.
...r:>
1

..s)



-


"--




,
's


I I I I
I.

 I

.- .= I

...... - \=
:::
 c:
;:,t:i ..

 ":' J!
'.f. .


!
t: i
t I I
 l
X" - - < -<

..
 t:.::

.
 . < _:


g
1




lnll Rl(MnnIUIA PanKl(fi
1828 -1868 -1928
o P RAe 0 W A L I:
Dr. rued. KAZIMIERZ ZIELIXSKI
I.t:KARZ SACZELNY SZPITAI"A
Dr. E D WAR D W A J S
STARSZY ASYSTEI"T SZPJTAI.A
I
\
d .J
If
P "T OW.\
coZKOL\  t01:NY(H
w Bi 'msto* '
..... ,(  ..
a..... L
\\-'ARSZAWA
P" NST't 'rT',T A
SZKCJ \ P YCH
UJ .JJ' t.I loku
L..Jj...Q ,._..h5_
tel. 22-53
-
WYUA WI'iICT\\ 0 WYDZIAU' SZPITALlCTW A I OPIEKI SPOLECZNEJ
;\lAGISTRATI' N. ST. WARSZA\VY
19 28

Odbito w Orukarni \Vzoro,,"ej
,,- a,'szawa. Dluga 20
Tclefon 4.6-bO
151S-
() (, .1
. I.
I (f' I
I
A ,"
'J

Sprawozdanie mmeJsze jest pierwszem, jakie wydaje Szpita!
Przemienienia Panskiego. Bylo rzeezq nie do pomyilenia przyto-
C:Lye dane statystyezne za c:aly ezas jego istnienia, c:hocb}' ze wzg/';-
du rw brak miejsea irodel do opracowania odpowiednieh roz-
dzialOw.
Uwaialiimy za jedynic wskazanc przytoezyc wainiejszc
fragmcnt)' i sylu'ctki z dzicjow szpitala. Staraliimy si 0 nicprzc-
ladowanie eyframi niniejszej prac:y, eheieliimy dac ezytelnikowi
epizodyezny opis wainiejszyc:h etapow lStmcma instytueji, przC7
ktorq przeszlo kilka pokolen.
Rzeezq c:zytelnika bdzie osqdzic, ezy eel nasz zostal oszqg-
nifty.
AUTORZY

.

RYS HISTORYCZNY ROZWOJU
SZPIT A LNICTW A PRAGI.
Nazwa Praga pochodzi wed lug objasnienia Slownika Gcogra-
ficznego od slowa "wyprazony" (wypalony).
W miejscu tem kiedys musialy bye lasy, ktorc zostaly "wy-
prazone". Bye moze, ze jako wioska Praga istniala wczdniej, niz
\XTarszawa. Wlakicielc Pragi (wioski) czsto sit( zmieniali. W kaz-
dym bdz razie juz w wieku XVI Praga byla duz osad<1 ze znaci-
nym ruchem handlowym. Dnia 10 lutego 1648 r. Michal Erazm
Dzialynski, biskup kamieniecki, otrzymal przywilej krolewski na
przemianowanie Pragi na miasto.
Praga zyskala oddzicln<1 jurydykl(, oddzidny herb. Scislc
mowi<1 c , na terytorjum Pragi znajdowaly sit( podowczas dwie wsic
tegoz nazwiska i kilka innych, przyleglych. Przywilcj krolewski
cotyczyl tylko jednej Pragi biskupici; druga Praga zmicniala cz-
sto swych wlakicieli (Kazanowscy, Lubomirscy, Czartoryscy) i do-
piero w 1788 zostala przyl<1czona do miasta Pragi.
Miasto Praga jako oddzielna jednostka isrnialo [43 lata, t. j.
do roku 1791. W roku tym Praga zostala przyl<1czona do War-
szawy jako przedmidcie.
Jak wiclk<1 byla Praga? Na obrazie Bernarda Bellito de Ca-
naletto, w roku 1770 sztychowanym, Praga sprawia wrazenie ra-
czej wsi. nii jakicgos miasta. Widae 2 kokioly po prawej stronie
i duzy budynek kokielny, prawdopodobnie klasztor p. Bernardy-
nek, gdyz tcrytorjalnie lezy on jakby w okolicy obecnej u1. Pa-
nicnskiej. Brak dzisiejszej ulicy Zygmuntowskicj. T cren obecne-
go Parku Praskiego jest zabudowany malemi domkami drewniane-
mi. jak i cala zreszt'1 Praga. N a planie z roku 1872, rysowanym
przez Chalmondrier'a, Praga owczesna ma 2 duzc ulice, id<1ce nie-
5

7byt prawidlowo, jednak rownolcgle do Wi sly. Od nich w kie-
runkach prostopadlych odgalt;zia sit( 14 - ] 5 uliczek, idcych row-
nolegle do obccncj u1. Zygmuntowskiej.
Trudno orzec, czy Praga posiadala w dawnych czasach szpi-
tal, urz<1dzony na wzor duzych szpitali W arsza wskich, bye moze,
.i:e, jako miasto, rzdz<1ce sit( juz od czasow Wladyslawa 1 V
(1648 r.) prawem magdeburskiem, posiadala instytucjc, ktorych
p:zcznaczeniem bylo lcczenic chorych. Bye moze, zc (jak w daw-
nicjszej Polsce bylo podowczas w zwyczaju) przy kokiolach pa-
rafjalnych Pragi znajdowaly sit; domy schronicnia dla starcow
i ubogich, zwane "szpitalami", pomimo swych skromnych roz-
nliarow.
Ze wzgl<;du na pozary, jakie czsto nawicdzaly Pragt;, klt;ski
politycznc (najazd Szwcdow, rzcZ i spalcnic Pragi przez Suworo-
wa) i powodzie, jakich nie szcz<;dzil los dzicj6w, nic ocalalo prawie
nic z aktow Magistratu owczesnego miasta Pragi.
Pierwszq zrodlow<1 notatk<; daje dopicro Wcynert (w ,,ta-
rozyrnoSciach Warszawskich"), ktory podajc, zc Praga w roku
1792 posiadala 3 szpitalc, jcden drewniany przy u1. Nowej, dwJ.
szpitale, takzc drewniane, przy u1. Wspanialej pod Nr. 240 i 241.
Czy to jest jednak zgodne z rzeczywistoki, rrudno, doprawdy,
orzec, gdyz spis domow i ludnoki Pragi z 1792 r. wymienia tylko
2 szpitalc przy u1. Wspanialej.
Szpitale te nie musialy bye zbyt wiclkie, sCjdz,,!c po opisie
szpitala przy u1. Wspanialej pod Nr. 240, gdzie bylo "ubogich
mt(zczyznow 3 i niewiast 5, sluzca bialoglowa I". CO si<; z tymi
szpitalami stalo, jak dlugo istnialy, nicwiadomo.
Opieraj,,!c si<; na tymze spisie ludnosci, stwierdzic trzcba. ze
prawdopodobnie, leczeniem zajmowaly si<; rowniez i klasztory, al-
bowiem spis ten wymienia klasztor PP. Bernardynck przy u1. Pa-
nicnskicj (dzisiejsza u1. Panicnska?) z podkrdleniem jego funkcji
samarytanskich. Klasztor ten mial ,,20 panicn zakonnic, I] bialo-
glow na edukacji, 30 rezydentck szlacheckiej i miejskiej kondycji.
Hclowej, zony srolarza z Warszawy na poprawt( osadzonej, Xi<;z-
nej Woronicckiej, 2 mt(zczyznow i 2 bialoglow jeszczc. ubogich
m<;zczyznow 7, ditto bialoglow 20".
Dalsze losy klasztoru i szpitala P. P. Bernardynek nie byly
zbyt pomyslne. W 1807 szpital P. P. Bernardynek zostal zaj<;ty
na lazaret wojskowy i wkrotce zostal rozebrany przez wojska fran-
6


I ,';.-.
tii;
','} ,
:'. 1_,,.
'!!!! ,?; ,
«
I   \  f.. 
,il..!. \":- y J" t\i,'
""l"It<t · "  ."
''>:--j ,,-t'1 ""
...t.. ....fI f....Hif/f,_t. 
::.. i:i "I<iP'j
"fi)"s!t!!'Ji -
.':¥' -¥..::-,.\c
_.:...,,> i." ," . {J4- ,, .
, . "  ' f'. . -J.' q: ,t....
,. i._ ". ,,!jj....,,:.;rY
':,,)':..01 ' ' ..' ",. .. ' , .... . .
, .-&7'" & _ .:.? .A"" ",,,::,' ,.,,,,-.. .
iIo,
II!.
:> :
,."
.1i _
-:.4
, ,
'.,
Wid ok Pragi w XVlll-ym stuleciu.
....-
 -"",
"'''I'!:- f!:!':i
'!':."'t.(
" '"  .
l'c..:.:
"' 
_. ',Y , :. '..,:J
 ;::'j '...."".-- .....;:..,"'-,
>;

...
.;...,..
Pl'aga en XVIII-me siilcle.

cuskie podczas budowy fortyfikacji mostowych od strony Pragi
z rozkazu Napoleona I-szego.
Przez kilkadziesit lat nastpnvch Praga nie posiadala zad-
nego stale go szpitala dla ludnosci cywilncj, rozwija si natomiast
szpitalnictwo wojskowe.
Z innych hode! wiadomo, zc Dr. Walerjan Klecki byl mia-
nowany okolo roku 1825 - 1826 naczclnym lekarzem szpitala
wojskowcgo na Pradzc. Dla kisloki hiswryczncj dodamy, ie
W. Klecki byl lekarzem bataljonowym 5 p. p. b. Wojsk Polskich.
Szpital ten miekil si<; w murowanym obszernym, jak na owczesne
czasy, do dzisiaj istnicj<1cym jeszcze, starym gmachu naszcgo szpita-
la. Kiedy gmach [en wybudowano, - niewiadomo. w kazdymb,,!dz
razie na planic sztabowym z r. 1825 budynek jest ten oznaczony
jako koszary pontonierskie. Szpital wojskowy na Pradze byl prze-
znaczony na szkorbut i inne choroby przewlekle (cgipskie zapalcnie
oczu). Owczesny picrwszy lekarz naczclny nicdlugo pozostawal
jednak na tern stanowisku, gdyz kolo 1830 roku znajdujemy go
w szpitalu na Ujazdowie.
W 1837 szpital wojskowy oa Pradze jeszcze funkcjonowal.
Do roku 1863 stalo tam wojsko, na tymze tcrenie znajdowal si<;
punkt zborny, i az do r. [867 w tymze budynku byla rozlokowana
sluiba wojskowa wyznania mahometanskicgo.
Przerwiji11Y jednak reminescencjc wojskowe i wrocmy do
szpitalnictwa cywilncgo.
Piq Achillesow,,! Magistratu, wi adz samorz,,!dowych War-
S7aWY jest, byl i prawdopodobnie bdzie chroniczny brak lozek
szpitalnych. Tak, np. kolo roku 1850 - 60 szpitalc warszawskie
byly tak przepelnione (cytowane wedlug D-ra B. Jakimiaka), ie
w szpitalu Dziecitka Jezus w lutym 1854 r. lezalo chorych 960,
chociaz miejsc bylo tylko 630. Na salach stalo po 4 rzt(dy lozek,
kladziono chorych w braku lozck na siennikach, na podlodze kory-
tarzy, cz<;sto po dwoch na jednym sienniku. OwczcSni administra-
torzy ratowali sytuacj<; paljatywami, otwierajc sezonowe szpitale
na wypadek epidcmji. Np. W 1854 r. urz<1dzono na Pradze szpital
w dOlllU Cicszanskiego, przyczClll opinja owczesncj Rady Admini-
srracyinej wyraznie zaznacza "w budynku, gdzie byl dawniej od-
dziaJ cholcrycznych". Byl}' to szopy, zaopatrywanc kazdorazowo
w sienniki i tapczany.
Nadeszla epidemja cholery w 1866 roku. Epidemja zmusib
miasto do zajcia na szpital choleryczny budynkow po bylym zbor-
.7

nym punKcle. Trwalo to dwa lata. Coraz ci<;zsze warunki allltarne
i zwi<;kszajcy si stalc rozrost Pragi zmusily wreszcie w 1865 r.
Glown,,! Rad<; OpiekUllcq do urz<1dzenia talego szpitala na Pradze.
Po 3-lernich debatach, a wic " 1868 roku, zostal utworzony na
Pradze szpital st:II}' pod nazw"! "SzpitJ.l N. Marji Panny na Pra-
dze". Szpital ten liczyl pocztkowo okolo 100 lozek- Oddzial ko-
biecy mial 55 16zek, oddzial m<;ski 45.
Pierwszym naczclnym lekarzem szpitala jako wlasnoki mia-
sta byl Dr. Zygmunt Dobil:szewski. Caly personel szpitala skladal
sit(, oprocz naczelnego lekarza. z 3 siostr milosierdzia, 3 lekarzy
i 2 felczerow.
\XTkrotce po otwarclU szpitala zorgal1lzowano ambulatoryjne
przyjcia ubogich chorych, jednakZe bez wydawania lekarstw, gdyz
szpital owczesny nie posiadal apteki. Ambulatorjum to funkcjo-
nowalo przez !at kilka, poczem nasqpib przerwa w jego dziabl-
noki z niewiadomych nam przyczyn.
Od r. 18rJ Lekarzern Naczelnym zostal Dr. Wladyslaw
Kryze, ktory prowadzil dwie sale (3-ci m<;sk,,! i 2 kobieq).
\V 1875 roku utwo:zono oddzial chirurgiczny.
Pierwszym chirurgiel11 i konsultantem tegoz oddzialu byl
Dr. \Vladyslaw Orlowski, ktory co drugi dziell dojezdzal z War-
szawy, a nast<;pnie, juz z konkursu, staly chirurg Dr. Francis7ek
Jawdynski.
W roku 1889 utworzono etat dla 2-ch studentow V-go kursu
Uniwersyteru, ktorzy micli pdnic zastpczo obowi,,!zki lekarzy
miejscowych szpitala, dotychczas bowiem stanowisk tych nie bylo,
i chorych przyjmowali fclczerzy (2-ch etatowych), mieszkajcy
w szpitalu (Behnke i Cebrz)'llski), szarytki i t. p.
Obowi,,!zki tych lekarzy miejscowych pe!nili obecny prof.
Uniwersytetu Antoni Ldniowski i juz niezyjcy Dr. l\..rzyczkowski
(pozniej lekarz prowincjonalny).
\V roku 1890 utworzono dopiero pierwzy etat lckarza miej-
scowego, na ktore to stanowisko przeszedl asystent D-ra ';okolow-
skie..;o w szpitalu Sw. Ducha - Dr. Kazimierz Zielinski.
Szpital Praski kilkakrotnie przeznaczony bywal na leczenie
chorych cholcrycznych. w czasic panowania epidemji cholerv azja-
tyckiej. Ostarnio w roku 1892 byl urzdzony oddzial, ktory pro-
wadzil pocqtkowo Dr. Kazimierz Zielinski sam, a nastpnic wspol-
nie z Dr. Edwardem Zielinskim. \V roku zas 1894-ym taki am od-


dzial prowadzil Dr. Boleslaw Jakimiak przy pomocy Dr. Rylki
Dr. Jerzego Brunera.
Caly szpital owczesny zajmowal jeden dlugi pi
trowy muro-
wany budynek. Na dole byla sala chirurgiczna kobieca po prawej
stronie (sala N r. I), na lewo mala salka wewn
trzna kob:eca (sala
Nr. 2); sale te byly male, razem z nimi na dole midcila si

kanccl.11ja szpitalna i apteka. Na gorze znajdowaly si
 sale m
skie:
wewn
trzna (sala Nr. 3) i chiru;'giczna (sala Nr. 4). TakZe na go-
rze midcila si
 salka operacyjno-opatrunkowa i dormitai szarytek.
W tych rozmiarach isrnial szpital lat okolo 20, to jest mniej
wi
cej do 1895 roku, gdy do istniej
cego budynku murowanego,
mieszcz
cego w sobie przedmioty inwentarza szpitalnego (sienniki,
loika i t. p.) dobudowano 2 skrzydla murowane i utworz::mo w ten
sposob oddzial szpitalny dla chorych wewn
trznych. (Sale 5 i 6).
Jedn
 polow
 tego oddzialu (sala kobieca) prowJ.dzil jako ordyna-
tor Dr. Edward Zielinski, drug
 polow
 (sala m
ska) p;'owadzil or-
dynator Dr. \Vladyslaw Bruner. R
,zem ob:e sale mialy 40 loiek.
Po zrzeczeniu sit; D-ra Wladyslawa Kryiego obowi
zki le-
k::trza naczelncgo obj
l w roku 1899 Dr. Jan Raum, ktory jui od
roku 1893 prowadzil oddzial chirurgiczny po Dr. JawdYl1skim (od
roku r893 ordynator szpitala Dzieci
tka Jezus), Dr. Kryic zas zo-
stal Kuratorem szpitala. Dzi
ki inicjatywie Dr. Rauma i staraniom
jego II wladz rosyjskich za posrednictwcm prof. Lukianowa, poz-
nicjszego oberprokuratora Synodu, powstaje wspolczcSnie urz
dzo-
ny tak zwany nowy pawilon na I04 loick. Pawilon ten zostaje po-
dzielony w ten sposob, ic na parterze do 2-ch sJ.l z05taj
 przenic-
sione sale wewn
trzne (ordynatorzy E. Zielinski i W. Bruner);
pierwsze pi
tro nowowybudowanego pawilonu zostaje przeznaczo-
ne na oddzial chirurgiczny, ktory od pocz
tku jego istnienia t. j. od
roku 1900 do konca zycia swego t. j. do roku 1918 p;'owadzi jako
ordynator sam owczesny lekarz naczclny Dr. med. J an Raum. Od-
dzial Dr. Rauma w starym powilonie obcjmujc Dr. Boleslaw Jaki-
miak, salt( zas 3-ci
 Dr. K. Zieli{lSki. W zwolnionym od chorych
prowizorycznym pawilonie (z salami 5 i 6) zostaje urz
dzony od-
dzial ginekologiczny, kierownictwo ktorego obejmujc Dr. Reutt.
\"0/ tym samym czasie 1900 r. (zJ. staranicm starszej siostry Woyno
zostaje wybudowana stylowa kaplica szpitalna z funduszow prze-
waznie prywarnych (kurator owczesny szpitala s. p. Filipkowski
pokryl lwi
 cz
sc kosztow budowy).


9