Ewa Lipska
Mana Przychodzińska
Podręcznik wychowania muzycznego dla klasy IV szkoły podstawowej

EWA LIPSKA, MARIA PRZYCHODŹ IŃSKA
PODRĘCZNIK WYCHOWANIA MUZYCZNEGO DLA KLASY IV SZKOŁY PODSTAWOWEJ
WYDAWNICTWA SZKOLNE I PEDAGOGICZNE
W rozdziale tym znajdziecie różne pieśni i piosenki,
które będziecie śpiewać i grać. Są tu pieśni patriotycz-
ne, na przykład Hymn Państwowy lub Marsz I Korpusu,
są pieśni ludowe, stworzone przez nieznanych artys-
11--
tów, i są także pieśni napisane dla was przez kompo-
zytorów.	-
Niektóre pieśni są przeznaczone dla uświetnienia
szkolnych uroczystości, inne opowiadają o porach roku
I i przyrodzie, jeszcze inne będą wam uprzyjemniać za-
bawy, bo mają dowcipne słowa i wesoły, taneczny
rvtm
JL y LllJLa
Życzymy wam, żeby te pieśni i piosenki dały wam
wiele radości, pomogły zrozumieć piękno muzyki,
towarzyszyły w każdym dniu pracy w szkole.

ŚPIEWAMY — MUZYKUJEMY
Taka sobie melodia,
melodyjka' zielona,
»  * » 1 •	• -	•'
trochę srebrna, czerwona,
w podkóweczkach, w podkowach,
* *
trochę złota, różowa,
pawiopióra jak z ognia...
Taka sobie muzyczka,
taka sobie melodia.
(Tadeusz Kubiak)
10
zna — ro
Z zie -mi w-to — skiei do
, 15
PIEŚNI NA UROCZYSTOŚCI SZKOLNE
1. HYMN PAŃSTWOWY
Muzyka: autor nieznany
Słowa: J. Wybicki
nam o
Mam, marsz
14
Sza - blą o
i 11
dbie — rze, — my.
n
ski,
2. Przejdziem Wisłę, przejdziem Wartę,
Będziem Polakami,
Dał nam przykład Bonaparte,
Jak zwyciężać mamy.
Marsz, marsz, Dąbrowski...
3. Jak Czarniecki do Poznania
Po szwedzkim zaborze
Dla Ojczyzny ratowania
Wrócim się przez morze.
Marsz, marsz, Dąbrowski...

*
2. Czekają Maryś, nas, niedaleki czas,
Gdy zmora przepadnie zła, będzie radość,
Aż błyśnie zo oku łza.
Nie płacz, Alaryś, nie, nie powtórzy się.
Ruszaj, Pierwszy Korpus nasz,
Salut daj na wschód, na zachód marsz!
3. Będzie Wielka Rzecz, Pospolita Rzecz,
Potęga wyrośnie z nas, na pochwalę wsi,
Na pochwałę miast.
Pieśń tę śpiewali podczas ostatniej wojny polscy
żołnierze z dywizji im. Tadeusza Kościuszki, która
powstała w Związku Radzieckim. W pieśni tej kościusz-
kowcy wyrażali swą tęsknotę za krajem ojczystym,
niezłomną wolę wyzwolenia go z rąk okupanta i budowy
nowego życia w wolnym kraju.
A a spotkanie dniom szklany stanie dom.
Ruszaj, Pierwszy Korpus nasz,
Po tę Wielką Rzecz na zachód marsz!
3. GDY ŻOŁNIERZE IDĄ DROGĄ

Muzyka: E. Pałłasz
Słowa: T. Kubiak
Tempo marsza
Bębenek ^klaskanie,tupanie)


1.	Gdy źot-nie — rze
/w-gĄ
dwa ,
zic - mia da. - dni im pod 1
13
Ma-sze-riy - cie.
ra-zcm z ni - mi
bo-rem
f
>
J
4
I
2.	Świecą gwiazdki na otoku,
raz, dwa, trzy,
pan porucznik idzie z boku,
raz, dwa, trzy...
Świeci słońce ponad Wisłą,
z żołnierzami tutaj przyszło,
bęben bije w tłum,
bumu, bum, bum, bum,
bęben bije w tłum.
r,
3.	Pan kapelmistrz wznosi rękę,
raz, dwa, trzy,
czas już skończyć tę piosenkę,
raz, dwa, trzy...
Cicho, cicho, cichuteńko
księżyc odszedł wraz z piosenką,
świerszcz żołnierzom gra,
tralla, la, la, la,
świerszcz żołnierzom gra.

Od której miary taktu zaczyna się ta piosenka?
Która ze znanych wam piosenek zaczyna się również
od przedtaktu? Na jaką sylabę wypada pierwszy akcent
Piosenki tej będziecie się z pewnością uczyć z okazji
święta Wojska Polskiego. Śpiewając ją maszerujcie
równo jak żołnierze.
w piosence?
4. KOŁYSZE SIĘ STATEK
Muzyka: T. Kierski
Słowa: H. Bechler
Umiarkowanie •
poi — ską ban — de — rej.
ma - ry - nar z	dal
pty — nie.
U

a i»r»
Zwróćcie uwagę na znaki:
Zastosujcie je przy śpiewie.
inne piosenki z refrenem.
cie znane wa
*
coraz
piano,
głośniej
znaczy cicho
Na ile taktuje się tę piosenkę?
Słowa
piosenki, której słowa i
r ——__
Zaśpiewajcie z taktowaniem refren piosenki, a na-
stępnie wyklaszczcie jego rytm. W których taktach
dźwięk trwa przez trzy miary taktowe? Jak nazywa się
taka wartość?
Piosenka ta zaczyna się od przedtaktu. Przedtak-
i układają się w zwrotki. Ta część
elodia powtarzają się w drugiej
lecz dzielny marynarz
nie boi się burzy!
Szumi, szumi morski wiatr



5. CZTEREJ PANCERNI I PIES
Muzyka: A. Walaciński
Słowa: A. Osiecka
10
wro — u
wa — zna
13
*
X
2. Na niebie obłoki, po wsiach pełno bzu.
Gdzież ten świat dałeki pełen dobrych snów'
Powrócimy wierni, my czterej pancerni,
- * - -
Rudy i nasz pies.
Powrócimy wierni, my czterej pancerni
po wiosenny bez.
w pte-cu.
14
no -
rej pancerni i pies i dlatego, chociaż nie jest ona łatwa
znajdujecie ją w swoim śpiewniku.
W których taktach występuje nuta trwająca. przez
-w'	_	_
cztery miary taktowe, a w których przez trzy? Jak
nazywają się takie wartości?

6. POCIĄG POŚPIESZNY	'	' Muzyka: F. Leszczyńska
Słowa: B. Lewandowska
Żywo
jzy - nach jz/ - bko mknie.	Da - kąd to,do - kąd , do - kąd ten

2. Pędzi pośpieszny pociąg,
z komina puszcza dym.
Jedziemy do górników,
by podziękować im.
' Turkocze pociąg stuk, stuk, stuk,
3. Pędzi pośpieszny pociąg,
po szynach szybko mknie.
Dokąd to, dokąd, dokąd
ten pociąg wiezie mnie?
Turkocze pociąg stuk, stuk, stuk
i śpieszy się, by zdążyć mógł,
by na Barburkę zdążyć mógł,
turkocze stuk, stuk, stuk,
stuk, stuk, stuk, stuk.
i śpieszy się, by zdążyć mógł
aby do szkoły zdążyć mógł,
turkocze stuk, stuk, stuk,
• •
stuk, stuk, stuk, stuk.

15
Nauczcie się klaskać taki rytm:
zaczniecie śpiewać, instrumenty za-
mentach. Nim
grają dwa
W zapisie nutowym wyszukajcie następujące pauzy •
Zaśpiewajcie
ten rytm. Wybieracie instrumenty, które waszym zda-
niem najlepiej będą naśladowały stukot kół pociągu,
piosenkę klaszcząc jednocześnie
Jaki
wartościom nut one odpowiadają i jak się
7. PIOSENKA O BIAŁYM GOŁĄBKU
Muzyka: M. Kaczurbina
Słowa: Z. Przyrowski
azurka
1. Na ae-ło — nym
drze — wku.
w ja -snym bła — sku iwie - czek
siadł wśród ga-tą
51 OL dł	LUŚrod gOL -
15
— dzl pta - szzk
na
zce
Gru-cha, gra
cha
nam we-so
2. Na zielonym drzewku w całym naszym kraju
niby białe chmurki gołąbki siadają,
niby białe chmurki gołąbki siadają.
Hej, trzepocą białe skrzydła gołębich obłoków.
A w ich szumie piosnka płynie: pokój, pokój, pokój.
A w ich szumie piosnka płynie: pokój, pokój, pokoj.
Wyklaszczcie następujący temat rytmiczny i wyszu-
kajcie w piosence miejsca, w których on występuje.
3. Niechaj ta piosenka, piosnka ta skrzydlata,
dziś połączy z nami wszystkie dzieci świata,
dziś połączy z nami wszystkie dzieci świata.
Niech popłynie śpiew • dziecięcy wysoko, szeroko.
I świat cały niech powtórzy: pokój, pokój, pokój.
I świat cały niech powtórzy: pokój, pokój, pokój.
Piosenkę tę możecie śpiewać z towarzyszeniem fletu.

8. PIOSENKA PIERWSZOMAJOWA

Muzyka: F. Jasionowski
Słowa: H. Pietrusiewi.cz
Tempo marsza
je-dno się słoń- ce ran — kiem za-
jdź się przy-stro — ił i gaj.
20
huczą
wokół
uczą,
2. Maszyny -warczą, traktory
na wsi i w mieście wre praca
a dzieci w szkołach pilnie się
bo one także walczą o pokój.
Słoń
16
I 
Napiszcie trójdźwięk gamy Mi i za-
śpiewajcie go. Jak nazywa się dźwięk
położony pod pierwszą linią dodaną
dolną?
a - śmie-chnię — te, we-
18 ,
i;


też wsta -- to
’ 17
wiosen- ny wiatr, we-so- <o	mi wiosen- ny wiatr.

3. Tym wszystkim dzieciom na całym świecie
serduszka biją, jak bije twoje,
i chcą, by pola ich dojrzewały,
aby już nigdy nie było wojen.
*
Na Święto Pracy, Majowe Święto...
Melodia tej piosenki składa się z dźwięków gamy Mi.
Zaśpiewajcie gamę Mi, przepiszcie ją i pod nutami
podpiszcie nazwy solmizacyjne.

9. MAJOWA PIOSENKA
Tempo poloneza
1. Pa — ch n lesz, pa
chniesz, sli —
— tym kra
— wYO-ne
ja . Sy— piesi kwie — ciem
it/po — la dzujo
ja — bło — ni , sko — u/n?
tam, tam, tam, tam, tra la la
Muzyka: J. Klukówski
Słowa: H. Bechler
ne — czkiem po — Lu , w po — iu dzwo — nisz
tam, tam, tam, tam

tra. ta la, tra la la,
19
tam.
Sy — piesz kute —
20
sko
wro — ne — czkiem w po
2. Ulicami i drogami
idziesz, maju, śpiewasz z nami.
Wkoło czerwień, wkoło zieleń,
Kasztan cień swój chłodny ściele.
Wkoło czerwień, wkoło zieleń,
Kasztan cień swój chłodny, chłodny ściele.
Tra la la...
3. W chorągiewkach wiatr łopocze
muska wstążki i warkocze.
Niesie
w ten
Niesie
w ten
pieśni w różne strony
majowy dzień zielony.
pieśni w różne strony
majowy dzień, w ten dzień
Tra la la...
zielony.
la
w po — la dzaao
nisz.
Piosenka ta utrzymana jest w rytmie uroczystego,
starego tańca polskiego poloneza.
Na ile liczymy poloneza? W jakim tempie: wolno,
szybko _ czy umiarkowanie powinno się śpiewać tę
piosenkę?
PORY ROKU
OB
10. POLANA
Muzyka: L. Kowalowski
Słowa: I. Sikirycki
Umiarkowanie
bro
1. Pod
bem

2.	Skórką wilgotną jak nozdrza sarny
ranek wyczuwa ciepły i parny,
ranek wyczuwa ciepły i parny.
3.	I zanim słońce pnie drzew ozłoci,
rośnie wsłuchany w szepty paproci,
rośnie wsłuchany w szepty paproci.
4.	W szepty paproci, w rosy spadanie,
i w twoje kroki na tej polanie,
i w twoje kroki na tej polanie.
W ostatnim takcie widzicie znak nazwany fermatą.
Oznacza on dowolne przedłużenie dźwięku.
wam.
iz
wam .
11. SZEDŁ LISTOPAD
Zimne wiatry wiejg polem
Długa noc. krótki dzień, |
Muzyka: F. Leszczyńska
3. Słońce chowa się za chmury,
ziemi. me ogrzewa.
Pada deszcz, pada deszcz, |
a ja sobie śpiewam. I
Zapiszcie w zeszytach
gamy Re.
W kilku taktach w ]
ćwierćnutowa.
Wyszukajcie te takty,
zachowujemy ciszę.
szy
12. JESIENNY DESZCZ
Muzyka: A. Rajce™
Słowa polskie: M. Jareck
U miarkowanie
Wre- bel sku - lit
przy — zbie
27
tę napisał kompozytor bułgarski. Nie jest ona
ludową, mimo to jednak ma cechy ludowej
bułgarskiej.
ednej sylabie. Wyszukajcie te miejsca i powiedz-
których sylabach trzeba zaśpiewać dwa dźwięki
3. Deszcz jesienny wsiąknie w rolę
zniknie kurz i pył.
Rano traktor wyjdzie w pole,
będzie ziemię rył.
Ogień huczy na kominie,
ciepło bije w krąg.
A tyT nim ulewa minie,
książkę weź do rąk.
krople biją w dach.
Ik sadzie grusza rosochata
cała
Na podwórzu wodę pije
białych gęsi sznur.
Melodia i słowa tej piosenki oddają nastrój jesieni
Co to znaczy „nastrój jesieni”? Opowiedzcie własnymi
słowami, jaki jest ten nastrój.
13. SANNA
Muzyka: A. Markiewicz
Umiarkowanie
Słowa: B. Kossuth
1 . Zi — ma, zi — ma,
V,	•	/#	•/
2. Jaka pyszna sanna,
parska raźno koń.
Śnieg rozbija kopytami,
sanie dzwonią dzwoneczkami.
Porównajcie długość trwania dźwięków w taktach 3,
w
4, 6 z miarami taktowymi. Wyklaszczcie następujące
wartości w takcie na
4
Dzyń, dzyń, dzyń...

3. Zasypane drogi,
w śniegu cały świat.
Biała droga hen, przed nami,
sanki dzwonią dzwoneczkami.
Śpiewając piosenkę, akompaniujcie sobie na kołatce
i trójkącie według zapisu nutowego.



Są w zapisie też i inne znaki:
p — piano — cicho
PP — pianissimo — bardzo cicho
»lf — mezzoforte — średnio głośno
(czyt.: mcdzdzo forte)
J — forte — głośno
Piosenka będzie piękniejsza, jeśli wszystkie te znaki
zastosujecie przy śpiewie.
Wykonajcie piosenkę w ten sposób. że jedno dziecko
będzie śpiewać słowa „wypowiadane" przez piec, inne
dzieci będą śpiewać pozostałe słowa.
coraz
głośniej
coraz ciszej
15. TAŃCZĄCY SAD
Szzzedzku metodiu tudtKf a
Umiarkowanie
u _ kwie-co - ne drzc-wa. tań-czą zna-nti i z pta - ka — nu .
2. Prośmy więc do sadu wiele młodych par,
niechaj z nami tańczą,
niech witają razem wiosnę!
Juh-hej! niech wiele młodych par!
Juh-hej! wesoło wita przyjście wiosny!
Po nauczeniu się ludowej piosenki szwedzkiej ułóżcie
na pięciolinii jej dźwięki od najniższego do najwyż-
szego. W otrzymanym szeregu brakuje jednego dźwięku.
Jakiego? Dopiszcie go.
W ten sposób powstała gama Mi, z której dźwięków
składa się melodia tej piosenki.
I

16. ZASADZĘ JABŁONKĘ
Płynnie, spokojnie
Muzyka: I. Hurnik
Słowa polskie: M. Jarecka
sto — dkie , Ja — bła. — szka sto — dkie u - ro — cizi mi.
sa — dzit je
ta. — to, ja — dził je
ta — to na zdro-wie wam.
2. Zasadzę gruszeczkę przy białej drodze,
przy białej drodze do naszej wsi.
A kiedy urośnie, gruszeczki słodkie —
gruszeczki słodkie urodzi mi.
Jak miło nam będzie, gdy dzieci zbiorę,
z nimi do domu wrócę wieczorem.
Gruszeczkę dam.
Sadziła ją mania,
sadziła mama,
na zdrowie wam.
Na ile będziecie taktować tę piosenkę? Co oznacza
luk w takcie 26?
Wyklaszczcie taki temat rytmiczny:
Ile razy powtarza się on w piosence? W jakiej pio-
sence spotkaliście już taki sam temat?
Przed taktem 17 i na końcu piosenki są znaki powtó-
rzenia. Fragment piosenki zawarty, pomiędzy nimi
trzeba zaśpiewać dwa razy.
35
WIANKI	Muzyka: W. Lutosławski
SI owa: St. S zuchowa
2. A w tym trzecim z dzwonków lila
Hanka się nad wodą schyla,
O-la-la, o-la-la!
Niech jeziora toń powtórzy,
że wianeczek nie za duży,
O-la-la, o-la-la! O-la-la, o-la-la!
3. Teraz będzie taniec w iciankach,
w kółko Kasia, Zosia, Hanka,
O-la-la, o-la-la!
Bose nóżki fruwające
po tych kwiatach, po tej łące,
O-la-la, o-la-la! O-la-la, o-la-la!
Piosenka Witolda Lutosławskiego, znanego współ-
czesnego kompozytora polskiego, utrzymana jest, tak
jak i jej słowa, w nastroju i charakterze poezji i muzyki
ludowej.
Na ile będziecie taktować tę piosenkę?
Śpiewając ją klaszczcie na raz w każdym takcie.
Które takty powtarzają się?
18. NIEDZIELNY RYBAK
Muzyka: M. Starokadomski
Słowa polskie: L. Elektor owicz
•— <
Żywo
śajl -tu z — dką czu. — u/a już nad
u>o — dą po — śród
la,	tra la la, tra ia la la , tra la , trn
2.	Jezioro wielkie, głębia wód,
połowu dobry znak,
już- tylko patrzeć — rybak zuch
z okoniem wyjmie hak.
Tra la la la...
3.	Więc śpiewa swą wspaniałą pieśń
i radość w niej, i żal.
Na pamięć zna ją każda z ryb
wśród rozigranych fal
Tra la la la...
4.	I kiedy zabrzmi pierwszy takt,
po rybach znika wszelki ślad.
Tra la!
Od której miary taktu zaczyna się piosenka? Jak
nazwiemy ćwierćnutę, stojącą na początku piosenki?
Co to za znaki występują oprócz nut w 21 i 22 takcie?
Wyklaszczcie takie rytmy:
X

39
PIEŚNI LUDOWE POLSKIE I INNYCH NARODÓW
1S. HEJ, JAN ICKU SERDECKO
Podhalańska melodia ludowa
—
Zyto

k — m. — dło mi
do wo — dy
du
so
mo
Piosenka jest przykładem folkloru muzycznego Pod-
hala.
Folklor muzyczny jest to muzyka ludowa w róż-
nych przejawach, np. pieśni, tańce.
Ulubionym tańcem górali podhalańskich jest zbój-
nicki. Górale tańczą go do kilku melodii przy akompa-
I


niamencie kapeli góralskiej. Hej, Janicka to jedna z tych
melodii. Jest ona wstępem do zbójnickiego. Górale
stają przed kapelą i śpiewają tę przyśpiewkę, po czym
kapela zaczyna grać, a górale tańczą. Od czasu do czasu
zderzają się ciupagami, wykonując bardzo trudne
przysiady i kroki taneczne.


41
Ka - za
20. W MUROWANEJ PIWNICY
Podhalańska melodia ludów



Żywo, energicznie
wa — (r
10

7. A WODĄ
Podhalańska melodia ludowa
1. 7j* za wo — dą , ja. za	— dą, Ja — kze pf — dzam
so — bą
uuać
—
2. Żebyś ty mnie, jak ja ciebie,
to by było, jako w niebie.
Ale ty mi złego życzysz,
)a do ciebie, a ty krzyczysz.
Muzyka Podhala jest niezwykle piękna. Ukochał ją
nasz wielki kompozytor Karol Szymanów ski. Napisał
przedstawienie taneczne,
tzw.
balet, p*sJ tytuł
Harnasie, w którym brzmi między innymi pieśniami
Podhala ta właśnie melodia.
22. NUTY MOJE, NUTY
du — sz ku
sa - me
i
*
r •

Melodia ludowa z Orawy

2. Nie po to ja śpiewam, żebyście słyszeli,
* .*•
ale po to śpiewam, niech się świat weseli, (bis)
3. Komu się nie widzi to moje śpiewanie,
niech pójdzie do lasu i za jodłą stanie, /bis)
ety piosenki i pod
mi stopnie gamy
:erv takty nazwami
Przepiszcie do zeszytów cztery
nutami podpiszcie rzymskimi cy
i nazwy dźwięków. Zaśpiewajcie te
solmizacyjnymi.
Którą część piosenki powinniście zaśpiewać dwa
razy?
Jaki jest temat rytmiczny tej piosenki?
23. CZY JEŻ TO KONI SIE
Podhalańska melodia ludowa
Umiarkowanie
2. Szukają po stawie,
szukają po lesie.
A Jaś do Kasieńki
kwiatki piękne niesie.
Jaka wartość jest miarą taktową tej piosenki?
Na pięciolinii napisane są dwie melodie do tych
samych słów. Nuty z kreskami do góry śpiewane będą
przez pierwszy głos, nuty z kreskami do dołu przez
drugi, niższy głos. A które dźwięki są wspólne dla obu
głosów?
46
24. DZIEWECZKO ZE ŚLĄSKA
Żywo, płynnie
Melodia ludowa ze Śląska
*
Opolskiego
ko — ra. — le
na

Jaka wartość jest miarą taktową w tej piosence?
Przez ile miar taktowych będzie trwała ćwierćnuta,

2. Fartuszek jedwabny
w kwiatki wyszywany,
głowie chusteczka,
głowie chusteczka
dobre slóweczka
a przez ile ćwierćnuta z kropką?
Wyklaszczcie rytm następujących taktów:
na
na
na in-
O jo
kołatki


Zagrajcie rytm tych taktów w trzech grupach
strumentach perkusyjnych jednocześnie:
Wykorzystajcie następnie tak opracowany rytm
jako akompaniament do piosenki.
Którą część piosenki trzeba powtórzyć dwa razy
i dlaczego?
Wolno
ma - ma
2. Śpij, maleńki, śpij,
Słodko sobie śnij!
Kiedy wstaniesz jutro rano,
buzię będziesz miał rumianą.
3. Śpij, syneczku, śpij,
' —
nie znaj, co to łzy.
»	4 • w
Nim przebudzi cię jutrzenka,
niech kołysze wprzód piosenka.
Śpij, syneczku, śpij.

Piosenkę tę zaśpiewajcie solmizacją. Na ilu dźwię-
kach gamy Do została zbudowana.jej melodia? Któ-
rych stopni gamy brakuje?
W zapisie nutowym klamry po lewej stronie łączą
po dwie pięciolinie. Melodia zapisana na dolnej pię-
26. PRZEZ WODĘ, KONICZKI
ciolinii to akompaniament który możecie zagrać
na cymbałkach (fletach, melodykach). Możecie też
podzielić się na dwie grupy i oba głosy zagrać na
instrumentach.
Śląska melodia ludowa
Tempo chodzonego
ku mej noj “ mii — lej — szej na zao-dc.	Po —zdrów-cie	mi Ją tam,
Jak się ma ,	czy jest ta— ka zdro — wa Ja — ko Ja- .
50
2. Ona jest tam zdrowa tak jak ty,
ma fartuszek złotem wyszyty.
Któż jej ten fartuszek wyszywał,
gdym ja długo w domu nie bywał?
Jest to melodia ludowego tańca polskiego, który
w dawnych czasach nazywał się chodzony, ponieważ
tańczono go poważnym, dostojnym krokiem, bez pod-
skoków. Z chodzonego w późniejszych czasach powstał
taniec zwany polonezem.
W takcie 1 i 2 wyszukajcie fragment gamy Do.
Jakich stopni gamy brakuje? Zapiszcie w zeszytach tę
gamę w takcie j* ćwierćnutami i prześpiewajcie ją tak-
tując.
W którym takcie melodia składa się z dźwięków
trójdźwięku? Zaśpiewajcie ten trójdźwięk.
27. OPOLSKA MELODIA LUDOWA
28. HEJ, OD KRAKOWA JADĘ
Melodia ludowa z Krakowskiego
Tempo krakowiaka
tu?
o — bce. stro
10
mi nie chcie - li
12.
18
Ma —
15


ho

ny >
la - bi o
16
bo mi me
17
-ft—
Fi
m da - le
ho- sa - dy — na,
2. Oj, szerokim gościńcem,
oj, jedzie wóz za wozem,
Jak mi cię nie dadzą, hosadyna
popłynę sobie morzem.
iu - bio — nej.
Piosenka ta, jak większość pieśni z okolic Krakowa,
jest krakowiakiem. Powtarza się w niej rytm, który
występuje w każdym krakowiaku, wyklaszczcie go i za-
(bis )
pamiętajcie. g
29. CEBULKA
Rzeszowski taniec ludowy


2. Bum, cyk, bum, cyk, bum, cyk, cyk,
bum, cyk, cyk. <	’ | S |
~~ - ' 	- - -
Bębenek z cielęcia.
Nie miałem i nie mam
u dziewczynek wzięcia.
Nie miałem i nie mam
B
u dziewczynek wzięcia.
Tatulu, matulu...

Piosenka ta ma cechy oberka: żywe tempo, cztero-
taktowy wstęp o charakterystycznym rytmie. W oko-
licach Rzeszowa piosenka ta śpiewana jest przed roz-
poczęciem tańca zwanego cebulką i tańczonego ina-
czej, niż typowy oberek.
1- I
J
1 -
ii
&
sko —
chodź —
Fid
cno —
masz
bandoska
Melodia ludowa z Mazowsza
Oprać.: T. Sygietyński

•111
1 iii
Wolno

2.	.\ogi bolą chodzić, ręce bolą robić,
zachodźże, słoneczko, skoro masz zachodzić, (bis
3.	Żebyś ty, słoneczko, na zarobku było,
tobyś ty, słoneczko, prędzej zachodziło, (bis)
4.	Aleś ty, słoneczko, na zarobku nie jest,
chodzisz sobie górą jak siwy gołąbek, (bis)
5.	Bo siwy gołąbek nie narobi szkody,
na ziemię przyleci, napije się wody, (bis)
Jest to pieśń z XIX wieku śpiewana przez chłopów
którzy z ubogich okolic wędrowali do zamożniejszych
i tam wynajmowali się do pracy na roli. Zwani byii
bandosami. Pracować musieli od wschodu słońca do
zachodu. W pieśni tej zanoszą oni prośby do słońca
aby szybciej zachodziło, gdyż dopiero po zachodzie
kończyła się ich ciężka praca.
W zapisie nutowym znajdziecie melodię dla fletu,
który może towarzyszyć tej pieśni.
6.	Za las, słonko, za las, nie wyglądaj na nas, .
wrócisz do nas jutro, jak będzie raniutko. (bis)
31. GAIK
Melodia ludowa z Mazowsza
Umiarkowanie
co nam ziółka wy mroziła.
Ałe my się się tak starały,
zdrowia, szczęścia winszujemy.
Do was dzisiaj wstępujemy,
żeśmy ziółek nazbierały.
zdrowia, szczęścia winszujemy.
Z piosenką tą wiąże się bardzo stary polski zwyczaj
ludowy. Taki zwyczaj nazywa się obrzędem. Na wiosnę
pięknie ubrane dziewczęta obchodziły chaty wiejskie
z przystrojonym „gaikiem”, który miał oznaczać drzew-
ko urodzaju. Dziewczęta składały wszystkim życzenia
zdrowia i bogatych plonów. „Gaik” to długa gałąź
sośniny, na której czubku umocowany był wieniec,
bukiet z kwiatów i ziół. Z bukietu zwisały kolorowe
wstążki. Jedna z dziewcząt stała pośrodku i trzymała
„gaik”, pozostałe dziewczęta, trzymając wstążki, tań-
czyły dookoła niej.
59
Kurpiowska melodia ludowa
skim
łe —
dzie,


2. Nie pijcie z niego wody,
bo ona zmącona.
Pomąciła ct ją, pomąciła ci ją
dziewczyna niedobra.
( bis )
3. Marna to jest dziewczyna,
co się wystroiła.
Choć liczka sposobne, choć oczka nadobne,
wodę nam zmąciła.
( bis)
4. Choć ta woda zmącona,
ale się ustoi.
Kadzidło, duża wieś w Puszczy Kurpiowskiej na
Mazowszu, słynie z bogatej i pięknej sztuki ludowej.
Różnorodność nastrojów pieśni kurpiowskich zachwy-
cała wielu polskich muzyków. Pod ich urokiem był
wielki polski kompozytor, Karol Szymanowski, który
wiele z tych pieśni opracował na chór lub głos solowy
z towarzyszeniem fortepianu.
W piosence tej występuje wartość półnuty z kropką.
Przez ile miar taktowych będzie ona trwała?
W niektórych taktach ostatni dźwięk śpiewać należy
krótko, ponieważ zamiast ćwierćnuty znajduje się w nich
ósemka i pauza ósemkowa.
Każda z nas prześliczna, każda z nas prześliczna, |	Dźwięki, nad którymi jest taki znak2>-, śpiewajcie,
choć się nie ustroi.	f	akcentując.

( bis)
Zaśpiewajcie tę gamę z taktowaniem na
kiej gamy składa się melodia tej pio-
ie się o tym, gdy ułożycie dźwięki
5. „Oddał ci mnie ten nasz pan,
oddal ci mnie gminny wójt,
przemocą mnie wzięli, w żelaza mme spięli,
jeszcze wartę przydał?* -	• bis)
4. Matka w okienku stała,
oj, stała i płakała.
„ Witajźe, synu, co to za przyczyna,
kto do wojska cię oddal?” (bis)
ie Jasieńko
9 na	koniku,
da* czy wy mnie nie znacie,
na konin wronym i przed waszym domem
(bis)
Pieśń ludowa z Radomskiego opowiada o smutnym
łat wziętego do wojska i oddzielonego od rodziny.
W taki bowiem sposób w XIX wieku brano żołnierzy
do wojska
piosenki od najwyższego do najniższego. Jakiego dżwię-
Które takty powtarzają się? Zaśpiewajcie całą pio-
senkę nazwami sołmizacyjnymi.
34. OD PAWŁOWIC
T amburyno
/ tremolo/
Bębenek
/ palcami/
i W
*

i
l:|
'll!1!
rC.
rŁ-T	•*<
Tamburyno /tremolo/
Jest to melodia do tańca wykonywana przez kapele „Od Pawłowic” oznacza, że ten „powiślak” grywany
ludowe na zabawach, weselach i innych uroczystościach jest przez muzykantów ludowych wsi Pawłowice,
na Powiślu (tak nazywa się okolice położone nad śród- Melodia następna jest także „powiślakiem”.
kowym biegiem Wisły). Melodie takie nazywają się
tu „powiślaki” i odznaczają się różnorodnością melo-
dyczną i rytmiczną.
35. JĘDRZEJOWSKI	Melodia ludowa z Powiśla
Dość szybko
Tamburyno 3 J |------t-J J i___L |-J___1- J- Jt______|_________i__i
wolno
ro — szy
kto - ra.
kto — ra

Melodia ludowa z Kujaw
rze —pki w rzę- dzie
pką
Rze _ pka. ,	rze — pkcc , rze — pka ,	rze -pka, rzz-pka , rzz-pka..
2. Oj, wyrwę ja, wyrwę sam
wszystkie cztery rzepki.
Ciągnę, ciągnę ile sił,
pogubiłem trepki.
Siedzi mała, siedzi duża,
co wyrosła niby róża,
siedzi cienka i pękata,
jak nasza Agata.
3. Boczkiem, boczkiem wszyscy wraz
rzepy wyciągniemy.
Ciągnij, Józek, jeszcze raz,
razem ją wyrwiemy.
Jest i mała, jest i duża,
co wyrosła niby róża.
Jest i cienka, i pękata,
jak nasza Agata.
Melodia tej piosenki składa się z dwóch części.
Pierwszą część powinno się śpiewać wolniej, drugą
szybciej. Powiedzcie, która część piosenki (pierwsza
czy druga) jest weselsza i dlaczego?
Ułóżcie sami zabawę do tej piosenki.
Zachęcamy was do przeczytania wiersza Juliana Tu-
wima pod tytułem Rzepka, który jest w treści podobny
do tekstu piosenki.
37. LUBELSKI WALCZYK
Melodia ludowa
Wolno
70
;rany i tańczony
Rosyjska melodia ludowa
38. ŻURAW
Wesoło
pięciolinii zapisany jest drugi głos. Melodię walczyka
możecie grać dwugłosowe na instrumentach, możecie
też śpiewać ją na zgłosce „la”.
Lubelski walczyk jest śpiewany,
przez zespoły w Lubelskiem. Melodia płynie spokojnie
i niezbyt szybko. W nutach pod melodią na drugiej
ty lu — U ,	aj,	Lu — Li, co
2.	Koza mąkę miele,
kozioł podsypuje,
a maleńki koziołeczek
worki zawiązuje.
Aj luli, aj luli, worki zawiązuje, (bis)
s	t
3.	A baranki krętorogie
na fujarkach grają,
na fujarkach grają,
oczkom mrugają.
Aj luli, aj luli,, oczkami mrugają, (bis)
Jakie wartości rytmiczne występują w tej piosence?
Po ile dźwięków wypada na jeden ruch taktowania
w taktach 1, 2, 3, 4?
się w rnby — mc dcic je , pu je
4.	Cztery sroczki-białoboczki
w tany się puściły,
wrony siedzą nastroszone,
bo się obraziły.
Aj luli, aj luli, bo się obraziły, (bis)
5.	Sowa głową kręci,
oczy wypatruje,
oczy wypatruje,
nogą przytupuje.
Aj luli, aj luli, nogą przytupuje, (bis)
Wyklaszczcie rytm taktu 2. Odszukajcie takty, w
rych się ten rytm powtarza.
72
t
39. ODLOT DZIKICH GĘSI
Czeska melodia ludowa

Tempo umiarkowane, płynnie
zhpm/ u//zy — stkie
do
nas
przy — U — cą .
2. Dzikie gęsi odleciały już,
bure piórka swe zgubiły,
ale wrócą zza dalekich mórz,
gdy pawi ej e wiosną wiatr miły.
Gdy stopnieje śnieg wiosną...
Jeśli dwa dźwięki wypadają na jeden ruch taktowa-
nia, to takie wartości rytmiczne nazywamy ósemkami.
Wyklaszczcie rytm dwóch ostatnich taktów.
74
Zaśpiewajcie ostatnie dwa takty piosenki. Ile dżwię
ków wypada przv taktowaniu na jeden ruch ręki
w takcie 15, a ile w takcie 16?
Szybko i wesoło
mu.
?iej
40. RÓŻA
Węgierska melodia ludowa
Słowa polskie: R. Pisarski
— kna
w iwie — żcj wo
nu — rzę ,
6 mi
staw
ptej mnie , bo
w do — mu .

2. Dam a wazon kryształowy,
wstążką cif ozdobię,
w motm domu jak królowa
będziesz mieszkać sobie.
Ach! Ghcę w ogrodzie być,
na swobodzie wolę żyć
w całej mej ozdobie!
Piosenka Róża jest przykładem ludowej muzyki
węgierskiej. Wiele ludowych pieśni węgierskich odzna
cza się werwą i wesołym nastrojem. Rytm ich je»
często skomplikowany, niepodobny do rytmu naszych
pieśni. W Róży nie spotkacie takich trudności rytmicz-
nych, natomiast zapoznacie się z charakterystyczny
melodią węgierską, inną niż melodie większości zna-
nych wam piosenek.
41. WĘGIERSKA MELODIA LUDOWA


Melodia ta jest śpiewana i grana do szybkiego weso-
łego tańca. Składa się ona z dwóch części. Znak po-
wtórzenia po czwartym takcie nakazuje dwukrotnie
wykonać część pierwszą. Zauważcie w części drugiej
powtarzające się fragmenty melodii.
Po nauczeniu się piosenki kilkoro z was może do
'śpiewu towarzyszyć na instrumentach, np. fletach,
cymbałkach, melodykach. Melodię śpiewać możecie
na sylabach: „la, lo, lu, le, Ii”.
77
♦
4
ny
cno - aźcie z na
42. LAS WITA DZIECI
Rumuńska piosenka ludowa
Słowa polskie: K. Parnowska




Dość szybko
Trojką
rvno
po
79


2. Słońce prószy blaskiem złotym
- wa — nam uh — ta dutci las.
Co wyrażają takie znaki?
Zaśpiewajcie piosenkę z ich uwzględnieniem.
43. BUŁGARSKA MELODIA LUDOWA



Ta bułgarska melodia ludowa składa się z dwu
fragmentów zaznaczonych lukami. Zauważcie, że po-
czątkowe dwa takty w obu fragmentach są takie same.
Śpiewając melodię i patrząc w nuty sprawdźcie, czy
te same dwa takty nie występują jeszcze po raz trzeci.
Po nauczeniu się melodii śpiewajcie ją na różnych
• __ -  ' —
zgłoskach, np. „la, lo, lu, li”.
Obok melodii podany jest zapis dla akompaniują-
cych instrumentów, np. cymbałków i trójkąta.



44. PŁYNIE ŁODZ MOJA
Angielska melodia ludowa
Wesoło, nie za prędko
— nie
In
wie
śmie
się
to
dc^,
iv czas
. _	'		I
mo
KO
śmiech
brze — epm
wie — dzie
nym yyio — rzem
n/4 -a.ac, wiair

O Cl
a/me jaz
9 Refren
ą-to — wę

bo


ną
16
	

»
LVO

m&r&z nad głową wiatr kłębił chmury



mi o wiosną skórę.
HeL bo wesoły uśmiech


Ml
jje ze sobą i odpowiedzcie, jakie są między nimi podo-
a jakie różnice.
45. GRECKA MELODIA LUDOWA
Umiarkowanie
r* ” - "•!	<••»«*	►	S 3	• i ~	•	*
f
Tę grecką melodię ludową śpiewają tancerze tańcząc Melodię możecie zagrać na instrumencie., 21 jedtiG-
w kole spokojnie, me za szybko. tańcu wiele razy cześnie śpiewać na zgłoskach, np. lo T rmożeciie
powtarzają te same trudne kroki i figury.	też gwizdać lub śpiewać mormorando.

u
. 10
46. SZWEDZKA PIEŚŃ DZIECIĘCA
Dość szybko, z życiem


i
;rając i śpię
I
*
1. Razem z tobą, bracie,
żeglujemy morzem.
Opuszczamy wielki port,
śniegi, zimę, wiatry, ląd,
wędrujemy mile, hen,
tam, gdzie słońce, długi dzień
Przybywamy wreszcie tu,
nowa, piękna ziemio!

2. Razem z tobą, bracie,
żeglujemy dalej.
Cale noce, cale dnie
woda nas kolysze.
Inne miasta, inne wsie
widać już na lądzie,
oglądamy piękny kraj,
jak to dobrze razem nam
Jest to szwedzka pieśń o morskich podróżach dwóch
młodych przyjaciół. Dzieci szwedzkie
wając, same wymyślają słowa opisujące różne przy-
gody małych podróżników.
Spróbujcie i wy tak się zabawić.
Pod nutami nie podpisano słów, spróbujcie ułożyć
-
słowa własnego pomysłu.
47. ZXÓ«F MNIE ZAPROWADŹ DO WIRGINII
Pieśń Murzynów amerykańskich
Sdz niej me ser — ce mu — rzyń-skie ści - ska ból , Tam pra-co — wa- łem w po-
spie — citu dla pa — na , u> zbo — ża za — pa — chach. mi - ja - ty cię - żkic dni .
ma

ko — cham tak szcze-rze
Nieco żywiej
mnie za -
ba — u/eł — na
raJl.
Jak wiecie, Ameryka była zamieszkała przez czerwo-
noskórych Indian. Były to plemiona ludzi wolnych,
których główne i ulubione zajęcie stanowiło polowanie.
Kiedy do Ameryki Północnej przybywać zaczęli ludzie
biali z Europy (tzw. koloniści), chcieli ten kraj zamienić
na kraj rolniczy, a Indian zmusić do pracy na roli jako
niewolników. Ale Indianie nie chcieli pójść w niewolę
i walczyli z białymi.
tedy koloniści postanowili sprowadzić Murzynów
z Afryki. Wyruszały całe wyprawy, aby chwytać Mu-
rzynów, przywozić do Ameryki i tu sprzedawać jako
niewolników białym kolonistom. Ciężka była doi
Murzynów: pracowali od świtu do nocy przy uprawie
zboża lub bawełny. Jeden pan mógł sprzedać swoich
niewolników drugiemu panu.
Murzyni są bardzo muzykalni i lubią śpiewać
Układali smutne pieśni, w których żalili się na swój
los. W pieśni Znów mnie zaprowadź do Wirginii brzmi
tęsknota za krajem (Wirginia to jeden ze stanów Ame-
ryki Północnej), w którym się autor tej pieśni urodził
i który musiał opuścić. Tam też ciężko pracował, ale
pokochał ten piękny i żyzny kraj jakby własną ojczyznę.
48. ESKIMOSKA PIEŚŃ LUDOWA
I
Ta prosta krótka piosenka eskimoska, jest jakby
1 kołysanką. Według pięknego ludowego zwyczaju Eski-
mosów, mieszkańców dalekiej Północy, krainy wiecz-
nych śniegów, tę piosenkę śpiewa się podczas nocy
polarnej o najmłodszej w rodzinie córeczce. Słowa
piosenki opowiadają: „Oto nasza najmłodsza córeczka,
ona jest tak maleńka, że jeszcze niczego nie rozumie,
ale jest tak urocza, że musimy o niej śpiewać .
-
Pierwsze 6 taktów to wstęp, ostatnie 7 to zakończenie
przeznaczone dla instrumentów, np. fletów, cymbał-
ków. Właściwa melodia eskimoskiej kołysanki to środ-
kowe takty od 7 do 12, dwukrotnie powtórzone. Tę
środkową część można wykonać na instrumentach,
-	. •	9
można też śpiewać ją na zgłosce „la” lub mormo-
rando.
i “C
91
PIOSENKI RÓŻNE
49. PRZĄŚNICZKA
Muzyka: Si. Moniuszko
Słowa: J. Czeczot'
j
azą
nioł dzie — we
tiki
bne ni — te
czki
so — bie , przę
k.	10
piej ,
z-mię — ta
no , wić się. to — bie , wić!
15 P	,	k 16
czy — Ja dia— źsza
mc
<
l
w
Prysła wątła mc...
Wstydem dziewczę płonie,
wstydź się, dziewczę, wstydź!
4. Inny się młodzieniec podsuwa z ubocza
i innemu rada dziewczyna ochocza.

2. Poszedł do Królewca młodzieniec z widną,
łzami się zalewał, .żegnając z dziewczyną.
Kręć się, kręć, wrzeciono...
3. Gładko idzie przędza wesołej dziewczynie,
pamiętała trzy dni o wiernym chłopczynie.
Kręć się, kręć, wrzeciono...


W tej pieśni jest mowa o tym, jak dawniej dziew-
częta wiejskie w długie zimowe wieczory przędły nici
na kołowrotku. Zręczna i uważna prząśniczka przędła
nić długą, niedbałej i roztrzepanej nitka się często
zrywała. Zerwanie się nitki to był wielki wstyd dla
niezręcznej dziewczyny.
W drugiej zwrotce śpiewamy o miłym dla tej dziew-
czyny chłopcu, który „poszedł do Królewca z wiciną”.
poszedł” to
przewozu towarów (głównie zboża), a
•	_	*	**	»" a. •	—
wcale nie znaczy, że udał się pieszo do odległego miasta.
V
„Poszedł” zamiast „popłynął” mówią o każdym statku
flisacy i marynarze.
•
Pieśń tę skomponował nasz wielki kompozytor Sta-
nisław Moniuszko, żyjący ponad sto lat temu, do słów
współczesnego poety, Jana Czeczota. Moniuszko jest
twórcą ponad trzystu pięknych pieśni oraz oper Halka,
•	• W W •	«> -w
Tempo krakowiaka
_________ >	2
Ej, LUi — sio, ej,	LU i
• t
94

2.	La, la, la, la, la, la, la, la...
A zaś sp<xi Krakowa śpieszy do Warszawy,
bo jej pilno ujrzeć miasto pełne sławy.
Gdy Warszawę minie, pod Toruń pomyka.
„Witaj rm, kolebko sławy Kopernika!”
3.	La, la, la, la, la, la, la, la, la...
I gdy tak błękitną wstęgą już opasze
wszystkie nasze pola, wszystkie ziemie nasze,
gdy tak z końca w koniec Polskę już opłynie,
skoczy do Bałtyku, przepadnie w głębinie.
4.	La, la, la, la, la, la, la, la...
Ej, ta Wisła, Wisła, srebrnomodra wstęga,
od końca do końca ziemi polskiej sięga.
Na ile taktujemy- tę piosenkę?
*
W rytmie jakiego tańca polskiego jest napisana ta
piosenka? Jakie są cechy charakterystyczne tego tańca?
Gdy prześpiewacie piosenkę do taktu 20, znak po-
wtórzenia nakazuje powtórzyć ją, ale tylko do taktu 12.
Tempo krakowiaka
I
Tambu-
re nua-sto
€
3
I
51. KRAKOWIACZEK
Muzyka: I. Pfeiffer
Słowa: 7. Gródecka


rvno
Kra-ków
z pig — knych stro-jów
B ęb en ek
10
ku
T amburyno
Kwie-ci
3pó — dni
chu
2.	Wawel świeci w słońcu
dumnie i wspaniale,
dawni leżą tu królowie
w potędze i chwale.
Hen, w niebo Mariacka
wznosi się wieżyca,
piękny ołtarz Wita Stwosza
dziwi i zachwyca.
3.	Gdy z wieży Mariackiej
hejnał brzmi daleko,
czemu serce mocniej bije,
czemu oczy pieką?
Krakowie, Krakowie,
Stoisz od stuleci!
Hej, kochają twoje mury
wszystkie polskie dzieci.
Na stronie 53 znajdziecie piosenkę Hej, od Krakowa
jadę Jest ona ludowym krakowiakiem. Piosenka Krako-
wiaczek też jest krakowiakiem, ale napisanym przez
kompozytorkę Irenę Pfeiffer.
Piosenką ludową nazywamy piosenkę ułożoną dawno
przez ludowego pieśniarza albo muzyka, którego
zwiska nie znamy.
Zaśpiewajcie gamę Re i trójdżwięk:
98
52. NASZ KONIK
Muzyka: H. Swolkień
Słowa: J. Korczakowska
Dość żywo
99
LU i
LU i
śt<x, ka — ry, wio !
2. Trąbi auto z daleka.
Koń na rozkaz nie czeka,
skręca w prawo. Ma głowę!
Zna przepisy drogowe, drogowe.
Skręca w prawo! Oj, to to!
Wista kary! Dalej, wio!
Wista kary, wio!
3. Mądry konik ostrożny,
wszędzie jeździć nim można.
Nie wie, co to kaprysy,
zna drogowe przepisy.
Kiedy jechać, jak i co!
•t •	•
Wista kary! Dalej, wio!
Wista kary, wio!
4.	Szybko droga nam mija,
słońce wyżej się wzbija.
Parska konik wesoły,
niedaleko do szkoły, do szkoły.
Pieszo długo by się szło...
Wista, kary! Dalej, wto!
Wista kary, wio!
W piosence tej w kilku taktach jest taki rytm:
Wykonajcie klaskaniem lub na instrumentach nastę-
pujące ćwiczenie:
Wyszukajcie te takty.
100
53. IDĄ ŚCIEŻKĄ GĄSKI
Muzyka: T. Dobrzański
Słowa: M. Czerkawska
Tempo kujawiaka

102
14

H**

A
» i



Wi»


> '
ski
z pa, -
szna — rem
ka
ta. — pki
2. Kąpać będą skrzydła
i szyje, i szyje.
Dzióbek także każda
umyje, umyje.
Siądzie w ciepłym słonku
na brzegu, na brzegu, na brzegu,
z piórkami bielszymi
od śniegu, od śniegu.
t
Piosenka ta napisana jest w rytmie polskiego tańca —
kujawiaka. Na ile będziemy ją taktować?
Wyklaszczcie rytm czterech ostatnich taktów pio
senki:
Porównajcie wartości w poszczególnych taktach z ru-
chami taktowania.
54. NA FUJARKACH
Tempo marsza, wesoło
Muzyka: J. Ołów
Słowa: A. Rymkiewicz
sie — dem to — nów. dzie
pal - ców
mam. Pal — ców mi wy —
9 .	10
wam.
mia — -to	pal — ce
14 .	15 ,
gwi — zda — -to ,
to
tak
. 
104
I
i
30
I
t
2. Gdy żołnierzy szła kompania
przez zieloną wieś,
gwizdał Jaś i Stasio,
gwizdał także Cześ.
Na gałązce, na zielonej,
gdyby był żołnierzem
to by gwizdał tak.

Wyszukajcie w zapisie nutowym tej piosenki dźwięki
"	- —1 , - r	\ ’
położone .powyżej górnego do. Zapiszcie je w zeszycie
3. Antek śpiew usłyszał z dala
wyszedł więc przed dom.
r
Śpiew od szosy leci
i fujarek ton.
Antek patrząc poweselał,
kiedy czwórki szły,
i dołączył do nas,
. .	, .	7’7
gwrzdząc tak jak my.
i podpiszcie ich nazwy. Piosenka ta umili wam
cieczki, jest bowiem napisana w rytmie marsza.


J
*
I
 > • 
iJnY
u I r
ka
czer
w
zna
wo
ny
106
INDIAŃSKIM KROKIEM
Muzyka: E. Pałłasz
Słowa: M. Terłikowska
i

I* • ’










10
Żartobliwie
me

gnał
I'”/'
TU.
( gwizd

tvo —
( gwizd----------------------..
2. Piosenka ta, kochani,
za nami będzie iść.
Bądź czujny jak Indianin
i bystry bądź jak ryś.
Bądź czujny jak Indianin
i bystry bądź jak ryś.
( gwizd )
3. Ostrożnie stawiaj kroki,
wytężaj słuch i wzrok,
I zawsze patrz na boki,
nim zrobisz pierwszy krok.
I zawsze patrz na boki, (gwizd)
nim zrobisz pierwszy krok.
Ilekroć będziecie przechodzić przez jezdnię lub szosę, zaśpiewajcie tę piosenkę,
a na pewno przypomni ona wam, że należy przestrzegać przepisów ruchu drogowego.
ra
ftz
Siuiat
mc
wo —
Muzyka: W. Keller
*	w
Słowa polskie: M. Jarecka
na nas " cze
56. JEDZMY W ŚWIAT
Dość żywo

Więc
mi
dźniy
108

skocz na

(bis)
2.	Hej, do Moskwy raz, dwa
I do Paryża na kilka dni!
Warszawa, Londyn, Wiedeń!
Budapeszt, Sofia, Rzym.
W Belgradzie dzionek jeden,
a wreszcie piękny Krym!
Jedżmy śmiało...
3.	Hej, z Europy dalej w cwał!
Będzie prosto koń nasz
ir
Australię poznasz też
I obie Ameryki,
I wszystko to, co chcesz!
Jedzmy śmiało...
po — znasz
4.	Hej, kolego, proszę stój!
i zawróć konia, bracie mój!
Choć pięknie jest na świecie
i takie cuda są,
to nasze miejsce przecież
tam, gdzie rodzinny dom!
Jedzmy śmiało, kolego,
bo daleko,
—- •
ojczysty czeka kraj,
patataj, patataj, patataj!

tram — u/a/
cy
czy w tram-wa — ja-
110
— stan —ku ka — żdy sta
20
57. TRAMWAJEM PO WARSZAWIE
Muzyka: F. Rybicki
Słowa: H. Pietnsisau!
w War
umc ta k
pę ~ dzą
10
tram — u/a
sza — my	przez war — sza — wskich u — Lic sto,	Pro— szę
wsio, — dać ,	już ru — sza — my przez war — sza — wskich u — lic
J
t-l
46
47


dzyń
2. Tramwaj jedzie, my ciekawie
przyglądamy się Warszawie.
Domy, mosty, stadion duży
/ • . ...
oglądamy w tej podróży.
Hejże, panie konduktorze
łlr
M
IW
l
Zaśpiewajcie gamę Do półnutami w takcie J
Przepiszcie ją do zeszytu i podpiszcie pod nutami nu-
merację stopni.
Jak się nazywa ta melodia? Zaśpiewajcie ją.
Po nauczeniu piosenki zaśpiewajcie ją w kanonie
a następnie a
ćwierćnutami).
1. w i a - ki
tak ,
tik ,
11
Muzyka: N. N.
Słowa: W. Kulikowski
4




5.9. ZEGARY
Umiarkowanie
kie — szon — ko - wy
tik, tak , tik, tak ,tik, tak,tik, tak. tik, tak,tik, tak,tak .
9
Odczytajcie nazwy solmizacyjne nut, następnie me-
lodię piosenki z nut.
Zaśpiewajcie gamę Do w takcie J półnutami, ćwierć-
nutami, ósemkami.
Zapiszcie dźwięki tej piosenki od najniższego do naj-
wyższego. Jaką
melodię otrzymamy? Zaśpiewajcie ją.
114
tik ,
tik , tak,
12.
ze- — pa - rek
• % . 1 e
Po nauczeniu się melodii piosenki zaśpiewajcie ją
wyklaskując równocześnie jej rytm. W ten sposób za-
śpiewajcie ją też w kanonie.
60. JAGUSIA NA HUŚTAWCE
Muzyka: T. Kierski
Słowa: K. Chodorowska
Dość żywo
zic ___ mif po — pa - trzeć z aa - te — ka , z wy - so - ka
115
na
>
ry
Rozhuśtam się mocno,
wysoko, wysoko.

2?




’ -
o
30
dpo
na

mi? — kkich
kach
dszu.
——
ko — ncec
2'. Śmieją się ze mnie i dokuczają:
skrzydeł, Jagusiu, ci brak!
A ja mam skrzydła — popatrzcie sami —
Zaśpiewajcie kilka razy na zgłosce „la” następujące
18 21 i 22, 25 i 26. Obliczcie, o ile
I jestem, już jestem
na białych obłokach.
I wyżej, i wyżej
pomiędzy gwiazdami..
Jak mi nie wierzycie,
spróbujcie sami!
Przeczytajcie nazwami solmizacyjnymi ostatnie czte-
takty piosenki.
61. MALARSKI FACH
Tempo marsza
r
CO
I
1
»
t
»
*
zie
na
me
i
ren
!
bie — sko
kto chce! Jak kto

>1
Słowa: A. Kor ta




-
mo

ma - la
dro - aą
po — ma
to — no
wo a( — bo złe — zką
10 '
scla — Yty T w kwca- ty'
w a — stro - naa — tow pal
IM ko. — wio.—
twarz w u
bit — dzie
kieł
dziorn
psa
imię - chy smu — tnym la
2. Idą dwaj malarze drogą,
komu piegów brak, dorobią.
Żeby zebry było nie brak,
konia w paski i już zebra.
Co kto chce! Co kto chce!
W chmurny dzień na niebie słońce,
w pustym polu dwa zające,
gdy kto kwiatów chce — kaczeńce,
gdy kto blady jest — rumieńce.
Czy to źle? Czy to źle?
Malarski fach, najlepszy fach...
Nie wszystkie piosenki taktuje się przez cały czas
jednakowo. Przypatrzcie się zapisowi nutowemu pio-
senki o malarzach.
na ile drugą?
Na ile taktuje się pierwszą część,
62. KWIATKI KUPUJCIE
Muzyka: T. Kierski
Słowa: A. Korta
Tempo umiarkowane
119
17 _ Refren
nie
120
ko — tków
ko
tków! Do siwle. 
- tków'.
tków! Pro
SZ(

2. Kwiatki kupujcie na mym straganie,
całkiem świeżutkie, rano zerwane.
- * “ ** * •
Jeszcze od rosy błyszczała łąka.
Pełno jest w dzwonkach śpiewu skowronka.
Do dzwonków!
Do dzwonków!
Do śpiewu skowronka!
rosy!
rosy
kogo łąka?


Do
Dla
^Ł.f
3 T •
Kwiaty kupujcie na mym straganie,
kwiatkiem piosenkę każdy dostanie.
*
Co komu podać? Konwalii pęczek?
Bzu słowiczego całe naręcze?
Do kwiatków!
Do kwiatków!
Do ptasich piosenek!
Do kotków!
Do kotków!
Proszę panienek!
UH-1.


W kilku miejscach w tej piosence ukryty j?st trój
dźwięk gamy Do. Odnajdźcie go.
Jak się nazywa i co oznacza taki znak? |
Wyklaszczcie następujące rytmy:
Zaśpiewajcie gamę Do w górę i w dół w podanym
rytmie:
J J |J J II
Zaśpiewajcie piosenkę solmizacją.
121
63. O JEŻU
Żywo
i
Muzyka: W. Iwannikow
Słowa polskie: R. Stiller
f >
4 Hi
f.
-
mek
da
taś
na
10
cos
nie
sam
mi
swo
122
*
m ic	poa
ma
su>oj





•i


wzdłuz
11
naj — pieru^ & dla.dzie — uar
- ni
śnća,-
IV
sa.d.
2. Na suchutkim piasku ścieżek
piękne jabłka leżą w krąg.
Stanął nad jabłkami jeżyk,
zmartwił się, że nie ma rąk.
Ma co prawda cztery nóżki,
ale gdyby wpadł na myśl,
żeby zebrać jabłka z dróżki,
to by nie miał na czym iść.
nut
Na ile będziecie taktować tę piosenkę? Z ilu
składa się przedtakt?
Zaśpiewajcie gamę Do ósemkami z taktowaniem.
3. A rodzina 'czeka głodna,
w domu czeka pracy huk...
Jeż na ścieżce fiknął kozła,
wbił na kolce dziesięć sztuk.
Teraz już do domu zmierza
zięba gwiżdże mu na złość,
lecz rodzina pana jeża
ma na tydzień jabłek dość.
Zaśpiewajcie trój dźwięk tej gamy w górę i w dół
w podanym rytmie:
nikt
wca
ze
mo
13
ki
124
w a	wre
U miarkowanie
P
pa - Jąk
szkań ~ ca
y .5
stu — ka 'Cos
10


64. TIK TAKr TIK TAK
Muzyka: Z. Lewina
Słowa polskie: O. Łada
* f * A KJ	•
tak
tak, tik, tak, tik
tak, co  tam w ze
nie
wca
nic
tak ?
ni o
tam
A
je
dnak . Clą
mu — szki
UfC —
dać
źu,k
zna
ba
mie
u>ią się
szka ktoś
Tam

kto mie —
14
czy
stu
mą
ta
no



J •
i:
(?' i
' -'I

w

)l'  I
1

iii
। *

r


Śpiewając tę piosenkę będziecie naśladować ruchami zegar tyka, a w których bije? Jakie instrumenty per-
•	-	*	*	-	.	*	*	—	4a	C	*
tykanie i bicie zegara. W których fragmentach piosenki kusyjne najlepiej mogą to naśladować?
65. KOŁYSANKA DLA CÓRECZKI
»
r
i

Wolno
Muzyka: P. Eben
Słowa polskie: M. Jarecka
PM
— sna. gwia-zdka. w&ó-rze.
wszystkie
11
po - da. — si
swie-ct
czka
mo —
ma
cho — w ej
f
*

10

1
ma
Lu
i
I *
2. śpij, córeczko moja mała,
na puchowej podusi.
— >
Ptaszki oczka zamykają,
też się do snu układają.
Lulaj, lulaj, lulaj mi.
3. Śpij, córeczko moja mała,
na puchowej podusi.
Księżyc toczy się po niebie,
£ ' •	—•- - — • •
chciałby zajrzeć tu dd ciebie.
Luiaj, tułaj, tułaj mi.
la - laj mi .
4. Śpij, córeczko moją mała
na puchowej podusi.
Bo nim jasne słonko wstanie
. “  • -	w ” • - i . 7 \
trzeba wyspać się, kochanie.
Lulaj, lulaj, lulaj mi.
M .MM
Powiedzcie, jaki jest nastrój tej
i jak trzeba ją śpiewać.
piosenki-kołysanki Wyklaszczcie rytm
7 taktu:



inormo
Muzyka: K. Reiner
Słowa polskie: M. Jarecka
przeznaczony jest dla instrumentu (np. cymbałki).
Głosy śpiewające powinny wykonywać melodię cicho,
spokojnie, najlepiej przy zamkniętych ustach,
rando.


f
67. WIELKI ŚWIAT
Marszowe
W tej piosence główna melodia powtarza się. Za
pierwszym razem towarzyszy jej akompaniament, za
drugim razem obok tego akompaniamentu na środko-
wej pięciolinii zapisany jest drugi głos. Głos pierwszy
i drugi mogą być grane i śpiewane. Akompaniament
I
* r
I I
F
iv ko
Lat,
dzieć
ba ivie


ka
źdy

wiH - ki świat!


ma
31
do — brze
nic
SWLl
sunę

i'
1
2. Proszę pani, tyle różnych dróg,
X
więc ruszajmy do celu,
nie żałujmy nóg!
Gdy ktoś spyta, jak dojdziemy tam,
Czy w gromadzie, czy też każdy sam,
My odpowiemy — lepiej ruszaj ,z nami
ramię w ramię z kolegami!
Proszę pani, przecież pani wie
że kto z nami,
kto z nami,
nie będzie mu żle

68. KACZKI
U
10
14
bo
kies
no
choc po cza - pce t

Muzyka: M. Drobner
Słowa: J. Brzechwa

11
cha
po - awor-ku cho — dzą ka
e bo-se nie

a w do-da-tka nie o
Choć ser- da-czek, choć ku - tira-czek, mógł-by zn
-ieżć sie dla ka-ciek
ka - pce , a
2.	Poszły kaczki do krawcowej.
„Chcemy mieć kubraczki nowe.
Zimno wszystkim nam szalenie.
Pani przyjmie zamówienie,
Lecz uwzględnić pani raczy,
Że to ma być fason kaczy,
Tu zakładka, a tu szlaczek,
To jest coś w sam raz dla kaczek,
Krój warszawski, -bądź co bądź,
Zechce pani miarę zdjąć”.
3.	Potem kaczki na Królewskiej
Odszukały zakład szewski
I już pierwsza kaczka kwacze:
„Pan nam zrobi kapce kacze.
Takie małe, zgrabne kapce,
i	By na małej kaczej łapce
Należycie się trzymały
I na sprzączki zapinały”.
Odrzekł szewc, bo nie był leń:
„Zrobię kapce w jeden dzień”.
♦	' fc*	’ 
I
Fragment tej piosenki śpiewa się na dwa głosy. Głos
drugi śpiewa melodię o trzy dźwięki niżej od pierw-
szego, cały czas posuwając się równolegle.
4.	Już nazajutrz poszły kaczki
Do krawcowej po kubraczki
I po kapce na Królewską,
Ale wpadły w pasję szewską.
Szewc zażądał pięć tysięcy,
A krawcowa jeszcze więcej:
„Bez pieniędzy, drogie panie,
Dzisiaj nic się nie dostanie,
Zapytajcie zresztą dam,
One to potwierdzą wam”.
5.	Kaczki kwaczą i tłumaczą:
„Pieniądz nie jest rzeczą kaczą,
Żadna z nas się nie bogaci,
Nam za jajka nikt nie płaci”.
Ale na to szewc z krawcową
Powtórzyli słowo w słowo
To, co przedtem: „Drogie panie,
Darmo nic się nie dostanie”.
«	• s
Z tej przyczyny kaczy ród
Jest ubrany tak jak wprzód.
A tu zima akurat,
Chwycił mróz i śnieg już spadł!
135

NASZE WŁASNE PIOSENKI I ILUSTRACJE MUZYCZNI-
jak śpiewały bzy białe,
ojciec dzwonił kluczami,
matka grała szklankami,
talerzami, łyżkami.
gdy się drzwi otwierały
Odpowiedź będzie też krótką melodią, np.-
Śpiewacie wiele piosenek, które napisali dla was
kompozytorzy, śpiewacie wiele pięknych pieśni ludo-
wych. A może sami, tak jak kompozytorzy lub jak
twórcy ludowi spróbujecie układać, śpiewać i grać
własne piosenki i inne utwory muzyczne?
Kry — sia	Ja — nek
Mat-go - rza~ ta	A - na-tol
Najkrótsza muzyczna rozmowa
Pytając koleżankę czy kolegę o imię, nie mów, tylko
zaśpiewaj, na przykład tak:
Piosenki o kwiatach i drzewach
/
Pomyślcie o kwiatach, które najbardziej się wam
V
podobają, i zaśpiewajcie ich nazwy, na przykład tak:
Jak ci na i — mię ?
lub	*	.
Kó — ża , ma — cic - rzan - ka , mak.
Ja — kie masz i —	?
Ale mogą to być inne, wasze własne melodie.
Nie - za - po - mi - naj —	<
138
Ułóżcie do własnej melodii słowa, złożone tylko
z nazw kwiatów i drzew, na przykład tak:
Ja — błoń, trru —sza. , śli — m/a , bez.
Zaśpiewajcie inne nazwy kwiatów i drzew do tej
samej melodii. Ułóżcie jeszcze inne melodie do takich
słów, jak imiona, nazwy kwiatów lub drzew.

139
I!
«
t
pi — lit .
Odgadujemy melodie
Dwie piosenki. Lata ptaszek po ulicy i Warkoczyk fragmentów jednej
\	po uncy i warkoczyk iragmentów jednej z nich spróbujcie sami i17„n^ -
nie są zapisane w całości. Po nauczeniu się zapisanych fragmenty brakujące, śpiewając .je.





LATA PTASZEK
Słowa: J. Brzechwa
I
ziar — nek a — ni
pi — lit ; pif pi ~ Ut
- aa ,
pta-sze,k
o — bia — du..

pit pi - lit

lar — ka - mi
i
3
r
3
4
’
t
7.
sl ta
9
chce
WARKOCZYK
war - ko — czyk po
u/ar — ko — czyk po
!0	"	11
— skac
12
mu,
mu
lar — ka - mi

Konkurs na piosenkę Kubusia Puchatka
Przypomnijcie sobie znany wiersz o Kubusiu
chatku
To po prostu niebywałe,
pełen garnek miodu miałem,
a na garnku tak jak drut
X
napisane było MIÓD.

’	- u
. c »	* >
Garnek śliczny był, nowiutki
kolorowe miał obwódki,
więc ogromnie to mnie smuci
że mój garnek się zarzucił.
» 
Taktując na dwa, ułóżcie słowa Kubusia Puchatka
w taki rytm:
Wyklaszczcie ten rytm razem ze słowami.
Zwróćcie uwagę na słowa „drut” i „MIÓD”. Czy
dadzą się one wypowiedzieć w rytmie ósemek? Jeśli nie,
to w jakim rytmie słowa te wypowiadamy?
A teraz taktując na trzy, ułóżcie słowa Kubusia
Puchatka w takim rytmie:.
Ułóżcie własne melodie do słów Kubusia Puchatka
Z
według pierwszego lub drugiego wzoru rytmicznego.
Piosenki o miesiącach
Przeczytajcie ten wiersz, który opowiada o niektórych
miesiącach. W każdym z tych miesięcy inna jest przy-
roda, inaczej wygląda świat.
Styczeń worek siana niesie,
styczeń karmi sarny w lesie.
Styczeń w lesie drzewa liczy,
bo ten styczeń jest leśniczym.
*
Gdy na dworze deszcz i slota,
nawet koty chodzą w botach.
Marzec mnóstwo ma roboty,
bo sprzedaje kotom boty.
Kiedy wieczór słońce gasi,
maj, dyrygent chórów ptasich,
dyryguje w zagajniku
chórem drozdów i słowików,
i
Lipiec pod lipami mieszka,
po lipowych chodzi ścieżkach,
ma sto uli pełnych miodu
i pszczelarzem jest z zawodu.
142
Pan Październik pędzlem złotym
wymalował wszystkie płoty,
wymalował sto ogrodów,
bo malarzem jest z zawodu.
Wybierzcie czterowiersz, który najbardziej wam się
podoba, i zastanówcie się, jaka melodia byłaby do
niego najlepsza. Zaśpiewajcie ją. A może uda wam się
zaśpiewać kilka różnych melodii do kilku cztero-
wierszy?
Muzyczne pytania i odpowiedzi
Maria Konopnicka napisała wiersz o choince, którego
z pewnością uczyliście się.
CHOINKA W LESIE
A kto tę choinkę
zasiał w ciemnym lesie?
Zasiał ci ją ten wiaterek,
co nasionka niesie.
A kto tę choinkę
poił w ciemnym gaju?
Jasne ją poiły rosy
i woda z ruczaju.
A kto tę choinkę
wyhodował z ziarna?
Wychowała ją mateńka
ziemia nasza czarna.
Jedno z was, śpiewając zadaje pytanie, którym roz-
poczyna się każda zwrotka, inne śpiewa odpowiedź
kończąc zwrotkę.
Piosenka warszawska
Przeczytajcie jeden z wierszy dla dzieci poety —
Tadeusza Kubiaka. Wiersz opowiada o Warszawie,
Starym Mieście, zwanym Starówką, Powiślu, moście
%
nad Wisłą, Mariensztacie, wesołym miasteczku. Poeta
zaprasza: „Weź organki, na organkach wygrasz wszyst-
ko...” Spróbujcie zaśpiewać i zagrać o pięknej, wesołej
Warszawie.	'•	•	.
Weź organki,
na organkach
wygrasz wszystko:
i Starówkę,
i Powiśle,
most nad Wisłą!
Na przechadzkę
białym mostem
idź w niedzielę.
Wszędzie uśmiech,
lecz nad Wisłą
najweselej.
143
Gra harmonia,
młyn diabelski
rusza z miejsca.
Gołąb chwyta
okruszyny
prosto z serca.
A nad wszystkim,
jakby magik
wyczarował,
.A
brzmi piosenka,
cl w piosence
takie słowa:
Weź organki,
na organkach
wygrasz wszystko
i Mariensztat,

most nad Wisłą.
Najpierw spróbujcie śpiewać „parami”: jedno z was
śpiewa tylko trzy linijki każdej zwrotki, a następne
trzy dośpiewuje kolega. Potem spróbujcie zaśpiewać
swoją melodię do całej pierwszej zwrotki. Może któraś
melodia będzie tak ładna, że wszyscy się jej nauczycie
i zaśpiewacie wszystkie zwrotki wiersza jako piosenkę.
Pomyślcie też o akompaniamencie na instrumentach
perkusyjnych. Układając melodię i akompaniament
pamiętajcie, że wiersz jest wesoły, opowiada o radosnej
stolicy, rozbawionej w świąteczny dzień. Jaką powinna
być muzyka do takiego wiersza?

Ilustracje muzyczne
Wyobraźcie sobie na przykład bieg pociągu od stacji
do stacji: pociąg ciężko i wolno rusza, rozpędza się,
zwalnia bieg, aby stanąć na następnej stacji. Wyobraźcie
sobie też ucieczkę przestraszonych zwierząt w lesie
• £ j ...4'.	' ' • . •<- . - \ ' ' .	-!r
lub szum spokojnego morza.
Na jakich instrumentach, które macie do wyboru,
i jak można zilustrować:
. - - . _ - . *
1. bieg pociągu,
2. ucieczkę zwierząt,
3. cichy szum spokojnego morza

Wiersze i muzyka
i
Czytając czy mówiąc wiersze wyczuwacie, że mają
one swój rytm. Słucha się ich nieraz jak melodii.
Słowa ich czasem opowiadają o świecie, który dźwięczy
i brzmi jak muzyka. Wiersze takie zachęcają do skom-
ponowania muzycznej ilustracji.
Przeczytajcie jeden z podanych tu wierszy uważnie,
kilka razy, pomyślcie o jego treści i nastroju. Starajcie
się usłyszeć muzykę, która w nim jest. Zabawcie się
w kompozytorów i zaproponujcie, jak wiersz ten mógłby
się stać przy pomocy rytmicznego mówienia, śpiewu
i użycia instrumentów małym utworem muzycznym.
144

KUKUŁKA STYCZNIOWA
WIATR NISZCZYCIEL
LETNIA ULEWA
(Joanna Kulmowa)
Jodły rosły na zboczu
pachnące, piękne, zdrowe,
-5.
Zerwał się wielki huragan,
obalił jodlę-królotoę.
Wpadł z hukiem w gąszcz zielony,
napędził straszne chmury,
mocniejszy niż soki ziemi,
niż korzeni pazury!
Kukułka styczniowa
kuka po dąbrowach
oszroniona po koniuszek dzioba.
Nie widać kukułki
1
i nie słychać kukania —
może dlatego,
że śnieg prószy
i kukułkę zasłania,
r . 1 - ,	*” • i _	* *.
i kukanie głuszy.
Czasem,
•*	.	p
kiedy ucho do ziemi przyłożymy
to kukanie słyszymy.
Ale może to stuka i puka
serce:	~ + w	••
*•	'	-	K * -	“•*	-	-• V
zimy?- ' * - '•. -v - •
Drobniutko, leciutko i cicho
po gałęziach bukowych,
• •
po listeczkach brzozowych,
po lesie wzdłuż i wszerz
z as z ep tał deszcz...
A potem... w jednej chwili
wiatr czuby drzew pochylił
i w chmurach szumią drzewa.
Ulewa! Straszna ulewa!
I nagle... wszystko ścicha.
 • . *
Las błyszczy i oddycha.
Nad najbliższą sosenką
już z błękitu okienko.
Ptak jąk o świcie śpiewak
Szuchowa) Skończyła się ulewa.
(Stefania Szuchowa)
Złamał ją jak zapałkę.
Straszna jest jego siła,
a przecież ta królowa
całe wieki przeżyła!
 (Stefania


I
WIADOMOŚCI I ZAGADKI MUZYCZNE



Dookoła — w dole, w górze
gwiazdki, ptaki, nuty,
biały jaśmin, białe róże,
( Tadeusz Kubiak)
	
A na drutach — czarne wrony,
czarna w śniegu gama
tej piosenki urzeczonej,
fcL się śpiewa sama.
<
1. WIADOMOŚCI
2. Nauczcie
się takiego wierszyka
do
i •	-	•	'
Do-re-mi-fa-sol-la-si-do
w dół melodia taka sama,
a piosenka zawsze wtedy
’ ę* i • •***•?	- *	1
nazywać się będzie GAMA



Każdy utwór, który słyszycie, da się zapisać; a każdy W klasie IV kolejność stopni oznaczać będziemy
cyframi rzymskimi (na rysunku zapisaliśmy je pod ko-
; lejnymi stopniami).
zapisany można zaśpiewać lub zagrać.
Tak jak przy pomocy liter zapisujemy głoski two-
rzące słowa i zdania, tak też przy pomocy znaków mu-
zycznych — nut — zapisuje się dźwięki tworzące me-
lodie i rytmy.
Nutami zapisywać można zarówno proste melodie,
jak i duże, poważne utwory.
Znajomość nut pomoże wam w nauczeniu się pio-
senek oraz innych utworów muzycznych i na pewno
Ir +
ułatwi wam dostrzeżenie ich piękna.

Nazwy solmizacyjne
W klasie III śpiewaliście gamę na schodkach, z któ-
rych każdy miał swoją muzyczną nazwę
Oto one:
la
VI
V
Ćwiczenia
-
1. Przeczytajcie po kolei wszystkie’ muzyczne nazwy
schodków.	>	••	\






si	VIII
VII	'
si
VII La
VI






»
3. Napiszcie nazwy muzyczne: III, V, VII, II, IV -
schodka-stopnia gamy.

4. Który stopień gamy
który do, a które la, fa,
Nazwy muzyczne to
ma nazwę muzyczną: sol
re? '	’
nazwy solmizacyjne
Jeśli na początku pięciolinii narysujemy klucz wio-
linowy, to wiemy, że na drugiej linii znajduje się dźwięk
sol, a odpowiednio w górę i w dół inne dźwięki.
Gama
r.
I
Klucz wiolinowy
Odnajdźcie miejsca wszystkich stopni gamy na
pięciolinii.

I
Jak już wiecie, na początku każdej
piosenki jest taki znak'
Ten znak ma nazwę klucz skrzypcowy lub wioli
nowy. Używany jest do zapisywania dźwięków wyż-
szych. Do zapisywania dźwięków niższych używamy
innego znaku.
Na pewno ciekawi jesteście, dlaczego ten znak
nazywa się kluczem? Klucz — jak każdy wie — służy
do otwierania czegoś, najczęściej zamka. W nutach
znak zwany kluczem „otwiera” pięciolinię.
-
Klucz wiolinowy pokazuje na pięciolinii miejsce
piątego stopnia gamy — dźwięku sol. Główny punKt
tego klucza leży na drugiej linii, tak
jak dźwięk sol'.
ao
VIII


la
VII
l
VI
!
mc
re
do
) <=
1
W ten sposób zapisaliście
na pięciolinii gamę
Do.
149
fą
IV
sol
V
< ”*• Łr 
 • *







Ćwiczenie
21
I
Cwierćnuta i takty ćwierćnutowe
Ćwiczenia
l
J
a
I
F
i
r

Nazwy dźwięków powtarzają się. Po dźwięku do znów
występuje ?e, mi itd. Można je nazwać re górne, mi
górne itd. W dół występują dźwięki: si, la, sol, itd.
Można je nazwać si dolne, la dolne, sol dolne itd.
Zapamiętajcie icn położenie na pięciolinii.
Odszukajcie w Piosence pierwszomajowej na str.
i w piosence Tyś za wodą na str. 44 następujące dźwięki:
si dolne, re górne, mi górne.
Śpiewając piosenki czy słuchając muzyki zauważacie
na pewno, że nie wszystkie dźwięki trwają jednakowo
długo. Jedne są dłuższe, inne krótsze. Zauważacie też
z pewnością, że w równych odstępach czasu powtarzają
się dźwięki mocniejsze, czyli akcentowane.
Odcinki między dźwiękami akcentowanymi nazywa-
my taktami. W zapisie nutowym takty oddzielamy
kreskami pionowymi.
Miarą taktową będzie dla nas miarowy krok marszo-
wy, który w zapisie oznaczamy tak:	I
W zapisie piosenki przy kluczu umieszczone jest
zawsze oznaczenie taktowe, które mówi nam, ile ćwierć-
nut znajduje się w każdym takcie. Mówi też, na ile
taktujemy tę piosenkę. Na przykład: - znaczy, że
w takcie znajdują się dwie ćwierćnuty, ® — trzy ćwierć-
nuty, * — cztery ćwierćnuty.
Są to takty ćwierćnutowe, bo miarą taktową jest
’ '	' i	> Li	f .
cwierćnuta. W tym podręczniku w nutach piosenek po-
dajemy przy kluczu tylko jedną cyfrę. Ta cyfra pokazuje,
na ile taktujemy daną piosenkę.
1. Zagrajcie na instrumencie perkusyjnym ćwierć -
nutami kilka taktów na | (pierwszy dźwięk w takcie
głośniej, drugi ci

VtF</r
Podobnie zagrajcie kilka taktów na (pierwśzy dźwięk
głośniej, dwa następne dźwięki ciszej):
r r.aMt f ! !
Zagrajcie też kilka taktów na * (pierwszy dźwięk gło
śniej, następne trzy dźwięki ciszej):





•✓
< - k .z *	’	-	.
2. Wykonajcie następujące ćwiczenia. Jedno z was
? lub
będzie grało na bębenku ćwierćnutapji na %
a wy będziecie odgadywać i zapisywać na tablicy
nutami, na ile koleżanka lub kolega gra. Grający musi
pamiętać o tym, że dźwięk pierwszy w każdym takcie
jest głośniejszy od pozostałych.
s J k EH; <
3. Z wyciętych z kolorowego papieru kwadratów (mogą
to być też trójkąty, prostokąty lub kółka) układajcie
takty na *, ♦, podkreślając akcent pierwszego dźwięku,
na przykład mocniejszym kolorem lub wielkością
kwadratu.
152
4. Przypomnijcie sobie ruchy taktowania na ?. 3. 4
których nauczyliście się w klasie III,
Ósemka
Tak jak mówiliśmy już, nie wszystkie dźwięki trwają
jednakowo długo. Rytm biegu jest szybszy od rytmu
marsza. W zapisie muzycznym oznaczamy to takim
znakiem:


Ten znak nazywamy ósemką. Ósemka trwa o poło-
wę krócej niż ćwierćnuta. Dwie ósemki to tyle co jedna
ćwierćnuta

Uwaga. W zapisie muzycznym ósemki mogą być
łączone po dwie i wtedy zapisujemy je tak:


Zapisu takiego używamy w utworach instrumentalnych
i ćwiczeniach rytmicznych bez słów, a w piosenkach,
gdy jedna sylaba wypada na dwa dźwięki.

Ćwiczenia
1. Określcie, na ile liczy się ten rytm: ' • < <
Przypominamy, że miarą taktu jest ćwierćnuta. Od
ilości ćwierćnut w takcie zależy, na ile takt się liczy.
• Spróbujcie teraz odczytać następujące rytmy i wy-
konać je klaskaniem lub na instrumencie perkusyjnym.
3. Po prześpiewaniu znanej wam piosenki zapiszcie
z pamięci dwa pierwsze takty jej rytmu.
4. Ułóżcie i zapiszcie rytm do następujących słów:
„Pada deszcz, pada deszcz, kapu, kąpu, kapu, kap”.
5. Ułóżcie w takcie na * rytm do następującego przy-
słowia: „Kto pod kim dołki kopie, ten sam w nie wpada”.
6. Ułóżcie rytm do zaproponowanych przez was słów.
7. Ułóżcie słowa do podanego rytmu:
Z kolei zapoznamy się z dźwiękiem, który trwa dwa
razy dłużej niż ćwierćnuta. W zapisie nutowym
oznaczamy go tak: I
Ten znak nazywamy półmitą. W każdej półnucie
mieszczą się dwie ćwierćnuty.
•	*	•		—	j	'
A»1’
wiczema
3. Wykonajcie w grupach instrumentów jednocześnie
podane dwa tematy rytmiczne:
Z-
Ćwiczenia
I _ ŁT** LJ"  «, ] Jfer	r" - - - *’C ~ k.	’	~	•* ' '-*• ' < fil -J’ ‘ C - * <-
4. Ułóżcie dwutaktowy temat rytmiczny, w którym
oprócz innych wartości wystąpi cała nuta.
Półnuta z kropką
Różne długości czasu trwania dźwięków nazywamy
♦ * "** «
wartościami rytmicznymi.
 Znamy już całą nutę, półnutę, ćwierćnutę i ósemkę.'
W piosence pod tytułem Kołysze się statek (str. 10)
3	f ' '	.	•	< *3	** ’’	” K.
spotkacie nową wartość rytmiczną. Jest nią wartość
wypełniająca takt na ®. W zapisie nutowym oznacza-
Kropka stojąca przy nucie przedłuża czas jej trwania
o połowę wartości nuty
1.	Zaśpiewajcie gamę Do z taktowaniem na trzy,
wytrzymując każdy dźwięk przez trzy miary taktu.
2.	Wykłaszczcie lub zagrajcie na instrumentach taki
temat rytmiczny:
3.	Ułóżcie dwutaktowy temat rytmiczny z zastosowa-
f -
niem półnuty z kropką.

my ją tak: J
NaZywamy ją półnutą z kropką. Trwa ona trzy
razy dłużej niż ćwierćnuta.
Pauzy
W zapisie nutowym oprócz znaków wyrażających
trwanie dźwięków są także znaki milczenia — ciszy.
Nazywamy je pauzami. Każdej wartości nutowej od-
powiada pauza.
2. Jakie wartości pauz występują w piosence
konik (str. 99), a jakie w piosence Kra^acz^
(str. 97)?
3. Wyklaszczcie rytm:
a potem:
Uwaga! Na pauzę rozkładamy ręce.
O

W zależności od tego, jaka jest wartość pauzy, tak
. Zaśpiewajcie oba tematy rytmiczne na dźwiękach
trójdźwięku gamy Do.
Ułóżcie temat rytmiczny z pauzą:
— ćwierćnutową —
— półnutową — l_
— ósemkową
długo trwa w muzyce cisza.
Ćwiczenia
1. Wyszukajcie w piosence Gdy żołnierze idą drogą
(str. 8) pauzy ćwierćnutowe, półnutowe i ósemkowe.
takty ósemkowe
Nie tylko cwierćnuta może być miarą taktu.
być nią także ósemka. Taktować wtedy będziemy m*-
ćwierćnutami lecz ósemkami. Ruchy pozostaną taku
156
r
i
Przedtakt
L
I
czasem dwie nuty
r
Ćwiczenia
1. Wyklaszczcie lub zagrajcie taki rytm:
»
c
ze
Porównajcie go z rytmem
Śląska (str. 47) i Czyjeż to
piosenek Dzieweczko
konisie (str. 46).
same. Zmieni się tylko oznaczenie taktowe. Dolną
cyfrą będzie nie 4, lecz 8, na przykład:
Takie takty nazywać będziemy ósemkowe.
S -	•
W taktach ósemkowych ćwierćnuta trwa przez dwa
ruchy taktowania, bo mieści w sobie dwie miary tak-
towe, czyli dwie ósemki.
Ćwierćnuta z kropką trwa przez trzy miary taktowe,
bo kropka przedłuża ćwierćnutę o połowę wartości,
czyli o ósemkę.
 ¥
2. Ułóżcie, w takcie na
rytmicznych.
3. Odczytajcie rytm czterech taktów piosenki Cebulka
(str. 54).	2

Nie każda piosenka zaczyna się od pierwszej części
taktu. Przyjrzyjcie się zapisowi nutowemu piosenek:
Bandoska (str. 56), Gdy żołnierze idą drogą (str. 8),
Tik, tak (str. 124), Jedzmy w świat (str. 108), a zobaczy-
cie, że przed kreską taktową znajduje się jedna tylko
nuta '	i k


Taki niepełny takt w muzyce nazywa się przedtak-
—•	i _	• J	"X.	~	 *" A.
tem.	; -
Spójrzcie teraz na ostatni takt tych piosenek. Czy
jest on pełny? Brakuje w nim właśnie tej wartości,
która „wyskoczyła” przed pierwszy takt piosenki.
Przedtakt nie jest akcentowany. Akcent wypada do-
piero na pierwszą nutę pierwszego taktu.
157

Ćwiczenia
1. Porównajcie przedtakty w piosenkach: Niedzielny
rybak (str. 38), Indiańskim krokiem (str. 106), Kaczki
(str. 134). Czym one się różnią?
3. Podzielcie podane wartości na takty czteromiarowe
tak, aby rytm zaczynał się od przedtaktu:
temat rytmiczny z przedtak-
tem.
2. ZAGADKI MUZYCZNE
ŻURAW
♦
1

Czego tu brakuje?
W piosence Żuraw zauważycie niepełny zapis Cze-
go tu brakuje? Utupełnijcie zapis tej piosenki. Przy
rozwiązaniu zadania pomóżcie sobie śpiewem z tak-
towaniem.
Rosyjska melodia ludowa
Dopisz nuty
r
Niżej zapisany jest fragment piosenki Idą ścieżką
gąski. Wypiszcie nad nazwami solmizacyjnymi od-
powiednie nuty, uwzględniając odpowiednie wartości
rytmiczne.

159
fa sol (a
sol fa
Poprzestawiane takty
la si la sol mi
la sol
Podpisane pod pięciolinią cyfry rzymskie oznaczają
stopnie gamy. Zapiszcie nad nimi odpowiednie nuty
Po zapisaniu zaśpiewajcie ten fragment melodii sol-
mizacją, powiedzcie, jaka to piosenka. Przepiszcie ten
fragment jeszcze raz z uwzględnieniem odpowiednich
wartości. ,	;	.



VII VI IV
Niżej zapisana jest piosenka Zegary. Zostały w niej
poprzestawiane takty. Przypomnijcie sobie jej melo-
dię, a następnie spójrzcie na zapis i ponumerujcie
prawidłowo takty. Przepiszcie je we właściwej kolej-
ności do zeszytu i sprawdźcie, czy .zrobiliście to dobrze,
jeszcze raz śpiewając piosenkę z nut sołmizacją.
X
Jaka to piosenka?
IV
Ul VIII

Podziel na takty
W piosence Lutosławskiego Wianki zapomniano
dać kresek taktowych. Zróbcie to sami i podzielcie ją na
takty. Pamiętajcie, że w każdym takcie suma wartości
musi odpowiadać trzem ćwierćnutom. Przed przystą-
pieniem do zadania prześpiewajcie piosenkę z takto-
waniem.

WIANKI
Muzyka: W. Lutosławski
U V
1
Mi
X
 i-
,  •.
3
45
A-*?
K




ta została przepisana z bardzo starego, Kto potrafi, po zaśpiewaniu solmizacją zapisanych
fragmentów,-rozpoznać, jaka to piosenka i uzupełnić
jej zapis?:
taktów lub poszczególnych nut












"1






46
Jakie to tańce?
Niżej .zapisane są charakterystyczne rytmy tańców, ' Rozpoznajcie te tańce z podanych tematów
które poznaliście w tym roku.	micznych.
Żywo, szybko
Żywo
Wolno
Żywo
163

t
Taka sobie muzyczka
taka sobie muzyka,
na zielonych patykach
i na srebrnych kluczykach
i na strunach, na smyczkach,
i na skrzypcach, na smyczkach
Taka sobie muzyka,
taka sobie muzyczka.
(Tadeusz Kubiak)
POWIASTKI MUZYCZNE
1 e małe opowiadania o muzyce, jej twórcach i wyko-
nawcach, głosach ludzkich i instrumentach muzycznych
pomogą wam bliżej poznać i lepiej zrozumieć muzykę,
którą sami wykonujecie i której słuchacie.
Każxia z naszych powiastek łączy się z jakimś utwo-
który możecie usłyszeć z płyty, bo
został nagrany przez artystów specjalnie dla was.
1 ytuł tego utworu i numer płyty podane są pod każdą
powiastką.
A jeśli nic możecie posłuchać wskazanego utworu
z płyty, to postarajcie się wykorzystać wiadomości
podane w powiastkach przy słuchaniu muzyki w radiu
i telewizji, kinie. Dzieci mieszkające na wsi mogą
słuchać muzyki towarzyszącej ludowym uroczyste
ciom.
I jeszcze jedna rada tycząca słuchania muzyki. Gd
słyszycie rozbrzmiewające dźwięki, zwróćcie uwag/
jaki to gra instrument, czy gra sam, czy w zespole Gdy
słyszycie śpiew, zastanówcie się, jaki to głos $piCUa
Postarajcie się też określić nastrój słuchanego utworu,
odpowiedzcie na pytanie, czy to jest muzyka taneczna
czy nie. A jeśli to muzyka taneczna, to czy znacie ten
taniec.
Im więcej
pamiętać, im więcej o niej wiedzieć — tym ciekawsza
i piękniejsza wam się ona wyda.
II
uzyki będziecie słuchać, im więcej jej
1
i
r
z
l<
1
s
b
śi
1. MUZYKA — NASZYM PRZYJACIELEM
życiu
Gdy nam wesoło — śpiewamy, tańczy
• I
y. Muzyka
była zawsze? Na pewno tak.
już ją pierwsi ludzie na ziemi, mieli przecież i
i głos. Ich język był bardzo ubogi, używali
niewielu słów, a tylko muzyką mogli wyrazić
Znali
słuch,
tylko
swoje
towarzyszy każdemu świętu i uroczystości. Na pcwn1
nie
ie zmieniło się to od najdawniejszych czasom. Śpię-
wano z radości, gdy udało się polowanie, gdy cxiniesH?no
zwycięstwo nad wrogiem, gdy chory człowiek wyzdn
uczucia. Tak pozostało do dzisiaj, chociaż mowa ludzka
jest już bogata.
Tak, muzykę mrłzi radość, smutek, miłość, praca.
' £
166
wiał, gdy po zimie nadchodziła wiosna.
Podobnie i smutek skłania do muzyki. Ileż to pieśni
mówi o tragicznych przeżyciach ludzi, nieszcz^
niewoli. Taka jest na przykład nasza pieśń
rr
n
lii
Wl
sz
jes
Pr
A
rzr
(zapisana na str. 56), której słowa i melodia śpiewane
wolno i cicho opowiadają o niedoli zmęczonych ciężką
pracą robotników rolnych.
Do muzyki skłania także miłość. Na
matki śpiewają dzieciom do snu kołysanki. Każdy
ilość ojczyzny.
i świecie
i wyraża :
naród ma swe pieśni, który
Taki jest nasz hymn narodowy Jeszcze Polska nie
zginęła, powstały w 1797 roku we Włoszech w obozie
legionistów generała Dąbrowskiego. Takie są pieśni Oka
i Marsz I Korpusu (Marsz I Korpusu zapisany jest na
str. 6). Obie te wzruszające, proste pieśni śpiewane
** * * - * *	e ’ *
były przez żołnierzy polskich podczas drugiej wojny
światowej.
Nie dziwcie się, że również praca jest źródłem
muzyki. Ludzie bardzo wcześnie przekonali się, że
muzyka może ulżyć w pracy. Na pewno sami zauważy-
liście, o ile łatwiej jest maszerować, gdy gra orkiestra
wojskowa, harcerski werbel lub gdy się śpiewa.
W dawnych czasach śpiewali wszyscy ludzie pracy,
szewcy i kowale, krawcy i rolnicy. Do dzisiaj zostało
jeszcze wiele pieśni i tańców, które opowiadają o ich
pracy. Znacie chyba śląski taniec zwany „kowalem .
A czy słyszeliście o słynnych burłakach znad rosyjskiej
rzeki Wołgi? Byli to ludzie, którzy na linach ciągnęli
pod prąd ciężkie barki z towarami. Śpiewali przy tym
starą pieśń, która miała taki sam ciężki i powolny rytm
jak ich kroki.
No a taniec! Bez muzyki nie można go sobie w ogóle
wyobrazić.
Jak świat wielki i szeroki, nie ma w nim ludu, który
nie znałby tańca i muzyki. Możemy więc powiedzieć:
• <
muzyka jest przyjacielem człowieka.
Utwory do słuchania: Bandoska (L0428). Oberek opoczyński (L0428).
Międzynarodówka (L0425). Kowal (LO421). Marsz l Korpu-
su (L0425). Oka (L0425).
Co się komu podoba?
Ale co jest piękne dla jednych, może nie odpowiadać
drugim. Przed paru laty przyjechał do pewnego
kraju. Na jego cześć odbył się koncert. Po koncercie
zapytano go, co mu się najbardziej podobało. Odpowie-
dział, że sam początek. Wszyscy myśłeli, że chodzi mu
o pierwszy utwór wykonany na ty®
koncercie. Ale cóż
Książę, mówiąc
lajmniej na myśli
pierwszego utworu programu. Podobało mu się naj-
bardziej strojenie instrumentów, to jest moment
w którym muzycy przed rozpoczęciem gry sprawdzają,
czy wszystkie instrumenty brzmią czysto, dobrze,
*
czyniąc przy tym sporo hałasu. I co wy na to?
Różne są też odczucia tego, co wesołe i smutne,
uroczyste i dowcipne. Zwykle jako smutne lub poważne
odczuwamy pieśni śpiewane wolno, utwory wykony-
wane spokojnie. Jako wypełnione radością te, których
melodie wykonuje się szybko i których rytm jest
skoczny. Spróbujcie, słuchając utworów muzycznych,
określić ich nastrój. Czy wszyscy odczujecie go jedna-
kowo? Spróbujcie przypomnieć sobie pieśni, które
(według Kurta Pahlena)
można by nazwać: uroczyste, smutne, wesołe, taneczne,
poważne, dowcipne. Zastanówcie się, dlaczego te utwo-
ry i pieśni odpowiadają takim określeniom?
Dla na? muzyka jest często tylko zabawą i przyjemną
rozrywką. Ale chyba nie mamy racji. W utworach
muzycznych jest przecież tyle treści — tyle nastrojów,
które dostarczyć nam mogą wiele ważnych i pięknych
przeżyć.
Utwory do słuchania: Wierzba (L0429). Kądziołeczka (L0428).
Laura i Filon (L0428). Preludium A-dur Fr. Chopina (L0424).
Baśń zimowa R. Schumanna (L0425). Perpetuum mobile C. Bohma
(L0424). v
168
W pewnej zapadłej wiosce w Ameryce, wysoko w gó-
chorej dziewczynki stary Indianin, który zajmował się
leczeniem. Usiadł przy jej posłaniu i zaczął grać na
flecie. Grał długo, przez parę godzin i ciągle tę samą
melodię. Ciekawi jesteście, czy ta dziewczynka wyzdro-
wiała ? Tak, wyzdrowiała. Muzyka ma ogromny wpływ
na człowieka. Ta gra dala chorej Indiance siłę potrzebną
do walki z chorobą, a to jest często tak samo ważne
jak lekarstwo.
Dla prostych ludzi, którzy żyją w tych odległych
krajach, w twardych warunkach walki z przyrodą,
wśród prastarych obrzędów, muzyka znaczy bardzo
wiele. Odwołują się do niej w trudnych w życiu chwi-
lach, wierzą w jej moc leczenia cierpień i chorób.
Strzegą przy tym swych pieśni i tańców jak tajemnicy.

2.	PIEŚNI I TAŃCE LUDU POLSKIEGO
f
; Co to jest folklor ?	
>	W *’	*	* ł '	**'*	'*’**	.K	*	- w	'4Ń	; L	*“
i	Każdy lud śpiewa o tym, co go otacza. Góral śpiewa
o pnących się do nieba szczytach i halach, ludy z wiel-
kich nizirrśpiewają o bezkresnych, rozległych przestrze-
niach.. O potężnych rzekach śpiewają ludy, które
, mieszkają nad ich brzegami. O morzach, sztormach
i przygodach, niebezpieczeństwach grożących na mo-
rzu i szczęśliwych powrotach do domu śpiewają ludzie
l	żyjący nad morzami.
1	Krajobraz, lud, jego praca, zwyczaje, muzyka, taniec
»	stanowią jedność. Muzykę i pieśni ludu, jego zwyczaje
1	i obrzędy, tańce i stroje, budownictwo i zdobnictwo
i	* 4 “	*	C •	*7	•
sprzętów codziennego użytku nazywamy folklorem,
ty	i
Folklor jest różny w różnych okolicach naszego kraju.
Ten obszar, na którym folklor ma swój odrębny cha-
rakter, nazywa się regionem.
Przed stu laty żył w Polsce Oskar Kolberg, kompo-
,y -	zytor i człowiek rozmiłowany w pieśniach, tańcach
ia	i zwyczajach ludu polskiego. Wiele lat swego długiego
życia poświęcił wędrówkom po kraju. Wędrował z re-
gionu do regionu, ze wsi do wsi, przypatrywał się
życiu ludzi, ich pracy, świętom, zabawom. Przyglądał
i
się i wszystko dokładnie zapisywał. Powstawały coraz
grubsze książki, które zawarły wielkie skarby: pieśni
i tańce ludu polskiego. Niejednej z tych pieśni nie
znaleźliby już dziś żyjący zbieracze. W ślady Oskara
Kolberga poszło wielu miłośników polskiej sztuki
• ’	" . * iii	•* '	*	'•
ludowej.
Dzięki Kolbergowi i innym miłośnikom folkloru
wiemy dziś o tym, co od setek lat grano i śpiewano
w polskich wsiach, znamy bogactwo, urok i różnorod-
ność pieśni, tańców i zwyczajów polskich.
Obrzędy i tańce
A zwyczaje te jakże są różnorodne.- Obchodzone były
w każdej porze roku, bo zresztą z porami roku się
łączyły. Gdy po srogiej zimie miała nadejść wiosna,
dziewczęta wiązały ze słomy kukłę, Marzannę, ubie-
rały ją i... topiły w rzece na znak, że zima już nie
powróci. Gaik zaś, to święto urodzaju, opis jego znaj-
dziecie na str. 59. W najkrótszą letnią noc 24 czerwca
obchodzono święto Sobótki, jedno z najstarszych i naj-
bogaciej zdobionych tańcami i pieśniami. Pięknym
zwyczajem ludowym, do dzisiaj obchodzonym, są
169
Dożynki — święto zbiorów. W niektórych regionach
również jeszcze i dziś obchodzi się uroczyście według
dawnego zwyczaju wesela, na których śpiewa się pra-
stare, weselne pieśni.
Zwyczajom i obrzędom towarzyszyły zawsze pieśni
i tańce.
Melodie pieśni są różne w różnych regionach Polski,
chociaż słowa są podobnej treści.
Do tańców przygrywają kapele ludowe, w których
grają skrzypce (na Podhalu gęślikami zwane), basy,
dudy z koziej skóry przez artystów ludowych zrobione,
klarnety, bębenki.
I
A tańce te są też różne. Niektóre tańczone są tylko
w jednym regionie, ną przykład góralski, zbójnicki na
Podhalu, trojak czy koziorajka na Śląsku, fafur czy
olender na Kurpiach. Niektóre tańce naśladują ruchy
rzemieślników przy pracy lub ruchy w zabawie, na
przykład: kowal, szewc, kłaniany. Znane są one w wielu
regionach, ale w każdym tańczone są do odmiennej
melodii. Znane są też walczyki, walcerki i polki.
Dawno, dawno temu tańcem regionalnym był też
krakowiak, tańczony w Krakowie i w okolicach, kuja-
wiak i oberek — tańce z Kujaw, mazur — taniec z Ma-
zowsza. Ponieważ były to tańce szczególnie piękne,
zawędrowały do innych regionów i stały się tańcami
narodowymi, znanymi w całej Polsce. Wiele pieśni
różnych regionów ma też rytm krakowiaka, kujawiaka
oberka czy mazura. Rytmy tych tańców słyszymy rów-
nież w muzyce polskich kompozytorów: Chopina
Moniuszki, Szymanowskiego i wielu innych, których
nazwiska i utwory poznacie.
Utwory do słuchania: Regle moje, regle (L0427). Zbójnicki (L0427).
Oberek (L0427). Pieśń kurpiowska (L0427). Kiedy będzie słońce i po-
goda (L0427). Helokanie (L0429). Mazur (L0429). Miotlarz (L0421).
Koziorajka (L0421).
Muzyka krakowska
Kraków, dawna stolica Polski, to piękne miasto
słynne z zabytków, pamiątek, legend, pieśni i zwycza-
jów. Przed wielu laty dzielni mieszkańcy przedmieścia
krakowskiego, Zwierzyńcem zwanego, odparli napad
Tatarów, którzy doszli już do miasta, obsypując je
strzałami. Na pamiątkę tego zwycięstwa co rok w czer-
wcu odbywa się w Krakowie zabawa: „Dziki Tatar
siedząc niby na barwnym, wystrojonym... drewnianym
koniu biega po ulicach miasta i po Rynku Krakowskim-
Zabawa ta zwie się lajkonik lub konik zwierzyniec
170
i
I
I
W tatarskim ubraniu
na strojnym mierzynku
zwierzyniecki włóczek
harcuje po rynku.
Jak wtedy harcowal,
tak i dziś harcuje,
bo pamiątkę jego
każdy z nas szanuje.
towarzyszą jej tańce i śpiewy krakowskie. A tak o niej
opowiada wiersz:	. ..

mierzynek — mały, krępy konik; włóczek — inaczej flisak: człowiek
trudniący się żeglugą na Wiśle.


Inny dawny zwyczaj to granie hejnału mariackiego.
Z czterech okienek wysokiej wieży mariackiego koś-
cioła, który stoi na Rynku Krakowskim, co godzinę
rozlegają się dźwięki hejnału. I nagle... melodia mil-
knie — nie dokończona. Trębacz przerywa granie.
To na pamiątkę smutnego wypadku sprzed kilku
setek lat. Wtedy strażnika miejskiego, który trąbił na
alarm, bo miasto napadli Tatarzy, ugodziła strzała
wypuszczona z luku przez jednego z Tatarów. Strażnik
nie dokończył już swej melodii i nie kończą jej dzisiaj
trębacze grający na mariackiej wieży.
i
I pasieczek okowany,
rzemyczkami wyszywany,
z mosiężnymi kółeczkami,
złocistymi kłapeczkami,
gwoździkami wybijany,
jak to mają Krakowiany.
Tak pięknie błyszczący,
W tych dawnych czasach nieraz się na dziedzińcu
%
Zamku wawelskiego zbierali rycerze i popisywali się
* • • -1
przed królem zręcznością i siłą. Pędzili cwałem i ga-
lopem na koniach dookoła dziedzińca zamkowego,
a popisom tym towarzyszyła żywa, wesoła muzyka.
Ten męski, rycerski popis zwano krakowiakiem, od-
bywał się bowiem w krakowskim grodzie. Po latach
krakowiaka tańczyli już wszyscy mieszkańcy Krakowa
i okolic.
Z pewnością widzieliście krakowiaka w wykonaniu
zespołów ludowych. Do dzisiaj tancerze wykonują


172
Utwory do słuchania: Krakowiak D-dur Z. Noskowskiego (L0423).
Krakowiak K. Szymanowskiego (L0424). Krakowiak (L0428).
w tym tańcu kroki zwane galopem i cwałem oraz wiele
trudnych i pięknych zarazem figur. A czy przypomi-
nacie sobie, jak wygląda bogaty, barwny strój krakow-
ski? Tak opowiadają o nim krakowiacy, którzy przy
dźwiękach kapeli krakowskiej wesoło śpiewają:
Aibośmy to jacy tacy,
chłopcy Krakowiacy!
Czerwona czapeczka,
na cal podkóweczka
i biała sukmana,
danaż moja dana!
Kierezyja wyszywana,
lamowana, haftowana
złocistymi hafteczkami
i modrymi pętliczkami,
dyć to wkolusieńko,
moja matuleńko!

jak złoto będący!
•
Krakowiak jest tańcem wesołym, szybkim, wyczu-
wamy w nim żywo pulsujący rytm w takcie na dwa.
O kujawiaku i oberku
f*
f
i
I
i
f
I
ł
Na pewno już nieraz słyszeliście kujawiaka i oberka,
a może widzieliście też zespoły ludowe, tancerki
i tancerzy, którzy ubrani w piękne, kolorowe stroje
wykonywali te tańce. Może widzieliście też i słyszeli
prawdziwą kapelę ludową, przygrywającą do tych
tańców? Skrzypce śmieją się i płaczą, klarnety zawodzą,
wielkie basy buczą grubo, a muzykanci, szczęśliwi,
wkładają w to swoje granie całą duszę. Grają długo,
z pamięci, nut przecież nie znają. Są niezmordowani,
coraz bardziej przejęci swoją muzyką i coraz to inne
pełne fantazji melodie i rytmy wymykają się spod ich
palców.
W kujawiaku nie ma podskoków ani przytupów.
Pary jedna za drugą simą spokojnie, a więc i muzyka
jest bardzo spokojna, smętna, dość wolna. Kapryśne
rytmy, chwilami jakby powstrzymywane, dadzą się
jednak wyraźnie ująć w takt na trzy. Przypomnijmy
sobie, dlaczego ten taniec nazywa się kujawiakiem.
Dawniej tańczony był na Kujawach i stąd dopiero za-
wędrował do różnych regionów Polski. Dzisiaj tańczy
się go w całej Polsce, a chętnie wykonują go też za-
wodowe zespoły taneczne.
Znanym w całym kraju tańcem jest też oberek. Na-
zywa się go nieraz obertasem, zawijasem. Tancerze
wirują bardzo szybko, przyklękają, skaczą, wykonują
trudne figury. Przytupują, śmiejąc się przy tym i po-
krzykując na znak rozbawienia i radości. Muzyka do
tego tańca jest więc bardzo żywa, kipi temperamentem
i radością. Oberka też liczy się na trzy, ale należy to
robić znacznie szybciej niż przy kujawiaku.
W zabawach ludowych kujawiak i oberek wykony-
wane są często jeden po drugim jako jeden taniec. Naj-
pierw więc senny, powolny, nieco monotonny kujawiak,
a po nim żywy, szalony oberek.
Utwory do słuchania: Kujawiak (L0421). Kujawiak weselny od O się-
dna (L0427). Oberek opoczyński (L0428). Obertas od Łowicza (L0425).
3.	KTO TWORZY MUZYKĘ?
Kompozytorzy
Kto ze słów układa wiersze — nazywa się poetą. Kto
malując z kolorów, plam i kresek tworzy obrazy —
jest malarzem. Ten zaś, kto potrafi z dźwięków ułożyć
utwór muzyczny, jest kompozytorem.
♦
Często twórcami pieśni i muzyki do tańca są artyści
ludowi, którzy nie znają nut i nigdy muzyki się nie
uczyli. Muzyka ich powstaje z potrzeby serca w chwi-
lach wzruszenia. Tak to opowiada o swoich pieśniach
śpiew'ak ludowy z Orawy:
Nuty moje, nuty, skąd wy się bierzecie?
Na moim serduszku same się siejecie.
Nieraz też artyści ludowi uczą się pieśni od swych
ojców i sami przekazują je swoim synom, a każdy coś
zmienia, coś od siebie dodaj e.
Najczęściej kompozytorami nazywamy artystów, któ-
rzy przez wiele lat, często od dzieciństwa, uczą się
muzyki. Obdarzeni są przy tym talentem, który spra-
wia, że tworzą w wyobraźni całe utwory muzyczne
i potem je zapisują. Ich utwory muzyczne wykonywane
są potem na koncertach, a gdy są wielkimi dziełami,
poznaje je cały świat. Takimi słynnymi kompozytorami
polskimi są na przykład Fryderyk Chopin, Stanisław
Moniuszko, Karol Szymanowski.
Gdy uczycie się piosenek, spójrzcie zawsze na
nazwisko kompozytora. Zapisane jest ono po prawej
stronie nad nutami, razem z nazwiskiem autora Iow.
Przeczytajcie uważnie to nazwisko i starajcie się je
zapamiętać. Należy ono do człowieka, który swe zdol-
ności i pracę poświęcił, aby móc darować wam... pio-
senki. Nie znał zapewne nikogo z was, a miał przed
oczyma was wszystkich i zapewne pragnął, aby pio-
senki jego wam się podobały. Czyż nie należy mu się
wasza wdzięczność?
Utwory do słuchania: Oj, chmielu, chmielu (L0427). Pióreczkc W. Lu-
tosławskiego (L0424). Sroczka L. Miklaszewskiego fL0424
terstwo dzieci F. Rybickiego (L0424).
Wykonawcy muzyki
*
Ale zapisane nuty są milczące. Patrząc na  -
można sobie muzykę tylko wyobrazić. Kto wię>-
tworzy muzykę? Tworzą ją artyści wykonawcy. T1C
Jak powstały instrumenty muzyczne?
wacy i ci, którzy grają ją na instrumentach — instru-
mentaliści.
O głosie ludzkim mówi się, że to najstarszy i naj-
piękniejszy ze wszystkich instrumentów. Wiemy już,
że śpiewem od najdawniejszych lat ludzie wyrażają
uczucia, myśli, przeżycia. I wy na każdej lekcji śpiewacie
piosenki, słuchacie też pieśni wykonywanych przez
artystów śpiewaków. Głosy ich są różne, tak jak różny
jest dźwięk rozmaitych instrumentów. Inne są głosy
kobiece, inne męskie. Głosy kobiece są wyższe, męskie
niższe. Najwyższy głos żeński nazywa się sopran,
najniższy — alt. Wśród głosów męskich są również
wyższe i niższe. Wysoki głos męski nazywa się tenor,
zaś nisko, nieraz bardzo nisko brzmiący — bas. Nazwa
baryton odnosi się do średniego głosu męskiego.
Ale nawet głosy, które się tak samo nazywają, mogą
mieć brzmienie do siebie niepodobne, bo każdy głos
ludzki ma inną barwę muzyczną. Po niej, nie patrząc,
możecie poznać, kto do was mówi, po niej też poznajemy
głosy ulubionych śpiewaków.
Utwory do słuchania: Sroczka L. Miklaszewskiego (L0424). Kra
kowiak S. Moniuszki (L0424). Wesoła piosenka T. Mayznera (L0422).
Sad T. Mayznera (L0423).
Zaczęło się od jakiegoś tańca, przy którym trzeba
było wystukiwać rytm. Z początku wystarczało klaska-
nie, ale lepszym sposobem okazało się wybijanie rytmu
drewienkiem na wydrążonym pniu drzewa lub palcami
na napiętej skórze. I tak pewnie powstały instrumenty
perkusyjne, to znaczy te wszystkie, w których dźwięk
powstaje przez uderzenie.
Pewnie w tych dawnych czasach ludzie odkryli też,
że przy zadęciu, to jest wdmuchaniu powietrza w pustą
wydrążoną kość lub wydrążoną w środku gałąź, po-
wstaje dźwięk. I to było początkiem instrumentów
dętych, w których dźwięk powstaje przez wdmuchi-
wanie powietrza w rurę. Jeszcze dzisiaj, choć coraz
rzadziej, pasterze grają na prostych, z gałęzi zrobionych
instrumentach: małych fujarkach, fletach, długich do
pięciu metrów sięgających trombitach.
Przed wieloma tysiącami lat wynaleziono też instru-
ment strunowy. Może przy strzelaniu z luku dawni
myśliwi zauważyli, że napięta cięciwa łuku wydaj e
dźwięk. To był początek budowy instrumentów stru-
nowych. Struny umieszczone w łupinach dużych
owoców, na przykład kokosów, wydawały już dźwięki
mocniejsze, a im było tych strun więcej i różnej gru-
175
bości, tym melodie wygrywane na nich były rozmai-
tsze. Im struna cieńsza, krótsza i bardziej napięta, tym
dźwięk był wyższy, im zaś grubsza, dłuższa i luźniej
napięta — tym dźwięk był niższy. Każda struna dawała
tylko jeden dźwięk. Z biegiem lat ludzie nauczyli się
budować takie instrumenty, na których grając można
było z jednej struny wydobywać wiele dźwięków.
Dzisiaj instrumenty strunowe są bardzo liczne i róż-
nią się między sobą zarówno budową, jak i sposobem
gry na nich, a przede wszystkim barwą muzyczną. In-
strumentami strunowymi są i skrzypce (gra się na nich
pociągając smyczkiem po strunach), i fortepian (struny
w środku skrzyni uderzane są przez młoteczki, które
się podnoszą, gdy uderzamy w klawisz), i gitara,
i mandolina.
Utwory do słuchania: Koziorajka (L0421). Kowal (L0421).
Skrzypce
Wiecie już, że skrzypce są instrumentem bardzo
starym, chętnie i powszechnie używanym. Mówi się
o nich, że mogą wygrać wszystkie uczucia. Instrument
ten, który oglądacie prawdziwy lub na obrazku, bardzo
trudno jest zbudować.
Dawniej budowę skrzypiec otaczano wielką tajemni-
cą. Mistrzowie przekazywali ją tylko swoim synom lub
ukochanym uczniom. Trzeba było dobrze znać mate-
matykę, by obliczyć proporcje, umieć dobierać wszyst-
kie materiały, przyrządzać lakiery, którymi powlekało
się powierzchnię instrumentu. Trzeba było wiedzieć,
gdzie i jak umieścić podstawek i jak wytoczyć kolki,
jak wykonywać po kolei liczne czynności.
Bardzo trudno jest też grać na skrzypcach. Artyści
skrzypkowie, których grą zachwycamy się, muszą się
uczyć długie lata, zanim ten mały instrument stanie
się im posłuszny i zabrzmi pięknie.
O słynnych artystach skrzypkach i słynnych skrzyp-
cach krąży wiele opowiadań. Jedno z nich głosi na
przykład, że pewne cudowne skrzypce zawsze znikały
dziwnym sposobem, gdy stawały się własnością złego
skrzypka i w tajemniczy sposób wędrowały do naj-
lepszego skrzypka. Inne znowu mówi, że pewne
piękne skrzypce zawsze ostrzegały swego właściciela,
* •
gdy miało spotkać go coś złego. Zawsze wtedy podczas
koncertu pękała w nich jedna struna.
- •
Na skrzypcach można grać melodię, można grac tez
równocześnie kilka melodii na kilku strunach, można
naśladować głosy natury, zwierząt, ptaków. Skrzypi
występują też w orkiestrze, to jest w dużym zespole,
176
złożonym z różnych instrumentów. Zajmują w tym
zespole ważne miejsce, często „prowadzą”, czyli grają
najważniejszą melodię.
Utwory do słuchania: Kogut i kury H. Leonarda (L0423). Polonez
elegijny Z. Noskowskiego (L0423). Perpetuum mobile C.Bohma (L0424).
Orkiestra i chór
Słyszycie o zespołach, które nazywają się: orkiestra
i chór.
Wiele utworów muzycznych wykonuje nie jeden
artysta, którego nazywamy solistą, ale cały zespół.
• *•
Jeżeli ten zespół składa się z instrumentów, nazywa się
orkiestrą. Może w niej grać na różnych instrumentach
kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu muzyków. Inne
utwory wykonywane są przez zespół, w którym się nie
gra, lecz śpiewa. Mówimy, że jest to zespół chóralny
albo po prostu chór. Chóry mogą być różne, na
przykład dziecięce, żeńskie, męskie lub złożone z gło-
sów żeńskich i męskich, czyli mieszane. Chóry mogą
śpiewać bez towarzyszenia instrumentów lub z towa-
rzyszeniem, czyli z akompaniamentem na przykład
fortepianu lub całej orkiestry.
Czy byłoby jednak możliwe, żeby kilkanaście osób
w zespole orkiestry lub chóru bez kierownictwa wyko-
nało długi ,i trudny utwór muzyczny? Otóż nie!
Ktoś musi zespołem kierować. Kierownikiem chóru
i orkiestry jest dyrygent. Stojąc przed zespołem
pokazuje ruchami rąk, w jakim tempie ma być utwór
wykonany, w którym miejscu należy grać i śpiewać
głośniej lub ciszej, jakie instrumenty lub głosy w róż-,
nych częściach utworu muszą być lepiej słyszalne, bo
właśnie wykonują główną melodię, a słuchacze powinni
"? - j _  	7 -   -	3 y *	.. y
zwrócić na nią szczególną uwagę.
Dyrygent, chociaż nie gra w orkiestrze na żadnym
instrumencie ani nie śpiewa, jest artystą wykonawcą.
Bez jego udziału trudne utwory zespołowe nie mogłyby
*
być w ogóle wykonywane.
Utwory do słuchania: Wiosenka S. Niewiadomskiego (L0426).
Kaczyce (L0429). Powitalny polonez K. Kurpińskiego (L0425).

4.	MŁODE LATA FRYDERYKA CHOPINA

Z każdym miesiącem, z każdym dniem chyba, kiedy wała się ta nazwa bardzo zabawna. Nie obmyślał
trzyletni Frycek matkę swoim graniem ze snu
zbudził, coraz lepiej poznawał się z mową instrumentu.
Z początku sama nazwa „fortepian” trudniejsza była
dla chłopca od gry samej. Bywało, Frycek podnosi
pokrywę klawiatury, spojrzy na klawisze i wie bez
grania, które się ze sobą pokłócą, a które dadzą zgodne,
miłe brzmienie. W miarę jak wzrastał, już nie potrze-
bował patrzeć na klawiaturę, bo już na pamięć wiedział,
jak pokłócić klawisze i jak zażegnać te kłótnie. Wygry-
wał nie tylko to, co mama grywała do tańca, ale to, co
sam sobie wymyślił wcześniej.
Albo znów
mały Frycek grać te zasłyszane melodie, a potem od-
mieniać je po swojemu. Zmieniał je, przedłużał krótką
melodyjkę, powtarzając po wiele razy, ale za każdym
razem inaczej. Stawała się melodia pod paluszkami
małego artysty smutna, to znów wesoła, brzmiała
żwawo jak taniec, to znów rozciągała, się w powolną,
rzewną kołysankę. A zawsze słyszało się w tej muzyce
główną melodię, od której Frycek rozpoczynał swoje
granie. Taką odmianę i przedłużanie jednej krótkiej
melodii nazywali starsi „wariacjami”. Fryckowi wyda-
;rywał to, co od ludzi usłyszał. Lubił
on
zawczasu swoich melodii, lecz je improwizował, to
znaczy tworzył podczas gry.
kiedy „opiekun” dał znak, że trzeba iść
Rodzice Chopina prowadzili tak zwany internat,
czyli stancję, to znaczy że u nich mieszkało kilku
uczniów szkół warszawskich.	<
Pewnego wieczoru państwo Chopinowie poszli do
teatru, zostawiając internat pod opieką najstarszego
z nich, Antka Barcińskiego. Wszystko było dobrze
do czasu
spać. Wtedy chłopaczyska tak się rozszalały, że w ża-
den sposób nie można ich było zapędzić do łóżek.
— Fryciu, ratuj, uspokój ich jakoś — uderzył Antek
w prośby do Chopina, zasypiającego już w swoim
pokoju. Naszemu Fryckowi nie trzeba było dwa razy
powtarzać.
— Chłopcy, chcecie, żebym wam bajkę opowie-
dział, ale nie bzdurną bajkę, tylko straszną balladę
o zbójcach? Posłuchajcie!
Siadł przy fortepianie i uderzył pierwsze akordy
Kilku chłopców przerwało zabawę i zaczęło słuchać...

178
A... to nawet zabawne, co ten Frycek gra. Zbójcy
robią zasadzkę na bogatych kupców, o, już wypadli
z ukrycia... Szamotanie się, groźne okrzyki.a wołanie
o pomoc. Na próżno. Kupcy są bezbronni, a w nocy
droga pusta. Zbójcy z hałaśliwą radością wracają do
swojej jaskim. Przy ognisku dzielą się zdobytym łupem.
Jest już chyba późno. Rozmawiają coraz ciszej... ci-
szej...
Chłopcy jeden po
drugim osuwali
się na miękkie
poduszki. Aaa, Aaa...
Kiedy o północy pan Mikołaj, ojciec Fryderyka,
zajrzał do internatu, o mało nie krzyknął z wrażenia.
W sypialni, która wyglądała jak po najeździe Tatarów,
siedzieli i leżeli na podłodze jego wychowankowie,
a Frycek w nocnej koszuli i z przymkniętymi oczami,
zapomniawszy o swoich słuchaczach, grał monotonną
kołysankę.	,	,
Ale prawdziwe życie, prawdziwe używanie było
dopiero na wsi. Żelazowa Wola na Mazowszu, Poturzyn
koło Chełma Lubelskiego, Antonin w Poznańskiem,
Antonin w Poznańskiem
Szafarnia na Kujawach — to miejsca, w których najbar
dziej lubił Frycek spędzać wakacje. Od rana do wieczo-
ra można biegać po polach, słuchać, jak szumią wierzby
nad Utratą, jak grają żabie orkiestry w stawach, jak
żeńcy wracając z pola śpiewają piosenki prześliczne,
jakich się nigdy w mieście nie usłyszy.
Ale najbardziej lubił Frycek wiejskie kapele. Dziś
właśnie w Maćkowej chacie wesele jego córki. Będzie
czego posłuchać — pomyślał chłopiec, kucając pod
oknem. Od podwórza zasłania go wielki krzak bzu,
więc nikt mu tu nie będzie przeszkadzał. Grajkowie
stroją instrumenty. Frycek wspina się na palce i do-
czekać się nie może, kiedy wreszcie zaczną. O, już
buchnęły pierwsze tony siarczystego oberka. W ciasnej
izbie zakręciło się, zakotłowało, ale on tego nie widzi.
Przysiadł na ziemi i cały zamienił się w słuch. Skończył
się oberek, teraz skrzypce zawodzą smutnego kuja-
wiaka. W połowie melodii Frycek zrywa się i biegnie
pędem w stronę domu, żeby tylko prędzej dopaść do
fortepianu. Wreszcie schodki... ganek... pusty salon.
Kładzie ręce na klawiszach i usłyszanego na wsi ku-
jawiaka gra tak, jak on go rozumie i czuje.
I tak było zawsze. Dlatego w każdym utworze Cho-
pina dźwięczy choć kilka taktów polskiej ludowej pio-
senki lub tańca.	. •
179


Fryderyk zaczyna dwudziesty rok życia, w War-
szawie po dwukrotnym pobycie za granicą jest już
u szczytu popularności. W kraju niczego więcej nauczyć
się nie może, bo jego profesor przyznaje otwarcie, że
uczeń prześcignął mistrza. Trzeba więc ruszać w świat.
To łatwo jest powiedzieć — trzeba.
Jakże tu jechać w obce strony, kiedy w Warszawie

•

wszyscy myślą i mówią tylko o jednej najbliższej spra-
wie — o zerwaniu pęt carskiej niewoli. Cała młodzież
szykuje się do zbrojnego czynu, a tylko on jeden ma
być sam i daleko od nich? A jak przykro pomyśleć, że
się długo nie zobaczy Szafami, Poturzyna, Żelazowej
Woli. Więc choć wyjazd jest postanowiony, termin
odkłada się z miesiąca na miesiąc. I jeszcze przez jedno
lato młodzieniec chłonie oczami obraz równiny mazo-
wieckiej, wdycha w słabe płuca zapach jej pól i słucha,
słucha tego wiejskiego grania, które mu będzie dźwię-
czeć w uszach w dalekich, obcych stronach
Utwory do słuchania: Polonez g-moll (L O 424). Mazurek B-dur
1 (LO424).
Nadchodzi jednak dzień odjazdu. W pochmurny,
listopadowy ranek 1830 roku, przy rogatkach na Woli,
gdzie kończyło się wtedy miasto, zbierają się wszyscy
ci, których ukochał całym sercem: rodzina, przyjaciele
wielbiciele jego muzyki. Zegnają go słowami pieśni
napisanej na tę okazję, które mówią, że choć on sam
wyjeżdża, tu w Warszawie zostaje jego serce.
Nikt wtedy nie wiedział, że prorocze to były słowa.
Fryderyk nie zobaczył już więcej Warszawy, tylko po
X' ’	<	-7	\	s
śmierci wróciło tu-jego serce.
Ostatni matczyny pocałunek, ostatnie poprzez łzy
spojrzenie i smukła sylwetka Fryderyka ze srebrnym
pucharem, do którego przyjaciele wsypali mu garść
ziemi ojczystej, ginie z oczu zebranych, w ciemnym
wnętrzu karetki pocztowej. z .	-.. T
(według Mani Horodyskiej)








SPIS RZECZY
I. ŚPIEWAMY I MUZYKUJEMY
Pieśni ludowe polskie i innych narodów
Pieśni na uroczystości szkolne
1.	Hymn państwowy ...................................... 4
2.	A. Barchacz Marsz I Korpusu ......................... 6
3.	E. Pałłasz Gdy żołnierze idą drogą................... 8
4.	T. Kierski Kołysze się statek ...................... 10
5.	A. Walaciński Czterej pancerni i pies............... 12
	___	_	a	_ -	•
6.	F. Leszczyńska Pociąg pośpieszny.................... 14
7.	M. Kaczurbina Piosenka o białym gołąbku ............ 16
8.	F. Jasionowski Piosenka pierwszomajowa ............. 19
9.	J. Klukowski Majowa piosenka ....................... 21
Pory roku
10.	L. Kowalewski Polana...........................
11.	F. Lpszczyńska Szedł listopad..................
12.	A. Rajcew Jesienny deszcz......................
13.	A. Markiewicz Sanna ...........................
14.
15.
M. Kaczurbina Stary piec
elodia ludowa Tańczący sad
16. I. Hurnik Zasadzę jabłonkę
17. W. Lutosławski Wianki
18. M. Starokadomski Niedzielny rybak .............
23
24
26
29
3h
33
34
36
38
19.	Podhalańska melodia ludowa Hej, Jamcku serdecko . .	40
20.	Podhalańska melodia ludowa W murowanej piwnicy. .	42
21.	Podhalańska melodia ludowa Tyś za wodą............ 44
22.	Melodia ludowa z Orawy Nuty moje, nuty ....	45
23.	Podhalańska melodia ludowa Czyjeź to komsie ....	46
24.	Śląska melodia ludowa Dzieweczko ze Śląska.....	47
25.	Śląska melodia ludowa Śpij, dziecinko............. 49
26.	Śląska melodia ludowa Przez wodę, komczki......	50
27.	Opolska melodia ludowa............................. 52
28.	Melodia ludowa Hej, od Krakowa jadę ............. 53
29.	Rzeszowski taniec ludowy Cebulka................... 54
30.	Melodia ludowa z Mazowsza Bandoska ................ 56
31.	Melodia ludowa z Mazowsza Gaik .................. 58
32.	Kurpiowska melodia ludowa W kadzidlańskim boru. .	60
33,	Pieśń ludowa z Radomskiego Hej, tam w polu jezioro. .	63
34.	Melodia ludowa z Powiśla Od Pawłowic............. 65
35.	Melodia ludowa z Powiśla Jędrzejowski ............
36.	Melodia ludowa z Kujaw Rzepka ....................
37.	Melodia ludowa Lubelski walczyk ..................
38.	Rosyjska melodia ludowa Żuraw ....................
39.	Czeska melodia ludowa Odlot dzikich gęsi
57
□8
70
71
73
181
40. Węgierska melodia ludowa Róża ................
41. Węgierska melodia ludowa....................
42. Ru:
uńska melodia ludowa Las wita dzieci
43. Bułgarska melodia ludowa.........................
Angielska
elodia ludowa
Płynie łódź moja
Grecka melodia ludowa
Szwedzka pieśń dziecięca.............................
Pieśń Murzynów a
erykańskich Znów mnie zapro-
wadź do Wirginii.................................
Eskimoska pieśń ludowa...........................
Piosenki różne
St. Moniuszko Prząśniczka ...............  .	. . .
50.
51.
52.
53.
55.
56.
58.
59.
60.
61.
62.
63.
B. Rutkowski Wisła
I. Pfeiffer Krakowiaczek
•H. Swolkień Nasz konik .......................
T. Dobrzański Idą ścieżką gąski .........
J. Ołów Na fujarkach . . ......................
E.	Pałłasz Indiańskim krokiem..................
W. Keller Jedzmy w świflt .....................
F.	Rybicki Tramwajem pó Warszawie .............
Melodia ludowa Dzwon ..........................
N. N. Zegary...................................
T. Kierski Jagusia na huśtawce.................
St. Rembowski Malarski fach....................
T. Kierski Kwiatki kupujcie....................
W. Iwannikow O jeżu ...........................
64.	Z. Lewina Tik tak, tik tak.
65.	P. Eben Kołysanka dla córeczki
66.	K. Orff Kołysanka..........
182
75
76
78
81
83
85
86
88
90
67. K. Reiner Wielki świat ...........
68. M. Drobner Kaczki...................
II. NASZE WŁASNE PIOSENKI I ILUSTRACJE
MUZYCZNE .........................
92
Najkrótsza muzyczna rozmowa (str. 138) — Piosenk
o kwiatach i drzewach (str. 138) — Odgadujemy me-
lodie (str. 140) — Konkurs na piosenkę Kubusia
Puchatka (str. 141) — Piosenki o miesiącach (str. 142)
— Muzyczne pytania i odpowiedzi (str. 143) — Pio-
senka warszawska (str. 143) — Ilustracje muzyczne
(str. 144) — Wiersze i muzyka (str. 144).
94
131
134
137
97
99
III. WIADOMOŚCI I ZAGADKI MUZYCZNE
101
104
106
108
110
113
114
115
117
119
122
124
127
128
1. Wiadomości
148
Nazwy solmizacyjne (str. 148) — Klucz wiolinowy
(str. 149) — Gama (str. 149) — Trójdźwięk (str. 150)
— Rozszerzenie skali (str. 150) — Ćwierćnuta i takty
ćwierćnutowe (str. 151) — Ósemka (str. 152) — Pół-
nuta (str. 153) — Cała nuta (str. 154) — Półnuta
z kropką (str. 155) — Pauzy (str. 156) — Takty ósem-
kowe (str. 156) — Przedtakt (str. 157).
2. Zagadki muzyczne ..............................
Czego tu brakuje? (str. 159) — Dopisz nuty (str. 159)
— Jaka to piosenka ? (str. 160) — Poprzestawiane takn
(str. 160) — Podziel na takty (str. 161) — Uzupełnij
zapis (str. 162) — Jakie to tańce? (str. 163).
174
178
4. Młode lata Fryderyka Chopina
I
3. Kto tworzy muzykę? ’ .....................
Kompozytorzy (str. 174) — Wykonawcy muzyki (str.
174) — Jak powstały instrumenty muzyczne ? (str. 175)
— Skrzypce (str. 176) — Orkiestra i chór (str. 177).
IV. POWIASTKI MUZYCZNE
1. Muzyka naszym przyjacielem......................... 166
Muzyka w naszym życiu (str. 166) — Co się komu
podoba (str. 167) — Siła muzyki (str. 168).
*•'	—• • ’ • E ii ” Ł . bK
2. Pieśni i tańce ludu polskiego ..................... 169
Co to jest folklor? (str. 169) — Obrzędy i tańce (str.
169) — Muzyka krakowska (str. 170) — O kuja-
wiaku i oberku (str. 173).
Okładka:
LESZEK HOŁDANOWICZ
Ilustracje i opracowanie graficzne-
EWA KWIATKOWSKA

Redaktor: Mirosława Jankowska
Redaktor techniczny: Zofia Nartowska
Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne
Warszawa 1974
Arkuszy druk. 11,5; wyd. 10,33
Zamówiono dn. 8 IV 1974 r.
Podpisano do druku w październiku 1974 r.
Druk ukończono w listopadzie 1974 r.
Papier offset, ki. V. 70 g. role 61 cm z Fabryki Papieru w Częstochowie
Cena zł 9.— Zam. nr 1485/74
Poznańskie Zakłady Graficzne im. M. Kasprzaka w Poznaniu
Zlec. 1390/74 — F-4/484
(Wykonano z diapozytywów poprzedniego wydania)