КР Жогары оку орындарыныц кауымдастыгы

М. Балакаев, Е. Жанйёшсов,
М. Томанов, Б. Манасбаев
М. Балакаев, М. Томанов,
Е. Жанпейков, Б. Манасбаев

КАЗАК Т1Л1НЩ
СТИЛИСТИКАСЫ

Окулык

Оцделш yuriHiiri басылуы

АЛМАТЫ, 2005
ББК81.2 Каз-5

Б 22

«Казак, типнщ стилистикасы» окулыгын ецдеп,
басылымга дайындаган Берд!бай Шалабай,
филология гылымыныц докторы, профессор.

Б 22 Балакаев М., Томанов М., Жанпешсов Е., Манас-
баев Б.

Казак liniHin стилистикасы. Окулык, З-uii басылым.
- Алматы: «Дэу1р», 2005 ж. - 256 бет.

ISBN 9965-749-07-8

Бул окулыктын казак тзлт толык менгерт, жазу, оку, ез ойын,
niKipiH 6hiKTi, шешен денгейде жетюземм деп талап етушьлерге улкен
кемепн типзепж сезаз. Kasipri кезенде казак тонне жазу мен мэнер-
леп сейлеуге шоркак жэне онын iiuimie керкемдеп, адем1 жазу ашстерж
грамматикалык тургыдан колдануы темен азаматтар арамызда кобейт
келедк Осы тургыдан алганда бул ютаптын устаздарга, студенттерге,
жорналшыларга жэне казак тзлш толык менгерсем деген азаматтарга
пайдалылыгы ете зор.

4602020400

462(О5)-О5

ISBN 9965-749-07-8

ББК81.2 Каз-5

© Балакаев М., Томанов М.,
Жанпешсов Е., Манасбаев Б.

© Кдзакстан жогары оку
орындарынын кауымдастыгы
АЛРЫСОЗ

Усынылып отырган ютап «Казак тшнщ стилистикасы»
окулыгынын yuiiHiui басылымы. Еюннп басылымы жарыкка
шыккан 1974 жылдан 6epri уакытта стилистика гылымы-
ныц даму денгеж де ecri, стилистика пэжн окытуда да
кептеген жаца, он тэж1рибелер жинакталды. Бул айтыл-
гандардыц устше ел!м!з тэуелаздж алып, казак плi мемле-
кетпк ттл мэртебесше ие болды. Осыган орай казак тиши
колдану epici кецейдц функционалдык стильдершщ аясы
да бурынгыга Караганда элдекайда артты. Осы 03repicTep
стилистика окулыгынын жанадан жазылатын нускасында
ескерипп, кежн баспадан шыгарыла жатар, ал оз!рше буры-
нгы окулыктын да. кундылыгы жойылмагандыгын, осы
уакытка дежн пайдаланып келе жатканын жене осы кун!
студентгердщ колына тусе бермейтш, сирек кездесетш юта-
пка айналгандыгын ecKepin, баспа ужымы бул окулыкты
кайта шыгаруды колга алып отыр.

Осыган байланысты жаца басылымда окулыктын тео-
риялык бел!м! сол кушнде калдырылып, тек мысалдары
гана Kaaipri заманга лайыкталып жене кенеспк кезеннщ
соз колданыстарына тан кейб!р соз орамдары гана
езгерттлдк

Окулыктын «Стилистиканын жалпы мэселелерЬ
(1-11§), «Фразеология» (29-42§) такырыптарын Б. Манас-
баев, «Лексиканы» (12-28§) - Е. Жанпежсов, «Морфология-
ны» (43-48§) - М. Томанов, «Синтаксис» (49-58§) такыры-
бын М. Балакаев жазган.

Б. Шалабай,
филология гылымыныц докторы, профессор
KipjHiui

СТИЛИСТИКАНЫН ЖАЛПЫ МВСЕЛЕЛЕР1

§ 1. Стилистика курсыныц мшдетз мен максаты

Стилистика - пл бипмшщ 6ip саласы. Оньщ тарихы
орщен басталганмен, казак тел бипм!нде стилистика мэсе-
лелерш зерттеуге жана-жаца кощл белше бастады. Казак
тип стилистикасыныц мэселелерй арнайы зерттеу нысаны
бола алмай келдк Сонда да каз!рп казак окулыктары мен
оку куралдарында жене коркем шыгарма Tini жайында жа-
зылган ецбектерде типм1здщ кейб!р стильдш кубылыстары
жайында жазылган азын-аулак гпюрлерд! кездеспруге бо-
лады. Орыс пл бипмшде стилистика мэселелершщ зертге-
nyi кептен 6epi колга алынып, бул саладан 6ipa3 жумыстар
жарияланды. Солардыц imiHeH А. М. Пешковский, Л. В.
Щерба, В. В. Виноградов, Г. В. Винокур, А. Н. Гвоздев, А.
И. Ефимов, В. П. Мурат сиякты зертгеуцплердщ енбек-
терш атауга болады. Стилистиканын б!ркатар проблема-
лык мэселелер! 1954 жылы “Вопросы языкознания” жор-
налы уйымдастырган дискуссия материалдарында да кам-
тыл ган.

Жорналда котершген непзп моселелер: стилистиканын
максаты мен мшдеп, тшдж кубылыстардыц стилистикага
катысы, функциональды стильдер, пл бЫм!нде стилисти-
канын алатын орны т. б. Ондагы соз болган мэселелерд!
корыту репнде академик В. В. Виноградовтыц макаласы
жарияланды1. Осы дискуссиядан кей!н стилистика мэселе-
лер1н зерттеу жумысы жандана бастады, коп кепикпей сти-
листика жоншде енбектер жарык корд!.

Стилистикадагы непзп угымдардын 6ipi — стиль.

'В. В. Виноградов. Итоги обсуждения вопросов стилистики
“Вопросы языкознания”, 1955, № 1.
Оны осы кунге дейш эрк!м ар турл! тусшедь Себеб! стиль
терминшщ мазмуны кец, оньщ жумсалатын орны кап1.
Стиль — латынша stylos (казакша — жазу куралы) деген
сез. Латын типнде кейшнен стиль саз! “жазу манер!” деген
магынада колданылатын болган.

Оныц осы магынасы Европа бшмпаздарынын арасына
кап тараган. Орта гасырларда Грецияда, Римде стиль —
сезге сенд1ру, нандыру тэсип, стилистика — риторика (ше-
шенд!к) anepi болып саналган. Унд! окымыстылары стильд!
мэнерлеп сейлеу, ал стилистиканы мэнерлеу туралы гылым
деп есептеген. Кейш, ултгык эдеби т!лдщ калыптасу дэу!-
р!нде, кейб1р елдерде стиль белпл! 6ip эдеби жанрга тан
плд!к курал деген угымда колданылды. Бул угым Россияга
да кец тараган болатын. Мысалы, Ломоносовтыц уш стил!
(жогары, орташа, темец) осы жанрлык принципке непздел-
ген._

ч5ейтш, лингвистикада “стиль” жазу манер!, сезге сенд-
ipy тэсип, мэнерл! сейлеу жэне белпл! 6ip эдеби жанрга
тэн т!лд!к куралдар жуйес! деген сиякты кептеген магына-
да колданылып келген. Ал стилистика кебшесе шешендж
енер! туралы гылым рет!нде танылган. Ол тек XX гасыр-
дыц бас кездер!нде гана шешенд!к енершен белше бастай-
ды. В. Г. Белинский былай дейд!: “Сейлеу енершщ, ecipe-
се жазу енершщ, зерттеуд! ете кажет ететш езшщ техника-
лык жактары бар”1 2. Белинскийдщ шк!ршше, т!л енершщ
осы “техникалык жактары”, ягни т!лдщ колдану тэс!лдер!
мен зацдылыктарын зерттеу мэселес! (риторика емес), сти-
листиканыц ул eci не тиедь Ъ!рак стильдщ жалпыга танылг-
ан белпл! аныктамасы эз!рге жок. Стиль терминшщ алга-
шкы магыналары каз!р де жойылмагандыктан сол угымдар
непзшде стилистиканы т!л б!л!мшщ мацызды саласыныц
6ipi деп тануга болады; стилистиканы дербес пэн ретшде
окытудын мэн! зор.

Стилистика - ен алдымен стиль туралы гылым. Стиль
деп белпл! 6ip ттлдеп лексикалык, грамматикалык жэне
фонетикалык тэсьлдердщ колданылу принциптерш айтамыз.

1 “Стиль” термин! эдсбист тану, бсйнслсу OHcpi, музыка таги баска
гылым салаларында да ксшнсн колданылады.

2 В. Г. Белинский. Иэбр. соч., М., 1948, стр. 147
Bip угымды айтып, не жазып желозу уппн кажетп тиццк
тэс1лдерд! сурыптап колдануга болады. Бул ретте acipece
типкнздеп синонимдер мен онын вариантгары кеб!рек пай-
даланылады. Мундай синонимдердщ rypi эр алуан: лекси-
калык синонимдер мен фразеологиялык синонимдер, мор-
фологиялык синонимдер (варианттар) мен синтаксиста си-
нонимдер. Лексикалык синонимдерге мына тер!зд! сездер
жатады:

1)	Айту

2)	Сейлеу

3)	Мщпрлеу

4)	Кумшжу

5)	Мыцкылдау

1)	Мылжьщдау

2)	Kenipy

3)	Кеку

4)	Оттау

5)	Бесу

Бул синоним сездердщ бэр! сейлеудщ эр турл! сипа-
тын б!лд!ред!. Эр турл! жагдайда колданылады. Сондык-
тан олардын магыналык рендер! б!ркелк! емес. Bipi жагым-
ды, 6ipi жагымсыз, 6ipi кекесщдц 6ipi турпайы ренде кол-
данылатынын ангару киын емес.

BipeyAin cesiH сейлеп, 6ipeyAi жактау деген угымды
туракты сез TipKecrepi аркылы беруге болады.

Сойылын согу,
жыртысын жырту,
шашбауын кетеру

сиякты синонимдес фразеологизмдер б!здщ типм!зде кэп
кездеседт Сездердщ лексикалык жэне грамматикалык ма-
гыналарынан баска олардын эр турл> косымша рендер! бо-
лады:

сейлейд!
кеп сейлейд!
мылжыцдады
кешрд!

кек!д!

кек езу болды

Бул сейлемдердеп сездердщ лексикалык магыналары
сейле, мылжыцда, кеш'р, кею болса, ал грамматикалык ма-
гыналары -ды, -Д1 аркылы берыген. Сейледц кеп сейлед!
жэне мылжыцдады, кетрдц кекцн, кек езу болдыдеп кол-
дануда айырмашылыктары жок емес. Сонгыларынын
косымша penaepi басым сезыедь

ТЫ\йздеп сэздердш лексикалык жэне грамматикалык
магыналарынан баска осындай косымша реши эмоциональ-
ды-экспрессивтч бояу дейдй Оларды сондай-ак тчлдщ
стильдш сапасы немесе мэнерл! тэс1лдер! деп те атайды.
Стильдж сапа немесе мэнерлепнпчк сипат тек лексика мен
фразеологияга гана тэн кубылыс емес. Стильдж сапа - тшд!к
единицалардын кай-кайсысына да тэн кубылыс. Морфоло-
гиялык тулгалар мен синтаксист!к курылыстардын да
мэнерлепшпк сипатын дэлелдейтш кэптеген мысалдар кел-
Tipyre болады: сейлепш, сейлемпаз, сезшен, сезуар, сез
кумар т. б.

Бул сэздердш де, жогарыда келпршген мысалдардай,
эмоциональды-экспрессивп бояуы айкын сезыедь Осы
сэздерге мундай эн, бояу 6epin турган морфологиялык
тулгалар (форма) екенш ангару киын емес.

Долларшыл топ— сотые кумар беспенщ,
Тшейми би жер белнен ешкенш.

(“Бейбпшипк даусы”).

Осында согыс кумар деген сездщ согыскор, согысшыл
сиякты эр турл! рецд1Л1КТ1 б1лд1рет1н синонимдер! бар. Ашу-
шац, ашукой, ашуланшак, ашулангыш дегендердщ де си-
нонимдес екенш байкаймыз. Кейде мундай рен дамыту
тэсиймен де бершедг Мысалы; кеплдф, кекцйл, кекш1лт1м,
кектеу, кепрек, кек, ете кек, шымкай кек, тым кек. Мор-
фологиялык тэешмен бершетш жеке угымдарды синтак-
сиспк тэалмен де TyciHuipyre болады. Мысалы:

Акылды— акылсыз емес.

Б1лед1 — 61'лмей турган жок.
Тусшед!— туешбейд! емес.
Тус1НД1 — туешбей турган жок.

Синтаксис™ курылыстын ойды айтып немесе жазып
жепазуде айрыкша мэн1 бар. Одетте сойлемдердщ айтылу-
ына, колдану тесинне карай эр турл! рендер! болады. Олар
кебшесе сездердщ орын Topri6i жене сейлемнщ курылы-
сы аркылы беритедк BipiHiui мысал:

1.	Сеш шакыра барган юм?

2.	Сеш юм шакыра барды?

3.	Юм сеш шакыра барды?

4.	Юм сеш шакырды?

5.	Сеш юм шакырды?

6.	Шакырган юм сеш?

Алдыцгы уш сейлем 6ip-6ipiMeH магыналас, шакыру-
шы юм? деген угымды бщд1редг Ал соцгы сейлемдердщ
магыналары ею ушты, айкын емес. BipiHiutueH, шакырушы
юм деген угымды бщд!рсе, екшшщен, ол адамныц кел-
генщ жактыртпау рещ сезшедг Екшнп мысал:

1.	Бупн кун ыстык.

2.	Бугш кун ыстык екен,

3.	Бу ri ни кунш'н ыстыгын-ай!

4.	Бупн кун кандан ыстык!

5.	Не еткен ыстык кун!

6.	Мунданда ыстык болады екен!

Бул мысалдарда куннщ ыстыктыгы ер турл! рецмен бе-
pi л ген.

Сездердщ сейлемдеп орын тарт1б1н1н калай орналасу-
ыныц айрыкша стильдж меш бар. Ахмет бупн лекцияга
келген жок деген сейлемд! алайык. Егер лекцияга келме-
ген Ахмет екенше баса кещл белпм^з келсе, онда сейлемд!
былай курамыз. Бупн лекцияга Ахмет келген жок. Ал Ах-
меттщ лекцияга келмей калганы тек бупн гана депм!з кел-
се, Ахмет лекцияга бупн келген жок дер едщ.

Сездердщ орын тарпб! жеке-жеке сездердщ магынала-
рыныц езгеруще гана есерш типз1п коймайды, сонымен
6ipre буюл сейлемге ыкпал жасайды. Оны, титл, да/де, та/
те аркылы келетш сейлемдерден ацгаруга болады. Мыса-
лы: Бул сурак Омаров сиякты студентке де киын болар
(мунын магынасы: Бул сурак Омаровтай жаксы студентке
де киын). Бул сурак та Омаров сиякты студентке киын бо-
лар (мундагы магына: Омаровтай нашар студентке бул
сурак та киын).

Сейлеуде (речь) соз бен сейлем курылысыныц дурыс
жене айкындыгынын устше, дыбыс уйлеамдивп (благо-
звучие) болуы да шарт. Дыбыс уйлеамдЫп, б!р!нппден,
б!ркелкг дыбыстардын 6ip жерге жиналуынан сактандыр-
са, екшппден, сейлеудщ манерлипгш арттырады. Сондык-
тан дыбыс уйлеамдшп окуга жене тындаушынын кабыл-
дауына улкен жецглдж тугызады. Бул — фонетикалык
тэалдердщ практикалык манг

Эр турл! стильд1к сапа, монерлеппгпк сипат т!лд!к еди-
ницалардыц барлыгында да болады. Сондыктан стилисти-
каныц объеклш — лексикология, семасиология, граммати-
ка жене фонетика зерттейтш единицалар. Бграк тгл бипмшщ
бул салалары ллдгк единицалардын стильдгк сапасын кара-
стырмайды.

Лексикология жене стилистика. Лексикология
создердщ шыгу тепн, соз курамыи, онын баю жолдарын
карастырса, стилистика создердщ кол дан ыл у зацдылыкта-
рын, сездер мен соз лркестерш экспрессивлк тургыдан
дурыс пайдаланылу принциптерш зерттейд!.

Семасиология жене стилистика. Семасиология —
типмгздеп бейнелепш тасшдердщ магынасын, онын озге-
ру зацдылыктарын зерттейтш гылым. Семасиологиялык
стилистиканын Mi идет! — т!л!м!здеп бейнелепш курамдар-
ды топтастырып, олардын стильд!к кызметш, колданылу
зацдылыктарын корсету.

Грамматика жене стилистика. Стилистика грамматика-
ны да озшщ зерттеу нысаны ете алады. Ол грамматикалык
кубылыстарга стильдж талдау жасайды. Б!рак грамматика-
лык талдау мен стильдгк талдау тосигдер! 6ip емес. 1. Мор-
фология создердщ тулгалык керпйсш жене грамматикалык
магынасын, ягни создердщ курылысып, озгер!лу!н жене кура-
мын талдап топтастырады. Стилистика ойды манерл! (выра-
зительно) желозу ушш морфологиялык формаларды (тулга-
ларды) кандай жагдаида калай колдануга болатындьггын кара-
стырады. Ягни морфологиялык тулгадагы создердщ, олар-
дын вариантгарыныц (синонимдершщ) гшшен сойлеу не жазу
аркылы жетюзигетш ойдын эмоциональды-экспрессивл рецш
бглдгре алатындарын сурыптап колдану принциптерш зерт-
тейдЁ 2. Синтаксис сейлемнщ курылысын, сездердщ пркесу
завдылыктарын карастырады. Ал ойды бщдарепн сейлем-
дердщ айтылуына, колдану тесЁлше карай эр rypni рендер!
болады. Ол косымша магыналар кебшесе сездердщ орын
терпб! мен сейлемнщ курылысы аркылы берЁледь Ойды
менерл1 жепазуде синтаксиспк бул тесЁлдердщ манызы зор.
Стилистика синтаксиспк куралдардын мэнерлиппн, оны
дурыс пайдалану завдылыктарын зерттейдг

Фонетика жэне стилистика. Фонетика тЁлдеп дыбыс-
тардын жасалуын, жуйеленуш зертгесе, стилистика дыбы-
старды, оларга тан бело, интонация, кайталау, дыбыс
уйлес1мд!л1п сиякты фонетикалык ерекшел!ктерд1 белгип
максатка икемдеп, кайткенде де манерл! курал репнде пай-
далану жагын кездейдг Стилистика фонетикалык едини-
цалардын мен ер л i колдану завдылыктарын зерттейдь

Bi3 бул салыстырудан тёп бЁгпмшщ ар саласынын зерт-
теу объектЁлер! де, максаттары да 6ip-6ipineH азгеше екенш
байкаймыз. Сейпп фонетика, грамматика, семасиология
плдщ курылысын карастырса, стилистика плдж единица-
лардын колданылу завдылыктарын зерттейдг

Стилистика жалпы халык тёлшщ стильдж жуйелерш,
жалпы халыктык плдщ ауызею жене жазба турлерц олар-
дын ездерше тен ерекшел1ктер1, едеби тёлдщ стильдерш
тепе камтиды.

Сейпп стилистика тёлдж единицалардын менерлепшпк
MyMKiHiuiniKTepi мен олардын кандай формада жене
стильдщ кай туршде калай колданылатыны туралы месе-
лелерд! карастырады.

§ 2.	Жалпы халыктык *пл жене онын формалары

Tia — когамдык кубылыс. Тёлдщ даму тарихы когам-
дык ем{рмен тыгыз байланысты. Tin котам OMipiMeH 6ipre
жасап, 6ipre дамиды. Катынас куралы1 болып саналатын
тёлдщ адам котамында алатын орны ерекше зор.

'В. В. Виноградов. ... важнейшие общественные функции
языка общение, сообщение, воздействия. “Стилистика. Теория поэти-
ческой речи. Поэтика". М., 1963,6-бет.
Когам мушелершщ 6ip-6ipiMeH катынасы олардын
барже б1рдей TyciHiicri ортак пл аркылы жасалады. Ол ор-
так пл ж а л п ы х а л ы к т ы к пл деп аталады.

Колдану ерекшел!пне карай жалпы халыктык плдщ
а у ы з ш а жене ж а з б а ш а турлер! болады. Мунда
ескеретш 6ip жай: “ауызша”, “сойлеу пл!” мен “жазбаша”
жене “к1таби” дегендерд! 6ip-6ipiMeH магыналас деп карауга
болмайды1. Сондай-ак пл мен сездщ (речь) де ез алдына
жеке угымдар екенш ескерген жен.

Tin мен сез еркашанда диалектикалык 6ipniicre карала-
ды.

Ты мен сезд! 6ip-6ipineH бел in ажырату уипн, ен алды-
мен плдщ кандай элементтерден туратынына кены аудар-
ган дурыс. Т1л курайтын элементтер: морфема, сез, сез
ripKeci жене сейлем. Буларды т i л ж у й е с i деп те
атайды.

Ты жуйес1нс13 (морфема, сез, сез пркесй) сейлеу бол-
майды. Ты жуйес! аркылы адамдар езара nixip алысады.

Сез1 2 (речь) тутас б1рл1кте танылып кабылданылады. Со-
лай болганымен онын iiuKi м а з м у н ы жене сырткы ф о
р м а с ы болады.

Сез ауызша жене жазбаша болып белшедЕ

Ауызша сейлеуде ар турл1 сазды ун шыгады, ягни адам-
дар айтайын деген ойын 6ip-6ipiHe унд! ты аркылы жеткь
зедЕ Сейпп, 6ipiniH айтканын 6ipi естидЕ Сейлеуде есту
сез1М1 каты сады. Ауызша сейлеу интонациялык кубылма-
лылыкка ете бежм турады. Ол тыге ар турл1 манерлж,
ауездшк сипат бередЕ Интонация3 деген угымга сейлеу
темп!, сейлеу сазы, дауыстын кубылуы, екшн т. б. сиякты-
лар енедЕ

Сейлеу езшен ез! болмайды. Сейлесу уппн, ею не одан
да кеп адам катысуы шарт.

1 Орыс типнде жазылган стилистикалык снбсктсрдс бул тсрмин-
дерд! 6ip-6ipiHeH ажырату кажет скснд!пнс срскшс кенил белшген, мы-
салы, В. Г. Костомаров о разграничении терминов “устный и разговор-
ный” “письменный”, “книжный", (“Проблемы современной филологии”
М., Наука 1965) жене Т. Г. Винокур. “О содержании некоторых стили-
стических понятий” — (стилистические исследования М., 1972,) т. б.

2 Речь — угымы коитскскс карай пл, сойлеу, сез делшт тс колда-
нылды

1 Интонация (латынша intonarc) дауыстап ай ту
Ж а з б а ш а д а бул керсетйлген ерекшел!ктер болмай-
ды. Ойткеж, онда ой кагазга жазылып жетюзитедг Ягни
жазу плдш, кезге кершетш белплер! (дыбыс курамы, сез
ripKeci) аркылы адам ойын желозу тэсип гана.

Жазбашада ой плдщ кезге кершетш белплер! кагазга
жазылып жепозЁлетш болгандыктан, онда ауызша сейлеу-
депдей анпмелесушшш катысып отыруы шарт емес.

Сонымен жазу - ол белпл! 6ip текст. Бул тур л! текстер
(газет, жорнал, ютаптардагы материалдар) ер жай, куйд!
б!лд!рш хабарлайды. Ал, хабар — тит факткй. Мысалы,
Абайдын шыгармасы - жалпы пл факпсг

Б!ршипден, мунда Абайдын поэзия тшмен сейлеушш
натижесшде пл жуйес! (дыбыс курамы, сез ripKeci жене
сейлем) белпл! 6ip калыпка тускен.

Екшппден, Абайдын т!лi — ол казак тшшщ фактйй. Ал
сейлеуде де, жазуда да т!л жуйес! пайдаланылады. Оларга
дыбыс курамы, сез ripKeci жене сейлем жатады. Сондык-
тан сейлеу де, жазу да - пл фактю! болып есептелшедь

§ 3.	Эдеби пл жэне онын нормасы

Сейлеу де, жазу да сез колдану зандылыгына суйе-
недг Жалпы халыктык т!лд! жумсаудын дэстурл! ynrici бо-
лады.

Сейлей б1лмес жаманнын,
Свз1 втпес 6ip пышак;
Сез б1лет1н адамнын
Эр сез1не б ip туза к.

Осы макалдын кай кезде, кай гасырда калыптасып на-
кыл сезге айналганын бшу киын. Б!рак онын мазмунын
б!ркелю тусшем!з. Ойткеш макалда сез колдану туралы ай-
тылады. Сонымен тш нормасы деп адамдардын 6ip-6ipiMeH
катынас жасау нетиже&нде калыптасып беюген, жалпы ха-
лыкка тепе танылган плдпе кубылыстарды айтамыз.

Tin нормасы — тарихи кубылыс. Ол сейлеу жэне жазу
аркылы калыптасып, адамдардын санасында сакталып,
урпактан-урпакка уласып, дамып, жетЫп отырады. Соган
12
орай, эр кезде тит колдану завдылыктарын б!лд!рет!н угым-
дар да езгеше болады. Мысалы, бел ri л i 6ip тарихи кезен
ушш “дэстур” деп колдану орынды болса, каз!р “пл нор-
масы”, “эдеби норма”, “эдеби пл” терминдер! калыптасты.

Эдеби Tin угымын дурыс тусшу ушш, алдымен “эдеби”
сезшщ термишне тусшж бере кеткен жен. Эдебиет сезшш
казак плше арабшадан ауысканы бел пл i. Орыс пл!нде эде-
биет (литература) латынша (“littera”) жазу деген сезден
алынган. Ал эдеби пл (литературный язык), эдеби норма
(литературная норма) деп жогары пл нормасы магынасын-
да колдану орыс плшщ ыкпалы екенш ангару киын емес.

Эдебиет угымына элеуметпк мэн! бар жазу улплершщ
бэр! енед!, мысалы, саяси эдебиет, гылыми эдебиет, меди-
циналык эдебиет жэне керкем эдебиет (поэзия, проза дра-
ма т. б.). Ал булардын барльшы да жалпы халыктык плдщ
жазбаша тур! не жатады да эдеби т i л д е (жазба плге
койылатын талапка сай) жазылады. Сонымен 6ipre, сейле-
удщ ауызша жэне жазбаша формалары б!р-б!р!мен ара каты-
наста болады.

“Ауыз эдебиет! мен жазба эдебиет тарихи даму успнде
6ip-6ipiMeH карым-катынаста болып, фольклор жазба эде-
биетпн калыптасуына ыкпал жасайды. Оны acipece, Орта
Азия халыктарынын эдебиет!нен байкауга болады. Кырг-
ыз, казак жазба эдебиетшщ дамып, калыптасуына фольк-
лорных шыгарманын реалиспк тенденциясы эсер erri”.

Фольклордын жазба эдебиетке, онын калыптасуына ти-
пзетш ыкпалы туралы 3. Кедрина: “Казак ауыз эдебиет!
дэстуршщ ем!pre бей!мд!л!п соншалыкты, ол еткен гасыр-
дын екшш! жартысында казак халкынын улы агартушыла-
ры: орыс армиясынын офицер! Шокан Уэлихановтын
(1835—1865); казак мектебшщ 6!р!нш! окулыгы мен хрес-
томатиясынын жене алгашкы керкем проза тэж!рибесшщ
авторы, педагог Ыбырай Алтынсариннщ (1841—1889) жэне
улы акын, философ, агартушы Абай Кунанбаевтын (1845—
1904) аттарымен байланысты пайда бола бастаган жазба
эдебиет: ешб!р евдеуд! кажет стпей-ак сол табиги калпын-
даенш”1,— дейд!.

Эдеби плд!н нормасы жазба пл аркылы калыптасып,

1 3. Кедрина. Своей дорогой, “Вопросы литературы”, 1958, № 7
шындалып отырады. Ал онын енделш жетшу! жене халык
арасында тарап, жалпыга танылуы улттык эдебиетпн да-
муымен байланысты болды. Казакта туцгыш жазба эдеби
пл улг’с’н жасагандар - Абай мен Ыбырай. Олар жалпы
халыктык пл корынын тек тус<ткт1 формаларын гана шы-
гармаларында колданган. Фольклорлык бай мураны шебер
пайдалана бы ген. Сейпп, Абай мен Ыбырай шыгармалары
жалпы халыктык пл корынын бай казынасынын ен тама-
ша касиеттерш бойына cinipreH. Сондыктан да, ол шыгар-
малар керкем сездщ ерекше ул rici репнде монп жаса-
мак.

Ескерте кететш 6ip жай, эдеби Tin мен керкем шыгар-
ма Tini exeyi 6ip угымды быд1рмейдь Эдеби Tin, on тек
керкем шыгарманын гана Tini емес, жаппы жазба Tin
турлершщ борщ тугеп камтиды. Солай бола турса да керкем
шыгарма плщен онын шецбер! тар. Ойтхеш, эдеби пл -
сейлеуде жене жазуда пайдаланылып нормаланган типик
белплер. Ал нормаланган плдщ “к а л ы п т ы л ы f ы”
басым болады. Керкем шыгармада олай емес, онда стильд!к
максатта жалпы халыктык плдеп карапайым, турпайы жене
жергшхп ерекшелж сипатындагы сездердщ 6epi де кол-
данылады. Сондыктан эдеби плден онын аясы хен. Соны-
мен 6ipre плдщ баска формаларына Караганда, керкем шы-
гарма Tini кернекп орын апады. Керкем шыгарма плшщ
даму тарихы б!рден калыптаса коятын кубылыс емес,
керкем шыгарма плшщ мацызды peni, ocipece улт плшщ
калыптаса бастаган кезшен, ocipece осы жаца дэу4рдеп эде-
би тшм4зден айкын сезыедь

§ 4.	Стилистика жэне онын жалпы
халыктык плге катысы

Стилистиканын мшдепн жалпы халыктык пл мен эде-
би плден белш карауга болмайды.

Жалпы халыктык Tin непзп катынас куралы репнде
ем!рдщ барлык салас ын да пай дал ан ы лады. Осы непзп
катынас куралы жалпы халыктык плд{ белил! 6ip жуйелш-
ixxe, нормага салатын эдеби пл.

Эдеби тш жаппы хапыктык плдщ ауызша жэне жазба-
ша турлершщ непз1нде калыптасады. Сондай-ак жалпы ха-
лыктык Т1ЛД1Н ауызша жене жазбаша формалары стиль-
дердщ де калыптасуына непз болады (Бул жешнде 3 пара-
графта айтылады).

Стилистика жалпы халыктык плдш ауызша жэне жаз-
баша формалары мен онын стильдершде плд1к белплерд!
(сез, сез пркес, сейлем) калай колдану кажет екендшш
керсетедг

Стилистика плдщ колдану зацдылыктарын зерттейтш
гылым болгандыктан, плдж белплердщ дурыс колданылу
нормасын кездейдь Тыдш куралдарды дурыс, утымды кол-
дана б1луд1ц когамдык улкен маш бар.

Тиццк белплерд! сурыптап колдану зацдылыктары эдет-
те айтылатын ойдын мазмунына байланысты. Ойлау жумы-
сынын натижелерш Tin соз аркылы бейнелейдь Ал сез ар-
кылы жетюзыетш ой мен онын мазмунынын арасында ты-
гыз байланыстылык болады. Егер ой туашказ болса, онда
сез де TyciHiKcis шыгады.

Мысалы: “Палеонтолог-мамандар бул тещз корольда-
ры планетамыздын дамуындагы тас ком ip дау/ршде бол-
тан деп топшылайды, будан уш жуз миллион жылдай
бурынты ол кезде “дуние шатырынын” Kasipri алып таулы
айматы орнында ушы-киырына коз жетпейтш мухит шал-
кып жаткой”(газеттен).

Сейлемд! тубну ете киын. Айтылатын ойды сауатгы жет-
юзе ботмеу тек сейлеушшщ не жазушынын жалпы мадени-
eriHiH темендцпн гана 6uuiipin коймайды, сонымен катар ол
адамдардын 6ip-6ipiMen тусшгсуш де киындатады. Сондык-
тан ауызша не жазбаша турде айтылатын ойдын туаткп,
нактылы болуына айрыкша кецш болт, онын мазмунын дал
бере алатын плд!к куралдарды сурыптап колдана бьпудщ ма-
нызы зор. Мына 6ip газет окушысынын хатын алайык:

“Айтпагым коп ретте келшшектер от басында калып
кояды. Кейде куйеушщ 6ip мезпл орынсыз ашуына кил/к-
се ундемейдт Б1рак эрк1м де ом^рдеп, оз енunci идеикызык-
тан, жаксылыктан кур калмауы керек емес пе? Турмыска
шыккасын токырау керек пе? Жок. Осыган орай apinrec-
тер!м, жас келпштектердщ кощлшдеплерш бшпм келеп'шн
де жасырмаймын" (газеттен).

Хат кыска жазылган. BipaK мунда автордын ойы
тусшйссв, жас келйншектерда нендей игивкп, жаксы icxe
шакыратынын айкын, нактылы желозе алмаган. “...Куйе-
у1нщ 6ip мезпл орынсыз ашуына кил1ксе ундемейдГ’,
“турмыска шыккасын токырау керек пе?” - дегендерш кдлай
туануге болады? Tumi булайша колдану логикалык кате
болыл есептеледи Сонымен 6ipre, хатта кейб1р: сездердщ
стильдж бояуы ескеритмей колданыла салынган: (Айтпа-
гым, epiirrecrepiM). “Айтпагым” деп колдану карапайым
сейлеу типнде орынды: apirrrecrepiM - гатаби лексика (орыс-
ша коллеги деген сездщ аудармасы), жалпы колдануга
болады, 6ipaK Дэл осы тексте “замандастарым” десе, дурыс
болатын еди

Баяндау туршде жазылган материалдарда карапайым
жэне жергипкп ерекшелж сипатындагы сездерда колдануга
болмайды. BipaK, стилистикалык бул талап ескерите бер-
мейди “...Осу, ерлеу жылдарыныц эперген жещстерш
коз алдыннан тагы еткерпц *е/гед/”(газеттен). Аламан байге
25 шакырымга мвлшерлендГ Жузден жуйрйс, мыцнан
тулпар шыгып, дараланар coni тагатсыздана купи, кикула-
ган калын керерменнщ ун1 боз даланы жацгыртады. (газет-
тен)

Сол сиякты сейлеу Tini ынгайында жумсалатын “апай”
сезЫн жэне ресми катынаста колданылатын “жолдас”
сез1Н1Н газет заметкаларында колданылуы да дурыс емес.
BipaK газеттерден ондай мысалдар аз кездеспейдь

Калыптаскан (штамп) сездердщ де талгамсыз колданы-
луына мысалдар табылады: Л/этая байгеде Гермес деп ата-
латын жылкыныц мартебес! ерекше бийс болды (газеттен).

Сез колданудын бул улпешен ресми документгер мен
кенсе ic кагаздарынын ыкпалы баса сезитедЁ

Калыптаскан сездердщ б!ркатары кез келген жерде
орынсыз колданылатындыгы байкалады. Мысалы, ендфу
сез! мы на дай пркестерде жумсалып жур: астык е н д i р у;
сут е н д i р у; жун е н д i р у-; каракел е н д i р у;
жумыртка е н д i р у; коян е н д i р у; торай е н д i р у
т. б.

Осылар текп калыптаскан сездер сейлеген сезд! жэне
жазба Tumi 6ip сарынды, 6ip эуезд! жасап, тыдщ экспрес-
сивтзк-эмоциональдык бояуы мен онын мэнерлеппгпк каси-
етш элтретеди Tumi колданудагы кемшииктер тек осы ай-
тылгандармен гана шектелмейдь Мундай кубылыс сино-
нимдердц кеп магыналы сездердц туракты свз пркестерш
жэне грамматикалык тулгаларды пайдалануда да кездеседь
Бул сиякты сейлемдерд) болдырмау ушщ сез колдану зан-
дылыктарын жаксы бшу кажет.

Стилистика эдеби нормадан ауыткымай, плд! тек дурыс
колдануды уйретедц эдеби плдщ стильдж сапасын, манер-
лепшпк касиепн арттыру жолын керсетедг Стилистика
жалпы халыктык плдщ ауызша жэне жазбаша формала-
рын, оныц эр Typni стильдерш зерттеп, олардыц 6ip-6ipiHeH
айырмашылыктары мен озшдш ерекшел1ктер1н карастыра-
ды. Стилистика плдж куралдардын стильдж бел ri л epi н
аныктап, оган сипатгама бередь Стилистиканын объекпш
болатын непзп мэселелер - осы лар.

§ 5.	Эдеби плдщ стильдер!

Стиль угымы да сойлеу (речь) жэне оныц формалары-
мен байланысты каралады. Стильдердщ непзп аркауы —
сейлеудщ ауызша жэне жазбаша формалары.

Когамдык ом4рде катынастыц коптеген туршщ болуы-
на байланысты онда пл б2ркелк) пайдаланылмайды. Ойткею
адамдардьЩ каты нас ы ар Typni жагдайда жасалады. Эр
Typni жагдайда, эр Typni сейленш, ар Typni жазылады. Мы-
салы: “Тыцдацыздар, Алматыдан сойлеп турмыз!”бен “Эй,
тыцдасацдаршы!” дегенд! салыстырсак; 6ipiHiiiiAeH, адет-
теп, кун де радиодан ecrin журген ресми хабар Typi де, eKi-
ншще - уйренппкп сойлеу Tini бар. Формасы жагынан eKeyi
де — ауызша, б>рак айтылып жетюзшуч ар баска.

Кай халыктыц болса да когамдык осу-еркендеу жо-
лында кетерите алган бил/п мэнплж болып ана тшшде сак-
талып отырады. Кай халыктыц болса да акыл-ой терецд1'п,
сана-сез1мц сергекпп коп салалармеи тармактана-молыга
келш, тагы да сол ана плдщ алтын корына косыла беред1,
ажарлана бередт халыктыц болса да басынан еткен
доу/рлер!, килы-килы кезецдер! ана типнде п калдырмай
ете алмайды. Ана тип гасырлар бойында жасала да бередц
жасара да бередт Tin диалектикасы - жасаган сайын жаса-
ра берушде. Ана Tini-оегешмлз - сол тицц жасаган, жасап
келе жаткан халыктын мдцгйппнщ мэнгйпк мэселесг Ана
тйпн тек егей улдары гана менсшбендт, егей улдары гана
аякка басады.

(F. Mycipenoe.)

Ана ттлщ - арын бул,
Уятын бон тур бетте.
Озге ттлдщ берш бит,
Оз плщдт курметте!

(К. Мырзалиев)

Мысалдыц екеучнде де ана Tini туралы сез болтан. Ею
мысал да сейлеудщ жазбаша турше жатады. Ал жазылу
Tecini жагынан 6ipiHiuiHiH публицистикалык стиль,
еюншшщ керкем сез (поэтикалык) cnuii екенш ангару киын
емес.

Немесе, мынадай факт! Hi ал ай ы к; гылыми стильде
окулык жазылады жене лекция окылады. Мунда окулык
— жазбаша, лекция — ауызша ягни сейлеудщ ер турл!
формасы 6ip стильде келген. Сейпп, сез (речь> формасы
мен стиль угымдары 6ip емес.1

Форма — ол пл куралдарыньщ кемепмен болатын
сейлеудщ (речь) сырткы Kepiwici;

Стиль — ол 6enrini 6ip катынастын тур!нде плдж
б1рл!ктерд1 сурыптап пайдалану аркылы, ойды железу
менерщщ KepiHici.

Форма — туракты угым. Мэселен, плдщ ауызша rypi
адам кай кезден бастап сейлесе, содан 6epi 6ipre жасап
келедц жене будан былай да жасай бермек. Стиль болса,—
ол тарихи категория. Сондыктан тарихи 6ip кезенде кейб!р
стильдердщ болмауы зацды кубылыс деп саналады.

Стильдер калай калыптасады? Стильдер жасалатын
катынастын ерекшелище карай плдж единицалардын
сурыпталып колданылу нэтижес1нде дамып жепледЕ Де-
мек, сейлену жагдайына байланысты, ер алуан стилыпк
бояуы бар (стильд1к ыцгайдагы) плд!к куралдар пайда бо-
лады.

“Тищеп стильдердщ дамып жетиту! белпл! 6ip жанр-

1 В. Виноградов. “ Вопросы языкознания”, 1955, №1
дыц панда болуымен байланысты. Сондыктан эдеби т!лд!н
стильдерщ таптастыруда ен алдымен жанрлык принципп
непзге алу кажет”1.

Ал жанрлардын пайда болуы, жазба эдеби плдщ даму
калпын керсетедь Жазба плдщ жепле Tycyi гылым мен
техника, эдебиет пен онер салаларынын дам у ы на байланы-
сты. Былым жэне мэдениет салаларынын дамуы жана жан-
рлардын пайда болуына ыкпал жасайды. Ол жанрга сай
пл1м!зде жана стиль калыптасады.

Кей!нп жылдары казак плшщ тек грамматикалык куры-
лысы жеплш, лексикасы молыгып кана коймай, сонымен
6ipre, казак эдеби плщщ стильдер жуйес!, функционалды
стальдер! де дамиды.

Стиль - плдщ бэрще тэн кубылыс. Стильдерд! таптас-
тыру проблемасы да пл бшмщде ол! тиянакты шеиплме-
ген даулы мэселенщ 6ipi. Стильдерд! таптастырудын
дэстурл!, калыптаскан, бурыннан бел ri л i принцип! жок. Tin
стильдер! туралы каз!р де эр тур л! кезкарастар бар* 2. Адам
плд! катынас куралы репнде ездершщ барлык жумыс са-
л ал ар ын да колданган.

Сейпп, стиль дегешм!з — ем!рдщ белил! 6ip саласын-
да колданылып, тарихи калыптаскан плдж куралдардын
жуйесй

Баска плдер сиякты казак плшщ де эр турл! стильдер!
бар. Олар: сейлеу стил! жэне кпаби-жазба стильдер.

' А.И. Ефимов. История русского литературного языка, М., 1961,
15-бет

2 А. Н. Гвоздев. “Очерки по стилистике русского языка” деген к!та-
бында стильдер кпаби жене сойлеу стиль болып белшгеи. Вуларды н оз!
б!рнеше стильге белшед!. А.И. Ефимов “ История русского литератур-
ного языка” (1954) деген ютабында мынадай стильдсрд! этап етедг 1)
Керкем беллетр метикалы к стиль; 2) элеумстпк - публистикалык стиль;
3) полыми шыгармалар стиль; 4) профисонолды-техникалык стильдер;
5) ресми кагаздар стиль; 6) эпистолярлык стиль. В.П. Мурат (Об основ-
ных проблемах стилистики" (1957) стильдсрд! темендепше белген; 1)
эдеби сейлеу тип стил!; 2) поэтикалык; 3) саяси; 4) ресми ic-кагаздары-
иыц стильдер!; 5) гылыми стил!; 6) карапайым сейлеу стиль. Ал Э. Ри-
зельде: I) керкем дебист стил! 2) публистикалык стиль; 3) баспа сез
стил!; 4) полыми эдебиеттер стиль; 5) ic-кагаздар стил!; 6) шешендш
стиль 7) телеграф стиль; 8) радиохабарларыиын стиль; 9) ауызша рес-
ми катыиастыц стиль; 10) почта стиль жэне т.б. (“Иностранные языки в
школе”, 1952, №2.
§ 6.	Сейлеу cnuii

Сейлеу rini адамдардын 6ip-6ipiMeu кундел!кп катына-
сында пайдаланылады. Сондыкган, онда плдщ коммуни-
кативтйс функциясы баса сезитедк

Сейлеу cnuii белпл! 6ip жагдайда пкелей жасалатын
катынас cnuii болгандыктан, ол сейлеудщ ауызша форма-
сымен тыгыз байланысты. Ауызша сейлеуде ерюндж ба-
сим келедЁ Ягни уйреннпкп жагдайда адамдар кысылмай
еркш сейлейдг Ойткеш онда кундслйкп eMipre байланыс-
ты маселе сез болады. Сондыкган сейлеу такырыбына сай
турмыста кеп жумсалатын уйреннпкп сездер мен сез прке-
crepi колданылады. Бул сейлеу - типне турмыстык сипат
6epin, оны карапайымдандырадьЛ Мысалы:

-	Денсаулык калан, мыкты ма?

-	Жаман емес.

-	Кайда дем аласын жазда?

-	Уйде.

(Сейлеу тшнен).

-	Мылжыцдап барасын ант урган.

-	Кудайакы, рас. £/здокатыннан курт сурап экетп

(F. Мустафин).

Жогарыдагы мысалдардын такырыбы да, сейлеу жаг-
дайы да ер баска. Соган орай, олардын лексикалык курамы
да езгеше болып сурыпталган (карапайым жене турпайы
сездер). Тек лексикасы гана емес, сонымен 6ipre, ол сез
улплершщ сейлем курылысына, ондагы создердщ орын

1 Карапайым сейлеу деген магынада. Ал карапайым сезшш мапша-
сы ете кен. Ол ресмн емес, кенеттен дайынДыксыз турмыста сейлеиген
сезшн TypnepiHiH берш камтмды. Бул утымды 6h eeipiue шартты турде
алдык. Орыс тийнде оны В. В. Внноградовтын термин! бойынша, “Обы-
ходно-бытовой стиль" деп асур. Ол термин ал! де орныгып, бепмегенге
уксайды. Маселен, О. В. Снротнннна оны былай туаншредЬ
"Видимо, бытовой тип и обыходно-бытоваа речь — это разные стороны
одного того же явления. Тип речи связано с се характером, термин "оби-
ходно-бытовая речь” отображает, прежде всего тематику и условия об-
щения" ("Вопросы социальной лингвистики” деген макалалар жинандн-
да, Л., 1969, 387-бет).
TapriGine карай эркайсысынын езше тан ауездшгш жэне
манершк касиепн ангару онша киынга сокпайды.

^ofrrin, сейлеу типнщ оз!нд1к ерекшелщщ жасайтын ай-
рыкша белгкп — жагдайга (ситуация) байланысты сейлеу
манерь Сейлеу манерше карай плдж единицаларды кол-
дану езгешел!п болады. Ол ерекшелж ен алдымен, ондагы
лексика-фразеологиядан ба й кал ад ы.

Ошрдщ барлык саласы нда сейлеу тЫ кецшен пайда-
ланылады, 6ipaK онын аткаратын кызмет! жэне т4лд!к
жуйенщ пайдаланылуы 6ip тект! болып келмейдь Солай
болгандыктан сейлеу тиин зерттегенде онын формасын,
турщ жене спили ескерген жен (меселен кундел!кт1 турмыс
такырыбы мен гылыми такырыпта сейлеу улплер! жене
жиналыстарда, радио мен телевизорда сейленген сез т.б.к

“Таж1'рибеш жетйипре берсен, оган есен кетпейд!, -
дейд1 окем. Окем узах жылдар бойы осы совхозда шопан
болып г'стедп Ал, менщ де акенщ хутты таягын хабылдап
алганыма алты жыл болды. Содан 6epi 031м кабылдаган
М1ндеттемемд1 артыгымен орындап журмпт Керсеткшпм-
де темен болып керген емес. Енбек жолында талай-талай
хиыншылыктар да хездеседт Оган ез басым мойымадым.

Он айдын 1Ш1нде обылысымыздын ауыл-селоларын
тугел дерлпс аралап, концерт койдык. Ыздщ корни Солтуспк
Казахстан, жакында курылган Торгай обылыстарындагы
болып онер корсету1М13 шеберл1пм13Д1 арттыра rycriдесек,
асыра айткандык болмас едт Ей болган exi обылыстыц да
керермендерг жылы хабылдап, аудандык, обылыстых га-
зеттерде б/з жошнде ни тглек бйццрген махалалар жарык
кордй.

Мунда енпме шаруашылыгы туралы болгандыктан, сол
салаларга катысты кааби сездер (карамен бершген) коб4рек
колданылган. BipaK жогарыда келт!р4лген мысалдардагы-
дай осында карапайым, турпайы сездер мен диалектизмдер
кездеспейдй Ойткен! сездер формасы жагынан ауызша бо-
лып, тиццк куралдарды пайдалануда адеби норма мукият
ескеритедь

Сонымен, сейлеу типнщ карапайым туршщ лексикасы-

'Бул мысалдар пленкага жазылып, радиодан бершген материялдар*
дан алынды.
ныц курамына кебшесе карапайым, турпайы сездер жэне
диалектизмдер мен кааби сездер енедг Будар, acipece, ал-
дык ала дайындыксыз, кенеттен сейлегенде колданылады.

Сездердщ ауыспалы магынада колдану амалы сейлеу
тонне манерлепшпк epi бейнелепшттк касиет бередЁ

Ауыспалы магынадагы бейнел! сездер, сол сез болатын
зат не кубылыска адамдардын жагымды не жагымсыз кезка-
расын б1лд1ру куралы болып саналады. Сейлеу плшщ эмо-
ционалдык касиеп, басым болгандыктан, бул куралдар
сейлеуде жи1 пайдаланылады. Сонымен 6ipre, сейлеу стил-
1нде адетте, олардын кеп кайталанып, туракталган rypnepi
жумсалады.

- Туу, ит-ай... Сонша умытпай жур берш... (С. Сей-
фуллин).

- Алда керген&з ит-ай. Нарестедей жаныма вузы калан
барды екен. Тура тур балем, итаяктан сары су ншазерыш
(F. Мустафин).

Осы мысалдарда “ит” co3i 6ipiHniue жагымды эмоция-
ны (суйс4ну); ек1нш1де жагымсыз эмоцияны (жек керу)
биииредь Булай колдану карапайым сейлеу тур» ушш орын-
ды.

Сейлеу рлшде жумсалатын ауыспалы магынадагы
сездер де курамы жагынан ар турлй карапайым, турпаны
жане жалпылама колданылатын сездер болып келедЁ Ал
жасалуы жагынан метафора (езщ 6ip тулю екенсщ);
метонимия (аудитория тынышталды); синекдоха (ушцде
канша жан бар) т. б. ж!ктелед1.

Tumi бейнел! жасайтын куралдын 6ipi - фразеологнзм-
дер. Фразеологизмдерге идиом, макал-мател, накыл сездер
енед1. Бул туракты сез пркестер! кепшийк жагдайда сейлеу
Tini ьщгайында жумсалады.

-	Ш1рк1н, ypin ауызта салгандай екен {cewiey
пл1нен).

-	Ит жанды ит Tipumi гой деп кос кабаттаган камшы
6ас-кез1мд1 жауып кегп... (F. М у с i р е п о в).

Осы сез улплерйндеп туракты сез TipKecrepi эмоцио-
нальды бояуы жагынан 6ipreicri болып келмеген. “Ypin
ауызта салгандай"(суйк!мдц жаксы); “Ит жанды”
дегендер жагымды эмоцияны бщщредЁ

Сейлеу TuiiniH фразеологизмдер! колдану ынгайына
карай карапайым, турпайы, жергшкт! ерекшел1ктег1 жене
кааби болып япктеледк

Карапайым фразеологизмдер: “нт жанды”, “езщ бшме,
бшгеннщ типналма”ч. б.

Турпайы фразеологизмдер: *7/г жокта шошка уредц
снырсу/шсе, бузау муз жалайдьГч. б.

Жергипкт! ерекшелж сипатыпдагы туракты лркестер:
жедел беру - нускау беру; буйирш шертпт шыгу - тойып
шыгу; бой каккан - араласпаган' т. б.

KdcinriK сипатгагы фразеологизмдер: шопан ата таягы
(койшылар туралы); зш^сябдл'(мугал1мдертиинде); эфир-
ге шыгу (радио мен теледидарда); купал калу (студент-
тердщ тШнде) т. б.

Грамматикалык кубылыстардын да экспрессивен жэне
стилистикалык мумкпииктерп! жокка шыгаруга болмайды.
Тек ол лексика мен фразеологизмдерге Караганда солгын
сезыедь Б1рак ютаби-жазба стильдермен салыстырганда,
сейлеу Tini грамматикасыныц экспрессивен жене стилис-
тикалык MyMKiHniKTepi басымырак. Оны, ecipece, синтак-
сис саласынан ангаруга болады2.

Сез кайталау Tacini* 1: баласы бала-ак екен, ту&нд1рудей
тус!НД1ред1 екен. Немесе: айтканым айткан, айтатынымды
айтам, расы рас, у л кеш улкент. б.

Сураулы сейлем:

- Ест/п пе ен, келд! гой?

-	Kim?

-	Обгл.

- Кайда?

- Осында. (Б. М а й л и н ).

Не болмаса:

- Рас, кызбен танысайын деп ем.

-	Кайдагы?

-	Шомшия ше! (Б. М а й л и н).

Болымсыз сейлем:

- Ьнм енд! саган келмейдг

1 Е Калиев. Ш.Сарыбаев. Казак диалсктологиясы, Алматы, 1967,105-
бет.

1 Р.Амиров. Особенности синтаксиса казахской разговорной речи
(1972) деген енбепнде бул маселсш кен камтиды.

J Мысалдар осы керсеплген ютаптан алы налы.
- Келмейд! емес, талай жалынды.

- Сураган соц айткан шыгар.

- Сураган соц емес, едешлеп барып айтыпты.
Немесе:

- Йемене, ещц кеш кал дым ба?

-	Кдйдагы кеш! Бар1м!з де окып журм!з гой (А. Шам-
кенов).

Сейлеу типнщ фонетикасы мен морфологиясынын да
ерекшелН бар. BipaK, ол оз алдына белек зертгеу объекткл.

Сейлеу Tini дналогка курьиады. Диалог репликалар
избегшей турады да, кыска, тужырымды болып кел ед i.

-	Бупн келесщ бе?

-	Келем.

Мунда сейлеуге катысушы ею адам. Bipi — сурак
коюшы, eKiHiuici — жауап кайтарушы. Олар Bipinin айт-
канын 6ipi ecrin, тез тусшедь Тез тусшгсу сейлеудщ кан-
дай жагдайда етуже, дауыс ыргагы интонацияга жене бас-
ка да дене кимылдарымен икелей байланысты. Ocipece,
интонациянын манызы ерекше. Мысалы, “бупн кел” де-
генд! баскаша да кубылтып айтуга болады:

Бупн келесщ бе?

Бупн келменсщ бе?

Бупн келесщ гой?

Бупн келсейш!. ?

Диалогта айтушыныц кеньл кую, сез1М1 еркш, жени бей-
неленш, онай тусшшедь Мысалы, “Бешмбет Майлиннщ
дналогка курылган “Ыбыраймыз”, “Ыбыраймын” деген еле-
цшде сейлеу тшнщ epeKmeniicrepi ете шебер бери ген.

- Уа, К1МС13?

- Ыбыраймыз.
- Жаймысыз?
- Жаймыз.

Теске таккзн шешм!з бар,
Патшага жаккан еб1м!з бар,
Кудайга шук!р, конданжуас,
Момакан гана ел!м13 бар.

- Уа, кзйдан келeciз?

- Сайлаудан келем1з.

- Елге ой ран сап,
- Ойнаудан келем 1'3.

Б1'з— бай,

Б1'з— кудай!

Куш — сынасса, жун болады,
Ю'м келед! сайма-сай.

Mine, мунда сайлаудан куанышты кайткан Ыбырай
байдын кешл кушн ауызею сейлеу типнщ улпанде, оган
тан тщдж тес!лдерд1 менерл! колдану аркылы автор ете
дал бейнелейдь Кеше гана сайлауда болып, патшага жак-
каны ушш шен алып, “Ыбыраймыз, Б13 - бай, 6i3 - кудай”,—
деп, асып-тасыган байдыц eMipi узакка созылмайды. Енд1
ол соттан кайтып келе жатады. Мойнына су куйылган,
KOHini су сепкендей басылган, сондыктан ол сылбыр
сейлейдй

- У а, К1мсщ?

- Ыбыраймын.

- Жаймысын?

- Жаймын.

- Кайдан келесщ?

- Соттан келемш.
Соттан емес-ау,
Оттан, келемпг

-	Б1лдщ бе?

-	Ылд1'м гой.

-	Калай екен.

-	Арыз берген малай екен.

-	Солаймаекен?

- Солайекен!

- Недейд! ?

- Акысурайды.

- Кднша?

- Он мын сом
- Он мын сом?
- Ненкалад?

- Нем кал сын.
Кдтын калад,
Мен калам

- Шен in кайда?

- Тозган.

-	Елщ кайда?

-	Кун! оз кан.

-	Енд1 не етпексщ?

- Б1тем!

- Б1тсенб1т:

Мен де соныцды кутем.!

(Б. Май л ин).

Акын диалогтыц курылысын шебер пайдалану аркылы
еленнщ керкемд1к касиет1н арттыра тускен.

Сейлеу ттнщ ерекше 6ip Typi - монолог. (Монолог
- 6ip xiciniH сез1). Монологты сез ете курдел! ойга куры-
лып, op Typni таалмен жетюзшедк Мунда ютаби-жазба
стильдерге тен ерекшел1ктер мен зацдылыктар катал сак-
талады. Сондыктан монолог едеби сейлеу улпсше жа-
тады.

Монологта белгип 6ip такырыпты оцпмелеп айтып беру
максаты кезделедь Саяси, былыми жене баска да такы-
рыптар да енпмеленедь Такырып аясынын осындай кендь
пнен, монологты сез кептеген турге белшедк Олар:
кепшипк алдында, жиналыста, радио мен теледидардан лек-
ция, баяндама, консультация т. б сейленген сез'.

Сонымен 6ipre радио мен телевизордан сейлеудщ
баска да жаца формалары калыптасты: Радиоинтервью,
телеинтервью жене радиорепортаж, телерепортаж т. б.
Бул формаларда сейлеу типнщ манызы айрыкша.
Мысалы, интервьюд! алатын болсак, онын курылысы ди-
алогка уксас келш, ал сейлеу тост едеби улпде бола-
ды.

Mine, бул айтылгандар сейлеу, тшнщ жумсалу аясы
кун сайын кеци тусш, турмыска едеби сейлеу улпа де
еркш ене бастагандыгын далелдейдк

§ 7.	Ютаби-жазба стильдер

Кпаби-жазба стильдер, осынын алдында талдау жа-
салган сейлеу стил! сиякты, ем!рдщ белпл! салаларын-
да пайдаланылып танылган улт плщщ нактылы тур! бо-
лып саналады. Олар ер саладагы аткаратын кызметще
(функциясына) карай ic кагаздар ресми стиль, публици-
стикалык стиль, гылыми стиль жене керкем сез стилше
белшш жжтелед!. К!таби-жазба стильдердщ былайша
б!р-б!р!нен ажыратылып бел!не бастауы когамдык ой са-
нанын жогарылыгынан боладыу Негурлым когамдык ой
жогары болса, солгурлым улт т!л!нщ манызы артады.
Бул туста, кунделжт! сейлеу мен ютаби-жазба стиль-
дерщщ б!р-б!р!нен ерекшелжтер! айкындала туседь Эде-
би плде сейлеу, жазу талабы артады. Ойткен!, “тек
сейлеу пл!н!н улпс!мен жазу - ол плд! б!лмегенд!к бо-
лып саналады”1 2. Сейлеу тип ез!нщ когамда аткаратын
кызмепне карай, белпл! 6ip шенберде пайдаланылуы
кажет. К!таби-жазба стильдерде дег ecipece керкем шы-
гарма мен публицистикада сейлеу т!л!нщ элементтер!
тек стильдщ максатта жумсалса гана орынды.

1 В. Виноградов. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика.
Москва, 1963, 20-21-бсттер.

2 А. С. Пушкин. Письмо к издателю. “Русские писатели
о языке”. Ленинград, 1959, 77-бет.
К1таби-жазба стильдер1 жалпы халыктык Т1ЛД1Н жазба-
ша формасыньщ непзшде калыптасады да, ютаби сипатта
болады. Бул стильдер катынастыц жазбаша формасында
жж жумсалатындыктан мунда плдщ куралдар сурыпталып
колданылады, кпаби жазба стильдер сойлеу стилшдей пке-
лей катынас жасауда кершбейдь Сондыктан, онда карала-
тын гылым, зан жобалары, ic кагаздары, ресми кужаттар
жоне баска да осылар сиякты когамдык манызды моселе-
лер жан-жакты толык камтылып, логикалык жуйел1Л1кт1
бузатын кажетс1з детальдар болмай, нактылы, дол жазы-
луы керек, мундай талап ютаби-жазба стильдердщ борще
б^рдей койылады. EipaK ол стильдердщ ем4рдщ кай сала-
сында жумсалатыны, кандай кызмет аткаратыны катал ес-
кершш, ездерще тон соз колдану зацдылыктары сактала-
ды. Мысалы, гылымда терминдсрдщ колданылуы басым
болса, публициста када саяси, олеуметпк манд! сездердщ
жи! пайдаланылуы зацды кубылыс. “Эр стильдщ озше тан
плдж куралдарды колданудагы осыидай ерекшел!ктер!мен
6ipre, олардын ортак белплер! де болады. Мундай ортак
белгьлер ресми, гылыми жене публицистикалык стильдер-
ден байкалады. Ол стильдерде жалпы халыктык пл курал-
дары эдеби нормага сай колданылады. Ал, сейлеу Tini мен
керкем шыгармада булай емес, оларда жалпы халыктын
пл байлыгы сарка пайдаланылады.

Сейлеу стал! мен ютаби-ж'азба стильдер ез ара тыгыз
байланыста болады. Мысалы, жогарыда сейлеу стилшщ
ауызша жене жазбаша формада болып келетшд!п айтыл-
ды. Сол сиякты ютаби-жазба стильдердщ де ауызша, жаз-
баша формалары бар, мэселен, “халыкаралык жагдай тура-
лы” жазылган макаланы немесе, осы такырыпта жасалган

1	Булайша ic кагаздары мен ресми стильдщ жэне публицистикалык,
гылыми, керкем сез стильдершщ жинакталып “кпаби-жазба стильдер”
деп аталуы, б!ршилден, олардын “шыгу теп”, калыптасу непзш керсст-
се, еюншшен, ол стильдердщ ютабилыгын (книжность) ангартады. Ал
кпабилык стильд1к белл орыс пл i стилистикасы ту рал ы жазылган енбек-
терде “функциональды стильдер" дслжш жур. Мунда “функциональды"
сез! стильдердщ кай салада кандай кызмет аткаратынын ангартады; Мы-
салы, ic кагаздар entni - кенссдс, гылыми стиль — гылым саласында т.
б. Сондай-ак орыс тимнде “стильдер жуйссГ (“система стилей”), “эдеби
ттл стильдер!” (“стили литературного языка”) деген терминдер де кол-
данылады.
баяндаманы алатын болсак; макала - жазбаша, баяндама
ауызша курылады. Солай болганымен де бул ею форма да
публицистикалык стильге жатады. Былыми стиль де осын-
дай ек1 формада жумсалады. Bipax ол кейб1р жагдайда гана
байкалады. Ойткеш, гылыми стильдщ де езшщ даму, калып-
тасу зацдылыгы бар. Ол даму зацдылыгы ар кезде, ар турлй
болды. Бурын Октябрь революциясына дейш ана типмйзде
гылыми енбектер жазылмаганы бел пл i. Ал когамда, аз
уакыттыц 1Ш1нде тылым жедел каркынмен дами тусп. Енш
казактан шыккан галымдар кебейш, ана типм1зде макала,
окулык жэне монографиялык енбектер жазатын дорежете
жетп. Осындай жазба енбектердщ непз1нде каз»р казак
типнде гылыми стиль калыптасып дами бастады. Bipax казак
плщдеп гылыми стильдщ ез!нд1к ерекшел>п бар. Ол ерек-
шел!к - казак галымдары ездершщ зерттеу ецбектерш ек!
плде; казакша жане орысша жазатындыгы. Мысалы, котам-
дык гылымдар, оньщ iuiimie ocipece филология тылымда-
рыныц: эдебиет, эдебиет тану жэне пл 6uiiMi снякты сала-
ларынын зерттеулер! казак типнде жазылады. Ал матема-
тика, физика, химия, биология тагы баска да, осылар тэр!зд1
дэл гылымдар саласы орыс типнде зерттеледЕ Бул факп-
лер гылыми стильдщ эл1 де жеплш дами тусепнш корсе-
тедЕ

1с кагаздары мен ресми стильдщ де гылыми стильге
уксас жактары байкалады. Ол уксастык ен алдымен пл кол-
данудан ангарылады.

1с кагаздары мен ресми кужаттар типнщ epeioueniri,
онда факп дэл корсеплш, 6ip 1збен жуйел! жазуга айрык-
ша мэн бер1лед1. Ойткеш ic кагаздары да, ресми кужаттар
да ерекше катынас жасау куралы болып саналады. Жога-
рыда айтылган гылыми шыгармалар сиякты, бул кагаздар-
дын турлер! де ею плде пайдаланылып жур. Дегенмен, кен-
сеге катысты кагаздар жэне ресми кужаттар каз!р кобшесе
орыс типнде жазылады. Олардын 11шнде ук!мет хабарлары,
Казахстан Парламенпнщ кужаттары, Зандар, тагы баска
осылар Topi3Ai мемлекетпк кужаттар орысшадан казак
пище аударылып, газетке басылып отырады. Сондыктан,
казак типнде колданылып журген калыптаскан сез орамда-
рынын копшипп орыс типнщ ыкпалымен жасалган: кызу
макулдау, кызу каркын, турмыстык кызмет, кызмет керсе-
28
ту, жузеге асыру, камтамасыз ету, оз кушшде калдыру, кол
жеткен табыс, кец жол ашу, 1'ске косу, моселе котеру, алг-
ысжариялау, ceric жариялаут. б. Мундай сез орамдары ic
кагаздары мен ресми кужаттарда дайын *плд1к единица ре-
тшде жумсалып, ол кагаз улплерше кенселш сипат бередь

Калыптаскан сез орамдары каз!р газетке басылып
журген еюмиплж орындарыныц есебшде, баяндамада жене
газет хроникасы мен репортажда кеб!рек кез десед!. Мыса-
лы, “тракторлар курдел! жендеуден erri, "электр жуйей
icxe косылды”, "кызу макулдады” т. б. BipaK газеттерде
калыптаскан сез орамдарын ер уакытта дурыс колдануга
мен берымейдк кайта шамадан тыс кеп кайталанылып кол-
данылгандыктан, олар газет типн сурецс!зденд!р!п жур.
Оган мынадай мысалдар келлруге болады: "мектеп уйлер!
курдел! жендеуден етк131лдГ’, "е&мдпс торт рет Судан
етюзьлдГ, немесе, “... тургын уй icice косылды”, тшдпс
тос1л-дерд1Ц 1ске косылуы...”, "ауыр жагдайды ескерген
Бейсенкул Доулеттей, Иманкулдай уйелмелТсуйелмел!
ер/мдей кос ппсш жумыска косты” не болмаса "..жана
цехты катарга косу кезделш отыр”, "Шардара аудандары-
ныц шаруашылыктары кезделген 37 кораны н орнына 57
кораны катарга косты”, “Эбн жондеп катарга коскан
тракторлардын 6api кызу енбек сонында жур", "кой кызу
толдеп жаткан кез”, "юшкентан Иранын ата-анасы ер журек
ж^птке кызу алняс айттьГ’т. б.

Стильдер 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты. Сойлеу стилц
ютаби-жазба стильдер мен ютаби-жазба ез ара байланыс-
ты болады. Ocipece, бул жай керкем шыгармада кеб1рек
кездесед!. Онда жалпы халыктык т!лдщ ауызша, жазбаша
турлер! тугел пайдаланылады.

"Дурметт! Берснев жолдас! Тары рекордын жасау куре-
ci ндеп тож1рибен1зд1 халыкка кен тарату ушш Бук in одак-
тык ауыл шаруашылык кермес in in бюросы 6ip макала
берущ!зд1 етшедк..

(F. Мустафин).

Немесе:

Буйрык

Шахтёрлерд! боктап, урып жумыс icTCTxeimiri ушш бри-
гадир Владимиров Сергейд! орныиан аламын. Онын орны-
на бригадир erin ектнд! Елемес Жайлыбекулын тагайын-
даймын (С. Е р у б а е в).

Осы мысалдардын алдьщгысы ресми хат, exiHiuici -
буйрык. Булар ем{рде пайдаланылатын ic кагаздары
улплерщщ кепврмеш емес,- солар техн жазылып, калыпка
келпрыу! (воспроизведения).

Эдеби шыгарманыц керкемдш куралы - пл. "Пл аркы-
лы ем!рдщ тутас картинасы жасалады. Улкен полотнога
салынган суреттщ кеп туст! бояуындай, эдеби шыгармада
келпршетш сейлеу формалары мен стильдер де, керкемдж
деталь репнде пайдаланылып, 6ip тутас картина жасайды.
Сондыктан керкем шыгарманыц маш, ондагы жекелеген
сездерде емес, сол сездерден салынган суреттщ, бай мазм-
унында.

Жогарыдагы ютаби-жазба стильдердщ Kefi6ip ерек-
шел!ктер1 сейлеу стшпмен салыстырылып жалпы айтыла-
ды. Сонымен катар ютаби-жазба стильдердщ1 ез ара бай-
ланысты болатындыгына мысалдар келпритедь Теменде,
ютаби-жазба пл непзшде калыптаскан ic кагаздары мен
ресми стильге жэне гылыми, публицистикалык, керкем
сез стильдерше кыскаша токталып, сипаттама беру кезде-
ледь

§ 8.1с кагаздары стил! мен ресми стиль

Катынас куралыныц бул турлер! де кундел!кп eMip
кажепнен туып, ез алдына орныккан белек жуйе болып
саналады. 1с кагаздар стилше эр турл! мекемелерде
журпзшетш жазу ул ri л epi жатады. 1с кагаздары белгип 6ip
форма бойынша жазылады. Ол форманыц турл! улплер!
болады. Кецсе ic кагаздарыньщ улплерше епшш, сешм
хат, кол хат, аныктама, мшездеме, шакыру билеп, хабар-
ландыру, мэжипс хат, катынас кагазы, акт, мэл!мдеме, шарт,
мшдеттеме, буйрык, есеп жэне т. б. жатады. 1с кагаздары
кебшесе, сол улп бойынша жазылады. Мундай кагаздарды

1 Стильдердщ кай rypia алсак та, олар ез алдына жеке-жеке зертгеу
такырыбы. Сондыктан, окулыкта барлык стильдерд! толык камтып, жан-
жакты талдау жасау мумюи емес. Оиы окулыктын келем! кетермейд! де.
жазу онша киынга сокпайды. Ол алдын ала танысып жат-
тыгу, дагдылану аркылы менгер1лед1.

Ресми стильдщ келем, мазмун жене жазылу формасы
жагынан ic кагаздарынан б!раз ерекшел!ктер! бар. Ресми
кагаз белпл! 6ip калыпка (штампка) тусш отырады, онда
сез колданысы ерекше болады. Ресми стильде кебшесе зан,
жаргы, уюмет органдарынын каулылары, Республика пар-
ламенпнщ жарлыктары, халы карал ы к шарттар, кел!с!мдер,
нота, уймет хабарлары жазылады.

Мундай мемлекетпк кужаттарда саяси-публицистика-
лык лексиканын, ак!мшппк терминдершщ колданылуы ба-
сим келедк Мысалы: Мемлекет басшысынын Жарлыгы-
мен Казахстан Республикасынын Украинадагы Тотенше
жэне екзлепч ел unci Амангелд! Жумабаев Казахстан Рес-
публикасынын Молдова Республикасындагы Тотенше жэне
екхлетп enunci хызметш коса аткарушысы болып тагайын-
далды(тъзепен). Осы мысалда сейлем курылысы жагынан
жалпы жазба пл нормасынан ауыткушылыкты байкаймыз.
Ал лексикалык езгешелИ б!рден кезге туседЁ Мунда сая-
си ем!pre тан арнаулы сездер мен сез пркестер! колданыл-
ган. Ресми стильдщ ерекшел!пн мына темендеп улплер-
ден байкауга болады.

Казахстан Республикасы Президеншшщ жарлыгы

Казахстан Республикасында бЫм бсруд! дамытудыц
2005-2010 жылдарга арналган

Мемлекетпк багдарламасы туралы

Казакстан Республикасы Конститутциясынын 44-бабы-
нын 8-тармакшасына сайкес жэне Казакстан Республика-
сынын бЫм беру жуйесш да мыту максатында каулы
етемш:

1.	Коса 6epinin отырган Казакстан Республикасында
бипм беруд! дамытудын 2005-2010 жылдарга арналган Мем-
лекетпк багдарламасы (будан opi- Багдарлама) бектлсш.

2.	Казакстан Республикасынын Уюмеп 6ip ай мерз!м!нде
Багдарламаны icxe асыру женшдеп ic-шаралар жоспарын
эз!рлесш жене бекггсш.

3.	Орталык жене жерпл!кп аткарушы органдар, сон-
дай-ак Казахстан Республикасынын Президентше т!келей
багынатын жэне есеп берепн мемлекетпк органдар Баг-
дарламаны icxe асыру жешнде шаралар кабылдасын.

Казахстан Республикасынын Президент!

Н. НАЗАРБАЕВ

Астана, 2004 жылгы казанный 11-i, №1459

Ресми стильге жататын мемлекетпк кужаттар жанр жэне
мазмун жагынан эр турл! болып келгешмен, олардын бар-
лыгына ортак жалпы сипаты болады:

1.	Белил! 6ip калыптаскан улпде, баяндау тэсипмен
жазылады.

2.	Лексика-фразеологиянын курамы (саяси-публицис-
тикалык сипатта, аюмшипк терминдер мен курдел! тер-
миндер, кыскарган сездер) езгеше болып келедь

3.	Ойдын логикалык жуйел!л!пн сактау максатымен
сейлем курдел! курылады.

Сонымен катар, экспрессией, бояулы плдж куралдар
колданылатын кейб!р текстер де бар. Мэселен, халы кара -
лык уйымдарды, данкты калаларды жэне жеке мекемелер
мен белил! когам кайраткерлершш мушел! тойына арналг-
ан куттыктаулар болады. Куттыктау текстершщ кайсысы
болса да ж!гер, куатка толы, жаксы плектер айтылып, жылы
сез1ммен жазылады. Сондыктан онда эмоциональды бояу-
лы сездердщ колданылуы занды кубылыс.

Казахстан Республикасынын Зацы

Казахстан Республикасынын Уюмет! мен Кыргыз
республикасынын Угамеп арасындагы Халыкаралык
автомобиль катынасы туралы кел1с!мд! беюту туралы.

Астана 2003 жылгы 25 желтоксанда жасалган Казах-
стан Республикасынын Уюмеп мен Кыргыз Республика-
сынын ук!мет! арасындагы Халыкаралык автомобиль каты-
насы туралы хел!с!м бек!плс!н.

Казахстан Республикасынын Президент!

Н. О. НАЗАРБАЕВ.

Астана 2004 жылгы мамырдын 25-i. №554-11КРЗ
Казахстан Республикасыныц зацы

Казахстан Республикасыныц YkImct! мен Ислам Даму Банк!
арасындагы Казакстанда Караганды облысынын ауылды
сумей жабдыктау жобасы yuiiii карыз тур алы кел!с!мд!

бекпгу ту рал ы

Алматыда 2003 жылы 2 кыркуйекте жасалган Казах-
стан Республикасыныц Уюмет! мен Ислам Даму Баню ара-
сындагы Казакстанда Караганды облысынын ауылды су-
мен жабдыктау жобасы уш'н карыз туралы KeniciM
бектлсш.

Каза коан Республикасыныц Президент!

Н. О. Назарбаев.

Астана 2004 жылгы мамырдын 26-сы. №.555-1IКРЗ

Казахстан Республикасыныц зацы

Казахстан Республикасы мен Халыкаралык Канта Куру
жене Даму Банк! арасындагы карыз (Нура озешн тазарту
жобасы) туралы кел!амд! бокиу туралы

Вашингтонда 2003 жылгы 17 желтохсанда жасалган
Казахстан Республикасы мен Халыкаралык Кайта КУРУ
жене Даму Банк! арасындагы карыз (Нура озенш тазарту
жобасы) туралы кел!с!м бектлсш.

Казаке гаи Республикасыныц Президент!

Н. О. Назарбаев.

Астана 2004 жылы мамырдын 26-сы №55611КРЗ

Хабарландыру

“Мал шаруашылыгы жэне мал дарперл!к гылыми - енд!р!ст!к
орталык” РМК мына тауарларды мемлекегпк сатин алу жешнде
конкурс етюзетшш хабарлайды: змбриоидарды криоконсервания-
лау унии кажетп багдарламалык тоназызагыц шагын аппарат ып -
1 дана...;

Жетк131лет!н тауарлардыц тсхникалык срскшсл1ктср1, жеткгллелш
мерз1М1 жене орны кон к русты к кужаттамада корсет i л ген.

Конкурска “Мемлскстт1к сатып алу туралы" КР Зацыныц 8-бабы-
нын 1-тармагындагы бипктипк талаптарга сай келетш барлык алеуетп
жеттушьлер Ж1бер1лед1...

Конкурстык епжмдерд! тапсырудын сонгы мерз!м! - 2004 жыгы
16 маусымда сагат 13.00-де

Конкурстык ет1Н1мдер салынган конвертгер 2004 жылгы 16 мау-
сымда сагат 14.00 -де мына мекен - жайда ашылатын болады: Алматы
к., Жандосов к-ci, 51, №203 белме. Элеуетп жетюз1мш1лер конверт-
терд! ашу кезшде катыса алады.

Косымша акларат пен аныкгаманы мына телефондар аркылы
алуга болады: 8 (3272) 21-42-41, 21-43-66.

Жеделхат

Курметп “Жас Алаш”!

Мен ешкашан em6ip басылымга сонын шшде “Жас
Алаш” пен оныц 25 мамырдагы З-бепнде сез болган “Уш
киян” газетше де ез!м туралы ешкандай колка салып керген
емесгпн.

Мухтар Эуезовтыц улы азаматтык тулгасы мен су-
реткерлш мурасын зор курмет тутатынымды, сондай-ак ага,
ini, замандас каламдастарымныц шыгармашылык жет!ст1к-
Tepine штипатпен карайтынымды окырман кауым сейле-
ген сездер!м мен жазган макалаларымнан бшед{ деп ой-
лаймын.

Эдебиетте де, саясатта да атак жарыстырып, бак асы-
руды емес, шамамнын келгеншше, алеуметке айтар ойым-
ды ортага салып туруды басты мурат санаймын. Жазганда-
рым мен айткандарым 6ipeyre унар, 6ipeyre унамас. Ол ушш
мен ешк!мд! жазгырмаймын. Унататындарга да, унайтпай-
тындарга да айтар епжипм: даттасаныздар да, тек менщ
оз!ммен болып, мен уцпн баскалардын бастарын ауыртпа-
сацыздар екен.

Э. Кекйтбайулы

§ 9. Публицистикалык стиль

Публицистика (латынша: publicus — кепшипк, алеумет)
- когам eMipi ушш манызды маселелерд! талкылау деген
угымда жумсалады.

Публицистикалык стиль когамдык талапка сай жазыл-
ган шыгармалардын непзшде калыптасады. Белгип 6ip титде
публицистиканьщ ез алдына белек стиль болып калыпта-
суы когамдык сананын ескенш, артканын керсетедь Ллдщ
баска стильдер! сиякты публицистикалык стиль де б!рьщ-
гай болып келмейдь Б1ркатар лингвистер публицистика-
лык стильдщ жазбаша турше саяси такырыпка жазылган
газет, жорналдардагы макалалар, памфлет, очерк т. б. шы-
гармаларды, шешендж сездерд! публицистикалык стильдщ
ауызша турше жаткызып жур.

Публицистикалык стильдщ жазба туршщ ен алгаш
калыптаса бастауы халыктык жалпы модени еп мен эконо-
микасына байланысты. Модениеп ерте дамыган елдерде
публицистикалык жанр ерте калыптасады. Оган орыс Tini
мысал бола алады. Россияда XVIII гасырда ен 6ipiHiiii га-
зет жарык кердк сыкак жорналдар шыга бастайды. Ради-
щевтщ “Петербургтен Москвага саяхаты” сол кезде жалын-
ды публицистикалык шыгарма болып есептелген.

XIX гасырдыц екшип жартысы публицистикага улкен
oarepicrep енген кез болды. Бул кезде революцияшыл-де-
мократтар публицистиканы царизмге карсы курес куралы
erin жумсады. В. Г. Белинский, Н. А. Добролюбов, Н. Г.
Чернышевский сиякты сыншы-публицистер оздершщ сын
макалаларында когамдык курылысты катты сынга алып,
революцйялык идеяны куатгады. “Казакстанда революци-
ядан бурын баспа орны атымен жок ед1. BipeH-саран шык-
кан К1таптарда казак Tini бурмаланып басылып журдк Казак
плшде ец туцгыш басылган ютаптын 6ipi - “Козы Керпеш-
Баян суду’' киссасы (ец алгаш 1816 жылы басылыпты). Шо-
канныц, Ыбырайдыц, Абайдыц т. б. шыгармалары Петер-
бургте, Казан мен Уфада, Орынбор мен Ташкентте шык-
кан. 1913 жылы басылган азын-аулак кпаптардын inline
Спандияр Кебеевтщ “Калыц мал” романы, “Айна”, “Кар-
лыгаш” деген елендер! мен поэмалары Казанда жарык
Kopinn1 ”.

Октябрь революциясынан кешн мадени-агарту Moceneci
колга алынып, оны жедел оркендету талабы койылды.
“1919 жылы 26 декабрьдс В. И. Лениннщ колы мен Халык

1 Э. Бектем1сов. Ксрсмсттт ксрсмстг “Лснинилл жас”, I. Ill,
1964.
Комиссарлар Совел калыц енбеюш букаранын сауатсыз-
дыгын жою туралы шаралар белпледь Осы каулыда жэне
партия мен уюметтщ 1920 жылдардын бас кейнде шыккан
нускау-директиваларында улттардын ана типнде мектеп
ашу, газет-журналдар шыгару, эдебиепн еркендету мэсе-
лелерше айрыкша кец!л бел!ндЁ Осы жылдары шыга бас-
таган “Казак тип” (1919 ж., Семей), “Дурыстык жолы” (1919
ж., Орда), “Жаца ем!р” (1920 ж., Ташкент), “Пршипк”
(1918—1919 ж., Акмола), “¥шкын” (1919—1920 ж.ж.,
Орынбор), “Кедей сез!” (1920 ж., Омбы) жэне баска со-
ветпк газетгердщ бепнде басылган елецдер мен эцпмелер
алгашкы революциялык жещст! куанышпен карсы алган
плек-максатгы бейнелейд!”1. Бул баспа органдарынан осын-
дай максатта жазылган публицистикалык шыгармаларды
да кеп кездеепремйз.

1920 жылдары республикалык туцгыш газет “Енбеюш
Казак” (каз!рп “Егемен Казакстан”) шыга бастайды. Бул
туста казак публицистикасы жаца белеске кетерСледг Кепте-
ген кенеспк идеологияны насихаттайтын шыгармалар казак
типне а ударил ып басылды. Орыстын революцияшыл-де-
мократ жазушыларынын шыгармалары казак типне ауда-
рыла бастады. Осындай ипл!кп icrep казак публицистика-
сынын шыцдалып жепле тусуше белпл! дэрежеде ыкпал-
эсерш типздь

Кецеепк кезшдеп эдебиет!м!зд!н ip! екщдершщ 6ipi
Сабит Денентаев эйел тецд!п туралы мэселеш ез!нщ алга-
шкы публицистикалык шыгармаларында сез етедг Онын
“Казак эйелдер! туралы” деген такырыппен 1918 жылы жа-
зылган макаласынан уз!нд! келт!рей!к:

Дуниеде жуканагы бар нэрсе тарбиес! болса, жасалмак,
улгаймак, тэрбие болмаганда, нашарламак, жогалмак- Адам-
да ею турл1 куат бар; 6ipeyi - акыл куаты. Акыл куатыныц
тарбиеД - гылым, таж!рибе. Екшип - дене куатыныц тарбие-
ci - журу, туру, 1ске айналу (гимнастика). Осы ею тарбие-
нщ капысыз болып орнына келуше 6ip-aK шарт бар, ол -
еркшдпс (свобода).

Адам баласы ею турл! затган куралганда (6ipeyi еркек,
6ipeyi эйел болып), туысы б1рдей болганымен, турмысы

1 Казак совет адебиет! тарихыныц очерктерк Алматы, 1958, 14-бет.
б/рдей бола алмай, ем/р катарында эйелден еркек алдекай-
да уздйсжур...

... Кыскасы, казак айелдер/ ездерш еркектщ пайдасы
ушш гана жаратылган 6ip хайуан есебшде угады. Сондык-
тан ездершде осы турмыстарына наразылыгы жок. Жал-
гыз-ак, олардык шыркын кундеспк кана бузады.

Сейпп, олардын wirepi турмыстык табанында ез/лген,
максаты - “кейлепм кек, тамагым ток болса екен” гана.
Хат танитын айел казак арасында жокка есеп. Гззет окыган,
заманнын жайы-нан хабары бар ейелд! казак арасында кезщ
де кермейдк Б/рак соншама мун болып сез/лсе де, сонша-
ма карацгы надан болса да, баска турпс эйелдерше Кара-
ганда артыкшылык жерлер/ де жок емес. Мысалы, аса 6ip
улкен аксакалдан, яки бетен 6ip кзс/ден болмаса, жасыры-
нып, кашкак турмайды. Сезге ашык. эз/лге усталык, адепт/
жайдарылык олардын inrepi басуына ынгайлылыгын керсе-
тедГ4.

Сол кездеп эдеби кэркем публицистикада когамдык
осындай такырыпка айрыкша мацыз бершген. Мундай шы-
гармалардын кай-кайсысында болмасын азаттыкдын, бос-
тандыктын жалынды ун1 айрыкша сезшедь Ол уакыттагы
шыгармаларда ауызек! сойлеу тЫнщ ocepi басым болганы
байкалады, соз колданылуы карапайым болып, сойлемдер!
кыска-кыска к ел ед i. Саяси-элеуметпк термин создерд4 кол-
данганда, олардын баламасы тек ана тЫнен алынган бо-
латын. Мысалы: революция - тенкерю, совет - кенес, ре-
жим - низам, помещик - алпауыт т. б. немесе интернацио-
налды терминдер бурмаланып колданылган; кеменес (ком-
мунист), полсепе (философия), пидал (феодал) т. б. Осы
куш мунын 6opi 6ip калыпка тустц эдеби нормага сай
колданылады. Бул публицистикалык шыгарманын тЫнщ
сапалылыгын арттырып, мазмунды болуына улкен ыкпал
жасады. Сонымен катар публицистиканын оз> эдеби
типм1зд1 жана создер, жана соз TipKecrepi жэне курдел!
сейлем курылыстарымен байыта тустг ТЫм1зге енш жат-
кан жана угымдар мен терминдер тол соз1М1згс айналды.
Мысалы “Егемен Казакстан” газет in де басылган мына 6ip
макаланы алайык: Академияныц Когамдык гылымдар

' С.Двнентаев. Шыгармалар, Алматы, 1957, 394-396-бсттер.
бел1мшесшде галым хатшы болып кызмет erin жургем. Kip
куш академик Элкей Хаканулы бпдщ кабинетке келш:

- Сешт мен Ленинградта болып ем. Сеш Виктор Жир-
мунский сурады. Мен осында клейтпшип айтгым. Сен оган
хабарлас! - дед!

- Жарайды ага! - дед!м сел кысылынкырап. Ойткен!,
Элкей Хаканулы булай бетпе-бет жеке сейлесу!м 6ipiHiiii
рет. Жумыс бабымен ресми турде кебшесе телефон аркы-
лы байланыс жасап журетшмш. Бул жолы ол Kiciuin ез!
келу! - мен уипн ете тосын жагдай ед! жене мен туралы
мундай эцпме болады дегенд! еш ойлаган емесшн.

Элкей Маргуланныц ес!м!мен аспирант кез!мнен таныс
болатынмын. Ocipece, орталык гылыми к!тапханадагы кол-
жазба корын сузш жургешмде, Элекен жазып кергем. Онын
устзне ол Kicinin фольклорга арналган ецбектерш де жаксы
б!луцп ед!м. Ocipece, Мэскеудеп Ленин ютапханасындагы
докторлык диссертациясын мукият окыгам-ды.

Каз!рп кезде публицистика зор каркынмен даму успнде.
Публицистика — когамныц элеуметпк мацызы бар мэсе-
лелерд! шешуше ат салысатын айбынды куралы. Публици-
стикалык шыгармаларда ел1м!здщ iuiKi-сырткы саясаты
жене мэдениет пен мораль проблемалары сиякты езекп
масел ел epi сез болады.

Публицистикалык стильге койылатын талап - кандай
такырыпка жазылса да, логикалык жагынан дэлелд!, кенитге
конымды болуы кажет. Ол - т!лд!к куралдарды колдана
б!луден байкалады. Публицистиканьщ когам ем!р!мен ты-
гыз байланыстылыгы оган упт-насихаттык сипат бередь
Сондыктан публицистикалык шыгарманыц такырыбына,
мазмунына сай сездер мен сез пркестерш сурыптап колда-
на бгпудщ жене кажетп синтаксиста курылысты пайдала-
на бгпудщ улкен мащ бар.

Публицистикалык стильде Плдщ эмоциональды
элементтер! жене сезд! образды колдану сиякты эдеби
стильге тэн кубылыстар да кездеседг Бул онын эдеби стиль-
ге жакындыгын керсетедь Ал онын факпж толык жэне
логикалык жуйел! баяндау тэсЫ жагынан гылыми стильге
жакын екен! байкалады.

Публицистиканьщ жанры эр ал у ан. Сол жанрлардыц
турше, езгешел!пне карай онын пл ерекшел!п болады. (Бас
38
макала, информациялык хабар, очерк, халыкаралык шолу,
памфлет, радио мен телевизордан бершетш хабарлар т. б.)

Публицистикалык стильдщ ауызша тур! - шешендж сез.
Публицистиканьщ бул Typi оте ерте дамыган1. Б!здщ дау!-
piMisre дейшп 335 жылы жазылган Аристотельдщ “Рито-
рикасында” шешендж сездщ курылысына жан-жакты тал-
дау жасалынады. 1748 жылы Ломоносовтыц “Краткое ру-
ководство к красноречью” деген ютабы басылып шыгады.

Кай халыктыц болмасын шешенд!к енер! онын медени-
етшщ белшбес 6ip саласы болган. Казак типнде шешендж
енершщ теориясы болмаган. Б!рак, баска халыктардай,
казак халкы да шешенд!к енерге айрыкша мен берген. “Кене
замандардагы шешендер, философтар сезд! багалаганда,
кудайга тенеп, “кудай теки жогары” деп кетермелейд!.
Казактын халык арасынан шыккан шешендер! “енер алды
- кызыл т!л” деп сездщ шып маши дурыс ангарып, адам
баласына нарсе де емес, енер екендшше а кы л дары жет-
кен”1 2.

Шешендж сез бурын таптык козкарасты б!лд!ру yniin
де жумсалатын курал с ан алган. Оны ар кездеп тарихтан.-
жаксы ацгаруга болады. Кдзактын сртедеп шешендж созшщ
такырыптары: ру тартысы, барымта, жер дауы сиякты не-
месе тойларда айтылатын мактау сездер, акыл, кецес, 6ipey
елгенде кенй1 айту т. б.

Осындай шешендж сездердщ улплершщ кай-кайсысын
да М. Эуезовтщ “Абай жолы” эпопеясынан кездеспруге
болады. Романда Тобыкты мен Уак руларынын араздасу-
жанжалдары былай бер!лген:

“Осы елдщ баршщ аузында Оразбапдан тараган 6ip гана
желне пен пеле тгпеген суык соз жур. Оны Эз1мбай осында
келе жатып Абай уйпне сокканда, “Оразбай айтып Ж1бер-
ген сез”демей оз сез! кып айтып шыккан-ды.

1 Мысалы, В. Г. Белинский былай дейд!: “Риторика - получила свое
начало у древних. Социализм и республиканская форма правление древ-
них обществ сделали красноречье самым важным и необходимым ис-
кусством, ибо оно отворяло двери к власти и начальствованию. Удиви-
тельно что все и каждый хотели быть ораторами, хотели иметь влияние
на толпу посредством искусства красно говорить?" (Полное собр. соч.,
т. 8, 506—509-беттер).

2 Казак ддебиетшщ тарихы. Алматы. 1948, 277-бет.
“Жау улкеш— елдшжауы, дау улкеш— жердщдауы”
деп 6ip лаурайды. Соган иксе Оразбай жене айткан: Уак
пен мешн алты алас, бес бере&м жок. Оз басым ушш емес.
Тобыкты намысы ушш, ел багы ушш атка мшемш! Уак
болса, елге жаулык erin отыр деген сезд! жене де кептш
аузына таратып жатыр.

Уак Тобыктынын куз кузеуш, кыс отарын, кектемп кен
жайылысы epic in алып жатыр. К/мдили алып жатыр? То-
быкты аруагына мешшкп болган коныс-opicri алып жа-
тыр. Ендеше намысын шабактап ертеп жатыр. Осы кектем
кузеу Каракудык, Терекудык, Обалы, Когалы, Шолак, Еспе,
Капай, Караганы, Босжымба, Аякжымба - 5opi-6opi Ораз-
байдыц окес! Аккулы гана мешшктеген жер ме ед/? Кунан-
бай гана пайдаланып па? Байсал, Бежей немесе Малдыбай,
Буракам гана epic-коныс erin пе ед/? Кулай кош, плесе
Тобыктынын бар атасыныц улы б/рде кезек епп, б1рде
кыскы жылкысына отар erin, немесе осы бупнпдей кектем-
де epic erin пайдаланып келмеп пе ед/? Сол жерд/ алгалы
отыр! Казак - казак болгалы ipreni дауынын улкеш жер
дауы емес пе? Сол жер ушш, желпс ушш емес, ез/м ушш
емес, кебш ушш, мше, туын котершм, алдына туспм! -
дейд4 Оразбай.

Тагы 6ip орайда: Тартынган тартынып, буккан бугып
кала бер&н. Жер ашуы - жан ашуы, салдым барымды.
Арынды жактадым, Тобыкты! - деп те сиггеген.

Жиренше Оразбайга:

- Енд1п, Тобыктынын туы сенш колында! Намыс туы -
сол! Саган ермейпн Тобыкты ез ел емес! Намыс ушш, жауга
ж!гер танытып сен шыкканда, устаган жерде колымыз,
пстеген жерде riciMis кетсш! Уатып алдымызга салып бер
осы Уакты!— де ген.

Оразбай Уактыц аты аталганда enipin, сурланып капы
козгалып алды.

- Шикылдаган арбасына местепн жеккен еншен епшш,
масакшы, курек-шоттан керегш 1здеген ку кедей! А талы ел
бон, ipreni журт боп белдессе 6ip copi. Кырыкрудан куры-
лып, кырык-жамау болган басымен “Кекен eniMis" деп
кекид/ дейд/. Осы “устасканда шмклмен устасамын” десен
де, кезге тусер куйкалы жер/ жок. Оцшен “кум жиылып
тас болмас, ку л жиылып бас болмас” дейпн, сайда саны,
кумда hi жоктар. Енд1 шапканда солардык кырык руы 6ip
арата жиылган кара корда 6ip неп/р/н буздырайын деп отыр-
мын. Оншен тырмашы, балташы, оракшы, сокашы, дихан-
шыдей ме ылги ыныршак, м/'нген ырымы жаман суырлар-
ды сойтызайын деп отырмын!"- дейдк

Бул келпршген мысалда шешен оз дэу1ршщ, оз зама-
ныныц, оз руынын жогын жоктайды, соган орай соз сап-
тайды.

0з заманында оз руынын билеп-тестеуш! зорлыкшыл
тобымен “мыцмен жалгыз алыскан” данышпан Абайдын
ер кезде айткан создершщ акыл-кенесип, адамгершшкке
шакырган терец философиялык ой деуге болады. Мысалы,
“Абай жолы” романында Эуезов Оразбай мен Абайдын ай-
тысын былай курган:

-	Тагы салдын ба орт1цд1? Ортеп кал, Абай!

А бай саскан жок. Даусын Оразбай даусынан асыра, кат-
ты котерд/ де, мыскылдай сейледк

-	Орт деймклн?! Орттщ 6dpi жаман дегенд! саган к/м
айтты?

- Из, орт жаксылык демексш гой сонымен, а?

- Орттщ жаманы да бар, жаксысы да бар. LUipiren шен-
гел, кураган туп-туб1р Kdpi тйсенектерд! эдейй ортейriн де
кез болады. Оларды тамыр-туб1р1мен жойып, залалын курта-
ды. “Орнына жана кок шыксын", “жана жас ом/'р тусын”,
“соган анау жол беран” деп салады. Бар пален! б/лгенде
соны бглмей не кара басты?

“Абай” эпопеясынын непзп аркауы шешенд1к соз десе
де болады. Мунда шешендщ создщ коптеген турлер! кез-
деседг Сонымен 6ipre ромапда магыпасыз, бос, жаттанды
болган кейб1р шешенд1к создерге сын айтылады:

“Бурынгы казактын би мен беп, алымпаз акыны жыр-
ласа немесе кешнп заманда мусылманшылык, Д1НШ1ЛД1К
угтн коп тараткыш кожа-молда жоктау жазса, татымал
болган арзан шындыктар каптаушы едг Онда бос мылжын-
дап, сез косарлап “Туягы бут/н тулпар жок, канаты бут/н
сункар жок" деп 6ip кетед/. Немесе коб/несе сонгы заман-
дарда “Кудайдын досы пайгамбар да кеткен" деп сез бас-
тайды. “Мугаммед досты шайарнар кеткен"дейд!. “Керба-
лада Касен-Кусайын да ел ген. А к пайгамбар достысы Кдм-
за да каза болган”дейдг
Осындай кайгыны айтамын деп кайдагыны кезетш
кангыма сездер кебейепн”(214-бет).

Кдз!рп кезде шешендж онершщ opici кецейе тус!п, онын
мазмуны да озгердь Саяси кайраткерлер мен галым, жазу-
шылар, барлык идеология кызметкерлершщ армиясы соз
онерш дамытып, жалпы т!л мэдениетш арттыруга оздершщ
улестерш косуда. Мэселен, б!з кундел!кт! ом!рде оз!м!з тын-
дап, ecTin журген насихатшылар мен уптшшердщ, лектор-
лар мен баяндамашылардын жене митин ri де, жиналыстар-
да сойлеуш! адамдардыц !шшен соз онерше айрыкша мои
беретш, шешен сойлейт!ндерд! жж кездест!рем!з.

§ 10.	Рылыми стиль

Гылыми стиль - жазба стилшщ 6ip тург Буган казак
тшшде ар салада жазылган гылыми шыгармалар жатады.
Рылыми стильде зерттеу объекпс! болатын - зат не кубы-
лыс гылыми непзде сипатталып, дэлелдеуд! кажет етедк
Ал, nixip дурыстыгын дэлелдеу ушш мунда логика занына,
ягни дурыс ойлау занына, суйену кажет. Сондыктан, гылы-
ми стильде логиканын манызы ерекше. Рылыми шыгарма-
лар жалпы халыктык эдеби тшде жазылады. Б!рак т!лд!к
тэсыдерд! пайдалануда, онын озшщ ерекшелш болады.

Рылыми стильдщ лексикасындагы ерекшелш: соз тек
озшщ neri3ri магынасында жумсалады. Создщ коп магы-
налылыгы, образды сездер мунда аз кездеседг Гылым са-
лаларынын ерекшел!ктерше карай эр саланыц арнайы тер-
мин сездер! болады. Мысалы, тш б!л1мшде лингвистика,
лексика, фразеология, семасиология т. б. физикада анод,
вакуум, атом, а томдык салмак, шама т. б. Сонымен 6ipre
белпл! 6ip гылымныц саласында колдану аясына байланы-
сты жалпылама лексиканын кейб!р создер! термин созге
айналады. Гылым ылги ал г а басып дамып, отыратыны
белпл!. Гылымнын дамуымен б!рге жана угымдар туып оты-
рады. Оны белплейтш жана соз - неологизмдер - туады.
Гылымнын белпл! 6ip саласында колдану нэтижесшде пай-
да болган неологизмдердщ ом!р!нщ узак, кыска болуы
гылымнын сол саласынын ом!рде алатын орнына, практи-
калык мошне байланысты. Мысалы, мененджмент, банк,
42
демеуип, нарыктык экономика т. б. 6ip кезде гылыми-тео-
риялык ецбектерде термин periнде гана колданылса, каз!р
жалпы халыктык лексикага айналып отыр. Сол сиякты
гарыш, гарышты игеру, гарыш багдарламасы, несиелпс тех-
нология сездер! де ездерппц практикалык мэшмен таны-
лып, бер!к калыптасты.

Былыми стиль де жалпы жазу тшне тон синтаксиста
курылыс пайдаланылады. Бул стильдщ непзп epeKUieniri -
мунда ой курдел! баяндалып, аныктама, дэлелдеме жэне
формулаларга непзделущде. Сонымен 6ipre, op6ip гылым
саласынын езшщ ерекшел!пне карай баяндау тэалшде
кейб!р езгешел!ктер! болады. Мысалы, химия окулыгында
былай делщген: Газ куй/ндеп кандай заттын болса да грам-
молекулалары б1рдей жагдайда, б/рдей колем алады'. Фи-
зикада: Ыр инерция моментшен екишп инерция моментше
кошу мына теория бойынша орындалады: кен келген айна-
лыс о&не катысты инерция момент! сол оське параллель,
ауырлык центр!неи отетш оське катысты инерция момент/
мендене массасынын сол дене ауырлык центр/нщ айналыс
о&нен кашыктыгы. квадратынын кебейт! Haitiнщ косынды-
сына тен боладьг.

Бул келпрщген мысалдарда жалпыга б!рдей тусЫкп
бола бермейпн молекула, инерция, масса, ось сиякты кепте-
ген термин сездер - осы мамандыктагы адамдарга гана та-
ныс. Сонымен катар, угымнын туспшршу! де гылымнын
баска салаларынан езгеше берыген. Ocipece когамдык
гылымдарда тглдщ ерюн жэне мэнерл! колданылатыны бай-
калады. Оны В. Г. Белинскийдщ мына 6ip созщен ангаруга
болады. “Сана деген/м/з - ом/'рд/ц рухы, оныц жаны, по-
эзия дегешмп - ем/рдщ кул/мдегеш; оныц таскынды айк-
ын жузппн тез ауысып отыратын туй&п. Жаратылыста си-
рек кездесетш эдем/ ойелдер болады, б/рак оныц сол сым-
батты коркемд1пн1ц жансыздыгымеп тан калдырганы-
мен де, жур/с-турысында икемд/п, грация болмаса, мундай
ойелдер ез!нше аскан керкем болганымен де жэне спд!
тацыркатканымен де, оныц кездесу/ еunci мши журепн теб-

1	Б. А. Б1р1мжанов. Жалпы химия. Алматы, 1962, 34-бст.

3	С Э. Фриш жене А.В. Тиморсва. Жалпы физика курсы, I том,
Алматы, 1962, 137-бет.
/ренте алмаиды, онын керкемдпг махаббат тутыза алман-
ды, сондыкган махаббатсыз сулулык та, ем/рде, поэзия да
жок’9^

Exitnui 6ip мысал, Муктар Эуезовтщ зертгеу ецбектерь
нен: “...Абай лирикалык, эстетикалык такырыптарыныц ма-
хаббатка арналган жайына тары да тыннан жазган exi елец-
мен оралды. Булары: “Кызарып, сурланьш”, “Кез1мнщ кара-
сы”. Бурын да осы такырыпка ар алуан улпде оралып со-
гып отыратын акын мынау exi елецшде жене де exi алуан
езгешел!к байкатады. “Кызарып, сурланып” елеш Пушкин,
Лермонтов шыгармалары сиякты улкен 6ip шындыкпен,
ыстык жалынмен жырланган. Махаббатты табигаттьщ кер-
кем бес/пне белеп херсетедг Жасырын хеште алгаш хезде-
cin, соз таба алмай, тек кана лупы каккан журекпен, кабак-
пен сыр таныткан жастар кершедк Openxiren куаныш ара-
сында алабурткан дагдарыс та бар. Сот сайын ауыскан сол
кубылыстар ол жастардын акыл, сез!мш билеген. Бар ты-
нысы бусанып кершш туган жанды махаббат жырланады.

Бул олен махаббат психологиясын аса нозж сезшген
me6epnixTi танытады. Акын осындай терец куйде жалын-
даган шындык пен табыскан журектерд! куптап, костайды.
Шын махаббат созаз, унс1з-ак танылсын, ыстык жалынды
кеуденщ тынысымен-ак бшнсш, айтылып болмастай ым-
мен, емеуршмен танылатын болсын дейдь Сондай гашык-
тыкты жастарга улп еткенде, 6ip жагынан, интимная лири-
ка аркылы HO3ix сырды терендетедь Екшшщен, озшщ реа-
лисгппне 6epix акын аса накты жайларды суреттейдь Тустей
туманга, 6enrici3re баткан киял жок. Абайдын махаббат
жайындагы ец назж, ен керкем терец сездер! осы елецнен
кершген”1 2.

§ 11.	Керкем эдебиететил!

Керкем эдебиет стил! немесе керкем сез - ойды жэне
сезймд! образ аркылы бейнелейтш айрыкша енер. Tin

1 В. Г. Билинскнн. Тацдамалы шыгармалары, Алматы, 1948, 88-бет
(каэакша).

2 М. Эуезов. “Эр жылдаройлары”, Алматы, 1959, 122-бет.
керкем шыгармада ерекше эстетикалык кызмет аткара-
ды.

Tin адам баласыныц гс-эрекеттершщ барлык жактарын
тепе камтиды. “Тёлдщ кимыл opici шекс1з”. Адам оз ойын
жетк!зу yuiiH гана сойлесш коймайды, кощл куйш, эмоци-
ясын б1ЛД1ру аркылы баска адамдардын да сана-сез1М1не
ecepiH типзедь Ол эсер сойлеу т1Л1М1зде айтушыныц оз
Tyciniri бойынша, оз ойын пл куралы аркылы жетюзе б1лу1-
нен болса, керкем шыгармалар — жазушыньщ oMip тануы-
на, дуние сезшуше, козкарасына сол ом ip факпеш жинак-
тап, корытып бейнел! плмен жазу мэнершен болады.
Сойлеу TiniMisAe создер бурыннан машыкталган уйреннпкп
калыпта жумсалады, ал коркем шыгармада создер сарала-
нып, белгип стильдж максатта колданылады. Коркем созбен
жазылган эдеби шыгарма - ом>р фа кт i л ер щ жанжакты те-
рец камтитын жанды организм. Онда адам да, ац да, кус та,
табигат та — 6opi де катысады. Турмыс салт, шаруашы-
лык, экономика салаларынын калпы, даму жолдары корсе-
тЁпедЁ Коркем шыгармада коптеген кейшкерлер болады.
Олар жагымды, жагымсыз образдарга булшш, топталады.
Олардын эркайсысынын оз алдына жеке-дара сырт niniini
- портрет! - жасалып, ic-opeKerrepi, ой-opici, OMip тануы
суреттелед!. Ол кешпкерлердщ пл ерекшел4ктер1 болады.
Сойпп типпк образдар жасалады, Шыгармалардагы адам-
дар табигат коршауында эрекет жасайды. Мунын 6opi шы-
гарманыц и деялы к мазмунын, коркемдш ерекшелшн ай-
кындауда мацызды рол аткарады. Шыгарманын коркемдж
касиеп ондагы кайталаусыз жасалган эр алуан образдар
мен OMip кубылыстарынын картиналары бейнелеулер ар-
кылы коршедк Мысалы:

Азуы— алмас, Tini — у,
Арам кетл, ала ту,
Кен жемсаулы, кен карын,
Найзадай туйреп колдарын
Коркау каскыр — “жан” журд{

С. Муканов осы 6ip шумакта букара халыкты ракым-

1 С Му канов. Тацдамалы елсидср, Алматы, 1954, 58-бет.
сыз езш, жаншып, октемд!пн журпзген киянатшыл заман-
нын мей1р!мс1з оюлдершщ жирежпгп кескш-кейшн утым-
ды тецеу, эпитеттер аркылы окушынын коз алдына елесте-
тедь

Осындай суреттеуге М. Эуезовтен тагы 6ip мысал:
Кызылды-жасылды кылып санмен жиылган жаксы уйлер-
де калыц карпе, кус жастыктарга кемитген жуан билер,
кунд1з-туш семпдг кертш жеп, кекзр1п азганша майка бепп
жаткан. Булар, малына шдет келген ауылдын итгер1 сияк-
ты, жаны шыгып, куйрыкын сыртка салып, кез1 кызарып
кутыркандай канталап, кауып тусетш сиякты тур кврсе-
тед1

Немесе, ...долданып кутырган Кркыштар, Сарсендер
жуан-жуан жаксы КИ1МД1, боктьны куигп улкендер...

Бул мысалдардан образды создердщ аткаратын кызмет!
ерекше сез i л ед i. Сонымен 6ipre мунда соз колдану, сойлем
курылысы, Tirm контекст - барлыгы да экспрессией бер!л-
ген. Автор плдщ экспрессивп-эмоционалды тосшдерш ше-
бер пай даланган. Жазушы суреттеп отырган шындыкты
окушы козбен коргендей айкын сезшедь Мунда жагымсыз
образ т!лд!к тосшдерд! бейнел!, экспрессией колдану ар-
кылы жасалган. Осылайша созд! метафоралы колдану ар-
кылы жасалган образдар тез кабылданып, ойда узак сакта-
лып, соз колданысы туракталып, бейнел! создердщ ynrici
молы гады.

Образ жасаудын созд! метафоралы турде колданудан
баска да коптеген таалдер! бар. Оны томендеп мысалдан
коруге болады: Бактьиул атка мпнс/мен: “Эйда, тарт!” -
деп теб1нш лаберш, козгалып кетгг Кап сайгулпспц аяты
сатыр-сутыр басып, шымды жерд/ дуцк-дуцк епазш, усте-
ршдеп ер-турман, кару-сайман 6ip-6ipiHe шалдыр-шылдыр,
тыкыр-тыкыр соктыгып, ымырт карангылыгын куалай тар-
тып бередр.

Автор мунда ар турл! дыбыстарды ел!ктеу!ш создер ар-
кылы бейнелеп отыр. Осы туста окушы коп аттын туягы
тиген жердщ дункипн, ер-турманнын шылдырын айкын
ест!п тургандай сезшедь

1	М. Эуезов. “Караш-караш”, Алматы, J960, 53-бет.

2	М. Эуезов. “Караш-караш”, Алматы, 1960,42-бет.
Керкем шыгарма Tini - курдел! мэселе. Керкем шыгар-
маны жасайтын - жазушы. Шыгармадан жазушынын ез^нднс
ерекшел1п, шеберлшц стил! байкалып отырады. Шеберл!к
мэселес!н шыгарманын тшнен белек алып карауга бол-
майды. Шеберлж мэселес! плге пкелей катысты. Сондык-
тан да жазушынын шеберл!г! жайында сез еткенде, ец ал-
дымен оныц типнен бастаган жен1.

Шеберлвк деген!м!зд!н оз! - тар шенберде алганда, адам
бейнесц табигат кершкл, кимыл, ic-эрекет сиякты эдеби-
етпк турл! образдарды жасау ушш кажетп сездерд! талг-
ап, укыптылыкпен колдана б!лу. Мундай образдарды жа-
сау устшде сурыпталатын создерге эркашан да жана магы-
на, косымша рендер берыетш! бел пл i. Сездердщ ондай
жана косымша магынасы мен рендер! образды ойды эсте-
тикалык жагынан байытып отырса гана кунды болмак. Об-
разды ой деген!м!з - суреттелепн зат, кубылыстын форма-
сын сез аркылы шебер бейнелей б1лу.

Керкем эдебиет - “сез аркылы эдем! турде суреттелетш
искусство”. Эдебиетштер болсын, тшийлер болсын керкем
шыгарма плш сез еткенде, екеушщ де непзп объекта -
эдеби шыгарма. Ойткеж эдеби шыгарманын непзп кура-
лы - Tin. Жазушылар да курылысшылардын юршштен сал-
ган би! к эсем мунарасы сияктандырып ем!рдеп сан алуан
кубылыстарды бейнел! соз орнеп аркылы киюластырып,
керкем образдар жасайды. Коркем образ жазушынын ше-
берл!гше, онын жалпы халыктык Tin байлыгын жет!к мен-
repin, шурайлы сез образдарын колданып шебер суреттей
б!луше байланысты. Сонымен 6ipre жазушы шыгармасы-
нын Tini, онын стиль epeKiiieniri шыгарманын мазмун, идея-
лык жактарымен байланысты карастыруды кажет етедй2

Жазушынын стил! - коркем шыгарма жазу устшде
калыптасатын эр жазушынын езп«д1К мэнер!, сез колдану
тэсыдер!. Жазушынын стиль ерекшел!п, онын езшщ ем!р
тануына, шыгармасынын идеялык мазмунына сай жалпы
халыктык т!л казынасын менгерш, опы калай колданган-
дыгынан байкалады. Ал жазушылардын т!лд!к куралды кол-
дану тэситдер! б!ркелк! болмайды. 0м!рдеп адамдар кан-

1 К. Федин. О мастерстве. Сб. "О писательском труде”, М., 1955,
319-бст.
шалыкты кеп болып, олардыц турлер! 6ip-6ipiue уксас кел-
мейтш тор1зд! жазушылардьщ да жазу менершде, стилш-
де уксастык бола бермейдк Эр акын-жазушылардьщ ез!ндж
ерекшелт болады. Акын-жазушылардыц езшдж стиль
ерекшелйктер!, жазу манер! жалпы халыктык плдщ непз1нде
калыптасып жетшедь

Жазушыныц стиль ерекшел!п - жалпы халыктык плдщ
жалгасы репнде дамитын адеби плдщ мацызды белшеп.

Жазушыныц Tini, езшдж (индивидуальды) cnuii - ол
сол дау!рдеп керкем адебиетке тан плдщ тасшдерд! езшщ
эстетикалык талгамына сай озшше пайдаланып дамыту
жуйесЁ Жазушыныц езшдж стиль проблемасы - ец алды-
мен адеби шеберл!ктщ, улттык керкем адебиеттщ пробле-
масы1. Сондыкган адеби плдщ даму жолдарын, калыптасу
урдгсш жете тусшу ушш жеке жазушылардьщ шыгарма-
сыньщ плш зерттеп, олардыц сездерд! сурыптап колдану
тэсыдерш, жалпы халыктык плдж куралды калай мецгер-
гендшш жене адеби Tin улпсш байытып тыцнан коскан
жаца сез уппсш айкындап, жан-жакты талдау жасац керсе-
туд1ц керкем сез стипистикасында маш зор.

Керкем шыгарма плшщ осы уакытка шейш капай
зерттелш келгеш туралы академик1 В. В. Виноградов. “О
языке художественной литературы” деген кггабынан то-
лык маглумат алуымызга болады. Автор бул ецбепнде
кецес дау!ршдеп керкем шыгарма плшщ зерттелуше ар-
налган гылыми ецбектер мен макалаларга талдау жасап,
ондагы жепстж пен кемшипктерд! керсетш, керкем шы-
гарма плшщ зерттелу! жайында кунды nixipnep айткан.
Академик В. В. Виноградовтьщ аталган ецбегшщ кунды-
лыгы - жазушыныц езшдж crnni орыс эдебиепнщ даму
зацдылыктарымен байланысты каралуында. Бул Tacin - жа-
зушыныц Tin epeKiiieniriH зерттеуинпердщ будан былайгы
жерде айрыкша кешп белепн Meceneci.

Kasipri стилистикага байланысты жазылып журген зер-
ттеу ецбектер! мен макалаларда, кебшесе оныц зерттеу
объекпсше, шыгарманьщ плш зерттеу теалше баса кец1л
белшш жур. Булар керкем сез стилистикасы саласындагы

1 В. В. Виноградов. “О языке художественной литературы”, Моск-
ва, 1969, стр. 85.
бупнп тандагы мацызды мэселе екен! даусыз. Б!рак керкем
сез стилистикасынын басы ашылмаган баска да мэселелер!
аз емес.

Керкем шыгарма плш зерттеуде кездесепн 6ip киын-
дык - онын проза, драма, поэзия сиякты жанрларды кам-
тып, кеп жанрлы болып келушде. Эр турл! жанрлардыц
эркайсысынын езше тан пл ерекшел!ктер!н зерттеу эд!стер!
жешнде белrini 6ip нускау беру киын. Шыгарманын жанр-
лык ерекшел!пне карай, т!л езгешел!п болатындыгы эде-
биет теориясыныц окулыктарында жэне кейб!р лингвисти-
калык енбектерде niin-кашты айтылады. Ал арнайы жазы-
лган енбек эз!р жоктын касы.

Т!л!м!здеп баска стильдерге Караганда, керкем сез
стилшщ аясы кен. Мунда барлык, стильдердщ элементтер!
кездесед!1. Т!лд!к тэсшдер керкемд!к максатта жумсалады.
Образды сездер жж колданылады. Эр жазушынын езшщ
талгамына карай пл ерекшел!п, колдану тэсЫ болады. Ол
ерекшел!ктерд!ч бэр! б!р-б!р!мен ара катынаста болып,
керкем эдебиет стилшщ баска стильдершде кайталанбай-
тын, айрыкша жуйесш жасайды.

Керкем эдебиет сез енер! periнде гана танылмайды. Ол
ем!р киындыгын б!лin тануымызга ыкпал жасайтын, б!зд!н
ем!р!м!здщ эстетик алы к жагын камтитын когам дык кубы-
лыс болып саналады. Сондыктан акад. В. В. Виноградов-
тын: “Керкем шыгарманын тЫн зерттеу мэселес! пл
бипмшен де, эдебиет танудан да оз алдына айырмашы-
лыгы бар филология гылымдарынын айрыкша 6ip белек
саласы болуга тшс”1 2, - деген niKipi обден дурыс.

1 Ол жешнде § 7 кара.

2 Литературоведение и современность, “Вопросы литературы'’, 1959,
№ 10.
Ек1нш( 6ел1м

Т1ЛД1К ЦУРАЛДАРДЫЦ СТИЛИСТИКАЛЫЦ
СИПАТТАМАСЫ

1. ЛЕКСИКА

§ 12. Казак Т1Л1 лексикасы туралы жалпы тусшж

Лексика, лексикология жэне стилистика - 6ip-6ipiweH
тыгыз байланысты кубылыстар. Лексика деп — адетте
п'лдеп барлык сезкорын айтады. Лексикология сол созд1к
курамды тексереп'н гылым; ягни пл б1Л1М1Н1ц сез магына-
сын, онын шыгу тегш зерттейпн саласы. Ал стилистика эр
турл! стильдердщ мысалы, адеби плдщ стильдерш,’сейлеу
жене керкем эдебиет стильдер!н зерттейдщ эр алуан плдж
куралдардын экспрессивпк-эмоционалдык касиетгерш тал-
дайды. Казак плшщ сез коры лексикология тургысынан
мынадай б!рнеше непзп салага белшедк байыргы сездер
(бул эдеби тшм!здеп ен улкен, басты арна), араб, парсы
плдершен ауыскан, монгол тшнен, туыстас кейб1р турю
плдершен келген, орыс плшен жене сол аркылы шет ел-
дер плщен енген терминдер мен турл! жана сездер. Ал
лексиканы плдеп жалпы стильдер тургысынан ж!ктейтш
болсак, олri санап еткен салаларды енд! мулдем баскаша
топтауга тура к ел ед i. Ойткеш осы аталган эр алуан тит
кабаттарыныц кай-кайсысы да стилистикамен тыгыз бай-
ланысты. Bip де 6ipi одан сырт емес. Рас, сала-сала бул
создердщ эдеби пл, сейлеу, керкем эдебиет стильдерж-
деп колданылу дэрежес! б!ркелк1 емес, турл1-турл1 болып
келедй Олардыц белгш 6ip колданылу аясы, ездьезше
лайык стильдж кызмеп бар. Мысалы, мына 6ip уз1нд1перге
кощл аударып корешк. Bini ri артык Карашаш (Батырлар
жыры); Заявление - арыз, Тексеру биге парыз (I. Жансу-
пров); Сейлеп кер тзл мен жак. Сезщнщ 6epi хак (С. Сей-
фуллин); Атанын адал батасын, ананнын ак сутш ерлпспен
актау саган парыз (Б. Момышулы); Ызге бригадирами Куд-
рявцев сиякты бипкп курылысшы болу эл1 ертерек (газет-
тен); Казак халкынын, онын ecxi тайпаларынын, талай та-
рихи шытырман кезенд! откермеп де хак, талай жазу-сызу
жоралгыларына 61'рде riкелей, бфде жанамалай жанаспагы
да хак (гылыми макаладан). Жерд/ тынгылыкты, ендеп,
баптау ен алдымен тракторшынын парызы (газеттен). Осы
узшдшердеп бипк (бш1кт1), парыз, хак, улан лексикамыз-
да жалпы белпл! сездер. EipaK, олар т!Л1м1здеп ер турл1
стильдерде колданылуы жагынан б!рдей емес. Оны жога-
рыда келтсршген мысалдардын ез!нен-ак онай байкаймыз.
1лгерщеп мысалдарды ез ара салыстыру аркылы да осыны
ацгарамыз. Бул арада ер Typni стильде колданылган 6ip
сезге одеж токталып отырмыз. витке ш ондай жеке сездщ
стиль турлержщ кез келгешне жарасып, конымдылык та-
буы мумкщ емес. Дегенмен кай тшде де кандай 6ip сез
болмасын, ол езшщ табигаты, жалпы колданылу ерекшел!п
женшен кебщесе белгип, 6ip гана стильге бей1м!рек тура-
ды. Лексикология мен стилистиканын 6ip-6ipiMeH байла-
нысты, олардын едетте ез ара тыгыз карым-катынаста бо-
латыны Mine осыдан. Парыз еамш тракторшы дегенмен
косактау, ягни тракторшынын парызы деу кай жагынан да
Kenicin турган жок. Будан repi тракторшынын мшдет/
туршде колданылганы елдекайда орынды. Дурысынын ез!
де сол. Ce6e6i парыз сез! кебшесе керкем едебиет стилше
тен кубылыс. Кейде публицистикалык стильде де колда-
ныла бередк Ал кундел1кт1 баспасез бетшде жарияланып
жататын ресми шагын хабарда парыз еамш пайдалану, оны
жене тракторшы дегенмен TipxecTipy стиль шартына унем!
дел келе бермейдц угымды да болып шыкпайды. Ол сон-
дай-ак гылыми стильге де, ресми кенсе плше де уйлес!мд1
емес. Муны, ягни кандай да 6ip тшдж кубылысты, стильдш
енше карай талгап колдану кажетпгш, сондай-ак улан, сан-
лак, маркаю сездершен дс айкын керуге болады.

Сол буйырмаган махаббат-достыктан б1ткен екеушн{ ба-
ласы, жергектеп норестес! жас улан мынау шетю Акшо-
кынын елс1з бшпнщ басына апарып тасталды(М. Эуезов);
Ецл1к уш'мен кыз журеп сыр айтса, Кебек тинмен ул арма-
ны, ер ашуы, улан жаны жокталса болмас па (осында); Бул
баста маны ощн'ршке енпзген тапкыр уландар каз1'рдщ
ез1нде 45 мын адамды кол жумысынан босатты (газеттен).
Автомобиль транспорты да кемелше келпт маркайды (га-
зеттен.) Жапырактар жалпайды. Жас козылар марканды
(I. Жансупров); Ел курметше болен in, козге туЫп журген
санлак сауыншылар 61'зде коп (газеттен). Мен-даты мундай
кезде жылмац каккам, Мшгенмш не сацлакка суман канкан

(I. Ж а н с у г i р о в).

Qyeni мундагы санлак сезшщ колданылу ерекшелшше,
стильдщ бояуына токталып кереюк. Бул да непзшен сол
керкем эдебиет стилше тэн кубылыс. Ол эдетге акын, жа-
зушылардын шыгармаларынан жш кездесш отырады. Сан-
лак жэне сауыншы сездер! нщ катар колданылуынан жа-
тыктык емес, кайта жасандылык сезипп турады. Парыз, сан-
лак сездер! ара-тура сейлеу стилынде де айтылады. Былы-
ми стильде, газет, журналдарда акпар туршде шыгып жа-
татын кыска материалдарда, ресми кенсе стильдершде
мунын екеу! де сирек ушырасады. Санлак сауыншы немесе
тракторшыныц парызы деу кулакка да TinTi epci естдледЁ
улан, хак, б ini к еамдер! мен маркаю ericririH де дэл осы
тургыдан алатын болсак, булардын да жогарыдагы колда-
нылуынын кайсысы орынды, кайсысы жасанды екенш 6uiy
киын емес. Мысалы, “BiniriартыкКарашаш”деген жолды
“BiniMi артык Кдрашаш” деп езгертуге де болар. BipaK дэл
осы контексте, осындай еск1 жыр шумактарына бинм зат
еамшен repi кене форма б/лйг сезшщ ез1 кеб>рек уйлеседь
Ал Gbiiicri курылысшы дегендеп бинкпез орнында турган
жок. Контексте стиль ерекшелшше сай жумсалмаган. Бул
арада жэне 6ip ескертетш нэрсе: 6iniK бЫм сезшщ гана
орнына емес, акыл деген магынада да колданылады. Оны
осы себепп де кез келген стильде келпре беруге болмай-
ды. Сондай-ак автомобиль транспорты марканды мен жас
козылар маркайды дегендерд! немесе тапкыр уландар 45
мын адамды кол жумысынан босатты мен улан жаны жок-
талса болмас па деген ею узшдш! салыстырсак та, жогары-
дагы тэр!зд! ерекшел!1сп: кандай 6ip сездщ болса да,
белпл! 6ip стильге кеб!рек бешм туратынын ангарамыз.
Маркайды ericriri козыга байланысты айтылганда, айнала-
сындагы сездермен киюласуы да, yiuieciMi де ете табиги,
жым-жИ б1Л1нбейд1. Буган керюшше автомобиль транс-
порты маркайды дегеннен мундай жатыктык кершбейд!.
Парыз, санлак ес!мдер! тэр!зд! булар да {хак, улан, бйпк,
маркаю сездер! де) непзшен керкем эдебиет стилше, ара-
тура публицистикалык макалалар мен ара юдж сейлеу
типнде колданылады. Демек, лексиканын стильдщ сипаты
эдетте тйпм!здеп эр сала сездердщ белпл! 6ip стиль турше
бешмдиппне не онда колданылатындыгына карай анык-
талады.

Эдеби сейлеу жэне керкем эдебиет стильдершде
сездердщ ездьезже тэн жумсалу каб!лет! ангары лады.
Мундай езгешелж ecipece керкем эдебиет стил! мен кен-
се, гылыми, публицистикалык стильдердщ арасында айкы-
нырак сез! л ед!. Керкем шыгарма типнщ казак плющ бай-
ыргы сездер! болып келед!. Онда эдетте плде бар сездщ
колданылмайтыны аз байкалады. Стильдщ максатка кереп-
не карай, мунда байыргы кубылыстар да термин де, сездер
де, диалектизм де кездесш отырады. Б!рак солардын !шжен
кебшесе керкем эдебиет стилжде жумсалатындары да бар.
Мысалы: Цанга жолдастары осыны айткалы кенйнне амал-
сыздыктын 6ip жадаулыгы да келш ед1 (М. Эуезов).
Кунпрт, сургылт кыс аспанында кешпе булттар оркеш-
вркеш боп, терйгпкке карай манып, ауып барады (сон-
да). Мен малыма вз/м иемш - деп, Нуржан ипрене тусп
(Б. Майлин). Самаурыныи быжылдатып, мына сабалак
сэры баланы кутгп бул эйел отырады да кояды. Отаскан-
дарына жыл да толмаган. Ойын-кулкчге батып жайрацдай-
тын кез/ той шыны (сонда).

Бул келзтршген мысалдарда жадаулык, кунпрт, сургылт,
ману, нлрену, быжылдау, сабалак, отасу, жайрандау де ген
сездер езге стиль турлерже Караганда, ecipece керкем эде-
биетге жи! байкалады. Жеке сездерден байкалатын осы
ерекшел!кке байланысты, олардын эр турл! стильд!к бояу-
ына карай, лексиканы жалпы салага топтастыруга болады.

§ 13.	Бейтарап (стильаралык) лексика

Тьлдеп сездердщ кепш!л!пнен белпл! 6ip стильд!к бояу
ангарылады. Соган байланысты ездершщ колданылу аясы-
на, ерекшел!ктер!не карай б!рнеше лексикалык топка
белшедь Лингвистикалык эдебиеттерде лексикалык топ-
тар саны эр турл! каралып жур. Мысалы, жалпы колды
турмыстык лексика, сейлеу тип, эскери, кггаби, поэтика-
лык, диалектшк, ресми-ic кагаздар лексикасы, т. б. Сон-
дай-ак будан езгерек, ягни элп аталган салаларды топтап,
жинактап беру auici де бар. Бул эдгс бойынша лексика уш
салага белшедг сейлеу тип, бейтарап жэне К1таби лексика.
Окулыкта осы сонгы Typi непзге алынып отыр.

Тьпде стиль турлершщ (гылыми, ресми-кенсе, публи-
цистикалык, керкем эдебиет) екеу!нде не ушеушде б!рдей
колданылатын сездер де, немесе барлыгында кездесетш-
дер! де бар.

Мысалы: Куз аспаны куцпрт, булынгыр, ауада дым-
кыл сыз бар (М. Эуезов). Аслан элемшен жер бетше келш
жаткан сан миллион сеулелер, космос саулелер! деп атала-
тын саулелердщ табигаты... (Физика). Баканастын ез
ен1р1нде еспейдт Эзге кай жерде бар (М. Эуезов). Ауадан
repi таза оттекте заттардын тотыгу пронес! кушт! журед!
(Химия).

Бул узшдщен аспан, ауа, жер, су, езен, тау аттарынын
гылыми стильде де, сондай-ак керкем эдебиет типнде де
колданыла беретшш керем!з. Олар езге стильдерде де
жумсалады. Mine, мундай сездердц ягни стиль турлершщ
кай-кайсысында да колданылатын плдж кубылыстарды
бейтарап немесе стильаралык лексика деп атайды.
Мунын кейб!р улпсж эр турл! енбектерден, гылыми эде-
биеттерден, окулыктардан, керкем шыгармадан, жогары-
дагы мысал дар дан ацгаруга болады. Оны сондай-ак мына
6ip жолдардан да байкау киын емес. Таудан соккан салкын
ызгар катал мшездердщ ызгары сиякты (М. Эуезов). Озен
жагасына келсе Оспан, Смагул бастаган кеп кшплеу бала-
лар, мелд1р суда асыр салып... (сонда). Тау беткейшщ го-
ризонт жазыктыгымен жасайтын бурышы (Тригонометрия).
Озеннщ ешн аныктау ушш онын 6ip жакжагасына... (сон-
да). Гидросульфидтереула ежептеугр жаксы ерид! (Химия).

Бейтарап лексикага жататын сездер кай 'плде де сан
жагынан 6ipa3 бар. Оган ен алдымен жогарыда аталган aCz
пан, жео. су. ауа. жел. езен. тау тэр!зд! табигат кубылыста-
ры жатады. Осы сездер керкем эдебиет стилшде де; гылы-
ми, ресми-кенсе, публицистикалык стильде де колданыла
54
береди Олардыц эр турл! стильдерде жумсалуына 6ipep мы-
сал келпре кетежк. Тау басында жел турды б/лем(М. Эу-
езов). Ен кызыгы Шолпандагы жел ылгп б1р-ак жакка, ягни
планетанын айналуымен багыттас согады, екен (Физика).
Денеге жердей шыгып кетуге мумюндпс берепн жылдам-
дык осындай болады (сонда). Бунда калин боп Kencin жа-
татын кум мен боз топырактан аяк алып журу 6ip жук
(М. Оуезов). Фосфорит, кум жэне ком/'рдщ усакталган кос-
паларын электр пеийнде ауа жйбермей жогары температу-
рада кыздырады (Химия).

Сондай-ак абстракт магыналы сездер де бейтарап лек-
сикага жатады. Ойткен! олар да oenrini 6ip гана стильде
емес, эр тур л! де жумсалып отырады. Мысалга касиет
деген созд! алып кережк. Бул ресми-кенсе стилжде де,
гылыми жэне публицистикалык стильде де колданылады.
Дэл осындай ерекшелш аныктау деген елспктен де ангары-
лады. Ол да ресми-кенсе жэне гылыми стильдщ екеужде
б!рдей келе береди

Сол иыгындагы ажал пер^штея ел^мге карай суйресе,
он иыгындагы OMip nepiuneci оны ел1мнен бетен жакка
алып кашкандай (I. Есенберлин “Махаббат мейрамы” 3
бет).

Эволюция барысында Жер айналасында Tipi организ/м-
дер OMip'суретш ерекше кабыкша немесе сфера тузиин
(Биология 9-10 сынып Биосфера жер планетасы биомасса-
сынын касиеттер! 1096).

Тангажайып табигаты, аспанга шаншыла тпс кетер1л-
ген коп кабатты уйлершщ эсер!нен еяле Kerin, ез1мд! кудды
6ip шетелде жургендей сез1нд1м. Казак эдебиет! 1.10. 2004.

Аслан элемшен жер бетшен келш жаткан сан миллион
сэулелер, космос сэулелер! деп аталатын сэулелердщ та-
бигаты (физика).

Буы буркырап твикер/лген улкен кара казандай аспан,
тобеден тошп, жанбыр кигаштай еюлене себелеп согып тур.
(Б. Момышулы “Москва ушш шайкас” 38 бет.

Маркакелдщ суын iurin, отын жеген сары карын, тутам
емшек жануарлардын бауырынан сут соргалап, сут емес-
ау, кут соргалап, комек-комек лакылдайды (Ж.Аймауытов
“Акбьпек”).

Бейтарап лексикага жататын, ягни стиль турлержщ жал-
пы кай-кайсысында да келе беретш мундай сездер казак
тЫнде осылар гана емес. Олар кеп жане ар тарап болып
келед|. Ei3 солардыц кейб!рше токталдык-

Сондай-ак, стиль турлершщ бэр!нде емес, кейб1р{нде
гана колданылатын сездер де бар. Мысалы, лексиканын
бел ri л i 6ip тобы ез1Н1ц стил ьд ж бояуына байланысты
кебшесе сейлеу стилше тэн болып келед! де, сонда жюрек
колданылады. Ондай сездер сейлеу тип лексикасы деп ата-
лады.

§ 14.	Сейлеу типнщ лексикасы

Адамдардыц кундел!кп карым-катынасында, кызмет ба-
бында (баяндамада, лекцияда, неше алуан сурак-жауапта,
жарыс сезде, баска да ретте) стильд!к бояуы эр Typni
сездердщ кай-кайсысы да жалпы айтылады. EipaK онын
6opi сейлеу Tini лексикасына жатпайды. Мысалы, кай титде
де, гылыми стильде, ресми-кецсе стилшде непзшен колда-
нылмайтын, TinTi керкем эдебиет пен публицистикалык
стильдердщ ездершде де онша кеп кездеспейтш, кайта була-
рга Караганда сейлеу стилшде жшрек айтылатын белил!
6ipep тобы болады. Сейлеу Tini лексикасы мше осындай
сездерд! камтиды. Алайда мына жагдай есте болуы керек.
Сейлеу стилше тэн бул сездер баска стильдерде колданы-
лады деуге болмайды. EipaK сейлеу стилшдепдей дэре-
жеде емес. Олардын ез алдына сейлеу Tini лексикасы деп
аталуы мше осы жагдайга - колданылу аясына байланыс-
ты. Кебше-кеп сейлеу стилше, ягни сейлеу Tini лексикасы-
на тэн ондай сездерге карапайым сездер, табу, эвфе-
мизм, диалектизмдер жэне к э с i б и сездер
жатады.

§ 15.	Карапайым сездер

Карапайым сездер, табу мен эвфемиздер керкем едеби-
етте ecipece сейпеу Tini стилшде жш колданылады, ол
керкем эдебиет стилшде белrini 6ip керкемдж максат ушш
жумсалады. Карапайым сездер кейде публицистикалык
56
стильден де байкалады. Булардын эстетикалык, эмоциональ-
дык эсер!, бейнел!л!г! ©те-мвте керкем эдебиет стилшде
угымды келедi.

- Биыл сен осы жиырма тулк/ алрыздын-ау, Ержан.

- Жиырмага жете кой ран жок am... - дейд! де, Ержан
колын акмойнакка созады. Тары сылк-сылк, тары булк-
булк... Акмойнак кырлы стакандарра тары да енкейд/
(F. Mycipenoa).

Кебшесе сейлеу тип стилшде айтылып, ал эдеби тит
стильдер1нде сирек ушырасатын бел пл i 6ip сездер бар. Олар
турпайы магыналы сездер. Мундай карапайым сездер ара-
тура керкем эдебиет стилшде белил! 6ip стильд1к максатта
жумсалады.

Жастау ж/пт койнынан буктелген кагазды шыгарып,
Камилага карал кугп'м&ред!:

- Л/ь/яалаядоигал басыцды басып ж/берш/—деп.

- Жок, жолдас, кенсеге бар, морд! калтага салмаймын,
кенседе болады, - деп Камила жауапты кыска кайырды (Б.
Майлин). Скешлр сиякты судырлар елдщ урейш ушырып:
(сеида).

Осы мысалдардагы донгал бас (мепк судырлар (бел-
сешплер) карапайым сездер! кейшкер т!лшде айтылып тур.
Мундай стильдж максаттагы карапайым сездер, непзшен,
кежпкер типнде колданылады.

Сейлеу стилшдеп кейб!р тенеу куралдары эдетте тым
карапайым, rinri карадурсш, дерек! болып келед!. Сейлеу
стилшдеп мундай сездердш бэр! б!рдей керкем эдебиет
стилшде колданыла бермей, тек авторлык рем аркада гана
ара-тура кездесед!. Бул тэр!зд! жекелеген карадурсш сез
колданыс ертеректеп эдеби шыгармалардын т!лшде, атап
айтканда, авторлык баяндауда ушырасатын. Буган сол кезп
керкем эдебиет улплершен 6ipep дэлел келпре кетежк.
Алпыска калай карайсыц? - сексенд! кез/ме тыкты, жарык-
тырым. Берген жокпын. Осы кезде сайтандай Ерден жетш
келдц Шал елу тиынды тастарасын, “тары, бес тиын тас-
тайыи, саган да ырым болсын"дед/, бес сом тастап турган
немедей (С. Муканов). daipnenin копган екен, бармасан ол
да, мен де каггы ренжимш деп талактай жабысты. Б!рак
былайгы жерде плдег! мундай тенеу куралдары керкем эде-
биет стилшщ ез!нде де сирей бастады. Ойткен!, жазушы-
лардын 6ipre-6ipre сез колданудагы талгамы, шеберл1п арта
тусп. Шынында да, сейлеу стилшдеп ондай тым карабай-
ыр сездер керкем едебиет стилшщ табигатына, тугае кон-
текс келемшдеп керкемджпен еш уйлеспейдц кайта оны
турпайыландырып нуксан келпрш ту рады. Мысалы: Са-
гындыктардан бол!нгеннен кешн cyaicyre ацдыскан бука-
дай, Мурат пен Кдйролла бфазга дешн палендей басты
кенеске Kipice алкан жок (сонда). Жуман дейп'н келбака-
дай тырбикан 6ipey мент келгешмд/ хош алып... (Б. Май-
лин). Мундай жерде Шакшайдын кнмылына злескен емес.
Ол сайтанша ждоед/П. Жансупров). Сулей атынан cexipin
rycin, еркелеген иттей уеюлдерге кел/'п, кайнандай баста-
ганда (F. Мустафин).

Сейлеу Tini лексикасын стильд1к тургыда сипаттаган-
да мына 6ip сездерд! де ез алдына беле, жеке айту керек.
Мысалы пошым, неме, “кез/р”, паленше, тугенше тер!здес
карапайым сездердщ, варваризм атаулынын, да пл байлы-
гына жататыны мэл!м. EipaK опар да 6enrini 6ip стильде
гана жумсалады. Элп сездер, мысалы, сейлеу Tini лексика-
сына тен. Осы себепп кебшесе сейлеу стилшде колданы-
лады. Сондай-ак, кейде 6enrini 6ip стипьдж максат ушш
керкем шыгармада да, сыкак-мысал туршде жазылган очер-
ктерде де кездеседь Ал калган стиль турлершде сирек ушы-
расады, непзшен керкем едебиет стилшде гана колданы-
лады.

Тубшде Абайды улкен жазага ушырататын болса, бул
ic 6ip улкен коз/'р болып... (М. Эуезов). Tymci уйдщ eciri-
нен кептелш 6ip кырынан шыккан жецгей колындагы 6ip
белке нан мен шелмек пошымдас ораулы газегп кергенде
“бул байгусты б/рдеме шалкан екен”дед! (газеттен).

Toy ip екен тапанша?

Tyci суык неме екен (I. Ж а н с у г i р о в).

Пэленшеш урам деп,
Тугеншеш кырамдеп... (Абай).

Сондай-ак мына 6ip-eKi сездш колданылуына да сел
кещл аударып керешк. Семей облысында кущйз-тун, то-
лассыз согатын жаяу борасынды акжорга деп атайды. Бул
тэр!здес эзицй астары бар, бейнел! создер ел imiHAe неше
алуан. Аккунрык eciMi де сондай. Exeyi де непзшен кара-
пайым сейлеу стилше бежм турган сез. Булардан халык-
тык ез1л, ирония айкын сезшедь Керкем едебиет стилшде
эдетте осы сала сездер де жи1 жумсалып, белгШ 6ip
«Стильдж максат ушш эдеж пайдаланылады. “акжор-
га” дейтш жалу борасыннын журмейтш куш жок. Биылгы
жут кысында акжорга ак боранга айналмаган шактарында
кундп-тун толассыз согады (М. Эуезов). Терйлнен соккан
суык жел акжоргамен даланы обмы карга, опка толтыра
беред{ (сонда). Бул кезде тергеуш/ Зенковка лгдт-лгдт“аккуй-
рык” дейтш делдал араласып едк Кдттаулы аккуйрыктар
да Казанцевтщ тем!р сандыгына салынган-ды (сонда).

Акжорга. аккуйоык сездершш коркем эдебиет стилше
жакындыгын осы келпршген узшдшерден айкын керуге
болады. Булар гылыми немесе ресми-кенсе стильдершде
колданылмайды.

Сейлеу Tini лексикасына стильдж бояуы жагынан
табу сездер мен эвфемиздер де жатады. Табу, эвфемизм
- 6ip-6ipine магыналары жакын, мэндес терминдер. Элдеб1р,
дши нанымга, ecxi эдет-гурыпка байланысты айтуга бол-
майтын, сондай-ак цензуралык ретпен де колдануга тыйым
салынган сездерд4 табу (эвфемизм) деп атайды. Sip жаг-
дайды, хабарды тура айтпай, туспалдап жетюзетш сездер
де т а б у (эвфемизм) делшедь ©йткеш стиль тургысынан
алганда, тура сезден repi (ягни ашык турде, тура айтуга
Караганда) оны ауыстырган тус пал создш O3i утымды. Табу
мен эвфемизмнщ кебше-кеп сейлеу cnuii мен кер-кем эде-
биетте колданылатыны олардыц осы ерекшел}пмен тыгыз
байланысты.

Казак когамында бурынгы кезде келш ата-енесшщ, ба-
баларынын не кайынагаларынын атын атамайтын. Олар-
мен аттас баска да Typni заттарды туспалдап, баскаша атай-
тын. Келшнш куйеушщ туган-туыстарына ко я тын аттары
табу сездерге (эвфемизмге) жатады. Булар кебшесе сейлеу
Tini стилше тэн кубылыс. Табу создер сондай-ак керкем
эдебиет стилшде де колданылады. Ce6e6i автор кер-
кемд1кпн шарты бойынша кейшкер плшде кездесетш осы
тэрйздь ягни табу туршде келетш создерд! де кадагалап
отырады. Мысалы: Шырайлым-ау, куйеущшн онысы ней,
алайын деп отырганда сен/ тастап кеткеш калай (Б. Май-
лин). Жаным-ау, алпамсадай болган юм десем, мынаукен-
жем гой... Эйгерйннщ кенжем дейтпп Оспан болатын...
Кенжем! Тункатып шыккансын ба?Алыстан келген жолау-
шыдайсыц гой. Эйел итгерще куйеушш де, жасы улкен жал-
пы еркек атаулынын еймш айтпай, “элп”, “улкен Kici”
дейтш. Келш немесе жас эйел тарапынан айтылатын табу
(эвфемизм) унем! булай жеке сез туршде келе бермейдь
Казак турмысында бурынырак кезде тутас 6ip ауыл тугел-
дей улкен аталарыныц атымен аталатын. Мысалы, ауыл
егер Сексен деген юсшш атымен аталса, оны жузден жи-
ырмасы кемнш, ауылы дейпн салт болган. Сейлеу стилш-
деп табудын (эвфемизмнщ) бул Typi гылыми стильден, рес-
ми-кенсе стилшен, TinTi публицистикалык стилден де кез-
деспейдь Ол непзшен сейлеу стил! мен керкем эдебиет
стилше тэн.

- Улкен Kici, жузден жиырмасы кем ауылынын
ж/пттер/ кайда жатады екен?

— Шырагым, он дай оспагына шоркак ед/м.

— TdHipi деген, жузге жиырмасы жетпесе сексен бол-
майтын ба едП

— Е, Сексен ауылынын ж/пттер/ ме?... Жузден жи-
ырмасы кем ауылынын ж/пттерц далага шыгыцдар!
Катындарын карга батып жатыр (F. М у с i р е п о в).

Адамга байланысты элде 6ip жайсыз, суык хабарды,
ауыр жагдайды сарт етюзш айтып салмау да эрщен келе
жаткан ecxi эдет. Мысалы, казак Т1лшде елд! дегенд! эр
турл! астарлы сезбен айтады. Олд! дегеннш орнына колда-
нылатын астарлы, ауыс маганалы сездер де табуга (эвфе-
мизмге) юредь Табудын (эвфемизмнш) осы Typi де кебше-
се сейлеу стил! мен керкем эдебиет стил!нде колданыла-
ды. Ce6e6i, сейлеу стилшде, ecipece керкем эдебиет стиль
нде “елдГ’ дегеннен repi, жан тасипм кылды, уз/лдц erri,
кешт1 тэр1зд1 erin айту жат, суык хабарды жшшкелеп, ете
6ip жумсак, нэзж турде жетюзу (суретгеу) жагынан алган-
да, жатык, утымды. Оны мына 6ip уз1ндшерден анык керу-
ге болады.

Осы куннщ ертещнде суык сыбыс анык боп, Кожей
кайтыс болды деген хабар да жетп. Откен тун/, ел жатар
кезде жан тэсЫм кыпты (М. Эуезов). Сол сапе Магаш
pine берд| (сонда). Сонын артынан, узак туннщ балу таны
жана сызат берш ата берген шакта Эбни узклд! (сонда).
Осылайша айналасы айыкпаган сур туман, заман ншнде
улы жан дуниеден кошт!. Улы кеуденш ыстык дем! ток-
талды. Ом!рден Абайкегп (сонда).

§ 16. Диалектизмдер. Кэаби сездер

Диалектизм, кэаби создер стилистика мэселеамен ты-
гыз байланысты. Солай екенш оларды стиль турлерше каты-
сы жагынан алый талдаганда айкын корем>з. EipaK, диа-
лектизм мен кэаби сездердщ стильге катысын б!рдей
деуге болмайды. Ойткеш булардын озднозше тон ерек-
iiieniri, 6ip-6ipiHen айырымы бар. Кэаби создер диалек-
тизмге Караганда, коркем эдебиет жене сойлеу стилшде
коп кездеседг Бел ri л i 6ip кер кем д! к максатпен эдеби шы-
гарма плшде жумсалады. Сондай-ак, публицистикалык,
стильден байкалады. Диалектизм гылыми, ресми-кенсе сти-
лшде де колданылады. Кэаби создер кажетше карай стиль
турлершщ кай-кайсында да бола бередь Kefi6ip кэсюи
сездщ диалектинкте сынары болуы мумкш. Кэшби создщ
ондай диалектизм туршде келетш сыцары (ягни вариан-
ты) стиль турлершщ бэршде б!рдей колданылмайды.

Керкем-эдебиет стилшде кейб!р диалектизм эдеби тшдш
баламасы турса да колданылады. Бул - таза стильдщ мак-
сатпен байланысты мэселе. Кейде 6ip сойлемде 6ip сезд!
ек! рет немесе одан да коб!рек кайталап колдануга тура
келедЁ Егер ондай эдеби создщ жергшкт! халык типнде
диалектипк сынары бар болса да оны жазушылар керкем
эдебиет стшпнде колданады. EipaK Жамбыл облысы тургын-
дарынын, тёп in деп ашык-машык соз! сиякты диалектиз1М
соз кайталаудан канша каш кан мен де, коркем эдебиет сти-
лшде, авторлык ремаркада колданылмайды. Осы ашык-ма-
шык (топса) немесе Жайык мацында аманбыз, сау-сэле-
метб!з деген угымда жумсалатын муз кара кок (муздай кара
кек деп те айтады) тэр!зд1 диалектЫк кубылысты автор
сезшде колданудын орынсыздыгын былай кой ганда, кешп-
кер типнщ езшде де унем! утымды бола бермейдй Демек,
жерпшкп плдщ ерекшел1кт1 коркем эдебиет стилшде кол-
дануда да бел ri л i 6ip шек бар.
Диалектиз!мнщ керкем эдебиет стилшдеп колданылуы
ею турлЁ 6ipi - авторлык ремаркада, eKiHiiiici - диалоги.
Авторлык ремаркада, кешпкер плшдепмен салыстырган-
да, диалектизм аз колданылады. Тежфибейз кызалан еш
нарсе тусшбесе керек... Кызалак сэби вз1 де дал кагерппн
тар13Д1 (сонда). Канат акай Карынбай беле&н кез нэлеп-
мен атып, басын шайкайды... Бригада мушелерппн 6api де
Тогайал^геказ налеттерш жаудырды (сонда). Дауысы nari
шыкты гой, не 6nipin кайтты екен (Э. Нурпешсов). Кун
кештете кушпзп ыстыктыц nari кайтайындеш (сонда).

Акын жазушылардьщ кай-кайсысыньщ да шыгармасы-
нан (мумкш Gipeyinne аз, еюшшсшде одан кеб!рек болар)
диалектипк ёрекшипк кездеспей отырмайды. Ойткеш, эр
адам, ecipece ep6ip сез iue6epi - таза адеби плдщ гана емес,
сонымен коса белгип дарежеде, белпл! 6ip аймакка тан
диалектш! де сактаушы. Жазушы диалектизмд! озшщ ав-
торлык баяндауында ад ей! колдануы да мумкш. Мунын
керкем эдебиет стилше еш огаштыгы жок. Мысалы ат жегу
деудщ орнына кей жерде ат шегу деп те айтады. Соцгы -
диалектшк ерекшелж - ж мен шдыбысынын алмасуы. Осы
алмасу керкем эдебиет стилшде окта-текте б!рл!-жарым ба-
ска сезден де байкалады. Керкем эдебиет спипнде кейде
жеке сез туршдеп, ягни лексикалык диалектизм де кезде-
седг Мысалы:

Абай куз бойы 031'нше 6ip окшау, жалгыз болган.
Кабшше домбыра тартып, куй куш'ренте бередК Шешен
копир домбыра биыл тппз дшмар болып алгандай. Кап-
кап сырлар айтады. “Саймактын сары азенш” тартса да,
“Кос кыздын жылаганын”, “Боз торгайдыц шырылдага-
нын тыцдаса да баягы сарын кап жайды баян етепн бон-
ды”1. Шак кана ун катып, тек каккан бели аткан ед1
(М. Эуезов). Шалкалап барып шак калдым... Шаршап, та-
лый, шак жетпк (Э. Сэрсенбаев).

1 Эуелде “дурысы жырлаганныц болар, элде 6ip кездейсок катеден
осылай шырлаганын болып кеткен шыгар” деп ойлаган ед|к. BipaK олай
болмай шыкты. Кггаптын барлык басылымын (1942,48,53,55,61 жылы
шыккандарын тугел карал шыгуга тура келдй Бортнде де 364,373,363,364,
351-беттерд1 кара) - шырлаганын. Жазушыныц оз! колжазбасында калай
екен деп, оны да карадык. Онда да осылай - шырлаганын делшген
(ЛММА. КПР. №2. 421-бет).
Керкем эдебиет стилшдеп авторлык ремаркада шырла-
ганын. шак. кызалак. пэтп. пэтй кез налет! тар!зд1
жерпл!кт! диалектик ерекшелш сирек ушырасады. Керкем
эдебиет стилшде диалектизм кебшесе диалогта колданы-
лады. Автор жерпл!кт! жердш ты ерекшелшш, сез байлы-
гын ацгартуды кездеп, кежпкердш кай жактыц а дамы
екенш байкату ушш эдей! косады. Ал эдеби тыдеп стиль-
дерде: гылыми ецбектерде, саяси эдебиеттерде, окулыктар-
да, ресми стильде диалектизмдер керкем эдебиет стилш-
деп сиякты колданылмайды.

Ал кенсе ic кагаздары стилшде жергипкп жердш ты
ерекшел!п окта-текте кездесу! мумкш. BipaK он даты диа-
лектизм керкем эдебиет стилшдепмен 6ip емес. Керкем
эдебиет стилшдеп диалогта колданылган диалектизмге
карал, кежпкердш кай жердш адамы екенш, кай жердш
жерпл!кп ты ерекшел!пмен сойлеп турганын б!рден быу-
ге болады.

Осы кылганыца uci Унсш, Дулат мукым Teri улы жуз
баласы мыц мэртебе алгыс айтгык, саган. Оякка сондай
жаксы атыц барып жатса, буякта досын артып жатсын...
Тагын айткын, айткылашы, шниепм. Кеудеме, санылау
кермеген кеудеме нур токкендей болдын-ау, мудем Teri
(М. Эуезов). — Абай дарил болганда былайгы журген
6opiMi3 жар шуканак екемп гой той ip, ш/ркпг Б{рд1
кулд/рш, бфд! жулдырып айталы десек те, табатынды тап-
паппызда... Kopin отырмыз, о ягын айтпай-аккылгът (сон-
да). — Еше сол Абайдын Пушкин, Лермонтовтан казакша
жазганын бшесщ бе?... А, еше, ол созд!мен ес^тпейбомай-
ды (сонда).

Диалектизмге Караганда, кэбби лексиканын колданы-
лу аясы кешрек. Лексиканын бул саласына белг1л1 6ip ай-
макка гана тэн Kocin турлер!мен, мысалы, ком!р онеркэаб-
!мен, макта еарумен, балык шаруашылыгымен байланыс-
ты сездер, термин ынгайында эр турл> атаулар жатады.
Булар стиль турлершш, жалпы кайсысында да азды-кепп
кездесш отырады. Ocipece бел ri л i 6ip мактагы жерплнсп
халыктык кундел1кт1 ауыз exi тшшде жэне сол облыстын
газет типнде жж колданылады. Кебби лексика элемент!
белгии 6ip келемде эдеби шыгармалардан да байкалады.
Мысалы:
Мен бупн суген устадым. Аудыц жалняз квзше сага-
лынан гана uiimn тур екен. Ол неменщ асау болатыны
кайда?

-	Кыста балыкта каукар кала ма.

-Балыктыц йшнде, жарыктык, беюре гой жуасы...

-	Онан кер! берепректе, балык тондататын улкен муз
кала бар. Муз каланын тукшршен ецгезердей 6ipey шык-
ты. Бул осы промсолда кара жумысшы. Жаз анларын-
да балыкты бабына келпрш туздантын солелыцик
(О. Нурпеюсов).

Жазушы макташы не балыкшы eMipiH суреттеуд! мак-
сат етсе, ол сол шаруашылык саласында бурын-сонды пай-
да болган термин сездердц жаца атауларды аттап кете ал-
майды. Автор оларды керкем едебиет стилшщ шарты бой-
ынша ретше карай, кажетшше пайдалана бшуге тик.
Ойтпейшше жазушы езшщ алдына койган керкемдж мак-
сатка толык жете алмас едй Жогарыдагы Tepi3Ai белгип
6ip кесш адамдары туралы жазылган шыгармада кеаби
лексика элементтершщ азды-кепп кездесш отыратыны мше
осы себепть

Пароход енд! сол барган жолын кецентуге KipicTi. Енд1
экспедиция уш мотор, он шакты мотофлюгаларга, юшке-
яекайыктарга белше тиелш, “айкаска” умтылды... Кдкпак-
тары ашылган трюм терецшен 1рк!лдеген ак майлар шор-
ши каргып палубага туседт Eki ит балыкты ею колына
алып Акмамбет те кубрикке кулайды. Рубка шпнен тек
алдыцгы багытты болмаса, езге тусты болжай алар емеспш
(Э. Сарсенбаев).

Осы узшдщеп ит балык, суген. беюре. ак май, муз кала,
промсол, солелыцик. пароход, экспедиция, мотор, мотофлю-
га. кайык .трюм, кубрик, рубка атаулары кеаби лексикага
жататын сездер.

Мундай жеке термин туршде калыптаскан кес!би
сездсрд! кем ip eHAipicine байланысты да келпруге болады.
Ондай Kecin турше катысты арнаулы терминдер мен ер
турл! атаулардын тым жиЫп шыгарма типнщ жалпы
керкемд!пне нуксан келт!редй Сондыктан, жазушылар едет-
те каиби сездерд! ездершщ шыгармаларында тек орнымен
гана пайдалануга умтылады. Оны, мысалы, мына 6ip
узшдшерден айкын керуге болады.
Шахты асты. Непзп штректщ он жактагы енбектеп
журеп'н лаванын жогаргы, ец тубмше, унпрде 5 адам шам-
дарын юрептерге /л/п койып, KOMip шауып жатыр. Штрек-
тег» сырылдаган вагон даусы далага жарыкка шыга алмай
кабыргага соктыгып, ком ip сиякты опырылып, унтакталып
жерге тусепн сиякты (С. Ерубаев). Жер астында уклон,
штректерден соцгы бул 6ip улкеи жол, б/рсыпыра лава,
пештердщ KOMipi осымен отедк

Кэаби лексиканын ар кезп даму KopiHiciH бел ri л i дэре-
жеде керкем эдебиет стилшен де коруге болады. Мысалы,
элп штрек, лава, уклон, креп дегендер сол 1920-30 жыл-
дарда eHAipicre жи1 кездесш отырады. BipaK, халык шаруа-
шылыгынын неше ал у ап саласыпдагы, атап айтканда,
гылым мен техникадагы, сондай-ак озге де Kacin турле-
piHAeri кунделжп озгершке сэйксс булардын KeftGipi
колданудан шыгып калды не оларга жана атаулар косыл-
ды. Айталык “Менщ курдастарымнан” “Караганды” ро-
маны элдекайда сон жазылды. Онда да OHAipic eMipi,
кенпплер турмысы суреттеледь Кааби лексикада кейш
пайда болган атаулар, тын угымдар бул шыгарманын
тЫнен де айкын сезгледк Мысалы: Алдында кос темЁр
жолдыц туйiекен басында барабан. Барабанга оралган
сталь арканнын екЁ ушы ек/ вагонеткада... Ком/ршЁлердЁн
колында - врубмашина, электровоз, электрл! бал га, кон-
вейерлер ойнайды... Машина кайланы жойса, тем»р ас-
тау адам терш суша токкеп, ташке, шаиа тугим лавадан
вагонеткаларды куды. Электр тенсеген рештак ондаган
адамнан енЁмдЁрек Ёстесс де, ок/м канагаттанбапты (F.
Мустафин).

Кэаби лексика публицистикалык стильде де, мысалы,
турл! жол жазбада, очерктс т. б. ара-тура колданылады.
Автор оны мунда да сол суреттслш отырган уакиганы
окушынын кез алдына нактылы турде, дэл елестету упин
пайдаланады.

Сонымен МРС-ка барып реюшка ал дык. Онымызжел-
кенмен журеп'н улкен кайык. - Кайыкты баскарушы к/м?-
деген менщ сурауыма: "Бул арамыи пл in де ом дай баскару-
шыны корнпк дейдЁ.. Мэшпц (мачта - кеменщ ортасында
желкенд! котерепн дщгек) жогаргы жартысына колденен
жайылып, жарганаттыц канаты на уксап керш in турган
парызды MyciniM он кабыргадан сол кабыргага шыгарды
(С. Муканов).

Казак плшде кеаби сездер ер алуан каулы-карарда,
есеп кужаттарында, аныктама-мэл!мет кагаздарында, ягни
ресми-кенсе стилшде де кездесш отырады. Олар сондай-ак
гылыми стильде де, атап айтканда, арнаулы зерттеу енбек-
тердщ типнде де колданылады. Мысалы: “Бул айтылган
аныктамалар, мысалдар жене факплер (распор, сузп, акан,
шан т. б.) профессионалдын лексиканын жаргоннан кейб!р
олеуметтис топтардын тшшдеп езгешелнстен (арголык т.
б.) айырмашылыгын ашып керсетед! Профессионалдын
лексиканын элементтер! ор алуан коснгпн, еншрклзн туып
дамуымен байланысты жасалады жене лексикалык (за-
вод, цех т. б.), лексика-семантикалык (уйык, балык уйыгы
т. б.), морфологиялык (уйык, ую т. б.), стилистикалык(упА-
кын, жылымнын мыкыны т. б.) жагынан ерекше езгешел!-
кке, касшшипк, онд/'ргстпс сипатка иелпс етедГ’ (Рылыми
макаладан).

§ 17.	Ютаби лексика

Кпаби лексикага саяси алеуметпк терминдер, ер алуан
техникалык атаулар т. б. жатады. Булар ездершщ стиль
турлершдеп колданылу аясына карай 6ip-6ipineH ез ара
ерекшеленедь Мысалы, гылыми стильде, ер турл! окулык-
тар тЫнде терминдер, техникамен байланысты сан сала
атаулар Ke6ipeK ушырасады. Мысалы:

Химиялык элементтердщ барлыгыдерлпс тотыкгар тузе
алады: Кепшипк кышкылдар суда жаксы еридй Непзп
жэне косымша топша деген1'м1з оттек бойынша ва-
ленттипп 6iрдей... (Химия). Оз ара перпендикуляр ек! жа-
саушы аркылы журпз/лген киманыц ауданын табындар:
Бер Ln ген тузуден берьлген жазыктыкка перпендикуляр
етш... (Геометрия). XIXгасырдын аяк, кезпще белгип Шол-
ган оптикалык кубылыстар жарыктын толкын турпще
таралатынын керсегп. СЪлтолкындар таралатын орт* шар-
тты турде эфир деп аталады (Физика). УлК баулар бой-
ынша ошмд! есепке алуланзз дакылдарга, жэне талшык-
ты ждяежемшвтзк дакылдарга колданылады. Мелдек-
66
тен тускен дэннщ ешмш мына тецдеу ойынша есептеп
шыгарады (Биология).

Химия, биология, физика окулыктарында кездесетш то-
тыктар, кышкылдар, топша, оттек, валенттийк, тен&здпс,
тецдеу, шама, косынды, кобейтшдц жанама, диаметр,
кеанд1, перпендикуляр, жасаушы, кима, тузу, жазыкдык,
жарык, толкын, эфир, тыгыздык, тербелic, сертндинк, да-
кыл, мелдек сездер! казак типнщ лексика корына жататын
сездер. Олар гылыми стиль саласында термин ретшде,
атау туршде калыптасты. Бул сездер кебшесе зерттеу ецбек-
терде, окулыктар тшнде колданылады. Ал керкем эдеби-
етте, ресми-кецсе, публицистикалык стильде сирек ушыра-
сады. Лексикалык топтардыц осы л ай 6ip-6ipiueH ара ж!п
ашылып, ез алдарына даралана Tycyi, бас-басына сарала-
нып шыгуы - эдеби Т1лдеп функционалдык стильдердщ,
керкем эдебиет, сейлеу стильдершщ эркайсысынын езшдж
табигатына, мазмун-максатына байланысты. Op6ip стильдщ
непзп жэне косалкы белплер! болады. Шыгармада бас-
тан-аяк лексикалык курамдагы байыргы сездердщ мол кол-
данылатындыгы керкем эдебиет стилшщ непзп белпс!.
И. Р. Гальпериннщ атап керсетушше, гылыми стильдщ
мундай непзп белпс! - термин сездердщ жиипп1. Рас,
гылыми стильдщ ауызша формасында сейлеу типнщ ерек-
nieniri едэутр орын алуы мумкш. EipaK термин сездердщ,
эр турл! атаулардыц жиипп бул ретте де сол непзп белп
ретшде ерекшеленш ту рады.

Дэл гылым саласындагы арнаулы терминдер мен атау-
лардыц стильдщ сипатгамасын жогарыдагы зерттеу ецбек-
терден, окулыктардан, келпршген мылсалдардан айкын
керуге болады. Осы ретте, ягни казак Tini лексикасыньщ
стильдж сипаттамасына токталганда, когамдык гылымдар-
мен байланысты калыптаскан термин сездер де ерекше
кецит аударады. Ойткеш дэл гылымга тэн терминдер мен
атауларга Караганда, когамдык гылымдар саласына байла-
нысты калыптаскан терминдер мен атаулар кай стильде бол-
са да жшрек кездесш отырады. Мына 6ip уз1нд!лерд1 алып
керейтк.

1 И. Р. Гальперин. К проблеме дифференциации стилей речи. Жн-
нак: Проблемы современной филологии М., 1965, 69—71-бсттср.
Танымныц сез!мдж жэне рационалдык сатыларын
карастыра келш, олардын 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты
екенш тагы да этап еткен жен (Философияныц бастауыш
курсы). Алгашкы кауымдык курылыстагы ен коне семья
формасы топты некеге непзделген. Жуп семья тагылык
даугрдщ сонында калыптаса келе, варварлык дэу/рде
эбден кэмелетше келш, когамдары басты семья формасы-
на айналды. (X. А. Аргынбаев. Казак халкындагы семья
мен неке. Монография). Когамдык кордан op6ip семья-
нын алар улесшщ артуы, жумыс жэне еркш уакыт ара-
катынасыныц езгеру! - бэр! де гылым мен техниканын
соцгы жепстпстерш сарка пайдаланумен астарлас icrep
(гылыми макаладан). Осындагы таным, сезпидпс саты, ра-
ционалдык саты, топты неке, жуп семья, варварлык, когам-
дык кор, еркш уакыт терминдер! кебшесе гылыми стиль-
де, саяси эдебиеттердщ типнде колданылады. Олар сон-
дай-ак ресми-кенсе, сейлеу стшпнде де кездесш отырады.
Дал гылымда техникада калыптаскан терминдерге Кара-
ганда, когамдык гылым саласындагы терминдер ар турл4
стильде жумсалады, ягни булардын стильдердеп колда-
нылу аясы кешрек. Kefi6ip сезд! гылыми, кенсе, ресми ic
кагаздары стильдершде колдану ерескел кершедь Ал оны
керкем эдебиет стшпнде пандалануга эбден болады. Мы-
салы: Сылдырлаган шолпысы алдекандай былдырлаган
плменен Тогжаннын келер! мен кетерш паш етед1
(М. Эуезов). Карагездщ Сыбанбай аулына баргысы кел-
мей журепш паш болып калган (сонда). Ал 28 казанда
Казакстаннын биыл да мемлекетке миллиард пут астык,
бергеш дуние жузше паш етйцц (газеттен). Булар узын
бойлы, cinipni, ецшец атан жинк, атпал азаматтар кершед!
(М. Эуезов). Кунанбай жуз елудей атпал азаматка ен
жуйрж атгарды мшпзш, колдарына тепе сойыддарын тас-
татып, айбалта, найза берпзд! (сонда).

Карындас кара жерге тыга алмай жур,
BipiHiH 6ipi созш куп алмай жур (Абай).

Сабидщ коп жуылган жоргепндей
Сайын кыр калган екен сары ала боп

(К- Мырзалиев).
Мундагы атпал, карындас, паш, санын — керкем еде-
биет стил! мен публицистикалык стильде жж колданыла-
ды. Бул сездер гылыми стильде, ресми ic-кагаздары стиль
нде кездеспейдк Ойткеж атпал да, сайын да, агайын-туыс,
бауыр магынасындагы карындас та Kaaipri сейлеу стилш-
де сирек айтылады. Паш ce3i кебшесе кетершю стильге
тан.

Ютаби лексикада аударма едебиет аркылы, кальки жо-
лымен калыптаскан пркеме, айналым, сштеме, б1р1ншЬпк,
xipic, шыгыс, жулдегер, сурлем, шшендеме, шамшырактар,
аманат, кешен, айдар, егемен бейнетаспа жанкуйер!, шеилм,
карар, каулы, сен!м кагаз тер!зд4 толып жаткан балама
сездер, терминдер, ер турл! угым атаулары неше ал у ан.
Булардын да стильдш сипаты, колдану аясынын кендш
дережеа б!рдей емес. Мысалы, ecipece ресми-кецсе стиль
нде айкын кершедь

Мектепке дейшп тэрбиенщ нормативах кукыктык жэне
оху-дД1'стемел1х базасы курылды. Мемлекетпк жене орыс
плдерпшеп 82 атаудан туратын 19 оху-од1стемсл1х кешен
дз1рленд1, сынактан епбэшд! жэне 2003/2004 оку жылында
алгаш рет енпзщд!

1999 жылы Кдзакстанда балалардын м1ндетп мектеп
алды дайындык багдарламасымен камтуга эсер eni.
(Казахстан Республихасында б/л/м беруд! дамытудын
2005-2010 жылдарга арналган мемлехетпх багдарлама-
ем)

Бипм беруд! халыкаралык стандартты жйстеу (БХСЖ)

Усынымдарына сэйкес кэаптш бшм беру жэне
кадрларды даярлау жуйесш кайта курылымдау; (сон-
да)

Орталык комуннкацнялык таран курылып, оган Бипм
жэне гылым минст1рл1пнщ орталык аппаратный тарабы
жэне облыстык б!л1м департаменттершщ телекоммуника-
циялык тараптары косылган. (сонда)

Жогарыда келпршген ер сала сездер, термин
мен Typni атаулар жалпы жазу теж!рибесшде кай
стильде болсын унем! колданылады. Ютаби лексикага
жататын неологизмдер де осылай жж жумсалады. Ал
архаизмдер буларга Караганда елдекайда сирек жумса-
лады.
§ 18.	Кенерген сездер мен неологизмдердщ
колданылуы

Титдщ сездж куримы баяу болса да, унем1 езгерш оты-
рады. Ce6e6i халыктын алеуметпк ем!ршдеп: енеркесш-
теп, ауыл шаруашылыгындагы, гылымдагы жене техни-
ка дагы, енер мен маденнет саласындагы еркезп даму,
олардагы ертелькешк! жацалыктар лекси кара да унем!
ыкпалын типзш отырады. Осы ретте кейб1р сездщ колда-
нылу аясы 6ipTe-6ipre тари бастайды не кеци ту сед i. Ал
жеке сездщ колданудан жалпы шыгып калуы б1рден бола
коймайды. Откен деу!рлерде болган кейб!р наным, ар турл1
адет-гурып, кундел1кп пайдаланып келген жекелеген уй
мулк1, шаруашылык буйымдары халык турмысында 6ipre-
6ipre азайып, кейш акыры мул дем жогалып кетедь Сола-
рга катысты сездер мен атаулар да ecxipe бастайды, ете
сирек колданылатын болады, Мысалы: би, болыс, старшин,
елубасы, онбасы, отарба, косин, байбпие, токал, амецгер,
кундес, сеп, ояз, дулыга, шарайна, дуан, уя, nepi, перните,
дню, азан, ыскат, отамалы, влара, тогам, саукеле, жига,
барымта, кун, дабыл, кит, шут. б. Мше булар плде кенер-
ген сездер деп аталады. Кенерген сездер архаизм жене
историзм болып exire белшедг

Ел ем!ршдеп, халык шаруашылыгындагы удайы болып
жататын каркынды дамуга сейкес ne6ip жаца угымдар,
кептеген тын сездер калыптасады. Солардын бул жерде
кейб!рш гана атауга болады. Мысалы, спутник, планетаа-
ралык станция, салмаксыздык, атом музжаргышы, корер-
мен, окырман, балмуздак, аялдама, жулде, айналым($\$\тп\
айналым дегендеп), кепсайыс, бессайысшы, космос, кос-
модром, космонавт, астронавт, шамшырактар, тшнй (тип
зерттеунп), плпп (газет Tuimici), аз1рл1к сапы т. б. Бул
тер!зд1 неологизмдер тЫм1зде ете кеп. Ал K&3ipri керкем
едебиет стилше, сейлеу стилше катысы жагынан алганда
булардын (кенерген сездер мен неологизмдердщ) еркай-
сысынын езднезше тен ерекшелш! бар.

Кенерген сездер ара-тура сейлеу стилшен де кездесш
отырады, ecipece еткен деу!рдеп окиганы суреттейтш, та-
рихи шыгармада жш ушырайды. Мысалы, nci, ип, селебе,
келе, би, болыс, елу басы, он басы, ауылнай, старшын, то-
кал, бойбние жене осы сияктылар эдеби шыгарма стилш-
де белгЁП! 6ip керкемд1к максат ушш жумсалады. Халык-
тын бурынгы eMipi, турмыс жагдайы туралы шыгарма жа-
зуда автор сол кезп соз ул ri л epi не, сол уакытка тэн эр
турл! атауларга зер салып, сол O3i суреттеп отырган уакыт-
тыц Tini мен сей летед i. Керкем эдебиет стилшде колданы-
латын кене сездердш магыпасы каз!рп окушыга, ocipece
жастарга кебшесе тусЫказ болып келедк Мысалы келе
cesi казак плшде агайын аукымы, ельжурты, ортасы, сезге,
катарга деген угымда да, жол-жора, рет-жош, айтыс, талкы
деген мэнде де жумсалады. Тентеп уипн келeci карыздар
болмаса. Осы елге, ез келене келген де осы отырган
6ор1м1зге салык. Мына Тобыктынын агайын келес! сен-
дерге 6ip сезд! сынаткалы отырмыз. Олар соныл согар. Б/'рак
келеге эсте юрген емес. Ас келeci солан гой. Журт келес-
1не салармыз. Ел келесшен калыспантын пысык сезуар,
031 мыскылшыл А бралы отыр(М. Эуезов).

Багы. тау а рык сездершс келеек, булар осы кунде жш
айтылатын, эрюмге эбден туеннкп баягы, тарих еамдершш
кене формасы. Мундай сездер коркем эдебиет стилшде,
мысалы тарихи такырыпка, бурынгы OMip жайлы жазылг-
ан шыгармаларга, жазушыныц оз баяндауына коб!рек жа-
расымды. Сондай-ак, типм4здеп арсы, дабыл, шын- булар
да кене сездер. Сонгы eKcyi кобшссе эпостык шыгарма-
ларда жи1 ушырайды. Арсы - арман, плек магынасын 61л-
fliperin сез. Жогарыда аталган келе. арсы. дабыл. шын. багы.
тауарык cesi еск1Л1кт1 окуы бар карт адамдардын сойлеу
т!Л1нде, керкем эдебиеттс жэне гылыми стильде кездеседг
Былыми енбек плшде iл горше аталган коне создердщ 6opi
б!рдей кездесе бермейдц окулыктарда жэне 6ip атау туршдс
келген, нактылы магыналы коне создср гана колданыла-
ды. Мысалы: дабыл. шын. сауыт. елу басы, старшын. то-
кал. эменгер тэр!зд1лер. Ал он да ней ип. келе. селебе. арсы.
багы сиякты кене сездер псНзшсн колданылмайды. Булар
ресми, кенсе, ic кагаздары стилшде жалпы сирск ушыраса-
ды. Сейлеу тиннде, публицистикалык жэне коркем эдеби-
ет стил in де олардын 6opi (нактылы магыналы атау Typi 11 деп
кене сездер де, абстракт магыналы коне создер де - кай-
кайсысы да) кездесш отырады. Дабыл. сауыт. шын сияк-
ты кене сездер эпостык жырларда жш болады.
Алтын терек арсыга кулаш урган ардакты азамат, сен
елмейсщ дейд/ Эйгером сазы. Бул жоншде багы заман гула-
малары жазым кеткен дагуалар бар. Оралбанды женгеш-
мен, ем1рд1, тауарынты жене алмас. Шаке ершщ касына
байлаган дабылды катты дангыратып, согып ж^бердК
Шыцды шабуыл жалгыз кезд1 жалмауыздын езше беттеп
женелгенде (М. Эуезов). Алдына дабыл тенкерген, Арты-
язсауыт бектерген... Барабан согып, шын кагып (Кобы-
ланды).

XIX гасырдагы эк!мш!л!к атауларыныц !шшде ocipece
болыс жене би ес!мдер! ерекше коней аударады. Эйткен!
осы сездерге байланысты ар алуан терминд!к сез колданыс-
тар калыптасты. Мысалы: болыс, болыстык сайлау, болыс-
тык старшин, болыс кецсес!, тебе би, “претей” би, “тре-
тей" билер, долынжы би, урядник, стражник, ага султан,
кандидат, атшабар, елу басы, он басы, почтабай, ояз, ол
туста сондай-ак кун, барымта, дуан, дуан басы, кол, кол
басы, жатак, бас жатак, орта жатак, аяк жатак, жасауыл,
дуре, майыр, приказдын бастыгы, укип почта, “енбекшерпс”
“кэс/пшер/к” карашыгын, недоимка сиякты кене сездер
де айтылды. Kemuuiiri историзм, б!разы - архаизм. К&мр
кай-кайсысы да непзшен керкем эдебиет стилшде (онда
да тарихи шыгармаларда), гылыми стильде (тарих окулык-
тарында жене осы такырыпты зерттеу жумысынын типнде)
гана колданылады. Окта-текте ресми жене сейлеу стилш-
де (баяндама, лекцияда) жумсалады. Архаизмдер ресми-кен-
се стилшде ете аз кездесед!. Олардыц ен кеп колданыла-
тын жер! - керкем эдебиет стиль Оны мына 6ip уз!нд!лер-
ден айкын керуге болады.

Сыбан, Тобыкты, Керей, Уак болыстары, кандидатта-
ры, долынжы билер! кастарына плмаштарын алыпты
(М. Эуезов). ¥лык уйлер/нен урядниктер, стражниктер де
шыкты. Мынау жалгыз ояз емес, кап теренш тобы гой
(сонда). Буны биыл Кунанбай ез1 ага султан болганнан кейш
осы Тобыктыга болыстык старшин еткенд/ (сонда). Осын-
да “енбекшерж”, “кэсшшерш” болысып орналасып калган
кептеген елдщ уйлер! бар (сонда). Мундайлык айналма
пэлешн ашык аты— “недоимке”, “карашыгын” жэне биыл
тускен “туцдж басы” (сонда). &геп б!ршшшш старшины
ед! (сонда). Сонын Дэмежан корасы турган жагы бас жа-
так атанады ед! (сонда). Дуаны бул болыстардан белек
болса да, жер1 кериплес Керей де бар. Жасауыл эр шакыр-
ганга келмейд/ (сонда). Енд/ бул косын ездершен баска
дуниеден тугел кол узш жалгыз калды (F. Mycipenoa).

Сонгы сейлемдеп косын коне сез! тарихи такырыпка
жазылган публицистикалык енбектерде де колданылады.
Публицистикалык, стильде, сондай-ак, езге де кейб!р кене
сездер кездесед!. Мысалы серйспк, косшы уйымы, косшы
одагы (союз косшы), ортакшыл жастар, астык, салгырты,
азык-тулпс салгырты, тутыну салгырты т.б.

Хан басын карашыга тенгеру жешл болмаса да, ез ал-
дына журт болып тура алмайтугун болган сон, хандары-
мыз халкымен Россияга косылган (Айкап).

1912-iHiiii жылгы 15-iui июльде шыккан закон бойын-
ша ауыл халкы ушш волостной сот сакталган да, жок бола
турып булай етудщ жен! жок.

‘Хирург упин де ултрадыбыстардын орны ерекше. Ол
хирургтын колындагы кандауыр пышактын (скальпель)
да, nicipy аппаратынын (сварочный аппарат) да орнын баса
алады’”Жля\су “УЗИ-дщ тшмдшп” 13ш!лде 2004ж.

Рылым мен техниканыц, енеркесштш даму барысында
да кейб!р атаулар кене сезге айналады. Мысалы, бодия,
атбарабан, кайла, бу (шахтадагы), жезл, суфляж, жарты ка-
зарма, толкач пионер (тем!р жолдагы), жылу мелшерц жылу
беру, жылуалмасу, жылу сыйымдылык (физикадаты) каз!р
жалпы пайдаланылмайды. EipaK гылыми стильде осылар-
дын кай-кайсысы да колданылады. Кейб!реуше мысал кел-
TipefiiK.

Ырак жылу теп теориясынын непзшде калыптаскан
“жылу мелшер!”, “жылу беру”, “жылу алмасу” лгаяе“жылу
сыйымдылык” тэр/зд! еск1 угымды бшд/ретш терминдер
физикада калып койды (гылыми макаладан).

¥я, серптк, кандидат топтары, азык-тул^к салгырты
тер!зд! б!раз кене сез кезшде, ягни сол 20-30 жылдардьщ
ресми-кецсе стилшде де колданылган. Мысалы: Будан бы-
лай б^рнеше колхозга не б/рнеше ауылга ортак уялар, ие
кандидат топтары курылмасын (газеттен). Усак xacin
каперетсес/ орындарынын жумысын кайта куруга белсешп
катынасып, артельдщ, сер!кт!ктш каперетсе-шаруашылык
жагын ныгайтуга айырыкша л-ая/лбелшсш (сонда).
§19. Неологизм

Неологизмдер стиль турлершщ жалпы кай-кайсысын-
да, TinTi сойлеу стил!нде де азды-когт колданылады. Олар
кебшесе гылыми стиль мен публицистикалык стильде жж
ушырасады. Эйткеш неологизмдер кебше-коп сонда (сол
стильдерде) калыптасады. BipaK, коркем эдебиет стилш-
деп неологизмдер мен озге стильдердеп неологизмдер 6ip
емес. Осы exi сала неологизм 6ip-6ipiue уксамайды. Мыса-
лы, окырман, балмуздак, аялдама, жасанды жер cepiri,
Kimi механизация, Казахстан сагаты, бипснплер, озаттар
тугыры, устаз - бригадир тар1зд1 жекесоз не 6ip тутас пркес
(орам) туршде келетш неологизмдер бар. Булар ocipece пуб-
лицистикалык стильде жж коршедг Сондай-ак ресми-кен-
се жене коркем одебиет стилшен де кездеседь Былым мен
техника саласындагы неологизмдер оте коп. Олар сол гылы-
ми стильдщ озшде жж пайдаланылады. Неологизмнщ сон-
дай-ак тагы 6ip Typi бар. Ол - контекст! к неологизмдер.
Булар публицистикалык, оте-моте коркем эдебиет стилше
тэн.

Жоктыктыц барлыкка Ж1берген келпш 613 дегендей
шаттана жайнайды (М. Эуезов). Шабарман емес, сабарман
гоя (сонда). Гоякаядо жылаулар журекпен жоктайды(сы\-
да). - Абай ага, Mine осындай жылаулар жайымен келд/м.
Жылаулар халыктыц касынан табылсам дейтш бопты.
Тагы да Магашка алгаш еткен кундердей агылып, теплш
келш жаткан жылаулар кеп (М. Эуезов). Ал мундай нео-
логизмдер унем! жалпы халыктык сипат ала бермещц. Жеке
жазушыныц шыгармасында гана кездеседг Коркем эдеби-
ет стилшдеп неологизм эдетге элдеб^р тосыннан жасал-
ган, мулдем жана соз емес. Неологизм (коркем эдебиет сти-
лшде, публицистикалык стильде) тыде жалпы бурыннан
бар, белгш создщ непзшде жасалады. Жазушы из акын
тищеп дайын улп (модель) бойынша сездщ тулгалык жа-
гына Typni он 6epin, озшше к убыл тын ко л данады. Ал озге
стильдерде (сойлеу Tini, гылыми,-кенсе, ресми стильдерде)
неологизмнщ мундай контекспк Typi кездеспейдь Пуб-
лицистикалык стиль мен коркем эдебиет стил!ндеп неоло-
гизмдер оте эр тарап болып келедй Ал, малдан, бу байгус-
ты, сезд1 созба Балалат, Колбасалат сал ауызга... Ал,
гурсщдет! Балгалат! Ал, урандат! Алгалат (I. Жансупров).
Сенщ арыц - арлайтыным ем1‘рде (Б. Майлин): Жуз еулне,
мыц nip кеп милагаимен (С. Торайгыров). Мен колхозда
телш1М1н (Т. Бердияров). Суйем мен елмейтугын жыршы-
л&лпъ/(С.Баймолдин). Ыр/ншипк корермен, жулде, жулде-
гер, шамшырак неологизмдер! казак типнде осы он-онбес
кальки жолымен пайда болды. Б1рак, уакыт оте келе кол-
данылуда тосацдыгы сезглмей Kerri. Олар каз!р публицис-
тикалык стильде жш кездесш отырады.

Казак халкынын болашак даму жолы, бакытка, тауелсй
зд^кке, еркениет елкесше алып барар жолы абден таптау-
рын болган, ез/ьпзге бел плi кара жол емес. Ол тек нарык-
тык экономнкага апарар ауыр да киын жол, кажырлы
ецбекп, icKepnncri, бйпмдц уйымдастырушылыкты кажет
етепн тын жол. (Ег. Кдз.)

Аты бар да, заты жок, "Шыгыс касшорын” деген шек-
пенд! жамылып, непзп icinen мулде белек, кебше алыпса-
тарлык, делдалдык арекеттерге бой турган мундай ужым-
дардын каржы-каражат операцияларын капай журпз/п жа-
тка ны да бакылаудан тыс.

(Ег. Каз.)

Mine, когам дамуымен байланысты жеке соз осылай
колданудан б!ртшдеп шыгып калады не жанадан пайда бо-
лып жатады. Котам дамуы сондай-ак белгЫ дорежеде адам-
дардыц рухани эстетикалык желлуше де, олардын оздерш
коршаган дуниегп 3KcnpeccneTiK, эмоционалдык тургыда
туйсшуше де, жалпы соз магынасына да ocepin типзедь

§ 20.	Сездщ экспрессивпк жэне эмоционалдык бояуы

Тй11м1здеп создер оздерппн экспрессивтЫп жагынан
да ар турлк Демек экспрессивт!к сапа белпл! 6ip создерден
гана байкалады. Мысалы: адам, кол, кабырга, улкен, су-
сын, бала, тау, кетеру, ага, таиыс, кшм, шоп, отын торгзд1
6ip топ сезд! кылпын, тыраш, какшу, тойтацдау, жортакы,
дедектеу, каздандау, кымыцдау, шал-жию, кымку, кести-
ту, тепелеу, дардню, тыраю, ызгыту, емшу, тырбыкан, пы-
сыкай, кукай, тыкак, шыпжыкай, туштакай дегендермен оз
ара салыстырсак, оздерппн коркемдш бейнслЫп, эстети-
калык эсерлипп тургысынан булардын ею сала нерсе екенш
онай ацгаруга болады. Мысалы, сонгы топтагылар гана эк-
спрессией сездер. Булар кебшесе керкем эдебиет стил! мен
сейлеу стил! жене публицистикалык стильдерде жи! жумса-
лады.

Экспрессивпк бояу - жеке сездерге де, фразеология лык
орамдарга да, сез формаларына да, синтаксиспк конст-
рукциялардын кай-кайсысына да тен сипат. Б!рак бул ара-
да мына 6ip меселенщ бетш аша кету керек. Эдетте ер
сездщ езше ппсп колданылу ерекшелпз, белил! 6ip стиль
турше беШм1, якни стильдпс сипаты боп&ды. Мысалы, жо-
гарыда талданган санлак, парыз, пат/, еше, ага султан, он-
басы, ультрадыбыстык кондырня, салмаксыздык, музка-
ла, шырайлым, т. б. кез келген стильде колданылмайды.
Kefi6ipeyi гылыми стильге тан болса, езге 6ip тобы керкем
адебиетге тшмд!, ал енд! 6ip саласы ресми кенсе кагазда-
рына лайыктырак. Булардан баска тагы б!ркыдыру сез стиль
турлершщ бершде кездесш отырады. Мысалы, бейтарап
лексика солай. Демек, пядей сездщ кай-кайсысынын да
езшдш колдану аясы, дал! рек айтканда, белил! 6ip стильдщ
сипаты болады. Ал плдеп сездщ кай-кайсысынын да
зкспрессивпк бояуы бола бермейд!, бала мен бебек, бул-
Д1рш1н дегенд!, немесе кала мен кент, rnahap ес!мдерш ез
ара салыстырып керейж. Кала, бала сездер! экспрессией
емес. Ал бул екеуше Караганда, бебек, булд/рш/н, кент,
uiahap дегендерден зкспрессивпк бояу айкын сез! л ед!.

Экспрессивпк бояу адетге ею тургыда сез erinyi ти!с.
Б!ршш!ден, лексикалык магынасы эуелден экспрессияга
бешм туратын сездер, екшшщен, колдану процесшде журе
келе зкспрессивпк бояу алатын ес!мдер мен епепктер. Б!рак
сездщ лексикалык магынасында зкспрессивпк ен унем!
бола бермейд!. Эрб!р жазушы белил! 6ip образ жасау ус-
тшде ез шыгармасынын пл керкемд!г!н жеплд!ре тусу ушш
бейнелеу куралынын осы турш де ретше карай пайдала-
нуга тырысады. Экспрессивпк сез колдану тэсЫ автордын
жалпы сез байлыгына гана емес, сондай-ак материалды
керкемдж максатка сай каншалыкты дел ipiicren ала б!луь
менде пкелей байланысты. Сездщ мундай экспрессивпк
кызмет! публицистикалык, сейлеу стильдер!нде, acipece
керкем едебиет стилшде барынша ерекшелене тусед!.
Буплген бойында кунысып, козгалактай бердк Кейде
жершукыпкап, кейде кымыцдап, козгак кагады (М. Эу-
езов). Кызыл Кулжаны кымкырып алып, ез уйше карай
женеле берген болатын (сонда). Шаптыгып катты урсып,
асыгып келе жаткан кпш meuieci Айгызды таныды (сон-
да). Жана жамыраган козылар ауылдардын ею жагындагы
адырларга тырагайлап epin барады.

Ыр лгут/ты рты ц етедц 6ip луябуртыц..

Тиянаксыз, байлаусыз бангус кылпыц

(Абай).

Каза болды Муради, ажал оны какшыды
(Рудаки).

Тартына берме тайтацаап...

Куй нпркш ылпылдап, бипыцдады

(1лияс Жансупров).

Экспрессивпк бояу т1лдщ жалпы эр турл! кабатынан-
ак байкалады. Эдеби нормада эбден турактап кеткен кала
зат eciMi кейде керкем эдебиет стилшде шаЛартуршде кол-
данылыжетедь (Эйткеш каладан ropi mahap Typi айтылса,
одан элдёб1р пафостык эуен, поэтикалык сарын сезийп
турады, керкемд!п де эсерл! шыгады. BipaK бутан карап,
кала сез! бул стильде мулдем колданылмайды екен деуге
болмайды. Типм!здеп жырак соз! де сондай, ол да кашык,
сын eciMiMen катар колданылады. Кашык созше Караганда,
мунын да экспрессивпк бояуы кобшесе керкем эдебиет
стал iH де айкын сез! л ед i. lllahap, жырак, сездершщ керкем
эдебиет стилшдеп экспрессивен н мына 6ip мысал дар дан
айкын керуге болады.

Баршде ел аз, иес/здгк мол. Iprcni мекен, енерл! rnahap
жок (М. Эуезов). KWpri бултсыз аспандай алы ска, таза-
лыкракатка шакырып, жыракка мензейд! (сонда).

lllahap сезшш экспрессивпк бояуы алдынгы сейлемде
анык Kepinin тур. Керкем эдебиет стил1 ушш енерл/ кала
дегеннен енерл/ u/ahap TipKeci жарасымды. Жалпы, осын-
дай жекелеген сездердш кай-кайысынын да экспрессивпк
бояуы непзшен керкем эдебиет стилшде айкынырак
коршедь Сойлеу стилждеп мына 6ip экспрессивпк кубы-
лыс кейде коркем едебиет стилжде де ете утымды пайда-
ланылады. Мысалы, дагдылы ауызею плде, кекесшдц
юморлык ыцгайда кейб!р адам жонжде селпекбай немесе
беспебай деп те ез ара айтылады. Мундагы экспрессивпк
бояу Серсенбай, Муратбай тер1зд1 xici аттарыныц 1з1мен
жасалып тур. Осы эд!ст1 жазушы кейде таза стильд1к мак-
сатка, керкемдш, утымдылык ушш пайдаланады. Мысалы,
F. MycipenoB “Желкеден бгр-ею рет туйш Ж1берд1” немесе
“6ip-eKi рет желкелеп Ж1берд1”деудш орнына былай дейдп
Колхоздын кепшЬпп тоскауыл тоскан жаудын угпт екеш-
не тусшш, Еситбай мен Супрбай молданы салдесшен бас-
тап иманына дей1н сыпыра боктап, уйше де 6ip куып тык-
кан. Б/р-ек/ретЖелкебай да 6epin ж^берген. Сойлеу стиль
ндеп бул Tepi3fli экспрессивпк бояу баска автордан да бай-
калады. Мысалы, I. Жансупров келген конактардыц кун
Kopic, дэулет дэрежесшщ б1ркелк1 емеспгж 6ip созбен гана
оте асерл1 erin суреттейдь Кыр мен каланын коспасынан
куралган бай аулынын рею сиякты олардын конанд ара-
ласпай болушы едт Академик В. В. Виноградов айткандай,
плдщ экспрессивпк сапасы стильд! калыптастырудын 6ip
куралы болып табылады1.

Экспрессивпк бояу сондай-ак плдеп кейб!р коне кубы-
лыстан да айкын сез i л ед i. Мысалы, бояу зат eciMi керкем
едебиет стилшде кейде кене бояк формасында колданыла-
ды. Онын (бояк сезшщ) коркем эдебиет стилждеп эксп-
рессивпк бояуы мына 6ip елец жолынан анык коршедг

Крзга енд1, бота кез1м, Кызыл атым,
Сертт11сте онер!Hai кызынатын!
Кекболк ен далада кулаш керш,
Жулдыздай кектеп агып сызылатын
(С. Сейфуллин).

Экспрессивпк бояуы бар жогарыдагы тер1зд! жеке соз,
Kefi6ip коне кубылыс сойлеу стилшде, публицистикалык
стиль мен коркем эдебиет стилшде коб!рек кездеседь Ал

1 В.В. Виноградов. Стилистика. Теория поэтической речи. Поэтика.
М., 53-бет.
гылыми жене ресми кексе стильдершде сирек ушыраса-
ды.

Экспрессивпк бояу кай стильде болса да ар турл!
болып келедь Лексикалык магынасынын езшен экспрес-
сивпк бояу 61л1н1п туратын сездердщ катарына селтию,
inutile, кейту, желкебай, араласпай, инну, тырагай-
лау, шертию алшию, кеститу, суцпту, селектеу, кыл-
пыц, куйтыцдау, кымындау, кукай, куйю т. б. жата-
ды. EipaK булардыц езде pi де б1лд1ретш магыналарына
карай оз ара б1рнеше турге болшедк Оны мына тар1зд!
тутас сейлем 4иинде контекспк коршаудан айкын керу-
ге болады: Кейб1реулер тыраштанып жуынып жатыр
(С. Сейфуллин). Жез мурты мысыктын мурты кусай сел-
тиед1 де турады (F. Mycipenoe). Селектеп, алдымды
орап, екеущ 6ip болмайсын (М. Эуезов). Акыры Абай
мен Текежан алшайысып Kerri (сонда). Жалаудан жел
де сарнайды (С. Сейфуллин). Тек кез келгенд! белуар-
дан костите беред! (М. Эуезов). Солтабактарды уй imine
суцгтпп жатыр (сонда).

Осы сейлемдердщ кай-кайсысы да экспрессией. Булар-
дагы экспрессивпк бояу сейлемнщ мазмунына турл1ше
стильдж ен 6epin тур. Ойткеж жогарыдагы тыраштану, сел-
тию, селектеу, алшайысу, кеститу, cy//r/7yericTiKTepi бел пл i
дэрежеде автордын суреттелш отырган окигага деген кезка-
расын ангартады. Экспрессивпк создер коркем эдебиетте
эдетте осындай белгЫ 6ip стильдщ максат ушш колда-
нылады. Экспрессивпк бояу тыраштану, селтню, селек-
теу, сарнау, жаландау дегендердеп сиякты б1рьщгай жа-
гымсыз магынага курылмайды. Кобшесе керкем адеби-
ет стилшде жюрек колданылатын тыраштану, селтию,
селелтеу сездершщ экспрсссиясы ксйшп алшайысу, сар-
нау, кеститу, сунгпу епстштершщ экспрессиясынан
езгешелеу. Ол ушеушде кекссшдц кслемеж сарыны ба-
сым. Экспрессивпк бояу эдетте не 6ip турл! эзы-оспак,
юмор туршде де, салтанатты котерщюлщ маншде де,
адамнын мшез-кулкына, кощл-куйшс байланысты да бо-
лады. EipaK экспрессивпк бояудыц осы катпар-кабатта-
рыньщ 6opi кай стильде болса да упсмi тугел кершбейдь
кез келген керкем шыгарма плшсп 6opi б<рдей байкала
бермейдь Ce6e6i бул op6ip автордын пл шеберлтне,
ap6ip шыгарманыц жазылу стшпмен тжелей байланыс-
ты.

Эзш сынкылды майыскан катар салдарга карсы бас-
ты. Жалу салдардын кастарында вишен ipiicri сулу келш-
шектер келед! екен (М. Эуезов). Озуйщде шертиген паны
курсын (Абай). Манастыквп кейтюзд! (М. Эуезов). Шок-
ша сакалы шанжау-шанжау боп,\ тырагайлап шыккан
(сонда). Ыскак пен эйел/ майы туралган б/ртабакка итше
густ/ (I. Жансупров). Сасык пшпк тубшде Отыр жалгыз
келшшек (С. Сейфуллин).

Осы мысалдардагы сылдырлы, сынкылды, ipiicri, шер-
тию, тырагайлау, итшу, шпик сездер! ездершщ экспрес-
сивпк сипаты жагынан ар турль Мысалы итшу, шертию,-
кейтшзу еткгпктершщ экспрессивтж бояуы мыскылга,
сыкакка курылган. Ал желкебай, араласпай, тырку, ты-
рагайлау сездершщ экспрессивпк бояуынан сыпайы
юмор айкын сез1лед1. Егер автор тырагайлап деудщ ор-
нына ар жерден сирек шыккан десе, одан дал мундай
экспрессия байкалмас едг IhhHk сез1Н1ц непзп, йекси-
калык магынасынын ез1 экспрессиялы. Жогарыдагы езге
экспрессивтж сездердщ магынасы сэн-салтанатка, той-
думанды жиынга мецзейдь Булар контекске алде 6ip
кетерщюлж сипат бередЁ Мысалы, сынкылды, ipiicri
сездершщ стильдж экспрессивпк бояуы тырку, тыра-
гай, желкебай сездершщ итшу, квйтюзу епспктершщ
экспрессивпк бояуына уксамайды. 1ннпк кейшкердщ
турмысыныц жудеул!пн керсететш экспрессивтж сез. Ipiicri,
сынкылды eciMflepi непзшен керкем эдебиет стилше тэн
сездер.

Экспрессивтж сездер сондай-ак публицистикалык
стильде де колданылады. Мысалы, типмйздеп сабаз зат
ебмшде де, жаландату деген епспкте де экспрессивтж
бояу бар. Экспрессивтж бояу олардын лексикалык ма-
гыналарынын ездершен-ак ацгарылып тур. Осы exi сез
керкем эдебиет стилшде гана емес, кейде публицисти-
калык стильде де (мысалы, саяси эдебиет плшде де)
жумсалады. Жею'лш калганнан кейш 6iapin сабаздар
жылап ж!берд} жене киын жагдай туралы байбалам сал-
ды(3. И. Ленин. Тацдамалы шыгармалар. Уш томдыгы,
I том, Алматы, 1962, 366-бет).
§ 21.	Сез жэне онын магынасы

Тгпдщ стильд1к мумкщд!П жалпы халык шаруашылы-
гынын, кала мен ауылдын осу-оркендеу каркынына, ха-
лыктын заттык жэне рухани мадениепнщ даму дэрежеане
сэйкес 6ipre-6ipre жепле туседк кенейт отырады. Сездщ
турл! ауыс магыналары мше, осы туста калыптасады. Олар
белгип 6ip стильдщ кажетке байланысты, сездщ непзп
(тура) магынасынан келщ шыгады. Ауыс магына exi турлк
6ipi - жалпы халыктык стильде, exiHiuici - оган xepiciHuie,
ягни белпл! 6ip автордын соз колдапуында жалгыз-ак рет
не ете сирек кездесепн ауыс магынада хе л ед i. Сонгыны
эдетте контекспк ауыс магына деп атайды. Сездщ осы тура,
ауыс жэне контекспк магыналарын мына мысалдардан
анык керуге болады. Куйме алыстап барып, cap ко делi бел-
ден аса бердИ^Л. Эуезов). КадА^ед/ле//прл1кте кай белдщ
астында журсем де, артымда отырган 6ip бел - езщ ед1?
(сонда). Кдзф бетпакдалапыц оны мен кыры кокпенбек
бояктай (Э. Кеппмов). Кыр жолаушысы сияктанган сапта-
масы бар (М. Эуезов). Дэьп кайтпас, бузылмас тэтп бар
ма... Tani ауыздан дем кетпей(Абай).

Осы уз1ндщеп бел, кыр. татп еамдер! ездерщщ тура
магынасывда да, сондай-ак ауыс манде де жумсалган. Бел
сезщщ колданылуы ерекше кешл аударады. "Сар кодел/
белден аса бердГ’. Бел бул арада озщщ нактылыгы, пке
магынасында келш тур. Ал содап сонгы екншн сейлемнщ
6ip езщде бел зат eciMiH жазушы катары мен exi рет адеш
колданады. EipaK exeyi де exi Typni ауыс магынада: “Кдй
белдщ астында журсем де... ”. Мундагы бел сез! кай жерде
журсем де дегенд! ангартады. Ал "6ip бел езщ ед/'”деген-
деп бел прек, суйешш угымында алынган. Кыр сез! де
солай. Ол да ауел! тура манде, содан сон ауыс магынада
колданылган.

Terri ауыз дегендеп татт/сын еамппц магынасы - кон-
текспк. Tani сез! ауыз зат ес!М1мен пркесш, керкем аде-
биет пен публицистикалык стильдерде гана (онда да ете
сирек) алынады.

Жалпы халыктык (сондай-ак контекспк те) ауыс магы-
на уш турлк метафоралык, метонимиялык жене синекдо-
халык жолмен жасалады.
§ 22.	Метафора

Метафоранын (ауыс магыналы не ecipeney магынасын-
дагы сездщ) ен кеп колданылатын жер! - публицистика-
лык стиль мен ecipece керкем едебиет стиль Сездщ мета-
форалык магынасы шешешпк сарындагы есиет елендер-
ден, макал-метелден, айтыс жырларынан, киссалардан,
жумбак пен жанылтпаштардан, ауыз едебиет1нщ езге де
улплершен кездеседь EipaK осылардын iniiime ете-мете
керкем едебиет спипнде жи! жене ер тарап турде келш
оты рады.

Сез баклагам момын агайыннын 6epi де Крдарды кара-
ламады (М. Эуезов). Ом/'р боны к/мге кездессе де ылгм
таркап кеткен базардын сонына ипнумен откеш ме? Огкен
сон базар, Кдйткан сон ажар... Сен едщ базарым (Абай).
Бузау Tic камшы куйрыгын шаншып алып кайкайып бара-
ды(¥. Mycipenoe).

Осы узшдщеп караламады деген етзспк метафоралык
теситмен езшщ пкелей магынасынан шыгып, стильдыс жана
угымда жумсалган. Метафоранын ен басты стильд!к ерек-
ujeniri - бейнелипп, ойды бейнел! гурде жепазет1нд1п. Ол
сондыктан да керкем едебиет стюпнде жш колданылады.
Ал, гылыми, кенсе, ресми ic кагаздары стильдер!нде мета-
фора дел мундай дережеде кездеспейдь Поэтикалык ме-
тафора керкем едебиет стшпмен тыгыз байланысты. Op6ip
жазушы образ жасауда осы метафоралык сез колдану
теситше кебйрек барады. Мысалы: Даусы гуж1лденк1'реп
шыгатын, жарыкшак унд| Дищо Эйгер 'нишн жузшен коз
алмайды(М. Эуезов). Барлык жанагы жас эйелдердщ шын-
шыл сезпш жуздершде жагалай дуылдап шашпан толкын,
жени! кызгылт нур жупрд! (сонда). Сол кеште унс^з
коцыр тартып, жайлау-жайлауларына кайтысты (сонда).
Бул мысалдардагы метафоралык сез колданыстар мына-
лар: жарыкшак (ун). жен1л (нер). коныр тартып, Керкем
шыгармада метафоралардын стильдж кызметз неше алуан
болып келедь

Бул кагазда Байша журепн/н кайгысы мен ез ем^рппн
OKiHiiini арманын тугендеп, пз/п жазып ед1 (М. Эуезов).
Сондай кездщ карсанында ез елЫн 1ппмен кагаздасып
жатулайык емес (сонда). Молдалар кызылды сезген кара-
кустай жанталасып жур (М. Эуезов). Ылги кызыл бер деп,
тагы кер1'лмейд1 (сонда). Кызылы кырманымнын мая, кыр-
дай (Кер1мбеков).

Кагаз. кызыл метафоралары тура магынада да, метафо-
ралык магынада да колданылган. Жалпы халыктык сипат
алып кеткен мундай метафоралар тЫм!зде оте коп, булар-
дын колданылу аясы, стильдж бояуы ар алуан болып ке-
ледк

Ал асы аз кара коз/ нур жайнайды...
Бул юке KiM виноват
Я Семейдщ каласы?

Я казактыц ал асы?...

(Аба й).

Осындагы аласы co3i ею турл! магынада: бйршнпден,
тура магынада (аласы аз коз), екпшлден, метафора ретжде
жумсалып тур. Ол кебшесе жалпы халыктык сипаттагы
метафорлык магынада (ала ауыз, ала кол, мал аласы сыр-
тында, адам аласы шпнде, алтау ала болса тар1здес турак-
ты т1ркестер курамында) жумсалады. Ал коркем эдебиет
стилшде белпл! 6ip коркемдж кажетке орай бул туракты-
лык унем1 сактала бермейдЬ ягни жогарыдагы сиякты лрке-
стердщ ара жН кейде ашылып, ондагы компоненттер ара-
тура оз алдарына жеке-жеке де колданылады. Абай ала созш
эдыдж, а дал дык, береке-б1рлпс, жоктык, алауыз магына-
сында, дагдылы соз орамын озгертщюреп, озшше стильдж
ыцгай 6epin, жацаша колданып отыр. BipaK ол бул жерде
де (ала сез!) озшш жалпы халыктык ауыс магынасынан
ажырамаган. Осы тар!здес стильдж кубылу татт! сын
ес1мнщ метафорлык магынасында да айкын байкалады.
Мысалы, онын мына 6ip олен жолдарындагы колданылуы-
на кеньп аударып корешк.

Татп ауыздан дам кетпей...

Уылжыгант9п\ жас

(М. Эуезов).

Жакынныц сез/татп деп...

Мшез1Т9Гт\ болмайды...
Жылы Tani жауап ант.
Жаксы ан мен татп кун...
(Абай)

Бул узйндитерде татп сез! бес рет колданылган. Ал-
дыщы exi мысалдагы ауыс магынасы контекспк кана, ягни
татп жас, мшез1 татп орамдары жалпы халыктык аяда
айтыла да, колданыла да бермейдг Ал татп кун, сез1 татп
пркеандеп татп сын еамшщ метафоралык магынасы он-
дай емес. Мунда олар жалпы халыктык ауыс магынада кол-
данылып тур. Олай дейпн!м!з жаксы он мен татп куй де-
ген соз орамы казак окушысынын каз1р кай-кайсысына да
таныс, тусш!кп. Татп сезшщ колданылуындагы стильдщ
ерекшелщ acipece мына 6ip контексте кершедь

Дам] кайтпас, бузылмас татп бар ма?

Бул арада татп сез! езшщ тура магынасында ма, алде
жалпы халыктык сипатгагы метафора репнде колданылып
тур ма - дал айту киын. Себеб! оны дал осы жолда тура
магынасында да, ауыс магынада да алып карауга болады.
Жазушы екеуш катарластыра, кабаттастыра пайдаланган.
Автор татп сез1н стильдщ максат ушш эдеш колданып
отыр. Тура магына мен метафоралык магына 6ip-6ipiu то-
лыктырып, 6ipiMeH-6ipi астасып кеткен. Татп сын еамшщ
мундагы ен непзп стильдщ маншщ ез! де осы.

Метафора бггкеннщ бор! б!рдей жалпылык сипат алып
кете бермейдг Ойткеш ол сездщ тура (лексикалык) магы-
насымен жене кандай стиль турше бешм, соган байланыс-
ты. Демек, кей сездщ метафорлык магынасы 6enrini 6ip
стильде контекспк кана болып келед!, ягни белпл! б!р
гана аяда кершед!. Мундай, контекспк метафора кебшесе
керкем эдебиет cnuii мен публицистикалык стильден бай-
калады. Ол эр автордын ез!ндж сез колдану шеберлптмен
байланысты мэселе. Себеб!, метафора тур!нде келген он-
дай сез белпл! 6ip контексте б!рак рет кана ушырасады да,
баска жерде кайты п колданылмайды. Жалпы плд!к аяда
кездеспейд!. Сездщ метафоралык магынасы стильдщ кубы-
лыс дегенде, acipece онын осы контекспк магынасы не-
пзге алынады. Контекспк метафора сездщ жалпы халык-
тык ауыс магынасынан белек турган нарсе емес. Р. А. Бу-
дагов атап керсеткендей, керкем адебиет стилше тан кон-
текст! к ауыс магына жалпы халыктык ауыс магынадан келш
шыгады1.

Мундай контекст!к метафора унем! жалпы халыктык
сипат ала бермейд!.

Жыртан-тыртан кызылдан шыгады ерек...
TepiH сатпай, телмтртп кезтн сатып,
Окыган битер эр сездЬ.

Эйтеу!р аксакалдар айтпады деп,
Журместндеп, аз гана сез шыгардык
(Аба й).

Жогарыдагы Кызыл, тер жэне сез ес!мдер! контекспк
метафоралар. Алдынгысы, мысалы, сырты жылтырак, ал
iminue туп жок бос кеуде, ойсыз, жешлтек адам деген ма-
гынада колданылган. Онын мундай магынада жумсалып
тургандыгын жалпы контекске, ягни айналасындагы
сездердщ ез ара магыналык байланысына карал та
байкауга болады. Акын терш зат eciMi аркылы ецбепн де-
генд! айтпакшы. Ал сез eciMi exi турл! метафоралык магы-
нада жумсалып тур. Б!ршш!ден, окыган адам эр турл!
нэрседен хабардар болады, кеп б!лед! деген мэнд! б!лд!рсе,
екшипден, сонгы шумакта елен (елен шыгардык) магына-
сында колданылган. Сейпп контекспк метафора кебшесе
керкем эдебиет стил! мен публицистикалык стильге тэн
ерекшел!к. Ол ep6ip акын, жазушынын сез колдану кабь
лепмен, жеке езшщ гана шеберл!пмен тыгыз байланыс-
ты.

Журсе екен елентмде жаз керктндей
Жасыл ой, жасыл сезтм, жасыл ыргак

Осы ек! жол елендеп жасыл сын ес!м! жас деген магы-
нада колданылып тур. Мундай контекспк метафора гылы-
ми, кенсе, ресми стильдерде сирек ушырасады. Жасыл ой.
жасыл сез!м. жасыл ыргак тэр!зд! контекспк магынадагы
метафоралар сейлеу стилшде жалпы халыктык сипат алып
кете алмайды. Mine, сондыктан да эрб!р жазушы езшщ

1 Р. А. Будагов. Введение в науку о языке, М, 1965,45-бет.
кейшкерш сейлеткенде, сездщ алл тар!зд! магынасын, ягни
контекспк ман1н де унем! талгап отырады.

Мукандай кен акыл, кемецгер
Мурдеге сияды демецдер.
Соны ом/гал тайыздар тарынар
Те ре цд ер терецге терецдер

(М. Эл!мбаев).

Жогарыдагы ею сездщ метафоралык магынасы ерекше
кешл аударады. Олар - тайыздар, терецдер. Алдынгы сез -
ойсыз, пасык адамдар мэншде жумсалып тур. Соцгысы те-
рецдер, буган кер1С1нше - ойлы, акыл-парасаты мол, бипмд!
адамдар деген угымда алынган. Екеушщ (тайыздар мен те-
рендер сезшщ) тура, лексикалык магынасы да сондай кара-
ма-карсы. Акын карсы манд! ею сезд1 стильдщ максат уш1н
катарластыра, эд ей! осылай жумсап отыр. Шагын елецдеп
стильдщ утымдылык - лексикалык магынасы карама-кар-
сы ею сезд! жарыстыра колдану аркылы жасалуында. Соцгы
жолда 6ip гана терец сез! уш рет кайталанган. Ynfeyi де
метафоралык магынада бер!лген: Терецдер терецге терец-
дер... Мундай кейб!р жеке сездщ ара-тура осылай кайтала-
нып к ел in отыруы, т!лде жалпы бар кубылыс. Ол кебшесе
керкем эдебиет пен публицистикалык стильдерде болады.
Мысалы, терен сын ес!м!н Абай карсы мэндеп уст!рт
сез!мен катар алып колданады. Екеу! де ездершщ тура ма-
гынасында емес, метафора ретшде шендесгпритед!. Ycripr
сез! бул арада ьпгерщеп тайыз сез!мен магыналас. Абай
оны сондай-ак жеке алып та, карсы мэнд! сезбен катар
коймай да, косарламай да жумсайды! Кай-кайсысында да
ол контекст!к метафора ретшде келш тур.

Аспаса ацылкайраттан
Терецге бармас усттрттер...
Т1рш1Л1КТ1Ц нес! сан
Терецге бет коймаса...
Кашлге турл1 ой тусер
Эр терецге нусцасац

Осындагы терецге еамшщ езектц тукшрлц терен ойга.
парасаттылыкка, улкен максатка, улкен !ске, арекетке де-
ген метафоралык магынасы жалпы халыктык емес, кон-
текспк гана. Коркем эдебиет стилшде кейб!р метафора-
нын магынасы тутас 6ip контекст 1шшде гана айкындала-
ды. Бул ретте ондай метафоранын контексте элденеше рет
кайталанып колданылатын да кез4 болады. Мысалы, F.
MycipenoB 6ip гана коныр созшщ озш 6ip контекст 1шшде
мына томендепше неше турл! кубылтып колданган. Коцыр
келенке уйдщ коныр cayneci Шанзаны да коцырланды-
рып, сургылтка тацдык тус бередт Yii де коцыр, келенке
де коцыр. Коныр уйдеп турмыс та коцыр. Коныр уйдеп
жандар да коцыр. Коцыр ойлы Шайзаныц он/ де коцыр.
Коцырлатып, ыцырсып олец айтып отырады. Олен емес,
коцыр куймен шнндеп зарын тепл отырады.

Осы уз1нд1де коныр сын eciMi он уш рет кайталанады.
Ею-ак жерде епспк туршде (коцырландырып, коцырла-
тып) колданылады. Ал калган жердщ бэршде eciM кал-
пында жумсалган. Алынган мысалдардагы коныр co3i то-
гыз жерде езшщ тура магынасында, алты жерде метафора
ретшде келген (турмыс та коныр, жандар да коцыр, коныр
ойлы эж де коныр, конырлатып олец айтады, коцыр
куймен). Осы метафоралар контекст аркылы 6ipinin
стильдщ сырын 6ipi аша тускен. Шебер суреткердщ коцыр
сын ебмш эр сойлем сайын осылай жарыстыра ко л дан у ы
кездейсок емес. Контекске Kipren op6ip сойлемд! жеке-жеке
алып талдасак, коцыр созшщ шын мэншдеп стильдщ кыз-
мет! толык ажыратылмай кал ад ы. Автордын коцыр созш
булай эр турл! кубылтып колдануыпан кешпкердщ 6ip сотк!
kohui куйш, iuiKi жан дуниссш, айналасындагы OMip кубы-
лысымен, сырткы ортамен органикалык бай лапы ста наным-
ды суреттегенш байкауга болады. Дсмек, жазушынын
коцыр созш соншама коп кайталап колдануындагы макса-
ты 6ipey-aK. Ол - озшщ суреттеп отырган ксшпкершщ
турмыс жагдайындагы тапшылыкты, осыган байланысты
онын басындагы кон1лс1зд!кт1, кошлшде будан баска да
элдекандай алан бар екенш керсету. Коцыр созшщ тутас
контекстен метафоралык магынасы автордын осы макса-
тына багындырылган.

Kepi жане кундеп машыгы боныиша 6ccik жырын ай-
тады... Осындай коцыр кештщ коцыр куш. Бейуагына
жеткен эженщ ом1рл1к квй-квш (М. Эуезов). Мундагы
коцыр куш дегендеп метафоранын (ягни коцыр сезшщ)
дол магынасын тутас контекске карал кана ажыратуга бо-
лады. Автор бул арада оны сол 6ip к!рбш, мун мэшнде
колданып отыр. Б13 созд! осылай метафоралык манде элде-
неше рет кайталап колдану аркылы белпл! 6ip керкемдш
максатка жету - кебшесе эдеби шыгарма стилше тон ерек-
шел!к. Сезд! жалпы кайталап колдану сейлеу стилшде де
жш кез десед!. EipaK, сейлеу стклшдеп сез кайталаудын си-
паты баскарак. Ойткеш мундагы кайталаулардан (ягни 6ip
созд! б!рнеше рет колданудан) керкем эдебиет плшдеп кай-
талаулардагыдай керкемд1к, стильдш астар байкалмайды.
Бул айырмашылык сейлеу стил! сарынында жазылган шы-
гармалардан, ecipece ондагы авторлык баяндаулардан айкын
кершед!. Мундай, сейлеу стал! улпс!ндеп сез кайталаулар
ертерек кезп, мысалы, 1920-30 жылдардагы прозада кеб!рек.
Олар мына тэр!зд! болып келед!. Кешенщ кейбф бурышта-
рындагы панар орнаткан баганалардыц касына, панар жагу-
шылар келш, жогарыдан панарды бурап rycipin май куйып,
жагута камданысты (Т. Жомартбаев). Иесше еркелеген ит-
тей булацдап жаца келгендер ояздыц алдына барып булан
какты. Олардыц бул булацдауы басымыздагы багымыз кал-
са, сен аркылы цалар деген булацдас ед/(Э. Эб!шев).

Метафоралар, ягни ауыс магыналы не эс!релеу мэшнде
алынатын сездер кебше-кеп керкем эдебиет стилшде кол-
данылганмен, ара-тура езге стиль турлершде де кездесед!.
Мысалы, олар публицистикалык стильде де б!ркатар жер-
де жумсалады. Эдеби шыгармалардагы метафора мен пуб-
лицистикалык, саяси енбектердеп метафора стильдш кыз-
меп жагынан ез ара б!рдей болып келе бермейд!. Себеб!,
керкем эдебиет стилшде жалпы халыктык сипатгагы мета-
форалармен коса, контекспк те метафора колданылады.
Публицистикалык стильде непзшен жалпы халыктык си-
паттагы метафора жи! пайдаланады. Ал публицистикалык
стильден контекспк метафора окта-текте гана ушырасады.

Ултымыздын тепсе тем!р узер ул-кыздары курк-курк
жетелш жур. Тым жасарып кеппп курт ауруы (газеттен).

Метафора (ауыс магыналы сездер) гылыми стильде де
колданылады. Мунда тек жалпы халыктык сипатгагы ме-
тафоралар, ягни ауыс магынасы к!мге болса да жаксы
TyciHiKTi, эбден орныккан сездер гана пайдаланылады. Кон-
текстж метафоралар гылыми стильде жалпы кездеспейдь
Бул - гылыми стильдщ езшдщ сипатымен, оган тэн ерек-
шел1кпен тыгыз байланысты. Былыми эдебиеттерде,
окулыктарда колданылатын сездердщ магынасы журтка
жете таныс, жещл сездермен, онай плмен жазылады. Сон-
дыктан оларда унем! жалпы халыктык сипаттагы метафо-
ралар гана колданылып отырады. Мысалы: Ырщцй топка
масса, энергия, epic тар/зд/ каз/рп физика гылымынын
канкасын курайтын непзп угымдар жатады (Былыми ма-
каладан). Ип бастамалардын тиеп жумысшы табы болды
(сонда). Пирамиданын табаны тен кабыргалы уш бурыш
(Тригонометрия). Бер/лген конуска /штей сызылган шар-
дын бет! сол конустын табанымен тен шамалы (Геомет-
рия).

Метафора сондай-ак ресми кексе стилшде де колданы-
лады. Мунда да непзшен сол жалпы халыктык сипаттагы
метафоралар жумсалады. Б!рак стиль турлершщ 1шшде ме-
тафора жалпы керкем эдебиет жэне публицистикалык
стильдерден жи! байкалады. Ал баскаларга Караганда гылы-
ми, ресми-кенсе стильдершде б!ршама аздау кездеседь Мы-
салы, ресми-кенсе стилшде мына тэр!зд1 метафоралар кол-
данылады:

Кадрлдрды даярлау жуйесщ алемде жалпы кабылданг-
ан бакалавр-магистр моделще конйрудщ непздер/ калан-
ды. (Казахстан Республикасында бЫм берудщ дамытудын
2005-2010 жылдарга арналган Мемлекстпк багдарламасы)
Хазакстандык жэне шетелдж бййм берудщ багдарламала-
рын, 61Л1М туралы кужаттарды езара есепке алу жэне озара
тану тепктерщ аз/рлеу пронес/ баяу журуде, ол студенттер
мен окытушылардын академиялык уткырлыгын тежейдк

(Сонда)

Былыми уйымдардын жогаргы оку орындарынын б/'л/м
беру пронесiне катысуы болмашы. Ыл/м берудщ мазмуны
мен гылымнын каз/рп жагдайынын арасындагы алшактык
маман даярлаудан жаца гылыми пдеяларды шыгармашы-
лыкпен кабылдай алатын, жаца технологняларды алга апа-
рушы жене каз/рп замангы технологиялык пронестерд/ ба-
скара алатын зер/ттеуш/ маман даярлауга толыкканды
кешуд/ жузеге асыруга мумкщдж бермейдт (Сонда)
§ 23.	Метонимия

Метафорага Караганда, метонимияныц (ауыс магынасы
6ip зат пен екшип 6ip заттыц ез ара уксастыгыныц не-
пзшде жасалатын сездердщ) колданылу аясы элдекайда
тар. Метафора стиль турлершщ кай-кайсысында (б!р!нде
аз да, баскасында одан кеб!рек) колданылатын болса, ме-
тонимия мулдем олай емес. Метонимия плдеп стильдердщ
бэршде б!рдей колданылмайды. Ал гылыми стиль (ппп
когамдык гылымнын езшде де) мен ресми-кенсе стилшде
жалпы кездеспейдь Онын кеб!рек колданылатын жер! -
керкем эдебиет стил!. Метонимияныц керкем эдебиет сти-
лшдеп колданылуы метафорадан repi езгешелеу: ягни бул
ею тропаныц жазушы шыгармаларындагы жумсалу дэре-
жесш б!рдей деуге болмайды. Ойткеш, метонимияны кер-
кем эдебиетге колдану мэселес!, ягни онын шыгармадагы
аздыгы немесе кеппп ен алдымен ap6ip жеке автордын
сез колдануындагы езшдж шеберл!пмен тыгыз байланыс-
ты. Шыгармада метонимияны колдану ушш белпл! дэре-
жеде шеберлж кажет. Метонимияныц кей жазушыда азы-
рак, кейшде одан кеб!рек болатыны мше осы себепт!. Осы
тургыдан алганда, метонимияны М. Эуезов пен F. Mycipe-
повтщ колдану шеберл!ктер! ерекше кен!л аударады.

Тещ'з кзрнын семсердей плплеп журген жалгыз оз/ гана
емес екенш коккаска енд1 абайлады. Оз1мен ата теп 6ip
Азат-мая нэ&лшщ естияр еркектер/ тугел кутырынып, олар
да жаркырап агып, жорык, онш салып жур. Тешз астында
найзагай кебейген, жаркылдау кебейген. Сол найзагай-
лар барлык ана балыктарга улы жорыктын бет алысын,
жон1н сштейд! (F. Муарепов).

Жазушынын мундагы найзагай деп отырганы - кеккас-
ка тэр!здес ата балыктар. Эрине, “Тещз астында ата балык
кебейген. Сол ата балыктар барлык ана балыктарга улы
жорыктын беталысын, жешн с!лтейд!” деп те жазуга болар
ед!. Б!рак мунын керкем экспрессивпк, эмоционалдык
бояуы алдынгыдан элдекайда солгын да, ете кемеск!. Жа-
зушы соны алдын ала ескерш, ата балык деудщ орнына
найзагай метонимиясын адеш жэне ете тапкырлыкпен, дэл
колданып отыр. Демек, метонимия - керкем эдебиет стиль
не барынша тэн кубылыс. Керкем эдебиет стшпнде мето-
нимияны колдануда калыптаскан мынадай 6ip тэс!л бар.
Мысалы, элп найзагай зат ес!мш немесе сондай баска 6ip
сезд! метонимия дэрежесшде келпру ушш, алдымен оны -
дай (дей) косымшасын жал Fan, 6ip рет колданып алады.
Бул метонимияныц кандай магына 6umipin турганын ангару
ушш де кажет.

Кеккаска булардан ыгыскан жок. Канды ауыздар то-
бын как ортасынан найзагайдай жарып отп. Кулкын тыр-
бацымен жургендер найзагайды калан устай алсын, ауыз-
дарын ашкан боны кала берш (F. Mycipenoa). Алгаш кез-
дескен куламадан аналыктар да коп !рюлмей отп... Eip сот
кулама устшде кумю канжар лактырысып, ойнап журген
бфеулер бардай едт Томеннен жогары карай лактырган
канжарлар кун козшде 6ip жарк епп калды да, суга шан-
шыла rycin жок болды (сонда).

Жогарыдагы найзагай метонимы тэр!зд!, мундагы кан-
жар метонимы да сол балык магынасында колданылган.
Метонимия керкем эдебиет стилшде тек жеке сез туршде
гана емес, тутас 6ip орам, пркес болып та келш отырады.
Мундай орам туршдеп метонимияныц магынасы да жалпы
контекстен ангарылады. Метонимияныц ез1нд1к осы ерек-
шелпегерше байланысты, ол езге стиль турлершщ кебшде
колданылмайды. Метонимияныц табигаты, оган тан сипат-
ерекшел)к керкем эдебиет стилшде гана жан-жакты, то-
лык кершедь Буган !лгер!дс келпрыген узшдшер де, сон-
дай-ак мына 6ip мысал да эбден дол ел бола алады.

Алдынгы куш Ержан аншы уйпне ею тулю акелш едк
Exeyiдеалтайы Кызыл, алтындай жымындайды екен... Калыц
Кызыл алтынный бетшде азгана ак кылац кум!с сызык-
тар бар (F. Mycipenoe). Жемсауын шалкайта устап, тем!р
найзаларын тосабердк Тырнакты да бшект! екен (сонда).

Бул узшдщеп метонимиялык монде жумсалгандары:
калыц кызыл алтын жэне ак кылау кум!С сызыктар,
тем!р найзаларын деген соз орамдары.

§ 24.	Синекдоха

Сездщ синекдохалык магынасы баска стиль турлерже
Караганда ocipece сейлеу стил! мен коркем эдебиет, публи-
цистикалык стильдерде кеб!рек байкалады. Ал гылыми, рес-
ми-кенсе стильдер!нде ондай дережеде кездеспейдь Синек-
доха ете-мете керкем шыгармада неше алуан стильдж мак-
сатта жумсалады. Бул жеке жазушылардын тзл байлыгы-
мен, сез колдану шеберл1пмен байланысты.

...Кунын айтпаймын. Карашокыны кайтесщ? Ол
мына баланыц сыбагасы емес пе ед/'?(М. Эуезов). Карашо-
лакпен алгаш тогыскан жерде тайталаста, 61'здш костын
абыройын айрандай токтБау (сонда). Амандаса келген, кай-
ырлы болсын айта келген Бансал, Кулыншак дал бугшп
кун амандасу емес, Бекеннп, Борсакка кыр керсете келш
тур (сонда).

Алдынгы сейлемде Карашокыны емес, сол жерде елп-
ршген Кодарды кайтесщ деген магына беритген. Сондай-ак
костын абыройы. Бекеннп, Борсак деген жеке сез TipKeci мен
жалкы еамдер де осындай ауыс магынада кыска кайырылг-
ан, ягни сонгы exi мысалда аниме костын 03i туралы емес,
онда туратын адамдардын абыройы жешнде жене Борсак,
Бекеннп руларыныц адамдары жайында болады. Бул сиякты
сездер керкем адебиетте кейшкер типнде де, авторлык баян-
дауларда да келе бередк Эрине, “костын абыройы” TipKeci
костагы адамдардын абыройы жешнде айтылганы тусЫхтт
“Карашокыны кайтесщ” дегендеп Карашокы “Кодар
елпритген жер” магынасында колданылып турганын окушы
контекске, шыгарманын сюжет желйсше карап тусшедЁ

Эдетте кандай 6ip зат не кубылысты дал ез атауымен
атамау, ягни оны баска белпамен, не 6ip белшепмен атау
дагдысы кундел!кт1 сейлеу Tini аясында, сондай-ак турл4
жазба енбектерде, ocipece керкем шыгарма стилшде де хез-
деседт BipaK 6ip атауды осылай синекдохалык магынада
жумсауда коммуникативтж функциядан repi; стильдж мак-
сат басым жатады. Синекдоха тесин аркылы жасалатын
стильдin ренк Kaaipri керкем шыгарманын кай-кайсысы-
нын тшшен де ангарылады.

Конак уйлер дагды бойынша коп жедБ. Дшдо келici-
мен ас жасалып, тер де, шымылдык iuii де ас жед'1 (М.
Эуезов). Менш алдымнан жем}рмген екшелер жырым-жы-
рым шалбар балактары erin жатты (F. Mycipenoe). Тер-
мостар 6ipece поселкеге карай, 6ipece шынырауга карай
женкшедк Озге тамактар азаяр емес (сонда).
Шынында да, синекдохалык сез колдану тэсЫ кебше-
кеп сейлеу Tini табигатына бешм ту рады. Сездщ метафо-
ралык, метонимиялык мэншен repi, синекдоханын бшд1ре-
тш магынасын окушы эдетте оцай байкайды. Ол (синекдо-
ха) осы ерекшел1пне байланысты керкем эдебиет стилшде
кеп те жане барынша жан-жакты пайдаланылады. Жазу-
шылар оны езшщ айтайын деген ойына алде 6ip эзгп ны-
шанын, юмор лык ен беру yuiiH де жш колданады. Мыса-
лы: Уйлершде конак жок, оцаша шыгар дем ем. Жацагы
арбаныц успне тиеп койган сакалдарыц немене? Сакал-
дарын тамашалайымдеп, оздерш танымайда калдым. Кдй-
дан келген, кан дай сакалдар булар?... Абай тацертец
турып, бетколын жуып, Домежанныц шайына асыкпай кеп
отырганда тундеп бул сураган сакалдар 6ipi артынан 6ipi
шубыра кеп едй. Жацагы сакалдар Абайдан бурын кол
койып ецсере тшскенде... (М. Эуезов). Сакал-муртына муз
катып, шакыр-шукыр басып келген к!м десем, ауыл екен
гой (сонда). Зинекдохалар сондай-ак публицистикалык
стильде де колданылады. Олар кундел4кп баспасез бетшде
эр тарап болып келедь Мунда да сол белгЫ 6ip ойды
ыкшам турде, угымга конымды erin жетк>зу максаты кезде-
лед1. Мундай максатта жумсалган синскдохалардын кай-
кайсысы да жалпы халыктык сипат алган. Сондыктан онын
магынасын kim де болса б!рден дэл тусшед> Мысалы мына
6ip узшдшердщ езшен-ак оны анык байкауга болады. Бул
турнирге ел1мЬдщ 200-ден астам былгары кол га п шебер-
лер1 катысты (газеттен). Улкен юлемпщ айла-тосипне
канык ага буын спортшылармен 6ipre жастар да кубок
жолындагы сынга тусед! (сонда).

Мен жиналгандардыц екннш катарынан, агамыздыц зай-
ыбына жакындау жерден орын алганмын (газеттен).

Батыр агамызды ауыл болып, жылы сез1м1нен, аса 6ip
кимастыкпен шыгарып салдык (газеттен).

Ондай болса Шымкептйсктерге не жарык. Олар колга
алам десе, казакта ескертюш орпатуга лайык талант коп
емес пе! (газеттен)

Синекдоха колжазба туршде жазылган публицистика-
лык макалаларга да жш колданылады. Онын стильдщ кыз-
метшщ ете эр тараптылыгы, коркемдш жагынан да сонша-
лыкты утымдылыгы публицистикада айкын кершедг Мы-
силы, 6ip колхоздагы era Социалист» Енбек Epi женшде
жазылган макаладагы жуллыз деген синекдохага кегал
аударайык.

- Ага, кам отарга тартамъп?

- “Кос жулдыздын” аулына...

- Бул Kici б/здщ**К,ос жулдыздын” жасы улкеш-Кунбо-
лат Сейiтов... Сф/кп “Кос жулдыздын” eiamnici - Нуртай
Шаймерденовты шакырып келуге ж/берш... “Крсжулдыз-
бен” онпмелесе, пйпрлесе келгенде шопам енбепнщ ауыр
да абыронлы екен/не каныкгык... Осынау “Крс жулдыз-
дын” енбек жолдары сонын куэсы болгандан (газеттен).

§ 25.	Сездщ кен магыналылыгы жэне омоним

Кеп магыналы сездер ездершщ сырт формасы жагы-
нан омонимдерге уксайды. Олардын осы сырт уксастыгы
6ipineH-6ipiH ажыратуда кеп репе киындык та Kenripin жур.
Студенттер стилистика сабагындагы талдау жумыстарын-
да бул екеуше байланысты кейде кате де Ж1берш жатады.
Мысалы, ай зат eciMi - казак типнде эдетте кеп магыналы
сез де, сондай-ак омоним репнде де каралады. Ол кеп ма-
гыналы сез репнде астрономиялык атауда (ай туда, ай бат-
ты), уакыт елшем!нде (era ай, айдан асты), тецеу куралы
кызмепнде жумсалып адемипк, кер» угымында (айдай,
ай десе аузы..., Айсулу), ауыс магынада (айга колы жет-
кендей) биииредЁ Демек, ай eciMi терт турл! магынада катар
колданылып тур. Терт жердеп ай сезшщ угымы баска-ба-
ска болганымен, олардын арасында магыналык байланыс
6api6ip сакталган. Терт жердеп ай да айналып келгенде
6ip-aK сез. Омоним де осындай, сыртформасы (тулгасы)
б!рдей сез. Осы жагынан алганда, ай сез! типм!зде омоним
тур!нде де айтылады: коришспн айы етп, сонын аиы erin
тур, ай Айша, 6epi келшг, айдалада ак отау, аузы-мурны
жок отау. Mine осылардагы “ай”-лар жене элп кеп магына-
лы сез репнде келген “ай”-лар ез ара омоним. Немесе ат
сезш алайык. Ат - зат eciM, ат - епспк. Алайда, бул era
“ат”-тын арасында да, сондай-ак жогарыдагы “ай”-лардын
арасында да магыналык байланыс жок. Exeyi жеке-жеке
era сез. Кеп магыналы сез бен омоним стиль турлерше
катысы женшен де ездьезше тан ерекшел!ктер!, айырма-
шылыгы бар, 6ip-6ipiHeH алшак турган кубылыстар. Ерд!
осы екеуш стильдш сипаты жагынан жеке-жеке алып тал-
дайык.

Сездщ кеп магыналыгы жалпы халыктык ауыс магы-
нанын непзшде жасалады. Кеп магыналы сез кай стильде
болса да колданылады. BipaK. онын ен кеп жумсалатын
жер! - керкем шыгарма.

Бер жагына 6ip юртштен сон 6ip Kipniiini койып, тел-
М1рген кездерден денесш жасыра бастады (М. Эуезов).
Кдлага барып еск1 кездерд! корген соц, кыр есщнен шы-
гып кетп (сонда).

Бупнп кун турленген кынаулымын
Айналамда коз де коп сынаулымын (сонда).

Эжес1 ripi болган кун Кдсымнын конипнен суду са-
гымдай, жазгы-тургы мамык rycri булттай болып, кайта
оралмастай боп жогала бастады. Кдсымнын умт, жарык
куш де батты. Ci3ai мен куткемш, ол кезде с/'з ушш Kiммен
болса да, кетшуге шыдагамын. BipaK ол кундер отп (сон-
да).

Бул узшдщеп кез жене кун созипн екеу! де кеп магы-
налы. Екеужщ осылай турльтурл! мен алуы кебшесе керкем
едебиет стилшщ табигатымен тыгыз байланысты. Ойткеж,
жазушы мунда ep6ip т!лд!к кубы листы бел ri л i 6ip коркемдш
максатта колдануга тырысады. Ал ондайга едетте кеп ма-
гыналы сездер бешм!рек. Мысалы, жогарыда келт!р!лген
коз cesi eyeni адам деген угымды, одан сон таныс магына-
сын, сонгы сейлемде ел (журт) мошн б!лд!р!п тур. Кез
eciMinin ер алуан магынасын осылай турл!шс ынгайда пай-
далану - жалпы сез кайталаудан кашкандык. Коп магына-
лы кун сезшш стильдщ колданылу аясы будан да ер тарап.
Соны авторлар керкем эдебиет стилшде оте шебер пайда-
ланады. (лгерщеп мысалда кун соз! кез, уакыт (шак)
маншде алынган. BipaK стильдщ жатыктыгы жагынан аже&
Tipi болган кез (уакыт) дсуден ropi эжеа Tipi болган кун
деген утымдырак. Сондай-ак кайгысыз, камсыз шаги (кез!),
ол кез (ондайга бел байлаган кез), ол уакыт дегенге Кара-
ганда, умггп жарык кун!, ол кундер (orri) деп алганнын
керкем!рек екенш, стильдщ жагынан утымдылыгын оцай
байкауга болады. Ocipece кун еамшщ кеп магыналылыгы
сейлеу стил1нде, ете-мете керкем едебиет стилшде жан-
жакты кершедк Ол Timi 6ip гана Абай елецдершщ езшде
неше алуан стильдщ астар бередк Солардыц (бэр! емес)
кейб!р! мына темендеп тэр!зд!:

Яекун туды басыца...

Не корлык, кур кылжацмен кун вткйбек...

Иткорлык, немене екен суйткен куш...

Сасып калдым кун тыгыз
Тынтуяк кушм суйтседе
Кор болды жаным
Сенс 13 де мен in кушм...
Ыреушщ кун! жок 6ipeyiHci3 (Абай).

Кун ceai мунда не зор (туды), киын-кыспак не жаг-
дай уакыт, кез, ем1р, келешек деген тэр!зд! магыналарда
жумсалган. Сезд! ссылай ар кырынан алып, турл! манде
колдану, ягни кеп магыналы сезд! булай пайдалану. пуб-
лицистикалык стильде (жогарыда айттык), сейлеу стилЬ
нен де ара-тура байкалады. Озге стильдерде: гылыми, рес-
ми, кецсе кагазы стильдершде кеп магыналы сездщ колда-
нылуы мулдем баскаша.

Керкем эдебиет стилшде акын, жазушылар ездершщ
шыгармаларында кеп магыналы кейб!р сезд! ею не уш ма-
гынасында катар алып та жумсай бередь Жарыстыра пай-
дал анады. Ресми кецсе, гылыми стильдерде кеп магыналы
сезд! пайдаланудыц бул тур! жалпы сирек кездеседг Мы-
салы, жацагы кун сезшщ сондай-ак кеп магыналы жан зат
eciMiHiH 6ip сейлемдеп кайталануына сел кецьл аударып
керейш.

Сонымен Kapi эженщ ыктиярынан 6ip кун шет жайлап
кормеген Жомеш алдыцгы кунш ез бепмен ойлаганда жок-
ты. (М. Эуезов). Эжеа' елген сон, квцшнде 6ip кун
Tipmiairine суйсшгендей ашык кун болган жок (сонда).
Мейрам куншн тус мезплшен 6epi карай бакшага барамыз
деп аз1рленген бозбаламен эйелдер кун батардан-ак белек-
белек жайрандаган топ болып узшместен келш жатыр (сон-
да). Келер кун! кун кетерше бере... квшп Кеккаска кеп
узамай Куламага кезшетищерш сез1нд1.
Бул кушме 6ip куш
Боламын гой деймш зар
Мен1ц де кушм кун емес
Exi куймек 6ip жанга одыет пе,
Каны кара 6ip жанмын жаны жара
(Аба й).

Сонгы ею жол елецшдс жан соз! уш рет келпршген.
Eki жерде адам магынасында (6ip жанга, 6ip жанмын) алы-
нган. Одан сонгы, ягни ен кейшп жолдагы жан кец1л акыл-
ой, сана деген менд1 ангартады (жаным жара кеншм каяу
уайымдымын, мундымын деген тер!зд1 мазмунда айтылып
тур). Ал 6ipiHuii жолда автордын осы ею магынаны кайсы-
сында алып отырганын дол басып айту киын. Ойткеш
окушы оны адам угымында да сондай-ак тура жан магына-
сында да тусшуге болады. Автор бул созд! 6ipiHuii жолда
осы ею магынада Tirrri б>рдей алгапда да уксайды. Сездщ
кеп магыналыгымен байланысты мундай езгешелж керкем
едебиет плшен жш ушырасады. Осы ерекшелж гылым мен
техника жешндеп зерттеулерден, окулыктардан унем1 бай-
кала бермейдь

Жогарыдагы ею жол оленде уш рет колданылган жан
eciMiHin магыналык сипаты ер баска, ягни стильдщ колда-
нылуы жагынан осы уш жердеп жан coai оз ара 6ip емес.
Сездщ кеп магыналыгы мен стилистнканын 6ip-6ipine каты-
сы деген меселе мше осы тургыда ангары лады.

Бул сездщ осы 6ip стильдщ утымдылыгы, ягни оны
жогарыда аталган ею магынасында катар койып жумсау
Tecin i керкем едебиет стилшде жалпы жш кез дес in отыра-
ды. Жан eciMi елп ею Typni магынасында, кейде 6ip елен
жолынын езшде-ак булай ipKcc-TipKec келш отырса, енд1
б1рде ол баскарак ынгайда, 6ip-6ipineii сел алшактау да
колданылып к ел ед i. Мысалы:

Тэн суйгенш бермесе,
Жан шыдамас жаны ашып...

Суйк1МД1 ripiжанга неткен жансын?/
Арамдыкпен бар ма екен жаннан аспак...
Суйержансып, “суйюмд! бет берем”деп...
К,ысылган жерде жан жалдау...
Сол досты сая таппай 1здейд1 жан.

Жаужабылса, бузылмас жан кермед1м

(Аба й).

Жауымнан айырган жан алсын дейщ,
Эл1бек жаны болса 1ле кусын,

(М. Эуезов).

2>/ржанына сыйып тур бар дуниенщ люд жаны,
Талай жан еткен екен шамшырактай
Айтыста акылымен жан шыдатпай

(О. X а й я м).

Bip созд! осылайша кайталап колданудын нэтижесшде
онын стильдщ кызмет!, магыналык аясы кейде сол езгере
туседг Сейтш, стильдщ колданылу ерекшел!пне карай кеп
магыналылыгы барынша айкын кершедг Муны шгерщеп
узшдщен байкауга болады: Суйюмд! Tipiжанга неткенжан-
сыц... Бул жолдагы жан сезшщ 6ipiHiui колданыстагы
угымы ел дегенге бей!м!рек. Ол Tipi еслм1мен магыналык
байланыска тусш, елдщ борте (бар елге) дегенд! б!лд!р!п
тур. Ал буган жарыстыра колданылган жан eciwi кад!мп
адам мэжнде алынган. Демек, автордын айтайын дегенi:
елдщ борще суйк1мд1 не еткен адамсын деу. BipaK акын
бул ойын осылай созаланга салмайды, шубалтпайды.
Кайта коп магыналы 6ip сездщ езш ар турл! манде катар-
ластыра алып жумсайды. Солай еткенджтен елей жо-
лындагы op6ip сез стильдщ жагынан ез ара утымды
орайласкан, ондагы ой да анык- Жан сезшщ кеп магы-
налылыгымен байланысты сез колданыстагы осындай
стильд!к утымдылык прозалык шыгармалардан да кез-
деседк Жанды жеген азаппен киналып шыккан
Карагезд! бглген жан жок (М. Эуезов). Костадым,
жаным, жаныцмен уржкен зарынды (сонда). Сонгы
мысалда да жан eciMi ек! турл! манде колданылган, алдын-
гысында айналайын. каргам тар!здес магынада алынган да,
кейшпде озшщ тура угымында жумсалып тур. Демек ар
rypni стильдж ынгайда кубылтып колданудын натижесш-
де жан сезшщ коп магыналылыгы бул сейлемде озшщ тагы
6ip кырын аша тускен.
Типьлзде сондай-ак кеп. мал сездер! де кеп магыналы
болып кез десед!. Мунында колданылудагы стильдщ аясы
ер жакты. Жеке 6ip сездщ ер турл! магыналары эдеби
плдег! стильдердщ бэрш де жане сейлеу стилшде де (рас
б!р!нде аз, екшш!с!нде одан кеб!рек) катар кед Tipi лед!. Б!рак
солардыц !ш!нде кеп магыналы создщ колданылуындагы
осы 6ip стильдщ ерекшелщ кеб!весе жеке акын, жазушы-
лардын типнде белпл! 6ip керкемдщ максатка байланысты
барынша ерекшелене тус ед!. Мысалы:

Абуйыр, атак солжанда
К1МД1 кеп журт мактаса.
Ол мактаудан не пайда
Кеп мактауын таппаса,
Кептщ 6opi кеп деме, коп те белек
Кеп итжецпт кек ятт/ купле жемек...
Кептщ аузын кузетсец кун кермейсщ..
Мал кумар конл/ - бексокыр,
Акыл таппак, мал таппак, адал журмек...
Арын саткан мал уппн антурганнын

(Аба й).

Жогарыдагы жолдардагы кеп ес!м! де, мал сез! де гылы-
ми стильде, кецсе, ресми, ic кагазы стильдершде дал мундай
дэрежеде колданылмайды. Жалпы коп магыналы сезд! сан
алуан кубылтып, кебшесе керкем эдебиетте, сондай-ак пуб-
лицистикалык стиль мен ара-тура сейлеу типнде, когам-
дык гылым саласындагы зерттеулерде пайдалануга бола-
ды. Ойткеш ауыс магынада, ауыс магынадан келш шыга-
тын кеп магыналык та ауел! соларда жшрек калыптаса-
ды.

Керкем эдебиет стилiидеиге Караганда кеп магыналы
сезд! ecipece катар алып колдану жагы публицистикалык
стильде сирек ушырасады.

“Моральдык басымдыкты" канткен кунде де колдай
отырып, кун сайын шамалы болса да та бы стар га жетпт оты-
ру керек (В. И. Ленин. Жастар туралы, 219-бет). Сондык-
тан журтшылык, жумысыныц болашагы булынгыр, куш
кунпртед! (‘Тани Муратбаев”, 1972).

Кеп магыналы сез кейде гылыми стильде де колданы-
лады. Мысалы сагат сез! 6ip сейлемде езшщ exi турл! ма-
гынасында да ара-тура колданылады.

Егер сагат ар сагат самый согып отыратын болса, ол
6ip таулйс ншнде неше рет согады (Алгебра).

§ 26.	Омоним

Омонимдер (сырт формасы, дыбыстык курамы б!рдей,
6ipaK бЬцирепн магынасы ар турл! сездер) жеке турган
калпында стиль турлершщ жалпы кайсысында да колда-
ныла бередг Омонимдерд! катар алып, кабаттастыра кол-
дануга келгенде, стиль турлершщ бармен мундай ерекшелш
байкалмайды. Олардын 6ip контексте не 6ip сейлемнщ
езщде дал осылай ез ара жарыстыра пайдалану, кебшесе
публицистикалык стиль мен сейлеу, керкем эдебиет стиль-
дершен айкын кершед!.

Омонимдердщ адеби шыгарма стилщдеп керкемдж
кызмеп ар турл!. Бул - op6ip жазушыныц, шеберлптмен
байланысты кубылыс. EipaK керкем эдебиет стилщдеп омо-
нимдер мен сейлеу стилщдеп омонимдерд! б1р-б1р1нен ажы-
ратуда 6ipa3 киындык бар. Ce6e6i, керкем эдебиет стилш-
де колданылатын омонимдердщ кепшипп - кундел!кп
сейлеу стилшде эбден калыптасып, жалпы халыктык си-
пат алып кеткен сездер. Ал булардан баска, керкем эдеби-
ет стилше беюм туратын омонимдердщ кашан да контекспк
сипаты басым болып келед!. Сырттулгасы б!рдей, exi сездщ
ез ара омонимдж катынасы белпл! 6ip контекс 1Ш1нде гана
байкалады. Мысалы: Кара туддекара баспаса, Ерткгпарлы-
берл1 кезген кайыкшыны кашан кердш (М. Эуезов). Мы-
салдагы тус мэншдеп кара сын eciMi эдебиеттеп албасты
магынасындагы кара сез!мен омонимдж сипат алып тур.
EipaK кара сез! осы контексте гана омоним бола алады.—
Кара каска кедей болсам да, кара ниет болмаспын деунн
ен. Жамандык сенщ жатын едк Кдсиетщ сол едк Сен кар-
тайган шагында 613Д1 кара басайын дед1 ме (М. Эуезов).
Мундай, контекспк (стильдщ) омонимдер акын, жазушы-
ларда б!ркелю бола бермейдь Эйткеш жогарыдагыдай кон-
текспк омонимдердщ керкем эдебиет спипндеп колданы-
луы автордын сез колдану шеберл4пмен байланысты.
Алгыцды ацдап бас, ей Жаксылык!
бЬбасында жынын бар 6ip баксылык...
Кдрсак, жортпас кара адыр,
Карамай неге шабасын...

Ыр атка жуз кубылган, жуз! куйпр'

(Абай)

Хызган жанга жану деген сез емес

(Саг ди)
Тугандай ед1 эдей1 арнап шеше&
Жандырсын деп, жпчтткэмуахх ертесш(сонда).

Суы молдыгына жэне ак, от, кара отына карап коныс
етед! (М. Эуезов). Карл! кездерш 6ip туйреп калып, кат-
кабаггап ерген тем/р сымдай шор саусактарын, тоса бер-
ген кэрщ устасса-ак айрылмастай екен (F. Mycipenoe).
Тас кара мшезш унатпай калган уябасар... Куншыгыска
карай тартып берд! (сонда). Тас каралын карасы ешкен
сон уябасар ойынга ез1 rycin кетп(сонда).

Сонеы ею сейлемге кенш аударайык. Акыргы сейлем-
деп exi рет кайталанган кара соз! - коп магыналы соз. Ал
ен сонгы мысалдын алдындагы сойлемде ею рет колданы-
лган кара eciMi - ез ара омонимд>к каты наста жумсалган,
ягни олар омонимдер.

1 Осы жолдагы алдынгы жуз-сан сам, ксйпнп жуз-ар, уят магына-
сында колданылып туртан зат сам. Дсмск булар омонимдер. Казак типнде
дыбыстык курамы, ягни сырт тулгасы осылармсн б!рдей, б>рак магына-
сы баска жэне 6ip соз бар. Ол-к!ш! жуз, орта жуз, улы жуз дегендердеп
жуз. Мунын магынасы жежндс айтылып жургсн niKip эр турлг Ал. бул
сез жайлы б!здщ ойымыз ол жюрлерден озгсрск. Мысалы, А. Габэннщ
нем1С Т1Л1нде жазылган Кене турю грамматнкасында (Леипциг, 1950,
357 бет) жуз дегеи жеке-жеке уш омоним катар келт!р!лед!. Бул уше-
yiniH соцгысы звено (цепи), колено, поколение (‘Тлисд”) мэжндеп сез
екен. Кене турю тЫндеп осы соз тува, хакас т1лдср!ндс каз!р дыбыстык
курамы жагынан сал баскашарак болып, ягни чус тур in де “сустав" ма-
гыиасыида айтылады, ал алтай тЫндеп “й ус ту к” “кольцо" мэжнде кол-
данылады. (В.И. Рассадин. Фонетика и лексика тофаларского языка. Улан-
Уде, 1971, 199) Мше, осы дсрсктсргс суйспс отырып, казак тинндеп
алп Kiiui жуз, орта жуз, улы жуз дегендердеп жуз соз! урпак, буын
дегеи магыиа б!лд!ред| демекжз. Еюжшдсп, казак тинндеп бул буын,
урпак магыиасыидагы жуз соз!- сонау, коне турю заманынан келе жатк-
ан кубылыс.
§ 27.	Синонимдер

Синонимдер кай стильде болса да бор1нде б>рдей дэре-
жеде колданылмайды. Ресми-кецсе, гылми стильде сино-
нимдердш жеке 6ip сыцарлары кейде ретше карай колда-
нылады. Ал ею, не уш синоним б1рдей катар жумсалмай-
ды. Булай тек публицистикалык жене сойлеу стилшде,
кебiнесе коркем эдебиет стилшде жумсалады. Мысалы,
агайын жэне карындас сездершш ез ара синонимдш сипа-
ты бар. EipaK, соцгы сез кебшесе керкем эдебиет стюпнде
гана колданылады, сейлеу Tini стшпнде ете сирек айтыла-
ды. Жалпы туыс, агайын магынасындагы карындас непзшен
керкем эдебиет стилшде, шешендш стильде, ара-тура
сейлеу типнде колданылады. Серт, уэде, ант сездер! 6ip-
6ipiMen маты нал ас. Жеке кужнде стиль турлершш кай-кай-
сысында да колданыла бередг Exeyi, не yrneyi катар кебше-
се керкем эдебиет стилшде, сондай-ак публицистикалык
стильде кездеседi.

Ара агайыннын созш айттын, карындастын кез жа-
сын айттын, шырагым Абай, карындаска кайырымы бар
бала деп естунп ел/(М. Эуезов). К&сылган халкыц, каума-
лаган карындасыц - бауырыцнан пана табар бантерек бо-
льщдар. Жем ушш осындайда карындастын канын ннкен-
дпстен кабан атанган. Ана Кебекеннщ басына карай тарг!
Кенпрбайдыц зиратына барып турып, серт уэдеш сонда
шешемв. Бунысы 6ip ант, серттей... Дермен ез пишен Абай
кабырына карап, уздпссЬ 6ip ант-серт айтып отыргандай
болды (сонда).

Жазушы да, талым да, баскалар да синонимд! эдетте
6ip сезд! кайталай бермеу ушш колданады. Синонимдер
ecipece керкем эдебиет стилшде жж жумсалады. Керкем
эдебиет стилшде синоним белгип 6ip ойды толыкгыра тусу,
нактылап, дэлд! айту ынгайында колданылады.

Бунин ар жагындагы шло тай тал ас, тартыстыц 6ipe-
уш де Эз1мбай айткан жок... Абаймен араз, кырбай бол-
са... Эр уйдщ жас ейел1, ересек естняр баласы болса, rimi
кгшкене Ш1шектер1н, карындастарын ерп’п, ап...; Калын
карындас арасында жырлап кер1скен дьлмэр да аз
емес. Демежан бул орыска Абай керсеткен ыкылас, бейьлд!
езшщ жуйрж зешшмен жаксы ацдагаи едг. Сол Сармолла
айтып журген созд! бул ез тарапынан да журтка желозу
борыш-карыз тар13Д1. Денесi де жуан, ici де жуан кырыс
кыцыр 6ip болыс - осы.

М. Эуезовпн “Абай жолы” эпопеясында осылар тэр13Д1
контекст!к (стильд1к) синонимдер жи1 ушырайды. Мыса-
лы, далел-далбай, жайылыс-epic, элек-алкын, кешс-кияс,
кек-кыжал, эм1'р-буйрык, жыныс-улыс, жаза-кесж, була-бол-
паш, тыным-тыйым, шабуыл-шандуыл сиякты устеме ма-
гыналы синоним косарлары неше алуан. Мундай синоним-
дер публицистикалык стильде, сондай-ак сейлеу Tini
стилппн ез!нде де сирек ушырасады. Булар непзшен керкем
едебиет стилше тан. Жалпы сейлеу тип стилше тан сино-
нимдер бар да, публицистикалык, керкем эдебиет стилшде
калыптаскан синонимдер ез алдына 6ip белек. Бул ею топ
синонимнщ адеби пл аясындагы колданылуы б!рдей емес.
Керкем шыгармада автордын озпццк стиль ерекшелшше
байланысты колданылатын синонимдсрдш Keir6ipeyi гана
жалпы халыктык сипат ала алады. Ал, копшшп бел ri л i 6ip
публицистикалык стильден, acipccc корксм эдебиет стиль
ндеп синонимдердщ б!разы контекспк синоним. Ресми-кен-
се, гылыми стильдерде мундай контекспк сипатгагы сино-
нимдер колданылмайды. Оларда тек коркем адебиеттеп,
публицистикалык стильден жене сейлеу плшдеп жалпы
халыктык сипат алган синонимдер жумсалады. Онда да
exeyi, не yrneyi катары мен емес, 6ip гана сынары алынады.
Ал керкем эдебиет, публицистикалык, сойлеу nni стильде-
ршде dcipece контекст!к синонимдер керкшше кос-косы-
мен, кабат жумсала бередн Мысалы:

Бар бутактан, гул жапырактан, дан нарден айрылып-
ты, ажырапты... Мен елешн, 6ipaK сол сан жылдарда сенщ
желдерщ куып экеткен гулдер1м, дандер/мнен урпак, носы
калар ма? Енд1 6ip кезекте, Оразбай озшщ кыцыр, кияс,
каской мшез1 бойынша орайын тауып... (сонда). Осы
гурпат-сияктарын керш андаган сон Абай (сонда). 1шшде
кейб1р егес-кияс жауап турса да карсы сейлесе алмады
(сонда). Мунды кыз Керейдщ iummeri Шакантандан езшщ
тец гусын, куштарын табады (сонда).

Синонимдер сиякты дублет создер де осылай ар rypni
стильдж кызмет аткарады. Мысалы, мыпа тэр!зд! б)рнеше
дублетп алып керешк: кала-uiahap (шор)-кент, мырза-
жомарт, даркан-шулен, халык-калайык, жамагат-уалаят,
тырбану-тырманут. б. Бул дублеттерд! кез келген стильде
колдана беруге болмайды. Эркайсысы эр Typni стильге лай-
ыкты. Халык, мырза (кейде жомарт та), кала сездер; стиль
турлершщ кай-кайсысында да жумсала бередь Ал шулен,
даркан, халайык, жамагат, уалаят, кент, uiahap сездер;
тек керкем эдебиетте, публицистикалык-шешендж стиль-
де, кейде сейлеу плшде колданылады. Былыми, ресми-кенсе
стильдершде булар кездеспейдг Кент, даркан. uiahap. шулен
сездер; эдеби шыгармада белил; 6ip керкемдж кызмет ушш
колданылады.

Эр уйдщ терезелершен жылтырап шам сеулеа' керпшт,
ак орамалды кент эйелдер! терезе жабуга шыкты (Б. Май-
лин). Пауеске жакындаган сайын ат-сайманныц кенттш!
екеш байкалып... (F. Mycipenoa). Шелден шулен боп туган
сергепм. (М. Эуезов). Абай оки отырып, сонау алые мунар
ншндеп uiahap уалаяттарга беттеп, “осы сапарга ез^м
журер ме ед1м”деп, кызыгып та кояды (сонда). Бар ynrinepi
баска салдар, езге халык арасында, бейне 6ip бетен уала-
ят, бегде халык тобындай (сонда). Жамагат жиналмасын.
мусылманшылык карызын ада кылмасын дей&з бе (сон-
да).

Синонимдер сондай-ак публицистикалык стильде де жж
жумсалады. Олар мунда да сол белил! 6ip ойды жан-жак-
ты туепциру, толыктыра тусу максатында пайдаланыла-
ды. Синонимдер саяси эдебиеттердщ езшде де осындай
кызмет аткарады. Булардын керкем эдебиет пен публици-
стикалык стильден колданылу жиипп автордын жазу сти-
л;мен пкелей байланысты. Демек, синонимдерд; кейб!р ав-
тор езшщ шыгармасында жш де жэне ете шебер жумсай-
ды. Публицистикалык стильде кейде дублет сез де кол-
данылады.

Бул Kicinin ешпес ерл1п мен батырлыгы, ежетт1Л1г!
мен табандылыгы туралы анызга айналган енпмелер рес-
публикамыздын тукшр-туктрше жетш жататын (газеттен).

Баукен бул шакыруды ризашылыкпен кабылдап, б1зге
карай жакындады. Сейпп арасаннын ен курметп деген б/раз
азаматтары халкымыздын мулы батыры, улы коргаушы-
сы ездершщ туган жершде, касиетп дастархан басында
кездест! (газеттен).
Туралык пен адиниктщ ак жолынан таймады (газет-
тен).

Ол когамдык моден и ем/рдщ кам наган ортасында, ocipe-
се типе катысты мэселен'щ бэршде оз yiiiH, 03 niKipin
ашык та, анык антып жур (газеттен).

Синонимдер кейде гылыми стильден де кездеседг
Мунда сол керкем едебиет, публицистикалык стильдерде-
пдей жарыстырыла, катары мен колданылады.

Сонымен Т1ЛД! курастырушы элементтер жэне тглдщ
буп'ндей курылымы уакыт азган самый дамын, жетипп
отырады (окулыктан).

Т/лдщ эр турл! жактарындагы езгер/с онын жуйесшщ
булшуше де, жайылып кетушеде соктырмайды (сонда).

Т1лд1 синхрониялык тургыдан карастыру каншалыкты
касиетп жэне мацызды болса, оны днохрониялык тургы-
дан карастырып зерттеуде соншалыкты кажетп жэнема-
цызды (сонда).

§ 28.	Антонимдер

Антонимнш де ap6ip стиль туршдеп колданылу дере-
жес) ар баска. Рас, кеп магыналы соз, омоним, синоним
тар)зд|, антоним де жеке турган кужнде стильдердш жал-
пы кай-кайсысында да колдапыла бсредк Мысалы кара
мен ак, iuii мен сырты, аз бен коп дегендер ез ара анто-
нимд1к катынастагы, ягни карама-карсы магыналы сездер.
Булардын 6epi де жеке-жеке туршде кез келген стильде
жумсала бередЬ Б1рак карсы манд) мундай сездерд) катар
алып, кабаттастыра колдану кейб)р, стильде (публицисти-
калык-шешенд)к, сейлеу тип, керкем едебиет стилшде) гана
мумкш болады. Былыми, ресми-кецсе стильдершде анто-
ним сездер сирек ушырайды. Коркем едебиет стилшде ан-
тонимдердщ кызмет) де айрыкша байкалады. Бул ерекшелш
олардын магыналык табигатымен байланысты. Ойткеш,
типм1здеп осы карсы манд) создерд) акын, жазушылар ез
ара катар алып, шыгарма тишнн коркемдтнс жумсайды.

А к денес! ашылып, кара шашы топле жайылып жатыр
(М. Эуезов). Булардын тобынан жырылып калган суду кыз
ак кейлек, кара кемзел^мен ауылдын тусш ашып. Жана
кара шапанын ак бшепне арта салып... (сонда). Алка-котан
пплген кара ала уйлердщ калыц ортасында 6ip-6ip ак уя
жарык айдыц кара су 1Ш1ндеп суретшдей жаркырай тусед!
(сонда). Ceni кара тунде, ак боранда, катер устшде ажал-
данайырганда... (сонда). Олай болса, Хунанбайдын да сыр-
ты булардын irniH бшмеген, елемеген xici тер1зд1 болатын
(сонда). Асанбай ушне Kipin келгендедудырап кеткен узын
кара шаштарын аппак шан басып, кыскы аязда узак жол-
да кездесер акбас кара бура сиякты ед1 (F. Mycipenoa).
Кыран баласына дуние epi кен, Hpiтар. Достары да аз емес,
жаулары одан да кеп. Азиянын аязына, Африканын ыс-
тыгына шыдар урпак керек (сонда).

Антонимдер сондай-ак публицистикалык стильде де
колданылады. Онда да сол белпл! 6ip ойды асерл! erin
жетк!зу максатында косарлана жумсалады.

Жиналыста азшылыгы кепшиппнщ ппбр1мен сана-
сып, б!рауыздан дауыс бериин (газеттен).

ФРАЗЕОЛОГИЯ

§ 29.	Фразеология туралы тусшж

“Фразеология” терминшщ магынасы оте кец.

I. “Фразеология” термин! кен магынада алганда, белпл!
6ip плдеп туракты соз пркестершщ барлык турлершщ жи-
ынтыгы деген угымды б!лд!ред!.

Т!л!м!зде колданылатын жеке сездермен 6ipre кептеген
ерекше калыптаскан соз пркестер! жене сойлемшелер бар.
Ол соз пркестершщ ек! не одан да коп компоненттер! бо-
лады, б!рак соз пркестер! семантикалык б!рл!кте болып,
тутас б!р угымды б!лд!ред!. Мысалы: кез бояу, журегшщ
туп бар; ку бастан куырдактык ет алган т.б. Мундай турак-
ты соз пркестершщ магынасы гасырлар бойы калыптасып,
ел аузында коп айтылып жалпы халыкка тус!н!кт! болып
кеткен.

Магынасы жалпыга белпл!, грамматикалык байланысы
жагынан 6ip бутш единица болып, колданылуы дэстурге
айналган туракты соз пркестерш пл бипмшде фразеология-
лык орам немесе фразеологизмдер деп атайды.
Фразеологизмдерге идиом, фраза, макал-мотелдер жа-
тады. Сонымен 6ipre калыптаскан тиянакты фразеология-
лык топка жататын сездердщ 6ip саласы - кос сездер. Казак
типндеп кос сездер форма жагынан да, семантика жагы-
нан да турльтурл! болып келедi. Кос сездер одетте ею сезд!
болады. Курамында уш сез бар кос сездер сирек кезде-
седг Кос сездердщ сырткы бел ri л epi:

а) дефис аркылы жазылады: “тал^м-тарбие” “бала-шага,
“уйме-жуйме ”т.б.

a)	yrip: “узын аркау, кец тусау", “ару, ардагер”, “тебш-
пден тер жауып, кабыргадан кан жауып” т. б.

б)	кос сездер катарына даусыз енпзшуге тшсп “улде
мен будде” сиякты лзбектер “мен” жалгаулыгы турган-
дыктан сызыкшаны да, ут1рд1 де керек етпейдг

Упрмен белшш жазылган кос создерд4 “курдел! кос
сездер” деп атауга болады1. Кос создердщ фразеологизм-
дерге уксастык белплер! кеп. Ол уксастыктар жогарыда
аталган ецбекте толык керсетшген.

Фразеологизмдердщ озше тон непзп касиеттерй

1.	Дайын плдж единица ретшде жумсалады;

2.	Жалпыга б4рдей танылган колдану зацы болады;

3.	Магына 6ipniri сакталады;

4.	Ею сезден кем болмайды;

Фразеологизмдердщ кай-кайсысы болмасын (идиом,
фраза, макал-мотелдер) 6opi де ен алгаш халыктыц сейлеу
тип непзшде калыптаскан. Сондыктан олар о\прдщ бар-
лык саласын камтып, шю мазмуны жагынан ете бай ке-
ледь Фразеологизмдер алдымен адамдардын ой-соз1мш, ара
катынасын, ем ip тануын бшд4рсдг

Казак Tini фразеологизмдершщ 6ipa3bi етюр сыкакка
курылган. Ол касиет ocipece жагымсыз бейнелерд! сипат-
тайтын идиом, макал-мотелдердс баса ссзыедг Мысалы:
“туйе устшен сирак уйту”; “оу бастан куырдактык ет алу”;
“жумырткадан жун кырыккан”; “пт екеш нтке де 6ip суйек
карыздар”т6.

II. Фразеология - туракты соз TipKCCTcpinin жуйссш зер-
ттейтш тит туралы гылымныц 6ip саласы.

1 /. Кенесбаев, F. Мусабаев. Калрп казак пл> (лексика, фонетика).
Алматы, 1962,220—221 -бсттер.
Фразеология - соцгы жылдары дамып, калыптаса бас-
таган жана лингвистикалык пан.

Фразеология оз алдына белек лингвистикалык пен рет-
!нде пл!м!здег! фразеологизмдерд! курылысына, магына-
лык ерекшел!гше карай ж!ктеп топтастырады жене турак-
ты соз пркестершщ курамын аныктап, онын жасалу жол-
дарын, даму зандылыктарын зертгенд!.

Туракты соз пркестершщ маселелер! каз!рп танда Tin
гылымында актуалды проблемалардын 6ipi есеб!нде зерт-
телш жур. Ойткеш фразеология - пл мэдениетш артты-
рып, шеберлжке уйрететш соз онершщ асылы. Сонымен
6ipre ол 6ip плден екпшп 6ip плге аудару техникасын жет-
!лд!ред!, социалиста дау!рде жана фразеологизмдердщ
калыптасуы мен баю жолын ангартады.

Лингвистикалык пандер сойлемд! дурыс курып, калай
жазуды, тыныс белплерш коюды окытып уйретедь Ал
плд1к тас!лдерд1 oncip, нактылы, дал жане манерл! колда-
ну, жалпы пл мэдениетш арттыру сиякты маселелер сти-
листиканын улесше тиедь Стилистика ушш фразеологизм-
дердщ манерлеу тас!л! репнде мацызы зор. Сондыктан сти-
листика туракты соз пркестершщ пл!м!зде аткаратын кыз-
мепне, онын колдану зандылыктарына баса кешл бе л ед!.

§ 30.	Фразеологизмдердщ стилистикалык кызмет}

Туракты соз TipKecrepi тЫм!зде ею турл! кызмет атка-
рады.

BipiHHii, фразеологиялык б1рл1ктердщ непзп кызмет! -
затгын не кубылыстын атын б!лд!репн (кызыл алан, курмет
тактасы, кырги кабак согыс т.б.) жане сойлем тур!нде
келш, niKip алысу куралы болатын плдщ элемент! (Кез1м
ашылды. Бел^м буллит ель Аузын ашып калыпты. Жаксы-
дан жаман туган). Екпшп, фразеологиялык единицалар
т!л!м!зге образды, бейнел! жане манерл! рен беру де,
т!л!м!здщ эмоционалды-экспрессивп бояуын арттыруда зор
маш бар. Туракты соз пркестершщ осы кызметшщ стили-
стика ушш маш ерекше зор. Сондыктан бул маселеге ай-
рыкша токталу кажет.

Фразеологиялык единицалар пл!м!зд! коркем, бейнел!
erin, оган айрыкша ец береди Ол сейлеу жене жазу тййм1зде
ауыс магыналы метафоралы сез -пркестерш жене баска
да бейнел! сез орамдарынын орынын тауып, нактылы дал
колданумен байланысты.

Образдылык - туракты соз Т1ркестер1не тан кас нет.
Мысалы: алдану- такырга отырып калу; момын- кой аузы-
нан шоп алмас; алые - ит аркасы киян; жас - белпзен бес нс
табы кетпегент. б. Бул туракты сез пркестершщ, курамын-
дагы компоненттершщ 6api де ауыс магыналы сездер. Мун-
дай сездер - айтылатын ойды бейнел! жене асерл! желозу
ушш таптырмайтын Т1лд1к курал. EipaK фразеологизмдер
ылги осындай метафоралы болып келе бермейдй ацдыскан
ауыл болмас; сактыкта корлык жок; суду - суду емес, суйген
- суду; мыцныц тусш таныганша, б1рдщ атын биг, кыс азы-
FbiH жаз жила; иплпстщ ерте-кенп жок т.б. Булар - алуан
rypni угым, зат жане табигат, кубы лыс жайындагы KimiripiM
керкем шыгарма тар!зд1 Ондай соз орамдары, акыл-кенес
репнде жумсалады. Мундай касиет кебшесе макал-мател-
дерге, накыл сездерге жене шешенд1к сездерге тан бола-
ды. Ал ауыс магыналы метафоралы соз пркестершщ 63i де
ылги образды болып келмейди Мысалы, уйдщ кабыргасы
жане кабырганмен кенес деген соз пркестерш алайык.
BipiHini, уйдщ кабыргасы деген магынада алынган метафо-
ралы пркес, 6ipaK образдылык касиеп жок. Екшнп, кабыр-
ганмен кенес сез пркесш алатын болсак, бул тек ауыс ма-
гынадагы метафоралы сез ripKeci гана емес, сонымен 6ipre
образды ойга курылган жане онын жеке сез тур!нде жумса-
латын эквиваленл-сыцары бар (мысалы, “кабырганмен ке-
нес” - сез ripKeci акыддас дсген создin магынасын бициредО.

Фразеологизмдер ездершщ бей пел i к курылысы жагы-
нан да эр алуан болып келедй Онда туракты эпитет, турак-
ты тенеу, туракты acipeney сиякты поэтикалык ты
улплершщ 6api де бар:

Туракты эпитет: кыпша бел, буран бел, ай кабак,
сумб^л шаш, ак сункар, алма мойын, ит жанды, жылкы
мшезд/, айыр тицйт.б.

Туракты тенеу: аткан октай, иненщ жасуындай, коздщ
карашыгындай, шоккен нарда й, кордыц кызындай, есектщ
миыидай, инемен к уды к казгандай, кезге 61ткен суйелдей,
тонный iuiKi бауындай, соз1 туйеден тускендейт.Ъ.
Туракты эарелеу: кел-ке&р, телегей-тешз, кеп ryripce
кел болады, елемде теш жок, ай десе аузы, кун десе кез/',
кез/ шарасынан шыку, жаны мурныньщ ушына келу, кезш
ашып-жумканша, к/ршк какканша, кара кылды как жаркая,
кырык жамау, кырык кун ойын, отыз кун тойын, тебшп-
ден тер жауып, кабыргадан кар жауып т.б.

Туракты литота. Эбрелеуде белпл! 6ip зат не кубы-
лыс шамадан тыс улкейтЫп айтылса, литотада, xepiciHiue,
оте юцпрейтшт сипатталады. Мысалы: тЬе букпеу, бел
жазбау, юрппс какпау, кез Ьпнбеу, Tipi жан жок, 6ip мину-
тка, немесе дуниеш 6ip уыс кылу, 6ip тарынын кауызына
сыйкызу, иненщ жасуындай, TCMip ет/'к тецгедей, reMip таяк
тебендей, туйе сойкан ешю сойканнан куырдактык етдеме-
тедц Tic шукнтын шеп таба алмаут.б.

Фразеологизмдерге образдылык, манер беретш синтак-
сис, фонетика жэне ыргак сиякты кептеген тэсшдер бар.
Бул тэалдер туракты соз пркестерш поэтикага жакында-
тады. Мэселен, фразеологизмдердщ копшипп шендеепру,
дамыту, параллелизм, анафора сиякты поэтикалыкгсин-
таксиске курылган.

Шендеепру (антитеза) жолымен курылган туракты соз
TipKecrepi: мынасука 6ip тосу, б/рде бие, б!рде туйе, туздеп
май inice, уйдеп зер ниед/ атадан алтау тусан да, 6ip жал-
кыздык т.б. Антонимге курылган макал-мэтелдер: кеп тын-
да, аз сейле, бетегеден бшк, жусаннан аласа, ершшек епн-
пиден елгезек масакшы озады, сенщ атын тура турсын,
менщ атым журе турсын т.б. Фразеологизмнщ йишде ма-
гынасы 6ip-6ipiHe карама-карсы курылган антонимд1к кубы-
лыстарда фразеологиялык антонимдер байкалады: журек
жуткан, су журек, кек ми, мандайы кере карыс, ат /'зш
салмау, кун кургатпау, кез/' ашык, eninri таяк деп бшмеу,
жердщжеп тубц осы турканжерт. т.

Оксюморон - магынасы карама-Карсы, антоним сездер
оз ара Tipxecin, 6ip угымды бтлд1редЁ Tipi a7/Ar(Tipi аруак),
Tipi жепм, жаман жаксы керу, уедеден шыку (уэдебнде
турды деген магынасында айтылады), Ж1пс!з байлану, пы-
шаксыз бауыздау, сондай-ак, кайырсыз пайдадан кайырлы
задал, пкеннен гул, зайардан бал, карга баласын аппакым
дер, xipni баласын жумсакым дер, мен - тумакан балака
кшдм шеше, кашпакан кашар сиырдын уызына, епз бузау-
лаганда, ешкпин куйрынл кокке, туненщ куйрыгы жерге
жеткенде дегендердщ эзш-ойын аралас келетш сейлеу Т1Л1
фразеологизмдердщ оксюморонга уксастыгы байкалады.

Дамыту: оку - бипм, булагы, бипм - OMip шырагы, тай
кунанга жетюзер, кунан атка жетюзер, ат муратка жеткпер
т. б.

Параллелизм: кшм Kipi жуса кетер, конш Kipi айтса
кетер, гул оссе жердщ корю, кыз оссе елдщ корю, сунпшн
жарасы 6irep, tui жарасы б1тпес т. б. Бул кубылыс макал
мен афоризмдерде жи1 кездеседг

Анафора деп сезд! не сейлемшеш сейлемнщ басында
б1рынгай кайталауды айтады: кол-колды табады, бояушы-
бояушы дегенге сакалын бояйды, коре-коре кесем болады,
сейлей-сейлей шешен болады т. б.

Эпифорада кайталанатын соз KepiciHiue сейлемнщ
аягында келедг Мысалы, жаз шананды сайла, кыс арбацды
сайла, аласаны атка санама, жакыныцды жатка санама, аш-
тык ас талгатпайды, ашыктык жас талгатпайды, жаксыда
кек жок, кекпде тек жок т. б.

Кайталаудыц бул турлер! каламбурдын жасалуына непз
болады. Дуниекор - дунненщ кулы, кашпаган кашар - си-
ырдын уызы, бояушы-бояушы дегенге сакалын бояйды,
жаксыда кек жок, кекпде тек жок дегсн мысалдар туб!рлес
сездердщ ар турл! магынада колданылуы аркылы жасалг-
ан каламбурлар.

Фразеологизмдерге бейнелж, монсрл1к сипат берепн
дыбыс уйлес1М1 - ыргак жане уйкас болады.

Фразеологизмдерд!н б1ркатары олен сиякты уйлеамщ
сактап, ыргакка, уйкаска курылган. Мысалы: сабыр туб! -
сары алтын, сабырлы жетер муратка, сабырсыз калар уятка,
кысыла-кысыла кыз болдым, айтпа, айтканыннан кайтпа,
аманат, аманатка кылма княнатт. б.

Фразеологизмдерд!н олен тар1зд1 осындай ыргакка,
уйкаска курылуынын esi кездейсок емес. Туракты сез прке-
стерщщ умытылмай узак жылдар “oMip суру" сырынын ез1
осы ыргак пен уйкаска курылуында болу керек. бйткеш
ыргак, уйкаска курылган макал-мателдер мен шешещцк на-
кыл сездер белгЫ 6ip калыпта айтылып кешлге конымды,
жаттауга оцай келедк Бул жалпы фразеологиянын табига-
тына тан касиет.
Жогарыда келпрыген фразеологиялык бейнел1к манер-
леи ш тастлдердщ барлыгы да дайын тйцрк единица ретш-
де жумсалады.

§ 31.	Фразеологиялык синонимдер

Туракты соз TipKecrepi мен сойлемшелердщ 6ip-6ipiMeH
магына уксастыгын эдетте фразеологиялык синоним дейдг
Мысалы, жумган аузын ашпау “ундемеу”деген сезге экви-
валент болса, eKinuii жагынан, tic жармау, лам демеудеген
сез TipKecrepine синонимдес эквивалент болады.

Фразеологиялык синонимдер ею, уш, торт, одан да коп
болып келе берепн! байкалады. Мысалы:

Телегей-тешз, кел-кесip (коп). Итжанды, жылкым'шезд!
(тез1мд1). Мандайы ашылган, кыдыр дарыган, бак конган
(бакытты). Сагы сыну, тауы шагылу, журег! шайылу (бел
кайту). Тайга танба баскандай, аткан тандай, сокырга таяк
устаткандай (айкын). Сакалын сипап калу, тузга отырып
калу, такырга отырып калу, аузы кую (алдану). Козд^ашып
жумганша, юршк какканша, пек кетергенше, кас пен коздщ
арасында, коз шеспеу, ауыз жиганша, тгл катканша, о де-
генше, ене-мше дегенше, ап-сатте(жылдам, лезде).

Кейбер фразеологиялык синонимдер 6ipineH сон 6ipi са-
тылап дамып, соз пркестершщ магынасы кенейе тускен.
Буган уакыт пен кашыктыкты биидретш фразеологизмдерд!
мысалга келпруге болады: шай кайнатым, сут nicipiM, ет
асым, бие сауым; таяк тастам, аркан бойы, козы кош жер,
кеш жер, ат шаптырымт. б.

Фразеологизмдердщ 6ip ерекше сипаты - макал-мэтел-
дердщ ез ара синонимдес келуь Мысалы:

1.	Алдынгы арба калай.журсе,
Сонгы арба солай журедг
2. Сиыр су inice,
Бузау муз жалайды.

1.	Тау мен тасты су бузар,
Адамзатты соз бузар.

2.	Котыр колдан жугады,

. Пале плден жугады.
1.	031Н1ц туйедежн кермей,
Б!реудш туймедейш керген.

2.	Жыгылып жатып,
Суршгенге кулген.

1.	Ак журген адам-азбас...
Акка кудай жак.

2.	Текжурсен,
Ток журерсщ т. б.

Ceftrin, фразеологиялык синоним дегешм13 - ар турл!
образга курылган, б!рак магынасы б!р-б!р!не жакын, турак-
ты сез TipKecrepi.

Фразеологиялык синонимдерге плеоназмдар мен периф-
разалар1 да жатады.

Плеоназмдарга мысалдар: жарым-жарты, самал жел,
улан-байтак, коцыр салкын, жарык соуле, соске тус, акыр
аягыт. б.

Перифразаларга жататындар: кыз бала - таких тпер,
кырык жегп (архаизм); ер бала - ат устар, еркек пшик;
актам аз - калтам таяз; арак - акац, акматамбет, кек
мойын, ащы су, зам-зам суы т. б.

Перифразанын ерекшс б!р тур! — эвфемизм. Периф-
разанын бул турше б!рнешс мысал келт!рей!к. OripiKuii -
аузыньщ жел1 бар; тусшед| - тебес/ теак; уры - колыныц
жымкырмасы бар; урлык кылманды - б/реудш ала ж!бш
аттамайды; урлапу - колды белу; олд! - келмеске аттану,
пейнике аттану, жан тас/л/м кылу, о дун неге аттану, мани
уйкыта кету, жаны жайаннамта кеттц есек-сыбыс - сым-
сыз телефон, узын кулак. Эвфемизмдср осылайша ар турл!
себептермен астарланып айтылады. Ягни жагымсыз кылык-
тарды сыпайылап, жумсартып айтуды коздейдь Егер дши
угымга байланысты эвфемизмдерд! айтпасак, жалпы т!лд!к
эвфемизмдердщ непзшеи анайы, турпайы сойлеуден сак-
тандырып, сыпайы болуга баулитыны байкалады. Будап ха-
лыктынтглд! жогары эстетикалык тал гам мен пайдалануын
керем!з.

1 Перифраза (грекшс реп — ай нала,— phrasis—айтамын)—бел ria i
6ip угымды адсттспдси баскаша соз орамы немесе соз Tipiccci аркылы
TyciHAipy.
Фразеологиялык синонимдер б1р-б!р1нен семантикалык
рещне, стильд1к бояуына жене колдану аясына карай ерек-
шеленедг Мысалы, тайга танба баскандай, аткан тацдай,
сокырга таяк устаткандай синонимдер! ашык, айкын деген
угымды биинрепн магынасы жакын сездердщ пркестер!
болганымен, олардын экспрессивп касиет! мен колдану
аясы б!рдей емес. Мундай езгешел1кп алдынгы арба калай
журсе, сонгы арба солай журед1 мен сиыр су 1'шсе, бузау
муз жалайды сиякты макал-мателдерден де байкаймыз. Ал
кейб1р фразеологиялык синонимдер б!рынгай болып кел ед i:
бел' кайту, саты сыну, тауы шагылу, журеп шайылут. б.

§ 32.	Фразеологиялык единицалардын
эмоциональды-экспрессивт1к бояуы

Жеке создерге тан эмоциональдык-экспрессивп бояу
туракты сез пркестер!нде де болады. Ягни бурыннан кдлып-
тасып туракталган айрыкша экспрессивп бояулы сез прке-
crepi болады. Экспрессивп туракты сез пркесш сол дайын
кужнде пайдаланып, сейлеупп зат не кубылыс туралы езшщ
кезкарасын жане оны калай багалайтынын биипредй Эксп-
рессивп туракты сез TipKeci сез!мге айрыкша эсер етедг
Мысалы: ypin ауызга салгандай, журек жуткан деп жагым-
ды образ туралы айтылса, коян журек, тас бауыр, жумырт-
кадан жун кырыккан дегендер жагымсыз образ жайында
айтылады. Бул мысалдардагы экспрессивп туракты сез
ripKecrepi адамныц бойында болатын жагымды жэне жа-
гымсыз кылыктарды асерл! бейнелейдг

Экспрессивп туракты сез пркестер! эр турл! кецСл куйь
не байланысты жумсалады. Мысалы: Кез/мнщ карашыгы!
1ске сот! Неткен, сумдык! Кара баскыр! тэр!зд! экспрессивп
сез пркестер типм!зде эр турл! жагдайда колданылады.

Эмоциональдык-экспрессивп сездердщ пркесш мына
темендепдей б!рнеше топка белт керсетуге болады.
EipiHiiii топка ypin ауызга салгандай, iuii-бауыры елж1ре-
ген, емешес! курыган, журек жуткан, коян журек, тас бау-
ыр, ку табан, сор мандай, жумырткадан жун кырыккан, ку
бастан куырдактын ет алган, нт екеш иттен де 6ip суйек
карыздар сиякты жагымды жэне жагымсыз образды сипат-
114
тайтын эмоциональды-экспрессивп туракты пркестерш
жаткызуга болады.

Екшпп топка адамнын ар турл! кошл куйш б!лд!рет!н
туракты TipKecrep жатады. Бул топка жаксы керу, еркеле-
тумен байланысты колданылатын пркестер: коз/ынщ кара-
шыгы, жан кадкам т. б. жаткызуга болады.

Титек маш бар TipicecTepi: /ске сет, купы болсын, он
сапар, кайырлы сапар, айын тусын оны циан, жулдызыц ту-
сын солыцнан, бакытты бол, муратка жет, уб/рл/-шуб/рл1
болт. б. Жане каргыс манд! Tipкестер: тумасац туа шок,
кырык жил к болгыр, сеспей кат, ката кал, желкец кныл-
сын, тилц кыркылсын, жолын болматыр, кок соккан, жер
жастангыр, кезiне кек шыбын уймелесш, кара бет (жуз!
кара), мойныц уз/лсшт. б.

Кептеген сез пркестер! интонация, ыргакпен айтыла-
ды. Буган саяси-элеуметпк ураидар, сейлеу плшде
жумсалатын сураулы жане лепт! сойлемдерд! жаткызуга
болады.

Мысалы: Тауелс!зд!пм!з баянды болсын! Халыктардос-
тыгы жасасын! Бейб/тш/л/к ушш!! Теуелс/зд/к жасасын!
Мереке кутты болсын! Kim б/ла'н? Не /стеши! Кара езш!
Ок/шигп-ак! Эй, бшмеймш! Неткен сумдык.'т. б.

Кейб1р сез TipKecrepi (acipece ел!ктеу!шт! кос сездер)
бейнелеу, KepiicriK сипат беру кызметш аткарады. Масе-
лен, мац-мац баскан TipKeci эдем!, мацгаз жур1сп куз ал-
дыца елестетсе, бурсец-бурсец кос соз! суыктан калтырап
немесе карЫктен енкейш, бурсендеп бара жаткан адам-
нын кейп1н керсетед!. Копац-копац, сылац-сылац, маймац-
маймац сиякты ел1ктеу!ш создердщ де бе й и ел i к сипаты
куигп.

Кептеген фразеологизмдердщ (acipece макал-мател-
дердщ) эмоциональды-экспрессивпк бояуы контексте анык
сезЬтедЁ

§ 33.	Фразеологизмдердщ экспрессивп стильдщ
касиетше карай топтастырылуы

Жогарыда айтылгандай туракты соз пркестер! курамы
жагынан б!рынгай, б!ркслк1 болып кслмсйдь Фразеологиз-
мдер де жеке сездер тар!зд! адамдардьщ б!р-б!р!мен жа-
сайтын катынасыныц турше карай жумсалып, олардын кол-
дану аясы не кецейш, не тарылып отырады. Мунын себеб!
туракты сез пркестершщ белил! 6ip катынас туршде,
(стильдщ ыцгайда) кеб!рек колданылып, сол стильге тан
болуынан. Ойткен! плдщ ез! б!рнеше стильдердщ жиын-
тыгы болып келед! де, ол стильдердщ аркайсысынын езше
тан плдщ таалдер! болады. Фразеологизмдердщ осылай-
ша белил! 6ip стильге телшу! оныц экспрессивп касиетш
турленд!рш отырады. Сонымен 6ipre фразеологизмдердщ
колданылу ерекшелтн де байкатады. Оган фразеология-
лык синонимдер жаксы мысал бола алады. Жогарыда кел-
т!р!лген тайга тацба баскандай, аткан тандай, сокырга таяк
устаткандай сез орамдарын алатын болсак, олардын колда-
нылу аясы б!рдей емес. Булардын алдьщгы екеу! (тайга
танба баскандай, аткан тандай) керкем сез бен публицис-
тикага бежм болса, сокырга таяк устаткандай тек карапай-
ым сейлеуде гана колданылады. Алдынгы арба кайда журсе,
сонгы арба сонда журед! мен сныр су iuice, бузау муз жа-
лайды сез TipKecTepi де осындай ек! турл! (6ipi бейтарап,
eKiHiiiici - сейлеу типнде) жумсалады. Жалпы сейлеу Tini
фразеология сыны и кепшипп жагымды жане жагымсыз
эмоцияны б!лд!руге ней з дел ген. Сондыктан, олардын бей-
нелепшпк касиеп айрыкша сез!леди ypin ауызга салган-
дай, журек жуткан, жумырткадан жун кырыккан, ку бас-
тан куырдактык ет алган т. б.

Туракты сез пркестершщ !шшде сейлеу тип ьщгайын-
да кеб!рек пайдаланылатындары - идиомдар. Ал, макал-
мэтелдердщ колданылу аясы идиомдарга Караганда кеш-
рек, ейткен! макал-мателдер бейтарап колдануга бешм ке-
лед!. Сонымен катар фразеологизмдердщ !ш!нде к!таби-жаз-
ба стильдерде жумсалып танылгандары аз емес. Оларга жаз-
ба пл непзшде калыптаскан, ютаби сипаттагы сез пркес-
терш жаткызуга болады: Бостандык аралы - Куба, Улкен
химия, косымша кун, дала падишасы, ундеспк зады, сурак
белпci т. б.

Мше, пл!м!здеп ар алуан фразеологизмдерд! 6ip текп,
б!рынгай колдануга болмайды. Сондыктан фразеологизм-
дерд! экспрессивп-стильдж бояуына карай белт топтас-
тыру ыцгайлы.
Kasipri казак Tini фразеологиясы осындай белпсше
карай мынадай уш топка белшедг 1. Бейтарап колданыла-
тын фразеологизмдер. 2. Сейлеу тЫ фразеологиясы. 3. Кпа-
би сипаттагы фразеология.

§ 34.	Бейтарап колданылатын фразеологизмдер

Бейтарап сез! жалпылама деген магынаны б|лд|редй Бей-
тарап фразеологизмдер дегешм!3 - сейлеу стилшде болсын,
ютаби - жазба стильдершде болсын жалпылама колданы-
латын туракты сез TipKecrepi. Ойткеш, бул топтагы сез
TipKecrepiHiH, стильдщ сипаты болмайды (созшде туру,
сеш'мд! актау, карсы алу, дауыс беру, шын журектент. б).

Сондай-ак бейтарап колданылатын фразеологизмдердщ
эмоционалды-экспрессивп бояуы да болмайды, зат пен
кубылысты тек этап кана кояды. Мысалы, ит арба, нт аяк,
ит кейлек сиякты сез пркестерш алатын болсак, булар тек
заттын аты болгандыктан, олардын экспрессивп бояуы да,
бейнелепнгпк касиет! де жок.

Осы тургыдан алып Караганда, бейтарап фразеологизм-
дер тобына туракты угым болып калыптаскан жер-су атта-
ры жене кейб|р терминд| к сипаттагы сез riркестерi де енедЁ
(Кара тени, Ак теш'з, кез ойнек, ауыр внд^р^с. ак елей
т. б.)

Стильаралык сипаттагы туракты сез пркестершщ
жалпы саны, бейтарап лексикамен салыстырганда ете
аз. Олай болатын ce6e6i, казак плшдеп фразеологизм-
дердщ кепшШп образды кызмет аткарып не жагымды,
не жагымсыз ынгайда жумсалады. Газеттерде, кейде бей-
тарап фразеологизмдердщ бул касиеп сактала да бер-
мейд1. Мысалы, кол ушын беру сез пркесшщ колданы-
луы темендепдей:

Сондагы азаматтар ауыл халкына 61'раз жошгп ту-
С1нд1рсек, кемектесш кол ушын берсек, фермерлер жер1-
нен айырылып калмаса екендейд! (газеттен).

Жолдастары кол ушын 6epin кептен кездеген макса-
тына жетп (газеттен).

Озпйн туып ескен жерше еркашан кол ушын беруге
дайын (газеттен).
§ 35.	Сейлеу плшщ фразеологиясы

Фразеологизмдер ец алгаш сейлеу типнде не жазба плде
колданылып жалпыга танылады. Казак плшщ фразеоло-
гизм дершin ден! жазба пл дамымай турып, сейлеу плшщ
непзшде калыптаскан.

Бул топка казак плшдеп идиом, макал-мэтелдер жэне
накыл сездер жатады. Сейлеу плшде жумсалатын туракты
сез пркестершщ курамында карапайым, турпайы сездер
жэне кэбби фразеологизмдерд! жаткызуга болады.

Кебби сипатгагы фразеологияга шопанныц зке таятын
устауы, студенттердщ кулап калу, окытушылардын ашык
сабак сиякты пркестерд! атауга болады. Ecxi когамга тэн
фразеологияга жаугершипк, барымта, саудагерлж, пайдак-
унемджпен байланысты туган пркестер жатады: барым-
тага карымта, сзудз сакал сипаганша, саудада достык жок,
кургзк касык ауыз жыртады, алтын керш перните жолдан
тайыпты, есепсп дуние жок т. б. Карапайым, турпайы фра-
зеологизм дердщ колданылу аясы тар: сокырта таяк устат-
кандай, итжокта шошка уред/т. б.

Сейлеу плшщ фразеологизмдер! тек 6ip стильде гана
колданылгандыктан, онын экспрессивп бояуы басым ке-
лед!. (Коздыру - жел беру, шаршау - ит cineci кату, акымак
- кек ми.) Сонымен 6ipre бул онын стильаралык фразеоло-
гизмдерге Караганда колданылу аясынын тарлыгын керсе-
тедь Б!рак сейлеу пл! фразеологизмдершщ экспрессивп
стильдщ бояуы кубылмалы болып келед!. Мысалы:

1.	Эуелп байлык - денсаулык
Екпшй байлык - он саулык
YiuiHiui байлык - ак жаулык

2.	Б/р шуйке баска жету унпн мен не 1стемед1 дейсщ!
Кинога артык билет алып, жалгыз-жарым журген кыздар-
ды касыма отыргызып та кордам, бузыктарга тап болтан
бикештерд! арашалап та керд!м. Мундагы ак жаулык пен
шуйке бас “эйел” деген магынаны беред!, ал экспрессивп
бояуы жагынан булар б!рдей емес. Ocipece сонгысы (шуйке
бас) эр турл! оттенкп б!лд!ред!. Осы жерде шуйке бас -
“Эрк!м суйгенш шунагым” тэр!зд! еркелету магынасында
колданылган. Сейлеу плшщ фразеологиясы осындай об-
раздылыгымен 6ipre карапайым да болып келед!. Жел беру,
кезге туртк! болу, ит корлык, басты катыру, куланянын
етш жеу, кулагын сасыту, сымсыз телефон, кызыл ауыз,
жез екше, жел екпе, кек езу, кок айыл г. б.

Сойлеу Tini фразеологиясыныц жеке создер!, ягни эк-
вивалент! (кыздыру — жел беру, токаю - жыланы кайту) ез
ара магыналас келед! де, 6ip-6ipine синоним болады (маза-
лау- кулагынын епн жеу, мпын ашыту; жылдам Kerin калу,
тайып отыру, тайып турды, табанын жалтыратты, жонын
б/р-ак керсетп, шацына 1лест1рмед1).

Сойлеу типнщ фразеологиясы баска стильдерге Кара-
ганда варианттар мен синонимдсрге оте бай келепн! бай-
калады. Сейлеу типндсп фразеологиялык синонимдер об-
раздылыгы жане экспрессией бояуы жагынан сан кырлы,
кубылмалы келед!. Бул кубылыс сойлеу плше айрыкша
6ip эмоционалды рен береди

§ 36.	Ютаби си патта гы фразеологизмдер

Кай стиль болмасын онын озшщ срекшел!п болады.
Ол ерекшелж стильдерд! 6ip-6ipiMen салыстыруда байка-
лады. Сейлеу тЫнщ фразеологиясы кундел!кт! турмыста
ауызек! сейлеуде колданылып, онын экспрессивт! стильдщ
бояуы еркелету, аз!л-сыкак, турпайы, карапайымдылык
манде болса, ютаби т!л фразеологизмдер! кебше жазба т!лге
тан. Керкем шыгармада поэтикалык сипат, публицистика-
лык шыгармада салтанаттылык басым болса, гылыми шы-
гармалар логикалык далд!кт! плейд! т. б.

Ал жазба т!л фразеологиясы поэтикалык, публици-
стикалык жане терминд!к снпатта болып келед!. Бул топ-
тагы фразеологизмдерге жазба плющ непзшде калыптаск-
ан туракты сез пркестер! тугел енед!.

Жазба т!лдщ непзшде калыптаскан фразеологизмдер
курамы жагынан ар алуан. Бул топта канатты сезге айна-
лып кеткен саяси кайраткерлер мен жазушылардыц ар кез-
де айткан сездер! мен курдел! терминдер, саяси урандар
бар. Канатты сездерге жататын пркестер: "Аз да болса, жак-
сы болсын, куып жету жене басып озу. "Зл/ жандар” (Го-
голь). "Дворян уясы”(И. С. Тургенев). "Кундактагы адам”
(А. П. Чехов). “Адам деген - ардакты ат, Егер жау бер!лмесе.
оны куртар болар” (М. Горький). “вшр де жаксы, ем1р
суру &е жаксы” (В. Маяковский). “Адамдар, мен &здерд1
суйген ед/м. Кырагы болындар!” (Юлиус Фучик) т. б.

Бул соз орамдары орыс типнен публицистикалык жене
керкем шыгармалар аркылы ен1п, казак тип фразеология-
сын байыта тусп. Сондай-ак казак акын-жазушыларынын
каламына тен канатты сездер аз емес. Мысалы, “акесппн
баласы адамнын душпаны, адамнын баласы бауырыц. Адам
баласына адам баласынын 6epi дос. Адамнын адамшылыгы
icri бастаганынан бшшед!” (Абай). “Онер-бнпм 6epi де
окуменен табылган” (Ыбырай), “Epeyin атка ер салмай”
(Махамбет). “Аянбаган жауды аядр”(Жамбыл). “Ар жаза-
сы — бар жазадан ауыр жаза. Жалган намыс касиет емес,
ар сактаган касиет (Мухтар). “Жасык болуданжнер артык
Адамга еткен дзу1'р 6epi сабак, ” (Сабит).

Жазба nninin непзшде калыптаскан фразеологизмдердщ
6ip Typi — терминдер. Терминдердщ фразеологизмдерге
уксас болатын жерлер! бар. Алдымен курдел! терминдер
сез Tipxeci куйшде жумсалып, зат жене кубылыстын атын
быд1редЁ (Тем1ржол, ундеспк заны, квадрат тенеу, езшдпс
кун, сюжетпк линия, тан жауы, абсолютп акикат т. б.)
Заттын, кубылыстын аты — туракты категория. Солай бо-
лгандыктан курделй терминдер де туракты сез Tipxecrepi
репнде - колданылады. Keft6ip курдел! терминдер бейнел}
сез пркестершщ улпсщде келед! (су каранты, сокыр илек,
асказан, кез эйнек, сеп'з кез, ак олимпиада, Жепкаракшы,
кеплд/р тын, кеплд1р отынт. б.)

Курдел! терминдердщ бул белплер! оны туракты сез
Tipxecrepi репнде карауга болатындыгын керсетедг

Курдел! терминдер заттын жене кубылыстын аты бол-
гандыктан ем{рдщ эр Typni салаларын камтиды (гылым,
техника, спорт, шаруашылык т. б.).

Гылыми терминдердщ e3i дел гылымдык, техникалык
терминдер (айнымалы айналыс, шекск белшек, квадрат,
тецдеу, сокыр пиек, фрезерл/ станокт. б.) жене гуманитар-
лык гылымдар мен саяси-элеуметпк терминдер (сюжегпк
линия, жагымды бейне, ак олен, музыкалык оуен, сахна
шеберл/п, кыл калам, ез1нд1к кун, жеке адамга табыну,
т. б.) болып белшедй

Эюмнплж жэне шаруашылык терминдерге онд1р(ст1к
куш, ешпрпш куш, Халык кайарманы, мемлекетпк сый-
лык, жастар ужымы, ауыр OHMipic, улкен химия, жауап-
кершимп шектеул! cepiKrecriri т. б. -пркестер енсе, спорт
терминдершщ катары на футбол аланы, жасыл алан, еркш
стиль, жены атлетика, ауыр салмакты, ак олимпиада т. б.
осылар сиякты пркестер жатады.

Саяси урандар: Бейбтгшйпк жасасын! Халыктар достыгы
жасасын! Тдуел&здйспн туы желб!рей берсш! т. б. шыгар-
малардыц непз1нде калыптаскан фразеологизмдердщ кура-
мында карастырган жен.

§ 37.	Кенерген туракты сез пркестер!

Т!л!м!зде тек кана кенерген сездер гана емес, сонымен
катар кенерген сез пркестер! де бар. Фразеологизмдердщ
курамында архаизмдер де, историзмдер де кездеседь Сон-
дыкган оларды фразеологиялык архаизмдер мен фразеоло-
гиялык историзмдер деп ек! турл! атау орынды сиякты.

Фразеологиялык архаизмдерге плдщ даму процесшде
жалпылама колданудан шыгып калган кейб!р туракты сез
пркестер! жатады. Бул топтагы фразеологизмдер кебщесе
д!ни угыммен жане салт, адет-гурыппен байланысты сез
пркестерщ камтиды.

Д!ни угыммен байланысты келепн соз пркестерще бесш
намаз, сепз жумак, жег! тамык, кыл xenip, акыр заман,
топан су, курбан айт, курбан шалу, курмалдык айту, кек
кошкарын болайын, жерге тускен жет! элш, тайып ерен
кырык нмлтен, аулпеге ат айтып, корасанга кой айтып
т. б. жатады. Салт, адет-гурыппен байланысты сез пркес-
терще жататындар: кырык жег!, отыз жег/, урын бару, ipre
кору, отка май кую, шашу шашу, кол устатар, бет ашар,
шаш сипатар, бауыздау куда, oni-Tipicin беру, кос катын
алу, токал алу, тесек жангырту, суйек жангырту немесе ат-
шапан айып, ушр/мен уш тогыз, заманын калай болса,
беркпуи солайки, аузы кисык болса да бай баласы сейлесш,
кум жиылып тас болмас, кул жнылып бас болмас, ойелдщ
шашы узын, акылы кыска, байтал шауып бейте алмас, шын-
жыр балак шубар тес, алтын басты эйелден бака басты ер
артыкт. б.
Фразеологиялык историзмдерге тарихи 6ip кезенде зат
не кубылыс туралы угымды б!лд!рш, каз!р онша кеп кол-
данылмайтын туракты сез пркестерш жаткызуга болады.

Историзмдерге жататын туракты сез пркестерк бай ба-
ласы, жарлы баласы, ата баласы, кара шаруа, кара шекпен,
басы байлылык, кедей rennin, ойел rennin, ез ара салык,
тал жауы, халык жауы, кедейлер комитет/, жераудару, торе
ага, жуз басы, кос еммет, кызыл отаут. б.

Фразеологизмдер ертеден халыкпен 6ipre жасасып келе
жаткан бейнел! сейлеу улплер! болгандыктан, онда кенер-
ген грамматикалык формалар да кездеседь Мысалы: "ат
жаксысы картады, непзше тартады”немесе "жаксы сылау-
мен жарнды, жаман сылаумен кэридГ’ дегендеп “кэрид1”,
“картады” формалары - кене формалар. Булар осы кунп
казак пл!н!ц грамматикалык формасы бойынша “картая-
дьГ, “кертейедГтур\ну& айтылуы керек ед!1.

Туракты сез пркестершщ !шшде езшщ кенел!п жагы-
нан идиомдар ерекше орын алады. Бул ретте академик
I. Кецесбаев былай дейдк “Идиомдар ap6ip телдщ езше
тан категориясы болумен катар, бул категория - баска сез
пзбектерше Караганда анагурлым кенеленген категория. Ба-
скаша айтканда, б!рнеше сездщ тобы идиом болу ушш кеп
замандар болу керек, ейткеш идиомныц шенберше енген
сездер дереказденш (абстрактанып) езшщ пкелей магына-
сынан айрылу ушш белгий б!р мерз!мд!к шарт керек. Эр плдщ
езше лайык идиомды сездер! болу ушш, сол плге бул шарт-
тан баска халыктыц салт-сана, адет-гурып, турмыс-куй, меде-
ни дережес!, ортактылыгы керек екенд!п белrini нарсе”1 2.

Кенерген фразеологизмдер керкем адебиетге бейнелипк,
манерлепшпк кызмет аткарады. Кенерген туракты сез
пркестер! сез болып отырган кезецге дау!рл!к сипат беру
максатымен ecipece тарихи шыгармаларда кеб!рек колда-
нылады. Мысалы: "Ел салтына, одет-гурыптыц борше opi
ойша мойындап, opi соны 6ip улкен романтнкалы кундей
ыстык xepin, Сыздык бул жолы урын баратын болган.

1 /. Кенссбаев, F. Мусабаев. Ka3ipri казак Tini (лексика, фонетика).
Алматы, 1962, 219-бет.

2 /. Кецесбаев, F. Мусабаев. Kasipri казак Tini (лексика, фонетика).
Алматы, 1962, 219-бет.
Немесе: Osi палендей батыр, онерлц epni ж/пт болмаса да,
ата баласы гой деп атасынын аруагын сыйлап, ел осыны.
болыс койган: аузы кисык болса да бандыц улы
сойлесшшц Kepiболган”(М. Эуезов).

Енбекш! кара халыктьщ устем тап оюлдершщ зулым-
дыгын ел-ripe ашкерелейтш макал-мателдер де кеп: хан
каракшы, халык сарапшы, сопы сумнан шыгады, шала мол-
да шарык айтар, тереге ерген ер-токымын аркалар т. б.

Осы келт!р!лген сездердщ туракты пркестершщ алеу-
метт1к бояуы айрыкша байкалады. Сондыктан бул топтагы
туракты сез пркестерш “олеуметт!к манд! фразеологизм-
дер” десе де болады.

Кенерген туракты сез т!ркестер! жоне ал еу метл к манд!
фразеологизмдерд! М. Эуезовтщ “Абай жолы”, С. Мука-
новтыц “Сулушаш”, “Ботакоз”, F. Мус!реповтщ “Оянган
елке” жене баска шыгармаларынап коп кездест!рем!з.

§ 38.	Фразеологизмдерд! колданудын
стилистикалык тасыдер!

Фразеологизмдер созд! жандапдырып, т!л1м!зге етк!рл!к
сипат, улттык ажар беретш стильдш мен! айрыкша курал
болып саналады.

Туракты сез т!ркестер! (канатты соз, макал-мателдер,
идиомдар) аз сезбен кеп магынаны б1лд!ред!; т!лдщ стильд!к
сапасьн арттырады.

Макал-мател — астарлап, кестелеп айтатын ойдыц бей-
нел! кер!н!с!.

Макал кебшесе тияпакталгап корытынды ой ретшде,
сейлем туршде келед! (мысалы: Коп сез - кем/р, аз сез
алтын. Жаксыдан уйрен, жа маннан жирен. Анда май сейле-
ген ауырмай след/ т. б.).

Метел формасы жагынан бейнслсп сой л суд! ц элемент!
сиякты. Онда ой аякталмай келте кайырылады. (узынаркау,
кец тусау. Ауырдыц уст/мен, жешлдщ астымсн т. б.).

Сез енершщ асылы макал-мателдер акын-жазушылар-
дын стилшщ калыптасуына ыкпал жасайды. Бул жайында
М. Горький “Менщ жазуды калай уйренгешм женшде” де-
ген макаласында былай деп жазады: “Асылында, макал-
мателдер ецбекш! халыктык турмысындагы басынан кепл-
ргенш, кергетн, саяси-алеуметпк таж!рибесш кдлыпка ше-
бер куяды, сол себептт жазушыныц бул материалмен таны-
суы ете кажет, ейткеш бул материал бес саусакты жумып,
жудырьныцды туйгендей сезд! сыгымдауга уиретед!, езге-
лердщ солай сыгымдап аиткан сездер!ндег! астарын аша
бипп, деу!р!м!здщ м!ндетгерше зиянды, ал! шюрлерд! ашке-
релеуге уиретед!. Оз басым макалдан кеп карее уйренд!м,
баскаша айтканда, ойларымды накыл сезбен жуп-жумыр
епп бере битуд! уйрещцм”1.

Фразеологизмдер — сейлеу типнде де, жазба ттлде де
кеп колданылады. Ал онын бейнелеппгпк-менерлеппгпк
сипаты acipece керкем жане публицистикалык шыгарма-
ларда айкын кершед!.

Керкем шыгармада: “Осындай аумалы сакатгарда кала-
нын хал1 кыл успнде тургандай едГ\С. Сейфуллин).

Немесе:

Сай-суйеп сыркырап,
Тебе шашы п'к турды
Еспгенде Ленада
Жумыскерд] кырганын.

(С. М у к а н о в).

Публистикада: Ондай жасырын сурактарды кебшесе
жатыпатар, 6ip тырнагын imine буккен адамдар коятын.
(газеттен). К1мбйтед1, осындай аумалы-текпел! заманда Кир-
ревком сыра зауытынын ок/мшипк гимаратында коны с те-
6yi де мумкш-ау (газеттен).

Рылыми шыгармалар, мен ресми кужаттарда фразеоло-
гизмдер мундай манерлипк кызмет аткармайды. Ойткен!,
(жогарыда айтылган) олар кебшесе, терминдж сипатта бо-
лып келед! де белпл! 6ip заттыц не утымнын аты репнде
гана жумсалады.

Б!рак бул стильдерде фразеологизмдердщ колданылу
Tacini б!рдей емес. Стильдщ 6ip тур!нде туракты сез прке-
crepi жалпы халыктык формада пайдаланылса, ал ек!нш!
6ip туршде олар кейб!р езгер!спен жана экспрессивп
стильдж сипатта колданылады. Меселен, сейлеу типнде
кебшесе жалпы халыктык форма езгерттлмей сакгалады.

1 “Казак Tini мен адебнеп” журнал, 1959, № 5, 76—77-бетгер!).
Керкем шыгарма мен публицистикадан фразеологизмдерд!
колданудын ею тасшш де кездест1руге болады.

Сонымен корыта айтканда, фразеологизмдерд! колда-
нудын exi Tocuii бар.

1.	Фразеологизмдердщ жалпы халыктык формада кол-
данылуы.

2.	Фразеологизмдердщ озгерплш, авторлык оцдеумен
колданылуы.

§ 39.	Фразеологнзмдердщ жалпы халыктык
формада колданылуы

Фразеологизмдерд| жалпы халыктык формада колдану
- жалпыга танылган бел ri л i тэсш. Мунда айтылып не жа-
зылып жетюзшетш ойга коркемдш сипат беру максаты
кезделед!.

Автор типнде: “Карагез 32-ак жаста. Кералы жаулык
салынып, кызулы базар е&пн жапканына алты жыл бол-
ды... Одан бурын Карагез т\$ш\л\к базарыпда ершнжузш
журген еркемшдейт1н”(М. Эуезов). Немесе, "Бул оз/ (жорга
Нурым) жег! атасынан 6epi уызы арылмаган, багы тайма-
ган, колынан уры кетпеген, 6ip жаксылык етпеген, басы
сеждеге тимеген, жамандыктан басканы суймеген, б{рд1-
6ipre атастырып, елд! кан жылатумен шынжыр балак,
шубар тес, канды ауыз атанган 6ip жауыз эд/”(Торайгы-
ров).

Кейшкер тгпшде: Тап осы 6ip ойланып улпрмес, кез
inecnec, кас каккандай 6ip сапе сезд/м - жары к дуниеде
коштасарым да кеп екен. Коштасуга ешкайсыцды кия ал-
мадым. Ешкайсыцды деймш-ау! Карагандынын узд/ксп
агылып жататын кем ip таснтын поездарыныц тутпйн де
кия алмадым коштасуга (F. Mycipenoe).

Бул кел-пршген мысалдарда каралы жаулык, TipuriniK
базары, жетз ата, уызы арылмагап, багы таймаган, шын-
жыр балак, шубар тес сиякты фразеологизмдер колданы-
лган. Оларда жалпы халыктык форма сакталып, автор тип
мен кейшкер типнде бейнелепш манерл! курал ретшде пай-
даланылган. Осындай монсрлшк кас нет acipece фразеоло-
гиялык синонимдерд! колданудан баса сез i л ед i. Мысалы:
Дереу пышагымды кайык кылып, курыгымды ескек кылып
тусе калганымда, KipniK какканша зыр erin, тешзден ете
шыктым! Жирен кулынга Mi не салып кайтадан тешзге тусе
калганымда шым батып барамын. Дереу инемд! кайык
eTin, кулынды enrepin тусе калганымда - кезд! ашып-
жумганша, тещздщ бепмен де емес, туб/'мен де емес, ор-
тасыменде емес зыр erin оте шыктым (“Кырык oripiK”).

Берд1бай баксы аркасы козып, мулде кетерипп-кете-
рш1п кояды (Б. Майлин). Жакып Бегайдар аруагын шакы-
рганда, баскалар туттл, ауылнай Байболдын да делебес! козып
турды (F. Мустафин). “Кайда болды?” дей бастап, ол менщ
иттер1мд1 басыма кептеп, богауызын араластыра, б!раз уры-
сты (С. Муканов). Ашуы келгенде жерден алып, жерге са-
латын ед! (Б. Майлин). Катынымнын ек1 коз! булаудай, тую
бойы уйыктай алган жокпын, зэрем зэр тубшде (F. Муста-
фин). Бекеннщ журеп су ете калгандай болып абыржып
козгала rycri (Б. Майлин). Жана жылап отырганыцды керш
журепм тас тебеме шыкты (М. Эуезов). Жаны мурны-
нын ушына келш, екеу/ кыбыр етпестен жатканда, Каза-
нкап ете 6epin, тура калды (F. Мустафин).

Осындагы аркасы козу мен делебеа козу - вариант-
тар. Калгандары - фразеологиялык синонимдер (Жылдам,
тез - KipniK какканша, кезд! ашып-жумганша; урсу, бала-
гаттау - жерден алып, жерге салу, ит Tepidн басына кап-
тау; сескену - зерем зер тубiне Kerri, журепм су етп,
журепм тас тебеме шыкты, жаны мурнынын ушына Kenai).
Бул фразеологиялык синонимдер аркылы мазмуны жагы-
нан б4ртектес ой ар турл4 сойлем-улпанде турленш бере-
ге н. BipaK фразеологизмдердщ непзп магынасы сакталып,
жалпы халыктык формада колданылган.

Ал магынасы куцпрт, тусшшаз Keft6ip туракты соз
пркестерше авторлар тусшж бере кететш жайлар да бай-
калады. Моселен, “оюл куйеу” дегеннщ магынасын Ka3ip
кез келген адам бше бермейдь Сондыктан бул соз угынык-
ты болу ушш М. Эуезов оны былай тусШредк “Okui
куйеу тамырлык курбылас юсшщ арасында болады. Ал
жасы улкен юЫмен жас ж!пт тамырласам десе, кейде осы-
лайша ек!'л куйеу боп аталады” (I том, 152-бет).

С. Сейфуллин шахтерлердщ тЫнде колданылатын
ауыз” деген кэбби сипаттагы сез пркесш шыгарманын кей-
innepine былай баяндатады. "Эл&з ж/пттер ушбырмен кек
тастан терецд/п ек/ суйемдей оя адм аса, “ак ауыз” болып
шыгады. Битмегенжурт "акауыз”дегенге тусшбеу! мумкш!
Олшеуше ип'кпей саяз ойылган те&ктщ аузына ак бормен
крест тартып кетедЁ Соны “ак ауыз” дейдк Ал “ак ауыз”
дегеш - ол кунп бейнетщ акысыз-пулсыз далага, теккекетп
деген сез... (С. Сейфуллин. Энпмелер! мен noaecrepi).

Фразеологизмдер курамы жагынан 6ip теки емес. Иди-
ом, макал-мотел жане канатты создердщ бар! де туракты
сез TipKecrepi болып саналатыны жогарыда айтылды. EipaK,
олардын колданулары ер турл!, мысалы, идиомдарды ала-
тын болсак, олар жеке создердщ орнына жумсала бередк
Ойткеж, идиомдар жеке сездермен синонимдес келед!. (Тез
- каспен коздщ арасында). Ал макалдар ез ара синоним
болады (Тау мен тасты су бузар, адамзатты сез бузар мен
котыр колдан жугады, пале т/лден жугады синонимдес)
макалдардын тагы 6ip ерекшел!п, идиом сиякты жеке
сездердщ орнына жумсалмайды. Макал да тия пакты коры-
тынды ой болгандыктан кобшесе сойдем туршде келед!.
Андаман сенлеген ауырмай елед/. Шебердщ колы ортак,
шешеншнсез! ортакт. б. Сондыктан макалдар тырнакшага
алынып, керкем цитат ретшде пайдаланылады. Мысалы:
Кали касыма келш отырган сон, Шыганак мателдей
женелд!. “Каз органына сем!ред!. Кара кус тойганына се-
М1ред1”. Б/з кара кус смеетз. “Аскапды айтпа, сасканды
айт”, “Епт! айтпа, ниетт! айт” деген. Бар/де болады. Енд/
орныннан козгалма (F. Мустафин).

“Макалдардагы ойды баска оймен жанастыру ушш, ма-
кал мен баска сездердщ арасына кобше “де” (“деп”, “де-
ген”) ет!ст!гш койып айтамыз... “де” ет!ст!п аркылы ек!
непзп ойды курап, сойдем меп сойлемд! жал касты ру - ма-
кал тар!зд! пзбектердщ “каймагын бузбау”, стандартты кал-
пын езгертпеу керек екенд!гш корсстсд!. Ал идиомдык
сездердщ морфологиялык тиянактылыгынан repi синтак-
сист! к тиянактылыгы басым. Идиомныц !шшдеп сездердщ
орны тиянакты болганмсн, оныц !шшдеп кейб!р жеке
сездердщ тулгасын езгертш 6ip жалгаудыц орнына екшш!
жалгауды коюга болады1, - дейд! академик 1. Кецесбаев.

1 /. Кснссбасв, F. Мусабаев. Kaiipri казак Tini, Алматы, 1962,209-бет.
§ 40.	Фразеологизмдердщ езгерттлш, авторлык
ендеумен колданылуы

Фразеологизмдер тек жалпы халыктык формада гана
колданылмайды. Сонымен катар езгерплш, ецделш те
жумсалады, бул тастп - кебшесе акын-жазушыларга тан.

Жалпы халыктык кордагы, туракты сез пркестерш
керкемд1к максатта ецдеп пайдаланудыц мына темендеп-
дей жолдары бар:

1.	Фразеологизмдердщ магынасы кенейш, экспрессивп
бояуы айкындала ту сед i.

Бар жазам - куштшермен жарысканым.
Жыртканым сорлы журттын намыстарын
(С. С е й ф у л л и и).

Арын сатып алтынга
Капиталдын жыртысын
Алданып енд1 жыртпасын
(С. Му каков).

Немесе:

Сол куресте сен даты
Тобьщмен сойыл согасын
Ойына алган жер/не
Жалыкпай ертен жетеа?

(С. М у к а и о в).

болып бурыннан белпл! “жыртысын жырту”, “сойылын
согу” сиякты карапайым туракты сез пркестершщ
магыналары кецшен алеуметпк манде колданылган.

2.	Жалпы халыктык формадагы туракты сез пркесш
езгерпп колдану аркылы жаца магына бершедЁ Мысалы,
“берекел! болса ел, жагасы жайлау ол 6ip кол” деген ма-
калдыц жел1С1 былай пайдаланылган.

Абайда:

Кен жайлау - жалгыз беснс жас балата
Алла асыраган пендеЫ аш бола ма?
Ер жеткен сон сыймайсын кендуннеге,
Тыныштык пен зар боларсын баспанага.
М. Оуезовта:

Келбай жаткан бел ме, бул кут/п туркан жагасы жай-
лау жаксы дуние ме? Эйтеу/р алдында енд! максат ererin
epic бардай.

Бул мысалдарда ар автор озппц суреттеп отырган кубы-
лысына, берепн багасына карай ''жагасы жайлау"соз прке-
сше ар турл1 рец 6epin, турленшре ажарландырады, магы-
налылыгын арттырады.

3.	Туракты сез лркесшщ курылысы езгерплш колда-
нылады. Мысалы: Абай "Sip ас кан Fa 6ip тоскан” деген
мателге суйенш, еленд| былай курган;

Sip тылымнан басканын

Keceni кеп асканга.

Одан умп~ мм кылар,
Жол табар деп саска и да.
Сейтш аскап жолыгар
Кешпспеп-ак тоска ига...

Немесе:

Жас журек жайып саусагып

Талпынган шыгар айга алые

(Абай)

С. Муканов "Есектщ купй - адал, eri - арам”деген ха-
лык макалын былай пайдаланады.

1.	Kyiuiii адал болса да,
Турмысында кем болды?.

2.	0зщ адам турмысында мал едщ,
Кушщ адал, супц арам жан ед}?.

3.	Адал куш in арам боп
Байларга иттей талаттын.

Мунда фразеологизмдердщ эмоционалды бояуын арт-
тырып, суреттелетш затты, кубылысты осерл! турде бейне-
лейлш айкын сез i л ед i.

4.	Жалпы халыктык туракты соз орамы шешендж соз
улпешде курылып, оныц бурынгы магынасы толыктыры-
лып дамытылады. Бул тосш кобшесе М. Эуезовтщ стилше
тен. Оган мынадай мысалдар дел ел:
1.	“Арыстан айга шауып мерт болганмен, артынан жорт-
кан баласы арыстандык етпей коймас. Ак сункар аута шыр-
малганмен, уясынан ушкан балапан сункарлык етпей кой-
мас”.

2.	Сулу кыз бен келшшек - елдщ сеш,
Сулу кеткен елдщ де болмас мош.
Сулу кыз тогайлы езен булбулындай,
Булбул кетсе, тогайдын жогалды еш.

(“Гул ессе - жердщ керш, кыз ессе - елдщ квркГ’ деген
макалдын куры лысы пайдаланылган).

5.	Туракты сез пркес!н!н 6ip компонент! озгертипп, жана
мазмунда колданылады:

Дун не к/рщ жуынып

Kepi Hiп ой та сез салар

(Аба й).

Немесе,

Айкай шыкты 6ip куш

Тац атып, кун шыкпастан.
Тез турындар, жолдастар,
Ашылдыкенлл тот баскан
(С. Му каков).

Абайдын оленшде, “дуние Kipi” жана дуниеш, жана
ом!рд! ансау магынасын б!лд!рсе, С. Мукановта “кешл
готы’’алеуметпк тенс!зд!ктщ зардабын бейнелейдь Бул ею
турл! соз колданыста “кеюл Kipi” (кайгы, мун деген магы-
нада, тар шенберде жумсалган) соз пркесшщ модел!мен
жасалган.

“Кеюл Kipi” соз пркесшщ халыктык колданылу ynrici
томендепдей:

Кощлде M^rjTJHKipiHAi.

Оттай ыстык сез жояр (макал).

Бупн елеем де арман жок

Шыгарып кощл к!р!мд!

(Казак эпосы).

Аспанда ай болмаса адасады

Коц1пд! кетермесе, Kip басады

(Халык олен!)-
Бурын осындай тар шенберде колданылып келген “кегул
Kipi” сез TipKeciH С. Муканов езшше езгертш, оны терен
саяси магынада пайдаланады.

Ецбекип айел тобы керген кунд1к
“Лениндц депшулайды, 613 де биццк”,
Керсеткен кезi не акеп тенд^к танын
Устар ма ел/п кетсежолын Kip гып.

6.	Фразеологизмдер кебшесе ауыс магынада жумсалып,
типм1зде бейнелепш мэнерлЫк кызмет аткаратыны белгип.
Б1рак стилистикалык тэЫл ретшде туракты сез TipicecTepi
тура магынада да колданылады.

С. Муканов “жай тускендей”деп тенеу ретшде жумса-
латын туракты сез лркесш:

Кулш кокке ушырды,
Тебеден жай Tycipji,—

деп колданады. Осындагы “тебеден жай туардГ тура ма-
гынаны б1лд1ред1. Сондай-ак акын ертеректе жазылган 6ip
еленшде (“Курылыс жыры”) бурынгы “кум жиылып тас
болмас, кул жиылып бас болмас” деген макалдын элеу-
метпк тецс1зд1кт1 биццретш жагымсыз магынасын мулде
жокка шыгарады:

Кум жиылып тас болып,
Кул жиылып бас болып
Социалиста ем1р болып
KeuiTi...

Мунда да туракты сез орамы тура магынада жумсалып,
жагымды эмоцияны 6inAipin тур. Ал тарихи романдарда
элеуметпк бояулы мундай макалдар дэу!рл1к сипат
беру ушш, сол ез магыналарында колданылады. Маселен,
М. Эуезовтш “Абай жолы” романында устем тап еюлдершш
6ipi - Оразбай былай дейдг

“Шикылдаган арбасыиа мастепн жеккен оншец епнпп,
масакшы, курек-шоттан корепн !здеген ку кедей! А талы ел
болып, ipreni журт боп белдессе 6ipcapi, кырык рудан куры-
лып, кырык жамау болтай басымен '*Кекен ел!М1з деп
кекид1” дейдт Осы “устасканда к1М1С1мен устасамын десен
де, кезге тусер куйкалы жер! жок. Оцшен “кум жиылып
тас болмас, кул жиылып бас болмас” дейп'н сайда саны,
кумда idжоктар...

Фразеологизмдерд! тура магынада колданып, онын
мэнерлиппн арттыру “Кырык eripiK” тшндеп 6ip ерек-
шел1к тар13Д1.

Мысалы: “Ею аягын 6ip еп'кке ТА/ту”11ркес1Н1н жанал-
кымнан алу. састыру деген магынада жумсалатыны белпль
Ал “Кырык OTipiicre” “...ею аягымды 6ip erixxe тыгып алып,
i3ine тусе куа берд!м”. Немесе:

Дуниенщ ауыры - ургенкуык,
Жалгыз 031 мкетерш аузын буып...
(“Урген куыктаймен” салыстыр).
Бит repiciней биялай, калта еткенin..
(“Бит repiciH биялай жасаган”

деп колданылады.)

Фразеологизмдерд! магыналык жагынан жене сырт
курылысын езгертш колдану - стильдш максатган тукан
тэсш. Бул тас1л белгЫ 6ip шыгармада, контексте таныла-
тын ар жазушыныц халыктык тш байлыгын паидаланудагы
езшдж ерекшел1п болып саналады.

7.	Акын-жазушылардыц стилше тан тагы 6ip ерекшелш
ол - бурыннан белпл! туракты сез лркесшщ улпбмен жаца
сез орамдарын калыптастыру. Мысалы “сырты жылтырау-
ыктыц калтырауык”- пеген мэтелдщ улгклмен темен-
депдей сез орамдары жасалган.

1.	... Ойлы адамга кызык жок бул жалганда,
Ke6iHiH сырты бутш, iuii тупи.

2.	11шм елген сыртым сау

Кер1нгенге деймin-ay

Бупнп дос - ертец жау

Мен не кылдым, япырмау?!

3.	IiniM толган у мен ерт, сыртым дурдей,
(Абай)

Молда имамдар жешнде:

4.	Сыртын канша жуса, iuiiоцбаган
Сырты жумак болганмен, ^дозак,
Tyrincia жангандар кеп нан cesiMe

(С. Т о р а й f ы р о в).
Кызылорда, енбекип сенщ ордан
Мынау жер сенщ жерщ тауып конган.
“Сырты сулу, iiui улар" туз жаласыи
Таги бипс ушанык канат кагып

С. Муканов.

Сырты сопы мол д ад ан iiui таза кара казак артык.

F. MycipenoB.

Акын, жазушылардьщ каламы на тан осындай сез орам-
дарынын б!ркатары халык арасына кен тарап, канатты сезге
айналган.

1.	Жасымда гылым бар деп ескермед/м.

2.	Tia enepi дертпен тен

3.	Досынадостык карыз ic. т. б.

(Абай).

1.	Онер-бипм 6epi де
Окуменен табылган.

2.	Аурудан- алган кушпрек.
(Ы б ы р а й).

1.	Ар уялар ic кылмас акыл зерек

2.	Жалган намыс каснет емес, ар сактаган касиет.

3.	0Mip озады, ажар тозады

(М. Эуезов).

1.	Адамнын iuixi сезгмщщ айнасы - кез.

2.	Адамга еткендау/р 6epi сабак.

3.	Жасык болудан ж/гер артык

(С. М у к а н о в).

1.	Жер уст1нде адам баласы болудан каснетп не бар.

2.	Эр жазушынын ез коз/ белу керек,

3.	Олщке ок атпас болар,

(F. MycipenoB).

1.	Жаксы сез юрд/ тазартады.

2.	Бетщ былганса су тазартады,
Арын былганса не тазартады

(F. Мустафин).
1.	Бул аякпен Берлинге де жеткенбЬ.

2.	Отан ушш жан пида

(К- А м а н ж о л о в).

Мундай сез ynrinepi керкем шыгармада кеп кездесед!,
б1рак олардын барш камту мумкш емес. Оны окулыктыц
колем! кетермейд! де. Сондыктан жогарыда келпршген мы-
салдар гана алынды.

Сейпп, фразеологизмдер ар турл1 жолмен жумсалады.
Кейде жалпы халыктык форма авторлык ецдеумен езгерш
те колданылады. Фразеологизмдерд! колданудагы бул
тасшдер ар турл! стильдщ максатты кездейд!. Сонымен
катар ар акын-жазушы туракты сез пркесшщ жана улпсш
жасап, фразеологиялык корды байытуда ездершщ улесш
косады.

Туракты сез пркесшщ курылысы жагынан езгергске
ушырауы - acipece еленд! сезге тэн кубылыс.

Эр халыктыц езшщ дэстурл! пл онер! болады. Жалпы
халыктык т1л колдану мен жазушылардын плд! колдану
Tacuii 6ip-6ipiMeH тыгыз байланысты. Керкем шыгарма тип
жалпы халыктык пл енершщ жалгасы ретшде дамып жеп-
ледт Жалпы халыктык пл enepi - калам кайраткерлершщ
кажымай-талмай уйренетш мектебг Сонымен 6ipre бул мек-
теп ар жазушынын езшдж стилшщ калыптасуына непз бо-
лады. Оны фразеологизмдерд! колдану тасшшен айкын
корем!з. Бурыннан бел пл i кептеген туракты сез пркес-
тершщ турл! озгер!ске ушырап, стильдщ сапасынын артка-
нын сипаттайтын мысалдар жогарыда келприип.

§ 41. Орьк Tini аркылы енген фразеологизмдердщ
колданылуы

Фразеологизмдер - тарихи категория: бул оган дау!рл1к
сипат бередг Туракты сез пркестер! жеке сездер сиякты
плд!к единица ретшде жумсалады да, унем! дамуда бола-
ды. Б1рак бул кубылыс лексикага Караганда, фразеологиз-
мдерде ете баяу. Оны ар кезде калыптаскан туракты сез
пркесшен айкын керем!з.
Фразеологизмдердщ дамуынын непзп exi Typi бар:
EipiHuii, туракты сез TipKecrepi, ен алдымен, сол плдщ и eci
болып табылатын халыктык улттык ерекшелшше карай жа-
салып, калыптасады. Бул ар плдщ озшщ iuixi даму проце-
амен байланысты болады. ExiHiuici - туракты сез пркес-
Tepi дамуынын сырткы npoueci. Халыктар арасындагы
карым-катынас 6ip плден екшнп 6ip плге фразеологизм-
дердщ ауысып отыруына мумкшдш ту гы зады. Фразеоло-
гизмдер 6ip плден екшнп плге сойлеу Tini жене жазба
нускалар (публицистика, керкем эдебиет т. б.) аркылы
ауысады. Маселен: кек базар, кез бояу, емф сабана, ap6ip
1стщ басталуы киын, ештен кеш жаксы, жылтыраганныц
6epi алтын емес, бейбпшипк когершйпт. б. пркестер б!здщ
типм1зде орыс плшщ ыкпалымен калыптасып, фразеоло-
гиялык корымызды байыта тус у де.

Сондай-ак, Келд1м, кврд/м, жецд/м (Юлий Цезарь).
Уакыт б1'здщ пайдамызга кызмет етед/ (Гладстон). Eepi де
агады, бар/деезгеред! (Гераклит). Стиль - ол адам (Бюф-
фон) т. б. сол сиякты эр Typni халыктык афоризмдер4 де
б1зге орыс Tini аркылы енгеш 6enrini.

Сейпп, кай плдщ болмасын фразеологиясы халыктар-
дын ез ара карым-катынаста болуыныц нэтижесшде 6ipiH-
6ipi толыктырып отырады. Ал бул мэселе, 6ip жагынан,
фразеологизмдердщ сэтп аударылуыиа да байланысты.
Ягни 6ip плдеп фразеологизмдердщ скпшп 6ip плге ауда-
рылганда олардын жымдасып, жаты к болып жумсалуында.
Оган мынандай мысалдар келпруге болады: Жаксы аяктал-
ган icriH 6epi жаксы. (все хорошо, что хорошо кончается);
Эрб1р жем1спн ез уакыты бар (всякому овощу свое вре-
мя); Жаксы даудан жаман бтм артык (худой мир луч-
ше доброй ссоры); Ештен кеш жаксы (лучше поздно,
чем никогда); Эрб ip 1стщ басталуы киын (всякое нача-
ло трудно); Жылтыраганныц 6opi алтын емес (не все то
золото, что блестит). Мунда фразеологизмдердщ жИ
бышбей жымдасып, кощлге конымды болып, соншалык-
ты жатык аударылган. Булардын “юрме” екеш 6i3re eui6ip
сезЬтмейдГ BipaK кейде аудармашылар opin куалаймыз деп
туракты сез пркесшщ oniii айналдырып, туеппкоз erin
ж!бередг

В. И. Ленин шыгармаларыпда ксйб4р фразеологизм-
дердщ казакша аудармасы казак окушыларымызга туашкбз
болып шыккан1:

1.	Орыстын есю сез колдануы бойынша, бул жердеп
котам делш отыртаны— ездерш жердщ тузымыз деп са-
найтын, ездерш тэкаппарлыкпен “интеллигенциямыз”деп
атайтын “кепшппк niKip” тудыратын т. б. жене кексейтш
либералдык чиновниктердш, буржуазиялык интеллигент-
тердщ, ерпскен рантелердш жэне ер кеюрек езше мэз
колы бос журттын 6ip тобы болып табылады (12-том,
473-бет).

2.	Озш жердщ кшд!п деп есептеуге датдылантан еск/
буржуазиялык жэне империалиста Европа бфпшп импе-
риалиста кыргында сасык бтгеу жарадай, inipin барып
жарылды (33-том, 346-бет).

3.	Иттщ кем in ген жер! осы. Бултарыстардын, софизм-
дердш, ала аяктык бурмалаулардын барлыгы. Каутскийге
куш жумсау революциясынан жалтару ушш, езшш одан
безуш, езшшлибералдык жумысшы саясаты жатына, ягни
буржуазия жатына шытуын буркеу ушш керек болып отыр.
Иттш кемшген жер1 осы (28-том, 235—236-беттер).

4.	Петроград кетерппсш болдырмауга Каменев пен Зи-
новьевой 1стеген арекеттер! женшде кетермекнп болтан
“дауыл” стакандагы суды и буркылы болып шыкты
(26-том, 297-бет).

Бул мысалдардагы туракты -пркестерд! ту ci ну киын.
Мунда дэлме-дэл аударылып, epin куалаушылыктыц
салдарынан туп нускадагы туракты пркестердщ магы-
насы тусшжаз болып шыккан, образдылык сипаты сактал-
маган.

Фpaзeoлoгизмдepдi 6ip плден екшип 6ip плге аударуда
эр халыктын езшщ ттлд! колдану дэстурш мукият ескеру
кажет. Сонымен 6ipre ол фразеологизмдердщ ей алгаш
кай плге тан екенш жане онын калай калыптасканын

1 В. И. Ленин шыгармаларын аудару принциптер! жешнде М. Жанг-
алин 03IHIH “Об основных принципах перевода с русского на казахской
язык” деген такырыпта жасаган баяндамасында токталган (Доклады от
Казахстана на междуреспубликанском совещании по вопросам перевода
литературы с русского на языки народов Средней Азии, Казахстана и
Азербайжана. Алма-Ата, 1958 г.)
6iny керек. Мысалы, жогарыда келпршген “Вот где за-
рыта собака (иттщ кем in ген жер! осы) мен “Буря в
стакане водь/’’(ста кан даты судын буркылы) деген сейлем-
шелер — орыс пл1нде баска ттлдердщ осержен туган аудар-
малар.

“Иттщ кемглген жер> - осы” деген сейлемше ен алгаш
немгс типнде колданылып калыптасады. Мунын калыптасу
тарихы былай болган: XVI гасырда OMip сурген 6ip нем1с
жауынгершщ ит! болады. Ол ит 6ip кезде иесш ел!мнен
алып калса керек. Иттщ бул жаксылыгын багалаган и eci
оган елгеннен кейш айрыкша кез тартарлык осем ескерпаш
орнатады. Ескертюшп керуге жер-жерден адамдар келетш
болган. Олар келген бетте жергипкп тургындардан: “Эйгйп
ит кайда коми/ген” (Где зарыта знаменитая собака?) деп
сурайды екен. Осылайша айтыла-айтыла, ол акыры канат-
ты сезге айналып кеткен.

“Буря в стакане воды” - стакандагы судын буркылы соз
-пркесшщ де осындай калыптасу тарихы бар. Сейлемде ауыс
магынада, елеуаз кещл белуге турмайтын норсеге бола
жанжал шыгару, боска кынжылу дегенд! б1лд|ред1. Муны
тунгыш колданган француз философы Монтескье (1755—
1889). Б!рак Монтескьеге дейш де онын “буря в горшке”
“буря в разливательной ложке” деген сиякты баламалары
болган екен:

Туракты сез -пркесшщ магынасын тусшбей аударуды
керкем шыгармадан жене газет беттершен де кездеспруге
болады.

Чехов шыгармаларынын аудармасында: мумкш бул адам
сука кетш оз/ олген шыгар немесе Мунын торкшшен
Сибирьдщ и/с/ анкып туруга да мумкш (Чехов. Энпме-
лер жинагы 9-бет). Мунын орысшасы: Может этот утоп-
лый покойный сам утоп, а может тут дело сибирью пах-
нет.

Немесе, Ванда удивленно оглядела мальчиков и подви-
нулась на край скамейки. Облака перестали ее занимать,
она занялась более прозаическим пейзажем привлекатель-
ной площади.

Кдзакшасы: Ванда балаларга тацыркап карады да, орын-
дыктын шетше карай жылжып отырды. Мунын назарын
булт енд/ оз/не аудара алмады. Ол вокзал аланынын не-
гурлым прозалык суреттерше вуестенумен шугылданды1
(осы мысалдарда асты сызылган сез пркестершщ аудары-
луына конки бод iniз).

Орыс плшщ фразеологизмдершщ казакша тексте кол-
данылуына мысалдар:

1.	- Карагым-ау, жаца келш турсын ба? Шай кояйын
ба?. Туу, кулыным-ай, киналып журсщ-ау... Шыда... Шыда...
Ора к та аякталар...

- Жок, ап а, мен уйыктайын...

Ол шамды да жакпады. Сипалап келш, терп бвлмеге
ендЁ Биб!гул кезin ашып алды.

- Сенбклц, Сакан! Кениктщ гой...

- Ив, кешпспм. Мен! ертерек оятарсыц. Жумыстан кеш
калып журмейш, - дед/.

- Сакан-ау, сакал-муртыц вс in кетшт! гой,- дед1
Бибпул. Анау унс13. Твсекке басы тшс/мен кор ете
тусп.

Бал айы осылайша мазасыз...

Осындагы “бал айы” - орыс типндеп (медовой месяц)
деген бейнел! соз пркесшщ аудармасы, 6ipaK мунда, ол
дурыс аударылмаган.

2.	Журт айткандай кейб/реулершщ т\пн карсы кайыра
сипауга тура келер.

3.	Кала жастарынын каймактары булар.

4.	Колхозшылар кенпп мектеп кабыргасынан аттес-
тат алып шыкты.

Сонгы келт1р1лген сойлемдерде де орыс плшщ соз
орамдары казак угымына сай пайдаланылмаганы б!рден
ацгарылады. Мундай сойлемдер газеттерде аз кездес-
пейдг

Аударма фразеологизмдерд! булай колдану пл мадени-
епн томендетедь Сондыктан фразеологизмдердщ дурыс
аударылып, дурыс колданылуы мукият ecKepinreni жон. Ол
ушш ен алдымен фразеологизмдердщ аударылу зандылы-
гын жаксы 6iny кажет.

Жалпы фразеологизмдерд! аударудын уш rypni Tocini
бар:

1 В. И. Ленин шыгармаларында бул “лэззат айы” жэне “алгашкы
ай” (5-том, 385-бет, 25-том, 406-бет болып аударылган).
1.	Фразеологизмдерд! аударуда онын жалпы магынасы
бершедь Мысалы:

Вариться в собственному соку— Оимен-ез! болу.

Козел отпущения— кшал! ету.

Лезть вон из кожи— тыраштану.

Подложить свинью— кастык icrey.

Принимать за чистую монету— шынга балау.

Яблоко раздора — егестщ басы.

Водить за нос— ауреге салу.

Бул таски фразеологизмдерд! ерюн сез пркесже жакын-
датады.

2.	Фразеологизмдерд! аударуда олардын ез ара мендес
келепщцп ескеркледь Мысалы:

Беречь как зеницу ока—кездщ карашыгындай сактау.

В пух и в прах — кул/н кокке ушыру.

В прятки играть— жасырынбак оннау.

Он пятки показал — ол кутылып кегп, ол кашып кегп.

Зубы точить — ricin кайрау.

Хоть глаза выколи— козге туртсе корпа'з.

Волосы встали дыбом— тебе шашы ri к туру.

Как в воду канул — жер жутка ндап.

За тридевять земель — Оте алыста.

На седьмом небе— тобеп кокке жету. т. б.

Ткп-плдеп фразеологизмдердщ булайша ез ара мандее
Kenyi аударма плшщ жаты к, туежжп болуына сепппн
типзш, жалпы аудару жумысын жешлдстедй

3.	Кептеген туракты сез пркестер! 6ip тшден екжии
6ip плге, сезбе-сез аударылады. Буган идиомнан repi
acipece макал-мател мен канатты создер бешм келед!. Мы-
салы:

Ни рыба, ни мясо— ет тс емес, балык та емес.

Как две капли воды — ею тамшы судан.

Рыбак рыбака видит издалека — балыкшы балыкшы-
ны алыстан кередк

Лучше поздно, чем никогда — ештен кеш жаксы.

Правда - хорошо, а счастье - лучше — шыпдык жаксы,
ал бакыт одан да жаксы т. б.

Фразеологизмдерд! орыс тиннеп аударган кезде ерекше
кешл белетж тагы 6ip масслс - ол туракты соз пркестершщ
аргы шыккан теп. Мысалы, каз1рп орыс типнде колда-
нылып журген фразеологизмдердщ 1плнде баска плдер-
ден енгендер! бар. Олар: “лучше поздно, чем никогда"
“убить время” (француз плшен); “холодная война” “же-
лезный уровень” (агылшын типнен); “невзирая на лица”,
“Вот где собака зарыта”' (немю типнен). Сонымен катар
орыс типнде кене грек мифологиясына байланысты сез об-
раздары да кеп кездеседi: “танталовы муки” “авгиевы ко-
нюшни” “троянский конь”, “яблоко раздора”, “Ахилесова
пята” “Дамоклов меч”т. б.

Осылар сиякты сез орамдарынын ен алгаш кай плде,
кандай магынада колданылып, калыптасканын жаксы
бглмейшше, оларды бйрден аудара салуга болмайды. Казак-
шага мундай сез образдарын аударганда плтемеде олар-
дын магыналары ашылып, тубшктеме берипп отырса дурыс
болады3.

2.	ГРАММАТИКАЛЫК СТИЛИСТИКА

§ 42. Грамматикалык стилистика туралы жалпы
TyciniK

Стилистиканын басты максаты, будан бурын айтылган-
дай, жеке сездер мен грамматикалык тулгалардын, ондай-
ак синтаксиспк конструкциялардын колданылу зацдылык-
тары мен экспрессивпк сапасын айкындау. Олай болса,
грамматикалык стилистиканын басты мшдеп - граммати-
калык категориялар мен синтаксиспк конструкциялардын
маш мен магынасын айкындау, сол ман-магынанын туу,
пайда болу тасыдерш керсету жэне жеке тулгалар мен шу-
мактардын колданылу жуйес! мен сферасын белплеу. Осы
мшдеттер тургысынан келгенде, стилистиканын грамма-
тикалык саласынын мацызы аса ден коярлык. Ойткеш оган
мына тэр!здес себептер бар: грамматикалык тулгалар мен
синтаксиспк конструкциялардын жеке сездер тэр!здес

1	М. Шанский. Фразеология современного русского языка. Моск-
ва. 1973,93-бет.

2	Ондай туажктемелер орыс типнщ фразеологиялык сезд1ктер1нде
бершедь
стильдж салаларга жпстелж, калыптасуы кеч таралган кубы-
лыс емес. Белпл) 6ip тулгалар мен шумактардын колданы-
лу зацдылыгы олардын мен-магынасы мен грамматикалык
табигатына тауелд! болады. Аракйпк жазуда, не ауызею
сейлеуде жеке грамматикалык тулгаларды огаш колдану
олардын сыр-сыйпаты мен табигатын жете бшмеуге байла-
нысты болып отырады. Газет беттержен кездескен мына-
дай 6ip факт!лерд| талдап корейiK: Сауданын мундай бас-
шылары ез тутынушылары неж кажет етж отыр, неж тал-
гайды - бул жагын зерттеуге сел кос карайды (газеттен).
Осы сейлем 6ip окыганда сындарлы кержгенмен, грамма-
тикалык кателерден кур емес. Алгашкы сейлем курамын-
дагы сауданын мундай басшылары шумагын карастырайык.
Одетте ауылдын басшысы, мекеменщ басшысы деп инк
жалгау колданылганмен, жалпылык мэнде, ecipece абст-
ракт угым тугызатын пркестер курамында ijiiK жалгау
rycipinin мемлекет басшысы, ел агасы, сауда мэденнеп
деп айтылып, жазылады. Бул нормага айналды. Олай бол-
са, жогаргы шумакты да мундай сауда басшылары куру
елдекайда жатык, туажкп, кулакка да жагымды. Сол си-
якты, екжпп сейлемдеп тыгыз шаруа жоншен сойлеск/а
келед/ шумагынын курамындагы жен созжщ шыгыс жал-
гауында колданылуы да аса жарасымды емес. Шыгыс жал-
гаулы сез адетге ic-кимылдын шыгар козш, таралу мекен-
орнын б)лд1ред|, Ал мына сиякты реттерде жатые жалгау-
ын колдану икемд) (ж.еншде). Баяндауыш кызметждеп
свйлеск1С1 келед! курдел! icriri де сол жалгауды (жатые
жалгауын) кажет етед!.

Жазуда, сейлеуде грамматикалык тулгалар мен шумак-
тардын орнын айкын бЫп, айырмау кейде кате туажкке
соктырады. Мынадай 6ip мысал келпрежк: Сауда жумы-
сын жаксарту кеп жагдайда сауда кызметкерлерппн езде-
рше, олардын тапсырылган /ске жан ашырлыкпен карау-
ына, инициативашылдыгы мен шкерл/пне, тутынушыла-
рга жайдары, жумсак мшезбен сапалы кызмет корсете 6inyi-
не байланысты (газеттен). Осы сойлсмд! 6ip окыганда ал-
гашкы “Сауда жумысын жаксарту коп жагдайда сауда кыз-
меткерлержщ ездерше” дейтж Gonirin буюл сейлем магы-
насымен уштастыра тусжу киын-ак. Ойткеж бул шумак
дурысында, букш сейлем бойында айтылган магынаны жал-
пылай корытындылап тур. Автордын айтайын деген!: сау-
да жумысынын жаксаруы сауда кызметкерлершщ icxepni-
пне, инициативашылдыгына, тутынушыларга жаксы каты-
нас жасауына, кыскасы, олардын ездерше байланысты деу
гой. Сол себептен жалпылауыш манд! шумакты сейлемнщ
сонгы жагына копиру орынды, тус!н!ктт болатын ед!. Эдет-
те халык тип мундай ретгерде: “алма, жуз!м, жидек, ерш -
бар! жем!с” деп жалпылауыш сезд! ен сонында айтады.

¥зак текстерде б!р!нен сон б!р! айтылатын синтаксист™
шумактардын формалык жагынан да, магыналык жагынан
да б!р-б!р!мен кабысып, уйлесш келу! сездщ ауездиппн
арттырады. Сондыктан ар шумакты тиянактап, даралап
туратын грамматикалык тулгалардын ез орнында, ез ишш-
де колданылуы кажетп шарт. Осы орайда мынадай б!р мы-
салга назар салайык: Эрб/'р сатушы тутынушыларга биязы,
Kimi пейиилк мшез корсете, мш&з кызмет erin кана
коймаи, сонымен 6ipre сауданын осы замангы' жаца
прогреется турлерс мен тасслдерш кеш'нен колдану жолын-
да табанды курес журпзуге мсндеттс (газеттен). Осы
сейлемнщ баскы арб/'р сатушы тутынушыларга биязы, кшп
пей ел дек м^нез корсете дейтш бел!м! келeci шумакпен
(“м1НС13 кызмет етш”) магыналык жагынан да, формалык
жагынан да кабыспайды. Ойткен! шумактын сонында -е
тулгалы кесемше айтылган. Ал бундай тулгалы сездердщ
6ip ерекшел!п - езшен кейш баска б!р тиянакты мен бе-
peri н сездщ айтылуын кажет етед!. Сондыктан бул жерде
-п тулгасын (керсет!п) колдану колайлы. Сонда б!р-б!р!мен
жалгасып, ундесш жаткан ек! шумак форма жагынан да,
мен! жагынан да кабысып турар ед!.

¥зак текст курамындагы дербес сейлемдер ж!пнде де
тулгалардын магыналык жагынан кабыса, уйлесе айтылуы
кажетт! шарт екен! мел!м. Магыналары б!р-б!р!мен уласып
жаткан дербес сейлемдердщ баяндауыштары мен! жагы-
нан б!р-б!р!мен кабыспай турса, логикалык ойдын жуйес!
бузылып, сездщ ыргагы кем ид!. Мынадай 6ip уз!нд! келт!-
ретк. Мше, партия мен уюмет/мЬ осы товарларды
алдагы жылы жеткйпкт! молшерде шыгарудын шугыл
шараларын колдануда. Сонымен катар, халыктын мал ша-
руашылыгы ошмдерше деген кажетпл^пн тез арада толык
отеудш мумкйцйктер! де карастырыла бастады. Жерплпсп
партия, совет уйымдары мен сауда мекемелер! оздерпщеп
корларды шебер пайдаланып, халыкты тутыну товарлары-
мен узбей жабдыктауды камтамасыз erin отыруга mic.
Зйтсе де республикамыздагы сауда йлнде елеул! олкылыкгар
орын алып келед] (газеттен). YmiHiui сейлемнщ маш оган
дейш не одан кейш турган сойлемдердщ машмен уласпайды.
Ойткеш баяндауыш формасы езгеше. Ойдын логикалык
жуйеа ayeni icrenin жаткан шараларды баяндап, содан сон
болып отырган кемшЫктерд! айтып, осыдан кейш гана
мшдетгерд! керсетуд! кажет етедь EipaK автор грамматика-
лык форманын (отыруга тшс) машн тусшбеуден ой жел!сш
узш алган.

Будан шыгатын корытынды: грамматикалык тулгалар-
дыц калыптаскан колданылу жуйесш айкындап корсету
кажет. Ал бул - грамматикалык стилистиканын мшдеп.
Грамматикалык стилистика жеке тулгалар мен шумактар-
дын колданылу жуйесш айкындап, долдеуде норматив™
грамматиканын деректерше суйснедй Алайда, будан нор-
матив™ грамматика мен стилистика б!рдей деген коры-
тынды шыкпайды. Норматив™ грамматика сездердщ куры-
лысы мен езгерклне кеп кошл белее, стилистика грамма-
тикалык тулгаларды магынасы мен колданылуы тургысы-
нан гана карастырады

Стилистика сонымен катар сезге косымша жалгаудыц
типм1зде калыптаскан нормаларын айкындау маселе-
лерш де карастырады. Сез магынасы кажет етпейтш жаг-
дайда, кандай косымшаныц болсын жалганып, колданы-
луы плдщ калыптаскан нормасын, сипатын бузады. Кдз!рп
уакытта кундел!кт1 баспасез плшде ердайым жш ушырай-
тын Kiiiri пейищийк мшез, балалар дэр/герлер!, otmipicnK
технологиялык процесс тар!зд1 тулгалануды магыналык;
кажетпктен туган деуге болмайды. Казактын халык плшде
болсын, адеби плшде болсын, зат еамнщ аныктауышы
кызмепнде жумсалган сын eciMre тагы баска 6ip косымша
жалгамайды. Ойткеш магыналык тургыдан em6ip кажеп
жок. Сондыктан кйш пейитдйпк мшез емес, кшп пешл
М1'нез болуга тюс. Сез тулгасын орынсыз курделещнрудщ
кажет! жок. Осы косымшаныц (-лык, -дык) колданылуын-
да кейде баска да ынгай байкалады. Мысалы: Жешл
внерка&п орындарында осындай орескел кемшипктердщ
djri де болса орын алуынын басты себебт ендтркгпк техно-
логиялык процестер тэрттбшщ бузылуында болып отыр
(газеттен). Сейлем курамындагы “енд!р!ст!к технологиялык
процесс” шумагында -лык косымшасыныц катарынан exi
рет колданылуы, арине, орынсыз. Алгашкы сезге (енд!р!с)
-лык косымшасыныц кажет! жок -лык - сез бен сезд!
байланыстырушы емес, сезге жаца мен беред!, сын еамге
косылып, зат ес!м тугызады, зат еамге .жалганып, сын ес!м
жасайды. Бул жерде -лык емес, uiix сеггпктш колданылуы
кажет ед! (енд!р!ст!н технологиялык процес!).

Колдануда укыптылыкты кажет ететш косымшалардыц
6ipi -лар кеппк жалгауы. Одетте казак типнщ нормасы бой-
ынша exi зат ес!м -пркесш жумсалганда кетплк жалгау тек
сонгысына гана жалганады да, алдыцгысына жалганбай-
ды. Сондыктан гылым академиясы (гылымдар академиясы
емес), оку орындары (окулар орындары емес) деп жазып
журм!з. Ал балалар дортгерлертт&рлзлх колданыстар кулакка
тосан есплед!. Сол сиякты казак т!л!ндег! кейб!р сездер
кеггпк жалгауды кажет етпейдь Ондай сездер халык т!л!нде
6ip тутас угым рет!нде калыптасып кеткен. Мына мысал-
дарга назар салайык: Сондыктан менщ енбектес курбыла-
рымнын Казак ССР Жогаргы Советник бупнп сессиясы-
нан улкен жаксылыктар Kyryi де зацды... Мент мен 6ipre
жумыс 1стейт1ндердщ барлыгы осындай игипктерге жеттп
отыр (газеттен). Казак угымында ипл!кпц де, жаксылык-
тыц да аумагы елшенш, оныц мелшер! белпленбейд!. Он-
дай сездер 6ip тутас угым атаулары есебшде сол кушнде
угынылады. Сол себептен ондай сездерге сеггпк жалгауын
косудыц ешб!р кажет! де жок*

Кейде эдеби т!лде калыптаскан формалардыц орнына
диалектшк ерекшел!ктерд! колдану да ушырасады. Мыса-
лы: Э&ресе республикадагы женит жене гамак, онеркаст-
бпнн кейбтр турлерт, суармалы жерлердщ кейбт'р белеп
осында тшмырланулы (газеттен). Cipa, макала авторы ба-
тыс облыстардыц б!р!нен болса керек, сол аймакка тэн ерек-
шел!кт! колданган. Эдеби т!лде бул ретте -ган (шогырланг-
ан) тулгасы айтылады. Мундай тулгалардыц эдеби нор-
мага жатпайтыны эдетте норматив™ грамматикада баян-
далады. Сол себептен мундай ауыткулар стилистиканын
объекткл бола алмайды.
Стилистиканыч айрыкша кешл аударатын маселелершщ
6ipi - грамматикалык тулгалар мен синтаксист шумак-
тардыц белил! 6ip магына беруде синонимдес колданы-
луы. Мундай синонимдж топтар - соз кайталамаудын, жи-
накы да жатык болудын аса таптырмас куралы, пл1м1здщ
икемдшпнщ дэлел1. Казак тшнщ морфологиялык катего-
рияларыныч imiHAe де, сирек болса да, 6ip-6ipiMeH сино-
нимдес манде колданылу фактшер! кездеседi. Мысалы, сын
eciMHiH шырай турлерш жасайтын -рак жане -лау аффик-
стерш алайык. Сейлем 1ш1нде куигпрек, куштйтеу тэр!зд!
сын ес1мд>к тулгалар 6ip-6ipinc балама есебшде колданыла
бередь Кейде олар магынасы жагынан синонимдес болган-
мен, ар турл! манде колданылуга икем кел ед!. Немесе осы
шырайлык тулгалардын ropi соз!мсн келген синтаксист
шумактарга синонимдес колданылуып айтуга болар ед>
(Асаннан ropi Мурат нкемдк Асаннан Мурат нкемд/рек).
Кейде сын eciM сездер! баска да синтаксист шумактар-
дыч синоним! бола алады. Мысалы: оцпмешш Kici - он-
п'мен! жаксы айтатын кклт. б. Каза кт ын эдеби тшнде де,
халык Т1л!нде де септ жалгаулары мен комекнп eci мд!
т!ркестер сан-салалы синонимд!к катар курады. Булардын
колданылатын магыналык салалары да аса коп. Сондыктан
бундай синонимд!к катарлардын колданылу epici де аумак-
ты, кеч болып отырады. Мысалы, мезил - уакыт мажнде
сагат 5-ке кеду - сагат бескс лей in кеду, сол уакытка улге-
ру- солуакытка дешн улгеру, мекен-кешет мажнде уйде
отыру - уйдщ iiuiwie отыру т. б. синтаксист шумактар
колданылады.

Kasipri казак адеби т!л!ндс ужрл! мушелер мен жай
сейлемдерд>н (кейде курмалас сонлсм) синонимдт - кеч
таралган кубылыс. Эрине, Kasipri тшм!здеп yftipni муше-
лерд!ч кеп салалы тобы - адеби т!л!м!здщ кейшп дамуы-
нын жем!сь Олар кебшесе созд! жинакы айтудын тас!л!
есебшде пайда болды да, жай сойлсмдердщ синоним! бо-
лып калыптасты. Меи сиякты жолдан оралып, 6ipaK
у аки га манайына мечен бурын жеткен Николай агашты
тасаланып, куб!рлеп, балагат айтып тур екен (F. Mycipe-
пов). Осы сейлемдеп карамен тершген шумакты (yftipni
аныктауыш мушеш) оз алдына болт алып, жеке сейлем
туршде Николай мен сиякты жолдан оралсада, б1ракуакига
мацайына менен бурын жетп деп айтуга болар ед!. EipaK
авторлык акцентуация Николайдыц бурын жетуш хабар-
лау емес, казйрп куйге дейш болган уакиганы жай гана
ескерту есебшде айтылып отыр. Ол ушш дербес сейлемдж
курылыстан repi ушрлi мушелш курылыс алдекайда тшмдц
жинакы, айкын. Сол сиякты мына сейлемнщ курамындагы
ушрл! мушенщ колданысын бай кай ы к. Ж ы л а у ы да
ертеден кешке дейш Gip-ак унмен шыгатын жепм бала-
ныц бей-жай, умгплз жылауына уксайды (F. MycipenoB).
Осы уйipni мушеш дербес сойлемге айналдырып айтуга
болар едь EipaK онда автор коздеген экспрессия басецдеп,
acepi азаяр ед!.

Осылар тар! з дес синонимдж катарларды айкындап,
олардын ман-магынасын баяндау Tin устартудыц аса кажет
таалдершщ 6ipi.

Будан бурын айтылгандай, жеке грамматикалык тулга-
лар мен синтаксиста шумактардыц белил! 6ip сойлеумжазу
стил1 курамында колданылуга икемд!п байкалып отырады.
Бул, арине, лексика саласындагыдай кен таралган кубы-
лыс емес, 6ipaK арапдш кездесш отырады. Мысалга мор-
фологиялык тулгалардын шжен -паз, -кор, -кой журнак-
тарымен келген сездерд! алайык. Эсемпаз, жасампаз, дуние-
кор, намыскор, озглкой, сауыккой, Даккой тар!зд! сездерд!
стилыщк жагынан бейтарап создер деп карауга болмайты-
ны бел пл i. Вулардын аркайсысы белил! 6ip сейлеу, жазу
жуйесжде колданылуга беюм. Кез келген куйжде айтыла
берм ей дк Егер асемпаз. эзиткой сездер! женит азы, зшЫз
сыкак ьщгайында колданылуга икемд! болса, дуниекор,
Даккой сездер! етшр мыскыл, шенеу мошне лайык. Мундай
кабитет, арине, сез курамындагы косымшалардан туса ке-
рек. Немесе бармак керек, баруга mic, баруы кажет тар!зд!
кур дел! тулгалар, сол сиякты -уда тулгасы (мал шаруашы-
лыгыныц табыстары куннен-кунге артуда) кебшесе жазба
т!лге, онын !шжде публицистика типне тан. Орине, булар
ауызек! сейлеуде де кездеседь EipaK сейлеу т!лше тан эле-
мент ретшде емес, жазба т!лден ауыскан элемент репнде
гана айтылады. Сейтш, морфологиялык курылыстын да
кейб!р категориялары жеке стиль салаларында жш колда-
нылатын элементтер репнде кезге туседь

Т!лдщ синтаксиспк курылысы, морфологиялык катего-
рияларга Караганда, стильд!к колданылуга 6ipiuaMa беюм-
д!рек болады. Сейлем !шшде сездердщ орын тарпбшщ езге-
рушен туатын вариациялардын, ар турл! калыптаскан шу-
мактардын т. б. 6ip гана стиль жуйесшде, сонын сез саптау
Tacini есеб1нде колданылуын жю кездеспруге болатыны
мал!м. Ic кагаздарындагы стандартка айналган синтаксист!к
шумактардын колданылуын, публицистикалык стиль кура-
мында жи! кездесетш сураулы сейлемдер мен лепт! сейлем
турлерш алуга болар ед!. Олардын сол салаларда колданы-
лу иш! мен сипаты адеби т!лдщ баска ынгайында кездесе
бермейд!, сол стиль топтарын баскалардан ерекшелейтш
сипат есебшде кезге тусед!.

Сонымен, стилистика грамматикамен тыгыз байла-
нысты, онымен тыгыз уштасып жатады. Б!рак стилистика
сез бен онын формаларын синтаксиста таалдерд! белпл!
6ip ман-магына мен экспрессиялык манер тугызудыц
тасшдер! есебшде гана карастырады. Стилистика мен грам-
матиканын арасындагы туб!рл! айырмашылык осында жа-
тыр.

Сол себептен де сейлем мен сезд! стильдщ жагынан
талдау мен грамматикалык талдау осте б!рдей емес.
Стильд!к талдауда сейлемнщ колданылу максаты, сездерд!н
магыналык, экспрессиялык жагынан сайкест!п гана еске
алынады.

МОРФОЛОГИЯ

$ 43. Морфологиялык курылыстын непзп
стильдщ бел ri л epi

Морфологиялык курылыс стильдщ колданыс тургысы-
нан сезд!к кормен салыстырганда б!ршама бейтарап екен!
айкын. Ойткен! морфологиялык курылыс стильдщ топ-
тардын кай саласына да б!рдей, барлыгына да тан. Сон-
дыктан сез таптарынын немесе соз тудырушы, аффикстер
мен сез езгерту тас!лдершщ б!р-б!ршен окшау колданылу
сырлары анык байкала бермейд!. Солай бола турса да
плдш морфологиялык тулгаларынын стильдщ колданылу
жуйес! мен зацдылыктары бар. Оны мына езгешел!ктерден
де байкауга болады. Алдымен стилистика плдеп сино-
нимд!к кубылыстармен уштасып жатады. Ал б!здщ
пл!м!здщ морфологиялык курылысында да мундай сино-
нима! к катарлар кездеседь

Орине, сез езгертупп, сез жасаушы косымшалардыц си-
нонимдж катарларын айкындау, ж!ктеу плдщ лексикалык
корымен салыстырганда алдекайда киын жумыс. Tinri сез
колдану тэж!рибес!нде белил! 6ip аффикстщ кай аффикс-
пен синонимд1Г1 барлыгын ажырату мумкш де бола бер-
мейд!. Оган себеп: б!р!нш!ден, кандай 6ip аффикс болма-
сын ез! жалганган (немесе, б!р!ккен) туб!рге косылып, оныц
ез мен! айкын ж!ктел!п турмайды. Екшшщен, плдщ грам-
матикалык курылысында кез келген аффикс абстракгану
процесше ушырайды. Соныц салдарынан, оныц езше гана
тан ман-манер б!рте-б!рте кемескшешп, ешуге айнала-
ды. Ka3ipri пл!м!здеп бурш!кь. талшык, келшшек^т. б.
сездерд! осы сипатында; осы куйшше тутас угынамыз, оны
туб!р мен косымшага ж!ктеу былай турсын, -пик. -шык. -
шек аффикстершщ б!ркезп юнпрейту манерш де байка-
маймыз. Б!рак туйшшек, ihiшек, тебешпс сездершщ кура-
мында булардын к!ш!рейту манер! айкын сез!лед!. Соцгы
сездер курамындары (туб!рш!к, ш!шек, тебенпк) -шык, -
шак узынша, сурша сездер! курамындагы -ша аффикс!мен
мандее болганмен, алдыцгы сездер (бурнпк, талшык келш-
шек) курамындагы сондай аффикстермен мандее деп есеп-
телмейдг Осылар тар!здес, жеке сездер ьщгайында, 6ip-
б!р!нен манерлж айырмасы бар, б!рак орайлас магыналы
сездер жасайтын косымшалар катарына сын ес!м жасай-
тын -гыш - пен -шак, -кыр мен гыш. -ныл мен -кай, -шыл
жане. -паз, -кор косымшаларын жаткызуга болар ед!. Осы-
лар аркылы жасалган евзшец мен свйлепш, тапкыр мен
тапкыш, сауыкшыл мен сауыккой, шайшыл, шайкор, ой-
ынпаз, ойыншыл тар!зд! сездер орайлас магыналы, б!рак
6ip манерл! емес. Осы ьщгайда аталган аффикстердщ си-
нонима^ катар курай алатындыгын керуге болады. Б!рак
аффикстер аркылы жана сез жасауда кездесш отыратын
грамматикалык шектелу процес! де ескершу! кажет. Масе-
ле мынада: сезшец, сойлепш сездершщ синоним болуы
олардын курамындагы -шец, -пш аффикстерше байланыс-
ты болганмен, -шан аффикс! жалгаса алатын туб!рлердщ
барше б!рдей -пш аффиксi косылып айтыла бермейдг Мы-
салы, ашушан, бойшан, тершен деп айта берем !з, булардын
кайсысы да юсшщ белпл! 6ip ерекшелжке бей1мд1Л1пн
биипред!. Дегенмен осы туб!рлерге -rim аффиксш пкелей
косып айтуга болмайды. EciM туб!р туынды ет!спкке айна-
лганда гана (ашулангыш, терлепш) жал га н ад ы. BipaK сол
Ty6ipre -шыл аффикс! пкелей косылып, -шен аффикс!мен
синонимдж катар курады: ашушыл, тернйл. Сондай-ак, та-
пкыр, тапкыш сездершщ синоним болуы -кар, кыш, -кыр
аффикстерше байланысты. BipaK сенпш, болжагыш,
сойлепш, байкагыш, аягыш сездерше -кыр аффиксш жал-
гап айтуга келмейд!.

Сонымен, сез жасаушы аффикстердщ синонимдж катар
куруы кез келген сез курамынан байкала берм ей д!. Аф-
фикстердщ синонимдИ жайында айтканда, туб!рге кандай
аффикс жалгана алатындыгы ескершу керек болады.

Сез езгертунп косымшалар !шшде де контекст!к кол-
даныста 6ip-6ipiHe синонимдес колданылатындары бар.
Мысал ушш М. Эуезовтщ “Абай жолы” романында кезде-
сетш мына сейлемдерге назар аударайык: Ауыл шаппак,
жылкыга тимек, турысатын жер/н айтысып болн:пек...
Шырагым, Абай муны ютемек болса, ол купиянын ici
емес, ашкеренщ ici гой... Абай асыкпай киш in боп,
енд1' уйге кайтпакка а рты па бурылып едт Осы сейлем-
дер курамындагы -мак тулгасымен келген сездерд! (ет!ст!к
тулгаларын), егер авторлык колданысты ескермесек, ез-
reprin айтуга да болар ед!. Ауыл шауып, жылкыга тиш,
турысатын жерш айтысып бол!спек... — Шырагым, Абай
муны icreirriH болса, ол купиянын ici емес, ашкеренш ici
гой... Абай асыкпай киш in боп, ешй уйге кайтуга а рты на
бурылып едг Сейпп, бул жерде -мак косымшасынын -а, -
й, -у тулгаларынын орнына колданылгандыгын керуге бо-
лады. Сол сиякты, Абай елендершде де мынадай колданы-
стар кездеседЁ Мал жияды мактанын бпиирмекке, козге
пгукып малменен KYЙдipмeккe... Журекте кайрат болмаса,
уйыктаган ойды к1м туртпек? Мунда да -ма? косымшасы-
нын баска тулгалар орнына колданылгандыгы байкалады.

Жеке сез таптарынын ездерше гана тан категорияла-
рыныц !шшде сез колданыстын бслпл! 6ip зандылыгы
калыптаскан. Осы ретте кетчк жалгауларыньщ колданылу
зацдылыгын еске алу кажет болады.

Кегпчк жалгаулары ен алдымен кепт!к угым тугызу ушш
колданылатыны белпл!. Оз табигатында жекелж угымга
непзделген сездер кеппк жалгаулар аркылы кеппк мен
алады (тас - тастар, кпап - ютаптар т. б.). Казак тийндег!
кей сездер сол кужнде, косымшасыз-ак кеппк магына бере
алады. Булар кебше топталган, жинакталган заттардын
атауы болады. Мысалы, шаш, кас, сакал, жун, бндай, тары,
сулы, жугерц шоп, оймдпс, т. б. Бул сездерге магыналык
тургыдан ко mi к жалгаудыц ешб!р кажет! жок. EipaK кейде
жазушы не баска автор ез ойын туспалдап жетк!зу ушш
жинакты зат атауларына кеппк жалгау жалгап та колдана-
ды. Бундай реттерде зат атаулары езшщ тура мэжнде емес,
ауыспалы манде айтылады, кеп ычгайда жансыз зат жан-
дыга айналады. Кеппк жалгау осындай манд! тугызудын
Tacini болады. Мысалы: Кун козппн алтын Kipniicrepi ала-
са уйлерден асып, бшк уйлердщ терезелер/н шам жаккан-
дайжаркырата бастады(Б. MycipenoB). Жазушы к/рпж сезш
кеппк жалгауынсыз да колдана алар ед!, б!рак онда зат-
тык мои айкын болмас ед!. Коп бастар шулгысып, коп
сакалдар шошандасып калды. Бул журютщ Ty6i 6ip жан-
жалга согатынын сезшген ку такымдар шыбындап ипл1к
тобына оздер/ косылып, елден-елге шыгарып салып кайтыс-
ты (F. MycipenoB).

Жинактык манд! зат еамдерге кепт!к жалгауларын
косып колдану кенсе стилшде немесе гылыми адебиеттер
стилшде кездесе бермейд!. Мундай сез колданыстары, ари-
не, тек керкем эдебиет пен публицистикалык шыгармалар
типне гана тан.

Кейде кепт!к жалгау заттыц кептшн б!лд!ру уш!н кол-
данылмай, онын кеп Kicire ортактыгын, тецд!пн, катысты-
лыгын б!лд!ру! ушш де айтылады. Ондай зат атауы кебше
сойлемшн толыктауышы, ягни iciin объекпс! кызмепнде
турады. Мысалы: Сонан кейш шетшен урысыцдар, кожа-
ларыцды сыйламайсындар деп барлыгына да жагалай уры-
сып, аяндап озппн бвлмес/не карай тартты (Гоголь). Сейлем
курамындагы урысыцдар, кожаларыцды сездер! кеппк
жалгаулы болганмен, магынасы жагынан б!рдей емес.
Алдыцгы урысыцдар сез! кеп к!с!н! б!лд!ред! де, сонгы
кожаларынды сез! кожаный кеппгш бйццрмей, онын (ко-
жаный) 6ipey болганмен, коп Kicire ортактыгын, кеп xicire
катыстылыгын бйтд1редк Соз колдапыстын бул Typi тек
кеппк жалгауларга гана тан емес. Типм1здеп баска да
кеппк тулгаларга тан жайт. Мысалы: “Былшык баскан
кез1М13, тарлан тарткан кез1М1з” дегендей, бултагы кеп
булынтыр заманыцды шала алмай каламыз... (F. Mycipe-
пов). Бул сейлемдеп кезгмгз, кез!мгз сездер! де сондай
манде айтылган.

Егер сейлем !шшде б!рыцгайлас зат атаулары катары-
нан, б1р!нен сон 6ipi айтылатын болса, сез жинакы, туашкп
болу ушш кеппк жалгауы олардын ен соцгысына гана жа-
лганады. Мысалы: Пушарбай, Садырбай, Мунсызбайлар боп
Майбасарга мыктап дуре секты(М. Эуезов).

Алайда, аталган заттардыц эркайсысып магыналык жа-
гынан даралап, еркайсысынын коппгш баса корсету кажет
болганда, кеггпк жалгауы жске-жеке жалганады. Мысалы:
Жолдастар, жауынгерлер мен командирлер! (А. Бек.) Казак
сейлемшде калыптаскан норманып 6ipi - кеппк жалгау 6ip-
6ipiMeH синтаксиспк катынаска тусксн, 6ipi екшгшсше пке-
лей катысты ею eciM создщ соцгы айтылган косарына жал-
ганады. Мысалы: Кдз/pri жастар шетп/ен б/л/мд/. Деген-
мен стиль айкындыгы ушш, аркайсысынын жеке-жеке
катыстылыгын баса корсету керек болганда, жогаргы
сейлем курамындагы шетшен созше коппк жалгау жалга-
нады. Мысалы: Кдз/рг/ жастар шеттерй/ен б/л/мд/. Сонгы
сезге кеппк жалгауынын жалгануы созге логикалык екпш
Tycipin, еркайсысын даралай айтуга мумкпццк береди Мына
сейлемдер курамындагы коппк жалгаумен келген создер
де сондай максатпен колданылган: Кенесарыга ерген
журттын Шу мен Сары су бойыпда жаткан жылкыларын
айдап бурылды... Кейб/р уйлерде курмет корсет/п озшен
жогары отыргызса, кейде сол жогарыга оз/ отырып алып,
кар/ бид/ темен/рек сырытып ж/берсд/ (F. Mycipenoe).

Кез, кулак, аякбет, кабактар1зд! зат атауларынын коппк
жалгауында колданылуы айрыкша стильдщ мен алады.
Буларды кеппк жалгауынсыз колдану - казак плшщ за-
мандар бойы калыптаскан зацдылыгы. Казак кулак деген-
де 6ip гана кулакты емес, екеуш де, сондай-ак лг^дегенде
кезд1Н 6ipeyiH гана емес, екеуш де сске алады. Сол себеп-
тен кез1кек (адам), кезш кекшитш деп сейлейдг де, кездер!
кек адам, кездерш кекшитш тэргзд! сез колданыстарын
огаш кередь Алайда казгрп адеби типм!зде мундай сездерш
кеггпк жалгауында колдану матана айкындыта, ой сара-
лыта ушш кажет тасьи есебгнде калыптасып бара жатыр.
Мына сейлемдер курамындата котик жалгаулы сездер сон-
дай процестш нэтижесй

Рульд1 келген 6epi устамагандыктан эбден тосыркап
калган колдар оны баппен устал олан-булан буран баста-
ды... Мынау кол дар Сталинградта трактор жасаган колдар
(F. Мусгрепов). Ресми кагаздар типнде де осы тэр!здес сез
колданыстыц жиг кездесу! сол максаттан туса керек.

Кепп к жалгауынын тагы да мынадай екг турлг кызметш
атаган жен. Егер кеппк жалгауы сан еамдер мен устеу-
лерге (мезпл устеулерше) жалганса, ол кепттк матана бер-
мей, долбарлы, шамамен алгандата мелшердг, мерз!мд!
бицйредЁ Мысалы: дкелер/ Туякбай ерте елген, шешрлер!
Улберген шаруадан калмаган, жасы кырык бестердеп Kici
(С. Муканов). Мурат ертецдер! келш калар. Мундай сез
колданыс арине, ресми каулы-карарлар, аныктамалармен
акпарлар, куэл!ктер пл! не тан емес. Кеггпк жалгаулары-
нын бул кызмет! керкем эдебиет типнщ ерекшелН. Эде-
би шыгарма ем!р кубылысыныц образды Kepinici гана.
Сол себептен оган статистикалык мэл!меттерд! дэл де тура
келпру кажет те болмайды.

Кепп к жал гау жалганган Оспандар, Омарлар, Марат-
тар сиякты жалкы ес!мдер ес!м иесшщ кепппн бицйрмей,
сол жэне сонын айиаласындаталар, касындаталар дейпн
угымды б!лд!редь Мундай сез колданыстын басты макса-
ты - онын жинакы болуын жэне аты аталган Kicini онын
айналасындагылардан, касындагылардан белектеп, даралап
айту.

Сез жуйесшде сеггпк жалгаулары да айрыкша кецш
аударуды кажет етедг Ойткен! олар тек сез бен сёзд! бай-
ланыстырып коймайды, жалганган сезше косымша мэн де
устемелейдь

Айрыкша кещл аударатын сеппк жалгауларынын 6ipi -
/л/k cenriri. Онын жалгаулары б!рде айтылады да, б!рде
айтылмай Tycin кал ад ы. Бул тек грамматикалык кубылыс
кана емес, сез колданыспен уштасатын ерекшелж !л!к
сетгпгшщ жалгаулары мынадай реттерде Tycipinin айты-
луы мумкш:

1)	1л1к сеггпктеп соз конкретп менилктц тендЫкп
бйццрмей, абстрактылы немесе коллективпк катынасты
биццрген жагдайда: колхоз малы, тауар айналымы, сауда
айналымы, мемлекет каржысы, т. б. Бул acipece жазба тшде
калыптасып келе жаткан салт. Дегепмен, логикалык екпш
тускенде немесе теуелдж жалгаулы создщ бШретш ма-
гынасынын нендей кубылыска, затка, Kicire катыстылыгын
биццру HHeri кезделгенде, инк жалгауы туаршмей айтыла-
ды. Мысалы: Дуние жузшщ халыктары бейбипил/к пен
багьгг жолындагы козгалысты колдан алады... (газеттен).
Бул сейлемде дуние жузшщ халыктары, ягни ijiiK жалгауы-
мен келген. Бул жердеп inik жалгаулы конструкция накты-
лы максатпен айтылган.

2)	Кейде жалпынын жалкыга, бутпшщ болшекке каты-
сын биццретш реттерде де инк “жалгауы Tycipinin айты-
луга беюм болады. Мысалы: гул nici (гулдщ емес), тауык
сорпасы, кой eri деп колдану epi жинакы, epi калыптасып
калган норма Tepiani болып коршедг Жазба плде солай
колданылады да. Дегенмен ксйдс шк жалгауын туармей
колдану да кажет болады. Мы на сойлемге назар аударайык:
Сондыкган маган тауыкгын eri мен сорпасы жугын да
болган жок (С. Муканов). Ж1пттщ туын айтпа, йлн айт
(метел). Онымен 6ipre баска nic емес о дем/ апрдщ шс/
ере келгендей болды (газеттен). Осы сойлемдер курамын-
дагы uiiK жалгаулы создердщ жалгауын Tycipin айтса, сой-
дем киыспайды. Ойткеш енпме жалпы сорпа мен ет жай-
ында емес, тауыкгын сорпасы мен eri жайында болып отыр.

3)	Мен-магынасы жагынан айкын аныктауды керек ет-
пейтш жагдайда ijiiK жалгаулы соз беп комекнп еамдер-
ден куралган riркестердin курамындагы ипк жалгауы
Tycipbiin айтылады. Мысалы: 6ipae Kiran стол услнде жа-
тыр, б!рде Kiran столдыц устшде жатыр деп айтуга обден
болады. EipaK ею сейлемнщ айтылу максаты б1рдей емес.
Алдынгысында ютаптын бар CKeiiAiri гана хабарланып тур,
сондыкган стол cesi жалгаусыз айтылган. Одетте ic-кимыл-
дын болган, болатын, болып жаткан мекеш айрыкша ата-
лып Kopcerinyi керек болганда, мундай пркестердщ кура-
мындагы ijiiK жалгауы туарщмей колданылады.
4)	Курдел! атаулардыц курамында uiix жалгауы б1рне-
ше рет кайталануга thic болса, солардыц тек 6ipeyi, кейде
exeyi гана тус!р!лмей толык айтылады да, баскалары
Tycipinin айтылады. Мысалы: Казак (тын) мемлекетпк С.
М. Киров (тын) атындагы университет/, Шымкент (пн) об-
лысы (нын) Сарысу ауданы (ныц) “Победа” колхозыныц
тургыны. Мундай курдел! атаулар курамындагы 1Л1к жал-
гауынын rycipinin айтылуы казйрп типм!зде нормага айна-
лып Kerri. Булардын !з!мен nnn exi сезден куралатын ата-
улар курамындагы ипх жалгауы да Tycipuiin айтылады. Мы-
салы: балалар (дын) бакшасы, потер (дщ) акысы, кафедра
(нын) менгеруш/с/ т. б. Бундай пркестер ауызек! сейлеу
т1Л1нде em6ip жалгаусыз, кабыса байланыскан Tipxec туршде
де айтылады: бала бакша, потер акыт. б.

Kasipri жазба плде mix жалгаулы конструкцияга -лык
аффикамен келген пркестер мандее болып келедк когам-
дык мал, ауылдык совет, мемлекетпк орган, бесжылдык
жоспар, т. б. K33ipri типм!зде калыптасып, туракталып кет-
кен прхестер абстракпл! тэнд1кп, катынасты б1лд!репш
бел пл i. Мундай сез колданыс - эдеби плдщ кейшп даму-
ынын жемкЁ Жазба эдеби плдщ жана калыптасу дэу!рш-
де бул сиякты пркестер ijiik жалгаулы конструкция туршде
айтылган. EipaK каз!рп эдеби пл мундай калыптаскан тер-
миндщ пркестерд! iniK жалгауымен колданбайды.

Барыс жалгауы ic багытталган, арналган жанама объект
мэншде, кейде жатые жалгауымен синонимдж катар кура-
ды, Мысалы: Терезе алдындагы алма агашы бел меге кун
соуле&н туармейдь Терезе алдындагы алма агашы белме-
де кун соулес/н туармейд! (газеттен). Ол от-дорпп кай
жерге сактайды, кайтед/ -ол жагынан хабарсыз болады. Ол
от-дорш/ кай жерде сактайды - ол жагынан хабарсыз бола-
ды (Есенберлин). Осы сейлемдер курамындагы белые, жер
создер! б1рде барыс жалгаулы, б1рде жатые жалгаулы бо-
лып колданылган. Барыс тулгасынын жатые тулгалы сезбен
жарыса колданылуы статикалык куйдц калыпты бшд1ретш
епепктермен пркесш келгенде де байкалады. Казак тЫнде
кону (далада кону, далага кону), камау (уйге камау, уйде
камау), бату (суга бату, суда бату), отыру (орындыкка оты-
ру, орындыкта отыру), калу (жумыста калу, жумыска калу)
тэр!зд! епепктер exi турл! сеппх жалгауын кажет етедь
Кай тулгада (барыс, не жатые тулгасы) колданса да сез
максатымен, контекс ерекшелИмеп байланысты болады.

Барыс жалгауы (осы манде) кейде кемектес жалгауы-
мен жарыспалы колданылуы да кездеседк Мысалы: Терт
тул1кке толды аймак, осыиау аулым колхозда (Жамбыл).
Осы сейлемнщ алдынгы болтндеп тулвкке сезш езгертш
кемектес сеппкте колданып, торт тулжпен толды ай-
мак осынау аулым колхозда деп айтуга да болар едк Будан
грамматикалык тургыдан em6ip нускан келмес едк BipaK
бул жерде мынадай 6ip ерекшел!кт1 ескеру керек. Барыс
жалгауда колданганда сез магынасы удемел! манде угыны-
лады, ягни жогарыдагы сойлем ынгайында айтканда "каз/р
кеп болганмен, ал/ де кебейе бередй' дейтш угым туады.
Ойткеш барыс сеппк адеттс козгалыспен, кимылмен бай-
ланыстыц колданылуга бей1м. Ал тул/ксозin кемектес сеп-
•пкте айтсак, онда буюл аймак сонымен толы болды, eiu6ip
бос жер калмады дейтш угым туар едь Ic-кимылдьщ бола-
тын мезпл-уакытын, мезил молшерш б1лд(руде барыс сеп-
пкке жатые сеппк синоним болады, Мысалы: студенттердщ
гылыми конференциясы жылына oip рет втк1з1лед1. Сту-
денттердщ гылыми конференциясы жылында 6ip рет
еткЫледг Дегенмен б|рде адеби норма тургысынан, б1рде
магыналык манер тургысынан мундай сез колданысты
б!рдей деп карауга болмайды. Эдеби пл тургысынан жы-
лына тулгасы норма болып саналады да, жылында сейлеу
плшщ элемент! дарежесшдс кал ад ы.

Сонымен катар, сейлем 1шщдс i pre лес орналаскан сез-
дердщ 6api б^рдей жатые жалгауында айтылуы ауездшк
тургысынан да, айкындылык тургысынан да пайдасыз бо-
лар ед|. Мынадай 6ip мысал келпрешк: Айткан уакытта
дал келу, айткан жерде дал болу - б!здер yiniu катан зац.
Осы мысалда катар турган сю создщ де жатые тулгалы
болуы ойландырарлык жай. Cipo, дурысы алдынгы сездй
барыс тулгасында колданып, ^Айткан уакытка дал телу,
айткан жерде дал болу - б^здер унпн катал зац" деп анту
орынды болмак- Ойткеш, сойлемнщ алдынгы бел!пндеп
келу ericriri кимылды бипбред!, олай болса, барыс сеппк
айтылу орынды, ал сонгы 6oniKTcri болу - стати калы к ка-
лыпты б1лд!ред1, сондыктан багынынкы создщ жатые тулга-
лы болуы дурыс.
Казак типнде б!рде сез табыс жалгауымен келед! де,
б1рде табыс сеттпк манд! болса да, жалгаусыз айтыла бе-
ред1. Мысалы: штаты окыды, штап окыды. EipaK барлык
ынгайда да табыс жалгауын коспай айтуга бола бермейтш!
айкын. Мына реттерде жалгаусыз айтуга болмайды: a) Kici
атгары: Эйгергм Абайды шнеламаса да, актамакшы емес
(М. Эуезов). Ж1кпк жэне сиггеу ес1мд1ктер: Шеген бгржо-
ла меш тартып акетп (F. MycipenoB). э) Сын еамдер мен
сан ес!мдер, еамше ет!ст!ктер! ic-эрекеттщ объекпс!
мэншде айтылса, табыс жалгауы тус!р!лмейд!: Жаксыны
кермек ушш (макал). Сагат сепздг сокты... Шын тапкан
деп жаксылык тапканды айтат та (М. Эуезов). Егер осы
сейлемдер курамындагы сездердщ табыс жалгауын Tycipin
айтатын болсак, онда сез магынасы езгерер ед! немесе
сейлемдеп сездер ез ара дурыс байланыспай жуйес!з бо-
лып шыгар ед!.

Екшш! жагынан, табыс жалгауын эр уакытта косып ай-
туга бола бермейд!. Бул, ен алдымен, 6ip гана ыргакпен
айтылып, калып-тасып кеткен сейлемдер курамында жш
кездесед!. Мысалы: Оракшынын жаманы орак тандайды
(метел). Гылым таппай мактанба, орын таппай, баптанба
(Абай). Осы сейлемдер !ш!ндеп орак. гылым. орын сездер-
ше табыс жалгауын жалгап айтсак, ыргакка сыймас ед!.

Табыс жалгауынын айтылмауы кейде сезге логикалык
екпшнщ туспеу!мен де байланысты. Мысалы: Абай мен
Ербол Семей каласынын ез пшнен патер алды(ЪА. Эуезов)
деген сейлемдеп петер сезше табыс жалгауын косудын
кажет! жок* Сейлемнщ максаты - Абай мен Ерболдын кала-
нын !шше орналасканын хабарлау гана. Егер ой максаты
потер алуын хабарлау болса, табыс жалгауын косу керек
болар ед!. Бала кггап окыды. Бала кггапты окыды деген
сейлемдер курамындагы ютап сезшщ табыс жалгаулы жэне
жалгаусыз жумсалуы да осындай.

Ьктакггап окыды деген де бала бос отырмады, 6ip нэрсе-
мен айналысып отырды деген б!ршама жалпы мэн болса,
бала ютапты окыды дегенде басканы емес, тек кггапты
окыгандыгын хабарлау максаты бар.

Казак плшде табыс сеппк жалгауынын кейде барыс
тулгасымен жарыспалы колданылуы кездесед!. <9лес7Ма-
ратты урысты, вкес1 Маратка урысты тэр!зд! 6ip гана
сезд! ею турл! айтып, жазу салты бары белгип. Эдеби
нормага жакын тур!, арине, барыс жалгаулы тур! болса ке-
рек. ¥рысу ericriri ез табигатында барыс жалгауын кажет
етед!. Сондыктан жогаргыдай создердщ табыс жалгаулы
турш эдеби нормадан ауыткушылык деп кана карау кажет.

Табыс жалгауы кейде шыгыс жалгауымен жарыса кол-
данылады. Б!рак ондай колданыстын кейб!р магыналык
ерекшел!п бар. Мысалы: Судан аттады - суды аттады,
бурыштан айналды - бурышты - айналды, асудан асты —
асуды асты, езеннен отп — езенд! отп тэр!зд! б!рде шы-
гыс, б!рде табыс септ!к жалгауы айтылады. Мундай ынгай-
да шыгыс сеппктщ колданылуы жалпы мэн берумен бай-
ланысып жатады. Екшш! созбеп, шыгыс жалгаулы соз
белпл! 6ip пакты объект!ш коздемейд!, icrin орындалу ба-
рысындагы етшуге пне объекпнщ 6ipi рет!нде угыныла-
ды. Ал, табыс септ! ri нщ колданылуы пакты объекпн! еске
алуымен байланысып жатады. Ic-кимылдын мекен-орнын
б!лд!руде жатые тулгасы шыгыс жалгауымен жарыспалы
колданылуы мумкш. Мысалы: Алматы каласында № 12
мектепте окыдым. Алматы каласында № 12 мектептен
окыдым. Мундай баламалардыц жатые жалгаулы тур!
каз!рг! пл!м!зде жи! колданылып жур.

Жатые сеппкте тек мезпл манд! (кез, шак, уакыт, т. б.)
сездер гана емес, лексикалык тургыдан оган жатпайтын
сездер де мезплд!к мен ала алады. Сондыктан мундай кол-
даныс публицистика мен коркем эдебиетте гана жи! кезде-
сед!. Ресми стиль (кенсе стил! жене гылыми эдебиеттер
стил!) мундай реттерде айкындыкка, долд!кке умтылады.

Шыгыс жалгауы мынадай магыналык менерлерде
колданылады:

1) Заттын неден !стелгенд!пн б!лд!редк тастан уй сай-
ды. 2) Нэрсенщ шыгар кезш б!лд!ред!: б in 1мд1 кпаптан ала-
ды. 3) Ic-ерекетпн шыгатын, таралатын мекенш б!лд!ред!:
Карагандыдан кем!р шыгады. 4) Ic-кимылдын пайда болу,
таралу мезплin, уакытын б!лд!ред!: жастайынан суретке
ауес. Дегенмен халык плппн практикасында тастан уй
салды, агаштан ыдыс жасады тер!зд! пркестерд! шыгыс
септтгшаз-ак “тас уй салды, агаш ыдыс жасады” деп айту
да бар. Эдеби т!лде екеу! де жарыса колданылады. Бул ек!
теейтдщ арасындагы айырмашылык: шыгыс сеппк жалгауы
заттын неден !стелгенд!пн 6umipin, сезге логикалык екпш
бередь Егер мундай даралап, нактылау кажет болмаса, олар
шыгыс жалгауынсыз, туб!р куй! н де айтыла бередк Мыса-
лы: Онер~бипм бар журпар, тастан сарай салгызды (Ыбы-
рай). Осы сейлемдеп акыннын айтайын деген ойынын ез!
белгип дарежеде шыгыс сеппк тулгасына байланысты. Сол
сиякты, агаштан ыдыс жасады — агаш ыдыс жасады тар!зд!
параллельдер магыналык манер тургысынан б!рдей емес.
Алдынгысында заттын тепн корсету басым да, сонгысын-
да заттын жасалу факпс! гана хабарланган.

Кейде табыс сеппк пен шыгыс сетгпкпн тулгалары
мандее колданылады. Ауызек! сейлеуде, “калтацдагы ак-
шаннан жумса”, “акшацды жумса” деп мандее колдану жж
кездеседк Дегенмен жазба плде (сейлеуде де) мынаны ес-
керген дурыс. Егер айтылып отырган ic-арекетке сол зат
тугел катысты болса гана табыс тулгасын колдану орынды,
ал iiuinapa катысты болса шыгыс тулгасын колдану дал.

Шыгыс сеппк тулгасынын мезплдж манде жумсалуы
карапайым сейлеуде, эпистолярлык кагаздарда, сондай-ак
керкем эдебиет шыгармаларында жи! кез десед!. Шыгыс
тулгасы мезпл-уакытты дал керсепп, белпл! мелшерд!
б!лд!рмейд!, тутас 6ip кезецдц мол уакыт мелшерш керсе-
тедг Эркашан далд!кп, басы ашык айкындыкты максат
етепн стильдер жуйесше бул ынгайлы тэсш болмайтын-
дыгы да сондыктан.

Кемектес сеппк. непзшен, ic-кимылдын не, юм аркы-
лы жасалгандыгын, ic-арекетпн болу ерекшелНн, себебш,
орын-мекенш, мезплш б!лд!репн! мал!м. Кемектес жа-
лгауы мекендш манде жатые сеппк орнына жумсалады.
Мысалы: Рахмет 6ip куш Нева дангылымен келе жатты.
(Ерубаев). Жогаргы сейлемд! Рахмет 6ip куш Нева дацты-
лында келе жатты деп те айтуга болар ед!. Дегенмен бул
жердеп 6ip ерекшелш кемектес жалгауы icriH мекенш сол
мекен-орыннын узына бойына созылган кимылмен байла-
нысты б!лд1ред|. Жатые сеппк тулгасынан мундай ж!ктел-
ген мен байкалмайды. Сол сиякты мезплдж манде колда-
нылганда кемектес сеппк тутас мерз!мд! б!лд!ред!: Кушмен
кутп, тушмен журдк Аёмектес жалгауы бул манде тек боны
кемекш! ес!мд! пркестермен гана синоним бола алады: Куш
бойы кутт1 - куш'мен куттЁ
Сонымен, зат еамнщ сеппк жалгаулары, олардын
кейбйр колдану ерекшел1ктер! осы тор!зд|. Сеппк жалгау-
ларын дурыс колдану ен алдымен олардын грамматикалык
ерекшел1ктерш, магыналарын 6iny дегеи соз.

Колданылу сипаты тургысынан пазар аударатын грам-
матикалык категориянын 6ipi - сын еамдердщ заттануы,
сейпп зат еам мэншде колданылуы. Сойлеуде болсын, жаз-
ба плде болсын сын еамдердщ зат eciM мэншде колданы-
луы - сездщ жинакы, ойдын образды болуы ушш угымды
тэал. Мына темендеп узшдшердс сын еамдер сондай
манде колданылган.

Сонан 6epiракымсыз коп жыл отп,
Орак келд!, орылар мезп'л жетп.
Жылы л/е//е//суыктыц бэр/н керш,
Кдйран кощл капыспап капрат erri
(Аба й).

... Озен токтап, коп макпал кара агып бара жаткандай
сезшедЦУ. Mycipenoa). Дегенмен, сын eciM атаулынын 6opi
б1рдей заттанып, зат eciM мэнш алуга бсшм бола бермейдк
Сапалык сын еамдердщ копшипп-ак сондай манде жумса-
луга бешм болса, кейб!р каты стык сын еамдердщ мундай
касиет! жок. Ауызею плде эр кез кездесспн “элп кулык-
сыз келд1’\ “кунтсызбен жолдас болма”тэр4зд1 конструк-
циялар жазба плде кездесе коймайды. Жазба пл мундай
реттерде сын еамд| зат еамдермен пркеспрш колдануга
(кунтсыз адам, кулыксыз бала) утылады.

Ауызею сейлеуде де, жазба плде де адам магынасында
заттануга бежм катыстык сын еамдер мыналар -гыр (-rip),
-гыш (-пш). аффикстер) аркылы жасалган создер: бшпр,
битпш, айткыш, сойлепш. Сондай-ак, ею зат еамнщ, не
зат eciM мен сын еамнщ 6ipiryiiieH жасалган сын еамдер
де кебше бейнел! ойдыц Kopinici periнде ауызею сойлеуде
де, жазба плде де жш кездеседк тас бауыр, су журек, ер
коюрек, есалан, ашкарак, кап куйлы, жансеб1л, кокжал т. б.

Катыстык сын еамдердщ магынасы оздершш аргы
теркждершщ мошне орайлас келш жатады. Мысалы: мак-
таншак, (мактануды суйепн адам), ашушан (^ез ашулана-
тын адам), бшпш(кеп бшетш Kici немесе коп бшемш деп
ойлайтын Kici) т. б. Бул ерекшелш кейб!р катыстык сын
ес!мдерд! peri келген жершде мандее конструкциялармен
ауыстырып колдануга мумк!нд!к беред!: Бала жана тутан
кел'нде уйкышыл болады. Бала жана тутан кезшде кеп
уйыктайтын болады. Exi сейлемде де айтылатын ой - 6i-
реу. Б1рак сол манд! беру тасип езгеше: б!р!нде сын ес!м,
б!р!нде синтаксиспк конструкция колданылган. Дегенмен,
булардын аркайсысы ар турл! стильд!к жуйеде колданы-
луга бей!м. Егер публицист не жазушы ез шыгармасында
катыстык сын ес!мд! колданса, гылыми енбекпн авторы
онын орнына ес!мшел! сез пркесш лайык керер ед!.

Сабит Мукановтын “0м ip мектебшде” мынадай сейлем-
дер бар. Cchi жадитпц молдасын жалдап екелд! деп ед1,
рас па?- деп сурайды.

- Рас, - дейд! Нургаза.

- Оодаядш бузгыштарды кандан жолатып журсщ?-
дейд! хаз/рет.

- Д1НД1 бузган молданы керген жокпын, - дейд/ Нурга-
за.

Бул уз!нд!де 6ip гана ман exi турл! тасымен - сын ес!м
жане синтаксиспк конструкция аркылы бершген. Булай кол-
даныс - ар! сез кайталамаудын, api ойды манерл! де айкын
айтудын тесин.

Те кт! к (род) ман тугызудын грамматикалык тесшдер!
де сез жуйесшде назар аударуды кажет етепн меселе-
лердщ 6ipi. Ана пл!м!зде тек категориясынын жогы мэл!м.
Дегенмен кейб!р сездер курамында туб!рмен 6ipirin кеткен
б!рен-саран косымшалар кездесед!. Мысалы, жалкы ес!м-
дерге жалганатын -ша, -ше косымшасы осындай. Соны-
мен 6ipre Шыгыс плдершщ ыкпалымен калыптаскан мута-
лима, Батые плдершщ ыкпалымен пайда болган секретарь-
ша, официантка, лаборантка, комсомолка тэр!здес сездер
де бар. Эрине, ана пл!м!з булардын б!ркатарын ез занды-
лыгына лайыктап, те кт! к косымшаларды Tycipin айтады.
Мысалы, орыс тЫнен енген газета сез! б!зд!н пл!м!зде га-
зет тур!нде калыптасты. Куал!ктерде, каулы-карарларда,
аныктамалар мен акпарларда, жолдамаларда т. б. ресми
кагаздар пл!нде комсомол (мушес!), официант, секретарь
деп жазылып жур. Бул нормага айналды. Сез мадениеп
тургысынан лауазым иесшщ ер я эйел екенд!г!н аныктап
жаэу тесипнщ де айрыкша маш бар. Мысалы, Штейнберг,
Диких, Трахтенберг тар!зд1 баска халыктарга тан фамили-
ялардан сол юсшщ эйел не ер Kici екендйгш бшу киын.
Онын устше казак типнде орыс тЫндепдей кимыл иесшщ
эйел я ер Kici екендН сейлемнщ баяндауышынан да
кершбейдЁ Мундай жагдайда лауазымды быдйретш зат ес-
iMHen кешн, сол лауазым Heci Kicinin оз атын айту кажет
болады. Мысалы: Лаборант Юрин Трахтенберг, тракто-
рист Людмила Диких т. б.

Текпк угым беретш создер мен тулгаларды колдану
керкем эдебиет типнде, ресми тшдепдей емес, ерекше мэн
алады. KefiGip текпк косымшаларды колдану окушы ойын-
да жецш ирония тугызу максатымен немесе жазушыныц
субъективпк айрыкша тасшмеп уштасып жатуы мумкш.
Мысалы:

“Сейткенше терде отырган б/реудщ капы тамсанган
онш ecirri. Караса, Сары апац екен. Ол ашулы туспен
туйипп, кара шаланды басына жамыла 6epin, журелей оты-
рып ап айгайлай женелдк Созйпн басы. Бежейд/ мактау
мен сол жаксыны жоктау едк Сонын аягын шубыртып кеп:

Мына да карлар нс дендк
Жаксыдан жаман кобейдг
Ескппц асыл коз/ ед/
¥рлап та кемдщ Божейд/,—

деп, катты айгайлап калт токтады (М. Эуезов). Шебер де
жепк жазушы эйелдщ атын Сары апац коймай, баскаша
коюына да болар ед|. BipaK Сары созше апац соз>н косып
айтып, dpi текпк угым тугызса, opi eciM иесшщ сол ортада
(Кунанбай ортасында) аткарар мшдстш де айрыкша назш
тэситмен байкатып отыр. Сондай-ак кар cosi де текпк ай-
ырмашылыкпен байланысты айтылатын каргыс соз1. Эйтсе
де осы сез де белгип 6ip максатпен орайлас айтылган. Жал-
пы каргыс, балагат мэн in де 6ip норсс айткысы келетш бол-
са, оныц орнына баска соз колдануга да болар едь Деген-
мен жоктау айтушы кыздардыц жас шамасы мен мшез си-
паты окушыга 6ip сез аркылы айнымай, дал жепп тур.

Немесе мына 6ip мысалга кощл аударайык.

* Дегенмен кулактандыруда болсндеп кызык еш норсе
де жок едТ. Коцебу мырзанын драмасы койылып жатыр
екен, онда Ролланы - Поплевнн, Кораны, - Зяблева бикеш
ойнайды дептГ’ (Г оголь).

Зяблева дейтш фамилияныц ез! онын эйел екенш
б!лд!р1п тур. EipaK бикеш сез! косылмаса, айтылып отыр-
ган окигага автордын катынасы айкын байкалмаган болар
ед!. Жазушы стилшщ мундай сездерд! колданудагы ерек-
шел!пн байкау ушш F. Мушреповтщ мына сейлемше де
назар аударган дурыс:

EpiHiH 6ip ескерткешн enairopi кдйталатпауга дагдылан-
ган сылан токал Айганша кысыр жыландай жуйгткш жур.
MycipenoB стилшщ ерекше 6ip кырын танытатын бул
сейлемде тект!к ман берепн сезден repi текпк мэн берш-
ген тенеудщ (кысыр жыландай) колданысы айрыкша назар
аударады.

§ 44. Морфологиялык тулгалардын жеке стиль
турлерше катысы

Тгтм1здеп сездердщ кейб!р топтары белпл! 6ip стильдщ
салага (мейл! ол жазба стиль болсын, алде сейлеу стил!
формасы болсын) тан болып, калыптаскан жуйеде гана кол-
данылатыны тэр!зд!, кейб!р морфологиялык тулгалардын
да 6ip жуйеде гана, 6ip ынгайда гана колдануга бешм-
дЫп кезге туседь Эрине, морфологиялык тулганын 6ip
гана стиль курамында жи! жумсалуы онын адеби плдщ
баска 6ip саласында кездеспейпщцгш далелдемейдь Ол тул-
га баскадан repi сол стильде жж колданылады, сол мэн-
м а гы на да б!ршама калыптаскан деп кана тусшшгеш макул.
Сондыктан да эдеби плдщ тек 6ip гана саласында морфо-
логиялык тулгалардын колданылып, баска ынгайда кездес-
пейтш турлер! аса сирек. Эйткен! морфологиялык катего-
риялар, жеке сездердей емес, сейлемнщ субъективтщ мэне-
рше пкелей катысты бола бермейд!. Кебше ойдын, хабар-
дын объективпк мазмунымен пкелей байланысты болып
келед!.

Сонымен, эдеби плдщ белпл! 6ip стильд!к саласында
жж колданылуга бешм морфологиялык тулгалар бар.

Казак эдеби плшщ курамындагы стильдщ салалар мор-
фологиялык курамы жагынан б!р-б!р!нен соншама алшак-
162
тап кетпейдЁ Курамында жи> жумсалатын морфологиялык
тулгалардыц сипатына карай, жазба стильдерд! непзшен
ею топка белуге болады. Морфологиялык курамы тургы-
сынан кецсе стил! мен гылыми стиль 6ip-6ipine жакын, 6ip-
б!р!мен орайлас. Сол сиякты публицистикалык стиль мен
керкем едебиет стил! б!р-б!р!мен ундесш жатады. Соган
оран публицистикалык стильде жж кездесет!н морфологи-
ялык тулгалар керкем едебиет плшде де б!ршама жж кол-
данылады.

Кецсе жене гылыми эдебиеттер пл!жн басты 6ip ерек-
meniri олардын курамында автордын субъективпк кезка-
расы, катынасы кершбейд!. Соган орай кенсе кагаздары-
нын (куэл!ктер, акпарлар, каулы-карарлар, катынас кагаз-
дар т. б.) пл!нде, сондай-ак гылыми эдебиеттер пл!нде
кшпрейтюш мэнд! аффикстер коп колданылмайды. Бул жер-
де acipece колданылмайтындар - сын ес!мжц юипрейтюш
мэнд! журнактары: -лау, -леу, -дау, -деу, -тау, -теу (узын-
дау, сунгактау, улкендеу, кисыктаут. б.) -гыл, -гылтым, -
гыш, члд1р (кызгылт, саргыш, кызгылтым, кекипл, кеплд!р
т. б.). Булардан белпл! 6ip магыналык топка жататын сездер
гана жасалады. Соган орай бул аффикстер аркылы жасал-
ган сездердщ колданылу opici де аса кен емес, -ан, -ен, -
кай (босац, алан кез, сидан ж1пт т. б.), -ша, -ше (шокша
сакал, бипсше) т. б. аффикст! сын еамдер де сирек ушы-
райды.

Зат eciMre косылып, юипрейтюш манге устеме эксп-
рессивпк манер тугызатын аффикстер де мундай стильдж
салаларда жи! кездесе коймайды. Олар мына тэр!зд!лер: -
тай, -ке, -ш, -жан, -сы-мак (атеке, агеке, агатай, женгетай,
Дшмухамет — Димаш, атсымак, адамсымак), -ша, -ше, -
шак, -шек, -шык,- Ш1к, -кан, (бузаукан, устелше, бакыр-
шык). Мысалы, юс!жн жеке портрепн айтып, тустеме жа-
салатын кенсе кагазына "боны узыиша, он/ ак кубаша"деп
жазудыц ешб!р кажет! жок. Немесе катынастар мен акпар
кагаздарында, мал шаруашылыгы жайлы статистикалык
мэл!меттерде “ерб/р 100 сиырдаи ЮО бузаукан алды” деп
жазуга болмайды. Дегенмен, бул ыцгайда мынадай жай-
ларды да ескеру кажет. Одетте соз жасаудын калыптаскан
тес!лдер! сез колданудыц тарихи — достурл!к ерекшелж-
тер!мен астасып, сонымен уштасып жатады. Эдеби пл да-
муынын 6ip кезендершде эр турл! тарихи жагдайлардын
ыкпалымен жеке туынды сездер ездершщ семантикалык
жане экспрессивпк ерекшел!ктер!не карамай, баска 6ip
манде, колданыста калыптасып отырады. Мысалы, к!шь
рейтюш манд! аффикстер аркылы жасалган сездердщ кей-
6ipi кексе стилшде, acipece гылыми адебиеттер типнде
жи! колданылады. Мысалы: кпапша, бутакша, жанка, боз-
ша (торгай), жаргакша, караша тэр!зд! сездер кексе кагаз-
дары типнде де, гылыми эдебиет плшде де жи! колданы-
латын сездерд!н катарына жатады. Себеб! булар белпл!
6ip салага катысты термин сездер болып калыптаскан. Со-
нын салдарынан сез курамындагы аффикстерге тон эксп-
рессия жогалып, тура мэншде гана угынылады. Егер бота-
ника гылымы саласында жазылган гылыми енбектщ плшде
бутакша сез! кездессе, окушы сез курамындагы -ша аф-
фиксшен туар экспрессияны байкамас ед!. Ал психология
женшде жазылган енбекте л/яшь/д-терминшщ колданылуы
эбден орынды, егер ол айтылмай баска 6ip сез колданылса,
окушы угымында калыптаскан тусшж шатасар ед!. Эриие,
будан баска ынгайда айтылатын мишык, сез! жагымды ма-
гына бермейд!. Сондай-ак карата сез! астрономиялык манде
жумсалганда кара да емес, кызыл да емес, коспа тус дейтш
мэн тугызбаса керек. Эр жыл сайын белпл! 6ip мезплде
кайталанып отыратын табиги кубылысты гана б!лд!ред!.

Былыми стиль мен кенсе стилшде аса сирек, кейде Tinri
кездеспейпн морфологиялык тулгалардын 6ipi сын ес!мнщ
салыстырмалы, кушейтпел! шырай турлерь Эдетте авто-
рдын !ске, ойга, кимылга субъективпк катынасын биипретш
грамматикалык тэс!лдер болып саналатын бул тулгалар
мынадай: а) сын еамнщ салыстырма турлерш жасайтын
аффикстер: -рак, -рек (улкешрек, кызылырак, сарырак);
э) -кып-кызыл, сап-сары тур! н де, ягни толык манд! сездщ
алгашкы буыны кайталану аркылы, сондай-ак, ете. аса, тым.
тшп. шым сездершщ непзп сын еамдерге пркесш келу!
аркылы (ете кызыл, ете жаксы, тым жаксы, шым кызыл т.
б.) жасалатын кушейтпел! шырай турлерь 1с кагаздарында,
гылыми эдебиеттер плшде -рак, -рек тулгалы сын еам-
дердщ орнына заттын, элде сапанын б!р-б!ршен процентик
айырмашылыгын кеб!рек айтады. Сондыкган “Заводтын
б1р1нш1 цехкы айлык жоспарды 12 пайызга артык, орында-
ды” дейтш сейлемд! “Заводтын 6ipiHini цехы айлык жос-
парды артыгырак орындады” деп жазу кексе стилше тэн
емес. Ойткеж кенсе стилшщ непзп ерекшел!п - ic-эре-
кетп болган куйшде, калпында, аумак-шенбершде дал де
айкын желозу. Бул icnerrec сез колданыс публицистика-
лык; эдебиеттер типне тан. Сын ес!мнщ кушейтпел!, асыр-
малы турлер! Kici ойыныц эсерлиппн, эмоциясын бйццрудщ
куралы. Оз ойын эсерл! де эдем! жетк!зуд1 ойласа, сейле-
yuii жап-жаксы, тап-тамаша, кып-кызыл, шымкай аппак
тэр!зд! acipe манд! сын еамдерд! жж де устемелей колда-
нады. Ал кенсе кагаздары мен гылыми адебиеттерде олар-
дын орнына заттын, алде сапанын 6i р-б!р!нен айрыкша ар-
тыкшылыгы сан мелшер!мен гана айтылады, не синтак-
сислк конструкциялар аркылы бершедй

Кенсе жене гылыми эдебиет стилше ортак морфологи-
ялык тулгалар деп мына томендеплерд! керсетуге болар
ед1:

Зат ес!мд!к жэне сын ес!мд!к туб!рден зат ес!м тудыра-
тын -лык, -Л1К (-дык, -Д1К, -тык, -Т1к) журнагы. Бул аркы-
лы эр турл! магыналык топтарга жататын сездер жасала-
ды. Ондай сездердщ б1рсыпырасы азаматтык, душпандык,
устемдж тэр13Д1 абстракт угымдарды б1лд!рсе, б!рсыпыра-
сы терендж, жуандык, калындык, жылдамдык, ауырлык
тэр!зд! зат пен кубылыстын эр турл! калыбы мен куши,
жагдайын б!лд!ред!. Булардын басым копш!л!г! терминдж
мэн алып, нормага айналган калыптаскан атаулар болып
етп. Мысалы, бейтараптык, сертмдитж, окулык, сездпс,
жылылык, дымкылдыкт. б. Булар - бупнп тЫм!зде гылым
мен шаруашылыктын, эр саласында колданылатын калып-
таскан атаулар.

-лык аффикс! аркылы нактылы зат атауы да жасалады.
Мысалы: белдж, ауыздык, епндж. Халык тЫндеп осы
сезбен каз!рп эдеби т!л!м!зде орталык созд/к, ос/мдж,
окулык тэр!зд! жаца сездер пайда болды. Жеке гылым са-
лалары мен шаруашылыктын, техниканын турлерше каты-
сты осындай жаца сездер жасау npoueci токтап калмай ары
карай ер!стей бермек.

-шылык, -Ш1л1к аффикс! аркылы жасалган сездер
кебше кэсттш, шаруашылык турлершщ немесе элдеб!р
абстракт куй калыптын атауы болып отырады. Мысалы:
мактаншылык, диканшылык, окытушылык, ойланушы-
лык, т. 6.

-шылдык, -uiuifliK аффикс! аркылы жасалатын тере-
Ш1ЛД1К, кецсеиллд1к, гегелышлдпс, кантшылдык тэр!зд!
сездер кебшесе саяси эдебиеттер типнде колданылады.

Абстракт угым атауларын немесе зат пен кубылыстын
кандай да 6ip болсын айрыкша белпсшщ атауын жасай-
тын -лылык (-линк, -дылык, -дппк, -тылык, -TuiiK) аф-
фикс! аркылы жасалган сездер де гылыми эдебиет типнде,
шпнара кенсе спипнде де кездесш отырады. Мысалы: му-
зыкальна куапылык, зейшдипк, екшндипк, айнымалылык,
сершпелипкт. б.

Халык типнде белпл! 6ip зат атауын жасауда ерте-
ден калыптаскан тэсыдщ 6ipi - еттсттк сездерден -кыш
(-к1ш, -гыш, -пш) аффикс! аркылы жана сездер жасау.
Сыпыргыш, жапкыш тэр!зд! сездер осы жолмен пайда
болган. Кей!нг! дэу!рлерде бул гылым мен техника сала-
ларында жана атау жасаудын ешмд! тэсшдершщ б!рше
айналды. Кейшп кезенде калыптаскан жылыткыш, сеп-
К1ш, муздаткыш тэр!зд! атаулар да осы жолмен пайда бол-
ды.

Одетте епспк сездерден ес!м жасайтын -ма, -ме, (-ба, -
бе, -па, -пе) косымшылары да эр турл! документтер атау-
ларын, сондай-ак ж!кгелген зат атауларын жасаудын ешмд!
Tdcini. Кенсе кагаздарында калыптасып кеткен аныктама,
жолдама, мшездеме, сипаттама, хабарлама, ескертпе, сигге-
ме жарнама т. б. атауларды немесе тунба, коспа, шыгарма,
тундырма тар/зд! гылымнын эр турл! салаларына катысты
сездер осы аффикс аркылы жасалып калыптасты.

Кенсе кагаздары мен когамдык гылымдар жайындагы
эдебиетгерде кеп колданыс табатын аффикстердш 6ipi -
сын ес!м жасайтын -лык (-лж, -дык, -fliic, -тык, -тис). 20-
30-жылдардагы эдеби т!л!м!зде -лык аффикс! мен онын
кыскарган тур! -лы аффиксшщ колданылуында белпл! 6ip
шек болмагандыгы мэл!м. Эдеби пл!м!зд!н кейшп даму
барысы -лык аффиксш кебше ресми атаулар мен термин
сездер курамына тел!д! де, -лы аффикс! затка, кубылыска
тэн ерекшел!кт! б!лд!ретш карапайым сын еамдер жасай-
тын тэсш болып калды. Бул аффикст! колдануда сез магы-
насы нын мэнер! де есте болу керек. Егер айтылатын ой,
166
биццрйтуге тшс магына б!рыцгай угымдарды ажыратуга не-
пзделсе, онда -лы аффикс! в колдану алдекайда угымды.
Мысал ушш калалы жер TipKeciH алайык. Осы пркестщ
алгашкы компонент! не -лык аффикс in косып калалык жер
деп айту сырт козге б!рдей болганмен, магыналык жагы-
нан дал емес. Мундай реттердщ бэршде тек кана -лы аф-
фикс! колданылады. Осыныц !з!мен т!л!м!зде колхоздык
ауыл, минералдык су делшбей, колхозды ауыл, минералды
сулеп кана айтылады. Дегенмен, -лык, -лы аффикстершщ
кайсысыныц колданылуы соз магынасынын езгеру!мен
уштасыл жататын кездер! болады. Айталык, физикада кол-
данылатын космостык саулелертермишн космосты соуле-
лер деп, математикадагы эвклидпк кешспк термишн эвк-
лидт! кешсп'кдеп айтуга немесе жазуга болмас ед!. Ойткеш
пркестщ алдыцгы компоненттер! соцгылардыц танд!к
бел rici н б!лд!рмей, кайта олардыц (ек!нш! компонент!
биинретш кубылыстардыц) шыгу тепн айкындап тур. Сон-
дыктан мундай реттерде -лык аффикспнн орнына -лы вы
колдану сез магынасын бурмалау болады. Дегенмен -лык
аффиксш терм и нд! к сез прксстерппц курамында колдану-
да да сез колданыстын калыптаскан жуйесш жане тер-
ми нд! к пркестщ мэн!н еске алу керек болады. Мысалы,
физикада жане техника салаларыпда жи! айтылатын авто-
генмен nicipy тиркесш автогеид/к nicipy деп жазу - сол тер-
миншн машн туешбеушипктш салдары. Ойткеш автоген -
дерекс!з кубылыс емес, колга устап, козбев коруге бола-
тын зат. Халык плшде мундай реттерде комектес жалгау-
ын колданады да, балтамен шапты. пышакпен Kecri деп
айтады. Жацагы кисында да автогенд/к nicipy емес, авто-
генмен nicipy деп айту opi сол кубылысты н ман!н
тусшгендж, api халык тиннщ калыптаскан !зш сактау бо-
лады. Сондай-ак математикада колданылатын тенбе-тен
ауыстыру (тождественная подстановка) термишн орысша
нускасына карап тенбе-тешик ауыстыру деп озгерту осы
пркестщ айтылуын, туенпктинпн ауырлатудан баска пай-
да бермейд!. -лы аффикс!в!ц колданылуына байланысты
тагы 6ip ерекшел!к -у тулгалы кимыл ес!мге жалганган -
лы -гаи (еамше ту л гас ы) косымшасына синоним болуы
бар. Сейлеу, жазу тшндс ушырасатыц кузеуш жылгы, жию-
лы жук, турул/' ес1’к(ки1з уйдщ) тор!зд! пркестер курамын-
даты -лы аффикст! сездерд! кузелген, жиылган, туринен
деп те езгертш айтуга болар ед!. Эрине, эркайсысыныц
езше тан колданыс манер! бар, б!рак магыналык алшактык
жок. Ал, -лык аффикст! сездер мундай синонимдж катар
курай алмайды.

Кенсе стил! мен когамдык гылымдар саласындагы эде-
биеттер т!лшде халыкаралык, козкарас, енбеккун, жалакы
тэр!зд! б!р!ккен сездер жж колданылады. 1с кагаздарында
енбеккун орнына енбек еткен кун1 деп жазу тан емес, онда
эркашан 6ip угымда калыптаскан, жинакы б!р!ккен сездер
кеб!рек колданылады. Бул ойдыц айкындыгын, сез жина-
кылыгын, угым турактылыгын сактау максатынан туады.
Дегенмен, адеби пл!м!зде табиги б!р!кпеген сездерд! ар
кез 6ipiicripin колдануга ауеспк кебшесе осы кенсе кагаз-
дарында кездесед!. Эрине пл зандылыгымен сыйыспайтын
ондай сез колданыстар узак баяндамай, турактамай кайта-
дан бурынгыша ез калпында айтылатын болады.

Эдеби тЫкнзде есю ютаби плден калган -мыш аф-
фикс! аркылы жасалган сездер аса кеп емес. Б!рак сол ба-
рынын ез! кепш!л!пнде гылыми эдебиет ri л i не катысты
болып келед!. Болмыс, турмыс тэр!зд! сездер философия
мен тарихка катысты эдебиеттер плшде аса жж кездесед!.

Публицистикалык стиль мен керкем эдебиет стилше
гана тэн айрыкша морфологиялык тулгаларды корсету
киын. Бул - олардын ез!нд!к ерекшел!ктер!мен уштасып
жатады. Публицистикада да, керкем эдебиетге де эдеби
плге тэн морфологиялык тулгалардын барлыгы б!рдей кол-
данылады. Кейде ппт! эдеби нормага жатпайтын, халык
плшщ жергЫкп ерекшел!ктер! деп танылатын грамматика-
лык тулгалар да ретше карай жумсалып отырылады. Ocipece
кенсе стил! мен гылыми эдебиеттер плшде ушыраса кой-
майтын экспрессивп-эмоциялык мэн тугызатын граммати-
калык тулгалар жи! кездесед! жэне олар белпл! дэрежеде
авторлык ендеуден erin, косымша сыр-сипат алады.

Морфологиялык тулгалардын колданылу ерекшел!кте-
р!не карай жазба т!л мен ауызек! сейлеу т!лш айырып карау
кажет. Сейлеу формасынын бул ею туршщ айырмашылыгы
б!р!н!н дауыс интонациясына, ал еюшшсшщ жазуга нег!зде-
лушде гана емес. Ауызек! сейлеу т!л!нде жеке сездердщ
колданылуынын 6ip !зге тусе бермеу! тэр!зд!, морфология-
лык тулгалардын колданылу жуйес! де катан сактала бер-
мейд|. Сейлеудщ ол формасында, ен алдымен, курдел! еп-
сттктерд! (непзп ет!ст!к пен кемекш! еткгпктщ TipKeci) ба-
рынша кыскартып, 6ip соз есебшде айту басым. Мысалы:
бара жатырмын, келе жатырмын, антып жатырмын тер!зд!
осы так менд! курдел! ericriKTep айтылуда кебшесе бара-
тырмын, келатырмын, айтыпатырмын болып кыскарып ке-
тедь Сондай-ак, жуйеге тусш калыптаскан жазба тшде ушы-
рай бермейпн баска да кубылыстар ауызею сойлеуде кез-
десе бередк Мысалы, ауызею сойлеу плшде сын ес!мнщ
шырайлык турлершщ уст! не -лау, -тау аффикстерш косар-
лай айту да бар: улкешректеу, молырактау, жуанырактау,
жпншкеректеу т. б. Жазба адеби плге булайша косарлап
айту тан емес. Онын ce6e6i мынада: -рак аффикс! де, сол
сиякты -лау, -леу аффикс! де ею заттын б!р-б!ршен салыс-
тырма артыкшылыгын не кемд!пн гана б!лд!ред!. Ал жазба
адеби Т1Л грамматикалык тулгаларды ж!ктеп, саралап кол-
дануга курамында келген сон шылауынын кыскартылып,
жалгау дережесшде айтылуы. Сойлеуш! мен мектепке бар-
кан сон... тар1зд1 багынынкы сойлем баяндауышынын кура-
мындагы непзп сез бен шылау созд! нактап бел in жатпай,
шылауды жалгауга айналдырып, мен мектепке баркасын
туршде айтуы да мумюн. Ауызек! сойлеу плщ ерекше-
лейпн кейб!р морфологиялык бслплер осындай.

Жазба т!л о баста ауызек! сойлеу плшщ непз1нде калып-
тасса да байи, дами келе, нормалары калыптаса келе,
ауызек! сойлеу тонне Караганда жунелснген, курамындагы
грамматикалык тулгалары кызмет! мен мен! жагынан сара-
ланган пл болды. Жазба плдщ осы ерскшел!п онын бола-
шакта ауызек! сейлеу тонне ыкпал жасауына мумкшд!к бе-
ред!. Сондай ыкпалдын потижесшде соз бен тулганын жаз-
ба пл курамында калыптаскан соз колдану ерекшел!п
ауызек! сейлеу тонне де ауысып орныгады. Алайда ауызек!
сейлеу пл! айтылар ойды косымша эмоциямен, экспрес-
сивтипкпен толыктырып жетюзуде жазба плде жок ерек-
ше тес i л дерд! пайдаланады. Айтушы оз ойын айтканмен,
сезбен жетюзе алмайтын немесе айткысы келмейпн жер-
лерш кез бен беттщ кубылысы аркылы, не кол кимылы,
элде дауыс интонациясы аркылы ангартады. Ней реттерде
сездщ кай мен, кай максатта айтылып турганы сейлеушшщ
дауыс ыргагынан байкалады. Булардын барлыгын жазу ар-
кылы белплеу мумкш емес. Мундай реттерде жазба пл
грамматикалык тулгалардын кызметш, мэн-мэнерш сара-
лап, жжтеп колданады да, сол аркылы косымша мэн-
мэнерд! беруге умтылады.

Жазба плдщ кейб!р морфологиялык ерекшел1ктер! то-
мен депдей: -мак тулгалы еткгпктердщ ж1ктелш те, баска
6ip кемекип сезбен TipKecin келш те максатты келер шак
мэншде жумсалуы... бармакпын, бармак ед^м тэр1зд! баян-
дауыштык кызметге жумсалатын морфологиялык тулгалар
кебше-кеп жазба плге тэн. Ауызею сейлеу Tini мундай
ынгайда кебшесе... барамын деп ед/м... тар1зд! тулгаларды
айтуга бешм.

-и журнакты сын еамдердщ жш колданылуы: мэде-
ни, эдеби, гылыми, т. б. Ауызею сейлеуде осы тулгалы
сын ес1мдер жазба плдщ ecepiMeH орныкса керек.

-с, -ыс, -ic тулгалы кимыл ебмдер жазба плде Ty6ip
куй ш де де, септелш, элде баска 6ip кемекип сездермен
TipKecin келш те сан килы магына тугыза алады epi жш
колданылады. Ауызею сейлеу пл!нде ондай магыналарда
кебшесе -гаи тулгалы ебмшелер жумсалады. Жазба плде,
мысалы, ic-кимылдын куй-калыпка байланысты мезпл-
уакыты жатые жалгаулы -с дамыл eciMi не онын кемекип
eciMMen ripKeci аркылы (кысылыста, кысылыс усп'нде) бе-
pince, ауызею сейлеу плшде -ган ешмшелершщ жатые
тулгасы жумсалады. Сонымен катар, жазба плде керек, тше,
мэл1м, кажет Tepisfli модаль сездер, сондай-ак болуы
мумк/н, болуга м/ндетт!, бармак керек, баруга тше тэр!зд!
модальдык конструкциялар жш кездеседк

§ 45. Экспресеивп-эмоциональдык лексика жасайтын
кейб!р морфологиялык тулгалар

Keft6ip жекелеген морфологиялык тулгалар ез мэнше
орай 6enrini 6ip сез колданыс ынгайында калыптасады да,
белгш 6ip сейлеу стилше cinicin кетедь Ондай морфоло-
гиялык тулгалар кеп емес.

Казак эдеби плшде ерте кезден калыптасып кеткен
сейлеу стилшщ 6ipi - шенеу. мыскыл. Тицйк факплерге
Караганда мундай экспрессия кобшс жеке создер мен син-
таксиста шумактар аркылы бершедь Дегенмен, ондай сез
саптауда аса жж колданыпып, калыптаскан кейб1р морфо-
логиялык тулгалар да бар. Солардын Kcfi6ipi мы нал ар:

-сымак еамдер курамында колданылады. Кемсшу, жак-
тырмау, кекету мэнерш тугызады. Мысалы: адамсымак, ар-
сымак, мырзасымак, кызсымак, сулусымакт б.

-сып аффикс! аркылы жасалган епепктер де кекету,
кемиту магынасында жумсалады. -сып косемше, ягни тия-
наксыз тулга, бул тулга озшен кейш сез айтылуын кажет
етедй Ал -сымак тиянакты тулга, сондыктан сонынан сез
epyiH кажет етпейдг Дегенмен, бул cki аффикстщ арасын-
да кейб!р тулгалык айырмашылык та бар. Ол айырмашы-
лык мынада: -сымак аффикамен айтыла алатын туб!р-
лердщ барлыгына б!рдсй -сып аффиксш косып колдануга
болмайды. Айталык, адам, Kici, улкеп, Kimi торгзд! сездер-
ге екеуш де косып, адамсып, адамсымак. т. б. деп колда-
нуга болса (одан, ерине, соз монер! озгсрмейдО, сэры, Кы-
зыл, ой, кещ'л, т. б. сездерге -сып аффиксш жалгап айтуга
келмейдь Бул, ерине, стильден repi грамматикалык шек-
телш екен! белгип. Б1рак сол грамматикалык шектелктен
барып сез колданыс зандылыгы калыптасатыны айкын жай.

Осылармен орайлас мен тугызатын косымшалардын то-
бына -калак (-келек, -галак, -гслск), -алак (-елек), -
анак, -мсак (-мсек, -ымсак, чмеек) аффикстерш де жатк-
ызуга болады: ушкалак, булталак, сугапак, племсек, сурам-
сакт. б. Булар аркылы жасалган туынды сын еамдер юмор-
лык портрет жасауда, катты мыскыл айтуда, кыскасы су-
реттелетш объектшщ баскадан окшау ерекшел!гш 6ip
сезбен жетюзудс колданылатып дол де отюр таал бола
алады.

Еткгпктердщ курамында келш бейнсл! (образды) мэн
тугызатын б!рсыпыра аффикстер де осы топка жатады:

-ти: булти, багги, кылти;

-би, -ми, -пи: тми, кылми, арбп, сымпи, урпи, бажби,
барбиг. б.

-ырай, -ipefi: пырей, бумреи, бакырай, шакырай,
ацырай, куж1рей, куд}рей, одырай, кодырайг. б.

-ши, -жи: бакши, акши, мыкши, кегжи,

-си: акси, тырси, бы реи, сыцси, бореи.
-ки, -ки: онки, донки, МИКИ, сыки, ТЫНКИ.

-ыс, -ic: кырыс, тырыс, 6ypic.

Менше орай мундай бейнел! сездер ежуа. кулю, мыс-
кыл. юморга бай келед! де, кебше керкем едебиет, онын
!шшде фельетон, сыкак енпмелерде кеп кездесед!. Колда-
нылу ыцгайына карай осы гулгалас сездер кейде ез ара
синоним де болады. Мысалы, -ырай аффикс! жасаган ба-
кырай сез! кей ынгайда бажби сез!мен синонимдж катар
курады. Мундай синонимдж катарлар едетте лексикалык
ынгайда карастырылады.

Б!р-б!р!не сырластык, достык, елде туыстык катынас
мен!, улкеннщ Kiiiiire катынас мен! де казак типнде
кейде арнаулы косымшалар аркылы берглед!. Олар: улкен-
юшипк каты насты б!лд!ретш ка (-ке) аффикс!, еркелету,
жакын керу менд! -жан, -ши аффикстер!. Казактын
езшен улкен юсшщ атын толык атамай, кыскартып Сабит
деудщ орнына Соке, Муктар деудщ орнына Мука' деу'\
осы зандылыкка непзделген. Катар не жасы Kimi xicire ер-
келету, не жакын тарту ынгайында Мория демей Морияш
деу де осы стильдщ 6ip кершкл. Бул аталган морфология-
лык тулгалар сондай сейлеу ынгайында жи! колданыла-
тын дары гана, ейтпесе едеби плдщ морфолопиялык куры-
лысы онын барлык стильдщ салаларына ортак болып ке-
лспн1 айкын.

Т!л!м!зде бипс-бипс, улкен-улкен, кисык-кисык, жуан-
жуан тер!зд! б!р сездщ кайталануы аркылы жасалган
курдел! сын ес!мдер эмоциялы екпш тугызудын еюмд!
тесшдершщ 6ipi. Сейлем !шшде мундай сездерге едетте
логикалык екпш туседь Мысалы: Жуан-жуан ту куйрык-
тан жасап жапсыргандай ед1рейген кара муртты сол 6ip
жылдары бутдей туксшп, кор тепл кетш ед1 (F. Mycipe-
пов). Егер жазушы кос сез туршде колданбай, жалан туб!р
тулгасын айтса, сейлемнен туар эмоция бесендеп калар ед!.

Ал курдел! сын ес!мдердщ карсы магыналы сездерден
жасалган улкен-к1Ш1, жаксы-жаман, артык-кем, аш-ток
тер!зд! турлер! б!рецкей заттар мен кубылыстарды жинак-
тап, жалпылап айтудын куралы болады. Мысалы: “Кызыл-
бурыштын”бастыгы Ожигали мундайжумыска таптырмай-
тын адам. Осы ощ'рдщ ескш-жацалы куда тусерпнн 6opi
сонын колында (F. Mycipenos).
Кос сез тулгалас сын еамдер - керкем едебиет типнщ
басты суретгеу куралдарынын 6ipi екен! мэл!м.

Зат сынынын эр турл! дэрежес! шырай тулгалары арк-
ылы бершедь Шырай тулгалары, мунымен катар, экспрес-
сиялык ман тугызудын да он! мд! Tecini.

Заттын салыстырмалы сыны б!рнеше арнаулы аффик-
стер аркылы бершед]. Олардын еркайсысынын вз1нд!к кол-
данылу ерекшел!ктер! бар.

-рак* -рек (-ырак, -!рек) аффикстер! аркылы бипнетш
артыкшылык, не кемдж заттын абсолют сапасы бола ал-
майды. Салыстырылып отырган заттын б!р!не Караганда
еюнцпсшщ не артыктыгын, не ксмд!пн гана керсете ала-
ды. Мысалы: Дагдылы ерлер мшетш ер-токымнан ropi эйел-
дер мшетш кокан ерлер молырак (М. Эуезов).

-рак аффикст! сын еамдер сейлем курамында кебше-
се, баяндауыш кызметшде жумсалады да, сейлемнщ со-
нында айтылады. Кейде ауызею сойлеу плшде сын еам-
дердщ бул Typi аныктауыш кызметш дс де жумсалады. EipaK
ол жазба плдщ нормасы емес. Мысалы, жаксырак адам,
узынырак алаш деп ай ту сойлеу успнде байкалмаганмен,
жазба плге уйлес1мс1з. Алайда -рак аффиксш кез келген
сын еамге жалгап айтуга бола бермейд!. Сондыктан онын
колданылу зацдылыгына кыскаша шолу бсрешк.

-лы тулгалы сын еамдердщ б!рсыпырасына -рак
журнагы жалганып, зат сынынын салыстырмалы дэрежесш
биццред!. Мысалы: Озен жагалары даланкы жерлерден ropi
шеппрек. Контекспк сипаты мен сойлсудш максатына
карай, мундай морфологиялык тулгалар орынды, уйлеамд!.
Дегенмен сонын !з1мен “би ы л гы кыс карлырак, куз жан-
бырлырак баадь/”деп сез саптау ауызею плде кездесе бе-
pyi мумюн. Ал жазба пл мундай ретгерде синтаксиспк кон-
струкцияларды колдануга и кем келед! (Биылгы кыста кар
мол болды, кузде жанбыр жш жауды). Ал ки/мд!, тонды,
уйл/, жерл1 тэр!здес туынды сын самдерге -рак аффикан
жалгап айтуга келмейд!. Осындай жайды -дак, -дек,, -так,
-тек, -шыл, -шы тулгалы сын еамдер женшде де айтуга
болады. Ол уйкышылырак, жалтагырак адам деп сейлеу
казак угымында огаш кубылыс.

Заттын салыстырмалы сыны кейде сеппк жалгаулы кон-
струкциялар аркылы да бершед!. Мысалы: Байлауы жок
шешеннен ундемейтш ecri артык, байге алмайтын жуй-
рпстен бел! жуан 6ecri артык.

Сын-сапаныц кандай 6ip манде болсын селд!п, бесещйп
-лау, -леу, -дау, -тау, -теу тулгалы сын еамдермен 6epi-
ледк Мысалы: Кдз1'р ол сунгактау, талдырмаш бойлы,
Кызыл шырайлы... жщ!шкелеу кыр мурынды суду кыз бо-
лыпты (С. Муканов). Ол кырбыктау гана мурты бар, ша-
hapma кшнген, басында донгелек кара баркыт такиясы бар,
кок кездеу, шашы мен мурты, саргылт, ак куба онд! татар-
дын жас жптп (С. Муканов).

-лау тулгалы сын eciM сездер кейде затганып, зат пен
KiciHi б!лд!рет!н сездердщ орнына жумсала алады. Мыса-
лы: - Элп 6ip жерде свден болды.., — деп, жастауы акта-
лып келед! (F. MycipenoB). Алайда осы кубылыс адеби
плдщ бар саласына б!рдей тан емес. Бул кебшесе керкем
эдебиет пен карапайым сейлеу стилшде жи! кездесед!.

-лау аффикст! сын еамдер кейде “сол, артык”сеЗдер!-
мен келген синтаксис™ конструкцияларга мандее болып
отырады. Мысалы: Аешеыстыктау едц кун бупн самалды
коныржай екен (С. Муканов). Осы сейлемдеп ыстыктау
сезш синтаксис™ конструкциямен ауыстырып: Кеше сол
ыстык кун бупн самалды коныржай екен деп айтуга не
жазуга болар ед!. Дегенмен, осылардыц арасында эркайсы-
сын белектейтш магыналык манер бар, -лау тулгалы сын
еамдерде экспрессивт!л!к басым да, онын синоним! бола-
тын синтаксис™ топта далд!л!к бар, ал экспрессия аса кеп
байкала бермейд!.

Сездщ экспрессивтиигш кушейтудщ, сын-сапаньщ ар-
тык я кемдш дэрежесш б!лд!рудщ угымды 6ip гасит! - сын
еамдердщ кушейтпел! турлер!. Буын косарлануы сез ма-
гынасын нактылап, таппштеп жеткгзудщ гана тесин емес,
сонымен катар одан туар экспрессияны кушейтудщ, сейттп,
тындаушы не окушы тарапынан-кажетп ассоциациянын
тууына жагдай жасаудын да тесин. Кезбен керген заттын
сапасы туралы тек кана “жаксы” деп айту мен “жап-жак-
сы”деп айту мэн! жагынан б!рдей емес. Карапайым сейлеу
стилшде мысалы “.жаксы” деп кана айтылатын болса, зат-
тын сапасы б!ркыдыру жаксы, б!рак ел! де жаксарта тусуге
болар ед! деген угым туады. Ал зат сапасы жайында “жап-
жаксы” деп айтса, бар кадарынша жаксы жасалган, ешб!р
кемд1п жок дейтш угым шыгады. Бул тулга карапайым
сейлеу стилшщ басты элементтершщ 6ipi жене поэзиялык
шыгармаларда аса жи! колданылады. Карапайым сезде “оп-
адем! ки/нген 6ip бала келдГ деген сейлемнщ курамын-
дагы **ап-эдемГ* сезш колданбай, синтаксиспк теалмен
сездерд! пркеспрш, шамамен былайша сипаттап айтуга
болар ед1: устшде жаксы пплген жана костюм! бар, аяк-
басы таза 6ip бала келдт Эрине, сонгы тасin дел, айкын.
EipaK exi нерсе жетпей турган сиякты, ол - сездщ жинакы-
лыгы мен асерлипп. Ал, мына узшдщеп кушейтпел! шы-
рай тулгасын баска сезбен ауыстырып айтуга rinri де бол-
мас ед»: Аппак ет, кып-Кызыл бет, жап-жалацаш, бей не 6ip
уксатамын тутан айга (Абай). Бул тулгага (кушейтпел! шы-
рай тулгасына) магыналык жагынан болсын, колданылуы
жагынан болсын жакын тулга аса, тым, rinri, шымкай, оте,
ен, орасан, керемет тар1зд1 создердщ сын еамдермен
Tipxecin айтылуы. Грамматика окулыктарында сын eciM-
дердщ бул тобын асырмалы шырай деп этап жур. Солай
аталганмен, колданылу таж1рибес!ндс осы exi турл1 шырай
деп танылып журген топтардын 6ip-6ipineH алшактап жат-
кан айырмашылыгы аса кеп байкала бермейдк Айырма-
шылык тек кана олардын тулгасында болса керек. Казак
плшде жап-жаксы деп айтудын орнына оте жаксы, тым
жаксы деп те айтуга ебдеи болады. Немесе кып-кызыл де-
мей, тым Кызыл, жап-жасыл дсмей, тым жасыл, сап-сары
демей, тым сары деп айтып, жазудын cui6ip огаштыгы жок.
Айырмашылык - осы exi тоалдщ создщ exi турл! жанрын-
да колданылуында. Ресми создс жап-жаксы демей, оте жак-
сы деп айту, жазу басым. Сейпп, сонгы асырмалы шырай
тулгасы кебшесе жазба ресми плгс гана тан тар!зд1. Бундай
конструкциялардын калыптасуы да жазба ресми плмен бай-
ланысты болса керек. Кушсйтпел! шырай тулгасын кез кел-
ген сын ешмнен жасауга болмайды. Мысалы: сап-сары, кып-
кызыл, жап-жаксы, коп-кою деп айтуга болганмен, кып-
киын, сып-сылбыр, жап-жай (бзяу дсгсп магынада) деп ай-
туга кенбейдй Мысалы: Осы жныита кслетш ец кад!рлц
ен сыйлы деген елдщ конатын берет депп (М. Эуезов).
Осындагы карамен берыген асырмалы шырай тулгасын тура
меншде кушейтпел! шырайга айналдырса, плдщ калыпты
сейлеу, жазу нормасы бузы л ар сдй
Экспрессивпл!к мэн курдел! ericriK тулгалары аркылы
да берыед!. Епспктердщ басым кепшинп жалац 6ip гана
туб!р болса (окы, жаз, айт, сейле, т. б.), 6ip сыпырасы осы
жалац туб!рлерге тагы 6ip туб1р сездщ TipKecyi аркылы
жасалады: айта бер, свилей бер, сота кет, коя тур, тура
тур, т. б. Сейпп, ею кейде уш Ty6ip 6ipirin 6ip гана
магына берепн курдел! епспктер пайда болады. Сонымен
6ipre курдел! епспктер курамындагы сездер жеке де кол-
даныла алады. Б!рак лексикалык курамы жагынан б!р-б!р!не
уксас жалац туб!рл! епспктер мен курдел! епспктердщ
контекстен мэн! б!рдей емес. Мысалы: Машина уйдщ жа-
нына токтады. Машина уйдщ жанына токтай калды.
Сейлем баяндауыштарыныц лексикалык курамдары уксас,
б!рак мэндер! б!рдей емес. Жалац епспк (токтады) ic-
кимылды жай гана атап айтса, курдел! епспк ic-кимылдыц
косымша экспрессиясын ангартады. Сейпп курдел! епсп-
ктер i с-эре кетп н косымша ерекшел!пн, мэнерш б!ршама
толык айкындайды. Курдел! епспктер курамындагы сы-
царлардыц мэн-магынасы мен кызмет! де б!рдей емес.
Т!ркестщ б!р!нш! с ы нары непзп лексикалык менд! б!лд!ред!
де, екшш! сыцары !с-эрекетт!н косымша мэнерш, ерек-
шел!пн керсетедг Курамындагы сездердщ лексикалык
унше лайык мундай курдел! епспктер ic-эрекеттщ, про-
цеспц эр килы сипатын, мшездемесш беред!. Сол мэн-
мэнерлерд! б!лд!руде олар ез ара не баска 6ip сездермен
синонимдж катар курады.

Б!рсыпыра курдел! епспктер ic-кимылдыц, эрекетпц
шапшац, окне орындалганын б!лд!ред!. Мундай курдел! ет-
!спктердщ б!ршш! (непзп) сыцары кесемшенщ -а (-е)
тулгасы болады да, екшш! сыцар кызмепнде кой, кет, кел
кемекш! епспктер! жумсалады.

< койды	койды	койды

Kerri тани<^— кетп отыра<^— кетп
калды	калды	калды

Келпрыген сез катарлары !стщ шапшацдыгын, окыс-
тыгын б!лд!руде 6ip-6ipiHe синонимдж мэнде айтылады.
Дегенмен, бул сез катарларыныц ездерше тэн колданылу
аясы да бар. Курдел! епспктер магыналык мэнерше, кон-
тексин сипатына лайык тацдалып алынады. Мысалы: Тек
кисайта киген пилотка гана кызыл шырайлы жас ен/не ой-
на*ы еркел/к 6epin жараса калыпты (Т. Ахтанов). Бул
мысалдагы жараса калыпты курдел! епсппн магынасы
уксас баска б>р сезбен ауыстыруга кепбейд!.

Курамында сал кемекш! cTicriri бар курдел! ет!ст!ктер
icxe мэн бермеу, немкурайлы карау манерш тугызады. Мы-
салы: Коше бойлай ойланып келе жатып, Асан кездескен
киоскшен аты-жон/н карамай б/р к/тапты сатып ала салды
(газеттен). -а, -е, -й тулгалы косемшелер мен кел. кет, шык.
бар, жур кемекш! епспктершен куралган) алган курдел!
еткгпктер арнайы емес, жол-жонекей 1стелген icri б!лд!ред!.
Булар осы манде синтаксиста шумактардыц синоним! рет-
!нде жумсалады. Мысалы: Асан карындасын Алматыга ала
кетп (газеттен), Осы балапы б/з ала кетсек кайтед/? —
дед/ Мош/к Нуртазага (С. Муканов). Алдыцгы сейлемде
Асанныц непзп максаты - оз! пкелей бару, сонымен катар
жол-жонекей карындасын да ала кету. Бул сойлемд! шарт-
ты турде былай куруга болар ед!: Алматыга ез/ баратын
болган сон, Асан карындасын да алып Kerri. Сонгы вари-
антта курдел! erieriк тулгалык жагынан озгерт колданыл-
ган. 0йткен1 енд! ала кетп тулгасында колданудын кажет!
жок, бул тулга беретш мэн синтаксиспк шумак аркылы
берийп тур. Ал екшш! сойлсмд! былай кайта куруга болар
ед!: Б/з кепп барамыз гой, керег/ болар, осы баланы ала
кетешк, — дед/ Маш/к, Нуртазага.

Мунда да ала кетей/к курдел! cricTiri синтаксиспк
шумактыц синоним! екен! байкалады.

-а, -е, -й кесемшес! мен кор комекш! епепгшен курал-
ган курдел! ericTiKTep icrin !стелу! жайындагы етшуд!, сура-
уды, ж алы нуды б!лд!ред!. Мысалы: Жакынынды жауга та-
стай керме! Досыннын б/р кател/пн кеш/pc кер! Курдел!
епелктердщ бул турше осы магынада -шы (-mi) аффикст!
жалац туб!р епепктер синоним болады. Жогаргы сейлем-
дерд! былайша кайта куруга болар сд!: Жакынынды жауга
тастамашы! Досыннын 6ip кател/пн ксш/ршИЬул ек! тулга-
нын арасындагы айырмашылык - курдел! епепк экспрес-
сией манд! котерщк! ауепмен барыпша айкын жетюзее, -
шы, -mi тулгалы жалац туб!р епепктерде басен. 1с-аре-
кетпц созылыцкылыгы, жал гас а тусу! -а, -е, -й кесемшелс-
piHe тус, бер кемекип ericTiicrepi пркесу аркылы жасалган
курдел! епспктермен бершедг Мысалы: Академик Сотба-
евтыц енбектер! отандык тылым табыстарын одан opi те-
рендете туст) (газеттен). Сонынан кутан ciphiKi кара адам-
дар жете алар емес, шокайлары тайтанап кейпщей берд!
(F. Mycipenos). Булар гылыми жазбалар типнде, прозалык
баяндауларда аса жж колданылады. Осы кесемшелердщ
тур кемекип ericririMeH Tipxeci ic-ерекеттщ созылынкылыгы
тек уакытша кубылыс екендшш ангартатындай менерде
жумсалады. Мысалы: Мына журналды карай тур. Бул ма-
гыналык манер ecipece бер кемекип ericririMen салыстыр-
ганда айкын Kepiнедi. Мына к/тапты карай бер. Екеуш де ri
мэн-магына exi турл! мэнермен угынылады, алдынгысын-
да аз уакытка, сэлге дейтш мен бар да, сонгысында уакыт
жагынан ондай шектеушшк байкалмайды. -а, -е, -й + тур
курамды кур дел! епспктер кебшесе oaipre, каз/рше, сол
уакыт Topi3Ai сездермен келген т!ркестерге синоним брла-
ды. Эз^рше осы ютапты окы, осы ютапты оки тур, немесе
оз/рше осы ютапты оки тур деп нактылап айтуга да бола-
ды. Б1рак бул ынгайда мынаны ескеру кажет сиякты.
Курдел! ericTiK ойдын, ic-арекеттщ динамикасын кушей-
тедь Сондыктан узак баяндауларда, матшдерде, 6ipiHeH сон
6ipi айтылатын сейлемдер жшшде курдел! епспктерд! кол-
дану элдекайда утымды.

Курдел! ет!ст!ктердщ енд! 6ip тобы адей! жасалган icri,
арекетп б!лд!ред!. Мундай курдел! епспктер -кан, -ган
ес!мшелерше бол кемекип ericririHiu Tipxecyi аркылы жа-
салады. Мысалы: Райша уйыктап жаткан болып, шеше&
мен Кржаштыц внпмес!н тугел ест1Д1 (С. Кебеев). Мундай
курдел! ет1ст!ктерге -сып тулгалы еамшелер (жаткансып)
синоним болады. Мысалы, жогаргы сейлемд! былайша кай-
та куруга болар едг Райша уйыктап жаткансып, шеше&
мен Кржаштыц оцпме&н тугел ест1Д1.

§ 46. Ес1мд1ктердщ колданылуы

Ес!мд!ктердщ колданылу аясы кен. Бул ерекшелш ен
алдымен олардын лексика-грамматикалык табигатына бай-
ланысты. Ойткеш олар баска сездердщ, acipece зат пен онын
178
сынын бициретш сездерд in орнына айтылып, солардын
“орынбасарлары” есебшде жумсалады. Сондыктан еамдь
ктер жеке айтылганда накты магына бере алмайды.
Ес4мд1кт1 e3i колданылып отырган текстеп бел in алып, жеке
карастырсак, затты, не онын сынын, немесе сейлеуппш
биинретшш айыру киын. Олардын пакты магынасы кон-
текст! тутас алып салыстырганда гана айкын кершедк Ал
контекстен еамд{ктердщ маш 6ip гана сейлем курамын-
дагы сездердщ ез ара катысынан айкын дал с а, кейде ек>, не
уш сейлем ж1пнен, кейде тутас абзац бойынан 6ip-aK ай-
кындалады.

Ес1мд1ктщ маш 6ip гана сейлемнщ шепнде, сонын
курамындагы сездердщ логикалык жене грамматикалык
катынасынан айкындалып, мон-магынасы дал тусЫле-
дк

- Карл Карлович, Рязанов мырза жалгыз б^збен гана
ортактас емес екенш Оз жаксы бшмейтш бе едщз?

BipaK 6ip гана жай сейлем курамында 6ip-6ipiHe мандее
ею eciMfliicri колдану создщ монерлшгш эларетепш
белпль

Еамд>ктер iprenec айтылгап CK*i жай сейлемд{ 6ip-
6ipiMeH магыналык уластырушы есебшде жумсалады. Мы-
салы: Такежан бул кунде Мусакулды кыстайтын. Ол Абай-
дан бурын уйленпт, сол жылы eniui алып, белшш шыккан
(М. Эуезов). Бул согыстан ешк!мге де ракым болмайды,
одан ешюм де окшауланып кала алмайды (газеттен). Егер
eciMAiicrep колданылмай, сол сездщ озш кайталайтын бол-
са (Тэкежан бул кунде Мусакулды кыстайтын. Такежан
Абайдан бурын уйленш, сол жылы енол алып, белшin шык-
кан), олардын арасындагы логикалык байланыс ancipep едк
Сейтш, мундай реттерде еамд!ктердщ колданылуы ойдын
логакалык тутастылыгыныц, байлапыстылыгынын кажетп
шарты болады. Колданылу процесшде cciMAiicrep тек атау
тулгалы сездерге катысты болып, солардын баламасы гана
болмайды. Септеул! сездерге де катысты болып, солардын
келеа сейлемдеп “орынбасары” есебшде колданылады.
Мысалы: Б1рак, бурынгы салдыр-салак калып кенсе кыз-
меткерлершщ кеб/нен жойыла бастаган заман гой. Олар
патер маселесше де сак карайды (Б. Майлин). Сонгы
сейлемдеп олар еамд1П алдынгы сейлемдеп (кенсе) кыз-
меткерлерпп'н сез>мен логикалык байланыска тусш, сонын
“орынбасары” есебшде жумсалган.

Алайда, кейде 6ip-6ipiHe iprenec айтылган, 6ipryrac ло-
гикалык желше багынган жай сейлемдер пзбепнде
ж{ктеу ес!мд1ктерш сейлем сайын кайталай беруге бол-
майды. Мысалы; Жаца жыл карсацында Ащысай кешш'н
6ip топ жумысшылары косымша таги 6ip мамандыкты
нгердг Олар бурын 6ipi слесарь, екпшнлер! кен копа-
рушы, скреперш!, электровоз машинис! деген сиякты
мамандыктын иелер! болса, енд} “ПМЛ-5” тиеу маши-
насынын да маманы атанып отыр. Олар бул енерд!
жумыста журш-ак менгерд! (газеттен). Сонгы сейлем-
деп олар eciMAiriH алып тастап, узшдш! кайта 6ip
окып шыксаныз, сейлем ыкшамдалып, угымга женит
болар едг

Диалогты сейлемдерде еамдш кейде каратпа сезбен
•пкелей магыналык байланыска туседь Мысалы: - Кдтын!
Баскага жаман шыгарсын, 61'рак ез1ме жаксысыц, ез1ме
кымбатсын! Осектеген журт есекгей жатар, ойнап-кулш ба-
ры п кайтайык... Жалгыз сен емес баска жерлерден де айел-
дер барады дейд! гой, perch жер!не ез1цде бармассын, -
дед! Бакен кашлденпт, (Б. Майлин).

- Сен, катын, енд! тыныш жат, жацылдырма, - дед! айе-
лше (F. Mycipenoa).

Сейпп, ес!мд!ктердщ мэн-магынасы кебше тек контекст
1шшде айкындалады. Олардын контекспен магыналык бай-
ланысы да ар килы болып отырады.

Демек сейлеуде, acipece жазба жумыстарда, сейлем
!шшде колданылып отырган еамдж сездердщ мэнш, онын,
езшен бурын не сон айтылатын кандай сездермен пкелей
магыналык байланыста екенш аныктау керек болады. Оны-
сыз сейлем манше нуксан келу! мумкш.

Е6мд{ктердщ 1ш1нде колданылуы, ман-магынасынын
кендН жагынан айрыкша белектенепндер! - ж!ктеу ебмд-
iKTepi. Ж1ктеу eciMAiicrepi магыналык жагынан жалпы бо-
лумен катар, кейде даралык манд! де 6inAipe алады, ал кей-
де б!ренкей, б!рынгай заттар мен кубылыстардын жиын-
тыгы, солардын шогырланган, корытындыланган 6ip тугае
маш есебшде де угынылады. Екшнй 6ip ерекшелт - ж!ктеу
eciMAixrepi кебшесе тура, номинальды маншен баска, ав-
180
тордын, сейлеушшщ айтып, хабарлап отырган ic-кубылы-
ска субъективттк катынасын керсетедг

BipiHini жакты битдтретш мен естмдтгш колданудагы
кейб!р ерекшел!ктер темендепдей.

Катар, iprenec айтылган сойлемдер курамында мен
eciMAiriniH кайталануы ею турл! манерде угынылуы мумкш.
Б1ршипден, автор кайталау аркылы сол созге логикалык
екпш бередь

Мысалы: Мен сендерд! баскадан бурын керем,
Мен колымды сендерге бурын берем.
Сендермен тек алысар жау табылса,
Мен бэрщнен колында бурын елем
(С. М у к а н о в)

Екшштден, сейлеушшщ, ез! жайында адеттен тыс сы-
пайылык сактамауын байкататын тас1л есебшде де колда-
нылады. Б. Майлиннщ “Bip адам” анпмесшде мынадай жол-
дар бар.

- Мен - мырза. Менде мал кеп... Экем шал, еледт
Малдыц 6epi менпи...

- Сен мырзасын... Какой черт сен мырза... Вот, мен
мырза болсам... Солан ма, Иван? ... Мен мырза болсам,
букш карашунакты 6ip уыска сыйдырар ед^м... Солан ма,
Иван?... Мен Иванам не конакка барар ед/м... Иван! Мен
конакка барсам, сен калаш бересш? ... Мен сатан арак
берем...

Егер автор ар сойлем сайын мен ес!мд1пн кайталап кол-
данбаса, мундай экспрессия да ту мае ед|.

Эдетте сейлем маш мундай экспрессивт! он алмас ушш,
монологтарда мен естмдтп уст!-уст!не кайталана бермейдг
Кейде букит абзац, бушл текст бойында, аниме 6ipiHini жак
атынан баяндалса да, мен айтылмай калып отырады. Казак
типнщ курылысы еамд1ктерден болган логикалык бастау-
ыштар айтылмай-ак создщ кай жактын атынан айтылып
отырганын тусшуге мумкшдш бсредГ Мына 6ip уз1нд1ге
кенит аударайык: ...Бул ойым орлей-орлен барып, киын 6ip
камалга барып п'реледi: 6ip куш Акбота сейтш жиырма-
дагы кыз болып тура калса, кайтем ? Онда аузымнын аппак
болтаны емес пе?.. Мандаты жаман ой кайдан келш калып
eai деп куш боны кынжылам, Акботанын ойына тусе керме
деп плеймш (F. Mycipenon). Бул узшдщеп сейлемдерге
мен eciMAiriH косып айту авторга киянат жасау болар ед!.

Аланда мен еамдпзнщ тус!р!лмей немесе Tycipinin ай-
тылуы барлык уакытта осындай экспрессиялык мэнмен
уштасып келе бермейд!. Кенсе кагаздарында уакига 6ipiumi
жактын атынан баяндалса, сол 6ipinnii жактыц, этап айт-
канда, юм екенд1пн калайда жазу кажет болады. Кол хат-
тарда, хаттамаларда, сен!м кагаздарда т. б. “Мен, Дуйсен-
баев Сейсенбай, осы сешм кагазды Сабалаков Жарты-
байга... ”деп, л/ея ес1мд1пн едем туармей жазып отырады.
Мунын O3i - ic кагаздарынын стандартгылыгынан, калып-
таскан жазу стилшен туатын зандылык.

Bi3 eciMAiri кеппк ман берепн болгандыктан, едетге
кеппк жалгаусыз айтылады. Дегенмен, соз ынгайына,
сейлеуппнщ арнайы максатына карай кейде кеггпк жалгау-
ын кабылдайды. Эр кез уранды сойлемдер, салтанатты
сойлеу ынгайында: Бпдер, мектеп окушылары... тер!зд! сез
саптаулары осындай арнайы максаттан тутан. Бв eciMAiri-
не коппк жалгауын жалгау аркылы бйрецкей юсыерд! топ-
тастыру, сейпп оларды 6ip гана агым не топ erin корсету
максаты кезделед!.

Бв eciMAiri барлык уакытта да коппк мен тугызбайды.
Кейде ол сейлеушшщ, автордын максатына лайык жекелж
менде де колданылады. Осы орайда жиналыста шыгып
сейлейтш шешен nniHAeri 6i3 еамдагшщ колданылу ерек-
iiieniriH еске алу кажет. Сыпайы шешен “менщ ойымша”,
“мен осылай ойлаймын” “мен былай 1стед1м” деп улкен
аудиториянын алдында кайталай бермейд!. “Мен, мен” деп
айта беру шешеннш дангойлыгын, шамадан тыс ез!м-
ш!лд!г!н гана далелдер ед!. Сондыктан ол “61здщ ойымыз-
ша”, “613 осылай ойлаймыз"деп, ез ойын, ез байымдауын
сыпайы гана баяндайды.

Еюннл, тыидаушы жакты биинрепн жйсгеу ес!мд!ктер!н
колданудагы кейб!р ерекшел!ктер мыналар:

Казак плшш калыптаскан зацдылыгы бойынша сен
eciMAiri арнайы сейлеу ыцгайын танытады да, ch eciMAiri
сыпайы сейлеу ыцгайын танытады. Сонымен катар, сен
жене С1з ес!мд!ктер! колданылу процеаиде ер килы эксп-
рессиялык менер де тугызады.
Сен eciMAiri озшщ тура мэншен баска сойлеушшщ тьщ-
даушы жакка катынасын да 61ЛД1ред|. Жасы улкен жэне
бейтаныс Kicire аз деудш орнына сен деп сейлеу соз иесшщ
олактыгын, немесе одеж до ре к i катынасын корсетедь Сен
ес!мд1п кейде адам арасындагы сырластык катынастын
Kopinici есебшде де колданылады. Мысалы: Осыдан кейш
мен оны Катя деп кетпм де, ол меш Костя деп Kerri. Кез-
дескел! бузылмай келген ”с13-613” калды да ”сен-менге”
кеш in кетп (F. MycipenoB).

Жадырап жаз келгенде, ceni ойлаймын,
Кус шулап келсе 6i3re, ceni ойлаймын.
Кайтканда кустар кузде, ceni ойлаймын,
А к улпа жамылганда таудын ryni,
Озгеш ойлар дармен жок, ceni ойлаймын
(Р. Га м зато в).

Ол ес1МД1Г1, ушпшп бегдс жакты б!лд!ред1. Бул соз кол-
данылганда, эцпме болып отырган заттыц не юсшщ атауы
сойлемде кобше айтылмайды. Бул жагдай acipece ауызею
сойлеу тышде жж кездесед!.

Ол ес!МД1Г1 6ip гана ынгайда O3i бициретш зат не Kici
атауымен немесе баска 6ip eciM созбен катар колданылады.
Бул жагдайда ол eciMAiri бастауыш кызметшде, зат не Kici
атауы баяндауыш кызметшде жумсалады. Мысалы: Ол -
инженер. Ол - Атымтай Дуйсепбасв т. б.

Ол eciMAiri сштеулж мэпдс де айтылады. Мундай рет-
терде ол eciMfliri зат, Kici, орын-мскен атауын кайталамау-
дыц Tocini есебшде колданылады.

Оз eciMAiriHin ею Typni кызмет! бар: б1ршнпден, ез
eciMAiri eciM создермен Tipxecin келш, еамдер аркылы бел-
пленш отырган заттын 6ipeyre тэндшш, тэуелдЫгш
бйцнредЁ Мысалы: Оз уйпм - олен тосепм; ез балам; ез
жумысым т. б. Екшшщен, оз eciMAiri ж4кт4к, кейде сштеу
ес1мд{ктер}мен TipKecin келш немесе жеке колданылып та
белплi 6ip Kici, зат жайындагы угымды айкындап, пэлдеу
мэншде жумсалады. Олоз\ келдц мен ез1м бардым; мунын
O3i, сыпайылап айтканда, одеп&зд/к (газеттен) тэр13Д1
сейлем курамындагы ез cciMAiniiin колданылуы осындай.
Оз eciMAiri алгашкы exi сойлемде кимыл иесшщ kJm
екендтн айкындап, долдеп корсетсе, соцгы сойлемде
болган кубылыс жайындагы угымды (муныц оз!) накты-
лап, конкреттеп тур. 0з eciMAiri сондай-ак 6ipine-6ipi ула-
сып айтылган сойлемдер курамында бастауыш кызметзн-
деп созд! кайталай бермеудщ тосЫ есебшде де жумсала-
ды. Мысалы: Бурынырак 6ip кезде Абайга сырттан
томырылып ызалы боп журген Эдшбек те каз^р ол
мшезш умыткан сиякты. 03i журш ес/к ашып, Абайдын
камшысы мен тыматын кереге басына оз колынан 1'лд1
(М. Эуезов).

Оз ес!мд!гш колдануда ар кез стильдж жацсактык кез-
десед!. Мысалы: Министрлпс мекеме басшысына озше ма-
шина алуга руксат берд! (машина мекеме басшысына арна-
лып алына ма, алде министрл!ктщ оз! не алына ма - айкын
емес). Председатель комекшшщ озше барсын деп буйыр-
ды. (Председательдщ буйрыгы юмге арналган: комекнпге
ме, алде баска б!реудщ комекнпге жолыгуы жайындаииа?)
EipiHuri сойлемде оз ес!мд!пнщ ешб!р кажетпп жок. Сон-
да сойлемнщ мен! айкын болады. Екшш! сойлемд! ек! турл!
куруга болады: егер ацпме баска б!реудщ комекнпге жо-
лыгуы жайлы болса, сол к!сшщ атын атау кажет. Ал
комекшшщ оз! баска 6ip жакка баруы туралы болса, сол
баратын жердщ аты аталганы дурыс. Сойтш, 6ip гана
сойлем !шшдеп ек! турл! логикалык субъект болган жаг-
дайда да, оз ес!мд!пн колдануга барынша мукият карау
керек.

Мон-магынасы мен колданылуы жагынан белпбздж
ес!мд!ктерш б!рнеше синонимдж топтарга болуге болады:
кай, кайсыб/р кейбф (еу), б/реу-м/реу, олдеюм создер!
сойлеунпге белпс!з, немесе одеш атагысы келмейтш Kici
аттарынын орнында колданылады. Мысалы: Злдек^меспсп
какты. Мунда олдешм ес!мд!п естунпге белпс!з Kicini бш-
д!рш тур. Отыргандар, ocipece кейб!р epcuiey сурау бер-
гендер, уялып 6errepi кызарып, темен карай берд!
(А. Токмагамбетов). Б/ркатар, б/рсыпыра, б/раз, б/рнеше eci-
мд!ктер! сан-молшерл!к мон 6epin, 6ip-6ipine синоним бола
алады.

Дегенмен белг!с!зд!к ес!мд!ктершщ жумсалу, колданы-
лу аясы б!рдей емес. Sip гана синонимдж топка жататын
сездердщ оркайсысынын оз!не тон колданылу шенбер! бар.
Кайсыб1р, кейб1р ес)мд1ктер| ресми Т1лде колданылуга
бежм. Ал олармен мандее 6ipey-Mipey кебшесе тек ауызею
пл элемент! icnerri. Элдеюм, л*еяес1мд1ктер! кобше коркем
едебиет типнде, сондай-ак ауызею сойлеу плшде жж кез-
деседг

Сол сиякты, б1окатар. б1рсыпыоа. 6ioa3. б!рнеше
создершщ колданылуы да б!рдей емес. Б«ркатар. б!рсыпы-
ра. б1рнеше создер! сойлеу плшде болсын, жазба -плде бол-
сын жш колданылганмен, 6ipa3 cosi кобшесе тек кана
сейлеу типне тэн.Сиггеу еамд!ктерш шартты турде мына-
дай синонимдш топтарга болуге болады: бул, мына, осы
eciMAiicrepi едетге сойлеушшш коз! Kopin турган немесе
касында, жакын жерде турган зат не KiciHi бшд1ргенде кол-
данылады да, анау, сонау ес1мд1ктер! коп ойга батыпкегп?-
ау! Жудеп кеткенпцн байкамапсын!.. - дед! (М. Эуезов).
Бул сойлемде осы eciMAiri нак сол кезешн ягни соз болып
отырган кезенге байланысты колданылган. Сондыктан оны
баска созбен ауыстырып айтуга болмайды. Ол ыргала туа'п,
капы демпт де: - Кой, шырак, кой, мырза сол баледен
абырой тапканы аз ед1 гой атамай-ак койсаншы! - дед!.
Дал осы кезде касында ек/ жтт бар Пушарбай кеп
ю'рдЦМ. Эуезов). Бул узпипдеп сол, осы eciMAiicrepiH де
алмастырып колдануга келмейдь Эне, анеки eciMAiicrepi
анау, сонау еамд!ктер1мен таза лексикалык тургыдан 6ip-
6ipine орайлас дед1к. Алайда булардын контекстен mohi
ене бойы орайлас бола бермейдь Энекн, вне eciMAiicrepi
заттын орналасу кашыктыгына орайлас айтылганмен тутки-
ыл болган KopinicKe, ойда жокта тап болган кубылыска,
кимылга ситтейдь Мысалы: Кел in кал.ды оне мына мундар!
(“Казак солдаты”). Осы сойлемдеп one eciMAiriniH орнына
сонау, анау еымдштерш айтуга болмайды. Эйткеш
сейлемнш бар MOHepi бузылады. Анау, сонау сштеу еамдр
KTepi тура сиггеу маншде карапайым сойлеу ынгайында
6ipiniH орнына eKinmici колданыла бередЁ Мысалы: Мурат-
тын уЙ1 анау турган. Мурапын yui сонау турган. BipaK
мынадай 6ip узшд!ш салыстырып корежк: Шапкан жаксы
болса, тартып алган жол болса, коз/ коре in! Шауып, тит
алып келщдер анау кетт бара жаткан Ж/птек кошт! -
дед4 (М. Эуезов). Осы сойлемдеп анау еамдтнщ орнына
сонау созш коюга болмайтын тор1здь Накты icTi, затты
нускагандд, анау ес!мд!гш колдану ынгайлы. Сонау сиггеу
есймдпт кебшесе дерексв ой, кубылысты нускау ынгайын-
да колдануга бешм.

Бар!, барлык, букиц xyjuii, барана ес!мд!ктер! “6ip
бупн, гугелдей” дейтш магынада айтылады. Аланда сез
1Ш1нде булардын ер-кдйсысына тен колданылу ерекшелйс-
repi бар. Мынадай 6ip мысал алайык: Жылтыраганнын
асыл емес (метел). Осындагы бара жалпылауыш есймдапнш,
орнына кулл1. буюл. барлык. барша сездерш колдануга бол-
майды. Егер барлык сезш колданып, жылтыраганнын бар-
льны асыл емес дейтш болсак, онда сейлемнщ калыптаск-
ан ритм! бузылып, кулакка 6ip турл! тосындау есплед!. Ал
барша сезш колданып, жылтыраганнын баршасы асыл емес,
барша сез! баскалармен ундеспей, окшау турады.

Куллц барша сездер! кебше шешендж сейлеу ынгай-
ында, керкем едебиеттерде, публицистикалык шыгармалар-
да жи! кездесед!. Кдирг! едеби пл!м!зде бул сездер осы сез
колдану аясында ебден калыптасып кеткен. Сондыкган ic
кагаздарында, корреспонденцияларда немесе баяндамада
кулл! Отанымыз, барша ел!м!з осы м!ндетп орындауга
жумылуда деп айтып, жазу угымды тес!л емес. Мундай
ресми сездерде бук!л барлык сездер! кеп колданылады.
Сондыкган ез!м!зге белпл! атакты уранды езгертш, Барша
елдердщ пролетарлары, бфйтцдер деп айту кулакка огаш
есплер ед!.

Сейпп, жеке куйшде 6ip-6ipiHe мендес болып отыра-
тын жалпылауыш ес!мд!ктер колдануда ер турл! менермен
ерекшеленш, б!р-б!р!нен окшауланады.

§ 47.	Епспк тулгаларынын колданылуы

Айтылып, хабарланып отырган !с-ерекетт!ц иес!
епспкпн жактык косымшалары аркылы кершетш! мел!м.
Кейде текспн, сездщ ерекшелптне, алдына кояр максаты-
на лайык 6ipiHini жактын орнына еюнпп жактык, алде 111
жактык косымша колданылуы мумкш. Грамматикалык
тургыдан мундай колданыстын ешб!р езгешелпг болмаган-
мен, магыналык жагынан, сез стал! тургысынан аса 6ip
ден коярлык кубылыс.
Эдетте сейлеуш1Н1 б!р!нш! жактык косымша аркылы
танимыз. Енд1 мына 6ip узшдйе кошл аударайык- Кейде
сенпЫ де келмейд! “Оз!м де кызбамын гой. Ашу устшде
ангармай repic уккан шыгармын. ^ызганшак, кентласы-
ра ойлаган шыгар”, - дейдк Ырак Раушаннын шырылдап
Уалиге ара тускенш онлап, “жок, жыгылганынды бш,
езщд! eripiK жубатпа”, - дейдт' (Т. Ахтанов).

Уз!нд!де кейшкер б!рде 6ipinmi жакта сейлесе (“Озт'м
де кызбамын гой. Ашу устшде ацгармай repic уккан шы-
гармын"), б!рде сез озше арналган кезде, екшш! жактыц
атынан айтады. ^Жок, жыгылганынды бит, езщдт oripiK
жубатпа".) Сейпп, бул жерде Gipinmi жактык косымша мен
екшш! жактык косымша 6ip гана манде, 6ip гана к!сш!
6umipy ушш колданылган. Кейде GipiHuii жактык манде
ушшш! жак колданылады. "Ержан талай мыкты коман-
дирлерд! кердт Bip адамы калганша шепнбей, жаудын ба-
тальонын кырган, танктерш кираткан взвод командир-
лерт'нщ атын есид!.. Солдаттар сол кайарлы командирлер
ушш жанын беруге бар, оган epin от пен суга коздерш
жумбай туседт Сол командирлер жалгыз кызмет дарежесн
мен емес, кайратымен, жЕер!мен карауындагыларын ушрш
алган жок па? Ондай командирге солдат шын ыкыласымен
берите багынады. Командир! куши болса, солдат та езш
куши сезшедт'. Ал Ержан ше? Ол взводтыц журеп, уйыт-
кысы, dKeci емес, епздш мушзтне конган шыбын сиякты.
Bip кездеп дивизия командирше дейш котертлмек болган
киялы есше тусш, ащыызаменмырс егп”(Т. Ахтанов).

Алайда бул арада ушпшл жактыц колданылуында ай-
рыкша уаж бар. O3i жайында айкын да ашык айту ушш
калайда баска 6ip бейтарап жактыц атынан сойлеу колай-
лы. Жактык косымшалардын бул колданысы оз непзш о
баста ауызею сойлеу плшен алса ксрек. Ауызек! сойлеу
типнде сойлеуил оз! жайында мактанышпен сойлегенде,
оны жасайтын мына деден! - деп, ушпшл жакта айрыкша
экспрессиямен айтады. Жазба плдс калыптаскан жогаргы-
дай тес1лдщ алгашкы шыгар коз! - осы. Жазба т!л, онын
1Ш1Нде коркем эдебиет пл! ауызек! сойлеу плшде кезде-
сетш бар нард! оз бойына жиып отырады. Жогаргы тэс!л
жактык косымшалардыц колданылу зандылыктары коркем
эдебиет стилшде айрыкша жж кездесед!.
Кейде eKiHuii жактын орнына 6ipiHUii жактын кепше
rypi колданылатыны да болады. Мундай колдану сейле-
yuii жактын тындаушы жакка айрыкша катынасын таны-
тады. Мысалы, ауырып жаткан Kicire халш сурауга келген
жакын Kici: “Капай, жаксарып келемёз бе, кенёл куйёмёз
капай? - деп, 6ipiHiui жакта сойлейдь Бул айрыкша ин-
тимд! экспрессиялык ман тугызады. Немесе класта отырг-
ан окушыларга карап мугал!м тактага жазып, жаттыгыныз-
дярдеудщ орнына татсгага жазып жаттыгайык, тынышоты-
рындар деудщ орнына тыныш отырайык деп сойлейдк
Булай сойлеу окытушы мен окушыныц арасындагы каты-
настын айрыкша 6ip Kopinici icnerri болады.

Ic кагаздарында жактык ман тугызудын айрыкша 6ip
Tacini бар. Акт кагаздарында, кол хаттарда, сешм кагазда-
рында 6ipiHiui жане уипнпп жак бициретш создер косары-
нан колданылады. Мысалы: Бёздер, теменде кол коюшы-
лар, “Алгабас”колхозыныцпредседателе Дуйёмбаев, екёншё
бригаданын бригадире Суйёнбаев... ” деп басталатын акт
кагаздары “Мен, “Саумалкел” орта мектебёнён шаруашы-
лык баскарушысы Талабаев... ” деп басталатын кол хаттарда
баяндауыш кызметзндеп етзспк 6ipiHini жакта турганмен,
yuiini жактагы соз - юсшщ аты-жож коса жазылып отырады.
Бул - тек ic-кагаздарына гана тон ерекшелш, соларда гана
кездесетш айрыкша тосит. Бул тасщцщ тагы 6ip колданыла-
тын жер! - уранды сойлемдер. Бёздер, Казахстан жастары,
жана когам курута ат салысамыз деп келетш уранды сойлем-
де де 6ip гана стандарт жуйеде калыптаскан.

§ 48.	ETicTiKTin шактык тулгалары

Эдетте шактык тулгалардын жумсалу тосЫне карай
сойлем магынасы ор турл! угынылады. Сол себептен де
шактык тулгаларды дурыс колдану соз сындарлыгынын ба-
сты 6ip 6enrici болып отырады. Нак осы шак жене ауыспа-
лы осы шак деп аталатын тулгалар мон-монер! турысынан
да 6ip-6ipineH ерекше. Нак осы шак сойлеуш! сойлеп турган
саттеп !с-эрекетп, кимылды б!лд!редь Сойлеп турган
сэттеп ic-арекет отыр, тур, жатыр, жур ericriKTepi аркы-
лы бершедк Максут кетап окып отыр. Казакстан укёметё ел
экономикасын жандандыруга бар купли салып отыр. Егер
сейлеуш! енд! гана басталып отырган не енд! анык баста-
латын ic-эрекет жайында хабарлагысы келсе, жогаргы
тулганын орнына -а, -е, -й тулгалы кесемшелердш ж!ктел-
ген турш, ауыс палы осы нак ту л гас ын колданады. Мыса-
лы: Эуел! ол жанжалдыц алдындагы оз жайым мен жер
астынын кейб1'р жайларын айтайын (С. Сейфуллин). Ауыс-
палы осы шак тулгасы сонымен 6ipre унем! болып тура-
тын, эдетке айналып, ciHicin кеткен ic-арекетт! де б!лд!редь
Мысалы: Хазакта туйе дейтш мал болады, - дед1 Хоныс-
баев Хупциановка суйюм&з кисы к кезin кадап,- кал ай адас-
тырсац да ез журтын табады.

- Туйеш неменеге кыстырып отырсын, - дед! Купциа-
нов жактырмай.

- Жаксы адам жогалмайды дегешм гой (Т. Ахтанов).
Осы мэнде нак осы шак тулгасын колдануга болмайтыны
айкын. Халык плшде осы тулгада калыптасып кеткен кус
ушады, булбул сайра йды, су агады, от жанады, адам
сейлейд! тэр!зд! пркестер де мол. Бул тулганын мезплден
repi сипаттау мэн! басым. Ауыспалы осы шак тулгасы осы
мэнде dcipece гылыми жазбаларда жи! колданылады. Мы-
салы: “Жер бетшш жене жаткан кеншн орындары экранда
exi донес ирек болып кершедк Mine, осы ею денестш ара
кашыктыгьШа карал, табылган кеншн кандай терецд!кте
жатканын есептеп шыгаруга болады (“Б!л!м жэне енбек”
жорналынан). Сонымен 6ipre, бул тулга керкем эдебиетте
KiciniH портрепн беруде немесе зат пен кубылысты жуйел!
баяндауда да колданылады.

“Бузаубактын керме ген! жок Жумыс кылганда шаршау-
ды битмейдг Хи мыл ы ете шапшац. М/нез/ кимылынан да
артык шапшац. Айтайын деген сезш бетн{ бар, жузш бар
демейдц айтып салады. Тез ашуланады. Шанкылдаган дау-
сы ащы, кузеннш айгырындай. Tini де ащы. Хандай езшен
алдц купгп, бай, улык Kici болса да, корлаганын кетере
алмайды. Ырак 6LniMi жок BiniMiM жок деп ойламайды.
Диуаналау, бугып калмайды”(С. Сейфуллин).

Унем! болып отыратын ic-эрекетп б!лд!ру мэншде
-атын, -етш тулгалы еамшелер де жумсалады. ”... &mepi
кшмд] royip киетш. Ылги карадан-карап бос журетш бол-
ган сон, заводтыц кыз-келшшектерш айналдыратын. Дом-
быра, сырнай уйренбек болып барылдататын, насыбайхт-
тын, шылым тартатын” (С. Сейфуллин).

Бул - еткен кезенде болып кеткен ic-ерекеттер туралы
хабарлаудын угымды тесшдершщ 6ipi. Ом!рбаян туралы
жазбаларда, тарихи такырыпта жазылган енбектерде бул
тулганын откен шак меншде колданылуы аса жи! кезде-
сед!. Бул баяндау тасшше сергектж, уыттылык мотивш ен-
пзедь Осы шак манде бул тулга ес!мшенщ -ган формасы-
мен орайлас келед!. Алайда ес!мшел!к форма кебшде 6ip
кезенде гана болып токыраган ic-арекепг б!лд!ред! де, сез
магынасы динамикалык калыпта угынылмайды. Уза к ба-
яндауларда мундай тас!лд! колдану сейлемдердщ оз ара
жымдасуына нуксан келт!ред!. Ал, -атын тулгасы ic-epe-
кет, процестщ узак уакытка созылгандыгын б!лд!ре алады.
Сейтш, бул ек! тулганын мендест!п жалпы еткен шакты,
уакытты б!лд!рушде гана. Сейлеушшщ !стщ еткен уакыт-
та болу, болмау факпсше шубемен болжай айтуы немесе
болган !ске т!келей араласпауы -п тулгалы кесемшенщ
ж!ктеул! формасы аркылы бер i лед!:

Ол туралы Доркембай кыска айтты. Базаралы тагы ею
кун болыпты. А тшабарлар кетпт, жатак тыныш турган екен.
Содан Базаралы аттанып, жорыкка кетшп. Ал, болыстар
ертецшде старшин, елубасыларын бастык erin, отыз Kici
боп келшп де, жатактыц мынау каз/'р жалацаш калган,
баспанасыз калган уйлершщ борш де 61'р-ак сатте т/к
котерш, кетерш экетшт! (М. Эуезов).

Алайда бул тулга (-п кесемшелершщ ж!ктеул! тур!) кей-
де хабарланып отырган !ске сейлеушшщ айрыкша катына-
сын б!лд!рудщ де тес!л! болады. Егер Kici езшщ !стемеген,
жасамаган ерекет! жайлы баска б!реуден ecrice, екшш!
жакка (тыцдаушы жакка) мен арыз жазыппын, оны Оспан
6ininri деп айтар ед!. Эрине айтылу устшдеп дауыс инто-
нациясынын ерекшел!пне карай -мундай сез не мыскыл
мешнде, не ашу ыза меншде угынылады. Мундай мен-
менерд! беруде кейде -мыс, -мк аффикс!мен косарланып
колданылады. Бул жагдайда экспрессиялык мен бурынгы-
сынан да айкындалып, даралана ту сед!. Салыстырыныз:
Мен арыз жазыппын. Мен арыз жазыппын-мыс. Дегенмен,
осы мен-менерд! беруде бурынгы еткен шак тулгасынын
б!ршш! жагы мен екшш!, ушшш! жактарыныц арасында
кейб!р ерекшелж байкалады. Мысалы: Мен арыз жазып-
пын. Сен арыз жазыпсын Ол арыз жазыпты. BipiHiui жакта
айкын байкалатын экспрессиялык ман екшип, уипнип жак-
та онша айкын емес. Сол себептен болса керек, екшип жак-
тын сол менш айкындай тусетш синтаксиспк топ айтылуы
кажет. Ал, уш*нш* жакта мундай ман тугызу ушш -мыс
аффикс! косарлы колданылады.

0ткен уакытта болып, токталып калган ic-арекет -ган
еамшелершщ ж!ктеул! тулгасы немесе осы еамшелердщ
ед! кемекип епсппмен пркес! аркылы жане -п кесемше-
лер! мен ед! кемекип епсппнщ пркес! аркылы бер i л ед!.
Бул арада мына жайды ескеру кажет. Бул тулгалар
б!лд!рет!н ic-арекеттер дагдыда епе бойы болып турган
емес, 6ip кезде болып, токталган, б!ткен !ст! еске Tycipy,
солай болгандыгын баска 6ip жагдаймен байланысты тагы
да кайталап отыргандыгын б!лд!ру ссебшде угынылады.

Озеннщ жэне кара сулардын жага-жиектер!ндеп селдн
реген камыстардын шашактары улб^реп, жел сокса акырын
гана ж ел6iреп, сары ук/дей болып саргайган. Камыстар-
дын акырын судырай, адем! сыбдырлаган жапырактары да
сары ала болган (С. Сейфуллин). Анык б/ле алмадык. Б1зд1
тоскауылга тастан еду нем/стер арамызды узш кетп (Т.
Ахтанов). Мен сен ушш катты коркып ед!м. Сондыктан
да тура осылай карай жупрд1'м (М. Ибрагимов). Есенкул
сол 6ip Kyni-ак аскерге журш кеткен ед!. Оралмады
(“Казак едебиет!”). Бул тулгалардыц кайсысы да ic-ape-
кетт! кез!мен кергендей етш б!лд!рсдг Дегенмен, жалац
тулгага (-ган) Караганда, курдел! тулгалардын (-п ед!, -ган
ед!) ездерше гана тан ерекшелН бар: мундай тулгалы еть
епктерге аякталган сойлем логи калы к жагынан тиянакты
болып турмайды, озше жал гас баска 6ip сейлемнщ айты-
луын кажет етед!. Жогарыда келт!р!лгеп мысалдар да осын-
дай: Есенкул сол 6ip куш-ак аскерге ж-ypin кеткен ед!...
Оралмады.

ед! кемекип епеппмен келген отксп шактык тулгалар-
дын кейб!р! магыналык манер жагынан -атын тулгасына
мандее, сонымен синоним !спстт! колданылады. Бундай рет-
терде ед! кемекип ericriri -шы (-mi) аффикст! кимыл ес!м-
дер!мен 6ip пркесте жумсалады. Мысалы: Сенбеген ада-
мга шынынды айтпа деунл ед! Жанкабыл, - дед/ акырын
гана (Т. Ахтанов). Мен оган ацыздагы касиетп адам-
дардан кызыгып караушы ед!м. Сол сез!м1мд1 кез/нде
елец erin те жаздым. Ырак, ол алгашкы суйсшу, ал-
гашкы кызыктаудын ycripr ocepi гана болатын (“Казак
адебиеп”). Осы мысалдардын алгашкысынын курамындагы
деуш! ед/пркесш синонимдж екшш! 6ip тулгамен ауыс-
тырып, дейтш деп айтудан сейлемге келер зиян жок. Ал
сонгы узшдще -шы ед| курдел! ericriri, б!рде -атын тулга-
сы колданылган. Дегенмен, бул exi тулганын 6ip-6ipiHeH
мынадай айырмашылыгы бар: -ушы ед! курдел! епспгшен
кейш логикалык ойдын жел!с! баска 6ip соз немесе
сейлемнщ айтылуын кажет етед!. Сол себептен болса ке-
рек, -ушы ед! курдел! ericTiri кебше сез арасында, exi сей-
лемнщ ж!пнде кездесед!. Ап -атын тулгалы епспктен
кейш баска 6ip сез, сейлемнщ айтылуы кажет бола бер-
мейд!. Ic-арекеттщ болып еткенд!пн жане ол !стщ болуы-
на ic иесшщ пкелей катыскандыгын айкын да дал б!лд!ретш
форма - жедел еткен шак тулгасы. Бул тулга - б!р-б!р!мен
уласып жаткан, б!р-б!р!мен тыгыз байланысты узак уаки-
галар, арекеттер, кубылыстар пзбегш баяндауда аса ынгай-
лы тасшдердщ 6ipi. Мына узшдщеп жалан жедел еткен
шак тулгасынын ман! мен кызметше кен!л аудару макул.

Кдртбай енд! уюл1 шопп жагалап сол бурышка барды.
ГПшен кабыргага такал ушлмегеи, ек! арада жарты метр-
дей куыс бар. Осы кезде немютердщ дабырлаган дауыста-
ры анык, есллдк Олар уйдщ касына келш азгана сойлесп,
сартылдап еспс ашылып-жабылды, содан кешн дабыл си-
рен, дауыстар алыстай бердк Кдртбай еспске карай жалт
бурылып аркасын ш'шенге ripen, икем&з ауыр кол пуле-
метной аузын Kerepin алып аз турды да, мысыкша еппен
ацдап басып Кожектщ касына барды (Т. Ахтанов).

1спн болашакта болу, болмауы xecin айтылмай, шама-
лау ман! -ар тулгалы еамшелермен бергпед!. Мысалы: Отер
кайгылы кара тунП Mine, рауандаган тан белпсИ Ашылар
бакыты?! Зулмат кара тунд/ куып жаркырап тан атар
(С. Сейфуллин). Жазба плде комтекстщ ынгайына карай,
ауызек! сейлеу плшде айтылу интонациясынын кубылуы-
на карай -ар тулгасы келер шактык маюмен коса ар турл!
экспрессиялык манер алып отырады.

Казактын халык тшнде -ар тулгалы ес!мшелер ар килы
магынада, неше турл! кисында жумсалады. Сонын 6ip
xepiHici - макал-мэтел курамында жене ауыз эдебиет!
ттлшде колданылу ерекшел!ктер!. Коркем эдебиет туынды-
ларында халык типнщ осы нэрше суйешп кэп тарала кой-
маган сез колданыстарга бой уру жи! байкалады. Мысалы:
Кейппз жолда булар м!нет1н келнс неше алуан боп ауыса
берер, б1ракдол Семейден Кдркаралыга шейш арбамен жай-
лырак боп журш баруды Тппбек ocipece катты маслихат
еткен (М. Эуезов). Бул сойлем курамындагы -ар ес!м-
шесщщ колданылуы ауыз эдебиет! улплершдеп, ocipece
ертеплердег! сез колданыска коб!рек ойысады. Эдеби
Т1л!м!здщ калыптаскан баска салаларында мундай мэнде
ед| тулгасы жи! айтылар ед!.

Эл! басталмаган, б!рак максат етшген ic -мак, -бак, -
макшы, -мекш1 ес!мшелер!нщ ж!ктеул! тулгасы аркылы
немесе осы еамшелердщ ед! комекш! ет!ст!пмен т!ркес!
аркылы бер!лед!. Мысалы: Кунанбап осы жолы сол сез кай-
та шыкса, келклп аттанбак.

-мак тулгасыныц максаттык мэн! ед! кемекш! ет!ст!п-
мен 6ip Tipiкесте жумсалганда айрыкша айкын кершедк
Мен бармакпын дегеннен ropi Мен бармак ед1м дегенде
максаттык ман айкын екен! белплй Б!рак сонгы тулга
(-мак ед!м) ез!нен кей!н тагы баска 6ip сездщ, сейлемнщ
айтылуын кажет етед!.

Егер -мак тулгасын -шы (-шт) аффикс!мен косарлап
колданса, ондай тулга максаттап ropi мшдеттЫк мэнге
кеб!рек ойысады. Уакыт мерз!м! эз!р белпс!з болса да, бо-
лашакта калай да болуга, б!туге ти!ст! icri б!лд!рш, соган
мезгейдь Ол инженер болмакшы, мен к/тап жазбакшымын
деп айтуда !стщ болашакта болуымен катар м!ндеттенуш!л!к
те бар.

Логикалык жагынан максатты келср шак тулгасына 6ip
табан жакын тулга - калау рай. Калау рай мен максатты
келер шак арасындагы непзп айырмашылык - мезплд!к
мэн -мак тулгасында мезг!лд!к мэн басым да, баргым ке-
лед/тулгасында солай болса дейтщ т!лек мэн! басым.

Казак т!л!нде калау, плек, арман, куд!к магыналары
ericTiicriH арнаулы тулгалары аркылы бер!лед!. Калау рай
тулгаларын бупнп эдеби тЫм!здщ курамында колданылу
дэрежеа тургысынан ею топка болт карау керек. Калау
рай жасайтын -гай ед!, -са мп ед! тэр!зд! тулгалар бупнп
эдеби пл!м!зде тек сирек кездесш кана коймай, колданылу
сферасы да тарылып келед!. Булар кебшесе, сейлеу плшде,
керкем эдебиетте кездесед!. Ал тындагым келед} тулгасы
каз!рг! эдеби пл!м!здщ кеп жанрында жи! жумсалады.

-гай тулгасы таза плек, арман менш тугызады. Олакыл-
ды адам болгай. Сен жазылып кеткейсщ тэр!зд! сез орам-
дарын сейлеуш! солай болатынына кез! жетпей, езшщ анык,
таза плени, арман-ойын бщшруде гана колданады. Осы
магынада бул тулга ауыз эдебиет! шыгармаларында жи!
кездесед!. K^aaipri т!л!м!здеде бул кебшесе куйзелгенде,
элдеб!р сен!мс!зд!к пайда болган мезплде ерекше дауыс
интонациясымен айтылатын сез жанрларында жумсалады.
Эйтпесе, жалпылама эдеби плдщ бар сферасында б!рдей
ушырай бермейд!. Агайын арасына дау тускел! отыр. Дал
осы жерде угыспасак, Кунанбай ортасы булщгещ. Айыр-
ган Еркежан мен Абай деп бглемщ. Арткы кун не болады -
к/нэны аздерщен Ьдесщ. Тек Kepicepre кун жаксы болгай-
ак та! - деп барын айтты(М. Эуезов).

-гай тулгасынын ед! “кемекип епсппмен пркес! ар-
ман, плектщ орындалуына куд!ктену менш беред!. Оны
мына ею мысалды салыстырудан да байкауга болады: Сен
жазылып кеткейсщ. Сен жазылып кеткей едщ.

Калау, плек мэнд! -са иг! ед! курдел! тулгасы б!ршама
ютаби плге жакын, жазба плде жи! кездесед!. Мысалы: Эр
кез бейб1тш1Л1к кущ нурланып турса иг! ед! деп тикцщ
адамзат (газеттен). Кейде курдел! тулга курамындагы ип
сез! тус!п калып е кемекш! encnri екен тур!нде айтылады.
Мысалы: ... айтушы ch дегенде куманымыз жок. Соны тек
6ip кайырып айтсацыз екен! - дедК

Каз!рп эдеби пл!м!зде калау, плек мэншде жи! колда-
нылатын тулга -гы (-ri, -кы, -к!) епспктер! мен кел
кемекш! епсппнщ пркес!. Бул тулга езшщ алдында турган
ес!м сездщ эр уакытта ипк сеппк жалгаулы болып отыру-
ын кажет етед!. Менщ инженер болгым келедт Бул тулга-
нын магына-мэнер жагынан басты ерекшел!п: мунда калау,
плек мою айкын кершедь Калау, плек мэнд! алдынгы-
тулгаларда кебшесе кумэн-кудж мен! араласа журедк

Епспктщ баска топтарынан окшау турган 6ip тобы -у
тулгалы туйык рай. Мундай сездер ездершщ магынасы мен
кызмеп тургысынан epi eri eri к мэншде, api eciM мэншде
келш, eici жакты колданылады. Алу, беру, журу, сейлеу,
оку, жазут. б. сездер, 6ip жагынан, кимыл-эрекетпн езш
биинрее, екшип жагынан онын аты, eciMi де болады.

-у тулгалы туйык рай ericTiicrepi (немесе кимыл eciM-
дерО ic кагаздарында, гылыми эдебиеттер Tini де белгЫ
6ip эрекет-кимылдыц, кубылыстын атауы periнде аса жи!
колданылады. Мысалы: Жазалау - тарбиенщ 6ip Tocini.
Олар, сонымен 6ipre, сейлем баяндауышы кызметшде ке-
рек, Tuic, кажет, макул Topi3fli субьективп катынасты
бшд1ретш сездермен 6ip пркесте жумсалып, icriH болу
мшдеттшпн, кажеттипгш бшд{редь Мысалы: Егер анпме
мал шаруашылыгы туралы болып отырса, жердщ жуз гек-
тарына есептегенде ет пен cyrri кеб/рек енд/ру керек (га-
зеттен). Мундай пркестер философиялык толганыска куры-
лган сейлемдерде жж колданылуымен 6ipre, Kasipri эдеби
TuiiMi3fle ресми сездш, сейлеудш дс тэсш есебшде турак-
талып бара жатыр.

-у тулгалы кимыл eciMAepi Kasipri эдеби тшм!зде жа-
тые сеппк тулгасында жш колданылатын болды. Егер Ty6ip
кушнде бул кимыл eciMAepi кубы лыс пен эрекетп, кимыл-
ды этап кана биипретш болса, -да тулгасында динамика-
лык екшн» леп алады. Мысалы: Ал жерпл/кт! жерлерден
алуан турл/ деректер сураудын оз/ де кенсеиплд/ктщ 6ip
тур/, ол/ске улкен нуксан келт\руце (газеттен). -уда тулга-
сынын непзп мэш - ic-эрекеттш, кимылдын созылынкы-
лыгын бшд1редк Булайша колдану шамамен алганда, Ок-
тябрьден кейшп дэу4рде орыс плшен аударма жасау ынгай-
ында пайда болып, келе-келе баспасоз бен ресми кагаздар
(каулы-карарлар, ресми сез т. б.) плшщ айкын, басы ашык
6ip белпа болып кеткен. Бул колданыстын, эрине, тшм4здш
икемдиппн, оралымдылыгын артгырганнан баска залалы
жок. Дегенмен солай екен деп, орыпды-орынсыз жердщ
баршде де осы тулганы айта беруге болмайды. Ocipece
кундел1кп баспасоз бетшде коптеп жарияланатын коррес-
понденцияларда кездесетш: Маяланган шептер мал кыс-
тагына тасылуда. Бул /ете Эз/рбаев бастаган комсомол-
жастар бригадасы еселеген енбек улпеш керсетуде тэр!зд!
колданыстарды пл маденистшщ жогарылыгы деп карауга
эсте болмайды.
СИНТАКСИС

§ 49. Синтаксист1ц стилистикалык кызмеп

Синтаксис - сез пркесшщ, сейлемнщ курылысын зерт-
тейпн грамматиканыц 6ip бел!м!. Бул бел1мде сездердщ
пркесу кабшетгипп, байланысы, сез пркестер! мен сейлем-
дердщ тур-тур!, курамы карастырылады. Сонымен коса
плдщ синтаксиспк ережелер! мен синтаксиспк зацдылык-
тарын айкындау максаты, кезделед!, плдщ синтаксиспк
тулгалары мен синтаксиспк кубылыстарын айкындау мен
олардын магыналык ерекшел!ктер! де сез болады.

Т!лде магынасыз, магына бицйруге катыспайтын нерсе
жок- Ocipece синтаксиспк категория мен синтаксиспк
тулгалар - адам ойын жинакты, тиянакты турде бицйрудщ
уйымдастырушы белшектер! де, сейлем - ойды бицйрудщ
непзп формасы болып есептеледь Сондыктан синтаксист!
окыган Kici онын магыналык жактарына мен беруге тшс,
ал пл гылымында синтаксист! и жеке меселелер! ездерше
тан магыналарымен б!рл!кте карастырылуга тшс.

Олай болса, стилистика гылымынын синтаксист! зерт-
теущщ максаты не болмак?

Стилистика сездер калай пркесед!, сейлемдер калай
куралады, олардын тЕлдеп калыптаскан жуйелер! калай бо-
лады, дегендерге жауап !здемейд! жене олардын еркайсы-
сы кандай магынада айтылады? деп те жатпайды, - кклнщ
максатты ойын калайша дурыс айтуга болады? Ол, мше,
осы суракка жауап !здеу максатымен синтаксис меселе-
лерш карастырады. Сонда стилистика синтаксиспк тулга-
лардын жумсалу аясын, магыналык кубылыстарын, Kicire
етер есерщ, экспрессивтж магыналарын пл жумсау ше-
берл!п тургысынан карастырады.

Сайып келгенде, стилистиканыц максаты - дурыс
сейлеуге, дурыс жазуга уйрету.

Шебер суретшшщ суреп, композитордыц музыкасы,
зергердщ енер! - бар! де наз!кпл!кт! керек етед!. Оны-
сыз ешб!р енерде шеберлж касиет болмак емес. Сез
шеберлершщ де жазгандарында кыбын тауып киюласты-
рып айтылган нэзж ун, эсерл! леп, терен магына болуга
тшс.
Титдщ ой ернепн салу касиетш улы Абай сондыктан да
былай суретгейдй

Эппрдщ жузь

Кестенщ 6isi,
Эрнепн сендей сала алмас.
Бьпгенге маржан,
Битмеске арзан,
Надандар бэЬра ала алмас...
Толгауы токсан, кызыл пл,
Сейлеймш десен озщ 6i л!

Стилистика гылымы, сонын 6ip саласы синтаксиспк сти-
листика, осындай “толгауы токсан” плащ ой ернепн дурыс
салу мумкжшипгш карастырады, сез маржанын тан и бтлуд!,
сейлемд! дурыс курай бтлудт уйретедi.

Эрине, айтылганнын, жазылганныц 6api бiрдей “мар-
жан” емес. Олардын да жаксысы бар, жасыгы бар. Стилис-
тика жаксыдан уйренуге, кате-кемшшктен аулак болуга
шакырады.

Эрбтр стильдщ синтаксисшде езше тан ерекшел1ктер1
болады. Мысалы, накышы мол керкем пл улплерш керкем
эдебиет стилшен, синтаксиспк амалдарды курдел) дэлме-
дэл пайдаланып, сейлемдерд! катан курау улплерш гылы-
ми эдебиет стилшен байкаймыз. Ocipece гылыми стильде
жазган адам ойыныц дэлме-дэл айтылуын кездейдг Ол ло-
гикалык байланыстагы ойды бултартпай opi дурыс бшд!ре-
пндей тит мумкшшипктерш пайдаланып, тура магынала-
рында жумсауга тырысады. Сондыктан гылыми стиль син-
таксисшде курдел! курам, курмалас сойлемдер жит колда-
нылады.

Эдеби *плдщ кай плшде болмасын - оныц бэрше тэн
нэрсе - ой а й к ы н д ы л ы г ы, ол ушш сейлем дурыс
куралу керек. Осы талап тургысынан эдеби плдщ сейлем-
дер! эбден киюластырылып, создер! рет-репмен орна-
ластырылып, синтаксиспк баска да тэалдер белгип калы-
пка Tycipinin жазылады. Эдеби плде жазып отырган не
сойлеп турган Kici сейлем кураудыц бул талаптарын да,
оиш керекп синтаксиспк мумкшшипктерш де жаксы биту-
remic.
Эдеби плдщ синтаксист дурыс багдарлау ушш оны
сейлеу типнщ синтаксибмен салыстыруга болады.

Сейлеу плшщ синтаксис! ардайым жуйел! бола бер-
мейд!. Эйткеж адамдар ез ара карым-катынас жасауда
6ipiHe-6ipi ар алуан ем!р эрекетшщ жайын сез кылады.
Ондайда олар айтпак шюрш алдын ала ойланып жазып
алмай да сейлей береди Tirrri ойын ойланып, толганып
сейлегенмен, онын сейлем курауында плд!к нормалар сак-
тала бермеу! мумкш. Эдетте сейлеу типнщ синтаксис! кара-
пайым, сейлемдер! кыска-кыска, кебшесе толымсыз бола-
ды.

Эдеби пл халык плшщ ец жогаргы формасы болатын-
дыктан, студенттер стилистика пэнш едеби пл материал-
дары непзшде игеруге ппс.

Эдеби пл синтаксисшщ стилистикага да непзп объект!
болатын 6ip бупн белшеп - сейлем. Сейлемдер эр алуан
сезден, сез пркестершен куралып, турльтурл! магынада,
экспрессивпк кызметте жумсалады, олардыц тур! кеп,
стильдж сыр-сипаты, кед!р-буцыр кыры кеп. Сонымен катар
ол Kici ойынын гажайып жемгс бакшасы тэрйздь Сол бак-
шаньщ жем!сшен “дем тэтам” деген Kici сейлемдердш
стильдж кызмепне канык болып, ез! оларды дурыс жумсай
алатын болады.

Б!здщ баскага хабарлайтын ойымыз жеке сейлемдер-
мен шектелмей, уласа айтылган кептеген сейлемдер ката-
рымен тиянакталып турады. Сондыкган сейлем пзбектер!
б!р-б!р!мен ез ара дурыс байланыста болуга пне. Бул - сти-
листика гылымынын басты талабыныц 6ipi. Мына мысал-
ды сол талапка сай куралган сейлемдер избег! деуге бола-
ды.

Кун батып бара жаткан кезде, куйеулер отырган
уйден уш-тврт Ж1пт шыгып, кыз-келппиек отырган уйге
карай журдг Торт жптгпн 6ipeyi батсайымен тыстаган
ак enripi тымагын козше таман киш, насыбай аткан
ерши томпитып шырт TyKipin койып, колындагы к1шке-
не ак домбырасын сынкылдатып шертчп кеде жатты
(С. Сейфуллин).

Осындай, ез ара !шк! логикалык epi синтаксиспк бай-
ланыстагы сейлемдерде ой дэлд!п, сезбен салынган сурет
болса, оныц эстетикалык асерш б!рден тусшш, тез се-
198
зем13. Ал байланыстары айкын емес сейлемдер катары ай-
тайын деген ойдын туспнпн ауырлатады, не мулде
тус1Н1кс13 етед1. Онын устше сойлемдер катары дурыс Т1зинп
dpi магыналык, epi синтаксиста сымбаттылыгын с актам а-
са, айтылган ойда Kepi к болмайды, кейде булдыр, туашказ
болады:

1.	Оныц ойелге тан тартымды рен басына мацгаз
келбеп жарасып-ак, тур. Б/рак оган карамастан Ольга Все-
володина агынан жарылып анкылдап, бвдщ сурактарымы-
зга барынша зешн койып, зердемвге толык, жетквгенше
тусшд/руге тырысып банек болып-ак отыр (“Адам жене
химия”, 72-6.). Бул мысалда ойелдщ асем келбетше сунгак
денес! жарасып тур деу унвн толып жаткан артык сез кол-
данылган. “Оган карамастан” ек\ сойлемд! уластырушы жа-
лгаулык кызметшдеп создер. Бул арада олардын ек1
сейлемд! байланыстыру кызметшде жумсалуынын peri жок.
Эйел тартымды, адем! ед1, соган карамастан б!збен жаксы
сейлестт дегенде, кандай логика бар? Эйел ауру едц соган
карамастан бйзбен жаксы сойлесп десе, онын жен! 6ip ба-
ска. Онда онын - “деш сау”, оз ара дурыс байланыскан
салалас курмалас сейлем болгандагысы.

2.	Б13 жогарыда Орхон ескерткш1терше жататын
Тонькекке арналган ескертк/штщ тйнне б/ркелкч шолу
жасадык. Осыган байланысты Тонькок ескертк/шш тек
казак тип материалы тургысынан карауга болмайды.
Мундай ескерткйшер бук/л турк/ т/лдерше ортак мура.
Бул салада /стелет!н жумыстар алда сан алуан (Казак
типнщ тарихы мен диалектологиясынын маселелерь
5-шыгуы, 107-6.).

Осында терт сейлем бар. Онын 6ipinmici мен eKiHLLiici
арасында, ушшип мен тортпнш сейлем арасында ешкан-
дай магыналык байланыс жок, тортсу! терт жакка карап
тур. Олардын басы зорлыкпсн 6ip жтпсн байланып, косак-
тала салынган сиякты. Онын устше тскстеп жеке создер
дурыс колданылмаган. Сондыктан автордын ойы дурыс
шыкпаган. Онын айтайын дегеш мынау: Б/з жогарыда Ор-
хон ескерткншнщ 6ipi Тонькок сскертк/ш! пл/не б/раз шолу
жасадык. Соган Караганда, ол ескертк/ш типнщ материал-
дары тек казак тййне емес, бук/л турк/ тшдерше ортак мура
екенд/п ацгарылады...
Ойы анык, каламынын e6i бар адамныц сезшен сез
туып, сейлемше сейлем inecin, ондагы сездер катары дурыс
пзипп, олар epi магыналык, opi синтаксиспк байланыста
айтылады. Бул - жазу, сейлеу енершщ басты шарты. Сол
енерге баулитын да - стилистика гылымы. Сонымен катар
стилистика гылымынын ерекше кецы белели мэселесшщ
6ipi - синтаксиспк синонимдердщ колданылуы.

§ 50.	Синтаксиспк курылыс жэне стильдер жуйеа

Максатты ойды дэлме-дал айтуга жарамды плдж
тасшдер жуйес! стильдер тобын курайды. Эдеби плдщ он-
дай жуйел1к касиеп оныц когамдык кызмел арту нэтижес-
шде, халык плшщ байлыктарын сурыптап, талгап пайда-
лану натижесшде калыптасады. Эдеби пл карым-катынас
кызмет бабына лайык турл! стильдердщ дамуына уйткы
болса, Kepicinme, стильдер салаларынын жеплш кемелде-
не Tycyi эдеби плдщ дамуына зор улес косады. Эйткеш ар
алуан эдебиет, мысалы, керкем адебиет, гылыми ецбекгер
эдебиет!, публицистика ecin еркендеген сайын ap6ip стильге
тан пл байлыктары сол топка ойысады да, олар эдеби плдщ
байлыгына айналады. Тшд!к тасшдердщ жеке стильдерге
тжмдшж орайында саралану барысында ap6ip стиль плде
бурын бардын непзшде жане езге плдщ игипкп ыкпалы-
мен кемелденедц эдеби пл жана сез, жана орамдар тудыр-
ды, грамматикалык тулгалар мен синтаксиспк курылыс-
тардын плдеп бурынгы кызметтерш жандандырып, молай-
тып, оларга ерекше магына устейдь

Tin байлыктарыныц жеке стильге бежмделе саралану
д эр еж eci ap6ip стильдщ когамдык кызмепмен, сол курам-
да жумсалу тарихымен байланысты. Жазба адебиет стиль-
дершде баршен де сездж кордын жеке стильдерге ппмд!
болып окшаулануы айкын болады да, морфологиялык тулга-
лардын, оларга Караганда, стильдщ мумкшшипп солгын
болады, ал синтаксиспк формалар мен синтаксиспк
тасшдердщ сонгылардан repi стильдщ орайда жумсалу
мумкшшЫп мол. Соныц езшде тшдщ синтаксиспк куры-
лысы, бйржипден, барлык стильге ортактык касиепнщ
кушткгпгшен онын 6ip-6ip казыкка аркандалган, басы бай-
лы белшектер( аз болады, екшппден, дамыган стильдер
жумелершщ кары м-каты нас ы кушей ген сайын, 6ipiHen-6ipi
нар алып, ауыс-тушс орайда дамиды.

Синтаксистщ стильдщ кызмет!, стильд!к тас!лдер1 мол
болатындыкган, acipece коркем эдебиет Tini тургысынан
онын мумкшшипп ете жогары багаланады. Сондыктан бо-
лар, А. И. Ефимов “Стиль деген !м!з - курылымдык-синтак-
систж категория” - деп есептейдг Ойткеш синтаксиспк
тэсшдердщ кер!ктеу мумкшшипп эр алуан болатындык-
тан, жазушыныц синтаксисшен онын шыгармаларынын
стильдщ ерекшел!ктер! айкын кершедк Мысалы, шебер
жазушы-стилистердщ каламынан шыккан керкем сез
улплершде авторлык пафос та, баяндаудагы экспрессивть
эмоциялы бояулар да, авторлар мен персонаждардын дуни-
еге кезкарастары да, олардыц iuiKi сез!мдер! де кебшесе
керкем туындылардын синтаксистщ курылыстары аркылы
бершедь

Баска тиийк стильдер салалары ушш де плдщ синтак-
сист^ курылыстарын, олардын мол мумкшшшктерш дурыс
пайдаланудыц мэн! зор.

Эдеби Tin стильдершщ барлык турлер! ушш, барлык
синтаксист™ категориялар мен синтаксистщ курамдардыц
стильдщ топтарга тэндщ белплер! тайга танба баскандай
бадырайып кершш турмайды, опдай нэз1к кубылыстын
ысылган, кереген кезге б!рден байкалатындары да бар.
Оларды былай койып, кез келген синтаксистщ б!рл!ктерд!
белил! стильдер аясында жалпы синтаксистщ зацдылыкта-
рын сактай отырып, шебер, орынды, ретш тауып дурыс
колданса, олардын бэршщ стильдщ oni, стильдщ кызмеп
болады. Мысалы, Мен оны кордам. Eki бала дедектеп
жупрш келед] тэр!зд! карапайым жай сейлемдер жатык,
дурыс курылса, жалпы стильдщ кескшдер! де дурыс деп
танылады. Ал сондай сейлемдердеп сездердщ б!р!не ой
екпшш Tycipin, эуенш езгертш айтсак, эрине олардын
стильдщ еш бурынгыдан озгеше болады. Немесе Колынды
тарт пен Тарт колынды! деген сойлсмдсрдеп сездерд!н
саны б!рдей болганымен, курылысы, стильдщ кызмет! ек!
турл!: алдыцгыда 6ipeyre б!рсудщ жай солгын буйрыгы
айтылса, сонгыда долданып, октемдщпен, акыра, кейш
буйыргандык ангары лады.
Жаксы стилистер, осылайша, ана плшщ жалпы синтак-
сиспк нормалары мен баска да мумкшшипктерш пайдала-
на отырып, сез пркестерш, сейлемдерд! ездершше ерекше
накыш, ауен, екпшмен айтуга лайыктап та курастырады.
Керкем сез шеберлер! “ой толкынын, сез!м ыргагын, пси-
хологиялык тартыс пен тай-таласты тын плмен, езшше 6ip
ораммен орайлап айткысы келед!”,- дейд! М. О. Эуезов.1
Сол уппн сез зергерлер! плде жокты емес, адеби плде,
халык плшде барды “киыннан киыстырган” “тын плмен”
ой ернепн курастырады. Сондайдан ар сез шебершщ ез!нд!к
стиль ерекшел!ктер! жасалады.

Эдеби плдщ барлык стильдерже койылатын синтак-
сиспк стиль талаптары тургысынан Караганда, сез пркес-
Tepi мен сейлемдер кураудын нысанасы - ой айкындылы-
ры екенж жогарыда айтгык. Сол yuiin сейлемдеп сездер
сымга пзшген маржандай тавдамалы, талгаулы, сездердщ,
сейлемдердщ магыналык жене синтаксист!к байланыста-
ры мулпказ болуга тжс. Синтаксиспк курылыстын осын-
дай сымбаттылык касиет! ана плшщ гасырлар бойында
калыптаскан занды жуйелерже непзделедк

Солай бола тура ер стильдщ кызмет бабы ынгайына
карай синтаксиспк курылыстын жеке турлершщ жеке
стильге тен екенд!п байкалады. Мысалы, едеби плде жи!
жумсалатын прогресалл адамзат, каркынды енбек, жузе-
ге асыру, колдау табу, кызу куттыктау, салтанатпен ме-
рекелеу, бейбгпш'лпс куштер, сутп бастама, ецбек ohimi,
зор ынта, табыстармен жауап беру тер!зд! сез пркес-
тер! публицистика стилше тан болса, асау терек, асау
журек, канды кек, алтын кун, салкын самал, тулаган
толкын, ынталы журек, жанымнын жарык жулдызы,
журектщ кен дариясы, суык акыл (Абай), ой астары,
бейб1тш1Л1к бакшасы, Отанымнын журеп, журек сыры
сиякты ауыспалы метафоралык сеЗ пркестер! керкем еде-
биет стилше тан, ал дауыска кою, баяндама жасау,
басшылык ету, каулыны орындау, кол кою, мор басу...
сиякты л ар кенсе т!л! стилше тан. Сондай-ак диалогты
сейлемдер сейлеу пл! стилше тан болса, Мидай дала. Жа-

1 М. Эуезов. Казактын эдеби Tini туралы, “Жулдыз” журналы, 1951,
№4.
рык аи. Еа'к адды ыгы-жыгы тэр!зд! атаулы сейлемдер
керкем адебиет Tini стилше тан.

Сейлеу тип стилшде тусш!п ауыр курдел! орамдар, шу-
батылган аралас курмалас сейлемдер кеп айтылмайды. Он-
дай курдел! синтаксиспк курылыстарды ауыз ею плде
б!рден дурыс курастыра салу да, оларды сазына келпрш
айтып шыгу да, тандау да киын болатындыктан, шешендер
едетге сейлемдерд! тап-туйнактай erin ыкшамдап, логика-
лык, синтаксист!к байланыстарын бер!к ете баяндауга ты-
рысады.

Былыми эдебиеттер стил!не де сондай талаптар койы-
лады, б!рак окып тусшуге, кейде тьщдап угынуга арналган
гылыми енбек, баяндамалардьщ текстершде курделенген
орамдар, курмалас сейлемдер, cipecripin курастырган жай-
ылма сейлемдер жи! ушырайды. Коркем эдебиетте де, мы-
салы Л. Н. Толстойдын “Согыс жане бейб!тш!л!к”, М. Эуе-
зовпц “Абай жолы”, F. Мус!реповпн “Оянган елке’’ ро-
мандарында курделенген синтаксиспк курылыстар кеп-ак.
Булардын жумсалу максаты гылыми эдебиеттепден баска.
В. Г. Белинский айткандай, галым долелдейд!, ал жазушы
суретгейдк “Философ силлогизмдер аркылы сейлейд!, акын
образдар, картиналар аркылы сейлейд!, б!рак екеуппц де
айтатыны б ip нэрсе”1.

Б!р “нерсен!”, 6ip ой, 6ip шюрд! турл!ше айтуга бола-
тыны эдеби плдщ стильдж мумюншшпнщ молдыгын
керсетед!. Оларды белпл! стильдерге тэн erin, екшеп, “шо-
гырлау эдеби плдщ когамдык кызмспнщ кенею! барысын-
да пайда болады. Стильдердщ окшауланып калыптасу дэре-
жес! эдеби плдщ тарихымен, эр стильге тэн эдебиет кадр-
ларынын молайып, маркайып дербсспк сапасыныц артуы-
мен байланысты.

Б!р стильге тэн кубылыс баска стильдерге мулде жат,
оларда колдануга болмайды деген угым тумау керек. Мы-
салы, терминд!к пркестер кобшесе публициспк жэне гылы-
ми стильге бешм, солай бола тура олардын б!разы керкем
эдебиетте де кездесу! мумкш. Мысалы, шахтерлер ем!ршен
жазылган “Караганды” романында кэс!би терминдер т!р-

1 В. Г. Белинским. Шыгармаларынын толык жннагы. III т. 1948,
798-бет.
кестер! кеп, немесе айналаны суретгеу максатында жумса-
латын атаулы сейлемдер керкем едебиетке тан бола тура,
публицистикалык едебиеттерде де кездесе бередг

Керкем едебиетке тен кер1ктеу тасыдершщ кейб1р
ynrinepi жогаргыдай газет-журнал типнде жумсалуы, не-
месе керкем едебиетгепдей газет беттер1нде ак алтын (мак*
та), кара алтын (кем1р), Сыр маржаны (Kypiin), табыс
кигп, сиякты ауыспалы магыналы пркестердщ жумсалуы
едеби ты стильдершщ ж!п бипнбейпн 6ipryrac екенш
керсетпейдц стиль мен стильдщ карым-катынасынын, бай-
ланысынын мол екенш керсетедь Стильдер тармактары са-
раланып кемелденген сайын олардын жогаргыдай ауыс-
тушс байланыстары кушейе бередь

Синтаксиспк категориялардын 6ipi ол стильге, 6ipi бул
стильге ойысады деуге болмайды. Солардын еркайсысы-
нын iniinapa жеке турлершщ, тасыдершщ белпл! стиль
аумагында кеб!рек кызмет аткаруы мумкш (ондайды кешнп
талдаулардан керуге болады).

Синтаксист!к курылыстьщ стильдж кызметш, стильдж
бояуын айкын биийруге себепкер болатын амалдын 6ipi -
интонация.

Эдеби плде жазылганнын 6epi оку ушш жазылады.
Жаксы стилист ap6ip сейлемд! курастырганда, онын айты-
луы мен мазмуны, стильдж кызмеп арасында тыгыз
байланыс бар екенш сезедг Сайып келгенде ол байла-
ныс жазушы мен окушы арасындагы байланыс болып шы-
гады.

3p6ip сейлемнш, тугае сейлеудщ мазмунына, стильдж
кызмепне лайык айтылу сазы болады. Оларды ездерше лай-
ыкты унмен, ти1ст1 екшнмен, ез еуешмен дурыс окып,
дурыс айтканда, текст пен онын жеке сейлемдерше жан
бггкендей болады. Солар аркылы синтаксиспк орамдар мен
синтаксиспк тулгалардын acipece стильдж кызметтер! ез
орнында дурыс танылады.

Сондыктан хатка жазылмаганды гана емес, жазылган-
дарды да дурыс оку, дурыс айтудын стильдж кызмеп ерек-
ше болады. Ойга лайык куралган синтаксиспк курылысты
накышына келпрш, табиги сазымен, тшеп еуен-ыргагы-
мен, ти1сп каркынымен айтылмаган сейлемдер, баска да
синтаксиспк тулгалар нысанага дал тимеген ок сиякты. Со-
вымен катар, мысалы, ол жаксы Ж1пт екен. Сеш юм ша-
кырды? Айтканым - айткан, айтканымнан кайтпан! сиякты
сейлемдердщ бел ri л i стильдщ орайда жумсалуы олардын
курам, курылыстарымен де, айтылу ерекшел!ктер1мен де
елшенедй Сейлемдердщ айтылу каркыны, дауыс ыргагы,
айтылу екшш, еуеш - айтылу сазы (интонациясы) кубыл-
малы болуы, сейлеушшщ, айтушынын еркш дю субъективп
кубылыс емес, ойдын айтылу максаты, ойды б1лд4рудщ син-
таксиспк курылысы ем!рдщ ар алуан жайттарын б1лд4руге
непзделген кубылыс. Сондыктан ар сейлемнщ интонация-
сы онын езше тан табигатына лайык болуга тшс.

§ 51.	Синтаксиспк синонимдер

Жаксы стилист болу - сез seprepi болу деген сез. Сез
seprepi максатты ойдын тек тусЫкп болуын гана емес,
керкем, ecepni болуын да коздейдк Ол yuiin сез орамын
турлещцрш, накыштап, барынша жаты к erin куруга тыры-
сады. Мысалы, жазушы М. Эуезов “Абай жолы” романын-
да алые жолдан келе жаткан O6iurri карсы алып, алдынан
шыккандар туралы былай дейдк

Омырауларын тер баскан, дем^пп танаураткан сой-
гулйсгерд! зорга токтаткан ауыл Kicinepi куймеге соктыга
жаздап, дабырлап солем 6epicTi. Куаныштын айгай-шуын,
шат кулкйлн Эбштн алдына ала шыкты. Осы мысалдагы
сонгы сейлемд! сурет seprepi емес, жай карапайым казак,
“Ауыл Kicinepi Эб1штщ алдынан шыкты, оны куанып кар-
сы алды” дер ме ед1? Не десе де, соз накышын М. Эуезов-
тей келпрш айтпаган болар едй Немесе:

Жанымнын жарык жулдызы,
Жамандык кунде жарымсыц, —
дегещи Абай гана айта бшдк

Tin де бар сездердь сейлем курылысын осылайша ше-
берлщ бшпнде турып жумсаушы ойшылдар санаулы-ак бо-
лар.

“Кещл жуйрщ пе, кек денеп жуйрщ пе?” дегендей, адам
ойынын ушы-киыры жок. Сондай-ак, пл байлыгы да ушан-
тещз. Сол теюз дуниесше сунпп, ой ернеппе керекп плдщ
материалдарды, грамматикалык тэсшдерш дурыс пайдала-
на бшу улкен шеберл!кп керек етедг

Титге бай, сез! жатык Kicuiep ана типнщ мумкшшиппн
молынан пайдаланады. Сонын 6ipi - синонимдер. Мандее
сездер, мандее грамматикалык тулгалар мен синтаксиспк
тэсищер ез орнында дурыс колданылса, плге ерекше ен
бередь К^зак Tini синтаксисшщ сондай мумкшшиппн
байкау ушш б!рнеше мысал келпрешк:

I. 1спн максатын бицпру ушш, егер: Мен Алматыга
окуга кедд/м. десек, осыны тагы капай айтуга болады? де-
ген сурак туады. Осы сейлемнщ пысыктауышы “окуга” де-
геннщ синонимдерш тауып, сол сейлемд! былай езгертш
айтуга болады:

1.	Мен Алматыга оку максатымен кедщм.

2.	Мен Алматыга оку ушш келд1м.

3.	Мен Алматыга окыгалы келд1'м.

4.	Мен Алматыга окиын деп келд1м.

5.	Мен Алматыга окысам деп кедд1м.

6.	Мен Алматыга окныншы деп келд1м.

7.	Мен Алматыда окысам кайтер екен деп келд1м...

Осылардагы максат пысыкгауыштардьщ тулгалары ар
турл! болганмен, сейлемдердщ непзп магыналары (мак-
сатгык) б!рдей сиякты, 6ipaK стильдж евд б!рдей емес. Сти-
листика упин осындай б!рдей еместердщ улкен меж бар.
Егер бул пысыкгауыштъщ сейлемдерде бицпретш магына-
лары барлык жерде 6ipine-6ipi тепе-тен болса, онда олар-
дын 6api жапа-тармагай жш колданылмаган болар ед!.
Дурысында, олардын ептеп болса да айырмашылыктары
бар. Мысалы, “окуга келд!м”, “оку ушш келдйм” - 6ip емес.
Сонгыда максат баса айтылады. Сондыктан оларды калан
болса солай, 6ipinin орнына 6ipiH колдана салмаймыз. Абай-
дын Мен жазбаймын вленд! ермек ушш дегежн баскаша
айтуга болмайды. Сол сиякты Келмеп пе едщ жол тосып,
жолыгуга аулакка (Абай) дегендердеп максат пысыкгау-
ышты баска синониммен ауыстыра салуга болмайды.

Онын ce6e6i exi турл!: б!р!нцпден, бул синтаксиспк си-
нонимдердщ магыналарында стильдж eneyni айырмашы-
лык бар, exiHini, мундай синонимдердщ 6epi б!рдей кез
келген епепкпен пркесе бермейд!. Мысалы, Б1зд1 аудан
эк1мш1Л1п осы ужым жумысына кемектессш деп жгберд]
дегенд! кемектескел! ж!берд! дей алмаймыз. Ойткен!
“кемектескел!” сез! Ill жактык ж1бер епсппмен емес,
келд1м, бардым, шакырдым тор!зд! ст!ст!ктермен пркеседк
Сондай-ак “окиын деп келд!м” мен “окысын деп ж!берд!шн”
пысыктауыштарын алмастыруга болмайды.

Стил! жатык жазушылар сол синопимдерд! жаксы бйпп,
кеб!несе магына далд!п ушш, кейде жазу стилш турленд!-
ру ушш де колданады.

2. Казак тшндеп сабактастардыц багынынкы сынарла-
ры турльтурл! тулгада жумсалады. Солардын 6ipi - мезпл
багынынкы. Мезпл багынынкы сейлемнщ б!рнеше сино-
ним! бар:

I.	Бригадир келгенде, Жакып тосепнен турып жатыр
едг

2.	Бригадир келген кезде, Жакып тосепнен турып жа-
тыр едк

3.	Бригадир келсе, Жакып тосепнде жатыр екен.

4.	Бригадир келклмеп, Жакып тосепнен турды.

5.	Бригадир келе сала, Жакыпты тосепнен тургызды.

Осындай мезплдж магынада сабактас сейлемдерд! тагы
да салалас erin айтуга болады:

1.	Бригадир келin ед1, Жакып тосепнде жатыр екен.

2.	Бригадирдщ келу] мун екен, Жакып тосепнен карг-
ып турды.

3.	Бригадир келсе болтаны, Жакып тосепнен картып
турады.

Булар мезплд! б!лд!ру жагынан мандее болмаганмен,
аркайсысынын стильдж oni, экспресснвпк магынасы ар ба-
ска: Бригадир келгенде (келген кезде), Жакып тосепнен
турып жатыр ед/ - багынынкы басынкыдагы !стщ еткен
такта болганын б!лд!румен катар, басынкынын баяндауы-
шы да еткен шактык тулгада туруып керек етед!. Сондык-
тан ол сейлем сонгы ед! - созшаз айтылмай-ды. Ал Брига-
дир келсе... деген багынынкы да отксн такта, басынкынын
баяндауышы да еткен такта, б!рак, комекш! ет!ст!г! ед!
емес,- екен. Усынысында улкен мои бар: Бригадир келсе,
Жакып тосепнде жатыр екен дегенде, багынынкы басын-
кымен тек мезплдес болып кана угынылмайды, басынкы-
дагы !ске багынынкынын бастауышы ай га к (керген, коз!
жеткен) болганы ангарылады. Сондыктан шартты райды
ес1мшемен алмастыра салу - сейлемнщ елеус!з болса да,
магыналык наз!к айырмашылыгын б!лд!руге киянат жасау
болады.

3. Сейлем мушелерш синонимд!к ыцгайына карал
турлещцруде улкен мен бар. Алдымен мына мысалдарды
салыстырыныз:

Дуандагы начальник тш-
маш бол деп етшген екен,
болмай елге келд1 (Б. Май-
лин).

Базаралы ез наукасынын
бар жайын айтып шыкты
(М. Эуезов).

Булардыц 6epi бiрдей
неге берпскенш Отеп... тепе
мел1мдеп берген(М. Эуезов).

Обд^рахманга писарь
бол деп жабысты, оган да
болмады^Б Майлин).

Ол уйде болган сездщ
барлыгын Магаш баяндап
бердЦМ. Эуезов).

Кейш... Павловка тугел
жетк131п кулк1'л1 тур де
енпмелел берд1 (М. Эуе-
зов).

Бул мысалдардагы мандее мушелер: плмаш бол деп
етшген екен - писарь бол деп жабысты, айтып шыкты -
баяндап берд/, мэл1мдеп берген, - енпмелеп бердг Булар
6ipin-6ipi кайталамай, тек сандж ушш турленш турган жок,
магыналык жуп болгандыктан да белпл! стильдж кызмет
аткарады. Sip муше кайталанбай бас каша айтылган: плмаш
бол деп етшген екен - жайтзпек те, писарь бол деп жабыс-
ты - экспрессивп плек, айтып шыкты - тугел хабарлады,
баяндап берд! - тугш калдырмай, тайсалмай хабарлады де-
ген магынада.

Сез шеберлер! синоним сездерд! б!рыцгай муше
кызметшде де кеп жумсайды. Ондайда б!рьщгай мандее
мушелер 6ipiH-6ipi толыктыра, сурет бояуы айкындала
туседь

1сшдщ, кебшдщ
Сонда да не пайда
(Абай).

Эл1 де айтары кеп адамдай кысылмай, жасканбай,
именбей куледЦЪ. MycipenoB).

Мундайда кемекш! сез бен сез пркесшщ сынары б!ры-
нгай синонимдерге ортак болып 6ip рет айтылады, мыса-
лы: Рылым окып б/лгенше, тыпым, тыпыштык таппаган
(Абай). Сейлемд} солай курауга эуес шебер жазушынын
6ipi М. Эуезов болатын:

Ен аяпянда Абай оз/ 6ipтуспал, болжал жасады. Абай
мен Ербол екеу/ де капы жур/ске шыдамды, бер>к бола-
тын. 1штей екеу/нщ шыдамдылыкка байласкан серп, басе-
Keci бардай. Улб/реген... жастыктын аса капы кысылган,
кымсынган белпс/ бипнед/. Кей жайларды анык, айкын
erin хатка жазып келд/ (М. Эуезов).

Сол максатпен синонимд! б1рыцгай мушенщ 6ipi жеке
сез, 6ipi туракты пркес болып та жумсалады.

Ондай болса, мен де ойланып, кабыргаммен кене-
сей1н (С. Бакбергенов). Коз/ме жас бер, жылайын, шыдам
бер, сабыр кылайын (Абай). Угыпбайды, угынгысы кел-
мейдь Тыгылмай, ашу шакырмай уткыр сойлейт/н к/ci
сияктанды (F. Mycipenoe).

Жогаргыдай мандее создердщ арасыпа да та жалгау-
лыгын койып 6ipbiHFafi мушс кызметш де жумсауга жазу-
шы F. Mycipenoe ауес. Бул ауеепкте дс ерекше стильдщ
ман бар:

Бар/'деб/'р уяда туып, оскеидей то пас тякеще. Б/лет/н-
дер/ болымсыз да мардымсыз болганмен, арнеге аз/р
тургандарын унатып калды. Байжап (ркклмей де бегелмей
бармагын басты (F. Mycipenoe).

Мундайдын айтылу эуспшде срскшс ыргак болады да,
мандее б1рынгайлардыц магыналары 6ipine-6ipi еселенш
устелет! идей экспрессивт! магына сез i л ед i. Сондыктан бо-
лар, б1рыцгайларды осылай курауга жас жазушылар коб1рек
ел!ктейпн болды. BipaK опда огаштык та бар. “¥тымды да
утыкты”, “куда да кудагай”, “туеппкп де угымды” т. б.
Мундайда палендей ман жок, тек желшну бар. Ойткеш
булай косакталатын exi соз 6ipinc-6ipi синоним болганмен,
дербес ман! болу керек. Bip созд< бузып ек1 рет айтканнан
ондай ман шыкпайды.

Сейтш, стилистика мандее синтаксиспк курылыстар-
дын тщ мд Ln ерш пайдалапа бшуд! дс уйрстед! екен, ондай
синтаксиспк синоним казак плшде мол.

Эдетте жазуы жаты к, Tini бай стнлистср плде бардын
бар ill жай карапайым калпыпда туешбейдц оныц оте иозщ
манш, озгелерге слспбсйпп Hiiciiiii жасуындай кылац ст-
кен стильдщ кызмепн шеберлерше тусшедЁ Сейтед! де пл
байлыктарын, ocipece плдщ грамматикалык мумкшшь
л!ктерш, жаксы 6inin, кере ri не жаратып отырады. Мыса-
лы, плге деген талабы, cesiMi, 6uiiMi мол жазушы еш уакыт-
та Ак ат мшген кыз койларды жамыратты. Ол белш аркан-
та буды демейд!. Себебй аттын ryci ак болса да, казак “ак
ат” демейдц боз ат кай жерде дейд!, эдетте кой жамыра-
майды, козы жамырайды, белш арканга бумайды, белш ар-
канмен буады. Не болмаса, Kasipri казак типнде б!рынгай
б!рнеше сейлем мушелерш “жэне”, “мен” жалгаулыктары-
мен байланыстырып айткысы келген стил1 жатык журна-
лист еш уакытта “жэне” Hi бурын, мен (бен, пен) жалгау-
лыгын соц жазбайды.

§ 52.	Экспрессивпкт! б!лд1рудщ
синтаксиспк тэсмдер!

Ойды жай хабар репнде де, Kicire эсер етепндей мэнерл!
турде де айтуга болады. Мысалы, Енд1 оны кврмеймш ле-
генд! кушейпп: Ендпор! оны керсем, кез^м шыксын! деуге
болады. Немесе: Онын кылмысын жасырмаймын деген
ойды кушейпп; Онын кылмысын жасыра алмаймын деуге
болады.

Осындай, ойдын кушейплш, мэнерл! турде айтылуын
сейлемнщ экспрессивтШп дейм!з.

ЭкспрессивтЫкп б!лд!рудщ синтаксиспк тэситдер! эр
турл! болады, олардын бастылары мыналар:

1.	Сейлеу плшде жэне жазганды окыганда, дауыс ыр-
гагын кубылту аркылы сейлемге экспрессивпк магына ен-
пзуге болады, мысалы: “Абай жолы” романында ютапха-
нага KipreH Абайды туйеге тенеп 6ip чиновникпн мыскыл-
дап кулгенш ecrin Абай:

Чиновник мырза, туйе Kipce нес/ бар, мунда ол тупл
есек те отырыпты, гой! — дейдг Бул сейлемдеп есек те
отырыптыгой\ сездерш кумглжш акырын айтсан, Абай мы-
скылынын MeHi онша айкын болмай шыгар ед1, ал сол
сездерд! сейлемдеп баска сездерден repi кетерщш, ойнакы
дауыспен айтсак, онда сейлемнщ экспрессивп магынасы
тайга танба баскандай болады.
Сол сиякты, Б1лмеймш дейсщ бе, эй! Кор/нде OKiprip!
Ак дегет - алгыс, кара деген/ - каргыс сейлемдерш ерше-
лене кетерщю, манерл! дауыспен айтса, олардыц экспрес-
сивп бояуы айкын сейлемдер болып угынылады.

2.	Bip ойды бицйрепн болымды сейлемнщ орнына
болымсыз сейлемд! жумсау аркылы оган экспрессивп ма-
гына косуга болады. Мысалга мына сейлемдерд! салысты-
рыныздар: Мен шындыкты, айтамын — Мен шындыкты
айтпай тура алмаймын.

Мен университет бгпремш — Мен университет
бтрмей коймаймын. Op6ip жумысшы кундел!кт! жоспа-
рын орындайды — эрб/р жумысшы кунделйсп жоспарын
орындамаса, кэций конипмейдт

3.	Баяндауыштыц I жактык ж!кпк жалгауын -мен, -
бен, -пен туршде жумсау аркылы сойлемнщ магынасын
экспрессивп етуге болады. Ондай болымсыз сейлемдер
кайсарлыкпен уз!лд1-кес1лд4 айтылган ойды б1лд{ред1, мы-
салы:

Алдына келш турмын деп,
Ар-намысымды кашырман!
Бултка жетпей ддергсынбан,
Айта келген сез/м бар.
Не кылсан да жасырман!

(М а х а м бет).

6лец1м - ок, ол алдымда
Мен де жаудан шепнбеп!

(Ж а м б ы л).

Тэуекелге келгенде, алдымда тау турса да, тайынбан!
(F. Мустафин).

4.	Сейлемнщ баяндауышын, кейде сойлемнщ турш
мандее баска сездермен пе баска сойдем тур!мен ауысты-
рып айту аркылы да оган экспрессивп магына устеуге бо-
лады. Мына сейлемдерд! салыстырыцыздар:

Мен бармаймын — Мен бармасам болмайды. Мен
мунына кэнбеймш— Мен муныца коне алмаймын. Техни-
канын теп’пн бшген жаксы — Техпнканын тет/пн 61'лгенге
нежетеш!
Мундай экспрессивп маш бар сейлемдерге адебиеттен
мысалдар келттрешк:

Жакып сейлей жвнелд! (F. Мустафин). Муны * Жакып
сем/гед/дегенмен салыстырыцыздар. Жаркыраган май куш
тамылжып тур (М. Эуезов). Оны - Жаркыраган май куш
ыстык дегенмен салыстырыцыздар. Жаксылык кул1мдей
rycri (F. Сланов). - Жаксылык кулд! дегенмен салыстыры-
цыздар. Кун кептен 6epi жылынбай койды (М. Эуезов).
Кун квптен 6epi жылынбады дегенмен салыстырыцыз-
дар.

5.	Сейлемнщ епспк баяндауышын кайталап ею рет анту
да немесе eciM, епспк баяндауыштардын алды-артына олар-
дын магыналарын кушейтепн сез кою да экспрессивпкп
бицйрудщ синтаксиспк амалы болады. Мысалы:

Жапан далада жан-жагына алактап жалгыз айел жор-
тып барады, жортып барады. Кен далада жалгыз адам
жузш келед!, жузш келед!. Озгеше 6ip куй кен даланы
кущрене шайкай беред!, шайкай беред! (F. Мустафин).
Зытып келем, зытып келем (F. Mycipenoe). Кешнп кезде
сирек, жогалып бара жаткан казак коленершщ ен жаксы
улплерш осы уйде калыпты. Кай заманда жасалды екен?
Сонау адалбаканнын тордеп кебеже, жук аяктын бетгерше
ойып салган ернектер, кондырган суйектер сонша наз!к,
сонша эдем!, колдан жасады дегенге налу киын (F. Муста-
фин).

Япырмай, мына жерге ауыл орнап, дукен курылганы
жаксы болды-ау! (С. Муканов).

Жогарыда айтылгандардан, келпршген мысалдардан
экспрессивпкт! бьлд!рудщ синтаксиспк тесьлдер! калай бо-
латынын байкауга болар. Экспрессивпкпц баска да толып
жаткан синтаксиспк тесшдер! бар. Олардын б!ркатары
будан былайгы талдауларымызда айтылады.

§ 53.	Хабарлы, сураулы, буйрыкты, лептт сойлемдер

KiciHiH баскага айтатын ойы ер уакытта максаты бола-
ды: кейде 6ip !спн, б1рдененщ жайын хабарлауды максат
етсек, кейде баскадан б!рденеш сурап битуд! максат етем!з.
Немесе 6ipeyre б!рдеце ютетуд! кездесек, кейде айтылган
212
ойга айтушынын кещл куйш б|лд1руд1 коздеп свилей Mi з.
Сол максаттарга лайык сейлемдер Typi, курылысы, не-
пзшде, терт турл! болатыны белпл!: хабарлы, с у р а у
лы, буйрыкты, л е п т i.

Сейлемнщ осы турлер! жумсалуы мен магыналык жа-
кындыгы не алшактыгы жагынан ерекше стильдж кызмет
аткарады.

Хабарлы сейлем - адамнын ойын, керген-б!лген1н ба-
скага айтудын формасы. Хабарлы сейлем аркылы шындык
ем1рдеп ер турл! кубылыстардьщ жайын бар (болган) не
болмаган калпында баяндаймыз. Хабарлы сейлемдердщ
мазмуны ер алуан болатынын ссксрш, ал дымен олардын
б о л ы м д ы жене болымсыз турлерш стилистика
талгамдары тургысынан ею болт караймыз.

Б о л ы м д ы сейлем аркылы OMip кубылыстары
шындык байланыс куйшде, бар калпында, оган сейле-
уш!Н1н субъективт! кезкарасы коса баяндалады. Мыса-
лы: Кун кызыл аран шатырынан жаца гана шыккан (F.
Мустафин). Ораз терезеден басын сугып тур екен (3.
Шашкин). Бул сейлемдердеп хабарга айтушынын кез!
жетш баяндаганы ангарылады. Бая гы да 6ip хан болган
екен. Онын ек/ улы болыпты деген хабарлар айтушы-
нын ез! кермеген, жаксы бшмеген, б1рак еспкен окига
тур1нде баяндалган.

Осындай сойлемде айтылган ойга айтушынын субъек-
тивп кез-карасын да бииируш сейлемнщ модальдт
дейм13.

Болымды сейлемнщ модальд! магынасы кебшесе баян-
дауыштар курамын турленд1ру аркылы кубылып отырады.
Мысалы:

1.	Жолаушылар тан ата журш кегп.

2.	Жолаушылар тан ата журш кетшп.

3.	Жолаушылар тац ата журш кететш шыгар.

BipiHiiii сойлемде ic сейлеушшщ коз алдында болса,
eiciHiiii сейлем олай емес, (... журш кететш шыгар) хабар-
ланган icrin орындалуына, жолаушылардын кашан журеть
нше сейлеушшщ K03i жетпей, болжап айтканы ангарыла-
ды.

Кдзак типнде болымды сейлемд! осылардай куменды,
болжамды erin айтудын б!рнеше тесшдер! бар:
K-YM-Q ндц

1.	Жолаушылар жур in
Kerimi.

2.	Жолаушылар жур in
кеткен кершедг

3.	Жолаушылар журш
кетсе керек.

4.	Жолаушылар журш
кеткен сиякты.

5.	Жолаушылар журш
кеткенге уксайды.

болжаллы

1.	Жолаушылар журш
кеткен шыгар.

2.	Жолаушылар журш
кеткен болар.

3.	Жолаушылар журш
кеткен бйтем.

4.	Жолаушылар жур in
кеткен болса керек.

5.	Жолаушылар журin
кеткен гойдеймш.

Bip модальдипк магынаныц осыншама коп синоним-
дершщ болуы казак Tini сойлемдершщ стильдщ мумкш-
шЬппнщ молдыгын, болымды сейлемдердщ стильдщ боя-
уларыныц ор алуан екеюн керсетедг Вуларды тандап, тал-
гап оз орнында жумсай биту керек.

Кумонды биииретш хабарды сейлемдер катарына ен-
бей турган тагы 6ip Typi бар. Ол -мыс шылауы аркылы
жасалады. Муны болт шыгарган ce6e6iMi3 оныц ерекше
экс пресс и впк те магынасы бар. -мыс шылауы аркылы
жасалатын куменды сойдем айтушынын айгак nixipine бас-
ка б!реудщ жонбз кумондангандыгын биипредь мысалы:
Кдрымсактыц кезшен буршпсгеген жас шыгыпты-мыс
(Б. Майлин). Аш-жалацаш болмайсыц, езщ би, езщ торе
боласыц, - деп Абдол оны кызыктырыпты-мыс (Б. Май-
лин).

Болымды сойлемд! болымсыз тулгалы сойлемдермен ал-
мастыру да кездесед!. Ондайда хабарланатын ойдын ерек-
ше экспрессивп мош болады. Мысалы: Мен ол уйге бара-
мын - Мен ол уйге бармай тура алмаймын. Мен ол уйге
бармасам болмайды. Жаз жайлауга кешу керек - Жаз жай-
лауга кешпейшше болмайды. Жаз жайлауга кешпей тура
алмайсыц.

Болымсыз сойдем угым арасында байланыстын
жоктыгын кореетедг Казак плшде болымсыз сойдем жаса-
удын б!рнеше амалы болатындыктан, оларды талгап жумсай
алудын стильдщ MOHi бар. Мысалы: Ол бугш кeлмeдi - Ол
бугш келген жок Таудыц кары eni epiMcni - Таудыц кары
eni epiren жок. Аслан ашылмас - Аслан ашылатын емес -
214
Аспаннын ашылатын тур! жок. Булар ез ара мендес бол-
ганмен, стильдж кызметтер! б!рдей емес: Ол келмед! - жай
хабар. Осындагы детм/ед/'созшщ болымсыздык магынасын
кушейту ушш, оны келген жок деп айтамыз. Сондай-ак,
Аслан ашылмас - эшейш болымсыздык болжал гана, ал
онын орнына - Аслан ашылатын емес, Аспаннын ашыла-
тын тур! жок десек, болымсыздык хабарда айтылган ой
кушейплш жумсалган болады.

Темендеп сейлемдердщ де сондай магыналык айырма-
шылыгы бар. Оларды салыстырып, кайсысынын болым-
сыздык магынасы босан не катан екенш айырыцыз:

Солан 6epi ол б!зд!н уйге к/'рген жок ед! (F. Сланов).
Содан 6epi ол б!зд!н уйге к/'рген емес. Жок, акем ертенген-
мен, мен ортенбеспш (С. Муканов). Жок, акем ортенген-
мен, мен ортене коймаспын. ... Меш ол топырактан жула
ал мае! Туган жер!ме де ген молд/р махаббатымды енд! ешк/м
де соншре ал мае! (С. Муканов). Меш ол топырактан жулып
тастан алманды! Туган жер!ме деген молд/’р махаббатым-
ды енд! ешюм де сонд/ре ал мак емес!

Болымсыз тулгалы сойлсмдерд! болымды етш айтудын
стильдж кызмет! ерекше. Бугш барамын. Бупн барма-
сам болмайды. Мен енд! айтамын. Мен енд! айтпай
тура алмаймын. Ол кайда болса, сонда журе беред! -
Онын журмейпн жер! жок. Бул мысалдардын екшш!
турлершщ еркайсысы ею-еюден болымсыздык тулгада
жумсалган. Математикада минус пен минус плюс болаты-
нындай, болымсыз бен болымсыз тулга жарыса айтылып,
болымды магына пайда болады. Болымды сойлемд! осы-
лай болымсыз тулгалардан курастырудын стильдж кызмет!
ерекше. Солар аркылы айтылган болымды хабар одетте
етк!р тыдипктщ, эмоциялы соз!мн!н нысанасы болып
угынылады.

Сол сиякты кейб!р сураулы сойлемд! де хабарлы етш
айтуга болады:

- Бул не гыпжур? Элде кузеушщ оты тозды ма екен?

- Е, ташр, кузектш шоб! бпуш! ме ед!? Тунып тур.
Кулкын саршен кыстауга барып, кыстыгуш несш жейд!?
(М. Эуезов).

- Б1'здщ ауылга барасын гой, кызым?

- Бармаганда кайтем? (F. Сланов).
Осындай суракка сурак тур!нде беритген жауаптын ма-
гыналары жай хабар болып калмайды, юсшщ iund ceaiMiH,
лажынын жоктыгын, епшшш т. б. модальд! магынаны коса
хабарлайды. Kefi6ip сураулы сейлемдер кклнщ куменш, тан-
дануын, кешгенш, сешмазд!пн коса биииред! де, б!рката-
ры болымсыз сейлемнщ орнына жумсалады.

Дамеш вз журепнщ “согуын оз1 ту&не ме екен?-
ТуйнбейдК

- Eip калган кец/л Ж1би ме?(3. Шашкин) - Ж1б1мейдк

- Арык адамнын коз/ отк/р болады екен-ау?! Меш
битмейд! деймнлн?! (F. Mycipenoe). - Ылемш.

Кейде хабарлауга thicti ой -пкелей сураулы сейлем
туршде баяндалады. Оны риторикалык (шешендж) сурак
деймй:

Купле жаксы бола ма,
Ыр кылыгы жакканга?
Окалы тон тола ма,
Ар-уятын сатканга?

(Аба й).

Жылаганда коз^ме
Канды жасым тола ма?
Тауга бггкен байшешек
Кураса, 6ip кун сола ма?
(“А л п а м ы с ”).

Суракка жауап аду максатымен емес, кклнщ сез!мш коса
хабарлау ушш жумсалатын сураулы сейлемдерд! жумсай
быу керек. Олар - юсшщ ойын менерл! турде ecepni erin
айтудын ете утымды амалы. Мысалы: С/зде келед! екен&з-
ау? деген сураулык интонациямен айтылады. Оны айткан
Kici баскадан жауап кутпейдц тек б!реудщ келгенше epi
куанышын, epi танданганын биицредг Оз балана сенбеген-
де, енд1 К1‘мге сенейн? деген де жауап кутпейтш сураулы
сейлем, муны есггкен (не окыган) адам сейлеунл балага
сену керек деген ойды кушейтт, 6ip rypni кежспен айтка-
нын ацгартады.

Керкем едебиетте жи! ушырайтын шешенд!к курдел!
орамдар устемеленген сураулы сейлемдер туржде де жумса-
лады. Ол сураулы сейлем пзбектер! баска 6ip елеул! ic-
арекетпн, болмыстын себептер! орайында жумсалады. Мы-
салы, “Абай” романыныц б!ршш! ютабында жас Абайдын
акын-жыраулардан есггкен-быгеннен алган acepin М. Эуе-
зов былай суреттейдг

Т1Л1 угымды, euipi таныс болганнан ба, немесе
Барлас пен Байкекшенщ кезектеп айткан жырларынын
кейде шыркаган, кейде калкып баяулаган, кейде лектп
соктырып, ескектете желтей ашнен бе, бебеу каккан
коныр, майда, балу домбырадан ба, калайда болса Абай
бул кунге шей1н ем/рде дал осы Барлас, Байкекше баян
еткен дастан, жырларга барабар ешнарсе ейтпеген сиякты
болды.

Буйрыкты сейлемдердщ де мазмуны б!ркслк! бела бер-
мейдк Олардын эр турл! болу себеб! буйрык калай, кандай
жагдайда, кандай максатпен айтылганымен байланысты. Со-
нысына карап буйрыкты сейлемдердщ интонациясы, баян-
дауыштарыныц курамы, сойлемде ори ал асу тэрт!б! эр турл!
болады. Мысалы: /. Шынынды ант! 2. Шынынды айтшы.
3. Шыныцды айта гой! 4. Шынынды антуын той. 5. Шы-
нынды айтсан болмас па едк Бул сейлемдердщ, магынала-
ры 6ipiHe-6ipi жакын, непзп баяндауыш кызмелндеп сез!
(айт) борще ортак болганмен, олардын мазмуны б!рдей
емес: 6ipiHiui сейлем - катан буйрыкты, екшш! - ллект!,
ушшш! - жалынышты, терт! н mi - ек!шшт! б!лд!рсе, бес!нил
сейлем онын устше наразылыкты б!лд!ред!. Ол сейлем-
дердщ осындай эмоциялык магыналары баяндауыштардын
курамын турленд!руден болып тур. Козиме кор/нбей жо-
гал! дегенд! Жогал коз!ме коршбей! деуге болады. Екеу!
де - буйрыкты сейлем. Б!рак екеушщ мазмуны б!рдей емес:
6ipiHini сейлем жай кешспен айтылган ойды б!лд!рсе,
ек1нш!с! катты ашумен южше айтылган катан буйрыкты
ангартады. Сонысына лайык ол ек! сойлем ек! турл! эуен-
мен айтуга тшс. Козиме коршбей жогал! - басен дауыспен,
Жогал кез!ме коршбей! - катан, котсрщк! дауыспен айты-
лады.

Буйрыкты сейлемдер сейлеу Т1лi стилше тан, олар диа-
лог туршде ыкшам, кейде каратпа созд! болады.

Осындай ерекшел!ктсрше карай, буйрыкты сейлемдер
б!рнеше магыналык топка белшед!:

1.	Катал буйрыкты: - Оилр унщдН(&- Сэрсенбаев).
Жогал кез/ме кер/нбей! (С. Ерубаев). - Керсетпе кез жа-
сыцды! (М. Эуезов).

2.	С о л г ы н буй рык: - Карындасым, ондай eripifcri
айтушы болма! (Э. Эб!шев). - Кане, жнтттер, аттарыцды
камацдар! (С. Муканов).

3.	Т1лек, OTiHim мэнд! буйрык: - Балам, жениуй айт-
шы! (М. Эуезов). - Келш/, калкам, менщ касыма отыршы!
Ыр ауыз гана сез айтайын, катар отырып тыцдацыздар-
шы! (Э. Эб!шев).

4.	Сес корсету, коркыту мэнд! буйрык: - Кане, пл
алмай кернй. - Кане, осы баланын бейгесш бермей кернй!
(F. Сланов). - Менсп сол уйге барып кернй!

5.	Осиет, ундеу мэнд! буйрык: - Тем!рд! кызган кезде
сок. Жаманнан без, жаксыдан улп ал. Жолдастар, епннен
мол ен1м алатын болындар!

Сыр сандыкты ашып кара,

Ашып кара, сырласым!
Сым пернен! басып кара,
Басып кара, жырласын!

(С. С е й ф у л л и н)

Осылардыц бар! - буйрыкты сейлемдердщ турл! стиль-
дщ кызметте жумсалуыныц мысалдары. Олардын сондай
айырмашылыктарын дурыс танып, эр турщ оз орнында пай-
далана б!лу керек.

Л е п т i сейлемдер к!с!н!ц тацыркау, тацдану, кайгыру,
аяу, арман ету сиякты кец!л куйш, сез!мш б!лд!ру ушш
кебшесе керкем адебиетте жумсалады. Лепт! сейлемдер
курамында едетте одагайлар болады жене олар кетерщк!
дауыспен айтылады. Лепт! сейлемдердщ непзп магына-
лык топтары мыналар:

1.	Тацыркау:

- Кандай тамаша! Кандай акылды адам! Титл, гажап
каркын? (F. Мустафин). Айналана карашы! Дуние кандай
сандй(£. Сланов). Жер!мп бпдщ неткен бай!.. (X. Ергали-
ев).

2.	Тацдану:

-	Пай-пай, мына атты? жур/с/н-ай!

-	Ой, кандай суйк/мд! ун!
- Мынау не деген тамаша керппстер! (С. Шаймерде-
нов).

- Апырай, жел/сш/ц каттысын-ай!(F. Mycipenoe).

3.	К а й f ы р у, корку:

-	Апыр-ай, аман болгай-ак та! (F. Mycipenoe).

-	Кулады-ау!Кулайды-ау? (F. Мустафин).

4.	А я у, ж а н ы а ш у:

- Он, байгус бала-ай! Карадай баламды тагы шырыл-
дапы-ау, кан /шер Майбасар! (М. Эуезов). - Апырай, аман
болгай-ак та! (F. Mycipenoe). - Эй, мынаны-ай! Кетедйау!
(Т. Нуртазин).

5.	Арман ету, коксе у:

-	Элен, осылардын бар/ де б/здщ ауылда есет/н болса!
(С. Шаймерденов). Мына когалга бауырыцды тесел жат-
сац!

-	Па, нпрк/н, мына атка м/нер ме едИ

6.	0 к i н у:

-	Кап, астыкты кеше жннап алмаган екенб/зде! Эгте-
геи-ай, кеше есте болмапты-ау! - Кап, мен де барсамшы!
- Жиналысты кеше шакыру керек ед/ юй

-	Колыныздан келмейтш балса, айтуыныз керек ед/ гой!
(М. Иманжанов).

7.	Ко.р к у, с е с к е н у:

- Ойбай-ай, ана бала кулайды-ау! (Т. Нуртазин).

Осы мысалдардан лепл сойлемдердщ мазмуны кклнщ
эр алуан ceaiMin, кеюл куйш бициретшш ангаруга болады.
Стилистика гылымы тургысынан сойлемдердщ мундай эмо-
циялык магыналарын тусппп жумсай быудщ улкен маш
бар. Мундайда сейлсмд! леп^ етугс себспкер болатын ода-
гай сездердщ магыналарын айырып, баска создермен ма-
гыналык байланыста жумсай бшу керек. Оныц устще лепл
сейлемде айтылатын ойдын кандай эмоциялы ссз1мдс 6epi-
лгенщ бшген жен.

§ 54. Сейлем мушелер!

Ауылдыц алдынгы жагындагы ойпацда Есш езеш бар
дегенд/ С. Сейфуллин Ауылдын алдынгы жагында ойпан
тартып, кедденен Есш езеш жатыр деп жазган. Бул eKeyi
Sip емес: алдынгы сейлем жай хабар болса, екшш! сейлем,
онын устше, acepni керкем сурет. Бул суреттщ накыштары
келденен, жатыр сездерш колдану аркылы салынган. Сез1м
- шекер тип'м- бал (FМустафин). Оленем-балка, ен кашау
(Жамбыл) деген терт сейлемнщ эркайсысы ек!-ек! зат eci-
мнен куралган. Олар аз сездц кыска-кыска сейлем болган-
мен, магыналары кен epi асерль Солай болудын сыры -
сездерд! 6ipiH-6ipine тенеп, бе л ri л i мушелж катынаста
жумсауда: сез/м, тш/м, елешм, ен - бастауыштар да, олар-
дан кейшп зат еслмдер шекер, бал, балка, кашау - баяндау-
ыштар.

Сейлемдеп сездер саны аз болса да, кеп болса да сез
TipKeciniH ез ара магыналык синтаксиспк байланыста болу
аркылы белгип мушелж катынаста жумсалады. Жогаргы
“сез1м - шекер... ’’дегендердщ алдыцгылары бастауыш, со-
нгыларынын баяндауыш болу ce6e6i содан.

Олай болса, сейлемд! дурыс курау ушш сейлемдеп
сездерд! дурыс байланыстырып, ти!сп мушелж карым-каты-
наста жумсай б!лу керек. Мысалы, капитализм техника
жет1ст1ктер1н елеумет прокресс мудделер/ ушш пайда-
ланука бегет болып отыр сейлемш калай окысак та,
б!рденелер жетпей жаткан сиякты болады да турады.
Сол жепспей жаткан б!рденелер мыналар: жепспктер
сезше -ш жалгауы, елеумет сезше -tik журнагы жалганба-
ган. Соларды жалгап Капитализм техника жет/слктерш
елеуметпк прогресс мудделер/ ушш пайдаланука бегет
болып отыр десек, сейлем тусш!кп болады. Олпдей
бул сейлемдеп сез бен сезд! байланыстыратын косымша-
ны алып тастасак, не ол сейлемнщ Sip сезш калдырып
окысак, ондагы баска сездердщ киюы кашып, сейлемнщ
магынасы солгын тартып, киыспайды. Ойткеш элпдей
езгерю енпзу аркылы сейлемдеп сездердщ мушелж каты-
насы бузылып, айтайын деген ойымыз тусшкс!з болып шы-
гады.

Ондай стильдщ кате ж!бермеу ушш, сейлем кураганда,
сездерд!н байланысын, мушелж катынасын анык, айкын
етш куру керек болады.

Сейлем курауга непз болатын бас мушелер, acipece ба-
яндауыш, ойды дурыс курастыруга аркау болады. Бас муше-
лер болмаса, баска мушелердщ болуы да мумкш емес.
Ойткеш аныктауыш, толыктауыш, пысыктауыштар, алды-
мен сол exi бас мушешн манына топтанады, кала бердй
6ipiH-6ipi аныктап, толыктырып, сойлемнщ курамына ене
алады. Рас, диалогты сойлемде турлаусыз мушелер не олар-
дын 6ipi 6ip сейлем орнына журу! мумкш. Мысалы:

-	Д kim бар екен уйде?

-	Саша Мухин бар екен...

-	Е,ол не кылып отыр екен?

-	Настяга уйленетш rypi бар.

-	Настяга ма?

-	Д Настяга.

(F. Mycipenoa).

Осы мысалдагы Настяга ма, Настяга деген exi сез exi
сейлемнщ орнына жумсалган. Олар - барыс жалгауындагы
толыктауыштар, бастауыш, баяндауыштары алдынгы
сейлемдерде айтылган. Солар Настяга ма?- Настяга деген-
дерге де ортактасады.

Op6ip сейлем мушеа ойды дол, керегшде осерлц эксп-
рессивп турде хабарлаудын басты шарты - сейлем муше-
лершш кызмет]н б1рден-б!р дурыс табылып колданган
сездерге жуктей б1луде. Сонымен катар ойды аз сезбен сы-
гымдап айту, кершыес сойлемдерде 6ip созд! кайталай бер-
меу талаптары койылады. Ол ушш сейлемде басы артык
сез колданбау керек, 6ip созд! кайталай бермей, б!рде онын
синоним1н, б!рде онын орнын басатын ес!мд!кт! пайдала-
нып, кейде 6ip сезд! exi-уш сейлемге ортак етш айту керек
болады.

Eip сейлем мушесш мандее нс баска сездермен алмас-
тыруга керкем эдебиет стилшщ мумкшдйп мол. Оны мына
мысалдардан байкауга болады:

Сенщ окецнен окем кем болып корген жок, атаннан
атам кем тускен жок. (X. Есенжанов). БЬдщ бел!М эр кезде
согыстын 6ip тынысы тар, кыспак жершде журедк Кай жа-
рынан каут-катер катар келе калса, б!ЗД! сол маннан таба-
сыз (F. MycipenoB). Мунда 6ip ой екпшп сейлемде баска
сездермен кайта айтылган. Мына сойлсмдер де солай.

Екеум13 гана 6ip кошрдщ айналасына 6ip куннщ йшиде
теплген коргасын мен мысты 6ip айда ojipnen бере алу
ушш аса улкен зауыт керек болар едт Ал Дон аркылы са-
лынган улкен кешрдщ айналасына шашылып жаткан сна-
ряд пен бомбаларда есеп жок (F. Mycipenoe).

Мунда “теплген” сезш кайталамау ушш автор “шашы-
лып жаткан” сездер ih пайдаланган.

Сейлемнщ бастауыш, толыктауыштарын кайталамай,
олардын орнына ес!мд1ктерд{ жумсауга мысалдар:

Мен талай рет бакытпен кездесп’м. Ол менщ
колымда болды. Мен онымен Нева проспекп'а'нде серу-
ендед1м. Караганды каласында да колтыктасып 6ipre
журд^м (Е. Ерубаев).

Мына узшдще 6ip муше (жауымды) iprenece, уласа ай-
тылган кейшп сейлемдерде кайталанбай езшен-ез! туашкп
болып тур:

Меш котерш алып женеле бергенде, ез1мдг атып
калган жауымды тагы 6ip керпм келш, тагы 6ip
кадалып карадым. Тумсыгы ещц карга тугел кемипп
барады екен. Мурнынан аккан кара курен кан усак-усак
отау Tirin, алдындагы карды едэуф шубатып бояп тастап-
ты. Атылган нт осылай олеин ед1 деп, 1Ш1мнен 6ip жэб!р
тенеулер йдегендеймш... Шолак кшмдер! жогары сыры-
лып Kerinri де, ашылып калган жаланаш аркасына
айдама жел тушр-тушр киыршык карды тыгып жатыр...
(F. Mycipenoe).

Сейлемд! ыкшамды erin курастыру уш’н колданыла-
тын амалдын 6ipi - сын еам, сан eciM, ес!мшелерд1 бастау-
ыш, толыктауыш, Ык жалгауында аныктауыш кызмет4нде
жумсау. Ондайда бул еамдер адетте ездер! катысты бола-
тын заттардын орнына жумсалып, epi зат, epi онын сапа-
сын бй1д1ред1. Мысалы, кшен сулулар 6ip онкей отыр де-
сек, сулулар - суду кыз-келшшектер дегендей магынаны
б1лд4ред1. Корыкканга кос кершер. десек, корыкканга -
корыккан адамга деген ею сездin орнына жумсалады. Ал-
тау ала болса, ауыздагы кетер дегенде, алтау ce3i бастау-
ыш кызметшде — “алты адам” дегендей магынаны
биииред!.

Осылардай сын, сан еамдер мен еамшелердщ субстан-
THBTeHin бастауыш, толыктауыш, аныктауыш кызмепнде
жумсалуы - макал мен метел синтаксисшщ ерекшел!п, олар
аз сезбен кеп магына б4лд!руд1, сейлем курылысы барын-
222
ша ыкшам болуды керек етедг Халык данышпандыгынын
елепнен еткен ол туракты т4ркестерд1н Ke6i сондай сы-
гымдалган сездерден куралады.

Субстантивтенген бастауышы, толыктауышы, аныктау-
ыштары бар макал-мателд4 сойлемдерге мысалдар:

Кеп коркытады, терен батырады. Сыпайы сырын жа-
сырмайды. Ата керген окжонады, ана керген тон шшедт
Б1пек cypiHAipe алмаганды бийм cypumiperi. Коркакты
куа берсен, батыр болар. Ершшектщ ертеш биггес, Адас-
канныц алды жен, артысокпак

Мундай мысалдарды оленД1 сойлемдерден де кеп та-
буга болады:

Б|лгенге маржан,
Бшмеске арзан,
Нада н дар 6ahpa ала ал мае
(Аба й).

Жылы менен ыстыктын барш керш,
/(айран кенш кайыспай капрат erri

(Аба й).

Сейлемнщ мазмунына ерекше стильдщ ен Kipmin,
турлещирш туратын муше - баяндауыш. Рылыми жене пуб-
лицистикалык едсбиеттердсп ашейш хабар ретжде кура-
латы н сейлемдердщ баян дау ыштары коркем адебиетте эк-
спрессией магынада кеб(рек жумсалады:

Темек! ораган сайын сол киык... кез1ме туспей
конмайды. Эрдайым туган жердш жешске косып жаткан
ецбек улесш ескертш турады. Коз1ме тускен сайын мен
де б1рнеше жолын тагы 6ip окымай коя алмаймын.
Кейклм болса таран, окысам - жылыпып сала беремш.
Туган ел, ескен жердш осындай ap6ip хабарын сагы-
нышпен кутш, куанышпен карсы алу ар солдатгын ба-
сында бар (F. Mycipenoe).

EipKarap сейлем мушелерш кейде жалгаулы, кейде жа-
лгаусыз erin жумсауга болады. Солай студщ стильдщ мож
зор. Мысалы, Аудандык партия комптстшш 6ipiHUii секре-
тарынын баяндамасыныц жалгасы... дегендеп 7 сездщ
yineyi 1Л1К жалгауында айтылган. Осындай, 6ip сейлемде
б1рнеше сездщ катарынан 6ip жалгауда айтылуы сейлем
стил1н ауырлатады. Сондыкган оларды “унемдеп”, 6ip жа-
лгауды б1рнеше сезге ортак етуге болады: Аудандык партия
комитет! б1ршш1 секретари баяндамасыныц жалгасы. Уни-
верситеттщ филология факультетпиц деканыныц орынба-
сары. Университеттщ филология факультет! деканыныц
орынбасары. Казакстан Республикасынын Рылым академи-
ясыныц Tin 61Л1М1 институтыныц гылыми кецесппц каулы-
сы, - Казакстан Республикасы Рылым академиясыныц Tin
6iniMi институты гылыми кецесппц каулысы.

1лж септеу1ндеп аныктауыш 6ip сейлемде 6ipey бол-
ганда да, оны жалгаулы не жалгаусыз етш жумсаудын
стильдж, магыналык ерекшел1ктер1 болады. Мысалы, аудан-
ныц орталыгы- аудан орталыгы, колхоздыц малы - колхоз
малы, коцдыц терКшен - кой терКшен дегендер* 6ipiHiH
орынына 6ipi жумсалады. EipaK екеушщ магынасы б!рдей
емес. Жалгаулы болганда, сез пркесшщ магыналык карым-
катынасы менипкплж болады да, жалгаусыз айтылганда,
сез пркесшщ ол магынасы кунпртгенш, ийк сепппндеп
сездер заттын заттык сыны есебшде жумсалады. Соны
тусшш, орысша дурыс аударамыз десек, колхоздыц ферма-
сы - ферма колхоза, колхоз фермасы - колхозная ферма дер
едж. Сондай-ак:

Абайдын мектеб! - Абайдын езшщ мектебц Абай мек-
re6i- Абай атындагы мектеп,.

Изафеттж пркестщ мундай магыналык айырмашы-
лыгын жаксы тусшепн Kicinep оларды талгап колдана-
ды. Ал кейб1р ес1мд! пркестер ипк жалгауынсыз айты-
лады, жалгау жалгауга болмайды, мысалы: кант кызылша-
сы, кен байлыгы, мал шаруашылыгы, Арал renisi, Абай
кешес!

Табыс сентеушдеп толыктауыштар да б1рде жалгаулы,
б!рде жалгаусыз жумсалады. Онын (йпк септеушщ де жал-
гаулы, жалгаусыз белу) себебш тюркологтардын Ke6i зат-
тын белгий, белпаз болуынан деп тус1нд1ред1. Дурысында
онын себеб1 тура толыктауыш болган сез бен оны керек
ететш сабакты епспктщ магыналык байланысынын берж,
берж емесппнде, сол сезге ой екшшш тусу, туспеу1иде
белу керек. Мысалы, пдд/епсппмен - кауын тицц, карбыз
тищ! деп айту табиги, ал Пароход тен1з Tuiin келед! деу
табиги емес. Сондыктан пароход тешзд} тйпп келед/ деу
керек. Жед/ етзстзпмен - май жедц нан жел/, ет жед/, курт
жед/ ... деп, ейтеу!р жеуге болатын заттарды жалгаусыз
TipKecripe беруге болады. Сонда олар магыналык байланы-
сы берж сездер *пркескенд!п ангарылады. Ал енд! сейлем-
де осылай етзспкпен катар турган тура толыктауышка ой
екпшш Tycipin айткымыз келсе, не сол созд! кетер!нк! дау-
ыспен айтамыз, не табыс жалгауын жалгап айтамыз: нан
жесен, аш болмайсын - мына напды жесен аш болмайсын.
Ол макан карай тас лактырды - ол макан карай 6ip касты
лактырып кеп ж/бердк

Мендес сездердщ тшмдыерш тал ran аныктауыш,
пысыктауыш кызметтершде жумсаудын да стильдж мен!
зор.

§ 55. Сейлем мушелершщ орын торт!б!

Сейлем курылысын жшт!ктей erin айтудыц 6ip а малы -
сейлем мушелерш дурыс орналастыру. Оз орнында турма-
ган сез окушыга огаш кер!шп турады немесе сейлем магы-
насы езгерЫп кетедг

Сейлемдеп сездердщ орын терпбшщ калай болуы жа-
зушынын, сейлеушшщ ыктиярындагы персе емес. Ол жай-
ында ep6ip тзлдщ езше тан !шк! зацы, ережелер! болады.
Сейлем кураганда, соларды ескерш, ер сезд! орнына кой-
ып айтуда улкен мен бар. Дурыс куралган сейлемнщ тус! hi ri
де дурыс, Kicire етер ecepi дс езгеше болады. Эдеби т!лде
калыптаскан сейлем курылысын бузып, онын басын аягына
келтзрш жазу, ерине, шеберл!кке жатпайды - дерекшк. Кей-
б!реулер солай екенш ссзбей мс, елдс сойлемнщ аягын ас-
паннан келтзрш айтуды кызык коре ме, ойтеу!р калай бол-
са, солай жаза беред!. Мысалы:

Ш/рюн, тын жер ... Б/з тоспю келгел/ отт/, мше, он
жыл да ... “Ашушац, долы апрельдщ мшез/ емес, б!рак,
бул. Кдтелескен улынын жазасы алкан анадан (Э. Калмыр-
заев).

Кейде сейлемдеп сездерд! оз орнына койып айтпаган-
дыктан, ерескел кателер кетш жатады. Мысалы: ¥зын
муйпд/ нем/спн Кызыл сиыры жайылып жур. Мунда узын
муЙ13Д1 деген аныктауыш ез орнында турмай сейлемнщ
басына шыгып кеткенд!ктен, “узын мушзд/ /гем/с” болып
тур. Дурысы - нем/стщ узын муй1зд1 кызыл сиыры жайы-
лып жур.

Сол сиякты мына сейлемдерде де аныктауыштар ез
орындарында турмагандыкган, баска сездерд! аныктап тер!с
угым тудырып тур:

Кеп тараган казактыц халык музыкасынан концерт бе-
рем1з (Радио, 28.1.1961). Дурысы - Кдзактьщ журтка кеп
тараган халык музыкасынан концерт беремп. Орындаган-
да улкен шеберл!кт! керек ететш Рахманиновтыц фортепь-
янолык пьесалары... (Радио, 14.XI.1961). Дурысы - Рахма-
ниновым орындаганда улкен шеберлпсп керек ететш фор-
тепьянолык пьесалары...

Л. Н. Толстой айткандай, сез суреткерлершщ шеберл!п
“б!рден-б!р керект! сезд! тауып колданып, оны дурыс ор-
наластыра бшуде”. Сейлем курауда сезд! дурыс орналас-
тыруды шеберлж деп, тану ушш де, сездердщ орын тарпбш
дурыс сактап жазу унпн де бул жайында казак адеби типнщ
ережелерж бьпу керек.

Казак тшжде сейлемдеп сездердщ орын тарт!б!, жал-
пы алганда, туракты, орыс тЫндепдей еркш емес, жалпы
ереже бойынша - баяндауыш сейлемнщ ен сонында, баста-
уыш одан бурын, аныктауыш, пысыктауыш, толыктауыш
ездер! катысты сездерден бурын турады. Ауызек! сезде,
керкем адебиетге сейлем мушелершщ бул орын тарпб!,
эрдайым жогарыда айткандай болып келе бермейд!, инвер-
сия жасалып (орын ауысып) та орналаса бередь BipaK осы-
лай етудщ стильдщ мен! болады. Мысалы, грамматикалар-
да “аныктауыш аныктайтын сезжен сон турмайды” десе,
F. MycipenoB “Казак солдатында”: “Осындай да табан бола
ма екен кырык тес!к” деп аныктауыцггы (кырык тес!к) анык-
тайтын сезжен (табан) кейж койган. Дал осы арада авто-
рдын булай ету! ете орынды. Ол солай ету аркылы Бораш-
тыц тЫм-типм жаралы аягын керш Шегеннщ танданга-
нын, сол айткан сездершщ интонациялык он! калай екенш
б!лд!рген. Сол сиякты, Крлынды тарт дегенд!, айтушынын
ашулана, кетерщк! дауыспен айтканын б!лд!ру ушш М. Эу-
езов Тарт колынды! деп жазган. Бул да - ете дурыс жасал-
ган инверсия.
Сездердщ айтылу оуенш, ой екшншщ кай сезге
тусетшш б!лд!ру ушш, жазушы F. Мустафин де (баскалар
да) ез шыгармаларында сейлемдеп сездерд! н орын тарпбш
езгертш колданады. Ocipece “Караганды” романында он-
дай инверсиялар кеп. EipaK олардын азын-аулагы болмаса,
копшипп-ак жогаргыдай бел ri л! максатка лайык баска
сездермен орын ауыспай, калай болса, солай жазыла сал-
ган сиякты. Мысал келпрешк.

... Сергей Петрович ойымен осылайша болып келе жат-
ты да, отыра калды 6ip таска. Талдырмаш, ак куба жптт
алып-ушкан журепнщ ауешмен асыгыс шыкты уйден. Алы-
ска Ж1берд1 кезш, Мейрам... атынан тус in жаяу келд1 була-
рга... Ганеев экспедициясы келнтп бул арага. Атырапка
Ж1берд1 кезш. Бул тар!зд!лер диалог репнде айтылган
сейлемдер болса, 6ip capi гой, - автордын атынан айтылган
сейлемдер. Автор одеж сейлемнщ ортасында, аяк шеншде
туруга THicri сездерд! онын аяк жагына коя берген. Tinn
орын ауыстыруга болмайтын туракты фразалык пркес-
тердщ де (мысалы, кезш алыска Ж1берд1) орын терпбш
езгертш жазган. Б!рак солай ету казак плшщ синтаксиспк
зацын бузбай ма, сейлемд! солай курауда не керкемд!к, не
стильдщ ен бола ма?

Сейлеу типнде, ел аузында айтылганнын бар! адеби нор-
ма бола бермейд!. Онда (ауызек! сейлеу плшде) сейлем
мушелер! ауысып айтыла беред!. Ал адебиетте плд!к бжк
нысана болу керек кой. Сол нысанамыз адеби норма болса,
оны жен! жок буза бермесек керек.

Сейлем мушелер!н калай болса солай орналастыру жа-
зушынын ез еркшдеп нарсс емес. Сойлемнщ бастауышын
кай жерге койып айту KiciniH субъсктивп кезкарасымен
емес, плдщ бел г Ln i 6ip нормасымен, зандылыгымен байла-
нысты. Сондыктан сол занды жете бшмесе де, плдщ таби-
гатынан тыс, кулакка жат есплетш ушн сезетш юсшер
сейлем мушелер!н дурыс орналастырады.

Бастауыштын жайылма сейлемдеп калыпты орны уш
турл! болады:

1.	Жайылма сейлемдеп турлаусыз мушелер баяндауы-
шка катысты болса, бастауыш сойлемнщ басында турады.
Мысалы, Ж1пттер быектерш сыбанып жумыска KipicTi.
Осындагы бастауыш - жшттер, баяндауыш - KipicTi. Сол
екеу!нщ ортасындагы сездер - турлаусыз мушелер. Олар
баяндауышка катысты: баяндауышты пысыктайды (бшек-
repiH сыбанып), баяндауышты толыктайды (жумыска). Ал
осы калыпты орнын езгертш, сейлем мушелершщ орында-
рын ауыстырып айтуга да болады. Мысалы, Бшектерпт сы-
банып жптггер жумыска Kipicri, бшектерпт сыбанып жумы-
ска жнтттер Kipicri. Булар кай уакытта осылай айтылуы
мумкш? Бастауышка ой екшш тусш, оны баска сезден repi
басым магынада айту ушш осылай болуы мумкш. Бул -
6ip.

2.	Сейлемде бастауыштын да, баяндауышты ц да ма-
нында турлаусыз мушелер болса, бастауыштын калыпты
орны сейлемнщ ортасы болады. Мысалы, Университетте
окып журген жнтттер 6iлектерiH сыбанып жумыска Kipicri.
Бул сейлемдеп сездердщ орнын ауыстырып айтугй бола
ма? - Болады, 6ipaK онша жатык болмайды. Дегенмен, бы-
лай десек: Eiлектер!н сыбанып университетте окып журген
жнтттер жумыска Kipicri. Мунда битектерпт сыбанып - окып
жургенге катысты болады, сейлемнщ магынасы езгерь
ледь

3.	Турлаусыз муше (мушелер) тек бастауыштын мацын-
да болып, баяндауышка катыспайтын болса, онда бастау-
ыш баяндауыштыц дал алдында турады. Мысалы, Уни-
верситетте окып журген жнтттер кемектест! десек, сейлем
мушелершщ орнын ауыстырып айтуга кенбейд! (еленд!
сейлемнщ жен! 6ip баска).

Осылардан неш ангарамыз? 1) Sip мушенщ сейлемдеп
орны баска мушелердщ сейлемдеп орнына карап белпле-
недь 2) Сейлем мушелершщ калыпты орнын езгертш ай-
туга болатын болса, солай еткенде, калай да сейлемнщ
бурынгы магынасына езгерю енедк

Сейлем магынасын осылай турленд!рш, ондагы жеке
мушеге ерекше стильдщ кызмет арту уипн, оны баска сезбен
орын ауыстырып айтуды инверсия дейм!з.

Инверсия максатты болу керек. Олай етпей, сейлеу
плшде кездесед! екен деп немесе сейлем курылысы ар
алуан болсын деп, сейлемд! шалкес, тер!с куруга болмай-
ды.

Бул жешнде де плдщ назпсппн ескерщ!з: аныктауыш,
жалпы ереже бойынша, аныктайтын сезшщ дал алдында
турады. Егер 6ip заттын 6ipHemc, ар алуан аныктауышы
болса, онын кайсысы бурын, кайсысы сон туру керек?
Мунда да тиянакты ереже бар: заттын тупкЫюз, ен непзп
сапасын быд1рет1н аныктауыш сол заттын дол касында
турады да, езгелер! одан бурын орналасады. Мысалы, торы,
аксак деген сындарды бяесозшщ аныктауыштары erin ай-
ткымыз келсе, аксак торы бне дсйкйз, керкшше, торы аксак
бие демейм13. Ce6e6i биенщ торылыгы жусан да кетпейтш
тупкипктт, непзп сапасы, ал аксактыгы косымша, келде-
нен Mini.

Осындайды пл айырады. Сондыктан уш терезел! бипс
уи дегецщ “бшк уш терезел! уй” деуге, Toprinri жуас
бала демей, “жуас терпгт бала” деудщ жош жок. Сонда
да осындайды сезбеген Kici дурыс-Tepicin талгамай жаза бе-
редг

Сейлем курау шеберлшшщ 6ip ушы инверсия жасай
битуде жаткандыктан, op6ip сойлем мушесшщ бул жайын-
да кандай мумкшшЫп бар скснж айтайык.

Бастауыштын сейлемдеп калыпты орын TapTi6i калай
болуга Tnicri екеш жогарыда айтылды. Сол айтканымыз-
дай болмай, бастауыш кейде сейлемнщ ен сонында тура-
тын да орайы болады:

1. Диалогты сейлемге автордыц берген тусЫгшде бас-
тауыш сейлемнщ сонында да, диалогтын алдында да тура
бередь мысалы:

-	Жастардын саяси тэрбиесше партия алдында комсо-
мол жауапты, - дед/ Эбд1кэр1м.

-	Самолет ушуга O3ip! - дед/ звено технип Таися Вах-
рамиевна (X. Досп.).

Аман imin отырган асын тастан сала:

-	Мынау онш1Н1 кер in каланыкшы, - деп тура жупрд!
(F. Мустафин).

Асан.

-	Экем кеп жылдан 6epi колхоздыц жылкысын бакты,
• дед1 (С. Бакбергенов).

Тел сез бен автор сезшщ осылай орналасып, бастау-
ыштын сейлемнщ сонында не басында туруы - онын
уйреннпкп калыпты орны. Мундайга инверсия жасау ушш
тел сездщ арасына автор cesi кыстырылады:

-	Токта! - дед/ ол, - Ушкумбезден кетерде, - мен не деп
ед1м, есщде ме? - Мен, - дед1 Аскар,- ceni жаксы керем/н.
(С. Муканов).

2. Кынжыла, куйше айтылган леггп, сураулы сейлем-
дердщ бастауыштарын сонына шыгарып айтуга болады:
Келмей койды бупн ол! Айтып ед1м гой саган мен! (Лит-
пап па ед!м саган мен?!) Ymittch айрылса, не болар ед!
адам? (С. Муканов).

Хабарлы сейлемдерде, осы тар!зд!, бастауыштарга екпш
Tycipe, оларга ерекше ман бере айту ушш олардын орнын
баска мушелермен ауыстырамыз.

Бастауыш калыпты
орнында

Царымсак Зылиханы
йдеуге шыкпакшы болды.

Царымсак ппсппц уйше
карай жупрдт

Кел1Н1 пештщ муржа-
сын ашып жур екен.
(Б. Майлин).

Абай Айкудыктагы
аулы на салкын тусе жетп.

Баяндауышка инвер-
сия жасалган

Зылиханы /здеуге Ца-
рымсак шыкпакшы бол-
ды.

iHiciHiH уйше карай
Царымсак жупрдт

Пештщ муржасын ке-
лш! ашып жур екен.

Айкудыктагы аулына
Абай салкын тусе жетп.

Сейпп, бастауыштын керепнде орнын езгертш айту-
дын улкен меш бар екен. Ол калыпты орнын езгертш, ба-
яндауыштын жетепндеп сездщ орнында турганда, оган ло-
гикалык екпш тусед! де, бастауыштын бурынгы орнына
койылган сездер де бурынгысына Караганда, басым магы-
нада айтылады. Ал ез орнында турган сездердщ ешкайсы-
сы, едешлеп дауысты кубылтып, кетер!нк! дауыспен айтк-
анда болмаса, оларга ой екпш! тусш, сейлемдеп баска
сездер шумагынан белектенбейдк. Олардын курылысын
езгертш бастауышты баяндауыштын жетепндеп турлаусыз
мушелердщ орнына койганда, орын ауыскан сездерд!н ай-
тылу ыргагы да, логикалык екпш! де езгерплед!. Сонда
баяндауыштын касында турган бастауыш ерекше басым
еуенмен айтылады.

Баяндауыштын уйрешшкп орны - сейлемнщ соны. Сол
орнын, еленд! сейлемдерде болмаса, - кеп езгертпейд!. Де-
генмен, оган да инверсия жасауга болады:
Баяндауышка ой екшнж Tycipe, баска сездерден басым
магынада айту ушш, кейб1р уранды, лепт! сейлемдерде оны
6ipiHiui орынга койып айтуга болады.

Жойылсын жауд/здзр/Жасасын суш/т ОтанымызОШо-
галсын ел!м! Жасасын ом/р! (3. Шашкин).

-	Тарт колынды!

-	Отыр орнына!

- Кене алмаймын онын зорлыгыиа! (М. Эуезов).

- Тарт тйнцдП Жогал коз/ме коршбей! - деп Ыскак
кимелеп Kerri (С. Ерубаев).

- Ош ip унщд!, онбаганнын баласы! (Э. Серсенбаев).

- Кой opi балалыкты!(F. Мустафин).

- Кайтейш бурын к/м болканын?(С. Муканов).

Толыктауыштардын сойлемдеп калыпты орны - баян-
дауыштын алды. Булардын да ол орпып баска мушелермен
ауыстыруга болады.

Толыктауыштар буйрыкты, лептц сураулы сейлемдер-
де болмаса, хабарды сойлемде баяндауыштармен орын
ауысып, баяндауыштыц сонында келе бермейдь Келе жа-
тыр ол уйден. Ол отыра кетп орындыкка. Катты сагындым
карындасымды дегендей сойлсмдер одебиетте кездесед!,
6ipaK оларда палендей стильд1к кызмет жок.

Буйрыкты, лепт!, сураулы сойлемдерде баяндауышты
куигп екпшмен, кетерпцб дауыспен айту унии, сейлемнщ
басына, ал толыктауыш, пысыктауыштарды одан кейш
коямыз. Ондайда баяндауышпеп орын ауыскан толыктау-
ыштар да бурынгы магынасында калмайды:

- Бар, осынымды айт де ген де ri толыктауышты баянда-
уышпен орнын ауыстырып: Бар, ант осынымды! деуге бо-
лады. Алдынгы сейлем жай хабар ретшде айтылса, сонгы
сейлем ерекше ыргакты оуепмеп куйше сейлсген юешщ
сез! болып угынылады. Ол айырмашылык толыктауыш пен
баяндауыштын орын ауысуынан болып отыр. Ондайда то-
лыктауыштардын да ерскшс екпшмен басым магынада ай-
тылатынын мына мысалдардан коругс болады:

- Не акысы бар менде? Душпап созше epin душпан
боламысыц? Нуржанга? Берд!м атты! (С. Муканов).
Керсетпек&з жасынды! (М. Эуезов).

Толыктауыштарга кеб!рск инверсия жасалатын сойлем
- диалогты сейлем. Диалогты сураулы сойлемнщ мазмуны-
на лайык огаш бершетш жауап толыктауыштан басталса,
онда оган инверсия жасалып, баска сездерден repi басым
магынада айтылгандагысы.

-	Юмд1 кулп отырсыц?

-	Амантайды кулп отырмын.

-	акшаны юмге бережн?

-	Рабнгага бере гой.

Аныктауыш, пысыктауыштар кебшесе баска сездермен
катар туру аркылы байланысатындыктан, оларды api-6epi
жылжытуга болмайды, болса да, ондай мысал кеп кездес-
пейдг Ал ijiiK жалгауы жалганган аныктауыштар мен ба-
рыс, шыгыс, жатые, кемектес жалгауларындагы пысыктау-
ыштарга толыктауыштардай инверсия жасауга болады. Сон-
дай-ак инверсия жасай беруге кенпш пысыктауыш - мезпл
ycreynepi мен кесемшелерден жасалган пысыктауыштар:

1. Улкен Kicicin гой, ana, кепт1 керген (С. Муканов).

Осындай да табан бола ма екен кырык тесш! (F. Му-
cipenoe). Сакнжан, ;куртез4рек! (F. Сланов).

Бугш, мше, карасам, 6ip кеш келп барады (Жам-
был). Tempi сулулыктыц, акын Сара, уйрекгщ сунка-
рындай тудын дара (X. Жумалиев). Акырындап ат
козгалды (Б. Майлин). Кетерде Боржабай матан амандас-
кан жок, мен оган амандасканым жок (С. Муканов).
Дурысы — ... мешмен амандаскан жок, мен онымен аман-
дасканым жок.

Заттын турш, тусш биииретш б1рьщгай аныктауыштар-
дын орындарын езгертш айтуда ман болмайды. Сондык-
тан кайсысын бурын койсам екен? деп киналмайсын. Мы-
салы: сары, кек, жасыл тус (жасыл, кек сары тус), куигп,
карулы, enri жптг (карулы, enri, кушп Ж1пт), тулю тымак-
ты, баркыт камзолды, ак сакалды Kici (ак сакалды, тулю
тымакты, баркыт камзолды Kici).

Егер б!рынгай аныктауыш &ркелю болмай, rypni-rypni
сапа болса, жане 6ip заттын манында ар rypni б1рнеше анык-
тауышы болса, олардын iuiitmeri заттын ен непзп сыны
болатыны баска аныктауыштардан кешн, аныкталатын
сездщ касында турады:

Дередейулкен жуп-жумыр ак тай— кысырдын тайы.
Сары кыз одем1 сары келшшек болыпты. Жасында ат жак-
тылау, кыр мурындылау сиякты едц каз!р двнгелек квзд>,
232
май мурындылау, ет-жецд!, толы к эйел болуга бет алып-
ты^с. Мустафин).

Он жак бурышта ешб/р сон&з, рет&з уШле салган улкен
пеш тур ... Успнде ыждабатты, колмен жиылтан сургылт
тустц кенетоздау екьуш корпе, жастык, (М. Эуезов).

Созд! дурыс орналастырудын стильдж кызмет! ерекше
болатындыктан, сонын жайын коб!рек айттык. Будан сойдем
мушелершщ сойлемде орналасу, орын ауысу тэрт!б! калай
болатынын ангаруга болар. Одан сойлемд! тек осылай кур
деген угым тумау керек. Т!лдщ бул жайында да мумкш-
uiiniri мол. Соларды тандай, талгай бшу - улкен онер. Создщ
кит етсе, кисык кететш, доп туссе, жымдаса кететш сырын
сезпш, б!лпш болу керек.

§56. Кайталама сездер меп б!рыцгай мушелердщ
стильдж кызмет!

Сейлемдердщ стильдж ксскпнп соз еткспде, олардын
курамындагы мушелердщ тек санына карамаймыз, - сапа-
сына караймыз. Эдетте сойлсмдердщ создер! барынша сы-
гымдалган, аз созбен коп магына бсрстшдей болмай, шуба-
ланкы болса, не 6ip созд! 6ip жане i pre лес сойлемдерде
кайта-кайта айтыла берсе, ондайды стильдж кате, т!л жар-
лылыгы деп б!лем!з. Жазушы F. MycipenoB “Эдебиет т!л i
жайында” деген 6ip макаласында мына 6ip сойлемдерде
сондай басы артык орынсыз кайталауы бар екенш сынга
алган болатын:

“Сонымен Султанмахмуттыц лирикасы поэма сиякты
узак болып, поэмасы лирикалык болып, лирикасы мен
поэмасынын арасы жакын жатады. Янш, Султанмахмут-
тыц елендер! элеуметик лирика болып, сондыктан да
келемдц узак болып келсе, поэмалары сюжет&з болып;
бфак, лирикалы болып, алеуметпк лирика болып ке-
лед!'"

Осы 6ip iprenecin, катар айтылган ек! сойлемде лирика,
поэма, acipece болыпсоздер! жон-жосыгы жок б!рнеше рет
кайталанып айтылган. (Мен сол сойлсмдерд! окыганда, есж
алдында курт езш отырган 6ip эйел ес!ме туст!). Мундай-
ды орескел стильдж кате деп б!лсм!з. Эдетте каламынын
e6i бар Kici 6ip сезд! кайта-кайта жазып окушыны ыгыр
кылмайды, 6ip сезд! мумкш болганынша ею рет айтпай,
синонимдерд! кен турде пайдалануга тырысады, мысалы:

Ежелден табан андыскан
Лтд душ пан сенедщ,
А та жауы ц мен ед1м
(М а х а м б е т).
Жел ж/берш, 6ip желпш,
Ауык-ауык кушактап,
Олсш-алсш нур ceyin
Есейген аскар Гималаи
(I. Ж а н с у г i р о в).

Сейлемдеп 6ip сезд!, кейде сез пркесш сол сейлемде
не Kepuii сейлемде кайталаудын ерекше стильдш кызмет
аткаратын да орны бар. Мысалы, Б. Майлин ... бала кеп,
багып жатыр, жайнап жатыр - 6ipi Kipin, 6ipi шыгып
жатыр, мез-мейрам болып ойнап жатыр - ездершше
куанышты, шаттык тойын тойлап жатыр деп адей!
курдел1-ет1ст1к баяндауыштар курам ын да жатыр ке-
мекипсш бес рет кайталаган. Сол аркылы жазушы маз-
майрам кеп баланыч жалынды жастык куйш ете асерл!
суретгеген. Bip сатте, 6ipiHe-6ipi уласа кезден eTin жаткан
ауыл KepiHiciH асерл! eTin, жандандыра суреттеу ушш жат-
кан ес!мшесше бггкен курдел! аныктауыштар кершiлес
сейлем сайын адей! кайталап отырган мына узшд!ге назар
аударайык

Кабакка келш карасац, кез ушындагы жердщ 6epi
кершедк epin жаткан кар, ... келкш жаткан су, кардан-
карды сагалап итппп бара жаткан жургншн, андайлапжш-
ылып жаткан мал, асыр салып асык ойнап жаткан жас
балалар, суат басына алка-котан тура калып энпме согып
жаткан кыз-келшшек... (Б. Майлин). Бул атаулы сейлем-
дерд! ундеспрш дала KepiHiciH осылай суретгеген жазу-
шынын сездж бояуынан 6ip мезплде ез ара уласкан кимыл,
куй, экспрессией арекет, дала, ауыл ем!ршщ динамикасын
кез алдына елестетедг

Сейлемге эмоциялык ер берудщ кеп тасипнщ 6ipi - 6ip
сезд! адежлеп б!рнеше рет айту болса, кейде б!р сейлем
мушесш турльтурл! создермен б1рынгай erin жумсай 6iny.
Мысалы: Кдз!р менщ ойым Акбота мен Пинаны 6ip маши-
нага мшпзш, осы улкен жолмен осы улкен кеш'рге карай
агызып алып келе жатыр (F. Mycipenoa). Бул сойлем - epi
экспрессивтж epi эмоциялы. BipiHUiire непз болып турган -
агызып алып келе жатырдеген баяндауыш та, ею н mire непз
болган — осы улкен деген аныктауыш. Ол 6ip сойлемде,
ею рет айтылып, ею заттын аныктауышы болган. Солай
ету аркылы жазушы Kici арманынын ойнакы, котерщю киял
екенш ангартады.

“Ак Жайык” романында Мембст казармага Kipin келш,
карауыл жасакшыга: Зж/гали мен Жапалакты оят!.. Тез! -
деп зеюп асыктырады. Жасакшы оныц OMipiH ею кылмай: -
Каз1р Мамбет ага. Ka3ip оятам... - дейдк Осындагы Ka3ip
созшщ ею рет айтылуында улкен мен бар. Жазушы сол
аркылы жасакшы сезшщ екгпндк оз in in тш алгыш екенш
сезд!редг

Мына сойлемде сол с оз i уш рет канталанады:

Сол ак Ж1бек шымылдык, сол бшк суйек тесек, сол
жасау тепе орнында. (М. Эуезов).

Бул мысалда сол eosin кайта-кайта айту аркылы 6ip
сейлемдеп ep6ip б1рынгай мушеге срекше назар аударыл-
ган.

“Казак солдатында” 6ip жауыпгердin туып-ескен кала-
сын керуге ынтыктыгын сезд1ру ушш жазушы: Туып ескен
каланын таныс заводтары мен тоныс уйлерц таныс адам-
дары кез алдына келер едц - дейдй Мунда таныс ce3i уш
рет айтылган. Сол аркылы аныктауыш кызметшдеп таныс
сезше ерекше ой екшш Tycipinrcn, сейлем acepni болып
шыккан. Сондай-ак Бул да ал/тым жука, тым нэз!к, тым
калтырауык (С. Муканов) деген сойлемде де соз кайталау
аркылы айтылган ой тайга танга баскандай айкын да acepni
шыккан.

Сейлемнщ 6ip мушесш кайталау ocipece шешендш
онердщ керкем едебиеттщ оте угымды, opi acepni тасшшщ
6ipi болады. Оларда кайталаулар сю Typni орайда эмоция-
лы-экспрессивп кызмет аткарады:

1.	Анафора (басталуы &рдсй). Мунда катар айтыл-
ган б4рнеше сейлем, кейде елец шумагыныц б4рнеше
жолы 6ip сезден басталады. Созд( солай кат-кабаттап
жумсау аркылы ойды кушейтуге, асерл! етуге болады.
Анафора казак типнде елендв сейлемдерде кебврек
кездесед!:

Мен - мен едгм, мен ед1м,

Мен Нарында жургенде,

Enipen журген ер ед^м

(М а х а м б е т).

Жау, жау, жанбырЕЖау, жанбыр!

Жау! Епннщ кеп ecciu!

Сулудай буран куракты
Айдын шалкар кеп еса'н!

(Б. Майли н).

Олде жеке кетсш бе?

Олде жаппай сеп&н бе?

Болмас па екен киынды?.

(I. Ж а н с у г i р о в).

Сок, ж/г/т/Сок, сок, Ж1пт! Куйнцп тарт!

Лапылдат! Жандыр! Куйд/р! Кумарт! Кумарт!

(I. Жансугвров).

2.	Эпифора (аякталуы бврдей). Мунда катар айтылган
сейлемдердщ елец жолдарынын аякталуы бврдей болады.

Казак плшде сейлемнщ соцында кебшесе баяндауыш
туратындыктан, iprenec сейлемдердщ баяндауыштары
кайталанады.

Сол аркылы квсшщ ойы ерекше теггпштелш айтылган
болады:

Шынынды айт, неге бегелдщ,
Журекке жара салган kim?
Махаббат, талап, Ж1берщ?
Тамырын киып алган kim?

(I. Ж а н с у г i р о в).

Ер кайда? Аруак кайда ? Намыс кайда?
Жау шапты аулынды Алатауда

(I. Ж а н с у г i р о в).
Мунар да мунар, мунар кун
Булттан шыккаи шубар кун...

(М а х а м б е т).

Сездерд! осылай, белгЫ максатпен лайык кайталау бар
да, максатсыз кайталау бар. Максатсыз айтылган басы ар-
тык соз козге шыккан суйелдей жазу стилш ауырлатып
турады. Ондайдан безу ушш соз бен созд!, жалгау мен сезд!,
жалгау мен жалгауды топтастырып, ыкшамдау керек. Сон-
да сезге орын тар болсын. айткан ойын кен болсын деген
максат койылады.

Сейтш, б!р сезд! 6ip сойлем !шшде б!рнеше рет кайта-
лаудын да ерекше стильдш кызмет! болады екен. Сол си-
якты стильдш кызмет б!рынгай мушелерге де жуктелед!.
Б!рыцгай мушелердщ ол кызметш тусшу ушш б!р-ек!
сойлемге талдау жасайык:

1.	Кррыкпаймын енд1 мен,
Ацыздан, желден, бораннан

(Т. Ж а р о к о в).

Бул сойлемде шыгыс жалгаулы уш жанама толыктау-
ыш бар. Олар 6ipiHe-6ipi багынбай, эркайсысы оз бепмен,
б!рак оз ара байланысты пзбек periнде 6ip сезге багынган:
ацыздан корыкпаймын, желден корыкпаймын, бораннан
корыкпаймын. Осылай белшектеп айтсак, ойымыз ыкшам-
далмаган болар ед!. Мундай сойлемд! жинакты етш курау
ушш 6ipiHe-6ipi карайлас, синтаксист!к кызмет! б!рдей б!ры-
нгай мушелерд! 6ip созге багындырып, 6ip сейлем кура-
мында айтамыз.

Осылай ету, 6ip жагынан, б!рнешс сейлемд! 6ip сейлем
imine сыйыстыру амалы болса, екшш! жагынан, кеп
сездерд! б!р сейлем шпне пзбектеу аркылы онын ipreciH ке-
цейпп, жайылма ету амалы болады. Мундайда б!рнеше
б!рыцгай бастауыштын 6ip баяндауышы, б!рпеше б!рынгай
баяндауыштьщ 6ip бастауышы, 6ip толыктауыштын б!рнеше
аныктауышы т. б. болуы мумкш. Сойтш, б!рынгай мушел!
сейлемдердщ магыналары кеп!п, ой айкындала, саралана
тусед!.

2.	Айшанын майысынкыраган сымбатты узын боны,
ашык жуз/, коп-кою, кап-кара касы, муцаиган кер кез/ онын
калыц ойда, ауыр кайгыда екен/н б/лд/рет/н ед/. (С. Сей-
фуллин).

Бул - жайылма сейлем. Онын б!рнеше бастауыштары
бар: боны, жуз/, касы, кез/. Булардын тулгасы б!рдей, ба-
яндауыштары барже ортак - б!лд!репн едь Эрб!р бастау-
ыштын аныктауыштары бар. Соныц !ш!нде боны - майы-
сынкыраган боны, сымбатты боны, узын боны.

Бул аныктауыштардын тулгалары да, магыналары да
торт турл!: Айшанын - inix жалгауындагы зат еамнен бо-
лган аныктауыш, майысынкыраган - ес!мшеден, сымбат-
ты - туынды сын ес!мнен, узын - сапалык сын ес!мнен
болган аныктауыштар.

Мундай турл! тулгадагы ар килы аныктауыштар б!рын-
гай болмай, аркайсысы айырым ауенмен айтылмай; бар!
6ipiHe-6ipi уласа айтылады. Соларды коп-кою, кап-кара
касы дегенмен салыстырайык; мунда ек! аныктауыш бар:
коп-кою (касы), кап-кара (касы). Булар - 6ipiHe-6ipi уксас,
б!рынгай аныктауыштар, олардын айтылуы да баскаша: ол
екеуш ек! айырып, аркайсысын уластырушы интонация-
мен айтамыз.

Б!рынгай муше болган сездердщ магыналары едетте
б!ртектес, тулгалары б!ркелю.

3.	%ыран кезд/, кайарлы кара муртгы, атакты колбас-
шыны б/рден таныдымф. Mycipenoe). Осында торт б!рын-
гай аныктауыш бар: кыран кезд/, кайарлы, кара муртгы,
атакгы. Бар! де - зат ес!мдерге -лы, -дь -ты журнагы жал-
гану аркылы жасалган туынды сын ешмдер. Б!рынгай муше-
лерд! осылай, магыналык, тулгалык сыбайластыгына карал
сойлем курай бшуге де белил! дагды керек.

Сонымен катар, тулгалас б!рынгай мушелерд! аркай-
сысына болек-болек жалгау, журнакты жалгай бермей, олар-
га катысты шылау сездерд! кеп коспай ыкшамдап, ортак-
тастырып та жумсауга болады. Мысалы: Туган жер, ескен
ел, жакын жандарды сагынганда, ар кезде жаксы жаг-
дайда керпн келед/ (F. Mycipenoe). Бул сейлемдеп
б!рынгай толыктауыштар: туган жер, ескен ел, жакын жан-
дарды - бар! де табыс сегтппнде, б!рак табыс жалгауы тек ен
сонгы тура толыктауышка жалганган да, ол баскаларына да
ортак болган. Зб/лда... ауылга атпен б/р кел/п, б/р кет/п
жур (С. Сейфуллин). Мунда комекш! журд! ericriri б!рыц-
гаи ею баяндауышка ортак - б/р келт журд/, б/р кетш журд/.
Осылай айтылса, сейлем ыкшамдалмаган, шубаланкы, жа-
зушыныц стил! нашар болар ед1 Он дай стильд!к кателер
ж!бермеу ушш мынадай мумкшшшкт! пайдалана бшу ке-
рек:

1.	Б!рыцгай мушелердщ, мысалы, толыктауыштардыц,
ец соцгысы жинактаушы болады да, thicti сегтк жалгау
тек соган жалганады.

Кунанбай... Тогалак, Онет, Бекеши де шакыртты. Олар
улкен-улкен тецдерд/ шеш/п, кымбат юлем, эсем тус ки!з,
алаша, керпелерд! алды (М. Эуезов). Орюм курек,
суймен, зембшдерш ала барады (F. Сланов).

2.	Б!рыцгай курдел! мушелерге катысты кемекш!
ет!ст!кт! не 6ip кемекш! ес!мд! барлыгына ортак етш, ен
сонгысынан кешн б!р-ак рет айтуга болады:

Жайкалып келт, жагага т/релге// кок майсалы май да
жел акырын гана тербет/п, тецселтш кояды. (F. Mycipe-
пов). Журт кешк/ шаруаларын жайгап, малдарын котандап
жур. Бай балалары ... кызыл к/лем баркыт керпелердщ
устшде жатады. (С. Сейфуллин/ Кок жузшщ шарбы булты
алдекайда тарап, сщш, жок, болып жатты (Б. Майлин).
Айшаныц... муцайган кер коз/ онын калыц онда, ауыр кай-
гыда екенш б!лд!ретш (С. Сейфуллин). Бакен куанган да,
ренж/генде жок. (Б. Майлин).

Б!рыцгай мушелерд! саралап, оркайсысына ерекше
мен бере, екпш тусiре айту ушш мынадай амалдар
колданылады:

1.	Б!рыцгай мушелерд!н оркайсысынан кейш де жалгау-
лыгы кой ылады:

Саргайып кураган шоптер де, буталар да, буталардын
жапырактары да жанбыр суын жутып, жасарынкыраган си-
якты (С. Сейфуллин). Жаксылыктъ, Баршагул те, Кдйыр-
бек те, Мухнт та куац кагь/п, шапшац бурылып, тец/рекке
кездерш жт жупртед/ (F. Сланов). Сот та, милиция да -
бар/ де комитет" (С. Сейфуллин). - Копей журтка озшщ
ажарымен де, ест/л/пмен де, тазалыгымен де унайтын ед/"
(F. Мустафин).

2.	Б!рынгай мушелер мен, пен, бен (менен) жал га у-
лыгы аркылы екеу-екеуден косакталады:
Олардын бутактарынан алма мен алмурттын, epix пен
инжгрдщ, шие мен шабдалыныц неше сорттарын кездест!-
ресщ (С. Муканов). Ак пен кара, кызыл мен кек, курен
мен кына сары 6ipiHe-6ipi еппен тогысып, 6epi жымдасып
ryp”(f. Mycipenoe).

З.	Бйрынгай мушелердщ алдына 6ip, я, opi, не, кейш
сездерш кою аркылы да оларды таппштеп тандап-талгап
жумсаймыз:

Онын кез1 6ip ашылып, 6ip жумылады (М. Эуезов).
Обито ... ауылга ... 6ip келш, 6ip Kerin журд! (С. Сей-
фуллин). Кара Ж1пт саган 6ip, Айшага 6ip карады
(С. Сейфуллин). Олар epi кызганшак, opi жорымтал, анды-
fmlu (М. Эуезов).

Ол сенщ* нагашыц, я жиенщ... (Абай). Онын сазарган
туршен не кенгенд^п, не карсылыгы байкалмайды (F.
Mycipenoe). Кейде оцта бурып, кейде солка бурыштем/р
жолдар кетш жатыр (F. Mycipenoe).

4.	BipuHFafi мушелер (кебшесе бастауыштар) пзбектелш
айтылады да, олардын ен сонгысына “кеппк жалгауы жал-
ганады, кейде одан кейш да жалгаулыгы да койылады.
Мун дай да кеппк жалгаудагы сонгы сез бйрынгай муше-
лерд! жинактаушы да болады:

Ербол, Кокпай, скрипкашы, оншг Мука, Баймагамбет-
те 6ip топ болып xipni. Уранкайда Кекпай, Ерболдар да
шайын iuiin болыпты. Мол жастык, калыц корпелi жер тесек
пен айнала туткан калын текемет, тус кшз, кшемдер бар
(М. Эуезов).

5.	Катарынан айтылган 6ipHeiue б1рынгай мушелерд! са-
ралап кетерщю магынада, epi барше де ой екпшш Tycipe
айту ушш олардан кешн жинактаушы-жалпылаушы сез
койылады:

Плуг, тырма, трактор, комбайн- 6epi де жендеуденerin
сакадай сай тур (газеттен). Жшкгек, Бекенцп, Борсак,
Кепбак - баршасы да Кунанбай устшен шагым айта бас-
тады. (М. Эуезов). Баланын да, Ж1'пт-желеннщ де, егде-
москал улкеннщ де - барлыгынын аузында 6ip жаналык,
6ip хабар (М. Эуезов).

Мундай сейлемдер кебшесе керкем адебиет Tini стиль
нде жж колданылады да, гылыми жане ic кагаздар стилш-
де жалпылауыш сездер бйрынгай мушелердщ алдынан кой-
ылады. Мысалы: Тауда есетш агаштар: кайык, карагай, Те-
рек, емен.

Эленд! сейлемдерде ойды куйкылжытып, асерл! erin
айту ушш дыбысталу ыргагы ерекше сездерд! б!рынгай
муше кызметзнде уйш-тепп жумсауга да болады. Мундайга
-ып тулгалы кесемшелерден болган пысыктауыштары бар
мына узшдшерд! мысал етуге болады:

салсак, Эсеттей сал осемдетш,
Коздырып делебеш, асерлerin,
Шыркатып, шыгындатып, шалыктатып,
Шапшытып, шумектетш, носерлетш,
Талдырып, орагытып баса ерлетш.
Самгатып, санкылдатып, cap желпзш,
Урынтып, оршелентш, босендетш.
Cepninrin, сумандатып, сексен ыргап.
Кырык карпып, токсан тол кап, бес ерлетш

(I. Ж а н с у г i р о в).

Б!рыцгай мушелер жалгаулыктар аркылы байланыс-
канда, кай жалгаулыкты кандай соз арасында пайдалануды
биту керек. Мысалы, магыналык жакындыгы куипч сездер
арасына мен жалгаулыгы, еркайсысынын дербеспп бар
б!рыцгай мушелер арасына жене жалгаулыгы койылады.
Мысалы: кемшр мен шал, каз бен упрек, тау мен тас,
ттл жене эдебиет, химия жене биология, жолдас жене
бауыр.

Мен, жэне жалгаулыктарын 6ip сойлемдеп б!рынгай
мушелердщ арасында пайдалануда мынаны ескеру керек:
жане жалгаулыгы б!рынгайлардыц туйыкталып бпкенш де
керсетед!. Сондыктан мен сойлемнщ бас жагындагы б!ры-
нгайлар арасында, жане ец сонгысыпан бурын койылады.
Мысалы, Базаралы мен Даркенбай 6ipi улкен, 6ipi жас бо-
лганмен, exeyi 61'рдей ер жане кощл1 жуйр/к адамдар
(М. Эуезов). Райком секретары да Байжанга ауданнын
каз1рп жане болашактагы шаруасып жаксы бшетш адам
болып коршд! (С. Муканов).

Жалгаулыктардыц 6opi б!рдсй кез келген б!рынгай
мушелерд! байланыстыра бсрмсйдь Мысалы Жумысшы со-
вхоз директорына немесе бас ннжснсрге келш. Мунда не-
месе жалгаулыгы магыналык байланысы жок сездерд! бай-
ланыстырып тур. Жумысшы совхоз директорына немесе
басинженерге барады болса, 6ip жон. Олсен такта, “келд!”
болып айтылган епспкпен немесе жалгаулыгыныц ауен-
деспп жок. Онын орнына жене жалгаулыгын койса, не
“келд!”-н!н орнына “бармакшы” деп айтса, сейлемдеп
сездер жымдаса калады.

Сейлем мушелерш б!рынгай erin курудын да киындыгы
бар. Оларды косып сейлем курауда кателеспеу ушш мына-
ларды ескеру керек.

1.	Б1рыцгай мушелерд!н катары 6ip тепе болуга тшс.
Кейде олай болмай, бупн мен белшекп, тур мен турпатты
араластырып айту кездесед!. Мысалы: Киоскшер мен ла-
ректерде енд1р1с товарлары, ет, сут, ыдыс-аяк, кшм-кешек,
сыра сатылады. Ыдыс-аяк, ки1м-кешек угымдары “etmipic
товарлары” деген угымга енед!. Жауынды куш колым,
аягым, саусактарым сыркырайды (саусактарым - “колым,
аягым” деген угымга к!рет!нд!ктен, бул сезд! де айтпау ке-
рек ед!). Заводтар мен фабрнкалар жене ауданымыздын
енд1р1с орындары уст1м1здеп жылы ipi табыстарга жетп.
Заводтар мен фабрнкалар енд!р!с орындары деген угымга
енед!. Сондыктан “жене ауданымыздын онд!р!с орында-
ры” деген сейлем артык айтылып тур.

2.	Б!р!нен-б!р!н!н магынасы алшак сездерд! б!рынгай
муше кызметшде жумсауга болмайды. Мысалы, каз бен
упрек, кемшр мен шал, тау мен тас - магына жагынан
сыбайлас косактар. Олардын орнына каз бен аташ,
кемшр мен кем!р, тау мен енер десек, мулде алшак
магыналы сездер косактары екен! б!рден сезшед!. Сондай-
ак, устазда кпш пешлдйпк, актерлж, дикторлык енерден
баска, суретшййк, оншинк каснеттер болуга тшс дегенде,
“Kimi пежлдипк” - енер емес, сондыктан “актерлш, дик-
торлык” дегендермен ынгайлас муше бола алмайды. Ана-
дайда апыл-гупыл кимыл, жан-жактан тынбай шыгып жат-
кан дыбыстар, ат айдаушынын айкайы еспледЁ Мунда
кимыл, дыбыстар, айкай сездер! б!рынгай болып есплед!
деген сезбен пркескен. Дыбыстар, айкай естшед! деуге
болар, ал солардын катарында “кимыл есплед!” деуге бол-
майды.

3.	Басынкы сезбен т!ркесу кабинет! жок сезд! б!рыцгай
мушелер катарына енпзуге болмайды. Мысалы, селем айт-
ты, селем жолдады деген создер TipKecin езгертш, Почта-
льон шопанга ферма бастыгыныц салемш жене салемде-
месш тапсырдыдеуге болмайды. Кеппен 6ipreтаза, мелд!р
ауаны еркш жутып Акмолда келед/ (таза ауа, мелд{р су,
молд1р аспан деуге болады, мелд/р ауа демей-м4з). А. С.
Пушкинн/н бинм/не, талабына, тал анты на бас ием/'з
(бйпмше, талантына бас июге болар, “талабына бас ню”
болып пркеспесе керек).

4.	Магынасы Смрдей ею сезд! ептеген тулгалык
айырмашылыгына карал 6ipbiHFafl eTin айтуга болмайды.
Мысалы: Акмолданын жумыс купили ер сагатынан ер
сагаты кызыкты да кызгылыкты. “Лениннпл жас” газе-
тшен алынган бул мысалда cki кате бар: “жумыс
куншщ ар сагатынан ар сагаты” казакша смес, дурысы -
6ip сагатынан 6ip сагаты ... eKiiniiici - “кызыкты да кызгы-
лыкты”. Булай айтудын eci тер кулакка жайлы тиепш бар,
б1рак ондай магынасы б!рдей скч сезд! тек сырт ауен-
десппне карал, б1рыцгай сейлем курамында жумсаудын
Kaxeri жок.

§57. Каратпа, кыстырма сезд! сейлемдер

Сейлем стилш турленд!руде каратпа, кыстырма
сездердщ де кызмет! ерекше. Олар сойлемдеп баска сездер-
мен синтаксиспк байланыста айтылмаганымен, магыналык
байланыста жумсалып, ойды тартымды, асерл!, дал
тусшд!руге улкен кызмет аткарады.

Каратпа сез acipece шешенд!к сезде, ундеуде, диа-
логты сейлемде, kim уш1н, к>мгс карал, неге арналганын
жане сейлеунпнщ !шю сез1М1н ангарту уипн жумсалады.
Мысалы, Шырагым, сен аганнын типи ал - деген
сейлемд! юм айтса да, жылы шыраймен айтылып отырга-
ны б1рден ангарылады, онын орнына Сен, онбаган,
аганнын т/лш ал! - десек, б1реуд1ц скпшп 61реуд1 жек Kepin
айтканы ангарылады. Бул магыналык, эмоциялык айырма-
шылыктын болуы, 6ip жагынан, сойлемнщ айтылу ауень
мен байланысты болса, екшнл жагынан, ен бастысы сейлем-
де колданылган каратпа создердщ магынасымен байланыс-
ты. Каратпа сездердщ турлер! де, сейлемдерге енпзетш
магыналык esrepicrepi де аса eneyni, олардын непзплер!
мыналар:

1.	Эй, ей - каратпа сездер! бар сейлемдер дерекипкп
б1ЛД1ред1. Ой, Олжабек 6epi кел (F. Мустафин). Бала, ай
бала, кайдасыц? - дед» аттылы адам (С. Ерубаев).

2.	EipKaTap каратпа сездер 6ipeyre жылы шыраймен
жасы Kiiuini жакын Kepin сейлегенде колданылады. Олар -
кадкам, шырагым, кушм, сэулем, бауырым сиякты б1реуд!
баска затка балап айткан сездер. Мысалы:

Карагым, бермен кел,
Бпге де кешл бел!

(Аба й).

- Кустыцжемш акелпп, кадкам, - дед! Амантай'Бота-
кезге (С. Муканов). Шырагым, сен абыржыма, Жылама-
шы, кушм. (F. Mycipenoe). Балалар, аманбысыц, шы-
рактарым? (Жамбыл), Не сездщ, антшы, кушм, айым
(М. Эуезов). O6iiu, кадкам, сенб1сщ? (ЪЛ. Эуезов).

Мундагы сейлемдердщ эмоциялык магыналарын ani де
болса кубылта тусу ушш каратпа сездердщ курамына мо-
дальд! шылау сездер (ай, ау) косылган.

- Карагым-ай, сенбеедщ?(Е Mycipenoa).

- Карагым-ай, туршы тез!рек..Кун1м-ау не icrereni

жур едщ? (С. Муканов).

3.	EipeyAi жакын Kepin, улык санап не еркелеп сейле-
генде, Kici атын кыскартып Ака, Саке, Жаке деп немесе
пешек, карындас, апа, апеке, агатай, жецеше деп, пэленше
ага, пэленше апа деп, немесе орысшаныц 1з1мен юсшщ аты
мен акесшщ атын коса айтады.

- Ака, козып бупн тугел ме?

- Тугел, карагым! (F. Сланов). .

- Ибрагим Кунанбаевич! Орине, белгип, &з басы ал-
тын адамсыз (М. Эуезов). Апа-ау, алты ата екеш рас емес
пе?

Эдетте каратпа сездер адамды нысанага алып айтыла-
тын сез болса, керкем адебиетте сейлемге ерекше эмоция-
лы ар енпзу ушж жансыз затты жанды, адам тар1зд1 карат-
па erin те жумсайды.
Сайра да зарла, кызыл т1л,
Кара конины оянсын!

(Аба й).

Тында, дала, Жамбылды,
Тында, Кастек, Каскелец,
Сейлесш кер/ бауырын

(Ж а м б ы л).

Ей, Акку, солем дени жолыкканга

... Ерюнд! кукайгыга берме, кец1Л1М.
Куйлешп бурынгыдай серме, квципм.

(С. С е й ф у л л и н).

- Е, кызыл гул, тан атарда шешек атып
сыланасын...

(С. Е р у б а е в).

- Уылжыган акта бет, куарсайшы!
Жылап-жылап, молд!р коз, суалсайшы...
Мал орнына кор болып кеткенщше...
Onin кана, кыз сорлы, уансайшы!

(С. С е й ф у л л и н).

5.	Каратпа сездер - журтка шешенд1к бет бурудын,
уран-ундеудщ ерекше 6ip тес ini ретшде де жумсалады.
Мысалы, Мырзалар! Кымбатты достар! Азаматтар! сияк-
ты сездер мундайда жш колданылады.

6.	Каратпа сездердщ магыналарын кушейту ушш олар
б1рынгай катар турып, кейде ею жарылып не одагай сездер-
мен кабаттасып айтылуы да мумкш.

- Сактаган, Нурбек, сендер ез уйлерще баратын шы-
гарсындар? (С. Муканов). Арылма, елец, арылма, домбы-
рам, куйден жацылма! - Кушм, карагым, сен бе едщ?(¥.
MycipenoB). Балалар, аманбысын, шырактарым, майысып
келге б!ткен курактарым? (Жамбыл). Ойбай, Балжан-ау,
менщ ойымда... ештенем жок... Кешлще ауыр алма, кара-
гым! (С. Сейфуллин). Ойбай-ау, не дегенщ, карагым!?
(С. Сейфуллин).
Кыстырма сез - сейлемге модальд! магына
устейд!. МодальдЫк - айтылган ойга айтушынын кезкара-
сын коса б!лд!ру. Эрб!р сейлемге сондай модальдипк тен.
Мысалы, сейлеуш!, жазушы б!рдененщ жайына кез! жет!п
не болжап, не куманданып сейлем курауы мумкш: К,айыр-
жан келдт %айыржан келетш шыгар. Кайыржан келер ме
стея? Сейлемнщ осындай магыналык айырмашылыктарын
турленд!ре тусу ушш оныц imine окшау сез косып айтуга
да болады. Мысалы, Мен бьлсем, Кдйыржан, бупн келед/
Кайыржан, шамасы, бупн келепн болар. Кайыржан, kim
б1лед1, келе ме екен?

Кыстырма сездердщ б!ркатары ойдын айтылу тас!лш,
ез ара катынасын, тагы баска магыналарды б!лд!ред!. Кыска
сойлемдеп ойга, онын айтылу тасLniне айтушынын кезка-
расын да б!лд!ру максатымен кыстырма сездер сейлем, кура-
мына енш отырады.

Кыстырма сездер осындай стильдщ кызмет аткаруда
сейлемге ерекше эмоциялы-экспрессивп де магына енг!-
зедй Бул жагынан ecipece к!сшщ кещл куйш, сез!м!н
б!лд!рет!н кыстырма сездердщ орны ерекше.

Мына атынын сымбаты, ипркш, взгеше екен! ЦИркш,
жер-ак екен! (F. Mycipenoe). Шынын айту керек, мен муны
бурын б1лмеуил ед/м. Не /стер дейсщ, тэтр? - деп, Кдй-
ракбай океме кайрат берейш дед/ (С. Муканов). Е, бесе,
солай болу керек едИ (С. Муканов). Амал канша, сендурыс
айтып турган жоксын (Э. Эб1шев). Биыл, неа'н айтасын,
епннщ шыгымы ете жаксы!

§ 58. Толымды жэне толымсыз сейлемдер

Айкын ойлы KiciniH ap6ip сейлем! дурыс куралып, ой-
niKipi жетер жерше жетк!з!ле айтылады. Ол ушш плде бар
ер алуан сейлем турлерш дурыс ойдын формасы репнде
пайдаланады. Мысалы, жазушынын кггабына кез ж!берсек,
не баяндамашынын сезше кулак койсак, олардын сезшде
сейлемнщ ер тур! болатынын ангарамыз. Соларга синтак-
сиспк талдау жасау аркылы дел айкындауга болады. Ал
жазушы мен баяндамашы ойын хабарлауда мына жерде
сейлемнщ мына турш пайдаланайыншы, мына турш коя
турайыншы деп жатпайды. Tumi жаксы бшген Kici оныц
байлыгына канык болады да, плдщ жалпы дастур, уйрен-
mixri дагды, плдщ соз!м бойынша ойын дал беретш сез-
дерд!, сез TipKecrepiH, сейлем турлерш пайдалана береди
Ол битгенш саналы сез!м, стильдщ тургы талаптарымен уш-
тастыра битее, куп а-куп. Tin байлыгына канык болудыц exi
жолы бар: 6ipiHiuici - ата-ана (отбасы), халык “мехтебГ
казанында кайнап nicy, exiniuici - халык плш, адеби плдщ
зацдылыктарын дербес пан ретшде бастауыш, орта, жога-
ры дэрежел! оку орнында окып уйрену. Бул exi жолды ушта-
стырса плд4к тал1м-тарбиеге, гылыми Tipexxe арка суйеген
xicimH сейлеген сезшде, жазган жазуында стильдщ кате
кеп болмайды.

Стилистика гылымыныц талаптары бойынша - ойын
анык, дал айтылсын, б!рде-б!р шашау шыккан басы артык
не жепспей жаткан сез, дурыс куралмаган сойлем болма-
сын дейм!з. Сол талаптар непзшде б!ршама аякталган ойды
т о л ы м д ы сейлеммен де, т о л ы м с ы з сойлеммен
де беруге болады, 6ipax соиыц exeyi де белгип стильдщ
талапка сайкес куралуга тшс. Одетте ойды толык, дал, ба-
рынша TyciHiKTi erin айту у uii и курастырган сойлемдер то-
лымды болсын деп уйретем!з. Ocipece мектеп окушыЛари-
на, студенттерге плден сабак бергенде, сурактарга жауап
кайырганда, олардын курастырган сойлемдер{ толык, ойы
“секлз” болса екен дейм!з. Екштш жагынан, аз созбен коп
магына б!лд4руд4 кездейкнз. Осы exi талап тургысынан
сойлемдердт толымды erin те, толымсыз erin те курай бе-
руге болады.

Толымды сейлемнщ сипаттамасы - белгип ойга
керекп сездердщ сейлем пшнде туп-тугел айтылатындыгы.
Ол ушш сездщ саныныц коп болуы шарт емес. Мысалы,
Раушан унйз отыр деген толымды сойлем уш созден
куралган. Раушан 61'реуден жордем сураудын жайын
карастырып отыр ед/ (Б. Майлин) деген де толымды,
сепз сезден куралган. Бул exi сойлемнщ ехеушде де айты-
лган ойды xeMeexi erin турган нс oni де далелденкйрей тусер
сез мынау дей алмаймыз. Ал Жасымда гылым бар деп ес-
кермед/м (Абай) деген - толымсыз. Мунда “Мен” деген
бастауыш айтылмаган. Оны ерекше айтудын да xeperi жок.
Ойткеш “ескермед4м” деген созгс жалганган ж!кпк жалга-
уынан (-Д1м) бастауыштын “мен” екен! тусш!кп. Мен
керд/'м узын кайыц кулаганын (Абай) деген сейлем толым-
ды, онын бастауышы (мен) баяндауышка жалганган ж!кпк
жалгаудан да бел ri л i болып турганмен, оны Tycipin,
сойлемд! толымсыз erin айтуга болмайды. Ойткеш Абай
еленшщ сол сейлем!нде “мен” деген бастауышка ой екпш!
тусш, сол сез сейлемде баска сезден басым магынада ай-
тылган.

Сейпп, ойды кейде толымды сейлем аркылы айту
жен болса, кейде толымсыз сейлем аркылы айткан
жен. Бул сейлем турлершщ кайсысын колданган дурыс
екенш белпл! контексте гана стилистика талаптарына
суйенш топшылауга болады. Сейлемнщ толымсыз болуы -
шубаланкылыкты ыкшамдылык аркылы женудщ тесин,
б!рак толымдынын 6epi шубаланкылыктын белпс! емес, -
ой далд!пн сактаудын амалы. Сондыктан, мысалы,' Ке-
менщ алдынгы тумсыгында ... мен турмын дегендегщей
екпш тускен бастауыштарды Tycipin айту елеул! стильдж
кате болар ед!.

Толымды сейлемдер гылыми эдебиет стюпнде жи! кол-
данылады да, толымсыз сейлемдер ауызек! сейлеу типнде,
керкем адебиетте жи! колданылады.

Сейлеу плшщ 6ip ерекшел!п - онда адетте ек! не одан
кеп адам ез ара беттесш сейлесед!. Олай сейлескен
юсшердщ шюрлесу плд!к карым-катынасы тыгыз болатын-
дыктан, олардын сейлемдер! кыска-кыска, тужырымды,
б!р!мен-б!р! уласкан, ортак сезд! болып та келед!. Ондайды
керкем адебиетте жазушы кебшесе диалог тур!нде беред!.
Мына сейлемдерге назар аударайык:

- Осы жиналысты баскаратын адамдар керек, соган ара-
ларыныздан 6ip-eKi эйелд/ сайлауларыцыз керек, - деп алп
эйел 6ip тусппйрш orri.

Ермек алденеге кул!м&рей туспде:

- Мына келш жарайды гой, осы киши сайлау керек, -
деп Раушанды усынды...

- Атынызк/м?

-	Рау шан.

-	Жнылысты баскарушылардын 5ipine Раушанды сай-
лау га карсылыктарыныз жок па?

-	Жок.
Осы сейлемдер ез ара !штей логи калы к байланыста бо-
лгандыктан, толымды мен толымсыз кезектесш, б!р!мен-
6ipi сабактасып айтылган. - Мына келш жарайды гой. Осы
riciniсайлау керекдегенде, мына келш неге жарайды, неге
сайлау кереп айтылмаган. Сонда да сойлем тусш!кп. Олар
алдынгы сейлемде айтылган. Сондай-ак “Раушан”, “Жок”
деген жеке сездер кеп мушел! жайылма сойлемдердщ ор-
нына жумсалган. Оларды толымды erin айтканда:

- Менщ атым - Раушан.

- Жнналысты баскарушылардын 6ipiue Раушандысай-
лауга карсылыгымыз жок, - деу керек болады.

Жогаргы орында бул сойлемдерд! олай шубаланкы кура-
удыц кереп жок. Ол арада сол 6ip-6ip соз б!рнеше сездщ
орнына журш тур.

Элпдей толымсыз сейлемдер пьесалардыц плшде де
кеп кездесед!:

Т е к е ж а н. Абай, токташы, сен кайда барасын осы?

- Абай. Йемене, жиынга барам.

- Текежан. Барма, Нл1мд1 ал сан, барма бул жиынга.

Абай. Оны кайдан шыгардын? Барамын. (М. Эуе-
зов).

Осы мысалдардагы толымсыздыктын nerisi - катар ай-
тылган сейлемдер байланысы. Ондай ара катынас авторлар
баяндауында да болады. Автор созшдеп 6ip не б!рнеше
сейлем мушес! алда айтылган сойлемнен де тусЫкп бола-
тындыктан, кейшп сейлемдер толымсыз бола беред!.

Шулыгынан аягы шыгып, алба-жулба болып, бурсен-
деп 6ip эйел келед!. Он жак кез! Korepin, icin кеткен. Пеш-
ке аркасын суйеп отырып ауыр курсшд! (Б. Майлин). Осы
уш сейлемнщ алдынгысы - толымды да, сонгы екеу! - то-
лымсыз. Толымсыз сейлемдер де енпме “6ip айел” туралы
екен! алдынгы толымды сейлемнен тусш!кп. Сондыктан
ейелдш он жак кез! кегерш, icin кеткен вйел пешке арка-
сын суйеп отырып, ауыр курении десек, катар айтылган
уш сейлемде 6ip сезд! орынсыз кайталаган болар ед!к. Олай
ету - стильдщ кате. Жазушы Б. Майлин соны сезш, жога-
рыда келпритген мысалдагы екшив, ушшш! сейлемдерд!
толымсыз erin жазган.

Сейпп, сейлемнщ толымсыз болуы онын жумсалу жаг-
дайымен, манындагы баска сейлемдерге катысымен байла-
нысты екен. Мундагы принцип - катар айтылган б!рнеше
сейлемнщ 6ip созге ортактасуы. Жайык бегите... ез
журепнщ согуымен ез1 дф/лдеп, “Казаксган” деген
кеме тур. Келш мпцйм де, ец жогаргы ушпшл кабаты-
на квтер!ЛД1м - дегендеп ортак соз - кеме (кемеге, ке-
менщ).

Сездерд!, кейде грамматикалык тулгаларды, ортактас-
тыру - сойлемдерд! тужырымды, ыкшамды erin курудын
тэсш. Бул тэсшд! дурыс тусшш, керепнде ез жазуында
пайдалана бшу унпн оныц мынадай орындарга ортак бола
алатынын бшу керек:

1.	Ек! !ргелес сойлемд! 6ip баяндауышка ортактасты-
рып айтуга болады: Рабига 6ipece еспске карайды, бфесе
маган карайды. Осы сойлемд! Б. Майлин: Рабига ... 6ipece
еакке, бфесе маган карайды деп жазган. Мундайды син-
таксисте “сыйыса курмаласу” дейм!з. Кайсысы дурыс? Екеу!
де оз орнында - дурыс: егер жазушы “карайды” сезше ерек-
ше мэн 6epin, сойлемд! ерекше экспрессивп erin айткысы
келсе, “карайды” созш !ргелес ек! сойлемде де кайталауы
мумкш. Олай етпей, сойлемд! ыкшамдап, Рабиганын тек
карау тэсшне ерекше ман беру ушш сойлемд! экспрес-
сивт! етк!с! келгенде, оны Бежмбетше, Рабига бфесе ес/к-
ке, бфесе маган карайды деу керек болады. Казакта “Коян-
ды камы с олпрер, ерд! намыс олт!рер” деген макал бар.
Осыны Кояндыкамыс, ерд1 намыс елтфер деп ек! сойлемд!
6ip сойлемге сыйыстыруга болады. Б!рак екеу! 6ip емес:
алдыцгыда экспрессивп магына бар да, соцгыда ол жок,
солгын. Сол сиякты Жунд! су кетеред!, жуйрнсп ду кете-
ред!, кайгыны ер кетеред! дегенде, котеред! уш рет кай-
таланган. Соны ыкшамдап: жунд/ су, жуйрнсп ду, кайгыны
ер кетеред/ деуге болады. Бул арада да сойлемд! ыкшамдау
стиль тургысынан, утымды болмайды. “Бф жерде куш
керсеплед/, бф жерде енер керсеплед!, бф жерде мшез
керсепледГ’дегенде, баяндауыш (корсеплед!) уш рет кай-
таланган. Булай айтуда да кайталанган сездщ пэлендей
стильдж косымша кызмет аткарып турганы ангарылмай-
ды. Сондыктан М. Эуезов сол уш сойлемд! сыйыстырып
былай жазган: Бф жерде куш, бф жерде енер, бф жерде
мшез керсепледК Бул эр! ыкшам, эр! эсерль

Сейпп, катар турган сойлемдерде 6ip созд! кайта-кайта
аитудыц дурыс болатын да, дурыс болмай, оларды ыкшам-
дап, ортак erin айтудын дурыс болатын да жер! бар.

2.	Катар айтылган сейлемдердщ алдынгыларында ата-
лган мушелерд! сонгы сейлемдерге ортак erin толымсыз
сейлем курауга болады:

Узындыгы кешедей, уш кабат ког/лд/р кеме. Жайык-
тын ортасын толтыра, езуш кеп/рте, ерк^н ес/п, жайкап ке-
лед/. Орал - кеду/лг/ улкен кала, онын уст/'не керкем де
дала. (F. MycipenoB).

Мундагы “кеме”, “Орал” создер! н корни сейлемдерде
кайталап жазу сейлеу стилш ауырлаткан орашолактык бо-
лар ед!.

Кейде сейлем арасындагы создердщ жел!сш узбей, ма-
гыналык байланысын кушсйту унин 6ip мушсш кайтала-
май онын баламасын, орнын басатын создер жумсалады.

- Мына тнел/п келе жатканды корд in бе? ... Толып
жаткан машина, сайман ... Ал, бул неткен машина, не
/стенд/?, оны екеум/з де б/лмейм/з. Мумкш, 6ip-6ipeyi
жуз к/с/н/ц /стегенш /стейтш шь/rap! Оны екеум/з б/лем/з
бе? Жок. Б!з, баягы, мал батуды гана б/лем/з! (F. Mycipe-
пов).

3.	Сез магынасы ортак толымсыз сойлемдер сойлеу Tini
стилше тан болатындыктан, коркем адебиетте персонаж-
дардын ез ара беттесш сойлесу орайындагы диалогтарда
ете жж кездеседi;

ДЪл алыстын аяты коржыи шешуге акелд/. Екеу/де мал-
дасын курып алып, коржындарын шеш/п, капшыкка сап
аузын байлап айран кымыздарын шайкам бастады:

- 1ш, /ш, бауырым тур/кпен!

- Же, же, казак, туысканым! (F. Mycipenoe).

4.	Толымсыз сейлемнщ шпндс айтылмаган, мушелерд!
жокгатпайтын белгшщ 6ipi - жактык косымшалар. Ж!кт!к
жалгаулары сейлемдеп бастауыштын, тоуелдж жалгаула-
ры инк жалгаулы аныктауыштардын, кай жактык екеншщ
айгагы болатындыктан, ол мушелерд! екшщ б!ршде (ой
екпш! туспегенде) Tycipin, сойлемд! толымсыз етш жумсау
кеп стильге тан.

Мен ырзамын - Ырзамын. Менн/ айтатын соз/м коп -
Айтатын сез/м кеп. Б/з корыкпаймыз - Корыкпаймыз. Ызд/н
Отанымыз малга бай - Оганы мыз малга бай.
Эдебиеттен мысалдар (жакшаларда rycipuireH сездер
жазылган).

- Олецд! койып журем (ед!м - мен)...

- Биекем бипп айтыпты, шаршаган екемш (екенмщ -
мен). (Менщ) Даусым шыкар емес, - деп домбырасын
(езшщ) касына кылжита салды(¥. Mycipenoe).

- (Менщ) Онегем ... болса ... (ез1мн1ц) Т1рл1пмде корсе-
те алдым ба (мен), жод-ла/^Менщ) Осиепм болса... (Менщ)
кулагым, (менщ) т1гпм барында айтып болдым ба (мен),
жок па?, Не даме етесщ (сен) екеущ?.. Не кутш макан
(сен) телм1рес1ц? - дед1 (М. Эуезов).
МАЗМУНЫ

Алгысез.............................................3

BipiHiui бел1ы

Стилистиканыц жалпы мэсслслер!

§ 1.	Стилистика курсынын м!ндет! мен максаты.......4

§ 2.	Жалпы халыктык пл жене онын формалары........10

§ 3.	Эдеби пл жэне онын нормасы....................12

§ 4.	Стилистика жене онын жалпы халыктык плге катысы.14

§ 5.	Эдеби плдщ стильдер!.........................17

§ 6.	Сойлеу стал!..................................20

§ 7.	Ютаби-жазба стильдер..........................26

§ 8.	1с кагаздары спин мен ресми стиль.............30

§ 9.	Публицистикалык стиль.........................34

§ 10.	Гылыми стиль.................................42

§11.	Керкем эдебиет стил!.........................44

Екании бол1м

Тииик куралдардыц стилистикалык
синаттамасы

ЛЕКСИКА

§ 12.	Казак пл! лексикасы туралы жалпы тусш!к......50

§ 13.	Бейтарап (стильаралык) лексика...............53

§ 14.	Сейлеу плшщ лексикасы........................56

§ 15.	Карапайым сездер.............................56

§ 16.	Диалектизмдер. Кэс!би создер.................61

§ 17.	К!таби лексика...............................66

§ 18.	Кенерген сездер мен неологизмдсрдщ колданылуы..70

§ 19.	Неологизмдер.................................74

§ 20.	Сездщ экспрессивпк жэне эмоцнональдык бояуы....75

§21.	Сез жэне онын магынасы.......................81

§ 22.	Метафора.....................................82

§ 23.	Метонимия....................................90

§ 24.	Синекдоха....................................91
§ 25.	Создщ кеп магыналылыгы жене омоним..........94

§ 26.	Омонимдер..................................100

§ 27.	Синонимдер.................................102

§ 28.	Антонимдер.................................105

ФРАЗЕОЛОГИЯ

§ 29.	Фразеология туралы тусшщ...................106

§ 30.	Фразеологизмдердщ стилистикалык кызметт.....108

§31.	Фразеологиялык синонимдер..................112

§ 32.	Фразеологиялык единицалардын эмоциональды-экспрессивт!
бояуы.............................................114

§ 33.	Фразеологизмдердщ экспрессией стильдщ касиепне карай
топтастырылуы....................................115

§ 34.	Бейтарап колданылатын фразеологизмдер.......	117

§ 35.	Сейлеу типнщ фразеологиясы.................118

§ 36.	Ютаби сипаттагы фразеологизмдер............119

§ 37.	Кенерген туракты сез ттркестер!............121

§38.	Фразеологизмдерд! колданудыц стилистикалык
Tecbmepi..........................................123

§ 39.	Фразеологизмдердщ жалпы халыктык формада
колданылуы........................................125

§ 40.	Фразеологизмдердщ езгерттлш, авторлык ецдеумен
колданылуы.......................................128

§41.	Орыс Tini аркылы енген фразеологизмдердщ
колданылуы.......................................134

Грамматикалык стилистика

§ 42.	Грамматикалык стилистика туралы жалпы тусшщ.140

МОРФОЛОГИЯ

§ 43.	Морфологиялык курылыстын непзп стильдщ
белплер!.........................................147

§ 44.	Морфологиялык тулгалардыц жеке стиль турлерше
катысы...........................................162

§ 45.	Экспрессивтт-эмоциональдык лексика жасайтын кейб1р
морфологиялык тулгалар...........................170
§ 46.	Еамдпстердщ колданылуы......................178

§ 47.	EricriK тулгаларынын колданылуы.............186

§ 48.	Епспктщ тактик тулгалары....................188

СИНТАКСИС

§ 49.	Синтаксистщ стилистикалык кызмет!..........196

§ 50.	Синтаксиспк курылыс жене стильдер жуйес!...200

§51.	Синтаксиспк синонимдер.....................205

§ 52.	ЭкспрессивтЫкп б!лд!рудщ синтаксиспк тэс!лдер!.210

§ 53.	Хабарлы, сураулы, буйрыкты, лепт! сойлемдер.212

§ 54.	Сейлем мушелер!............................219

§ 55.	Сейлем мушелерщщ орын тэрпб!...............225

§ 56.	Кайталама сездер мен б!рынгай мушелердщ стильдщ
кызмет!..........................................233

§ 57.	Каратпа, кыстырма сезд! сойлемдер..........243

§ 58.	Толымды жэне толымсыз сойлемдер............246