществляет все полномочия, предоставляемые Верхов¬
ному Совету Белорусской ССР новой Конституцией Белорусской
ССР.
Местные органы государственной власти, избранные до приня¬
тия Конституции Белорусской ССР 1978 года, осуществляют все
полномочия, предоставляемые местным Советам народных депу¬
татов новой Конституцией Белорусской ССР.
Сроки полномочий Советов народных депутатов, установленные
статьей 79 Конституции Белорусской ССР 1978 года, распростра¬
няются на Советы, избранные до ее принятия.
Президиуму Верховного Совета Белорусской ССР определить
время проведения очередных выборов в Верховный Совет Белорус¬
ской ССР и в местные Советы народных депутатов Белорусской
ССР.
Статья. 3. Исполнительные и распорядительные органы Со¬
ветов народных депутатов, министерства и ведомства, суды и иные
государственные органы, созданные в соответствии с Конституцией
Белорусской ССР 1937 года, осуществляют полномочия, предо¬
ставляемые им новой Конституцией Белорусской ССР, а также,
впредь до принятия вытекающих из новой Конституции Белорус¬
ской ССР законодательных актов, законодательством, изданным
до ее принятия.
Статья 4. Срок полномочий народных заседателей район-
374

ных (городских) народных судов, установленный статьей 151 Кон¬
ституции Белорусской ССР 1978 года, распространяется на народ¬
ных заседателей, избранных до ее принятия.
Статья 5. Президиуму Верховного Смета Белорусской ССР
разработать и внести на рассмотрение Верховного Совета Белорус¬
ской ССР проект Закона о выборах в Верховный Совет Белорус¬
ской ССР, проект Закона о выборах в местные Советы народных
депутатов Белорусской ССР и проект Регламента Верховного Со¬
вета Белорусской ССР, а также определить порядок организации
работы по приведению законодательства Белорусской ССР в соот¬
ветствие с новой Конституцией Белорусской ССР.
Статья 6. Совету Министров Белорусской ССР разработать
и внести на рассмотрение Верховного Совета Белорусской ССР
проект Закона о Совете Министров Белорусской ССР.
Статья 7. Президиуму Верховного Совета Белорусской ССР,
Совету Министров Белорусской ССР, местным Советам народных
депутатов, их исполнительным комитетам, министерствам и ведом¬
ствам, руководителям других государственных и общественных
органов рассмотреть поступившие в связи с всенародным обсуж¬
дением проекта Конституции Белорусской ССР предложения и за¬
мечания граждан по вопросам, связанным с деятельностью этих
органов, и осуществить меры по их реализации.
Председатель Президиума Верховного Совета БССР
и. поляков
Секретарь Президиума Верховного Совета БССР
Е. ЧАГИНА
14 апреля 1978 года, гор. Минск
№ 1914—IX
ПОСТАНОВЛЕНИЕ
ВЕРХОВНОГО СОВЕТА БЕЛОРУССКОЙ ССР
По докладу Мандатной комиссии
Заслушав доклад Мандатной комиссии, Верховный Совет бело¬
русской ССР постановляет:
признать полномочия депутатов Верховного Совета Белорус¬
ской ССР:
Быкова Василия Владимировича, избранного 9 апреля 1978 го¬
да по Толочинскому избирательному округу № 234 Витебской об-
ласти;
Даниленко Виктора
да по Росскому йзбйрате|іьнб!^уокругу^327
ю 9 апреля 1978 го-
одненской области.
375

ЗМ ЕСТ
Пасяджэнне першае
13 красавіка 1978 года
Адкрыццё нечарговай дзевятай сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай
Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі дзевятага склікання

Ушанаванне памяці дэпутатаў Вярхоўнага Савета Беларускай ССР —
народнага паэта Беларусі Куляшова Аркадзя Аляксандравіча, старшыні
выканкома Гродзенскага абласнога Савета народных дэпутатаў Фамічова
Рыгора Філатавіча, народнага артыста СССР, Героя Сацыялістычнай Пра-
цы Шырмы Рыгора Раманавіча

3
Даклад старшыні Мандатнай Камісіі Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР Фаміча Анатоля Міхайлавіча аб выніках праверкі паўнамоцтваў нова-
выбраных дэпутатаў

Прыняцце Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Па дакла-
ду Мандатнай камісіі»

Зацвярджэнне парадку дня нечарговай дзевятай сесіі Вярхоўнага Са¬
вета Беларускай ССР дзевятага склікання

3
5
6
Даклад Старшыні Канстытуцыйнай камісіі, кандыдата ў члены Паліт-
бюро ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага Камітэта Кампартыі
Беларусі таварыша Пятра Міронавіча Машэрава «Аб праекце Канстытуцыі
(Асноўнага Закона) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі і вы-
ніках яго ўсенароднага абмеркавання»

6
Прыняцце Пастановы Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб утва-
рэнні Рэдакцыйнай камісіі па падрыхтоўцы канчатковага тэксту праекта
Канстытуцыі Беларускай ССР»

жмеркаванне даклада Старшыні Канстытуцыйнай камісіі, кандыдата
ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Цэнтральнага Камітэта
Кампартыі Беларусі таварыша Пятра Міронавіча Машэрава «Аб праекце
Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі і выніках яго ўсенароднага абмеркавання»

24
Прамова дэпутата Прышчэпчыка В. В
Прамова дэпутата Сакалова Я. Я.
Прамова дэпутата Чарвякова Д. I.
Прамова дэпутата Хусаінава Ю. М. .
Прамова таварыша Лукашэвіча С. М.
25
25
30
35
38
42
376

Прамова депутата	Здановіча А. А.	47
Прамова депутата	Кабяка С. Ц. .	51
Прамова депутата	Пятровіч М. С.	56
Пасяджэнне другое
13 красавіка 1978 года
Працяг абмеркавання даклада Старшыні Канстытуцыйнай камісіі, кан-
дыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Центральнага
Камітета Кампартыі Беларусі таварыша Пятра Міронавіча Машерава «Аб
праекце Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай Савецкай Сацыялі-
стычнай Республікі і выніках яго ўсенароднага абмеркавання» ...	60
Прамова депутата Шыбекі I. А	60
Прамова депутата Якушава М. С	66
Прамова депутата Рашчынскай К. Е	.	.	.	71
Прамова депутата	Абуховіча А. П	75
Прамова депутата	Галагаева А. А	81
Прамова депутата	Цагельнік Н. К	84
Прамова депутата	Панчанкі П. Е. .	. t	87
Прамова депутата	Сцепанішчеўскага Ю. Г	91
Прамова депутата	Платонава К. М	98
Пасяджэнне трэцяе
14 красавіка 1978 года
Працяг абмеркавання даклада Старшыні Канстытуцыйнай камісіі кан-
дыдата ў члены Палітбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Центральнага
Камітета Кампартыі Беларусі таварыша Пятра Міронавіча Машерава «Аб
праекце Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай Савецкай Сацыялі-
стычнай Республікі і выніках яго ўсенароднага абмеркавання» .	.	.	104
Прамова депутата Махиача А. С	104
Прамова депутата Афанасьева М. 1	109
Прамова депутата Распатнюк Т. У	113
Прамова депутата	Семірэнкі А. 1	115
Прамова депутата	Саўчанкі М. Я	119
Прамова депутата Кожар 3. Я	123
Прамова депутата	Мендарава П.	А	127
Прамова депутата	Герасімовіч Н.	А	131
Паведамленне Старшыні Редакцыйнай камісіі, кандыдата ў члены Па-
літбюро ЦК КПСС, Першага сакратара Центральнага Камітета Кампартыі
Беларусі таварыша Пятра Міронавіча Машерава аб выніках работы камісіі 133
Зацвярдженне парадку галасавання па праекту Канстытуцыі (Асноў-
нага Закона) Беларускай Савецкай Сацыялістычнан Республікі .	.	.	133
Прыняцце Канстытуцыі (Аспоўнага Закона) Беларускай Савецкай Са-
цыялістычнай Республікі	133
Прыняцце ўступнай часткі Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларус¬
кай Савецкай Сацыялістычнай Республікі	138
Прыняцце раздзела I Канстытуцыі Беларускай ССР «Асновы грамад-
скага ладу і палітыкі Беларускай ССР»	138
Прыняцце раздзела II Канстытуцыі Беларускай ССР «Дзяржава
і асоба» 	139
Прыняцце раздзела III Канстытуцыі Беларускай ССР «Нацыянальна-
дзяржаўная і адміністрацыйна-терытарыяльная будова Беларускай ССР» 139
Прыняцце раздзела IV Канстытуцыі Беларускай ССР «Саветы народ¬
ных депутатаў Беларускай ССР і парадак іх выбрання» ,	.	,	,	.	139
377

Прыняцце раздзела V Канстытуцыі Беларускай ССР «Вышэйшыя орга¬
ны дзяржаўнай улады і кіравання Беларускай ССР» ......	139
Прыняцце раздзела VI Канстытуцыі Беларускай ССР «Мясцовыя орга¬
ны дзяржаўнай улады і кіравання ў Беларускай ССР»	139
Прыняцце раздзела VII Канстытуцыі Беларускай ССР «Дзяржаўны
план эканамічнага і сацыяльнага развіцця Беларускай ССР. Дзяржаўны
бюджэт Беларускай ССР»	139
Прыняцце раздзела VIII Канстытуцыі Беларускай ССР «Правасуддзе,
арбітраж і пракурорскі нагляд»	140
Прыняцце раздзела IX Канстытуцыі Беларускай ССР «Герб, флаг,
гімн і сталіца Беларускай ССР»	  140
Прыняцце раздзела X Канстытуцыі Беларускай ССР «Дзеянне Кансты-
туцыі Беларускай ССР і парадак яе змянення»	140
Прыняцце ў цэлым Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай Са-
вецкай Сацыялістычнай Рэспублікі	140
Прыняцце Дэкларацыі Вярхоўнага Савета Беларускай Савецкай Са-
цыялістычнай Рэспублікі «Аб прыняцці і аб’яўленні Канстытуцыі (Асноў-
нага Закона) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі» .	.	.	140
Прыняцце Закона Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі
«Аб парадку ўвядзення ў дзеянне Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Бела¬
рускай ССР»	'	141
Закрыццё нечарговай дзевятай сесіі Вярхоўнага Савета Беларускай
ССР дзевятага склікання	141
Законы і пастановы, прынятыя Вярхоўным Саветам Беларускай ССР 142
Пастанова Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Аб утварэнні Рэдак-
цыйнай камісіі па падрыхтоўцы канчатковага тэксту праекта Канстытуцыі
Беларускай ССР»	142
Дэкларацыя Вярхоўнага Савета Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі «Аб прыняцці і аб’яўленні Канстытуцыі (Асноўнага Закона)
Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі» 	144
Канстытуцыя (Асноўны Закон) Беларускай Савецкай Сацыялістычнай
Рэспублікі	145
I.	Асновы грамадскага ладу і палітыкі Беларускай ССР .	.	.	.	147
Глава 1.	Палітычная	сістэма	147
Глава 2.	Эканамічная	сістэма	148
Глава 3.	Сацыяльнае	развіццё і культура .	.	 151
Глава 4. Знешнепалітычная дзейнасць і абарона сацыялістычнай
Айчыны	152
II.
зяржава і асоба

153
Глава 5. Грамадзянства Беларускай ССР. Раўнапраўе грамадзян .	.	153
Глава 6. Асноўныя правы, свабоды і абавязкі грамадзян Бела¬
рускай ССР	154
III.	Нацыянальна-дзяржаўная i адміністрацыйна-тэрытарыяльная бу-
дова Беларускай ССР	160
Глава 7. Беларуская ССР — саюзная рэспубліка ў саставе СССР .	.	160
Глава 8. Адміністрацыйна-тэрытарыялыіая будова Беларускай ССР 162
IV.	Саветы народных дэпутатаў Беларускай ССР і парадак іх выбрання 163
Глава 9. Сістэма і прынцыпы дзеіінасці Саветаў народных дэпутатаў 163
Глава 10. Выбарчая сістэма	 164
Глава 11. Народны дэпутат	165
V.	Вышэйшыя органы дзяржаўнай улады і кіравання Беларускай ССР 167
Глава 12. Вярхоўны Савет Беларускай ССР	167
Глава 13. Савет Міністраў Беларускай ССР	171
378

VI.	Мясцовыя органы дзяржаўнай улады і кіравання ў Беларускай ССР 174
Глава 14. Мясцовыя Саветы народных дэпутатаў	174
Глава 15. Выканаўчыя камітэты мясцовых Саветаў народных дэпутатаў 175
VII.	Дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага развіцця Беларускай
ССР. Дзяржаўны бюджэт Беларускай ССР

Глава 16. Дзяржаўны план эканамічнага і сацыяльнага развіцця Бе¬
ларускай ССР

Глава 17. Дзяржаўны бюджэт Беларускай ССР

VIII.	Правасуддзе, арбітраж і пракурорскі нагляд

Глава 18. Суд і арбітраж

Глава 19. Пракуратура

IX.	Герб, флаг, гімн і сталіца Беларускай ССР

X.	Дзеянне Канстытуцыі Беларускай ССР і парадак яе змянення
Закон Беларускай Савецкай Сацыялістычнай Рэспублікі «Аб парадку
ўвядзення ў дзеянне Канстытуцыі (Асноўнага Закона) Беларускай ССР»
Пастанова Вярхоўнага Савета Беларускай ССР «Па дакладу Мандат-
най камісіі»

СОДЕРЖАНИЕ
Заседание первое
13 апреля 1978 года
Открытие внеочередной девятой сессии Верховного Совета Белорус¬
ской Советской Социалистической Республики

Почтение памяти депутатов Верховного Совета Белорусской ССР —
народного поэта Белоруссии Кулешова Аркадия Александровича, председа-
теля исполкома Гродненского областного Совета народных депутатов
Фомичева Григория Филатовича, народного артиста СССР, Героя Социали¬
стического Труда Ширмы Григория Романовича

Доклад председателя Мандатной комиссии Верховного Совета Бело¬
русской ССР Фомича Анатолия Михайловича о результатах проверки пол¬
номочий вновь избранных депутатов

Принятие Постановления Верховного Совета Белорусской ССР «По
докладу Мандатной комиссии»

Утверждение повестки дня внеочередной девятой сессии Верховного
Совета Белорусской ССР девятого созыва

Доклад Председателя Конституционной комиссии, кандидата в члены
Политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального Комитета Компар¬
тии Белоруссии товарища Петра Мироновича Машерова «О проекте Кон¬
ституции (Основного Закона) Белорусской Советской Социалистической
Республики и итогах его всенародного обсуждения»

Принятие Постановления Верховного Совета Белорусской ССР «Об
образовании Редакционной комиссии по подготовке окончательного текста
проекта Конституции Белорусской ССР»

Обсуждение доклада Председателя Конституционной комиссии, канди¬
дата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального Ко¬
митета Компартии Белоруссии товарища Петра Мироновича Машерова
«О проекте Конституции (Основного Закона) Белорусской Советской Со¬
циалистической Республики и итогах его всенародного обсуждения»
Речь депутата Прищепчика В. В

Речь депутата Соколова Е. Е.

177
177
178
179
179
180
182
183
184
185
189
189
189
191
192
192
211
212
212
217
379

Речь депутата Червякова Д. И. .	.	222
Речь депутата Хусаинова Ю.	М.	.	.	225
Речь товарища Лукашевича	С. М.	„	229
Речь депутата Здановича А.	А.	.	.	234
Речь депутата Кабяка С. Т.	.	.	.	238
Речь депутата Петрович М.	С.	.	.	243
Заседание второе
13 апреля 1978 года
Продолжение обсуждения доклада Председателя Конституционной ко¬
миссии, кандидата в члены Политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Цент¬
рального Комитета Компартии Белоруссии товарища Петра Мироновича
Машерова «О проекте Конституции (Основного Закона) Белорусской Со¬
ветской Социалистической
обсуждения»
Речь депутата Шибеко
Речь депутата Якушева
Республики и итогах его всенародного
.	♦	.	.	.	•	.	.	.	.	,	.	•
И. А
Н. С

Речь депутата Рощенской Е. Е.
Речь депутата Обуховича А. П.
Речь депутата Галогаева А. А.
Речь депутата Цагельник А. К.
Речь депутата Панченко П. Е.
Речь депутата Степанищевского Ю. Г
Речь депутата Платонова К. М. .
247
247
254
258
263
269
272
275
279
286
Заседание третье
14 апреля 1978 года
Речь депутата Махнача А. С	293
Речь депутата Афанасьева Н. И	298
Речь депутата	Роспатнюк Т.	В	302
Речь депутата	Семиренко А.	И.	305
Речь депутата	Савченко Н.	Е	308
Речь депутата	Кожар 3. Е	313
Речь депутата Мендарева П. А	  .	317
Речь депутата Герасимович Н. И. 		320
Сообщение Председателя Редакционной комиссии, кандидата в члены
политбюро ЦК КПСС, Первого секретаря Центрального Комитета Компар¬
тии Белоруссии товарища Петра Мироновича Машерова о результатах
работы Комиссии	323
Утверждение порядка голосования по проекту Конституции (Основ¬
ного Закона) Белорусской Советской Социалистической Республики .	.	326
Принятие Конституции (Основного Закона) Белорусской Советской Со¬
циалистической Республики	328
Принятие вступительной части Конституции (Основного Закона) Бело¬
русской Советской Социалистической Республики	328
Принятие раздела I Конституции Белорусской ССР «Основы общест¬
венного строя и политики Белорусской ССР»	328
Принятие раздела II Конституции Белорусской ССР «Государство
и личность»	328
Принятие раздела III Конституции Белорусской ССР «Национально¬
государственное и административно-территориальное устройство Бело-
380

русской ССР»

Принятие раздела IV Конституции Белорусской ССР «Советы народ¬
ных депутатов Белорусской ССР и порядок их избрания»
Принятие раздела V Конституции Белорусской ССР. «Высшие органы
государственной власти и управления Белорусской ССР»

Принятие раздела VI Конституции Белорусской ССР «Местные органы
государственной власти и управления в Белорусской ССР» .	.	.	.
Принятие раздела VII Конституции Белорусской ССР «Государствен¬
ный план экономического и социального развития Белорусской ССР. Госу¬
дарственный бюджет Белорусской ССР»

Принятие раздела VIII Конституции Белорусской ССР «Правосудие,
арбитраж и прокурорский надзор»

Принятие раздела IX Конституции Белорусской ССР «Герб, флаг,
гимн и столица Белорусской ССР»

Принятие раздела X Конституции Белорусской ССР «Действие Кон¬
ституции Белорусской ССР и порядок ее изменения»

Принятие в целом Конституции (Основного Закона) Белорусской Со¬
ветской Социалистической Республики

Принятие Декларации Верховного Совета Белорусской Советской Со¬
циалистической Республики «О принятии и объявлении Конституции (Ос¬
новного Закона) Белорусской Советской Социалистической Республики»
Принятие Закона Белорусской Советской Социалистической Республи¬
ки «О порядке введения в действие Конституции (Основного Закона) Бе¬
лорусской ССР»

Закрытие внеочередной девятой сессии Верховного Совета Белорус¬
ской ССР девятого созыва

Законы и постановления, принятые Верховным Советом Белорус¬
ской ССР

Постановление Верховного Совета Белорусской ССР «Об образовании
Редакционной комиссии по подготовке окончательного текста проекта
Конституции Белорусской ССР»	  .
Декларация Верховного Совета Белорусской Советской Социалистиче¬
ской Республики «О принятии и объявлении Конституции (Основного За¬
кона) Белорусской Советской Социалистической республики» .	.	.	.
Конституция (Основной Закон) Белорусской Советской Социалисти-
ческой Республики

I.	Основы общественного строя и политики Белорусской ССР
Глава 1. Политическая система

Глава 2. Экономическая система

Глава 3. Социальное развитие и культура

Глава 4. Внешнеполитическая деятельность и защита социалистиче¬
ского Отечества

II.	Государство и личность

Глава 5. Гражданство Белорусской ССР. Равноправие граждан
Глава 6. Основные права, свободы и обязанности граждан Белорус¬
ской ССР

329
329
329
329
329
329
330
330
330
330
331
331
332
332
334
335
337
337
338
341
342
343
343
344
III,	Национально’государственное и административно-территориаль¬
ное устройство Белорусской ССР	350
Глава 7. Белорусская ССР — союзная республика в составе СССР .	.	350
Глава 8. Административно-территориальное устройство Белорус¬
ской ССР	352
IV.	Советы народных депутатов Белорусской ССР и порядок их
избрания	  353
Глава 9. Система и принципы деятельности Советов народных депутатов 353
Глава	10.	Избирательная система 		354
Глава	11.	Народный депутат	355
V.	Высшие органы государственной власти и управления Белорус-
381

ской ССР
	357
Глава 12. Верховный Совет Белорусской ССР	357
Глава 13. Совет Министров Белорусской ССР	361
VI.	Местные органы государственной власти и управления в Белорус¬
ской ССР	 364
Глава	14. Местные Советы народных депутатов	364
Глава 15. Исполнительные комитеты местных Советов народных
депутатов	365
VII.	Государственный план экономического и социального развития
Белорусской ССР. Государственный бюджет Белорусской ССР .	367
Глава 16. Государственный план экономического и социального разви¬
тия Белорусской ССР	367
Глава 17. Государственный бюджет Белорусской ССР	368
VIII.	Правосудие, арбитраж	и прокурорский надзор	369
Глава 18. Суд и арбитраж	  369
Глава 19. Прокуратура	 370
IX.	Герб, флаг, гимн и столица Белорусской ССР
372
Действие конституции Белорусской ССР и порядок ее изменения 373
Закон Белорусской Советской Социалистической Республики «О поряд¬
ке введения в действие Конституции (Основного Закона) Белорусской ССР» 374
Постановление Верховного Совета Белорусской ССР «По докладу
Мандатной комиссии»	375

ДЕВЯТАЯ СЕССИЯ
ВЕРХОВНОГО СОВЕТА
БЕЛОРУССКОЙ ССР
ДЕВЯТОГО СОЗЫВА
13—14 апреля 1978 года
Стенографический отчет
Минск, издательство «Беларусь»
На белорусском и русском языках
Рэдактары Э. Н. Гнеўка, Г. П. Тарасевіч. Мастацкі рэдактар
Р. У. Кондрад. Тэхнічны рэдактар Л. Л. Грамовіч. Карэктар
Л. Б. Тавачэнка.
ІБ № 1059
Здадзена ў набор 04.07.78. Падпісана да друку 20.09.78. АТ 09815.
Фармат 60Х84'/ів. Папера друк. № 1. Гарнітура літаратурная.
Друк высокі. Ум. друк. арк. 22,32. Ул.-выд. арк. 25,08. Тыраж
2500 экз. Зак. 1057. Цана 75 к.
Выдавецтва «Беларусь». Мінск, Паркавая магістраль, 11.
Ордэна Працоўнага Чырвонага Сцяга друкарня выдавецтва
ЦК КПБ. 220041, Мінск-41. Ленінскі праспект, 79.

43 Дзевятая сесія Вярхоўнага Савета Бела-
рускай ССР дзевятага склікання. 13—14 кра-
савіка 1978 года: Стэнаграфічная справазда-
ча.— Мн.: Беларусь, 1978.— 382 с.
11002—228
Д М 301 (05)—78
34С1