SŁOWNIK GEOGRAFICZNY.




SŁOWNIK GEOGRAFICZNY
KRÓLESTW A POLSKIEGO
I INNYCH KRAJÓW SŁOWIAŃSKICH
WYDANY
J?od. Eed.ak:cyą
Bronisława Chlebowskiego, Magist.ra nauk filologiczno .histo-
rycznych b. Szk.oly Glównej Warszawskiej.
Władysława Walewskiego, obywatela ziemskiego, Kandydata
nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego.
WEDŁUG PLANU
Filipa Sulimierskiego
i z pomocą zgromadzonych przez niego materyalów.
':t'O:b..l.t J:::X:.
W AR SZA W A.
NAKŁADEM W Ł A D Y S Ł A W A W A L E W S K I E G O.
Druk ,;WIEKU" Noy-Śiat Nr. 61,
J.888.

)l;o3BOJleHO IeH8YpolO.
BapnJaBa 28 Hoaopa 1887 r.

F_
(DokończenIe).
Pożajście, dwór nad Niemnem, pow. ko- wej tablicy napis złocistemi literami, wyraża-
wieński, o 8 w. od Kowna, wsławiony wspa- jący kiedy i przez kogo te gmachy wzniesione.
niałym kościołem i eremem niegdyś kamedu- Kościół tutejszy nie jest to hden ogromny
łów, na. górze zwanej Mons Pacis (Góra Po- gmach, ale pod każdym względem liczyć się
koju, z aluzyą do nazwiska Paców), zamienio- moie do naj piękniejszych świątyń w dawnej
nym dziś na monaster prawosławny. Erem ten Polsce. Od gzemsów kopuły wszystkie ścia-
wzniesiony został w 1662 r. przez Krzysztofa ny powleczone sa, czarnym i czerwonym wło-
Paca, kanclerza w. ks. lit., jednego z najzna- skim marmurem, posadzka tymże samym ka-
komitszych mężów stanu za Jana Kazimierza a mieniem wysłana w kostki białego i czarnego
następnie głównego doradcy i przyjaciela kró. koloru; kopuła zaś okryta bogatą rzeźbą i pię-
la Michała, i żonę jego Elżbietę Eugeuią z hr. knymi alfreskami, wyobrażającymi history/!,
ue Maly. Droga brukowana i słupka.mi gra- zakonu kamedułów. Wielka płyta ciemnego
nitowymi obsadzona prowadzi do obwodu mu- marmuru włożona w posadzkę ze złotymi na-
rem otoczonego, gdzie za bramą była ulica pisarni, pokrywa wejście do grobu fundatora
lipami wysadzana, a w końcu jej dopiero dru- i żony jego, gdzie także spoczywa troje dzieci
gil. brama, przez którą wchodziło się do tak ich i kilku wiernych służących. Przeszedłszy
zwanego Forestarium. Jest to dzied?iniec oto- galeryą na kolumnach wspartą i przy koście-
czony bndowlami murowanemi ze trzech stron, le będącą, wchodziło !Się do samego eremu,
którego czwartą ścianę stanowi sama świąt y- który był podobnym do wszystkich klaszto-
nia. Mury te przeznaczone były po większej rów kamedulskich. Składało go dwanaście
części dla pomieszczenia tych, którzy tu przy- domków murowanych, stojących w pewnej
bywali żądając gościnności zakonników. Od symetryj, w sadzie drzew owocowych obwie-
bramy na prawo jest tak zwana sala Pacow- dzionym wysokim murem. W końcu wznosiła
ska, budowa długa bez piętra, ozdobiona czte- się wieża na urwistym brzegu Niemna wymu-
rema wielkimi obrazami pędzla włoskiego. rowaua. Kościół ten poświęcony św. Romual-
Pierwszy z nich przedstawia powitanie Bo- dowi i św. Magdalenie de Pazzi z Florencyi,
garodzicy ze św. Elżbietą; drugi wyobraża razem z klasztorem, prócz hojnego uposaże-
Chrystusa z uczniami i ma głowy bardzo pię - nia w ziemi, miał kosztować podług jednych
kne; trzeci Wniebowzięcie P. Maryi; czwarty 2,000,000 złp., a podług drugich, którzy się-
Ś. Romualda, a wszystkie mają, zalety niepo- gali do ksiąg rachunkowych domu Pacowskie-
spolite. W tej sali także mnisi zachowali ekran, go, 8,000,000 złp. Utrzymywała się tradycya
na którym tak doskonale odmalowany miał miejscowa, że Pac miał na to wszystko ośm
być kominek z palącym się ogniem, że Karol beczek złota poświęcić. Konstytucya scjmo-
XlI przybywszy tu podczas wyprawy na Li- wa r. 1662 zatwierdziła tę fundacyą, dmga
twę w 1706 r., kiedy wszedł do sali zziębnięty, zaś walnego sejmu warszawskiego r. 1667 po-
chciał się przy nim ogrzać. Lecz poznawszy nawiajac tę aprobatę, przydała zatwierdzenie
złudzenie zagniewany trącił go nogą, od cze- na wioski temu klasztorowi od króla przydane
go została plama z błota, której kameduli dlu. i na majętność Duszmiany przez kanclerza
pamiątki zmywać nie chcieli. Kościół sam jest Paca dla kamedułów nabytą, (ob. Vol. Leg.,
rotundą zawartą między dwoma skrzydłami t. IV, sk 895 i 1005). Utrzymuje się między
piętrowemi pięknego stylu, które przegradzają ludem około Pożajścia podanie, jakoby dyabli
klasztor właści wy czy li erem od Forestarium. widząc tak wspaniały kościół wznoszący się
Fronton kościoła Rtanowią dwie wieże, a mię- tu na ich zgubę, postanowili zniszczyć go ko-
dzy niemi wklęsły półowalny przysionek, niecznie. Dla nara.dzenia się zaś jak tego do-
wszystko z ciosu. Nad drzwiami na marmuro- kazać, złożyli sejm, zebrawszy się we środku

6
poż
piasta od koła porzuconego na drodze w po-
b1iżu fabryki. Lecz Pac dostrzegł za łaską
Ducha św. szatanów umawiających się, i klo-
cem z jarzębiny (której uderzenie najgorzej
im szkodzi) kazał zaklinować piasto i w ogień
wrzucić. W 1832 r. d. 29 września erem ten
zamieniony został na monaster prawosławny
klasy drugiej, a w 1842 r. wyniesiony na
pierwszo-klasowy. Kościół w 1840 r. poświę-
cony został pod wez. U spienia Bogarodzicy.
W monasterze tutejszym przebywał b. arcy-
biskup miński Antoni Zubko, jeden z głó-
wnych działaczy przyłączenia unitów na Li-
twie do kościoła prawosławnego. Par. pra-
wosl. P., dekanatu (błahoczynia) kowieńskie-
go, ma 3 cerkwie i 14 parafian (8 męż. i 6 kob).
W Tyszkiewicza »Wilii" znajduje się rysunek
bramy do eremu kamedułów pożajskich i ich
kościoła, jak one wyglądały do 1831 r., t. j.
do czasu przerobienia na cerkiew. Opis i wi-
dok P. podał Tygod. Illustr. z 1860 r. (t. I,
str. 199), górę zaś pod P. zamieściły Kłosy
(t. II, str. 317).
Poiaków, wś należąca niegdyś do klaszto-
ru cystersów w Mogile. Leżała w par. Pran-
docin i zlała się w jednę całość z tą wsią.
W XY w. był tu folwark, młyn, łany kmiece,
karczmy (Długosz, Lib. Ben., III, 425).
Pozar al. Pożary, w, pow. klimowicki, gm,
rodniańska, ma 13 dm. i 87 mk., z których 12
zajmuje się wyrobem wozów, sań, kół i t. p.
W błotach około wsi P. bierze początek rze-
ka Ipuć.
Pozar, wzgórze lesiste na płn. od wsi Bie-
lawiec w pow. brodzkim. Po wschodniej stro-
nie rozpościera się las Sznyrowczyk. Wznies.
226 mt. (szt. gen.); miejsce znaku triang.
Pozarce, wś nad bezim. strum., pow. wi-
lejski, w 3 akr. pol., gm. Miadzioł, akr. wiej-
ski Posopowo, o 12 w. od gminy a 64 w. od
Wilejki, ma 10 dm., 136 mk. (61 dusz rewiz.);
należy do dóbr Posopowo, hr. Tyzenhauza.
Pożarele al. Pożerle, wś i fol., pow. kalwa-
ryjski, gm. i par. Ludwinów, odl. od Kalwaryi
12 w., ma 10 dm., 36 mk., 415 mr. Wchodzi.
ła w skład dóbr rząd. Ludwinów.
Pożarki 1.) wś, pow. rzeczycki, wlokl'.
pol. brahińskim, gm. Mikulicze, przy drodze
ze wsi Szkuryły do Uniechówki, ma 13 osad;
grunta urodzajne, nieco faliste. 2.). P., wś,
pow. wołkowyski, w 4 okr. pol., gm. Wilczu-
ki, o 16 w. od Wołkowyska. A. Jel.
Pożarki, w dok. Wola al. Pożaryszcze i Po-
żarki, wś, pow. łucki, niegdyś we włości Ro-
żyszcze, na płn.-zach, od Rożyszcz, niegdyś
własność biskupów łuckich; ob, Arch. J. Z. R.,
cz. I, t. 1: 201; Kronika Wieliczki, t. III; 306.
Pozarna, rzeczka, lewy dopływ rz. Byk
(Bykul), prawego dopływu Dniestru.
Pozaroica 1.) wś i dobra, pow.oszmiań.
poż
ski, w 2 okr. pol., gm. Połoczany, akr. wiej-
ski Szypulicze, o 12 w. od gminy a 45 w. od
Oszmiany, podług 8pisu z 1866 r. 2 dm., 10
mk. kat. (w 18ti4 r. 15 dusz rew.); własność
Puciatów. 2.) P., wś, pow. wilejski, w 2
okr. pol., gm. Dołhinów, okr. wiejski Izabelin,
o 6 w. od gminy a 50 1 / 2 w. od Wilejki, przy
b. drodze poczt. dzisieńskiej z mk a Dołhinowa,
ma 3 dm., 23 mk. kat. (12 dusz rewiz.); nale-
ży do dóbr Karolin, Kamieńskich.
Pozarnica, przysiołek nad rz. Studzienicą
(Studenicą), dpł. Dniestru, pow. uszycki,
w 2 okr. pol. (Zwańczyk), gm. i par. Kitaj-
gród, ma 15 dm. (w 1868 r.); własność Druż-
backiej. X. M. O.
Pożarnica 1.) folw, na obszarze Babiniec,
pow. borszczowski. 2.) P., gajówka w Do-
browodach, pow. zbarazki.
Pożarów, wś nad Wieprzem, pow.lubar-
towski, gm. Firlej, par. Kock. W 1827 r. 31
dm., 92 mk. W X V w. P. (par. Kock) należy
do biskup. płockiego. Z trzech łanów kmieco
płacono dziesięcinę wartości 3 grzyw. probo-
stwu w Kocku, zaś za dziesięcinę konopną da-
wano proboszczowi 4 koguty. Biskup płocki
pobierał czynsz po fertanie z łanu (Długosz,
Lib. Ben., I, 629, 631 i II, 566). Br. Oh.
Pożarowo, os. wiejska, domin. i okr. do-
min., pow. szamotuIski, o 3 klm. na płd.-zach.
od Wartosławia, poczta tamże, par. i st. drogi
żel. w Wronkach o 7 klm. Między r. 1383 i
1396 pisał się Mikosz z P.; w r. 1580 należa-
ło P. do par. biezdrowskiej i składało się
z Małego i Wielkiego P.; na Wielkiem p, sie-
dzieli Jan Smogulecki, Marcin i Paweł Prze'
cławscy, a na Małem Maciej Gorzeński. Oko-
ło 1773 r. był Adam Kurnatowski właścicie-
lem całego P. Osada ma 6 dm., 49 mk. (8 kat.
i 41 prot.) i składa się z hub pożarowskicb,
szkoły i cegielni. Domin. liczy 189 mk. i 13
dm.) obszaru ma 1386'09 ha, czyli 407'45 roli,
37'44 łąk, 58'05 pastw., 838'22 lasu, 29'15
nieuż. i 15'78 wody; czysty dochód 7582 mrk;
cegielnia, nabiał, tucz bydła i owczarnia zaro-
dowa. Właścicielem jest Stanisław Kurna-
towski, wieloletni wice-marszałek sejmu pro-
wincyonalnego. W skład okr. domin. wr.hodzi
fol. Glina (1 dm., 8 mk.); cały okrąg ma 14
dm., 197 mk. (180 kat. i 17 prot.). E. Cal.
Pożarstwo, wś, pow. maryampolski, gm,
Chlebiszki, par. Preny, odl. od Maryampola
30 w., ma 8 dm., 96 mk.
Pożary, wólka., pow. tarnowski, gm. Ry-
glice, ma 11 dro" 72 mk. Br. G.
Pożarynie, wś, pow. władysławowski, gm.
Kidule, par. Kajmele, od!. od Władysławowa
35 w., ma 3 dm., 105 mk. W 1827 r. 6 dm.,
31 rok. W chodziła w skład dóbr rząd. Kidule,
Pozaryszcze 1.) zaśc. pryw, nad rzeczką,
pow. wilejski, w 1 okr. pol., o 43 w. od m.

poż
Wilejki, przy b. drodze poczt. z m. Sosienki
do granicy pow. borysowskiego, ma 2 dm.,
14 mk. kat. 2.) P., wś, pow. wilejski, w 1
okr. po!., gm. Horodek, okr. wiejski Piotrow-
szczyzna, 03 w. od gminy a 44 w. od Wilej-
ki, przy b. drodze poczt. z Mołodeczna do gra-
nicy pow. mińskiego, ma 11 dm., 76 mk
W 1864 r. należała w części do dóbr Piotrow-
szczyzna Olendzkich, w części zaś do Kalinow-
skich. W części Olendzkich było w 1864 r.
12 dusz rewiz. włośc. uwłasz., 12 b. ludzi
d wors. i 9 włościan nienadzielonych; w części
zaś Kalinowskich 18 dusz rewiz. włoścl.1n
uwłalizczonych i 2 b. ludzi dworskich, Była
tu cerkiew prawosł. 3.) P., własność ziem-
ska, pow. miński, od dość dawna należy do
Komockich, ma przeszło 3 1 / 4 włóki.
Poże, fol., pow. wiłkomierski, par. Kupi-
szki, należy do dóbr Mirabel, hr. Choiseuil-
Gouffrien.
Pożega, potok, powstaje w Wielkim lesie,
w gm. Toporzysko, pow. myślenicki, płynie
w kierunku wschodnim, tworząc granicę mię-
dzy Toporzyskami a Spytkowicami. Nastę..
pnie przepływa las w gm. Wysoka i w płn.-
wschodniej stronie Spytkowic uchodzi do Ska-
wy. Długość biegu 6 klm, Br. G.
Pożegi, niem. P08eggen, wś na pol.-prus.
Mazurach, pow. jańsborski, 3 klm. od granicy,
st. p. Dłotowo. Eberhard v. Wesenthan, kom.
tur baldzki, nadaje Antoniemu Pożedze (Po-
szego) i Stanisławowi, jego bratu, na prawie
magdeburskiem 10 włók w dąbrowie piskiej,
położonych między Turowem, Stefenstock i
Bogumiłami, z obowiązkiem jednej służby
zbrojnej. Dan w Piszu r. 1448. Ad. N.
Pożegowo 1.) wś, pow. szremski, tuż pod
Mosiną, ku północy; par., poczta i st. dr. żel.
tamże; ]5 dm., 150 mk. (137 kat. i 13 prot.).
Fol. na P. jest własnością Stanisława Za-
krzewskiego (ob' Budzllń). W 1302 r. Mikołaj,
woj, kaliski, oddając sołtysowi Henrykowi
miasto Mosinę do osadzania na prawie nie-
mieckiem, przyłączył do miasta P., KrośllO i
Zarębek (Zarub parvum). W 1358 r. Mikołaj
z Mosiny sprzedał w takim samym celu An-
drzejowi Wasiłowiczowi sołtystwo w P.; oko-
ło r. 1439 wchodziła ta wieś w skład ststwa
mosińskiego, z którem podzielała swe losy.
W 1580 r. miał Stanisław Górka, woj. po-
znański, w P. foL z 2 osadn. Wykopaliska
pożegowskie znajdują się w zbiorach poznań-
skiego Tow. Prz. Nauk. 2.) P., fol. do Du-
siny, pow. szremski, o 2 1 / 2 klm. na płn.-zach.
od Gostynia, par. i poczta tamże, st. dr. żel.
w Bojanowie o 27 klm.; ma 94 mk. w 8 dm.j
właścicielem jest N epomucen Kurnatowski.
W r. 1246 przysądził Przemysław I klaszto-
rowi lubińskiemu wieś Cichowo, do której ro-
ścili sobie prawo Krzyszko i Krystyn, iJyno-
Poi
7
wie Bogusza, dziedzice Pożegowa i Tworzymi-
rek; z tego też P. pisał się :Maciej, kt6ry w r.
1275 procesował się o dziedzictwo Gostynia
z Mikołajem, łowczym poznań. (Kod. Wielkop.,
Ng 458). W 1301 r. biskup poznański Andrzej
przekazał szpitalowi gostyńskiemll kościół
w Starym Gostyniu z dziesięcinami z Pożego-
wa i innych osad; w r. 1337 Mikołaj z Go.
atynia nadał swemu miastu dziedzicznemu wś
P. i inne. W końcu zeszłego stulecia należało
P. z Dusiną do Nepomucena MycieIskiego, sta-
rosty ośnickiego. E. Oal.
Pożegzdrze, wś, pow, władysławowski,
gm. Dobrowola, par. Poniemoń, odI. od Włady-
sławowa 45 w., ma 15 dm., 140 mk. W 1827
r. było 4 dm., 30 mk.
Pozelis, zaśc. nad jeziorem, pow. święciań-
ski, w 2 okr. po!., gm. i okI'. wie.iski Łabona-
ry. o 6 w. od gminy a 28 w. od Święcian, ma
1 dm., 15 mk. kat. (8 dusz rewiz.)j należy do
dóbr skarbowych Łyngmiany.
Pożelsłwo, wś i fa!., pow. kalwaryjski,
gm. i par. Ludwinów, odl. od Kalwaryi 14
w. Wś ma 19 dm., 201 mk., 17 os., 368 mr.j
fol. 11 d m., 42 mk. W] 827 1', należało do
par. Krasno, miało 22 dm., J 85 mk. W 1835
r. należało do dóbr rząd. Ludwinów, nadanych
jako majorat hr. Bergowi. Br. Oh.
Poiemie, jezioro w pow. nowoaleksandrow-
skim, w obrębie dóbr Magunele, ma 11 mr. 6
pręt. obszaru.
Pożemis, jezioro w pow. nowoalekBandrow-
skim, w obrębie dóbr Dukszty, Antoniny z Bie-
gańskich Dowgiełowej. Powierzchnia wynosi
H mI'. 7 pręt., największa głębokość 5'75 mt.
(13 sąż. 1 st.). Na wybrzeżu północnem we
wsi Swilskiej znajduje si źródło z tempe-
raturą + 5 1 / 2 R. przy temperaturze powietrza
+ 20 1 / 2 R. Od płn. i wschodu okolone upraw-
nemi pola.mi, pastwiskami i łąką. Poławiają się:
jazgarze, okunie, miętusy, liny, płocie, szczu-
paki i raki (w wielkiej ilości). A. K. Ł.
Pożemiszki, wś, pow. nowoaleksandrow-
ski, gm. Dukszty, ma 10 osad i 200 dzies. zie-
mi; ob. Magunele.
Poieilki 1.) WŚ, pow. dzisieński, ob. Pieień-
ki. Podług spisn w 1866 r. ma 14 dm., 146
mk. (138 prawosł. i 8 kato!.) i jest odległą o
14 w: od Dzisny. 2.) P., zaśc. szlach., tamże, o
11 w. od DzisllY, ma 1 dm., 7 mk. katol. 3.)
P., folw., pow. sieński, w pobliżu źr6dło wody
żelazistej. J. Krz,
Poiercie, dwa dwory, pow. wiłkomierski,
oba należą do Pożerskich.
Pożerllica, góra leista w gm. Synowucku
Wyźnim, w płll. jego stronie, między potoka-
mi Serednym (od wsch.) a Zdzennym (od zach.).
Wznies. 666 mt. (sztab. gen.). Na płn.-wsch.
szczyt Pohar (719 rot.), na płn.-zach. Kiczer-
ka (744 mt.), a na zach. Czupryna (652 !nt.).

8
Poż
poż
Pozeruny, dwór, pow. rossieński, par. tau- snośoia.. Maroina Konińskiego b. Rawa. Były
rogowska, własność ks. Wasilozykowa; obok tu łany kmieoe, fol. rycerski, z któryoh dzie-
wieś t. n. sięoinę wartośoi 12 grzywien płaoono do Koń-
Pożerupie, wś, pow. rossieński, par. koł- skowoli (Długosz, L. B., II, 571). Według reg.
tyniańska. pob. pow. lubelskiego z r. 1531 wsie: Pożog,
Poźery, wś, pow. maryampolski, gm. Wej- Witowicze, Chrzochów i Siedloze, w par, Koń-
wery, par. Godlewo, odI. 38 w. od Maryam. skawala, miały 17 łan., 1 młyn (Pawiński,
pola, ma 33 dm., 262 mk., 753 mr. W 1827 r. Małop., 359). Br. Ch.
było 9 dm., 116 mk. Wohodziła w skład dóbr Pożog, w narzeczu ludowem Pażoh, wś i
Fl'eda. fol w. nad Stocbodem, pow. pińsk i, w 2 okr,
Pożerys, wś, pow. sejneński, gmina Lejpu- pol.lubieszewskim, gm. Kucheoka-Wola. Wś
ny, odI. od Sejn 42 w., ma 4 dm., 15 mk. ma 13 osad; oerkiew pounioka p. w. św. Mi-
Pożewgit'nie, pow. szawelski, ob. Gir!l8Zki. cbała, fundaoyi dawnej i możnej w Pińszozy-
Poiewiszki, zaśc., pow. święciański, w 2 żnie rodziny Czarneckioh, mu. z dawnych zapi-
okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra skarbowe sów 3 włóki ziemi i łąk; około 500 parafian;
Daugieliszki, o 6 w. od gminy, 4 dusze rewiz. filia w Buczynie p. w. św. Paraskiewii, z zapi-
Pożezdrys, dwa zaśc, pow. święciański, sem 3-ch włók ziemi. D'lbra., własność Czarnc-
VI 2 okr, pol., gm., okr. wiejski i dobra skal" okich, maj3; 719 dzies, Miejscowość bardzo ni-
bowe Daugieliszki, o 2 w. od gminy, 2 dusze zinna, łąk wielka obfitość, rybołówstwo znacz-
re wiz. ne. Lud więcej flisaozy i rybacki niż rolniczy.
Pożeza al. Białoziej'ze (Biełozierje) W01'oń- Pożogi, mylnie Pozygi, w XV w. Pużogi
cowskie, w dok. Biedino Oziero, wś, pow. czerka- {major i minor), wś i fol w., pow. stopnioki,
ski, na płd,-zaob. od Moszen, rozrzuoona na gm. i par. Gnojno. Wś ma 19 os., 13L mr.;
wielkiej przestrzeni śród błot, obecnie prawie fol w., należący do dóbr Gnojno, ma 432 mr.
zupełnie osuszonych wskutek przeprowadzo- W 1827 r. było 12 dm., 116 mk. W XV w.
nych prao kanalizacyjnych, ma 3828 mk. pl. wsie Pożogi major i P. minor w par. GUlJjno,
ob. Cerkiew p. w. Pokrowy N. M, P., wznie- były własnością Andrzeja z Oleśnioy b. Dę-
_siona w 1803 r. na miejsce dawniejszej z 1721 bno, miały łany kmieoe, karozmy, zagr., z któ-
r., uposażona jest 89 dzies. ziemi. Podług wio rych dziesięoinę płaoono pleban. w Gnojnie
zyty z 1740 r. par. składało 80 sadyb w Bia- (Długosz, Lib. Ben., II,445, 446). Według
łozierzu i 30 w Bajbuzach. Paroohem był Ni- reg. pob. pow. wiślickiego z r. 1579 wś Po-
kita Jarmuleńko, przedstawiany przez ks. Ra. zogi, w par. Gnojno (w 1510 r. pow. szydłow-
dziwiłłów, ówczesnych właśoicieli kluoza mo- ski), dzierżawiona przez Kacpra Piątkowskie-
szczeńskiego, i zatwierdzony przez metropoli- go, miała 3 osad., 3/ 4 łan a (Pawiński, Małop.
tę uniokiego w 1739 r. Jeszcze w począ.tku 227). Br. Ch.
bieżąoego stuleoia w południowej stronie wsi Pożogi, wś, pow. klimowicki, gm. Szymia-
było jezioro, mające przeszło wiorstę długości cze, ma 35 dm. i 218 mk.
i tyleż szerokości. Pośrodku tego jeziora, dziś Pożoha, Pożoga. mała rzeczka w pow. mo-
błota, po większej części wyschłego, znajduje zyrskim, pr. dop. Uboroia, w obrębie gminy
się ostrów, zarosły lasem, na którym są. ślady Bujniewicze; długość biegu w kierunku płn.-
dawnego horodyszcza. W pobliżu sioła ZDa.j- zach. przez lesiste moczary około l mili.
duje się 10 mogił stoją.oych rzędem. W nich Porolpie, wś, pow. rossioński, par. gir-
znajdowano k.oBci ludzkie i zwierzą.t, NaJeży dyska.
do klucza moszczeńskiego ks. W oroncowyob, Pożordzie, Pożardze, zaBo., pow. dzisieński,
O P. znajdują si wzmianki w dokumentach w 2 okI'. pol., gm. Jody, okr. wiejski i dobra
ogłoszonych w Arch. J. Z. R, cz. I, t. 3: 548, Łopacińskich Rafałowo, 03 w. od gminy a 74
550, 552, 554, 582, 624, 628.631. J. Krz. w. od Jod, ma 1 dm., 28 mk. (lO dusz rowiz.).
Pozeżyn 1.) fol w., pow. miński, od 1834 r. Pozory ta, Pozoritta, niem. poschoritta, wś,
własność Krajewskich, ma przeszło 7 3 / 4 włók. pow. i obw. są.d. kimpoluński, nad rz. lołdawą,
2.) P., sioło i folw., pow. brzEski gub. gro- przy gościńou z Kimpolungu do Darny Watry.
dzieńskiej, w 2 okr. pol.. gm. Wielkoryto, o Graniczy od wsch. z Kimpolungiem i Sadową,
27 w. od Brześcia. 3.) P., sioło, tamże, o 30 od płn. ze Sadową, od płn.-zaoh. z Fundulem
w. od Brześcia. mołdawskim, od zach. z Waleputną) a od płd.
Pożóg, wś i folw., pow. nowo-aleksandryj- z Dorną Watri\. Północny obszar przepływa
ski (puławski), gm. Nowo-.A.leksandrya, par. Mołdawa od Z;L3h. na wsoh. Obszar na płn. od
Końskowola. Leży niedaleko Klementowic, Mołdawy położony przedstawia obszerne po-
st. dr, żel. nadwilańskiej. Część obszaru łoniny, spadająoe z płd.-zach. pochyłości Miń-
folwarcznego, mająca 396 mr., nalezy do in- czoła, wznosząoego się na płn.-wsch. od gra-
stytutu agronomiczno-leśnego w Puławach. nicy do 1286 mt. Obszar na płd. od :Mołdawy
W XV w, 1'., w par. Końskowola, była włae, położony, przeważnie lesisty i górzy"ty. W sa.

poż
mym środku wznosi się góra stożkowa .A.luna
(1667 mt.), od której jakby w promieniach
rozchodzą, się działy górskie, i tak: ku płn.-
zach. dział Tinis (1280 mt,), ku płd.-zach.
dział ze szczytem Sapih (1428 mt.), od którego
na płn.-zach. wzbił się szczyt Strinsul (1377
mt.), a ku płd.-wsch. dział Kaldu ze szczytem
Dżumaleu (1859 mt.). Przez liczne doliny
i jary, między tymi działami, toczą, swe wody
liczne potoki i rzeki. Między niemi najważ-
niejszą, jest Putna, która powstawszy na ob-
szarze Waleputny, podą,ża ciasnym wą,wozem,
wśród lasów szpilkowych, w kierunku płn.-
wschod. przez obszar Pożoryty do Mołdawy,
zabierając liczne strugi, jak pot. Tinis i Cher-
sti. Od płd.-wschod. obszaru Kimpolunga
wpływa na obszar Pożoryty strumień lzwor,
uchodzący do Mołdawy. Wreszcie dalej na
płn.-wsch. pot. Praska. W dolinach pot. Pu-
tny i lzworu, na dolnych ich biegach i nad pot.
Praska, rozsiadły się zabudowania wiejskie
Pożoryty. Na lew. brzegu pot. Praski, między
nim (od wsch.) a Izworem (od zach.), wzbiły
się pięknemi kształtami wierzchołki Adam
(1047 mt.) i Ewa (1009 mt.). Poszczególne
części wsi są: Hirnu, Pareu-Izwor, l'areu-
Kailor, Piczety i Runku-Perzu. Obszar gm.
w r. 1869 wynosił 10,480 ha 67 arów 14 mt.
kwadr. W 1880 r. było na obsz. wiejskim
388 dm., na dwors. 111 dm. W r. 1869 było
1392 mk. w gm., 471 na obszarze d wors.
W r. 1880 na obsz. gm. 1353 mk. a dwors.
493 mk., w ogóle było 1846 mk. Między nimi
301 kat., 1218 gr.-or., 92 żyd., 225 innych
wyznań. Co do narodow_ było w r. 1880
621 Niem., 11 Rusinów, 1214 Rumunów. Jest
tutaj cerkiew gr.-orm. p. w. św. Mikołaja,
zbudowana z drzewa w latach od 1801 do
1806, za staraniem Gabryela Bedrulego, Lon-
gina Salahoru i gminy. Szkoła ludowa jedno-
klasowa. Własność funduszu religijnego gr.-
ormo St. pocz. w miejsou. Rz.-kat. należ:!, do
par. bc, w Luisent;.l. Jest tu siedziba c. k.
zarządu leśnego. Kopalnie zelaza, miedzi i
siarki. Br, G.
Pożujewka, sioło, pow. homelski, gm. Wy-
lewo, ma 106 dm. i 250 mk.
Pożuwińcie, zaśc. nad potokiem, pow. świę-
ciański, w 2 okI'. poL, gm. Kukuciszki, okr.
wiejski Puczkarzyszki, o 10 w. od gminy a 51
w. od Swięcian, 1 dm., 11 mk. kat. (w 1864 r.
7 dusz rewiz.); nalezy do dóbr skarbowych
lnturki.
Pożwelsie, wiŚ nad rz. Zwelsą" pow. tel-
szewski, okr. pol. sałancki, o 56 w. od Telsz,
22 dm., 214 mk., młyn wodny (1859).
Pozwerllie 1.) fol. nad jez. Zwernis, pow.
wileński, w 3 okr. pol., o 46 w. od Wilna, 4
dm., 40 mk. (2 prawosł., 28 kato!., 10 zyd.).
2.) P., fol. szI. nad jez. Zwerins , pow. wileń-
Pra
9
ski, w 30kr, pol., o 54 w. od Wilna, 1 dm.,
12 mk. katol.
Pożworkule, wś, pow. rossieński, par.
kielmeńska.
Pozychar-Ostrow, obręb leśny wśród nie-
dostępnych błot, pow. rzeczycki, w obrębie
gm. karpowickiej, o parę wiorst na południe
od jeziora Stojaczeje. W ostatnich czasach
w tej okolicy przeprowadzono roboty kanali-
zacyjne, w skutek czego niezmierne bagna po-
rosły bujną trawą,. A. Jel.
Pozyrdzie, wś, pow. rossieński, par. !ido-
wiańska.
Pożyrllice al. Na Pożyrnicy, grupa domów
w Uciszkowie, pow. złoczowski.
Pożyzma 1.) wś i dobra nad Żyzmą, pow.
lidzki, w 1 okr. pol., gm. i okr. wiejski Żyr-
muny,.o 14 w. od gminy, 9 dusz rewiz.; wła-
nośó Zelazowskich. 2.) P., okolica szI. na.d
Zyżmą, tamże; okr. wiejski Horodenka, o 13
w. od gminy a 26 w. od Lidy, 12 dm., 164
mk. (w 18641'. 35 dusz rewiz. jednodworców)
PI'abichy, jezioro w pow. reszelskim, ob.
Jeziorany (III, 575).
Prahuty, wś, pow. ostrowski, gm. i par
Długosiodło. W 1827 r. 7 dm., 52 mk.
Prahuty, niem. Riesenburg, dok. Resem, Re-
senburg, 1376 Resinburg , ok oł o ] 454 Prabuth,
miasto w Pomezanii, pow. suski, 20 klm. na
wsch. od Kwidzyna, nad rz. Liwną, (Liebe),
niedaleko jez. Dlierzgoń, przy trakcie z Kwi-
dzyna do Susza. W miejscu jest stacya kolei
malborsko-mławskiej, urzą,d poczt, są,d okrę-
gowy, cukrownia, która r. 1886 przerobiła
355,660 cent. buraków, wodocią,g założony
między ] 726-37 r. przez Fryderyka Wil.
helma I, dostarczają,cy miastu świeżej wody,
dwa starożytne kościoły ewangielickio, jeden
wielki (grosse Stadtkirche} i drugi mały czyli
bernardyński (Bernhardiner albo kleine Kir-
che), zwany dawniej kościołem pod zamkiem
(Kirche unter dem Schlosse). W tym ostatnim
jeszcze r. 1789 odprawiało się polskie nabo-
zeństwo. Kościół ten przez biskupa Jana IV
(1480-1501) podarowany był karmelitom
w Gdańsku. Spalił się 1727 r., ale zaraz zo-
stał odbudowany. Murowany kościół kat. po
za miastem, p. w. św. Wojciecha, powstał do-
piero przed kilkunastu laty. Tutejsza parafia
kat., należąca do dekanatu sztumskiego, liczyła
1884 r. 720 komunik. W 1885 r. było wP.
364 dm. i 4302 mk. W 1858 r. 3500 mk.;
1880 r. 3718 mk. Ludność przeważnie ewan-
gieli0kiego wyznania trudni się rolnictwem
i drobnym handlem. Tutejsze ewang. realne
progimnazyum (szkoła Webera) zostało 1870
r. założone; liczy 5 klas, 103 uczniów i 9 na-
uczycieli. Oprócz tego jest tu wyzszy pry.
watny 4-klas. zakład dla dziewczą,tj szkoła

10
Pra
Pra
miej5ka z 6 klasami, 6 nauczycielami i 368 Geogr. v. Toeppen, atr. 281). O utrzymanie
uczniami, także druga dla uboższych, lioząca zamku tutejszego, stojącego na płn.-zachodniej
130 uczniów i prywatna szkoła kat. z 1 klasa,. stronie miasta, starano się już dla tego, że le-
Niemiecka nawa Riesenburg pochodzi od sta- żał nad głównym traktem między Berlinem a
rego terytoryum pruskiego Resin, Resen i Królewcem i dla tego nieraz dostojnych w so-
Risen. P. są schludnem miasteczkiem. Ciasno bie mieścił gości. W 1556 r. przebywał tu
zabudowane, leżą na pagórku, który z dwóch ks. pruski Albrecht i ks. meklemburski Jan
stron otaczają jeziora, z zachodniej Zamkowe Albrecht na zebranym wtedy synodzie, roku
(Scbloss-See, 1330 Lewencz zwane) a z wscho- 1629 zaś elektor braudenburski Jerzy Wilhelm,
dniej Młyń5kie (Muehlen See), dziś już nie-, r. 1635 tegoż posłowie przeznaczeni do pertra-
omal, ca.łkie:n ossz?ne: Niealeko a miast?m I ktcyi ze Szwedami. Po.eta Eobanus. Hes8us,
na połnoc Clągme SIę Jez. DZlerzgon. W obJa- ktory od r. 1509-13 zaJmował wybltne sta-
śnieniach mapy arcbeol. Prus zachodnich po-I nowisko na d worze bisk. Joba, wysła.wia za-
daje Ossowski, że znaleziono tu młot staro- mek tutejszy jako odznaczający się wieżami i
żytny z gnejsu (str. 100). P. były dawniej basztami. Niedaleko zamku, tuż nad Liwną,
rezydencyą bisk. pomezańskicb, którzy je sa- stała dawniej wieża zwana "gdańską". R. 1688
mi nazywaja,: Castrum nostrae habitationis zniszczył ogień wielką, część miasta i zamku,
(a. 137]). Zamek zbudował biskup Albert który odtąd coraz bardziej podupadał. Za ze-
według Dusburga (Scr. rer. Pruss., I, 204) r. zwoleniem władzy zaczęli mieszkańcy z ko-
1276, według bezimiennego kanonika sambij- ścioła zamkowego i wieży gdańskiej używać
skiego r. 1277 (Scr. rer. Pruss., I, 280). Przy materyału do swych domów. R. 1787 d. 11
zamku powstała równocześnie osada, której paźdz. wielki pożar spustoszył czwartą cZęść
biskup Rudolf 1', 1330 nadał prawo miasta. miasta i zamek, w którym się mieściło mie-
Włók było 83, do kościoła należało 6, \V o' szkanie prezesa regencyjnego, urząd domen
znaczeniu granic wymieniona jest także bisku- królewskich, magazyn wełny należa,cy do tu-
pia winnica. Oprócz tego zapisał biskup mia. tejszego cechu sukienników i królewski maga-
stu jeszcze 7 włók, stanowiących dziś folwark zyn zbożowy dla włościan. Dziś pozostały
Piątki; sądownictwo zaś zastrzegł sobie same- już tylko gruzy i szcza,tki murów, tylko skI e-
mu (ob. Voigt: Cod. dipl. Pruss., II, X!! 131 i j py jeszcze całkowicie się zachowały. Widoki
Cramer, Gescb. Pomesaniens, str. 75). W dru- dawniejszego zamku podają: Hennenberger
giej połowie XIV w. napotykamy tu kilka- (Erklaerung der Landtafel  r. 1595) i Hart-
krotnie litewskich książąt jako gości; tak r. knoch (Altes und neus Preussen z. r. 1684).
1379 Świdrygiełłę, r. z:u 1381 Waydotę (ob. Prócz kościoła zamkowego była jeszcze kapli-
Scr. rer. Pruss., III, 111 i 115). W czasie ca zamkowa (.capella minor castri nostri"
wojny r. 1410 i 1414 zajęli Polacy miasto, 1421); dalej refektarz większy (refectorium)
które r. 1414 wraz z zamkiem zgorzało (ob. i mniejszy (cenaculum), a w zachodniej stro-
Ser. rer. Prus8., III, 345, nie zaś jak powiada ' nie studnia (Schlossbrunnen). Znajdują się też
Długosz r. 1422). W 13-letniej wojnie r. 1454. jeszcze dziś dobrze zachowane ganki podzie-
stanął i biskup pomezański z początku po stro-) mne (ob. Zeitscb. d. Westpreu8s. Gesch. Ver.,
nie związku, ale po klęsce pod Chojnicami 1882, zeszyt VII, str. 49-55). Kś. Fr.
musiały się P. poddać zakonowi, który odtąd Prace 1.) Duie, wś i fol. i,2.) P. Małe, wś
silną tu utrzymywał załogę. Gdy r. 1520 i foL, pow. grójeeki, gm. Komorniki, par. Tar-
znów wojna wybuchła, spalili Polacy przed- czyn, odI. 10 w. od Grójca. P. Duże mają 223
mieście i zmusili bisk. Joba, poplecznika Al- mk., młyn wodny zwany Korczyk. W 1827 r.
brecbta, do zawarcia pokoju. Tymczasem za- było 20 dm., 195 mk. P. Małe maja, 165 mk,
częła się i tu szerzyć reformacya i już około Fol. p, Duże rozI. w 1884 T. 1167 mr.: gr. Ol'.
r. 1524 ordynował Erhard V. Queiss Wawrzyń- i ogr. mr. 659, łąk mr. 72, past. mr. 99, lasu
ea Morgenstern, którego tu sam Luter przy- mr 307, nieuż. mr. 30; bud. mur. 4, z drzewa
słał ze Słupska w Pomeranii, na predykanta. 8; płodozmian 6-polowy, las nieurządzony.
Według topografii Goldbecka z r. ] 789 od. WŚ P. Duże os. 34, z gr. mr. 344. Fol. P.
prawiali tu luteranie polskie nabożeństwo i Małe rozI. w 1873 r. 1025 mr.: gr. Ol'. i ogr.
posiadali także polską szkołę miejską (ob. mr. 699, łąk mr. 61, past. mr. 42, lasu mr,
Kętrz., Oludn. polB., str. 210). Po pokoju 194, nieuż mr. 29; bud. mur. 2, z drzewa 13;
krakowskim (1525) zostały P. punktem środo las nieurza,dzony; młyn wodny. Wś P. Małe
kowym nowego starostwa (Hauptamt Riesen- os. 24, z gr. mr. 28. 3.) P., fol., pow. ma.
burg), w którem leżały miasta: P., Biskupiec kowski, gm. i par. Płoniawy. Br. Ch.
i Kisielicej parafii zaś luterskich 13: Bisku- Prachenau, wś, pow, zgorzelicki. Do 1815
piec, Piotrowice, P., Gdakowo, Stanko, Rie- r. nalazała do saskich Łużyc. W 1841 r. 333
senkirch, Lisnowo, Trumieje, Trumiejki, Pław- mk. (1 kat.).
ty, Rodowo i Nowa Wioska (ob. Hist. Comp.. Prachersdorf, ob. Ballupoehnen.

Pra
Pra
11
Prachnówki, niwy w płd. stronie Woli Pracza ki, grupy chat w obr. gm. Rzyki,
Wysockiej, pow. żółkiewski, pow. wadowieki, nad górnym biegi!!m rzeki
Praciszki, dwór, pow, rossieński, par. be- Wieprzówłd, na półn. stoku Ła.manej Skały
tygolska, własność Montwiłłowej. (934 mt.). W pobliżu leżą. zabudowania wiej-
Praciuny, wś włośc. nad rz. Dzisn3", pow, skje: Sordelówka, Hatale i Moskówka. Br. G.
święciański, w 2 okr. po1., gm. Daugieliszki, Pracze al. baczów, także w dok. PratlJze,
okr wiejski Ożany, o 7 w. od gminy a 3J w. Pratce, wś dziś nieistnieją.ca, która w XIV i
od Swięcian, ma 9 dm., 95 mk. kat. (w 1864 XV w, leżała tu koło Krakowa, nawschód
r. 21 dusz rewiz.); należy do dóbr skarbo- od miasta, mię.Jzy Da,biem a Piaskami, przed-
wych Seniszki. mieściem Wesoła, i Grzegórzkami. W doku-
Pracka Wólka, wś i fol., pow. grójecki, mencie wystawionym przez klasztor mogilski
gm. i par. Jazgarzew, ma 91 mk., 244 mI'. 27 stycznia 1389 r., sprzedającym mieszcza-
dwor., 25 mr. włośc. Fol. wchodził w skład nom krakowskim wieś Dą.bie: "in dorso agro-
dóbr Głosków. rum hereditatis de Praczów (Kodekl! m. Kra-
Prackowszczyzna 1.) wś, pow, oszmiań. kowa, str. 84), w dyplomie Spytka z Tarnowa
ski, w 1 okr. pol., gm. i okr. wiejski Polany, z 4 paźdz. 1389 r. oznaczającym granice wsi
o 2 w. od gminy, 9 dusz rewiz.; należy do Da,bie, gdzie jako świadkowie występują. mie-
dóbr Starosiele, Skl'yplewskich. 2.) P., wś i s7.kańcy wsi Lęgu (lang) et pracze (ibid., str.
dobra, tamże, okr. wiejski Berwenciszki, o 5 90) i w układzie klasztofll mogilskiego z mie-
w. od gminy, 18 dusz rewiz., własność Moczy- szczanami krakowskimi 7. l maja 1428 (ibid.,
dłowskich. Do dóbr należą wsie: P., Ciechany, 184 i 186) "des dorffis Pratcze u . Wydawca
Szarki i Czarny Ług. Kodeksu miasta Krakowa przypuszcza, że mo-
Pracopól 1.) fol., pow. wyłkowyski, gm. że to być pierwotną nazwa.. Płaszowa, który-
Zielonka, par. Wyłkowyszki, odl. od Wyłko- by w takim razie leżał wówczas po lewym
wyszek 8 w., ma 2 dm., 40 mk., 448 mr. brzegu Wisły, prawdopodobniej jednak jest to
Wchodził w skład dóbr Dydwiże. 2.) P., os., nazwa wsi królewskiej zniszczonej wylewami
pow. wyłkowyski, gm. Zielonka, par. Olwita, i nieodlmdowanej, nazwanej od powinności,
odl. od Wyłkowyszek 7 w., 2 dm., 45 mk. podobnie jak Rybaki, Piekary i t. d. Mac.
W 1827 r. było 3 dm, 36 mk. Praczka 1.) w XVI w. Praczkie, fol., pow.
Pracopol, wś, pow. lucyński, w 2 okr. włoszczowski, gm. i par. Kluczewsko, odl. 9
pol. do spraw włośc., gm. Pyłda, w 1863 r. w. od Włoszczowy. W 1886 r. fol. ten od
15 dusz rewiz. dóbr Kluczewsko oddzielony, rozI. mr. 346:
Pracówka, grupa domów w Żohatynie, gr. Ol'. i ogr. mI'. 242, łąk mr. 9, past. mI'. 2,
pow. dobromilski. lasu mr.86, nieuż. mI', 7; bud. z drzewa 8;
Praćpol, wś włośc., pow. dzisieński, w 4 płodozmian n'polowy, las nieul'ząctzony. Fol.
okr. pol., gm. Jazno, okI'. wiejski Pawłowi- ten już wspominany w akcie rozgra.niczenia
cze, 3 dusze rewiz. wsi Ciemiętniki (Czyenyathnyky) w 1562 r.
Pracuty 1.) wś nad rz. Rudnią., pow. świę- pod nazwą. Praczkie (Lib. Ben. Łask., I, 550).
ciański, w 4 okr. poL, gm. Dubotówka, okI'. 2.) P., os. leś., pow. lipnowski, gm. i par.
wiejski Daniszewo, o 10 w. od gminy a 79 Nowogród, odi. o 20 w. od Lipna, ma 1 dm.,
w. od Swięcian, 10 dm, 95 mk. kat. (w 1864 11 mk., 15 mr. Br. Oh,
r. 31 dusz rewiz.); należy do dóbr Daniszewo Praczka, część Gabonia Pol!lkiego, pow.
Czarnowskich. 2.) P., wś, pow. święciański, nowoBądecki. W 1869 r. było 13 dm., 126
w 4 okI'. pol., o 60 w. od Swięcian, 11 dm" lIlk. Ob. Gaboń. Br. G.
68 mk., kat. 3.) P., fol. szl", pow. święciań. Praczkarnia, karczma na obszarze Bakoń..
ski, w 4 okr. po1., 060 w. od Swięcian, 1 dm., czyc, pow. przemyski.
3 mk. katol. J. Krz. Praczuny, wś, pow. rossieński, pa.r. bet y-
Pracutycze, wś, pow. wołkowyski, w 3 golska.
okr. pol., gm. Bojary, o 35 w. od Wołkowyska. Praddau (niem.), mają.tek, pow. królewiec-
Pracy, niem. Protsch, wś, pow. mielicki, ki, 2 klm. od st. poczt. i tel. Waldau. Obszar
par. Mielice (odl. 1 milę). W 1842 r. 37 dm., 178 ha.
zamek, foJ., 335 mk. (22 kat.), dwa młyny Pradła (Prądła) aj. Korytnica (Łabęcki,
wodne, smolarnia, cegielnia, gorzelnia. Górn., I, 432), rzeczka w pow. olkuskim, ma
Pracyplony. foL, pow. miński, od 1857 r. początek pod Samoszycami, na płn.-wsch. Kro-
własność Gałeckicb, ma około 15 '/2 włók. mołowa, płynie piaskami w kierunku wsch.-
Pracz, niem. Wiesenau, fol., pow. wyrzy- północnym pod Pradłami i powyżej wsi Gra-
ski, 03 k1m. na polud. od Wyrzyska, w któ- biec na granicy pow. włoszczowskiego wpada
rem jest parafia, poczta i st. dr. żel. w Osieku z praw. brzegu do Krztyni. Długa około 16
(Netzthal), 8 dm., 128 mk. (75 kat., 53 prot.). j w. Niekiey tak Krztynia jak i sama przyj..
Należy do królewskiej domeny Wyrzysko. mująca ją, Zebrówka, nosza.. nazwę Pradły.

12
Pra
pra
Pradła, w XVI w. Kuźnica Prądelna, wś, Praetz-Kadies, Matz al. Tumstallies, wś,
fol. i dobra nad rzką Pradła, pow. olkuski, pow. szyłokarczemski, st. p. Schakuhnen.
gm. Kroczyce, par. Irządze, od. 28 w. od Ol. Praetz-Rudies, Matz, ob. Kuppem.
kusza; leżą przy drodze bitej z Zarek do Szcze- Praetzmen, ob. Bartel-Pretzmen.
kocin, posiadają pokłady rudy żelaznej iwa- Praegsden 1.) Gross, WŚ, pow. morąski,
pna, wielki piec wytapiający surowiec, fry- blisko granicy pow.licbarskiego, niedaleko
szerkę wyrabiającą kute żelazo, młyn aIJ?-ery- jez. W usznik, 4 klm. na płd.-wsch. od st. p. i
kański, tartak, st. poczt. odI. 21 w. od Zrek tel. Dobregomiasta. 2.) P. Klein, dobra ryc.
11.14 w. od Szczekocin. W 1827 r. było 47 z fol. Herzogswalde, tamże. Obszar 154 ha.
dm., 290 mk. Była to pierwotnie osada gór- Praetlack (niem.), wś, pow. gierdawsKi,
nicza koło kuźnicy posługującej się siłą wody. st. p., tel. i kol. żel. Gierdawy.
Według regest. pobor. z 1581 r. Kuźnica Prą- Praga 1.) z przedmieściami: Nowa Praga,
delna, w par. Irządze, należy do ststy chęciń. Pelcowizna, Szmulowizna, Targ6wek, G1'och6w,
ski ego (Dębińskiego ?), mającego swe części obecnie dzielnica Warszawy, dawniej odrębne
w przyległych Siedliszowicach, Irządzach, Go- miasteczko, leży na prawym brzegu Wisły,
łuchowicach. Kuźnica ma 2 koła i 5 towa.- naprzeciw Warszawy, ,na szeroko rozwiniętej
rzyszy (robotników?). WŚ nie istniała wte- dolinie nadrzecznej. Zelazny most systemu
dy widocznie. Wielki piec istniał tu podobno kratowego łączy P. z dzielnicami miejskiemi
już w XVIII w. W 1835 r. bank polski zbu- lewego brzegu. P. pod względem admiuistra-
dował swym kosztem wielki piec, który nas tę- cyjnym wcielona w obręb W' arszawy od 1791
pnie przeszedł w posiadanie właś0iciela dóbr. r., stanowi 12 ty okrąg (cyrkuł) policyjny i
W 1884 r. fol. P. rozl. mr, 2858: gr. Ol'. i ogr. lIty okrąg sądowy (sąd pokoju). Posiada ko.
mr. 368, łąk mr. 32, lasu mr. 2381, nieuż. mr ś0iół paraf. katolicki murowany, cerkiew pa-
87; bud. mur. 28, z drzewa 25; płodozmian 11- rafialną, synagogę, gimnazyum, szpital ogól.
polowy, las urządzony. W skład dóbt, w0ho- ny, oGhronę dla dzieci, kasę oszczędności gro.
dziły dawniej: wś P. os. 77, Z gl'. mr.692; szową i czytelnię bezpłatną (utrzymywane
wś Gołuchowice os. 40, z gr. mr. 529; wś Sie- przez Warsz. Towarz. Di>brocz.), oddział f;traży
dliszowice os. 32, z gr. mr. 473. Folwarki ua. ogniowej miejskiej, dwa dworce dróg żelaz-
leżące do tych dóbr zostały w 1884 r. hypo. nych: petersburskiej i terespolskiej, trzeci zaś
tecznie oddzielone. Br. Ch. drogi nad wiślańskiej na. przedmieściu Pelco.
Pradło, inaczej Pradlno, pole czy też plac wiznie, poła"czony z dworcem warszawskim
miejski, wspomniany trzykrotnie w opisie lewcgo brzegu za pośrednictwem drugiego mo
Piotrkowa w Lib. Ben, Łask. (II, 225 i 226) stu żelaznego kratowego, urząd pocztowy,
jako "pradIo" lub "pradino sutorum". Jest to trzy stacye telegr. na dworcach, park rozle
zapewne plac nad rzeczką czy stawem, służą- gły nad brzegiem Wisły, targowisko na konie
cy za pralnią. i bydło (targi co piątek), kilka mniejszych za-
Pradna, strumień, długi 5 wior,st, w pow. kładów fabrycznych (fabryka kamieni młyń-
będzińskim, poczyna się Da zachód Zal'ek, pły- skich), 24 ulic, 239 posesyi z zabudowania-
nie ku zach. lasami, poruszając kilka młynów mi przeważnie mllrowanemi i do 20,000 mk.
i na południe Starej Kuźoicy wpada od praw. (w 1882 r. 16,290 mk.), KomunikacylI. tram
brzegu do Warty (nazwa z mapy Reymanna) wajowa łączy dworce pragskie z Warszawą a
Pradziad, gromada zabudowań w obrębie linia kolei obwodowej utrzymuje związek tych
gm. Jeleśni, pow. żywiecki, na praw. brzegu dworców z warszawskimi (warsz.-wiedeńskiej
Koszarawy, niedaleko granicy Mutnego. i lladwiślańf;kiej drogi). Rnwój P. wiąże się
Pradzuchy, grupa domów W Wiszence ściśle z kolejami Warszawy. Zmienny bieg
Wielkiej, pow. gródecki. Wisły oddalił dzisiejszą P. od Warszawy,
Praedit Stary, Średni i Nowy, rządowe sta- podczas gdy jeszcze w XVII w. koryto Wio
dniny i zabudowania gospodarskie pod Horo. sły podchodziło pod sam wyniosły brzeg war-
dnikiem Dolnym, w pow. radowieckim. Br. G. szawski a od praweg'o brzegu ciągnęły się ob.
Praelang (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, szerne kępy, utworzone przez napierające na
pow. szczecinkowski, st. p. Knacksee. ten brzeg fale, których ciągła działalność usu-
Praemerhaus (niem.), ob. P,'zew6z, pow. nęła dziś i te szczątki dawnej linii brzegowej.
szamotuiski. Gdy wyniosły brzeg warszawski nie przed-
Praemlłitz, ob. .PromIlice, pow. poznański. stawiał, z wyjątkiem Solca i Ujazdowa, dogo.
Praesidentenhoehe (niem.), góra pod Za dnych warunków dla handlu wodoego i go.
worami w kaszubskiej Szwajcaryi, w pow. spodarstwa wiejskiego, opartego na hodowli
kartuskim; otwiera się z niej piękny widok na bydła i koni, to niski, płaski, obfity w łęgi,
jeziora: Raduńskie, Kłodno, Rekowo i 'Białe, , ' błota, pastwiska brzeg pragski, zachęcał do
Praeslanken (niem.), wś, pow. gołdapski, zakładania osad, które się długim chgiem tu
st. p, i tel. Szittkehmen. rozłożyły. Dość znaczne oddalenie wynioślej-

Pra
pra
13
szego, lesistego przeważnie obszaru od brzegów 8zawę, zaludnili brzeg przeciwległy (p,or.
Wisły, było powodem, iż wody leśne i wody nadanie brzegu Wisły we wsi Drwały i Ze-
drobnych lecz licznych zbiorników i mokradeI rzeniu 1303 r, klasztorowi płockiemu, Kod,
wytworzyły rzeczkę, zwaną Skurcza, która Mazow., 36), Powstają tu drobnych rozmia-
okrążała Pragę, towarzysząc pasmu wzgórzy rów wioski: Golendzinów, Praga, Skaryszew,
piaszczystych i spływała pod Tarchominem. Kamionka i dalej nieco od brzegu położone:
(Por, plan dołączony do Opisu bitwy pod War- Brudno, Grodzisk, Białołęka, Targówek, Gro-
szawą w 1656 r., w Bibl. Warsz. z 1887 r. i chów. Początek tych osad i ich nazwy sięgają
opis sam pola walki na str. 228 do 232, ze- zapewne odległej przeszłości, lecz ich zalu-
szyt za luty i marzec), Obecnie, chociai kory- dnienie i przekształcenie z leśnych na rolni-
to Wisły odsunęło się od brzegu warszaw- czo-przemysłowe zaczyna się nie wcześniej
skiego a nurt zwrócony ku prawemu brzegowi zapewne jak w XVI w. Nazwa Praga oznacza
zniósł istniejące dawniej kępy i zarwał zape- osadę na wypalonym lesie założoną (od słowa
wne część wybrzeża, na lewym brzgu jednak prażyć, ztąd nazwa Prażucha). Z dokumentu
wązki pas tylko nadbrzeżnej niziny oddziela którym biskup płocki Klemens poświadcza
koryto Wisły od wyniosłej krawędzi płasko- w 1347 r. zwrot wsi "Kamono prope Wislam
wzgórza, na którym się rozłożyła Warszawa, nec non Thargowe prope Kamono sitam" , na-
podczas gdy na prawym brzegu podnoszenie leżących od niepamiętnych czasów do bisk.
się poziomu występuje bardzo nieznacznie i płockich a przywłaszczonych przez Trojdena,
nie przedstawia widocznych krawędzi. W dwu- ks. mazowieckiego, widzimy (Kod, Mazow.,
wiorstowej dopiero odległości pojawia się pas 58,59), iż posiadłości te obejmowały całe pra-
piaszczystych wzgórków, zwanych "Łysemi wie terytoryum dzisiejszej P. i jej przed-
górami" , ciągnący się równolegle z Wisłą., mieść. Kamion (później Kamionka), Targowe
jakby wał naturalny, po prawej stronic nasy- (Targówek), obok których powstają później
pu linii drogi żel. nadwiślańskiej. Rozległa zapewne: Grochów i Skaryszew, należą do bi-
piaszczysta równina prawego brzegu, podlega- skupów płockich. Grodzisk był wilią książęcą,
jąca zalewom Wisły, z ubogą glebą, nie przed. w której Bona podobno fundowała kościół pa-
stawiała przyjaznych dla rolników warun- rafialny a Zygmunt III nadał połowę wsi ber-
ków, Puszcze, pokrywające cały obszar mię- nardynom warszawskim; Brudno, także wieś
dzy Bugiem, Liwem, Wilgą i Wisłą, dochodzi- książęca, od XV wieku stanowi własność szpi-
ły aż do tej ostatniej i przechodziły na lewy tala pp. marcinkanek w Warszawie; Białołęka
brzeg, sięgając do Pilicy. Puszcze te miały, ma dworzec książęcy. Brzeg Wisły musiał
nielicznych wprawdzie, mieszkańców żyjących być wcześnie już rozdarowany przez książąt.
z przemysłu leśnego. Brzegi r7.ek ściągały W XVI w. Warszyccy posiadają wieś Golen-
ludność, tu bowiem najłatwiej było zbywać dzinów (gdzie obecnie fort Sliwickiego, na-
produkty przemysłu pierwotnego i nabywać przeciw cytadeli warszawskiej) a przyległa
w zamian potrzebne przedmioty. Takiem tar- wioska Praga (wprost ulicy :Mostowej w War-
gowiskiem nadrzecznem był niewątpliwie war- sza wie) należy do rodziny Praskich. W dal-
szawski Solec (przedmieście Warszawy a pier- szym ciągu, tam gdzie się rozwinęła dzisiejsza
wotnie odrębna wieś), takiem również Modlin P., między Wisłą a dworcami kolei peters-
przy ujściu Narwi. Znajdywane w okolicach burskiej i terespolskiej, leżała wieś Skary-
Pragi a głównie na owych "Łysych górach" szew. Centrem dóbr biskupich była pierwo-
narzędzia krzemienne i cmentarzyska (w Gro- tnie Kal1lionka, gdzie wznieśli oni zdawna już
chowie) i Targówku świadczą, iż zaludnienie kościołek i ustanowili przy nim prebendę, słu-
sięga tu epoki przedhistorycznej. Kolonizacya żącą za uposażenie dla kanonika pułtuskiego.
oparta na przemyśle rolniczym (hodowli by- Prebendarza zastępował zwykle wikary; ko-
dła) bierze tu początek w niezbyt odległej ściół stał podobno w miejscu gdzie dziś cmen-
epoce (XVI wiek zapewne) i rozwija się naj- tar z katolicki. Wzrost Wars7.awy stającej się
żywiej w obecnem dopiero stuleciu. Obszar miastem sejmowem i zbudowanie stałego mo-
otaczający Pragę miał głównie dwóch właści- stu na Wiśle (1569-1573) przez Zygmunta
cieli: książąt mazowieckich i biskupów płoc- Augusta podziałało na rozwój osad przeciwIe-
kich. Choó właściciele ci we własnym intere- głego brzegu. :Nowy most, zbudowany w prze-
sie starali się zaludniać puszcze, jednak uboga dłużeniu dzisiejszej ulicy Mostowej, prowa-
gleba. i brak zbytu na produkty rolne a przy- dzącej do Nowej Wzrszawy, wywołał zabudo-
tem brak ludzi utrudniał kolonizacyą, Sam wanie się i zaludnienie wioski Pragi, do któ-
brzeg Wisły jedynie przedstawiający W swych rej prowadził. Rzecz naturalna, iż właściciele
łęgach i kępach dogodne pastwifoJka dla bydła ziemi zachęceni wysokiemi cenami sprzeda-
a przy tern dogodne warunki zbytu, pociągał ją częściowo swą posiadłość. Jan Zamoyski
osadników, którzy mając po drugiej stronie w 1583 r. kupuje pewien obszar (Wajnert,
rozwijającą się dość szybko od XV w. War. Star. Warsz., I, 318, powołuje się na Metr.

14
Pra
Pta
Kor., 127, f. 235) i takowy odstępuje Marci- W 1691 r. Jędrzej Załuski, biskup płocki, od-
nowi Białobrzeskiemu, bisk. kamienieckiemu, dzielił prebendę w Kamionce od kanonii puł-
w zamian za Szarogród na Podolu. Odtąd aż tuskiej, stanowiąc stałego plebana a nastę-
do 1794 r. biskupi kamienieccy mają tu swą pnie, z powodu zrujnowania kościoła w Ka-
rezydencyą.. Przy końcu XVI i w pierwszej mionce, przeniósł parafią. do Skaryszewa. Od
połowie XVII w. zarówno obszar Pragi jak i 1773 do 1793 r. proboszczem tutejszym jest
przyległego Golendzinowa przybierają. ch ara- zasłużony pisarz, publicysta i pedagog ks.
kter przedmieścia noszącego ogólną, nazwę Bohomolec. Kościół skaryszewski, zniszczony
Pragi. Dziedzice Golendzinowa Warszyccy w 1794 r., został ostatecznie rozebrany przy
wznoi'lzą około 1598 r. kośeiół murowany p. w. budowie fortyfikacyi nad Wisłą w 1807 r.
BW. Antoniego i osadzają przy nim bernardy- Parafią przeniesiono do kościoła bernardynów.
nów. Klasztor sam był pierwotnie drewniany, Przykład biskupów płockich pobudził Michała
dopiero w 1653 r. stanął murowany budynek Działyńskiego, biskupa kamienieckiego, który
na 30 zakonników. Bernardyni wznieśli przy w 16-!8 r. otrzymuje od Władysława IV przy-
kościele w 1640 r. kaplicę loretańską (na wilej miejski dla Pragi, W akcie tym król
wzór domku w Lorecie) z pomocą. darów pie- zaleca, ażeby wszelkie zwyczaje (omnes mo-
niężnych Władysława IV, Cecylii Renaty i dos et consuetudines) prawu magdeburskiemu
braci królewskich. W trzydzieści pięć lat pó. przeciwne a przez mieszkańców P. dotąd uży-
źniej, zapewne po uszkodzeniach z czasów wane, zostały zniesione, ustanawia magistrat,
wojny szwedzkiej, odnowił kaplicę ks. Wę- upoważnia do zakładania zgromadzeń kupiec-
gierski, pleban z Nieporętu pod Warszawą. kich i rzemieślniczych, prowadzenia handlu.
Kaplica ta była celem pobożnych pielgrzymek Nadaje miastu 4 jarmarki i targi tygodniowe
dla mieszczan warszawskich. W adwencie co co piątki na konie i by,dło, we wtorki i soboty
sobota zbierały się tłumy pobożnych. Ucznio- na inne przedmioty. Zydom zabrania przeby-
wie szkół jezuickich i pijarskich urządzali wać, z wyjątkiem jarmarków, dysydentów
uroczyste procesye z chorągwiami i światłem nie dozwala przypuszczać do praw miejskich
po zamarzniętej Wiśle. Rywalizacya obu ko- i nabywać nieruchomości lub gruntów. Nada-
legiów sprowadzała często bójki między dwo- ny miastu herb przedstawia Matkę Boską a
ma współczesnami procesyami. Rozporządze- dokoła godła biskupie i herb Ogończyk. Przy-
nie marszałka Bie1ińskiego położyło koniec. wilej miejski zami£st rozpocząć erę pomY81-
I!kandalom przez wyznaczenie oddzielnych dni niejszego rozwoju, zamyka właściwie takową.
dla każdej szkoły. Szczegóły te podaje Kito- Rozwinąwszy się pomyślnie jako osada targo-
wicz. W Lorecie tym podziwiano ołtarz cały wa, przemysŁowa, w której pobudowano też
Jśniąc.y od złota i licznych wotów; oglądano liczne gO\!pody dla szlachty zjeżdżającej na
z całą, wiara, garnuszki i miseczki, jakoby sejmy do Warszawy, zaczyna P. wraz z kra
przez Matkę Boską używane. Adam Jarzembski jem przechodzić szereg klęsk wojennych. Trzy-
w Opisie Warszawy z 1643 r. powiada o Pra- dniowa bitwa na przyległych do Pragi polach
dze, że są tu "wielkie ulice, słodownie, karcz- tocząa się 28 do 30 lipca 1656 r., między
my, browary, składy rozmaitych kupców, wojskami polskiemi a Szwedami i Brandebur-
ogromny skład soli, mieszkanie źupnika, ce. czykami, skończyła się powtórnem zajęciem
gielnia, kościół bernardynów porządny, z gan- Warszawy przez Szwedów i spaleniem Pragi,
karni dla muzyki". On też opisuje kaplicę 10- Skaryszewa i Kamionka, Rekwizycye woj-
retańską, a następnie przyległy Skaryszew, skowe, rabunki i pożary, wreszcie morowe
który przedstawia jako miasteczko "z nowym powietrze ubożąc Warszawę i kra.j cały, dały
kościołem i obszernym rynkiem, mieszka tu się we znaki i pragskim przedmieściom War-
burmistrz z rajcami, wójt i ławnicy. Bokami sza wy. Karol XII w 1702 r. obozuje na P.
nad Wisła, cią,gną się spichrze a przy nich Na początku XVIII w. powstaje tu klasztor
szkuty p, ze Skaryszewem stanowią, drugą bernardynek, założony przez Urszulę Iwanow-
Warszawę. Żydom nie było wolno mieszkać". ską, bernardynkę klasztoru warszawskiego.
Biskupi płoccy rywalizowali zapewne ze swy- Kościół i klasztor drewniany wykończone
mi sąsiadami biskupami kamienieckimi w wy- zostały około 1750 r. kosztem Zamoyskich
zyskiwaniu korzystnego położenia nadwiślań- i przy pomocy daru Augusta III. Zrujnowany
skich wiosek. W 1641 r. Skaryszew otrzymuje w 1794 r., trzymał się mimo to tak, iż w 1800
przywilej miejski i prawo magdeburskie, bur- r. było jeszcze 14 zakonnic. W 1807 r. za-
mistrza i wójta, tudzież pewien obszar łąk i konnice przeniesiono do szpitala Dzieciątka
pastwisk. W tym czasie zapfJwne powstaje tu Jezus w Warszawie a w 1809 r. rozebrano
kośc.iołek filialny, drewniany, p. w. św. Stani- klasztor i kościół; ołtarze przeniesiono do ko-
sława. W 1655 r. brat królewski ks. Ferdy- 3cioła we wsi Grodzisku. D. 5 paźdz. 1733 r.
nand Karol, biskup płocki i wrocławski, wy- odbyła się na polach wsi Kamionka (przyle-
jednywa u króla 3 jarmarki dla miasteczka. głych do Skaryszewa) elekcya Augusta III,

Pra
Pra
15
po skończeniu której odśpiewano Te Deum muje deputacyą warszawską w namiocie, sie-
w kościele bernardynów. W czasie modłów dząc na. pieńku. Dopiero 9 listopada odbudo-
załamała się podłoga nad grobami kościelnemi. wano most na Wiśle, Zaledwie zaczęła się p,
W 1770 r. otoczono P. iSkaryszew usypany- odbudowywaó, gdy znowu w 1807 r. z pole-
mi okopami z powodu morowej zarazy. We- cenia władz wojskowych francuzkich uforty-
dług testamentu Bohomolca w skład par. Ska- fikowano ją i w tym celu rozebrano znaczną,
ryszew wchodziły: P., Brudno, Ząbki, Grodzi- ilość domów (spis domów tych podaje Gazeta
sko, Kawęczyn, Gocław, Targówek, Kamień i Warsz. z 1807 r. Nr. 100), klasztor bernar-
Grochów. Nazwa Praga powoli wchodzi w u- dynek i kościołek skaryszewski. W 1831 r.
życie na oznaczenie całego ogółu osad leżą- znowu na tych samych prawie polach, na ja-
cych na prawym brzegu Wisły. Obok zało. kich walczono w 1656 r., stoczoną została
żonych dawniej miasteczek powstają, nowe tak w d. 25 lutego walka zwana zwykle Grochow-
zwane jurydyki na obszarach nabytych przez ską od głównego punktu rozległego pobojowi-
Lubomirskich, Kazanowskich, Czartoryskich. ska. Do 1860 r. P. jest spokojnem, nieludnem
W 1782 r. pożar niszczy drewnianą osadę. przedmieściem, miejscem wycieozek letnich
W 1791 r. komisya policyi podzieliła Pragę mieszczan warszawskich, podążających tu ło-
na dwa wydziały: siódmy, po lewej ręce Bru- dziami lub po drewnianym łyżwowym moście
kowanej ulicy i ósmy po prawej stronie tej (wprost ulicy Bednarskiej) do pragskich ogród-
ulicy. W 1792 r. P. (jurydyki bisk. kamie- ków na miód, piwo, kurczęta i t. p. Prze-
niecki ch i trzech wspomnianych rodzin) ma prowadzenie kolei warszawsko-petersburskiej
14 ulic, 254 posesyi, Skaryszew i Kamień z dworcem na Pradze (1860 r.), zbudowanie
18 ulic, 206 posesyi (dzisiejsza ulica Targowa stałego żelaznego mostu na Wiśle (otwarty
i okoliczne), Golendzinów 4 ulice i 46 posesyi. 1864 r.), następnie kolei terespolskiej (1865)
Według szczegółowego wykazu podanego i nad wiślańskiśj (1876 r.), wywołało szybki
przez Al. Wajnerta, wszystkie posesye są, wzrost ludności i wllpółczesne zabudowanie
drewniane, z wyjątkiem 6 kamienic i browa- główniejszych ulic murowanemi, piętrowelIli
rów. Korzon podaje (Wewn. dzieje Polski za kamienicami. Zaprowadzono oświetlenie ga-
Stan. Augusta, I, 289) ludność P. w 1787 r. zowe, wodociągi, założono na piaskach nadwi-
na 6700 głów. Choć w latach następnych ślańskich rozległy park, poprawiono bruki,
wraz z wzrostem Warszawy (w czasie wiel- sprostowano ulice, wreszcie przeprowadzono
kiego sejmu) wzmagało się zapewne zaludnie- linie tramwajowe, otwarto gimnazyum a obec-
nie P., to znowu po 1792 r. nastąpił odpływ nie parafia katol. pragska zamierza wznieść no-
niesŁałej, łatwymi zarobkami ściągniętej ludno- wy kościół. Parafia ta po zamknięciu kościołka
ści. W 1794 r. nie było chyba więcej jak 7000 w SkarY8zewie przeniesioną została do kościo-
mk, Chwilowo jednak i to przed pamiętnym ła bernard. Rząd pruski zabrał dochody pro-
szturmem przybyła tu pewna liczba wieśnia- bostwa i wyznaczył wzamian 300 tal. rocznie.
ków okolicznych, spędzonych do sypania wa- Kościół i klasztor bernardynów rozebrano
łów a w części i chroniących się przed nad- z powodu wznoszonych fortyfikacyi w 1811 r.
ciągają,cem wojskiem, tudziez mieszczan war- Pozostała tylko kapli0a loretańska. Przy roz-
szawskich, którzy jako ochotnicy pracowali biorce oszacowano kościół skaryszewski na
w liczbie 3000 w październiku (około połowy) 100,000 złp. a bernardyński na 329,344 złp.
nad budową, fortyfikacyi, a przed szt1l1'mem Sumy te miał wypłacić skarb na budowę no-
w nocy z 3 na 4 listopada stawili się ale wego kościoła. Do 1853 r. mała kapliczka 10-
w znacznie mniejszej ilości (kilkuset) do obro- retańska służyła za kościół dla parafii prag-
ny szańców. Wobec sprzecznych ze sobą, re- skiej, która w 1854 r. ma 3210 dasz a w 1860
lacyi rossyjskich, pruskich i polskich trudno r. 6240 (obejmuje Pragę i wyliczone wyźej
ściśle oznaczać ilość walczącyc.h. Korzon przyj- przyległe wioski). Dopiero w 1853 r. rOZ8ze-
muje następne cyfry: 13,637 wojska, 3200 rzono kaplicę otaczając dokoła obszerniejszą
mieszczan warszawskich, 6700 mieszkańców budowlą, z wieżą, ściany której utworzyły 0-
Pragi i nieoznaczoną cyfrę napływowej ludno- kalający kaplicę korytarz, Zaludnienie przy-
ści, ogółem do 24,000. Z tej cyfry niewielka ległych przedmieść doprowadziło cyfrę para-
ty lko część zdołała się przedrzeć do Warsza- fian do 28,650 (w 1884 r.). Budowa. nowego
wy, z którą komunikacyą przerwano przez kościoła ma się rozpocząć w 1888 r. Do dzie-:-
zniszczenie mostu, reszta o ile nie dostała się jówP. odnoszą się następujące druki: "Rela-
do niewoli (według raportu Suworowa 438 ofi- tia krótka o domeczku nazareńskim Najświęt-
cerów i do 16000 (?) żołnierzy) znalazła śmierć. szej Panny dla pospolitego pożytku ludzi...
Pomiędzy poległymi byli generałowie: Jakub którzy chc!\ nabożeństwo w domeczkach Jej...,
Jasiński, Paweł Grabowski i poseł z wielkiego mianowicie w Pradze przy Wa.rszawie zaży-
sejmu Korsak. Drewniane zabudowania przed- wać, wydana z klasztoru pragskiego" (War-
mieścili. spłonęły do szczętu. Suworów przyj- szawa, 1642 , ob. Ene. Orgelbr., t. XXVI,

16
Pra
Pra
465); "Gościniec albo krótkie opisanie War- szarze zajętym przez fabrykę stali 17 dm.
szawy z okolicznościami jej dla kompanii dwor- Ludność stała wynosi 4211 dusz, lecz ogólna
skiej, przez Adama Jarzembskiego, muzyka ludność jest znaoznie większą, z powodu iż
J. K. M. i budowniczego ujazdowskiego" (W 801'- mieszka tu znaczna liczba robotników przy-
szawa, 1643, streszczone prozą w Pamiętno o bywających z okolic i zapisauych do ksiąg
dawnej Polsce Niemcewicza, t. lU); O bitwie niestałej ludności.. Najważniejsza dźwignia
ze Szwedami w 1656 r. i jej opisach strate- korzystnego rozwoju osady, fabryka stali, jest
gicznych niemieckich, współczesnych, pisał obecnie stopniowo zwijana, z powodu przeno-
Konst. Górski w :BibI. Warszaw. (1887 r. sty- szenia takowej w głąb cesarstwa. Produkcya
ceń-marzec); opis szturmu z 1794 r. podają tej fabryki ulegała w ogólnej cyfrze nagłym
raporty Suworowa, zeznania Wawrzeckiego w przeskokom. Gdy w 18791', wartość wyrobu
komisyi petersb., wydane w zbiorze prac Rossyj. wynosiła 1,069,753 rs. a ilość robotno 896
Tow. historycz, (Oztienia... z 1867 r.); pamięt- (330 cudzoziem.), to w 1880 r. wyprodukowa-
niki K,towicza i Zajączka. W 1836 r. wydał no za 5,076,785 rs. przy udziale 1037 robotno
J. SłoW'aczyński, "Praga, rys historyczny" (114 cudzoziem.). Zagranicznego surowca u-
(Paryż). O 1.abytk. archeol. okolic P., ob. żyto za 1,472,479 rs., krajowego za 268,000
"Wiad. archeoI.", Warszawa, 1873 r., str. 70. rs, zarobek robotników wynosił 420,000 rs.
Dzieje kościołów P., podał "Pamiętnik religij- Wartość machin i budowli fabrycznych wy-
no-moralny" Warszawa, 1854, t. XXVI, 232). nosiła w 1879 r. 1,062,460 rs. Drugi zakład
Historyą, parafii P., W. Sułkowski ("Gazeta wyrobu stali w pobliskiej wsi Brudno zajmo-
Wardzawska" z 1884 r., :N"!I 243-248). O wał w 1880 r. 100 robot. (55 cudzoz.) i wyro-
kościołach P. pisał J. Bartoszewicz ("Ko- bił za 49,800 rs. Na Nowej P, mieści się u-
ścioły Warszawskie", Warszawa, 1856 r.). rzą,d wójta gminy Brudno, apteka i liczne
"Tyg. Illustr." z 1863 r. (t. VIII, 282) i 1868 sklepy. Obok drewnianych, pobudowano dość
r. t. I, 161). 2.) P.-Nowa, osada, przedmie- domów murowanych. Od murowanych, pię-
ście Warszawy, należy do gminy Brudno, trowych i dwupiętrowych domów dziwnie od-
w pow. warszawskim, a do par. katol. Praga, bij aj 110 szerokie, proste lecz nie brukowane i
zajęło obszar po za wałem miej;;kim w stronic nie oświetlone ulice, piaszczYRte lub błotniste
północno-wschodniej Pragi, dotyka od połud.- na przemiany. Zamierzone wcielenie przed-
wschodu dworca i stacyi dr. żel. warsz.-pe- mieścia w obręb Warszawy zostało powstrzy-
tersburskiej, na północo-wschód graniczy z manem z powodu znaeznych wydatków, ja-
częścią wzgórzy piasczystych (Łysych gór), kichby wymagało uporządkowanie i utrzymy-
na których w ostatnich czasach także wiele wanie osady, która ponosi obecnie niewielki
domów pobudowano. Na północ dotyka grun- tylko ciężar opłat gminnych. Szczegóły ty-
tów zajętych pod esplanad cytadeli W 801'- czące innych przedmieść P. podano pod wła-
szawskiej a raczej fortu "Sliwickiego", na ściwemi nazwiskami tych osad (ob. Grochów,
płd.-zachód zaś notyka przedmieścia Pragi, Pelcowizna). Ogólna ludność P. wraz z przed-
Przedmieście to powstało na obszarze dóbr mieściami wynosi w przybliżeniu 40 do
Targówek, mianowicie jednej z kolonii, utwo- 50,000. Sama ludność katolicka parafii prag-
rzonych około 1844 r., przez ówczesnego wła- ski ej wynosiła w 1884 r. 28,000 a do tego
ściciela tych dóbr Józefa Noskowskiego. Kolo- trzeba zaliczyć prócz dość zna.cznej ludności
nia ta, oznaczona:N"!! 12, obejmowała 12 mr. niestałej, jeszcze znaczny procent l.ydów i na-
i 20 prętów i nabytą została około r. 1861 leżących do innych wyznań chrześciankich.
przez Ksawerego Konopackiego, który korzy- 3.) P., os. młyn. nad rz, Mrożycą, poW'. brze-
stając z sąsiedztwa ze świeżo wzniesionym ziński, gm. Mroga-Dolna, par. Kołacinek, l
dworcem kolei warsz.-petersb. na gruntach dm., 28 mk., 24 mr. ziemi dwor. 4.) P., kol.
tejże wsi Targówka, wytknął na swej kolonii i os. nad rz. Ner, pow. łęczycki, gm. i par.
ulice i rozdzielił ją na place, na których liczni Poddębice, odl. od Łęczycy 26 W.j kol. ma 31
nabywcy pobudowali w krótkim czasie domy dm., 234 mk.; os. ma 1 dm., 7 mk. 5.) P.,
po większej części drewniane. Początkowo wś włośc., pow. kozienicki, gm. i par. Zwoleń,
płacono za place około 20 kop. za łok. kwadr., odI. od Kozienic 27 w., ma 12 dm., 116 mk.,
z czasem jednakże ceny się podniosły tak, że 198 mr. włośc.; garbarnia i olejarnia. 6.) P.,
około 1880 r. sprzedawano łokieć po 2 ruble i fol., pow. iłżecki, gm. i par. Sienno, odI. od
wyżej, zwłaszcza gdy Towarzystwo Warszaw- Iłży 19 w. a "2,1f! w. od Sienna; leży na wzgó-
skiej fabryki stali zakupiwszy od właściciela rzu, ma 14 dm., 83 mk., 568 mr. ziemi dwor.
dóbr Targówek obszar, obejmujący 31 mr. 18 7.) P., wś, pow, konecki, gm. i par. Gowar-
pręt., zbudowało tam wielką fabrykę stali, czów, odI. od Końskich 9 w., ma 10 dm., 114
przerabiającą żelazo surowe w aparatach Be- mk., 2310 mr. ziemi dwors., 23 ml'. włosc.
semera i zatrudniającą znaczną liczbę robotni- W 1827 r. było 10 dm., 97 mk, l!'ol. p, wcho-
ków. Obecnie N. P. liczy 263 dm. a na ob- dzi w skład dóbr Gowarczów. 8.) P., wś nad

Pra
Pra
17
rz. Wisłą, pow. płoński, gm. Sielee, par. Czer- Prałkowce, rus. PrałTciwci, wś, pow, prze-
wińsk, odl.o 30 w. od Płońska, ma 3 dm., 16 myski, 4 klm. na płd.-zach. od sądu pow., st.
mk., 92 mr. Br. Ch. kol., urz. poez. i tel. w Przemyślu. Na płn...
Pragarine (litew. nazwa, tyle co "bezden- zach. i płn. leży Ostrów, na wsch. Kruhel Ma-
ne"), błoto pod Kiernowem, pow. wileński. ły, na płd.-wsch. Kruhel Wielki i Wituszyń-
Praimberg, szczyt górski, ob. Kieżmark (t. ce, na płd.-lach. Rokszyce, na zach. Nahór-
IV, 55). I czany. Wzdłuz granicy płn. płynie San od
Prakendorf, niem. Prackendorf, węg. Prak- zachodu na wschód, łukiem na płn. wygiętym
falu, dawniej Praków, wś górnicza, w hr. i przyjmuje w obrębie wsi dopływ od praw.
spiskiem (Węgry), pow. gielnicki, na praw. brzegu. Zabudowania wiejskie leżą w półn.
brzegu- rzeki Gielnicy, przy ujściu pot. Hrali- stronie obszaru (240 mt.). Na płd.-zach. leży
kowa, w pięknej okolicy Beskidu spiskiego, las "Długie" 403 do 407 mt. wznies. Grupa
na płd.-zach. od Gielnicy. W ta istniała juz domów "Na Dołhim" lezy w środku obszaru.
w XVI w., gdyż według przywileju Ludwika Whsn. więk. (Feliks Druzbacki) llia roli Ol'.
Węgierskiego z 1375 r. miasto Gielnica posia- 189, łąk i ogr. 48, past. 30; lasu 712 mr.; wł.
dało siedm wsi, międJ\Y nimi Praków, dzisiej- mn. roli Ol'. 174, łąk i ogr. 27, past. 26 mI'.
sze Prakendorf. Przeciwległo boki doliny ota- W r. 1880 było 60 dm., 376 mk. w gminie,
czającej wieś, składają się z łupku talkowego 10 dm., 90 mk. na obsz. dwor.; 155 rz.-kat.,
i przeobrazonego. Pokład zwany Johanni- 285 gr.-kat., 26 jzrael.; 176 Polaków, 287 Ru-
Goldgang składa się przeważnie z białego sinów. Par. rz.- kat. w Przemyślu, gr. -kat.
kwarcu i gruboziarnistego węglanu zelaza; tu w miejscu, dek i dyec. przemyska. Do par.
rozsiany jest też panabaz, siarczyk miedzi i nalezą: Kruhel Wielki i Kruhel Mały. We
zelaza; pokład zaś zwany Landstrasse składa wsi jest cerkiew drewniana przez Eustachego
się z wodanu żelaza. i ma do 2 mt. grubości. Druźbackiego w r. 1842 postawiona. Przy go.
Według Zipsera są też pokłady węgJanu man- ścińcll sanockim za P. występuje w kamienio-
ganezu, któremu towarzyszy żelazo magne. łomie szary, nieco bitumiczny piaskowiec
tyczne w pasmie górskiem Tohanką, zwanym. ze znacznem lepiszczem wapiennem. Skała ta
Istnieje tu siedm czynnych kopalni. W 1876 zawiera liczne odciski i skorupyammonitów.
r. dostarczyły one z 4 gór 8516 klg. rudy Ta obecność ammonitów wskazuje, iz jest to
miedzianej a z jednej góry 745 ldg. miedzi i najsta.rszy horyzont kredowy, mianowicie ne-
srebra. Oprócz tego są huty zclazne. W 1880 okom (Dunikowski, Rzut oka na geol. stosunki
r. było 121 dm. 758 mk. Niemców i Słowaków. Galicyi, str. 46). Lu. Dz.
Parafia rzymsko-katolicka w Gic1nicy a grc- PI'amort (niem.), dobra w Pomeranii, pow.
ko-katolicka w Helcmanowcach. Obszar wy- Franzburg, st. p. Zingst.
nosi 5447 sążni kw, katastr. Są.d powiatowy, PI'ams, kol. i młyn, pow. ziębicki, ob. Ol-
uząd podatkowy i stacya pocztowa w Giel- bersdorf 2.).
nIcy. Br. G. P 1 ) ' . " l b k . (B )
P k d . l N .. k l d W t ramsen . ws 110 ., P ow. rzes l rze g
ra se owa. Iwwe '0. na rz arą .' .
. ' , . , na Szląsku, par. ew. Sch wano Wltz (Zwanowl-
pow. kolski, gm. Brudzew, par. Dobrow (ewan. ? ) W 184 b ł t l' l' d .
Koło), ma 8 dm., 257 mi'. Należnb. dawniej ce. . 1 ł '"' r. Y 5 a 6 d u ,aP 30 1c 5 a e k w' (1 r 7 ew k n t la ) -
d d ' b K . tk ' . t .. d ł ,., na, sz w a ewang., m., m . a . .
o o r Wla 'ow l s anowl Je ną ca osc 2 ) P b P .
k l J ' ( b ) . ., O. ręzyna.
Z o. anow o . . '"
Prakwice, nielu. Pl'oeckelwitz, wś, pow. mo- PramslIl (mern.), ob. Pręzyna.
rąski, st. p. i tel. Kiszpork. WŚ ta świadczy Pralłce, wś, pow. władysławowski, gm. i
o kolonizacyi polskiej i w tym powiecie. par. Błogosławieństwo, odI. od Władysławo-
Pralnia, uroczysko, pow. białostocki, w 2 wa 31 w., ma 9 dm., 139 mk. W 1827 r. by-
okr. poL, gm. Obrębniki, 013 w. od Białe- ło 6 dm., 82 mk.
gostoku. Prandocin al. Prendocin, w X V w. Prand()-
PI'alniki, wś i dobra nad rzką Makasierką" czyn, wś, pow. miechowski, gm. Kacice, par.
dopł. Isłoczy, pow. miński, w 2 oh. pol. ra- Prandocin, lezy w poblizu drogi bitej z Mie.
kowskim, gm. Iwieniec, par. kat. Raków, ma chowa do Słomnik, p)siada kościół par. z ka.
19 osad pełnonadziałowyeh; cerkiew pounicb., mienia ciosowego, szkołę początkową ogólną.
filia par. Ojcenicwo, fundacyi obywatela Ra- W 1827 r. było 185 dm., 1091 mk, Wieś ta
tyńskiego z 1805 r. Od początku bieżącego stanowiła posiadłość rodu Odrowążów. Jeden
wieku aż do 1852 r. 1'. były własnością. Ra- z nich Wisław zamierzał założyć klasztor cy.
tyńskich, dziś należą, do hr. Ledochowskich. stersów w Prandocinie, lecz na zyczenie Iwo-
Dobra te, dawniej obszernicjsze, teraz mają na Odrowąża, biskupa krakowskiego, funda.-
889 dz. ziemi dworskiej w wybornej glebie. cyą przeniesiono do Mogiły pod Krakowem.
We dworze stare archiwum. Dochody przyno- W 1235 r. Henryk Bl"Odaty uwalnia P. od
szą propinacye i młyny. A. Jel. strazy; 1243 r. Bolesław Wstydliwy uwalnia.
Słownik Geograficzny Tom IX.-Zeszyt 97. 2

18
Pra
pra
P. i kilka innych wsi klasztornych od strózy Prasatin, szczyt górski (855 mt.) na ob-
i przewodu; 1266 r. poddaje te wsie juryz- S7.arze wsi Nizna., w hr. orawskiem.
dykcyi duchownej. W 1278 r. przywilej ksią- Praska, potok górski, wypływa z pod gó-
zęcy nadaie P. prawo niemieckie. Kiedy po- ry Praski (975 mt.), w obrębie gm. Pozoryty,
wstał kościół i parafi:1 w P. niewiadomo. 1'0- w pow. kimpoluńskim, płynie na płn..zachód
dana przez Sobieszczańskiego (Euc. Org.) i ru. przez płd..wschod. część wsi, a opłynąwszy
brycele kościelne wiadomość jakoby Floryan stopy szczytów Adama (1047 mt.) i Ewy
czy też Bartłomiej Ligęza, woj. krakowski, był (1009 mt.), zwraca się na płn.-wschód i u płn.
fundatorem kościoła w 1314 r. nie zasługuje podnóża Magóry \1113 mt.) wpada do Mołda-
na wiarę dla braku dowodów i wobec świa- wy z praw. brzegu. Długość biegu 7 klm.
dectwa Długosza, który opowiada pod 1235 r., Prasneta, niem. Alt.Huette, według Kę-
iż Konrad mazowiecki walcząc z Bolesławem trzyńskiego miejscowość w pow. suskim;
W stydliwym, pozamieniał na warownie i poo- w spisach nowszych nie zapisana.
sadzał załogami: kościół św. Jędrzeja pod Pra!iisberg (niem.), wś, pow. goldapi!ki, st.
Krakowem i kościoly: w Skalmierzu, Jędrze. poczt. Tolmingkehmen.
jawie i Prendocinie, wskutek czego Henryk Prassen (niem.) J.), dobra ryc., leśn., ce-
Brodaty i Bolesław powznosili w tych miej- gielnia, pow. rastemborski,7 klm. od st. pocz.
scowościach warownie z bali i kłód drze- i tel. Szępopeln. Należ3.1 tu folw.: Grass Blos-
wnych. Dopiero w 1237 r., po zawarciu ugo- keim, Landkeim, Leunenburg, Wangnick i
dy, wyprowadził Konrad załogi swe z tych Wettin; razem obszaru 2716 ha, z tego 602 ha
warowni. W opisie parafii Długosz nic nie lasu. Jestto majorat ,hr. Eulenburg. 2.) P.,
wspomina u załozycielu, powiada tylko, ze I fol w. do Frednów nalezący, .pow. Buski, st.
kościół jest p. w. św. Jana Chrzciciela, wznie- pocz. Rlldzicz, par. kat. Ilawa, ew. Frednowy.
siony z kamienia ciosowego. Wieś, własność W 1868 r. 7 bud., 4 dm., 22 mk. ewang.
klasztoru w Mogile, miała 50 łanów kmiecych, PI'assllicken (niem.), dobra ryc., z fulw.
dwie karczmy z rolą, zagrodn. z rolami. Dzie. He7'rmanshof i os. holend. Spol!'/' I, pow. króle-
sięcinę, wartości do 50 grzyw., brał klasztor. wiecki, 5 klm. od st. pocz. i tel. W aldau. Ob-
Był takie folwark klasztorny i wykupione soł- szal' 2\)8 1 / 2 ha.
tystwo, niedaj3.l ce nikomu dziesięciny. Plehan Praszezyki, wś i os. karcz., nad rz. Kostrze-
miał swe role i łąki i grzywnę czynszu z kar- wską, Wodą, pow. częstochowski, gm. Panki,
czem na świecę paschalną, .wedle dawnego par. Truskolasy; wś ma 46 dm., 431 mk., 695
zwyczaju i prawa a kmiecie dawali mu za me- mr. dwors.; os. 2 dm., 7 mk.,39 mr.; os. karcz.
szne po mierze owsa i żyta (Lib. Ben., II, 32). 1 dm., 3 mk., 3 mI'. W 1827 r. było 32 dm.,
Według reg. pob. pow. proszowskiego 7. r. 256 mk.
1581 wś Pręndoczin, naleząca do opactwa Praszka, niem. PI'auskaw, osada miejska,
:Mogilańskiego, miała 46 łanów kmiecych, 8 falw., 08. leś., przed 1865 r. miasteczko, pow.
zagr. z rolą, 12 komoro bez bydła, 1 karczmę, wicluński, gm. i par.Praszka, odl. 21 w. od
1 chałupnik, czyn., 12 ról Chałowskich (Pa- Wielunia. Leży nad Prosną i jej dopływem
wiński, Małop. 23). Co do dals7.ych kolei tej rzeczką. Śmierdzącą, na wznies. 604 st. n. p. m.
wsi ob. Kadce. P. par., dek. miechowski, 3189 Na prawym brzegu Pro sny, na płd. od Praszki,
dllSZ. B7'. Ch. występuje jura brunatna, składająca się-z pia-
Prandotów, falw., pow. skierniewicki, gm. sków i piaskowców zelazistych; są r&wnież
Doleck, par. Stara Rawa, od!. 7 w. od Skier- pokłady torfu i rudy zelaznej. P. posiada ko-
niewic. Folw. ten odłączony od dóbr Trzcian.. ściół par. murowany, cerkiew prawosławną,
na, ma rozległ. mI'. 388: gr. orno i ogrody mI'. dom przytułku dla 6 ubogich, szkołę począt-
356, łąk mr. 6, pastw. mI'. 10, nieuz. mI'. 16; kową ogólną, sąd gm. okI'. V, st. pocz., komo-
bud. z drzewa 10; płodozmian 15 polowy. rQ celną nR granicy od Prus, straż ogniowa, 0-
Praogenau (niem.) ob. Prągowo i Pręgnowy. chot nicz 3.l, aptekę, około 250 dm (60 murow.)
Prangschill (niem.) ob. będzieszyn. . i do 3000 k. Ludność trudni s}ę głównie
.,' szewctwem l stolarstwem. Z zakładow przemy-
. rallł, lesn. na pol.-rus. Mazurach, pow. słowych s3.l: młyn parowy i kilka małych gar-
JansborskJ, st. pocz Tllrosl b . P . kt ' 1852 . ł lo
. . .. arlll. o pozarze, ory w . r. ZlllSZCZY Ca13.1
Pralltlack (mem.). dobra ryc., pow. 1ry' osadę odbudowała się ona na nowo wedłuD' uło.
dlądzki, 5 I/ klm. od st. pocz. i tel. Szępopeln. zonego wtedy planu regulacyjnego. P. prwdo-
Obszar 188 1 / 2 ha. podobnie była pierwotnie osad3.1 górniczą, nale-
Prapolany, WŚ, pow. wyłkowyski, gm. żąC3.1 do sąsiedniej wsi Strojec (Stradziec). Do-
Kibarty, par. Olwita, odI. od Wyłkowyszek bywanie rudy żelaznej (błotnej), obfitującej
25 w., ma 4 dm., 61 mk. w żela7.o, zajmowało już w xv w. ludność osa-
Prappehi (niem.), wś, pow. królewiecki, dy. Niezbyt żyzna gleba nie sprzyjała pracy
st. pocz., tel. i kol. żel. Królewiec. rolniczej a pograniczne i nadrzeczne położenie

Pra
nadawało się do wytworzenia tu handlowego
i przemysłowege ogniska. Nazwa sąsiedniej
wsi Kowale, wskazuje na rodza.j zajęcia ludno-
ści. Z czasem P. wyniosła się po nad sąsie-
dnie osady przez swe pomyślniejsze połozenie
i otrzymanie praw osady miejskiej. Wyni-
kiem skupienia tu ludnośr.i i pracy przemy-
!Iłowej było zubożenie sąsiednich parafii (Stro-
jec i Kowale) i wcielenie takowych do młod-
szej prawdopodobnie lecz bogatszej parafii
w PI'aszce. Fundatorami kościoła i założycie-
lami miasta byli zapewne właściciele Strojca
i Praszki, Nieczujowie, którzy przybrali na-
zwisko Praskich. Według reg. pobor. z 1552
r. w Strojcu i Praszce władają Prascy.
W Strojcu jest kuźnica o 2 kołach wodnych.
W 1563 r. P, ma 2 rzemieśl. (Wieluń 133,
Bolesławiec 45) i płaci soszu 4 zł. 24 gr.
Przy mieście jest młyn o 2 kolach (Pawiński,
Wielkop., II, 294, 309). W mieście jest jednak
szkoła, kościół Eaopatrzony jest W aparaty (4
srebrne kielichy), księgi (około 1521 r. jest
mszał drukowany i agenda krakowska), ple.
ban ma łau dający mu pół grzyw. czynszu,
pobiera tez z b.nów miejskich meszne po mie-
rze owsa i żyta a z łanów szlacheckich i dzie-
dzicznych dziesięcinę snopową (Łaski, Lib.
Ben., II, 123, 124). Zygmunt III bawiąc wP.
1620 r. miał na prośbę mief!zczan wydać przy-
wileje )la utworzenie cechów (Sobieszcz. Enc.
Org.). Od Praskich przeszła P. i przyległe do-
bra w ręce Wężyków, którzy upamiętnili się
przez prze budo wanie kościoła (Zofia Wężykc)-
wa, kaszt. wieluńska) i dobudowanie dwóch
kaplic, fundacyą prebendarza i altaryi, miesz-
czanom zaś !Stali się pamiętni przez pozbawie-
nie ich praw miejskich i obciążenie pańszczy-
znianemi powinnościami. Mimo to, dzięki po-
granicznemu położeniu, osada utrzymywała
swój miejski charakter lecz zaludnioną, została
przez żydów. W 1807 r. było tu 1000 mk.,
w tej liczbie 300 żydów. W 1827 r.
P. ma 186 dm., 1850 mk.; w 1862 r. by-
ło 221 dm., 2258 mk" przeważnie żydów.
Po W ężykach dziedzicami miasta i dóbr
byli w polowie XVIII. w. Mączyńscy a
w końcu hr. Tomasz Potocki i jego spa-
dkobiercy. Staranne gospodarstwo zaprowa-
dzone w tutejszych dobrach opisane zostało
w"Opisie podróży po kraju" przez uczniów
instytutu marymonckiego (Bibl. Warsz. 1848
r., I, 41). DobraPraszka składały się w 1885
r. z fol w.: Praszka, Rozterk, Grodzieczyzna,
Raczyzna i Kuźnieczka. Rozl. dom. mI'. 3191;
fol w. P. gr. 01'. i ogr. mr. 249, łą,k mr. 45,
pastw. mr. 12, zarośli mr. 6, uieuż. mr. 19, ra-
zem mr. 331; bud. murow, 13; płodozmian 9
polowy; fol. Rozterk gr. Ol'. i ogr. mr. 212,
łąk mr, 27, zarośli mI'. 5, nieuz. mr. 23, razem
mr, 267; bud. mur. 2, z drzewa 7; płodozmian
Pra
19
10 polowy; folw. Grodzieczyzna gr. 01'. i ogr,
mr. 453, łlłk mI'. 10, pastw, mr. 14, lasu mr,
605, nieuż. mr. 88, razem mr: 1170; bud. mur.
14, z drzewa 3; płodozmian 9 polowy; folw.
R1czyzna gr. Ol'. i ogr. mr. 513, łą,k mr. 5,
lasu rur. 602, nieuz. mr. 21, razem mr. 1141;
bud. mur. 6, z drzewa 3; płodozmian 13 polo-
wy; folw. Kuźniczka gr. 01'. i ogr. mr. 170,
łąk mr. 101, zarośli mr. 1, nieuż. mł'. 9, razem
mr. 281; bud. mur. 2, z drzewa 4;'płodozmian 9
polowy, las nieurządzony. W skład dóbr
wchodziły: os. Praszka os. 213, z gr. mr.
1010; wś Szyszków os. 32, z gr. mr. 342; wś
Strojec os. 43, z gr. mI'. 467; wś W ygiełdów
os. 24, z gr. mI'. 386; wś Brzeziny os. 33,
z gr, mr. 403; wś Prosna os. 19, z gr. mr. 329;
wś Rosocha os. 14, z gl'. mr. 134; wś Skotni-
ca os. 34, z gr. mr. 258; wś Bugaj os. 2, z gr.
mr. 12. P. par., dek. wieluński, 4030 dusz.
P. gmina należy do s. gm. okr. V w miejsou.
Ma 16,691 mI'. obszaru i 7800 mk. Br. Ch.
Praszki, wś, folw., os. młyn. nad rz. Wol-
borką, pow. brzeziński, gm. Będków, par. Ła.-
znów, leży przy linii dr. żel.warsz.-wied., nie-
daleko st. Rokiciny, od!. 21 w. od BI'zezinj wś
ma 30 dm., 318 mk.; fvlw. 8 dm., 63 mk.; os.
młyn. 1 dm., 4 mk., 15 mr. Przechował się
ciekawy wyrok wydany 1488 1'. W grodzie
łęczyckim przez Floriana de Komorowa, skar-
bnika brzeskiego i starostę łęczyckiego, w:spra.
wie granicy między wsią Praszki i Wola Pra-
ska, uależą,cymi do Stanisława Pokrzywnickie-
go, a Kurowicami, wsią bisk. krakowskiego
(klucz Pabianicki) i Łaznowem, wsią, bisk. ku-
jawskiego (Muczk. Rzysz., H, 575). W akcie
tym 'rYŚ zwana jest Praskij i Prasska, tudzież
wymieniona nieistniejąca dziś Wola Praska.
Dobra P. składały się w 1871 r. z fol w.: Pra-
szki i Teodorów, rozl. mI'. 1202: gr. 01'. i ogr.
mr. 6tH, łąk mr. 55, pastw. mr. 100, lasu mr.
90, 7.arośli mr. 170, w osadach mr. 15, nieuż.
ml'. 111; bud. mur. 2, 7. drzewa 9; gospodar-
stwo 4 polowe} pokłady torfu. Wieś P. os. 33,
z gr. ml'. 362; wś Teodorów os. 4, z gr. mr. 24.
Praszków, młyn, ob. Pźekłów.
Praszlauken (niem.), wś, pow. gąbiński,
st. pocz. Walterkehmen.
Prasztuły, mylnie podano (ob. Krasnosielc,
IV, 638) zamiast bzy tuły.
Praszywa 1.) góra lesista} w Karpatach
szJąskich, w obr. gm. Wędrynia (Wendrin),
w pow. cieszyńskim, obw. sąd. jabłonkow-
skim, nad granicą od Bystrzycy i Nidku. Od
płn.-zach. opływa ją pot. Wędrynka, a od płd.-
wsch. Głuchowa, dopływy Olszy. Wznies.
569 mt. (szt. gen.). 2.) P., góra i szczyt le-
sisty, w Karpatach szląskich, w dziale jabłon-
kowskim, w odnogach północnych, na granicy
Ligoty Górnej (Ober-Ellgoth), w pow. cieszyń-
skim, obw. sąd. frydeckim, i Ligotą, Kameral-

20
pra
pra
ną, w pow. i obw. sąd. cieszyńskim, na pra- szadkowskicgo z r. 1552-1553 wś P., w czę-
wym brzegu Morawki. Wznosi się do wys. ści Jana Krusa miała L łan. Część Jana Ka-
843 mt. nmp. (szt. gen.). :Na płd. od niego mockiego miała. 4 łany. Część Mikołaja Prat-
i!zczyt Jagocz (861 mt.), na płd. .zach. Czubel kowskiego 2 łany (Pawiński, Wielkp., II,
(796 mt.). Liczne potoki spływają ku zacho- 245). Br. Oh.
dowi do Morawki, a ku płn. do Holczyny, do- Pratkowice, w XVI w. P1'athlcovicze, Praw-
pływu Łuczyny, jakotez na pb.-wsch. Ul) Sło- lcowycze i Praphlcoviaze, wś, folw., pow. nowo-
nówki, doplywu Olszy. 3.) P., potęzny dział radomski, gm. i par. WieIgomłyny; wś ma 35
gól'ski w Tatrach niżnich, w zach. ich części, dm., 252 mk., 544 m!'.; fol. 4 dm., 615 mI'.
rozciągający się w głównym grzbiecie, od W 1827 r. było 30 dm., 173 mk. Na wyroku
wsch. ku płd.-zach, międ7.Y 36° 59' a 37 u 9/ królewskim z 1466 r., w sprawie międ'l.Y bisk.
wsch. dłg. g. Ferro, na południowej granicy kujawskim Jakubem a Mikołajem Oporowskim
hr. liptowskiego z hl'. zwolei1Skiem. Jest to o groblę p,)[niQlhy Ra.ciązkie'n a Ciecl1ocin-
lesista, dzika. grupa gór, przytykająca oJ kiem, poupisany jest Piotr Donin z Prawko-
wschodu do działu górskiego Dżumbil'. Oba. te wic podkom. sandomiel'. (Muc'l.k. Rzyszcz.
'działy górskie łączy szczyt Chabieniec (Cha. Kod. dyp., II, 532). W Lib. Bcn. Łask. (II,
benec), 1955 mt. wznies. Odtąd ciągnie się 204, 207) wś ta podana z tl'zcma, waryantami
grzbiet ku zach. aż po zczyt Wielką Halę na7.wiska; łany fol. dają dziesięcinę plebanowi
(1640 mt.). Cokolwiek na wschód w7.llosi się w WieIgomłynach, kmiece zaś pleb. w Cheł-
szczyt, Latiborska Hala (1648 mt.). OJ Wiel- \ mie. Według reg. pob. pow. radomskiego z r.
kiej Hali zwraca aię m płd..zach. az po szczyt l552-155:3 wś I'l'awkowic7.e, w pal'. Wielgy
Kosarzysko Wielkie (l682 mt.). Tli 7.w!'aea Mlyn, wła;;no;'ć Gmoś<Jiil"kiei, miała 8 o;;ad,
się znowu na zach. i w szczycie Chochuli a łr\cznic z Sokolą Góq 8 łanów (Pawii1ski,
Wielkiej al. Kochuli Wielkiej dosięga 1754 Wielkp., II, 276). Br. Ch.
mt.. Tu zwraca się nagle ku pld. kończąc się Pratkuuy, wś, pow. nowoalek8androwski,
nad przecznica, korytnicką (110:3 mt.), stano- na zach. od wsi Poubiany, 08 w. na płd.-zach.
wiącą przejście z doliny Rewur.zanki do doli- od mka Sołoki. Pod wsią wznosi się góra t. n.,
ny Hronu. DługoBć działu 18 klm. Ze stokÓw L 13 saz. n. p. m.
płn. spływają strugi zapomo0D, Łupczanki do Pratten (niem.), ob. Napl'atten.
Wagu, a przez Łużankę do Rewnczanki. Stok Pl"atulin, WB i folw. nad rz. Bugiem, pow.
płd. należy do Hronu. Na płn. stoku legły li. konstantynowski, gm. Bohnkały, par. Pratu
ptowskic osady górnicze Łuzna i Magórka, lin (wschod. obrz.), odl. lo w. od Janowa, ma
jakotez Osada z Korytni0a" zakładem kąpie- 13 dm., 170 mk.; w 1827 r. było 43 dm., 306
lowym. Br. G. mk. Jest tu cerkiew parafialna, kościół par.
Praszywka, potok podgórski, p1wstaje na katolicki zamknięty został w 1876 r. :Na ob-
obszarze Ligoty Górnej, w pow. cieszyńskim, szarze fl)1 w. gorzelnia, olejarnia, wiatrak, po-
obw. sąd. fl'ydeckim, u płn,-zach. pOlinóży gó- kłady torfu. P. pierwotnie zwał się podobno
ry Praszywy; płynie na płn.-zach. przez ob. Hornow, nazwę tę nosił jeszcze w 1478 r.
szal' Ligoty Dolnej i :Noszowic a następllie pod- W 1686 r. Tomasz 7. Nasiłowa Ostrowski od.
pływa pod Bukowiec, w końcu przechodzi na budował stary kościół i załoiył parafią; nowe
obszar gm. Wojkowic, gdzie poniżej gościńca uposazenie kościoła uczynił w 1787 r. Jan Po-
frydeckiego łączy się 7. praw. br7.egu z Rybią, tncki, d'l.ietlzic. W 1838 r. Tomasz J\lostowski
tworząc rz. Holczyuę, dopływ :f,uczyny. Dłu- wzniósł kościół mur.)wany p. w. św. Piotra
gość biegu 4 1 / 2 klm. Br. G. i Pawła. Cerkiew greko.unicka, niewiadomej
Praszywka, góra i szczyt lesisty w Beski- erekcyi wspominana w wizytach z 1738, 1751,
dzie zywie0kim, w gm. Rycerka Górna, pow. 1757; nowo wybudowana 1853 r. Załnzycie-
zywiecki, między pot. Rycerką i Rycerskim. lem miasta (w 1732 r.) miał być Józef Fran.
Wznies. 1043 mt. Br. G. Sapieha. Joachim Potocki, ststa trembowelski,
Praszywka, grupa domów, w gm. Rycer- u7.yskał u Augusta III przywilej nl1jarmark
ka Górna, pow. zywiecki, na zach'Mstoku góry dwutygodniowy, który poraz pierwszy odbył
Praszywki (104:j mt.), ma 2 dm., 10 mk. się 1761 r. Miasto nie mając warunków bytu
Pratków, w XVI w. Prathlcow, wf; i os. nie mogło się rozwijać, ztąd osada zachowała
karcz., pow. sieradzki, gm. Wojsbwice, par. charakter wsi. W 1861 r. parafiia P. (dek. ko-
Korczew, odI. od Sieradza 15 w., posiada szko- deński) obejmowała 1850 dusz obrz. grec., 251
łę początkową. Wieś, obecnie kolonia, ma 48 obrz. ła.ciń , 32i1. kato!., 14 mahometan i 62 ży.
dm., 32'7 mk.; karcz. 1 dm., 8 mk. Według dów, ogółem 2309. Dobra Pratulin składały
Lib. Ben. Łask. (1, 481) łany kmiece dawały się w 1886 r. z folw,: P. i Zaczópki, z 3.wulu-
dziesięcinę na stół arcybiskupi a kolędę ple- sem Krynica, rozl. mI'. 2275: f"lw. P. gr, Ol'. i
ban. w Korczewie, folwarczne zaś dziesięcinę ogr. mr. 587, łąk mI'. 359, pastw. mr. 104, la-
dawały plebanowi. Według reg. pob. pow. su mI'. 63, nieuż. mI'. 182, razem mr. 1295;

Pra
pra
21
bud. mur. 11, z drzewa 35; płodozmian :12 po- Parafia i kościół istniały tu już w XV w. W r.
lowy; folw. Zaczepki z przyl. Krynica gr. Ol'. 1523-26 prob. Otto von 7..edlitz i cała gmina
i ogr. mI'. 629, łąk mr. 47, pastw. mI'. 8, lasu przyjęła naukę Lutra i wprowadziła nowy 0-
mr. 278, nieuż. mr. 18, razem 980; bud. mur. brz'\dek do kOBcioła. W X VII w, odebrali ka-
4, z drzewa 17; płodozmian 12 polowy, las tolicy kościół i szkoła zosbła zamkniętą
nieurządzony. W skład dóbr wchodziły: '1'1'8 P. w 1666 r. a dopiero w 174J r. na nowo 0-
os. 8, z gr. mr. 7, WB Bohukały os. 56, z gr. twartą.
mI'. 1019, wś Zaczopki 08. 52, z gr. 994, wś Praussen (niem.), posiadł., pow. świętosie-
Łągi os. 46, z gr. mI'. 452. Br. Ch. kierski, 6 klm. od st. pocz., tel. i kol. żel. Lu-
Pratwa, niem. Proschlitzer Bach, rzka, lewy d wigsort. Obszaru 150 ha.
dopływ P!'osny, powstaje pod Guzanowem, na Praust (niem.), ob. Pruszcz.
Szląsku, o 8 klm. na zachód od Górzowa i Pra- Prauster 1.) Krug (niem.), os. do WSl
szki; płynie od wschodu ku zachodowi na Na. Braunsdorf należąca, pow. gdański, ma 7 mk.
sale, Gosław, Parusowice, Chudobę, Rarnów, 2.) P. Pfarrdorf wyb., do Pruszcza należące,
Kochłowice, Biskupice, Prośnicę (Pro!;chlitz), pow. gdański, 3.) P. Schild, wyb. do Pru!;:;;-
gdzie skręca ku północy, Miechów (Omechau) eza należące, pow. gdański. 4.) P. Schleuse
i Kosztów; mija Sicmianice w pow. ostrze- wyb. do Pruszcza naldące, pow. gdański.
szowskim i wpada do Prosny na łąkach sie- Prawaluk, jezioro w obrębie dóbr Orniany,
mianickich. Długość biegu wynosi około 27 w pow. wileńskim.
klm.; przyjmuje drobne strugi. Obraca Piłę Prawciuki, wś nad rz. Sołokuczą, prawym
porl Prośnicą i młyn Olek między :Miechowem dopł. Prypeci, w zach. stronie pow. rzeezyc-
a Kosztowem; pod Prosznicą rozdziela się na 2 kiego, przy granicy pow. mozyrskiego, w 2
ramiona i tworzy Wielki staw; w pow. ostrze- okr. pol. jurewickim, w gm. narowlańskiej, ma.
szowskim płynie 1800 metrów. Kopalnie rudy 2 osad; miejs00wośĆ dość malownicza, falista,
żelaznej znajdują się nad Pratwą w Gosła- grunta wyborne, łąk dużo, most na Sołokuczy.
wiu. E. Cal. Prawda 1.) kol. nad J'Z. Górecką, pow.
Pratwalki, WB, P,)w. ro!;sieńsl<i, par. nie. łódzki, g.n. Gospodarz, par. Rzgów, ma 30
moksztyńska. dm., 296 mk., 497 mI'. W 1827 r. 16 dm., 158
PI.atwin. ob. Przetwin. mk. W chodziła w skład dóbr rząd. Gospodarz,
Prauerschitten (niem.), wś i folw., pow. oddzielonych od dóbr Pabianice. 2.) P., pow.
frydla,dzki, t. poczt., tel. i kol. żel. Barto. miechowski, gm. Michałowice, pal'. W ęcławi-
szyce. ce. 3.) P., fol., pow. tomaszowski, gm. Ko-
Praukau, 1217 r. Prauicouo, WŚ, pow. '1'1'0- tlice, par. Dub, odl. 30 w. od Toma!;zowa. Fol.
łowski, par. Lubią'l. W 1842 r. 67 dm., folw. ten powstał z gruntów należą,cych do probo-
497 mk. (79 ewang.), szkoła katol. filialna, stwa Dub, ma rozl. mI'. 401: gr. Ol'. i ogr. mr.
młyn wodny, potażarnia, gorzelnia. Wf; n111e. 296, łąk mr. 54, laSll mI'. 39, nieuż. mI'. 12;
żała do klasztoru w Lubią,żu. bud. mur. 3. 7. drzewa 3, las nieurządzony.
PI'alll.imie al. Wesoła, wzgórze pod Ko- 4.) P., WB, fol. i majorat rząd., pow. łllkow-
wnem, ob. Alehota. sk!, gm. Prawda par. Stoczek, odl. okoł? 30
Prau!!, 1394 Praws, WB nad rz. Slęzą, pow. w. od Łukowa, 31 dm., 210 mk. (14 żydow).
niemczyński, posiada kościół par. ewang., ka- W 1827 r. J 9 dm., 122 mk. Dobra P. stano-
plicę katol. i ewang. W 1842 r. było 51 dm., wiły własność rządową. \V 1835 r. z dóbr
folw. i dwór, 441 mk. (157 katol.). tych wydziclono na majorat gen. Gołowina
Prauschwitz, ob. Pj'uszczewo, pow. ko- fol w.: Prawda mI'. 780, Borek mI'. 112, Janu-
ściański. szówka mI'. 144, Lasy mI'. 296l; mlyny: Dą,-
Prauske 1.) C,.usillsa, WB, pow. rozborski, bek mI'. 6, Okuń mI'. 60, Sniczek mI'. 69, Ozi-
odl. 3 3 /, mil. od mta pow., par. ewang. Gebel- mek mr. 105; sołtystwo Kinkówka mI'. 61,
zig Ober. Do 1815 r. nalezała do saskich Łu- razem mr.4298. Należały też wsi: P. 0'1. 17,
żye. W 1842 1'.34 dm., 164 mk. przeważnie I z gr. mI'. 561; Wólka Poznańska os. 6, z gr.
Set'bów łużyckich. 2.) P. Rie/schen, wś, pow. mr. 198; Kobiałki os. 22, z gr. mr.713; Ja-
rozborski, pal'. Daubitz. W 1842 r. 45 dm., mielnie os. 42, z gr. mI'. 1293; Kieeikowa os.
277 mk. ewang. 18, z gr. mI'. 606; Ruda os. 7, z gr. mI'. 165;
PI'ausnitz Nieder i Ober, 1370 Prllznicz, Kisielek os. 31, z gr. mI'. 1023; Wola Kisiel-
wf!, i dobra, pow. jaworski, par. ewan. w miej- ska os. 23, z gr. mI'. 815; Kadzidła os. 6, z gr.
seu, odi. 11/4 mili od mta pow. W 1842 r. był mr. 173; Mizary os. 40, z gr. mr. 982; Bła-
tu kościół par. ewang. (od 1801 r.), kaplica żejki os. 13, z gr. mr. 421; Wólka Różańska
katol. filia par. Seiehau, szkoła ewang., dwie os. 15, z grun. mI'. 408; Borki os. 5, z grun.
rezydencye pańskie, 3 fol W., 154 dm., 969 mk. mI'. 119; Rosy o,;. 13, z gr. mr. 535; Toczyska
(20 kato!.), 5 Iły'nów wodnych, piec :vapi:n- I os. 43, z grun: mI'. 985; Soćki os. 10, z grun.
ny, łomy kamlell1a. Hodowla bydła l oWlee. . ror. 328; ZablCle os. 24, z gr. mr. 882i Zgorz.

22
Pra
Pra
nica os. 30, z gr. mr. 1192; Jannszówka l-sza I dam ?) i Mikołajowi Belom 10 włók pod Praw.
os. 4, z gr. mr, 156; Januszówka 2-ga os. 15, dziskami, biorąo za włókę 3 dobre woły.
z gr. mr. 78; Róża l-sza os. 88, z gr. mr. 2684; Prawego brzeg1l Odry, droga żelazna na
Róża 2-ga os. 19, z gr. mr. 47. Wydzielono Szląsku pruskim, wychodzi z Wrocławia i
na majorat Iwowe dla gen. Gorłowa wś Chro- przechodzi przez Oleśnicę - Bernstadt. Namy-
min mr. 801 i wś Łopacianka mr. 587. Pozo- słów - Konstad - Kluczbork - V ossowską - Tar-
stalo przy skarbie fol w.: Jamielnik mr. 751, nowice - Bytom - Laurahuette - Szopicnice - E-
Lipniak mr. 716, Zwola mr. 631, Sucha Wola manuel- Segen. Tychów-Pszczynę i w Dzie-
mr. 331; młyny: Komar mr. 4 i Grobla; obszar dzicach ła"czy się z linia" austryacka" kolei Pół-
leśny mr. 1574; os. Stoczek mr. 313; wsie: nocnej. Odnogi jej są: 1) Oleśnica. Syców-
Lipniak mr. 127, Jedlanka mr. 2067, Zagoź- Bralin - Kępno - Podzamcze 8 mil długości;
dzie mr. 919, Jamielnik mr. 1127, S.tyszki 2) Vossowska . Małepany - Opole 4 mile dłg.
mr. 920, Zwola mr. 846, Sucha Wola mr. 238. Ogólna długość wynosi 316'8 klm,
P. gmina należy do sądu gm. we wsi Miast- Prawęcice, w XVI w. Praveczice, kol. i os.
ków Kościelny (odI. 13 w.), urzą,d gm. w os. nad rzeczką, pow. łęczycki, gm. Chociszew,
St00ze,k, st. poczt. Łuków (30 w.), Siedlce (36 par. Bełdów, od!. od Łęczycy 23 w.; kol. ma
w.) i Zelechów. Gmina P. graniczy z gmina- 31 dm., 295 mk.; os. 1 dm. Według Lib. Ben.
mi: Mysłow i Miastków, ma 5729 mk. (1881), Łask. (II, 377) lany kmiece dawały plebanowi
w tej liczbie 2839 męż., 2890 kob.; co do wy- w Beldowie tylko kolędę po groszu z łanu, zaś
znania 5198 kato!., 528 7.yd. i 3 prawosł. Ob- dziesięcinę klasztorowi w Trzcmesznie (myl.
szal' wynosi około 24,000 mr. (12,914 dzies.), nie wydrukowano: Przemys!ensi). Według reg.
w tern 14,000 mr. ornej ziemi a reszta pod pobor. pow. łęczyckiego z r. 1576 wś Prawe-
łąkami, lasami, budynkami. Gleba żytnia, 1'0- czicze miała 7 łanów, 2 wójtowskie łany, 13
dzi żyto, owies i kartofle; sieją, też pszenicę, osad; należała do opactwa. trzemeszeńskiego
jęczmień, proso i groch. Znajduje się w gmi- (Pawiński, Wielkop., II, 54). Br. Ch.
nie 283 koni, 2420 bydła, 3850 owiec, 826 Prawęcin, wś, pow. opatowski, gm. i par.
świń. Jedyna azkoła począ,t. w Stoczku liczy Kunów, odl. od Opatowa 23 w., 44 dm., 307
do 100 dzieci. W skład gminy wchodzą: Bła- mk., 620 mr. ziemi włok W 1827 r. 20 dm.,
żejki, Borki, Dębek, Dą,bina, Jamielne, Jamiel. 151 mk. WŚ ta była pierwotnie osadą, leśna"
nik, Januszówka, Kadzidło, Kapica foL, Kien- śród puszcz otaczająeych Łysogóry. Przemysł
1rówka, Kisielsk, Kisielska- Wola, Kochany, leśny zajmował prawdopodobnie nieliczną 111-
Kobiałki, Mizary, Okoń, Poznańska Wólka, dność. Ohcąc zwiększyć dochody swej posia-
Prawda, Rossy, Róża, Różańska. Wólka, Ru- dłości przez ściągnięcie osadników i wykar-
da, Rudnik, Soćki, Stoczck, Toczyska, Zabiele, czowanie lasów na orne pola, uzyskuje w 1340
Zaskwira i Zgórznica. 5.) P., pow. augu- r. od Kazimicrza W. Jadwiga, wdowa po Bro-
stowski, gm. Dowspuda, par. J anówka, odI. od szku, wraz z synami: Tomisławem, Falisła-
Augustowa 15 w., ma 1 dm. Br. Ch. wem i Wojciechem, przywilej na założenie na
Prawda 1.) wólka w gm. Raciborowice, obszarze dąbrowy (merica), zwanej Prawęci-
pow. krakowski, tuż nad granicą Galicyi z kró- nem, wsi na prawie niemieckiem (średzkiem),
lestwem polskiem, między Łysą górą (284 mt.) na 24 łanach i na przeniesienie kmieci wsi
a wzgórzem Pod Pielgrzymowem (305 mt.). Prawęcina z pod prawa polskiego na niemiec-
W 1880 r. 8 dm., 44 mk. 2.) P., os. w za- kic. Przeszedłszy na własność trzech braci,
chodniej stronie Pankowic, pow. brodzki. w dalszych pokoleniąch wieś dzieliła się na
Prawdniki, wś, ob. Prawiedniki. drobne części. I]ość łanów osadzonych nie
Prawdowo 1.) wś na pol,-prus. Mazu- dosięgała zapewne nigdy cyfry oznaczonej
rach, pow. ządzborski, na płn. od mikołajkow- w przywileju królewskim, sołtystwo też nie
skich lasów, w poblizu st. p. i tel. Mikołajek. zostało utworzone i obsadzone. W połowie XV
W r. 1623 znajdujemy w P. Jakuba Brodę, w. drobniejsze cząstki skupiły się znowu
któremu r. 1635 ks. Jerzy Wilhelm zatwier- w ręku Tomasza h. Róza, zwanego Kalski.
dza przywilej na dwie włóki tamże. 2.) P. Pozostała po nim wdowa Barbara z domu Mo-
Nowe, dobra, tamże. Ad. N. rawa, zapisała klasztorowi św.-krzyzkiemu 50
Prawdzino, wś nad rz. Brożą, pow. bo- grzywien, zabezpieczając na swej posiadłości,
brujski, w 2 akr. pol. paryckim, gm. Broża, w skutek czego P. przeszedł na własność 1;.130-
ma 13 osad; miejscowość poleska, piaszczysta, sztoru. Było wtedy 6 łan. kmiec., płacących
równa, nizinna. A. Jel. po 1/ 2 grzywny, poradlnego 2 grosze, 30 jaj,
Prawdziska, wś na poL-prus. Mazurach, 2 koguty, 2 sery; jeden dzień w tygodniu od.
pow. łecki, ledwie 1/ 2 klm. od granicy króle- rabiano własnym wozem i pługiem. Prócz te-
stwa polskiego, 7 klm. na płd.-wsch. od st. go były 4 karczmy z rolą, zagrodnicy płacący
poczt. Kalinowa. Jakub Reiff, zwany Walter, ogółem 3 grzyw. 4 gr. Z roli karczemnej i
wójt łecki, sprzedaje r. 1505 Jadamowi (San- z ról kmiecych płacono dziesięcinę wartości

Pra
Pra
23
około 30 grzyw. probostwu w Kunowie. 1st- Prawomyś., niem. IJergthal, os., pow. cho-
niał też folwark, z którego płacono dziesięci- dzieski, na praw. brzegu Noteci, par. i st. dr.
nę do Giełszowa (?), z łanów innych dawano żel. w Miasteczku (Friedheim), orlI. 6 klm.,
miarę jęczmienia i 4 korce owsa, jako meszne poczta w Kaczorach (Erpel), 39 dm., 320 mk.
zapewne (Długosz, L. B., II, 477 i III, 237). (168 kat., 152 prot.).
Według reg. pob. pow. sandomierskiego z r. Prawtell (niem.), wś, pow. królewiecki, st.
]578 wś P., w par. Runów, należała do opac- poczt. Neuhausen.
twa św.-krzyzkiego, miała 11 osad, 5 1 / 2 łan., PrawutYIl 1.) Mały, wś, pow. nowograd-
1 za.gr. z rolą, 2 komoro biednych (Pawiński, wołyński, gm. Berezdów, ma 217 dusz wło-
:Małop., 193): Br. Ch, ścian, ziemi włok 759 dzies. Należy do dóbr
Prawicz al. Brabeo, potok górski, wypły- wieJko-prawutyńskich, własność Woroniczów.
wa w Karpatach wschodnich, w gm. Loli- 2.) P. Wielki, wś, pow. nowogradwołyński,
na, pow. dolińskim, z pod grzbietu b.czącego gm. żołobeńska, par. Berezdów, ma 231 dusz
grzbiet Gorganu ilemskiego z grzbietem Jajec, męz. włościan, ziemi 895 dzies. Niegdyś nale-
w krainie kosodrzewu i płynie leśnym paro- żab do dóbr berezdowskich ks. Jabłonowskich,
wem na płn.-wsch., przybierając liczne strugi. przez ks. Stanisława sprzedana W oroniczom,
Prawie w połowie, na wysoko 875 mt., znajdu- stanowi ich własność. Przy rezydencyi dzie-
je się śluza, która wstrzymując wodę, tworzy dziców jest mszalna katol. kaplica. Dobra pra-
spory stawek. Wezbrana woda pędzi korytem wutyńskie, do których należy wś P. Mały i
i zabiera w różnych miejscacJ;t ponakładane Chiżówka, mają 1573 dzies. ziemi dworskiej,
kłody, które spławia aż do Swicy. Od tej Prawy-Las, wś, pow. silwalski, gm. i par.
śluzy wzdłuż potoku prowadzi droga do oli. Przeroś I, odl. od Suwałk 25 w., ma 45 dm.,
ny Świcy. Ubiegłszy 6 klm. wpada do 8wi- 240 mk.
cy z prawego brzegu. Br. G. Prazdniki, wś, pow. wołkowyski, w 3 okr,
Prawiedniki, w X V w. P,'aw!Jdlnyki, WŚ' pol., gm. Bojary, o 22 1 / 2 w. od W ołkowyska.
nad rz. Bystrzycą, pow. lubelski, gm. Zembo- Prażm8, wś, pow. cieszyński, obw. sąd.
rzyce, par. Krężnica Jara, odI. 13 w. od Lu- frydecki, na 8zla,zku austr., na lew. brzegu
blina, ma młyn wodny, pokłady kamienia wa. Morawki, przy zejściu się gościńców od :Mo-
piennego i torfu. W 1827 r. było 24 dm., 163 rawki i z Krasnej, na płn. pochyłości Beskidu
mk. W 1885 r. fol. P. rozI. mr. 524: gr. Ol'. jablonkowskiego, wznies, 428 mt. Południo-
i ogr. mr. 329, łą,k mr. 48, paBt. mr. 1, lasu wy obszar zajmują, lasy; wznies. na płd. gra-
mr. 130, nieuż. mr. 16; bud. mur. 2, z drzewa nicy 669 mt. (szt. gen.). Z lasów tych, Oborą,
8; płodozmian 5,6 i '7-polowy, las nieurządzo- zwanych, spływają, potoki; dwa wschodnie do
ny. Wś P. os. 21, z gr. mr. 568. Wspomina Morawki a trzeci zachodni d.o Mohelnicy, lew.
tę wieś Długosz, lecz nie daje jej opisu tLib. dopływu Morawki. W 1880 r. było 75 dm.,
Ben., U, 540). Toż samo reg. pobor. pow. lu- 518 mk., 533 kat., 8 prat., 8 żyd.; 24 Niem.
belskiego z 1531 r. wymieniają nazwę tylko, ców, 524 Czecho-szląz.; obszaru 017 mr.; par.
bez żadnych szczegółów (Pawiń., Małop., 354). łac. w Morawce, st. p. w miejscu. B/'. G.
Prawina, ob. P,'owena. P.'aźmów 1.) wś, ful. i dobra nad rzką Je-
Pl'awingell, dobra koronne, w okr., pow. ziorną" pow. grójecki, gm. Wągrodno, par.
par. tukumskiej (Kur1andya). Prażmów, odl. 9 w. od Grójca, posiada kościół
Pl'awkowice, ob. Pratkowice. par. murowany. kaplicę cmentarną, młyn wod-
Prawkow8ki Las, wielki las dębowy, na ny, 345 mk. W 1827 r. było 30 dm., 273 mk.
wschód od wsi Koszlany, w pow. lipowicekim. DJbra P. składały się w 1884 r. z foJ. P.,
Prawnik, os., ob. Niepołomice (t. VII, 106). Wola Prażmowska i Dziecinów, roz1. 3170 mr.
PraWiło, wś nad rzka, Stróżą i Podlipie, Fol. P. gr. Ol'. i ogr. 699 mr, łąk!213 mr.,
pow. nowoaleksandryjski (puławski), gm. Ry- past. 17 mr., lasu 955 mr., nieuż. 47 mr., ra-
bitwy, par. Prawno, posiada kościół par. dre- zem 1931 mr.; bud. mur. 6, drew. 29; płodozm.
wniany, 37 osad, 332 mr., młyn i tartak. W r. 15-polowy. Fol. Wola Prażmowska gr. Ol'. i
1827 18 dm., 343 mk. W;" wchodzila w skład ogr. 5591mr., łąk 51 mr., past. 22 mr., lasu 308
dóbr Mazanów. Założona prawdopodobnie przez mr., nieuż. 13 mr., razem 953 mr.; bud. mur.
Sienińskich. Ani Długosz, ani regestra pobor. 3, z drzewa 15; płodozmian 9-0 polowy. Fol.
z XVI w. nie wymieniają, P. Kościół i parafią Dziecinów gr. Ol'. i ogr. 185 mr., łą,k 29 mr.,
erygował tu w l HH r. Jan Abraham z Sien- pafJtw. 8 mr., lasu 46 mr., nieuź. 17 mr., ra-
na Sieniński, dziedzic Mazanowa i Krasnego. zem 286 mr.; budowli z drzewa 3; płodozmian
Obecny porhodzi z XVIII w. Dykcyonarz 7 -o polowy. W skład dóbr wchodziły po-
Echarda nazywa P. mia;;teczkiem (w dopeł. przednio: wś Prażmów os. 26, z gr. mr. 39;
nieniach); spis z 1827 r. podaje P. jako miasto. w;" Wola Praźmowska os. 22, z gr. mI'. 174;
P. par., dek nowoaleksandryjski (dawniej wś Wilcza Wólka al. Prażmowska Wólka os.
chodelski), 1111 dusz. Br. Ch. 13, z gr. mr. 315; wś Zawodne os. 5, z gr. mr.

24
Pra
Pra
125; os. Dziecinów z gr. mr. 4. Na gruntach I pastoris loci. Laudi divinae; marcae II Scoti
należąoych do dóbr tworzono w ostatnich XI, A. 1565 , herb Belina. Dzwon duży ma
czasach nowe kolonie: Zabieniec , Aleksandrów napis: Gloria in excelsis Dco. offert Deo Eccle-
i Nowa W ola. Według ks. Lubomirskiego siae pro animabus existentib , in purgatorio in-
(Księgi sądowe ziemi czerskiej), parafia is. dign. peccator Rieronym. Michael in Prażmow
tniała juz w r. 1406. W latach 1452 -1479 Nieporet Comes Prażmowski. Vexiliferides
był plebanem ks. Bernard; kościół tytułu św, curiae regni. A. Dni 1703 die 16 Febru. Var-
Wita stał na pagórku nad łąkami nadrzecz- soviae fecit Christian Thim. Dzwon mniejszy
nemi, mając od wschodu lasy, a od zachodu ma napis: A. Ł. Soli deo gloria anno 16..
piaszczyste wydmy. "Kościół zrujnowany, (brak dwóch cyfr). Do zabytków P. należy
dla ubóstwa i starości, ściany grożą, zawale- też figura murowana na pagórku za wsią, wy-
niem", powiada wizyta z 1616 r. Z drewnia- stawiona jak się zdaje na pamiątkę bitwy ze
nego kościołka dziś niema ani śladu , miejsce Szwedami w r. 1656. Od granicy Gościeńczyc
tylko jego wsl\azuje murowana kaplica Roz. i Mirowic znajduje się cmentarzysko przedhi.
tworowskich, stojąca na starym cmentarzu 0- storyczne, dotychczas niezbadane, w którem
bok plebanii. P. był gniazdem rodziny Praż- od czasu do czasu wykopują włościanie urny
mowskich. Między latami 1468 a 1470 sę- i garnki. W ogrodzie dworskim, tudzież w bor-
dzią ziemi czerskiej był Piotr z Prazmowa. ku za łąkami stoją dęby, których wiek obli.
W r. ]564 P. należał do Inocentego Prażmow- czają na 800 do 1000 lat. W dniu 6 sierpnia
skiego, kanonika płockiego i kruszwickiego. 1863 r. zaszła tu potyczka gen. Meller.Zako-
Stą.d rodem był głośny w XVII w. Mikołaj melskiego z oddziałem Grabowskiego, w któ-
Prazmowski, areyb. gnieźnieński. Ulryk Wer- rej z obu stron zginęło po kilkunastu ludzi.
dum w awej podrózy po Polsce tak pisze o P. P. par., dek. grójecki, 2243 dusz. 2.) P., wś
pod d. 3 kwietnia 1672 r. (Liske, Cudzoziem- i fol., pow. sieradzki, gm. Majaczewice, par.
cy w Polsce): "Z Grzegorzewic do Tarczyna Burzenin, odI. 17 1 / 2 w. od Sieradza, posiada
2 mile; miejscowość z dwoma kościołami, je- urząd gminny, 19 dm., 211 mk. we wsi, 8
den z kamienia, drugi z drzewa. Potem do dm" 76 mk. na folw. Jestto starożytna osada
Praż mowa 1 mila. Jest to dwór szlachecki, leo jak o tem świadczą ślady cmentarzyska przed-
żący za wsią pomiędzy piaszczystemi grunta- historycznego, odnalezione w 1880 r. Na po-
mi nad jeziorem. Tutaj urodził się wraz czątku XVI w. były tu tylko łany kmiece,
z braómi swymi terażnicjszy prymas polski i dające dziesięcinę podobnie jak i Burzenin ka-
arcyb. gnieźnieński Mikołaj Prażmowski. W tcdrze i kanonii gnieźnieńskiej (Łaski, Lib.
wojnie kozackiejr (szwedzkiej) w r. 1656 spa- Ben., I, 427). Według reg. po bor. pow. sie-
lono tu na okół wszystko aż do gruntu. Zbu- radzkiego wś Prasmów, w par. Burzenin, mia-
dowano tu napowrót z drzewa wcale nie po- la w 1553 r. 5 łan. a w 1576 r. 5 '/ łan. (Pa.-
śledni dwór i położono fundamenta kamienne- wiński , Wielkop'l 215). Dobra P. były kolej-
go kościoła; tymczasem odbywają nabożeń- no własnością BUl'zeńskich, Pstrokońskich, hr.
stwo w malutkiej drewnianej kaplicy. Załozo- Schliebenów, Morsztynów, książąt d'Aschen,
no tu także ładny ogród, a w nim zgrabny pa- hr. Dąmbskich, Wiewiól'owskich (por. Witów),
wilon , częścią z drzewa, częścią z kamienia, Tymienieckich, W ęglińskich, Kuntzego, D,}-
z wielu komórkami; już był po większej czę- maniewskiego , dziś Michab Kobierzyckiego ,
ści gotów". Od Prażmowskich, dobra przecho- który je nabył za 36 , 000 rs. ,V 1887 r. fol.
dzą na własnośó Roztworowskich, Czołchań- P. roz1. 994 mr.: gr. Ol'. i ogr. 500 mr., łąk 43
skich, i barona Klewitza , ministra z czasów mr., pastw. 36 mr., lasu 369 mr., nieuż. 46
pruskich, a z kolei do Ryxów, w których po- mr.; budowli mur. 7 , z drzewa 10 , jest wia.
siadaniu do dziś pozostają. Jeden z Czołchail' trak; las urzą.dzony. Wf; P. os. 30, z gr. mr.
skich jako załozyciel obecnego murowanego 282. 3.) P., wś , pow. garwoliński , gm. 1'a-
kościoła, ma w zakrystyi kamień z napisem włowice, par. Stężyca, ma 10 dm., 60 mk., 55
dziś mocno zatartym. W r. 1817 Franciszek mI', ziemi. Br. Ch.
Ryx, b. major wojsk pol. i synowiec starosty Prazmowska Wola 1.) wś włośc., pow.
piaseczyńskiego, odnowił kościół , jak świad- radzymiński, gm. Str3chówka, par. Jadów I
czy napis na marmurowej tablicy umieszczo- ma] 4 mk' l 116 mi'. 2.) P. W., wś, pow.
nej nad głównemi drzwiami. W r. 1874 , za grójecki, gm. Wągrodno, par. Prazmów, ma
staraniem Bronisława Ryxa i miejscowego 193 mk., 970 r. ziemi dwor., 184 mI'. włośc.
proboszcza, kosztem parafian, wybudowana Prazmowska \Vólka , ob. Wilcza Wólka.
zostala na froncie murowana wieża, służąca Prażnowo , dobra wchodzące niegd yś w
zarazem za dzwonnicę. W zakrystyi przecho- skład sstwa niegrodowego Koziany, obecnie
wuje lilię ładna srebrna monstracya, na postu- w pow. horodeckim.
mencie której wyrznięto: Memorie nobilis viri Prazów al. PrażewfJ, w dokum. Preżów, Pre.
Laurencii Prażmowski, can. ploc. heredis et zów, Pryżów , wś przy ujś(]iu Kodeńki do Ruj-

Pra
Prą
25
wy, pow. żytoierski, par. Żytomierz, na brzegów sterczą skały wapienne, których sze-
płd.-wschód od Zytomierza. W 1870 r. 58 dm., reg zaczyna Grodzisko z kaplicą i pustelnią,
223 mk., w tern 15 procent żydów, cerkiew. św. Salomei. Stl'oma ta skała opada ku zach.
Naletała do W orcella. Podług rewizyi zamku i płd. w dość obszerną, dolinę. Od płn. przel!ho-
iytomierskiego z 1545 r. stanowiła. ojcowiznę dzi w płaskowzgórze, pokryte gęstym lasem.
Bohdana, Zdana, Semena i Waśka Prozo w- W dalszym cią,gn skały jużto wyskakują
skich. Wspomniana w Arch. J. Z. R., cz. I, t. w postaci słupów, już tez układają, się w pro-
4: 64]; cz. III, t. 2: 508; cz. VI, t. 1: 231; do. stopadłe ściany. Pod Ojcowem południowe
datki: 641. J. Erz. pasmo skał pokrywa las szpilkowy, śród któ.
Prażuchy, kol. i dwie os., pow. kaliski, rago wyskakują,ea ku płn. skała dźwiga na
gm. Ceków, par. (ewang.) Prażuchy, odl. od barkach swych resztki zamku Ojcowa. W ca-
Kali8za 23 W., od Cekowa 2 w., posiada 1.0- łym przebiegu towarzyszą, strumieniowi po
ściół par. eW:J.ngielicki, murowany, cmentarz brzegach łąki. Koryto ma 22/3 mt., brzegi 1 1 /ł
i szkołę ewang. Kol. ma 68 dm., 807 mk.; mt. wysok., nurt 30-60 cm. Obraca kilka
dwie os. 2 dm., ]2 mk.; os; pastora 1 dm., 6 młynów, dawuiej w Ojcowie papiernią,. Poni-
mk. Kolonia ta powstala na obszarze lasów zej Ojcowa skały kryją, się pJd warstwą zie
należących do dóbr Ceków. Par. cwangielicka mi i rosną,cym na niej lasem. Ze szczytu Cheł-
obejmuje 3000 dusz. mu widzieć można dolinę Prądnika, pod Kra-
Prażyszki, zaśc. szlach., pow. trocki, w 4 ków sięgają,q. Po przeciwnym (lewym) brze.
okI'. pol., o 50 w. od Trok, 2 dm., 8 mk. kat. gu P., równiei wznosz'1, się strome, ale nagie
Prądki, mylnie PI'ątki, niem. Prond/ke, wś skali8te wzgórza, z licznemi gr0tami. Miną,'
na praw. brzegu Noteci, pow. bydgoski, o 9 wszy te wzgórza napotykamy okruchy wa.
klm. na wschód-południe od Rynarzowa, mię- pieni prostopadle sterczące, l,tóre przepuszcza-
dzy Bydgoszcz'1, a Łabiszynem; pocztJ. i par. j'1,C wa,ski strumyk, przcdstawia,j'1, jakoby rui.
w Bydgoszczy, st. dl'. żel. w Chmielnikach, 3 ny bramy. Odtąd skały maleją, i wzgórza o-
dm., 34 rok. (3 katol., :31 prot.). Należała do kryte ziemia" rozstępuj'1,C się coraz bardziej,
wójtostwa bydgoskiego. doprowadzaj'1, aż do wsi Januszowic, nad gra-
PI'ądnica, ob. Prątnica. nicą, królestwa polskiego. Wszedłszy na ob-
Prądnickie Holendl'Y al. Pl'ąclliO, Pl'omno, szal' Galicyi przyjmuje P. nazwę Białuchy. Tu
pow. średzki, nad rz. Cybina" o 5 klm. na 7.a- ma on 22/3 mt. szerokości a nurt 30 cmt.; brze'
chód-połud. od par., poczta i st. dr. żel. w Po- gi namuliste, na nich wa,skie, pamiste łąki,
biedziskach, 8 dm., 61 mk. (4 btol., 57 prot.). Od Jan.uszowic zwraca się cokolwiek ku wscho-
Należały dawniej do benedyktynek poznań- dowi, mija na gliniastym wzgórzu położony
skich. ]eśnictwo królewskie Prom no, niem. Giebułtów, następnie dosięga po lew. brzegu
Erummjlies8, ma 1 dm. i 19 mk, katol. Powsta- leźących Trojanowic. Już pod Giebułtowem
ło na gruntach Prąd na. E. Cal. rozdwaja się. Lewe ramię idzie na młyn, krzy:b-
PI'ądnik, Prątnik, Pl'(llIPlik, takZeBialucha, jąc się z dzikiem czyli prawem, tak, że ostatnie
Białka, rzka, lewy dopływ Wisły, bierze po- staje się północnem, i poniżej młyna, zabraw.
czą,tek śród wyniosłego tarasu krakowskiej szy południowe, tworzy na ł'1,kach strumień
wyżyny, w stronie wschodniej od Olkusza, we 3 1 / 2 mt. szeroki, o nurcie 30 cmt, a brzegach
wsi Sułoszowej, w pobliżu kościoła. Tworzy dochl)d7.ą,cych 21/3 mt. wys. Następnie mij:.
on z początku strumień do 1 3 / 4 mt. szeroki. grupę domów Kąty, a nim dojdzie do Pęku-
Od źródła az do zamku w }'ieskowej Skale wic, rozdwaja się powtól'Oie. Koryto, ujęte
bieży ku płd.-wschod. wąska, doliną a raczej rowem 1 3 / 4 mt. szer., leży 1-1 2 / 3 mt. wyżej
wą,wozem, zwartym z obu stron malowniczo poziomu przyległych łąk, które w czasie wy..
najezonymi wzgórzami j skałami. Opodal zam- lew u P. zastępują miejsce koryta dzikiego.
ku zabiera z lew. brzegu strumień tl'yskający Od młyna koryto się rnzszerza. Pod Zielonka-
z pod skały, poniżej którego wysyła ramię do mi przyjmuje cechy dzikiego. Rozdziela wieś
stawów pieskoskalskich. Koryto dzikie pły- na północn'1" nisko Pl)lOŻOll'1" i południową, zaj-
nie od płd. tuz obok lasu Bukowca, mija dwa mującą, skaliste wzgórze. Mija młyn prą,dnicki
stawy, dosięga zamku, tworzy pod lasem al. rozdziałowski, następnie młyn duchacki
znaczną topiel otoczoną, skałami. Pod Sokolcem pod Lipkami, wreszcie kaniowski. W tym
(Pałką, Herkulesa) zabiera ramię lewe, płyną- przebiegu opływa od płn. wsie: Pr'1,dnik Biały
ce ze stawów na młyny. Koryt') dzikie lezy () i Czerwony. Koryto 2 mt. szerokie, brzegi l
2 1 /, mt. niżej poziomu stawów. Dotą,d dno P' I mt., nurt 60 cmt. Nadto rzeczone koryto raz
stanowi skała wapienna. Minąwszy zamek ł'1,czy się upustem z korytem Robotnej (ob.),
wydobywa się P. na obszerniejsza, dolinę, oto-I a w zalom jego od Pl'ą,dnika Białego ku pld.
czon'1, wysokiemi ścianami wyzyny. Pod Gro. wpada Górecka woda. Mini\wszy Pr'1,dllik Czer-
dziskiem tworzy kilka stawów, dziś po wię- wony skręca się na płd., mija Rtkowice, gdzie
kszej części zarosłych szu warem. Odta,d z obu przyj muje od lewego brzegu potok Sudolski.

26
Prą
Prą
Poniżej, \V wschod. stronie Rakowic, ramię 1'0- w pow. chęcińskim jako własność Łukowskie'
bocze łączy się z dzikiem, a pod Olszą, przyj- go. Według reg. pob. z r. 1540 wś Prądnik,
muje z praw. brzegu pot. Robotnę. Odtąd w par. ChełmCJze, własność Jakuba Szczygniow-
przepływa pola i wieś Dą,bie w kierunku płd.- skiego, dzierżawiona przez Wachwa Jasień-
wschod. brzegi 1-4 mt., łęgi 3 mt., ma nurt skiego, mia.ła 8 kmieci osiadłych na łanach,
60 cmt. do 11/4 mt., szerokość 3 1 / t - 7 mt.; 1i łana pust., 1 zagr., karczmę, lasy i pasieki
dno kamykami i żwirem wysypane. W całym wspólne dla wsi Chełmcze i Strawczyn. Ogól-
przebiegu przerzyna P. wa,skl\ dolinę, otoczo- na wartość trzech wsi 350 gl'zywn. W 1'.1573
na, po większej części kamienistemi wzgórzami. miała 3 łany, 4 zagr, (Pawiński, Małop., str.
Koryto płytkie, dno kamieniste. Wzbiera 275, 485, 574). Br. Oh.
gwałtownie na wiosnę lub po deszczu. Wtedy Prądnik 1.) Biały z Górką Na1'odową i
zatapia dolinę, zalewa młyny wsi Januszowi- Witkowicami, rozległa wś, powiat krakowski,
ce, Tonie, os. Kąty, Pod Pękowicami, z powo- przy gościńcu z Krakowa do granicy króle-
du wąskiego i płytkiego koryta, wylewa na. stwa polskiego, w równinie glinkowej uro-
wet w czasie podniesienia się nad 1 mt. Cała dzajnej, o nieznacznych wzniesieniach. Ob-
dolina dość sucha. W yją,tek stanowią: Pęk o . szal' wsi przepływa strumień Prą,dnik al.
wice, Zielonki, w części Prądnik Biały iCzer- Białucha, z dopływem z lewego brzegu, pły-
wony, Ra.kowice, Olsza, Dąbie. Woda czysta, nącym z pod Bibic w kierunku południo-
zdrojowa, zimna. Prócz ryb pospolitych, jak wym. Przeważnie nad tym potokiem ci/\gna,
białki, branki, karasie, lipienie, ślizie, węgo- się chaty włościańskie, nad nim też stoją zie-
rze, strzeble, ma dosyć pstrągów, które lubią lenią otoczone dworki: Górka. Narodowa i Wi-
szczególnie głębiny Pieskowej Skały, Ojcowa tkowice. Zuaczna część obszaru między wsia,
i Giebułtowa. Obraca wiele młynów. W r. a KI'akowem, zwana Czternastówkami, jest
1880 zarybiono Prądnik pod Krakowem przez mniej urodzajną i używaną bądź za pastwiska,
wpuszczenie 4000 pstrągów. Wśród swego bądź za miejsce ćwiczeń wojskowych. Wieś
biegu w Galicyi przedewszystkiem nosi prze. składa się z trzech odrębnych grup chat, liczą-
różne nazwy, i tak od granicy do Zielonek cych razem 101 dm., z czego przypada na.
zwie się Sułoszówką, od Zielonek do wsi Prąd- Górkę 25 a na Witkowice 41 dm, i 960 mk.
nika Białuchą lub Białką, między wsią, Prąd ni- (465 męż., 495 kob.), 926 rzym.-kat., 2 prot.
kiem Białym a Czerwonym ma nazwę "Prąd- i 32 izrael. Obszary d wOI'skie mają,: w Górce
nik" lub pospolicie "W6dki", dalej zaś az do 4 dm. i 32 mk. (28 rzym.-kat. i 4 izraeL),
ujści!o nazwę "Olsza". Dopływy prawe są: w Witko wicach 3 dm., 85 lUk. (80rzym.-kat.
Sąspowski pot., Robotna; lewe dopływy: Gar- a 5 izrael.) i w Biskupim 3 dm., 67 mk., (41
licka aJ. Naranka, Górecka woda i Sudohki rzym. ,kat. a 26 izrael.). Jest tez szkoła. ludo-
pot. W dokumencie z r. 1267, mocą, którego wa i trzy młyny wodne. Pos. większa wyno-
Salomea osadza miasteczko Skałę na prawie si razelll ] 20 mI'. roli, 4 mI'. łąk i 20 mr. pastw.;
teutońskiem, czytamy Prandnik i Prandenik; tę mniejsza plJS. 293 mI'. roli, 4 mI'. łąk, 28 mI',
sarnę nazwę napotykamy w dok. z r. 1274, pastw. i 2 mł'. lasu. Wedtug regestr. pobor.
1335, 1348; nazwę zaś Prandnyk w dok. z r. z r. 1581 należał P. do pal'. św. Mikołaja i
1355 i 1360 (ob. dr. Piekosiński, Kodeks dyp!. dzielił się na części: Wawrzyńca Dudkowicza,
Małopolski). Dług'oć biegu w królestwie pol- kapituły sandomierskiej i klasztoru w. Trój-
skiem 14, w GaliCJ'i 13, razem 27 klm. Szcze- cy, prócz tego miał łan sołtys i pa.piernią,
gółowy opis podaje Hydrografia mta Krakowa I Zreckinger. Pierwsza część naj większJ. miała
i okręgu Fr. Marczykiewicza (str. 74-78) 16 łanów kmiecych, 3 zagrody uez roli, 3 ko-
oraz Oskara :Flatta, Opis doliny Prądnika (Gaz. , morników bez hydła i 1 czynszownika; druga
Codz. z 1855 r., 1'12189, 190, 191, 198, 210 2 zagrody bez roli, l komornika z bydłam i 1
i 212). Br. G: komornika bez bydła; trzecia, trzy łany kmie-
Prądnik, Jestto ogólna nazwa całego ob- ce, 1 zagrodn. bez roli i komclrnika bez bydła
szaru doliny towarzyszącej rzeczce tego na- (Pawiński, Małop., 5). 2.) Prądnik czerwony
zwiska. Na obszarze tym mieści się dziś cały z Olszą, Bosackiem i Oelal'owslcą, wś, pow. kra-
szereg wiosek mających obok ogólnej drugą kowski, na płn. od Krakowa nad Sudolskim
właściwą nazwę. CześG tych wsi leży w pow. potokiem, uchodzącym na obszarze Olszy do
olkuskim. gm. Cianowice, par. Smardzewice. Białuchy, lezy na wschód od poprzedniego.
1.) P. Ozajowski, ma 96 mk. 2.) P, Korz- Osada składa się z czterech części: Prądnika
kiewski, par. Biały Kościół, ma 18 mk. 3.) Czerwonego (94 dm. i 917 mk.), Olszy (R dm.,
P. Ojcowski, ma 124 mk.; ob. Ojc6w. 4.) P., 81 mk.), Bosackiego (8 dm., 92 mk.) i
wś nie istniejąca obecnie, w pal'. Chełmce, Celarowskiej (8 dm., 120 mk.). Obszar więk-
pow. kieleckim. Wspomina ją Lib. Ben. Łask. szy rozpada się na pięć części, z których
(I, 590), nie podając zadnych szczegółów. Spo-IOlsza ma 5 dm., 67 mk., Bosackie 2 dm.,
tykamy ją w regestr. pobor. pod 1508 r. '12 mk" Cclarowska. 5 dm., 33 mk., Domini.

Prą
kańskia 4 dm., 84 mk. i św. Łazarza 2 dm., 33
mk. Razem 136 dm., 1436 mk. (703 męż., 743
kob.), 1369 rzym.-kat. i 67 izrael. Obszar
więk. pos. 'ma 565 mr. roli, 34 mr. łąk i ogr. i
21 mr. pastw.; pos. mn. 501 mr. roli, 17 mr.
łąk i ogr., 27 mr. pastw. i 2 mr. lasu. Wedłng
Długosza, który tę wieś nazywa (L. B. II, 28)
przedmieściem za bramą św. Mikołaja, należa-
ło tu do opactwa tynieckiego 17 łanów kmie-
cych i sołtystwo na 4 łanach, z czego płacono
dziesięcinę plebanowi u św. Mikołaja w Kra-
kowie wartości 25 grzywien. Prócz tego mieli
mieszczanie krakowscy trzy fol warki, z któ-
rych dziesięcina przynosiła 14 grzyw. a pro-
boszcz miał 2. i pół łan a, łąkę i pastwisko.
W innem miejscu podaje(III, 210,453), że soł.
tystwo utworzono w r. 1400 i że pierwotuie
nale'lało 5 łanów do franciszkanów czyli mi-
norytów, od których kupili je opaci tynieccy.
Według rag. pob. z r. 1581 (Pawiński, Małop.,
5) część biskupów krak. miała 3 półłanki
kmiece, 3 zagrody z rolą, 2 komorników z by-
dłem, 3 młyny i papiernię, a nadto były dwie
mniejsze ezęści: młynarza JanikJwskiego i An-
sullowy. Tutaj znajduje się kaplica murowana,
wzniesiona w r. 1640 przez Jana .Morskiego,
mająca w ołtarzu obraz Biczowania Ohrystusa
z podpisem Stanisław Boja 1604 (Łepkowski,
Roczn. Tow. nauk. krak., 18tH, str. 100).
Skreślić w krótkości chociażby pobieżnie
pr'leszłoś6 tej miejscowości jest bardzo trudno,
albowiem z powodu bliskości Krakowa dzieli-
ła się na wiele drobniejszych części, które
często zmienialy właścicieli. Zazwyczaj też
nie rozróżniano od siebie obydwóch wsi, ozna-
czltjąc je imienicm Prandnyk, Prandenyk,
Prandnik. W 1220 r. (Dług. L. B., III, 38,
42, 105) Iwon de Końskie Odro wąż, biskup
krak., wykonują.c zamiar swego pc1przednika
Pełki (Fulco) herbu Lis, czego bisk. Wincenty
Kadłubek z Karwowa wykonać zanieehał,
sprowadził zakonników św. Ducha (ztąd część
zw. Duchackie, obecnie św. Łazarza) z Wienny
i założył szpital, dając zakonnikom kościół św.
Maroina w l3iskupicach koło Wieliczki z do.
chodami a nadto wieś biskupią Prądnik
z młynem, Krowodrzę, Wielki i Mały Wro-
nin Błędów i część dochodu z karczmy
w 8ławkowie. Szpital w Prądniku istniał tyl.
ko 24 lat, ale już po czterech latach 6 kwie.
tnia 1224 postanowił bisk. Prandota z Biała
czewa Odrowąż przeniesienie szpitala do Kra-
kowa, któremu nadał kościół św. Krzyża.
Przy tym kościele był ten szpital do ostatnich
lat, w końcu tylko oddział obłąkanych pod
tytułem św. Ducha przy ulicy Szpitalnej.
W 1268 bisk. krak. Paweł z Przemankowa
przemienił cokol wiek dotacyą szpitala, czyniąc
pobory wygodniejszymi (por. także Bielski,
Kronika, wyd. 1764, str. 117). Odnośnie do P.
Prą
27
mamy wiele dokumentów z XIV w. mmeJszej
wagi, dotyczących kupna, zamiany mlynó'lf
i t. p. (ob. Kod. dypl. Malop, 209 i 247 i Kod.
katedry krak., str. 77, 78, 123, 12!, 223,274,
466 i 467). Tutaj istniała sławna papiernia
Jana Hallera w XVI w. Na polach między
tymi wsiami a Krakowem sto0zył Zamojski
pamiętua, bitwę z Maksymilianem w r. 1587,
w której zmusił go do ustąpienia na Szlą.zk .
Tutaj również witano królów odprawiających
wjazdy na koronacyą. a także przyjmowano
uroczyście kondukty pogrzebowe królewskie.
Tu również zbudował Samuel Maciejowski,
bisk. krakowski, letni dworzec, w którym
Górnicki pomieścił towarzystwo dysputujące
w Dworzaninie. Oba P. należą, do para-
fli u św. Krzyża w Krakowie. Graniczą na
zachód z Bronowic::lmi i Toniem, na płn. z Zie-
lonkami, W ęgrzcem i Dziekanowicami a na
wschód z :Mistrzejowicami i Rakowicami. Mac.
Prądnik, u ludu dziB Prwlnik, niem. Neu-
stadl, do 1708 r. Polnisah.Neustadt, mto powiat.
na Szlą.sku pruskiem. Leży nad strum. Pru-
dnik i jego dopływem Braunde, pod 35° ] 4'3"
wschod. dług. i 50° 15'30" płn. szerok., na
wznies. 1088 st. n. p. m., w odl. 1,pi. mil od
Wrocławia i 7 mil od Opola. W 1861 r. był
tu kościół par. katolicki, kościół przy klaszto-
rze braci miłosierdzia i kościół przy zakładzie
karnym dla duchownych, kościół par. ewang.
(pokapucyński), wyższa szkoła miejska (5
klas), wyższa szkoła dziewcząt, katolicka wyż-
sza szkoła dziewcząt, katol szkoła elementarna,
p,wang. szkoła element., żydowska szkoła, 0-
cl1fonka dla biednych dzieci, szpital miejski,
szpital przy klasztorze braci miłosierdzia, sąd
okręgowy, urząd celny, poczt. i telegr. biuro,
urząd powiatowy. Z zakładów przemysłowych
była tu wielka fabryka wyrobów lnianych, za-
trndniają.ca tkaczów w sąsiednich wioskach i
urządzona w 1863 r. na nowo na wzór angiel-
skich i irlandzkich fabryk płótna. W mieście
było 270 tkaczy płóciennych i bawelnianych
z 500 warsztatami, 6 tkaczy wełnianych i je-
dwabnych. Prócz tego było 5 ceg:elni, 3 mły-
ny wodne, tartak, 6 browarów, 2 gorzelnie, 1
fabr. octu. Z pomiędzy rzemieślników najwię-
cej było szewców (108), stolarzy (24), kraw.
ców (19), piekarzy (16). Były te;' 2 apteki,
1 fizyk powiatowy, 3 cywilnych lekarzy i 2
wojskow. Ludność z 3684 dnsz w 1803 r., wzro-
sła w 1831 r. do 4682 a w 1861 r. do 8464
(359 wojskow.). Miasto ma 6]33 mr. ziemi,
rozdzielonej na 314 posiadłości; w tej liczbie
4710 mr. roli i 633 mr. la,k. Z pomiędzy po-
siadaczy ziemi 93 żyło tylko z pracy rolnej,
164 zaj mow&!o się innemi jeszoze przemysła-
mi. Pod miastem znajduje się na wyniosłości,
w malowniczem położeniu, dom poprawy dla
duchownych na Kapellcnberg a niedalekQ

28
Prą
w wa,.wozie górskim klasztor franciszkański i
wiejski fol w, Kotzem, nabyty w 1420 od bisk.
wrocławskiego Konrada a po 1849 r. prze-
waznie rozparcelowany. Oj strony południo-
wej ciągną się alejespaccrowc, obsadzone drze-
wami owocowemi. lIliasto początek swój zaw-
dzięcza podobno templarYllszom, po których
zamku, zwanym \Vagendl'ossel, została pa-
mia,.tka w wieży strażniczej d)tąd stojącej.
Oni to zapewne na miejscu pierwotncj wsi J\a-
łożyli os:\dę miejską,. Po zniesieniu templa-
ryuszów przeszedł z;tmek i przyległe dobr..
w 1312 r. na własność ksia,.żęca,.. W 1327 r.
istnieje już Nowe Miasto obwarowane. Lu-
dność pierwotnie słowiańska (polsko-mol'aw-
ska zapewne) i w archiwach miejskich wed.ług
Triest.a ("Topograf. Handbuch VJn Oberschle-
sien, Breslau 1865) zmjdują, się dokumenty
w "słowiańskimjęzyku". W 138-11'. przystępuje
P. do związku miast sz];\skich. Najdawniej-
szym z dochowanych dokumentów miejskich
jest przywilej ks. Władysława Opolskiego,
nadający miastu wyzsze sa,.downictwo, wieś
Alt-Kotzem. W cią,gu XVI w. powstają i or-
ganizują się cechy rzemieślniczo. SzewcT 0-
trzymuj,!swój przywilej 1506 r., piekal'ze 1555
a za niemi z kolei kt'awcy itd. Stlkiennicy do
stają list gi]dyjny 1579 r. od ces. Rud,}lf,. II.
Handel winem i lnem zbogacił tak miasto.
iz w 1597 r. odkupuje od cesarza Rudolfl
w zastawie zJstającc liczne wsie przyległych
dóbr. W 1554 r. rozsmrza się reformacya; ko-
śeiół parafialn y zostaje w ręku protestantów
od 1556 do 1629 r. Wystawiony przez gminę
ewang. w 1637 r. nowy kościół zost[J,ł w 1652
r. oddany założonemu tu klasztorowi kapucy-
nów. Dopiero po zniesieniu klasztorów w 1810
r. powrócono kościół ewangielikom. MOI'owe
powietrze w 1624 -5, pożar w 1627 r., z które-
go zostały 4 całe domy i wypędzenie prote-
stantów zadały ciężką, klęskę pomyślnie roz.
wijającemu się miastu. Po piel'wszej wojnie
szl,!skiej przechodzi P. 1742 r. pod panowanie
pmskie. W czasie wojny 7 -letniej musiało
JIJhsto zapłacić do 30,000 talar. Dnia 28 lu-
tego 1719 r. Austryacy zbombardowali miasto,
przyczem spbnęły kościoły, 183 dom6w
w mieście i 48 na przedmieściach. Fł'yderyk
II udzielił zapomogę w sumie 127,000 tal. na
odbudowanie. Rozporządzenie cesarskie z 1708
r. zniosło dawną, nazwę .,Polnisch Neustadt"
zamieniaja,.c ją na "Koenigliche Starlt". Prą
dniaki powiat, w zachodniej częśei regencyi o-
polskiej na Szlą,sku, graniczy od zachodu
z pow. nissańskim, od płn. z niemodlińskim i
opolskim, od wachodu z wielko-strzeleckim i
kozielskim, od. południa z głupczyckim i kilku
gminami morawskimi, włączonymi w obręb
pow. tropawskieg'o na 3z1ą,sku austryackim.
Obszar powiatu wynosi 14'56 mil kwadr. albo
Prą
314,00 l mI'. Szerokość największa 4 1 / 2 mili,
długość zaś (od zach. ku wschod.) około 6 mil.
Z:LjlIluje on dorzecze lewego brzegu Odry i
składa się z wsch'}dniej części górzystej, obej-
mującej do 3 mil kwadr. i falistego płasko-
wzgórza. Część gÓI'ZYdtą, wypełniają odnogi
gór mot'awskich, sięgające naj wyższego wznies.
(969 st.) w okolicy w"i L..ngenbrueck. Skały
składają się głównie z szarej waki i szarowa-
bwych łupków. Tworzą, one kilka dzikich,
malowniczych wąwozów (Neudeck, Eichhaeu-
sel i Wildgmnd), od których a oblica nOdi
miano szlą,kiej Szwajcaryi. Srcdnie wznies.
powiatu wynosi 710 st. Glina pokry waj a,. c a
skały wy twarzą żyzną, ale trudną do uprawy
glebę, W miarę posuwania się ku wschodowi
górska okolica przechodzi w lekko pofalowaną
równinę o coraz to ubożs7,ej glebie. Głównemi
rzekami w powiecie są dopływy Odry: Stra.-
duna we wsch. częśc:, Odoblaha w płd. i do.
pływy jej: Prudnik i Stynawa. Są to niewiel-
kie, o nieureguhwauych korytach, w ciągłych
zakrętach płyną,ce rzeczki. Ludność żaj muje
się przeważnie rolnictwe'l]. W części g'órzystej
przewaŻ::!. upl'awa żyta i owsa, pszenica w ró-
wninach. Ludność powiatu jest w połowie
polską,. .Miasto Prą,dnik z okolica,. i część za-
chodtlia Inwiatu są przeważnie niemieckie..
OJ d.) wyznania przewaŻ<\ją katolicy. W 1861
r. było 38 pat'afii kato!. a trzy ewangielickie.
W 1861 r. było 80,101 mk., w tei liczbie
6299 ewang. i 728 źydólV. Budynków mieszko
prywatnych 10,42,3, publicwych 256, szkół
i koci)łów 140, gospodarczych bud. 6963,
przemysł. i fabrycz. 517. Pod względem hi-
storycznym ob8zar powiatu stanowił dawniej
część pogrclniczną, (od M Jrawii) ks. opolskiego,
po pl'zejśelu Sd(ska. z pod władzy Austryi
pod panowanie pruskie utWOI'Z(}110 dopiero
w 1817 r. z rozdziału p.)przedniego, większego
obwodu. dzisiejszy powiat. Br. Ch.
Pl'ądłlo 1.) al. PI'omno, dok. Pl'alldno, wś i
okI'. wiejski, pow. średzki, nad strumieniem,
kt6ry tu wpada do Oybiny; pal'., poczta i st.
dr. zel. w P,)biedziskach (od 1. 4 klm.); 27 dm.,
239 mk. P. znane juz bylo w r. 1257; zta,.d pi-
sał się Janko Kot w r. 1381, a w 1'.1565 na.-
lezalo do Prądzyńskich. W 1618 r. posiadały
benedyktynki poznańskie jedną część P., dru-
gą zaś sukceaorowie Hieronima Pr(\dzyńskiego.
Okoł,) 1649 r. c'1ł:J. wś była własnością, zako-
nie. W skłall okręgu wchodzi osada. tejze na-
zwy; cały okrą,ś m131 d n. i 26:3 mk. (169
katoL, 94 prot). 2.) P., os., tamże,':\' dm. i 34
mk. :3.) P.. ob. P,'ąd,!iakie HrJlendry. E. Cal.
Prądy 1.) niem. PI'ondy, os" pow bydgo-
ski, o 7 klm. na. zachód od par., poczt. i st. dr.
zel. w Bydgoszezy; 19 dm., 177 mk. (45 kat.,
132 prot.). 2.) IJ., wś, tamże; 9 dm., 68 mk.
(9 kat., 59 prot.); przy schyłku zeszłego wie.

Prą
Prą
29
ku należała do Józefa Korytowskiego. 3.) p., ! ogr. 3 f!. 8 gr., Wawrzyniec Prądzyński od
niem. Proncly.Krug, karczma i okrąg wiejski, 2 folw. włók 2 fi. 23 gr. (oh. Roczniki Tow.
tamże; 6 dm., 55 mk.; w skład okręgu wcho- P. N. w Pozn., 1871, str. 190). Według tary-
dzi hamernia tejże nazwy: cały okrąg ma 8 f y na symplę z r. 1717 płacili tu: \V ojciech
dm. i 73 mk. (19 kat., 54 prot.). 4.) P., uiem. Gostomsl,i z częścią Łąkie 8 gr., Maciej Jerzy
Pl'ondy.Kupfel'hammer, hamernia, tamie; 2 dm., Lipiński 4 gT., Wojciech PrądzYllski 4 gr.,
18 mk. 5.) P., folw., tamże; 2 dm., 35 mk., .Maciej Lipiński l gr. 15 3 /ł den., część Jana
należy do okI'. wiejskiego Pawłówck. 6.) P., Starzyńskiego 2 gr. 4 1 / 2 den., Mateusz Prą
niem. Pl'ondy-Muehle, młyn, tamże, z pocztą dzyński l gr. 15 1 /ł den., Maciej Prądzyński
w Wilczakt>, oh. wiejski Pawłówek, 1 dm., 11 gr. 4 1 / 2 den. i Łukasz Lipiński 4 gr. 15 1 / 2
10 mk.; naleimł niegdyś do Józe[t Korytow- den. (ob. Cod. Bclncnsis w Peplinie, str. 95).
skiego. E. Cal. Prądzonka, 1710 PI'q,dzanka, 1648 Przq,-
Prądy 1.) niem. BI'ande, 1480 r. Pl'andi, dząk'a, niem. Prondzonka, wś, pow. czluchow-
1534 Prudy, wś, pow. niemodliński, pal'. kat. ski, st. pocz. Studzienice, par. kat. UgOSZCZj
Prądy, odl. 1 milę na wschód od Niemodlnia. zawiDra 58;5'96 magd. mr. W 1869 r. 49
W 1861 r. był tu kościół katolicki (od 183\ r.) bud, 15 dm, 209 mk., 200 kat., 8 ew., szko-
par., szkoła katol., szkoła ew ang. (od 1861 r.), la katol., która r. 188ti liczyła 43 dzieci. P.
młyn wodny, 82 dm.. 336 mk. (lkl2 ewang). leży tuż nad granicą pow. człuchowskiego
Obsr.ar wyuosił 4770 mr. (w tem 17313 mr. i bytowskiego. Według wizyt. Rybińskiego
roli i 2111 mr. lasu), rozdzielonych między z r. 1780 było 91 mk. kato!. (str. 23). We.
dwa sołtystwa, 25 gospodarzy, 8 ogrodn.,1:3 dlug lustr. z 1',1664 płaciła wś do zamkn
komorn. 2.) P., niem. Bl'ande, kol., pow. In- tucholskieg,) 123 flor. W 1648 r. płacili tu
bliniedd, kol. i folw. dóbr Strzcbień. poJuaui od 4 karczem i 4ogroJ. 6 fI. 12 gr.
Prądzew, 1.) w XVI '. Pral1dzea'o, kol., i P. (ob. Rczu. Tow. Przyj. N. w Pozn., 1871,
al. Liberad., folw. naJ rz. Burą, pow. łt:czyc- str. 185). Kś. Fr.
ki, gm. i par. Topola, odl. oJ Łęczycy 7 W.; P"ądzyński lłyn, niem. Pl'ondzonna-Mue-
kol. ma 11 dm., 62 mk.; folw. 8 dm., :35 mk. hle, os. młyń., pow. czluchowski, liczy się. do
Folw. P. rozl. mi'. 58ti, gr. Ol'. i ogr. mI'. 533, Prąd zony. W 1868 r. 4 bud., 2 dm., 8 mk. ew.
łąk mI'. 43, nieui. mr. 10; bud. mu]'. 8, z drze- PI'ągowizlla, według Kętrzyńskiego miej-
wa 9. Według Lib. Ben. Łask. (II, 431) scowość w pow. luba wsk im, w spisach now-
były tu łany folwarczne, oddawna odrębne od szych nie zapisana.
kmiecych, dające dziesięcinę pleban. 'w Kościo- PI'ągOWO, 1641 KętrzY11. Pręgnowo, PI'f!
le (Tumie pod Łęczycą); kmiece zaś mansyo- gnowy i Pręgowo, dok. 135(! Prangow, niem.
narzom przy kościele łęczyckim. \Vedłng reg. Prangenau,  ś na Wielkich Zuławach malbor-
pob. pow. łęczyckiego z r. 157iJ wś Prandr.e- skich, pow. malborski, st. pocz. Nytych,par.
wo, w par. Topola, w części Baltazara Pnczka kat. Nowa Cerkiew, od1. 21ft mili na płu.-za-
miała 2 łan., 4 osad. Część Doroty Wiesio chód od Malborka. Posiada kośc. pal'. ew ang.
łowskiej, wdowy po Albercie, 2 łan., l zagr., i szkołę ewang. Zawiera 11 chełmińskich ma-
karczmę, 3 osad. Część Stanisława i :Marcin:t jętności i 7 zagrfd, razem 68 włók 21 mrg.
Gawrońskich 1 /2 łan" l zagr. pusta, 4 osadn. W 1869 r. 260 mk., 80 kat., 137 ew., 43 me-
Część Jadwigi Zernikowskiej, wdowy po :Mi- nonit6w, 30 dm. Pierwszy przywilej wystawił
l;ołajn Gajewskim, miała 3 łany i 3 osad. tej wsi w 1350 r. w. m. Duserner v. Arfberg.
Część Alberta GoliRewskiego, pusta i nieobsia- Pierwszy ewang. predykant nastał tu dopit'll'o
na, 1 osad. (Pawiński, Wielkp.. II, 71). 2.) około r. 1660 (ob. Gesch. d. Kl'. Marienbnrg',
P., kol., pow. łaski, gm. Dąbrowa Rusiecka, von Ed,erdt, stl'. '99). Dawniej była tu kapli-
paI'. Wola Wia,zowa, ma 19 dm., 253 mk., 445 ca katolicka, o której w spiBie kośc. z r. 1641
mI'. Powstała na obszarze należącym do dóbr czytamy: Prągowo capella desolata (ob. Urk.
Wola Wiąr.()wa. Br. Ch. B. des Bist. Culm v. Woelky, slr. 1028).
PrądzoIla, niem. Pl'ol1d.onna, wś sr.lach., Prągo\Vo 1.) Dolne, mylnie PI'ęyOWO (Kę-
pow. człuchowski, st. poez. Lipienice, par. kat. trzyński) i Prugonowo (Ossowski), niem. Nie-
Borzyszkowy 3/. mili odl. Ma 4993'07 magd. del'.Pral1genau, wś kośc., pow. kartuski, nad
mr. obszaru. W 1868 r. 106 bud., 45 dm., Radul1ią, tworzącą tu granicę między pow.
433 mk., 40 ewang., 391 kat., szkoła katolic- kartuskim i gdańskim, odl. 3 1 /. mili na płd.-
ka. P. lel.1' niedaleko płn. granicy rowiatu. wschód od Kartuz, st. p. i par. ew. Lublewo.
Już za czasów Rzpltej leżała w pow. ezłuchow- Razem z plebanką Popówką i os. młyń., wła-
skim. Wed!ug t<Jryfy z r. 1648, gdr.ie l1chwa- snością kato!. królewskiej kaplicy w Gdańsku,
lono pobór podwójny a akcyzę potrójną, płarili zawiera ta wieś 957 mr., zagrÓd 4, gburstw 2.
tu Prądzyński od 10 włók folw. 10 fI., An- W 1869 r. było 164 mk., 127 kat., 37 ew.;
drzej Prądzyński od 2 1 / 2 wł. folw. i ogr. 2 fI. 15 dm. Tutejsza l-klas. szkoła. katol. liczyła
23 gr., Krzysztof Prądzyński od 3 wł. folw. i 138 dzieci (1886 r.). Na obszarze do Popówki

30
Prą
należącym znajduje się t. z. góra zamkowa
(Schlossberg), która dawniej była obwarowa-
ną. Podobno w okolicy znaleziono groby sta-
rozytne; 2 urny tWl1rzowe ztąd znajdują się
w zbiorach Towarz. antropol. w Berlinie (ob.
Objaśn. do mapy archeol. Prus Zach. przez
OS8owskiego, str. 56 i Preuss. Prov. EL, 1852,
str. 139). W dok. napotykamy P. po raz pier-
wszy 1', 1323 .luz jako wś kościelną (ob. Zeit-
schrift d. Westpr. Gesch. Ver., VI, 66). Potem
nadał ją w. mistrz Konrad v. Jungingen pan.
nom brygitkom w Gdańsku (ob. Borck, Echo
sepulchralis, II, 452). Kościół tutl'jszy był
pierwotnie parafialny, później został jako filia
przyłączony do kaplicy królewskiej w Gdail-
sku, od której dopiero r. ]859 mów go odłą-
czono. Patronat wykonywa rząd. Tutejsza pa-
rafia, nalezaca do wiejskiego dekanatu gdań-
skiego, liczyła 1867 r. 4139 dusz, w 1886 zaś
roku 4962. Kościół p. w. Bozego Oiała }lo'
chodzi prawdopodobnie z początku XIV w,;
cały zrąb z nieociosanych kamieni zbudowany,
tylko szczyty i okolenia okien są z cegły, po-
sowa z desek. Wieża została około 1739 r.
w pruski mur zbudowana; jej spiczasty szczyt
jest cynkiem pokryty. Z starszych zabytków
szuki zasługuje na wzmiankę obraz przedsta-
wiający św. Rocha, jak mu aniołowie rany
zawiązują. W kruchcie stoją d wie stare gra-
nitowe kropielnice. Dzwonów posiada kościół
d waj mniejszy bez napisu i większy z napisem:
Jesus nasarenus en Konick der juden, help s.
maria madalena anno 1519 (ob. Bau- und
K unstdenkmaeler d. Pr. Westpr., I, 21-23).
Są, także dwa nagrobki: Adama Gołyńskiego,
oficyała pomorskiego dziekana i proboszcza
gdańskiego i prągowskiego (-ł- 1635) i familii
Lindów. Napis drugiego .luz za czasów Borcka
był nieczytelny (ob. Echo sepulchralis, II,
453). Do par. należą: Prągowo Dolne i Górne,
Ostroszki, Babidół, Neuheit, Popówka, Kałbu-
dy Górne i Dolne, Podwidlino, Łapino wraz
z Papiernikiem, Buschkrug, Wielino, Buszko-
wy Górne i Dolne, Bielkowo, Bielkówko, Zie-
gelscheune, Nicponie, Schlangellberg, Lisewo,
Krymki, Warcz, J ohannesthal, Malęcin, Do-
machowo, Fllchf>berg, Kleszczewo, Pulver-
muehle, Fichtenkrug, C;.erniewo  Czerniewko,
Zaskoczyno, Goszyno, Zuława i Zuławka, Lu-
b1ewo i Bąkowo Do kościoła filialnego w Oza-
pielsku zaś są przyłączone: Ozapielsk Wielki
i Mały, wś Marszewo, Marschauerberg, kol.
Marszewo, Ząbrcz Dolny i Górny, Obcr i Nie-
der. Huette, Majdany, Kroenke, N owyd wór,
Weismist, Pomlewskie zarośla, Stęgwołd i N o-
wa Karczma. Oprócz tego nalezy d? parafii
public:r.na k.aplica św. Krzyża wZuławie.
Przy kościele prągowskim są dwa bractwa:
Opatrzności Boskiej (od 1763 r.), trzeźwości
(od 1858 r.) Z tutejszych księzy są nam znani:
Prę
Mikołaj Koss prob. r. 1583, jego wikaryuszem
był Ambroży Kaczkowski; 1686 Jerzy Ridel
oraz dziekan i prob. gdańl!ki, jego wikaryu-
szem był Franciszek Markiewicz; 1710 kano-
nik włocławski i dziekan gdański Szczepan
Janowicz; ] 848 był lokalnym wikarym Karol
Kunert; 1860 August Folleher. Według ta-
ryfy z 1'.1648, gdzie uchwalono pobór podwój-
ny, płaciła tu panna ksieni gdańska sllmmlltim
30 fi. 20 gr. (ob. Roczn. Towarz. Przyj. Nauk
w Pozn., 1871, str. 173). 2.) P. Górne, niem.
Ober-Prangenau, wś włośc., tuż obok P. Dol-
nego położona, należała takie do brygi tek
w Gdańsku, zawiera 20 gburstw i 39 zagród,
80J mr.; ]869 r. 462 mk., 377 kat., 80 ew"
5 zyd., 51 dm. Woda z tutejszych obfitych
źródeł idzie rurami do Gdańska. Kś. Fr,
PI'ątnia, os. włok, pow. rypiński, gm.
Pręczki, par. Rypin) odl. o 4 w. od Rypina, 1
dm., 13 mk., 62 mr.; należy do dóbr Kowalki.
Prątnica 1.) dok. Pratnica, rzeczka, dopływ
Rngoźnicy, w pow. wejherowskim. Wspomnia-
na w przywileju Iestwina z r. 1281, przy
odgraniczeniu wsi Swiecina, którą ksią,żęna-
daje pannom benedyktynkom w Żarnówcu
(ob. P. U. B. v. Perl bach , str. 283). 2.) P.,
dok. P,'aJitltenycz, 1321 Prantenitz, 1452 Prant-
uicz, 1546 P,>anthnicz, tak zwała się dawniej
rzeka pod wsią, Prątnicą w pow. lubawskim,
dziś zwana Pf,Jclterz. Kś. Fr.
Prątnica, niem. Pronikau, dok. 1400 Prand.
nitz, Brandnicz, 1546 Pranthnicz, 1667 Prądni.
ca, Brandtwitz, wś kościelna, pow. lubawski, st.
p. Lubawa odl. 1 milę. Ma 3884.'73 magd. mr.;
w 1868 r. 114 bud., 48 dm., 401 mk., 395
kat., 6 ew. Szkoła kat., którą 1886 r. odwie-
dzało 100 dzieci. Kościół murowany, p. w.
św. Katar<\yny, patronatu bil!k. i rZl\dowego;
przy kośc. istnieje bractwo trzeźwości (od
1855 r.). W skład par. wchodzą: Prątnica, O.
mule, Szczepankowo, Tuszewo, Olszan (w pow.
lubawskim), zaś w ostródzkim: Czerlin, Na-
promki, Wygoda, Pieńki, Marwałd, Gintlewo.
Janowo, PIąchawy, Ketzwalde, Georgenthal i
Kernsdorf. Parafia, należąca do dek. lubaw-
skiego, liczyła 1867 r. 1635 dusz, zaś 1886 1',
1780. P. leży niedaleko granioy pow. ostródz-
kiego, nad strugą Pęcherzem, praw. dopływem
Wla. Struga ta zwała się dawniej Prą,tnica,
(w dok.); od niej więc pochodzi nazwa wsi,
która przedtem była własności a, bisk. chełmiń-
skich. Wizyt. Strzesza donosi (1667 r.), ze wś
tę założył bisk. Otto (1323-49), lokując ją
na 60 włókach. Do prob. nalezą 4 włóki w 3
polach, z których jedno nazywało się Szczytne,
a drugie Dworznica. W skład par. wchodziły
Wówczas: P., Omule, Szczepankowo, Tuszewo
i Napromek. Na małem wzgórzu stała szkoła;
komunikantów było 300 (str. 235). R, 1706
posiadał prob. 6 włók, 19 było pustych, od

Prą
pre
31
reszty 35 płacono po pół korca zyta i owsa od i miejsce znaku tri ang. Por. F1'an1cowa Mała
włóki (wizyt. Potockiego, str. 448). probosz- I i Wielka. Br. G.
czem był Jan Janiszewski, komunikantów li- Precza, osada nieistniejąca w pow. staro-
czono przeszlo 400, gdyz i z Prus ksiązęcych grodzkim: ob. Gorzędziej.
to wielu przybywało R, 1546 podaje biskup Preczer, grupa zabudowań w obrębie gm.
Tidemann do wiadomości, że poniewaz w sku- Ostrej, pow. i obw. sądowy kimpoluński.
tek załozenia stawa rybnego mieszkańcom wsi Predelek al. Tredelek, małc jezioro w do-
łąki się zalewaja" nadaje im 2 puste włóki na I brach Kadaryszki, pow. suwalski.
obszarze wsi leżące. Zastrzega. sobie jednak Predeszi, fol., pow. raciborski, ob. Gorczyce.
po wynagrodzeniu te włóki, gdyby woda im PI'edst8wino, sioło, które według Nestora
już więcej szkody nie wyrządzała (cb. Urk. lezało nad rzką Łybed (ob. t. V, 847).
B. des Bist. Culm von Woelky, str. 820). In- Preedeneelien, fol. dóbr Pormsaaten, w 0-
wentarz bisk. chełmińskiego z r. 1731 podaje kręgu hazenpockim, pow. grobiński, parafia
o wsi: "Szołtys Ewertowski na wiecznych gramzdeńska.
włókach z budynkami; szoltys Klimek na PI'eedulajs, zapora na spławnej rz. Dźwi-
włókach wiecznych, trzyma dwie wolne do- nie, u ujścia Ewikszty. Stąd az do Kokenhu-
czesno, którym już lata wyszły. Smołka gbur, zy liczne prądowiny, zwłaszcza między Stab-
chałupa w szacholec z dachem zła, stara, sto- ben a Kokenhuza,.
doła o dwu klepiskach w wiązarek, jeden są- Preekuln, ob. Prekuln.
siek a dwa w zrąb, stara, zła, z dachem, szopa Preekuls-Assiten, dobra pry w., w okr. i
w szacholec dobra oprócz dachu, chlewy się pow. hazenpockim, par. amboteńska. Do dóbr
zrujnowały. Drzwi ladaco wszystkie. Kaczew- nll.1ezy fol. Elkeseem i Abelnceken.
ski gbur, Burhard gbur, Kopce gbur, Lapa Preetz, dok. 1262 Poretz, później Porez,
gbur, Pierzchała gbur, Korpacki gbur, Laguna dziś Porzecze, niem. Paretz, wś W Pomeranii,
gbur, Lemani za przywilejami: Cysztopski za pow. sławiński. W 1268 r. nadaje ja, ks. Bar-
prawem doczesnem, z budynkami swemi, Lam- nim klasztorowi bukowskiemu pod Sławnem
pas Jan za przywilejem ze swojemi budy n- (ob. P. U. B. von Pedbach, str. 138).
kami, Rykaczewski za prawem, jego budyn- Preetzen (niem,), dobra ryc. w Pomeranii,
ki; za kontraktem jeden, budynki ma swoje pow. nakielski, st. p. Crien.
(str. 64). Kś. H', Preelkrug (niem.) 1.) os., pow. królewiec-
Prątnik al. Sędziwuje, foL, pow. łomzYllski, ki, st. p, tel. i kol. zel. Królewiec. 2.) P.
gm. i par. Zambrów, odI. 25 w. od Łomzy, Neu, os., tamze.
rozl. mr. 257: gr. or. i ogr. mI'. J09, łąk mI'. Pregelswalde (niem.) 1.) wś, pow. króle-
55, pastw. mI'. 33, lasu mI'. 48, wody mI'. 4, wiecki, st. p, i tel. Loewenhagen. 2.) P., WB
nieuz. mr. 6; bud. z drzewa Uj las nieurząu!.o- i dobra, pow. welawski, st. p. i tel. Tapiewo.
ny, młyn i pokłady torfu. Pregoła al. Pngla, Pregd, rzeka w Prusaeh
Prążewo, wś włośc. nad rz. Łydynią, pow. wschodnich, powstaje z połączenia Pisy, Ro-
ciechanowski, gm. Opinogóra, par. Ciechanów, min ty, Węgorapy i Wystrnci. W okolicy Wy-
odl. o 2 w. od Ciechanowa, ma 12 dm., 108 strucia dopiero przybierają te pob\Czone wody
mk., 431 mr. ogólne nazwisko Pregoły. Oałe to dorzecze
Prąż)'ce, niem. Brandschuetz, 1319 Bl'an- lezy juz na północnej stronie bałtyckiej wy-
schin, 1401 Pranschiz, 1466 Pranse, W8 i dobra, zyny i zabiera tylko z lewego obszaru wody
pow. nowotarski na Szląsku, par. Auras. północnych stoków. Wy struć płynie z półno-
W 1842 r. szkoła ewang. (od 1800 r.), 41 dm., cy i ma źródło w puszczach bagnistych, pły-
zamek, 282 mk. (70 kat.). nie z początku w kierunku płn.-zach. a potem
Prehan, ob. Przyboń. zwra,ca ię na płd.-zachód. \)d praw. brzeg
P b d K ' Te i' l , t przyjmuje tylko drobne strugI, od lewego zas
I'e en a oprzywmc a, 10 . maJora, pow. . d b d ł . .U k
d . k' Pk' . Ł .. naprzo ar 'lO rozga ęZloną rz. lhes uppe,
sn l om d le S rs d l, g. o ' I r 4 zywlllca, J 2 Ja l r 6 ' Olll o.w , następnie trzy strngi, z których jedna zwie
oa . O n Ollllerza w ma mI'. Zle- , D b '11.1' b d .' '. .
, d k " ., SIę au e, następIlle n. 1.,le u IS a ponlzeJ
mi wors 'lej. St , P ' ł . t ' k ' .
P b . k ' K . k nss. lsa wyp ywa z W1SZ Ylllec 'wgo Je.
re łCZ 'a, gora w gm. amlOD a, pow.. . b ' b d b k ' [ ' k
ci l" k' h' Sk l ZLOra l za lera z so ą o praw. rzegll l a
l o ms l b ' na zac . t g K raUly g k C?' ze ' d o em ! , na drobnych strug, z których druga zwie się Do-
ewym rzegu po, amlOn l, praw. op ywu b d l ' b . d d , t
O d h d . 819 t ( t ) B G up, o ewego zas rzegu naprzo WLO fi ru-
poru, oc o Zl m. sz: gen, 1'.. gi a następnie rz. Romintę, która w okolicy
PrechelhaulaHd, ob. Drezltaus l Trzy Domy, l 't' . l kk" 'k' k t'
owo chodzieski. eSlS .eJ l e :lml wzgr 'aml po ry ej, . po-
p. wstaje w okoliCY Przerosla. Od prawego l le-
Prechlau (Ulem.), ob. Przechlewo. wego brzegu uchodzi do Rominty 7 strug je-
Precbrestje al. Przechreście, szczyt w pa- ziornych; Rominta uchodzi do Pisy przy Ga,-
Brnie Magóry spiskiej, wznosi się 1199 mt.; binie. W ęgorapa nakoniec wypływa z jeziora

32
pre
Pre
Mamry przy mieRcie W ęgoborku i płynie wód wspiera się na znacznie płytszej kotlinie
z południa ku północy a w biegu pomija Dar- zatoki l<'ryskicj i zrządza wylewy. Poniżej
kiejmy;przyjmuje od praw. brzegu naprzód Wystrucia od praw. brzegu P. uchodzi na.
rz. Gołdapę, powstającą z jezior w okolicy przód rz. Droje, następnie P. styka się z kana-
PrzeraBia, zkąd płynie kręto na zachód a łem Auer-Gruben, który na północy" styka fjię
w biegu swoim pomija Gołdapę. Następnie z rzeczką Dejmą, uchodzącą do P. przy Tapia-
uchodzą do W ęgora.py trzy str ugi, złączone wic. Ponizej tego kanału uchodzi do P. rzeka
przy ujściu. Pod Wystruciem połączone wo- I Nehnc i jeszcze jedna struga, następnie rz.
dy tych rzek i odtąd już P. zwane, przebiegają Dejma, która. pośreduio, przez I,anał opływah.
jeszcze tylko przestrzeń mil 12 w kierunku (',y Labiawę, łączy P. z Kurońską zatoką; po-
ze wschodu na zachód, pomijając Welawę i niżej Dejmy uchodzi pięć strug zasobna a
Tapiawę. Poniżej Tapiawy dzieli się P. na w samym Królcwcu uehoJzi Wirr-Grab. Od
dwa ramiona, z któryeh lewe Starą a prawe lewego zaś brzegn poniżej Wystruci uchodzi
Nową P. jest nazwane. Ramiona te oblewają do P. najprzód rz Szerimm, następnie rz. Au-
podłużną, lasami porosłą wyspę i łączą się do xillne z rzeczkami: Diltowa Jodka, Meernitze i
piero z sobą w samym już Królewcu pruskim, Bundszc, poniżej rz. Menge a. następnie ucho-
gdzie się od Starej P. jeszcze jedna odnoga dzi rz. Łyna, naj większy z dopływów. Dłu..
odrywa, która oblawszy Kuipawę pod Gotdau gość r. podają jedne źródb na 128 klm., inni
znowu do głównego wartu powraca. Dalej znów, razem z Pisą, liczą 26 mil. Na całej
pomija P. Szpichrze.Miejskie i wpada. tn.ema (lługości, w któ,'ej nosi miano P., jest spławną.
ujściami do zatoki Świeżej (Frischhaf). Jedno Węgara pa, z której glównie pow>Jtaje P., wy.
z ujść pod wsią Judyty. Kraj któl'ym od Wy-' pływa z pow.leckiego i płynie przez pow.
strucia plynie jest równy, urodzajny, dolina węgohorski, darkicjmski, wystrucki. Od Wy-
jej rozkłada się szeroko, a brzegi sa, po obu struci, jako Pregoła, plynie przez pow. wy-
stronach łagodnie ku wodom pochylollC i czar- stl'Ucki, wclawski i królewiecki. Por. Gilia,
nemi borami zamkniętc. Koryto głębokie i Golbe, Guber, Illl!e, JańsborsTr.i Kanał, Łyna
przystępne, spadek wód wolny a miejscami (z pnmocą Hydrografli W. Pola).
leniwy. Ważną jest P. pod względem rozga- Prchata a\. Pr,l//wta, młyn w Hrehorowie,
łęzienia wodnego, bo zgromadza wie!kio wody pow.rohatY{lski.
mt krótl,;iej przestrzeni; jej dopływy południ 0- Prehode, ob. Prychody.
wc są większe od niej samej. szczególniej za Prehoryłe aL Prelwr.1Jły, wś i dwór nad rz.
Węgorapa i Łyna. D.)rzocze jej jest tcdy sto- Bug, pow. hrubieszowski, gm. i par. Krylów.
8unkowo szersze niż dłuższe. P. odznacza się Leży tuż pod os. Kryłów, w stronie połudn. i
także tern jeszczl', iż jest jedną z większych stanowi niejako jej przedłużenie. Posiada eer-
rzek baltyckich, która grzbictu baltyckicj kiew filialną, pounicką. \V 1827 r. było tu
wyżyny nie prZfJrywa, lccz po za nim spokoj- 112 dm., 737 mk.
nie swe wcJdy zebrawszy, bez zawad uchodzi. Preibit (dok.), ob. St1'umocin.
Dopływ y P. powyżej W ystruci należy u wa. Preichau, ob. PrycltOw.
żuć a jej górny bieg, na tej przestrzeni po. PI'cil (niem) 1.) os., pow. rybacki, st. p.
cZ1'nają być Pisa i W ęgorapa splawncmi już Metgethen. 2.) P., wś, pow. kłajpedzki, st.
od jezior z których wypływają. Spadek wód poczt. Nidden.
Węgorapy jest mgły i rwący, jeziOl'o Mamry Preilalld, 1311 r. Prelant, wś nad rz. Bielą"
leży o 336 stóp wyzej od jej ujścia a całr jej pow. nissaitski, par. Biała (Bielau), posiada
bieg zajmuje tylko mil 23. Łoże jej jest h- szkołę kato\. W 1861 r. była tu przędzalnia
mielliste. Od Wystl'Ucia ehodz q po P. pomniej- bawełny (od 1847 I'.), zatrudniająca 80 robotno
sze żag1e; Łyna ZJŚ, która od lew. brzegu do Sołtystwo rycerskie istniejące tu sprzedała
P. na jej dolnym biegu pod Weławą wpada, Anna V01l Prittwitz, wdowa, dziedziczka na
z polud. ku północy mil 30 płynic, na grzbie- Heide i PI'ciland, w 1616 r. miastu NiRsie za
cie roztoki pruskiej, z mnogich jezior powyżej 11 ,400 tabl'. Obszar wsi wynosił w ] 861 r.
Olsztynku nastaje, unosi już statki od miasta 2471 mr.; było 75 dm., 581 mk. (5 ew.).
Frydlądu. Łoże P. jest pod Królewcem głęb PI'eilsdorf 1.) 1373 Preilingsdorjf, wś, pow.
sze od zatoki Fryskiej d]a mielizny tej i ław bolkowicki, par. ewang. Rohnstock. W 1842 r.
piaf>zczystych na kotlinie, podchodzą. tedy tyl 14 dm., 93 mk., folwark. :2.) P., 1369 Pryols.
ko pomniejsze okręty do królewicckiej ostoi. dor!, 1376 Breilingsdorjf. wśi fol., pow. strzy-
Z owych zaś trzech ramion, któremi P. do za głowski. W 1842 r. 40 dm., folw., 292 mk. (22
toki wpada, )est tJ:Io półn(ma do żeglui l katoj)., szkoła ew ang. od 1760 r. i cmentarz
zdatna. Po \\ ystrucl Jest dolina P. odchodzI ewang. od 1784 r.
skiem Illorskiem. Jeziorne i leśne jej wody PI'ej (niem.), struga, dopływ Dl.winy pod
wzbierają mocno i wylewają szeroko wiosną, Frydryehstatem, w okr. se1burskim.
jesienią i pod dżdżystą porę, bo masa tych p,.eisenwałd, ob. Prycenwałd.

Prs
Prs
33
Prejkopie, wś, pow. kowieński. dyny byłby przykład, że władca rycerskiego
Prejkury, wś, pow, rossieński, par. kiel- za.konu dziedziczne posiadał dobra, które na-
meńska, stępnie potomkom swoim zostawił. Parafia
Prejszagoła, WB szlach., pow, kowieński, katoL, dek. dolno-dyneburskiego, ma 7162
par. w Wędziagole, okr. pol. i st. poczt. w J 80- dusz; filie: Pelany i Eleonorwil. J. Krz.
nowie (o 14 w.). Prelipcze al. Prelipce, rus. Prilipcze, W8
Prl'jsagołka, WS, pow. kowieński, par. kośc. nad Dniestrem, pow, kocmański, obw,
w Wędziagole, gm. Żejmy, dawniej własność sąd. Zastawny, graniczy od płn. po za Dnie-
uniwersytetu wileńskiego. strem z Pieczarną, od wsch. z Łuką, Kostry-
Prekrasoa Pustynia, niegdyś monaster żówką i Zwiniaczami, od płd. z Kisielowem, a
bazylianów w Jasienicy, pow. kamionecki (ob. od zach. z Babinem. Wzdłuż zach. granicy
t, III, str. 473). płynie pot. Wymuszów; oprócz tego bierze we
Prekule, rzeczka w gub. kurlandzkiej, do- wsi początek pot. bezimienny, który zrazu
pływ rz. Durbe, płynie w par. gramzdeńskiej. płynie na płn. a potem zwróciwszy się na
Prekuln al. Preekuln, łotew. Preekule, dobra wschód uchodzi do Dniestru między Łąką i
pryw. w okr. hazenpockim, pow. grobiński, Kostryżówką. W 1869 r. było 2283 ha ob-
par. durbska, w miejscu kośc. ewang., z filią szaru, 190 dm., 831 rok. W 1880 r. było 15
w Firks-Assiten. Do dóbr należą,: folw. Kau- dm. na obsz. dwor., 188 na obsz. włośc.; 811
pen, Katharinenhof, Julianenhof, Jaugeneeken. mk. na Qbsz. włośc. a 59 mk. na obsz. dworsk.,
W 1585 r. własność Mikołaja Korffa. Na rz.-kat. 53, gr.-orm. 782, żyd. 35 (Nieme. 35,
gruntach dóbr zuajduje się stacya dr. żel. li- Rusinów 819, innych zaś 35). Par. gr.-orm.
pawo-romeńskiej, na przestrzeni Lipawa-Mo- w miejscu. Cerkiew drewniana p. w. Uspienia.
żejki, pomiędzy st. Wajnoden (o 16 w.) i Gro- N. P. M., zbudowana r.1784, odrestaurowana
bin (o 22 w.), o 38 od Lipawy a 49 w. od r. 1883. Szkoła ludowa jednoklasowa, st.
Możejek. pocz. Zaleszczyki (w Galicyi). Wznies. wsi
Prele, mko i wś (łotew. Prejlu mistieńsz i 270 mt.; własność Jana Łukasiewicza (1809).
Prejlu mujża) nad rzką, Prelką" pow. dynebur- Prelisko al. Perelisk(), część Zabłociec, pow.
ski, niedaleko Ruszony, ma około 1000 mk., brodzki.
kośc. kat. paraf., jarmarki. W pobliżu mka Prellwitz (niem.), ob. Przelewice.
wznosi się piękny pałac prelski, wzniesiony Pr{}łaje, ob. Przełaje.
w pierwszej połowie XIX w. przez hr. Mieha- Prełuczka, grupa domów w Uścierykach,
ła Borcha. Kościół' paraf. p. w. N. M. P. Szkap- pow. kossowski.
lerznej, zbudowany z drzewa. w 1771 r. przez Prełuczny al. Prełuka.Ledeskulska, grzbiet
ówczesnego dziedzica sstę Józefa Borcha, na pograniczny w dziale czarnohorskim Karpat,
miejscu dawnego, założonego w 1715 r. przez na granicy Węgier i Galicyi, między szczy ta-
dominikanów posińskich. Gdy ten kościołek mi Ledeskulem al. Borszutynem (1590 mt.) a
popadł w ruinę, J,roboszcz miejscowy ks. Jó- Budyowską, Wielką (1684 mt.). Wznies. 1573
zef Jarocki, dzięki ofiarnoś()i miejscowych i 0- mt. Na wschodnich stokach obszerne połoniny.
kolicznych parafian, przystąpił w 1877 r. do Wody tego pasma uprowadza pot. Kosma.cz
budowy nowego kościoła, który w d. 24 lute- (ob.). Br. G.
go 1886 r. poświęcony został przez dziekana Prełuczny, pot. górski, wypływa z pod
dolno-.dyneburskiego ks. Józefa Szymanowi- działu Prełucznego, w pasmie czarnohorskim,
cza.. Swiątynia ta, z kamienia łupanego, w płynie nad płn.-wsch. leśnym parowem i po 4
stylu ostrołukowym, długą, jest na 27 a sze- klm. biegu zlewa swe wody do Czeremoszu
roką na 12 sążni. Dach pokryty blacha" cyn- Czarnego, z lew. brzegu. Ujście ley 929 mt.
kową, na wieży znajdują, się dwa niewielkip. npm. Br. G,
dzwony. Według Mantenffla (Inflanty pol- Prełuka 1.) grzbiet górski w Karpatach
skie, str. 122) dobra P. i Wyping nadane zo- wschodnich, w dziale skolsko-delatyńskim,
stały w 1563 r. przez Zygmunta Augusta, ja- ciągnie się od działu Guretwyny wprost na
ko dobra lenne, rodzinie Borchów i w posia- płd., na granicy Galicyi i Węgier, aż po szcz.yt
daniu jej pozostały do 1866 r.; obecnie hr. Bl1sztul (1693 mt.); w nim szczyty (od płn.
Mohla. Podług szczegółowego opisania Prel kU' płd.): 1258 mt., 1195 mt., 1204 mt., na-
(w dodatku do Rigasche Zeitllng z d. 23 li. stępnie szczyt Prełl1ka 1520 mt., inne na 1408
stopada 1864 r.) dobra prelskie jeszcze w XIV /1619 mt. i szczyt Busztul 1693 mt. U płd.-
w., mianowicie 1382 r. znajdowały się już! wsch. podnóży źródła Łomnicy. Z wschod. sto-
w posiadaniu Borchów, a następnie, mianowi-I ków spływają do Łomnicy potoki: Lachów,
cie od 1472 r. służyły za świetną, rezydencyą, Woronin, D.1rów z Guretwyna,,; od zach. opły-
dla prowincyonalnego mistrza Bernarda de wa podnóże grzbietu potok Mokranka, dopływ
Borcb. Gdyby ta wiadomość była prawdziwą, Taraczki. Od tego grzbietu na płn.-wsch. między
to, jak powiada Manteuffel, zadziwiający i je- Łomnicę a pot. Darów wybiega grzbiet lesi-
Słownik Geograficzny Tom IX.-Zeszyt 9i. 3

34
Pre
Pre
sty Darów zwany, kończący się nad ŁomniclII I ' czonej z południa i zachodu przez rozległe b.-
szczytem Owołem (1615 mt.). 2.) P.-Lede- sy dawnej PUSZf3zy preńskiej, odl. od }bryam-
skulska, ob. Prełuaznl/. Br. G. pola 42 w., od Olity 28 w. a około 20 w. od
Preluki, wzgórze leśne na granicy Prełuk st. dr. żel. warsz.-petersb. Maurucie (między
i Buszatyna, pow. sanocki, na pr. brz, Osła- Kownem a Wierzbołowem), posiada kościół
wy, między pot. Olchowatym (od płd.) a Ko- par. drewniany, k08ciól ew ang. filialny, syna-
łodzialnym (od płn.); las po stronie płd. zwie gogę, dwie szkoły początkowe, st poczt.) u-
się Niwą Turzańską. Wznies. 779 mt. Miej- rząd miejski. Miasto należy do sądu pokoju
sce znaku triang. Br. G. okr. III w Maryampolu. Zabudowane z drze-
Preluki, wś, pow. sanocki, w okolicy gór- wa, ma 10 dm. murow., 201 drewn., 3304 mk.
skiej, 453 mt. npm., nad pot. Osławą. Cerkiew (1584 męż.) 1720 kob.). W 1827 r. było 187
i część chat leży po lewym, reszta zaś na dm., 1972 mk.; w 1862 r. 206 dm., 2688 mk.
praw. brzegu rzeki. Obszar wsi stanowią lasy Dochód mi'.losta w 1878 r. 2986 rs. Od Pren
na wzgórzach, na płd.,wschód od wsi szczyt aż do Kowna cią.gnęły się głośne lasy lipowe,
Prełuki 779 mt. Z wyżyn tych spływa kilka które dostarczały znanego kowieńskiego mio-
potoków do Osławy; największe są z praw. duo Puszcze te, własność w. ksia"żąt litew-
brz. Trawny i Kołodaczny. WŚ graniczy na skich, nadał król Aleksander w 1502 r. ks,
płn. z Tllrzańskiem, na wschód z Kamionkami, Michałowi Glińskiemu, lecz zdrada kraju po-
na płd. z Duszatynem a na zachód z Komań- ciągnęła utratę dóbr, które wróciły znowu do
cza" (3'7 klm.), maja"cą, st. kolei przemysko- króla. Na początku XVII w. starostwo preń-
łupkowskiej. Gleba nieurodzaj na, owsiana. P. skie posiada Kacper Horwat, który w 1609 1',
mają, 46 dm. i 316 mk. gr.-katol., Rusinów. założył kościół i uposażył parafią, w P. W tym
Cerkiew par. drewniana, należy do dek. ja- czasie zapewne osada otrzymała przywilej
sliskiego. Par. obejmuje Duszatyn i Piekarki. miejski. Jan Kazimierz wstępując do zgroma-
Uposażenie parocha wynosi 16 mr. roli i 129 dzenia jezuitów w Rzymie, prosił brata Wła-
złr. dodatku do kongruy. Obszar więk. pos. dysława IV by zezwolił na rozdanie dóbr, sta-
(Okt. hr. Alcantara i L Kanitz w Belgii) ma nowiących jego uposażenie, między zasłużo-
16 mr. roli, 7 mI'. ła"k, 8 mr. pastw. i 544 mr. nych dworzan. Wtedy starostwo preńskie 0-
lasu; pos. mn. 526 mr. foli, 112 mr. łąk i 325 trzymał Gotard Wilhelm Butler, towarzysz
mr. pastwisk. Według Siarczyńskiego (rps. podróży i niewoli królewicza we Francyi
bibl. Ossol. J(!l 1826) było tu źródło słone, w latach 1638-1640. Wystawił on w P., na
które z rozkazu rządu austryackiego zasypa- górze za dzisiejszą osadą" nad Niemnem zamek,
no. Istniało tu wójtostwo, które należało do przypominać mający planem więzienie króle-
ststwa mrzygłodzkiego (ob.. Mrzygłod, t. VI, wicza w Citeron we Francyi. P. zostawały
772). Mac. w ręku jego potomków do 1773 r. Ostatni
Prelużny, szczyt lesisty w Karpatach z rodu Michał Butler zmarł bezdzietnie. Na
wschodnich, dziale czarnohorskim, w obr. gm. sejmie z 1773-75 nadano starostwo Kazimie-
Hryniawy, pow. kosowski, na lew. brzegu rzowi Sapiesze, gen er. artyleryi litews. Bu-
Czeremoszu Białego, na płd. od pot. Maskot y- tlerowie płacili kwarty 8,446 zł. 6 gr. a hy-
na. Wznies, 1517 mt. R}Jm. Br. G. berny 7,060 złp. Napoleon l w 1807 r. nadał
Premdau, ob. Frzebędowo. to starostwo ponownie swemu szambelanowi
Premore (dok, 1262), wś zaginiona pod ks. Aleksandrowi Sapiesze na lat 50. W 1857
Oksywiem, pow. wejherowsk, dawniej wła r. gdy termin nadania upłynął, dobra wróciły
sność panien norbertanek w Zukowie (ob. P. w posiadanie rządu. Dobra rzadowe Preny
U. B. v. Perl bach, str. 305). składały się w 1859 r. z kluczów: 1) Kwie-
premslatf (niem.), ob. Przemysław. ciszki (26 nomenklatur), 2) Elzbiecin (43), 3)
prenada 1.) karczma w Jaryczowie Stli.- [gliszki (59), 4) Jaworów (7), 5) Michaliszki
rym, pow. lwowski. 2) P., ob. Prl/nad/l. (61),6) Chlebiszki (47), 7) Szałtupie (25), 8)
Preniuki, wś, pow. wileński, w 2 okr. poL, Tarpupie (36), 9) Rudupie (10), 10) Żyto-
gm. i okr. wiejski Gielwany, o 5 w. od gminy wiszki (16). Ogółem rozległość w gruntach
a 65 w. od Wilna, ma 7 dm., 67 mk. katol folwarcznych 9iJ95mr, w gruntach włościań-
(36 dusz rewiz); należy do dóbr Tundziszki, ski ch 79,041 mr" w lasach 42,005 mr., razem
Łukaszewiczów. 130,501 mr. Z dóbr powyż,zych ukazem z 1".
Prenowłoki, wś nad jeziorem, pow. maryam- 1860 dobra Szałtupie nadane zostały na wla-
plski, gm. Chlebiszki, par. Preny, odl. od mość generał.majorowi Stachowiczowi Na.
Maryampola 38 w., ma 28 dm., 277. mk stęp nie 1866 i i868 r. nadano na prawach
W 1827 r. było 15 dm., 195 mk. We wsi je- majoratu generał-feldmarszałkowi hr. Bergo-
zioro mają.ce 15 mr. obszaru. wi dobra: Kwieciszki, Karkliny, Rostkow-
Preny 1.) miasto w pow. maryampolskim, 1!zczyzna, Porowsie, Kadaryszki, Buruiszki i
W pobliżu Niemna, w malowniczej dolinie, oto- Olszanka-Huk. W 1866 r. dobra Elżbiecin

Pre
nadane zostały na własność rzecz. radcy stanu
Hilferdingowi, O losach samego miasta brak
wiadomości. W 1750 kościół drewniany u-
legł przebudowaniu i wtedy zapewne powsta-
ła przy nim murowana kaplica grobowa rodzi-
ny Szuksztów. W 1794 r. jest chwilowo mia-
stem powiatowem a jedynym marszałkiem
pow, preńskiego jest podówczas Biszping. Za
rządów pruskich P. są, siedzibą, sądu okręgo-
wego, st. poczt. pogranicznej, i kwatera, stałą
szwadronu czarnych huzarów, którym ?obudo-
wano tu magazyn. Z zamku starostów były
tylko ruiny. Miasto, zaludnione przeważnie
przez żydów, miało 204 dm. i 1224 mk. (Hol-
sche, I, 432). P. par., dek. maryampolski,
dawniej sapieżyński, 14,210 dusz. 2.) P., foL,
pow. maryampolski, gm. Chlebiszki, par. Pre-
ny, odl. od Maryampola 42 w., ma 3 dm., 81
mk. W 1827 r. było 6 dm., 75 mk. Br. Oh.
Preny 1.) wś włok, pow. święciański, w 1
okr. poI., Ó 38 w. od Święcian, ma 29 dm.,
245 mk. katoI. i 6 żydów. 2.) P., zaśc. włośc.,
pow. wileński, w 2 okr. po!., gm. Giełwany,
okr. wiejski Giełwanki, o 7 w. od gminy a 70
w. od Wilna, 2 dm., 17 mk. starowier. (w spisie
z 1864 r. podana jako wś, mająca 3 dusze re.
wiz.); należy do dóbr skarbowych Szeszolki.
3.) P., wś nad jez. Niewieranką, pow. wileń-
ski, w 2 okr. pol., gm. Muśniki, okr. wiejski i do-
bra (Zawadzkich i Urbanowiczów) Poszyrwiń-
ce, o 7 w. od gminy a 59 w. od Wilna, ma 11
dm., 80 mk. katol. i 53 starowier. (podług
spisu z 1864 r. tylko 24 dusz rewiz.). 4.) P.,
wś włośc., pow. wileński, w 4 okr. pol., gm.
Bystrzyca, okr. wiejski i dobra skarbowe Pre-
ny, o 10 w. od gminy, 115 dusz rewiz. W o-
kolicy znajduje się tuf wapienny. W skład
okręgu wiejskiego wchodzą wsie: P., Borej-
szuny, Pierczyna, Maguny, Ogierdany, Strzy-
puny; zaśc. Szaszkinia, Roubiszki, Boł08zyna,
Pinaniszki, Pojedupie , Cipliszki , Bindraje,
Wirdzieliszki, Skastupole i Brzegówka, w o-
góle 430 dusz rewiz. b. włok skarbowych.
5.) P., fol. i wś na lew. brz. Dubissy, pow.
kowieński, między Butkiszkami a Czekiszka-
mi, par, Czekiszki; własność Brygidy z Biał.
łozorów Konstantowej Ferguessowej. 6.) P.,
pow. kowieński, ob. Wysoki Dwór. 7.) P., wś,
pow. rossieński, par. kołtyniańska. 8.) P.,
dwór rządowy, pow. rossieński, par. lidowiań-
ska. J. Krz.
Prenzlau (niem.), ob. Pręsławek,
Prenzlaw (niem.), ob. Pi'zemysław.
PreDzlawitz (niem.), ob. Pęsławice.
Preobrażenka, przysiołek wsi włośc. Pie-
redolje al. Pieredoły, pow. dzisieński, w 1
okr. pol., gm. Plissa, okr. wiejski Pieredolje.
Preobrażeoka, wś w pow. aleksandrow-
skim gu b. ekaterynosławskiej, ob. LitewsMe
Sioło.
Pre
35
Preobrażenskaja, st. dr. żel. warsz.-pe-
tersburskiej, w gub. petersburskiej, pomiędzy
st. Mszynskaja (o 17 w.) a I..uga (o 13 w.), o
116 w. od Petersburga a 383 w. od Dyne-
burga.
Preobraźeński, zaac. włośc., pow. wileń-
ski, w 3 okr. pol., gm. Janiszki, okr. wiejski
Goćkiszki, o 6 w. od gminy, 11 dusz rewiz.;
należy do dóbr skarbowych Inturki.
Prepinka, grupa domów W Humniskach,
pow. Kamionka-Strumiłowa.
Prepoły, ob. Przepoły.
PI'epuDty, jezioro na obszarze wsi t. n.,
w pow. sejneńskim, leiy 7 w. na południe od
jez. Duś, ma około 2 w. długości a 1 1 / , szer.,
brzgi bezleśne, wzgórkowate. N a brzegach
leży fol. Prepunty i wś łłuteluncy. Obszar je-
ziora wynosić ma 60 mr. (Wolski), a wody je-
go odprowadza strumień do Białej Hańczy.
Prepunty, fo!. nad jeziorem, pow, sejneń-
ski, gm, i par. Swięto- J eziory, odI. od Sejn
29 w., ma 3 dm., 37 mk. W 1827 1', 2 dm.,
38 mk. Fol. P. w 1882 r. rozl. mr. 1058: gr.
ol'. i ogr. mr. 312, łąk mr. 178, past, mr. 7,
wody mr. 270, lasu ror. 275, nieuż. mr. 16;
bud. mur. 1, z drzewa 9; plodozmian 4-polo-
wy, las nieurządzony, pokłady torfu i wapna.
Do fol. należ1!-ła wś Buteluncy os. 21, z gr.
mr. 443; wś Zyliszki os. 5, z gr. mr, 123.
Prerow (niem.), rzeczka na półwyspie Dars
w Pomeranii, na zachód od Stralsundu; ucho-
dzi do Baltyku. .
Prerow (niem.), wś nad rz. Prerow, w Po-
meranii, pow. Franzburg, leży na półn. wy-
brzeżu półwyspu Dars, tuż nad Baltykiem.
Wiele ucierpiała od wylewów, lecz wosta-
tnich czasach groble znacznie wzmocniono.
Posiada szkołę dla żeglarzy i 1376 mk., niemal
wyłlłcznie ewang. (1877), trudniących się ry-
bołówstwem i rolnictwem. Kt. Fr.
Presaca, ob. Prysaka.
Presberg (niem.), wybud., pJw. gołdap ski,
st. p. i tel. Gołdap.
Preailekareny, wś kośc. nad rz. Seretem,
pow. i obw. sąd. storożyniecki. Seret wypły-
wa tu z Karabczowa Sereckiego i przerzyna
obszar P, z płn.-zachodu na. płd.-wschód. Tu
przyjmuje z praw. brzegu }Iały Seret. Na. płn.
granicy wznosi się szczyt Płaj Paltin (493
mt.); cokolwiek na płn. od dworu szczyt Gra-
men a (401 mt.). W płd. stronie rozpościera
się las Humeua ze szczytem Mihuczka (454
mt.). W r. 1869 było 2217 ha obszaru, 133
dm., 781 mk. W r. 1880 było na obsz. dwor,
14 dm" 78 mk., a na włośc. 128 dm., 600 mk.,
razem 142 dm., 678 mk. (męż 332, kob. 346);
rZ,-kat. 33, gr.-or. 598, żyd. 47; Niemców 6,
Rusinów 2, Rumunów 667. Par. ła.e. w Sta-
rej hucie (niem. A.lthuette), gr.-kat. w Hliboce,
a gr..orm. w miejscu. Cerkiew drewniana pod

36
Pre
Pre
wez. 'Św. Jana ewang., zbudowana w latach I klasztorowi w Mogilnie (ob. P. U. B. von
1798-1803 staraniem ówczesnego właściciela, Perlbach, str. 21).
Ilii de Grigorcea. W r. 1877 właścicielka I Pretoschin (niem.), ob. Przetoczyn.
Aleksandra de Grigorcea sprawiła do cerkwi Pretzmeu-Bartel, ob. Bartel-Praetzmen.
nowy ikonostas. Do tej par. gr.-orm. należy Preuschhołf (niem) 1.) wś, pow, święto-
wś Karapczów. St.p. Hliboka. 'Br. G. siekierski, st. p. i tel. Swiętasiekierka. 2.) P.,
Presenske (niem.), dobra ryc. w Pomera- maj. chełm., pow. ostródzki, 2 klm. od st. p.
nU, pow. rugijski, tlt. p. Altenkirchen. Brzydowa; obszar 122 ha.
Presnaki, wś poleska w płn. stronie pow. Preuschmarkt (niem.), ob. Przezmar-k.
słuckiego nad błotem Hałe, z którego wy- Preussendorf (niem.), ob. Prusinowo,
pływa 1':. Łoknieja, w 3 okr. pol. kopyIskim, Preussenhof (niem.), foL, pow. holą,dzki,
gm. Hresk, ma 31 osad pełnonadziałowych; st. p. Alt-Dollstaedt.
grunta nieco faliste, lekkie, A. Jel. Preussenhof, ob. Ludowo.
Preśniszcze, wś nad rzką, Ozerniawką" pow. Preussisch. skrócone Prenss. al. Pr. zna-
ihumeński, ma 7 os.; grunta piaszczyste zJ: puski; nazwy z tJ:m przymiotnikiem. złożone, je-
Presowce rus. Prysiwci wś pow. złoczow. zelI lll tWtlrzą JednolItego wyrll;zu, umleszczoe są
. ' " , pod głownym wyrazem. Tu pomieszczamy takze te,
skI, 24 klm. na płd.. wsch. ?d Złoczowa, 4 klm. które na właściwych miejscach opuszczone zostały.
na ach. od urzęd poczt. l sądu pow. w Zbo- Preussisch 1.) Arnau (niem.), dobra ryc.,
rwle, Na płn. lezą Młynowce, na wsch. Zbo. pow. królewiecki, st. p., tel. i kol. żel. Króle-
r?w, na płd.-wscb. Pobreb.ce, na płd. Korszy- wiec. 2.) P.-Bahnau (niem.), wś, pow. świę-
łow, .na płd.-zach. ar.uzIe, n.:wsch. kra- tosiekierski, st. p., tel. i kol. żel. Świętasie-
wędzilI, obszar WSI blezy goscIlllec złoczow- kierka, 3.) P. Eylau, ob. Iławka. 4.) P. Goer-
sko-tarnopolskI, . wchodząc tu z pł.-zach. od litz, ob. Gierłoża Pruska. 5.) P. Roehe (niem.),
MłynowJec" a wIodąc na płd.-wschod o Zbo- dobra. na. Mazurach, pow. lecki, st. p. Prostki.
rowa. Kracem połudn. obszaru pY:llIe Mła 6.) P. Rollad, ob. Rolland. 7.) P. Marle, ob,
Strypa, ktora na zach. tworzy częsc graIcy Przezmarle. 8.) P. Rockels (niem.), karczma,
P. od Korszyowa, a na płd.wschod. krancu, pow. rybacki, st. p. Gruenhoif. 9.) P. Thierau
na pretrzem 1 k.,. gramcę od Zborow. (niem.), pow. świętosiekierski, 'st. p. Bladiau,
W dohm trrpy I Jej małeg prytoku lzą 10.) P. Waeldchen (niem.), dobra, pow. świę-
zbd. wIeJske (342 mt.). NaJYzz, wzme- tosiekierski, 7 klm. od st. p. i tel. Zinten. Ob-
sIeme. W strome płn.-wsch.,.obok gocmca, do- szaru 78 ha. 11.) P. Wilken (niem.), dobra
chodzI 394 mt. Obszar WSl wynosl 1040 ha, Z cegielnią pow frydlądski st poczt i tel
Wb8n. więk.. ma 147 ha ziemi urodz: i 97,ha Domnau." ,..,
lasu (w stroUle płn.-zch.. o.bsaru, mleszanma Preusslanken (niem.), ob. Pruska Łąka.
dbu, grabu, brzozy l oSlkI; Jes to płd',kra- Preuszlauken (niem.), dobra, pow, welaw-
Ulec lasku .zwanego Chor?stkowle, z ktorego ski 7 klm. od sto p., tel. i kol. żel. Welawy;
reszta nalezy do Urlowa I w małej cząstce do ob;zar 79 ha
Pleśnian); dochód roczny 684 złr.; własn. mn. , . ,
ma 760 ha ziemi urodz., dochód roczny 3489 Prewlowka; Prywałowka, w dok. Perew-
złr. W l' 1880 było 712 mk.; rz.-kat. 181, łou: ka , ws nad Słuczą, pow. nowograwołyn-
gr.-kat. 508, izrael. 20. Par. rz.-kat. w Zbo- skI, na pł.. od P?łonego, ,gm. Mszamec, 324
rowie, par. gr.-kat. w miejscu, dek. zborowski. dusz włosClan.. . ZIemI W;ł,osc. 856, dz:, dwors.
Do par. :uależy Korszyłów i Pohrebce. We wsi 99 9 dz: Da';DlJ własnosc BudzynskI3h, obec-
jest cerkiew p. w. N. M. P., szkoła etatowa me. hączynsklCh. Ob. Arch. J. Z., cz. VI,
od r. 1865, gminna kasa pożycr.kowa z kapit. t. l. 290. , L. B..
783 złr. i młyn wodny o 3 kamieniach. Wła- Preedy, grpa domow w Szczutkowłe,
sność większa należy do 00. dominikanów pow. Cleszanowskl.
w Podkamieniu. Br. Sok. Preworokie al. Preworolei, wś, pow. i obw.
Presse, ob. Przysieka, pow. kościański. sąd. serecki, nad dopł. pot. Kotowca, który
Preświata, rzeka, Jewy dopływ Dźwiny, przychodzi od Tereszen i przez pola Kotowiec
ma źródła w pow. iłłukszciailskim, obok fol w. wpływa na obszar Opryszen. W półn. stronie
Matuliszki, ujście pod folw. Annenhof,; prze- wznosi się góra Gerla (385 rut.); cały naziom
pływa jezioro t. n. na granicy gub. kowień. nachyla się ku połud. tak, że na połud. grani-
skiej z Kurlandyą. . cy gm. Preworokie, przy ujściu wody prewo-
Prethin, dzisiejsze Brze7.uo w pow. wejhe- rockiej do Kotowca, wznies. wynosi 327 mt.
rowskim, nazwane tak w kopenhagskich tabU- (szt. gen.). Graniczy od płn. z Mołodią, (pow.
cach woskowych z XV w. czerniowiecki), od zach. z Tereszenami i Dym-
Pretmin (niem.), dok. 1223 Pretemyn, wś ką, od płd. z Opryszenami, a od wsch. z Sta-
pod Kołobrzegiem w Pomeranii. W 1223 r. nowcami Górnymi. W płd.-wsch. stronie wsi
nadają ją księżniczki Mirosława i Ingardis las Obczyna. Z Tereszeu od gościńca czernio-

Pre
wiecko-suczawskiego, przez obszar Tereszen i
P. wiedzie gościniec do Stanowców Górnych.
WŚ ma 985 ha 95 arów obszaru; 123 dm., 498
mk, w 1869 r.; w 1880 r. 111 dm., 487 mk.,
rz.-kat, 1, gr.-orm. 475, żyd. 10; Niemców 10,
Rusinów 2, Rumunów 474. Par. łac. w Sere-
cie, gr.-kat. w Hliboce, a gr.- ormo w Teresze-
nach. St. poczt. Tereszeny. Własność gr.'
ormo funduRzu religijnego. Br. G.
Prewssen (niem.), dobra w pow. chełmiń-
skim, ob. Prusy.
Preybeth (dok.), ob. Strzemocin.
Prezantól, fol. szlach. nad Niemnem, pow.
trocki, w 3 okr. pol., o 64 w. od Trok, 2
dm., 29 mk. (l prawosł., 28 katoL); była tu
gorzelnia.
Prezma, w dok. z 1583 r. Pressmen, wś i
dobra, pow. rzeżycki, atanowią osobną parafią
dekan. rzeżycko-nadłubańskiego, która w 1886
r. liczyła 2038 dusz. Sam dwór P. leży przy
ujściu rzki Prezmieuki do Malty, o 2 1 / 2 mili
na południe od Rzeżycy, 10 mil na płn. od
Dyneburga, 1 milę od Antonopola, st. dr. żel.
petersbursko-warszawskiej, która w odległo-
ści 1/. mili od dworca kolejowego przecina ob-
szar dóbr. Przez dobra te przechodzi też szosa
petersbursko-warszawska. Najdawniejsze wia-
domości o P'. sięgają, pierwszej połowy XVI w.
Lustracya dóbr inflanckich, dokonana z rozka-
zu Stefana Batorego w 1583 r., opiewa wyra-
źnie: jako dobra Pressmen, które niegdyś
wchodziły w skład dóbr Laedschen, stanowią-
cych od 1507 r. dziedziczną, posiadłość rodu
Overlaker, przez Filipa de Overlaker ustąpio-
ne zostają, jego krewnemu Wawrzyńcowi Brin-
kowi w dniu śś. apostołów Szymona i Judy
1550 r., w obec świadków: Henrico ab Huel-
sen, Joanne a Manteuffel dicto Szoege, Joanne
a w olkershan et Henrico a Borch, którą to
cesyą Filipa Overlakera ówczesny prowincyo-
nalny mistrz krzyżaków inflanckich Henryk
a Galen, na prośbę tegoż Wawrzyńca Brinka,
urzędownie konfirmuje w d. 2 czerwca 1554 r.
Król polski Zygmunt August przywilejem da-
nym w Wilnie d. 3 maja 1562 r. utwicrdza
dziedzictwo Wawrzyńca Brinka na dobra Pres-
smen cum omnibus attinentiis. W XVII w.
przechodzi P. do rodu de Berg. Inwentarz
z 1677 r. wykazuje w P. z folw. Czernawsk
i Ładyszmojżą (późniejszy Rezentów) 406
włók litew. ziemi i 240 mk. Od BfJrgów prze-
chodzi P. do Grothusów, od tych do Borchów,
W 1714 r. Jan Andrzej Borch, horodniczy in-
flancki, starosta lucyński, sprzedaje P. cum o.
mnibus attinentiis Janowi Pereświi-Sołtanowi,
chorążemu inflanckiemu, w którego rodzie do.
bra prezmieńskie i dotąd pozostają. Wszelako
część znaczna attynencyj, mianowicie fol. Re'
zentów i Czerniawsk, stanowiące obecnie oso-
bną parafią rezentowsk", sprzedał Piotr Pere-
Pre
37
świt-Sołtan w 1766 r. :Felkerzambowi, od któ-
rego prawem sukcesyi przeszła następnie do
Bohomolców. Obecnie w skład dóbr P., oprócz
głównej fermy, wchodzą folw.: Wirtukszna,
ŁORze, Sucharzewo i Syłańcze, których obszar
wynosi ogółem 2181 1 / 2 dzies , nie licząc w to
1571 1 / 2 dziesięcin ziemi należącej do włościan
zamieszkałych w 11 wsiach, z których 10 (Li-
sowskie, Mamulnica, Ziemskie, Stukmujża,
Dzenie, Bykowniki, Puszbarny, Astyki, Pu-
stoszka i Uzuliszki) osiadłe są wyłącznie przez
Łotyszów, a 11-ta (Skradale) przez Rossyan-
starowierców, przybyłych w te okolice przed
1772 r. Włościanie należą, do gminy rezento-
wskiej, której kaucelarya i zarząd oraz szkółka
gminna znajdują, się przy folw. Wirtukszna.
W par. P. już w 1854 r. w dniu ś-go Jerzego
zniesione zostało poddaństwo a chłopi osadzeni
na czynsze. Łotysze wszyscy bez wyjątku
katolicy, dbali o oświatę; wielu z nich mówi
po polsku a wszyscy umieją, czytać (przynaj-
mniej po łotewsku), bo do 1863 r. istniała tu
szkółka łotewska elementarna, utrzymywana
kosztem dziedziców. Odkąd tę ludową, szkółkę
zamknięto, matki Łotewki, co niegdyś do niej
uczęszczały, same uczą dzieci czytać; utrudnia
naukę brak clementarzy i ksią,żek łotewskich,
wydawanych w narzeczu miejscowem, druk
których w 1871 r. został wzbroniony (ob. art.
Łotysze, V, 743); książki zaś ogłaszane w na-
rzeczu szwedzko-inflanckich i kurlandzkioh
Łotyszów, używają,cych głosek gotyckich i za-
wiłej pisowni niemieckiej, nie są, zrozumiałe
dla włościan Łotwy katolickiej. Teraźniejsza
szkółka gminna w folw. Wirtuksznie nie po-
cią,ga włościan. Osada P., tuż przy dworze,
dziś pozbawiona nazwy miasta i w skład dwo-
ru ponieką,d wchodzą,0a, założoną została za
przywilejem Augusta III z d. 11 października
1750 r., danym Dominikowi Pereświt.Sołtano-
wi. Odbywają, się tu dwa jarmarki doroczne,
na Wniebowstąpienie Pańskie oraz w niedziel Q
po dniu śś. Szymona i Judy według nowego
stylu. Jest to jedyny w Inflantach zabytek
zastosowania kalendarza gregoryańskiego. Ko,
ściół parafialny, wzniesiony z muru w 1858
i 59 r. kosztem Sołtanów, w stylu włoskim,
z wyniosłemi wieżami, p. w. śś. Szymona i
Judy, pod tytułem których był i dawny
kościołek drewniany, fundowany w 1781 r.
przez Franciszka Sokołowskiego.. Pomiędzy
kościołem a dworem znajduje się młyn mu-
rowany, poruszany siłą, wody rzeczki Pre-
zmienki, wypływają,cej z jeziora Łosze w o-
brębie dóbr a uchodząoej do Małty we
wsi Prezmie. Obszar dóbr przerzyna też rzka
Wirtukszna, wypływająca z jez. Wirtukszna;
f!tanowi ona aż do ujśoia swego do Małty gra-
nicę pomiędzy parafią, prezmieńską a rezentow-
skllj. Na obszarze par. P. są, cztery niewielkie

38
Prf
PI"f}
jeziora. Do większych zaś należy jezioro Wir- nych na całym łanie, młyn o 1 kole zwany
tukszna, słyną,ce z malowniczego położenia Korzecznik, należą,cy do Jana Gniazdko. Pobo-
wśród małych pochyłości, otoczone w części ru płacono zł. 8 gr. 4 i 2 solidy (Pawiński.
borem sosnowym a w części lasami świerko- Wielkop. I, 288). W 1789 r. własność Fran.
wemi, oraz część znaczna obszernego jez, Ło- tempiekiego, który wysiewa 50 kor, żyta, 2
sze, należą,cego do kilku właścicieli ziemskich. kor. pszen.; pobiera 269 złp. czynszu. Dobra
Wody tego jeziora ostatniemi laty znacznie się P, w r. 1879 uległy segregacyi. W 1885 r.
obniżyły. Większa część obszaru dóbr P. jest folw. P. rozI. mr. 1107: gr. Ol'. i ogr. mr. 512,
wzgórkowatą, a po części lesistą,. Błot i nieu- łąk mr. 123, pastw. mr. 38, lasu mr. 406,
iytków jest tu stosunkowo mało, gdyż tylko nieuz. mr. 28; bud. mur. 7, z drzewa 8; las
14'17 dzies. Lasu budowlanego 400 dzies., 0- nieurządzony. Do dóbr zaliczały się dawniej:
pałowego 425, łąk 297 dzies. Grunt najroz- wieś P. os. 29, z gr. mr. 99; wś Lasotyos. 23,
maitszy. Gleba !:okłada się przeważnie ze źwi- z gr. mr. 109; wś Dębiany os. 8, z gr. mr. 17;
rn, gliny, marglu i piasku, i wydaje rózne kol. Dębiany os. 40, z gr. mr. 230; wś Karbo-
zboża i jarzyny; pszenica wszakże udaje się tu- wizna os. 9, z gr. mr. 198; os. Pryszcze os. 1,
taj tylko w latach, w których zima dobra; gdy z gr. mr. 2. Poprzednio nalezały do dóbr P.
zaś pola śniegiem nie dość dobrze były pokry' folw. Dębiany i Drozdowo. P. gmina należy do
te, wtedy najczęściej wymarza. W starym sądu gm. IV okr., ma 314 dm., 2923 mk. i
dworze godnemi uwagi są,: biblioteka i archi- 9388 mr. obszaru (6335 ornej ziemi). W gmi-
wum; Pierwsza liczy obecnie do 10,000 to- nie znajduje się: kościół filialny katol., ewang.
mów; pomiędzy niemi wiele rzadkich starych dom modlitwy, szkółka, urzą,d gminny, bro-
wydań, jako to "Juvenalis Satyrae" (Aldus) war, cegielnia, 4 młyny, 4 karczmy. W skład
z r. 1501; "Martialis epigrammata" z r. 1501 gm. wchodzą: Balin, Bożymin, Czarownica,
(także Aldus); "Biblia Leopolity"; "Kazania Dębiany, Drozdowo, Dylewo, Dziewanowo,
Skargi o siedmiu Sakramentach" (1610); "Sy- Głowińsk, Gniazdek, Krupianka, Karbowizna,
reniu sza Zielnik" z r. 1603. Archiwum liczy Kamionka, Kowalki, Lasoty, Pieńki, Przyro-
do 1500 numerów. Wiele się tu przechowuje wa, Przecze, Puszcza, Prątnia, Piekiełko,
pamiątek rodzinnych; pomiędzy niemi laska Pręczki, Rejki, Sikory, Sosnowo, Szynkowi-
marszałkowska i ordery Stanisława Sołtana, zna, Szwarowy, Wyręby, WYl'lokie Pole, Zaje-
w. marsz. lit., jego pierścień złoty (dar Kościu- ziorek, Zakroczek. Br. Ch.
8zki) z napisem: "gdzie cnota tam sława" oraz Pręczów, Preazów, wś i folw. nad rz. Czar-
"Tadeusz Kościuszko Naczelnik", pas złotolity ną, Przemszą" pow. będziński, gm. Gzichów,
króla Jana III, mają,cy 4 1 / 2 metrów długc- par. Będzin; wś ma 22 dm., 179 mk., 198 mr.;
śoi i 56 centymetrów szerokości, i wiele in- folw.2 dm., 5 mk., 51 mr. W 1827 r. było 17
nych, G. ManteuJ!el. dm., 136 mk.
Pręezawa, niem. Prenazawa, dok, 1533 Prędkie, część Żurawiec, pow. Rawa Ru-
Prenczella, rzeczka, prawy dopływ Ossy, wy- ska.
pływa z jez. GapilIorni al. Gapy w pow. gru- Prędkowice, niem. Prentkowitz, w}Tb. do
dziądzkim, mija os. Gapę i płynie rowem przez Chełmna należą,ce, pow, chełmiński, szkoła
plebańskie łąki do Gubin, gdzie przerzyna je- Grubno, ma 448'86 magd. mr; 4 bud., ] dm.,
zioro. Potem spieszy do Rogoźna i dopiero tu 14 mk., 8 kat., 6 ew. (1868 r.), W r. 1710
przybiera miano Pręczawy. Przy dworcu 1'0- dał Seweryn Szczuka, archidyakon chełmiń-
gozińskim wpada do niej z pro. wej strony Czer- ski, siostrom miłosierdzia w Chełmnie wiatrak
won a Woda, płynąca z pod Kalmuzów. Za. zwany Propowski, w Prędko wicach przed mia,
Kłódką zmienia P. swój płn.-południa.wy bieg stem połozony (ob. Klasztory żeńskie przez
na płn,-zachodni i łączy się Z Ossą. Kś. Fr. ks. Fankidejskiego, str. 232.). Kś. Fr.
Pręczki, 1434 Pranczkow, w XVI w. Prez- Prędocin 1) wś i foL, pow. iłżecki, gm.
kowa, 'Wś, folw. i dobra, pow. rypiński, gm. Błaziny, par. Iłża, odI. od Iłży 5 w., ma 92
Pręczki, par. Rogowo, odI. o 7 w. od Ry- dm., 396 mk., gorzelnią, i wiatrak. W 1827 r.
pina. Posiada kościół katolicki filialny, szkołę było 66 dm., 391 mk, W 1881 r. folw. P. rozI,
począ,tkową" urząd gminny, 20 dm., 300 mk" mr. 1264: gl'. ar. i ogr. mr. 1042, łąk mr. 21,
wiatrak, pokłady kamienia wapiennego i tor- pastw. mr. 14, lasu mr.163, nielIż. mr. 24;
fu; Na akcie z 1434 r. (Kod. dypI. Mucz. Rzysz., bud. mur. 5, z drzewa 13; płodozmian 6 i 8 po-
II, 860) podpisany jest Joannes de Pranczków, lowy, las urzą,dzony. WŚ P. os. 82, z gr. mr.
z ziemi dobrzyńskiej, Według reg. pob. pow. 805. W XV w. P., w par. lłza, był wła,moBcią
rypińskiego z r. 1564 wś Preczkowo, w par. biskupstwa krakowskiego, miał 12 łanów
Rypin, własność Walentego Przeczkowskiego, km.,2 karczmy, z których dziesięcinę, warto-
miała 5 poddanych na całym łanie i 2 zagq ści 10 grzyw., płacono plebanowi w Iłży
Andrzej Przeczkowski miał 5 poddanych i 7 (Długosz, L. B., II, 482). Według reg. pob.
zagr.;Konstancya Białymska miała 3 podda- pow. radomskiego z 1', 1508 wś Prędoczin i

Prl}
Pri
39
Brzoza, dzierżawione przez A.brahamaz Brzozy, wne grodem polskim, posuniętym w granice
płaciły pob. 1 grzyw. gr. 16. W r. 1569 wś pomerańskie (ob. Kętrz. Oludn. po1., str. 28).
P., należąca do klucza iłżeckiego dóbr bisk. Pod 1414 r. wspominana w dok. wś Preczlaw
krakowskiego, miała łan. 14, kom. 3 (Pawiń. (str. 214). W r. 1525 sprzedają Maths, Nico.
ski, Małop., 322, 476), 2.) P., ob. Prandoain. las, Marcus die Vl1n Bandtkow gebruder und
Prędocinek, w XV w. Prędoain, wś i folw., Khachna, Barbara gescbwister, t. j. Maciej,
pow. radomski, gm. i par. Radom, odl. od Ra- Mikołaj, Marek Ba,dkowscy z Bą,dek, Kachna
domia 2 w., ma 15 dm., 176 mk., 281 mr. zie- i Barbara ich siostry, Melchiorowi Schulkman
mi dwors., 144 mr. ziemi włośc. W 1827 r. 8 włók w Pręsławku (str. 200). Z szlachty
był,) 12 dm., 112 mk. W 1885 r. folw. P. rozl. polskiej mieszkali tu dawniej Boruccy (str.
mr. 271: gr. Ol'. i ogr. mr.243, łą,k mr. 14, 203). Kś. Fr.
pastw. mr, 3, lasu mr. 4, nieuż. mr. 7; bud. Prętki, niem. Sahreibersdorj, wś na pol.-prus.
mur. 2, z drzewa 14. Wś P. os. 15, z gr. mI'. Mazurach, pow. niborski, tuz nad granicą Prus
145. W połowie XV w, Prędocin, wś w par. Zachodnich, 5 klm. na płn. od st. pocz. Pło-
Stary Radom, własność Mikołaja Szydło wiec- śnicy. Mikołaj Prawda z Wierzbowa. nabył P.
kiego, miała. łany kmiece, karczmę i zagrodni- w 1527 r.; ks Olbracht zatwierdza kupno
ków. Dziesięcinę płacono w połowie większej dnia 3 czerwca tegoż roku. Ad. N.
biskupowi krakow. a mniejsza, połowę oddawa- Prętkowice, os, leśna, pow. kościański, o
no plebanowi w Stal'ym Radomiu. Z folwarku 9 klm. na zachód od Kościana; par. i okr.
rycerskiego płacono dziesięcinę do Szydłr,wca domin. Białcz, poczta w Szmig1u, st. dr. żel.
(Długosz, L. B., II, 525). Według reg. pob. w Starem Bojanowie, 1 dm. i 3 mk.; należy
pow. radomskiego z r. 1577 wś Predoczin, do Żółtowskich.
w par. Stary Radom, miała 3 łany, 1 pusty Prętynia, jezioro na obszarze wsi Ostrowi-
(Pawiński, Małop., 297). Br. Ch. tego, »ad limites villae Gorale", pow.lubawski
Prędzieszyn, niewłaściwie Pręgszyn, niem. (ob. Wizyt. Strzesza z r. 1667, str. 460),
Prangsahin, dobra ryc., pow. gdański, st. kol. PI'ęzyna Wielka i P. Mała, Pramsin Gross i
na przestrzeni z Kościerzyna do Skarszew (o- P. Klein, 1379 r. Pramsin Major i P. Minor,
tworzona w 1885 r.). Leży przy szosie gdań- 1423 Parva Pramsen, 1534 Gross Prusin, d wie
skiej, nad rz. Radunią" 11/ 2 mili na płd. od wsi i dobra, pow. prą,dnicki, odl. P/. mili od
Gdańska; par. kat. św. Wojciech, ew. Jaśki. Prą,dnika. P. Wielka, wś, posiada kościół par.
Obejmuje 204'3 ha roli 01'. i ogr., 13'68 łąk, katolicki, szkołę katol. W 1861 r. 576 mk. (1
21'29 pastw., 1'81 lasu, 10'17 nieuż., razem ewang.), 98 dm., 29 gospodarzy, 20 ogrodn.,
251-25 ha; czysty dochód z gruntu 2698 mrk; 26 komom. Obszar wynosił 3237 mr., wtem
w 1869 1'.207 rok., 99 kat., 108 ewang.,16 2847 mr. roli. P. Maa, wś i dobra, 121 dm.,
dm., dwie hamernie i dwa młyny. Według ta- 672 mk. (3 ewang.), szkoła katol., młyn wo-
ryfy z r. 1648, gdzie uchwalono pobór podwój- dny, 13 gospod., 32 ogrodn., 44 komom., 1656
ny a akcyzę potrójną, płacił tu Dawid Pide- mr. ziemi (1343 mr. roli, 97 mr. ogrod., 105
man od 13 wł. fol w., 40gr., karczmy, 6 kół mr. bsu). Do wsi należy kol. Neuhof. Dobra
młyńskich 26 fI. 12 gr. (ob. Rocz. Tow. Przyj. rycer. P., z folw. Eloisenhof, mają, 1724 mr.
N. w Pozn., 1871, stt. 173). Mesznego pobie- roli, 515 mr. lasu, 81 ror. łąk, ogr. i nieuż,
rał ztą,d prob. w 1710 r. 6 korcy żyta i tyle]; Gleba żytnia. Do par. P. należą, P. Mała i
owsa (ob. Wizyt. Szaniawskiego, str. '147). Wielka, Soisowice, kol Neuhof.
Pręgno1Vo, ob. Prągowo. PrL.., ob. Pry.... i Przy....
PręglJowo, wś, pow. rastemborski, 5 klm. Priban, ob. Przyboń.
na płd.-zach. od mta Rastemborku, w którym P.'ibbernow niem. 1.), wś w Poeranii,
jest st. pocz., tel. i kol. żel. pow. kamiński. W 1877 r. 789 mk. ewang.,
Pręgowo, ob. Prągowo. trudnią się rolniotwem, hodowla" bydła i pszczel-
Pręgszyn, ob. Prędzieszyn. nictwem. We wsi jest fabryka machin rolni.
Pręslawek, niem, Prenzlau, w dok. Praz ile, czyoh i st. poczt. 2.) P. Deutsah al. Ganzken,
Prezla (1250), dobra ryc., pow. kwidzyński, dobra ryc. w Pomeranii, pow. Greifenberg.
st. poczt. Czarne Górne 3 klm. odl., st. kol. 3.) P. Wendisah, dobra ryc., tamźe.
Gardeja, par. ew. Tromnowo, kat. Gr. Schoen- Pribstow (niem.), dok. 1248 Pri8towe, Fe.
walde; 84'2 ha roli Ol', i ogr, 53'85 łąk, 2'22 ri8towe, Piri8towe, wś w Pomeranii, pow. sła-
lasu, 3'74 wody i nieuż., razem 144-01 ha; wiński, na pgłudnie od Ruggenwalde. W 1248
czysty dochód z gruntu 1536 ml'k, hodowla r. nadaje ją, Swiętopełk cystersom w Dargunie
owiec. W 1868 r. 11 bud.. 3 dm., 48 mk. ew. w Meklenburgii dla założenia klasztoru (ob.
P. leży nad rz. Jardęga., niedaleko granicy pow. P. U. B. V. Perlbach. str. 99),
grudziądzkiego. W 1240 r. obowia"zują się Po- Prichracane, węg. Perlasz, wś, hr. go e-
merańczycy pobudować kościół "in Procile", moerskie (Węgry), kośoiół katol. filialny, par.
t. j. w Pręsławku, który wówczas był zapa, ewang., garncarstwo, 219 mk.

40
Pri
Pri
Priddargen (niem.), dobra ryć. w Pomera- Prilipka, wzgórze na lew. brzegu rz. Za-
nii, pow. bobolicki, st. poczt. :Bobolice. dobrówki, na płd. gm. Wasłowiec, w pow.
Priebisch, ob. PrzybY8zew, w pow. wschow- czerniowieckim; wznosi się 308 mt. npm. Na
skim. płd.-wsch. leży lesista Gropa Wyższa (251 mt.).
Priebitz (niem.), ob. Przybycz. PriIipp (niem.), dobra w Pomeranii, pow.
Priebkow 1.) Alt, dobra ryc. w Pomeranii, Randow, st. p. Szczecin 6 klm. odI.
pow. szczecinkowski, st. poczt. Baerwalde. 2.) Prillwitz (niem.), wś i dobra ryc. w Pome-
P. Neu, dobra, tamże. ranii, pow. pierzy ck i, st. poczt. w miejscu,
Prieblow (niem.), folw. do dóbr Falken- w 1877 r. 722 mk. ewang.
burg należący, w Pomeranii, pow. dl'awenbur- Priment, ob. Przemęt i Perkowo, w pow. ba-
ski, st. poczt. Falkenburg. bimoskim.
Prieborn, 1297 Antiquum preworn, 1318 Primkenau, w dok. Primi8lavia, Primke,
Priworn, 1431 Breóorn, wś nad rzką Kl'yhn- Primikau, miasto i gmina zamkowa, pow. spro-
bach, pow. strzeliński, par. ka. Sieben Hufen. towski. Miasto posiada kościół par. kat., ko-
Posiada kościół par. ewang., szkołę, zamek. ściół ewang., dwie szkoły (katol. i ewang.),
W 1842 r. było król. leśnictwo folw., 119 dm., 1676 mk., zamek ksią.żęcy (ks.. Schleswig,
927 mk. (261 kat.), młyn wodny, olejarnia, Holstein, Sondenburg-Augustenburg), piękny
rafinerya cukru, gorzelnia, słodownia, hodowla park, fabrykę żelaznych odlewów i wyrobów
owiec i bydła. Tutejsze łomy marmuru do. emaliowanych (Henrietten Huette). Przemysł
starczają siwego i szarego marmuru, używane- garncarski i wyroby drzewne. W 1842 r. by-
go na słupy, posągi itp. Zamek tutejszy i do. ło 15t> dm., 1358 mk. (1163 ew., 195 kat.).
bra należały w XV w. do rodziny Czirnów. Gmina zamkowa miała 21 dm., 136 mk. (13
Wzniesioną przez nich warownią na Rummels- kat.). Przy zamku książęcy browar, a na pół-
bergu oblegali Wrocławianie i mieszkańcy noc od miasta książęcy folwark. Miasto zało-
Nissy w 1429, 1443 i 1461 r., w końcu zbu- żył w 1280 r., Przemysław I, ks. na Stynawie,
rzyli. Z kolei przeszedł zamek i dobra do ks. Szprotawie i Zeganiu, ztąd zwało się Prymka,
na Brzegu a po nich od 1675 do dóbr korony Pl'ymikau. Kościół katol. przeszedł w ręce
czeskiej. Kościół zdawna istniejący, był odbu- ewangielików od 1521 do 1637 r.; obecny ko-
dowany w 1575 r. ściół ewang. zbudowany w 1741 r. Br. Ch.
Priebus, ob. Przewóz. Primore, dok. z 1279 r., i Prsimore 1283,
Prielang (niem.), ob. Przyłęk. wś zaginiona pod Gdańskiem. Należała już r.
Prielipp-Nell (niem.), trzy dobra w Pomera- 1279 do cystersów w Oli wie (ob. P. U. B. v
nii, pow. pierzycki, st. poczt. Damnitz. Perlbach, str. 205). Por. Jelitkowo.
Priemen, dobra ryc. w Pomeranii, pow. Prinkendorf, 1414 Primkindorjf, wś, pow.
nakielski, st. poczt. Guetzkow. lignicki, w pobliżu praw. brzegu Kacbachu.
Priemhausen, wś ze st. poczt. w Pomera- W 1842 r. 22 dm. 175 mk. (3 katoL); młyn
nii, pow. Naugard. W 1877 r. 640 mk. ewang. wodny.
Priester See (niem.), pewnie Księże jezioro, Prinsnig, 1360 Prinzenig, wś, pow. lignic-
jezioro w pow. kartuskim, pod Parchowem. ki, par. ewang. Gross Tinz (Tyniec f). W 1842
Leży w lesie, na wznies. 154'5 mt. npm., tuz r. 36 dm., 215 mk. (1 kat.), zamek, 2 fol w.;
przy płd.-zach. końcu jeziora. KI. Mausch. kopalnia żółtej i czerwonej ziemi farbiarskiej.
Swą, nazwę ma pewnie ztąd, że prob. parchow- Prinzdorf, wś, pow. bolesławski, par. ew.
ski miał tu wolne rybołóstwo (ob. "Wande- Schoendorf. Do 1815 r. należała do saskich
run gen durch die Kassubei" von Pernin, Łużyc. W 1842 r. 38 dm., fol w., 269 mk.
str. 33). Kś. Fr. (1 kat.); szkoła ewang.
Priesznall al. Pritznau, wyb. do Bolszewa PrinzenberK, folw. dóbr Neugut (łotew.
należące, pow. wejherowski, st. poczt. Rybiń- Wezza-Muiża), w okr. mitawskim, pow. bow-
ska Karczma. ski, par. neugutska (Kurlandya).
Prijutino, os. włośc., pow. radomski, gm. Prinzellhof al. Erbprinzenhof, dobra koron-
i par. Radom, odl. od Radomia 2 w., ma 10 ne w okr., pow. i par. goldyńHkiej (Kurlandya).
dm., 65 mk. Utworzona po 1864 r. na grun- Prinzenthal, wś, pow. dobromilski, 12 klm.
tach pokościelnych, oddawanych zwykle żoł- na płd. od sądu pow. w Dobromilu, 18 klm.
nierzom dymisyonowanym. na płd.-zach. od urz. poczt. i st. kol. w Chy-
Prikra, wś. hr. szaryskie (Węgry), obszerne rowie. Na płn. leży Starzawa, na wsch. Sme-
lasy, 101 mk. reczna, na płd.-zach. Terło (pow. staromiej-
Prilacken (niem.), majątek, pow. rybacki, u ski). Środkiem obszaru płynie Smereczanka,
stóp góry Galtgarben, 4 klm. od st. pocz. i tel. dopływ Borsecki, wpadającej do Strwi"ża.
Drugehnen. Obszaru 230 ha. I W r, 1880 było 11 dm., 77 mk., 1 gr.-kat.,
Prilang (niem.), ob. Przyłęk. reszta ewang. Niemcy. Par. rz.-kat. w Chy-
Prilipcze, ob, Prelipcze, rowie, gr. kat. w Terle. Koloni" tę założono

Pri
na mocy kontraktu abolicyjnego z d. 31 sier-
pnia 1787 r. Ob, Smereczna. Lu. Dz.
Prinzenthal, ob. WilczaTe Wiellci, pow. byd-
goski.
Printzlaff (niem.), ob. Przemysław.
Prinzwald (niem.), wybud., pow. ostródz-
ki, st. p, i tel. Miłomłyn.
Pripiat', ob. Prypeć.
Prisaca, ob. Eisenau i Prysalca.
Priskevitz (niem.), dobra w Pomeranii,
pow. rugijski, st. p. Trent. Własność klaszto-
ru św. Anny w Stralsundzie.
Prislop al. Prisłop, ob. Przysłop.
Prismara z Prismarką, d wie małe strugi,
wpadają, z lewej strony do Desny, lewego do-
pływu Dniepru.
Ptissau (niem.), ob. Prusewo.
Prisselwitz (niem.), ob. Przecławice.
Pristelwitz, 1389 Priczilwicz, wś, pow,
trzebnicki, par. kat. i ew. Trzebnica. W 1842
r. szkoła ewang., dwór, 2 folw" 22 dm., 160
mk. (18 katoL).
Pristram, 1370 r. Pristran, wś, pow. niem-
czyński. par. ew. Pątnów. W 1842 r. był
dwór, folw., sołtystwo, 40 dm., 294 mk. (15
kat.), gorzelnia, hodowla owiec. Okolica ma-
lownicza, górska, obfita w jaskinie i wąwozy
(Hochlengrund i Himmel), tudzież starożytne
zabytki (okopy tatarskie).
Prisvitz (niem.), dobra ryc. w Pomcranii,
pow. rugijski, st. p. Bergen.
Priszyb 1.) sioło w pow. kremieńczugskim
gub. połtawskiej, 2400 mk., jarmarki. 2.) P.,
kolonia nad rz. Mołoczną, pow. melitopolski
gub. tauryckiej, 1600 mk. Niemców, kościół
ewang., szkoła, 3 jarmarki, fabryka octu,
cegielnia.
Pritschen, ob. Przyczyna, poW'. wschowski.
Prittag, wś, pow. zielonogórski. W 1842
r. 142 dm., 860 mk. (9 kat.); kościół ewang.
paraf., szkoła ewang., 4 młyny wodne, olejar-
nia, gorzelnia. Do dóbt' należa.ły dwa folw.:
Obervorwerk i Waldvorwerk.
Pritten, dobra ryc. w Pomeranii pow. dra-
wenburski, st. p. Labenz. '
Prittin, ob. Prethin.
Prittisch, ob. Przy tocznia.
Prittwitzdorf, wś, pow. bolkowicki, par.
ewang. i katol. Rudelstadt. W 1842 r. 30
dm., 168 mk. (15 kat.). Jestto kolonia nale-
żąca dawniej do Rudelstadt.
Pritzenow (niem.), dobra ryc. w Pomera-
ranii, pow. dymiński, st. p. V oelschow.
Pritzier (niem.), fol. fiskalny w Pomeranii,
pow. gryfijski, st. p. W olgast.
Pritzig (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. miastkowski, st. p. Po])now.
Pritzkehmen, ob. Misslauken,
Pritzlow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Randow, st. p. Szczecin 7'5 klm. odl.
Pro
41
Priwalnaja (niem. Wagenburg), kol. nie-
miecka przy ujściu rz. Sonkułowki do Wołgi"
pow. nowouzeński gub. samarskiej, 4000 mk.
kościół katol., szkoła, 2 jarmarki, przystań,
st. poczt.
Priwolnoje, osada przemysłowa nad płn.
DOt1cem, pow. bachmllcki gub. ekaterynosław-
skiej, 600 mk.; odznacza się bogatymi pokła-
dami węgli kamiennych.
Pro..., ob. Pru....
Próba, koL, pow. sieradzki, gm. i par.
Brzeżnio, odl. od Sieradza 11 w., ma 19 dm.;
stanowi jedną, całość z wsią, Zapole.
Probabin, wś, pow. horodeński, odI. 7'5
klm. na wschód od Horodenki, na płd.-zachod,
brzegu Dniestru. Granice: wschod. rz. Dniestr
i Babin, połud. i zach. Serafińce, półn. Stryl-
cze. Obszar dyvor, 262, włok 420 mr. W 1857
r. 258 mk.; w 1870 r. 317; w 1880 r. w gmi.
nie 342, na obszarze dwor. 10; rz.-kat. 32,
par. Horodenka, gr.-kat. 315; cerkiew mur.
wystawiona i poświęcona 1882 r., par. Stryl-
cze o 3 klm.; kaBa pożyczkowa gm. z kapit.
409 złr. Wszystkie urzędy w Horodence. Wła-
ściciel pos. dwoI'. Szulim Neuberger. B. R.
Probark 1.) niem. Probeherg, dobra na pols.-
prus. Mazurach, pow. szczycieński, st. p. i tel.
Dżwierzuty. 2.) P. Stare, niem. Proberg Alt,
wś na pols.-prus. Mazurach, pow. ządzborski,
nad jeziorem t. n., około 7 klm. na płd.-wsch.
od st. P i tel. w Ządzborku. 3.) P. Nowy, niem.
P. Neu, wś, tamże, o 1 klm. na płn.-wsch. od
p, Starego. Są to wsie polskie. Frycz v. Lu-
cken, ststa szestyński, sprzedaje Janowi Ku-
tyłowskiemu, Stanisławowi, synowi jego, Pio-
trowi, Andrzejowi i Marcinowi Smoleńskim,
jego bratankom, oraz Mikolajowi i Tomaszowi,
jego siostrzeńcom, dobra P. z 50 włókami;
z nich otrzymał Jan Kutyłowski 20, jego syn
10, jego bratanki 10 i jego siostrzeńcy rówuieź
10 włók na prawie chełmiń. Ks. Olbracht na-
daje 1558 r. Tomaszowi Richter 12 włók wP.
nad granicą wierzbowską, (ob. Kętrz., Oludn.,
414). 4.) P. Mały, niem. P. Klein, kol., tamże.
5.) P. Wielki, niem. P. Ober, koL, tamże, Ad. N.
Probarski al. Probarkowski Ostrów, niem.
Probergswerder, os. na Mazurach, pow. zą,dz-
borski, st. p. i' tel. Ządzbork.
Probina, pot. górski, powstaje w gm. Hry-
niowy, w pow. kosowskim, ze złączenia się pot.
Łukowca, Mihailewy i Odzirnego, spływają-
cych z płn.-wschod. pochyłości działu Ludo-
wy. Pot. Łukowiec uważają, niektórzy za ra.
mię Probiny; w takim razie strugi Mihailewa
i Odzirny są, jej prawymi dopływami. Między
Łukowcem al. Probiną a :Mihailewą rozciąga.
się grzbiet Rozbinyczna (1274 mt.) a między
Mihailewą, a. Odziruym grzbiet Pochreptina.
(1312 mt.); oba do siebie równoległe, biegną
ku północy. Od t. z. Starej Klauzury płynie

42
Pro
Pro
Probina ku wBchod. jarem, nad którym od Bięcinę, wartości 4 grzywien, kantoryi wiślic-
płn. rozpościera się las Ludowa ze szczytem kiej. Prócz tego było 5 łanów kmiecych, dwór
Ludową (1466 mt.), a od płd. grzbiet Odzir- rycerski z rolą, karczma z rolą, 3 zagr. z rolą,
niński (1258 mt.). Od ujścia Czarnego pot. z których dziesięcinę, wartości 6 grzywien,
z lew. brzegu zwraca się ku płd.-wschod. po płacono proboszczowi W Probołowicach. Pro-
pod las Stopnie, między nim a Odzirnińskim bostwo posiadało dostateczne łąki. Był też
grzbietem, Przyjąwszy od praw. brzegu pot. młyn bez roli (Długosz, Lib.. Ben., I, 413,
Moczerny podąża znowu na wschód; zasili w- 432, II, 414). Według reg. pob. pow. wiślic-
BZY się od praw. brzegu wodami pot. Hrami- kiego z r. 1579 wś P., własność Stanisława
tnego przyjmuje kierunek płn.-wsch. śród or- Gnoińskiego i synowca Andrzeja Gnoińskiego,
nej doliny górskiej, nad którą od zach. wznosi miała 12 osad, 6 łan., 4 zagr. z rolą, 13 bie-
się Bzczyt Stopnie al. Stonpny (1274 mt.) a od dnych i 3 rzem. (Pawiński, Małop., str 217).
wsch. Perehrestyj (1073 mt.), Kaptarka (1017 Obecny kościół drewniany wystawił 1759 r.
mt.) i wreszcie Kobyła Wielka (1066 mt.). prob. Jacek Kowalski. P. par., dek. pińczow-
U półn. stóp Kobyły Wielkiej uchodzi P. do ski (dawniej opatowski), 1315 dusz. Br. Oh.
Czeremoszn Białego. Od lew. bl"legu wpadają Proborz, wzgórze, na płn.-zach. od wsi Cze-
doń Czarny, Hryniawa al. Hryniuka i Malo- repina, w pow. lwowskim, na granicy tej gmi-
waty, a z prawego Mihailewy, Odzirny, Mo- ny z Dawidowem, wśród pól, wznies. 353 mt.
czerny i Hramitny'. W wodach pot. Probiny (szt. gen.). U płd.-wsch. podnóża tej góry biją,
żyje przeważnie pstrąg. Długość biegu wyno- źródła pot. Czerepinki. Miejsce znaku triang.
si 20 klm. Zwą go także Probihną alb!) też PI'obościszki, wś włok i zaśc" pow, osz-
Probijną. Br. G. miański, W 3 okr. poL, gm., okI". wiejski i do-
Probnitz Deutach i P. Polni8ch, pols. Browi- bra skarbowe Dziewieniszki, o 2 w. od gminy
niec, 1379 Polonical Prolencz, 1534 Polnisch a 34 w. od Oszmiany; wś ma 5 dm., 52 mk.
Brownitz, Deutsch Probens, dwie wsi i dobra, katol.j podług spisu z 1864 r. mają razem 41
pow. prądnicki, odI. 1 1 / 2 mili od Prądnika. P dusz rewiz.
Deutsch posiada kociół paraf. katol., szkołę Probostwo 1.) Łask, wś i os. prob. nad
katol. WŚ ma 3157 mI". (2940 mr. roli), obra rz. Grabówką czyli Pisl:\, pow. łaski, gm. i
844 mr. P. Polnisch ma 1586 mI". W 1861 r. par. Łask, leży przy mieście Łasku. WŚ ma
było wP. Deutsch 93 dm., 641 mk. (1 ewang.), 24 dm., 323 mk., 25 mI". włośc.; prob. 5 dm.,
a w P. Polnisch 251 mk. kat i 39 dm. Por. 8 mk., 6 mr. prob.; os. 2 dm., 9 mk., 3 mr.
Browiniec. Br. Ch. rlwors.; os. 2 dm., 40 mk., 2 mI". dwoI", 2.) p,
Proboj, trzy pobliskie osady, pow. ihumeń- Niewiesz, pow. turecki, gm. i par. Niewiesz,
ski. Mieszczanin Kudzin od 1857 r. posiada odl. od Turka w. 27, ma 2 dm., 11 mk., szkołę
a" włóki; szlachcic Górski od 1872 r. ma 3 początkową. 3.) P. Sucha, os., pow. kozienic.
włóki; włościanin Cimochowicz od 1875 r. ki, gm. Suskowola, par. Sucha. 4,) P. Kazi-
8 1 / 4 włóki, Do tych własności należy uroczy- mierz, fol., pow. głupczyckij ob. Kazimierz
sko Rozsochy. A. Jel. (III, 934).
Probołowice, w XY w. Probolowycze, wś Probostwo 1.) niem. Probsteivorwerk, fol.
i foL, pow. pińczowski, gm. Czarnocin, par. pod Poniecem, pow. krobski. 2.) P. pod Ry.
Probołowice, Leży w dolinie, na lewo od dro- czy wołem, pow. obornicki. 3.) P, pod Ga-
gi z Działoszyc do Wiślicy, odl. 20 w. od Piń- ślinl:\ Murowaną, pow. obornicki. 4.) P. pod
czowa; posiada kościół paraf. drewniany, Bzko. Lopiennem, pow. wągrowiecki.
łę począt. ogólną. W 1827 r. 38 dm., 288 mk. Probostwo Skarszew8kie, fol. plebański, na-
W 1887 r. fol. P. rozl. mr. 640: gr. Ol'. i ogr. leżący do katol. proboszcza w Skarszewach,
mr. 450, łąk roI". 48, past. mI". 2, lasu mr. 125, pow. kościerski, obejmuje 214 ha 84 1 /a arów.
nieuż. ror. 15; bud. mur. 2, z drzewa 13; pło- W pobliżu dworu napotykają, tu na wzgó-
dozmian 12-polowy, las urzą,dzony w kolei rzach piaszczystych groby skrzynkowe (ob.
60-letniej, Do folw. naleialy poprzednio: wś Objaśn. do mapy archeol. Prus zachod. przez
P. os. 30, z gr. mr. 206; OB. Zawada os. 3, Ossowskiego, str, 49). Kś. Fr.
z gr. mI". 19; os. Podlesie os. 3, z gr. mr, 8; Proboszczowice 1.) kol. i foL, pow. łódz-
os. Młynek os. 2, z gr. mI". 15. Kościół i par. ki, gm. Lućmierz, par. Zgierz, odl. 10 w. od
zostały tu utworzone już XIV w. a może i Łodzi, przy drodze bitej ze Zgierza do Ozorko-
wcześniej. Długosz w opisie uposażenia kate- Waj kol. ma 30 dm., 594 mk., 195 mI". włokj
dry wiślickiej podaje, że Włościbór, proboszcz fol. 6 dm., 39 mk., 238 mr. dwor. W 1827 r.
z Probołowic, podarował wikaryuszom wiślic- 8 dm., 80 mk. Fol. P. lit. A. rozl. w 1885 r.
kim łan na przedmieściu Wiślicy, przynoszący ror. 194: gr. Ol'. i ogr. mr.179, łąk mr,7,
grzywnę czynszu. W XV w. istniał tu kościół past mr. 2, odpadki mr. 2, nieu:?. mr. 4; bud.
paraf. a wś była własnościl:\ Piotra Gnoińskie- mur. 2, z drzewa 14. Do fol. należały: wś p,
go h. Rak. Cztery łany kmiece dawały dzie- os. 34, z gr. mr.261; wP. Maryanowo os. 5,

Pro
z gr. mI'. 45; wś Stępowizna os. 31, z gr. mI'.
55. Według Lib. Ben. Łask. (II, 387) folwark
dawał dziesięcinę pleb. w Zgierzu, zaś łany
kmiece kanonii łęczyckiej, którą wtedy posia-
dał Bernard Wapowski, a pleban. w Zgierzu
ty lko kolędę po groszu z łanu. Według reg.
pob. pow. łęczyckiego z r. 1576 wś P., w par.
Zgierz, miała w części należącej do Andrzeja
Tymińskiego 1/ 2 łana, 2 osad. Część .Mateusza
syna Jana Jedlickiego miała 1 łan, 1 osad.
(Pawiński, Wielkop., II, 63). 2.) P. al. Pro-
b08zczewice, wś i os. nad rz. Wartą, pow. tu-
recki, gm. Grzybki, par. Warta, odl. od Turka
36 w., ma 42 dm., 324 rok. Według Lib. Ben.
Łask. (I, 412) wś dawała pleb. w Warcie
tylko kolędę po groszu z łanu. Według reg.
pob. pow. sieradzkiego wś P., w par. Warta,
miała w 1553 r. 2 1 / 2 łan. (Pawiński, Wielkop.,
II. 221). 3.) P., wś i fol.. nad rz. Wierzbicą
(dopływ Skrwy), pow. płocki, gm. Bl'wilno,
par. Proboszczowice, od!. 14 W. od Płocka,
w stronie północnej. Posiada kościół paraf.
mur., karczmę, 51 dm., 209 rok, 1536 mr. ob-
szaru (844 mr. folwar.). W 1828 r. był tu
młyn, 16 osad rolnych, 5 dm. bezrolnych i
239 dusz. Kościół obecny pochodzi z końca
XVII w., wystawiony przez ks. Całowańskie-
go, sufrag. płockiego. P. należały do dóbr
bi8kupów płockich' a następnie do dóbr rząd.
ekonomii Brwilno. Parafią i kościół fundowali
tu zapewne biskupi. Dawniejsze niż wieś jest
niewątpliwie wielkie grodzisko w stronie po-
łudniowej wsi. Mieści się ono nad głębokim
jarem, utworzonym przez wody spływające
z istniejących dawniej bagien i jezi<;lr. W le-
sie Junoszyce, należącym do wsi Za,goty, są,
ślady dawnych jezior, zawalonych starymi
pniami drzew. Grodzisko ma kształt owalny;
wznosi się na 15 sążni po nad okoliczna, ró.
wninę, wewna,trz ma wklęsłość głęboka, 5 sa,ż-
ni, sreroka, 60 kroków a długa" na 120 kro-
ków, Dokoła grodziska są. ślady dalszych
okopów w półksiężycowej formie. Lud nazy-
wa to grodzisko Kosmata" góra, albo Szwedz-
kimi okopami. Szcza,tki podobnych, tylko
mniejszych okopów spotykamy w okolicznych
wsiach: .Mokrzko, Brudzew, Trzebunie. Być
może, iż pochodzą, one już z czasów historycz.
nych i stanowiły obwarowania maja,ce osła-
niać Płock od napadów Prusaków a może i
Krzyżaków. Opis tego zabytku podał W H.
Gawarecki w "Pamiętnik.u Płockim" z 1830 r.
P. par., dek. płocki, 2166 dusz. 4.) P., wś
nad rz. Naruszówką, pow. płoński, gm. Szum
lin, par. Wrona, odl. o 12 w. od Płońska, ma
17 dm., 262 mk., gorzelnią. Dobra P. i Wro-
na, oddzIelone dawniej od dóbr SLUmlin, skła-
dały się w 1887 r. z fol. P. i Wrona, roz!.
mI'. 1807: fol. P. gr. Ol'. i ogr. mr. 599, łąk
mr. 36, past. mr. 12, lasu mr. 1, nieuż. mI'. 16,
Pro
43
razem mI'. 664; bud, mur. 4, z drzewa 6; fol.
Wrona gr. Ol'. i ogr. mI'. 309, lasu mr.827,
nieuz. mI'. 7, razem mI'. 1143j bud. Br. Oh.
Proboszczowice, niem. Probo8chowitz, wś
i fol., pow. toszecko'gliwicki, par. Kotuliu
Wielki, odległa 4 mile od miasta powiat., ma
583 mr. obszaru, 41 dm., 280 mk. kat. Folw.
Dombina zwany powstał około 1840 r. i ma
454 mr. obszaru. Ztąd zapewne pochodził
Piotr z Proboszczowic, astronom i astrolog,
prof. akademii krakowskiej za czasów Zy-
gmunta Augusta, wydawca kalendarzy.
Proboszczówka, niem. Drobe, ła,ka w kom.
turstwie bierzgłl}wskiem, w pow. toruńskim,
która, r. 1347 komtur bierzgłowski Henryk v.
Kranichsfeld zapisuje .Mikołajowi Selhorne i
jego braciom Janowi i Gotken (ob. Urk. B. des
Bist. Cl1lm, v. Woelky, str. 217). Kś. Fr.
Proboszczowskie, fol. dóbr rzą,d. Krzepi.
ce (ob. t. IV, 784).
Probotschine, 1288 Prewozn, 1369 Pravo.
cin, WŚ, pow. wrocławski. Dawniej własność
katedry wrocławskioj. W 1842 r. 12 dm.,
sołtystwo, 93 mk. (23 ewang.); par. ew ang.
Silmenau.
Probotschuetz, 1403 Prawoczgcz, wś, pow.
tl'zebnicki, par. ewang. Lutzine Nieder. W r.
1842 dwór, folw., ]6 dm., 101 mk. (1 kat.).
Probowda, rzka w gub. kowieńskiej, praw.
dopł. Gintary, praw. dopł. Szał tony. Płynie
pod Rossieniami.
Probowdzie, wś, par. rossieński, par. ros-
sieńska.
Probstberg (niem.), WŚ, pow. prądnicki,
ob. Wg8zków.
Probstei (niem.), fol. do dóbr ryc. Buczka
należący, pow. złotowski, obejmuje 30'64 ha
roli Ol'. i ogr. i 7'66 łąk, razem 38'3 ha. St.
poczt., tel. i kol. Lipka, 3'5 klm. odI.
Probstei, wś, pow. nowotarski na Szlą,sku,
pal'. Nowy targ. W 1841 r. 15 dm. dwor.,
fol w., 150 mk. (57 kat.). Dawna posiadłość
kapituły wrocławskiej.
Probsteivorwerk (niem.), ob. Plebania 2.).
Probsthain., 1206 Probo8thow Gag, 1409
1409 Prob8thagn, wś nad pot. Deichsel, wy-
pływającym z poblizkiej Klingelberge, pow.
głogowsko-hajnowski. Leży w malowniczej
górskiej okolicy, posiada kościół par. ewang.,
szkołę ewang. i d wie pomocnicze w górnej i
dolnej wsi W 1842 r. było tu 228 dm.,
2 fol w, dwor., 1364 mk. (20 kat.), 4 młyny
wodne, gorzelnia, piec wapienny, hodowla
owiec i bydła. Kościół tutejszy zbudowany
w 1168 r., od 1550 ewangielicki, jeden z nie.
wielu jakie pozostały protestantom w latach
od 1544 do 1740 r.
Probus, wzgórze 258 mt. wysoko (znak
triang.), w płn,-zach. części Kniażego, pow.
złoczowski.

44
Pro
Probużna Stara i Nowa, mczko, pow. hu-
8iatyński, odl. 20 klm. na. płd.-zach. od Hu-
siatyna. Granice: wschod. Tłusteńkie, poł?-d.
Hryńkowce, zachod. Szwajkowce, półn. Za-
bińce. Obszar dwor. 1748, włośc. 1515 mr.
wybornej podolskiej gleby, kukurydza i ty-
tuń doskonale się udają. obok pszenicy i in-
nych ziemiopłodów. W 1857 r. 2189 mk.,
w 1870 r. 2034; w 1880 r. w gminie 2364,
na obszarze dwor. 202; rz.-kat. w P. i Hryń-
kowcach, razem 388, par. w Zabińcach, gr.-kat.
par. w miejscu, właściwie w P. Nowej. Cer-
kiew p. w. Wniebowstąpienia N. P. Maryi
wystawiona 1882 r.; gr.-kat. parafian przy
głównej cerkwi 5Z4; cerkiew filialna w Pro-
bużnie Starej p. w. N, P. Maryi liczy parafian
744, filia Hryńkowce 572, razelll 1890 gr.-
kat. Szkoła etat. o 2 nauczyc.; dzieci w wie-
ku szkolnym będących gr.-kat. obrządku 214.
Kasa pożycz. gm. z kapit. 2726 złr. Co wto-
rek targi bardzo uczęszczane, szczególniej na
woły, z powodu licznych gorzelni w okolicy.
W 1885 r. w P. byli: mosiężnik 1, złotnik 1,
kołodziej 1, szklarzy 3, szewców 4, waciarz 1,
tkaczy 2, kuśnierzy 2, krawców 21, balwie.
rzy 2, piekarz 1, dzierżawca młyna 1, rzeźni-
ków 11, gorzelnia 1, mydlarz 1, kowali 2,
stolarz 1, handlujący przędziwem 1, kramarzy
10, handlarz skórami 1, handlarzy mąką 2,
dzierżawca propinacyi 1, spekulant pieniędz-
mi 1, faktor 1, szynkarzy 10. Sąd pow. Hu-
siatyn, poczta i tel. w miejscu. Właśc. pos.
dwor. dawniej Antoni Rogala Zawadzki, po
jego śmierci sukcesorowie sprzedali Maryi hr.
Drohojowskiej. Na granicy miasta i wsi Pro-
buiny, wsi Hadynkowiec, Kociubiniec i Kopy-
czyniec 6 lipca 1746 r. Antoni Potocki, wo-
jewoda bełzki, i inni komisarze królewscy roz-
graniczają, Pobożnę i Hą.dynkowce w skutek
polecenia Augusta III króla z d. 28 sierpnia
1744 r. wydanego w Warszawie (Ak. g. i z.,
t. X, str. 420, ustęp 7102). B. R.
Proce, wś, pow. słonimski, w 1 okr. pol.,
gm. Piaski, o 92 w. od Słonima.
'Procewicze, wś i dobra w pobliżu kotliny rz.
Słuczy, pow. słucki, w gminie carewskiej, przy
drodze z Carowców do Tserny albo Giserni. WŚ
ma 31 osad. Dobra, dawniej ks. Radziwiłłów,
od drugiej ćwierci b. stulecia ks. Wittgenstei-
na, mają 23 włóki. Miejscowość dość równa i
nizinua. Grunta lekkie, urodzajne, łąki piękne.
Proch, wś, pow. grudziądzki, Leży pod Ra-
dzynem, ma 303'62 magd. mr. W 1868 r. 10
bud., 5 dm., 36 mk., 4 kat., 32 ew. Powstała
na obszal'ze do Radzyna należącym w połowie
XVIII w. W 1790 r. wypuszczono ten folw.
miejski w wieczystą dzierżawę zagrodnikom
Jerzemu Tessmer i Andrzajowi Baumann za
266 taI. 60 gr. zakupnego, a 50 tal. rocznego
hnonu. Za tn pozyskali prawo wolnej paszy
Pro
w miejskim'lesie Buk dla 12 koni, 6 źrebiąt,
10 krów, 8 wołów, 12 jałowic, 60 owiec i 40
świni. Za zrzeczenie się tego prawa dało mia-
sto w 1832 r, 40 mr, roli. W 1772 liczyła ta o.
sad a 3 domy z drzewa i 15 mk. (ob, Gesch. d.
Graudl;)llzer Kl'. Froehlicha, I, str. 243). Kś. Ft'.
Prochano, jezioro, pow. orszański; roczny
połów wynosi około 65 pudów.
Prochenki, WB, pow. konstantynowski, gm.
Olszanka, paraf. r. l. Hadymów, r. g. Prochen-
ki. Posiada cerkiew, szkołę począ.tkową. Ma
2199 mI'. obszaru, 84 dm., 623 mk. W 1827 r.
było 64 dm., 367 mk. Cerkiew tutejszą. pouni-
cką erygował podobno 1669 r. Michał Kory-
but Wiśniowiecki. Wś ta należała do staro-
stwa łosickiego.
Prochidne, las w płn. cęści Choderkowiec i
płn.-zach. części Łanów, pow. bóbrecki.
Prochir al. Prochirów, Chirowa, potok, po.
wstaje w gm. Ławrów, pow. staromiejskim,
w lesie kobeńskim; płynie zrazu na wschód,
a potem na płd., i wreszcie na wschod. końcu
Ławrowa uchodzi do Leniny z lew. brzegu.
Długość biegu około 4 klm. Br. G,
Próchna al. Pruchna al. Pru8zna, W8 kość.,
pow. strumieński, na Szląsku aUitryackim, po-
siada st. kol. żel. północnej między Krakowem
a Wiedniem, o 109 klm. od Krakowa, między
stacyami Seibersdorf a Chi by. Trakt pocz-
towy łączy P. ze Skoc7.ewem (15 klm.) i zU-
stronią (24 klm.). Gmina ma 1337 mk., 3325
mr. obszaru. P. par, kato!., dek. strumieńskiego,
ma 2645 katol., 950 ewang., 40 izrael.
Próchniewo, pow. augustowski, gm. Bar-
głów, par, Studzieniczna, 1 dm., 20 rok,
Próchnik, wzgórze 357 mt. wys. (znak
triang.), w płn.-zach. stronie Janowa, pow
geódecki.
Prochniów, ob. Pruchno.
Próchnowo 1.) al. Prochnowo i Pruchnowo,
majorat i okrąg domin., pow. chodzie ski, 05
klm. na płd.-wsch. od Margonina, na trakcie
wągrowieckim, w okolicy wznoszącej się do
94 rut. n, p. m.; par. Zoń} poczta w Margoni-
nie, st. dr. żel. w Budzyniu o 12 klm. P. liczy
277 mk. w 16 dm.; obszaru ma bez folwar-
ków 652'46 ha, t. j. 565'05 roli, 36'31 łąk,
26'10 pastw., 2'61 lasu, 13'23 nieuż. i 9'16
wody; czysty doch. gmnt. wynosi 8044 mrk;
parowa gorzelnia i śrotownia. Klucz prochno-
wski składają fol w.: Dziewoklucz, Klaudia, O.
felia, Sulaszewo, Zbyszewice i Tereska. Cała
majętność ma 3394'11 ha, t. j. 2239'43 roli,
145-97 łąk, 203'61 pastw., 692'97 lasu, 62'00
nieuż. i 50'13 wody; cz. doch. grunt. 29052
mrk; właścicielem jest ordynat Zygmunt hr.
Potulicki. W r. 1272 Bolesław syn Odonicza
sprzedał Henrykowi Stroibirowi (!) z Kłacka
wś Prochnowo i pozwolił osadzać ją na prawie
niemieckiemj r. 1364 przy rozgraniczaniu dye-

Pro
Pro
45
cezyignieźnieńskiej od poznańskiej zostało P. rjino (o 24 w.) a Kustarnaje (o 25 w,), o 97 w.
z dziesięcin!ł przy biskupie poznańskim, za cza- od Knrska, 132 w. od Charkowa a 669 w, od
sów atoli arcyb. Łaskiego nalezało do archi- Rostowa nad Donem. 3.) P., wś nad Dni e-
dyecezyi gnieźnieńskiej. W 1579 r. było wP. prem, w gub. chersońskiej, na wprost wili
16 śladów osiadłych, 6 zagrodników i kowal; :Maszczenki w pow. czerkaskim. 4.) P., wieś
r. 1618 stał tam młyn o 2 kołach. Przy schył- cerkiewna, pow. zołotonoski gub. połtawskiej,
ku zeszłego stulecia należał klucz prochnowski na zchd od Zołotonosza; ob. Arch. J. Z. R., cz.
do Fryderyka Skórzewskiego, dziedzica dóbr III, t. 3: 593. J. Krz.
łabiszyńskich. W skład okręgu domin, wcho- Prochory, wś cerkiewna nad s+,rum. Wia.
dzą,: Bugaj, Ofelia, Sulaszewo i Tereska; cały łym, pow. borzneński gub. czernihowskiej, na
okrąg ma 35 dm. i 579 mk. (557 kat., 22 prot.), płd.-zach. od mta Borzna, niegdyś mto setni-
2.) P. Nowe al. Pruchnowo, os., pow. chodzie- cze. Z setników wymieniają dokumenty Grze-
ski, na lewym brzegu Noteci, o 4 klm. na płn... gorza Chomeńko.
wschód od Szamocina, 21 dm., 160 mk. (37 Prochownia, wś, pow. warszawski, gm.
kat. i 123 prot.). 3.) P., ob, Pruchnowo, pow. Młociny, par. Kiełpin. Lezy na zachód od lasu
gnieźnieński. E. Gal. młocińskiego, przy szosie do Modlina, o 16 w,
Prochody 1.) błotnisty obręb leśny w zacho- od rogatek marymonckich, ma 5 dm.
dniej stronie pow. bobruj ski ego, w obrębie gm. Prochownia, grupa chat w gm. Nowojowa
Horki, pomiędzy rzeką Otoczką i strugą, bIo- Góra, pow. chrzanowski. Br. G.
tną StupnicIł, w okolicy wsi Sorogi i zaśc. Za- Prochownia 1.) al. Na prochowni, osada
rezinka. 2.) P., zaśc., pow. borysowski, o 3 w Bezbrudach, w pow. złoczowskim. 2.) P.,
w. na płn.-zach. od mka Chotajewicz, gmina I osada w mieście Brodach.
pleszczenicka, par. kat. Chotajewicze, ma 2 Prochownia 1.) posiadłość, w pow. ostrze-
osady; grunta lekkie. 3.) P., zaśc., pow. bo- szowskim, nad Olszynką, o 4 klm. na zachód-
rysowski, w 2 okr. pol. łohojskim, gm. Hle- południe od mta powiat., pod Rojowem. Nie
win, o milę ku zachodowi od Hlewina, ma 3 0- wykazana w Spisach urzędowych. 2.) P., na-
sady; grunta lekkie, miejscowość odosobniona. syp, w pow. szremskim, pod Zaworami.
4.) P., mały zaśc., pow. ihumeński, gm. DIl- Prochownia, niem. Pulvermuehle, os. do O-
dzicze, przy drozynie z Cieplenia do Jaczonki, liwy nalez3;ca, pow. gdańli\ki. Dawniej była tu
ma 3 osady; nalezy do domin. Samuelów, Czap- prawdziwie fabryka prochu, nalezl\ca do kla-
skich. :Miejscowość dość leśna, grunta lekkie. sztoru cystersów. Kś. Fr.
5.) P., wś i zaśc. nad rz. Jasiołd3;, pow. piń. Prochowszczyzna, uroczysko około wsi
ski, w 1 okr. pol. łohiszyńskim, gm. Porzecze, Warowicze, w pow. radomyskim.
w pobliżu gościńca z Pińska do Porzecza. Wś Prochwatyłówka, wś, pow. zwinogródzki,
ma 15 osad, zaśc. zaś 1 osadę. Miejscowość par. praw. Olcho wiec (o 2 w.), ma 566 mk.
nieco falista, piękna, grunta wyborne, obfitość pł. ob. Powstał.1 z chutorów mka Olchowca i
ł3;k. Lud trudni się rolnictwem i flisactwem. ma położenie górzyste.
6.) P., wś, pow. słucki, w 2 okr. pol. kleckim, Prochy, dominium z kościołem paraf., pow.
gm. hrycewicka, przy gościńcu z Puzowa do kościański, o 3 1 / 2 klm. na płd.-wschód od Ra-
Cepry, ma 4 osady; grunta urodzajne, miejsco- końiewic, w poblizu kanału Obrzańskiego; par.
wość bezleśna. A. Jel. w miejscu, poczta w Rakoniewicach, st. dr.
Prochodziec, folw. i karcz. szlach., pow. żel. o 22 klm. w Starem Bojanowie; liczy 14 dm.
wilejski, w 30kr. pol., 064 w. od Wilejki, i 196 mk., t. j. 184 katol., 12 pl'ot.; obszaru ma
5 dm., 29 mk. katol. 846'26 ha, czyli 293'58 roli, 403'92 łąk, 292
Prochonica, < rzeczka w pow, orszańskim, pastwisk, 124'18 lasu, 20'90 nieuż. i 0'76 wo-
wpada do jez. Orzechy (Orjechi), w gm. wy- dy; czyst. doch. grunt. 636 mrk; cegielnia. P.
sockiej. nalezą, do hr. PLaterów. W r. 1380 bracia
Prochorów, chutor nad rz. Tykiczem, pow. I Sambor, Jan, Stanisław, Stępota i Maciej, dzie-
zwinogródzki, o 1 1 / 2 w. od Budyszcz Łysiań- dzice Proch, Proszkowa i Tarnowej, uposazyli
skich (par. praw.), ma 14 mk. i 30 dzies. zie. tu kościół p. w. N. M. Panny, św. Mikołaja
mi; własność w 1878 r. Anny Prochorowej. i św. Krzyża, przekazując mu wolną karczmę,
Prochorówka, wś, pow. klimowicki, gm. ogród przy młynie, łąkę .Rudki", dziesięciny
Chotowiż, ma 27 dm. i 165 mk., z których 1 z Tarnowej, Proch i Proszkowa, tudzież daniny
zajmuje się wyrobem wozów, sań itp., 1 ko- z młynów dziedzicmych i łanów kmiecych.
walstwem. W r. 1725 stał w miejscu poprzednich nowy
Prochorowka 1.) osada nad rz. PliSIł, kościół, zewn3;trz w mur pruski stawiany, ko-
w pow. obojańskim gub. kurskiej, 1400 mk., lacyi Wojciecha Gozdawy Dzierzanowskiego,
5 handlowych jarmarków. 2.) P., os., w pow. dziedzica ówczesnego. Przy schyłku zeszłego
koroczańskim kur8kiej gub., st. p. i st. dr. żel. wieku należały P. do Rozalii Kierskiej, a póź-
kursko-charkowo-azowskiej, pomiędzy st. Ma- niej do hr. Mielżyńskich. Około r. 1564 skłą-

46
Pro
Pr.
dały biskupom poznańskim 42 gr. fertanów Procykowych, młyn w Olszanicy, pow,
z :31/2 łan. osiadłych; r. 1580 były tam 3 łany, złoczowski.
9 zagrodników, 6 komorników, 3 rzemieślników, Procyń, ob. Proczyn.
20 owiec i 2 młyny wodne. Do paraf. (dek. Procz, węg. Procsfalva, wś, hr. szaryskie,
grodziski) wcielone były: Proszkowo (Prusz- lasy, łą.ki, 228 mk.
kowo) i Tarnowa (Tornowo); później przybyły Proczert, os. w Jamnej, pow. nadwór.
Faustynów, Piotrów i Terespol. W J 873 r, 0- niański.
bejmowała 550 dusz. E. Cal. Proczyn, al. Procyn, wś, domin. i okr. do.
Prochy, niem. Proch, dobra, pow. złotowski, minialny, pow. m'}giluicki, o 4 1 / 2 klm. na płd.
st. poczt. i paraf. katol. Zakrzewo, ma 2294,'79 od par. i poczty w Gębicach (Gembitz), st. dr,
magd. mr. W 1868 r. 15 bud., 4 dm., 90 mk.; żel. o 12 klm. w Mogilnie. W r. 1271 komes
22 katol., 68 ewang. Na obszarze dóbr znaj- Lanchomir zapisał P. kościołowi kruszwickie.
duje się góra zamkowa (Schlossberg), o której mu; r. 1285 arcyb. gnieźnieński Jakub przy.
Quandt (Baltische Studien 1853, I, 179) u- sądził wieś tę klasztorowi trzemeszeńskiemll
trzymuje, że na niej stał za czasów książąt po. przeciw uroszczeniom Stanisława i Wojciecha,
morskich gród należący do kasztelanii nakiel- synów Andrzeja, kasztelana nakielskiego (Kod.
skiej. Ks. Fr. Wielkp., 554). W 1363 r. toczyły się spory o
ProciIe (dok, 1249), ob, Pręsławek. młyn (Gać) na rzeczce Różannej między dzie-
Procisne, wś, pow. liski, w okolicy gór- dzicami P. a wspomnianym klasztorem, które.
skiej i lesistej, 637 mt. n. p. m., na lewym mu przysądzono połowę młyna spornego; r.
brzegu Sanu, Par. rzym. kat. w Polanie a gr.- 1367 Grzymisław, jeden z dziedziców., ułożył
kat. w Smolniku. OdI. od Lutowisk 7'5 klm. I się z klasztorem. W r. 1489 piszą. się ztąd Pro-
Liczy 39 dm. i 261 mk. (130 męż., 131 kob.), czyńscy (Prosińscy), z których Walenty po-
18 rzym. kat., 210 gr.-kat. 11.33 izrael. Na Ob- , siadał część wsi przed r. 1582; przy schyłku
szarze więk. pos. (Fel. Podolski) jest 6 dm. zeszłego stulecia. należał P. do 19n. KOBsow,
i 35 mk., 7 rzym.-kat., 10 gr.-kat. i 18 izrael, skiego, później do Malczew8kich, dziedziców
Obszar pos. większej wynosi 126 mr. roli, 46 dóbr Myślątkowskich. WŚ liczy 24 mk. kato!.
mr. łąk, 107 mr. pastw. i 431 mr. lasu; obszar w 3 dm. Dominium ma 12 dm. i 221 mk.; ob-
pos. mniejszej 300 mr. roli, 90 mr. łą.k i 80 szaru 881'25 ha włącznie z folw. Nowawieś,
pastw. Wysoko wzniesiona, ma glebę na wy- t. j. 680'69 roli, 43'28 łąk, 46'90 pastw., 60'40
brzeżu Sanu i potoków górskich namulistą, na lasu, 13'40 nieuż. i 36'58 wody; cz. doch. gr.
górach zaś zimną i nieurodzajną. Lasy szpil- 6243 mrk; chów bydła, gorzelnia parowa, młyn
kowe, przeważnie świerkowe. Graniczy na za, wodny o 2 kołach, 2 cegielnie i stacya do stli.-
chód z Dwernikiem, na wschód ze Smolnikiem nowienia klaczy; właścicielem jest Niemiec,
i Stuposianami a na południe przez góry z Ca- W skład okr. domin. wchodz3, Nowa Wieś i
ryńskiem. Mac. młyn "Gać"; cały okrąg ma 14 dm. i 248 mk.
ProckelJdorf, 1374 Brockendorf i Brucken. (178 kat., 63 prot. i 7 zyd.) E. Oal.
dorf, wś, pow, nissański, par. Volkmannsdorf. Proczynko, osada w Krasnej, pow. nad.
:Posiada szkołę. WŚ składa się z 3 sołtystw, wórniański.
33 gospodarzy, 28 komorn. z rolą, 12 bez roli, Proczyska al. Pro8zyska i Pro8zysTc, domin.,
z ogólnym obszarem 3570 mr. Uprawa pszeni- pow. inovyrocławski, o 8 klm. na płd,-wsohód
cy i lnu. Obszar wsi początkowo niewielki, od Strzel na, par. Kościeszki, poczta w Wojci.
wzrósł przez wcielenie bądź przyległych wsi nie, st. dr. że!. o 2l klm. w Mogilnie; 5 dm.
(Tscheschdorf), bądź kawałków roli i łąk. i 62 mk. katol. (w r, 1871); ma 214'03 haj
Procki, wś, pow. kaniowski, ob. Prucki. czysty doch. 1202 mrk; cegielnia.. Właścicie-
Proćwin al. Prućwin, w XVI w. Proczvyn, lem był w r. 1885 Marceli Kugler, dawniej
wś, pow. konecki, gm. i par. Końskie, odI. od Mierosławscy, dziedzice Mirosławio. P. wy-
Końskich 2 w., ma 18 dm., 131 mk., 279 mr. stępują w dok. pod r. 1358 przy rozgranicza-
ziemi włośc. W 1827 r. było 10 dm., 65 mk, niu dóbr klasztornych mogilańskich i strzel.
Według Lib. Ben. Łask. (I, 703) ze wszystkich neńskich. E. Cal.
łanów szła dziesięcina dla pleb. w Końskich, Proczyrka, grupa domów w gm. Stebne,
wynoszi\,ca około grzywny a także dzies. ko- pow. wyżoicki, obw. sąd. Uścia Putyłow8kie-
nopna po pół grosza z łanu. Według reg. pob. go, na praw. brz. Czeremoszn Białego. Br. G.
pow. opoczyńskiego z r. 1508 wś P. i Modli- Proden, dobra prywatne, w okr. zelbur-
8zowice, własność Andrzeja Modliszewskiego, skim,pow. iłukszteński, par. dyneburska
płaciły pob. 1 grzyw. 13 gr. 9 d. W r. 1577 (Kurlandya). Do dóbr należą folw. Kazimirs-
:P., w par. Końskie, własność .Prussakowskiej, wahl, Jakobsruh i Hermaniszki oraz mko No.
miała 11/, łan., 3 zagr. (Pawiń8ki, Małop., wy Subocz (Neu-Subbat).
285). Póżniej wchodził P. aż do ostatnich cza- Prodkuny, wś, pow. trocki, w 2 okr. pol.,
sów W skład dóbr Końskie. Br. Ch. gm. Kronie, okr. wiejski Nikodemowo r 051 w.

Pro
Pro
47
od Trok ma 2 dm. 36 mk. katol. (w 1864 r. f Skiej, w.l okr. pol., gm. Nowe Berezowo, 029
" J v W O d Blelska
9 dusz rewiz ) . n.rz... .
. . .. ProgeH (niem) dobra ryc., pow. welawskl,
Prodobole, os, włośc., pow. kalwrYJskl, 1 klm od st poct i tel Alemborku. Obszar
gm. i par, Ludwinów, odl, od KalwarYl 9 w., 441 h' . . .
ma 10 dm., 55.mk., 65 mr. W 827 r. LI 1 m :, Pr:galina uroczysko, pow. sokólski, w 2
7 mk. Wchodzlła w skład majoratu u Wl- okr pol gr:ł Romauówka o 31 w. od 80-
nów lit. B. Br, Oh. k 'łk' .,. ,
P-rodubówka, wś u źróeł rz. Willi, d?pł. o P;galwis, rzeczka w gub. kowieńskiej,
Teterewa, pow. radomyskl, o 10 w. od slOła lewy dopł. Dobikini, pr. dopł. Winda wy.
Wilna aL Wilia (par.. prawosł.), ,m.a 5 mk. Progi, ob. Porohy.
pl. ob. (20 kat.ol, w 1ą04 r.): łosClalle . na- Prohibna, pot., pow. kosowski. ob. Mikai18wa.
dzieleni zostah .20 dZles. 1emJ, ocemoneJ na Prohn (niem.), fol w., pow. Franzburg
4279 rub., z ktorej płacą, 2:>5 rs. 54 kop. 1'0- w Pomeranii 2 klm. od Bałtyku; ma st. pocz.,
cznie. We wsi znajduj s!ę drewno kapL a. 365 mk. ewng.
par, Korrstyzew, wmeslOna prze,z, dawmeJ - Prohnen (niem.), dobra z maj. Feilsckmidt,
szego dZledzlCa J.erhcza. W:łasnl)sc Gustawa al. Prohnen Klein, pow. morąski, 2 klm. od st.
Belke, który poslda 4! dles., gr, orn., 282 poczt. Miswalde.
dzies. lasów i 18 dZlCS. meuzytkow. Prohon wś w zach. stronie pow. borysow-
Proebber!lau (niem.), ob. Prehrno.. skiego, w 2 okr. pol.łohojskim, gm. lszczei:
roe(Jk (mern.), folw., pow. glerdawskl, st. ce,ma180sadpełnonadziałowych; mleJscowoBO
p. l tel. Nordenbork. . nieco falista dość leśna. A. Jel.
Proeken (niem.), wś, pow. gołdapski, st. p. Prohynic, gajówka na obszarze Barań.
i tel. Gołdap. ,. , .. czyc, pow. samborski. .
Proekuls (mern.) 1.) ws, pw. kłaJpedzkJ, Projektowicze, mały folw. nad, belm. do.
21 klm. na. płd.-ch. od KaJrdy, nad rz. pływem Serwecza, pow. nowogrodzkI, w 2
sp.ław!1" Mlllgą" sod rozl.e?ł.eJ .mzlll¥, wysta- okr. pol. horodyszczańskim, grunta wyborne,
Wl?neJ w porz -:VlOsenneJ J JesleneJ na POW?- miejscowość nieco falista. .
dZle. Grunt ghmasty; na zachodzle u ury.l- Prokisiel wś we wschod. strome pow, rze-
siej .zt?ce.torfiska. Miezkńcy, w hzle 400, czyckiego,  4 okr. poL rzeczycim, gm.
LltWllll l NIemcy, trudlllą, SH przewame rol Chołmecz, o 6 w. od mka Chołmecza l od brze-
nictwem i handle',ll dr?bnym.. Tzy. Jarmarki gu Dniepra; ma 39 osad; grunta wyborile, lud
rocznie ;lla bydło l kome. Za.lduJe. SIę tu uząd zamożny. Własność niegdyś Rokickir.h.
nadleślCzy, t: poczt., te.l. l kol. zel: tylzr c - Prokocice, wś, pow. pińczowski, gm, Do
ko-kłaJpedzkleJ; poczta plesza chodzI o Km- biesławice, par. Rachwałowice, ma 23 os., 290
ten i Aglonen. 2.) P., dobra ryc., .tamze. Ob- mr. W 1827 r. było 17 dm., 180 mk. Wcho
szar 1237 ha. 3.) P., dobra, tamze. Obszar dziły w skład dóbr DJbiesławice. W połowie
334 ha. Ad. N. XV w. wś Prokoc:zyce, w par. Rafałowice, by.
Proembock (niem.), fol. do dóbr ryc. W 0- ła własnością Mikołaja 8zalowskiego h. 8trze-
plauken należący, pow. rastemborski, st. p., mię, miała 2 łany km., karczmę, 2 zagr. z rol,
tel. i kol. żel. Rastembork. Obszar 163 ha. od których dziesięcinę snopową płacono kapl-
Proenken (niem.), ob. Prynka. tnie krakowskiej, Za dziesięcinę konopną da-
Proessln (niem.), ob. Pro8zczyny. wano po 4 pęki wartości około 5 grzyw. Był
Proewoiszen (niem.), wś, pow. ragnecki, tam dwór ryce;ski z rolą :II którego dziesięcinę
st. poczt., tel. i kol. żel. Ragneta. płacono do Rafałowic (Długosz, L. B., 1,.30,
Pro fen, 1401 r. Pro/en, wś, pow. jaworski, 153). Wedłg reg. PO?'. pow:. proSZ?WSkleo
nad rz. Waidlache, par. ewang. Jawor (odI. z r. 1581 ws P., w CZęSCl Pohanowsklego mla
aj mili). Posiada kościół par. katol., szkołę ła trzy półłanki, 1 czyn., 1 kom, bez bydła.
ktol. szkołę ew ang. W 1842 r. zamek z pię- Część Mikołaja Złotnickiego 1/ 2 łana, 1 komoro
knym' rozległym parkiem, fol w., 104 dm., 698 (Pawiński, Małop., 10,442). Br. Oli.
mk. (202 e w ang.), 2 młyny wodne, hodowla Prokocim, w 1392 r. Prohocin, li Długosż
bydła i owiec. Do P. należy folw. Raaben. Krokoczyn i Prokocz!Jn, w 1490 r. Proczyn, ws
mający 6 <im., 36 mk. i owczarnię. nad Drwiną, potokiem uchozą.cy z p.rawego
Profeska Wólka, wś przy ujściu rzki Ku- brzgu do WIsły, w. pow. wIhklm, lez¥ w 0-
rówki do Wisły, pow. nowo-aleksandryjski kohcy pagórkowatej, uroda.JneJ' Od połncy
(puławski), gm. Nowa Aleksandrya, par. Wło. przecina jej obszar tor koleł Krola Luwlka
sto wice. Fabryka krochmalu i mąki kartofla- między stacyami łaszó,:,,P:)dgorze a, Blerz-
nej założona około 1880 r. przez przemysłow- nowem, od połudma gosCllllec z. Podgorza (6 1
. h , l d k . klm ) do Wielic?:ki W odsłomętych łomach
ca o en ers lego. . . .'. P ed 1 8 4 6
Progale, wś, pow, bielski gub. grodzień- występuJe tu glpS l a.labaster. rz r.

48
Pro
istniała tutaj także komora celna. Wf!, ma 89
dm. i 522 mk.rzym.-kat.; na obszarze wik.
pos. 8 dm, i 63 mk., 49 rzym.-katol. a 14 izr,
We wsi jest młyn wodny, Pos. większą, wy-
nosi 165 mr. roli, 85 mr. łą,k i ogr., 16 mr.
pastw. i 52 mr. lasu; po'!. mn. 294 mr, roli,
116 rur. łąk i ogr. i 133 mr. pastwisk. Na jej
obszarze stoi piękny pałacyk. Pierwotnie na-
leżał P. do par. św. Jakuba na Kazimierzu
(Długosz, L. B., U, 23), teraz do par. w Bie-
rzanowie. Dyplom Kazimierza W. wydany
przy zatwierdzeniu podziału dóbr między Kry-
stynem z Mikluszowic a jego czterema synami:
Stanisławem, Jędrzejem, Wydźgą (Wiczga) i
Janem (Kod. Małop. Piekos., I, 347) podaje:
.. Wyszyce cum libertate ipsius Prokocina ".
Następnie jest P. wymieniony w dyplomie
Mikołaja, archid. i administr. dyec. krakow.,
z r. 13\:12 (Kod. dyp!. katedry krak., str. 166).
W X V w. P. był własnością wdowy po Kocz-
warze lub Czoczwarze, konsulu krakowskim
(L. B., II, 23). Obszar dworski oddawał wt.e-
dy dziesięciny kościołowi i scholasteryi
w W ojniczu, kmieoie zaś, karczma i zagrodni-
cy proboszczowi u św. Jakuba na Kazimierzu.
Aktem z 5 czerwca 1482 r. Stanisław i Jan
z Dobczyc, Lanckorony i Prokocima nadają,
Klemensowi z Górki, kaznodziei polskiemu
przy kościele św. Barbary w Krakowie, 17
grzywien na Prokocimie, w m} śl testamentu
Stanisława Koczwary konsula krak. (KoIL m.
Krakowa, wydanie Piekosińskiego, 1882, str.
622). W sto lat później wedłng reg. pobor.
z r. 1581 (Pawiński, Małopolska, 40) trzymał
P. Łyezko; miał 11 łanów kmiecych, 3 zagro-
dy z rolą, tyleż bez roli, 3 komorników z by-
dłem, 7 kom. bez bydła. W tych spisach ma-
my także nazwy w r. 1490 Proczyn a 1491
Prokoczyn. Na poczatku b. stulecia był P.
własnością hr. W odzickich a później hr. Sko-
rupków. Graniczy na zachód z Wolą, Duchac-
ką, na południe z Piaskami Wielkiemi, na
wschód z Bierzanowem a na płn. z Płaszowem
i Rybitwami. Mac.
Prokopie Majdan) pow. lubartowl:!ki, gm.
Syrniki, par. Ostrów.
Prokopów 1.) rus. Prokopiw, os. w Libo-
oborze, pow, turczańskim. 2.) P. al. Wojni-
łów. W r. 1552 pozwolił Zygmunt August
Prokopowi Sieniawskiemu, stoI. lwowskiemu,
założyć miasto nad rzeczką Sielkf\ al. W ojni-
łówką, i nazwać je Prokopowem. Widać je-
dnak, że nazwa ta się nie przyjęła, gród bo-
wiem nazwano W ojniłowem (Petruszewycz,
Swodnaja litopyś w Literaturnym Sbornyku
z r. 1872 i 1873, Lwów, 1874, str. 629).
Prokopów, wś, pow. pleszewski, o 2 klm.
na płn.-wschód od mta powiat., par. Grodzi-
sko, poczta w Pleszewie, lit. dr. żel. o 5 klm.
Pro
w Ko wale wie; 12 dm., 97 mk. (89 kato1.
8 prot.).
Prokopowicze 1.) wś, pow. grodzieński,
w 2 okr. pol., gm. Indura, o 26 w. od Grodna
a 22 w. od Krynek; ma zarzą,d gminy indur-
skiej. 2.) P., wś, pow. sokólski, wlokl'. po!.,
gm. Grzebienie, o 31 w. od Sokółki.
Prokopówka, wś, paw. homelski, gm.
Markowicze, ma 34 dm. i 177 mk., z których 1
zajmuje się krawiectwem, 1 szewctwem, 2 o-
bróbką, materyałów leśnych, 1 kowalstwem.
Wznies. 515 st. n. p. m.
Pro korty 1.) 7.aśc' szl., pow. wileński, w 4
okr. pol., o 35 w. od Wilna. 1 dm., 7 mk. kat.
2.) P., zaśc. szl., pow. wileński, w 5 okr. pol.,
025 w. od Wilna, 1 dm., 7 mk. katoJ.
Prokowo, niem. Prockau, wś włoŚC" pow.
kartuski, st. p. i par. ewang. Kartuzy 5/.
mili od!., kato!. Chmielno; zawiera 22 gbur-
skich posiadłości i 34 zagród, 2058 mr. obszaru
wraz z jeziorem (00 mr.). Szkoła kat. w miej-
scu. W 1869 r. 510 mk., 506 kat., 4 ew., 61
dm. Za czasów kr7.yżackich należało P. do
wójtostwa mirachowskiego. ale miało jeszcze
polskie prawo i płaciło od radła 18 skojców.
Około r. 1440 leżało tu z 8 radeł 6 1 / 2 odło-
giem. R. 1495 nadaje król Olbracht wś P.
kartuzyanom w Kartuzach. Dall w Toruniu
feria quinta ante dominicam Judica proxima.
Między świadkami Sf\ wymienieni: bisk. war-
miński Łukasz, chełmiński Szczepan, Jan By-
sza, woj. ruski, Ambroży de Pampów, sieradz.
ki, Mikołaj Bażyński, malborski, Karol de
Felden, chełmiński, Mikołaj de W olkaw, po-
morski; dalej kasztejani: Jan de Dambrow,
chełmiński, i Maciej de Waplitz, t. j. z Waple-
wa, elbląski, wreszcie podkomorzowie: Eber.
hard Powersche, chełmiński, Andrzej z Bo-
rzechowa, malborski, i Jan de Wolkow, elblą-
ski (ob. Cod. dipl. Cartusiae w Peplinie, str.
230), Jeszcze dziś płaci kasa rzą,dowa co rok
19 tal. na odprawicnie aniwersarza za dusze
fundatora. Tutejsze woJne sołectwo posiada
przywilt\j z r. 1675, k:i,rczma z r. 1801; uwła-
szczenie czynszowników nastąpiło r. 1820.
Prokowskie Zarośla, niem, Prockauer-
Gestraeuch, wś, odI. 1/ 2 mili od Kartuz, założo-
na w obecnem stuleciu, na obszarzc lasu król.,
sprzedanego w 1837 r. Zawiera 5 gburskich,
posiadłości, 217 mr.; 1869 r. 71 mk., 60 kat.,
11 ew., 6 dm. Kś. Fr.
Prokuratow8zczyzna, wś gub. grodzień-
skiej, w b. ziemi bielskiej.
Prokurowa, wś, pow. kossowski, odI. 23
klm. na zach. od sądu pow. i urz. tel. w Kos-
sowie, a o 15 klm. na płd.-zach. od rz.-kat.
par. i urz. poczt. w Pistyniu. Leży w głębo-
kich górach karpackich, rozrzucona po nad
niezliczonymi potokami, zlewającymi się do
rzeczki Pistynki, dopływu Prutu. Granice:

Pro
Pro
49
wschod. Szeszory, połud. Brustury, zachod. płodozmian 12-polowy; fol. Pierszajka gr, Ol'.
Kosmacz, półn. Akreszory. W płn.-zach. stro- i ogr. mr. 381, łąk mI'. 104, past. mr. 14,
nie stoi na wzniesieniu Schelen znak tri ang. nieuż. mr. 18, razem mI'. 517; bud. mur. 1,
wznies. 449'7 ml. n. p. morza Czarnego. Ob. z drzewa 9; płodozmian 12-polowy; fol. Ta-
szal' dwoI'. 430 mr. lasu, włośc. 1409 mr. muliszki gr. Ol'. i ogr. mI'. 97, łąk mI'. 6, past.
W 1857 1'.786 mk.; w 1870 1'.715; w 1880 r. mr. 4, nieuż. mI'. 3, razem mr. 110; bud. z drze-
w gminie 874; gr.- kat., w 1887 r. 949, par. wa 5; płodozmian 8-polowy; fol. Adasin al.
Szeszory o 12 klm. Cerkiew p. w. N. P. M. Strogiszki gr. Ol'. i agI'. mI'. 291, łąk mr, 38,
drewniana, bardzo stara. Szkoła filialna. P. past. mr. 8, nieuż. mI'. 11, razem mr. 348; bud.
nalezy do dóbr rządowych. B. R. mur. 1, z drzewa 7, płodozmian 9-polowy, las
Prole, wś na pol. Warmii, pow. olsztyński, mI'. 605 urządzony w kolei 60-letniej; pokła-
par. Lamkowo, st. p. i tel. Wartembork, st. dy torfu. W skład dóbr dawniej wchodziły:
kol. żel. Wieps. R. 1581 nadaje bisk. warmiń- wś P. os. 16, z gr. mr. 419; wś Koleśniki os.
ski, Marcin Kromer P. swemu bratu. R. 1656 21, z gr. mr. 440; os. Popoje z gr. mr. 34; wś
należą do Radzimińskiego. Ad. N. Karkliny os. 14, z gr, mI'. 319; wś Zegaryos.
Pa'olejki, wś i koL, pow. augustowski, gm. 18, z gr. mI'. 375; wś Jackany os. 25, z gr. mI'.
Hołynka, par. Teolin, odl. od Augustowa 48 232; wś Szu'ksztele os. 10, z gr. mr. 215; wś
w.; wś ma 18 dm., 171 mk., 27 osad, 365 mr.; Podworzyszki os. 11, z gr. mI'. 11; wś Jawoj-
fol. 1 dm., 3 mk.; należy do majoratu rząd. szany os. 87, z gr. mI'. 356; wś Narkuny os.
Łabno. W 1827 r. 20 dm., 117 mk. 19, z gr. mI'. 35; wś Swirniszki os. 7, z gr.
Prolenau, fol. dóbr pryw. Sussei, w obw. mr. 25; wś Kaleśnie os. 4, z gr. mI'. 5; os.
zelburskim, pow. iłukszteński, par. dynebur- Tamuliszki z gr. mr. 1.
ska (Kurlandya). Promieże, zaśc, pow. trocki, w 3 okr. pol.,
Prolna al. Ławrowo, zaśc. pryw., pow. wi- gm. Jezno, oh. wiejski Sabowa, o 10 W. od
lejski, w 1 okr. pol., 051 w. od m. Wilejki, gminy, 12 dU87. rewiz.
przy b. drodzo pocztowej z mka Ilii do mka Promiszki 1.) wś, pow. augustowski, gm.
Radoszkowicz, 1 dm., 3 mk. prawosł. Sztabin, par. Krasnybór, odl. od Auguf!towa
Prom al. Podpl'omie, grupa domów w gm. 12 w. ma 21 dm., 176 mk. W 1827 r. 9 dm.,
Drabinianka, pow. rzeszowski, nieopodal prze- 51 mk. 2.) P., pO'N. augustowski, gm. Kol-
wozu na Wisłoku pod Rzeszowem. Wznies. nica, par. Augustów, odl. od Augustowa 12 w.,
211 mt. (szt. gen.). Br. G. ma 2 dm., 18 mk. W 1827 r. 3 dm., 22 mk.
Promiadziów, dwór, pow. rossieński, par. Promna, wś i fol. nad rz. Pilicą, pow. gró-
girtakoJska, własność Kajsarowej. jecki, gm. i par. Promna, odl. 20 w. od Grój-
Promież al. Promierz, fol. i dobra nad rz. ca, pO!:jiada kościół paraf. drewniany i szkołę
Pierczaj ką, pow. kalwaryjski, gmina i par. począ,tk., młyn wodny, pokłady torfu, 449 mk.
Udrya, odl. od Kalwaryi 4'7 W., leży na samej W 1827 r. 34 dm., 387 mk. Kościół tutejszy
granicy pow. maryampolskiego, niedaleko od niewiadomej erekcyi. Parafia przeniesiona tu
Balwierzyszek, ma 23 dm., 69 mk. W 1827 r. została z Biejkowa. Już w 1616 r. kościół
4 dm., 44 mk. P. Buchta, os., ma 1 dm., 22 mk. był zrujnowany. W 1805 r. kościół tutejszy
Dawna własność rodu Pakoszów h. Pl'awdzic. jako zrujnowany, został z rozkazu władzy 1'0-
Był tu zbór kalwiński, którego fundatorem i zebrany a materyał sprzedano przez licytacyą.
patronem był właściciel tych dóbr Teofil Pa- Parafianie wystawili nowy z drzewa, który
kosz, żyjący około 1680 r. Pastor tutejszy spłonął w 1857 r., skutkiem czego nabożeń,
miał kilka włók gruntu, chłopów czterech i stwo odprawiano w kaplicy. W 1885 l". fol.
pieniędzy 320 złp. od sumy 4000, na ten zbór P. pozostały po rozdziale obszerniejszych dóbr,
legowanej od Hrehorego Mińskiego, straznika rozl. mI'. 1500: gr. Ol'. i ogr'. mI'. 600, łąk mI'.
litew. i żony Katarzyny z Kopaszczewskich. 172, past. mI'. 3, lasu mI'. 626, nien. mI'. .99;
Wiernych w 1715 r. nie wiele było; sam pa- bud. mur. 25, z drzewa 14; płodozmIan 4 18-
tron tylko i dom jego: Hrehory Pakosz, Wo- polowy, las nieurządzony. WŚ P. os. 40, z gr.
Jan i Szweryn; w r. 1732 znajdował się on ror. 677; wś Zbrosza Mała os. 17, z gr. mI'. 31.
jeszcze w ręku kalwinów, ale w r. 1754 już go P. par., dek. grójecki, 1984 dusz. P. gm. na-
nie posiadali. Dobra P. własn. Józefa Narbuta leży do sądu gm. okI'. II W os. G03zezyn, st.
miały 5369 mI', ziemi dwors. Dykc. Echarda poczt. Białobrzegi, ma 12,451 mI'. obszaru i
nazywa P. miastem (w woj. i pow. trockim). 2500 mk.; urząd gm. w Falęcicach. Br. Ch.
Dobra P. w 1866 r. składały się z folw.: P., Pl'omnice, może Prądnice, niem. Premnitz,
Pierszajka, Tamuliszki, Adasin al. Strogiszki, Of!., pow. poznański, o 4 klm. na zach. .połud.
attyn.: Pas, Markowszczyzna, Stroga i Posada od Gośliny :M:urowanej, wzdłuż praw. brzegu
Strzelca, rozl. mr. 2540: fol. P. gr. Ol'. i ogr' l Warty, par. Owińska, 49 dm., 382 mk. (138
mr. 751, łąk mr. 129, past. mr. 44, nieuż. mr. kat., 244 prot.); poczta w Goślinie, st. dr. zel.
36, razem mr. 960; bud. mur. 13, z drzewa 14; o 10 klm. w Wargowie. W pob1izkiej mogile
Słownik Geograficzny Tom !X.-Zeszyt 97. 4:

50
Pro
znaleziono kościotrupy, a na cmentarzysku
popielnice i naczynia bronzowe. E. Cal.
Promniec, potok, powstaje w gm. Lężyn,
pow. jasielski, z dwóch strug, jednej od wsch.,
drugiej zaś od płn. Potok płynie ku płn.- zach.
wzdłuż gościńca źm igrodzko - jasielskiego, a
minąwszy wś Swirchową uchodzi do Wisłoki
z praw. brzegu, ubiegłszy 6 klm. Ujście znaj-
duje się na granicy Swirchowy i Zarzycza.
Promnik al. Promnica, rzka w pow. garwo-
lińskim, poczyna się pod wsią Ostrożeń, pły-
nie ku zach. przez Gończyce, Łaskarzew i pod
Damirowem wpada z praw. brzegu do Wisły.
Długa 21 wiorst.
Prmnik 1.) foL, pow. rawski, gm. Góra,
par. Zdżary, odi. 21 w. od Rawy, ma 1 dm,
:30 mk. W 1885 r. fol. P. lit. A B rozl. mr,
485; gr. Ol'. i ogr. mr. 417, łąk mr. 61, nieuż.
mr. 7; bud. mUl'. 1, z drzewa 4; płodozmian
9-po10wy. 2.) P., wś, fol. i dobra nad rzką
bezim., pow. kielecki, gm. Piekoszów, par.
Strawczyn, odi. 14 w. od Kielc, posiada po-
kłady wapienia, piec wapienny, młyn wodny.
W 1827 r. było 45 dm., 243 mk. Dobra P.
składały się w 1886 r. z fol. P. i Ru da Stra '11'-
czyńska, attyn.: Kamieniec, Piotrowice, Bu-
kowko i Ogrójec, rozl. mr. 1614: fol. P. gr. 01'.
i ogr. mr. 469, łąk mr. 45, past. mr. 20, lasu
ror. 636, odpadki mr. 2, nieuż. mr. 36, razem
ror. 1208; bud. mur. 14, z drzewa 4; płodo-
zmian -polowy; fol. Ruda Strawczyńska z at-
tynen. Kamieniec gr. 01'. i ogr. mr. 298, łąk
mr. 84, nieuż. mr. 24, razem mr. 406; bud.
mur. 9, z drzewa 6; płodozmian 9-polowy.
WŚ P. os. 52, z gr. mr.. 629; wś Ruda Straw-
czyńska os. 28, 7. gr. mr. 575: wś Małogoskie
os, 7, z gr. mr. 215; wś Akwizgran os. 7, z gr.
mr. 170. 3.) P., wś, ob. Prądnik. Br. Ch.
Promno 1.) al. Prądno, niem. Claraslust,
fol., pow. czarnkowski, par. i poczta w Czarn-
kowie, odl. 6 klm., stacya drogi żel. 17 klm.
w Trzciance, okr. domin. Sarbia, 1 dm., 18
mk. 2.) P., ob. Prądno, Prądnickie Holendry,
pow. średzki.
Promowa, os. szl., w pow. rowieńskim,
należy do dóbr Hubków.
Promówka, ob. Poromówka.
Promsza, rzka w pow. nowogródzkim i sło-
nimskim, mały prawy dopływ Mołczadzi, lew.
dopł. :Niemna. Jestto właściwie dalszy ciąg
rzki Droczyłówki, biorącej początek w pow.
nowogródzkim, we wzgórzystej okolicy wsi
Koszelewo. :Nazwę P. przybiera na granicy
pow. nowogródzkiE:go i słonimskiego. A. Jel.
Promusz, zaśc. i os. rołyn. nad rzką Pro-
muszką, pow. wiłkomierski, par. Wiłkomierz
(o 8 w.).
Promuszka, rzeczka w pow. wiłkomier-
skim, wypływa z jez. kuronski.ego i wpada
do Muszy; długa 4 w.
Pro
Promyk, pow. jędrzejowski, gm. Wodzi-
sław, par. Krzcięcice.
Promyślata, zaść pry w., pow. wilejBki,
w 3 okr. pol., gm. Łuczaje, o 80 w. od mta
Wilejki, 1 dm., 2 mk. kat.
Proncewicze, wś, pow. wilejski, w 1 okr,
poL, gm. Krasne (Krasne Sioło), okr. wiejski
Ułanowszczyzna, o 7 w. od gminy, 11 dusz
rewiz. jednodworców; nalezy do dóbr skar-
bowych Krasne Sioł(l.
Prollczaki, wś, pow. nowogródzki, w 5 okI'.
pol. snowskim, gm. snowska, w pobliżu goc.
z miasteczka Wiedźmy do fol. Dubiny, mu. 2;
osad pełnonadziałowych; miejscowość bczlo-
na, grunta i łąki urodzajne, A. Jel.
Prollczejkowo, wś i dobra, pow. wilcjski,
w 1 okr. poL, gm. i okr. wiejski Horodek
(Gródek), o 5 w. od gminy a 45 w. od Wilej-
ki, przy b. drodze poczt. z Mołodeczna do gra-
nicy pow. mińskiego; fol. ma 1 dm. i 21 mk.,
wf; zaś 29 dm. i 164 mk. (77 dusz rewiz.)j
własność Tyszkiewiczów.
Pronia, rzeka w gub. mohylewskiej, pra-
wy dopływ Soży. Bierze początek w pow.
horeckim z błota w poblizu wsi Antipcńki
(gm. Światoszyca), przepływa w kierunku
południowym przez pow. czauski, następnie
rozgranicza pow. bychowski od czerykow8kie-
go i pod Propojskiem uchodzi do Soży. Długa
do 150 w., szeroka pod Horkami około 5 saż.,
pod mkiem Drybinem 4 saż., W pow. czau.
skim od 5 do 10 saż. a w bychowskim i cze-
rykowskim od 10 do 15 saż. W górnym bie-
gu ma brzegi nizkie, błotniste; poniżej miastu.
Horek płynie śród dość głębokiej doliny, ma-
jącej od 1 do 2 wiorst szerokości i pokrytej
przewaznie łąkami, w nielicznych miejscach
przerzniętemi zaroślami lub niewielkimi la-
skami. Dno rzeki powyzej Horek jest prze-
wazIlie iłowate, poniżej zaś piaszczyste albo
kamieniste. W wielu miejscach pokryte ro-
ślinnością wodną. Wezbranie wiosenne za-
czynu. się w końcu marca i trwa w górnym
biegu przez tydzień lub dwa tygoG.Ilie, w dol-
nym zaś około miesiąca. W pow. horeckim
szerokość rozlewu nie przewyzsza zwykle 50
saż., w czauskim w niektórych miejscach do-
chodzi od 1-1 J/ 2 w. a pod mkiem Drybinem
nawet do 3 w.; w pow. bychowskim i czery-
kowskim wynosi od 1-11/ 2 w. Młyny na p,
znaj duj a, się: w pow. horeckim pod wsiami:
Sawa, Rodyonówka i Seńkowo oraz w poblizu
Horek; w pow. czauskiro pod wsia'mi: Założe,
Skwarsk i Piotuchówka. W pow. bychowskim
i czerykowskim nie ma młynów na Proni. Pro-
my znajdują się w pow. czauskim pod wsia-
mi: Założe, Drużenopol, Skwarsk, Pucek, Sta-
rosieIe i Wysokie; w pow. bychowskim i cze-
rykowskim pomiędzy siołami Ciepłem (Te-
płr m ) i Berezówką. Oprócz mostów znajdu-

Pro
Pro
51
ją.cych się zwykle przy młynach, ważniejsze Prollikau (niem.), ob. Prątnica.
znajdujt\ się pod mkiem Drybinem, pod słobo- Proniłów, wś, pow, latyczowski, par. Mię
dt\ Dranicką. i w pobliżu Propojska pod szosą dzybóż; cerkiew. Należała do ks. Adama
moskiewsko. warszawską. Spław zaczyna zię Czartoryskiego; ob. Arch. J. Z. R., cz. III,
w pow. czauskim od wsi Pucek. Pronia przy- t. 2: 578. X. M. O.
biera od praw. brzegu: Pniewkę, Basię (z lewo Proniuny, wś i foL, pow. kal waryjski, gm.
bocznym dopływem Kosznt\) i Rest1:l, al. Retę Nadniemeńska. par. Rumbowicze, odl. od Kal-
(przybierają.ct\ od praw. brzegu Rudzieję, Bie- waryi 60 W.; wś ma 13 dm., 90 mk.; folw. 5
licę i Chotin, od lewego zaś Nawoznicę i Wi- dm., 25 mk. W 1827 r. było 9 dm., 62 mk.
lią); od lew. brzegu wpadają. do niej Bystra, Prolliuny 1.) zaśc., pow. oszmiański, w 1
Wierzbówka i Koszanka. J. Krz. okI'. pol., glU. Polany, okI'. wiejski Dziegienie-
Prolliatyo, wś, pow. tarnopolski, odi. 6'4 wo, o 8 w. od gminy, w 1864 r. 1 dusza
klm. na płn.-zach. od ststwa, sąd. pow., urz./ rewiz.; należy do dóbr Kamionka, Łokuciew-
poczt. i tc1. w Tarnopolu. Granice: wschód skich i Leszczyńskich. 2.) P., fol w. sz1., pow.
Biała, płd. Kutkowce, zachód Dołżanka, płn. oszmiański, w lokI'. pol., o 18 w. od Oszmia-
Hłuboczek Wielki i Czystyłów. Leży przy płn.- ny, 1 dm., ] O mk. kato!.; kaplica katol. par.
zach. krańcu stawu Tarnopolskiego, nad rz. Soły. 3.) P., wś włośc., pow. oszmiański, w 1
Seret. Między P. a Białą. i Czystyłowem prze- okI'. pol., o 16 w. od Oszmiany, 4 dm., 47 mk.
chodzi tor kol. żel. l wow. -tarnopol. Obszar katol. J. Krz.
dwoI'. 758 mr., włośc. 1294 mI'. Są tu łomy Proiłki 1.) losze, wś, pow. święciański,
piaskowca. W 1857 r. 429 mk.; w 1880 r. w 4 okI'. pol., gm. i okI'. wiejski Zaporocz, o 4
w gm. 612, na obsz. dwor. 39, wszyscy gr.- w. od gminy, ma 7 dusz rewiz.; należy do
katol.; par. Kutkowce, szkoła etat. o 1 nancz., dóbr Augustowo Swią.teckich. 2.) P. 2-gie,
kasa pożyczko gm. z kapit. 2370 złr. Właśc. wś, tamże, o 4 w. od gminy, ma 40 dusz rewiz.;
pos. dwor. Jakub Gall. W Warszawie 19 li. należy do dóbr Mokrzyca, Jewdokimowych. 3.)
stopada 1743 r. August III pozwala Jerzemu P, wś włośc., pow. święciański, w 3 okI'. pol.,
Rondorfowi, stoI. inflanckiemu, podpułk. pie- o 64 w. od 8więcian, 17 dm., 250 mk. (240
choty, zlać prawa dożywocia przysługujące prawosł., 10 katol.).
mu na wsiach królewskich Kutkowicach (teraz Prońsk, w dokum. Pryńsk, Pruńsk, mto pow.
Kutkowce) i Proniatynie, w woj. ruskiem, gub. riazańskiej, nad rz. Pronią, pr. dopływem
ziemi halickiej a pow. trembowelskim, na Jó. Oki, o 143 w. od Riazania, ma 1641 mk., 7
zefa Potockiego, woj. poznańskiego, leżajskie- cerkwi, szkolę powiat. i miejską, szpital, 6
go itd. ststę, hetmana w. kor. (A. g. i z., t. X, fabryk mniejszego znaczenia, jarmarki; st. po-
str. 240 ustęp 7095). W Warszawie 7 lutego cztowa. Starożytn)J, założone w 1186 r. przez
1762 r. August III rozszerza prawa Józefa ks. W siewołoda i Swiatosława, warowne, póź-
Potockiego, star. leżajskiego, do dóbr Kutkow- niej siedziba udzielnych książąt Prońskich, zbu-
ce i Proniatyn na żonę jogo Teresę z OSSOliń- 1 rzone przez Mongołów w 1237 r. W 1372 r.
skich (tamże, str. 431, ustęp 7291). Pronia- weszło w skład ks. riazańskiego, następnie
tyńskie starostwo niegrodowe, w pow. trębo- przyłączone do w. ks. moskiewskiego, pamię-
welskim, podług spisów podskarbińskich z r. tne bjtw z Tatarami krymskiemi pod wodza,
1771 obejmowało: Proniatyn i Kutkowce chana Gireja w 1541 r. Proński powiat ma na
z przyległościami, które w tym czasie posiadał przestrzeni 2112 w. kw. 90974 mk., trudnią-
Józef Potocki, z żoną, Teresą, z Osolińskich, 0- cych się głównie rolnictwem i przemysłem.
płacają,c kwarty zlp. 1065 gr. 28, a hyberny Powierzchnia wzniesiona, częścią zaś równa,
zlp. 13 gr. 25. Rząd austryacki sprzedał te grunt gliniasto-piaszczysty. 7,najduje się tu
dobra dnia 14 sierpnia r. 1776 Janowi Orłowo ruda żelazna, glina garncarska, wapno, źródła
akiemu za złoto reń. 20,500. Potem należały wody żelazistej. Znaczniejsza rzeka Pronia.
do Turkułów i :Mierów. B. R. Lasy zajmują 14 % ogólnej przestrzeni.
Pronieszki, wś w płn. części pow. borysow-' Pronzendorf, 1452 Bruntzelnd01j, wś, pow.
skiego, w 3 okr. pol. i gm. 'Dokszyce, przy stynawski, par. ewang. Kunzendorf, kat. Kre-
drożynie z Łydnicy do Rołubicz, ma 2 osady. hlau. W 1842 1'.73 dm., 2 folw., 486 mk.
Proniewicze 1.) wś, pow. bielski gub. gro- (127 katol.), szkoła ewang., szkoła kat., młyn
dzieńskiej, w 2 okr. pol., gm. Rajsk, o 3 w. od wodny, hodowla owiec i bydła.
Bielska. 2.) P., okolica szlach., pow. gro- Propimo, wś, pow. rossieński, gm. chwej-
dzieński, w 2 okI'. pol, gm. Krynki, o 43 W. dańska.
od Grodna. Propojsk, mko na prawym, wyniosłym
Proniewszczyzlla, falw., pow. konstant y- brzegu 80zy, przy ujściu do niej Proni, pow.
nowski, gm. Hołowczyce, par. Sarnaki, st. starobychowski, przy dawncj szosie moskiew-
poczt. Janów, oh. sąd. Komarno, ma 136 mr., sko-warszawskiej, w 2 okI'. poL, gm. Propojsk,
w tern 98 mr. roli, 37 mr. lasu. _ o 55 w. od Bychowa a 88 w. na płd.-wschód.

52
Pro
od Mohylewa. W 1880 r. było tu 2123 JUk.
(1023 męż. i 1100 kob.), w tej liczbie 1071
prawosł., 10 katol. i 1042 żydów; 341 dm.
drewnianych (107 należy do chrześcian a 154
do żydów), letnia rezydencya właścicieli,
w prześlicznym położeniu na stromym brzegu
Boży, otoczona pięknym parkiem; 40 sklepów
drewnianych; 2 cerkwie murowane, z których
jedna p. w. Narodzenia N. M. P., wzniesiona
w 1793 r. przez ks. Golicyna; synagoga dre-
wniana i 4 szkoły żydowskie. W P. znajduje
się: biuro 2 okI'. policyjnego (stanu), zarząd
gminny, szkoła ludowa, lecznica wiejska, biu-
ro sędziego pokoju 7 rewiru oh. mohylew-
skiego, poczta, biuro poborowe; fabryka kafli,
zatrudniająca 21 robotno i produkująca za 2800
1'8., 2 fbl'yki powroźnicze, zatrudniające 33
robotno i produkujące za 4500 rs. rocznie,
oraz trzy wiatraki. Na znajdującej się przy-
stani na Boży ładuje się r<>cznie średnio do 25
statków. W ciągu 9 lat (1872-80) nałado-
wano średnio rocznie na 10 statków 98420
pudów wartości do 30610 rs., wyładowano zaś
z 14 statków 95,640 pudów, wartości 79160
rs. W miasteczku odbywa się małoznaczący
jarmark w 10 piątek po Wielkiejnocy. Jest to
starożytna osada, wymicniona w XIV w.
w liczbie miast zależnych od Kijowa. Wraz
z innymi nadane przez Wład. Jagiełłę Skir-
gajle, ks. trockiemu i połockiemu. \V 1430 r.
należy do Swidrygajły. OJ. końca XV w., jako
mto pograniczne z posiadłościami w. ks. mos-
skiewskich ulegało częstym napadom, podobnie
jak podczas wojen kozackich. W 1511 r. o-
trzymali mieszkańcy przywilej wnoszenia po-
datków bczpośrednio do skarbu. W tym też
czasie było mtem królewskim i stanowiło 8stWO
niegrodowe, leżące w pow. rzeczyckim woj.
mińskiego i zajmujące zn:lCzną CZęRĆ dzisiej-
8zego pow. bychowskiego. Weale metryk li-
tewskich obejmowało od 1518 r. miasta: P. i
Czeczersk, z zamkami, wsiami i dobrami Cze-
ryszcze, Jeziora, Hryby, Łapicze, Hołowczyce
albo Holowacze, które od t. r. posiadali kolej-
no: Czartoryscy, vViszniewscy, Zenowiczowie,
Soltanowie, Służkowie, Krasiilscy, Zaronko-
wie, Niezabitowscy, Sapiehowie, Ohreptowi.
czowie, Massalscy, Brzostow8CY, wreszcie z mo-
cy przywileju króla Stanislawa Augnsta z d.
25 kwietnia 1769 r., po śmierci Stanisława
13rzostowskiego, dzierżył te dobra narodowe
:Niesiołowski, kasztelan nowogródzki, opłaca-
jąc zeń kwarty złp. 9902 gr. 6. Podczas woj-
ny północnej w pobMu P., pod wsią, Leśną.,
wojsko Piotra W. odniosło d. 28 września
1708 r. zwycięztwo nad armią szwedzką p<>d
wodzą. Lewenhaupta. D. 16 września 1772 r.
przeszło pod panowanie Rossyi i wkrótce po-
tem darowane zostało przez cesarzowa. Kata-
rzynę II ks. leks. Golicynowi. Ohecnie na.-
Pro
lezy do :Mnromcowej, Gmina propoj'ska ma
6459 mk. (1518 męż., 1609 kob. i 3332 dzie-
ci), z których 594 zajmuje się przemysłem le-
snym W gminie znajduje się 6936 dzies. la-
sów prywatnych i 1079 dzies. włościańskich.
PrOl'a (niem.), las na Rugii, pow. rugijski,
właRn. ks. Putbus, st. p. Zirkow, 4'5 klm. odl.
Proroki al. Bog('fJze, grupa chat w obI'. Tar-
nawy Dolnej, pow. żywiecki. .Br. G.
Prorokowa Góra, wzgórze po części lesi-
ste, w gm. Tarnawa Dolna, pow. żywiecki,
nad ujściem Tarnawki do Skawy, z lew. brze.
gu, n płd. brzegu Tarnawki a zach. brz. Ska-
wy, pod iHO 14' w,;ch. dłg. g. F. a 49°46'12"
płn. sz. g. Wznies. 584 mt. Od strony płd. po-
wstaje potok Błądzonka, dopływ Stryszawki.
PI'orolwwo, pow. szczuczyilski, gm. Pru-
ska, par. Bargłów.
PI'OI'ÓW, jez. w pow. rohaczewskim; rocznie
poławia się około 20 pudów szczupaków, li.
nów, płoci, okoni i jazów.
Prorwy 1.) wś, pow. dzisieńBki, w 3 okr.
pol., gm., okI'. wiejski i dobra Łopacińskich
Leonpol, 06 1 / 2 w. od gminy, ]5 dusz. rewiz.
2.) P., wE. włok, pow. dzisieński, w 3 okI'.
pol., gm. Pl'zebrod:/;,okr. wiejski Skakuny, o
37 w. od gminy a 45 w. od DziRny, ma 2 dm"
9 mk. prawosł. (7 dusz re wiz. w 1864 r.).
Prość, mala. rzeczka w pnW. borysowskim,
wypływa z błota Kałuhy, leżąGego na zachód
od wsi Makowie, w dobrach msciskich. Płynie
przez wś Makowie, potem kanałem wykopa-
nym w celu osuszenia łąk bagnistych. któ-
rym przebiegłszy 930 prętów wchodzi w wła-
sne koryto, dalej przebiega jez. Bustowo i
wpada do rz. Berezyny z prawej strony na
granicy dóbr mściskich i budzienick.ich. Brz«il-
gi P., jako też kanału przez który płynie, są. ni-
skie i bagnistej dawne koryto Pl'o,;ci zarosłe
trawą błotną. T. S.
PI'ocianka. rz. w gub. mińsl,iej, lewy do-
pływ Bwisłoczy, pr. dopł. Berezyny.
Proście, piękne dobra nad rz. USZI\, pow.
nowogródzki, w gminio horodziejskiej, da-
wna własność Protasewiczów, ma 64 włóki.
Grunta i łąki wyborne, znaczne dochody
z mlynów i propinacyi. Obecny właściciel
Maurycy Protasewicz zaprowadził piękne we
wszystkich gałęziach i zamożne gospodarstwo.
Znajduje się tu kaplica katol. par. Połonecz-
Im, da.wniej par. Mir. Miejs0owość małoleśna,
falista, rezydencya piękna. A. Jel,
Prościeniec, kol., pow. błoński, gm. Gu-
zów, par. Szymanów. Powstała na rozparcelo-
wanej części dóbr :Miedniewice.
Prościno)', pow. władysławowski, gm.
Swiatoszyn, par, Poniemoń Fergis'1, odI. od
Władysławowa 45 w., ma 8 dm., 105 mk.
W 1827 r. 8 dm., 63 mk.
Proseczaoka, rzeka podgórska, w hr. lip-

Pro
Pro
53
towskiem, powstaje po płn. stronie pasma I praw. brz. Raby, przy granicy Górnej Wsi,
Tatr liptowsko.orawskich i płynie na płd. ja- naprzeciwko ujścia pot. Mikoszcza, Br. G.
rem górskim przez Tatry liptowsko.orawskie, Proskownia, wś, pow. iłżecki, wchodziła
przerzucając się na ich stronę poludniową, w skład dóbr rząd. Grabków.
przeplywa wieś Prosek i poniżej Bielnicy u- Proskurnie, wś, pow. rohaczewski, gm.
chodzi do Kwaczanki. Dblgość biegu 9 klm. Strzeszyn, ma 76 dm. i 474 mk., z których 1
U płn. wejścia w pasmo Tatr wznies. 783 mt., zajmuje się krawiectwem, 1 bednarstwem.
ujście 541 mt. Er. G. ProskUl'ów (Ul'zęd.), mylnie Płoskurów,
Prosek al. PI'osne'k, wś, w hr. 1iptowskiem, właściwie Pło,kirów, mto powiatowe gnb. po.
w pow. mikułaskim, nad Proseczanką, u płd. dolskiej, przy ujściu rz. Ploski (zkąd nazwa
stóp Tatr liptowskich, a na płn. od wsi Sielni- mta) do Bohu, polożone pod 49°26' pln. szer.
cy. Wznies. 598 mt. npm. W 1880 r. 50 dm., i 44°39' wsch. dług., na blotnistej równinie, o-
313 mk., obszaru 2929 kw. sąż. katastr. Sąd toczonej wzgórzami. OdI. o 87 w. od Kamień-
pow. w św. M.ikułaszu. i,St. poczt. Sielnica. na a 50 w. od IV ołoczysk, komory pogranicz-
W miejscu znajduje się par. lac. z 1826 r., po- nej, połączone jest traktem poczto w., prze-
przednio należała do par. św. Anny. Metryki chodzącym na Wołyń dJ Starego. Konstant y-
od 1779 r. Kościół p. w. św. Elżbiety. El'. G. nowa oraz przez obecnie budowaną. drogę bitą
Prosiaczka, rus. Porosiaazka, gorzelnia, (szosę) przez Kamieniec do Isakowiec na gra-
młyn i zabudowania włościańskie w Nagórza- nicy Galicyi. Znajduje się tu at. dr. żel. ode-
nach, pow. zaleszczycki. sko-wołoczyskiej (między Bohdanowcarni a
Prosiczny, potok, powstaje w gm. Hrynia- Cza;nym Ostrowem, o 451 w. od Odessy a 92
wa, pow. kosowskim, ze źródeł leśnych, płynie od Zmerynki), połączona z miastem droga" bitą"
na płn.-wschód przez obszar Hryniawy i Ho. st. tel. rzą.dowa i kolejowa, poczta, urzą,d po.
łowego, gdzie, ubiegłszy 5 klm.. uchodzi do wiatowy i zjazd sędziów pokoju, kościół par.
Czarnej, dopływu Czeremoszu. Br. G. kato!. p. w. św. Auny, wymurowany na miej-
Prosiecz, mały zaśc., pow. słucki, w 2 okI'. scu d<1.wn,ego drewnianego w 1801 r. przez
pol. kleckim, gm. krugowicka, pry gościńcu Macieja Zurowskiego, prezesa sądów gran icz-
poczt. nieświesko-pińsk im, o 4 w. na pln. od nych. Kościól ten znajduje się w starem mie.
st. Lubaszewo, w pobliżu toru dr. żel. barano- ście, g<tzie dawniej był także zameczek, z któ-
wicko-pińskiej. A. Jel. rego niema śladów. Parafia (od 1715 r.) miała
P,'osie Błota, bagna na obszarze dóbr ryc. w 1884 r. 8684 wiernych, po większej części
Gruenfelde w pow. sztumskim, wymienione Mazurów, of!ie:llonych tu jeszcze przez Zamoy-
w przywileju z r. 1316 (ob. Gesch. d. Stuhmer skichj zachowali oni ubiór, mowę i zwyczaje
Kl'. Schmitts, str. 246). i oznaczają. się wielkiem przywiązaniem do ko-
Prosiełkowicze al. Pl'osiłkowieze, urzęd Pe- ścioła. Na starym cmentarzu, dziś w obrębie
resiełkowiezy, fol w., pow. dzisieński, w 4 okI'. mia.sta polożonym, jest kaplica katolicka. Cer-
poL, gm. Mikołajów, o 9 w. od Dzisny, ma 1 kiew murowana p. w. N. P. M., wzniesiona
dm., 10 mk.; dobra za poddaństwa liczyły 52 w 1837 r. i uposaiona 35 dzios. ziemi, ma. do
dusz rewiz. i miały 510 dzies. ziemi dworskiej. 2000 parafian; druga cerkiew p. w. Wniebo-
Własność d::Lwniej Mogilnickich, później Ry- wzięcia, na cmentarzu. W 1881 r. było 14554
pińskich. Znajduje się tu kapl. katol. murowa. mk., obecnie jest z górą 15,000; przed otwar.
na p. w. N. M. P., wzniesiona w 1762 r., da- ciem dr. żelaznej było zaledwie 6794, ludność
wniej filia par. Dzisna. więc wzrasta ciągle. Pod względem wyznań
Prosienica, wś i fol w., pow. ostrowski, jeRt 3472 katol., 7437 żydów, reszta prawo-
gm. Jasienica, par. Ostrów. Wieś włośc. ma sławnych. Pod względem stanów jest 212
171 mr., część szlachty drob, 284 mr.,folw. szlachty, 19 duchowo i około 10,000 miesz-
P, 144 mr. IV 1827 r. było 26 dm., 141 mk. czan, reszta włośc. Miasto blotniste, bruku
Prosika, wś, pow. nowogradwołyński, gm, dotąd nieposiada, ma do 800 domów, po więk-
serbowska, 35 dusz włościan., ziemi włoś. 112 szej części drewnianych, kilkanaście więk-
dzies. Należy do dóbr kurczyckich hr. Mę szych sklepów i magazynów. Handel, zwłasz.
cińskiej. L. R. cza zbożem, dość znaczny. Z fabryk znajduje
Prosinówki, dobra, pow. połocki, własność się: 2 fabryki świec łojowych z produkcyą.
Ogińskich. 5500rs.; fabryka mydła z produkcyą. 1400 rs.;
P,'osit (niem.) fol w., pow. gierdawski, st. gorzelnia, założona w 1878 r., z aparatem Gal-
p., tel. i kol. żel. Klein Gnie, la, zatrudnia 10 ludzi, przerabia 17273 pudów,
Prositten (niem.), wś kośc. na niem. War- wyrabia 691,274 stopni spirytusu i opłaca
mii, pow. reszelski, dekanat jeziorański, st. p. 39,409 rubli akcyzy; duży młyn krupczatny,
i tel. Bisztynek. zatrudnia 9 ludzi, przerabia do 3100 czetwerti
Proskau, ob. Pru8zków. zboża, na 27,900 rs.; 2 browary zatrudniają 6
Proskówka, grupa chat w gm. Stróży, na ludzi, z produkcyą 2600 rs.; 2 fabryki wód

54
Pro
Pro
mineralnych, produkuja" za 2200 rs.; fabryka I przez JP. Potocką, wwdzinę bracławską
tytuniu przerabia 779 pudów tytuniu bessa- W czasie wojen kozackich P. uległ zupełnemu
rabskiego, krymskiego i miejscowego, wyra, zniszczeniu. Lustracya z 1662 r. podaje: "po-
bia 95,400 sztuk cygar, zatrudnia 10 ludzi, 0- sesorem dzierżawy Marcin Zamoyski, podstoli
płaca akcyzy 7673 rs.; 3 cegielnie z produk- lwowski, pułkownik JKM. Mieszkańców jest
cyą 5000 rs., zatrudniają, 33ludzij fabryka po- 12, żadnego podatku nie dają, gdyż niedawno
wozów Dorożyńskicgo, zatrudnia 17 ludzi; nJ,- na słobodę zeszli się. Wsi dzierżawy: Holiszyn
zem 24 fabryk (według wykazu kijowskiego (Olcszyn), Leśniów albo Hlesuów, Maćkowce,
komitetu), zatru-lniają,cych 1;31 robotników Wolica, Zarzecze; w nich żadnego niema pod-
i prod. za 88,000 rs. Rzemieślników jest wo- danego, a zatem stawy i młyny puste, bo się
góla 508. Odbywają, się w mieście dwa jarmar- zostać dla incursiej i najazdów.opryszkowskich
ki na rok. Pod względem sanitarnym jest w domach swoich niemogą,. Zeby jednak suc-
w mieście 7 lekarzy, 2 apteki, skład matery'1- cessu temporum per incuriam aliquam w dobra
łów aptecznych, szpital miejski na 25 lóżek dziedziczne obrócone niebyły, gdyż najwięk-
i szpital więzienny na 7 łóżek. Pod względem szy jest dowód dobrom królewskim kwarty
oświaty znajduje się dwuklasowa szkoła miej - płacenie, tedy in vim supremi Rpubli<¥ dominii
ska. Do par. katol., oprócz P., nalcżą, wsie: Ar- naznaczamy, aby od przyszłej lustracyi et ad
kadyówka, Ohodakowce, Dawidkowce, Hre. feliciom tempora, na każdy rok ,dzierżawca
czane, Hryniowce Lasowe, Iwankowce, Kali- wniósł do skarbu Rzpltej na Swiątki do
nówka, Karpowce, Krzyszkowce, Kopystyn, Rawy, pod winami w prawie opisauemi:
Leźniów, Maćkowce, Malinieze, Oleszyn, Pe- kwarty starej fi. 5, nowej fI. 5'. Lustra-:-
czyska, Rakowa, Różyczna. Różyczanka, Stuf- cya. z 1765 r. tak stan dóbr opisuje: Pro-
czyńca, Skarzyńce, Szaraweczka, Szumowce, skirów nad stawem na Bohu leżący, pła-
W ojciechówka, Tyranówka i Zarzecze. Nie- ci czynsz z podorożczyzną" sierpowe, staw-
wiadomo kiedy i przez kogo zbudowany został szczyznę, kotłowe, dziesięcinę pszczelną" ocz-
Proskurów. \V 1483 r. był jeszcze wsią, ma- kowe od pni, arendę itp. ogółem złp. 20,363
ją,cą, 7 osad. Początkowo należał do dóbr luó - gr. 6. Znajdują, się cechy: kuśnierski z kra-
lewskich, dopiero Zygmunt August w 1550 r. wieckim, tkacki z szewskim i kowalski z be-
wynagradzajf\c zasługi i waleczność .Macieja dnarskim. Starostwo w dzierżawie Zamoy-
Włodka z Hermanowa, chorążego i ststę ka- skiej, wwdziny lubelskiej, lasó..v niema, prócz
mienieckiego (Niesiecki nazywa go generałem zapustów brzozowych i chaszczy; łanowego
podolskim), nadał mu wieczyście dobra królew- nie płaci, tylko podymne na wojsko; dochód
skie, włości: Ploskirzów, Lessnow (Lezniów) wynosi 30,732 złp. 14 gr.". Stauisław Au-
i Holyschin (Oleszyn) z przyległościami, nad gust w przywileju 22 grud. 1775 r. "maj&c
Bohem w pow. kamienieckim leżące (Baliński). wzglą,d na zubożałe przez nieszczęśliwe oko-
Ten Maciej Włodek był rzeczywiście znako- liczności miasteczko", nadał nowe jarmarki na
mitym rycerzem kresowym. On to rozbił Wo- Nowy rok i św. Annę podług kalend. russ.,
łochów u miasteczka Gojsca, odebrał hołd każdy z nich przez 2 tygodnie trwać maj&ce.
w 1552 imieniem króla od Piotra, wojewody Taryfa 1776 r. wykazuje 366 dm., opłacaj&-
mołdawskiego (Cod. dipl., I, fol. 619), przy- cycb podymne, lustracya zaś 1789 r. podaje,
czynił się do zwycięztwa pod Obertynem iż Proskirów ma 184 dm. żydowskich, miesz-
(Bielski), pobudował bramę w Kamieńcu i za- czan pociężnych 96, chałupników i pieeho-
mek nietylko ufortyfikował ale i kształtniej tnych. 126; dochód z miasta wynosi 211,138,
ozdobił (Paprocki). Z ł.askiej, woje wodzianki a ogólny ze starostwa 54,023 złp, 14 gr. Do
sieradzkiej, zostawił syna Stanisława, później- st.stwa należały wsie: Hreczana, Szaraweczka,
szego wwdę bełzkiego, ststę halickiego i koło- Maćkowce, Zarzecze, Oleszyn, Iwankowce i
myjskiego. Ten otrzymał od Stefaua Batorego Leśniów. Znajdowało się ono w dzierżawie
przywilej w 1578 r. na jarmarki na Nowy Konstancyi z Czartoryskich Zamoyskiej, ordy-
Rok, św. Wita i Narodzenia N. M. P., targi natowej. W czasie tej lustracyi magistrat po-
zaś we wtorki; widać więc, że przedtem lub dał następującą, skargę: "w zadosyć uczynieniu
jednocześnie otrzymał P. przywilej miejski. uniwer8ałom, dostawienie uczniów do szkoły
Stanisław Włodek z Elźbiety Zamoyskiej. sio- głównej lekarskiej zalecającym, gdy miastecz-
stry kanclerza, zostawił córkę Jadwigę Firle- ko Podole czyli Bnćniowce do wspólnego ko-
jową, kaszt. zawichostską. Dla czego maję- sztu wraz z Proskurowem wyznaczone, po kil-
tność ta nie przeszła we władanie córki, lecz kakrotnych zgłoszeniach naszych żadnego nie
wróciła do dóbr królewskich, niewiadomo, uczyniło przychylenia, my kosztem naszym
dosyć że podczas lustracyi kaszt. kamien. Hn- do zlp. 400 na oporzą,dzenie i inne potrzeby
mieckiego w 1616 r. posesorem tych dóbr był wynoszf\cym, jako też i na najętą, podwodę
Stanisław Lanckoroński z Brzezia, wwda po- złp. 126 zapłaciwszy, ucznia Wojciecha Plac-
dolski, za ustąpieniem prawa na osobę swoją, kowskiego do Krakowa 1786 r. odesłali, i na

Pro
Pro
55
edukacyę tegoż przez lat trzy corocznie po zlp, życznej, gdzie tworzy duży staw, następnie
120 wypłaciliśmy. A że ten uczeń w czasie drugi pod Pl'oskurowem zwany Rakowem i
teraźniejszych wakacyi, przymuszony uszczu- Dębowem jeziorem, a pod wsią, Knyszkowcami,
pleniem wiktu i dochodów, jako też przez nie- już w pow. latyczowskim, wpada do Bohu.
dojście od miasta Podola podobnegoż wy płace- W 0111. zaczyna się na pograniczu powiatu między
nia o oddaleniu swojem obwieszczonym został, Szumowcami i Różyezna" przyj muje W ołczek,
zaezym w takowej okoliczności do JWPanów zaczynający się pod wsią, Wolkowcami i pod La-
udajemy się, jak naj pokorniej dopraszając się, tyczowem wpada do Bohu. OJ lewej strony
aby połowa kosztów naszych z mta Podola wpadają, do B}hu: Zwonicka al. Fossa, już
wrócona nam byla, nadal zaś, aby inue miasto w pow. latyc7.0wskim; Bożek bierze początek
do wspólnej naszej expensy przykładało się" na granicy Wołynia pod wsią Łyczówką, pły-
(Baliński, Starożytna Polska). Na sejmie nie granicą powiatu od zachodll ku wschodo-
z 1764 r. Stany Rzpltej zapewniły dożywocie wi i pod :Międzybożem wpada do Bohu. OP1'ÓCZ
naststwieproskurowskiemordynatowiKlemen- Bohu i jego dopływów przepływają powiat;
sowi Zamoyskiemu, łącznie ze ststwem tama.. Uszyca, biorąca początek w południowej części
wackiem i dzierżawą Wieprzo,we Jezioro, w woj. powiatu pod wsią Nową Wsia" płynie przez
bełzkiem położonemi. Po przyłączeniu Podola wieś Sokołówkę, gdzie przechodzi do pow. la
do Rossyi w 1796 r. w P. ustanowiono urzędy tyczowskiegJ i dalej ku D!liestrowi. Pl'zyjmu-
powiatowe i w tym roku nadauo mu herb: je w granicach powiatu Kadejoweczkę al. Usz-
w niebieskiem polu J stnały na krzyż uło:o- kę, płynącą, pod Szarawką, i Bednarówką.
ne, średnia ostrzem ku dołowi a 2-ie ku górze. Zbrucz płynie z Wołynia gl'anicą, pow. pl'O-
Cesarzowa Katarzyna darowała sstwo prosku- skurowskiego pod Tarnorudą" Satanowem,
rowskie feldmarszałkowi Gudoniczowi, od któ- przez pow, kamieniecki ku Dniestrowi, przyj-
rego przeszło do jego spadkobierców Lizogu- muje stmmienie: Gniłą, Szukaj wodę i Olcho,
bów; dziś większa część tego majątku znajduje wiec. Smotrycz bierze początek z błot około
się w obcych rękach. W 1822 r. miasto uległo m. Fulsztyna; włr.ściwie tworzy się z małych
pożarowi, przyczem wszystkie archiwa spło- rzeczek Wierzchówki, Skwili, Pisi i Trościań-
nęły. Opis podał Orłowskij w PodoI. eparch. ca, które w m."Gródku, w pow. kamienieckim,
Wied. Pl'oskul'owski powiat zajmuje płn.-zacho - łączą, się tworząc rz. Smotrycz. Powiat zajmu-
dnią. część gub. podolskiej; graniczy na płn. je 48'48 mil kw. czyłi 2345 w. kw. al.
z gub. wołyńską" na zachód z GalicY1\, od któ- 244,372 dziesięcin, jest więc najmniejszy
rej oddziela go rz. Zbrucz, na wschód z pow. ze wszystkich 12 powiatów gub. podolskiej.
latyczowskim, na płd. z kamienieckim i uszyc- Z ogólnej tej przestrzeni miasta zajmuują 566
kim. Położenie wyniosłe, zwłaszcza nad Zbru- dz., osady i wygony 20,492 dz" pola orne
czem i w płn.-zachodniej części, gdzie lezy tak 157,925 dz., łą,ki 22,201 uz., lasy 2,673 dz.
zwane Awratyńskie płaskowzgórze, od które-. (ilość b. lasów zmniejszyla się obecnie do
go ciągną. się wzgórza w pow. proskurowskim ] 6,755, t. j. 6.85 ogólnej pl'zestrzeni), błota i
i są.siednich Najwyższe wzniesienie pod m. wody 18,380 dzies. Ziemi w posiadaniu wło-
Fulsztynem dochodzi do 1160 stóp ang. 011.0- ścian liczy się 112,265 dzies., w tej ilości
lice przylegają.ce do Wołynia są więcej pła- 88,837 ornej; ziemi prywatnej i rząd. 11'7,633
skie; brzegi Smotrycza i Uszj'cy kamieniste. I dz. (o l'll ej 75,156 dz.). W pow. jest 170,065
Gleba wszędzie czarna, urodzajna; grubość mk., w tej liczbie 89,032 męil. i 81,033 kob.,
czarnowiemu rozmaita, od stopy do kilku ło- wypada więc na 1 milę kw. 3,507 mk., pod
kei, na podłożu gliniastem. Z rzek zraszają- względem więc gęstości zaludnienia powiat
cych powiat. naj ważniejszą jest Boh, zaczyna- proskuruwski zajmuje drugie' miejsce po ka-
ją.cy się na. granicy Wołynia z A wratyńskie- mienieckim. Pod względem wyznalI: 43,541
go plaskowzgórza; zródła jego leżą, około 600 katolików (rubrycela), t. j. 25%, 19 prote-
stóp npm.; przepływa pod Czarnym Ostro stantów, 14,070 (8°/o) żydów, reszta prawo.
wem, Proskurowem i przeJhodzi do pow. laty- sławnych (66%)' Ze wszystkich więc powia-
czowskiego. W granicach powiatu przybiera tów proskurowski posiada naj więcej katolików.
od prawej strony Mszaniec, mają,cy zródło na Podług kalendarza Hurlanda w 179/80 r. by-
Bębnowieckim stepie, uchodzą.cy pod Czarnym ło 18,507 żydów (8552 męż. i 9955 kob.).
Ostrowiem; Płoska, zaczyna się pod wsią Cho- Pod względem stanów: 17M szlachty, 1065
mińcami, płynie z zachodu ku wschowi two- duchownych, 24,000 mieszczan, resztę stano.
rząc 6 stawów, wpada do Bohu pod Proskuro- willi włościanie. :Mieszkańcy trudnią się prze-
wem; długość jej biegu 3 mile; płynie pod ważnie rolnictwem. Ziemia, chociaż urodzajna,
Chomińcami, Czabanami, Daniukami, W odycz- potl'Zebuje jednak nawozu. System gospodar-
kami, :Maleszowcami, Ma.ćkowcami, Szarawecz- stwa po większej części 3 polowy, w niektó-
ką i Hreczaną; Samiec zaczyna się około wsi rycl1 jeunak gospodarstwach wprowadzony
Reżoliniec, przepływa obok wsi Malinicz, Ro- płodozmian. Stopień urodzajności wynosi: dla

56
Pro
Pro
oziminy od 6 do 10, dla jarzyny i owsa 8, ję. z prod. 10,000 rubli; garbarnia w Satanowie,
czmienia 6, hreczki 5 do 6, grochu 6, prosa 12 pracują<3ych 3, przerabia do 4000 sztuk skór;
do 20 ziarn. Naj więcej sieją pszenicy, której fabr. odlewu dzwonów we wsi Zaharowcach,
w 1881 zasiano przez większych posiadaczy zatrudnia 5 ludzi, własność włościanina Jana
27,336 czet., przez włościan 12,707 czet., Ostt'owskiego, przerabia do 80 pud. na sumę
przez mieszczan 696, razem 40,739 czet. Ze- 1080 rubli; fabryka powozów DorożyńRkiego
brano przez większych vvłaśc. 109,626 czet., w Proskurowie. Według sprawozdania kijow-
przez włośc. 44,078, przez miesz. 2684, razem skiego komitetu przemysłowego z 1882 roku
j 56,388 czet. Zyta zasiano przez właścicieli w pow. proskurowskim było 29 fabryk (oprócz
6366, przez włośc. 59,482, przez mieszczan 382, msta Proskurowa), zatrudniających 333 llJ.1zi,
razem 66,230 czet., zebrano przcz właścicieli z prod. 123,650 rubli. Co się tyczy przemysłu
25,464, przez włościan 193,187, przez miesz. domowego to w Satanowie i Mikołajowie mie-
1528, razem 220,179 czet. Owsa zr.tsiano przez szkańcy szyją, kożuchy, które sprzedają, na
obywateli 20,667, przez włośc. 16,766, przez okolicznych jarmarkach; w Iwankowcach wło-
mieszczan 238, razem 36,671 czet., zebrano cianie zajmują się tkactwem, w :Matwiejkow-
przez obywateli 86,3:34, przez włościan 77,118, cach wyrabiają, plecionki, zastępujące dywa-
przez mieszczan 1326, razem 161,778 czetw. ny przy łóżkach, kobiałki, podkładki do wy-
Według wykazu miejscowego statystycznego cierania nóg i iune rzeczy. Za materyał uży-
komitetu z 18RO r. pow. proskurowski produ- wają, sitowia, szuwar zwanego. Handel sku-
kuje różnych gatunków zboża średnio do pia się przeważnie na jarmarkach, z liczby
675,000 czet., z tego na miejscowe potrzeby których znane są, w okolicznych prowincyach:
zużywają, 460,000 czet., pozostałość wywozi w J'armolińcach od 15 czerwca do 1 lipca zwa-
się przez Wołoczyska lub Odessę za granicę. ny na św. Piotra i Pawła; średni obrót wyno-
Bydła w powiecie było: u obywateli] 0,694, :si do miliona rubli. Towar łokciowy przywo-
li włościan 22,581, u innych (mieszczan) 3,735, żą, z królestwa polskiego (Łódź), z Moskwy i
razem 37,010 sztuk, wypada więc na 100 mk. innych miejscowości, powozy, bryczki z Au-
27'65 sztuk; wartość zaś obliczają, na 557,660 stryi, tabuny koni ze stepów południowej Ros.
rs. Koni w miastach 417, u włościan 55,626, syi. Oprócz tego znane są, także jarmarki na
razem 56,043, w tej liczbie 21,999 klaczy. konie w Fulsztynie, kilka razy do roku, i
Owiec wyzszych gatunków u obywateli 8,299, w Czarnym Ostrowiu na Pokrowy (1 paździer-
zwyMych u włościan 46,610 sztuk, razem nika). Handlem zboża trudnią się przeważnie
54,909; w ogóle hodowla owiec w ostatnich w Proskurowie miejscowi zydzi. Swiadectw
czasach upadła bardzo, z przyczyny nizkich na wolną sprzedaż w 1881 r. wydano na
cen na wełnę,. a co więcej braku wypasów od- 16,438 rubli. Z rzeczy kopalnych dobywajf!,
powiednich. Swiń znajduje się 33,092 sztuk. się nad brzegami Uszycy i Kadejoweczki (Usz-
Zakłady przemysłowe w powiecie są na:stępu- ki) fosforyty, szczególniej wś Borbuchy (12 w.
jące: 3 potażarnie: w Czarnym Ostrowie, w Zie- od Jarmoliniec) posiada jedną z większych
lonej i w Mcdwedówce, z produkcyą 2280 ru- kopalni. Rocznie dobywają, do 150.000 pud.,
bli, zajmują 16 ludzi, wyrabiają 1650 pudów; które wywożą do Anglii i Niemiec. Kopalnia
2 fabryki wód gazowych w Proskurowie i w są,siedniej Bednarówce dawała zaledwie do
w Jarmo1ińcach, produkują za 3,000 rubli; 30,000 pud. Skutkiem nałozenia cła wywo
fabr. cukru w Czarnym Ostrowie (piasku), zowego cena produktu na miejscu spadła o po-
własność hr. 7.Przeździeckich Walewskiej, łowę i wiele kopalni zostało zamkniętych. Ka-
założona w 1849 r., przerabia do 28,000 ber- mień wapienny znajduje się w Bębnówce, Li-
kowców buraków, z prod. do 20,000 pud. pówce, Sokołówce i Tomaszówce. .Kuźmin po-
piasku cukrowego; 6 cegielni większych, z do- siada kamień wapienny i ciosowy: na żarna i
chodem do 14,000 rubli; 7 młynów krupcza- kamienie młyńskie. 'IN Nowym Swiecie wy-
tnych większych, zatrud. 31 ludzi, przerab. bJrny piasek d,} hut. P,)d wzglęuem sanitar-
13,175 czet. na sumę 34,652 rubli; 3 browa- nym, oprócz szpitali w Pros kurowie, znajduje
ry, z tych 2 w Proskurowie, zatrud. 6 ludzi, się w Czarnym Ostl'owie , przy fabryce cukru,
przerabiają do 1370 słodu i 34 pud. chmielu; na kilka łóżek. Lekarzy praktykuje w powie-
6 gorzelni: w Niemierzyńcach, Sokołówce, Ko- cie 3 rządowych i 9 prywatnych, dalej jest 6
rytny, Satanowie, Stawczyńcach i w Prosku- aptek i skład aptecznych materyałów. w p,
rowie, zajmują 60 ludzi, przerab. 138,839 pud. Pod względem owiaty jest tylko szkoła dwu-
produktów krochm., wyrabiają 4,272,031 sto- klasowa miejska w P. i szkółki wiejskie przy
pni bezwodnego spirytusu; drzewa zużywają gminach. Obecnie zakładają szkółki duchowne
502 sążni, akcyzy opłacają 286,839 rubli; fa- przy cerkwiach po wsiach. W ogóle oświata
bryka tytuniu w Proskurowie; 5 fabryk świec I stoi jeszcze na bardzo nizkim stopniu. Pod
łojowych: 2 w Proskurowie, w J armolińcach, względem komunikacyi północną część powia-
w Kuźminie i Fulsztynie, zatrud, 16 ludzi, tu przerzyna kolej żelazna odesko-wołoczyska,

Pro
ze stacyami w P. i w Czarnym Ostrowie.
Trakt rzą,dowy prowadzi z Kamieńca do Pro-
skurowa, przez wschodnią część powiatu, ze
stacyami w Jarmolińcach, Antonowcach i wP.
Trakt ten na wiosnę i w jesieni jest tak błotni-
sty, że komunikacya prawie niemożliwa. Pro-
jektowana jest obecnie droga bita (szose)
z Proskurowa przez Jarmolińce, DunajowGe do
KamieńGa. Pod względem administraGyjnym
powiat dzieli się na 4 okręgi policyjne (stany):
w J armolińcach, Czarnym Ostrowie, Satano-
wio i Fulsztynie; 2 okręgi pokojowe do spraw
włościańskich: w Jarmolińcach i Czarnym
Ostrowie; 4 rewiry sędziów pokoju: w Jarmo-
lińcach, Czarnym Ostrowie, Satanowie i Pro-
skurowie; 10 gmin: w Maliniczach, Fulsztynie,
Szarawce, J armolińcach, Kuźminie, Sarno wie,
Tretelnikacb, Czarnym Ostrowie, Juryńcach
i Chodkowcach. Obejmują, one 177 okręgów
wiejsąich (starostw); w powiecie jest 191 wsi,
6 miasteczek prywatnych' i jedno rzą,dowe,
19,533 domów. Pod względem kościelnym dzie-
li się powiat na 6 dekanatów prawosławnych,
obejmujących 112 cerkwi. Katolicki dekanat
płoskirowski, dyec.łucko - żytomierskiej, roz-
ciąga się na powiat t. n. i obejmuje 12 parafii:
P., Fulsztyn, Mikołajów, Czarny Ostrów, J ar-
molińce, Satanów, Tarnoruda, Zawalijka, Ku-
manów, Michałkowce i Skazińce. Liczy 41,766
wiernych. Marszałkami powiatowymi szlachty
byli: Gadomski, Grabianka, Orłowski, Bor-
kowski, Przeździecki, Zaleski, Chwalibóg, Mar-
cinkiewicz i Popławski. Dr. M.
Proskurówka al. PłoskŹ1'ówka, mylnie Pro-
sldrówka, w Dad rzką, U szką, dopł. U szycy,
pow. uszycki, okr. pol. Dunajowce, gm. i par.
Sołobkowce, ma 202 OB., 952 mk. (z Hajda-
makami), 616 dz. ziemi włośc., 1216 dz. dwor-
skiej; młyny, papiernia parowa (jedyna w gu-
bernii podolskiej), załrJżona przez Narcyza
Makowieckiego, zatrudnia 20 ludzi i produ-
kuje za 17,000 1'8. rocznic. Cerkiew paraf.
p. w. św. :Mikołaja, wzniesioua w ] 830 r. i
uposażona 33 dz. ziemi, ma 1041 parafian.
Dawniej była tu kaplica kat. par. Mukarów.
Położenie górzyste, gleba glinkowata; znaj-
duje się tu gli\1a garncarska. J esttrJ stara
osada, występują,ca w dziejach w czasie woj-
ny króla Aleksandra z wojewodą, mołdawskim
Stefanem, któremu pomagał Menli Girej, chan
Tatarów krymskich, trwają,cej z małemi prze-
rwami od 1500-1506 r. Polacy dla obrony
usypali szaniec we wsi P., po lewej stronie
rzki Uszki. Po drugiej stronie rzki usypali
szauiec prawdopodobnie Mołdawiauie i Tata-
rzy. W 1542 r. P. została zniszezoną, i zamie-
nioną, przez Zygmunta I z Alitianem Popow-
skim na wś Popowce w pow. latyczowskim.
Następnie wchodziła w skład sstwa barskiego
jako wś bojarska. W czasie lustracyi Hu-
Pro
57
mieckiego, kaszt. kamienieckiego, w 1616 r,
posesorami byli Proskirowscy "prawem wiecz,
nem, na co ukazali komrnutacYI\ za wś Po.
powce, w pow. latyczowskim, za Ś. p. króla
JMci Zygmunta I de data Crac:wiae feria se-
cunda post festum Divisionis Sanctorum Apo.
stolorum proximo anno 1542: która komnm-
tacya, iż poprzedziła konstytucyą" którą za-
broniono frymarków przez konsensa króla
JMci, a do tego, że tak dawno są in possessio-
ne, tedy prawo dobre być znajdujemy, nibilo-
minus wedle przywileju na tę kommutacyą
przodkom swym danego, ad instar aliorum
nobilium servitia bellica z starvstą barskim
pro tempore będącym odprawować będą, po-
winni" (Jabłonowski, Lustracye, str. 28). Na-
stępnie musiała. być w częściach, gdyż nale-
żała w części do Humieckich, dziedziców są-
siednich SołobkowieC'. W 1656 r. został tu
napadnięty i rozbity przez Tatarów krym-
skich ks, siedmiogrodzki Rakoczy, wrac!'jąc
do kraju po zawartym z Polakami pokoju
w Iiędzyborzu. Obecnie P. należy do Ma-
kowieckich. J. Krz.
PI'oskurowszczyzna, mały folw. w pow.
mińskim, w 2 okr. poJ. rakowskim, pomię-
dzy Horodyszczcm Piszczatowskiem i okolicą,
Kryczniki; miejscowość bardzo wzgórzysta i
malownicza. A. Jel.
Proślice, niem. Pro8chlitz, wś i dobra nad
rz. Pratwą, pow. kluczborski, odI. 2'3 mil od
Kluczborka. W 1861 r. jest tu kościół paraf.
ewang., założony w 1580 r., z polakiem nabo-
żeństwem, szkoła ew., 60 dm., 708 mk. (139
kat.,6 żyd.). Obszar d wor. ma 5] 68 mr., na któ-
rych upr 1wiano żyto, kartofle i len. Był tu za-
kład do przerabiania lnu, gorzelnia produkują.
ca spirytus, cegielnia, owczarnia (2000 owiec),
kopalnia torfu (milion cegieł rocznie). Obszar
wiejski miał 1080 mr., karczmę i młyn.
Pl'osmyczy, :WŚ nad rz. Brahinką, pow.
rzeczycki, wlokl'. pol. hrahińskim, gm. Sa-
wicze, ma 33 osad. Grunta wyborne namuło-
we, łą,k wielka obfitość, rybołówstwo znacz-
ne; miejscowość nieco falista, w ogóle bogata
w dary natury, lud zamożny. A. Jel.
Prosna, rzeka, lewy, dopływ Warty, po-
wstaje na Szląsku, pod Zarzyskiem (Sorsisk),
niegdyś własno&cią. (1193 r.) klasztoru N. M.
Panny na l'iasku w Wrocławiu, u stóp wzgó-
rza wznoszącego się na 285 mt. npm. Płynie
zrazu od północy ku południowemu wschodo-
wi; pod Biskupicarni (Bischdorf) skręca ku
wsehodowi, doty kajq,c lasu biskupickiego i
biegnie na W olęcin (262 mt.), gdzie z prawe-
go brzegu zasila się strugą radłowską,. Miną,w-
BZY tę wieś porusza. młyn Kowal, zmienia na-
stępnie 8WÓj bieg ku północy, oblewa zacho-
dnie krańce Psurowa (239 mt.); obraca mły-
ny: Bieniasz (Beasch, Bensch), Scymik na

58
Pro
Pro
wysokości Ligoty, Raj (Roj, 268) pod Sterna-" mienie, łączące się pod Śmiałkami. Nieco dalej
licami (254 mt.), Kozak (Kozok na mapie stoi na P. młyn Kik (Kijek) a przy nim bo-
sztab. a lVIakosc}l na mapach Reymanna i En- gate pokłady torfn; na przeciwległem pobrzeżu
gelhardta), Węgieł (Waengel) i Drochepka wznoszą się pagórki Zdziechowickie z szcząt-
(Oroschepka, Drschepka, Wilhelm), poniżej kami lasu. Uchodząc tędy z kraju królowa
którego dobiega granicy królestwa polskiego. Bona kazała podobno usypac groblę dla ła-
Długość biegu jej na tej przestf7:eni wynosi twiejszej przeprawy skarbów swoich; szedł tu
9'1 klm. Od miejsca tcgo do Siemianic odgra- stary trakt z Wielunia do Byczyny, którym
nicza P. powiaty: olesiński i kluczborsk od wiodła naj bliższa i najdogodniejsza droga
wieluńskiego; o 600 mt. dalej oblewa Kuźnicę. z Warszawy po za granice Rzpltej. Podanie
Żylniowską j lewy jej brzeg wznosi się tu wiąże ucieczkę Bony z młynem, zwali ym dotąd
213 mL; następuie zmierzając ku półn.zacho- Groblą Królewską. p, przed tym młynem od-
dowi, płynie przez W ytokę, przedzieloną kor- lewa staw na praw. brzegu i przyjmuje dwie
donem granicznym, na osadę wieluńską, Pomy- strugi, od Komornik i od lVIokrska. Między
ków, naprzeciw której stoi młym Bonasch (tj, Kijkiem (Kik) a Groblą zmienia P. swój bieg
i dostarcza wody młynom: l1Iarosch (t), Pa- ku zachodowi; poniżej Grobli przyjmuje z le-
protnik, Gola (Goller Muehle), Rzepka, gdzie wego brzcgu strugę uszycką; o 1 1 / 2 klm. w dół
zasila się z prawego brzegu strugą od Brze- rzeki stoi na prawym brzcgu młyn Ług, a na
zin, Roch i Zimnowody (Kaltwasser), w po- zachod. odnodze jej, po stronie Szląska, młyn
bliżu którego przyjmuje z lew. brzegu stru- Utrata. Od Ługu ku północy ciągnie się smug
gę kościeleeką" a nieco dalej, pod J astrzy- bagnisty, który za Skomlinem rozramie'nia się
g:owicami, naprzeciw Wygiełdowa, potok od ku Wieluniowi z jednej, a ku Wieruszowowi
ZarzYt!ka. Od J astrzygowic IWygiełdowa z drugiej strony. Tym smugiem sączy się od
zmierza ku Górzowu, POWYŻEj którego znaj- karczmy Brzozówki struga, która poniiej Za-
duje się huta Paulina, obraca młyn Jagła wady uchodzi do .P. O 1'4 klm. na zachód od
(Jagel, Jaglauer, Jagelowski) i skręca potem ujścia tego stoi młyn dziefŻkowicki, Bezulą
ku północy. Pod Górzowem przyjmuje Brze- zwany, a naprzeciw, t. j. na zachodniej odno-
żnicę (Briesenitz, mylnie Brynica) i płynącą dze Prosny, młyn Nędza (Nensa u Engelhard-
od Szczotek (Sotken) strngę, odlewając staw ta, Nonsir u Reymanna). Nieopodal ztąd,
naprzeciw Czyszkowa. Gorzów (205 mt.) był wśród łąk i bagien schodzą się granice pow.
kasztelanią w r. 1274, a zamczysko miejscowe szląskich: olesińs\l.iego i kluczborskiegQ; o 1'7
miało być wzniesione podczas najazdu Tata- klm. ku zachodowi wpada do P. z lew. brzegu
rów w r. 1241. P. mająca na Szląsku brzegi struga roszkowicka, a w pobliżu ujścia jej
wzg6rzyste, płynie od Wy toki do ujścia swe- stoją dwa młyny: sierosławicki po stronie
go śród nizkich wybrzeży, pokrytych łąkami, Szląska. i Krupka po stronie królestwa pol-
przerywanemi tu i owdzie pasmem pagórków, skiego. Między Krupką a wsią, Golą, o 2'2
czarnoziemem lub lasami. W biegu tym two- klm. na połud.-wschód od W ójcina oznacziJ.
rzy drobne atawy i rozliczne łachy, zarasta- mapa Reymanna na prawym brzegu Prosny
jące trawą, trzcin i rokitą. Minąwszy Gó- młyn Pohl; na lewej zaś odnodze na północo-
rzów, obraca młyn Łączny (Wiesenmnehle), wschód od Byczyny, stoi młyn kluczowski.
zasila się strugą od Lubiąża i oblewa wscho- Wieś Gola, należąca do dóbr wójcińskich, leży
dnią odnogą Praszkę a zachodnią Trusice i na starym trakcie z Bolesławca do Byczyny.
Zawisną. Między Praszką i Bugajem wpada Tuz przy Goli, ku zachodowi, znajduje się
do P. z praw. brzegu Jaworka, a nieco dalej młyn i karczma Zmyślona (lVIyslony-Krug).
strumień ożarowski al. Utrata przy młynie Odtąd do samego Bolesławca spotykamy jedną,
tejże nazwy, pod Krzyżańcowicami, do zacho- tylko osadę na prawym brzegu Prosny, t. j.
dniego zaś ramienia jej uchodzi struga pły- młyn chrościński Kasandra, zwany; Chrościn
ną.ca od Goli. Krzyżańcowice, wieś fabryczna, zaś, własność niegdyś cystersek ołobockich
rozciągająca się na 1 1 / 2 klm. wzdłuż lewego (1245 r.), leży o 1 klm. od rzeki. Powyżej
pobrzeża P., posiada hutę żelazną W sisko Goli wieluńskiej rozdziela się P. na dwa ra-
(Alt- 'V ziesko), a na półn.-zachodnim krańcu miona; północne stanowi granicę, a południo-
jej stoi fol. Łą,cznów. Po stronie królestwa we tworzy łachę pokrytą łąkami, do 5 klm.
polskiego rozpościerają się pola kowalskie od długą. Na południowej odnodze stoją. młyny:
Utraty ku Przedmościu; na przestrzeni tej gołkowicki i nowowiejski. Po złączeniu się
stoi na wschodniej odnodze P. młyn Plewa obu ramion, na wysokości Kosztowa, zwraca
(Plewo, Plewy). Naprzeciw Przedmościa, na.d się P. ku północy. Naprzeciw młyna. chro-
strugą płynącą od Przymiarek (Koenigswi1le), ścińskiego f\chodzą się granice pow. ostrze-
która tu wpada do P., rozłożyła się wieś ko- azowskiego i kluczborskiego, a nieco dalej
ścielna Zdziechowice (Seichwitz), a o 2 klm. wpada Pratwa, najznaczniejszy przypływ P.
na północ od Przedmościa uchodzą dwa stru- z lewego brzegu. Od młyna Kasandra roz-

Pro
Pro
59
dziela dziś p, historyczną ziemię wieluńską; straże graniczne i rojeprzernytników osiadły
lewe jej pobrzeże z pow. ostrzeszowskim przy- tu w bieżą,cem stuleciu po obu brzegach rzeki;
padło Prusom, a prawe pozostało przy króle- Podzamcze wieru$Zowskie stało się jednym
stwie polskiem. W odległych wiekacll bezpo- z etapów kolonizacyi niemieckiej prącej ku
średnie brzegi P. od Górzowa po pod Bolesła- wschodowi. Wieruszów istniał już około 1360
wiec nie były przystępne osadnikom; prć,cz l. wraz z p9blizkiemi osadami na lew, brzegu:
młynów, o których powstaniu nie posiadamy Swiba, Mirków (1253 ?), Wyszanów i ]ub-
wskazówek, znajdujemy tam późniejsze tylko czy na. O 700 kroków od zamku wicruszow-
osady. Jcszcze póżnicjsze, jak np. Chrościn, skiego ku północy stoi na odnodze wschodniej
Chotynin i Mielcszyn, powstawały w pewnem młyn Pasternik. Jak Bolesławiec i Wieru-
oddaleniu. Bolesławicc był drugim grodem szów tak też Mirków przecięto na dwoje przy
nadbrzeżnym; Bolesław syn Odonicza, wspomi- podziale; na gruntach po stronie królestwa
na o nim w dyplomatach z r. 1277 jako o gro- polskiego powstała istniejąca dotąd papiernia.
dzieJ przy którym zaczął zakładać miasto. Tu przyjmuje P. płynącą od Kopanin sokol-
Podział Polf;ki urwał miastu położone na le- nickich Brzeźnicę; nieco dalej, na brzegu, leży
wym brzegu Prosny grunta, na których stoi os. Sopel, a młyn cieszęciński stoi przy ujściu
Pod bolesławiec, a ststwu bolesławickiemu: strugi, powstającej między Osowa.. a Galewi,
Jankowy, Donaborów i Wyszanów. Od Bole- carni. W Cieszęcinie stał kościół p. w. św.
sławca ku północy cia..gnie się wzdłuż praw. Wojciecha już przed r. 1523; nie dalej też
brzegu rzeki pasmo wzgórz po pod Wieruszów; sięgają wiadomości uasze o pogranicznym Osie-
przeciwległy zaś brzeg jest nizki, pokryty ku; naprzeciw tej wsi przyjmuje P. z lewego
Gzczątkami lasów, zaroślami i łąkami. Okolicę brzegu strugę jutrkowską. :Na tym brzegu,
Siemianic (182 mt.) i Opatowa (168 mt.) tyl- ku północy od wspomnianego właśnie ujścia,
ko urozmaicają nie znaczne pagórki. Prawe na przestrzeni około 4 1 / 2 klm. osiadły: Śpik,
pobrzeże P. w okolicy Bolesławca, dokąd się- Zimak, Tonia i NiełaenCJwskie. Naprzeciw fol.
gały posiadłości cystersek ołobockich, zalu- Niełacnowskiego, pod W ęgłowicami, uchodzi
dniało si wcześniej aniżeli lewe, przeciwI e- rzeczka powstająca z 2,ch strumieni, z któ.
głe; tu pojawia się w XIII w. Opatów, pod r. rych jeden płynie od Naramie, a drugi od Łęk
1280 jako własność klasztoru św. Wincentego Królewskich z pod Lututowa. W ęgłowice,
w Wrocławiu, tam Chrościn (1245), Bolesła- współczesne z Osiekiem i Cieszęcinem, leż/ł
wiec (] 266), Chotynin (1213) i Mieleszyn o 700 kroków od ramienia wschodniego i o 1
(1245), pominąwszy Łubnicę i inne osady klm. od głównego koryta P., gdzie idzie gra-
w znaezniejszem nieco promieniu. Międ7.Y nica; nad odnoga, tą stoi fol. Głowienkowski;
Chotyninem a nowsz!!, osad!!, Piaskami, zwana.., tam uchodzi struga pod Mieszałami (I) w!!,wo-
stoi kościołek św. Małgorzaty; u stóp .igo zeffi śród pagórków, ciągn!!,cych się od Oieka
wije się strumyk, który powstaje między Za- po pod Węgłowice. Odtąd znikają wzgórza na
żarem a Wójcinem i na wysokości Piasków praw. brzegu P. O 2 1 /, klm. na półn.-zachód
uchodzi do P. Rzeka rozdziela się tu na dwa od Węgłowic, po lew. brzegu P., między To-
ramiona; główne koryto tworzy granicę, a na nią, a Oświecimiem leża.. Pługa wice. Pod Oświe-
wschodniej odnodze znajduje się młyn Krup- cimieffi rozdziela się znów P. na dwie odnogi,
ka, Od pustkowia ostrzeszowskiego "Szpot" które poniżej Mieleszówki z jednej i Brzezin
płynie P. jednem korytem na przestrzeni 1'3 z drugiej strony zlewają się w jedno koryto,
kIm. i znów się rozdziela przy młynie Mosz- tworząC\ łachę 3 klm. długą a około 1 1 / 2 klm,
czyńskim; na odnodze wschodniej, o 1'3 klm. szeroką; część połudn.-wschodnia łaehy pozo,"
na zachód od Mieleszyna, stoi młyn Choehół stała przy pow. wieluńskim, Skarydów (1360)
a nieco dalej hamernia miedzi (Seiegacz u En- zaś z Oświecimiem i Mieleszówką przy powiecie
gelbardta), naprzeciw której znajduje si fol. ostrzeszowskim. Poniżej Brzezin stoi na pra-
DobrygoEć. O l klm. poniżej hamerni łączą wym brzegu rzeki młyn Kiełpin, a nieco dalej
się oba ramiona w jedno koryto, do którego fol. t n, graniczący od północy z Dębiczami.
wpada strumień płynący od Parcic. Ztąd P. Naprzeciw Dębicz leża, Bobrowniki (L360), po-
toczy się wśród bujnych łąk na Wieruszów; niżej których t. j. pod Kuźnica., Bobrownieka"
naprzeciw tej osady, z lewego brzegu, uchodzi wprost Skrzynek, uchodzi Rudnica. Pod
Janica a raczej Niesób, nad którym odbył się Skrzynkami wykopano w r. 1859 numizmat
wiec w r. 1233 i którego dol!la część przed r. złoty z czasów Trajana. Tu tworzy znów 1".
1793 odgraniczała pow, ostrzeszowski od wie- jedną odnogę, po stronie królestwa polskiego
luńskiego. Do Wiernszowa Rpływają,: drog1l. stoi na niej młyn Osiny, a do niej przypierają
żelazna wrocławska, bity trakt .;,; Kpna, go- pustkowia Budy i Pałaty. Naprzeciw Bud,
ścińce: z Byczyny, Ostrzeszowa i Grabowa, na przy młynie Olasz, powyżej Grabowl\, uchodzi
lewem porzeczu Prosny, z Wielunia i Złocze- Porajówka. Grabów ze starostwem przedęła
wa na jej prawem porzeczu. Komory celne, granica na dwoje; część jego na praw. brzegu

60
Pro
Pro
rzeki nazwano Podgrabowem albo Paryżem. z lewego brzegu, pod Lezion&, przyjmuje stru-
Grabów lezy w nizinie, na bitym trakcie, gę od Mącznik: potem oblewa Radziszew i O-
wiodącym z Skalmierzyc o Kępna; sięga po- siek, gdzie rozdzieliwszy się, opuszcza granicę
dobno 1264 r.: zta,d po(:hodzić mieli Zarembo- pruską, (odolanowską). Naprzeciw Smiłowa,
wie, których później (1417 r.) widzimy dzie- w miejscu późniejszej karczmy sobocińskiej,
dzioami Grabowa, miasta z prawem niemiec- stał młyn Dobrzysłów (około 182 L r.), W po-
kiem. Zamczysko miejscowe, zajęte przez Wła- b1iżu Sobocina, o 2'3 kim. na zachód od Sto-
dysława opolskiego, odzyskał król Włady- bna wpada do P. z prawego brzegu Krzernion-
sław 1393 r. Były tu niegdyś kopalnie rudy ka (Godzie3ze). Wprost Osieka gostyozyńskie-
żelaznej; mosty na P. wiodły do zamku i do go stoi folwark Józefów, a na lewym brzegu
kościoła parafialnego. Ponizej Grabowa, na odnogi zachoduiej, w powieci.e kaliskim, rozło-
pół drogi do Giżyc, schodzą, się granice pow. żył się z swym zamkiem Zydów (1213 r.),
ostrzeszowskiego i odolanowskiego z jednej, własność niegdyś cystersek ołobockich. Na o-
wieluńskiegc i kaliskiego z drugiej strony. dnodze tej, która o 0'7 klm. poniżej zamku
Giżyce, posiadłość arcyb. gnieźnieńskich oko- żydowskiego łą,czy się z głównem łożyskiem,
ło 1357 r., graniczą z Mącznikami, osadą pó- stoją dwa myny, jeden bliżej Osieka,' drugi
źniejszą; na przeciwległym brzegu rzeki leżą na północ od Zydowa. Ztąd płynie P. dalej na
Niwiska i Zamoście z Pustelnikiem (Marcyan). Piwonice (1282), gdzie z lew. brzegu przyj-
O 500 kroków poniżej M&cznik oddziela się muje strumyk (Piwonija?), który obraca młyn
znów odP. ramię, do którego wpadają .Hi a- Wilczak; potem mija Zagórzynek i Rypinek
daszka i, nieco dalej, pod Ostrowem kaliskim, (1287), a naprzeciw Zawodzia i starego miasta
naprzeciw Kani, Łużyca powstająca pod Star- Kalisza przyjmuje z praw. brzegu 8wędrnię
oami, na półn..zachód od ztoczowa. Ku pół z Cienią, którą w nowszych czasach Stawką, i
nMY od K&ni, na lewym brzegu rzeki stoi Trojanówką, przezwano. Zostawiwszy prze-
młyn Teski. Wprost młyna wpada. Głuszyn- dmieście Czaszki na lewym brzcgu, obramie-
ka do odnogi, która pod Przystajni& łączy się nia Kalisz kilkoma odnogami. Na tak utwo-
z głównem korytem. Z lewego brzegu P. pod rzonem ostrowiu stanął przy końcu XIII w.
Raduchowem oddziela się Bystrzec, ramię dzisiejszy Kalisz. Ślady pierwotnego znacho-
przeszło 13 klm. długie, które pod Ołobokiem dzimy w Starem Mieście, sięgają,cem czasów
miesza swe wody z Ołoboczką i z nią wpada przeddziejowych. Z Kalisza, drugiej po Po-
do P. Na Bystrcu, który tworzy łachę około znaniu stolicy wielkopolskiej, rozpromieniają
500 kroków szeroką, stoją 3 młyny: Podg'ór- się t.rakty i gościńce na Wsz)'stkie strony. Ku
ny (Górski) poniżej Radl1chowa, Wielowiejski zachodowi wychodzi bity trakt na 8kalmierzy-
i .Młynek :Młynikowski między Wielowsią, a ce do Ostrowa odolanowskiego i stary gości-
Ołobokiem. Ku zachod. od Wielowsi (1388 r.), niec na Kościelną, Wieś i Gołuchów do Plesze-
własności niegdyś oystersek ołobockich, wzno- waj na wysokości Kalisza, w tymże kierunku,
szą się wśród wyżyn miejscowych t. zw. oko- schodzą się niedaleko granice powiatu odo-
py szwedzkie, Przeciwległe, prawe porzecze lanowskiego i pleszewskiego. P. oddzielają,p,
jest nizkie i tu tworzy P. takie łachy, które Kalisz od Ogrodów, własności proboszczów
z małemi przerwami ci&gną, się od Przystajni przy kościele św. Mikołaja, zmierza ku grani-
po pod Zadowice (odnoga Kakawska zowie cy pruskiej, którą, na chwilę opuściłaj po pra-
się podobno Zapławiem). Na p)'zestrzeni tej wym bl'zegu zostawia Majków (1282 r.) i
leżą odwieczne siedziby szlacheckie: Kakawa Warszówkę (1335 r.), gdzie się znów rozdzie'
(1388), Wola Droszewska (1377) i Zadowice la; zachodnią odnogą oblewa Kościelną Wieś
(1213). Pod Kakawą, znajdowała się około (1171 r.), z klai'>ztorem niegdY8 benedykt y-
1821 r. i później papiernia, a pod Wolą, Dro- I nów, a wschodnią obraca młyn Woźnik, poni-
szewską, młyn i Wólka z karczmą, zwaną, żej którego, o 600 kroków, w pobliżu Podlesia
Zwyoięztwem. Naprzeciw tej karczmy, na sa- Kucharskiego, dobiega granicy. Rozdziela ona
mej granicy stoi druga" Wydarła", uchodzi popod Niniew pow. kaliski od pleszewskiego.
Ołoboczka i rozłożył się Ołobok z Zamościem. Wyjąwszy o'kolicę Chocza, prawy brzeg P. na
Ołobok był już w r. 1208 osadą, kościelną, tej przestrzeni jest mniej błotnisty aniżeli le-
w której niebawem stanął klasztor cyster- wy i zt&d więcej zaludniony. Na lewym brze-
sek, uposażony przez Władysława Odonicza. gu leżą, Kuchary (1198 r.) o 2 klm. od głó-
W okolicy Ołoboka łowiono bobry na rzece. wnego łozyska, Popówek (1309 r.) o 1 klm.,
W 1360 r. król Kazimierz poruczył Kalisza- Macew (1410 r.) o 2 klm., Jedlec (1309 r.) o
nom, ażeby uspławnili tę rzekę na milę po- 800 kroków. ą, Gołuchów o przeszło 3 klm.; na
wyżej Ołoboka, W tej okolicy zlewała się przeciwległym zaś pobrzeżu w Kaliskiem:
(w pewnych porach roku) Pro.ma z Baryczą" Pruszkowa o] 1/ 2 klm.; Zagórzyn (1326 r.)
dopływem Odry. :Miną,wszy Zamoście ołoboc- zaś, Szadek (1326) i Kurza o kilkaset kroków
kie, obraca P. młyny Sławiński i Zadowicki, tylko od brzegu, a Dojutrów przypiera prawie

Pro
całkiem do rzeki. Pod Dojutrowem uchodzi
struga od Borkowa (7 1 / 2 klm. na północ od
Kalisza), a pod Kurzl\ druga, od Jastrzębnik
(1213 r.). Między KlU'zl\ a. Dzadkiem sto.i młyn
Żabiak. Na płn.-zachód od Kurzy leią Zerniki
(1364 r.), Laszków (1136 r.) i Biskupice Kie-
rołowskie (1293 r.), naprzeciw których, z le.
wego bl'zegn, uchodzą: Trzemna poniżej Gołu-
chowa i Sowinka pod Podrzeczanami, poniiej
Turska (1::!58 r.). Na Tursko idzie trakt bity
z Pleszewa do B,'gusławia, komory celnej na
granicy pruskiej; ztl\d zaś zwyczajna droga
na Grodzi!}zczko, Janków i Blizanów do Sta-
wiszc7ła. Przez sam środek Blizanowa i Jan-
kowa płynie struga, która powstaje pod Go.
dziątkowem, obraca Nowl\ Piłę i wpada do P.
poniiej młyna Kotusz. Przy tym młynie od-
dziela znów P. po stronie królestwa polskiego
ramię, do którego karta sztabu pruskiego (351
Sobotka) wlewa rzekę Rawoł czyli Czarną
Strugę, dopływ Warty, mylnie kreśląc jej
bieg półkolem od Stawiszyna ku zachodowi.
Między Kotuszem a Rokutowem, własnością
niegdyś Bożogrobców miechowskich, pod Dę-
bniakami, uchodzi do P. z lewego brzegu Ner
al. Struga. Na prawym brzegu wschodniej o-
dnogi, w Kaliskiem, leżą: Brud7.ewek, Kuźnia,
Piła i Olesiec, późniejf\ze osad y' Z lewego
brzegu wpada do P. Korzkiewka poniiej Gro-
dzi8ka (1160 r.). Pod Gt'Odziskiem, w miejscu
gdy P. oddziela odnogę, zwanl\ strugą Żego-
cińską, wznoszl\ się t. zw. okopy szwedzkie,
przedzielone takiemi zalewami od Chocza.
W dawnych czasach Choc7., otoczony z jednej
strony od wiecznemi lasami, a z drugiej P. i
jej licznemi odnogami, obronnem był stanowi.
skiem i jui w r. 1294 znaczną osaul\, w któ-
rej Przemyslaw II sporządzał często akta..
W 1382 r. wystawiono tu gródek obronny,
a starosta odolanowski Bartosz rzucił na pręd-
ce most, którego śladów moinaby szukać
w wspomnianych okopach. Poniiej Chocza le-
żą na tem samem porzeczu: Mycielinek, K wi-
leń, Niniew i Obory, osady późniejsze; pod
Mycielinkiem uchodzi struika; między Niuie-
wem a Oborami schodzl\ się gt'anice pow. ka-
liskiego i słupskiego; naprzeciw Obór leży
Łęg, siedziba niegdyś Łęskich i osada odwie-
czna, przy której znajdują się zwaliska stare-
go zamku i gdzie wykopujl\ różne zabytki
przeddziejowe. Ł:1cha utworzona tu dwoma o-
dnogami P, ma do 16 klm. długości i 11/ 2 klm.
szerokości. Ciągnie się ona wzdłui granicy,
w górę rzeki poza Grodzisko, a. w dół rzeki
popod Prusinów. Wzdłuż odnogi wschodniej
idzie granica; odnogę zachodnią zasilają wspo-
mniana. już powyżej Korzkiewka pod Grodzi-
skiem, Strzydzewka między Polskiem a Zbi-
kami, strumyk od Sadziska i struga wieczyń-
ska pod Wieczynem (1289 r.). :Na północ od
Pro
61
Wicczyna (o 1'2 klm.) stoi młyn, a na prawym
bl'zegu Ruda Wieczyńska. Pod Oborami i Ni-
niewem uchodzą, di) P. dwie strużki bezimien.
ne. P"niżej Rudy Wieczyńskiej rozłoiyły się
osady: Giiałki (12851'.), Czołnochów (1328 r.)
i S7.ymanowice (1250 r.). Między Szymano-
wica.mi a Miniszewem z jednej i Prusinowem
(128,) r.) a Białym Dębem z drugiej strony
zuajduje się wygodny bród na rzece. Pod Pru-
sinowem uchodzi strumie{l do jej zachodniej o-
dnogi. Na tej odnodze stoi. papiernia i mty/)
Robakowski; wieś Robaków lezy na ostrowiu.
O kilka set kroków na póŁnoc od wspomnio-
nego brodu schodzą się na lewy.m br7.egu P.
grauice pow. pleszewskiego i wresiRkiego.
W powiecie tym leżą na pobrzeiu: Zerniki,
Kretków (1382 r.), Ch wałów i Komorze, na
pl'zeciwległym zaś brzegu: Górki, Lisewo
(1480 r.), Polazinski (!), Olsza, Ruda Komor-
ska i Modlica. Między Lisewem a Szy,mano-
wicami uchodzi do wschodniej odnogi Swier-
czynka, a do głównego koryta, pod Olszą,
płynąca od Łukomia struga. P. uchodzi do
Warty pod Modlicl\, o 3 klm. na południo-za-
chód od Pyzdr; długość biegu jej wynosi 180
klm. Prócz wymienionych powyżej dopływów
wspominajl\ Starożytuości Polskie Pokrzywni-
cę, której istnienia nie stwierdzają znane nam
zródła, wyka7.ana ta.m struga Rokułowa. C!)
jest Nerem, uchodzl\cym w pobliiu Rokutowa.
Zachodząca w dyplomatach wielkopolskich
pod r. 1209 Syrcha (Kod. Wiełkop., n. 64) nie
zdaje się być dopływem Prosny. Wątpliwym
dokumentem z tegoż roku (Kod. Tyniecki, str.
9) Mieszko Stary nadał klasztorowi św. Wa-
wrzyńca połowę P. z wszelkiemi użytkami od
Kościelnej Wsi do Kuchar podłężnych; w r.
1213 Władysław Odonicz nadał klasztorowi
ołobockiemu część Pro sny z bobrami; r. 1247
przy podziale Wielkopolski dostał się Bolesła-
wowi kraj od Prosny do Przemętu. W 12801'.
Przemysław II oddając Herdanowi wieś Do-
brzec z pod Kali8za. do osadzenia na prawie
niemieckiem, pozwolił mu ryby łowić i młyny
stawiać na P.; o uspławnieniu (1362) jej i o
moście (1382) pod Choczem wspomniano już
powyżej. Przed upadkiem Rzpltej płynęła P.
środkiem pow. kaliskiego, uchodząc p,od Giży-
cami i wypływając z niego między Zernikami
a Tomicami; w r. 1793 dostała się królowi
pruskiemu, a w r. 1807 księztwu warszaw.
skiemu; od r. 1815 rozgranicza część w. ks. po-
znańskiego od królestwa polskiego. Pod wzglę-
dem archeologicznym zasługuje lewe jej porze-
cze na szczególną uwagę badaczy. E. Cal.
Prosna 1.) wś nad rz. Prosną, pow. wie-
luński, gm. i par. Praszka, od!. od Wielnnia
22 w., ma 21 dm, 120 mk. 2.) P., os. leś.
nad rz. Pilicą, pow. rawski, gm. Góra, ma 1
dm., 8 mr. ziemi dwors.

62
Pro
Pro
PrO!!lna, al. Prośna, niem. Prossen, WŚ, do.. Prostale, wś pryw., pow. dzisieński, w l
min. i okr. domin., pow. chodzieski, o 5 klm. okr. poL, o 42 w. od Dzisny, 5 dm., 64 mk.
na zachód od Budzynia, par. Ryczywół, pocz- Prosti{'jow, niem. P,'ossnitz, mto okręgowe
ta i st. dr. żel. w Budzyniu. Około r. 1580 w:Mol'awii, na równinie Hany, 15,000 mk.,
należała P. do Piotra Czamkowskiego; było piękne kościoły, st.arożytny ratusz, fabryki
tam wówczas 7 1 / 2 łan. osiadłych, 7 zagrodni- sukna, cukru i in., targi na zboże. Osada bar-
ków i 13 nemieś!.; około 1773 r. wchodziła dzo starożytna, niegdyś siedlisko braci cze-
w skład dóbr wyszyńskich FiJipa Raczyń- skich, którzy mieli tu słynne szkoły i dru-
ski ego, ssty mieśC1iskiego. WŚ ma 27 dm., 189 karnię.
mk., (147 kat. i 42 prot.) a dominium 7 dm. i Prostiwec, wś, pow. bychowski, gm. horo
]04 mk., obszaru wraz z f,)lw. Wyrydianna, decka, ma 28 dm, i 121 mk., z których 2 zaj-
699'89 ha czyli 589'74 roli, 29'85 łąk, 57'98 muje się krawiectwem.
past., 29'67 nieuż. i 1'65 wody; czysty doch. Prostka, mała odnoga rz, Oły, w pow. bo-
grun. 7668 mrkj cegielnia; chów owiec; wła- brujskim, w obrębie gm. Nowe-Stepy, naprze-
8cicielem jest Karol hr. Raczyński. W skład ciwko wsi Plesowicze, długa przeszło na 1/ 2
okr. domin; wchodzi cegielnia i fol. Wyrydian- w.; tworzy wyspę na zakręcie Oły, A. .fel.
na; cały okr. ma 156 mk., przeważnie katol. Prostkergllt, ob. lmmionlcen,
Prośnianka al. Prośnionka, wś, pow. byd- Prostki 1.) Wielkie, wś nad rz. Łyk, na pol.-
goski, o 9 klm. na płd.-wschód od mta powiat., I prus. Mazurach, pow. łecki, 2 klm. od granicy
par. i poczta w Bydgoszczy, st. dr. żel. o 4 królestwa polskiego, 5 klm. na płn. od st. kol.
klm. w Ohmielnikach; ma 3 dm. i 23 mk. (10 żel. wGrajewie, 17 klm. na płd. od miasta
kat., 13 prot.). Należała dawniej do starostwa pow. Położone w okolicy lesistej, mają glebę
bydgoskiego. gliniastą, miejscami gołe piaski. Mieszkańcy,
Prośnica, struga pod Okoniem, w gm. Ga- w liczbie 1300, prawie wyłącznie Polacy, tru-
lewice, pow. wieluńskim. dnią się rolnictwem. Przeładowywanie towa-
Prośnica, rzeka, ob. Persanta. rów do wagonów rossyjskich i na odwrót za-
Prosniska, os., pow. sokołowski, gm. i trudnia około 150 robotników. 3ześciu spedy-
par, Kossów, ma 2 dm. torów tu mie"zkających trudni się przeważnie
Prosnitz (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, transportem drzewa z Rossyi. Pamiątką hi-
pow. rugijski, st, p. Poseritz. storyczną jest słup graniczny, jaki książę 01-
Prosiło, w XVI W. Pl'osno Zaliesne, wś i bracht w r. 1545 wznieść kazał na oznaczenie
foL, pow. włocławski, gm. i par. Chodecz, 9 granicy między Prusami a Litwą i Prusami a
dm., 84 mk. Wś ma 30 mr. Fol. P., mający .Mazowszem. Obok łacińskiego napisu umie-
389 mr., należy do dóbr Ohodecz. W 1827 r. szczono na nim herb Prus i Litwy. SŁup ten
6 dm., 60 mk. Według reg. pob. pow. prze- stoi zapewne w miejscu starożytnego kamienia,
deckiego z r. 1557-1566 wś P. Zaliesne, jaki istniał tu w XVI jeszcze w. i stanowił
w par. Przedecz, własność Jakuba Zaleskiego znak graniczny pomiędzy ziemiami PruRów, Ja-
i bJ'aci, miała 2 łany (Pawiński, Wielkop., dźwingów i Mazurów (ob. Galindya, II, 4'75).
II, 23). Jerzy Ramungol Ramek, komtur ryński, na-
Prosnów, wp., pow. konstantynowski, gm. daje r. 1432 Marcinowi i Janowi, synowi Ty-
i par. Huszlew, poczta Międzyrzec, ma 21 dm., burcego, 20 włók w P. na prawie magdebur-
236 mk., 396 mr. W 18 7 r. 22 dm., 136 mk. skiem. Rudolf v. Diepo1tskirchcn nadaje roku
Prosocha fol. dóbr Turowa w pow. opol- 1509 Marcinowi, sędziemu ziemskiemu, stare-
skim. I , mu Pawłowi .Małemu, Marcinowi, Janowi, sy-
Prosowce, wś, pow. zbarazki, odl. 9'5 klm. noi Tybuce?o. i Pwł?wi z Prstek 7 1 / ,
od st. p. i tel. w Podwołoczyskach, leży na włok pod Nledzwedzlem na pr.awle magde-
zachod b Zb ' r Y g . cy od gub bursklem, II obowiązkiem /2 słuzby. Pod P.
. rzegu rucza, p z ram . ł . dl ' l k '
wołyńskiej. Granice: wschod. Zbrucz, połudn. r?zegra a Się zasz?zytna a ?rza p s 'lCo
Dorofiówka, zachod. Pieńkowce i Medyń, półn. b!twa P?dczas w.oJny s,zedln.eJ, ,a mlano'!'l-
Worobiówka. Obszar gminny 651 mr, W 1857 Cle.wkrotce po meszczęs}lweJ bitwie. trzYllIo.
1'.335 mk.; w 1880 r. w gminie 376; rz.-kat. w:eJ pod "'Yarszawą. Wncenty GoslCwskl po-
189 par. Toki (o 5 klm.) gr.-kat. 218 par. bl zupełme P?łączone sIły szwedzko. bra.ndn-
Sk ' k . K ' ' k . t 175 ł ' sbe pod dowodztwem Bogusława Radzlwlłła
orY-I. asa poz. gm. z apI. z r. . h W Id k 8 ' d ' ' k 1656 Z b ' t
; . l r. a cc a paz Zlerm -a r. a l o
Properou:a W?la, ws 1 fl., pow. ku- lub wzięto do niewoli 7000; ks. Bogusław i
tnowskl, gm. Zychh.n, ar. Oporow, ma 6 d., wielu ze starszyzny wpadło w ręce zwycięz-
110 mk., 216 mr. ZJeml dwors., 7 mr. włosc. ców. Obecnio jest tu st. poczt., tel. i kol. żel.
W 1827 r. było 8 dm., 38 mk. Omnibus pocztowy kursuje do Ostrykółu.
Prossen, ob. Kielary. 2.) P. Małe, komora celna, tamże. Ad. N.
Prossin (niem.), ob. Proszczyńslde jezioro. Prostredna Wes, węg. Kis-Ladna, WŚ 1 hr.

Pro
szaryskie (W ęg .), między górami, nad rz. Her-
nadem, st. kol. koszycko- bogumińskiej, 332 mk.
Prosty, wś, pow. grodzieński, w lokI'.
pol., gm. Górnica, o 8 1 / 2 w. od Grodna.
Prosty.'., wś i fol. nad Bugiem, pow. wę-
growski, gm. i par. Prostyń. Leży w dolinie
nadrzecznej, o] 1/ 2 w. od Bugu z praw. brzegu,
niedaleko od Małkini, st. dr. żel. warsz.-pe-
tersb" w bagnistem położeniu, odl. 29 w. od
W ęgrowa. Posiada kościół par. mur., urząd
gminny, 32 dm., 336 mk. W 1827 r. było tu
28 dm., 231 mk. Kościół tutejszy, słynny
z odpustu na św. Trójcę, gromadzącego dzie-
siątki tysięcy pobożnych, założony był wraz
z parafią w 1511 r. przez Prostyńskich, dzie-
dziców wsi. W 1758 roku wzniesiono nowy
z drzewa a w 1852 r. obecny murowany. :Mię-
dzy wotami zawieszonemi w kościele były kaj-
dany, oddane tu według tradycyi miejscowej
(podanej przez p. Delf. Kalicką) przez małion-
ków, właścicieli P., którzy popadłszy w nie-
woJę tatarską, zostali z niej cudownie wyzwo-
leni. Dobra P. mają 3280 mI'. obszaru, sama
wieś ma 505 mI'. P., par., dek. węgrowski,
2510 dusz. P. gmina należy do sądu gm. okI'.
I-go w Sadownem, graniczy z gm. Sadowno i
Płatkownica, ma 2942 rok. i 4599 mr. obszaru;
st. poczt. Małkiń. "\V skład gminy wcho-
dzą: Kępa-Pruska, Kielczew, Kutaski, Mo-
rzyczyn, Orzelek, Prostyń, Treblinka, wieś i
młyn, i Złotki. Br. Ch.
Prostyrń al. Prostyrnia 1.) odnoga rzeczna,
pow. piński, w obrębie gm. Chojno, szeroko
płynąca i stanowiąca połączenie rz. Strumie-
nia z Prypecią, z prawej strony, prawie na-
przeciwko odnogi tegoż nazwiska, łączącej
Prypeć ze Styrem (ob.). Długość około 1 mili;
prąd wody ma kierunek od Prypeci ku Stru-
mieniowi na północ. 2.) P., odnoga rz. Styru,
pow. piński, łącząca Styl' z Prypecią z prawej
jej strony, w obrębie gm. Ohojno, na prze-
strzeni począwszy od wsi Stare Koni, aż po
za wieś Para. Długość odnogi około 10 w.; ma
ona kilka rozgałęzień mniejszych. A. Jel.
Proszanka, urzęd. Pruszanka 1.) Baranki,
wś, pow. bielski gub. grodzieńskiej, w 2 okI'.
pol., gm. Aleksin, o 33 wiorst od Bielska.
2.) P. Stara, wś, tamże, o 23 w. od Bielska.
3.) P. Nowa al. Mała, wś, tamże.
Proszczyce, po białorusku Proszczycy, wś i
dobra nad kotlinami rz. Słuczy i wpadającej
do niej Wiesiejki, pow. słucki, w lokI'. pol.
starobińskim, gm. i par. kat. Słuck, o 3 w. od
szosy bobrujsko- brzeskiej. Wś, niekiedy zwa-
na Wielkie (Wialikija) Proszczycy, ma 33
osad pełnonadziałowych. Dobra, dziedzictwo
niegdyś kn. słuckich Olelkowiczów, z kolei
ks. Radziwiłłów, a od drugiej cwierci b. wie-
ku ks. Wittgensteina, mają około 83 1 / 2 włók
Pr.
63
w gruntach lekko szczerkowych, urodzajnych;
łąk i Jasów obfitość. A. Jel.
Proszczyńskic, jezioro, niem. P/'oessin-See,
leży pod Proszczynami, w pow. szcEecinkow-
skim (ob. Powiat wałecki przez Calliera, str.
45). "Palus Bzuczina" w przywileju z 1286
r., nadającym templaryuszom pewien obszar
ziemi nad.. Drawskiem, odn'Jsi Schmitt (Gesch.
d. Dt. Croner Kr., 243) do Brocza nad wsią
tejże nazwy w pow. miastkowskim, z wię-
kszem atoli prawdopodobluńl>twem objaśnia je
wydawca Nowego Kod, Wielkopol. jako joz.
Proessin czyli Proszczyńskie (tamże, str. 8).
Proszczyny, niem, Proessin, dok. Pros/n,
Pro8na, wś w Pomeranii, pow. szczecinkowski,
leży na płn. Ozaplinka i Drahimia, graniczy
od zach. z Kłaszewem; wchodziła w skład sta-
rostwa dl'ahimskiego (Oallier, Pow. wałecki,
str. 45). f(ś. Fr,
Proszenie (w XVI w. Proschynye), wś,
kol., os. karcz. i Ol>. Jeś., pow, piotrkowski,
gm. Bogusła wice, par. W olborz, leży na Jewo
od traktu z Piotrkowa do W olborza. W ś i kol.
ma 39 dm., 357 mk., 836 mr.; os. karcz. 1 dm.,
2 mk., 2 mr. d wor.; os. leś. 2 dm., 11 mk,
2050 mI'. lasu (w tem 30 m!'. roli), W 1827 r.
26 dm., 221 mk. Według Lib. Ben. Łask.
(n, 230) dziesięcina z łanów włok szła na
stół arcybiskupi, jeden tylko łan, zwany Ly.
chawa, dawał plebanii w Czarnocinie. Pleban
w W olborzu otrzymywał tylko kolędę po gro-
szu z łanu. Reg. pob. pow. piotrkowskiego
we wsi Proshynye, w par. Wolborz, własn. bi-
skupa kujawskiego, wykazały w 1552 r. 21
osad a w 1553 r. 12 łanów (Pawiński, Wiel-
kopolska, II, 267). Br. Ch
Proszew, wś i fol. nad rz. Kostrzyniem,
który tu wpada do Liwca, pow. węgrowski,
gm. Wyszków, par, Kopcie, odl. 14 w. od
Węgrowa, ma 43 dm., 456 mk.; młyn wodny.
W 182'7 r. 36 dm., 247 mk. Dobra P. skła-
dały się w 1885 r. z fol. p" Wólka l'roszew-
ska, rozL mr. 1108: fol. P. gr. Ol'. i ogr. mI'.
420, łąk mr. 171, past. mr. 82, lasu mI'. 36,
nieuż. mr. 66, razem mI'. 775; bud. mur. 2,
z drzewa 20; płodozmian g-polowy; fol. W ól-
ka Proszewska gr. Ol'. i ogr. mr. 240, łąk mr.
62, past. mI'. 16, Jasu mr. 6, nieuż, mI'. 9, ra-
zem mr, 333; bud. mur. 2, z drzewa 4; płodo-
zmian lO-polowy. WŚ P. os. 43/ z gr. mr. 520;
wś Wólka Proszewska os. 19, z gr. mI'. 293.
Proszewska \Vólka, wś i fol., pow. wę-
grqwski, gm. Wyszków, par. Kopcie. Fol w.
należy do dóbr Pros zew,
Prószka, rzka w pow. opolskim, płynie ko
ło wsi Chmielowice, Dliekaństwo i Pruszków.
Proszki, wś nad rz. Dzisienk3;, pow. dzi-
sieński, w 2 okI'. pol., gm. Jody, okI'. wiejski
i dobra Łopacińskich Tadulin, o 15 w. od gmi-

M
pre
Pro
ny a 7l w. od Dzisny, ma 11 dm, 106 mk. mę i zagrodę i nadto łan dał za wySługi. Wś
(w 1864 r, 42 dusz rewiz.). ta należała do par. rz.-kat. w Radłowie i sta-
Proszków al. Prostk'owo, fol. i młyn na nowiła posiadłość biskupią. Mac.
strudze smoguleckiej, pow. wągrowiecki, o 11 Proszów, niem. Proschau, 1353 Preschow,
klm. na południe od Wyrzyska; par. i poczta wś, pow. namysłowRki. W 1842 r. był tu ko.
w Smogulcu, st. dr. żel. o 7 klm. w Osieku, ściół kato l. filialny do Kreuzendorf, szkoła kat.
okr. domin. Smogulec; 3 dm., 27 rok. Młyn od 1779 r., 51 dm., 2 sołtystwa, 354 mk. (18
istniał już za czasów Łaskiego (L. B.. I, 121) ewang.). Wieś należała do dóbr biskupstwa
Proszkowa "óra, wzgórze w gm. Jeleń, wrocławskiago.
pow. chrzanowski, w poluli stronie gminy, nad Proszowa, wś, pow. tarnopolski, o 5 klm.
granicą gm. Dęba, na lew. brzegu Przemszy, od urz. poczt. W Baworowie a o 6'8 klm. od
w pobliżu pot. Byczynki, uchodzącej do Przero- sądu nowo i urz. tel. w Mikulińcach. Granice:
szy, wśród rozległych mokradeł. Wznies. 27 4 wschd. Smolanka, połud. Skomorochy i Mi
mt. npm. (szt. gen.). Miejsce znaku triang. kulińce, zachod. Czartorya i Myszkowice, półn,
Prószkówka, dawniej Poclzbęcze, fol. dóbr Zastawie i Baworów. Obszar dwor. 1431 mr.,
Lipie, w pow. sądeckim. włok 555 mr. W 1857 r. 438 mk.; w 1880
Prószkowo, wś i ful. nad 1'1.. Iławką, pow. r. w gm. 602, na obsz. dwor. 50; rz.-kat.18,
mławski, gm. Dąbrowa, par. Szrcńsk, odI. o 17 par. Baworów; gr.. kat. 620, cerkiew paraf.
w. od Mławy, posiada ewang. dom modlitwy w miejscu, z filiami: Smolanka (350), Skomo-
i szkołę począt. ewang., wiatrak, 35 dm., 314 rochy (48). Magdalówka i Teklówka (759),
rok. W pobliżu cigną się rozległe błota, bio- razem 2210 gr.-kat., dek. Trembowla. Szkoła
rące początek od Żuromina. Fol. P. rozległy etat. o 1 naucz., kasa pożycz. gm. z kapit.
w ]885 r. mr. 574: gr. Ol'. i ogr. mr. 248, łąk 1387 złr.; właśc. pos. dWOI'. Władysław hr.
mr. 235, past. mr. ], nieuż. mr. 20; bud. mur. Baworowski. B. R.
3, z drzewa 5, pokłady torfu. Dawniej w skład Proszowice, w dok. P,'os8ovicz, Prnschowi-
dóbr wchodziły: wś P. os. 51, z gr. mI'. 438; cze, os. miejska, ful. i dobra, przed 1867 r. mia,
wś Stołowo 08. 12, z gr. mr. 287; wś Rochnia sto, pow. mif1chowski, gm. i par. PI'oszowice,
os. 24, z gr. mr. 622; wś Wola Prószkowska Leży śród. wyżyny krakowskiej, sięgającej
os. 19, z gl'. mr, 440; wś Otrów os. 19, z gr. w okolicznych wzgórzach do 1050 st. npm.,
mr. 406. BI'. Ch. na wzgórzu wznoszącem się na bl'zegll obszer
Proszkowo, wś, pow. dzisieński, w 4 okr. nej kotliny, która zapewne stanowiła niegdyś
pol. gm. Prozoroki, okr. wiejski Ziabki, o 16 dno jeziora. Dziś wody tego zbiornika upro-
w. d gminy a 44 I/ w. od Dzisny, ma 17 dm., wadza Szreniawa. P. jeżą przy starożytnym
125mk. (w 1864 r. tylko 34 dllSZ rewiz.); trakcie z Krakowa do Kielc, połą,czone z Kra-
należy do dóbr Boryskowicze, Doboszyńskich. kowem drogą bitą, odl. od Miechowa 28 w.,
Była tu kapl. katol. filialna drewniana.. od Krakowa około 4 mil a od Wisły 2 mile.
Proszkowo al. Pruszkowo, Małe Prochy, P. posiadają obecnie kościół par. mur., kościo-
wś, pf1w. kościański, o 21/ klm. na południo- łek fil. za osadą, szkołę począ,t. męzką i żeń-
wschód Rakoniewic, na zachód od Wielichowa, ską, dom przytułku dla starców, sąd gm. okr,
par. Prochy, poczta Rakoniewice (Rakwitz), V, urząd gm., st. poczt., fabrykę narzędzi rol-
st. dr. żel. pod Bukówccm (Eichenhorst); 24 niczych (z prod. do 12,000 rs.), aptekę, około
dm., 165 mk. (15 katol., 150 prot.). W 1'.138;) 200 dm. (przeważnie drewniane) i do 2000
dziedzice Proch, Proszkowa i Tarnowej prze- rok. Na obszarze ful. jest browar i młyn wo-
kazali kościołowi parafialnemu dziesięciny z P.; dny. W 1827 r. było 154 dm., 1027 mk.;
w r. 1580 posiadał P. .Maciej Proski; było tu w 1862 1'.169 dm., 1670 mk., wyłącznie katol.
4 zagrodn. i 2 osadn. Około 1739 r. należała P. są starożytną osadą, stanowiącą, centralay
do Rozalii Kierskiej. E. Cal. punkt słynnej z zyzności okolicy. Spływaja. ce
Prószkowska' Wola, wś, pow. mławski, ku Wiśle wody półaocnych tarasów wyżyny
gm. Da,browa, par. Szreńsk. Wchodziła w skład krakowskiej powyżłabiały tu liczne doliny i
dóbr Prószkowo (ob.). poznosiły bogate pokłady napływowe, którym
Proszniów, pow. kaluski, ob. Brożniów. gleba prosz:JWSk:l zawdzięcza swą słynną, uro-
Prosznyowicze, pierwosna nazwa wsi Wo- dzajność. Zyzność globy ścią.gała tu licznych
li Radłowskiej, w pow. brzeskim. Długosz opo- osadników i zachęcała do rolnictwa, zwłaszcza
wiada (L. B., II, 136), że Zbigniew Oleśnkki że blizkość Krakowa i drogi wodnej (Wisła)
przeniósł ją z miejsca bagnistego: ex tristi ułatwiała. zbyt korzystny. Dolina Szreniawy
optimam effecit, transferendo agros eius ver- stanowi kolebkę licznych rodów małopolskich.
sus borram et antiquos agros novis in cruda P. były pierwotnie wsią królewską; istniał tu
radice exstirpatis adiugendo. W dawnej wsi zapewne dworzec służą,cy za miejsce spoczyn-
było 6 łanów kmiecych; biskup dodał 6 no- ku królom w ich podróżach po kraju. Królowa
wych łanów, utworzył dwa sołtystwa, karcz- 'Elżbieta założyła tu kośoiół parafialny, jak

Pro
Pro
65
przekonywa akt nadają,cy temu kościołowi wość leżała odłogiem, granice od nieprzyja-
dzieięciny z łanów we wsi Szczytniki, nada- ciela nie były bezpieczne; przeto celniejsi
nych przez Kazimierza W. niejakiemu Petrli- ludzie złożyli sobie 1562 r. sejmik w Pro8zo-
nowi Brunowi (Kod. Małop, 372 i 374). Ko- wicach, nad wolą, i wiadomość królewską,
ściół był p. w. św. Jana. Wkrótce potem na- z którego posłano do króla posły, upominając
stąpiła zapewne lokacya miasta na obszarze się powinności królewskiej, zeby sejm złożył
wsi. Długosz pod 1412 r. opowiada jak J a- i w Polsce mieszkał: czego jeśliby uczynić
giełło spiesząc z Litwy na spotkanie przyby. nie chciał, iz oni o sobie chcą, radzić", Podług
łego do Krakowa ks. Ernesta austryackiego, lustracyi 1563 r. "ie.sth łanow 10 3 / 4 , z ktho-
nocuje w Proszowicach, które zwie miastem rich pro festo Martini placzą per gr. 20, ktho-
(oppidum). W Lib. Ben. (II, 154) opisuje Dłu- rzi piwa niewal'zą, a iesth ich 110, od kazdego
gosz P. jako miasto mające 14 łanów i folwark domu per gr. 1. Gutowe placzą pywowaro-
królewski. Kościół paraf. był murowany (la- J wie na quarthal: rinkowy per gr. 12, uliczni
tere coeto) p. w. Wniebowzięcia Matki Boskiej gr. 10, ktorich poczeth odmienia szie. Theras
i św. Jana Chrzciciela. Proboszcz pobierał od iest rinkowich 17 a ulicznich 20. Jathek rze-
mieszczan i z folw. dziesięciny i kolędę, miał zniczich 5, z kazdei per gr. 12 et per duos la-
w mieście 6 domów, dają,cych mu czynszu pides sepio Jathecznego od 6 okyen albo kra-
kwartalnego po 9 skotów. Byli przy plebanie mow pro quartali per gr. 4, a od sziodmego
wikaryuaze, przy kości ole istniała altarya po- gr. 2. Pokazali raycze przywiley regia Casi-
bierająca dziesięcinę z jednego folw. w Dzie- miri 1456 super cOIlcessione fori septimanalis
mierzycach (Lib. Ben., I, 121, II, 79). Czynsz et exactione fora.lium pro oppido. Prziwiley
z P., w ilości 16 grzyw., stanowił uposazenie 1467 donacionis balnei titulo perpetuo Nico-
altaryi przy kościele św. Anny w Krakowie lao de Dolsko barbitonsori. Przywiley na
(Lib. Ben., II, 14). Trakt (śtrata publica) iathki ziwiolne 1490. na postrzigalnią y na
przechodzą,cy przez P. słuzył królom gdy je- wagę, alye niemasz czo do skarbu obraczacz
chali do Korczyna, Kielc, Lublina, na Litwę, z thakich rzerzi, b1 nędza. Mlinow na Szrze-
Musiał tu stale istnieć dworzec królewski, niawie 2, a na WRzczieklczu 1 ". Lustratoro-
który Dykc. Geogr. Echarda, zwie pałacem. wie 1569 r. ten szczegół zamieszczają,: "dochód
Szczegół o kaflac rzeźbionych w P. dla Ja- rurny arendowali myesczanie pro mar. 36,
giełły w 1393 r. (Zycie domowe Jadwigi i Ja- Stego dawayą burmistrzowy mar. 18, na drze-
giełły, 85) świadczy, że przy dworcu królew- wo, zelyazo, wyczysczenye rzek citra vel ul-
skim rozwijała się tu rzemieślnicza osada, ży- tra mar. 10". Wizytacya Radziwiłła biskupa
jl\ca z robót dla dworu wykonywanych. Gęste krak. z 1596 r. podaje o kościele: "Nadanie
zaludnienie doliny Szreniawy wywołuje po- uniwersytetu jagiellońskiego. Kościół zbez-
trzebę odbywania w P. roków sądowych, czeszczony rozlewem krwi w czasie bezkróle-
które jak świadczą, księgi eą,dowe ziemi kra- wiaj na nowo poświQcony przez sufragana krak,
kowskiej dotąd przechowane, odprawiały się I Jest proboszcz i powinno być 5 mansyonarzy,
w 1377, 1386, 7. 8, 9 i następnych (Rube, z tych atoli jest tylko jeden, z powodu, iż
Prawo polskie w XIV w., str. 4 i 296). Przyj procenta i dziesięciny niewYfłacone. U posaże-
wilej z 1409 r. zastrzega, ze mieszczanie wra- nie lectoris missae (ćwierć łanu) rajcy zabrali.
zie bytności króla lub królowej, mają dostar- Dom zabrała p. Bzowska" (Bukowski, Hist. Re-
czyć pod sprzęty i rzeczy tylko 4 wozy. Zy- form., I, 651). W lutym 1606 r. zgromadzona
gmunt I w przywileju r. 1532 mówi: ponieważ na sejmiku szlachta, podburzona mową Mik.
dla braku wody, mieszczanie z niemałym ko- Zebrzydowskiego, wdy krak., spisała w kilku-
sztem dla jej przywożenia konie utrzymywać dziesiąt artykułach zażalenia na rządy Zy-
muszą, a wrazie pożaru ratunek staje się nader gmunta III. Uchwała ta stała się zarodem
utrudzający, pragną,c przeto tej niedogodności rokoszu. W cza.sie wojny szwedzkiej wiele
zaradzić, pozwalamy: ażeby woda z rzeki Szre- ucierpieć musiało miasto, lustratorowie bo-
niawy sprowadzoną, była kanałami do sporzą,- wiem 1664 r. mówią,: iż rnry poniszczone, ra-
dzonego rezerwoaru wśród rynku, zką,d rura- tusz i postrzygalnia spalone; poboru płacą,
mi dostarczać się ma po domach. Na opędze- mieszczanie zł. 24, wozu zaś wojennego nie
nie nakładów, stanowi król opłatę po 4 gr. od zwykli wyprawiać. "Tych co na okienkach
każdego waru piwa, inni zaś mieszkańcy wno- victualia przedają, jest 5, kto piwo robi płaci
sić mają po groszu co kwartał. Mieszczanie gutowe, jest rynkowych 5, uliczn ych 3; rze.'
zawarłszy w 1549 r. układ z Miechowem, t y- źników 5, tkaczy 5, piekarzów 3, kuśnierzów
czący się składu i sprzedaży soli centnarowej, 5, krawiec 1. W jednymże cechu zostają: ko-
długie z wspomnionem miastem wiedli spory. wale, ślusarze, stolarze, kotlarze, kołodzieje,
Górnicki opowiada, iż gdy Zygmunt August stalrrasy, powroźnicy, miecznicy. Tych rze-
blizko od trzech lat przebywał na Litwie mieślników nie masz oprócz jednego kowala i
"obrażało to ludzie nie pomału; sprawiedli. powroźnika. Szewcy, których jest 5, produ-
Słownik GeografIczny Tom IX.-Zeszyt 97. {j

66
Pro
Pro
kowali list urzędu radzieckiego, który zaka- skie i Kadzice, roz1. mr. 843: fol. Zagrody
zuje, aby zaden z partaczów nie wazył się Proszowskie: gr. Ol'. i ogr. mr. 315, łl\k mr.
roboty nosić, ani towarów wykupować pod 74, past. mI'. 6, lasu mr. 15, nieuż. mr. 15.
winami opisanemi; z miast zaś gdzie Sl\ tego razem mr. 425; bud. mur. 8, z drzewa 10; pło-
rzemiosła cechy, wolno przyjezdżać z robotą idozmian 7, 8 i 9-polowy; fol. Kadzice gr. Ol',
skórami tak garbarzom, jako i inszemu pospo- i ogr. mr. 332, łąk mr. 39, past. mr. 18, lasu
litemu człowiekowi przynosić, przywozić i ml'. 13, odpadki mr. 5, nieuż. mr. 10, razem
przedawać". Miasto należące do wielkorządów mr. 417; bud. mur. 4, z drzewa 5; płodozmian
krak., nie podźwignęło się z upadku; inwen- 10 i 12-polowy. Wś Zagrody os. 29, z gr. mI'.
tarz 1733 r. podaje tylko 60 domów, które 64; wś Kadzice OR. 31, z gr. mr. 132. Pro-
ogółem płacą zł. 4 gr. 5 den. 9. Zamożność szowice gm. nalezy do sądu gm. okl'. V, ma
mieszczan i blizkość Krakowa, ułatwiająca 791 mr. obszaJ'U i do 2000 mk. Br. Ch.
kształcenie synów, sprawiły, iż P. wydały Proszowice. niem. Pro8chowitz, wieś nad
cały szereg wybitniejszych zdolnościami lu- Odrą" pow. raciborski, par. Stara Wieś (Alten-
dzi, przeważnie duchownych. W 1567 r. przy- dorf), ma 724 mr. (667 mr. roli), 473 mk.
szedł na świat w P. Stanisław Bzowski, pó- katol. (18tH r.). .
źniejszy dominikanin, teolog i historyk ko- Proszówka 1.) część wsi Dobrocieszy,
ścioła. (t 1637); Szymon z P. był superinten- w pow. brzeskim. 2.) P., fol. na obszarze Li-
dentem zboru wilenskiego i wydał "A.kta t. j. pia, w pow. nowosą,deckim. Br. G.
sprawy zboru wileńskiego, kLore się poczeli Pi'oi!iz;ówki 1.) z KrzyżanQwicami Małymi i
r. 1557" (Brześć 1559). Inny Szymon z P., Wygodą, W XV w. Pro8chovicze, wś, pow. bo-
poeta łaciński, uczeń akad. krak.. rektor szko- cheliski, par. rz.-kat. w Krzyżanowicach Wiel-
ły św. Floryana (t 1565), wydał w Krakowie kich a urz. pocz. w Bochni (5'3 klm.). Leży
kilka utworów. Ztąd też zapewne pochodził na lewym brzegu Raby, w glebie Ul'odzajnej,
Jan Proszowski, malarz nadworny Jana Kazi- namuli8tej, przy gościńcu z Bochni (5 klm.)
mierza, kształcony we Włoszech, po którym do Sierosławic, na granicy królestwa polskie-
przechował się portret króla (w zbiorze Tom. go. Od zachodu sty ka się z puszczą, niepołom-
Zielińskiego ) i rysunek do obrazu przedsta- ską. Składa się z trzech osad. Sama wie ma
wiają,cego "Wskrzeszenie Piotrowina" (Am- 40 chat i 243 mk., wólka Krzyżanowice :Małe
bl'oży Grabowski, Dawne zabytki, Kraków 37 chat i 202 mk, a wólka Wygoda 11 chat i
1850). On też wykonał rysunki do "Hippiki" 50 mk. Razem 88 dm., 495 mk., (489 rz.-kat.
Dorohos'tajskiego. Dziś jeszcze mieszczanie pro- i 6 izraeL). Obszar więk. pos. wynosi 344 mr.
szowscy synów swych naj chętniej przeznacza- (276 roli, 12 łą,k, 14 pastw. i 42 lasu); pos.
ją, na księży, którzy zajmują, następnie stano- mn. 3]8 ml'. (248 roli, 42 łąk, 26 pastw. i 4
wiska proboszczów w okolicznych parafiach. lasu). Istniała już w XV w. (Długosz, L. B.
Jedynym zabytkiem przeszłości jest kościół II, 131) a w r. 1581 (Pawiński, Małopolska,
wystawiony z cegły, w stylu ostrołukowym. 59) miała dziewięć półłanków kmiecych, 5 za-
F, M. Sobieszczański (w Encykl. Org.) twier- gród z rolą" 6 zagród bez roli, 4 komorników
dzi, że Kazimierz Jagiellończyk wzniósł tu z bydłem, 7 komorników bez bydła, rybitwę
okazały kościół ostrołukowy na wzór wiślic- i rzemieślnika. Na początku XIX w. należała
kiego ale większych jeszcze rozmiarów, ze do Wielowiejskich, po nich do F. Żuka Skar-
sklepieniem, na dwóch rzędach filarów. Twier- szewskiego a w 1885 nabył ją za 60 tys. zł.
dzenie to atoli, niepoparte świadectwami, nie w. a. Ruebenbauer. We wsi most murowany
zgadza się z danemi jakie dostarczają doku- na Rabie. Graniczy na zach. z Damienicami
menty i Długosz. Budowla ta w XIX w. ule- a na płn. z Daczkowem. Od południa i wscho-
gła znacznej przeróbce. Zniżono dach do poło- du oblewa P. rzeka Raba. 2.) P., przyl. Dobrocie-
wy, rozebrano ścianę szczytową i wystawiono cza, pow. brzeski. Wymieniają, ją, regestra
nową zmniejszoną, W 1860 r. dano kościoło- pob. z r. 1581 (Pawiński, Małopolska, 139)
wi marmurową posadzkę. Rysunek kościoła wraz z Porą,bką. Obie osady dzieliły się wów-
podał Tyg. Illustr. z 1867 r. (t. XVI, 128). czas na trzy części: Piotra Otfinowskiego,
Drugi kościołek św. Trójcy pod miastem, nie- :Marcina i Jerzego Porębskich i Barbary Gno-
wiadomej fundacyi, pierwotnie drewniany, jeńskiej. W całej nie wielkiej osadzie był 1
został odbudowany z muru w ostatnich cza- kmieć na półłanku, 7 zagród z rolą" 1 zagroda
sach. Przy kościele są, groby rodziny Gost- bez roli. 2 komorników z bydłem, tyluż bez
kowskich. P. były stolicą, powiatu t. n., któ. bydła i trzy czwarte bez roli. Dzisiaj niema
ry choć mały rozmiarami, był niejako sercem tam takiej osady. Mac.
:Małopolski. jako gniazdo dawniejszych rodów Proszowskie Opatkowice, ob. Opatkowice,
szlacheckich. P. par., dek. miechowski, 4736 Proszyca, wś, pow. sieński, własność Ery-
dusz. Dobra P. al. Zagrody Proszowskie skła- j ka Szołkowskiego, posiada młyn wodny i fo-
dały się w 1885 r, z fol.: Zagrody Proszow- lusz.

Pro
Pro
61
Protasewicz, mały zaśc. poleski we wsch. Prothainen (niem.), folw., pow. morąski,
części pow. ihumeńskiego, w 3.okr. berezyńskim, st. pocz. Alt-Christburg.
gm. dolZańska, ma 1 osadę; miejscowość głu- Prothen (niem.), fol w., pow. pr. holądzki,
cha, bezludna, grunta nizinne, piaszczyste. st. poczt. i tel. Ohristburg.
Protasewicze, wś, zaRc. i dobra poradzi wił. Prothenow (dok.), ob. Pruchno,
łowskie nad rz. Sinia" pr. dop!. Swisłoczy, Protkowszczyzna, ws, pow. słonimski,
pow. bobruj ski, w 4 okr. pol. świsłockim, gm. własność J undziłów. Włościanie zapłacili 6728
Zamosze, o 4 w. od st. dr. żel. lipawo.romeń- rs. wykupu za nadana, im ziemię.
skiej Osipowicze. Wieś ma 18 osad pełnona- Protoiszken (niem.), wś, pow. kłajpedzki,
działowych; zaśc. 1 osadę; dobra, obecnie wła- st. poczt., tel. i kol. żel. Proekuls.
sność ks. Wittgensteina, około 400 włók. Protoczna, wś nad Drucia" pow. bychow-
Miejscowość całkiem poleska, ponura i mało- ski, gm. Czyhyrynka, ma 40 dm. i 213 rok.;
ludna; grunta piaszczyste, łąk i pastwisk du- młyn wodny, pływak.
zo; lud okoliczny, oprócz rolnictwa, zajmuje się Protoka, na karcie Ohrzanowskiego Prze-
pszczolnictwem w puszczach. Młyny wodne; tolca, u Pochilewicza Rotolca i Rotlca, rzeka
smolarnie po lasach, pokłady rudy żelaznej. w pow. wasylkowskim, lewy dopływ Rosi, do
Protasowszczyzna 1.) własność ziemska której wpada pod Białocerkwia" między rze-
w pow. ihumeńskim, od 1842 r. należy do kami Kamionka, a Użynem. Bierze początek
szlacheckiej rodziny Daszkiewiczów, ma 3 3 /, powyżej wsi Maryanówki, przepływa w kie-
włóki. 2.) P., białoruskie Pratasouszczyna, runku z północy na południe pod wsiami: Ksa-
dwa w pobliżu siebie leżące zaśc., pow. ihu- werówką, Pińczuki, Hrebenki, Saliwonki, Hłu-
meński, w 1 okr. pol. uździeńskim, gm. Szack, szki, Skrebesze, Pieszczany. Długa przeszło
par. katol. uździeńska, mają razem 14 osad; 50 w. Powyżej Białejcerkwi rozlewa się
grunta lekkie, okolica lesista, borowa. Nie- w stawy. J.Krz.
gdyś dziedzictwo Oskierków, należała do dom. Protschkenhayn, wś, pow. świdnicki, par.
Szack; drobna Rzlachta ma tu teraz schedy ewang. Fuerstenau, kato!. Gross Mohn!l.u.
dziedziczne. 3.) P., fol w., pow. grodzieński, W 1842 1'.63 dm., sołtystwo, 397 mk. (175
w 4okr. poL, gm. Kamionka, o 50 w. od kato!.), młyn wodny, cegielnia.
G d A J, l Protsch nad Weide, wś, pow. wrocławski,
ro nL . e. Ś
par. katol. winiary, ewang. Psary. Posiada
Protasy 1.) wś, pow. dzisieński, w 1 akr. kościół kat.ol. filialny, wzniesiony 1348 r., od.
pol., gm., okrąg wiejski dobra hr. Czapskich budowany z wieżą, 1760 r. przez hr. Sierstorpf,
Łużki, o 6 w. od gminy a 37 w. od Dzisny, szkołę katol. (od 1798 r.). W 1842 r. było 36
ma 5 dm., 58 mk. (w 1864 r. 27 dusz rewiz.). d d . , l 2 '"' 0 k (52 k l ) ł
2 ) P , d . . ' k ' 1 l m., wor, to w., ;) m. ato., m yn
. ., WS, pow. ZlSlens l, w okr. po ., gm. wodny (od 1353 r.), gorzelnia, cegielnia.
Łuzki, okr. wiejski i dobra Hryniewakich Ja- ProtupiallY, W8 sz!-, pow. 8więciański, w 3
kubeńki, o 8 w. od gminy, 22 dusz rewiz. 3.) 1 d S .. 7 42
P , b b . k . 2 k okr. pol., o 6 w. o 'wlęClau, dm., mk.
., ws, pow. o rUJs 'I, W o r. po!. paryc- (6 katol., 36 starowierów).
kim, gm. Broża, ma 18 osad; miejscowość dzi- Protyk, fol w., pow. prnżański, w 3 okr.
ka, odosobniona, nizinna, grunta piaszczyste. po!., gm. Horodecznal o 28 w. od. Prużany.
4.) P., wś, pow. białostocki, w 1 okr. poL, Proużyny, wś, pow. miński, w 2 okr. pol.
gm. Zabłudowo, o 8 w. od Białegostoku. rakowskim, gm. Iwieniec, przy gościńcu
PI'otereb, opustoszała osada we włości i- z mka W ołmy do mka I wieńca, ma 22 osad
wankowskiej, na lewym brz. rz. Teterewa, t. j. pełnonadziałowych; miejscowość nieco falista,
w dzisiejszym pow. radomyskim, na zachód od małoleśna, grunta szczerkowe. A. Jel.
Iwankowa; ob. Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 1; do- Prowal, przysiołek (ob. t. III, 202, Ruci-
datki: 156. sko 17).
Protesy z Zuzanówką, wś, pow. żydaczow- ProwaJe, ob. Prowała.
ski, odL 16'4 klm. na pd.-wschód od są,du Prowalene fol w., pow. orszański, posiada
pow., urz. poczt. i tel. w Zurawnie. Granice: krupiarnią; własność Sawatiugina.
wschód. Dą,browa, Dołżka, płd. Dubowica, To. Prowalie, uroczysko, ob. Ostr, (t. VII, 672),
maszowce, płd.-zachód Perekosy, płn.-zachód Prowalniewo al. Prowalnowo, wś, pow.
Monasterzec, płn. Kotoryn. Obszar d wor. dzisieński, w 1 akr. pol., gm. Łużki, okr. wiej-
248 mr., włoś<J. 1127 mr. W 1857 r. 430 mk.; ski i dobra Szyrynów Porzecze, o 5 w, od
1870 r. 512; 1887 r. w gm. 611, na obsz. gminy a 38 w. od Dzisny, przy b. dr. poczt.
dwor. 20; rzym.-kat. 75, par. Wojniłów, gr.- z Wilejki do Dzisny, ma 2 dm., 46 mk. (14
kat, 548. Cerkiew par. w miejscu, z filią, Da" dusz rewiz. w 1864 r.).
browa (267) razem 815 gr.-kat, dek żura- Prowała al. Prowale, WB, pow. żółkiewski,
wieński. Szkoła o 1 naucz. Właśc. pos. dwor. ,16 klm. na płd.-zach. od sądu pow.i st. kol.
Ewelina Chajęcka. B. R. I1wowsko-bełzeckiej w Żółkwi, 11 klm. od urz.

68
P.ro
Pr.
pocz. w Krechowie, Na płd. leży Hucisko, naj podają, aktafrancisz. ob. Encykl. Kośc" V, 580),
zach. Horbowice (część Huciska), na płn. Kre- odnowiony był w 1721 r. przez Józefa Pawła
chów, na wschód Krechów i Fuj na. Wody Korsaka, chorążego smoleńskiego, a następnie
płyną, strugami na wschód i wpadają, po za 0- w 1852 r. staraniem parafian. W 1797 r.od-
brębem wsi do pot. Fujny. Zabudowania wiej - dano parafia, franciszkanom, których mieszkało
skie leżą na płn.; na płn.-wsch. leży grupa wówczas 4 w klasztorze. W 1832 r. franci.
domów "Hołuby". Na płd. od zabudowań szkanie zostali skasowani i parafią powierzono
wiejskich wznosi się wzgórza do 298 mt., a na księżom świeckim. Parafia katol., dek. dzisień-
wschód od niego drugie do 373 mt. Własn. skiego, ma 4268 wiernych i kaplice w P. i O-
więk. (Micewskich) ma roli or, 15, lasu 148; strowiu a dawniej i w Nowej Psui. Okrą,g
włas. mn. roli Ol', 239, łąk i ogr. 34, past. 43, wiejski P., w gm. t. n., obejmuje mko P. wsie:
lasu 61 mr, W r. 1880 było 47 dm., 290 mk. Kulhaje, Rudniki, Zapole, Szo (Szczo), Osi-
w gminie, 10 rz.-katol., 275 gr.-kat., 5 izrael., nówka, Górowe, Lepiejki, Bondary, Jałówka,
9 olaków, 281 Rusinów. Par. rzym.-katol. Bojary, Szaragi, Wiracieje, Sohaczki, Łozowo,
w Zółkwi, gr.-kat. w Krechowie. Lu. Dz. Góranie (Horanie), Długie, Kamionka, Skro-
Prowałas, jez. w pow. święciańskim, na botllny (Skrabatuny), Dziwniki, Zaiwiś, Zau-
płd. od stacyi Ignalino, pod wsia, Garbany, łek i Draczyno (Draczyny), w ogóle w 1864 r.
w pobliżu jezior Łankois iMajtys. 432 dusz rewiz. włośc. uwłaszczonych, 83
Prowarda, rzeczka w gub. kowieńskiej, b.ludzi d warskich, 24jednod worców i 18 żołnie-
lewy dopływ Szeszuwki, lew. dopł. Wilii. Za rzy urlopowanych. Gmina P. należy do 1 okr.
pośrednictwem P. spływaja, do Szeszu.wki wo. pokojowego do spraw włośc., 2 rewiru powo-
dy z obszernego błota zw. Wielki Rojst. łanych do służby wojskowej z pow. dzisień-
Prowarken (niem.), fol w., pow. frydlą,dzki, ski ego oraz 3 akr. sądu pokoju i obejmuje 94
st. pocz. i tel. Domnau. wsie, maja,ce 466 osad, zamieszkałych przez
Prowdy, fol w., pow. lepeIski, należy do 6209 włościan pl. ob. Zarz-a,d gminy w mku
dóbr Lachowo. Prozorokach. Gmina. składa. się z 6 okr. wiej-
Prowehren (niem.), dobra ryc., pow. ry- skich: P., Sanniki, Błoszniki, Ziabki, Dziwni-
backi, st. pocz., tel. i kol. żel. Królewiec (odI. ki i Cerkowno. Szkoła gminna znajduje się
7 ' / 2 klm.). Obszar 194 1 /, ha. w Prozorokach. Uczęszczało do niej w 1885/6
Proweoa, Prawina, rzeczka w pow. ko- r. 48 chłopców. Podług spisu z 1864 r. było
wieńskim, pr. dopływ Niemna, do którego U. w gminie: 1465 dusz rewiz. włośc. uwłaszczo-
chodzi pod mkiem Rumszyszki; bierze pocza,- nych, 81 b włośc. skarbowych, 335 b. ludzi
tek śród obszernych błot. Długa do 20 w. dworskich, 53 jednodworców i 67 żołnierzy
Proweniszki al. Prowieni8zki, st. dr. żel. urlopowanych. P. były niegdyś dziedzictwem
warBz.-petersburskiej, w pow. trockim, na Jozafata Kuncewicza, arcybiskupa połockiego;
przestrzeni Kowno-Wilno, pomiędzy Kownem około 1609 r. dziedzicami byli Jan Rahoza
(o 19 w.) a Koszedarami (o 15 w). z żoną Eufemia, Masłowówną., po śmierci któ.
Prowent, os., pow. włocławski, gm. i par. rych w 1616 r. nastą.pił dział pomiędzy ich
Ohodecz, ma 3 dm., 33 mk. synami Jaroszem i Dymitrem, na część Jaro-
Prowina, 1255 r., al. Browina, niem. Froe- sza Rahozy dostały się P. W 1629 r. P. były
ben, rzeczka, ob. Frgba. już własnościa, Bazylego Tukowicza, który za-
Prowirszulis, jez. w pow. rossieńskim, pisał na majętności tej 600 kóp groszy żonie
z którego Łukna wypływa. swej Zofii. W 1664 r. Stefan Tukowicz zasta-
Prowie, ws, pow. kowieński, gm., par, i st. wił a w dwa lata później sprzedał P, Justy-
poczt. w Janowie (o 3 w.). nianowi Szczyttowi, wojskiemu połockiemu.
Prowochyn, pole w Pomeranii, nad rzeką Tenże Szczytt w 1677 r. (podług Balińskiego
Dzierzgoń, obejmują.ce 30 włók. W 1304 r. w 1698 r.) sprowadził do P. ks. franciszkanów.
otrzymał je Janko (Joncko), Prusak, od Zegar- W 1691 r. P. były własnością. Ewy z Korsa.
ta z Szwarcburgu (ob. Kętrz, O ludu poL, str. ków ks. Czartoryskiej, I.mo voto ks. Sołome-
191). reckiej. W 1710 r. Krzysztof Szczytt, cześnik
Prozoroki, folw. i mko, pow. dzisieński, lit., syn Justyniana, zapisuje P. żonie swej
w 4 okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra Prozo- Annie z Zawiszów. W 1713 r. tenże Krzy-
roki, o 327 w. od Wilna a 30 w. od Dzisny, sztof Szczytt dał prawo wyderkafowe na ma.
ma 33 mk. (15 męż, i 18 kob, podług spisu jętność Szo, należąca, do P., ks. franciszkanom
:G ]882 r.); według zaś spisu z 1866 r. było tu na Bumę 1000 złp. W 1719 r. Krzysztof Be-
14 dm. i 103 mk. różnych wyznań; własność nedykt Szczytt, kasztelan smoleński, nabywa
bar. Kreutza. Kościół par. katol. p. w. N. M. drugą. część P. Następnie P. należą, kolejno do
P., wzniesiony z drzewa przez Justyna Szczy t- syna jego Józefa, kasztel. mścisławskiego, a
ta, podkomorzego połockiego, w 1698 r. (po- następnie około 1750 do wnuczka jego gen e-
dług rubryce1i (Balińskiego) i al. w 1677 (jak rała Krzysztofa Szczyttaj po bezpotomnym zej-

Pro
ściu tegoż przechodzą na jego siostry, które
spłaciwszy Teresa ze Szczyttów Eustachowa
Chrapowicka, instygatorowa litew., obejmuje
P. na wyłl\czną własność, poczero przechodzą
do jej syna Józefa Chrapowickiego, marszałka
gub. połockiej. Około 1811 r. własność jego
syna Michała, marszałka dzisieńskiego, po.
czem około] 848 r. przechodzl\ drogą sukcesyi
do jego syna Arkadyusza, od niego zaś do bar.
Kl'cutza. Dziś P. przcszły w obce ręce.
Proz.orysz.ki 1) wś nad rzką. Łowkistą,
pow. trocki, w 2 okr. pol., gm. Zośle, okr.
wiejski Stabinciszki, o 6 w. od gminy a 39 w.
od Trok, 18 dm., 188 rok. kato!. i 8 żydów
(w 1864 r. wraz z zaśc. Łopciszki 80 dusz re,
wiz.); należy do dóbr Poporcie, dawniej Zale-
skich, następnie Tuchołków. 2.) P., zaśc. na
lew. brz. Wilii, pow. kowieński, okr. pol. i st.
pocz. Janów (o 15 w.), par. KOl'miałów, 017
w. od Kowna, własność Zdanowicza.
Próżanka, zaśc., pow. wilejski, w 3 okr.
poL, gm. Miadzioł, o 48 w. od Wilejki, 1 d.m.,
12 mk. prawosł.
Prozytas, zaśc. włośc., pow. wileński, w 1
okr. pol., gm. Rzesza, okr. wiejski Krzyżaki, o
4 w. od gminy, 14 dusz rewizj należy do dóbr
skarbowych Rzesza Gulbin.
Prstec (moraw.), niero. Perstetz (ob. Pier-
ściec). Leży nad pot. Bajerką, pr. dopływem
Wisły. Wznies. wsi 290 mt. npm. W zach.
stronie wznosi się góra wapienna, Kępa wino-
hradzka (317 mt.). Przy niej piec wapienny.
Par. kat. P. obejmuje wsie: Uchylany, Zabo.
rze, Kowale i Rostropice. Kościół p. w. św.
Mikołaja. W miejscu szkoła ludowa dwuklas.
St. poczt. Skoczów. W r. 1880 było 83 dm.,
574 mk.j rz.-kat. 371, prot. 190, żyd. 13,
Niemców 27, Czechosll\z. 1, Polaków 545.
Prstna (mor.), ob. Piersna. W 1880 r. było
59 dm., 448 mk., rz.-kat. 442, prot. 4, żyd. 2;
1'01aków 394, Czechosląz. 1, Niem. 18. Br. G.
Prucheił!ko, w XVI w. Prochensko i Pro-
chenislco, wś włośc., pow. opoczyński, gro. Ow-
czary, par. Błogie Stare, od!. od Opoczna 25
w., ma 43 dm., 369 mk., 1034 mr. W 1827 r.
było 27 dm., 213 mk. Według Lib. Ben. Ła8k.
(1, 628) wś dawała dziesięcinę, wartości do li
grzywien, swemu plebanowi w Błogiem. We-
dług reg. pob. pow. opoczyńskiego z r. J 577
wś P., w par. Błogie, należąca do opactwa su-
lejowskiego, miała 10 łan., 2 zagrodo z 1'011\
(Pawiński, Małop., 293). Br. Ch.
Prucbna, w XVI w. Prochny, wś i fol, pow.
sieradzki, gm. i par. Wróblew , od!. od Siera-
dza 10 w.; wś ma 12 dm., 150 mk.; fol. 2 dm.
W XVI w. łany kmiece i dworskie dawały
dziesięcinę pleb. w Wróblewie. Wś P. nale-
'lała podobno później do prob. w Wągłczewie.
"tV 1874 r. dobra P. składały się z folw. P. i
Zurawiec, rozl. ror. 113: fol. P. gr. Ol'. i ogr.
Pru
69
mr. 87, nież. mr. 8, razero mr. 95; bud. z drze
wa 5; fol. Zurawiec gr. Ol', i ogr. mr. 17, nie.
użytki mr. 1, razem mr. 18; bud., z drzewa 3.
W Ś P. os. 36. z gr. mr. 153; wś Zurawiec os.
6, z gr. ror. 57. Fol. . należy obecnie do czę-
ściowych właścicieli. Wedłl1g reg. pob. pow.
sieradzkiego wieś Prochny, w par. Wróblów,
miała w 1553 r. 6 łanów a w 1576 r. 8 ła.
nów (Pawiński, Wielkop., II, 220).
Pruchna al. Próchna, wś, pow. bielski,
obw. sąd. strumieński, na Szląsku al1str., leży
przy gościńcu strumieńsko-frysztackim, linii.
dl'. żel. cesarza Ferdynanda. Graniczy od płn,
na przestrzeni 6 8 / 4 klm. ze Szll\skiem pruskim;
od zach. leżą Zebrzydowice Górne, Kończyce
Małe; od płd. Rudnik a od wschodu Ochaby i
Drahomyśl. Wzdłuż wschod. granicy płynie
pot. Knajka, lewy dopływ Wisły. Zabudo-
wania wiejskie legły przy gościńcu z Draho.
myśla do Frysztatu. Wznies. wsi koło kościo.
la 283 mt.; na płd..zach. od tego wzgórze Ba.
not (294 mt.). U płn. stóp wzgórza leży wól-
ka Babiszów, dalej na płn. wólka Gawliniec,
na płn.-wsch. Borowiec; przy drodze do Dra-
homyśla Knajski Dwór; na płd. od niego Ru-
dnik i las rudnicki, na zach. ostatniego fol.
Chylistwo. Oprócz tego są wólki: Chałupy
Nowe, Kopaniny i Podbór. W 1880 r. było
162 dm. (Chałupy Nowe 9, Gawliniec 13, Ko-
paniny 7, Podbór 3, Rudnik 8); mk. było 1525
(Chałupy Nowe 74, Gawliniec 105, Kopaniny
63, Podbór 28, Rudnik 69); sama wś P. liczy
122 dm., 1186 mk. (552 męż., 634 kob.). Co
do wyznania w 1880 r. 942 rz.-kat., 555 prot..
28 żyd., a co do narodowości: 1429 Polaków,
10 Czecho-szla"zaków, 44 Niemców. We wsi
jest kościół kato!. paraf. starożytny, p. W. śW.
Anny. Do par. należą: Rychold, Knaj i Kun.
czyce Małe. Obejmuje 2645 dusz kat" 950
pro t., 43 żyd. W miejscu są d wie szkoły lu-
dowe 2-klas., st. p. i kol. Dobra Sl\ własno..
ścią arcyks. Albrechta. P. jest siedzibą zarzą-
du tych dóbr. Br. G.
Prucbnik, potok, powstaje w gro, Krama-
rzówka, pow. jarosławski, w lesie Grabińskim,
płynie na wschód przez Kraroarzówkę, nastę
pnie zwraca się na płn. i opływaja"c zach. i
półn. podnóże góry I wy (406 mt.), przepływa
wś Prucbnik; ubiegłszy 12 klm. wpada do
Mleczki wschodniej.. We wsi Pruchnik odle
wa kilka stawów. Zródła leżl\ na wysokości
328 rot., a njście 224 mt. npm. Br. G.
Prucbnik, pasmo wzgórzy na praw. brzegu
Wereszycy, między Lelechówka" a Janowem,
w pow. lwowskim, na płn.-zach. od Janowa,
pod 41 0 22' 40" wsch. dłg. g. a 49° 56" płn.
szer. g. Roślinność okolic tych wzgórzy, u
stóp których od płn.-wsch. rozlegaj !!I się
wielkie błota, jest dosyć ciekawa, a chociaż nie
bogata, to przecież charakterystyczna, gdyż

70
Pru
Pru
r0811.1\ tu: AlY8sum montanum, Veronica spica- przełożony aż do zajęcia Galicyi przez Au-
ta, Pyrola. umbella.ta, Teucrium [ohamaedrys stryą był proboszozem. Wtedy poświęoił ko-
itd, Wznies. 357 mt. npm. a 60 mt. nad pobliz- śoiół 14 maja 1684 r. Jan Dębski, sufragan
ki staw Janowski. Br. G. przemyski. Geograf ówozesny ,CeUarins (De-
pruchnik 1.) mtko w p«?w.jarosławskim, od!. scriptio Poloniae, wyd. Amsterdam, 1659, str.
21 klm. od Jarosławia, przy gościńcu z Jaro- 326) nazywa Pruchnik: "castellum munitum".
sławia do Dubiecka, nad pot. Cietrzewią, al. Par. rzym.-kat. nalezy do dyeo. przemyskiej,
Pruchnikiem, ktory uohodzi z lewego brze, dek. pruchnickiego, i obejmuje Czudowice,
gu do Mleczki. Składa się z 205, przewa- Chorzów, Hawłowice Górne i Dolne, Jodłówkę
żnie drewnianych, domów z podcieniami, zabu-I z nowo wymurowanym kościołem w r. 1831,
dowanych w rynek i kilku krótkich ulic. Mie- Kramarzówkę, wieś Pruchnik, Rozborz Długi
szkańcy w liczbie 1503 (718 rnęi., 785 kob.), i Okrągły, Rzeplin, Swiebodnę, Tyniowice
740 rzym.-kat., 188 gr.-kat., 3różnow. i 188 i Węgierkę. Par. gr.-kat. ma cerkiew muro-
izrael., trudnią się szewstwem i masarstwem. waną, (dyec. przemyska, dek. pruchnicki), o-
Dawniej(Siarczyński, rps. bib. Ossol., Ng 1826) bejmuje Węgierkę (Uherkę), Tyniowice, Ha-
liozono w P. do stu szewców, dostarczających włowice Górne i Dolne, Przedmieście Górne
obuwia dla ludu wiejskiego a nadto istniał tu i Dolne, Chorzów, Jackowice,.Tuligłowy i Wo-
przemysł garbarski. Obecnie znajdują, się tu lę Węgierską,. Pleban gr.-kat. ma uposażenia
piękne sady, jest kilku garncarzy i innych 74 mr. roli i 4 mr. łą,k a oprócz tego 83 zł.
rzemieiUników. Słynęły w okolicy tutejsze ku- w. a. dodatku do konguny. :Mtko graniczy na
kiełki, t. j. pszenne długie ohleby. Miasto leży wschód z Ohorzowem, na płn. z Tyniowicami
w kotlinie, w położeniu pagórkowatem. Naj- i Hawłowicami, na zachód z Rozborzem Okrą-
niższy punkt na płd.-zachodniej stronie miasta, głym a na południe z Pruchnikiem wsią,. 2.)
przy krzyżu, wznosi się 244 mt., najwyższy na P., wś pod miasteczkiem t. n., zabudowa-
płn.-zaohod. krańou, przy gośoińcu, 294 mt. Na na wzdłuz potoku w zwartej dolinie, ma
południe od mtka wznosi się lesiste wzgórze 230 dm. i 1322 mk. (660 męż., 662 kob.), 1214
Iwa do 406 mt. P. posiada kośoiół par. rzym.- rzym.-kat., 86 gr.-kat. i 22 izrael. Prócz tego
katol. i cerkiew gr.-kat., szkołę ludową cztero- na obszarze dworskim są, 4 dm., w któryoh
klasową" urzą,d pooztowy, kasę pozyozkową, przebywa 34 mk., 24 rz.-kat., 7 gr.-kat. i 3
gminną, z kapit. 4105 zł. w. a., aptekę i leka- izrael. Z obszaru 3060 mr. przypada 1068 mr.
rza. Co czwartek odbywają, się targi 8021 sty- na własność większą, mianowioie 375 roli, 23
cznia i 26 lipca doroczne jarmarki. O poozątku łąk i ogr., 38 pastw. i 638 la,>u, a 1992 mr. na
P. niema wiadomośoi; pierwszy raz bowiem własność mniejszą, t. j. 1348 mr. roli, 238 łąk
czytamy nazwę Prochnig na dyplomie erek- i ogr., 275 pastw. i 131 lasu. We wsi znajdu-
cyjnym parafii w Krośnie z r. 1399 (A. G. Z, je się szkoła etatowa, młyn wodny i kasa po-
VI, p. 134-136), na którym jako świadek zyczkowa gminna z kapit. 2000 zł. w. a. Wieś
podpisał się Bernard rector ecclesiae in Pro- wraz z mtkiem w bieżą,cym wieku należała do
ohnig. Obeony kościół murowany, w stylu go- Morskich, naRtępnie do Włodzimierza hr, Dzie-
tyckim, założył Kość ozyli Konstanty, dziedzio duszyckiego, poczem przeszła wianem na Zy-
P., około 1436. Szlachecka rodzina Próchnic- gmunta hr. Szembeka. Graniczy na wschód
kich, mająca tutaj siedzibę i zamek, z którego z Jodłów h, na płd. z Komarzówką. Od wscho-
atoli niema śladów, wsławiła się dwoma bisku- du odgranicza ją. góra. Iwa i lasy od Węgierki
pami: Mikołajem kamienieckim, i Andrzejem, i Woli '\Vęgierskiej. Gleba składa się z uro-
aroyb. lwowskim t 1633. FundacYI\ parafii dzajnej gliny. W lesie zwanym Kuoowem stoi
odnawiali: Mikołaj, bisk. kam., Jan z Rozborza, na wznies. 404 mt. leśniczowka Borowieo. Mac.
podczaszy przemyski, i Jan Miąsik, dziedzic P., PruchlJiszcze al. Pruchniska, rus, Prykmy-
mianowicie fundacyą Leszka, jako też Piotr szaze, wś, pow. kołomyj ski, odI. 5'62 klm. od
i Aleksander z Rozborza, rozszerzają.c fundacyą, sądu pow., par. rz.,katol., urz. poczt. i tel.
Konstantego. W rozgraniczeniu dóbr Stanisła- w Gwoźdźcu. Granice: wschod. Winograd ,
wa i Jana Kmitów ? 14 marca 1458 (A. G. Z., płd.-wschod. Ostapkowce, płd.-zachód Turka,
XI, 434, Ng 3442) oznaczono granice P. aż po płn.-zachód Dziurków, płn. Rosochacz, od któ-
Newnadową, (Nienadowa pod Dubieckiem); rego ją. dzieli pot. Czerniewa. Obszar dwor.
1498 r. spalili P. Wołosi. W 1523 porażono 261 mr., włoŚĆ. 775 mr. W 1857 r. 431 mk.,
tu Tatarów a niedługo potem wdowa po Janj(' w 1870 r. 539 mk.; w 1880 r. w gm. 526, na
Próchnickim, sędzim krak., wniosła wianem tę obsz. dwor. 30; rz.-katol. 80, gr.-katol. 455,
majtność Janowi Odrową,żowi Pienią,żkowi. par. Rosochacz. Kassa pozyczkowa gminna
Zwolennik reformacyi, zabrał w 1570 r. kato- z kapit. 920 złr. Właściciel pos. więk. Fran-
likom kościół, który odzY8kali dopiero 1607 r. ciazek Kunz. B. R.
W 1640 r. Anna z Konar Gorczyska utworzy- Pruchno al. Prochniów i Próchno, Kod. dyp!.
ła przy nim kolegiatę mansyonarzy, których, Wielki Prochoow, 1337 Borkenow, później Bro-

Pru
chenowI 1349 Prothenow, dziś po niem. Prochnow
1.) P. Stare,:niem. Alt.P., wś kośc. i dobra ryc.
nad jez. Bytyńskiem, w pow. wałeckim, na
płn.-wschód od Tuczna. Par. katol. Marcinko-
wo, st. pocz. Jabłonowo, szkoła ew. w miej-
SCU; 4478'48 magd. mr. obszaru. W 1868 r.
30 bud., 7 dm., 162 mk., 14 kat., 148 ewang.
P. wymienia już dok. z r. 1251, akt rozgrani-
czenia ziemi Sternberg z Nową Marchią, tu-
dzież przywilej z r. 1349. Obejmowało 40
włók, należało niegdyś do Nowej Marchii.
W 1490 r. nadaje elektor J au Cicero Wedelo-
wi P.jako lenno (ob. Pow. wałecki przez Calliera,
str. 45 i Gesch d. Dt. Croner Kl'. von Schmitt,
str. 251). Dziś posiada te dobra hr. v. Schla.
brendorf. 2.) P. Nowe, niem. Neu-P.! wś tam-
że, 1190'61 magd. mr" 1868 1'.49 bud.. 14
dm., 126 mk., 37 kat., 89 ewang. 3.) P. Nowe.
fol w., tamże, 1067'17 magd. mr.; w 1868 r. 5
bud., 2 dm., 33 mk., 14 kat., 19 ew. Kś. Fr.
Pruchnów, folw., pow. sieradzki. Należał
do dóbr Męka. W 1849 r. oddzielono od nich
folw. P. i folw. Ocinek, każdy z obszarem 570
mr. Obecnie nie wykazany w spisach urzędo-
wych.
PruchlJowo, wś i fol w., pow. nieszawski.
gm, Piotrków, par. Radziejów, odI. 35 w. od
Nieszawy, ma 71 mk. W 1827 r było 4 dm.,
38 mk. W 1883 r. folw. P. z attyn. czynszo
wą Modlibórz rozl. mr. 329: gr. Ol'. i ogr. mr.
203, łąk mr. 22, pastw. mr. 10, nieuż. mr. 9;
attyn. czynszowa Modlibórz mr. 85; bud. mur.
7, z drzewa 2. Wś P. 08.6, z gr. mr. 5.
Pruchnowo 1) folw., pow. gnieźnieński,
poczta w Kłecku; 4 dm., 95 Illk. (82 kat., 13
prot.). Należy z Brzozogajem do bar. v. Spren-
ger; powstał w nowszych czasach. Mylnie wi-
dzą w tym fol warku wś Parchaczyno wyda-
wcy Lib. Ben. Łaskiego (1,48 i 49). 2) P., ob.
Próchnowo, pow. chodzieski.
Prucki 1.) al. Prycki Małe, przysiołek, pow.
kaniowski, parafia katol. Rzyszczów, prawosł.
Makedony, ma 450 mk. W 1741 r. było tu
10 a w 1792 r. 24 cha];. Wchodziły nie-
gdyś w skład starostwa kaniowskiego, nastę-
pnie własność Hołowińskich, potem Perrów.
2.) P. Wielkie, Prycki, w dokum. Pruczki,
Procki, wieś, pow. kaniowski, rozrzucona po
wzgórzach i jarach, nad bezimiennym dopły-
wem Dniepru, pod Rzyszczowem. Okolicę ce-
chują liczne wyniosłości, jary i doliny, które
zaczynając się od 8tajek aż do Moszen i dalej,
stale towarzyszą Dnieprowi. Okolica P. sły-
nie z niezwykłej urodzajności gleby. Cukro-
wnie założone 1847 r. w Jabłonowie przez
Eustachego Jankowskiego, a w Wielkich P.
przez Zenona Hołowińskiego, dały popęd do
rozwoju przemysłu cukrownianego w tej oko-
licy. W 1863 r. w P. Wielkich było 355 mk.
płci męz. Cerkiew tutejsza p. w. Sim60na
Pru
71
Bohopriimca, z drzewa zbudowana w ]854 r.
W wizyt. z 1746 i 1782 r. czytamy, że istnia-
ła tu cerkiew unicka p. t. Zaczatja św. Anny,
z kaplicą. św. Mikołaja, zbudowana z drzewa,
z trzema kopułami, wśród wsi na górze.
W 1785 r. pożar ją zniszczył. P. Wielkie a
raczefziemia na której stanęły, od najdawniej-
szych czasów wchodziły w obręb dóbr Rzy-
szczowskich i były pierwotnie dziedzictwem
Kordyszów, możnej rodziny, idącej ze starego
pnia, bojarszczyzny kijowskiej (ob. Malinow-
ski, Zródła, t. II, str. 122). Pierwszym, zua-
nym z dziejów członkiem tej rodziny był
Skobiejko "Kijanin", który w Trokach 1440
r. zamordował Zygmunta Kiejstutowicza, w.
ks. lit. (ob. Latop. Bychowca, wyd. Narbutta,
Wilno 1846, str. 49). Od niego poszedł ród
Skobiejków Kordyszów. Onyśko i Filon Sko-
biejkowie Kordysze w 1571 roku "ojczyste"
Rzyszczów i Chodorów, zawiedli byli nieja-
kiemu Hankiewiczowi "za pewnem przestą-
pieniem" a od tegoż ta "ojczyzna" dostała się
"w ręce Niemców" (?) (Ksiąg ziem. i grodz.
kijowo w magistracie kijowo znajdujących się
od r. 1571 z dat3.1 i esencYI!r wypisany re-
gestr). Majętność ta wszakże musiała napo-
wrót przejść w posiadanie KQrdyszów, bo
w 1588 r. Filonowa Kordyszowa, po śmierci
męża. swego, Rzyszczów, Chodorów z horo-
dyszczem, Hulatycze i Woronów z przyległo-
ściami przedaje za 3000 kop gr. lit. A.ndrzejo-
wi Chaleckiemu. Ród Chaleckich pochodził
pierwotnie z Czernichowszczyzny, gdzie od
dóbr Chalczy Chaleckimi nazwani zostali.
Pierwszym z rodu tego, który osiadł w Kijow-
skiem, był Michał Chalecki, oŻlJniony z Try-
polską.; posiadł on z daru wwody kijowskiego
Łukę Stryu:iatycką, koło Chodorowa, nad
Dnieprem. Zył on jeszcze około 1508 r. An-
drzej Chalecki zaś był naprzód pisarzem ziem-
skim, potem marszałkiem rzeczyckim. W 1569
r. jeździł w poselstwie do Moskwy, a ścisła
łączyła go przyjaźń z Andrzejem Kurbskim,
który zbiegł z Moskwy i osiadł na Wołyniu
(Iwaniszew, t. I, str. 110, 114, 140). Ożenio-
ny z Chwalczewsk3.l, miał trzech synów: Józe-
liana, Franciszka i Piotra. Z tych J ózefian
w 1612 r. z podziału wziął Rzyszczowszczy-
znę i w niej na pamiątkę gniazda swego ro-
dowego w Czernichowszczyznie, wieś Chalczę
założył. Dobra Rzyszczowskie były sk3.lpo
zaludnione i cały ich obszar wonczas zamykał
w sobie: Rzyszczów, Chodorów, Hulatycze,
W oronów i Chalczę. Były one w swoich gra-
nicach zakłót.Joue. Mieszkańcy kaniowscy, już
wtenczas "kozakuja,cy", wdarłszy się gwał-
townie w sam środek tych dóbr, ogromną,
w nich przestrzeń pustkowiem zalegającą za-
jęli i trzymając takową, na tem całem oder-
wan6m terytoryum, liczne posiadali futory,

72
Pru
Pru
jako to: Prucki, Rosochy, Czel'llysze, Dudarze, Wielkie i Małe, Pieje, Demonszczyzna, Onac-
Czaplińce, Tulińce, Pieje i Mołodowce. Józa- ki i in. Familia Hołowińskich należała do fa-
fian Chalecki założył protest przeciwko zabo- milii rodowych. Wołynia. Prastarą ich dzie.
rowi i pozwal Kozaków, składają,c dowody dziną, był Hołowin na Wołyniu, pomiędzy
okazujące, że ziemia na której się osiedlają" Stepaniem a Klewaniem położony. Już w pier-
jest jego własnością" i że nie do Kaniowa prze- wszej połowie XVI w. występują oni w ak-
cież, ale do włości Rzyszczowskiej należała. tach jako "ziemianie i powietnicy łuccy"
Sprawa ta oparła się aż o króla, który osobne (Pamiat. izd. kiew. wrem. komis., t. IV, oz. 2,
po kilkakroć wyznaczał był komisye, ale te str. 94). Oprócz Hołowina posiedli Hołowiń-
nie mogły do skutku przyjść "dla trudnego, soy jeszcze z nadania Aleksandra Jagielloń-
jak mówi dokument, zwiedzenia tych dale- czyka i Zygmunta Augusta dobra Jankiewi-
kich krajów przez Ichmość pp. Senatorów". cze, Lubusze, Berestowice, Podłu.żne, Panfiło-
Chalecki zyskał chyba to, że gdy w 1616 r. wicze, Beresko, Peremirkę, Rokitnę Wielką i
odbywała się lustracya sstwa kanio'Nskiego, Małą, Piaski, Ostalce na. Wołyuiu i Cudynow-
uprosił on lustratorów, aby onych osiedlo- ce w pow, chmielnickim (z akt grodz. łuc-
nych bezprawnie na jego gruntach futorów kich). Nareszcie w 1525 r. nabyli oni od Ro-
nie lustrowali (ob. Lustr. ststwa kaniowskiego haczewskich w pow. łnckim sioło Wielkie
1', 1616). Ale bunty kozackie już się wszczy- Krzywicze. Gabryel Hołowiński, mówi Pa-
nały; Cbalecki z Rzyszczowa na Litwę się procki, 1'1'>':y kniaziu Czartoryskim, na znacz-
wyniósł, powierzywszy zarząd dobrami nieja- nych posługach i w potrzebach z pogany by-
kiemu Łochowskiemu, ale ten zaczął uciskać wał. Kupił on Kory tnę, Chotyn i Rudki od
do tego stopnia poddanyob, iż ci musieli się Korotenskich. Tomasz miał syna Bohusza,
"rozejść" (Opis akt. knigi kiew. centr. archi- który na wojnie z Gustawem w Prusiech
wa, Nr. 13, str. 86). To też dziedzic Rzysz- "przy bytności królewskiej" był zabity, i cór-
czowa w celu odnowienia zaludnienia w 1618 ki dwie: Eudoksyą za Michałem Sudymonto-
r. wypuścił był Rzyszczowszczyznę w zastaw wiczem Kropiwnickim i Halszkę za kniaziem
na trzy lata niejakiemu Czernyszewskiemu Jerzym (Micbajłowiczem ?) Czartoryskim (0-
(Ksiąg ziemsko i grodz. etc. regestr., rkpsm). kolski, Orb. pol., t. I, fol. 297), który z nią,
Mamy ślad, że wymienione wyżej a na oder- miał syna Jędrzeja, i córką za Kazimierzem
wanych gruntach od Rzyszczowa osiadłe fu- Pi3seczyńskim, ststą mławskim i ostrołęckim,
tory kozackie, w 1622 r. już się na wioski pułkownikiem i regimentarzem, bezpotomną,.
poprzeistaczały Między innymi w P. Wiel Ten to Jerzy Czartoryski sprzedał w 1602 r.
kich iMakiedonicach (tak) już podtenczas ra. Janowi Pacowi Czartorysk (J. W olff, Paco
chowano "T,(Jddanych posłusznych (stście ka- wie, str. 47-9). Już od 154:5 r. Hołowińscy
niowskiemu) 10.ciu; drudzy Kozacy, czynsz z ojczystego Hołowina przenieśli się do Wiel-
daj1ł" (ob. LUl:!tr. I:!tstwa kaniow. z 1622 r.). kich Krzywic, z których nawet, jako z gnia-
Tymczasem Chalecki, wystawiony na tak zda rodowego, jakiś czas pisali się, ale na-
uprzykrzone sąsiedztwo z Kozakami staro- reszcie od wyjścia za mą.ż Aleksandry Woro-
stwa i nie mogąc z rąk ich oderwanego od niczównej za Dymitl'a Hołowińskiego, Szumsk
Rzyszczowa terytoryum uwolnić, z wielkiej w Kijowszczyznie stał się tej odtąd już kijow-
"dokuki", jak się wyraża dokument, własność skiej tego domu odnogi siedzibą. Niedługo
swoją tak uszczuploną sprzedał Aleksandrowi potem nadeszły wojny kozackie za Bohdana
Konst. W oroniczowi, podkom, kijow., z pra- Chmielnickiego (164:8) i ukraińscy dziedzice
wem atoli dochodzenia obszarów zagarniętych musieli z dóbr ustąpić. Jednakże w ciągu tych
niesłusznie przez Kozaków. W oronicze byli wojen okolicom Rzyszczowa najwięcej dały
pierwotnie ziemianami Wołynia, gdzie w pow. się we znaki czasy t. zw. "ruiną", w których
łuck im Tuliczowo posiadali, ale w końcu pier- Rzyszczów sam przez Turków w 1677 r. był
wszej połowy XVI w. już z nadań królów 1'0- spalony, a następnie w 1679 r. cała ludność
siedli byli w Kijowszczyznie: Łowków, Iwan- miejscowa przez Samojłowicza, hetmana lewe-
kowo, Krosznię (Ad. Boniecki, str. 385), tu- go brzegu Ukrainy, została przepędzoną, za.
dzież Trojanów i Szumsk. Rzyszczowszczy- Dniepr. Rzyszczowszczyznę już odtą,d najcał-
zna niedługo, bądź drogą kupna, bądź spadku kowiciej pustą, wyprosił był dla siebie u
na kilka oddzielnych rozpada się części. Obok hetmana Skoropadzkiego metropolita Krokow-
więc Woroniczów stają, się jednocześnie wBpół- ski; nadanie to wszakże nie przyszło do skut-
dziedzicami tych dóbr: Tyszkiewicze i Hoło- ku, albowiem z racyi traktatu Grzymułtow-
wińscy. Przez ożenienie Dymitra Hołowiń- skiego (1686) cała przestrzeń kraju nieosia-
skiego z Aleksandrą z Woroniczów, w dom dłego wzdłuż nowych granic pomiędzy Rossyą,
Hołowińskich, oprócz Szumska, dostaje się i Polską, w której zakres wchodziła i Rzy-
jeszcze spora część w Rzyszczowszczyznie, szczowszczyzna, na pustkę skazaną była. Ale
w której już wtedy mieściły się wioski: P. gdy w 1711 1'; nastl\pił t. zw. traktat Prutski,

Pru
Pru
73
i gdy w skutek tego państwo ościenne zrzekło j sianki) ruszył się na nowo. I jakkolwiek Sa-
się było wszelkich uroszczeń do Ukrainy pra- wicki zniósł hajdamaków pod Kahorlikiem, a
wobrzeznej, wtedy dopiero dawni miejscowi Szelest, kozak z Bohusławia, wierny Rzpltej,
właściciele wrócili. Dymitr Hołowiński, dzie- tropił ich i śr.igał, jeden wszakże zastęp haj-
dzic Prucek, .luz nie zył wtedy (Opiś akt. damacki uderlył w nocy na dwór w P. Na-
knigi kiew. centr. archiwa, Nr. 5, str. 42), pastnioy zastawszy tam Jana Hołowińskiego,
tylko małZonka jego Aleksandra z W oroni- na śmierć go skłuli. Na wieść o śmierci brata
czów żyła jeszcze w 1701 r., jak o tem dowia- Ignacy Hołowiński pośpieszył do P., ale przed
dujemy się z jej skargi sądowej, w tymże 1'0- pogonią czerni zaledwie życie uniósł (Serw.
ku na Filona ojca i syna tegoż Michała W 01'0- Pius Socharzewski: Echo ukr. rzezi odgłosem
niczów, podanej o to, iż ci ostatni podczas brzmiące; rkpsm). W 1785 r. synowie Jerze-
"przeszłych w wojew. kijowskiem trwających go Hołowińskiego: Ignacy, Onufry, Kazimierz
rozruchów" napadli na siedzibę jej w Szum- i Piot!', sprzedawszy Szumsk, Wolicę, Dwo-
sku, spu8toszyli ją i przeszŁo 12 armat i dział rzec, Żelezniak, Holowinkę za 150,000 Igna-
spiżowych i zelaznych do Syngur swoich, za- cemu i Szczęsnej z Woroniozów Działyńskim,
brali (Arch. J. Z. R, cz. III, t. 2, str. 884). przenieśli siedzibę swoją w okolice Rzyszczo-
Nie ona wszakze ale dopiero syn jej Szymon wa. Od tego czasu P. stale zamieszkane zo-
Hołowiński przyszedł do fa.ktycznego posia- stały przez Ignacego Hołowińskiego, kt:ll'emu
dania P. Było to wkrótoc po 1711 r., g'dy na w skutek układów rodzinnych przypadł w u-
całej Ukrainie polskiej na nowo osadnicza dziale klucz pruckow81d. Klucz ten wonczas
rozpoczęła się praca. Wszędy też miejsca by- zamykał w sobie: P. Wielkie i Małe, Piwce,
łych wsi, dotąd dzikiemi zarosłe chwasty, Onacki, Makedony, Demońszczyznę. Po 19na-
wznowiły się ludzkiemi osiadłościami. Wła- cym Hołowińskim, marszałku pow. bohusław-
sność się porządkowała. To też Szymon Ho - skiego, wziął P. syn jego Zacharyasz. Ten
łowi/lski w Pruckach kazf1.Ł "wkopać wolę" i ostatni w 189 r. własnym wystawił kosztem
wkrótce sporo ludu emig1'l1jącego z Zadniepr- dzisiejszy murowany kOŚGiół katolicki w Rzy-
szczyzny zajęło osamotnione uroczysko. W r. szczowie. W 1792 r. było w P. Wielkich 141
1741 rachowano juz w P. 100 chat. Tymcza- zagród kmiecych, w przysiołku Burtach 32.
sem ani Szymon Hołowiński, ojciec, ani syn I tak majętność ta, przez siedm prawie poko-
Jerzy miecznik czernichowski, w tej nowo leń w imieniu Hołowińskich przebywszy, dziś
urządzonej własności nie mieszkali, albowiem jest własnością Zenona Hołowińskiego, b. mar-
P. znajdowały się na samem pograniczu, nie- szałka gub. kijowskiej, syna Zacharyasza, b.
pokojone przez ustawiczne napady hajdamac- marszałka pow. bohusławskiego. Rezydencya
kie. Czerncy kijowscy posiadali pod nazwiskiem w P. ozdobna, na piętrze z muru zbudowana,
futorów część terytoryum kijowskiego, na pra- z pięknym ogrodem angielskim, załozonym
wym brzegu Dniepru połozonego a traktatem przez Miklera; !'ad słynie drzewami owocowe.
Grzymułtowskim Rossyi odstąpionego; futory mi w najlepszych gatunkach. Na polach P.
te zasiedlali zbiegami i włóczęgami z obu kra- Wielkich znajduje się 10 mogił (ob. Kartę
jów do nich przybywającymi, a oi na rabunek gen. sztabu, XXIII, str. 9), jedyna spuścizna.
w Rzyszczowszczyznę pograniczną i dalej wy- odległych stuleci. W ogrodzie znajduje się
prawiali się. Herman Hołowiński w swoich za- kaplica murowana kato!., w której odprawia
piskach opowiada, jak dziad i babka jego, Jerzy się nabożeństwo. Edward Rulikow8ki.
i Franciszka ze Szczeniowskich Hoło wińscy, Pruczyska, bagna nad rzką Kirsną, w pow.
gdy przybyli do P. w pierwszym roku ich po. kalwaryjskim, ob. Kirsna.
brania się (babka zaledwie lat 14 liczyła) Prud, rzeczka w gub. kowieńskiej, pr. do.
zostali napadnięci przez kilkudziesięciu kan- pływ Gorłówki, pr. dopł. Laudy, dopł. Nie-
nych rabusiów, którzy powiązawszy służbę wiaży.
i rozbroiwszy spieszącego z bronią gospodarza, PI'ud 1.) mały zaśc. nad rzeką Citewką.,
zabrali wszystko, co tylko uwieźć mogli, a pow. ihumeński, w 4 okr. pol. i gm. pucho-
mianowicie 12,000 złp. w gotowiznie, i piękne wickiej, par. kat. błońska, w poblizu mka
jedwabne obicie; po dokonanym rabunku, po- Błoń. 2.) P, wś, pow. słonimski, w 3 okr.
żegnali słowy "Porostajte zdorowy" (rkpsm pol., gm. Stara Wieś, o 24 w. od Słonima. 3.)
w zb. Konstantego Swidzińskiego). Hołowiń- p" wś, pow. słonimski, w 5 okI'. pol., gm. De-
scy rezydowali potem stale w Szumsku koło rewna, o 19 w. od Słonima.
Żytomierza, a rządy P. powierzyli t. zw. gu- Prudaliszki, zaśc., pow. wileński, w 1 okr.
bernatorowi. Bunt 1768 r. ogarnął i okolicę po!., gm. Niemenczyn, okI'. wiejski Podkrzyz,
P.; kiedy został już ugaszony, Jan Hołowiń- o 5 w. od gminy a 30 w. od Wilna, ma 3 dm.,
ski, syn Jeł'Zego, zjechał do P. dla obejrzenia 9 mk. kato!. (w 1864 r. 6 dusz re wiz.); nalezy
gospodarstwa i zabrania różnych prowentów. do dóbr Podkrzyż hr. Tyzenhauzów.
Tymczasem lud okoliczny (od Kaniowa do Li- Prudce. wś, pow. lidzki, w 3 akr. pol., gm.

74
Pru
lacka, oh. wiej..ki i dobra hr. Uruskiej, Spusza,
07 w. od gminy a 21 w. od Szczuczyna, ma
22 dm., 191 mk. (w 1864 1'.59" dusz re wiz.).
PrudczalJY, wś i karczma nad jet. Łukno,
pow. trocki, w 1 akr. poL, o 15 w. od Trok,
6 dm., 63 mk. kato l.
Prlldek ]) zaśc., pow. trocki, w 1 akr. pol.,
gm. Międzyrzecz, akr. wiejski Terniany, o 6
w. od gminy a 18 w. od Trok ma 1 md." 6
mk. katoJ. (w 1864 r. 6 dusz rewiz.); należy
do dóbr skarbowych Waka Metropolitalna. 2.)
P., wś nad bezim. dopływem Berezyny, pow.
bobruj ski, w 2 okr. pol. i gm. paryckiej, przy
gościńcu z Parycz do J akimowskiej Słobody,
ma 13 osad; grunta lekkie, faliste, miejsco-
wość poleska, bogata w ląki i rybę. 3.) P.,
mały folw. nad rz. Usą, dopł. Berezyny, pow.
ihumeński, w 3 okr. pol. berezyńskim, gm. Ju,
rewicze, przy gośc. z Domowicka do Natale-
wska; młyn, grunta lekkie, łąk dużo. 4.) P.
Stary, wś nad rzeką Usą, pow. ihumeński, przy
gościńcu z lhumenia do J urewicz, w 3 akr.
pol. berezyńskim, gm. Jurewieze, o 14 w. od
Ihumenia, ma 4 osady, młyn; niegdyś należała
do dóbr iwanowskich (ob. Iwanowsk) bisk. wio
leńskich przez dar Kieżgajłłow, następnie Sze-
wiczów, Grunta lekkie, łąk dużo. Na rz. Usie
znajduje się młyn i wspaniała grobla, usypana
przez Francuzów w 1812 r. 5.) P., wś i
d'obra nad rzką t. n" pow. mozyrski, w 1 okr.
pol. skryhałowskim, gm. Skryhałowska-Sło-
boda, o 1 1 / 2 mili od Mozyrza. W ieś ma 30 osad
pełnonadziałowych; cerkiew. Dobra, dziedzic-
two Leńkiewiczow, razem z folw. Chomicze,
mają około 150 włók obszaru; grunta dobre,
łąk obfitość, rybołówstwo znaczne, młyn; miej-
scowość falista, dość piękna, wśród okolicznych
nizin poleskich. 6.) P., własność ziemska,
w pow. rzeczyckim, przeszło 4 włóki. 7,) P.,
wś i folw. nad rzeczułka" dopł. do jez. Piasecz-
na, pow. rzeczycki, w 2 okr. pol. i gm. J urewi-
cze. Wś ma 27 osad, cerkiewkę; grunta uro-
dzajne, łąk dużo, rybołówstwo znaczn,:, okoli-
ca lesista. Jeden z folw., dziedzictwo Zudrow,
razem z fol. Szyrejkima 221/4 włóki. Drugi zaś,
własność Knobelsdorfa, 9 włók. 8.) P., wś,
pow. bychowski, gm. Bachań, ma 71 dm.
i 462 mk., z których 1 zajmuje się krawiec-
twem; cegielnia. 9.) P., wś, pow. neweiski,
w 1 okr. pol. do spraw włośc., gm. Trechale.
wo, w 1863 r. 1 dusza rewiz. 10.) P., ob.
Prudok. A. Jel.-J. Krz.
Prudele, os., pow. kalwaryjski, gm. Kirs-
na, par. Urdomin, odI. od Kalwaryi 21 w., ma
3 dm., 16 mk.
Prudetis, małe jezioro na obszarze dóbr
Krasnowo, w pow. sejneńskim.
Prudimmen (niem.), dwie wsie, pow. ni-
zinny, st. pocz. i tel. IJappienen.
Prudiny, wś, pow. sieński, gm.Obczuha, ma
Pru
39 dm. i 306 mk., z których 30 zajmuje si
wyrobem przedmiotów z łyka i kory.
Prudis, strumień, pow. święciański, płynie
pod wsią J anuszyszki.
Prudka, rzka, poczyna się z trzech stru-
mieni płynących od Mąkolic, Stradzowa i Mo-
kracza, w pow. piotrkowskim, i łączących się
pod Bogdanowem, Płynie w kierunku płd.-
wschod. przez Jeżów, Rozprzę, poczern wpada
od lew. brz. do Luciąży. Na w prast Jeżowa
przyjmuje z praw. brz. strugę od Blizina.
Prudki 1.) zaśc., pow. oszmiański, w 1 okr
pol., gm. Polany, okr. wiejski Debesie, o 7 w.
od gminy, 8 dusz rewiz.; należy do dóbr skar-
bowych Ostrowiec Hudogaje. 2.) P., wś nad
bezim. dopł. Hajny, pow. borysowski, w 2
okr. pol. łohojskim, gm. hajeńska, ma 24 osad;
miejscowośó mocno falista. 3.) P., wś nad
Dnieprem, pow. mohylewski. Pod wsią znaj-
duje się mielizna, utrudniająca żeglugę.
Prudkowskie, jezioro, pow. klimowicki;
roczny połów dochodzi do 50 pudów ryb.
Prudnik, uroczysko około mka Rożyszcze,
w pow. łuckim.
Prudnia, jezioro w pow. świeckim, może
w okolicy Płochocina (ob. Zeitsch d. Westpr.
G. Ver., XVII, str. 43).
Prudnik, al. Pruśnilc, potok, wypły wa. w le-
sie na zach. od wsi Siedlisk w pow. rawskim,
płynie z początku na wschód przez wieś Sie-
dliska i zwraca się na płn.-wschód a dosią-
gnąwszy Hrebennego, przecina gościniec żół-
kiewsko-tomaszowski, mija wś Hrebenny i
w płn. kierunku podąża do Sołokii pod Mo-
stami Małemi. Długośó biegu wynosi do 7
klm. Żródła leżą 259 rot., ujście 236 mt. npm.
Prudniki 1.) wś nad rz. Wiatą, i jez. Mie-
rzycą" pow. dzisieński, w 3 okr. pol., gm,
Drujka, okr. wiejski i dobra Miłoszów, Staj ki,
o 6 w. od gminy a 57 w. od Dzisny, ma 7 dm.,
87 rok. katol. (w 18t)4 r. 36 dusz rewiz.). 2.)
P., wś, pow. dzisieński, w 4 okr. pol., gm.
Prozoroki, okr. wiejski Błoszniki, o 8 w. od
gminy, 9 dusz rewiz.; należy do dóbr Józefo-
wo, Racewiczów. 3.) P., foL, pow. dzisień-
ski, ob.Iwisa. 4.) P., wś nad rz. W ołożynką,
pow. oszmiański, w 4 okr. pol., gm. Wołożyn,
okr. wiejski Czertowicze, O 61 w. od Oszmia-
ny, 4 dm., 42 mk. (w 1864 r. 18 dusz rewiz.).
.) P., zaśc., pow. trocki, w 2 okr. pol., gm.
Zaśle, okr, wiejski Poporcie, o 9 w. od gm. a
34 w. od Trok, ma 1 dm., 7 mk. kato l. 6.) P.,
fol. pryw., pow. wilejski, w 2 okr. pol., o 66
w. od Wilejki, przy dr. poczt. mińskiej, 1 dm.,
9 mk. katol. 7.) P., wś, pow. wilejski, w 2
okr. poL, gm., okr. wiejski i dobra Krzywi-
cze, o 1 w. od gm. a 30 w. od Wilejki, ma 4
dm., 50 mk. (podług spisu z 1864 r. tylko 16
dusz rewiz.); własnośó Szwejkowskich. Był
tu młyn wodny drewniany. 8.) P., wś nad

Pru
Pru
75
strum. Rajów ką, pow. wilejski, w 3 okr. pol., pow. rzeczycki, gm. J urewicze. 8.) P., wś,
gm. Miadzioł, okr. wiejski Ostrów, o 5 w. od pow. czauski. gm. Czausy, ma 28 dm. i 174
gminy a 56 w. od Wilejki, ma 7 dm., 58 mk. mk., z których 1 zajmuje się stolarstwem. 9,)
prawosł. i 25 katol. (podług opisu z 1864 r. P., wś nad Biesiedzią, pow. czerykowski,
27 dusz rewiz.); należy do dóbr Wereczata, własność Wasilewskich; młyn o dwóch posta-
KozieUów. 9.) P., zaśc. włośc., pow. wilej1Jki, wach i stępy do kory łozowej, zatrudniające
w 3 okr. pol., gm. Łuczaje, o 83 w. od Wilej- 5 ludzi i produkujące do 40,000 pudów rocz.
ki, ma 3 dm., 35 mk. 10.) P., wś, pow. wi- nie. 10.) P., wś, pow. homelski, gm. Romel,
leński, w 2 okr. pol., gm. Muśniki, okr. wiej. ma 117 dm. i 551 mk., z których jeden zaj-
ski i dobra Ksaweryn (Ksawerynowo), o 14 muje się szewctwem, 6 stolarstwem, 1 obrób.
w. od gminy. 3 dusze rewiz.; własnoś.5 dawniej ką materyałów leśnych, 5 kowalstwem. 11.)
Montwiłów, obecnie Pilsudzkich. 11.) P., wś P., wś, pow. klimowicki, gm. Zabiełyszyn, ma
przy ujściu rzki Baranówki do rz. Pierszajki, 31 dm. i L38 mk., z których 1 zajmnje się
w zach. stronie pow. mińskiego, w 2 okr. pol. krawiectwem. 12.) P., wś, pow. klimowicki,
rakowskim, gm. Pierszaje, ma 4 osady; grun- gm. rodniańska, ma 20 dm. i 137 mk., z któ-
8zczerkowe, łąki dobre. 12.) P., wś nad rz. rych 3 zajmuje się bednarstwem. 13.) P., wś,
Dryssą" pow. dryseński, o 2 w. na płd. od pow. klimowicki, gm. zahllstyńska, ma 4 dm.,
mka W ołyniec; była tu st. poczt. przy trakcie 15 mk., z których jeden zajmuje się kowal.
z Połocka do Dryssy. J. Krz. stwem. 14.) P. Biesiedzki, wś nad rz. Biesie-
Prudoikowo, zaśc. pryw., pow. dzisieński, dzią, pow. klimowicki, gm. Chocimsk, ma 39
wlokl'. pol., o 32 w. od Dzisny, 1 dm., 5 dm. i 360 mk., z których 1 zajmuje się wyro-
rok. katol. bem uprzęzy, 37 naczyń drewnianych, 1 przed-
Prudok, rzeczka W pow. mozyrskim, mały miotów z łyka i kory. Most długi 15 a szero-
prawy dopływ Prypeci, zaczyna się za wsią ki 2 1 /2 saż. 15.) P. Lipowy al. Lipowski, wś,
Radusze, płynie w kierunku północnym, naj- tamze, ma 27 dm. i 270 mk., z których 4 zaj-
przód niziną, aż ku wsi Kamieńska-Rudnia i tu muje się wyrobem naczyń drewnianych,. 1
przyją,wszy z Pl', str. rzkę Kamionkę ma młyn przedmiotów z łyka i kory, 1 bednarstwem.
na jeziorku, dalej nieco zasila się rzeczką, 16.) P., ob. Prudek. A. Jel. J. Krz.
płynącą od Skryhałowskiej-Słobody i odtą,d Prudowe 1.) wś, pow, dzisieński, w 1 okr.
ma już oba brzegi wzgórzyste. Przepływa da- pol., gm. Zaleś, okr. wiejski i dobra Michałow-
Iej koło wsi: Szekotowo, Boryskiewicze, Pru- ski ch, Kosarzewszczyzna, o 6 w. od gminy, 38
dek (młyn na rozlewie), Retyka i Mirabela, dusz rewi:>;. 2.) P., wś pryw., pow. dzisieński,
02 w. poniżej której ma ujście w poblizu wsi w 1 okr. pol., o 50 w. od Dzisny, przy b. dr.
Łyczeżewicze. Długość biegu prawie 2 1 / 2 poczt. połockiej, 3 dm., 32 mk. 3.) P., Wś,
mili, A. Jel. pow. dzisieński, w 4 okr. pol., gm. Prozoroki,
Pradok, w narzeczu ludowem białoruskiem o- okr. wiejski Ziabki, o 17 w. od gminy, 9 dusz.
znacza młyn wodny. Jest wiele miejscowości na Rusi rewiz.j należy do dóbr Boryskowicze, Dobo-
litewskiej noszących t nazwę i zawsze znajduje się szyńskich.
w nich młyn z osadą młynarską lub ślady istnienia
takowej. Pokrewne tej nazwie są: Prud, Prudziszcze, Prudowiecie, pow. maryampolski, gm.
Prudy, Prudki i in. A. Jel. Chlebiszki, par. Preny. Nie podane w ostatnich
Prudok 1.) mały zaśc. poleski nad bezim. spis8.ch urzędowych. W 1827 r. był 1 dm.,
dopł. rz. Siniej, pow, bobruj ski, w 4 okr. pol. 2 mk.
Bwisłockim, gm. Zamosze, o 4 w. od st. dr. Prudowka, rzeczka w pow. rohaczewskim,
zel. lipawo-romeńskiej Osipowicze, ma 1 osa- wypływa z błota Korabliszcze, w gm. Kosze-
dę. 2.) P., wś nad bezim. rzką" rozlaną tu lewo, i uchodzi od lewego brzegu do Lipy, pr.
w jeziorko, pow. borysowski, w 3 okr. pol. dopł. Soży.
dokszyckim, gm. witunicka, przy drodze ze Prudówka, futor, pow. h0melki, pod
wsi Juchnówki, przez Skuraty do Dobryni, ma Romlem, w którym do 1S81 r. istniała. jedyna.
3 osady, vt poblizu młynek; grunta lekkie, w gub. mohylewskiej cukrownia, załozona
miejscowość dość leśna. 3.) P., zaśc., pow. w 1831 r., zatrudniająca w ostatnim roku
borysowski, nad rzką, Mańczą, al. Izbą" która ist,nienia 238 ludzi i mająca około 50,000 rs.
rozlewa się tu w jeziorko i obraca młynek. 4.) obrotu. W 1882 r. cukrownia zamienioną zo.
P.-Polewoj, wś, pow. borysowski, nad rzką stał na fabrykę masy ze słomy do fabrykacyi
Pieszczankl\ (dopł, Bobra), która rozlewa się pap16ru.
tu w jeziorko i obraca młyny. 5.) P..Nowy, Prudowo, wś pryw., pow. dzisieński, w 1
mała wioseczka poleska nad rz. Usą" pr. dopł. okr. poL, o 55 w. od Dzisny, ma 5 dm., 42
Herezyny, pow. ihumeński, w 3 okr. pol. be- mk. prawosł.
rczyńskim, gm. Jurewieze, 2 ma osady; grunta Prudy 1.) wś nad Powianużka., pow. dzi-
lekkie. 6.) P., zaśc., pow. ihumeński, ob. pO- l sieńki, w 3 okr. pol., gm. Mikołajewo, okr.
d08trowie. 7.) P., WB nad jez. Pieszezanka, . wiejski i dobra hr. Platerów, Wianuza, 010 w.

76
Pru
Pru
od gminy a ]2 w. od Dzisny, ma podług spi- miejscowość dość leśna, wzgórzysta, młyn
su z 1864 r. 23 dusz rewiz. W spisie z 1866 wodny. 2.) P., fol. na lew. brz. rz. Słuczy, pow,
r. pOInieszczon(} 2 wsie t. n., o 12 i 12 1 / 2 w, słucki, przy drożynie z mka Pohosta do List/)-
od Dzisny, z których jedna ma 2 dm. i 18 mk. padowicz i Starobina, w 3 okr. pol. starobiń-
prawosł., druga zaś 3 dm. i 40 mk. t. wyzn. skim, miejscowość poleska, odosohniona, łąki
2.) P., fol., pow. oszmiański. w 2 okr. P')l., obfite, grunta lekkie. A. Jel.
gm. Bienica, okr. wiejski ZaBkiewicze, wła- Prudzillld 1.) zaśc. pry.w., pow, dzisieński,
sn0ść niegdyś Tukałłów, po 1864 r. skonfisko- w 2 okr. pol., o 116 w. od Dzisny, 1 dm., 9
wany. 3.) P., wś nad rz. Szurą, pow. oszmiań. mk. star. 2.) P. al. Ginie, wś, pow. dzisień-
ski, w 4 okr. po!., gm. Naliboki, okr. wiejski 8ki, w 3 olu. pol., gm., okr. wiejski i dobra
Prudy, o 5 w. od gminy a 101 w. od Oszmia- Łopaciilskich, Leonpol, 4 3 / 4 w. od gminy a 31 1 / 2
ny, ma 35 dm., 293 mk., w tej liczbie 271) od Dzisny, ma 8 dm., 90 mk. prawosł. (45
katol. i 18 żydów (w 1864 r. 182 dusz rewiz.); dusz rewiz.).
młyn wodny drewniany; należy do dóbr Na. Prudziszcze 1.) al. Janowo, wś nad Dzi-
liboki ks. Wittgensteina. W skład okr. wiej- sienką, pow. dzisieński, w 3 okr. pol., gm. Mi-
skiego wchodzą wsie: p'} Rudnia, Terebejna, kołajewo, /) 5 w. od Dzisny, ma 2 dm,} 33 JUk.
Podrudnia, Nowosiołki i zasc. Poddoroże, w 0- (32 praw. i l kat.). 2.) p'} zaśc. szl., pow. świę-
góle 308 dusz rewiz. włościan uwłaszcz. i 205 ciański, w 3 okr. poL, o 24 w. od Święcian,
b, włośc. skarbowych. 4.) P., fol. pryw. nad 1 dm., 8 mk. starow. 3.) P., zaśc. pryw., pow.
jez. Siekułką, pow. wilejski, wlokl'. pol., o wilejski, w 1 okr. pol., o 59 w. od m. Wilej-
40 w. od m, Wilejki, przy b. dr. poczt. z Wil. ki, l dm., 7 mk. kat.; własność W ojciechow-
na do Mińska, 1 dm., 35 mk. młyn wodny. skiego w 1866 r, 4.) P., wś włośc., pow.
Własność Tukałły. Była tu st. poczt. między wilejski, w 3 okr, pol., gm. W ołkołata, okr.
Mołodecznem a Smorgonią. Obecnie st. dr. wiejski Wirże, o 10 w. od gminy a 69 w. od
żel. lipawo-romeńskiej, między st. Zalesie (o 9 Wilejki, ma wraz ze wsią, Malakowo 5 dm.,
w.) a Mołodecznem (o 13 w.), 089 w. od st. 49 mk. kat. (w 1864 r. P. 8 dusz rewiz., Ma-
Wilejskiej i 85 w. od Mińska. 5.) P., zaśc. lakowo 13 dusz); należy do dóbr skarbowych
włośc., pow. wileński, w 3 okr. pol., gm. Ma- Firkowszczyzna. 5.) P., fol w., pow. wileński,
Jaty, okr. wiejski Szylniki, o 12 w. od gminy, w 6 okr, pol., gm. Rudomino, okr. wiejski Ta-
4 dusze rewiz.; należy do dóbr skarbowych tarka, własność Chodolejów. 6,) P., wf!, na
.Białydwór. 6.) P., zaśc. nad rzką Scha" albo pograniczu pow. wileńskiego i oszmiańskiego,
Cchą, dopł. lewym Berezyny. pow. borysow- zapisana w 1616 r. wraz ze wsią Wewerany
ski, przy drodze ze Starzyny do wsi Barany, (Wiewiorauy al. W owierany) przez Jana Mi-
w 3 okr. pol. chołopienickim, ma 3 osady; kołaja i Helenę z Gnoińskich Korsaków na
miejscowość poleska, grunta lekkie. 7.) P., uposażenie dominikanów w mczku Ostrowiec.
wś, pow. grodzieński, w 5 okr. pol., gm. Je. 7.) P., mała bagnista rzeczułka, w pow. bo-
ziory (Oziery), o 23 w. od Grodna. 8.) P. brujskim, lewy dopływ Broży; płynie lesiste-
Niinie, wś, pow. horecki, własność W ojejko- mi moczarami w obrębie gm. horbacewickiej,
wa, posiada młyn wodny i folusz. 9.) P., w kierunku południowym, około 7 w, 8.) P.,
dawniej Prudowlany, wś, pow. lepeIski, gm. i mały zaśc. nad struga, wodną zwaną Jaskinia,
okr. wiejski Kublicze, należała do dóbr Ku- pow. bobrujski, w 3 oh. pol. hłuskim, w o-
blicze. J. K,'Z. brębie gm.Osowiec; zapadłe Polesie, grunta
Prudyszcze, zaśc. pry w., pow. dzisieński, piaszczyste. 9.) P. al. LaufJuniew8zczyzna,
w 1 okr. po1., o 57 w. od Dzisny, przy b. dro- mały fol., pow. borysowsl,i, od 1846 r. wła-
dze pocztowej z Wilejki do Dzisny, 1 dm., 9 sn0ść Urbanowiczów, przeszło 6 włók. 10.) P.,
mk, prawosł. wś nad rz. Hajną" pow. borysowski, w 2 okr.
Prudziany 1.) wś włośc. nad rz. Niewiszlh pol. łohoji:\kim, gm. jurewska, ma 10 osad peł-
pow. Jjdzki, w 3 okr. poJ., gm. Dubicze, okr. nonadziałowych; grunta lekkie, miejscowość
wiejski Nowy-Dwór, o 10 w. od gminy, 55 lesista. 11.) P., ob. Leśnilci, pow. borysow-
dusz rewiz.; należy do dóbr skarbowych Os. ski. 12.) P., mały zaśc. poleski nad bezim.
trzyna. 2.) P., wś włośc., pow. trocki, w 2okr. dopł. rz. Schy, pow. borysowski, w 1 okr, pol.
polic., gm. Sumiliszki, okr. wiejski Dowgier- ehołopienickim, przy drożynie ze wsi Niema-
dziszki, o 4 w. od gminy, 26 dusz rewiz. w!ośc. nicy do Zytkow8; grunta lekkie, łąk dostatek.
i 1 dusza jednodworców; należy do dóbr Dow- 13.) P., mały zaść. poleski nad rz. Schą" do-
gierdziszki, dawniej Seweryna Roemera. pływem Berezyny, pow. borysowski, wlokl'.
Prudzie, wś na pr. brz. Wilii,. pow. ko- pol. chołopienickim, par. kat. Borysów, przy
wieński, własność Jabłonowskiego i Cwiczyna. drożynie z Borysowa do Rogowszczyzny, ma 4
Prlldziec 1.) wś nad rz. N acza" pow. bo- os., miejscowość nieco falista, łąk dużo. 14.) P.,
rysowski, w gm. Chołopienicze, ma 27 osad mały zaśe. poleski nad bezim. dopł. Uszy,
pełnonadziałowjch; grunta lekkie, szczerkowe, ł pow. ihumeński, przy drożynie z Zamostocza

Pru
do Słobody Rawanickiej, w 3 okr. pol. bere.
zyńskim, gm. bieliczańska, ma 2 osady; grun-
ta lekkie, miejscowość odosobniona, dzika.
15.) P., WB nad bezim. dopł. Moczyny, małego
dopł. Świsłoczy, pow. miński, w 2 okręgu
pol. rakowskim, gmina zasławska, ma 7 os.;
grunta wzgórzyste, szczerkowe, łąk dostatek.
16.) P., cztery folw, pow. miński: a) wła-
sność Witko.wskich od 1847 r., ma 3 włóki;
h) własność Zebrowskich od 1800 r., 24 włók;
c) własność dość dawna Łukaszewiczów; wraz
z fol. Hanoiesie 6 3 1 ł włóki; d) własność dość
dawna Naborowskich, wraz z fol.: Ratomla,
Wróblewszczyzna i Kijowiec, ma około 79 1 / 2
włók obszaru. 17.) P., dwa małe fol. nad rz.
Ratomką, praw. dopł. Swisłoczy, pow. miński,
o 3 w. od et. Ratomki dr. 7.eI. lipawo-romeń-
skiej, w 2 okr. pol. rakowskim, gm. zasławska.
18.) P., zaśc. nad rz. Baranówka" w zachod.
stronie pow. mińskiego, w poblizu granicy
pow. oszmiańskiego, w 3 okr. pol. rakowskim,
par. kato!. pierszajska, ma 1 osadę; miejsco-
wość wzgórkowata, grunta szczerkowe, dobre.
19.) P., zaśc. w poblizu 1'z. Wiacz/, w półn.
stronie pow. mińskiego, wlokr. pol. derazań-
skim, ma 5 os.; miejscowość wzgórzysta, grun-
ta szczerkowe. 20.) P., mały zaśc. nad rz. Pie-
reczutą, pow. miński, w 3 okr. pol. kojdanow-
ski m, par. kat. Kojdanów, ma 2 os.; miejsco-
wośó wzgórzysta, małoleśna, grunta dobre,
szczerkowe. J. K'l'z.-A. Je/.
Prudziszki, wś, pow. suwalski, gm. i par.
Jeleniewo, odI. od Suwałk 7 w., ma 51 dm.,
393 mk., 247 mr. obszaru, W 1827 1'. było
38 dm., 234 mk.
Prudziszki 1.) zaśc. szL, pow. wileński,
w 1 okr. pol., o 17 w. od Wilna, 2 dm., 15
mk. kat. 2.) P., wś nad rzką Permaksznią,
pow. wileński, w 3 okr. pol., gm. Janiszki,
okr. wiejski i dobra Baranowo, o 18 w. od
gminy a 70 w. od Wilna, ma 7 dm., 93 mk.
kat. (w 1864 r. 28 dusz rewiz.); własność ks.
Wittgensteina. 3.) P., dobra, pow. drysień-
ski, w 1639 r. własność Cbrapowickich, z dzia-
łu pomiędzy braćmi własność Tomasza Chra-
powickiego; wnuk jego Władysław Tadeusz
Wańkowicz z żoną swą Heleną z W ołodkowi-
czów sprzedał .Annie z Hłasków Szczyttowej,
wojskiej połockiej. Obecnie w pow. drysień-
skim są trzy majątki t. n.: a) własność Broni-
sława Hłuszawina, 220 dz. ziemi dworskiej;
h) .Aleksandra Łakisa, 174 dz, ziemi dworskiej;
c) Staszkiewicza, 20 dz. A. K. Ł.
Pruetzmanllshagen (niem.), domena fi-
skalna w Pomeranii, pow. Grimmen, stacya
poczt. Grimmen.
Prunkowszczyzna, dobra, pow. słonimski,
w 4 okr. pol. gm. Rogotna, 038 w. od Słonima.
Pruntnia, pow. rypiński, ob. Prqtnia i
Kowalki.
Pru
77
Prdppendorf (niem.), wś, pow. malbo1'6ki,
st. p, Stare Pole, par. kat. Notzendorfj obej-
muje 4 chełmińskie majątki i 3 zagr., 39 włók
8 mr. W 18691', 137 mk., 89 kat., 48 ew.,
8 dm. W ś ta leży nad szosą i koleją do Kró-
lewca wiodącą, 1 2/3 mili na wsch. od Malborka.
Prusak, wś i 08., pow. wleluński, gm, So-
kolniki, par. Wajichnowy, odl. od Wielunia
16 w.; wś ma 7 dm., 44 mk.; os. 1 dm., 7 mk.
Prusakiszki 1.) fol. nad jez. Wiszyntą,
pow. święciański, w 2 okr. pol. gm. i okr.
wiejski Kukuciszki, o 54 w. od Swięcian, ma
3 dm., 25 mk. kat.; własność Aleksandra Bo-
żeniec Jałowieckiego, posiada rozległe lasy
iglaste i rybne stawy. Do dóbr P. należały
przed uwłaszczeniem włośian wsie: Osmały,
Borejsze i Kejlupie, w których było 27 chat,
7 zagrodo i 164 dusz męz. Po uwłaszczeniu
pozostało przy dziedzicu 35 włók ziemi i 14
włók lasu. 2.) P., zaśc. rząd., po. święciań-
ski, w 2 okr. pol., o 35 w. od Swięcian, 2
dm., 17 mk. katol.
Pruśce al. Pru8iec, WB kOBc. i fol. domin.,
pow. wągrowiecki, na lew. brzegu Wełny, o 6
klm. na wsch. od Rogoźna, przy trakcie wą-
growieckim, wznies. 76-78 mt. Par. Lech-
lin, poczta i dr. zel. w Rogoźnie. Z P. pisali
się Wierzbięta w r. 1329, Henryk, przeor kla-
sztoru owińskiego, w r. 1335, Maćko w r.
1372, Jakusz r. 1389-1391. Około 1580 r.
posiadali tę wieś: Marcin Zieleński i Maciej
Sadowski, później Rumiejowscy, a w now-
szych czasaeh Radolińscy, dziedzice dóbr sier-
nickich. Kościół miejscowy p. w. śś. Trójcy,
Maryi Magdaleny, Macieja i Kazimierza, zało-
zyć miał w r. 1421 Jakub Wierzbięta, kaszt.
rogoziński; w miejsce starego stanął nowy,
poświęcony w r. 1690 przez Hieron. Wierz-
bowskiego, sufrag. poznańskiego. W 1763 r.
W ojciech i .Anna z Bnińskich Radolińscy wy-
stawili nowy kościół, który spłonął w 1808 r,
W skład parafii, którą następnie wcielono do
LechIina, wchodziły: Pokrzywnica, Pruśce i
Wiatrowo. Szkoła istniała tu między 1628 a
1778 r.; szpital zgorzał około 1728 r. Wś ma
15 dm. i 137 mk. (124 kat. i 13 prot.). Fol-
wark, należący do okr. domin. Sierniki, ma 13
dm., 190 mk.; obszaru 733'10 ha, t. j. 272'71
roli, 89'81 łąk, 28'91 past., 279'58 lasu, 16'15
nieuz. i 45'88 wody; czysty do ch. grun. 3947
mrk; właścicielem jest dr. Władysław Szoł-
drzyński. E. Cal,
Pruscbillen 1.) Gr088 (niem.) al. Czapul-
len, wś, pow. gąbiński, st. p. Nemmersdorf.
2.) P. Klein, wś, tamże.
Pruscbkehmen al. Pru8kehmen, wś i dobra,
pow. wystrucki, st. p. Norkitten.
Pruścisz8, rzeczka, prawy dopływ Zby-
chownicy ł rzeczki przychodzącej z za Bycho-
wa w ziemi lęborskiej i wpadającej do jez.

78
Pru
Pru
PiaBnicy, w pow. wejherowskim. Wymienia włóki po pół grzywny, 2 kury i po 1 skojcu
ją przywilej Mestwina z r. 1279 pod na. na Matkę Boską GroIlln.j biskup ma pobierać
zwą Pru8cisca. Dobra ryc. Prusewo, nad nią od każdej włóki pół wial'dunka, proboszcz tak-
leżące, mają, od niej swe miano. Kś. Fr. że tyle. Około r. 1400 ma p, 33 włók, pomię-
Prusdorf (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, dzy niemi 7 pustych, 3 ogrody, 1 młyn i do-
pow. Franzburg, st. p. Damgarten. stawia 1 mierzynka (Sowner) i czyni jedną,
Prusele al. Pruszele, wś, pow. władysła- służbę zbrojną. Młyn około r. 1400 założony,
wowski, gm. Giełgudyszki, par. &zaki, odl. od czynszuje rocznie 2 grzywny (ob. Gesch. d.
Władysławowa 27 w., ma 12 dm., 121 mk., KI'. Neustadt, von Prutz, str. 205). Kś. Fr.
425 mr. obszaru. W 1827 r. 8 dm., 88 mk. Prusgirren al. Schirwen, wś, pow. ragnec-
W chodziła w skład dóbr Gielgudyszki. Pru- ki, st. p. Budwethen.
selskie starostwo niegrodowe, w wojew. troc- PrusiaHka, rzeczka w pow. czerkaskim i
kiem, pow. upickim, podług flpisów podskar- czehryńskim, dopływ Taśminy z praw, stro-
bińskich z r. 1766 należało do Chaleckiego, ny, bierze początek pod wsią Prusy (w pow.
ststy preńskiego, który opłacał kwarty dp. czerkaskim) i uchodzi pod wsią Rewówką
610 gr. 26, a hyberny złp, 80. (w pow. czehryńskim).
Prusewieze 1.) wś z zarządem gminnym i Prusiee, 1253 r. Prusicz i forum hebdoma-
dobra nad rz. Cną, pow. borysowski, w 2 akr. dale (TQ.rgowisko), niem. Prausnitz, miasto, pow.
pol. łohojskim, par. kat. okołowska, dawniej mielicki, odl. 4 1 / 2 mil na północ od W rocła-
własność jezuitów mińskich. W ś ma 16 osad wia, a 4 mil od Mielicza, w dolinie śród wy-
i szkółkę gminną,. Cerkiew pounicka p. w. niol:!lości tl'zebnickich, nad rzeczką, lewym
BW. Mikołaja ma około 1200 parafian pl. ob., dopł. Baryczy, wznies. 303 st. npm.; posiada
3 włóki ziemi z dawnych zapisów. Kaplice kościół par. katol., kościół ewang., synagogę,
cmentarne w Dalkowiczach, z zapisem włóki szkolę katol. i ewang., zamek książęcy, ratusz
ziemi obywatela Górskiego, w Stanowiszczu i z kamienną wieżą, urząd miejski, urząd poczt.,
Mietliczycach. Gmina prusewicka składa się szpital miejski, szpital księżęcy, przemysł su-
z 7 okręgów wiejskich (starostw), 288 osad, kienniczy, szewctwo, dwa młyny wodne, bro-
zamieszkałych przez 1791 włościan pl. męz., war miejski, 2149 mk. (1872 r.). W 1842 r.
posiadających 4734 dzies. ziemi. Dobra P., było 105 dm. w mieście, 121 na przedmie-
własność Rogowskich, mają 116 włók i 3 mr.; śeiach, w tej liczbie 21 publicznych budowli,
propinacya i dochód z młynów. Grunta szczer, 2429 mk. (1772 ew., 545 kat., 112 zyd.). Do
kowe, łąk dosyć; miejscowość mocno wzg6rzy. miasta należy 750 mr. roli i 757 mI'. lasu.
sta, malownicza i lesista. 2.) P., fol. w tejże Właścicielem posiadaja..cym władzę sądową,
okolicy, przy drodze ze Stanowiszcz do wsi był księżę Hermann von Hatzfeld Schoenstein,
Prusewicz. W dziejach miejsce to zostało upa- pan na Traehenbergu. P., jako osada targowa
miętnione potyczka, stoczoną przez wojska li- z kościołom par., wspominane są, w dokumencie
tewskie w 1657 r. z opryszkami, pod wodzą z 1253 r. Henryk ks. wrocławski nadaje P.
Muraszki, który buntował chłopów przeciw w 1287 r. prawo miejskie. Husyci pustoszą,
panom. Muraszko wzięty tu w niewolę, został w 1432 r. W 1640 do 1642 r. cierpi wiele od
stracony na szubienicy (ob. Pamiętnik Ce- klęsk wojennych. Reformacya wprowadzona
drowskiego). A. Jel. w końcu XVI w., kościół par. w ręku ewan-
Prusowo, niem. Pruessau, dawniej bues- gielików od 1594 do 1654 r. Nowy kościół
BOW, Prissau, dok. 1376 BruiJow, Prussow, do- ewang. stanął w 1742 r. Pożary niszczyły
bra ryc. nad rzką, Pruściszą, pow. wejherow- miasto: 1452, 1520, 1529,1833 r. Mury miej-
ski, st. p. Osieki w pow. lęborskim, 6 klm. skie rozebrane zostały w 1819 r. Br. Oh.
odl., st, kol. Wejherowo o 25 klm., par. katol. P ,. 1279 P . P . P:
Żarnowiec, 373'27 ha roli Ol'. i ogr., 25'53 łą,k, ruslclDo,' . ruseczno, rusentzno, ru-
sencino, wś zaginiona pod Gdańskiem. Należa-
24'26 past., 47'23 lasu, 12'76 nieuż., razem ła w 1279 r. do C y stersów w Oliwie (ob. P.
483'05 ha; czysty doch. z gruntu 5050 mrk.
W 1869 165 k 11 d R 1376 d 25 U. B. v. Peribacb, str. 265). Kt. Fr.
r. m. ew., m.. .
kwietnia. komtur gdański Walpot v. Bassen- PI'usieka-Wólka, wś i fol. nad rz. Kacyn-
heim zawiera ugodę z braćmi Stanisławem i ką, pow. noworadomski, gm. i par. Brzeźnica,
:Mikołajem, synami A.lberta z Łepcza, mocą, ma 35 dm., 223 mk., ziemi włok 469 mI'. P.-
której nadaje im za ustąpioną trzecią część Wólka, własność Morzkowskich składa się
Prusewa połowę dóbr polchowskich na prawie z folw.: Brąszew, P.- Wólka z Młynem i Ja-
polskiem. Tegoż roku d. 4 sierp. nadaje tenże nów, ogólnej przestrzeni 3557 mr., w czem
dobra P., zawierają,ce 36 włók, na prawie cheł. ziemi ornej 1750 mr.
mińskiem Marcinowi i jego prawowitym spad- Prusie, wś, pow. rawski, 10 klm. na zach.
kobiercom. Sołtys ma posiadać 3 1 / 2 'woln. wł. od sądu pow., urz. poczt., tel. i st. kol. w Ra-
i trzecią część kar sądowych; drudzy płacą, od! wie Ruskiej. Na płn. i płn.-wschód leżą Sic-

Pru
Pru
79
dliska, na wsch. Borowe (część Potylicza), na wynosi 403 zł. 16 gr. 12 den. Arenda do aren-
płd.-wschód. Huta Zielona, na płd. ,Potylicz dy miejskiej potylickiej przyłączona. Lu. Dz.
i Dziewięcierz, na zach. Werchrata. 8rodkiem Prusiecki Młyn al. Prusiec, os. młyn. na
obszaru płynie Rata od zach. z Wet'chraty, na Wełnie, pow. wągrowiecki, między Rogoźnem
płd.-wsch. do Borowego i przyjmuje w obrę- a Wągrowcem, poczta i st. dr. żel. o 8 klm.
bie wsi kilka dopływów od prawego brzegu. w Rogoźnie; 4 dm., 43 mk. (39 kat., 3 prot.,
W dolinie Raty leżą, zabudowania wiejskie. 1 żyd).
Wschod. część doliny moczarzysta (259 mt.). Prusieckie al. Prusiec, jezioro, pow. Wą,-
W połud. stronie obszaru leży Jas Bukowy (ze growiecki, o 7 1 / 2 klm. na wschód od Rogoźna,
szczytem 329 mt.), w stronie płn. las Sosno- pod młynem Prusieckim, 2 1 / 2 klm. długie i
wy (269 mt.). Własn. więk. ma roli Ol'. 94, około 1/ 2 klm. szerokie, odpływa do Wełny.
łąk i ogr. 75, past. 6, lasu 1397 mr.; wł. mn. Prusiecko, w dok. Pru88Yczlco, WŚ, fol. i do.
roli or. 391, łąk i ogr. 115, past. ] 7, lasu 6 bra !lad rz. Wartą, pow. nowo radomski, gm. i
mr. W 1', 1880 było 55 dm., 296 mk. w gm., par. Brzeźnica. Lezy na lewo od drogi z Brze-
5 dm., 21 mk. na obsz. dwor.; 31 rz..kat., 264 źnicy do Częstochowy, odl. 18 w. od Radom-
gr.-kat., 22 izraeL; 16 Polaków, 276 Rusinów, ska. Posiada pokłady wapienia, fryszerkę
24 Niemców. Par. rz.-kat. w Potyliczu, gr.- (1874 r.), młyn wodny. Wś i fol. ma 78 dm.,
kat. w Werchracie. We wsi jest cerkiew i 347 mk.; os. karcz. 1 dm., 7 mk, W 1827 r.
hamernia miedi. Za czasów Rzpltej należała było 45 dm., 363 mk. Dlugosz, znający dobrze
do ststwa lubaczowskiego. \V lustracyi z r. okolice P. jako strony rodzinne, podaje, iż wieś
1765 (rkp. Ossol., Nr. 28:3">, str. 122) czyta. ta należała na począ,tku XV w. do Hinczy
my: "W tej wsi jest łan wybraniecki, na któ- z Rogowa h. Działosza, kasztel. sandomierskie-
rym siedzący Jacko, Matwij, Iwan i Stefan go. Tenże Hiucza na granicy wsi, na rzece
Hnaty, wybrańcy, reproduxerunt przywilej Trzebiczy, wykopać kazał dwa obszerne sta-
Najjaśn. Michała Króla w Warszawie d. 21 wy, obfitujące w ryby i takowe podarował
listopada R. P. 1760 uczciwym Hnatykom, klasztorowi mstowskiemu, który za ten dar i
braci rodzonym na łan cały dany, vigore cujus I ofiarę pieniężną (15 gr'zyw. il 00 seksagen) na
privilegii tychże samych prawo reprodukują- kupno wójstostwa rr.stowskiego, zobowią,zał się
cych Hnatów przy łanie zachowujemy i pła- na wieczne czasy odprawiać za duszę ofiaro-
cenie łanowego corocznie po zł. 100 zaczyna- dawcy po cztery msze żałobne tygodniowo i
ją,c od raty marcowej przy kwarcie dwoma jedną, śpiewaną. do M. Boskiej: "Obowiązek
ratami po zł. 50 naznaczamy. Osiadłość i po- dość uciążliwy", dodaje Długosz. W połowie
winności tej wsi: Ta wieś osiadła na ćwier- XV w. siedzą, tu w P. wnukowie Hinczy (po
ciach 35 po 12 zagonów i zagrodach 7, z któ- synu siostry) Hieronim, Jan i Jakub Kobyleń.
rych do cerkwi należy się ćwierć jedna; pod scy (Lib. Ben., III, 156). Według Lib. Ben.
wybrańcami ćwierci 4, pod mielnikami ćwierci I Łask. (I, 484, 6) wieś ta zamieszkaną była
2 i zagroda, do arendy miejskiej razem i z tej przez kmieci i drobna,. szlachtę, dawała dziesię-
wsi idącej ćwierci 3, reszta pod poddaństwem. cinę kanonii gnieznieńskiej a pleb. w Brzeźni-
Poddanych w tej wsi znajduje się z Tywo- cy tylko kolędę po groszu. W P. były wtedy
nem i mielnikiem Nr. 12. Powinności te: Pod. dwa młyny. Według Dykc. Geogr. Echarda
dani z ćwierci osiadłej dni 4 pańszczyzny i w połowie XVIII w. dobra P. należały do
szarwarków 4, pociężni ciągłem, piesi pieszo Małachowskich a we wsi nad Wartą, wznosił
odbywają. Czynszyku drobnego gr. 24, furo- :się zamek starożytny. Dobra P. składały się
wego zł. 1, kurę 1 i jaj 5 oddają, a ze 3 zago- w 1874 r. z fol. P. i os. młynarskiej Almierz,
nów osiadłych czwartą, część tych powinności rozl. 3594 mr.: fol. P. gr. Ol'. i ogr. 727 mr.,
pełnia.,. Czynszu stróżnego z ćwierci, że są łąk 180 m;:., pastw. 103 mr., wody 36 mr.,
krótkie, nie płacą, tylko ze staja sznurem mie- lasu 1818 mr., zarośli 663 mr., nieuź. 49 mr.,
rzonego, na zimę sianego, zł. 1 gr. 6, a na ja- razem 3525 mr.; z tej przestrzeni wydzielono
re gr. 18. Zgoła wszystkie powinności tak za serwituty włościanom z zaro&li 4'77 mr.; 0-
jak w Radrożu i Dziewięcierzu odbywają.. sada wieczysto dzierżawna Kuźnica zawiera
Staw, na którym młyn o jednym kamieniu. '69 mr.; budowli mur. 6, z drzewa 25; las u-
Ten staw 00. Reformaci Rawscy za konsen- rza.,dzony. W skład dóbr wchodziły wś P. os.
sem JW. Marszałka nadwornego zławiają, któ. 17, z gr. mr. 1014; wś Zychy i Płaczki os. 5,
ry w intratę nie rachuje się, ile nigdy w aren- z gr. mr. 237; wś Kuźnica i Gość al. Gwoź-
dzie spust nie bywał, i stawek mały. Mielni- dziec al. Gwojce os. 22, z gr. mr. 685. Br. Ch.
cy maja.,' pół łanu i zagrodę; miarkę trzecią Prusiek, w dok. Proseg, Pro8cheg, Pro8chelc,
z tego młyna biorą, z którego za nieukarmie- Prosselc, wś, pow. sanocki, przy ujściu pot.
nie wieprza zł. 15 gr. 15 z groszowym płacą. Drażowy do Sanoczka z praw. brzegu, w oko-
Powozów 3 o mil 12 dają, i z siekierą na t y- licy falistej, 336 mt. npm. Od wschodu zasła-
dzień dni 2 odbywają,. Intrata roczna ze wsi. nia wś las bukowy, pokrywający wzgórzą

80
Pru
Pru
(472 mt.), na płd. graniczy z Niebieszczanami, PrusilJ, sioło, pow. klimowicki, gm. X08tiu
na zachód z Pobidnem a na północ z Markow- kowicze, ma 92 dm. i 475 mk,
cami. Niegdyś wś królewska, osadzona na pra- Prusina, rzka, prawy dopływ Czarnej Wo-
wic niemieckiem, stanowiła część sstwa sanoc- dy, powstaje z kilku strug pod Osiecznem,
kiego, miała powinności względem grodu sa- w pow. starogardzkim, płynie potem przy
nockiego, jak np. obowif.\zek naprawiania i u- Krownie, w płn.-płd. kierunku i wstępuje przy
trzymywania 15 przęseł w warowni sanockiej, kol. Bieliczku w pow. tucholski. Przyjąwszy
mianowicie wtyle wieży glinianej (A.. G. Z., z prawej strony Śliwicki Rów, pęqzi w Łobo-
XI, 335, N2 2081) a przytem prawo wyrębu dzie młyn, mija leśno Łobodę i wś Sliwiczki, a
w lesie za Niebieszczanami. Wymienia tę wś przy leśno Sarnówku przechodzi do pow. świec-
dokument z 1424 r. (A. G. Z., XI) odnoszący kiego. Tu płynie przez wś Laski i Zazdrość,
się do sporu sołtysa z szlachcicem Climaszko- wijf.\c się przy Lf.\skich Piecach, dąży przez le-
nem z Pisarzowic. W XVIII w. należał P. do sistf.\ okolicę do Łążka. Przy nadleśn. Szarła-
.Anto'niego Starzeńskiego. Obecnie liczy P. 118 cie kieruje się ku wschodowi i przy karczmie
dm. i 701 mk., 317 rz.-katol., 369 gr.-katol. i Tleniu wpada do Czarnej Wody. W nowszym
15 izrael. Obszar większ. posiadł. wYJlosi 151 czasie powstał projekt połączenia kanałem
mr. roli, 16 mr. łąk i ogr., 14 mr. pastw. i 10 Prusiny z Czarną Wodą przez bory tucholskie
ror. lasu; obszar mn. pos. 603 mr. roli, 52 ror. dla spła.wu drzewa. Ks. Fr.
łąk i ogr., 224 mr. pastw. i 82 mr. lasu. We Prllsinech (dok. z r. 1290),dwa jeziora pod
wsi znajduje się źródło nafty w formacyi co. Piechowicami. w pow. kościerskim. Ks. Me-
cenicznej. P. należy do par. rz.-katol. i urz. stwin nadał je wwdzie Mikołajowi z Kalisza
poczt. w Sanoku; par. gr..kat. z cerkwią drew- (ob, P. U. B. v. Perlbach, str. 422).
nianą w miejscu. MaG. Prllsinicze, wś, pow. sieński, gm. Riasna,
Prusiele, żm. Prusalia, wś nad rz. Lepu- ma 14 dm. i 70 mk., z których 1 zajmujo się
pie, pow. telszewski, okr. polic. sałancki, o 32 krawiectwem.
w. od Telsz, 14 dm., 160 mk., młyn wodny Prusinów al. Prusinowo, we i dobra nad
(1859). bezim. dopł. Niemna, w płd. str. pow. mińskie-
Prusim 1.) wś, okr. wiejski, domin. i okr. go, w 3 okr. pol. kojdanowskim, gm. Swier-
domin., pow. międzychodzki, o 3 1 / 2 klm. na żeń, o 2 mile od st. dr. żel. moskiew8ko-brze-
w8chód-północ od Kamionnej, nad dwoma sta- skiej Niehorełe, o t w. od brzegów Niemna,
wami, spływającemi do Warty. I.eży w oko- Niegdyś własność k8. Radziwiłłów, od POCZ!\t-
licy wzgórzystej, wznios. 106 mt. npm., par. i ku bieżącego stulecia do końca lat siedmdzie-
i poczta w Kamionnej (Kaehme), st. dr. żel. osiątych P. należał do Maszewskich. Przed kil-
30 klm. w Wronkach. Pod r. 1386 występuje ku dopiero laty odprzedany Czap8kim, przy-
Mirosław Prusimski. W r. 1389 pozwał Mści. łączony do dom. Stańkow. Wieś ma 15 osad;
gniew Brodzi8zewski Piotrka z Połajewa do dobra około 118 włók w glebie lekkiej, dość
grodu poznańskiego o 40 grzywien, zabezpie- urodzajnej, lasu d08tatek, łąk obfitoŚĆ; rezy-
czonych na P. W 1392 r. pi8ał się Mikołaj dencya zamożna; z młynów, arend smolarni i
z P.; r. 1438 ba.wił tu Rafał z Gołuchowa, stli.' propinacyi około 2000 rubli. Ostatni dziedzic
rosta wielkopolski. Około 1562 r. płacił P. z rodu Maszewskich Artur założył tu słynny
bisk. poznańskim 4 złp. 16 gr. dziesięciny z 17 na cał Litwę ogród owocowy i ananasarnią.
łanów osiadłych, po 8 gr. od łanu; w r. 1580 Szkółka wyborowych drzewek owocowych
posiadał Stanisław Prusimski 5 półłanów, 6 zawiera przeszło 100,000 szczepów, ogród fru.
zagr., l komo!'., 20 owiec, pasterza i rolę ktowy na prze8trzeni 10 morgów, tudzież pro-
karczmarską. Przy schyłku zeszłego wieku dukcya różnych nasion aptecznych i wszelkich
posiadali tę wś Wilkoń8cy. Wś ma 167 mk., jarzyn dopełniają wysok" wartość tego zakła-
22 dm. Do okręgu wiejsk.ieg() należy młyn duo Po przejściu w ręce Czapskich, jakkol.
Pru8imski; cały okrąg ma 23 dm., 180 mk. wiek nakłady na ogrodnictwo zmniejszyły się,
(133 katol. i 47 protest.). Dominium ma 8 dm., wszakże przedsiębierstwo nieu8taje. lBtnieje
187 mk., a. obszar wraz z fol. Zielona Chojna tu kościołek katolicki filialny par. swierżeń-
925 ha, czyli 422'50 roli, 7200 łąk, 164'00 skiej. Przy dworze znajduje się kolonia dla 1'0-
pastw., 170'00 lasu, 16'94 nieuż. i 79'56 wo- botników wiejskich. mająca 10 osad. Z powo-
dy; czysty doch. gr. 40 t1 ml'k. W skład okr. du obszernych łąk miejscowość ta nadaje się
domin. wchodzi fol. P.; cały okrąg ma 10 dm., dla hodowania stadniny, jakoż Maszew8cy
226 rok. (166 katol. i 60 prot.). 2.) P., ob. mieli tu zawsze doskonałe konie. A. Jel.
Prusimski Młyn. E, Cal. Prusinów 1.) wś i domin., pow. pleszew-
Prusimski al. P/'usim, młyn, pow. między- ski, o 9 klm. na wschód-południe od Zerkowa,
chodzki, na odpływie stawów prusimskich, par' l na lewym brzegu Prosny, naprzeciw Szyman.o-
i poczta w Kamionnej, okr. wiejski Prllsim, 1 wic; par. Kretków (dawniej Szymanowice),
dm. i 13 mk. poczta. w Roba.kowie, st, dr. żel. o 14 klm.

Pru
w Chrzanie. W r. 1288 Przemysław II po-
zwolił Piotrowi Prusinowskiemu, synowi To-
masza, osadzać P. na prawie niemieckiem; zt"d
pisz!!, się Stefan w r. 1318 i Przecław między
(1352 i 1370); Jadwiga i :Mikołaj Prusinowscy
mieszkali tu w r. 1579: Andrzej Prusinowski
i Jan Gutowski w r. 1618, a w nowszych cza-
sach Stanisław Zieliński i Artur Dobrogojski.
Wieś ma 10 dm., 79 mk. (63 katol. i 16 prot.).
Dominium 5 dm., 51 mk. (47 katol. i 4 prot.);
obszaru ma 194'01 ha, czyli 166'77 roli, 18'07
ła,k, 0'87 pastw, 2'81 lasn i 5'49 nieuz.; cz.
doch. grunt. 1935 mrk. 2.) P. al. Prusinowo, wś
i folw., pow. azremski, nad jez. Bnińskiem, o 4
klm. n'l płd. od Bnina; par. Bnin, P(Jcz. w Kur-
niku, st. dr, żel. o 10 1 / 2 klm. w Środzie. Re-
gestra poborowe (Pawiński, Wielkop. I, 197)
z r. 1578 wykazuj/ł tu 7 śladów osiadłych i 3
puste Wojciecha Poznańskiego, sołectwo lvIa-
cieja Korosza , o 4 1 / 2 ślad. z 1 zagr. i 2 ślady
poddanych. Regestra z r. 1618 (Parczewski J
147) 6 śladów osiadł. JP. Biechowskiego (ka-
sztelana) i 2 komorników bez bydła. WŚ ma
obecnie 29 dm. i 297 mk. Folw. należy do
klucza kurnickiogo. 3.) P. al. PrusinowoJ WŚ
i folw., pow. czarnkowski, o 6 klm. na połu-
dnie od Czarnkowa; par. i poczta w Lubaszu,
st. dr. żel. o 20 klm. w Wronkach i w Trzcian-
ce. W r. 1580 nalezał P. do Macieja Włoście-
jowskiego, później wchodził w skład klucza
czarnkowskiego, który w XVIII w. był wła-
snościa, P9niatowskich, z kolei przeszedł na
własność Swinarskich. Przy schyłku zeszłego
wieku był p, w ręku Miaskowskich. WŚ ma
14 dm., 80 mk. (69 kat. i 11 prot.). Folw.,
w okI'. domin. Lubasz, liczy 137 mk. i 8 dm,
Właścicielem jest D.r Zygmunt Szułdrzyński.
Prusioów, rus. Prusyniw, wś, pow, sokal-
ski, 24 klm. na płd.-zach. od Sokala, 5'6 klm.
na płd. od sa,du pow., urz. pocz., tel. i st. kol.
w Bełzie. Na płn. i wschód leży Góra, na płd.-
wschód Kuliczków, na płd.-zach. Chli wczany,
na zach. Tehlów (obie w pow. rawskim). WŚ
leży w nizinie nadbużańskiej, między Sołokija"
dopływem Bugu, a Błotnią, dopływem Raty.
W ody jej spływaj/ł na płn. do Sołokii. Zabu-
dowania wiejskie leżą na płn. N a płd. od nich
leży folw. Adelinówka (nazwany na cześć An-
toniny Adeli z hr. Humnickich Dodyńskiej)
i cegielnia, na zach. leśniczówka Zielona. Płd.-
zach. część zajmuje las Bełzki i Wysoka Dę-
bina (225 mt.), część płd. las Brzezinki, a płd.-
wsch. Gniłe Potoki (218 mt.). Własn. więk.
(Bogumiła Young) ma roli Ol', 313, łąk i ogr,
240, pastw. 37, lasu 2950: wl. mn. roli Ol'.
475, hk i ogr. 766, pastw. 115 mr. W r. 1880
było 102 dm., 616 mk. w gm., 10 dm., 99 mk.
na obsz. dwor.; 155 rzym.-kat., 508 gr.-katoI.,
50 izrael., 2 innyco wyznań; 164 Polaków,
526 Rusinów, 26 Niemców. Par. rzym.-katol.
Słownik Geograficzny Tom IX.-Zeszyt 80.
Pru
81
i gr.-katoI. w Bełzie. We wili je8t oerkiew ł
szkoła etat. jednokI. WŚ była niegdyś wła.
sno6cią miasta Bełza na mocy aktu fundaoyj.
nego, wystawionego przez Zygmunta Id. 10
listopada 1509 r. we Lwowie a ponowionego
w r. 1633 przez Władysław;\ IV. W XVIII
w. utraciło ją miasto; w al'chi wum miejskiem
znajdują, się akta tycza,ce tej sprawy. Dr Fr.
Papee (Zabytki przeszłości miasta Belza, Lwów,
1884, str. 7 i 8) przedstawia tak tę sprawę:
"Franciszek Salezy Potocki, wwda kijowski i
ststa bełzki, odd:J.wna juz zakroił był na P.,
leżący w obrębie jego posiadłości. Pierwsza
sposobność podniesienia pretensyj pieniężnych
przeciw gminie Bełza nadarzyła mu się, gdy
pachołek obwiniony o kradzież sreber w jego
kredensie, uciekł z więzienia miejskiego, dokąd
był odstawiony. Tytułem odszkodowania pu.-
ścili mu Bełżanie P. na czas krótki w dzierża-
wę, potem zaś zostawili mu i nadal tędziedawę.
Aliści wojewoda zacz/łł rozgospodarowywać
się w P.; zaprowadził różne ulepszenia, prze-
de wszystkie m zaś usypał nowa, kosztown/ł
groblę między wsią, a miasteczkiem. Gdy w r.
1770 mieazczanie zmuszeni byli wypożyczyć
od Eyzyka Józefowicza sumę 986 zł. i 9 gr.
pol. na pokrycie kontrybucyi przez wojsko 1'08-
syjskie nałożonej, Potocki nieproszony wyku-
pił weksel od żyda. Po latach 20, gdy miesz-
czanie zapragnęli objąć P. we własny zarząd,
Potocki zaż/łdał kilkudziesięciu tysięcy złp. za
poczynione nakłady. Zapłacić nie było z cze-
go, przyszło więc do egzekucyi, tem łatwiej,
że według zapewnieI'l współczesnych aktów
Jan Wojtawicki, land wójt miejski, przekupio-
ny, słabo bronił interesów miasta. Po r. 1772
sprawa wytoczyła się przed sądy austryackie
i po długich latach doczekała się załatwienia
już w pocz/łtkach naszego stulecia drogą kom-
planacyi. Na.stępca Potockich Fabian hr. Hu-
miecki utrzymał się w posiadaniu włości, od-
stępując miastu natomiast pewną. sumę pie-
niężn/ł i 150 mOI'gów lasu. Z P. pochodził po-
dobno dom Prusinowskich h. Topor (ob. Siar-
czyński, Rkp. w Bibl. Osol., ;N'g 1829). Lu. Dz.
Prusinowa \Vólka, wś na pol.pl'Us. Mazu-
rach, pow. ządzbor!!ki, st. poczt. Pieclri. Ob.
Czerawola.
Prusinowice 1.) w XVI w. Pru8chynovicze,
wś i folw. nad rz. Ner, przy ujściu Dobrzynki,
pow. łęczycki, gm. Tkaczew, par. Leźnica Ma-
ła,odl. od ł...ęczycy 12 W.j wś ma 11 dm., 152
mk.; folw. 3 dm, 48 mk. W 1875 r. falw. P.
rozI. mI'. 426: gr. Ol', i ogr. mI'. 167, łąk mI'.
144, pastw. mr. 91, wody mr. 24; bud. z drze.
wa 9. Wś P. oS. 20, z gr. mI'. 107. W po-
twierdzeniu przez Grzegorza IX w 1229 r.,
posiadłości i pl'a w klasztorll sulej owskiego
wymieniono "possessi,)nes de Pru3sinou  (Kod.
Małop., II, 42). Wydawca Kod. Małop. wyra-
6

82
Pru
Pru
:!a wątpliwość czy domyślać się tu Prasi- W skład dóbr poprzednio wchodziły: W8 p,
nowic w par. Leźnica czy też drugich w par. os. 41, z gr. mr. 143; wś Grzybów 08. 37,
Waśniów; w obec tego jednak, iz te drugie z gr. mI'. 349; wś Borki os. 23, z gr. mr. 360.
Prusinowice nalezały do klasztoru w Wą- 5.) P., wś włośc., pow. opatowski, gm. i par.
chocku w 1275 r. (ob. Kod. Małop., 137), trze- Waśniów, odl. od Opatowa 20 w., ma 28 dm.,
ba odnieść ów Prusinou do Prnsinowic w par. 261 mk., 486 mr. W 1827 r. było 11 dm.,
Leźnica. Według Lib. Ben. ł,ask. (U, 363) 92 mk. P. nalezały do klasztoru cystersów
były tu zdawna odrębne role folwarczne, dają- w Wąchocku j11.k o tem świadczy dokument
ce dziesięcinę pleban. w Leźnicy, kmiece zaś z 1275 r., którym Bolesław, ks. krakowski i
dawałynastół arcybiskupi a plebanowi tylko sandomirski, obdarza przywilejami i potwier-
kolędę. Reg. pob. pow. łęczyckiego z r. 1576, dza jego posiadłości. Toź samo ponawia w 1284
podają we wsi P. 3 1 / 2 łan., 2 zagr., młyn r. Leszek, ks. krakowski, sandomier"ki i sie-
dziedziczny o 2 kołach, 7 osad. Właściciel Jan radzki (Piekos., Kod. Malop., II, 137 i 159).
Prusinowski (Pawiński, Wielkp., II, 70). 2.) Według Długosza (Lib. Ben., I, 354, III, 408)
P. Wielkie, kol., P. Lutomiersk, wś, P. Folusz, część wsi nalezala do klasztoru wąchockie-
młyn, pow. łaski, gm. Lutomiersk, par. :Miko- go, nadana przez kanonika (?) Humberta. Były
łajewice. P. Wielkie maja, 17 dm., 183 mk.; tam lany, z których płacono czynsz i dawano
P, Lutomiersk 8 dm., 26 mk.; P. Folusz 1 dm., po 30 jaj, 2 kap lony, sery, odrabiano jeden
7 mk. W 1827 r. było tu w ogóle 24 dm., 209 dzień w tygodniu własnym wozem i pługiem;
mk. Wraz z kol. Katarzynów i wsia, Teresbór odrabiano powab, dawano osep. Z części nale-
mają 33 dm., 340 mk., 796 mr. Według Lib. za,cej do klas'Łtoru wąchockiego płacono temuż
Ben. Łask. (I, 382) łany folwarczne dawały klasztorowi dziesięcinę sn,)powa, i konopną,
dziesięcinę p!eb. w lVIikołajowicach, kmiece zaś wartości 4 grzywien. Część wsi nalezała do
tylko kolędę po groszu z łanu a dziesięcinę prebend.y i kanonii sandomierskej, zwanej Za-
l>repozyturze łęczyckiej. 1teg. pob. pow. 8zad. ja,czkowska; były tam 4 łauy km" z których
kowskiego z r. 1553 podaja, we wsi P. major, każdy płacił po 2 gt'zywny, 30 jaj, 2 kapłony;
w par. Mikołajewice, w części Mikołaja i Sta- z tych 4 łanów składano dziesięcinę konopną
nisława 6 osad, część Bykowskiego 7 osad, i snopową. w \Voli Konińskiej, w ziemi lubel-
1 młyn; łącznie 2 części miały 5 1 / 2 łana (Pa. skiej, wartości około 4 grzyw. Według reg.
wiński, Wielkp., I, 237). P. Małe, ('b. Prusi- pob. pow. sandomierskiego z r. 1578 wś p"
nowiczki. 3.) P. Zdżary, w XVI w. Pru8syno- W par. Waśnio w, naleza,ca do kanonii sando-
wycze, fo1., pow. łaski, gm. i par. W ygiełzów, ma mierskiej, miała 2 osad. (Pawiński, Małop., str,
2 dm., 22 mk., 149 mr. dwor. W 1827 r. by- 194). 6.) P., wś i folw., pow. pułtusk i, gm.
ło 5 dm., 26 mk. W XVI w. były tu łany Gołębie, par. Klukowo. W 1827 r. było 13
kmiece i folwarczne, dające dziesięcinę pleban. dm., 133 mk. W 1868 r. fol. P. rozl. mr 644:
w Wygiełzowie (Łaski, Lib. Beu., 1,455). gr. 01'. i ogr. mI'. 414, łąk mI', 43, pastw. mr.
Reg. pob. pow. szadkowskiego z r. 1552-1553 14, lasu mr. 113, zarośli mr. 30, nieuz. mr. 30.
podają we wsiach Pruszy i Ohayczyny, w par. Wś P. osad 30, z gr. mr. 132. Br. Ch.
Wygiełzów, 7 osad, 4 łany (Pawiński, Wielkp., Prusillowiczki, wś, i P. Kwil'ynów, kol., da-
lI, 240). Jest to zapewne tylko pomyłka l wniej Frusinowice Małe, w XVI w. Prus8ynQ-
w nazwisku. 4.) P., fol. i dobra i F. Stara wicze minor, w i os., pow. łaski, gm. i par.
Wieś, wś nad strum. Szadkówka" pow. sie- \ Lutomiersk. P. mają 13 dm., 90 mk., 113 mr.
radzki, gm. Zadzim, par. Szadek, odl. od Sie- włośc.; P. Kwirynów 3 dm., 22 mk., 109 mr.
radza 20 W.; wś ma 25 dm., 306 mk.; folw.5 kolonistów. Według Lib. Ben. Łask. (1,379)
dm., 66 mk., gorzelnią parowa, i młyn. Staran- łany dworskie da.wały dziesięcinę plebanowi
ne gospodarstwo rolne. Według reg. pob. pow. w Górce Pabiańskiej, zaś kmiece prepozytu,
szadkowskiego z r. 155.1553 wś P. miała 16 rze łęczyckiej, wś należała jednak do par. Mi-
osad., 5 łanów (Pawiński, W ielkp., II, 229), kołajewice.
W XVI w. łany dworskie dawały dziesięcinę Prusillowo 1.) al. Pruska Wieś, niem.
pleb. w S7.adku, kmiece zaś maldraty na stół Preussendorf, dok. 1375 Pruschendorf, na po-
arcybiskupi a kolędę plebanowi. W 1734 r. czątku X VI w., Frussendorf, 1648 Pruszewo,
wś została zniszczoną przez oddział stronni- wś kośc., pow. wałecki, st. pocz. Ruszona,
ków Augusta III. Dobra P. składałY' się 6'5 klm. odl., par. kat. Nakielno, szkoła ew.
w 1885 r. z folw. P. i Henryków rozl. mr. W miejsca. P. lezy na wschód od Tuczna, a na
2868: fol. P. gr. i ogr. mr. 750, łąk mr. 192, płd.-zachód od Walcza, ma 506'46 magd. mr.;
lasu mr. 1529, nieuz. mr. 74, razem mI'. 2546; 1 1868 r. 33 bud., 7 dm. R. 1641 istniał tu dre-
bud. mur. 16. z drzewa 4; płodozmian 5 i 13 wniany kościół kato!., filia do Tuczna. Tera.
polowy; fol. Henryków: gr. Ol'. i ogr. ror. 318, źuiejzY' k03ciół murowany pochodzi z r. 1864.
nieuż. mr. 14, razem mr.322; bud. z drzewa I Jeden dzwon dała zrobić Urszula v. Wedel
5; płodozmian 9-0 polowy, las urządzony. ł 1', 1607, Tutejszy murowany kościół ewa.ng,

Pru
Pru
83
żostał zbudowany r. 1843 (ob. Bau- u, Kunst- Proski i części Mi8trowic płacił poboru gr. 22
denkmaeler von West-Preusserr, IV, str. 435 d. 9. W r. 1579 wś Proska, w par. Opatowiec,
i 456). 2.) P., dobra ryc., tamże, 488'17 ha własność Rafała W ęchadłowskiego, miała 2
roli Ol', i ogr., 38'3 łąk, 7'66 pastw., 257'36 zagr., 1 biednego (Pawiński, Małop., 214,
lasu, 16'52 nieuż., 29'62 wody, razem 837'63 486), Br, CI..
ha; czysty dochód z gruntu 5077 mrk; gorzel- Prllska, fol., pow. szczuczyński, gm. Pru-
nia parowa, młyn parowy, cegielnia, hodowla ska, par. Bargłów, Leży na granicy pow. au-
bydła. W 1868 r. 25 bud., 11 dm., ze wsią. gustowskiego. Wieś, stanowiąca dawniej jedną
razem 255 mk., 100 kat., ] 55 ew. R. 1805 caość z fol., leży częścią. w pow. augustowskim,
posiadał te dobra v. der Goltz; były one wtedy Ogólny obszar wynosi 3188 mr. W 1827 r. by-
oszacowane na 22,000 tal. Nazwa P. wskazu. ło 2 dm., 19 rok. P. gmina należy do s. gm.
je na osadzonych tu Prusaków (ob. Gesch. d. okr. III w os. Raj gród, tamże jest st. poczt.
Dt. Cl'oner Kl'. von Schmitt, str. 241). Zdaje (odl. 10 w.), urząd gminny we wsi Tajno.
się także, że tę samą miejscowość, pod na. Gmina ma 3631 mk., rozi. 16,193 mr. Wskład
zwą Pruszewo, wymienia taryfa z r. 1648. gm. wchodzą.: wś szlach, Górskie i włośc, wsie:
W 1375 r. nadaje w. m. Winrych z Knypro- Barszcze, Karczewo, Dręstwo, Karwowska
dy wiernym braciom Mikołajowi (Nitzen) i Wólka, Kru'!zewo, Kroszówka, Orzechówka,
Janowi (Hanus) i ich spadkobiercom 40 wł. ł'ruska, Tajno, Tajenko, Woznawieś. 2.) P.
w P, (Pruschendorf) i 10 w Stręcznie ? Mała, wś, pow, augustowski, gm. Dowspuda,
("Sterns") na prawie chełm. Oprócz tego do- par. Janówka, od1. od Augustowa 11 w., ma
łączamy jez. "Coldalensek", w którym mogą 23 dm., 213 mk., 621 mI'. W 1827 r. było 15
dla własnej 'potrzeby małemi narzędziami ło- dm., 86 mk. Wchodziła w skład dóbr dona-
wić. Za to będą. czynili jednę służbę w lekkiej cyjnych Dowspuda. 2.) P. Wielka, pow. augu-
zbroi na każde zawołanie i będą. nam pomagali stowski, gm. Dowspuria, par. Janówka, odl. od
przy budowlach. Ponieważ gleba tu mniej ży" Augustowa 10 w., ma 39 dm., 307 mk.
zna, dla tego będą. nam płacili od każdej osia- W 1827 r. było 26 dm., 174 mk. Br. Ch.
dłej włóki tylko po korcu owsa, a na uznanie Pruska 1) wś, pow. brzeski gub. grodzień-
naszej zwierzchności 1 funt wosku i 1 fenik skiej, w 4 okr. pol., gm. Kamieniec Litewski,
chełmiński na św. Marcin. Dan w Kosubudach o 40 w. od Brześcia. 2.) P., wś i dobra, tamże, o
we wtorek po św. Marcinie (ob. Dregera odpi- 32 w. od BI"ześcia. 3.) P., wś i dobra, pow.
sy w Peplinie, str. 23). 3.) P. Nowe, niem. kobryński, w 1 okr. pol., gm. Pruska, o 12 w.
Neu P., dobra ryc., tamże, st. pocz. od r. 1883, od Kobrynia. Włościanie zapłacili 5422 rs,
od!. od Wałcza 13'8 klm. W 1868 r. 22 bud., wykupu za nadaną ziemię. Zarzl\d gminy
9 dm., 120 mk., 40 kat, 80 ewang. Dobra te we wsi Czerewiczyce.
obejmują razem z folw. Gruenwald i Rohrkalk Pruska Górka, zaśc. nad pot., pow.osz-
991'93 ha; tartak parowy; hodowla bydła i 0- miański, w 1 okr. po1., o 34 w. od Oszmiany,
wiec. Kś. Fr. 5 dm., 54 mk. kato!.
Prusinowo 1.) wś na po1.-pros. Mazurach, Pruska, potok, powstaje po płd.-wsch. stro-
pow. ządzborski, st. pocz. Piecki. Frycz v. nie góry Litacza (652 mt.), w gm. Trzetrze-
Lucken, starosta szestyński, sprzedaje braciom wina, pow. nowosądecki, płynie na. płd.-wsch.
Piotrowi i Pawłowi na. prawie chełmińskiem przez Niskową. a powyżej Świniarska zlewa
30 włók w polu prusiuowskiem. 2.) P., Pru8enaw się dr) Dunajca. Dług'ość biegu 7 klm. Br. G.
(dok.), dobra na pol.-prus. Mazurach, pow. nibor-' Pruska Gierłoża, niem. Pr. Goerlitz, dom.
ski, 5 klm. od miasta pow., st. p., tel. i koI. żel. i młyn, pow. ostródzki, 7 klm. od st. pocz.,
Działdowa, o 2 klm. od granicy królestwa pol- tel. i kol. żel. Bergfredy. Obszar 506 ha.
skiego. P. istniało już r. 1455. Ad. N. Pruska Kępa, pow. wą.growski, ob. Koło-
Prushiska Buda, wś, pow. klirnowicki, dziąż i Kępa Pru8ka.
gm. Kostiukowieze, ma 63 dm. i 353 mk.; tar- Pruska Łąka, niem. Preu88i8ch.Lanke al.
tak, zatrudniający 20 ludzi i produkują.cy za Preu88lanken, dok. Pr. Langk/!!', dobra ryc., pow.
2000 1'13. rocznie. toruński, st. poczt., tel. i kol. Kowalewo, 6
Pruska, w XV w. Pro8zka, w XVI Pro8ka, klm. odl., 515'17 ha roli orno i ogr., 31'08 łąk,
wś, pow. pińczowski, gm. i par. Opatowiec. 65 lasu, 15 nieu!'., 0'88 wody, razem 627'13
W 1827 r. było 9 dm., 56 mk. W XV w. wś ha; czysty dochód z gruntu około 6750 mrk,
należała do par. Opatowiec, była wła8n(1ścią. hodowla krów i świni. Właścicielem w 1858 r.
wójta z Pilzna, miała łany kmiece, karczmę, Kalinowski, 1886 r. Emil Steinbart. Par. kat.
zagrodników, z których płacono dziesięcinę, Wielka Łąka, ew. Grębocin. W 1868 r,25
wartośei 2 grzywien, biskup. krakowskiemu. bud., 15 dm., 179 mk., 143 kat., 36 ew. Za
Z fol w. szła dziesięcina do Opatowca (DłllgOI\Z, czasów krzyżackich należała. ta osada do kom-
L. B., II, 409). Według reg. pob. pow, wi. turstwa kowalewskiego. W wizyt, Potockie-
ślickiego W 1508 r. Jan Królewski, właściciel go z r. 1706 czytamy, że dobra te posiadał

84
Pni
wówczas Zygmunt D!\bski, płacił mesznego ił
korce żyta i tyleż owsa; dawniej było tam 3
kmieci, wówczas nie było żadnego (str. 146).
Prllska Wieś, ob. Prusinowo.
Pruska al. Czeczewiński Potok. dopływ Du-
najca (ob.).
Pruski, pow. łęczycki, ob. P,'uszki.
Pruski 1.) folw. na prawym brz. Horynia,
pow. ostrogski, o 15 w. na płn. od Ostroga,
założony w ostatnich czasach na gruntach wsi
Stadnik, należy do Adolfa J ełowickiego, b.
marszałka pow. krzemienieckiego, ma glebę
czarną" wydającą obficie proso i pszenicę. 2.)
P., w dokum. Prus!J, wś na lewym wzgórzy-
stym brzegu Horynia,pow. ostrogski, 030 w.
na płn, od Ostroga, na płd.-zach. od mka
Hoszczy, ma glebę urodzajną, czarnoziem z pod-
kładem gliniastym. Wieśniacy trudni a; się tyl-
ko rolnictwem i są dość zamożni. Wś ta nale-
bła niegdyś do Hulewiczów, potem do Czar-
neckich, w końcu do Zwolińskich, w posiada-
niu których do dziś pozostaje. Ob. Pamiat. Kij.
Arch. Kom., t. IV, cz. 2: 88, 108. z. Róż.
Pruski Holąd, ob. Rolqd Pruski.
Pruskie, niem. Pruski, ko!., pow. świecki,
st. pocz. Gacki, par. kat. Osie 1 t/. mili od!.,
457'63 magd. mr. W 1868 r. 32 bud., 15 dm.,
92 mk. kat.
Pru!ikołęka, wś, pow. przasnyski, gm.
Zaręby, par. Chorzele, odl. o 28 w. od Prza-
sny sza, ma 19 dm., 107 mk., 280 mr. ziemi
użytecz. i 88 mr. nieuż.
Pruskowicze, wś nad rz. Berezyna;, pow.
oszmiański, 035 w. od Oszmiany, ma 5 dm., 43
mk., 35 prawosł., 8 katol.
Pruślio, wś, pow. odolanowskl, o 4 klm.
n;:L wschód od Ostrowa, pod Wielkiem Wy-
sockiem; 23 dm., 227 mk. (208 katol. i 19
prot.); par., poczta i st. dr. żel. w Ostrowie.
W 1'.1579 należał P. do częściowych właści.
cieli Pruślińskich, a w r. 1618 do Augustyna
Bobrowskiego, Piotra Rosowskiego i Jadwigi
Pruślińskiej. Pod P., ku północy, znajduje się
z czasów wojen Napoleońskich cmentarz w so,
snowym lasku między dwoma pagórkami. Na
polach wiejskich wykopano różne popielnice
z popiołami, czaszki ludzkie, monety obce.
Pruśnica, ob. Pruźnica.
Pruśoik, ob. Prudnilc.
Prusniszki, w spisie w 1866 r. Prusiszki,
wś włośc. nad jez. Galpie, pow. trocki, w 2
okr. poL, gm. Sumiliszki, okr. wiejski Budzile,
04 w. od gminy a 22 w. od Trok, ma 3 dm.
i 47 mk katol. (podług spisu z 1864 r. wraz
ze wsi a; J ul'ażelis ma 26 dusz rewiz.); należy
do dóbr skarbowych Sumiliszki.
Prusocin, wś i fol. nad rz. Działdówką,
pow. mławski, gm. Ratowo, par. Strzegowo,
odI. 23 w, od Mławy, ma 11 dm., 111 mk.,
Pru
ziemi włośc. 358 mr., wtem 254 orn. Fol w.
należy do Radzimowic. J. (),
Prusoły, pow. Nisko, ob. Nowawieś 11).
Prusów I!-l. Pruszów, dział górski i lesisty
'IV ,Beskidzie Zywieckim, między Sołą (od zach.)
a abnic!\ (od wsch.), na granicy gm, Milówki
i Zabnicy w pow. żywieckim, Las od płd.-
zach. zowie się Milowskim, dalej na płd. las
Sucha Góra, na płn. las Tynionka, a na wsch.
las Prusów. Najwyższy szczyt tego działu
wznosi się 1009 mt. npm. Miejsce znaku
triang. Br. G.
Prusów, grupa zabudowań w gm. Milówka,
pow. żywieckim, w wsch. części wsi, na płd.
stoku góry Prasowa, na planie śródleśnej.
W 1880 r. 19 dm., 84 mk. Ob. Milówlca. Br. G.
Prusów Borek, wś na pol.-pI'us. Mazurach
na płd.-wschód od mta pow. Szczytna.
Prusowo, uroczysko, pow. orsza.ński, fa-
bryka zapałek, zatrudniająca. 16 ludzi, produ-
kująca rocznie 2500 pudełek (po 1000 paczek)
zapałek, wartości 2125 rs,
Prusowszczyzlła, fol., pow. słonimski,
w 2 akr. pol., gm. Żyrowice, o 13 w. od S10-
nima.
Prusseo 1.) Martin (niem.), wś, pow. kłaj-
pedzki, st. pocz. Dawillen. 2.) P. Michel, ob.
Plicken.
Prussiszken (niem.), ws, pow. kłajpedzki,
st. pocz., tel. i kol. żel. Proekuls.
Prussy, ob. Prusy.
Prussy, ob. Patków 2.).
Prllst (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, pow.
Greifenberg, st. pocz. tamże.
Prust (niem.), ob. Pruszcz.
PrusIlIna, dwór, pow. szawelski, gm. Za-
gory, o 68 w. od Szawel.
Prusy 1.) al. Pru8s!J, wś włok, pow. gró-
jecki, gm. Nowawieś, par. Warka, ma 126 mk"
247 mr. 2) P., wś włuśc., pow. nowomiński,
gm. i par. Mińsk, ma 38 mk., 66 mr 3.) P.,
wś włośc., pow. sochaczewski, gm. Seroki,
par. Pawiowice, ma 106 mk., 330 mr. W 1827
r. było 9 dm., 69 mk. 4.) P., wś i fol w., pow.
skierniewicki. gm. i par. Głuchów', odl. 20 w.
od Skieruiewic, ma 254 mk. W 1827 r. było
23 dm., 199 mk. Dobra Prussy składały się
w 1886 r. z folw. Prussy i nowo załozonego
fol. Nowiny, rozl. mr. 1378: gr. Ol'. i ogr. mr,
857, ła;k mr. 113, past. mr. 34, lasu mr. 342,
nieuż. mr. 32; bud. mur. 1. z drzewa 22; pło-
dozmian 8 i 9 polowy; las nieurzą.dzony. WŚ
P. os. 20, z gr. mr. 248; wś Dzielnica os. 9,
z gr. mr, 139. 5.) P. Górne, wś i fol., pow.
opatowski, gm. Czyżów Szlachecki. par. Przy-
bysławice, odl. od Opatowa 20 w., ma 20 dm..
221 mk. W 1827 r, było 17 dm., 101 rok. 6.)
P. Dolne, wś, pow. opatowski, gm. Czyżów
Szlachecki, par. Przybysławice, odl. od Opato.

Pru
Pru
85
wa 24 w., ma. 3 dm., 118 mk" 122 mr. ziemi koło 67 włók. Grunta nieco faliste, lekki ale
włosc. W 1827 r. było 11 dm., 52 mk. Dłu- urodzajne, miejscowość dość leśno. A. hl.
gosz podaje iż wieś p, należała do Jana Grada, Prusy 1.)wś u źródeł rzki Prllsia'1ki, pow.
h. Ra.wa. We wsi były cztery "campi alias ni- czerkaski, o 5 w. od Rajgrodu, ma 1951 mk.
wy" okopane dokoła rowami i łąka, należące prawo;;ł. i 9 kato!.; cerkiew p. w. św. Michała
do wikaryi probendy Dwikozkiej w Sando- Archanioła, wzniesiona w końcu zeszłego wie-
mierzu. Role te dawały wikaryuszowi grzy- ku, uposażona jest 36 dzies. ziemi. W pobliżu
wnę czynszu rocznie (Lib. Ben. I, 379). We, wsi znajduje się kilka dawnych mogił. Wś ta
dług reg. po, pow. sandomierskiego z 1'.1508 należała do hr. Samojlowa, następnie do Tar-
wś Prussy, Zyrniki, część Skrobaczewa, wła- nowskich, od których przeszła do ich wierzy-
sn0ść Mikołaja Swta z Piasecznej. płaciły po- cieli: Skrzebickich, Ruszczyców, Protosawic-
boru 4 grzywny. W roku 1578 Jan Ślab- kich i Turczaninowej. W 1863 r. posiadali tu:
kowski miał w Prusach 11 osad., 5 1 / 2 łan., 7 bracia Macewicze 3274 dzies.; Mitrochin 304
zagr. z rolą" 4 kom., 4 biedIlych (Pawiński, dzios.; Zenon Fisz 323 dzies.; Ec:.ward Proto-
Małop., 181, 439). Dobra P. składały się sawicki 239 dzies. Była tu cukrownia (Mace-
w 1887 r. z fol. P., Józefków i nomenkl. Ce- wicza), 1847 r. założona. 2.) P., wś nad rz.
gielnia. rozl. mr. 1245: fol. P. gr. Ol'. i ogr. Rosią, przy ujściu do niej strum. Buszowe
mr, 647, łąk mr. 7, past. mr. 37, nieuż. mr.6, Stawy i rz. Horochowatki, pow. wasylkowski,
oddano włościanom za służebności mr. 39, ra- o 1 w. od t. z. Wału Trojana, ma 738 mk.
zem mr. 736; bud. mur. 4, z drzewa 16; pło- prawosł. i 78 katol. Cerkiew p. w. św, Trój-
dozmian J 6 polowy; fol. J ózefków z nomenkl. cy, drewniana, wzniesiona w ] 760 r. na miej-
Cegielnia gr. Ol'. i ogr. mr. 502, past. mr. 1, sae dawnej, uposażona jest 47 dzies. ziemi.
nieuż. mr. 6, razem mr. 509; bud. z drzewa We wsi przy ujściu Horochowatki do Rosi
11; wieś P. Górne osad 17, z grunt. mr. 176. znajduje się starożytne horodyszcze, mające
7.) P., w dok. Pru88i, Pru8zy, wś, pow. stop- przeszło 4 dzies. obszaru, oraz kilka mogił.
nicki, gm. Szczytniki, par. Stopnica. W 1827 Nalezy do klucza białocerkiewskiego hr. Bra-
r. było 11 dm., 107 mk. W XV w. P. nale- nickich. J. Krz.
żały do par. Stobnica, były własnością, Jana Prusy, w XV w. PI'U88,1l, wś z os. Topolowa,
z Rytwian , kaszt. krakowskiego. Z łanów pow. krakowski, par. rz.-katol. w Raciborowi-
kmiecych płacono dziesięcinę biskup. krakow- cach. WŚ leży przy gościńcu z Krakowa do
skiemu. Z folwarku rycerskiego dawauo dzie- Proszowie, wznies 294 mt. npm. Teren wzno.
sięcinę do Stobnicy (Długosz, L. B., II, 442). si się zwolna ku północy, zk&d spływa do
Według reg. pobor. pow. wiślickiego z r. 1579 Dłubni mały potoczek. Glebę składa glinka
wś Pruilsy, własność kasztelana krakowskie- urodzajna. P. lllaj& 28 dm. i 167 mk. rz.-katol.;
go, miała 4 osad, 11/'.1 łan., 2 zagr., 1 biedne- szkoła ludowa. Na obszarze więk. pos. (J.
go (Pawiński, Małop., 233). Br. Ch. Johna) jest 5 dm., 51 mk. (47 rz.-katol., 2
Prusy 1.) wś, pow. dzisieński, w lokr. prot. i 2 izrael.). Z całego obszaru (482 mr.)
pol., gm. Łuck, okr. wiejski Kozłowsk, o 3 w. należy do pos. większej 289 mr. (236 mr, roli,
od gminy a 63 w. od Dzisny, ma 5 dm., 55 25 łąk, 25 pastw. i 3 lasu) a do pos. mniejszej
mk. (w 1864 r. 13 dusz rewiz.). 2.) P., wś 193 mr. (154 mr. roli, 16 b,k i 23 pastw,). P.
poleska, pow. bobruj ski, w 3 okr. pol. hłu. 1 graniczą, na płn. z Sulechowem, ua wschód
skim, gm. Oso wiec, przy krzyżowych drogach z Dojazdowem, na płd. z Łuczanowicami i Grę-
z Małych Jaminek do Pasieki i z Plusna do bałowem a na zachód z Raciborowicami. Ist-
Dokoła, ma 35 osad pełnonadziałowych. Miej- niały już w XV w. (Długosz, L. B., II, 58).
scowośó odosobniona, ponura, grunta piaszczy- Prusy 1.) z Tomaszówkq, wś, pow. lwowski,
ste, nizinne 3.) P., mały zaśc. poleski, pow. 12'18 klm. na płn.-wschód od sądu pow, i urz,
borysowski, w 1 okr, pol. chołopienickim, poczt. we Lwowie, 7'2 klm. od un. tel. i st,
przy drożynie z zaśc. Czorny-Osol do Zebeń- kolei Karola Lud wika w Barszczowicach. N a
kowa; grunta lekkie. 4.) P" w i fol. w po- płn. leżą, Żydatycze i Zapytów, na wschód Pi-
bliżu zlewu rzek Morocza i Moźy, pow. słuc. kułowice, na płd. Kamienopol, na zach. Sroki
ki, w 3 okr. pol. kopyIskim, gm. cimkowicka.! przy Laszkach. Wieś leży w dorzeczu Wisły.
Wś ma 46 osad pełnonadziałowych; fol., nie- Połudn. część obszaru, przepływa Pełtew od
gdyś radziwiłłowski, dziś ks. Wittgensteinów, zachodu na wschód. Srodkowa część obszaru
ma około 67 włók w glebie wybornej, pszen- wznosi się do 269 mt. Na lew. brzegu Pełtwi
nej; miejscowość małoleśna, łą.ki piękne. 5.) leżą zabudowania wiejskie; prawy brzeg mo-
P., wś i fol. poradziwiłłowski, pow. słucki, czarzysty (239 mt.), również jak i krawędź
w 1 okr. pol. starobińskim, gm. cal'owska, północua; są torfowiska. Niwy w stronie za-
przy drodze z Kosynicz do Wielkiego-:Młyń- chodniej zowią, się Jampul. Własność więk.
ska, ma 51 osad pełnonadziałowych. Folwark, I (spadkob. Kornelego Krzeczunowicza) ma roli
obecnie dziedzictwo ks. Wittgensteina, ma o,, Ol'. 394, łąk i ogr. 65, past. 13 mr.; wł. mn.

86
Pru
Pru
roli ar, 686, łąk i agI'. 290, past. 161 mr. kowski relictae viduae vigore consensus Sa-
W r. 1880 było 175 dm., 1081 mk. w gminie, crae Regiae Majestatis de data Leopoli die 9
7 dm., 94 mk. na. obsz. dwor.; 1128 rz.-kat., mensis augusti anno 1653 factae et recognitae,
20 gr.-kat., 27 izra.el.; 1151 Polaków, 22 Niem- którą unII. cum intromissione pokazano. Tenże
ców. Par. rz.-kat. w miejscu, dek. lwowski pan dzierżawca wzwyż pomieniony produko-
zamiejski. Do parafii należą: Kamienopol, La- wał przywilej z podpisem Króla Imci Jana
szki, Pikułowice, Podborce, Sroki i Żydatycze. Kazimierza z r. 1654. Ta wieś ode Lwowa
Dokumentem wydanym we Lwowie d. 23 pa- mil2 leży, od starostwa lwowskiego oderwa-
ździernika 1485 r. (ob. Li8ke, A. G. Z., t. VI, na, na półłanach Nr. 15 zdawna zasiadła, na
str. 211 nn.) odnawia i zatwierdza Kazimierz których kmieci pociągłych bywało Nr. 15.
Jagiellończyk założenie i uposażenie kościoła A teraz tylko 12. Na ćwierci łanu każdy z nich
w P. Kościół ten był założony i uposażony siedzi. Przychodnich 7 a ojczyców 5. Czyn-
na wiele lat przed r. ]485, skoro król mowi: szu z półłanku dawać powinni po gr. 17 1 / 2 , co
"bacząc, że kosciół parafialny we wsi naszej uczyni od poddanych 12 zł. 7. Kur, gęsi, ja-
Prusy nie posiada uposażnych przywilejów jec, owsa i stróżnego nie dają, jako się z lu-
na wszystkie w ogóle i w szczególności doń stracyi 1628 r. pokazało. Poddani z teJ wsi
zdawna, jak z pewnego dowiadujemy się źró- z ćwierci łanu dwa dlli w tydzień od poranka
dła, należące niżej opisane pożytki, należy to- do wieczora robić powinni, a od św. Jana aż
ści i dochody, postanowiliśmy wznowić, jakoż do św Marcina po 3 dni rabiają. Zagl'odników
i wznawiamy niniejszem akt uposażenia i t. d." w tej wsi przed wojllą bywało 3, ci żadnego
We wsi jest kościół murowany, postawiony nie dawali czynszu, tylko dzień w tydzień ro-
w r. 1825, konsekrowany 1837 r. p. w. św. bić lIyli powinlli; teraz nie masz żadllego. W ój-
Bartłomieja; na cmentarzu kaplica publiczlla. tostwo jest w tej wsi, którego posessorami
Par. gr,-kat. w Pikułowicach. We wsi jest wzwyż pomienieni Jm. PP. Kasper Wandat-
szkoła etat. 2-klas. WŚ, o ile się zdaje, została kowski z JWP, Zofią Gosławską, małżonką.
założona za czasów Władysława Jagiełły na swą, in solidum za konsellsem Jana Kazimierza
gruntach królewskich wsi Kamienopola i osie- de data Leopoli 9 augusti A. D. 1653 z kan-
dlona jeńcami zabranymi w wojnach z krzy- celaryi króla wydanym. Do tego wójtostwa
żactwem. Dotąd jeszcze w Prusach mieszka 9, jedell tylko łan roli należy. Poddani wszyscy
w Kamienopolu i Srokach po jednym a w Pod- z tej wsi przez cały rok 12 dni pauu wójtowi
borcach 4 gospodarzy nazwiskiem "Prajs", a odrobić powinni. W tej wsi jest kościół dre-
nadto ,w tych siołach i pobliskich Pikułowi- wniany; jus collationis królowi należy. Vene-
cach iZydatyczach spotykamy nazwiska: Abel, rabilis Andreas Kulicki Parochus. Dziesięcina
Tryz, Hammel, Prygel, Radler, przytem w P. temuż ks. plebanowi w Kamieuopolu po fol-
wyjątkowo język polski i obrządek łaciński warku wytyczna należy, a z Prus tuteczni
dotąd utrzymują, się (ob. Dodatek do Gazety poddani według dawnego zwyczaju i postano-
Lwow. 1851, !Str. 115, 119 i 124). W r. 1433 wienia meszne temuż księdzu Plebanowi z pół-
Wincenty z Szamotuł, kaszt. międzyrzecki i łanku żyta pół kłody i owsa także dawać po-
ststa ruski, i Dobko ze Sprowy, podkomorzy winni; w Laskach (pewno Laszkach) także po
ruski, ustanawiają, z polecenia królewskiego fol warku wytyczlla temuż ks. Plebanowi na-
granicę między wsiami P. i Sroki (A. G. Z., t. leży dzie!Sięcina. Karczma w tej wsi była
V, str. 72). W r. 1554 pozwala Mikołaj Od- przed wojną, która spalolla. Wkładamy to na
nowski z Fulsztyna, woj. krakowski i lwow- p. dzierżawcę, aby onę pobudował i prowentu
ski, wójtowi i poddanym z P. wrąb w Dą,bro. z tej karczmy do skarbu Rzpltej płacił złp.
wie Barszczowickiej (Arch. Bernard. we Lwo- 20. Młyn w tej wsi przed wojuą kozacką był,
wie, C., t. 475, str. 1056). W 1'.1558 zawiada- teraz spustoszał. Wybrańca ta wieś z Bore-
mili. Zygmunt August spadkobierców Mikołaja szenicami i Nawozem do obozu c<,> rok wypra-
Hineka., że wydelegował komisarzy do uregu- wuje. Granicę ta wieś ma z Zydatyczami,
lowania sprawy o wójtostwo w P. (ib., C., t. wsią kapitulną z jednej, z Zapytowem, wsią,
330, str. 223). W r. 1604 nadaje Zygmunt JmP. Krakowskiej z drugiej, z Piekiełowicami
III prawem dożywotniem w& P. Mikołajowi (t. j. Pikułowice), wsią, kapitulną, z trzeciej,
Kuropatwie, stolnikowi halickiemu (ib., C., t. z Kamienopolem, wsią Króla JMCI z czwartej
360, str. 564). W r. 1650 nadaje Jan Kazi- strony, zewszą,d spokojne. Summa prowentu
mierz tę wieś Tomaszowi i Annie Jankowskim z tej wsi złp. 27. Folwark w tej wsi jest
(ib., C., t. 400, str, 765). W lustracyi z 1'.1661 nowo kosztem niemałym teraźniejszego p.
i 1662 (rkp. Ossol., Nr. 2834, str. 93) czy ta- Dzierżawcy zbudowany. Obora. Urodzaj fol-
my: "Tej wsi posessorami Pallowie Kasper warkowy (wymieniony szczegółowo). Suma
W andałkowski z Panią Zofią Gosławską, mał- I prowentu z tego fol warku facit zł. 172 gr. 15.
żonkowie, in solidum ex cessione Gcnerosae Czeladź fol warkowa: Urzędnikowi z żoną sala-
Annae Krakowska, genel'osi olim Thomae Jan-. rium na rok zł. 20. Summa dochodów wszyst-

Pru
Pru
87
kich ze wsi Prus i folwarku defalcatis salariis jest, ale nie obrodził tego roku, a kiedy obro-
facit 179- zł. 15 gr." W r. 1678 potwierdza d.zi, dają, z niego zł. 40. Tego roku zaprze-
Jan Ul zrzeczenie się dożywocia D1L wsi P. dany za złp. 30. Zasiewek tamże: żyta zasiano
przez Adama i Zofią. Służewskich na rzecz Zbi- n' zimę miary drohobyckiej półmiarków 76,
gniewa Bliskowskiego (ib., C. t. 437, str. 1748). OWR:I 80, grochu 2, ,k:lzmienia 19, tatarki
W tymże roku wypuszcza Zbigniew Bliskow- l tt/ 2 . konopi 1. Ta wieś ma łanów 3 1 / t . Mię-
ski, podstoli lubelski, pułk. J. K. M., dzior- dzy tymi jcst popowskich ćwierci 2, mielnicka
żawca wsi Prus, dwa puste dworzyska w tej- l, Tymonowa I, Imrc:>:marskiej 1/ 2 , u popa za-
że wsi położone, Emanuelowi de Jona Jonie, branej gromadzkiej ćwierci 1/ 2 , ćwierć cale
dr. medycyny, w dzierżawę i pozwala je za- zarosła 1; osiadłych tedy zostaje do pańszczy-
budowywać i osadzać (ib., C., t. 445, str. (02). zn y należą,cych ćwierci 8. Powinności podda-
W r. 1682 pozwala Jan III Cecylii Bliskow- nych tej wsi: Robią, z łanu każdego dni 6 od
skiej zrzec się dożywocia na rzecz Zygmunta południa. Zakos, ob kos, zażen, obżen, to jest
Gałeckiego (ib.. C., t. 443, str. 748). W 1'.1691 dni -1 od południa Na szarwarki do młyna
pozwala Jan III Zygm. Gałeckiemu, wielkie. bez pańszczyzny pójść i robić powinni. Soli
mu kuchmistrzowi kor., i Rozalii z Dziedoszyc, wywieźć powinni do składu z każdej ćwierci
małżonkom, odstąpić praw swoich do dożywo- po beczek 6, a na myto daja, im od beczki po
cia na wsi P. na rzecz Jana i Anny Krosno'Y' gr. 5. A kiedy soli nie wozą., tedy za każdą.
skich (ib., C., t. 174, str. 1825). W r. 1729 beezkę płac po gr. 24. Stróżę odprawują po
daje August II Stefanowi Potockiemu, marsz. jednemu na noc bez pailszczyzny. Przędzy u-
nadwornemu, i żonie jego Teresie z Kąckich przą,ść powinni z pańskiego przędziwa z ćwier-
dobra P. w dożywocie (ib., C., t. 524, str. 1621). ci po łokci 3. Konopi pańskich namoczyć,
W r. 1767 pozwala Stanisław Angust Ewie wymiędlić i wytrzeć pół kopy powinni i tak
z Kaniewskich Potockiej, wdowie, zrzec się oddać wytarte. Krup hreczanych z pańskiej
dożywocia na wsi P. na rzecz syna Wincente- hreczki oddać powinni półmiarek. Gęś jednę
go (ib., C., t. 610, str. 233). 2.) P., grupa do- z ćwicrci, kur 2, jajec 6. Czynszu dają z ćwier-
mów Radruzu, pow. Rawa Ruska. 3.) P., wś, ci pociężnei po gr. 16; owsa miary sambarskiej
pow. samborski, 20 klm. na płd.-wsch. od Sam- z ćwierci dają, po półmiarku jednym; od chleb-
bora, 8'5 klm. na płd.-zachód od są.(lu powiat. nika każdego płacą. czynszu gr. 2 1 / 2 ; pop płaci
i urzędu poczt. w Łą.ce, 5 klm. n:t płd.-wschód czyns:>:11 z pół łanu zł. 2; z kaczm'll'skiej pół
od st. kol. i st. tel. w Dnblanach.Kranzbergu. ćwierci z obszarem płacić powinno zł. 16;
Na zachód leżą Nowoszyce, na płn. Dublany i z mielnickiej ćwierci płacą, zł. 4. Zagród w tej
Tatary, na wsch.Ortynice i Byków, na płd. wsi jest 5, z tych każdej płacą na rok zł. 2.
Bronica (pow. drohobycki). Półn. część wsi Miehał Popowiez z obszaru dworskiego, Mu-
przepływa dopływ Dniestru Bystrzyca. Wch.). tryca i Zawyja innych nie pełnią.c powinności
dzi ona tu od zach. z Nowoszyc, a płynie na jako z gl'Untu folwarkowego podług ostatniej
płn. .wsch. do Ortynic. Zabudowania wiejskie rewizyi płacić ma zł. 30. Michał drugi Popo-
lezą. w środku obszaru. Płn.-wsch. część wsi wicz z obszaru dworskiego, nad brzegiem By-
przerzyna kolej naddniestrzańska. Włas. więk. strzycy leżącego, płacić powinien jako z grun-
(Leonard Rychlicki) ma roli 01'.8, łą.k i ogr.10, tu folwarcznego po złp. 30. Łąki przy tej wsi
past. 6 mr.; wI. mn. roli 01'.568, łą.k i ogr. 202, dworskie poddani z Jakubowej Woli posiec,
past. 164 mI'. W r. 1880 było 136 dm., 657 mk. zgrabić i w styrty ułożyć bez pal'1szczyzny
w gm.; 46 rz.-kat., 561 gr.-kat., 50 izrael.; 25 powinni, a tej roboty nie powinni im poddani
Polaków, 582 Rusinów, 50 Niemców. Par. gr.- z Prus pomagać. Ponieważ doniesiono nam, że
kat. w miejscu, dek. mokrzański. Do par. na Popowiczowie na ćwierci roli siedzący podym-
Jeżą Nowoszyee. We wsi cerkiew drewniana nego nie chcą płacić, tedy widząc to być
p. w. Wzniesienia Krzyża św., zniszczona z uciążeniem poddanych, uznawamy, aby ciż
przez pożar d. 24 grudnia 1886 1'. Jest tu ka- Popowiczowie z chlebników swoich podymne
sa pożycz. gminna z kapit. 418 zł. w. a. Za równo z innymi poddanymi płacili, czego dwór
czasów Rzpltej należała wieś do dóbr koron- dublański doglądać powinien. Także p. Jaku-
nych ekonomii samborskiej, w ziemi przemy- bowski z roli ćwierci gromadzkiej podatki
skiej. W lustracyi z r. 1686 (rkp. OssoJ., Nr. wszystkie aby do gromady płacił nakazuje-
1255, str. 81) czytamy: "W tej wsi jest fol- my, i żeby zagrodnika J. KI'. Mości do groma-
wark do Dublan należący; ten jest folwark dy nalezącego, sobie jako do roboty tak do
dworski. W nim izba z oknami dobrymi i pie- poddaństwa nie niewolił. Dymitr Mykita
cem, drzwi na zawiasach: Druga izba czarna, także do tych podatków wszystkich z roli
albo piekarnia, sernik, chlew z chrustu, obora kaczmarskiej należeć bedzie powinien, i aby
dla bydła z chrustu, spiżarnia z drzewa zbu- w szynkach arendarzowi doroszowskier.uu nie
dowana. Stodoła płotem ogrodzona, brogów 3.1 przeszkadzał nakazujemy, i aby młyn Ortyń:-
Ogrody tamże zasiane, ale nie zrodzily. Sad \ ski do kontraktu dublańskiego arendarzowi

88
Pru
oddał znajdujemy. A kiedy się na jakie po-
datki składa(S będą, tedy sami się rachować
z łanów mają. Na prażni ki, także i inne akty
weselne albo chrzciny piwo im i gorzałki zro-
bić wolno będzie bez szynkowania, które do
dnia drugiego wypić będą powinni". W in-
wentarzu z r. 1760 (rkp. OS801., Nr. 1632, str.
22 i 23) czytamy: "Ta. wieś osiadła na łanach
3 1 / 2 ; czyni ćwierci 14, videlicet gromadzkich
roboczych ćwierci 3, arendownych 5, pustych,
które gromada pozostawiała 2 1 / 2 ; do tych miel-
nicza, .Mikłaszewska zwana 1, popowskich 2,.
kaczmarskiej l/. Chlebnika gromadzkiego
znajduje się ad praesens Nr. 12. Czynsze z tej
wsi (wymienione szczegółowo) czynią, 85 zł.
21 gr. Item w tejże wsi Prusach płacić po.
winni czynsz roczny, jako to: JmPan Olszew-
ski z pół ćwierci kaczmarskiej z obszarami zł.
16, który wszelkie podatki, tak hybernę, ex.
penszczyznę, pogłówne i inne jako tylko być
mogą, wraz z gromadą, płacić powinien. Z ob-
szaru dworskiego Mutryca nazwanego i Za-
wy ja, kto trzyma, płacić ma zł. 30. Pani
Gujska z przywłaszczonej sianożęci mielniczej
do wójtostwa Bykowskiego zł. 4. Summa z ob.
szarów czyni zł. 50. Powinności tej wsi: Ro-
bią, z łanu każdego dni 6 od południa na ty-
dzień, ad praesens z ćwierci 3 roboczych przy-
chodzi na tydzień półdzionkó w 4 1 / 2 , facit na
cały rok 234 półdzionków. W tem sami pod-
dani obrachować się mają, i regestr półdzion-
ków dla odrobienia fol.warkowi pruskiemu od-
dać. Zażen, obien, zakos, obkos, to jest dni 4
pełnią półdzionków 4 każdy z chleba. Na fol-
warku stróżę po jednemu kolejno odprawują,
bez pańszczyzny. Przędą, z pańskiego przędzi-
wa po łokci 3, a z każdej ćwierci roboczej, ad
praesens z ćwierci roboczych 3, przychodzi
łokci 9. Krup hreczanyoh z pańskiej hreczki
wyrobić i oddać powinni półmacek na rok.
Konopi pańskich pół kopy namoczyć, wymię-
dlić, wytrzeć i wytarte oddać ma.ją,. Łą.ki
przy tej wsi dworskie poddani J. Kl'. .Mości
wsi Woli Jakubowej pokosić zgrabić, w sterty
ułożyć bez pańszczyzny powinni, a tej roboty
nie mają. im pomagać poddani pruscy. Na pra-
żniki i inne akty weselne albo chrzciny, piwo
warzyć i gorzałkę palić wolno im będzie, bez
szynkowania, jednak tylko na własną. potrze-
bę, 'które trunki do dnia drugiego powinni
będą, wypić". Dokumentem wydanym d. 24
lipca 1759 r. (Dod. do Gaz. Lwow. 1861, Nr.
27) nadaje August III Adamowi i Teresie
z Motowidłów Olszewskim, tudzież synowi ich
Adamowi Motowidle karczmarstwo we wsi
Prusach z półćwiercią, pola, tudzież ćwierć
pola pustą przy nim leżącą, Mikłaszewska na-
zwaną, po dobrowolnej żyjących jeszcze Iwasia
Wielkiego, Iwasia Małego i Stecia Dmytro-
wych, donataryuszów naszych, rezygnacyi.
PMI
4.) P., grupa domów i folwark w Tor8kiem,
w pow. zaleszczyckim. Lu, Dz,
Prusy 1.) al. Pru88Y, Pru8Y Pośrednie, wś i
okr. wiejski, pow. pleszewski, o 6 1 /, klm. na
płd.-wsch. od Jarocina, par. Witaszyce, poczta
i st. dr. żel. w Jarocinie, 26 dm., 194 mk,
Około r. 1408 pisał się Dobrogost z Prus. W r.
1579 należały P. do Bartłomieja Pruskiego, a
w r. 1618 do Pawła Dobrzyckiego i jednego
z Bojanowskich. W skład okręgu wchodzą,
D1\browo i Franowo, cały okrąg ma 30 dm.,
218 mk. (202 kat. i 16 prot.). 2.) P. Nowe,
os. wiejska, pw. pleszewski o 11 klm. na
wsch.-płd. od Zerkowa; par. Zegocin, poczta
w Robakowie, st. dr. ial. o 14 klm. w Chrza-
nie; 3 dm. i 21 mk. kat. 3.) P. Zakrzewn, ob.
Zakrzew, pow. pleszew"ki. 4.) P., błota nie-
gdrt!, między Dolskiem a Drzonkiem, pow.
szremski. E. Cal.
PI'usy Wschodllie, kraj, księstwo i pro-
wincya. Swiat starożytny znał kraje nadbal-
tyckie pod innem mianem. Tacyt zwie miesK.
kańców tych ziem Aestii, mianem przyjętem od
narodów germańskich, które ludność tych
stron Estami, a kraj E:1stland, t. j. ziemię na
wschodzie leżącą nazywały. Pod tern nazwi-
skiem występują w historyi aż pod koniec X
stulecia. Dopiero gdy w r, 997 św. Wojciech
znalazł w kraju tym śmierć męczeńską, zasły-
szano po raz pierwszy o Prusach czyli Prusa-
kach (pruzi, Pruci, Po-russi), bo wiadomość
przyszła z Polski, a w Polsce tern mianem
wyróżniano północnych są,siadów. Odtą,d zni-
ka nazwisko germańskie, a miejsce jego zastę-
puje polskie. Te dawne siedziby zaginionego
plemienia stanowi1j, obecnie dziś prowincyą,
zwaną, Prusy W schod., tworz1\cą, półn.-wscho-
dnią część królestwa pruskiego. Leży ona po-
między 53° 8' 30" i 55° 53' 40" płn. szer. a
36° 59' 6" i 40° 33' 12" wsch. dłg. (Ferro).
Graniczy od północy z morzem Baltyckiem, ze
wschodu z gub. kowieńsk1\ i augustowską,
z południa z augustowską, i płocką, z zachodu
z Prusami Zachodniemi. Obejmują, t. z. Stare
Prusy czyli kraje, które należały do księstwa
pruskiego, jakie utworzył ks. Olbracht po
zniesieniu zakonu; Warmią, czyli powiaty:
olsztyński, brunsberski, licbarski i re8zelski;
Sambią, czyli kraje objęte Dejmą, Pregołą, mo-
rzem Baltyckiem, Frysk i Kuryjską zatoką,;
Litwę czyli część północnl\; Mazury czyli po-
łudniowa, obwodu gąbińskiego. Jakkolwiek
urzędowo nazwy się te nie uwzględniają"
utrzymały się jednak powszechnie i używane
są, więcej niż urzędowe. Kształt powierzchni.
P . Wschodnie leżą na wielkiej germańsko-
słowiańskiej nizinie. Wzgórza baltyako-ural-
skie, tu wschodnio- pmskiemi zwane, cią,gną
się wzdłuż prowincyi ze w8chodu na zachód i
dosięgają najwyższej wysokości przy Kerns-

Pru
Pni
89
doma, 15 klm. na południe od Ostródu leżl\- bursztyn, który zbierają. nad brzegiem morza,
cym, wznies. 317 mt. i w górach szeskich, łowią. w morzu, gdzie po powierz(\hni kawał-
ciągną.cych się na granicy pow. oleckowskiego kami pływa, lub za pomoclI! umyślnie w tym
i gołdapskiego i sięgających 313 mt. wznies, celu zbudowanych statków, t. z. bagerów, wy-
Znajdują. cię jeszcze inne znaczniejsze wynio- dobywają. z zaszlamionego dna zatoki, a także
słości na płn.-zachód od !ławki, t. z. Stablack kopi" w ziemi wzdłnż sambijskicgo wybrzeża,
(216 mt.), między rzekami Pasary& i Łyna;, W 1875 r. zebrano 1350 cnt. bursztynu, Wa.l'..
wyżyna. sambijska, miejscami 60 mt. sb'omo tości 1,145,000 mrk. Przerabiają, go w wię-
spadająca, ze szczytami Galtgarben (110 mt.) kszej części na miejscu; znaczne partye je-
i Rombinus (75 mt.), między Tylżą. i Ragneta; dnakże wychodzą, w stanie surowym za gra-
na prawym brzegu Niemna.. Z nizin naj waż- nicę, mianowicie do Wiednia (ob. Glagau,
niejsze są, urodzajne, w h/ki bogate niziny Littauen, str. 191). Hydrografia. P. Wscho.
nadniemeńskie. tudzież nizina tylżycka mię- dnie oblewa na przestrzeni 202 klm. morze
dzy Rusą, i Gilią, zawarta. Obie zabezpieczone Baltyckie. Wybrzeże jego niskie, z wyjąt.
są, przeciw powodziom i lodom silnemi tamami kiem sambijskiego; nad bł'zegiem gęste ławy
i poprzecinane licznymi kanałami, którymi piaskowe utrudniają, żeglugę. Latarnie mor-
zbyteczne wody odpływają,. Cią.gną. się także skie stoja; przy Piławie, Bruesterost, Nidden,
niziny nad Pregołą.. Na szczególną. wzmiankę na mierzei Kuryjskiej i przy Kłajpedzie. Za-
zasługują, t. z. mierzeje, które jakby naturalne, toka Kuryjska obejmuje 1614,tH kw. klm.,
piaszczyste groble odgraniczają, Kuryjską, i zatoka Fryska 858'09 kw. klm. Prócz tych
Fryską zatokę od morza. Kuryjska 98 klm. dwóch zatok posiadają, P. Wschodnie bardzo
długa a przrcięciowo 2 klm. szeroka, należy liczne jeziora, leża;ce przeważnie śród wznie-
cała do P. Wschodnich; z wyją,tkiem kilku sianego pasu tak zwanego pojeziorza baltyc
nieznacznych zagajeń, przedstawia jedną, wy- kiego, na wysokości około 100 mt. nad po-
dmę piaskową; Fryska, naJeżą,c:J. tylko wscho- wierzchnią, morza. Najznaczniejsze leżą w ob-
dnią częścią, do P. Wschodnich, nie wiele się wodzie regencyjnym gą.bińskim. Z rzek naj-
różni od Kuryjskiej; ciągnie się aż do cieśniny ważniejsze są: Niemen, Pregoła Łyna, Pisek,
Piławskiej, dzielącej ją, od sambijskiego pół wy- Drwęca, Gilia, Rus. Liczne są kanały: Frie-
spu. Gleba i płody. Glebę posiadają, P. Wsch. drichsgraben (\8 klm.), łączący rzekę Dejmę
rozmaitą; pszenną, mają niziny Dad Niemnem, z Nemoninem, Seckenburski (12 klm.) między
Pregołą i Warmia; piaszczyste są, wybrzeża Nemeninem i Gilią" Wilhelmowski (23'2 klm.),
morskie, mierzeje, powiaty: niborski, szczy- łączący AtIńat z Minią, kanał łą,czą,cy jeziora
cieński i jańsborski; moczary większe znajdu- ! Sniardwy, Niewocin i Mamry i kanał łączący
ją się w pow. labiewskim i pilkałowskim. jez. Drużyńskie z jez. Miłomłynu, Zewałdl] i
Z całego obszaru prowincyi przypada na pola, Ostródu. Kąpiele morskie, licznie odwiedzane,
ogrody, łąki i pastwiska 73'5 %. Najwięcej znajdują, się w Schwarzort na Kuryjskiej mie-
gruntów do uprawy mają, pow.: stołupiański, rzei, Cranz, Naukuhren, Rauschen i Neuhaeu-
gąbiński, frydlą,dzki, rastemborski, prusko-ho- ser nad wybrzeżem sambijskiem. Klimat Prus
lą,dzki, podczas gdy królewiecki i szyłokar- Wsch. przedstawia cechy morskiego północne-
czemski najwięcej w łąki obfitują,. Sieją, tu go klimatu; zmienność częsta i obfitość opadów.
głównie żyto, pszenicę, owies, jęczmień i sa- Często już w październiku nastają. mrozy, a
dzą kartofle; pszenica udaje się głównie na w listopadzie spadają śniegi; zima z nagłemi
obszarze obwodu regencyjnego królewieckiego zmianami w temperaturze trwa aż do kwie-
i około Gąbina; najlepsze koniczyny i trawy tnia, mrozy nocne aż do maja czasami. Wio-
wydają niziny nad Niemnem. Len uprawiają, sna bywa krótka, zwykle chłodna i mokra;
na Warmii i około Tylży. Lasu posiada pro- w lecie padają częste deszcze a nad brzegami
wincya znaczne obszary, z których 353,788 morskimi zalegają mgły. Brednie ciepło rocz-
ha należy do rządu a 330,598 ha do gmin i ne wynosi (podług 20,letnich obserwacyi)
prywatnych właścicieli, razem około 18'7 % w Kłajpedzie 5'23, w Tylży 5'10, w Królew-
ogólnego obszaru. Największe lasy są w po- cu 5'37, w Orzyszu 4'85 stop. R. Pora wege-
wiecie jańsborskim, t. z. puszcza jańsborska, tacyi trwa przecięciowo 4 1 / 2 do 5 miesięcy.
98 klm, długa a 45 klm. szeroka, tudzież lasy Chów zwierząt stanowi ważną gałęź przemysłu
napiwodzkie, lasy nad Rusą i Romintą, w pow. rolniczego, a rasa tutejszyoh koni cieszy się
gołdapskim. Kruszców i węgla kamiennego uznaniem i znacznym popytem. Do uszlache-
prowincya nie posiada; węgiel brunatny znaj- tnienia rasy przyczyniła się bliskość głównej
duje się nad morzem, lecz w nieznacznej ilości. stadniny królewskiej w Trakenach, najwię-
Za to posiadają P. Wschodnie wielkie pokłady kszej w kt-aju, i trzech pomniejezych: w Ra-
torfu, głównie w moczarach nad zatoką Ku- stemborku, Wystruci i G-udwallen. Oprócz
ryjską, i na półnt)cnym stoku wschodnio-pru- pa.ństwowych ma prowincya jeszcze wiele
skich wzgórz. Właściwością prowincyj jest I sta.dnin prywatnych. Nawet mniejsi właści-

90
Pru
Pru
ciele chowaj" obok dobrych koni roboczych ściacb; wyrabiane przez nie maszyny rolnicze,
szlachetniejsze rasy, mogąc je łatwo zbywać, sprzęty i t. p. idą prawie wyłącznie na zaspo-
czy to na potrzeby wojska, czy też na dorocz- kojenie potrzeb prowincyi i po targowiskach
nych jarmarkach w Gąbinie, Tylży, Welawie zagranicznych nie znajdują popytu. Większa,
i Królewcu. Bydło chowają, w znacznej licz. wzięt.ościa, ciesza, się gisernie i fabryki w Kró-
bie w pow.: królewieckim, licbarskim, nizin- lewcu i Tylży, odstawiaja,ce i dla dalRzych
nym, tylżyckim, stołupiańskim i ga,bińskim. stron maszyny parowe, lokomotywy i okręty.
Mleko odstawiaja, do najbliższych miast lub Liczne garbarnie, farbiarnie, drukarnie, fabry-
przerabiaj a, na masło i ser i posyłają do Ber- ki świec i mydła, fabryki wozów, smolarnie,
lina, Szczecina i Hamburga. Chów owiec, pra- warsztaty do budowy okrętów, fabryki taba-
wie wyłącznie szlachetnych ras, jest rozwi- ki, fabryki instrumentów muzycznych, zaspa-
nięty. w pow.: gierda.wskim, rastemborskim, kajają, lokalne potrzeby mieszkańców. Handel
frydlądkim, iławkowskim i święto siekier- P. Wschodnich jui w dawniejszych czasach
skim. Swiń chowają wiele pow.: wystrucki, znaczny, rozwijany przez Hanzę i Krzyżaków,
gą,biński, stołupiański i południowa część ob- do dziś jest znaczny, lecz, jak sprawozdania
wodu regencyjnego krolewieckiego. W 1875 kupców królewieckich z lat ostatnich wskazu-
r. wywieziono ze stacyi wschodnio- pruskich ją" świetność jego minęła, a nawet Królewiec,
kolei wschodniej (Ostbahn) 32,979 koni, 3,811 który stać się miał potężnem miastem handlo-
wołów opasów, 37,537 bydła różnego, 35,323 wam i zająć rolę Gdańska, utracił nadzieję
cieląt i świń opas., 400,130 świń chudych, świetnej przyszłości. Prócz Królewca prowa-
60,997 prosiąt, owiec, kóz i jagnią,t, 40,689 dzą, jeszcze znaczny handel: Kłajpeda, Tylża,
gęsi. Z dziczyzny znajdują, bię łosie starannie I \V ystruć i Brunsberga. Do art y kułów han-
chowane w lasach w Ibenhorst. Na zastrzele- . , dlowych należą,: węgle kamienne, sól, wapno,
n!e jednego potrzeba osobnego pozwolenia ga- cement, gips, drzewo, żelazo, nafta, zboże,
bmetowego. Zatrudnienie mzeszkańCów, prze- len, konopie, bawełua, herbata, kawa, ryż,
mysł, handel. Przeważna liczba ludności tru- tabaka, cukier, syrop, olej, wełna, skóry, fu-
dni się rolnictwem, prowadzonem racyonal- tra, tran, mydlo, porcelana, szkło, masło. ser,
nie, do kategoryi tej zaliczano w ostatnich śledzie, płaty i t. p. Żeglugą, morską trudnią
latach 40'5 o o ogólnej liczby; 16'1 % zajmuje się przedcwszystkiem Królewiec i Kłajpeda.
się górnictwem, hutnictwem, przemysłem i W l'. 1875 'nadeszlo do Piławy (Królewca)
budownictwem, 5'6 % handlem a 37'8% in- 726 parowców, 1698 żeglowców; odeszło zaś
Jlymi zawodami. Do ostatnich policzono 1'0- 731 parowców, 1585 żaglowców. Do Kłajpe-
botników, których liczba 9 % wynosiła. Obok dy zaś nade'\zło 71 parowców, 1142 żaglow-
rolnictwa trudnią się mieszkańcy wydobywa- ców; odeszło 68 parowców a 1220 żaglowców.
niem torfu, używanego prawie wszędzie, zwła- Liczne statki krążą po rzekach i jeziorach; na
szcza przez biedny lud. Doniosłego znaczenia samej Pregole naliczono 11,000 statków; do
dla mieszkal'lCów prowincyi jest rybołóstwo. Kłajpedy nadeszło 3767, w TylZy naładowano
Trudnią, się niem mieszkańcy wybrzeża mor- 135 statków. Komunikacye. Regularna komu-
skiego, łowiąc przedewszystkiem lepsze ga- nikacya morzem łączy Królewiec z Amsterda-
tunki ryb, jak łososie, dorsze i flą,dry. Nie- mem, HuIl, Londynem, Szczecinem, Gdań.
mniej rozwinięte jest rybołóstwo na obydwóch skiem, Kopenhaga" i Antwerpią,. Po wodach
:7.atokach, gdzie łowią znane kuryjskie minogi, stalego lądu chodzą statki z Królewca na Pi-
dalej na Niemnie i jeziorach mazurskich. ławę, Brunsbergę do Elbląga, na Tapiewo,
Znaczną, część ryb odstawiają, do wielkich Labiewo i Skoepen do Tylży i do Welawy;
miast, wędzone i marynowane przeważnie do dalej między Cranz i Kłajpedą, Tylża, i Kłaj-
Rossyi i zachodnich prowincyi niemieckich. pedą, Tylżą i Kownem, Alt,Dollstaedt, i EI-
Raki z jeziór mazurskich znajdują popyt aż blą,giem przez jezioro Drui<yńskie. Na Sniar-
we Francyi. Gorzelnie są, liczne, a okowitę I dawskiem i sąsiednich jeziorach między Lecem,
zużywają częścią, na miejscu, częścią wywożą, I Mikołaj karni i J ańsborkiem krążą statki do
do Szczecina i Berlina. Niemniej liczne są ciągnienia tratw i łodzi i do transportu ludzi
browary, cegielnie, młyny i tartaki; naj znacz- i towarów. Kolei żelaznych posiadaj a, Prusy
niejsze leżą, nad Łyną w pow. welawskim i W schodnie stosunkowo mniej niż inne pro-
frydlądzkim, nad Pregołą" w pow. wystruc- wincye państwa. Kolej wschodnia, główna li.,
kim i nad Niemnem w pow. ragneckim; także nia. przecinająca prowincyą, wchodzi między
wzdłuż brzegów Niemna i nad jeziorami ma- stacyami Gueldenboden i Schlobitten, prze-
zurskiemi. Papiernie i fabryki papy wyrabia- rzyna ja, na linii brunsbersko-królewiecko-
ją towar bardzo dobry i rozsyłają, go w Zijacz- wystruckiej aż do st. nadgranicznej Ejtkun i
nych partyach za granicę, mianowicie do An- łączy się tu, albo raczej na st. Kibarty, po za
glii. Odlewni i fabryk maszyn posiada prowin- granicą, leżącej, z odnogą, wileńską drogi war-
cr a wiele, nawet po mniejszych miejscowo- szawsko -petersburskiej. Druga połudn. linia

Pru
Pru
91
kolei wschodniej (na Piłę, Bydgoszcz, Toruń łączony ze szkołą agronomiczną i klinika" dla
do Wystruci) wchodzi między stacyami Ru- weterynaryi, lyceum Hosianum w Brunsber-
dziczem i Bergfred, przechodzi przez Ostród, dze, ] 5 gimnazyów, i to: 4 w Królewcu, po 1
Olsztyn, Korsze, zdzaja"c do Wystruci, gdzie w Olsztynie, Bartoszycach, Brunsberdze, Gą-
łczy się z linią północną. Z Wystruci wy- binie, Olsztynku, Wystruci, Ełku, Kłajpedzie,
chodzi kolej prywatna na północ do Tylży, Rastemborku, Reszlu i TylZy, 5 szkół real-
gdzie ła"czy się z państwowa" koleją pod zarzą- nych 1 ej klas., 2 w Królewcu, po 1 w W ystru-
dem dyrekcyi kolei wschodniej stojącą i idzie ci, TylZy i Welawie, 3 szkoły wiejskie oby-
az do Kłajpedy. Inna kolej prywatna (w8cho- watelskie, 7 seminaryów dla nauczycieli ele-
dnio-pruska południowa), wychodząca z Piła- mentarnych, 30 wyższych szkół dla dziew-
wy, przecina w Królewcu linia" północn, cząt, akademia sztuk pięknych, prowincyo-
w Korszach południową kolei wschodniej, koń- nalna szkoła przemysłowa, szkoły dla żeglugi
czy się w Prostkach i ma związek z linią brze- w Kłajpedzie i Piławie. Prowincya należy
sko-grajewską. Kolej prywatna z MalborkIl pod militarnym względem do 1 korpusu, któ-
do Działdowa i dalej do Mławki, należy do rego główna komenda znajduje lilię w Królew-
P. Wschodnich tylko przestrzenią od Kosze- cu; tam garnizonuj:} także sztaby 1 dywizyi,
lew na Działdowo do Iłowa. Do tych dróg 1 i 2 brygady piechoty i 1 brygady kawale-
zelaznych przybyła jeszcze ostatnimi czasy ryi. Katolicy P. W'schodnich należą do dye.
kolej z Olsztyna do Gueldenboden, z Olsztyna cezyi warmińskiej, którą rządzi biskup mie-
do Ełku i z Etku na Margrabowę, Gołdapią, szkający w FrJmborku. Dyecezya obejmuje
Darkiejmy do Wystruci. Przystąpiono także 11 dekanatów; dekanat turowski w pow. ni-
do budowy kolei z Królewca do Labiewa, a borskim należy do dyec. chełmińskiej (ob.
w projekcie jest linia z Tylży na Ragnetę, Warmia). Kościołem luterskim kieruje kon-
Piłkały do Stołupian. Traktów bitych posia- systorz w Królewcu, mający pod sobą 36 su-
dał (1875) obwód regencyjny królewiecki perintendentur. Gazety polskie w P. Wschod.
1933 klm., obwód regencyjny gą,biński 1639, nie zbyt liczne. Przed r. 1861 wydawał rząd
całe P. Wschodnie więc 3572 klm. W 1877 r. własnym kosztem pismo p. t. "Kurek Mazur-
miały P. Wschodnie 16 stacyi poczt. l klasy ski", skierowany przeciw zabiegom polskim.
28 II kl., 137 III kl., 164 agentur, 482 sta- Od r. 1884 wychodzi staraniem naczelnego
cyi telegr., 99 poczthalteryi. W tymże roku prezesa, a pod redakcya" pastora Klaudyusza
wypadło 9'97 listów i 0'16 telegramów na z Małych J erałek, pismo p. t. lON owe ewan-
jednego mieszkańca. Jedna stacya poczt. przy. gielickie głosy", które bywają rozrzucane
pada na 107'2 kw. klm. i 5380'9 mk., jedna między ludność polską nie tylko protestanch,
stacya telegr. na 269'9 kw., a 13550'5mk. lecz też katolicką. Polszczyzna w niem licha.
Podział administracyjny - W ładze.P. W scho- Prócz tego wychodzi "Gazeta Lecka", wyda-
dnie dziela" się na dwa obwody regencyjne: wana przez p. Gierscha. Do niedawaego czasu
królewiecki, liczący 20 pc>wiatów, i gąbiński, wychodził jeszcze ft Mazur w Ostródzie", wy-
z 16 powiatami. Prowincyą reprezentuje w sej- dawany pod redakcyą p. F. K. Sembrzyckie-
mie niemieckim 17, w sejmie pruskim 32, go z Tylży. Od kwietnia 1886 r. poczęto wy-
w izbie panów 25 posłów. Naczelny prezes pro- dawać w Olsztynie na polskiej Warmii gazetę
wincyi i dyrektor krajowy mieszkają w Kró- z tendencyą pnIsko-katolicką; redaktorem jest
lewcu, gdzie również swe posiedzenia odby- J. Liszewski, b. nauczyciel. Ludność. Prusy
wają, sejm i wydział prowincyonalny. Pod Wsch. zamieszkują, Polacy, Litwini i Niem-
nadzorem naczelnego prezesa stoją, prócz oby- cy. Polaków było (1875) 18'39 oto, Litwinów
dwóch regencyi: prowincyonalne kolegium 8'11%, Niemców 73'48 %. Az do linii z Ostró-
szkolne, medyczne, dyrekcya celna, bank ren- du do Lecu pociągniętej, mówią, po niemiecku,
towy prowincyonalny, sądy administracyjne choć miejscami mieszkają Polacy, poniżej tej
obwodowe w Królewcu i Gą,binie, instytuty linii po polsku. Zwłaszcza po wsiach jest pol-
ziemsko-kredytowe, generalna dyrekcya to- skiej ludności podług niemieckich statystyk
warzystwa zabezpieczenia od ognia na posia- 80-900/0' w miastach za to żywioł niemiecki
dłości wiejskie i miejskie. Do administracyi liczniejszy. W yjątek stanowią, mazurskie mia-
prowincyonalnej pod nadzorem wydziału i dy- sta: Wielbark i Pasym, czysto polskie. Co do
rektora krajowego atojącej, należą: zakłady wyznania, to mieszkańcy prawie całego ob-
głuchoniemych w Królewcu i W ęgoborku, za- wodu regencyjnego gą,bińskiego są protestan-
kład dla akuszerek w Gą,binie, zakład dla tami, i w królewicckim przeważają, protestan-
ociemniałych w Alemborku pod Welawą, szpi- ci, lecz na Warmii mieszkają, prawie sami ka-
tal w Królewcu, zakład dla biednych w Tapie- tolicy, bardzo liczni w pow.: niborskim, 0-
wie, kasa pozyczkowa prowincyoualna i kasa stródzkim, szczycieńskim, takze w Królewcu
dla melioracyi w Królewcu. . Wyzsze szkoły i Kłajpedzie. Dzieje. Pierwotni mieszkańcy,
są następujące: uniwersytet w Królewcu, po.. zwani Prusakami, byli plemieniem litewskiem.

92
Pru
Pru
Lagodni i gośoinni, trudnili się rolniotwem, cielem apostoł Gotfryd. Udał się on oelem
pszczelnictwem, l'yboł6stwem i polowaniem. uwolnienia kilku wziętych do niewoli braci-
Religia ioh polegała na czci sił przyrodzonych, szków do Prusaków i przy tej sposobności na.
uosobionych w postaciach licznych bogów i brał przekonania, że chrześciaństwo znalazło-
bożków. Pod względem politycznym nie sta- by w tych okolicach dobre przyjęcie. Wyje-
nowiło to plemie całości państwowej, lecz dnawszy pozwolenie papiezkie, przeszedł w na-
kraj składał się z licznych ziem, niepołczo- stępnym roku Wisłę i począł apostołowa
nych z sobą żadnym innym węzłem, jak tylko ma.jąc do pomocy kilku zakonników, z których
narodowościlj, i spólnym językiem. Każda zaś najwięcej zasłynęłi Filip i Krystyan, później-
ziemia rozpadała się znowu na tyle cząstek si kierownicy misyi. Prusacy przyj mowali
samodzielnych i niezależnych, ilu w niej było tak licznie wiarę chrześciańską, iż okazała się
panów czyli właścicieli większych obszarów potrzeba ustanowienia dla nich osobnego bi-
ziemi. Do większych terytoryów pruskich na- skupstwa. Do godności tej powołanym zo-
leżały: ziemia gołędzka, najbardziej na połu- stał, po męczeńskiej Hmierci Filipa, Krystyan
dnie wysunięta, z Mazowszem grani0Z ą ca. , (1215). Ten postęp chrześciań"twa rozdrażnił
Mieszkańcy jej, liczni niegdyś, ponieśli klęskę jednak Prusaków, którzy wierze ojców pozo-
od Polaków i prawie zupełnie wyginęli, przy- stali wiernymi i wywołał walki zacięte tak
najmniej w walkach Krzyżaków z pruskimi z nowo nawróconymi, jak z biskupem i posił-
szczepami nigdzie nie ma wzmianki o Gołę- kującymi Polakami. Papież wezwał do kru.
dzianach. Na zachód od niej leżała ziemia sa- cyaty, a w skutek tego kilka wypraw ruszy-
skIl., kraj Sasinów, przedzielona od niej wielką ło, jak zwykle z ziemi chełmińskiej, na P1'u-
puszczą zwaną, Patr3;kiem, zajmowała prze- saków. Pomścili się za to Prusacy, pustosząc
strzeń dzisiejszych pow.: niborskiego i ostródz- ją w 1220 r. Klęska ta była dotkliwą tak dla
kiego. W ścisłym z nią stosunku stoi ziemia Polaków, jak i dla biskupa Krystyana. Kon-
lubawska, rychło przez Polaków na Prusa- rad Mazowiecki, chcąc szkody wynagrodzić,
kaoh zdobyta i zaludniona, tak delece, żo czę- nadał biskupowi znaczne dobra, a zarazem wy-
ścią jej być się zdaje; późniejsze jabłko nie- posażył go władzą; biskupią w obrębie ziemi
zgody między Polską a krzyżackim zakonem. chełmińskiej. Odta;d ziemia. chełmińska nale-
Na północ od niej rozcia;gała się Pomezania, żała do biskupstwa pruskiego. Mimo to misya
aż do Nogatu i jeziora Drużyńskiege, z którą nie zaprzestała swych czynności. Konrad ma-
ze wschodu graniczyła Po gez ania. Dalej na zowiecki widząc, że sam nie poradzi z Pru-
wschód wzdłuż Fryskiej zatoki leżała Warmia, sa.kami, wezwał zakon teutoński Panny Ma-
na półn.-wschód ziemia bartska. Trójkątem ryi z Palestyny nad Wisłę. Gdy układy
między Warmią i ziemią. bartską, wrzynała się zbyt długo trwały, zorganizował na wzór ten-
Natangia, a na północ ztąd leżała Sambia aż tońskiego zakon braci dobrzyńskich, którym
do morza i Kuryjskiej zatoki, Do pruskich pro- walkę z Prusakami powierzył. Nie sprostali
wincyi zaliczaj a; się także .ziemie: nadrowska, oni jednak zadaniu. Tymczasem 1228 r. przy-
szalawska i sudawska. Sciśle biora;c, ziem byli Krzyżacy. Konrad przeznaczył im ziemię
tych do Prus zaliczyć nie można, a granica chełmińska;, ale ponieważ chwilowo zajęli ją
Prus sięga z północy i wschodu aż do granicy Prusacy, musiał ich pomieścić na lewym brze-
Sambii, Natangii, ziemi bartskiej i gołędzkiej. gu Wisły, gdzie im zamek Vogelsang, naprze-
Pojęcie "Prus" wytworzył dziejowy rozwój. ciwko dzisiejszego Torunia, postawił. Rycerze
Ze zdobyczami i po!'tępem zakonu rozszerzyła Panny Maryi, zapewniwszy sobie dokllmenta-
się nazwa aż za Niemen, z upadkiem uległa mi od papieża, cesarza i Konrada różne przy.
ścieśnieniu. Bolesław Chrobry, Krzywousty l wileje, poczęli apostołować między Prusaka-
i Kędzierzawy liczne przedsiębrali do P. wy- mi - mieczem. Lat pięćdziesią.t trwały te za-
prawy, zdobycze ich jednak nie były trwałe- pasy. Prusacy pobici, powstawali na nowo,
mi, a kraj pruski zajęty przez Polaków, tak aż upadli obezwładnieni w r. 1283. Po nspo.
długo do nich należał, jak długo z wojskiem kojeniu kraju i zlokalizowaniu wojny z sąsie-
w nim stali. Nie bra.kło w tych walkach i do- dnimi Litwinami, począł zakon zajęte na Pru-
tkliwych klęsk dla Polski, jak przegrana za sakach ziemie osadzać kolonistami, a używał
Kędzierzawego, gdzie kwiat polskiego rycer- do tego najbliższych sąsiadów Polaków (Ma-
stwa, a podobno także Henryk Sandomirski zmów); prócz nich także Niemców, Litwinów
poległ. Chrześciaństwo nie mogło przebić się i oczywiście Prusaków. Polaków osadzono
przez gęste puszcze; misye św. Wojciecha, Bru. przeważnie na obszarze dzisiejszych Mazurów
nODa spełzły na niczem. Dopiero z początkiem pruskich. Litwinami kolonizowano północną
XIII w. podjęto znowu i z lepszym skutkiem część puszczy nadgranicznej, po obu brzegach
pracę około nawrócenia Prusaków. Punktem, Pregoły położonej, Niemcami zaB obszary dziś
z którego wyszły te usiłowania, był wielko- należące do pow.: węgoborskiego, szestyńskie-
polski klasztor cysterski w Łeknie, a szerzy- go i szczycieńskiego, oraz olsztynkowskiego,

Pru
Pru
93
ostródzkiego. We wszystkich innych powia- się instytucy zakonnl\ podeprzeć; lecz nadzie.
tach, w których takż.e Polacy się osiedlali, je zawiodły, Fryderyk niczego dla zakonu nie
czasami nawet znaczuemi grupami, jak w wy- uczynił. Następca zaś jego margrabia A.lbrecht
struckim, gierdawskim, morąskim, pasłęckim i przyjąwszy reformacyą, zmienił w 1525 r. za
na Warmii, przeważali Niemcy i utrzymali radą Lutra a zgodą Polski, kraje zakonne na
przewagę sWI\, z wyjątkiem południowej War- państwo świeckie, dziedziezne, Polsce hołdu-
mii, która od końca XV w. począ,wszy, w krót. ją,ce, zwane odtąd Prusami Książecemi. Tak
kim czasie się spolonizowała, We wszystkich więc w Prusiech przestał zakon istnieć. Bi-
zaś powiatach wschodnich, z wyjątkiem sze- skupi: sambijski Jerzy von Polenz i pomezań-
styńskiego, węgoborskiego, wystruckiego, oraz Rki Erhard von Queis poszli za przykładem
kilku wsi niemieckich, mieszkali Niemcy od. Albrechta i przyjęli protestantyzm, pociągając
początku tylko pojedyuczemi osadami. Na za- przykładem dyecezyan. W ziemiach pozosta-
chodzie panowały te same stosunki, mianowi- łych przy zakonie nic się w wewnętrznych
cie w pow. działdowskim i niborskim, a tylko stosunkach nie zmieniło, a język niemiecki
w ostródzkim, olsztynkowskim i północnej pozostał oczywiście urzędowym. Pomimo to
części dąbrowińskiego siedzieli Niemcy począt- żywioł polski tak się rozszerzył, mianowicie
kowo w większych masach. W ogóle zaś prze- w XVII i XVIII w., że Prusy Książęce, mi-
ważali Polacy, z którymi Litwini i Prusacy mo rządu niemieckiego, miały więcej polskiej
się zlewali, i przed którymi ostatecznie i iy- nii niemieckiej ludności. Wśród mieszczań-
wioł niemiecki nawet w pow. ostródzkim i 01- stwa i inteligencyi stosunek ten był daleko
sztynkowskim musiał ustąpić. Prusacy wresz- mniej korzYRtnym dla ludnoRci polskiej, mimo
cie przeważali pierwotnie w powiatach półn.- to na uniwersytecie królewieckim spotykamy
zachodnich. W tych stronach rozsadowił się od w 1744 r. 119 Polaków pruskich nieszlachec,
morza żywioł niemiecki i wypierał tubylców, kiego pochodzenia. Od 1718 do 1720 r. wy-
ale i tutaj osiedlali się Polacy, mianowicie chodziła w Królewcu jedna znajstarszych ga-
w okolicach pogranicznych z Polsk. Wszyst- zet polskich "Poczta Królewiecka". Z śmiercią
kie trzy narodowości: polska, pruska i nie- ks. Albrechta przeszło księstwo na linią brano
miecka były około r. 1410 liczebnie mniej deo.burskich Hohenzollerów, cigle jeszcze ja-
więcej sobie równe, Posiadłszy kraje pruskie, ko państwo hołdownicze Polski. Dopiero wiel-
potrafił zakon wojną lab sztuczkami dyploma- ki kurfirst Fryderyk Wilhelm, korzysta.jąc
tycznemi rozszerzyć panowanie swe na sąsie- z krytycznego położenia Polski podczas wojny
dnie ziemie. Na początku XIII w. posiadł z Szwecyą, umiał się wyzwolió z hołdownic-
Pomorze, kupiwszy je za tanie pieniądze od twa traktatem welawskim, potwiel'dzonym
margrabiów brndenburskich, którzy prawo w Oliwie (1660). Następca jego Fryderyk
do spadku po Swiętopełkach sobie przywła- ogłosił księstwo pruskie, za zgoda. cesarza nie-
szczyli. Pod wielkim mistrzem Henrykiem mieckiego, królestwem i koronował się w Kró.
Kniprode(135J-82) stanął zakon na szczycie lewcu (1701). Odtąd poczyna się agitacya.
potęgi. Dopiero 1410 rok przyniósł mu klęskę przeciw żywiołowi polskiemu. Re!\kryptem
grunwaldzk, a w następstwie stopniowy upa- z 2 marca 1724 r. zakazał król Polakom osie-
dek. Wprawdzie Henryk z Pławna, komtur dlać się na pruskiej Litwie, z d. 2 marca zaś
świecki, a późniejszy wielki mistrz, zdołał za- abronił uiywać do kolonizacyi Zmudzinów,
wrzeó stosunkowo korzystny pokój z Polską, Zydów i Polaków. Największą klęską dla lu-
nie wstrzymało to jednak upadku zakonu. dności polskiej Prus Ksią,ięcych był podział
Wewnątrz kraju rosło niezado'lTolenie, szlach- Polski, przez który Fryderyk II uzyskał
ta wiejska i miasta połączyły się i stanęły wszystkie kraje swego czasu w pokoju toruń.
otwarcie przeciw zakonowi, poddając się opie- skim odstąpione, prócz biskupstwa warmiń.
oe króla Kazimierza (1454). Wielki mistrz skiogo, Gdańska i Torunia; dwa te miasta do-
Ludwik Erlichhausen musiał opuścić Malbork stały mu się przy drugim podziale, Z ziem
i przeniósł stolicę do Królewca (1457). W sku. tych, z wyjątkiem Warmii, utworzone zostały
tek pokoju toruńskiego (1466) musiał zakon Prusy Zachodnie, z Warmii zaś i wszystkich
odstąpić Polsce wszystkie ziemie za Wisłą, innych ziem pruskich Prusy Wschodnie. Z za-
ziemię chełmińską, lubawską, michałowska, branych przy trzecim rozbiorze ziem utworzo-
Sztum, Kiszpork, Malbork, Elbląg i Tolkmic- no Prusy Południewe albo Nowe Prusy Wscho-
ko, jako też biskupstwo warmińskie; z pozo- dnie; musiano je jędnak w r. 1807 w pokoju
stałych zaś ziem uznał się wasalem Polski. tylżyckim Francyi odstąpić, która z obwodu
Z upokarzającego tego stanowiska usiłował gdańskiego wolne miasto utworzyła, a inne
zakon w ten sposób się wyzwolić, że obrał ziemie do księstwa warszawskiego wcieliła.
wielkim mistrzem ks. J!'ryderyka saskiego Po upadku Napoleona zabrały Prusy jeszc:1;e
w przekonaniu, że tenże w skutek wysokiego ziemie chełmińską i michałowską. W r. 1824
urodzenia, koligacyi i petęgi zdoła chyląca. połączono Wschodnie i Zachodnie Prusy w je-

94
Pru
dn prowincyą., a 1 kwietnia 1878 podzielono
je znowu na W schodnie i Zachodnie. Po upad-
ku Rzpltej zniemczenie szlachty i osad pol-
skich stało się tylko kwestyą czasu, tern wię-
cej, że kierunek polityki pruskiej wobec Po-
laków przybrał charakter wYl'aźnie nie przy-
jazny. Powoli znikł język polski z urzędów,
aądów i szkół. Aby zaś zniemczenie pszyśpie-
szyć, usunięto inteligencyą polską, to jest
szlachtę; w tym celu wywłaszczył naczelny
prezes prowincyi pruskiej Schoen obywatel-
stwo polskie, zalegające po wojnach francuz-
kich z procentami od pożyczek zacią!:;niętych
w landszafcie królewieckiej . Udzielał zali-
czek Niemcom z innych prowincyi sprowadzo-
nym, by wykupili wystawione na sprzedaż
majątki polskie. W ten sposób znikła. szlachta
w Prusach Książęcych. Lud zaś w skutek te-
go pozbawiony przewodników, bądź zniemczył
się, bądź też zachowując język, zatracił po-
czucie łącznoEci z macierzą. Obszerniej o Pru-
sach Wschodnich czytać można u Kętrzyń-
skiago, O ludności polskiej w Prusach niegdyś
krzyżackich; Toeppena, Hist. comp. Geogra-
phi e v. Preu'lsen; Das Reichspostgebiet; Hand-
buch des Grundbesitzer in Ort.Preussen; Loh-
meyer, Geschichte v. Ost. u. Westpreussen;
Sieniawski, .Biskupstwo warmińskie. Ad. N.
Prusy Zachodnie, dawniejsze P. Królew-
8kie, część Pomorza, obecnie jedna z 12 pro-
wincyi królestwa pruskiego, juz w części opi-
sano w artykułach Gdańsk i Kwidzyn a pod
względem kościelnym w al.tyk. Chełmno. Tu
dajemy tylko uzupełniające szczegóły. Nazwa:
Kronikarz pruski Hartknoch pisze: Porussi et
contracte Prussi dicti esse videntur hi populi
nostri quia fuerunt accolae Rnssorum" (ob.
Voigt, Gesch. Preus., J, 6i2). Drudzy wywo-
dzą tę nazwę od "Rusy", prawej odnogi
Niemna. Rozmaite etymologie zestawił Voigt
(1. c., 666-673). Układ powierzchn1'. P. Za-
chodnie zajmują część niziny sarmackiej. Cha-
rakterystyczna, cechą ich obszaru stanowi wy-
stępująca tu wyżyna baltycka, która od obfi-
tości jezior na niej rozłozonych nosi nazwę
Pojezierza (Seenplatte). W y'zynę tę, ciągnącą
się ze wschodu na płn.-zachód, dzieli Wisła na
dwie części, W schodnia sięga az do Dl'węcy,
zachodnia aż do nizin Noteci. W pow. kartu-
skim dochodzi wyżyna d" naj wyższego wznie-
sienia w spiczastej górze (Thurmberg) w pa-
smie szym barskich gór pod Kartuzami, wznies.
1020 stóp npm. Ku Wiśle i Baltykowi opada-
ją, te wyżyny dość ostro, tak ze niżej położone
okolice nad wodne zabezpieczać trzeba grobla-
mi. Przeciętne wzniesienie wynosi w pow.
kartuskim 235 mt., w kościerskim 171 mt.,
człuchowskim 170, wejherowskim 152, choj-
nickim 151, wałeckim 139, złotowskim 137,
tucholskim 133, gdauskim 132, świeckim 99
Pru
a w starogardzkim 98 mt. Na calem pojeio-
rzu porozrzuca.ne są liczne głazy erratyczne,
przeniesione ze Szwecyi przez lodowce. Naj-
większe znajdują się pod Przetoczynem w pow.
wejherowskim, dalej w Granicznej Wsi (pow.
gdański), przy Chłapowic (pow. wejherowski)
tuż nad Baltykiem, w Wierzycy między Pe-
plinem a Wierzycą. Naj większy może w całej
prowincyi jest głaz pod NOWił Hutą (pow.
kartuski), obejmujący około 93 mt. sześcien-
nych. Niedaleko dworca kolei żelaznej w La-
skowicach, pod Belnem, leży wielki głaz, ośm
stóp wysoki, 28 kroków w obwodzie majiłcy,
z jednej strony są na nim wyżłobione progi,
wklęsłość zaś na powierzchni pozwala domy-
ślać się iż stanowił ołtarz ofiarny. Odrębnemi
od wyżyny bałtyckiej Sił góry elbla,skie, dooho-
dzące w t. z. Górze Maślanej (Butter. Berg),
pod wsią Trunz, 632 st. npm. Najżyzniejszemi
są niziny wzdłuż Wisły położone, zwłaszcza
Żuławy przy jej ujściu. Przeciwnie t. z. Pu-
szcza Tucholska (Tuchler-Heide), między Czar-
ną Wodą i Brdą, jest mało urodzajna i w znacz-
nej części sosnowemi borami pokryta. Stosun-
ki hydrograflczue i komunikacye przedstawio-
ne zostały już wyżej (ob. t. II, 56 i V, 24).
Klimat P. Zachodn. jest morskim, ztąd wilgot-
ny, zmienny, ostry Najczęstsze sa, wiatry za-
chodniE', dosyć częste południowe i północne,
najrzadsze wschodnie. Lato trwa krótko, upa-
ły dochodzą średnio 2'\', wyja,tkowo 28° R.,
zima jest długa, mrozy sięgają 22° R. Nad
brzegami morza rozpoczyna się zima później,
ale trwa dłużej. Wiosna nastaje zazwyczaj
dopiero w końcu kwietnia. Północne wiatry i
nocne przymrozki, aż do początku maja trwa-
jące, opóźniają rozwój roślinności, W połowie
maja temperatura znów nagle się obniża o 6
do 12 stopni. U ludu powstało przysłowie,
że wtedy panują surowi panowie: Mamert,
P,lllkracy, Serwacy i Bonifacy (11-14 maja).
Burze i pioruny bywają w czerwcu częste. Je-
sień jest pogodniejsza, niz w północnych Niem-
czech. Przeciętne ciepło wynosi według 20
letnich spostrzeżeń na półwyapie Helu 6,0 lOR.,
w Gdańsku (9 mt. npm.) 6,22R., w Szymbor-
ku w pow. kartuskim (250 mt. npm.) 4'55,
w Chojnicach (155 mt.) 5'35 R. Obok Orzysza
w Prusach Wschodnich są Chojnice najzimuiej-
szym puuktem w całej prowincyi. Roczna
ilość deszczu wynosi w Gdańsku 475 mIm.,
Vii Choj nicach 487 mIm. Wegetacya trwa 4 1 / 2
do 5 miesięcy. Dzieje, nb8zar i podz1'ał. Po
pierwszym podziale Polski utworzono z daw-
niejszych Prus Królewskich prowincYI\, którą
rozkazem gabinetowym z d. 31 stycznia 1773
r. nazwano Prusami Zachodniemi. 'V armią
wcielono do Prus Wschodnich, a Gdańsk i To-
ruń należały jeszcze do Polski. Za to przyłą-
czono do P. Zachodn. wschodnio. pruskie mia-

Pru
Pru
95
sta: Kwidzyn, Prabuty, Susz i Iławę z ich wy powiat nowski i wyznaczono już jego ob.
okręgami, ar. 1775 także Nadnotecie (Netze- szal', lecz projekt ten nie został zatwierdzonym
distrikt). Najwyższą dla rzeczonej prowincyi ostatecznie. Pow, tczewski będzie miał 51,583
władzą, administrycyjną była t. z. izba spraw ha i ma liczyć okob 29,380 dusz; pow. gdań.
wojennych i królewszczyzn (Westpreussische ski górny będzie miał 40,954 ha i 39,405 mk.
Kriegs und Domaellen-Kammer) w Kwidzy- (22,103 katal.); gdański dolny 42,469 ha l
nie. Na jej czele stał z początku prezydent, 34,114 dusz, lecz tylko 4370 katol., wreszl1ie
od r. 1791 zaś naczelny prezes, W skutek dru- pucki 58,173 ha i 24,699 dusz (19.409 katol.).
giego podziału Polski wcielono r. 1793 także Do pruskiej izby poselskiej wybierają, P. Zach.
Gdańsk i Toruń do Prus Zachod. i od tego cza- 22 posłów i 11 do izby panów. Przy wybo-
su nie zaszła aż do r. 1807 żadna zmiana co do rach do sejmu pruskiego został nowy powiat
terytorynm tejie prowincyi. Zawarty w r. wąbrzeski połączony z obwodem wyborczym
1807 traktat tylżycki, mocą, którego utworzo- toruńsko-chełmińskim, pow, tczewski z obwo.
no księstwo warszaw!\kie, oderwał od Prus dem wyborczym kościersko-starogardzkim. ln-
Zach. większą część Nadnotecia, mianowicie ne nowo utworzone powiaty głosują razem
pow. inowrocław&ki i bydgoski w całości, z temi, z których zostały utworzone. Głoso-
z pow. zaś kamieńskiego i wałeckiego większą wanie jest jawnem i odbywa się w trzech kla-
część, dalej dawniejsze województwo chehniń- sach, stosownie do wysokości podatku. Ten
skie, czyli nowo utwol'zone powiaty Chełmiń- I podział a przytem . sztuczne łączenia pojedyn-
ski i michałowski, z wyjątkiem Grudziądza i czych okręgów są przyczyną, że tylko okręgi
trzech wsi pomiędzy fortecą a ujściem Osy wejherowsko-kartuski i lubawski wybierają
położonych, wreszcie Gdańsk z dwurnilowym trzech Polaków. Do porlamentu niem, obiera
okręgiem. Izbę spraw wojennych uazwano prowincya 13 posłów. Łączą się zwykle po
mocą rozkazu z d. 26 grudnia 1808 r. regen- dwa powiaty w jeden okrą,g wyborczy. Gło-
cyą zachodnio-pruską. Gdy r. 1815 uchwułą sowanie odbywa się tajnie i nie według syste-
traktatu wiedeńskiego zniesiono księstwo war- mu kJasowego lecz jest powszechne. Wedle
szawskie, wcielono napo wrót województwo liczebnego stosunku ludności polskiej do nie-
chełmińskie i Gdańsk do Prus Zachod. Prócz mieckiej powinna pierwsza wybierać 5 do 6
odłączonych w 1803 r. ziemi lęborskiej i by- posłów. W całych P. Zach. oddano przy wy-
towskiej, podzielono prowincyą zach.-pruską borach w 1881 r. do 148,000 głosów, z któ-
na dwa obwody regencyjne: gdański i kwi- rych około 68,000 padło na kandytatów pol-
dzyński i ustalono rozgraniczenie dotąd trwa- skich, do 80,000 na Niemców, licząc w to kan-
jące, tak, :Le Prusy Zachodnie obejmują. dziś dydatów katol. centrum. W r. 1884 przy wy-
ca.łe Prusy Królewskie, z wyją.tkiem księstwa borach rozstrzy gających oddano około 180,000
warmińskiego, oraz cztery powiaty: złotowski głosów; w tern około 75,000 głosów polskich,
i wałecki, oderwane od Wielkopolski i kw i- 105,000 niemieckich, licząc w to głosy na
dzyński i suski, należące przedtem do Prus kandydatów centrum, z których obrano jedne-
Książęcych. W r. 1824 połączono Prusy Z3.- go. Posłów polskich obrano 5, niemieckich zaś
chodnie i Wschodnie w jedną pruską prowin- 8. Zwycięztwo Polaków jest niewątpliwe
cyę, ale r. 1878 znów je rozdzielono (ob. Nie- w okręgach: Wejherowo-Kartuzy, Kościerzy-
które wiado,n. o archid. pomorskim przez Hil- na-Starogard i Chojnice-Tuchola. W pierw-
debrandta, 1865, str. 80). Prusy Zach. leża, szym było w r. 1884 12,754 głosów polsk.,
między 52° 50' 24" i 54° 50' 8" północno szer. 3832 niem.; w drugim 12,136 polsk., 5341
a 33 o 38' 1" i 37 o 38' 55" wsch. dl. od Ferro niem.; w trzecim 7462 polsk., 2917 niem.
i graniczą na północ z morzem Baltyckiem, na W trzech okręgach, mianowicie: Elbląg-Mal-
wschód z P. Wschodniemi, na południe z kró- bork, Gdańsk miasto i Wałcz komitet polski
lestwem polskiem i w. ks. poznańskiem, na zwykle kandydatów swych nie stawia ze
zachód z Brandenburgią i Pomeranią,. Obszar wzg'lędu na małą liczbę polskiej ludMści. Po-
wynosi 25,584 klm. kwadr. czyli 4u3 mil wiat gdański wybiera zwykle kandydata cen-
kwadr. Gdański obwód regencyjny dzielił się trum. Z pozostałych 6 okręgów jeden Złotów-
dotychczas na 9 powiatów (w opisie Gdań- Człuchowo nie przedstawia lepszych widoków
skiej reg., t. II, 530-podano 8 pow., bo opu. dla polskiego kandydata. W pozostałych na-
szczono elblą,gski wiejski). Kwidzyński obwód tomiast pięciu zacięta zawsze wre walka, a sza-
regenc. zawierał 14 powiatów. W r. 1887 u- la zwycięztwa przechyla się raz na jedną, raz"
tworzono, celem wzmocnienia żywiołu niemiec- na drngą stronę. Tylko w lubawsko.suskim
kiego, w obwodzie ręg. kwidzyńskiej jeszcze okręgu nieudało się Polakom jeszcze nigdy
jeden powiat wąbrzeski, a w obwodzie regen- zwyciężyć, ale stosunek bywał taki, iż w r;
cyi gdańskiej trzy: tczewski, pucki i rozdzie- 1881 Niemiec miał głosów 7177, Polak zaś
lono gdański na górny i dolny. Zamierzono 6829, a w r. 1884 Niemiec 8405, Polak 6954.
obok wą,brzeskiego utworzyć jeszcze drugi no- Okrąg wyborczy Sztum-Kwidzyn wysłał w r,

88
Pru
Pru
1867 do parlamentu Polaka. W r. 1878 kan- skim za 370,000 mrk i dobra Lipuez w pow.
dydat polski miał 7406 głosów, niem. 7675, kościerskim za 135,000 ml'k. Aby dal8zYln
w r. zaś 1881 Polak 6789, Niemiec 7360; w 1', stratom zapobiedz, założyli Polacy bank ziem-
1884 pozyskał Polak 6274, a obyd waj kand y- ski w Poznaniu, z kapitałem zakładowym wy-
daci niemieccy 6938 głosów. I w tym okręgu nosza,cym 3 mliony marek. Towarzystwo to
większość niemiecka jest bardzo nieznaczna. rozpocznie już wkrótce swą działalność.
Najwięcej ważą się losy w okręgach Gru- Oświata.Uniwersytetu nie posiada obszerna pro.
dziądz-Brodnica, Swiecio i Toruń-Chełmno. wincya. Gimnazya są: katol. w Chełmnie,
W pierwszym z nich 1'.1881 polski kandydat 0- Chojnicach, Wałczu i Wejherowie, ew. w Gdań-
trzymał 881;>9 głosów a Niemiec 7748. Okrąg sku 2, w Elbląg'u, Grudziądzu, Malborku,
wyborczy Swieoie reprezentował w r. 1874 i Kwidzynie i Toruniu; symultanne w Starogar-
1881 Polak, który w ostatnim roku otrzymał dzie i Brodnicy; t. z. realne gimnazya są:
5694 głosów, podczas kiedy na Niemca padło w Gdańsku 2, dalej w Elblągu i Chełmnie,
tylko 4937 głos. W r. 1884 zwyciężył 5403 Progimnazya są,: katol. biskupie w PepUnie;
głosami iemieo Polaka, który miał tylko symultanne: w KOBcierzynie, Frydlądzie, 1u-
5100 głosów. W okręgu Toruń-Chełmno pol- bawie, Nowem Mieście i Świeciu; realne pro-
ski kandydat otrzymał w 1884 r. 9253 głosów, gimnazya istnieją, i to symultanne: w Tczewie,
niemiecki zaś tylko 8787 głosów. POBiadłości Toruniu, Jankowie, Prabutach i w Chełmnie.
ziemBkie. Według statystyki Holschego (Geo- Kwidzyńskie zostało 1885 r. zniesione. Oprócz
graphie und Statistik W estpreussen) w 1806 tego jest w Gdańsku akademia handlowa,
r. było w P, Zach. 765 dóbr szlacheckich. w Malborku szkoła rolnicza i w Nowymdwo-
Z tych 544 znajdowało się w ręku Polakówarze (Tiegenhof) wyższy zakład dla chłopców.
tylko 221 w ręku Niemców. Dziś stosunek Wyższy katoJ. zakład dla dziewczą,t z peneyą,
ten zmienił się na niekorzyść Polaków. Podług istnieje W Kościerzynie; symultanne są pra-
urzędowych danych w 1886 r. liczono w ogó- wie w każdem mieście. Seminarya nauczy-
le 2064 wsi. Dóbr (Gutsbezirke) było w ob. cielskie katolickie istnieją: w KORcierzynie,
wodzie reg. kwidzyńskiej 639, obejmują.cych Grudziądzu i Tucholi; ewangielickie: w Fryd-
550,828'95 ha; z tych posiadał fiskus 30,176'62 lądz;e, Lubawie i Malborku; zakłady dla pre-
ha. Z 420,651'83 ha, nalehcych do osób pry- parandów: katol. w Radzynie, ewang. w Sta-
watnych, przypada 523 dóbr z 336,563'49 ha rogardzie. Szkoła kadetów w Chełmnie, ma
na własność Niemców a tylko 116 z 84,115'23 być przeniesiona do Koszalina w Pomeranii.
ha należy do Polaków. W obwodzie reg. gdań- Zakłady dla głuchoniemych są. w Malborku i
skiej znajduje się 448 dóbr,mających 315,852'13 Człuchowie, dla niewidomych w Koenigsthlll
ha. W rękaoh prywatnych pozostaje 201,880 pod Wrzeszczem (Langfllhr). Szkół ludowych
ha; z tych 236 dóbr z 183,411'52 ha należy w 1886 r. było 2066. W 1886 r. przypadało
do Niemców, a 42 z 18468'48 ha do Polaków. w obwodzie regencyjnym gdańskim 72 dzieci
Wielkie prywatne posiadłości, liczące przynaj- na jednego nauczyciela, w kwidzyńskim 82.
mniej 150 ha, obejmują, w obwodzie reg, kwi- Na 10,000 rekrutów przypadało w P. Zach.
dzyńskiej 426,441 ha; z tych Niemcy mają, w 1875/6 r. 1101, w 1885/6 tylko 666 nien-
336,536 ha, Polacy tylko 84.115 ha. W osta- mieją.cych czytać. DziennilcarBtwo polskie w P.
tliich 25 latach przeszło w ręce niemieckie Zach. zaczęło się rozwijać dopiero od r. 1848.
36,864 ha, w polskie 4902 ha, więc posiadło- W tym roku zaczęło wychodzić drukiem i na-
Bci polskie zmniejszyły się o 31,092 ha. W ob- kładem Józefa Gółkowskiego w Chełmnie pi-
wodzie reg. gdańskiej obejmują wielkie po- smo tygodniowe p. t. "Szkoła Narodowa".
siadłości 201,880 ha i to niem. 183,412, polsko Dnia 4 lipca 1849 r. wyszedł pierwszy numer
18,428 ha. Posiadłości, obejmujące więcej jak tygodnika p. t. "Katolik dyecezyi chełmiń-
100 ha stanowią w P. Zach. 47'1 %, OQ 10- skiej", także drukiem i nakładem Józefa Gół-
100 ha, 42'4%, od 1-10 9'1 %, wreszcie ni- kowskiego, redagowany z początku przez kś.
źej 1 ha liczące 1'3%. W r. 1887 uchwaliła Pokojskiego w Kijewie, a po jeg() zgonie przez
pruska izba poselska 100 milionów mrk na kś. Kręckiego, prob. w Starogrodzie. W końcu
t!rodki ku wzmocnieniu żywiołu niemieckiego września r. 1851 "Katolik" przestał wycho-
w wschodnich prowincyach, t. j. w P. Zach. i dzić dla tmdności wynikających z nowego
Poznańskiem. USJ;anowiona ku temu komisya prawa prasowego. W r. 1850 począ,ł tenże
kolonizacyjna skupuje teraz polskie dobra i Gółkowski wydawać tygodnik "Nadwiślanin"
nabyła już klucz ryński w pow. toruńskim, z dodatkiem "Gospodarz", !lo później z dodat-
dalej Ostaszewo w tymie samym powiecie, 0- kiem "Przyjaciel Ludu", Początkowo nie miał
btJjmujące 1600 mr. za 230,000 mrk; wś Bo, debitu pocztowego, później wychodził trzy ra-
browo w pow. brodniokim, przeszło 3000 mI'. zy w tygodniu. Redaktorem był Ignacy Da-
za lIOO,OOO mrk, Do1nik i Parudzkę, w pow. nielewski, ale podpisywał pism() jego teść Jó-
rdotowskim, dalej Kijewo w pow. chełmiń- zef Gółkowski. Z "Nadwiślanina" pl'zekształ-

Pru
Pru
97
cił się z początkiem r. 1867 na. jedyne codzien-' 8zeniami na.jstarszem jest ToWat'zg8two Po-
ne czasopismo "Gazeta Toruńska", którlł z ko- mocy Naukowej w Ohełmnie, założone 1'.1849,
lei redagowali dr. Władysław Łebiński, potem które w roku 1885 - 86 wydało na wspar-
dr. Szymański, Rakowicz,. Glinkiewioz, Ign, cie uczlłcej się młodzieży 4498 mrk, i su-
Danielewski aż do 1', 1886, a obecnie dr. Ka- mę tę rozdzieliło między 7 medyków, 3
roI Graff. "Gaz. Toruńska" kosztowała da- filologów, 5 teologów, 2 prawników, 1 górni-
wniej 4 marki 25 fen., teraz 3 marki i stoi na ka, 1 weterynarza, 1 farmaceutę i 1 malarza
gruncie ozysto religijnym. W 1861 r. powsta- (razem 2999 mrk); prócz tego 31 gimnazya-
ło w Chełmie zasłużone pismo ludowe "Przy- stom 1059 mrk. W 1875 r. założone zostało
jaciel Ludu", wychodzący następnie jako o. w Toruniu za inicyatywą Zygmunta Działow-
sobne pif!mo raz na tydzień (75 fen. kwart.); skiego z Mgowa Tow, Naukowe. Jego celem
w czasie swego rozkwitu liczyło 6000-7000 jest zbieranie i przechowywanie wszelkich pa-
abon. Jego założycielem i redaktorem był Ig- milłtek i zabytków krajowych, mianowicie do
nacy Danielewski. W 1850 r. wyszedł "Ka- przeszłości Prus Zach. się odnoszących, tudzież
lendarz polski" nakładem Gółkowskiego. Już przedmiotów naukowy ch, oraz pielęgnowanie
przedtem wychodził u Lambeka w Toruniu nauk i umiejętności w języku polskim. Tow.
Kalendarz Sierp-Polaczka (t. j. Juliusza Preis- to dzieli się na 3 wydziały: teologiczny, le..
sa). "Przyjaciela Ludu" nabył później Toma- karsko-przyrodniczy i historyczno archeoJo-
szewski, który go teraz wydaje w Poznaniu. giczny, który dotychczas najwięcej rozwinął
Danielewski r. 1875 zaczął wydawać "Przy- żywotności i wydał kilka roczników zawiera.
jaciela" razem z miesięcznym dodatkiem "Ga- jących ciekawe artykuły o Prusach Zachod.
zetką dla dzieci" (75 fen. kwart.). W r. 1869 Istnieje też w Toruniu polskie muzeum, bogate
pojawiły się dwa pisma rolnicze: "Piast" w cenne stal'ożytne zabytki. Jest tam wiele
w Chełmnie i "Rolnik" w Peplinie, które urn twarzowych na całą Polskę wyłącznie
jednak zaledwie 2 lata się utrzymały. Na ich w Prusach Zach. się znachodzących, także kil-
miejsce wystąpił "Gospodarz", który dotąd co ka czerepów i jedna oała urna z rodzaju sym-
sobotę wychodzi w Toruniu (60 fen. kwart.). bolicznych, rzadkości nadzwyczajnej, nadto
W 1869r.pojawił się w Peplinie "Pielgrzym", broni kamiennej, brązowych narzędzi i ozdób
którego za.łożY0ieJem i pierwszym redaktorem znaczna ilość i umiejętn ie ułożony zbiór nnmi-
był kś. Keller, prob. w Pogódkach et 1872 r.). zmatyczny. Biblioteka także się pomnaża
Po jego śmierci podpisywali się redaktorowie (ob. Roczn. Towarz. Naukowego w Toru-
z kolei Stan. Roman, Franciszek Wyrębski i niu, r. 1884, !Itr. 103). W Toruniu ist4
Edward :Miohałowski. "Pielgrzym" wych!J- nieje także bogate muzeum zach.-pruskie, około
dził poozątkowo raz w tydzień, przez kwartał którego naj więcej się zasłużył Działowski.
r. 1872 z dodatkiem "Podarek dla dzieci", od Celem podniesienia dobrobytu włościan zaczę-
r. 1876 dwa razy tygodniowo, a od r. 1877 to przcd kilkunastu laty zakładać towarzY8twa
trzy razy. Od 1 stycznia 1881 r. do 30 rolnicze. Zarządy tych towarzystw sprowadza-
czerwca 1883 r. wychodził tygodnik czysto ją poprawne nasiona. zbozowe, pastewne i 0-
religijny p. t. "Krzyż", który od lipca 1883 gl'odowe, szczepy drzew owocowych i ułatwia-
r, stanowi niedzielny dodatek "Pielgrzyma" ją zgłaszającym się nabycie potrzebnych na-
(1 mrk 50 fen. kwart.). Obecnie istnieją czte. rzędzi i sprzętów. Nie małą dzwignil\ dla ludu
ry czasopisma: "Gazeta Toruńska", "Przyj a- !lą takze liczIle polskie instytucye kredytowe. Na
ciel", "Gospodarz'" i "Pielgrzym", z których czele takowyoh stoi turuński bank kredytowy.
dwa: "Pielgl'zym" i "Przyjaciel" dołączają Za nim idą spółki pożyczkowe, których w Pru-
dodatki. "Pielgrzym", obecnie naj więcej roz- Bach Zach. mamy 23, należących do związku
powszechnione w PI'U'Jach Zach czasopismo, spółek zarobkowych. Do naj starszych nalezl\
miewa latem przeszło 2000, zimą około 2500 Brodnica i Golub, w których spółki już 1'.1862
abonentów. Dawniej wydawał jes7.cze Choci- założone zostały; za niemi następuje Gniew
szewski "Przyjaciela dla dzieci i młodzieży" I (1864), B!Jbowo (1866), 1867 8tarytarg i To-
w zeszytach a Danielewaki "Niańkę". Wycho- ruń, 1868 Turhola. Nowszej daty są spółki
dził także w Ohełmnie po raz drugi "Katolik" w Czersku, LiBewie, W ąbrzeźnie, N owem,
(r. 1869), później wydawany przez Karola Sztumie, Pierzchowicach, Lidzbarku, Lubawie,
:Miarkę na Górnym Szląsku. Kalendarzy wy. Brusach, Drzycimiu, Lubiewie, Chełmn.ie,
chodziło dwa w..1oruniu, jeden w Pelplinie i Chełmzy, Kowalewie, Górznie i Łasinie. Sto-
jeden w Chełm. Do podniesienia oświaty warzyazenie św. Bonifacego i Wojciecha dla
przyczyniajl\ 8ię także niemało liczne biblio. dyecezyi chełmińskiej wspiera ze składek
teczki ludowe, istniejące w wielu wsiach i duchownych i szkoły śród protestanckiej
miastach, a także i' stowarzyszenia śpiewa- ludności istnieja,ce. Duchownych utrzymuje
ków i przemysłowoów, które co rok daj, Ot)O w Dąbrownie, Suzu, Działdowie, Gowi-
przedstawienia teatralne. Między stowarzy- d1inie, !ławie, Nidborku, Ostrodzie i w Chriat-
Słownik Geograficzny Tom !X.-Zeszyt 98. 7

98
Pru
Pru
fełde pod Człuohowem, szkoły zaś katolickie ew. R. 1817 było tu według rządowej staty-
w Działdowie, !ławie, Marcinkowie, Nidborku styki o 31,463 protestantów więcej niż kato-
i Suszu. Nadto opiekuje się nabożeństwem lików. W r. 1826 przewyższali protestanci
w Zełwałdzie i Morągu a nauka., religii w Bu- katolików już tylko o 19,165. W r. 1864 wy.
kówcu i Karwach w parafii rozłazińskiej, nosiła większość protest. 25,553. Ale w r.
w Cieplewie pod BW. Wojciechem i w 7 szko- 1880 stosunek się zmienił; katolików było
łach parafii giemlickiej. W r. 1882 przybyła 693,719, a protest. tylko 682,735, a zatem
jeszcze na miejsce dwóch szkół wspieranych 10,984 mniej niż kat. Żydów było 1880 r,
nowa w Narzymiu. W 1883 r. wynosił dochód 26,000. Menonitów, li:tórych r. 1875 licz\mo
10,052 mrk 64 fen., rozchód 14,369 mrk, r. zaś 12,300, włączano do protest. Spis ludności
1885 złożyła dyecezya 20,229 mrk 94 fen. z d. 1 grndniar. 1885 wykazał, że w ogólnej
Stowarzyszenie św. Józafata wysyła co rok kil- cyfrze 1,408,229 mk., było 701,842 katol.,
ka tysi€;cy marek dla zmartwychwstańców 667,255 prot., 24}654 żydów, około 10,000
w Adryanopolu na utrzymanie misy i bułgar- zaś przypada na inne wyznania. Co do naro.
skiej. Dla wspierania ubogich rodzin istnieją dowości, to według rządowej statystyki z r.
w dyecezyi 8towarzyszenia św. Wincentego a Pau- 1885 było w reg. gdańskiej 137,000 Polaków,
lo, mianowicie w Peplinie, w Chełmnie, Lu.. w kwidzyńskiej 280,000, razem 417,000, ale
bawie, Wejherowie, Gdańsku, Toruniu, Gru- liczba ta jest za nizka, możemy śmiało twier-
dziądzu, Chojnicach i w Czersku. Domy cho. dzić, iż ludność polska przenosi pół miliona.
rych utrzymują, w Gdańsku siostry boromeu- Miast liczą Prusy Zach. 55, między niemi 7
szki, w Kamieńcu elżbietanki, w Chojnicach mających więcej niż 10,000 mk. Gdańsk li-
franciszkanki, w Peplinie, Lubawie, Cheł- czyI 1885 1'.114,822 dusz, 1880 r. zaś 108,551;
mnie, Wejherowie, Tczewie i Bysławku sio- Elbląg 1885 r. 38,286, 1880 r. 35,842; Toruń
stry miłosierdzia reguły św. Wincentego a 23}914 (1880: 20,617); Grudzia.,dz ] 7,336,
Paulo. R.1878 powstało w Toruniu Tow. Po- (1880: 17,321); Tczew 11,143 (10,939); MaI.
mocy Naukowej dla dtiewcząt, starające się o bork 10,122 (9559); Chojnice 10,056 (9096);
gruntowne wykształcenie swych stypendystek Chełmno 9979 (9937); Kwidzyn 8080 (8238);
w gospodarstwie domowem, krawiecczyznie i Mokre wś 6827 (52440); Wałcz 6655 (6568);
innych odpowiednich rzemiosłach. R.1869 Starogard 6619 (6253); Orunia WB 5713
zawiązało się także w Toruniu Tow. ku wspiera- (5513); Brodnica 5465 (5801); Wejherowo
niu moralnych interesów ludności pol. pod pano- 5146 (4715); Jastrowie 5047 (5456); Chełmża
waniem prnskiem. Celem Tow. jest skupić siły 4969 (3429); Lubawa 4724 (4857); Nowe
intelektualne i środkami prawnemi wspierać 4722 (4947); Wąbrzeźno 4655 (4498); Iława
moralne interesa ludności pol. a) na wewnątrz 4574 (4126); Gniew 4499 (4715); Prabuty
przez podniesienie oświaty, b) na zewnątrz 4302 (3718); Kościerzyna 4207 (4283); Copo-
przez wpływanie na opinię publiczną, w kraju ty targowisko 4083 (3543); Złotowo 3883
za pomoca., prasy i przez starania 11 rządu i re- (3921); Oliwa wś 3838 (3922); Sępolno 3643
prezentacyj kraj 11 o uszanowanie i równoupra- (3736); Lidzbark 3565 (3820); Pruski Fry-
wnienie narodowości pol. w całem państwie dląd 3472 (3597); Człllchowo 3278 (3252);
pruskiem (ob. Rocz. Tow. Nauk. w Toruniu, Kiszpork 3234 (3284); Krajenka 3216 (3531);
r. 1884, str. 102). Ludnosć: 'Wedle statystyki Tuchola 3062 (3066); Susz 3052 (3044); Ha-
rządowej liczyły Prusy Zachodn. w 1867 r. mersztyn 2960 (2956); Skarszewy 2919 (2662);
1,282,842 dusz; 1871 r. 1,314,6] l; 1875 r. Tolkmicko 2845 (2896); Czersk wś 2760
1,343,057; 18801'.1,405,898; 18851'.1,408,229; (2356); Nowydwór 2749 (2646); Nowe Miasto
więc w ostatnich 5 latach pomnożyła się lu- 2679 (2742); Golub 2637 (2893); Pangritz wś
dnośó tylko o 2331 dusz, czyli o 0'15%, pod- 2538 (2240); Stutthof 2460 (2394); Frydląd
czas kiedy w calem królestwie pruskiem wzro. Marchij ski 24:39 (2498); Baldenburg 2399
sła o 3'79%. Ludność wiejska zmniejszyła się (2419); Nitych 2375 (2145); Pruszcz wś 2370
nawet w ostatnich 5 latach, czego przyczyną (2135); Kartuzy 2300 (2179); Sztum 2240
jest wychodztwo do Ameryki, dokąd r. 1883 (2210); Kisielice 2188 (2298); Łasin 2186
z Prus Zach. udało się 13,749 osób; dalej szu- (2286); Człopa 2175 (2156); Sypniewo 2144
kanie roboty w Westfalii i Saksonii, a wresz- (2378); Peplin 2117 (2049); Tuczno 2045
cie wydalanie Polak6w nieposiadających pru- (2045 J; Bisknpiec 2027 (1906); Skurcz wś
skiego indygenatu, którychliczba według u- 2014 (2084); Radzyn 1941 (1879); Puck 1880
rzędowych spisów aż do l stycznia 1887 l'. (2019); Kamien 1703 (1737); Więcbork 1668
wynosiła 28,695 osób. W obwodzie reg. gdań- (1661); Górzno 1620 (1799); Gardeja 1150
skiej przypada na 1 milę kwadr. 3638 dusz, (1205); Lendyczek 980 (1029); Kurzętnik 941
w kwidzyńskiej 2480, w calem państwie pru- (974). Stosunki etnograficzne. Północna., część
skiem 3911. Co do wyznania, to r. 1784 liczo- Prus Zach. między Baltykiem, zatoką Pucką i
no w Prusach Zaoh. 203,721 kat. a 122,201 Gdańska." górną Brdl\ a Pomerania. zajmują,

Pru
Pru
99
Kaszubi (ob. t. lU, 904), Ziemię tę zowią się w dalszą podróż na targi do Gniewu, No-
Niemcy "M:odrl\ Krainą" (Das blaue La.and- wego, Peplina i Starogardu, tak że wieczorem
chan) a górzystl\ okolicę koło Kartuz "Szwaj- znów byli w domu. Lasak jest wysoki, si1ny
caryą, kaszubską". W okolicy Lignów w pow. i zdrowy, uczciwy, bardzo religijny, na ozdo-
kwidzyńskim i starogardzkim, wzdłuż lewego bę kościoła obficie i chętnie daje, chociaż nie
brzegu Wisły, między Gniewem a Subkowami, jest za.możny. Z Lasakami graniczą na połu-
miezkają na t. z. Fetrach Feteraki. Jedni u- dnie Borowiacy, zajmujący sławne bory Tu-
trzymują, że ta nazwa powstała z niem. "Fut- chol8kie. W płd.-zachodnim pasie pow. chojnic-
ter Boden" (tłusta ziemia), bo gleba tu rzeczy- kiego, sięgając kończynami swemi w pow. tu-
wiśie jOf\t bardzo urodzajna, drudzy że od cholski i złotowBki, mieszkają drobne kolonie
niem. " Vetter", t. j. kuzyn; Feteraki są bo- Niemców dolno-saskiego pochodzenia, 2.llanych
wiem między sobą często spokrewnieni i tak w okolicy pod mianem "Ko8znajdry". Ludność
się nawzajem zwykli zagadywać. Wsie prze ta żyje w swoim kole, unikając zwią,zku z ob.
nich zamieszkałe są,: W. i M. Słońca, M. Garc, cymi, ztą,d zachowała odrębny swój typ tak co
Grębliny, W. Garc, Rudno, Walichnowy i Wa. do mowy, jako i zwyczajów i ubioru. Są oni
lichnówki, Lignowy i Sprudowo. Feteraki są, katolikami gorliwemi. Kiedy i zhd przyszli
Niemcami luterskiego wyznania; zdaje się, że niewiadomo. Pochodzenie nazwy Kosznajdry
się tu osiedlili już za czasów krzyżacldch. Pół. nie jest dotąd wyjaśnione, równie jak ich dol-
nocną, część pow. starogardkiego i część pow: no-niemiecka mowa. Prof. Sch wemiński widzi
kwidzyńskiego po lewym brzegu Wisły z&,- wprawdzie w ich mowie dyalekt fryzyjski, 11.10
mieszkują Kociewiacy (ob.). Południową część przekonywających dowodów nie przytacza.
pow. starogradzkiego zajmują Lasaki, mieszka- Kwestya co do granic obszaru przez nich za-
ja.cy w wykarczowanej po więksl:ej części,ma- mieszkałego jost sporną. Jedni twierdzą, że
ło urodzajnej okolicy, stanowiącej kończyny tylko 9 wsi: Niem. Ciechocin, Odtrowite, Sła-
borów tucholskich. Wiele wsi lasackich przy- węcin, Lichnowy, Silno, Pawłowo, Granowo,
pomina już sam<\ nazwą swoje lesiste otocze- Obrowo i Piastoszyn są siedziba.. Kosznajdl'ów.
nie. Są, niemi: Czarnylas, wś parafialna, nieja- Drudzy chcą, nietylko Obkaz, Dąbrówkę i W.
ko stolica Lasaków, z bardzo starym murowa- Cerkwicę, leżące w pow. złotowskim, po lewej
nym koś0iołemj dalej Bukowiec, jedna z naj- stronie Kamionki, ale na.wet wszystkieh Niem-
możniejszych wai w tutejszej oolicy, i Zel- ców katolików południowej połowy pow. człu n
goszcz. Mieszkańcy tych wi08ek trudnia., się chowskiego do Kosznajdrów zaliczyć. Dyalekt
głównie rolnictwem, gdyż gleba tu dosyć Ul'O' r:złuchowskich katolików nie mało się różni od
dzajna, a rozległe łąki umożebniajIIi hodowanie I dyalektu Kosznajdrów chojnickich, lubujących
bydła. Inne przcz Lasaków zamieszkałe wsie się w używaniu brzmień przyćmionych. Praw-
są,: Wda, Długie, Gęby, Głuche, O,;iny, Kil.- da, że niektóre różnice, jak n. p. wymawianie
speras, Krępki, Karzynki, Mm'met, Osawo, zgłoski ke, koe,trybem polskim przez:kie (Kelch-
Osówko, Ocepel, Osiek, Połom, Smolniki, Zie- Kielch, Koenig-Kienig), wyrobiły się pod
mianek, Lubichowa, Zajączek, Osieczno, Wy- wpływem polskim, na który Niemcy człucho-
ciny, Cza.rne, Szlaga i inn<\. W tych wioskach wscy nie byli tak wystawieni jak Kosznaj-
gleba po większej części piaszczysta, to też drzy chojniccy, ale mimo to różnica dyalekto-
konia trudno tu ujrzeć, pracuja" w krowy. wa musi mieć przyczyny swe w różnicy oko-
Chaty tu niepozorne, nizkie; rola mchem i lic z których przybyli. Południowo-człuchow-
wrzosem pokryta, lichy plon wydaje. Dla tego scy Niemcy w większej części przyjęli prote-
ubożsi szukają zatrudnienia w lesie, więc zimą stantyzm, Kosznajdrzy zaś chojniccy, w zbitej
wycinają, drzewo na opal i do budowli, które mieszkaja"c masie, pozostali katolikami. Co do
potem Czarną W odą, spuszczają w dalsze stro- ziemi, z której przybyli, opiewa tradycya, .la-
ny, Wyrabiają ta.kże z drzewa osinowego lub koby nią, była wschodnia. Ft'yzya. Zdaje się,
olszowego różne narzędzia, jako to łyżki, łopa- iż w tern jest coś prawdy. Ich język wykazu-
ty, kopanki, warzęchy itd., z któremi potem je niektóre cechy fryzyjskie, także zewnętrzna
idą, na jarmarki do Gniewu, Świecia, Nowego postać Kosznajdrów przypomina niceo ocięża-
lub Peplina, by je spieniężyć. Vi lecie !ladz", ły typ chłopa fryzyjskiego. Pojawili się praw..
młode lasy, wypalaja, smołę i węgle drewnia- do podobnie już za czasów krzyżackich. Za-
ne dla fjbryk i hamerni" hodują, pszczoły, zbie- mieszkany przez nich obszar leży po lewej
rają jagody i grzyby lub pracują, w cegiel. stronie Kamionki, południową, swą, granic!/; do
niach i inńych f<J.brykach. Dawniej, kiedy tu niej przypierając, a więc na terytoryum krzy-
jeszoze nie było elaznych dróg, wyjeżdżali żackiem a nie polakiem. Wedle traktatu kali-
Lasacy z drzewem opałowem, rzadziej z deska- skiego z r. 1343 rzeczka owa stanowiła grani-
mi, w każdy wtorek i piątek już popołudniu cę między dzierżawami polskiemi a krzyżac-
z domu, nocowali w wioskach nad traktami Idemi. Nadto okolica owa, położona. międ.zy
leża,cemi, n. p. w Dzierza,żnie, a rano puszczali Chojnicami a Tllcholą, opierała aię na. waro-

100
Pru
Pru
wniach tyc4 mialIt krzyżackich. Wsio przez Przed 40 laty płaćono za rllnt masła 50 fen.,
nich zamie8kałe nosiły nazwy polskie, które dziś l.wyklo 1 markę, za gęś dawniej l markę,
póżniej albo na niemieckie zamienione, jak Sil- dziś; do 4. Hodowla owiec na wełnę dziś się
no na Frankenhagen, albo też z niemiecka niebal'dzo opłaca, bo przed 40 laty kosztował
przeinaczone zostały, jak Sławęcin na Schla- centnar wełny 80-120 tal.,dziś około 50;
gentin, Ciech.>cin na Cekzin, Ostrowite na Os- dopiero w ostatnim czasie cena powoli idzie
terwick, Piastoszyo na Ptjtzlio, Lichnowy na znów w górę. Za. to hodowla bydła na opas
Lichnau, Pawłowo na Paglau, Gl'anowo na przynosi zysk dOBtataczny. W 1873 r. było
Granau i Obrowo na Abrau. Widzimy ztąd za- w Prusach Zach.: koni 191,032, bydła rogate.
razem, że osiedli oni nie w pUBtej bezludnej go 430,406, owiec 1,806,056, świni 241,073,
okQlicy, lecz na zasiedlonych już obszarach, kóz 41,310. Bydło lepszej rasy hodują głó-
których ludność pierwotna wyginęła może wnie na większych posiadłośoiach. W wyso-
przez wojny lub powietrze a w części pewno kim stopniu rozwinięte jest leśnictwo. LaBY
przez asymilacya" z przybyszami W latach zajmuja" 22% całego obBzaru. Największe są,
1850-52 nawiedziło morowe powietrze, czarną sławne bory tuchoJBkie; we wi!zystkich prze-
śmieroią zwane, wiele krajów Europy, między waża sosna, która pokrywa 9// 0 obBzaru zale-
niemi też Polskę, Prusy i Pomorze. W Gdań. sionego. Tylko na mocniejBzych gruntaoh tra-
sku padło około 14/000, w Elblągu około 7000 fiają się laBY dębowe, bukowe i brzozowe, na
onar. Wiado.:no, ze Winryk v. Kniprode, zo- mokrych także olszowe. Pszczelnictwo na oiz.
stawszy r. 1351 w. mistrzem, energ'icznie się kim stoi stopniu, choć liczne lasy obfitego
zają,ł sprowadzeniem osadników zagranicznych, w tym względzie dostarczaj a, materyału. Oko-
by na nowo zaludnić spustoszałe okolice. ło r. 1880 liczono tylko 62,723 kószek. Istnie-
O Kosznajdrach pisał prof. }Iaroński w piśmie je jednak od r. 1884 w Gdańsku główne tow.
"Pielgrzym" za. 1885 r. Sama nazwa "Ko- pszczelnicze, liczą,.ce 29 filii i 555 członków.
sznajder" dotą,d nie wyjaśniona, zostaje być Rybołóstwem tmdnią się nietylko mieBzkańcy
może w związku ze staropolskim wyrazem nadmorscy na Helu i Nierzeii, lecz i ci, któ.
"kośmider ll , oznaczająoym człowieka ocięzałe- rych osady leżą,. nad WiBła" lub jeziorami,
go, Wyraz ten obecnie nie jest uzywany, ale w które Prusy Zach. obfitują,.. Na Helu złowili
w Prusach Zach. istnieją jeszcze dziś rodziny rybacy 1872 r. 1557 łososi, 300 pstra"gów,
Kośmidrów. Pow. złotowski i przyległe po- 12,849 węgorzy, 1,223,847 śledzi i 36,500
wiaty od w. ks. poznańskiego zajmują; Kraj. fląder. Pod Piekłem (\hwytają we Wiśle mino-
niacg, których siedziby Krajną,. (ob.) się zo- gi. Wiolką część ryb wysyłają już to świeźe,
wią,.. Okolicę Tuczna zaś w pow. wałeckim już to wędzone lub marynowane do Polski i do
nazywają,. Niemcy "Nippsches Gebiet", t. j. zachodnich prowincyi pruBkichj raki nawet do
"Niemiecką,. ziemią". Niziny nadwiślańskie po Francyi. W ostatnich latach zajęto się zary-
obu jej brzegach, od Torunia aż pod Gdańsk, bieniem rzek i jezior lepszemi gatunkami, na 00
zajmują Holendry (ob.). Sa. to koloniści niem., sejm prowincyonalny daje rocznie 3000 marek.
po częśoi ewangielicy, po części menonici. Urza"dzono tez w Helu wędzarnia" na większą,.
Trudnią się głównie rolnictwem i hodowlą by- skalę. Zawia"zało się także zachodnio-pruskie
dła. Żyzne niziny przy ujściu Wisły nazywa- tow. rybackie, licząoe 1887 r. 520 członków,
ja. się Źuławami. Są one zamieszkałe przez ko. mające rocznego dochodu 10,500 mrk. Prze-
lonistów niemieckich, naj więcej menonitów. mysł młynarski w Prusach Zach., pomimo licz-
Dalej na południe po prawym brzegu Wisły, nych rzek i jezior, nie jest dosyć rozwinięty.
między Nogatem, Wisłą,., Ossą, Dzierzganią, Najwięcej młynów wodnych pędzi Radunia,
(Sorge) i Druznem (Drausen .See) leży po Wierzyca i Drwęca. Młyny te służą głównie
większej części niemiecka i protestancka. Po- do mielenia zboza, ale Sl\ między nimi i papier-
mezania. Między Wisłą, Ossa" i Drwęcą leży nie, olejarnie, krochmalnie i ta.rtaki. Przemysł
ziemia Ohebnińs/(o,a, od początku polska, jak te. cukrowniczy rozwinął się w Prusach Zach. do-
ga dowodzą nazwy gl'odów i wsi wymienione piero w osta.tnich 10 latach, ale zato nadzwy-
w przywileju łowickim z r. 1222. Więc kiedy czaj szybko. Podczas kiedy około r. 1876 nie
ją,. na. mocy darowizny Konrada Mazowieckie było jeszcze cukrowni, liczono ich r. 1883 jut
go zajęli Krzyżacy, był to kraj już zaludnio- 13, a 185 r. już 18. W 1880 r. było obsadzono
ny, Dalej na wschód leży ziemia Lubawska a burakami tylko 2223 ml'., r. zaś 1881jui
na południe Miohałowska. bzemysł rolniczy 21,81:)5, a w 1882 r.34,807 mI'. R. 1883/84
zatrudnia w Prusach Zach. 30'7 pl'OC. ludnośoi, przerobiło 13 fabryk 7,439,656 centnarów bu-
rękodzielniczy 17'7, handlowy 6'7; pracuje raków, w 1884/851'.18 fabryk 8,611,767 centn.
w innych zawodach 44'9 mk. Obszar na rolę Z tych Starepole przerobiło 385,315 centn.,
orną, ogrody, łąki i pastw. uzyty wynosił Chełmża., największa, 1,553,700; cukrownia.
71'5 proc. całego terytorynw. Hodowla dro- w Tczewie, naj starsza w Prusach Zachodnioh,
biu bąrdzo rozwinita, tak samo i mleczarstwo. 482,630, W. Cędry3'33,730, Lisawo 410,050,

Pru
Pru
101
NiopoD pod Gniewem 292,700, Kwidzyn dnich z wyjątkiem pow. wałeókiego, oprcz
255,010, :Mełno 410,851, Nowe Kowalewo tego aż do r. 1657 także ziemię byto'.ską, n..,.
348,480, Nitych 62:l,950, Peplin 393,740, borską" które dopiero mocą traktatu welawslHego
Pruszcz p.od Gdańskiem 506,200, Prabuty Jan Kazimierz odstąpił, ale z obowiązkiem hoł-
296,326, Swiecie 515,990, Sobowidz 516,800, downictwa, elektorowi brandenburskiemu w"a.
Nowy Dwor 454,280, Unisław 365,590,:Mal. mian za Warmią. Nazwa, która powstała
bork 475,430. Do wymienionych fabryk nale- w przeciwstawieniu do Prus Książęcych, jest
ży jeszcze dodać drugą fabrykę w Tczewie, pod względem historycznym całkiem niestoso.
która już w je!\ieni r. 1885 została w bieg wna, bo na obszarze większej części tej dziel-
puszczoną. W 1883 r. nastąpiła już reakcya. nicy, zwłaszcza po lewej stronie Wisły, Pru-
Nndprodukcya bowiem wywołała zniżenie sacy nigdy nie mieszkali. p, Królewskie były
w cenach buraków i cukru. Ztąd mniej korzy- podzielone na trzy województwa: chełmińskie,
stnie położone fabryki otrzymały niedobory, a malborskie wraz z biskupstwem warmińskiem,
akcyonaryusze niedostawali żadnej albo tylko stanowiącem udzielne księstwo, i pomorskie,
nizką dywidendę. Buraki tutejsze są ubogie i miały swoje osobne prawa, przywileje, sta-
w cukier, gdyż zawierają średnio 10 do 14 % , ny, obrady i sądy. Krzesłowych senatoró'R'
Fabryki we W. Cędrach i w Gniewie już upa- było 8, jako to: biskupi: warmiński i chełmiń-
dły. Za mało jeszcze jest papierni i fabryk ski, wojewodowie: chełmiński, malborski ipo.
machin. W Gdańsku i Elblągu budują loko- morski, kasztelani: chełmiński, elblą,ski i gda:ń-
motywy i okręty, odlewnią dzwonów posiada ski. Ci dostojnicy wraz z podkomorzymi: cheł-
tylko Gdańsk. Za to stosunkowo liczne są fa- mińskim, malborskim i pomorskim, podskarbim
bryki tytuniu, octu, mydła i smolarnie. Kwi- i radcami wysyłanymi po dwóch ale poje"
tnie także garbarstwo, farbiarstwo, drukar- dnym tylko głosie mającymi od miast Gdań.
stwo, gorzelnictwo, browarstwo, hutnictwo i ska, Torunia i Elbląga, składali pruską izbę
garncarstwo; naj"łośniejsze są wyroby gam- senatorsk8;, w której prezydował bisk. war-
carskie w Tolkmicku; pierniki toruńskie i miński. I:r.bę poselską zaś składali posłowie,
gdańska wódka zażywają szerokiej sławy. Na których województwo chełmińskie obierało na.
świeżej Nierzei znachodzi się także bursztyn; 7 powiatów 14 na sejmiku w Kowalewie, maI-
snrowy materyał wywożl\ po części do Wie- borskie na 4 powiaty 8 w Sztumie, pomorskie
dnia i Konstantynopola, albo wyrabiają z nie- na 8 pow. ]6 w Starogardzie, Na t. z. generał
go różne przedmioty dla ozdoby, zwłaszcza pruski, odbywający się na przemian w Gru-
guziki, cygarniczki i naszyjniki. Cena rohotnika dziądzu i Malborku, zjeżdżał się senat i posło-
była. w 1884 r. w obwodzie reg. kwidzyńskiej wie. Najprzód obierano marszałka, potem
następują,ca: Dorośli mężczyźni pobierali dzien- wprowadzano uroczyście komisarza królew-
nie w pow. lubawskim 1 mrk 50 fen., lecz skiego. Ten składał swoje listy wierzytelne
w mieście Lubawie tylko 80 fen., w miastach w języku łacińskim pisane, przedstawia.ł wnio-
Kwidzynie, Gardeii, 'Biskupcu, Człuchowie i ski królewskie i uroczyście znowu do dom a
Sztumie 1 mrk 40 fen. Miasta Chojnice, Bro- został odprowadzony. Następnie generał pru,
dnica, Golub, Górzno i pow. brodnicki miały ski rozdzielał się na dwie izby, wyższą i niż-
też same ceny. Po 1 m. 35 fen. płaciły pow. szą. Potem w izbie niższej posłowie czytali
ohełmiński i lidzbarski; 1 m.30 fen. miasta swoje instrukcye. Wnioski przez zgodę przy-
Krojanka, Radzyn i pow. chojnicki i świeoki; 'jęte spisywano zaraz jako uchwały, wnioski
zIm. 25 fen. następują dalej miasta Gru- zaś, na które nie było zgody, zamieszozano
dzi"dz, Złotowo, Sępolno, Pr. FrydJąd i pow. w oddzielnem piśmie z wyrażeniem "do góry",
sztumski; 1 m. 20 fen. pow. kwidzyński, sus ki t. j. do izby wyższej. . Gdy już instrukoye
i miasta Toruń, Tuchola, Złotowo, Człuchowo, wszystkich powiatów odczytano, łączyły 8
Kurzętnik, Kisielice i Hamersztyn; zIm. Wą- znowu obie izby. :Marszałek zasiadał do stołu
brzeźno, Łasin, Wałcz, Jastrowie, Nowemia- senatorskiego, posłowie zaś gdzie miejsce było
sto, Człopa, Prabuty i pow. wałecki, a wresz. i roztrząsano na nowo owe punkta sporne.
oie krom miasta Lubawy jeszcze Nowe. Z po- Choó obrady w obu izbalJh toozyły się po pol-
wyższego zestawienia, wziętego ze źródła urzę' sim i tylko deputowanym miast wolno było
dowego, wynika, ze cena robotnika po wsiach używać języka łaoińskiego,jednakowoi no'hwa.-
prawie wszędzie jest wyższą, niż po miastach. łę ogólną spisywał po łacinie sekretarz tomń-
Zródła do dziejów Prus Zachodnich podano ski i z nią, jako z instrukcyą" udawano się n,a.
w artykule Pomorze. Ks. Fr. walny sejm do Warszawy. Podkomorzowle
Prusy Królewskie, dawna prowincya rzadko kiedy adelegowani miast nigdy nie
Rzpltej, obejmowały po prawej stronie Wisły chcieli należeć do walnego sejmu, odwołująo
ziemię ohełmińską, i michałowską, jako i Po me- się na to, że Kazimierz Jagiellończyk przy-
zani", po lewej zaś Pomorze w śoiślejszem zna- rzekł, iż królowie sami na generały pruskie
czeniu a więc obszar dzisiejszych Prus Zaoho-. zjeżdżać będą. Szlaohtę p-rt1ską, obowiązywa:ło

102
Pru
Pru
prawo ziemskie nl1dane jej od Kazimierza J a- z ziemią, wieluńską, rawskie, łęczyckie, brze-
giellończyka i jego następców. W 1598 r. wy- sko-kujawskie, inowrocławskie (bez ziemi do-
szła t. z. korrektura pruska, obejmująca zmia. brzyńskiej) i część Mazowsza (na lew. brzegu
ny i dodatki do prawa ziemskiego. Szlachta Wisły z małym kawałkiem na prawym).
apelowała do są,dów nadwornych królewskich, Z części woj. krakowskiego (częstochowski
wyłamują,c siEJ z pod trybunału piotrkowskie- pow.) utworzono: Nowy Szlą,sk. Prowincya
go. Miasta rzą,dziły się prawem chełmińskiem, cała dzieliła się na. trzy kamery: poznańską"
odwołują,c się do sądów nadwornych królew- kaliską" warszawska; i 38 powiatów. Poznań-
skich. Urzędnik albo seuator pruski winien ska kamera miała 403 1 / 9 mil kwadr., kaliska
byó według przywilejów krajowych obywate- 332 mil a warszawska 218 mil; Nowy Szląsk
lem pruskim. Dla tego stany miały często za- zaś 41 mil. Ogółem było 999 1 / 9 mil. kwadr.
targi z królem gdy tenże oddał urzędy nieo- Miast znajdowało się 235. Poznańska kamera
siadłym w ziemi obywatelom. Ci więc musieli miała 120 miast (32 królew., 88 szlach.),
się wystaraó o indygenat pruski. Pospolite w nich 22,387 dm., z tych 787 murow., 1317
ruszenie pruskie nie było zobowiązane wycho- dachówką a 20,283 gontami lub słoma; kry-
dzió za granice Prus, dla tego szlachta królom tych, 2978 pustych placów, 273 kośc., 175,416
nieraz odmawiała pomocy (ob. Starożytności mk. (465 zakonników, 85 zakonnic, 10,415
pol., Poznań 1852, art. Generał pruski i Pl'USY wojsk., 34,811 żydów). Kaliska kamera miała
Królewskie), Kś. Fr. 64 mias, w nich 405 murow., 7746 drewno
Prllsy \Vschodnie Nowe, niem. Neu-08t domów, 78 kośc., 51 kaplic, 40 klaszt. męzk.,
Preu88en, była ta nazwa urzędowa dana prowin- 8 klaszt. żeń., 1157 pustych placów, 72,609
cyom polskim zabranym przez Prusy na mocy mk. Warszawska kamera miała 51 miast;
traktatów podziałowych z 25 września 1793 r. Warszawa posiadała 3619 dm. (39 kośc., 48
i 3 stycznia 1795 r, Nazwą, tą objęto: ziemię gmachów publir.z., 117 pałaców), 63,359 mk.
dobrzyńską, obszar województwa i biskupstwa cywilno (9724 zydów) i 11,232 wojsk. W po.
płockiego,. większa, częśó Mazowsza (ziemie: zostałych 48 było 33,519 mk. (dwóch niezna-
zakroczymska, ciechanowska, różanska, nur. na cyfra mieszkańców) i 4488 dm. (w trzech
ska, łomżyńska, wizneńska), większą część nie podana cyfra). W 10 tylko miastach było
woj ew. trockiego, małą, częśó Żmujdzi po leo więcej niż 1000 mk. ajedno tylko (Łowicz)
wym brzegu Niemna. Wisła, Bug i Niemen miało więcej niż 2000. Br. Oh.
były naturalnymi granicami tej nowej pro - Prusy 1.) niem. Jdt. Prus8Y, dok. Pru88en,
wincyi. Od Niemirowa nad Bugiem (o 3 mile Pru8ahin, Preu8sen, 1499 Pru8ahin) 1438 PreW8-
od Brześcia) aż do Grodna ciągnęła się 30 mi- 8en, 1516 Pru8si, dobra szlacheckie, pow, cheł.
10wa powyginana linia graniczna od posiadło- miński, st. pocz., tel. i kol. W ąbrzeźno odl. 3
ści rossyjskich. Zip,mię dobrzyńską, i wojew. klm., paraf. katol. i ew. także Wllibrzeźno.
płockie, już w 1793 r. oderwane, zaliczono W 1868 r. 10 bud., 3 dm., 52 mk., 32 kat., 20
pierwotnie do Prus Południowych lecz od ew.; 142'14 ha roli orno i ogr., 17 łąk; czysty
1796 r. włf\czono je W skład Nowo- Wscho- dochód z gruntu 2463 mrk} hodowla bydła
dnich Prus. Prowincyą tę rozdzielono na dwie holend. rasy. W dok. napotykamy P. po raz
kamery: płocką i białostocką. Według przy- pierwszy r. 1438 jako dobra graniczące z Cym-
bliżonego obliczenia (Holsche) miaJa płocka barkiem i Wroniem (ob. G-esch. d. Kl'. Culm
kamera 350 mil kwadr., 48,975 dymów (1796) von Schultz, I, str. 201 i Woe]ky "Urk. B. d.
i licza;c po 6 dusz na jeden dym, 293,950 mk., Bist. Culm", str. 454). W 1499 r. poświad-
białostocka zaś 565 mil kwadr., 88,911 dym. czają "nobilis Laurentius Pyarkort!ky Un1\ cum
i 512,785 mk. Ogółem 915 mil kwadr. i Joanne fratre amita]i de Dambrowka"przed sa-
806,735 mk. G-dy w 1807 r. utworzone zosta- dem w Wąbrzeźnie że majętność swą w Pru-
ło księstwo warszawskie w skład jego weszła sach, obejmującą, 7 włók, sprzedali biskupowi
cała kamera płocka, zaś kamerę białostocką ua chełmińskiemu Mikołajowi "pro septem sexa-
mocy traktatu tylżyckiego (7 lipca 1B07 r.) genia", która, to sprzedaż poświadcza sąd ła.
rozdzielono między księstwo a Rossya;, która wniczy w W ąbrzeźnie, r. 1516 (ob. Urk. B. des
otrz)'mała tak nazwany obwód białostocki. Bist. Culm von Woelky, str. 600). R. 1516
Prusy Południowe, niem. Sued P1'eu8sen, poświadcza sąd w Ohełmży, że Mikołaj Pon-
była to prowincya pruska. utworzona z polskich koczky dobra Prusy sprzedał bisk. chelmiń-
prowincyi zabranych w 1793 i 1795 r. Części ski emu za 30 grz. pośledniej monety (ob.
zajęte w 1773 r. nosiły nazwę Prus Zacho- W oelky, l. c., str. 671). Biskupi chełmińscy
dnich. Dopiero po tak znacznym przyroście puścili potem te dobra w wieczyst.ą dzieriawę.
obszaru utworzono odrębn1ł prowincya;. Pilica W 1667 r. zastał tu wizytator Strzesz 2 dzi<\ly
i Wisła były jej naturalnymi granicami. "Nobilium Pruskich"; każdy płacił meHznego
W skład tej prowincyi weszły: woj ew. po- 2 kor. żyta i tyleż owsa (str. 400). Inwentarz
znańskie, gnieźnieńskie, kaliskie, sieradzkie; biskupstwa chełm. z r. 1733 zawiera oP.

Pru
Pru
103
następ. relaoyą,: Tę wieś trzyma za prawem 390,680 oontn. buraków. Niedaleko jeat st.
JM. :Melin na lat 40, nie wiem jak atare, bo kolei tozewsko,gdańskiej i żukowskiej. Odłą-
prawa niewidziałom. Jest folwark i chałup oza aię tu od rzeki kanał Nową, Radunią, zwa-
dwie; oi mu płaoą, 00 rok n. 200. Do kościoła ny, idą,cy do Gdańska, podczas kiedy Stara
wąbrzeakiego dają, fi. 9 (stt'. 29). R. 1751 u- Radunia uohodzi do Motławy. Przy wsi jest
stą,pił bisk. Leski dóbr tyoh kapitule ohełmiń- szluza, za pomocą, której można kanał spuścić
skiej (ob. Woelky, l. o., str. 1134). 2.) P. do Starej Raduni. Kanał ten zbudowali Gdań-
Stare, niem. AltPrussy al. Alt-Pruss, dobra szczanie już w połowie XIV w., dostarczał on
ryo., pow. ohojnicki, st. pocz., tel. i kol. Czar- miastu dobrej wody do picia i pędził liozne
na Woda 4 klm. odl., par. kat. Łęg 1/4 mili młyny. To tel; nieraz krwawe toczyły się wal-
od!., ewang. Mokre. W 1867 r. 86 mk., 61 ki o tak wazny punkt. Ponieśli tu Gdańszcza-
kat., 25 ew., 17 dm., 407'8 ha roli Ol'. i ogr., nie kI ęskę od Krzyżaków r. 1460. W 1563 r.
41'8 łąk, 107'7 past., 72'1 lasu, 10'5 nieuż., najechał tę wieś Erich z Brunswiku; r. 1577
4'9 wody; razem 644'8 ha; czysty dochód oszańcowali się tu Polacy pod Stefanem Bato.
z gruntu 2192 mrk; gorzelnia, hodowla bydla rym; r. zaś 1807 usadowili się tu Francuzi
na aprzedaż. P. lezą, niedaleko granicy pow. i urza..dzili w kościele magazyn prochu. Pierw.
starogardzkiego. W wizyt. Szaniawskiego z r. szą wzmiankę o P. znajdujemy już r. 1307.
1711 zowia.. się "Brussy". Za czasów Rzpltej O kościele zaś wspomina odnowiony przywilej
należały do pow. tucholskiego. Według taryfy z r. 1367, który wystawił komtur gdański
z r. 1648, gdzie uohwalono pobór podwójny a Ludeke v. E3sen. Kośoiół ten z cegły, w stylu
akoyzę potrójna.., płaoił tu Sal'tawski od 1 wł. bazylikowym zbudowany, nalezy do naj(jie-
osiad., 2 ratajów 2 fi. 16 gl". Podług taryfy na ka wszych w prowincyi. Ma trzy nawy, z któ-
symplę z r. 1717 płacił tu Linda 1 zł. 3.) P. ry ch średnia jest wyższa jak boozne. Szoze-
Nowe, niem. Neu-Prussy, dobra szlach., pow. góło wy opis podaje, dzielo: "Die Bau und
chojnioki, st. pooz., tel. i kol. Czarna Woda, Kunstdenkmaeler d. Prov. Westpreussen" (II,
5 klm. odl.; par. kat. i ew. ta co i dla P. Sta- str. 124-132). Między zabytkami sztuki zaj-
ryoh. W 1867 1'.72 mk., 35 kat., 37 ew. Kś. Fr. muje pierwsze miejsce wielki ołtarz pięknej
Prusy 1.) wś, pow. niborski, st. pocz. Ko- snycerskiej roboty, poohodzący z końoa XV
szelewy. 2.) P., wś, pow. olsztynkowski, lub początku XVI w. Jest to rodzaj tryptyku,
dziś juz nieistniejąca. 3.) P. al. Preussen-Til- mieszczącego w średniem polu Ukrzyżowanie
Bit, wś przy TylZy. Pana Jezusa, w lewem Dźwiganie krzyża}
Pru8zanka 1.) Mała, pow. mazowiecki, w prawem Złożenie do grobu. Kazalnica zo-
gm. i par. Piekuty. 2.) P. Mała, fol., i P. Mań- stała r. 1578 postawiona, a r. 1661 odnowio-
ce, os., pow, mazowieoki, gm. Piekuty, par. na; organy, odznaczające się 'bogatą ornamen-
Jabłoń. tyka.., zbudował r. 1728 gdańszozanin Andrzej
Pruszanka 1.) zaśc., pow. wileński, w 1 Hildebrandt. Chrzcielnica z czerwonego mar-
okr. pol., gm. Niemenczyn, okr. wiejski Pa. muru poohodzi z kościoła w Petershagen, któ-
dziuny, o 6 1 / 2 w. od gminy a 29 w. od Wilna, ry na pocza..tku drugiej wojny szwedzkiej zo-
ma 3 dm., 20 mk. katol. (9 dusz rewiz,); nale- stał rozebrany. \V kościele wiszą obrazy
ży do dóbr skarbowych Jęczmieniszki. 2.) P., przedstawiające 10 przykazań w ten sposób, ii
dobra, kol. i folw., pow. słucki, w 1 okr. pol. na jednej połowie odtworzono w odpowiednim
starobińskim, własność dość dawna starej 1'0- pomyśle zachowanie, a na drugiej przestępo-
dziny Pl'oszyńskich. Dobra maja.. 2130 dzies. wanie każdego przykazania. Odpowiednio te-
ziemi dworskiej, kolonia 7 osad robotników; mu występują aniołowie albo ozarci przy od-
grunta urodzajne, szozerkowe. A. Jel. nośnej scenie. Kazn{)dzieja, który w trzecim
Pruszcz 1.) niem. Praust, dawniej Prust, obrazie słowo Boże ogłasza, ma rysy Lutra.
wij nad rz. Radunią, pow. gdański górny, 1 1 / 2 Mniemanie, jakoby te obrazy były pędzlem
mili na południe od Gdańska. Wraz z wybud. Łukasza Kranaoh, jest pewnie mylne. Kośoio-
Prauster Pfarrdorf zawiera 9 gburstw i44 za- lowi tutejszemu darował je r. 1681 burmistrz
gród, 6456'88 mr. W 1869 r. 1819 mk., 725 Krystyan Schl'oeder. Dzwonów posiada ko-
kat., 1071 ew., 4 menonitów i 19 żydów, 143 1 ściół tutejszy trzy: średni z r. 1551, inne . . pó-
dm.; J885 r. 181 dm., 495 dymów, 2370 mk. źniejsze. W ręce luteran przeszedł kośoiół
Ludność trudni się rolniotwem, hodowlą, by- wcześnie, bowiem prawo patronatu wykony-
dła, handlem zbożowym i rękodzielnictwem. wał oddawna magistrat gdański. Pierwszy
Par. kat. św. Wojoiech w Gdańsku. W miej- predykant został tu ustanowiony r. 1578.
scu jest kośoiół par. ewang., sześcioklasowa Kiedy r. 1583 komisarz biskupi przybył aby
szkoła symu1tanna z 432 dziećmi, trzema nau- wizytować kościół, niedo7.wolił tego predy-
czycielami i jedną, nauczycielka.. (tylko jeden kant. Gdy mu pokazano dekret biskupi wizy-
nauczyoiel jest katolik), urząd pooz. 3 klasy, tacYIII rozporza..dzają,cy, nie chciał ozytać, do-
apteka, oukrownia, która r. 1887 przerobiła dając "Ubi a Senatu (sc. gedanensi) videro li.

104
Pru
Pru
teras, libenter concedam" (ob. Wizyt. :Rozdra- ha roli or. i ogr., 36 łi:\k, 0'78 past., 19'02
:rewskiego, str. 31). Obecnie na obszarze P. niemt, 0'32 wody, w ogóle 666'68 ha; czysty
firma A. Rathke i Syn urządziła wielki zakład dochód z gruntu 8133 mrk; cegielnia, w któ-
ogrodniczy, obejmujący przeszło 70 mr. Na rej wyrabiaji:\ dreny, hodowla bydła, mlekar-
wystawę owocową, w Sansouci r. 1877 wysła- nia, upra.wa buraków dla cukrowni. P. leży
no ztą,d samych jabłek 105 gatunków. 2.) P., tuż nad granici:\ Prus Zachodnich i w. ks. po-
niem. Pru8t, wś kośc. niedaleko rzeki Sępolny, znańskiego. To też już r. 1349 w traktacie ka-
pow. tucholski, st. pocz. Gostycyn, par. ew. liskim napotykamy tę osadę jako wś granicz-
Kamienica, szkoła kat. w miejscu. W 1867 r. uą, między ziemią kujawską, a pomorską,. Za
463 mk., 334 kat., 118 ew., 41 dm., młyn wo- czasów krzyżackich należały dobra do kom-
dny. Tutejszy kościół kat. p. w. N. M. P. jest turstwa świeckiego i odbywały jednę służbę
patronatu prywatnego (obecnie hr. Koenigl'l- zbrojną. W dok. z 1394 występuje Jan z P.,
mark na Kamienicy). Kościół pochodzi z 1762 r. 1422 Thomke z P. (ob. "Ges ch d. Kr.
r. a r. 1792 benedykowany. Przy nim istniej c Sch wetz" von W egner, str. 433). R. 1583
bractwo rożańcowe od 1853 r. W skład par. płaci P. mesznego 4 kor. żyta i tyleż owsa.
wchodzą,: Pruszcz, Kamienica, Bagienica, Mo- Według taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono
tyl, Pinkowo i Krzywe Kolano. W 1867 r. pobór pod wójny a akcyzę potrójną, płacił tu
liczyła par. 660 dusz, 1886 r. zaś 583. Da. ststa Jasieniecki od wł. osiadł., karczmy i 4
wniej należał P. do dekanatu więcborskiego, ogr., ale ile, nie powiedziano. P. należał wtedy
dziś do tucholskiego. Z wizyt. Trebnica do pow. świeckiego (ob. Rocz. Tow. Przyj. N.
(1653 r.) dowiadujemy się, iż wieś należała w Poznaniu, 1871, str. 180). Wizyt. Szaniaw-
podówczas do spadkobierców po Władysławie skiego z r. 1710 donosi, że tu dawniej było 9
Witosławskim. W starym, drewnianym ko- gburów (coloni), każdy płacił pół kor. żyta i
ściele były trzy ołtarze. Proboszcz posiadał 3 tyleż owsa, wówczas jednak zostały posiadłości
włóki ale niecałe. Mesznego dawało we wsi gburów na dworskie zamienione, a dwóe da-
11 gburów po 3 korce (corios alias rzeszetniki) wał tylko 3 kor. żyta, beczkę piwa i 2 flor.
żyta i tyleż owsa; 2 puste posiadłości uprawiał (str. 250). 4.) P. niem Pru8t, st. p., tel. i dwo-
dwór, i nic z nich nie płacił z krzywdą pro- rzec kolei bydgosko-tczewskiej, 21 klm. na
boszcza. Młynarz dawał l korz. żyta. Oprócz płd.-zachód od Swiecia, pow. świecki; gleba
tego należały do probostwa 2 ogrody, jeden żyzna; 1878 r. 8 rok. Linia drogi wS0hodnicj
warzywny i drugi gdzie przed pożarem stała (Ost-Bahn) dochodzi tu na przestrzeni między
plebania, i trzy łąki, jedna in loco dicto Tar- Berlinem a Królewcem punktu kulminacyjne-
gowo, druga w lesie Da;brówką zwanym i trze go, przy wznies. 321 st. npm. Kś. Fi'.
cia nad rzeką. D,awniej była tu i szkoła. Pro- Pruszczak, fol w. do Przytocznicy, pow.
boszczem był Piotr Przyłuski (str. 141-142). ostrzeszowski, o 7 klm. na wschód od Ostrze-
Z wizyt. Mathego z r. 1767 dowiadujemy się, szowa, par. Doruchów. W 1845 r. miał 2 dm.
że wieś ta należała wtedy do Francika Wey. i 13 mk. katol.; w nowszych Skorowidzach nie
hera, ststy białemborskiego. Kościół drewnia- wykazany.
ny zbudował w 1735 r. skarbnik uski Fran- Pruszczewo, dawniej Brzuszczewo i BrZ08Z'
ciszek Wałdowski, poświęcił go zaś tegoż roku czewo, niem. Prau8chwitz, wś i folw., pow. ko-
Maciej Linkiewicz, kanonik kamiński. Przy ściański, o 4 klm, na wschód od Szmigla, par.
kośoiele stała murowana dzwonnica z 3 dzwo. SzrnigieJ, poczta i st. dr. żel. o 4 klm. w Sta-
nami, postawiona r. 1760. Bractwo różańca rem Boja.nowie. Wznies. 93'26 rot. n. p. m.;
św. istniało już od r. 1736. Proboszczem był 7 dm., 90 mk. (76 kat, 14 prot.). Około r.
Paweł Szwerniński, przed nim Wojciech Gier- 1180 należało P. do klasztoru lubińskiego;
8zewski. Obszaru obejmowała wś 23 włók w 1'.1580 składało się z 2 łanów, 2 zagrod.,
włą,oznie ze z 2 sołeckiemi; z kaZdego pobierał 10sadn. i młyna walnika; przy schyłku ze.
proboszcz 1 1 /, kor. żyta i tyleż owsa. Sołtys szłego wieku było własnością Chłapowskiego,
posiadał jeszcze oprócz tego pół włóki, z której podczaszego wschowskiego, następnie przeszło
nic nie dawał z krzywdą, dla prob. Katolików w ręce księżnej Acerenza.Pignatelli. Obecnym
było we wsi 110, inowierców 32; cała parafia właścicielem fol w., który nie tworzy odrębnej
miała 244 kat., 164 innowierców (str. 1458). całości, jest Kalikst Biron, ks. kuroński, dzie,
P. istniał już r. 1351. 3.) P, niem. Gro88 dzic dóbr koszanowskich (Kuschen). E. Oal.
Pru8t, zwykle PrU8t, dok. 1349 Pru8k, po 1'. Pruszczyk, niem. Klein PrU8t, folw. do
1410 Pru8tk, 1442 PrU8ZZ, dobra ryc., pow. Pruszcza należą,cy, pow. świecki; w 1868 r.
iiwiecki, st. pooz., kol. tejże nazwy od1. 1 milę; 5 bud., 2 dm., 5 mk. kat., 3 ew.
par. kat. Niewicścin 1/'4 mili od\., ew. Jasie. Prllszczyn al. Pru8zczyno, wś włośc. i fol.,
nieco W 1868 r. 30 bud., 19 dm., 194 mk., pow. płocki, gm. Swięcice, par. Orszymowo,
139 kat., 55 ew. Razem z fol. Pruszczykiem odI. o 35 w. od Płooka, ma 8 dm., 127 mk.
i Pru8zeckim folw. obejmuja; te dobra 610'56 I W 1885 r. fol. P. i P. Górny rozl. mr. 609:

Pru
Pru
105
gr. or. i ogr. mr. 471, łllik mr. 27, past. mI'. 23, stwo 4-polowe. Do 5 os. włośc. nalety 4 mr.
lasu tnr, 74, nieuż. mr. 14; bud. mur. 2, z drze- 2.) P., wś szlach., pow. makowski, gm. Sielc,
wa 12; płodozmian B-polowy, las nieurza..dzo- par. Rożan. 3.) P.Jahłoń, pow. łomżyński,
ny. Wś P. os. 14, z gr. mr. 15. W akcie z r. gm. i par. Zambrowo. W 1821' r. 8 dm., 67
1254, którym Opi80, legat papieski, bierze mk. 4.) P. Wielkie i P. Małe, wś szl. i włośc.,
w opiekę klasztor w Czerwińsku, wymieniono pow. łomżyński, gm. i par. Puchały. W 1827
w liczbie posiadłości i wieś Prusczyno (Kod. r. P. Wielkie miały] 7 dm., 127 mk. a P. Ma-
dypl. Muczk. Rzysz., I, 7 ł). Br. Oh. łe 3 dm., 22 mk. W dok um. z 1443 r. wymie-
Pru8lele, ob. Prusele. nione sa.. juz P. Jabłoń, P. Wielkie, P. Małe.
Pr.u8Iewice, niem. P,'usc!iwitz, wś i okr. Jest to gniazdo Prószkowskich i Pruszyńskich
wiejski, pow. średzki, o 10 klm. na płd.-wsch. (Gloger, Ziemia łomżyńska). 5) P., pow.
od Gośliny Murowanej, w pobliżu jezior Wrą- ciechanowski, ob. KosinY-P. Br. Oh.
czyńskich; par. Wrączyn, poczta i st. dr. żel. Pruszki, fol. nad rz. Moszną, dopł. Stu-
w Pobiedziskach. Przy schyłku zeszłego wie- dzienicy (St,udenicy), pow. u8zycld, w 2 ob.
ku posiadał P. Melchior Gl1rowski, proboszcz pol. i par. Zwa.ńczyk, gm. Łysice, st. poczt.
katedr. gniezn., następnie Władysław hr. Gu- Dunajowce; nalezy do klucza żwańczykow-
rowski. W skład oh, wiejskiego wchodzą. ho- skiego. X. M. O.
lendry Tuczyńskie (Tuczno) z 43 mk. i 5 dm.; Pruszków 1.) wś, fol., os. fabr., st. dr. żel.
cały okrąg ma 17 dm., 154 mk. (18 katol. i i wille pryw!l-tne, pow. warszawski, gm. Pru-
136 protest.). E. Cal. szków, par. Zbików, odl. 15 w. od Warszawy,
Pruszewo, miejscowość wymieniona w ta- lezy w błotnistej nizinio nad rz. Pisą, al. Mro-
ryfie z r. 1648, jako należąca do pow. człu- wą dopł. Bzury, przy dr. żel. warsz.-wied., ma-
chowskiego. Wówczas uchwalono pobór po- jącej tu swą stacyą.. Boczna linia kolei, 6 w.
dwójny, a akcyzę potrójną; według tej normy długa, łączy Pruszków z fabryką cukru Józe-
płacił tu Garczyński z Zamartego od 7 włók fów. Na obszarze P. znajduje się stacya kolo-
osi ad. 14 fi. (ob. Rocz. Tow. P. N. w Poznaniu, jowa, fabryka odlewów żelaznych (Rudnic,
1871, str. 190). Jest to pewnie dzisiejszo Pru- kiego) z prod. w 1880 r. wartości 80,950 rs.,
sinowo w pow, wałeckim, bo w dok. niem. z r. przy udziele 60 robotn., fabryka igieł, fabryka
1375 nazywa się Pruschendorf. Kś. Fr. porcelany i fajansu, mydlarnia, eksploatacya
Prllszischkell al. Pru8zisken, wś, pow. ga,,- torfu, szkoła początkowa, apteka, doktor, pię-
biński, st. p., tel. i kol. żel. Ga..bin. kny park prywatny założony na oSUi!zonych
Pruszki 1.) ogólna nazwa obszaru w pow. błotach, przylegających do st. kolejowej, kil-
łęczyckim, gm. Topola, par. Siedlec, odI. 7 w. kanaście willi i domków prywatnych służ-
od Łęczycy. Na obszarze tym mieszkała da- cych za letnie mieszkania, powzuoszonych na
wniej zagonowa szlachta, której cząstki połą- obszarze dawnego folwarku, sprzedawanego
czone utworzyły trzy folwarki zwane: P. Pie- cząstkowo. W 1371 J'. folw. ten miał 465 mr.
lcacie.Madaje, P. Pierdatki-Moraczewizna albo obszaru, w tern 359 mr. roli; wieś miała 16 os.
Pruszkowizna, P. Szarowiuia-KoziQłki. Nazwy i 17 mr. a należca przedtem do.dóbr wś Józe-
te poszły od przezwisk dawniejszych lub pier- fów 9 os., 211 mr. W 1827 r. było 14 dm.,
wotnych posiadaczów. Ogólna ludność wynosi 147 rok.; w 18721', 182 mk.; obecnie zaludnie-
120 dusz. Na obszarze fol. Piekacie, na wzgó- nie się wzmogło szybko bardzo i przechodzi
l'ZU piaszczystem wykopano popielnicę, wyso- zapewne 500 dusz bez napływającej na czas
ką na stopę, pr:ł:ykrytą kamieniem, zawiera- letni ludności. Pozakładane sklepy, zakłady
jącą spopielałe kości. Lib. Ben. Łask. (II, 435) piekarzów i rzeźników nadają osadzie chara-
nazywa tę wieś "sześciorakie Prl1szki" (sex- kter miastecżka Zamierzona budowa szpitala
tuplex Pruskj), widocznie więc już na począt- dla obłąkanych w przyległej wsi Tworki,
ku XVI w. istniało tu sześć oddzielnych czą- wpłynię niewą.tpliwie na pomyślniejszy je-
stek szlacheckich. Dziesięcinę dawano pleba- szczo rozwój Pruszkowa. P. gmina należy do
nowi w Siedlcu; kmieci nie było wcale. W r. sądu gm. okr. III w Raszynie, ma 10,564 mr.
1886 foL P. Piekacie A B rozl. mr. 248: gr. obszaru i 4324 mk. W gminie jest 5 wiatra-
Ol'. i ogr. mr. 213, łąk mI'. 19, past. mr. 3, la- ków, młyn wodny, 4 cegielnie, 5 szkółek je-
su mr. 5, nieuż. mr. 8; bud. mur. 5, z drzewa dnoklasowych. 3.) P., wś, pow. skierniewic-
3; płodozmian 8-polowy. Do 8 osad włośc. ki, gm. Dębowa Góra, par. Żelazna, ma 40
należy 18 mI'. FoJ. P. Pierdatki al. Pruszko- mk., 144 mr. W 1827 r. było 9 dm., 39.mk.
wizna rozI. w 1870 r. mr. 136: gr. Ol'. i ogr. 3.) P., w dok. Pruskow, wś i fol. nad rz. Gra-
mr. 132, łąk mr. 3, nieuż. mI'. 1; bud. mur. 4, bia.., pow. łai:lki, gm. Pruszków, par. .Marzeni n,
z drzewa 5; płodozmian 9-polowy. P. Szaro- przy drodze z Łasku do Widawy. WŚ ma 32
wizna rozl. mI'. 240: gr. ol'. i ogr. mI'. 225, łąk dm., 274 mk., 227 mI'. włośc.; feJ!. 9 dm., 29
mr. 3, past. mI'. l, wody mr. 3 . ' os. karczm. mr' l mIt., 1041 mr. (315 mr. roli i 385 mI'. lasu).
8, nieuż. mr. 6; bud. z drzewa 13; gospodar. W J 827 r. 17 dm., 139 mk. Wieś ta wraz

106
Pru
z kilku przyległemi dawała dziesię()inę z ła-
nów kmiecych kanclerzowi kapituły gnie-
źnieńskiej, zaś pl9ban w Marzeninie pobierał
od nich tylko kolędę i dziesięcinę z ról 'fol.
warcznych, na których w części siedzieli też
kmiecie i zagrodnicy (Łaski, L. B., I, 483).
Według reg. pob. pow. szadkowskiogo z r.
1552 i ]553 wś Prasków, w par. Marzenin,
w części Marcina miała 14 osad, 8 1 / 2 łanów,
młyn o 2 kołach; w części Wawrzyńca 5 osad
(Pawiński, Wielkop., II, 242). P. gmina na-
leży do sądu gm. okI'. IV w Buczku, st. poczt.
Łask, 8280 mr. obszaru i 2389 mk. 4.) P.,
w XVI w. P,'uskowo major i minor, wś i fol.
nad rz. Prosną, pow. kaliski, gm. i par. Pamię-
cin, odl. od Kalisza 4 w. Wś ma 15 dm., 137
mk.; fol. 1 dm., 24 mk. W potwierdzeniu dóbr
i dochodów arcyb. gnieźn. przez Innocentego
II w 1136 r., wymienioną jest wś Pruszkow
około Kalisza. Według Lib. Ben. Łask. (II,
81) P. major dawało pleban. po mierze owsa i
żyta z łanu, zaś w P. minor dawali tylko ry-
bacy po pół grosza kolędy. Według reg. pob.
pow. kaliskiego z r. 1579 Pruskowo miało 4
łany, 1 komor., 2 rybaków. Część Katarzyny
z Orlia C1swickiej miała 5 łanów, 4 rybaków
(Pawiński, Wielkop., I, 24). Br. Ch.
Prllszków 1.) Prusków, niem. Prosk4u, za-
mek, dobra królewskie, miasteczko i okr. le-
śny, pow. opolski, par. Pruszków, od!. 1 ł;2
mili od Opola, wznies. 1552 st. par. npm. Po-
siadało głośną. akademią. rolniczą, kościół par.
katol., zamek użyty na pomieszczenie akade-
mii. W 1861 r. było 207 dm., 2190 mk. (336
ew., 41 żyd.). Dobra P. należały pierwotnie
do rodziny szlacheckiej mającej swą siedzibę
w Ziemnicach Małych. W 1563 r. jeden z te-
go rodu Jerzy wybudował w P. zamek i od.
tąd poczęli się właściciele dóbr pisać von Pros.
kau. Dobra te składały Biała (miasto i hrab-
stwo), wsi: Chrzelice, Kujawy i Komprachcice.
Spalony przez Szwedów w 1644 r. zamek, zo-
stał odbudowany w dzisiejszej postaci 1677 r.
W 1696 r. ówczesny dziedzic Jerzy Krzysztof
ustanowił z dóbr tych fideikomis, który prze-
chodził w ustanowionej przez niego kolei z rąk
do rąk, aż ostatni sukcesor sprzedał dobra
w 1783 r. za 133,333 dukat. królowi Fryde-
rykowi W. Razem z dobrami sprzedano też
fabrykę fajansu, istnieją.cą. w nich, za 6202
dukatów. Zakład ten istniał do 1850 r. Kró-
lewską domenę wydzierżawiono w 1847 r.
utworzonej tu królewskiej akademii rolniczej.
Zamek użyto na pomieszczenie zakładu, który
sciągał przez długi czas zna.czną, liczbę mło-
dzieży polskiej zarówno z księstwa poznań-
Bkiego jak i królestwa polskiego i dalszych
prowincyi. Od 1869 r. istnieje tu stacya rol-
nicza doświadczalna) od 1874 stacya botanicz-
na. Obszar wydzierżawiony akademii wynosił
Pru
4081 mr., w tern było (1861 r.) 3175 mI'. roli,
407 mr. hk, 230 mr. wód. Dzielił się na dwa
zarządy: Pruszków i Ziemnice. Gleba zawiera
cały szereg odmian i stopni, począwszy od
drobnego piasku aż do zbitej czarnej gliny.
Część obszaru (780 mr.) leżą.ca w dolinie Odry
ma glinę z humusem mieszaną, na spodzie prze-
puszczalnym. N a fol warkach hodowla owiec
(2585 w 1861 r.). Z zakładów przemysłowych
były: gorzelnia, browar i cegielnia. Miastecz-
ko P. z wioską tegoż nazwiska, kol. Neustadt
i Neuwelt, os. Obora, Starą Kuźnica. i pasie-
kami: Kaletta, Pfarrwidmuth, Bartsch, za-
wdzięcza swój rozwój głównie przyległej aka-
demii. W 1861 r. była tn fabryka narzędzi
rolniczych, 3 młyny wodne, 34 mieszczan, 21
ogrodz., 100 komom. Do osady należało 1896
mr., wtem 1509 mI'. roli, 300 mr. łą.k. Targi
tygodniowe i 4 jarmarki rocznie. Kościół ka-
tolicki, zbudowahy 1580 r., pierwotnie filialny
do Ziemnic, następnie parafialny z filiami: Zie-
mnice i Ligota.PruszkowE\ka. Szkoła katolic-
ka miała 3 nauczycieli i 373 uczniów; szkoła
ewang. istnieją.ca od 1809 r., miała 70 uczniów.
Zarząd domen królewskich miał tu swój urząd.
Pruszkowski okrąg lasów królewskich (Forst-
revier) cią.gnął się wzdłuź lew, brzegu Odry,
obejmował 20,726 mr. i dzielił się na 6 straży
leśnych: Wilhelmsberg, Przysiec, Hellersfleiss
w części nad Odrą, zaś Polska Nowa Wieś, J aś-
kowice i Ligota w części dalszej płn.,zachod-
niej. Drzewostan składają, świerki, sosny i dę-
by. Par. P., dek. t. n. 1869 r. miała 3410 kat.,
360 ew., 46 izr. Dek. P., dyec. wrocławskiej,
miał tegoż roku 16,565 kat., 451 ew, i 59 izr.
w 6 parafiach: Uhrościna, Chrzumczyce, Kom-
prachcice, P., Ziemnice Wielkie i Żelazna.
2.) P., niem. Pruskau, wś i foL, pow. olesiński,
par. Zembowice, odl. 1/1 2 w. od Olesina, ob-
szar dworski nalży do dóbr Zembowice; wieś
ma 29 dm., 217 mk. (2 ew.). Br. Olł.
Pruszkowo, wś i fol. nad rz. Działdówklł\
pow. płoński, gm. Kuchary, par. Królewo, odl.
9 w. od Płońska, ma 17 dm., 53 mk. W 1881
r. fol. p. i Pruszkówko rozl. mr. 536: gr, Ol'.
i Ogl'. mr. 449, łąk mr. 28, past. mr. 4, zarośli
mr. 2, niem. mr. 13; bud. z drzewa 12; płodo-
zmian 7-polowy. Wś P. os, 27, z gr. mr. 249.
Pruszkowo, dobra, pow. horodecki, w 2
okr. pok. do spraw włośc., gm. Długopole (Doł-
gopole), w 1863 r. 27 dusz rewiz,
Pruszkowo, ob. Proszkowo, w pow. ko-
ściańskim.
PI'uszno, fol. i dwie os., pow. turecki, gm.
Lubola, par. Brodnia, odl. od Turka 36 W' I ma
4 dm., 26 mk.
Pruszów, ob. Prusów.
Pruszyn, w XVI w. Pru8sin, Prusehim, wś
i fol. nad rz. Liwiec, pow. siedlecki, gm. Sta-
ra Wieś, par. Pruszyn, odl. 9 W. od Siedlec,

Pru
posiada kościół par. mur., szkołę poczt., dom
przytułku dla ubogich (fundusz ?), 43 dm.,
316 mk., młyn wodny. W 1827 r. 28 dm., 252
mk. Jestto jedna z dawniejszych osad w tych
stronach. Należała w XVI w. do pow. łukow-
skiego, Kościół paraf. został podobno założo-
ny w 1430 r. Obecny murowany pochodzi
z 1832 r. Według reg. pob. pow. łukowskiego
z 1',1531 we wsi koś:}, P. Jan miał] łan, pleban
1/, łanu, Stanisław 2 łany i młyn. W r. 1552
Hieronim Prnsiński miał 15 osadn., Piotr Danie-
lewicz 2 osadn., 1 rolę pust, Feliks 2 osadn.
Według rog. pob. pow. łukowskiego z r. 1580
p, Jaroszowa, Pruszińska płaciła poboru z P. i
Zawad od 7 wł. osiadłych fi. 7, od koła młyń.
gr. 12, p. Maciej Prusziński od zagrody bez
roli z Zawad gr. 4, suma fi. 7 gr. 16 (Pawiń-
ski, Małop., 380, 386, 401, 428). Dobra P.
w 1884 r. rozl. mr. 2588: gr. Ol'. i ogr. mr.
756, łąk mr. 141, lasu mr. 1651, nieuż. mr,
40; bud. mur. 1, z drzewa 22; las nieurzdzo-
ny. Wś P. os. al, z gr. mr. 419; wś Błogoszcz
os. 2. z gr. mr. 1. P. par., dek. siedlecki,
ma 1407 dusz. Br. Ch.
Pru szyn, obręb leśno-bagnisty w pow. rze-
czyckim, gm, Maładusz, po prawej stronie go-
ścińca ze wsi Horoszków do Dombrowicy. Tu
się znajdują smolarnie. .A. Jel.
Prll8zyna, część Rodatycz, pow. gródecki.
Pru8zynek, pow. nieszawski, gm. i par.
Straszewo. Niepodana w spisie urzęd. miej-
scowości gub. warszawskiej.
Pru81yńskie, wś, pow. rossieński, par.
kielmeńska. .
Pruszyszki, wś, pow. maryampolski, gm.
Michaliszki, par. Płutyszki, odl. od Maryam-
pola 22 W., ma 2 dm., 19 mk. W 1827 r. 1 dm.,
14 mk., par. Preny.
Prut 1.) staroż. Pyretu8, rzeka, lewy do-
pływ Dunaju, bierze początek W Karpatach
wschodnich, w dziale czarnohorskim. Grzbiet
Czarnohory ciągnie się od szczytu Kukula
(1542 mt.) wproRt na płd. po Howerlę (2058
mt.) a ztąd wygina się ku płd.-wschod. przez
szczyty Dancerza (1822 mt.), Turkuła (1935
mt.) i Szpyci (1866 mt.). Na płn.- wschod. po-
chyłości ściany górskiej od Howerli do Tur-
kuła leż źródłowiska, których wody zbierają
się w dwa ramiona, jedno wychodzi z pod Ho-
werli ku wschodowi, drugie z pod Turkuła ku
północy, Oba ramiona łą,czą się u płn. podnó-
ża Maryszewskiej Małej (1451 mt.). Odtlłjd
podąża Prut górskim wa..wożem w krętym bie-
gu ku północy, tocząc wody łożyskiem kamie-
nistem i skaliste m, zabierają,c liczne wody
górskie z obu stron, jak z lew. brzegu: For-
czynkę al. Foreszczynkę, Hawryłeó Wielki i
Mały, a z prawego: Kostryczyk i Ardziałużę.
Przy ujściu ostatniego potoku leży polana
t. n., stanowiąca miejsce wypoczynku owcza-
Pru
107
rzów, jako też jadcych wzdłuż koryta droga..,
którB ze wsi W oroczty prowadzi gęRtymi la-
sami i manowcami na Ozarnohoręi inne szczy-
ty Karpat, a którą bez przewodnika trudno
przebyć. Na tej romantycznej polanie wystę-
puje bogata i ciekawa roślinność. Nazwa tej
okolicy rumuńska ma oznaczać długą dolinę.
Od polany Ardziałuży wygina się P. na płn.-
zach. aż po Worochtę i zabiera na tej przestrze-
ni z praw. brzegu Worochcel i Wojtuł, a z lew,
brzegu Świnny pot. i Paradczyn. Poniżej Wo-
rochty płynie znów na północ wą,wozem zwę-
żonym, nad którym od zachodu wznosi się
Magóra (1270 mt.), a od wsch. Ryza (1292
mt.), a przyja..ws.zy z praw. brzegu pot. Pihy
z dopływem Hordie, wydostaje się na równin-
kę cokolwiek szerszą" na której legły zabudo-
wania Tatarowa, wioski należącej do gm. Mi-
kuliczyna; od lew. brzegu wpada. silny dopływ
Prntec zwany, z dopływami Prut0zykiem,
Hnylicą i Jabłonic. Odtąd podża przeważnie
na północ, wijc się śród doliny jużto się roz-
szerzajcej, jużto zwężajcej, aż wreszcie pod
Mikuliczynem rozpływa się w szerokiem ło-
żysku, zabrawszy z praw. brzegu znaczne ra-
mię wodne,Pruteó mikuliczyńRki al. wscho-
dni. Tym, którzy przybyli od północy do .Mi-
kuliczyna po raz pierwszy, okazują, się wy-
niosłości karpackie, zasłonięte przedtem wy-
niosłymi brzegami Prutu. Na płd.-wschod.
półkolu tej kotliny wysuwają, się lesiste kop-
ce gór jedne po drugich; na płn-wschód zaś
wyzierają, z osłony iglastych borów ostrokoń-
czyste grzbiety GorgIlonów. Poniżej Mikuli-
czyna dolina zwęża się znacznie, rzeka pły-
nie miejscami ciasnem korytem, miejscami
za wstępuje w rozwarte kotliny. Wszędzie
dopływy Prutu tworz tu wyłomy o stro-
mych ścianach. Po za osadą, J amną, rzeka
zbliża się powoli ku Dorze, którą poprzedza
wspaniały wodopad Prutu. Najdogodniej go
oglądać z prawego brzegu, gdyż lewy brzeg
lesisty wznosi Bię stromo nad korytem rzeki.
Po głazach ogromnych, rozniesionych w ko-
rycie i przy brzegach, można się dostać pod-
czas zwykłego wodostanu do groty wyżłobio-
nej w ścianie skał lewego brzegu, zkąd wodo-
spad przedstawia się z dołu we mgle pyłu
wodnego. Środkiem tocz się z szumem spie-
nione wody, ciSlll!,Ce się przez skalistą, bra-
mę wyłomu, spadaj na dół z głuchym hukiem
w postaci śnieżystych obłoków i rozbryzgują,c
o głazy, rozpływają, się następnie modrawo-
zielonemi falami. Z hukiem wodosP!ldu miesza.
się szum ujścia pobliskiego potoku Zonki, któ-
rej pęd wartki uderza o kamienisty brzeg le-
wy Prutu. Miną.wszy ujście Czernohorczyka
pod Jaremczem, dosięga P. wsi Dory, leżą.cej
w górskiem i lesistem otoczeniu. Wzniesienia
tu występują rozmaicie, bliższe w postaci stoż-

108
Pru
Pru
ków zaokrąglony oh, dalece w gł42bi jeżą się zabrzeża. Na wielkie równiny woło8kie wy-
ostrymi grzbietami. Od Dory poczywszy, aż stępuje w okolicy Lipczan, aż do Jass przypo-
po bli8ki Delatyn p, oswobadza się zwolnamina łoe jego rzekę górską; dalej idzie już
z ciasnych ścian skalnyoh i występuje na równym stepem aż do ujścia. Przy ujściu roz-
szer8ze równiny. Rozdzielając się odtlłd na lewa się szeroko. Spławy chodzą, do Mikuli-
liczne ramiona, między któremi legły mniejszo czyna na. Prucie, a nawet i wyżej; mógłby
lub więk8ze kamieńoe, pod Delatynem zwraoa być użytym do spławu nawet od źródeł, tak
się na płn,.wschód, opierając się praw. brze- silne są wody jego, tylko że na górnej jego
giem o podnóża gór, ostatnich wysłanników przestrzeniprzeplywa okolice niezamieszk:me,
K'arpat. Przepływa osad y: Dobrotów, r_an- a wielkie bogactwo lasów na porzeczach jego
ozyn, Sadzawkę, a od Iwanowiec, wyginaja"c nie zmusiło jeszoze mieszkańców do p'osunię-
8ię ku płd.-wschodowi, mija Tłomaczyk, Kniaż- cia spławn080i P. ku wierzchowinie. Zeglow-
dwór, Szepal'Owce, Diatkowce, Kujdańce a ny mógłby być P. dla pomniejliJzyoh 8tatków
wreszcie podpływa pod Kołomyję. Tu dolin1\ już od Czerniowiec, dla większych zaś stat-
P. wraz z jego łożyskiem wysłanym naniesio- ków od Skulien. Co do dopływów zabiera P,
nymi głazami górskimi, staje się coraz 8zerszą. na praw. brzegu mnóstwo górskich nagłych
Na praw. brzegu P. wpadaja" do niego p04 Ko, potoków, które kończą. się właściwie z ujściem
łomyj3; dwa gór8kie potoki: Pistynka i Zuoz- Czeremoszuj odtąd poczynają się krótkie pod-
ka. Od Diatkowiec do Kołomyi zregulowano górskie strui. Kiedy się ku południowi wy-
łożY8ko P., który odtąd przybiera 8tale kie- kręca, wpadają doń krótkie IItepowe rzeki. Od
runek płd.-w8chodni, podą,żając kilku ramio- lewego brzegu zabiC1'a P. również po Delatyn
nami do ZabłoŁowa, Sniatyna, poniżej którego I wody górskich potoków; kędy się ku wscho-
przyjąwszy od lew. brzegu pot. Turecki, two- dowi wykręca, płyna" ku niemu małe stmgi,
rzy granicę między Galicyą a Bukowiną, aż które na grzbiecie bukowińskiego międzyrze-
po ujście Czeremoszu. Odtąd przerzyna obszar cza nastaja". Maja.. one już charakter rzek ste-
Bukowiny w płd.-wschodnim kierunku, mija powych, a to tern więcej, czem dalej się p08U-
Czerniowce,-a od osady Lehuczen, części wsi niemy za biegiem Prutu na wschód i południe.
Bojanu, aż po Nowosielicę tworzy granicę mię- Dopływy galicyjskie i bukowińskie sa..: z le-
dzy Bukowina. a :Mołdawią. Pod Nowo8ielicą wego brzegu: Forczynka al. Foreszozynka,
opuszcza P. granicę Bukowiny i poda"ża gra- Hawryłeć Mały i Wielki, Bwinny, Paradczyn,
nioa. Mołdawii i Besarabii, z początku na Pruteć Zachodni, Żeniec, Poławicza, Jawor-
wschód, potem płd.-wschód, a wreszcie moł. nieński pot., Żonka, Czernohorczyk, Kamionka,
dawskiemi równinami i stepami w kierunku Przemyska, Lubizna, Łojowiec, Krasna ze Slo-
połudn. biegiem powolnym do Dunaju, do któ- boźnicą, Tłómaczyk, .Moczy chwost, Kołomej-
lego uchodzi niedaleko Reni, na wschód od ka, Rydyłówka, Kołomyjski pot. z Kozaczo-
Gałaczu. Od mołdaw8kiego miasta Stefaneszy wem, Olchowiec, Rudka, Turka, Czerniawa,
bieg jego staje się wolnym; żeglownym jest P. Orelec, Korbasillka, Bełełuja, Potoczek, Tu-
dopiero od Skulien, naprzeciwko Jass. Pod recki pot., SowiCIł., Szubraniec z Zadobrówka.,
mia8tem Husz opływa P. znaozny półwysep, Huków i Rokitna. Pra',v. brzegu: Kostryczyk.
na którym Turcy osaozyli Piotra W. i 23 lip- Ardziałuża, W oróchcel, W ojtuł, Pihy, Pruteó
ea 1711 r. zniewolili do zawarcia pokoju. Od Wschodni, Nerezny, Kisny, Bujarski, Pithir-
pokoju w Bukareszcie (1812) tworzył P. gra- ski, Jasinoweó, Osława, Kobylioa, Szybieńka,
nicę między Turcyą, a Rossyą; od pokoju pa- Łuczka, Pistynka, Hruszów, Berezówka, Cu-
ryskiego r. 1856 tylko do osady Katanory, culin, Horoczna, Dubowiec, Rybnica, Czera-
podczas gdy odtąd aż do ujścia przyznano mosz, Bruśnica, Hlinica, Rewnia, Berenówka,
Runmnii także lewy brzeg. Wreszcie kongres Deraluj i Łukawicki pot. Czas żeglugi trwa
ber]jński 13 lipca 1878 r. zrobił znowu P. az dosyć krótko, bo wody przybywaj a.. wpraw-
do ujścia granica. między Rumunią a RossY/ł. dzie nagle, ale i opadają dość szybko, gdy
Górny bieg P. kończy się pod Delatynem, P. bez zawad miejscowych płynie; spław idzie
średni w okolicy Jass, a dolny sięga Dunaju na każdej wodzie, bo powyżej Delatyna jest
pod Reni. Na pierwszy bieg przypada 65 klm., spadek wód nagły, więc z łatwością, uprowa-
na drugi 345 klm., na trzeoi 282 klm., razem dza tratwy, a poniżej ujścia Czerem08za jest
cały bieg jego wynosi 632 klm, czyli 85 mil łoże .Prutu już dostatecznie wodą, opatrzone.
geogr. Na Galicją, przypada 150 klm., na Bu- W ogólności upływają, spławy dziennie 8 do
kowinę 75 klm. a na resztę krajów 407 klm. 10 mil. Z Delatyna mogą na Dunaju stana"ć
Na górnej przestrzeni ciągnie alę dolina. rzeki spławy w przeciągu 10-11 dni w czasie po.
śród gór poprzecznym wyłomem po Delatyn. gody. Pod wodę nie chodzą na P. statki.
Od Delatyna do Kołomyi płynie u podnóża Spław na P. składa się z 8-10 pni okrągłego
gór szeroką doliną; odohodzisko jej leży po drzewa na 6-8 mt. długości; takie dwa spławy
Jewym brzegu, po prawym zaś 8ą, dosyć nagłe wiążą razem wicinami i spuszczaja.. je jeden za

Pru
drogim zazwyczaj, a nie obok siebie, jak to
bywa. na innych rzekach. Poniżej Czerniowiec
używaj3; małych czajek, a na dolnej przestrze-
ni 0hodzl\ płaskie gabary, niekiedy żaglami
opatrzone. Zegludze na P. staj3; na zawadzie
wielkie łomy kamieni i pnie drzew, które nie-
raz powódź z gór sprowadza i w łożu jego
składa. Około Dory stercz3; progi kamienne;
a tam, kędy ku równinom się przebiera, znaj-
dują się częste kępy i mielizny. Wprawdzie
tamy bite na zastrzał po brzegach jego, mia-
nowicie koło Delllotyna, Łanczyna, Kniażdwo-
1'11., Załucza i Czerniowiec, wzmocniły siłę spła-
wna, rzeki, ale nie usunęły jeszcze zawad, do
których należa, młyny-pływaki, po brzegach
jego, na przestrzeni średniego biegu. Na gór-
nej przestrzeni P. jest okolica mało zamieszka-
ła. Górale zajmuj3; się głównie chowem owiec
i bydła, tudzież spławem drzewa i żyją zbo-
żem, a mianowicie kukurydz3; zakupiona. w ró'
wninach. Poniżej Delatyna wdzieczna gleba
na porzeczach P. opłaca hojnie pracę rolnika.
Od źródeł po ujście rzeki Rokitny do pogra-
nicza. państwa bukowińskiego leży po obu-
dwu brzegach rzeki 72 wsi, 3 miasteczek,
3 miast. .:Mianowicie w Gałicyi: W orol.lhta,
Tatarów, :Mikuliczyn, Jamna, Dora, Dolatyn,
Zarzecze, Dobrot.ów, Łanczyn, Sadzawka, Iwa.
nowce, Tłumaczyk, Kniażd wór, Szeparowce,
Diatkowce, Kujdańce, Sopów, Werbiąż Niż-
ny i Wyiny, Kołomyja, Oskrzesińce, Koro.
łówka, KorniclI., Pererów, Tr08cianka, Mat y-
jowce, Załucze, Zamulińce, Siemiakowce, De-
besławce, Borszczów, Chlebiczyn Polny, Trój-
ca, Demycze, llińce, Zabłotów, Tułuków,
Oleszków, Lubkowce, W ołczkowce, Orcleo,
Widynów, Tuława, Karłów, Uście, Cudyłów,
Śniat.yn, Kułaczyn, Zawale. Na Bukowinie
zaś na8tępujące osady: Orszowce, Niepołokow-
ce, Redykowce, Zopeny, Barbowce, Zielona,
Rewakowce, Berhomet, Dubowce, Hlinica, Łuk,
Rewna, Łużany, Mamajowce Stare, Mamajow-
ce Nowe, Strylecki Kut, Biała, Lenkowce ka-
meralne i prywatne, Czerniowce, Zuczka, Bu.
da, Ma.hała, Kołul.Ostrzyca, Ostrzyca, Cza-
hor, Zuryn, Lehuczeny, Gugulina i Nowosie-
lica. W Galicyi przepływa powiaty: nadwor-
niań8ki, kołomyjski i śniatyński; na Bukowi-
nie: kocmański, starożyniecki i czerniowiecki.
Przedmiotem spławu jest drzewo tarte i okr3;'
głe, które częścią żupy 80lne zaopatruje, czę-
ścią po drodze pozostaje w miastach na Poku-
ciu i na Bukowinie, gdzie jest okolica iyzna
lecz bezleśna, a częścią do :Multan się spławia.
J ak w dolinie dniestrzańskiej broi Strwiąż i
Stryj, tak uderza Czeremosz potężnemi 8wemi
wodami na. dolinę P., w skutek czego przybie-
ra. on kierunek Czeremoszu. Zetknięcie się p,
z Czeremoszem pod kątem prostym sprawia,
ę dolina ich w tem miejscu aż po ujście Ryb-
PnI
10
nicy podmaka na przestrzeni pra.wic dwóch
mi1. Gómy bieg P. przedstawia krainę pstra,-
gil., a. średni kraillę brza.ny i głowacicy. Spa-
dek wód wskazują liczby: 1750 mt. (źródło
połud.), 925 mt. (ujście Forczanki), 690 rot.
(ujście Prutecia pod 'ratarowem), 519 mt. (uj-
ście Żonki), 443 mt. (ujście Przemyski), 42-1
mt. (ujście Łojowca), 285 mt. (most pod Koło-
myja,), 230 mt. (pod Zabłotowem), 197 mt.
(most kolei czerniow.), 179 mt. (ujście Hłini-
cy), 144 mt. (ujście Rokitny). Br. G.
Prut, potok górski, wytryska w obr. gm.
Mołdawicy RURkiej. w pow. kimpoluńskim, ze
źródeł leśnych i płynie na płd. wśród łąk i u'
biegłszy 3 klm. zlewa swe wody do Demaku-
szy z lew. brzegu. Br. G.
Prut al. Mogilnica, prawy dopływ Obry,
powstaje na. ła,kach Podlesiska, fol. należącego
do Zgierzynki, o 3 klm. na południe od Pniew,
w pow. bukowskim, na pograniczu szamotuł-
skiego, płynie od północy ku południowi na
Brody, Marszewo, Wymysłowo, Trzciankę,
Chrystyanowo, Niegolewo, Opalenicę, Woźni.
ki, Drużyn, Kotowo, Karczewo, Jaskółki, Ko-
nojad, Wilanowo, Małe Łęki i Sepno, g,lł:ie (o
7 klm. na północo-zachód od Kościana) ucho,
dzi do kanału obrzańskiego. Wijąc się wśród
ła"k, nizin i lasów przez cały pow. bu[wwski,
wchodzi między Cykowem a Granówkiem do
kościańskiego, gdzie płynie około 9 klm. Cała
długość wynosi 42 klm. w linii powietrznej.
Głównym przypływem jest rzeczka, rownież
Prutem i Mogilnicą zwana, która takie po-
wstaje pod Pniewami, płynie od zachodu ku
wschodowi na Chełmno i holendry Chełmińskie,
gdzie skręca ku północy i ubiegłszy 20 klm.
łączy się pod Dakowami :Mokremi z właściwą
Mogilnicą, która dobiegając granioy pow. ko-
ściańskiego, między Kotowem a Jaskółkami,
zasila się zachodnim odpływem jeziora. Stry.
kowskiego. Ob. Mogilnioa. E. Oal.
Pruteć, nazwa dwu dopływów Prutu. 1) P.
Zachodni, wypływa w obI'. gm. Jabłonicy, pow.
nadworniańskim, dwiema strugami, Prutczy-
kiem i Hnilic3;. Prutczyk nadpływa od wscho-
du, a Rnilica od płn.-zachodu i łącza, się pod
tak zwana, Babinf\ Jamą. Odtl!id płynie P. na
wschód leśnym jarem i zasila się od lew. brze-
gu Bogdanem, a od prawego Jabłonic3; i pod
Tatarowem wpada do Prutu z lew. brzegu.
Długość biegu 18 klm. 2) P. Wschodni, wy-
pływa w obrębie Mikuliczyna, pow. nadwor-
niański, z pod szczytu Hordie (1478 mt.); pły.
nie na płn. lenemi debrami, w łożu kamieni.
stem i pod Mikuliczynem wpada do Prutu
z praw. brzegu. Dłl1gość biegu 20 klm. Przyj-
muje z pra. brzegtt: Le....u8ZCZtkJ Rokietę,
ForeszczynkQ,a z le"got SZekelo'W'ski, Hya
kł, Kocpozyn, ata.n,. W ob\! P. żyje pstrąg.

110
Pru
Prutec, młyn koło Jabłonicy, w pow. na-
d wórniańsl.im.
Prutinek, osa.da w Jamnej, pow. nadwór-
niańskim.
Prutucz, góra lesista w gm. Matków, na
obszarze przy!!. Iwaszkowiec, pow. turczański,
na praw. brzegu Stryja, między Kudawcem a
Krow8ienianką, dopływami Stryja. Wznies.
1000 mt. B1'. G.
Pruty.ce, przys. wsi Daćki, w pow. kaniow-
skim, wchodziły niegdyf! w skład ststwa kor-
suńskiego, podług lustracyi z 1763 r. jako
oddzielna wieś
Pruzinowce, wś, pow. grodzieński, w 4
okr. pol., gm. Kamionka, o 44w. od Grodna.
Prużana al. Pruiany, mto powia.towe gub.
grodzieńskiej, po obu brzegach 1'1.. Muchawca,
powstającej ze zlewu dwu rzeczułek: Muchy i
Wica, łączących się przy samem mief!cie (z za-
chodniej strony), i dzielącej mto na dwie nie-
równe części, z których większa leży po pra-
wym brzegu Muchawca. IJewy brzeg rr.eki
jest nieco wyższy i leżąca po tej stronie częśó
miasta odznacza się większa" malowniczości:;",
ma szerokie, wysadzone drzewami, niezabruko-
wane jednak dotychczas ulice, błotniste prze-
to na wiosnę i w jesieni. W części miasta po
prawej stronie rzeki (Sżkolny dwór) tylko
znaczniejsze ulice są brukowane, przeważnie
zaś bardzo wl\skie, pełne brudu i r.gnilizny.
P., położona pod 52° 33' płn. szer. a 42° 07'
wsch. dług., odl. o 189 w. od Grodna Ił. 13 w.
od st. dr. żel. moskiewsko-brzeskiej Liniewo
(właśc. Linówka), ma 983 dm. (w tej liczbie
64 murowanych) i 7291 rok. (1611 prawosł.,
422 katol., 6 ewang., 5252 żydów). W 1817
r. było 245 dm., wszystkie drewniane, i 824
mk. (w tej liczbie 374 żydów). W 1860 r.
było 577 dm. i 5tSl:i5 mk., w tej liczbie 2908
żydów; do miasta należało 1551 dzies. ziemi.
W 1878 r. było 7044 mk. (1746 prawosł.,
543 katol., 4750 żydów i 5 machometan).
W mieście znajdują się dwie cerkwie paraf.
murowo (soboma św. Aleksandra Newskiego i
:Narodzenia Jezusa Chryst.), cerkiew filialna
drewniana i kaplica na cmentarzu grzebalnym
drewniana, dalej kościół katol. murowany p.
Vi, św. Zygmunta i Wacława, wzniesiony (na
miejsce dawnego z 1522 r.) w 1881. r. a kon-
sekrowany w 1884 r. przez ks. Karola Hry.
niewieckiego, biskupa wileńskiego, kapl. kat.
cmentarna murowana; 9 domów modl. żydow-
skich, st. pocztowa, zwykłe urzędy powiato-
we, zjazd sędziów pokoju, szkoła powiat. dwu-
klasowa, szkółka elementarna jednoklasowa,
szkółka prywatna, szpital miejski, szpital ży-
dowski (kahalny). Instytucyi public7,nych i
dobroozynnych niema wcale w P. Kilka razy
do roku odbywa 8ię teatr amatorski na rzecz
biednych. Przed kilkunastu laty żydzi rozpo.
Pru
częli budowę synagogi, lecz dla braKU fundu-
szów takowej zaprzestali. W 1877 r, mieszkań-
cy mieli 250 koni, 785 sztuk bydła roga.tego,
480 owiec zwyozajnych, 643 świń i 74 kóz.
Pod względem fabrycznym znajduje się tu:
fabryka tytuniu (machorki), zatrudn. 7 ludzi
i produkująca. za 12,600 rs.; dwa browary
z produkcyą za 19,340 rs.; d wie fabryki za-
pałek z produkcyą za 1997 rs.; trzy fabryki
8wiec łojowych z produkcya" za 1175 rs., oraz
świeżo (w 1887 r.) założony młyn parowy na
większą skalę, dotychczas jeszcze nie czynny.
W P. jest 476 rzemieślników, po większej
części garncarzy, zamieszkałych na przedmie.
ściu zwanem Górka, i słynących na cały po.
wiat; znajduje się tu 99 sklepów, z tych 54
murowanych. 'fargi odbywają się co tydzień,
większe jarmarki zaś c?'tery razy do r'Oku: na
drugi dzień Zielonych Swiątek, w piątek dzie-
siątego tygodnia po Wielkanocy, 6 (18) sier-
pnia i 14 (26) października. GłówM przed-
mioty handlu: bydło i narzędzia rolnicze. P.
połączony jest linia" telegr&ficzną, z Brześciem
przez Kobryń i bezpośrednio z Wołkowyskiem.
W dziejach występuje P. w drugiej połowie
XV w., gdy kn. Iwan Semenowicz Kobryński
usiłował założyć tu mi9sto. Pierwotnie miał
staó tu dwór należący do ks. Kobryńskich,
nazwany Dobuczyn, który został uazwany P.,
według podania. Prosianą, od prosa, które zna.
komicie się tu rodzi. Z uwagi jednak, że o 5
w. od dzisiejszej P. jest duża wie8, do dziś
dnia Dobuczynem nazwana, podanie to zdaje
się być wątpliwem. Podług innego podania o-
sada ta założoną, została pl'zez wychodżoów
pruskich, który uchodza"c przed prze8ladowa-
niem Krzyżaków, schronili się do dzielnicy
ks. Kobryńskich, osiedlili w lesistych okoli.
cach wsi Dobuczyna i nadali nowej osadzie
mianl}Prussany al. Prussiany. W 1473 r. ku.
Iwan Semenowicz Kobryński z żona, swą Fe-
dorą, córką, Iwana Rohatyńskiego, fundował
w P. cerkiew na cześó Narodzenia Bożego.
Akt fundacyi tej, wydany w Kobryniu d. 9
października 1473 r. i ogłoszony przez Baliń-
skiego (ob. Starożytna PoLka, t. III, 765),
ma się znajdowaó w metryce litewskiej oraz
w spółczesnym odpisie w kAiążce cel'kiewnej
zawierają,cej ewangelie. Dokument ten, jak to
słusznie zauważył Baliński, zdaje się być pod-
robionym, wszakże widocznie osnowa jest
wzięta z autentyku, który protopop przedsta'
wiaja"c królowej Annie do potwierdzenia, mógł
cokol wiek zmienić. Jednym z dowodów po-
drobionia jest, że kn. Iwan Kobryński nazwa-
ny jest tu dzierżawca" całej ziemi żmujdzkiej,
podczas gdy wiadomo, że st.arost8, generalnym
żmujdzkim od 1450 do 1485 r, był Jan Kież-
gajłowicz. Po wygaśnięciu na kn. IWBniew li-
nii męskiej rodu kn. Kobryńskich, dobra ko-

Pru
Pru
lU
bryńskie wróciły do króla, który pozostawia- ne lecz równe. W północnej części powiatu
ją6 ksieżlłę Fedore w posiadaniu takowych, znajdl1je się błotniste płaskowzgórze, z które-
wydał ją, 1492 r. za Juri Pacewicza; następ. go biorą, poozątek rzeki: Muchawieo, wpadają-
nie Kobryńszczyzna pozostaje w posiadaniu cy do Bugu i ida,cy z nim do Baltyku, oraz Ja-
Wauława Kostewicza, męża .A.uny, siostry siołda, zalewaja,ca błota pińskie i zdążają,ca do
o<itatniego kn. Kobryńskiego, który po śmier- morza Czarnego. Ten dział wodny może być
ci swej żony (t 1513 r.), otrzymał Kobryń uważany za płn.-zachodnią, granicę Polesi:),.
w dzierżawę, był pierwszym jego starosta" i Zachodnią część powiatu zajmuje puszcza Bia-
sumę dzierżawn" 1000 kóp przy objęciu sstwa łowiezka, w której dotychczas znajdują się je-
uiścił. Na przypadek śmierci Kostewicza przy- dyne w Europie żubry. Liczba ich jednak
wilej na Kobryń otrzymała królowa Bona, zmniejsza się ciągle, zwłaszcza ostatnimi cza.
która weszła w faktyczne p()"iadanic w 1533 r. sy, z powodu powstania tu !lowych wsi i osad,
Kostewicz fundował w P. w 1522 r. kościół mie;;zkańcy których wYl'abiajac nowe pola i
katol p. w. św. Zygmunta i Wacława, który koszą,c łąki, pozbawiają żubrów żywD.ości,
królowa Bona w 1534 r. odnowiła i nowym fua- i niszcząc pokryjomu, liczbę ich uszczuplają,
duzem wzbogaciła, źamieniają,c osadę w mia- tak ŻC 03titteczne znikni.ęcie żubrów jest już
steczko. Następnie dobra te otrzymała w 0- teraz tylko k\vestyą czasu. Gleba powiatu po
prawie wdowiej królowa .A.nna Jagiellonka, części czarnoziemna, w części gliniasta, w ogó'
która w 1588 r. wyzwoliła miasto z pod pra- le urodzajna. Ogólna przestrzeń powiatu zaj-
wa ziemskiego, obdarzając je magdeburskiem, muje 3465 w. kw. al. 360,938 dzies., w tej
przyczem'lnadała P. pieczęć czyli herb błękit- liczbie 106,653 dz. rządowej. Lasów w powie.
nego weża, wijącego się i trzymającego w py- cie znajduje się 123,223 dz. (32,492 dz. pry-
sku dziecię do połowy widzialne, w srebrnem watn. i 90,731 rza,d.), t. j. 34'2 % 0óólnej
polu. Herb ten, bedący herbem Sf,)rzów, do- przestrzeni. Podług dawniejszych pomiarów
tychczas pozostał. Zygmunt lI[ potwierdzają,c było w powiecie 350,162 dz., w tej liczbie
6 maja 1589 r. przywilej ten swojej ciotki, 4,335 pod sadybami, 115,970 gr_ orn., 48,074
dozwolił miastu mieć własne kramy, inaczej łąk, 28,623 pastw., 150,452 lasów i 2696 nie-
kletkami zwane, woskobojnię i wagę, tudzież użytków. W 1860 r. było w powiecie: 6550
miarę zboża i miodu praśnego; oddał na dochód koni, 24 986 sztuk bydła rogatego, 23,090
miasta pobór pod nazwami: poduszne, pomier- owiec zwyczajnych, 20,305 rasy poprawnej,
ne, stołpowe i łopatkowe; za wolne szynko- 21,650 świń i 249 kóz, w ogóle 96,860 sztuk.
wanie miodu i piwa naznaczył ka.pszczyzny W 1877 r. liczba bydła wzrosła do 161,344
z każdego szynku po 60 gr. rocznie, od wina sztuk, mianowicie: 16,001 koni, 46,022 bydła.
zaś i gorzałki arendy z całego miasta 100 zł., rogatego, 49,5-11 owiec zwyczajnych! 13,732
które to pieniądze wójt winien na św. Marcin rasy poprawnej, 35,645 świń, 401 kóz i 2 osły.
oddawać do rl\k ststy albo ekonoma kobryń- W 1878 r. było w powiecia 96,865 mk., t. j.
skiego. Oprócz targów w pia,tek naznaczone 28 na 1 w. kw. Podług stanu było (opróc
zostały jarmarki na drugi dzień po św. Trójcy mta P.), 755 szlachty rodowej, 40 szlachty
i na dzień Przemienienia Pańskiego lub na osobistej, 222 stann duchownego, 9920 mie-
Podwyższenie św. Krzyża. W lezącem o l w. szczan, 24,635 włośeian skarbowych, 315 ko-
od miasta przedmieściu Górka, założona, zosta- louistów, 50,428 włościan uwłaszczonych, 102
ła w 1570 r. cerkiew, którą w 1689 r. odno- cudzoziemców; resztę stanowią wojskowi i żoł-
wił Bułharyn. Ekonomia prużańska składała niCl'ze urlopowani. Pod wzgledom wyznanio-
się z 66 wsi i zarządzaną była pl'zez guberna- wym było w powiecie: 67,735 prawosł., 12,320
tora. Po ostatnim rozbiorze Rzpltej cesarzowa katol., 397 ewang. i 9369 żyd. Pod względem
Katarzyna dobra te darowała. generałowi Ru- narodowości w 1860 r. było 30,000 Rusinów
miancowowi; wkrótce rozprzedane przez niego prawos!, 307 Wielkoross. prawosł., 22,103 Li
Tl'ębiokiemu, Szwykowskiemu, Bułharynowi, twinów praw., 6447 Polaków kato 1., 5,507 Li.
Włodkowi i in., w posiadaniu potomków któ- twinów katol. i 6013 żydów. Główne zajęcie
rych do dziś dnia po większej częśei pozostają. mieszkańców stanowi rolnictwo. Pod wzglę-
W 1812 r. stał tu generał francuzki Reynier dem fabryoznym, podług danych za. 1877 rok,
z 7 -m korpusem piechoty. Par. kat., dek. pru- znajdowało się w powiecie: 10 gorzelni prodll-
żańskiego, 2119 dusz. Kaplica a dawniej filia kujących za 131,415 rs. i zatrudniających 65
w.Dołhem. Par. prawosł. św. .A.leksandra New- ludzi; 4 browary z prod. 26,500 rs" daja,cych
skiego ma 3318 wiernych, Narodzenia zaś Bo- zatrudnienie 17 ludziom; 1 młyn parowy, pro-
żego 28U dusz. Opis P. podały Kłosy, t. xr, dukujący za 1400 rs. i zatrud. 5 ludzi; 4 fa-
Nr. 276. Prużań8ki powiat, położony w środku bryki terpentyny, prodnk. za 4810 rs, i za-
gub. grodzieńskiej, ogr3Dczony jest powiata- tudn. 17 ludzi; 4 fabr. kleju, produk. za 855
mi: kobryńskim, słonimskim, wołkowyskim i rs. i zatrud. 4 ludzi; 6 cegielni, prod. za 4000
brzeskim. Położenie ma stosunkowo wzniesio- rs. i zatrud. 24 ludzi; 1 fabi'. serów, produk.

112
Pru
Pry
za 14,000 rs. i zatrud. 3 ludzi; 1 fabr. sztyftów f Prużany, dobra, pow. prużański, wlokl'.
do butów, produk. za 12,000 rs. i zatrud, 4 pol., gm, Dobuczyn, o 6 w. od miasta pow.
ludzi. Pod względem administracyjnym po- Prużany.
wiat dzieli się na 5 okręgów polioyjnyoh (sta- Prużniszcze, wś, pow. bobrujski, w 2 okI'.
nów): Sicleo, Bereza Kartuska (Kartuz- Bereza), pol. paryckim, gm. czernińska, ma 22 osad;
Pruiana, Szereszewo i Narewka; 22 gmin: sie- grunta lekkie. A. Jel.
lecką, noskowską, rudnicką, kotrańską (w 1 Pr)'beli, część Podkamienia w pow. roha..
okr. pol.), bereską, malecką (Malecz), rewia- tyńskim.
tycką, czerniakowską, maciejowską (w 2 okI'. Prybilina, ob. Pr.:ybylina
p1l), nikytyńską (z zarządem w Prużanie), PI.ybirynow.Jar, uroczysko około mozka
dobuczyńską, michałowską, linowską, bajkow- Kaszowata, w pow. taraszczańskim.
aką, wielkosielskl\ (w 3 okr. pol.), szereszew. Prybisz, wś, hr.orawskie, pow. dolnoku-
ską, horodeczniańską, starunowską, murawiew- biński, nad rz. Prybyszem, dopływem Orawy,
ską, suchopolską (w 4 okr. pol.), masiewską i w okolicy górskiej. W 1880 r. było 89 dm.,
białowiezką (w 5 okr. pol.). Oprócz P. w po- 434 mk. Słowaków. Par. łac. w Puoowie. We
wieoie znajdują się mka: Bereza, Malecz, :Na- wsi jest kościołek drewniany p. w. św. Kata-
rewka, Sielec i Szereszewo. Pod względem rzyny. Według szem. duch. dyec. spiskiej
kościelnym powiat dzieli się na 3 dekanaty z r. 1876 było rz.-kat. 457, żyd. 12, nieun.
(błahoczynia) prawosławne: poznański, sielec- 65, razem 534. Obszar obejmuje 1438 sąż.
ki i szereszewski,obejmujące 27 parafii (oprócz kw. katastr. Sąd pow. i urz. podatle w Ku-
dwu parafii w P.) i mających w ogóle 14 oer- binie dolnym. St. p. w Podzamozu orawskim.
kwi murow., 23 drewn., 1 kapt murowo i 14 Prybołowickie, jezioro, na połudn. krańcu
kaplio drewno Dekanat (błahocżynie) prużań- pow. mozyrskiego, w obrębie gm. Tonież, ma
ski ma 10 parafii i 19,325 dusz. Wszystkie pa- około 300 mI'. obszaru; na zachodnim brzegu
rafie ka.tol. pow. prużańskiego tworzą jedeu leży wś Prybołowioze. A. Jel.
tylko dekanat t. n., obejmujący dziś 4 tylko Prybołowicze, wś nad jeziorem t. n., na
parafie: P., Szereszów, Siehniewicze i Kiwaty- poładn. krańcu pow. mozyrskiego, w 3 okr.
cze (dawniej jeszcze Sielec i Bereza); 19,96! pol., gm. Tonież, 33 osad; oerkiewka. A. Jel.
wiemych. Kościołów jest 2 murowo i 2 drew. Prybor 1.) mała osada, pow. słucki, w 1
oraz 2 kaplice murowo Nadto w powiecie okr. pol. starobińskim, gm. Starobin, przy dro-
znajduj" się 2 domy modlitwy protestanckie żynie z mka Pohosta do Dziakowicz w Bobruj-
drewn, 2 synagogi żydowskie murow., 1 szko- skiem. 2.) P., st. poczt., pow. bychowski,
la modlitewna murowo i 19 drewno St. pocz- pomiędzy st. Sidorowicze (o 193(. w,) a Obi-
towe znajdują się w P., Szereszewie, Linowie, dowicze ( o 15 3 /. w.). 3.) P, wś, pow. ho-
Berezie i Tewlu (trzy ostatnie są także sta- melski, gm. teleszewska, ma 95 dm" 233 mk.,
cyami drogi żelaznej moskiewsko-brzeskiej). z któryoh 1 zajmuje się szewctwem, 1 bednar-
W 179.J: r. utworzony był z części pow. pru- stwem. Posiada młyn krupczatny, zatrudnia-
żańskiego powiat berezki, którego jedynym jący 4 ludzi, wartość produkcyi 4400 rs.,
marszałkiem był ks. Franciszek Lubecki. Mar- młyn wodny, krupiarnię, folusz. Własność
szałkami szlaohty pow. prużańskiego byli: ks. Paskiowicza. 4.) P., wś przy ujściu Wa-
Felioyan Grabowski h. Dołęga (1798, 1800), bicza do Druci, pow. mohylewski, gm. Cerko-
Filip Chrzanowski h. Korab (1805, 1807), wicze, ma 10 dm. i 71 mk., z których 1 zaj-
Wiktor Wisłouch h. Odynieo (1807), Józef muje się wyprawą skór, 17 powroźnictwem, 7
Bułharyn h.Dwa Mieoze(l812), Kazimierz Mo- wyrobem wozów, sań i t. p., 17 kobiet tkac-
r8czewski h. Cholewa (1817, ]825), Walenty tWem. Od P. Druć poczyna być spławną.
Szwykowski h. Ogończyk (1854). J. Er.:. 5.) P., wś, pow. pow. rohaczewski, gm. Horo-
Prużanka" rzka w pow. ihumeńskim, mały deo, ma 23 dm. i 147 mk. J. Er.:.
prawy dopł. Zarnówki, ma kierunek północny Pryborki, zaśc., pow. borysowski, w l okr.
przez lesiste moczary i ostępy, o wiorstę za pol. i gm. łoszniokiej, ma 3 osady; grunta lek-
wsią t. n. ma ujście; długość biegu około 4 w. kie, miejscowość mało wodna. A. Jel.
Ob. Cieklinlca. A. Jel. Prybut (dok.), ob Strzemoain.
Prużałłka 1.) zaśc. rząd., pow. wilejski, w 3 Prybytki, wś cerkiewna, pow. homelski,
okr. pol., 048 w. od Wilejki, 1 dm., 12 mk. gm. Nosowicze, ma 113 dm. i 587 mk., z któ-
prawosł. 2.) P., wp. nad rzką t. n., w półn. rych 2 zajmuje się krawiectwem, 2 szewc-
&tronie pow. ihumeńskiego, W 3 okr, pol. be- twem, 4 stolarstwem, 4 obróbką, materyałów
rezyń8kim, gm. bieliczańska, ma 10 osad, leśnych, 1 kQwalstwcm.
grunta lekkie, łąk dużo; miejscowość poleska. Prybytkowska Rudnia, wś, pow. homel-
Prużańska Jllryzdyka, ws, pow'. prużań. ski, gm. Nosowioze, ma 67 dm., 417 mk., z któ-
ski, w 3 okr. pol., gm. michajłowska, o 1 w. rych 3 zajmuje się stolarstwem, 23 obróbką
od Prużany. materyałów leśnych.

Pry
prycanowo, wśi fol., pow. makowski, gm.
Perzanowo, par. Rożan, odI. 2 w. od Rożana.
Jako wa zaciężna wchodziło P. w skład staro-
stwa a następnie ekonomii Rozan. Podług po-
miaru z 1805 r. wś miała 330 mr, magd.; każ-
dy włośoianin odbywał do miejscowego folw.
104 dni sprzęż. i 104 pieszo W 1806 r. z po-
wodu wojny włośoianie rozpierzchli się, pozo-
stał się jeden tylko gospodarz Antoni Wieja;
trzeba więo było sprowadzać nowyoh osadni-
ków i przyjmować warunki przez nioh poda-
wane. Gospodarze Szruba i Chmielewski, osie-
dli w 1817 r., zobowizali się płacić 80 złp.
rooznie i odbywać 8 dni tłuki w żniwa; Sa-
dowski, osiadły 1818, miał odrabiać 104 dni
sprzężajnyoh i 52 pieszych. W 1819 wś urZIlj-
dzono, z półwłoczka oznaczono czynsz na 71's.
50 kop., pańszozyznę na 52 ręczn., 39 sprzęz.
i 8 dni tłuki w żniwa, Było wtedy 4 gospoda-
rzy półwłóczkowych wysiewajlljcych po 5 kor-
cy zyta i 4 jarzyny, 4 komorn., karozma i fol.
(karczma i folw. spaliły się 1817 r.), razem 8
męz., 8 kob. i dzieci, 4 męż., 6 kob.!młodszych
i 5 męz., 3 kob. starszych nad 10 lat, 1 paro-
bek, 7 koni, 10 wołów, 7 krów, 9 jałowic, 15
świń. Gromada nie płaciła dziesięcin; dzieci
posyłano do szkoły w Rożanie. W 1827 r. 5
dm. 47 mk. Fol. P. wypuszczony 1851 do
1863 r. w dzierżawę Fryderyk. Prippenbach
za 120 rs. 81 kop. rocznie. W pobliżu wsi
młyn Ołda Dad rz. Gorzkiewklł; w 1842 r.
wypuszczony przez skarb w wieczystlIj dzierża-
wę Nowińskiemu za 86 rs. 74 kop. Lud. Krz.
Prycenwałd, 1653 Prei8enwołd, niem. Prie.
tzenwalde, 1354 Priesenwald, wa, pow. człu-
chowski, st. p. Peterswaide, par. kat. Hein-
richswalde odI. 1 milę, 5986'8 magd. mr.
W 1868 r. 142 bud., 61 dm., 550 mk., 52 kat.,
490 ew. Tutejsza szkoła liczyła 1886 r. 104
dzieci i 1 nauczyciela. Dawniej był tu dre-
wniany kościół kato1. patronatu rządowego,
p. w. Najśw. Maryi Panny. Drewniana dzwon-
nica stała na cmentarzu. Przed reformacyą
stanowił kościół w P. własną parafią. R. 1410
zalicza go Mikołaj, proboszcz i dziekan choj-
nicki, do swojego dekanatu. Odkąd zaś nie-
mieccy mieszkańcy przyjęli luteranizm, został
przyłączony jako filialny w 1617 do Frydlą-
du, a później do Heinrichswalde. W r. 1653
przybywał tu prob. z Heinrichswaldc co dru-
gą niedzielę i odprawiał nabożeństwo; później
tylko co trzecią niedzielę miewał po niemiecku
kazania. W r. 1695 zobowilljzuje go ówczesny
oficyał kamiński Michał Jezierski, ażeby przy-
najmniej kilka razy w roku odprawiał także i
mszę św. Na swoje utrzymanie posiadał pro-
boszcz w P, 4 włóki roli; r. 1652 dzierżawił
jedną Adam Bar, drugą Grzegorz Jot, trzecillj
Jan Kop, czwartą zaś Marcin Jot. Każdy pła-
cił po 5 zł. od włóki; nadto dawali po półtora
Słownik Geograficzny Tom U.-Zeszyt 98.
p.ry
113
korca owsa, macę lnu, jednę gęś i 2 .kury;
prócz tego każdy z nich miał obowil\zek za-
wieźć proboszczowi jeden wóz zboża do Gdań-
Bka i obrobić 2 morgi roli pod zasiew tak na
zimę jako i na lato. Na potrzeby kośoioła były
zapisane 3 mr. roli i łlljka z ogrodem, ad locum
dictum Hamervoert. Kiedy kościół przestał
i8tnieć, niewiadomo (ob. Utracone kośc., przez
kś. Fankidejskiego, str. 331). P. leży nieda-
leko rz. Dobrynki, w pobliżu granicy pow. zło-
towskiego, R. 1354 urzdza komtur człuchow-
ski Ludolph Hako sołectwo i wś Prusenwald
(ob. Odpisy Dregera w Peplini1 14). Kś. Fr.
Prycewka al. Adam6wka , WŚ 1 pow. berdy-
czowski , o 5 w. od Pawłówki (par. prawosł.),
ma 594 mk. pł. ob.; kaplica prawosł. drewno
p. w. św. Parascewii, wzniesiona w 1819 r.
Włościanie na mocy ugody wykupnej nabyli
w 1863 r. 586 dz. za 28531 rs. Należy do
kI ucza - poh reb yszczańskiego.
Prychaby, WŚ , pow. mohylewski, gm. Bia-
łynicze, ma 34 dm. i 150 mk., z których 2-ch.
zajmuje się powroźnictwom, 8 wyrobem na-
czyń drewnianych, 20 wozów, sań i t. p., 20
bednarstwem a 79 kob. tkactwem.
Prychód, pow. krasnystawski, gm. i par.
Łopiennik.
Prychody, grupa domów i papiernia w Wró.
blaczynie, pow. Rawa Ruska.
Prychow, niem. Preichau, 1210 Prichow,
1372 Pr!lchovia, wś nad Odrą, pow. stynawski,
posiada kościół par. kat., szkołę kat. W 1842
r. było 53 dm., 2 fol., 360 mk. (89 ew.), go-
rzelnia, browar. WŚ należała do dóbr biskupa
wl'ocła wskiego.
Pr)'cierpa , dwie wsi, pow. ihumeński, nad
rz. Berezyną, przy ujściu do niej Kamionki,
po obu brzegach tej ostatniej zbudowane, przy
gościńcu z mka Świsłoczy do mka Berezyny,
w 3 okr. pol. berezyńskim; gm. Jakszyce. Je-
dna z nich ma 10, drnga 12 osad; grunta lflk-
kie, łąki obfite. ..4. Jel.
Pryciuny, fol. szl. nad stawem, pow. wi-
leński, w 4 okr. pot, o 38 W. od Wilna, 1 dm.,
6 mk. katoI.
Prycki Wielkie i Małe, dwie wsie, pow. ki-
jowski, ob. Pruclci.
Pryczalenica, wś, pow. rohaczewski, gm.
Merkułowicze, ma 45 dm. i 260 mk., z których
2 zajmuje się bednarstwem, l kowalstwem.
Pryczka, małyzaśc. na płd.-zachd. krańcu
pow. słuckiego, w 2 okI', pol. kleckim , gm.
krugowicka, w IJobliżu koliny rz. Cny, ma 3
osady; miejscowość całkiem odludna, nizinna.
Pryczuny, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 2 okr. pol., o 45 w. od Nowoaleksandrowska.
Prydacza, os., pow. kielecki, gm. BCJdzen-
tyn, par. Wzdół.
Prydoroiie, st. poczt. w pow. czerykow-
8

114
Pry
Pry
ski, na trakcie z :Mohylewa do Czerykowa, o I Pryłepowka, wś, paw. czauaki, gm. Ra-
20 w. od Czaus a 193 w. od Czerykowa, doml, ma 25 dm. i 150 mk., z któryoh 6 zaj-
Prydubok, wś, pow. radomyski, w pobliżu muje się stolarstwem.
błota Jagodno, o 6 w. na zach, od Modelowa ! Prylin, wś włość., pow. gostyński, gm. Ra-
al. Modylowa (par. prawosł.), osiedlona po taje, par, Białotarsk, ma 57 mk., 57 ror.
1871 r, na gruntaoh nabytyob od ks. Szozer- Prylipka 1.) al. Czeremoszna, ohutor, pow.
batowej, ma 123 mk., 68 dz. gr. ornyoh i 254 berdyczowski, par. praw. Bieliłówka. (o 4 w.),
lasów. Z 20 właśoicieli naj większy udział (49 ma 107 mk. Stanowił niegdyś własność b.
dzies.) posiada Kulikowski. monasteru bieliłowskiego, nadany przez ks.
PryduD1ki, wś, pow. połocki, w 2 okr. pok. .Annę Koreoką,. 2.) P., opustoszałe sioło we
do spraw włośo., gm. .Andrzej ewo, w 1863 r.  łości kuźmińskiej, t. j. w dzisiejszym pow.
16 dusz rewiz. skorokonstantynowskim; ob. Pamiat. Kij. Arch.
Pryga, wś i foL, majorat, pow. kalwaryjski, Kom., t. IV, cz. 2: 228.
par. Simno, gm. Kirsna, odI. od Kalwaryi 30 P.'yłowo 1.) wś na pol. Warmii, pow. 01-
w. Wś ma 15 dm., 121 mk.; foL 7 dm., 31 mk. sztyński, st. poozt. Purda. Ludność ozysto
W 1827 r. 13 dm., 126 mk. D<>bra P. w 1843 polska do dziś. 2.) P., dobra ryo. i młyn,
r. oddzielone z dóbr rząd. Rudawka, nadane tamże, obszar 640 ha.
zostały na prawach majoratu generałowi jazdy Pryłuka al. Pryłuki (Pl'iłuki, Pt'zyłu1ci), mto
Strandtmannowi; składały się z folw.: Krasne pow. gub. połtawskiej, nad rz. Udają, 0218
(512 mr.), .Ateśniki (723 mr.), Siemieniszki w. od Połtawy, ma 12,878 mk., 7 cerkwi, sy-
(304 mr.), Pryga/ (397 mr.), lasu (998 mr.), nagogę, szkoły powiat. i miejską, 86 sklepów,
osad: Nowinka (33 mr.), Makowszczyzna (41 szpital, bauk miejski, st. pocztową; 4 jarmar-
mr.), razem 3008 mr. DJ dóbr należały też: ki, zwłaszcza na konie, bydło, zboże, łój i t y-
wś Pryga os. 12, z gr. mr. 353; wś Grabówka tuń. Starożytne, wspominane w latopisach
os. 16, z gr. mr. 368; wś Turyszki, os. 10, po raz pierwszy pod 1092 r., często niszczone,
z gr. mr, 403; wś Birszcze os. 24, z gr. mr. od XVI w. należało do Litwy, następnie wcho-
551; wś .Ateśniki os. 70, z gr. 856; wś Sie- dziło w skład dóbr zadnieprowskich ks. J ere-
mieniszki os. 34, z gr. mr. 515; wś Dałmaryło miego Wiśniowieckiego, który założył tu
os. 48, z gr. mr. 150; wś Poczyre, os. 7, z gr. klasztor dominikanów. Podług inwentarza
mr.26. dóbr ks. Jeremiego było w P. 306 gospoda..
Pryhanie, wś, pow. mohylewski, gm. Krn- rzy i 36 kół młyńskioh. Po 1648 r. P. stała
hłe, ma 25 dm. i 150 mk., z któryoh 2 zajmu- się miastem kozackiem, od którego nosiły
je się wyrobem narzędzi rolniczych, 7 przed- nazwę pułk i sotnia pryłucka, od 1781 r. przy-
miotów z łyka i kory. łąozone do namiestnictwa czernihowskiego, od
Pryhata al. Perechata, gmpa domów w Sno- 1812 r. powiatowe. Z setników sotni przyłuc-
wiczu, pow. złoczowski. kiej wymienieni są, w dokumentach: Michajło
PryholJiki, wś, pow. mohylewski, gm. Rakowicz i Semen Semenow, z pułkowników
Szkłów, ma 29 dm. i 167 mk., z których 2 zaś: Dmitro Czerniawski, Piotr Doroszenko,
zajmuje się wyrobem narzędzi rolniczych. Dmitro i Łazar Horleńko, Daniło Piesooki,
Pryhoroda, tartak, młyn i karozma na ob. Iwan Ruban, Fedor Tereszczenko, Szkurat,
szarzo Perehińska, pow. dolińsk.i. J aśko W oronko. Pod P. znajduje się szkoła
Pryjma 1.) dwór w DobrowIanach, pow. wiejskich ekonomów, założona przez ks. Ko-
stryj ski. 2.) P. al. Pryma, grupa domów ozubeja. Pryłuclci powiat ma na przestrzeni
w :Mikołajowie, pow. żydaczowski. 2840'7 w, kw. 146,690 mk. Powierzchnia
Pryki, wyspa na jeziorze Łańskiem, w pow. równa, tylko w stronie północnej wzgórzysta,
olsztyńskim, grunt urodzajny, czarnoziem, najgłówniejsza
Prykladniki, wś nad Stochodem, pow. piń. rzeka Udaj. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem
ski, w 2 okr. pol. lubieszewskim, gm. Chojno, i hodowlą, bydła a zwłaszcza koni. J. Krz.
przy grobli wioda,cej ze wsiSińczyc do wsi Pryłuki al. Przyłuki, W8 nad Miranką" pra-
Newla, ma 25 osad; miejscowość nizinna i wym dopływem Uszy niemnowej, pow. nowo-
płaska, łą,k niezmierny obszar. Lud trudni liię gródzki, w 4 okr. pol. mirskim, gm. Mir, ma
głównie rybactwem, suszeniem ryb, raków i 22 osad pełnonadziałowych; grunta bardzo u-
flisactwem. rodzajne, miejscowość bezleśna, mocno falista.
Prykula, zaśc. w Inflantach polskich, o 2 PI'YD1aki 1.) wś, pow, lidzki, w 4 okr. pol.,
w. od dworu warklańskiego. gm. Wasiliszki, okr. wiejski Szejbakpol, o 8
Prylejewo, sioło, pow. czauski, gm. Czau- W. od gminy a 47 w. od Lidy, 6 dm., 55 mk,
sy, ma 44 dm. i 256 mk" z których 10 zajmu- katol. (w 1864 r. 13 dusz re wiz.); należy do
je się tokarstwem. dóbr Niewisze, Aleksandrowiozów. 2.). P.,
P..ylepka, uroczysko na gruntach mka Try- zaśo., tamże, o 9 w. od gminy, 11 dusz rewiz.
pola, w pow. kijowskim. Prymasowskie Ostrowite, ob.Ostrowite.

Pry
Pry
115
Prymo1Vce al. Prymowiec, niem. Primocz al.lskiego wchodzą, wsie: P., Przewóz (Perewoz),
PrimsdQr!, weg. Prim6c, wś, hr. spiskie, pow. I Przystań, Osinówka, Kraśnica, Lachowszczy-
tatrzański, nad pot. płyną,cym od Szwabowiec zna, Długie (Dołgoje) i zaśc. Babiszcze, w o.
ku pot. Ganowskiemu, nie daleko toru dr. żel. g61e 111 dusz rewiz. włościan uwłaszczonych,
bogu!Dińsko-ko8zyckiej. W pobliżu leżą: Hor- Pryoma, WŚ, pow. niborski, na wzgórzu, 5
ka, Sw. Andrzej, Kiszowce, Mikluszowce i klm. na północ od granicy królestwa polskie-
Widernik. WŚ ma 12 dm.. 82 mk. Słowaków go, po lewej stronie traktu bitego z Działdo-
(1880 r.). Par. łac. w Szwabowcach; według wa do Lidzbarku, st. poczt., tel. i kolei żel.
szem. dyec. spiskiej z r. 1876 było 60 rz,- Działdowo, 8 klm. na wschód odległa. P, ist-
kato!., 2 ewang., 3 nieunit., razem 65. Obszar J niała już r, 1437 i należała do miasta Dział-
obejmuje 319 są,żni katastr. kw. Są,d pow. dowa. Ad. N,
w Spiskiej Sobocie, urz. podatk. w Kieżmar. Pryparne, foL, pow. borysowski, od 1822
ku, st. poczt. Horka. Br. Ou. r. własność Malczewskich, ma 6 włók. A. Jel.
Prymusowa Wola, WŚ, pow. opoczyński, Prypeć, po białorusku Prypsó (wyraz bia-
gm. Janków, par. Sławno, odl. od Opoczna 7 łoruski prypadi znaczy miejsce przepadziste,
w, ma 28 dm., 306 mk. W 1827 r. było 20 bagniilte, oparzyste), rosa. Pripiat', u latopis-
dm., .154 mk. Według reg. pobor. pow. opo- ców i kronikarzy (Strykowski) Perepecz al.
czyńskiego z r. 1577 wś Wola Primuschowa, Perepieaa, łaciń. Perepetu8, w mowie fiii!aków
w par. Sławno, własność Piotra i Mikołaja podobno Trypiać, rzeka poleska, prawy do-
Primusów, miała 9 łan., 4 zagr. z rolą (Pawiń- pływ Dniepru, do którego uchodzi w pobliżu
ski, Małop., 291). W 1871 r. fol. P. Wola Czarnobyla. P., mają,c przeważnie charakter
rozl. 1381 mr.: gr. Ol'. i ogr. 536 mr., łą,k 110 rzeki bagnistej, w biegu swym przez niziny
mr., pastw. 138 mr., wody 5 mr., lasu 561 poleskie wielokrotnie rozdziela się i rozgałęzia
mr., w osadaoh 2 mr., nieuź. 29 mr.; bud. mur. na liczne ramiona, które następnie ł!JJcza, się
3, z drzewa 12; las nieurządzony. WŚ P. Wo- znów z sobą" przyczem kilkakrotnie zatraca
la os. 31, z gr. mr. 272; wś Grą,żewice os. 17, swą nazwę i przybiera zupełnie inną" jak Pa-
z gr. mr. 236. Br. Cli. rok, Strumień, Stochod i in., w skutek czego
Prynczyce, dobra, pow, słonimski, w 4 śledzenie głównego koryta jest bardzo utru-
okr. pol., gm. Rogotna, o 26 w. od Słonima. dnionem a nawet miejscami niemożliwem.
Prynkowo, 1710 Prynka, niem. Prinkowo, Z tego tez powodu wszystkie dotychczasowe
dawniej pewnie P,'oenken, fol. do Rybna nale- opisy tej rzeki grzeszą, brakiem jasności, czego
żący, pow. wejherowski, st. poczt. Rybińska i w naszej pracy niepodobna było uniknąć.
Karczma, odl. 2 1 /, mil. od Wejherowa. W 1871 P. bierze począ,tek pod wodnym działem euro-
r. 3 dm., 40 mk. pejskim, który ją, odgranicza w krai!lie jej
Prynowo, wś na pruskich Mazurach, pow. źródłowisk od doliny Bugu (o 20 w.), w po-
węgoborski, st. poczt. i tel. W ęgobork. Wieś bliżu mka Szacka w pow. włodzimierskim gub.
spolszczała. Wielki mistrz Paweł v. Rusdorf wołyńskiej, pomiędzy wsiami Hołowno a Sta-
nadaje Janowi Krause, Marcinowi, synowi ra Huta, w okolicy leżą,cej na krańcu kredo-
Pietrasza, Pawłowi Schuler, Pawłowi Knorr i wych formacyi Wołynia, która z wyższego
Tomaszowi, synowi Pietrasza, na prawie cheł- poziomu spadając ku Prypeci, wodami swami
mińskiem 60 włók we wsi Primsdorf, z wyż- zasila małe pojezierze. P. powstaje z połą-
szem i niższem sądownictwem i obowiązkiem 1 czenia kilkunastu (do 15) błotnistych rucza-
służby zbrojnej od każdych 15 włók; 6 lat jów, wypływają,cych z błot i niewielkich je-
wolności. Dan w Gierdawach w pią,tek przed zior. Zaraz na poozątku zasila P. od strony
św. Piotrem w okowach r. 1435. W. m. Mar- południowej kanał na 10 wiorst długi, odpro-
cin Truchses zatwierdza r. 1484 powyższy wadzają,cy wody rz, Wyż wy, a nieco wyżej
przywilej Maroinowi i Jerzemu Floryanom, rz. Turya od prawego brzegu. Płynąc w kie-
braciom, 1erzemu Rusinowi (Reusse), Nikla, runku płn.-zachodnim łąkami oparzystemi, po-
azowi :Miłkowi, Jakubowi Schmidt i innym niżej mka Ratna (w pow. kowelskim) rozdzie-
mieszkańcom prynowskim.Jan Pusz, ssta wę- la się na wiele drobnych i wązkich odnóg,
goborski, podaje r. 1547 do wiadomości, że Ja- tworzących znaczną ilość o,trowów. Pod wsią
kub Kózka (Koschka) z Prynowa i jego zięć Niewier tworzy całą sieć odnóg i tu z prawej
Michał Gierawski sprzedali Krzysztofowi, soło strony przyjmuje obfitą, strugę, prowadz\cą
tysowi z Nowej Wsi, 5 włók za 167 1 / , grzy- wody poblizkiego wielkiego jeziora Białe. Na-
wien. Ad, N. stępnie zwracają,c się coraz bardziej na wschód
PrYlJta, wś i dobra nad rz. Narocz, pow. i zebrawszy wszystkie odnogi w jedno koryto,
wilejski, w 2 okr. pol., gm. Wilejka, okr. rozlewa się szeroko pośród bagnistych błoni i
wiejski Pry n ta, o 9 W. od gminy, ma 6 dm., pod wsią, Wieszły tworzy staw. Przyjmuje
78 mk. prawosł. (w 1864 r. 22 dusz rewiz,); tu od prawego brzegu strumienie wypływa-
właaność Skirmuntów. W skład okręgu wiej- ją,ce z bagien Stoleńakich; O' 3 w. poniżej obra-

116
Pry
Pry
ca młyn. Dosięga gub. grodzieńskiej, przy- niec z Pinska do Płotnicy i upłynąwszy z tego
czem podzielona na odnogi przyjmuje od lew. miejsca około 10 w. i oddzieliwszy na krótko
brzegu rzkę Krywicę i na przestrzeni 4 w. wprzód prawe wl\zkie ramię, łączy się w oko-
stanowi granicę pow. kowelskiego i kobryń- licy wsi Berezcy z korytem pochodzl\cem od
skiego. Następnie wchodzi w pow. piński,na zlania się Jasiołdy, a jak inni chcą, Piny ze
samej granicy którego, przyjąwszy od lewego Strumieniem, płyną.cem od Pińska. Do tego
brzegu rzkę Zagłuszeczie, przy ujŚalU jej obra- miejsca P. przerywana okolnemi licznemi od-
ca młyn. O 3 w. poniżej dzieli się na dwa nogami, przybierała odmienne nazwiska., odtąd
ramiona: lewe, zasilone rzka. Rozsocha" i pra- zaś aż do ujścia nazwa jej już się nie zmienia.
we, przybierają.ce rzkę Breszczę. Ramiona te Rzeka ma i odtąd aiągle kierunek wschodni
łączą się na krótko pod wsia.. Oyr, w okolicy aż do Mozyrza, poczem zwraca się na południe.
wsi Łachwicze, by się rozdzielić ponownie i Kotlina Prypeci nieprzejrzana, błotna, zarosła
potem znowu po przebiegu trzech wiorst zlać jest nadzwyczaj bujną, trawą" sitowiem, łozą,
się w punkcie przejścia przez rzekę traktu a niekiedy dziewiczymi lasami; koryto zaś po-
pocztowego pińsko _ rowieńskiego. O kilka rozdzielane na mnóstwo odnóg, tworzy mno-
wiorst poniżej tego traktu P. zbiera swe wo- gość ostrowów, zatok i jezior, które są, nie.
dy w dużem jeziorze Lubiaź, pod wsia. t. n. zmiernie dogodne dla rozpładzania się ryb i
Za Lubiaziem, pod wsią ChociuD, rozlewa się przemysłu rybnego. Prąd wody z powodu
w jezioro z kilku wyspami; do tego rozlewu szerokości kotliny rzadko się zbliża do brze-
dopływa z prawej strony ramię Stochodu. Da- gów' mało zasiedlonych. Poniżej Berezców w o-
lej P. rozdziela się na liczne odnogi, zwłaszcza brębie pow. pińslHego, z obu strou wcale nie
pod wsią. Swałowicze, kędy tworzy rozlew ma osad zamieszkałych. W granicach pow.
jeziorny, zasilony z praw. strony wodami rze- mozyrskiego znajduje się 38 miejsc zasiedlo-
ki Stochodu. Za Swałowiczami podzielona na nych nad brzegami, w odległości naj wytej 2
koryta, dą.ży pod mko Nobel do dużego jeziora wiorst od kotliny, mianowicie z lewej strony:
t. n. Począwszy od Chociunia do Nobla, około Borek, Laskowicże, Dereszewicze, Hołubica,
20 w., nosi nazwę Parok al. Paroh. Przed No- Wyszałów, Turek, Makarycze, Petrykow
blem oddziela lewe koryto, które płyną.c na (mko, około 500 osad), Biełki,Biełanowioze,
płn,-wschód, rozlewa się pod wsia.. Omy t w je- Nowosiołki, Oc irki, Mioury, Końkowicze, Bah.
zioro zwane Osady. Z jeziora tego wypływa- rymowicze; z prawej strony: Wiereśnioa, Za-
ja,oa odnoga prawa łączy się z jez. Nobel, lewy piaseczno, Zajatele, Turow (mko, przeszło 500
zaś prąd po za Omytem, podzielony na kilka osad), Czernicze, Pohost, Piererów, Śniadyń,
koryt, płynie koło wsi Newel i Prykładniki, Mordwin, Mojsiewicze, Wiełwsk, Szestowi-
by się zlać ze Strumieniem. Z drugiej znowu cze, Bałażewicze, Skr)Thałów, Zechowicze, Ko-
strony, cała masa wody wypływająca kilku ściakiewicze, Zahorany, Łyczyżewicze, Irenki,
odnogami z jez. Nobel, zasilona od prawego Łanty, Telepuny, Mozyrz i Okuninki, W obrę-
brzegu rz. Wiesiełuchą, i Młynok, przybiera bie pow. rzeczyckiego 20 miejsc zasiedlonycb.,
nazwę Strumień. Prąd ten Strumienia pomię mianowicie z lewej strony: Hrady, l.rewiese
dzy wsiami Siniczyce i Dubczyce tworzy cały (mko, około 140 osad), Obuchow8z(}zyzria, Ło-
szereg wysepek wśród licznych odnóg. Za mot, Tulgowicze, Łomacze, Orewicze, Krasno-
Dubczycami lewe rozgałęzienia łącza.. się w 0- sielie, Barszczowkaj z prawej strony: 6trelsk,
kolicy wsi Komora z ramionami płyną.cemi od Barbarów (mko, około 90 osad), Huta, Naro-
Newla i Prykładnik, prawe zaś ramię, odzy- wla (mko), Konotop, Karpowicze, Wiepry,
skawszy znowu nazwę Prypeci, znacznie zwę- Nadtoczajewka, Reżawa, Dówlady, Białosoro-
żone, zasila się pod fol. Golec z prawej strony ki. W obrębie powiatu radomyskiego, z lewej
rz. Nożykj następnie upłynąwszy 10 w, kotli- strony: Usowa, Krasne, Krywa-Hrada, Sta-
nlli, majł\Cą, prawe wybrzeże lesiste, a lewe rosieJie, Koiliówkaj z prawej strony: Beniów-
bagniśte, rozszerza swe koryto pod wsią Niań- ka, Katarówka, Rudnia, Szepielewicze, Sie-
kowicze i naprzeciwko wsi Para, przecięte sil- michody, Nahorcy, Kopacze, Lelew, Czarnobyl
nym prądem lewego ramienia rz. Styru, zwa- (mko) i Ocieszew w pobliżu ujścia, w okoli-
nego Prostyrń, zasila się dwoma lewemi odno- cach którego miała zajść krwawa bitwa Litwi-
gami Styru: Zadubie i Zalesie. Na przestrzeni nów z Tatarami, dowodzonych z jednej strony
około 32 w., począ,wszy od okolicy Dubczyc przez Erdziwiłła, w. ks. lit., z drugiej przez
do wsi l'ara, lud nazywa rz. Gniłą,Prypecią, wodza Kiejdana. W boju tym dzicz tatarska
a czasem Para. O 5 w, za pot. Zalesie, płyn,,- została pobitą. Z dopływów wymienimy te
cym od strony Styru, p, przyjąwszy z pra- tylko, które mają, ustalone nazwy. UchO'tizą,
wego brzegu główne koryto Styru, płynie koło 'do P. począwszy od Berezców w P()w. pińskim
wsi: Łopatyn i Koniuchy, a pod wsi" Hryw- z lewej strony: Bobryk i Onaj z prawej etro-
kowicze zasila się z prawej strony rz. Stubłą;' ny: Wietlica płynie na samej granicy pow.
następnie pod wsia,Wulwiczy przecina gości. pińskiego i mozyrskiegoj w pow. mozyułńm

Pry
Pry
117
z lewej strony: Smier6, Łań, Siteńka, Głucha.- mutowej (ob. Polesie). Zna.czne wzniesienia.
Łań, Słucz, Skrypica, Utwocha, Bobryk (dru- gruntu W okolicach Mozyrza widniej" i na
gi), Ptycz, Tremla, Ippa. i Nienacz; z prawej przestrzeni ci"gna,cej się kilkunasto-wiorsto-
strony: Horyń, Stwiga, Swinowoda,Uborć, wym pasem, ()d strony zach.-połudn. na płn.-
Buklówka, Prudek; w pow. rzeczyckim, z le- wschód, pomiędzy błotami, mianowioie: od lu-
wej strony: Da.marka, Uniej, Sudziłówka; rawicz a.ż pod Brahin, mil możo siedm. Okoli-
z prawej strony: Narowla.nka, :My twa, Sł- ca tedy Mozyrza i Jllrewicz jest tylko pun-
weozna, Kostrówka; w powiecie radomyskim ktem kulminacyjnym tych wysokości, przez
z lewej strony: Brahinka i Teresica.; z prawej które przedarły się niegdyś wody kotliny
strony Uż pod Czarnobylem, o 20 w. od uj- obecnego Polesia, toruja,c sobie drogę do
śoia Prypeci do Dniepru. Długość biega rzeki Dniepru. Głębokość rzeki bardzo rozmaita i
w zakrętach obliczają, na 770 wiorst; z tej często się zmienia po powodziach. Zdarzają
liczby przypada na gub. wołyńską, 89 w., na się nawet mielizny, a tuż obok kilko-sążniowe
gub, mińska" t. j. od granicy pow. kobryń- głębiny; nadto do niedawna jeszcze główne
skiego do Białosoroki ozy li do granicy pow. koryto było zawalone olbrzymimi dębowymi
radomyskiego 551 w., wreszcie na guber. ki- pniami, które w czasie obniżenia się poziomu
jowsklll 70 w. Powiaty: piński i mozyrski wód w posuchę, nadzwyczaj utrudniały spław
przeoięte Sili Prypecią przez pół. rzeczycki wszelki; wszakże od lat kilku niedogodność
w ozęści i z tego powodu komunikacya bardzo ta usu wa się przedsięwzięciem, kosztem rZllldu,
jest utrudniona, zwłaszcza w czasie powodzi, prac ka,na1izacyjnych pod kierunkiem generała
kiedy szerokość wód rozlanych dochodzi nie- Józefa Zylińskiego i inżyniera Franciszka Da-
maI 15 w. Poziom wody wtedy bywa tak niłowicza, a ta czynność dała już znakomite
wysoki, że w miejscach gdzie się latem kosi rezultaty dla handlu. Teraz po P. pływają,
trawa, przepływają, swobodnie duże statki. swobodnie nie tylko mniejsze statki ale i pa-
:Naj szersze rozlewy na wiosnę bywają pomię- rostatki , dochodza,ce do Pińska. SzerokoM
dzy Berezcami i Turowem, 'Ytedy wysokość rzeki przy normalnym poziomie rozmaita. Od
wód dosięga po nad stan normalny do 19 stóp. punktu zlania się wód Jasiołdy i Strumienia
Spadek wód P. jest bardzo nieznaozny i po- do ujśoia Słuczy, P. miewa od 20-35 są,żni,
dług tablicy podanej przez inżyniera Choro- pomiędzy Słuczą i Mozyrzem do 60 sążni; ni-
szewskiego (Poszukiwania geologiczne doko- żej 100 są,żni, a przy ujściu od 150-200 są-
nane na Polesiu, Pamiętnik fizyogr., I, 128) żni i tam ma dno już twarde. Ze statków kur-
wynosi na przestrzeni 579'3 klm., od Pińska sują,cych po Prypeci, oprócz parostatków, wa-
do ujśoia, zaledwie 37'57 mt., czyli że przecię- żniejsze: barki bez masztów, podnoszą,ce do
tny spadek na całej przestrzeni = 0'0000641. 20,000 pudów. Chodza, one z towarem na "niż"
Brodów na Prypeoi nie ma prawie a to w sku- do Chersonu i Kremieńczuga, lecz już nie
tek bagnistego dna i brzegów w trzęsawi- wracają, i tam zwykle bywają sprzedawane
skach. Przeprawy, mianowicie promy, znaj- na drwa; te zaś barki, które mają, maszty, pły-
duja, się: na gościńcu wiodącym z Dawidgród- wają, z "niżu" i w górę Prypeci, Berliny,
ka do Łachwy, pod Tu).'owem, pod Petryko- podnoszą,ce do 12,000 pud., pływają na "niż",
wem, piJd Mozyrzem, pod Kimbarówka" pod ja.k niemniej za pośrednictwem kanału Bug-
Barbarowem, wreszcie na gościńcu pod Dow- skiego w górę aż do Warszawy lub przez ka-
ladami. Mosty znajdują, się: na gościńcu pocz- nał Ogiński do Niemna. Półbarki pływają, po
towym z Pińska do Równa, w pobliżu mka Prypeci, Dnieprze, systemie Ogińskim i Bug-
:&u.biaż, tudzież dwa mosty i dwa promy przez skim. Oprócz tych statków są. jeszcze tak
odnogi, na gościńcu małym z Newla do Mo- zwane: obiniaki, łodzie, ozajki i szuhaleje,
rocznej, a niedawno przybył most żelazny na podnoszą,ce od 150 do 500 pudów. Na "niż"
kolei baranowicko-rowieńskiej, w okolicy uj- z pow. pińskiego i mozyrskiego spławia się:
śCla Bobryka. Położenie brzegów Prypeci cho. drzewo okrętowe, dziegieć, smoła, klepka, ró-
ciat w ogóle nizinne, ma jednak i rażą,ce wy- żne przeróbki materyałów leśnych, kamienie
ją,tki. Od wsi Zahoran, o 14 w. od Mozyrza i wódka. Z powrotem statki zabierają. prze-
położonej, brzeg prawy coraz się podnosza,c ważnie sól i zboże, jakowe produkta z portów
formuje wysokie, malownicze wzgórza, nawet Prypeci rozwoż<\ się wozem w głąb kraju, lub
urwiska ska.liste, parowy i jary, które ciągna, transportują, dalej wodą. Portów sztucznych
się pasmem do 3 w. szerokiem o 25 w. po za na Prypeci nie ma wcale; naturalne zaś naj-
Mozyrz, mianowicie do okolic mka Barbarowa. ważniejsze: w Mozyrzu, Petrykowie i Turo-
Lewy brzeg od Mozyrza też się piętrzy wzgó- wiej inne mniej ważne: pod Zahoranami, Skry-
rzami, aczkol wiek niższymi i po kilkowiorsto- hałowem, Sielcem, Strelskiem, J urewiczami,
woj przerwie znowu się podnosi pod mkiem Barbarowom, NarowIą" Łomaczom, Białosoro-
1urewioze. Urwiska skaliste na brzegu pra- ką, Dereszewiczami, Laskowicza.mi, Końkowi-
wym stanowią, ciekawe wysta,pienie gliny ma- czami, Białożewiczami, KOBciukiewiozami i

118
Pry
Czarnobylem. W ozasie spławu statki poru-
szają się za pomooą szostów, długich drągów,
kierunek bowiem za pomooą żagli bardzo jest
trudny z powodu ozęstyoh zakrętów koryta,
prawie pod prostym kątem. Statki przy zwy-
kłym stanie powietrza przepływają dziennie
do 40 wiorst z wod/ł, przy wietrze zaś niepo.
myślnym do 15 wiorst. Z obserwacyi lO-le-
tniej obliozono, że P. zamarza około 9 gru-
dnia, lody puszczają, około 25 marca. Rybo-
łóstwo stanowi jedno z nie wyczerpanych bo-
gaotw Prypeci; najgłówniejsze w okolicach
Turowa, tudzież przy ujściu rz. Sławecznej,
kędy przed puszczaniem lodów ryba się gro-
madzi w zwartej masie i często ją, łowią dzie-
siątkami tysięcy pudów. Z ryb poławiają się:
jesiotry, sterle, sandacze, szczupaki, miętusy,
okonie, liny, leszcze, karasie, podleszcze, pło-
cie, jazie, głównie, biełuhy, wierozuby, wjuny
i inne. Raków moc nieprzeliczona i one też
się łowią przez mieszkańoów, gotują a wy-
łącznie suszone szyjki stanowią, nawet przed-
miot handlu wywozowego za granicę. Ryba
znowu turowska zalega wszystkie rynki kra-
jowe w porze zimowej. Niedawno pobudowa-
ne koleje żelazne ułatwiają bardzo transporty
ryby z Prypeoi do Warszawy i w inne miejsca.
O przypuszczalnej hypotezie uformowania się
Prypeci z wód zalegających w przedhistorycz.
nym czasie kotlinę dzisiejszego Polesia, oraz
o stosunkach geologicznych i przyrodniczych
doliny Prypeci ob. art. Polesie (t. VIII, str.
579 - 587). Opisywali Prypeć: Kazimierz
Kontrym (w Exkursyi 1829 roku); Sztuken-
berg (w t. 3 Hydrografii Rossyi); Zieleński
(w t. I opisu mińskiej gubernii, str. 155-
212); Rewiński Stanisław (w t. 3 Enoykl. Rol-
nictwa, str. 305). Aleksander Jelski.
Prypiatka, wa,zka odnoga Prypeci, w pow.
pińskim, w obrębie gminy plotnickiej, tworzy
wyspę nizinną i lesista;, przeszło na 8 wiorst
długą, i na 5 w. szeroką" pomiędzy wsiami Bie.
rezcy i Stachów. Odnoga zata.cza podłużne
półkole na przestrzeni 10 wiorst; w połowie
biegu .przyjmuje od praw. brzegu rzkę Płot.
nicę. A. Jel.
Prypieczyn, wś, pow. czerykowski, gm.
dołżańska, ma 41 dm., 225 mk., z których 10
zajmuje się stolarstwem, 2 bednarstwcm; wła-
sność ks. Oboleńskiego. Posiada młyn wodny
i folusz.
Prypir 1.) góra lesista, wznies. 1068 mt.,
w południowej stronie Zubrzycy, w pow. tur-
czańskim, nad pot. Czernoszowym, dopływem
Rybnika zubrzyckiego. 2.) P., góra 916 mt.
wznies., w pow. turczańskim, na obszarze gm.
Husne, Por. Czernosz6w, Husne, Łabyci6wka.
Pryporec, domy w Mikuliczynie, pow. na-
dworniański.
Pry
Pryputeóka, rzeczka wpadająoa do Hory-
nia, płynie pod Pryputniami.
Prypqtnie, wś i fol., pow. zasławski; fol.
należy do zasławskiego klucza dóbr sławuc-
kich.
PrYI'ub, las do wsi Kosikowieo nale*ący,
pow. uszycki.
Prysa, rzeczka w pow. lidzkim, w par.
Iszczołna.
Prysa, ob. Tałałaje, pow. berdyczowski.
Prysaka al. Prisaaa, także Presaaa, niem,
Eisenau. Do szczegółów podanych pod nazwą
Eisenau dołą,czamy: Jestto osada hutnioza, leżą,
ca śród doliny górskiej, wznies. 560 mt., na
lewym brzegu Mołdawy, w pow. i obw. sąd.
kimpoluńskim, między Kimpolungiem a Wa
mą" z którą, tworzy jedną, gminę. Od płn.-zach.
wznosi się szczyt Tomnatyk (129 mt.) i Run-
cu-Presaca (1137 mt.) a od płd.-wsohodu
szczyt Magóra (1085 mt.). W r. 1869 było
122 dm., 705 mk.; w 1880 r. 137 dm., 775
mk.; katol. 159, hr. 13, innych wyznań 602
(przeważnie protest.). Co do narodowości było
Niemców 770, Rusinów 2, Rumunów 3. Szkoła
ludowa jednoklasowa. Własność gr.-orm. fun-
duszu religijno St. poczt. Wama. Przy drodze
z Wamy do P. wznosi się kolumna z piaskow-
ca na pamiątkę zwycięztwa odniesionego w
1716 r. przez wojewodę :Michała Rakowiozę.
Od strony połud. jest napis w języku woło..
skim: "Ja Michał Rakowicza, wojewoda i ksią,-
ze oałych Multan. W r. 1716, w trzeoim me-
go panowania, wiodła wojnę Porta Ottomań-
ska z Niemcami", dalsze słowa nieczytelne.
Na wschodniej stronie kolumny: "Połą,czeni
z niewielu Niemcami usiłowali Wołosi, Wę-
gry i inni ze Serbii nasze stołeczne miasto
Jassy zdobyć i nas w niewolę pojmać, oałe
miasto opanować, jak to dawniej z wojewodą, Mi,
kołajem Maurdkordata, księciem Wołoszczy-
zny, uczynili. Jednakie za wolą, i pomocą, Bo-
ga szczęśliwie ioh zwyoiężyliśmy a trupy ioh
w jeden stos złożyli. Na pamiątkę tego kaza-
liśmy ten krzyż oraz studnię postawić". Dal-
sze wiersze nieczytelne. Ze strony płn.: . Ta
kamienna kolumna była wzniesioną, gdyśmy
przez góry Mestekanestie i Suohardo do Wę-
gier koło Rodny wkroczyli. Stąd wyruszy-
liśmy wraz z hanem, dowódcą wielkiej liczby
Tatarów do Bystrzyoy, wszędzie zebraliśmy
wielką, zdobycz, wszystkie włości obróciliśmy
w perzynę, tylko jedno miasto ocalało, skąd
powrócili Tatarzy do Marmorosz..... a Tatarzy
ponieśli wielką klęskę". N astr. zach.: "Pod
wodza, J ordaki Kantakuszenos, dowódzoy :Ma-
gazonów." Reszta zatarta. Br. Gu,
Prysakowe, domy w Czyżowie, pow. zło-
czowski.
Prysiew, ohutor, pow. lipowiecki, w po-
bliżu Zarubiniec.

Pry
Pryska góra, w pow, lwowskim, 363 mt.
wznies., w płd.-zach. stronie Winnik, a w po-
łudniowej stronie tak zw. Wielkiego Lasu,
nad Czyszkawskim potokiem (ob. t. V, 549).
PryślJiak, lesiste wzgórze, 233 mt. wznies.
(znak triang.), w płn.-wschod. stronie Rudy,
pow, brodzki.
Prysno, wś cerkiewna, pow. rohaczewski,
gm. Dudycze, ma 142 dm. i 791 mk., z kró-
rych 3 zajmuje się krawiectwem, 2 szewc-
twem, 7 wyrobem wozów, sań i t. p., 5 be-
dnarswem, 70 obróbką, materyałów lcśnych,
1 kowalstwem.
Prysow(:e, ob. Presowce.
Prysówka, dawniej Spr!Js6wka, wś, pow.
uszycki, leży niedaleko Mukarowa.
Pryśpierka al. P,'yśpieuka, mały foL nad
kotliną, l'Z. Essy, pow. borysowski, w 1 okr.
pol. chołopienickimj miejscowość dość od.080b-
niona, grunta lekkie, łą,k dużo. A. Jel.
Prystań 1.) mały zaśc. n:1.d rz. Sergut, pow.
boFysowski, przy drożynie z Załaz do Damze-
rewiez, ma 2 osady; miejscowośc odosobniona,
nizinna. 2.) P. Hara, uroczysko flisackie nad
rz. Oressą, pow. bobrujski, prawie na pół od-
ległości pomiędzy wsią, Horki i mkiem Lubań.
W tem miejscu Oressa, rozdzielona na dwa ra-
miona, tworzy wyspę i ma brzegi stałe.
Prystromy, wś nad rz. Usiazą. dopł. Du-
braw ki, w płn.-wsch. części pow. mińskiego,
w l okr. pol. derażańskim, gm. Ostrożyce, ma
7 osad; miejscowość nieco falista, dość leśna,
łą.ki dobre. A. Jel.
Prystup al. Na Prystupie, fol. na obszarze
dwor. Monasterka Brodzkiego, pow. brodzki.
Prystupowszczyzlla, wś nad bezim. do-
pływem Ussy, pow. miński, w 3 okr. pol. koj-
danowskim, ma 15 osad; miejscowość wzgó-
l'zysta, ale małoleśna. ..4. Jel.
Prysucha, jezioro w dobrach Kublicze,
w pow. lepeIskim.
Prysy, dwór, pow. rossieński, par. bet y-
golska, własność J anczewskiego.
Pry synek, wś i dwa folw. u wierzchowin
Niemna, pow. ihumeński, w l okr. pol., gm. i
par. katol. użdzieńskiej (jeden z fol. leży po
drugiej stronie Niemna, w gm. Pereszewska
Słoboda.). WŚ ma 28 osad pełnonadziałowych;
miejscowość lesista, grunta lekkie, łąk dużo.
Folw., niegdś własność Bułharynów, będą,c
pó*niej w posiadaniu róinych osób, od drugiej
ćwierci bieżącego stulecia należał do Mirkow-
skich. Dobra P. w 1628 r. należały do Jana
Bułharyna i małżonkl jego Hanny, i podług
spółczesnego inwentarza obejmowały wsie: P.,
Zabłocie, Switajłówkę i Choromyckie, w któ-
rych 96 gospodarzy, osiadłych na 55 włókach,
robiło pańszczyznę; na 29 włókach byli czyn-
szownicy, płacący po d wie kopy groszy z każ-
dej włóki. Inwentarz roboczy włośl}ian "cia-
Pry
119
hłych" składał się z 192 wołów i 54 koni.
Wś P. miała wtedy 22 ciahłych gospodarzy,
nadzielonych 13 włókami; posiadali oni 47 wo-
łów roboczych i koni. Czynszownicy w P.
siedzieli na..9 włókach, We dworze dom mie-
szkalny z brusów, posiadał 4 duże izby, al-
kierz, komorę, komnatę z kominem dużym, 3
pi wnice murowane, piece z kafli zielonych,
drzwi, okna i futryny stolarskiej roboty z 0-
kuciem pobielanem (sic), niektóre podłogi
z drzewa lipowego. Były nadto obszerne ofi-
cyny, stajnie, stodoły i guma, a cały dworzec
okolony ostrokołem ("ostrogiem"), miał bramę
wjazdową zamczyst&, z obszernem mieszka-
niem na górze. Obok był młyn na Niemnie i
5 stawów rybnych. Domin. zbierało do 1000
wozów siana. W 4 poletkach zasiewano 04 70
-90 beczek oziminy; zbierano do 1500 kóp
żyta; jarzyny prawie drugie tyle, Dochód
z czynszów i arend wynosił 171 kóp, Miocłu
przaśnego i innego z danin otrzymywano rocz.
nie 120 kamieni. Włościanie obowią,zani byli
do następują,cych powinności z każdej włóki:
a) ouć dwa dni w tygodniu tylu parami wo-
łów, ile ich miał g08podarz, a oprócz tego da-
wać przez dwa dni z chaty po jednej sosio
(sic); b) latem do żniwa, do siana i do plewi-
dła po czterech pieszy ch przez dwa dni w ty-
godniu; o) zim" po d wa dni w tygodniu, po
d wóch pieszych z czem każą,; d) pod wodę kon-
ną, wszystkim koleją., gdzie. każą, bez ograni-
czenia; e) stróżą, dawać wszystkim koleją, do
d worUj f) prząść we d worze 4 razy przez zi-
mę; g) lnu dać dziesią,tek; h) chmielu dać ka-
mień; z) kapłonów do kapłonienia co rok dwu;
k) jaj 20; l) gęś jedną,; ł) zyta mi(uy miń-
skiej beczkę jedn; m) owsa takiej:i..e miary
beczkę jedua,; n) łyka lipowego "wiosło" je-
dne; o) łuby lipowe dwa; p) miodu z ulów i
z barci połowę (z archiwum A. Jelsldego w Za-
mościu). Obecnie, po odseparowaniuwlościall,
jeden z folw. ma około 34 1 / 2 włók, a drugi
około 50 włók, A. Jel.
P.ryszczanówka, ob. Midz!Jrzecdca.
Pryszczowa Góra, ko1., pow. lubartowski,
gm. Samoklęski, par. Krasienin, ma 27 os.,
862 mr., 249 mk. (1886 r.). Powstała na. ob-
szarze dóbr Krasienin.
PryszDlonckie Bobyle, wś, pow. kowień-
ski, w 2 okr. poj., o 77 w. od Kowna.
Pryszmonty 1.) wś, pow. rossieński, par.
betygolska. 2.) P., wś, pow. rossieński, par.
taurogowska. 3.) P., wś, pow. rossieński, par.
widuklewska. Dwór Sylwestrowicza, tamże.
4.) P., wś, pow. rossieński, par. żwingowska.
5.) P., wś, po w. kowieński, w 2 okr. pol., o
73 w. od Kowna. 6.) P., folw., pow. telszew-
ski, o 68 w. od Telsz o 5 w. od mka Kretyngi.
Pryszowice, niem. Preiswitz, Preischewitz, wś
kośc. i dobra ryc., pow. toszecko-gliwicki. Le-

120
Pry
ży nad rz. Kłodniclł, odl. 1 mil. na płd.-wschód
od mta powiat. Posiada kościół par., kaplicę
omentarnlł, szkołę kat., szpital na 3 ubogich,
fundacyi dawnego dziedzioa Pryszowskiego,
W 1861 r. wś miała trzy młyny "Wodne, 21
gospod., 15 półgospod., 18 ogrodz., 11 pół-
ogrodz., 5 komom. z rollł i 8 bezrolnych. Ob-
szar ziemi wynosił 1000 mr. Dobra ryc. miały
1642 mr. obszaru (1300 mr. roli, 100 mr. lasu)
i składały się z folw. Briegerhof, Miserauer-
hof, Oberhof i Maczeborniahof. Ludnoś6 ogólna
wynosiła 1066 dusz (5 ewang., 13 żydów)
w 127 dm.
Prytoczyłówka, rzeczka w pow. kanio w-
skim, dopływ rz. Rosi, do której uchodzi
w Bohusławiu,
Prytwice, niem. Prittwitz, kol., pow. klucz-
borski, założoną, została w 1777 r. na obszarze
skarbowego folwarku, tworzy z przyległą kol.
St'einberg jedną' gminę, mająca, 370 mr, obszaru
i 180 mk. (33 katol.),
Prytyka 1.) wś nad rz. Ippa" dopł. Prype-
ci, pow. bobrujsld, w 2 akr. pol. paryckim,
gm. Ozernin, ma 5 osad; grunta lekkie, łą,k
dostatek. 2.) P., własność ziemska, w pow.
borysowskim, od 1858 r. należy do Zyżniew-
skich i razem z osadą Swiderszczyzna ma 5 1 /,
włók, 3.) P., karcz., pow. ihumeński, przy
gościńcu pocz. z Klinka ku Ihumeniowi, o 1 w.
od W ołmy w stronę Rudni, na obszarze wsi
Buda, własn. Homo1ickiego. 4.) P., wś, pow.
ihumeński, w 4 okr. pol. i gm. Puohowicze,
w pobliżu rz. Swisłoczy i wsi Turynia, ma 6
osad pełnonadziałowych; własność Estków,
później. Jodków; grunta i łąki dobre. 5.) P.,
zaśo. nad rz. Świsłoczą" pow. ihumeński, w po-
bliżu mta Łapicz, w 4 okr. pol. puchowickim,
gm. pohorelska, ma 6 osad; grunta szczerko-
we, urodzajne, łąki wyborne, miejscowość le-
sista. A. Jel.
Prytyka, wś nad rz. Konełą, pow. humań-
ski, na pograniczu pow. lipowieckiego, ma
602 mk. pl. ob. i wraz ze wsią, Pieniążkowo
3051 dzies. gruntu. Cerkiew p. w. św. Łuka-
sza, drewniana, wzniesiona w 1788 r. i uposa-
żona 36 dzies. ziemi. Do par. praw. należy wś
Pienią,żkowo. WłasnoEó Rusieckich. Dawuiej
należała do klucza humańskiego dóbr tulczy-
nieckich Szczęsnego Potockiego.
Prywał al. Przewał, część Ciemierzyniec
w p'ow. przemyślańskim.
Prywałówka, ob. Prewalówlca.
Prywatna 1.) Podoba, ob. Podoba. 2.) P.
Ploslca, ob. Ploska 1). .
Pryweredów al. Perewred!l, wś nad Ikwą,
pow. dubieński, na zachód od mka Młynowa.
Podług rewizyi zamku łuckiego z 1545 r. wś
należała do Hryćka Pryweredowskiego, który
miał obowia,zek utrzymywania trzech horodni
w zamku łuckim. Jedna z tych horodni "opra...
Prz
wy: potrebujet, powyszyti i pomostu i d.....erej
i obmazati" (Jabłonowski, Rewizye, str. 35),
Ob. Pamiat. Kij. Arch. Kom., t. IV, cz. 2: 74,
84, 104; Arch. J. Z. R., cz. II, t. 1: 8, 9.
Prywietka, wś, pow. sieński, gm. Ulano-
wicze, ma 30 dm. i 126 mk., z których jeden
zajmuje się szewctwem, 2 wyrobem wozów,
sań itp.
Prywitów, wś, JPow. nowogradwołyński,
w gm. hordijowieckiej, ma 377 dusz włościan;
ziemi włośc. 856 dzies., ziemi dworskiej 2362
dzies.; własność Niewmierzyckich. L. R.
Prywitówka, wś i fol w., pow. piński, w 3
okr. pol., gm. Moroczne, ma 85 mk., ziemi
4758 dzies.; własność Terleckiego. KA. M.
PryżgilJY 1.) okolica szlach., pow. rossień-
ski, par. niemoksztyńska. 2.) P., wś, pow.
szawelski, gm. Gruźd,zie, o 19 w. od Szawel.
Pryżołonok, ruczaj na płd. krańou pow.
mozyrskiego, w obrębie gminy Skorodno, do.
pływa od lewego brzegu do rzki Zołon. A. Jel.
Przanowice, dawniej P. Wielkie i Małe,
folw., trzy kol. i OB. na.d rz. Mrogą, poW'. brze-
ziński, gm. Gałkówek, par. Brzeziny, odI. 5 w.
od Brzezin, tuż pod Koluszkami, st. dr. żel.
warsz,-wied. i dą,browieckiej. Pierwsza kol.
ma 31 dm., 299 mk., 578 mr. (567 roli), dwie
mniejsze 7 dm., 78 mr. Polw. l-y ma. 2 dm.,
23 mk., 182 mr., 2,gi zaś 2 dm., 2 mk. 399 mr.;
dwie os. (jedna zwana Kowalszczyzna) mają
2 dm., 16 ink., 48 mr. W XVI w. były ',tu
dwie części, ztąd Lib. Ben. Łask. (II, 400)
wie je "Przano wice duplex". Dziesięcina z ła-
nów kmiecych i fol warcz. szła dla plebana
w.Br.zzinach. Regestra pobor. z 1576 r. 'łfY-
m1emaJą tu obok małych' cza,stek, osadzonych
przez kmieci, przeważnie części szlachcckie bez
kmieci. P. Wielkie (major) mają 1 łan kmie-
cy i pustą karczmę należąca do sukces. Jakuba
Lasockiego a za to 7 czą,stek (pół, ćwierć i ós-
ma część łanu), na których niekiedy mieszkają,
zagrodnioy. Właściciele zwykle zwą się Prza-
nowscy. W P. Małych (minor) było tylko pół
łana szlach., na którym siedzia.ł kmieć, a za to
4 czą,stki (pół i ćwierć łanu) szlach. bez kmieoi
(Pawiński, Wielkop. II, 93 i 151). Br. Ch.
Przasnysz al. Prasn!lsz, w 1416 Prza8ni8oh,
1476 r. Prza8Bn!lBChs, miasto powiatowe gub.
płookiej, pod 53°0'9" szer, półn. i 38°37'3" dług,
wschod., nad rzka, Węgierką, odl. 84 w. od
Warszawy, 23 w. od Ciechanowa (naj bliższa
st. dr. żel. nadwiślańskiej) i 31 w. od Chorzej,
osady na granicy od Prus położonej. Połączo-
ny drogami bitymi z Mława" Makowem i Cie-
chanowem. Posiada kościół par. murowany,
kościół po-bernardyński, klasztor etatowy
felioyanek (11 zakonnic), szpital św. Stanisła.
wa na 35 łóżek, kościół par. ewangielicki,
prywatną, szkołę element. katol., szkołę ele-
mentarną, ewa.ng., szkołę aleman. żydowsklł,

Prz
Prz
121
szkołę rzemieślniczą, sąd pokoju okr. IV i sąd w istocie ludność musiała być znaczn/\ stosun-
gminny, należące do II okr. zjazdu sędziów kowo i zamo:ima., gdyż stwierdzają- pomyślny
w Płońsku, zarząd powiatowy, urząd mie.iski, stan miasta dane, zamieszczone w lustracyi
st, poczt. i telegr., 538 dm. (54 murow.) i 7074 z 1564 r, :Miasto samo miało wtedy 487 do-
mk. (3955 żydów) w 1880 r. Z zakładów mów a przedmieścia 202 domów. Piwowarów
przemysłowych istnieją tu: dwa małe browa- było 126, piekarzów 117, szeWCÓW 67. kuśuie-
ry, z prod. na 4344 rs., garbarnia (660 rs.), rzów 36, krawców 34, zdunów 22, kowa16w
dwie mydlarnie (1040 rs.) i fabryka cykoryi 14, kotlarzów 2, mieczników 6, złotnik l. Ko-
(1500 1's.). Oyfry te pochodzą z 1879 r. Dochód ronacyjnych pieniędzy dawano 20 zlp. a za
miasta w 1877 r. wynosił 13,317 rs. W 1858 wóz wojenny w czasie pospolitego ruszenia 21
r. miasto miało dochodu 2861 rs. a budowle u. zlp. 15 gr. Dane te objaśniają znaozenie tu-
bezpieczone od ognia ocenione były 130,580 rs. tejszego przemysłu dla okolicznej ludności:
Było wtedy 387 dm. (49 murow.) i 3843 mk. kurpiów z puszczy i drobnej szlachty zagono.;.
(1875 żydów i 74 niem0ów). Ostatni większy wej, zjej ciechanowskiego rojowiska. Ludnoś6
pożar w 1875 r. sprowodził zabudowanie ryn- leśna zaopatrywała się to w chleb, piwo, ko-
ku murowanemi jednopiętrowemi domami. Do żuchy, ludność rolnicza kupowała mięso, piwo,
miasta ptzylega P. wójtostwo nad rz. Węgier. ubiór zwierzchni, narzędzia rolnicze, mieoze,
ką, (należy do gminy Karwacz), ma 24 dm., garnki. Jarmarki i nabożeństwa dawały spo-
91 mk., 326 mr. obszaru, młyn wodny. P. ro- sobność do obfitej konsumcyi piwa przez licz-
zwój swój zawdzięcza położeniu na punkcie nie zbieraja;cą się okolicznll ludność. W XVI
zetknięcia się lesistej i bagnistej północnej czę- w. istnieją- aż cztery kościoły. W końcu XVI
ści ziemi ciechanowskiej, z jej południową, ży- w. zwiększaia;ce się zaludnienie puszczy, wy-
zna; i zaludnioną połową. Dwór książęcy, istnie- wołało rozdział ziemi ciechanowskiej na dwa
jl\CY na końcu puszczy, stał się zawiązkiem 0- powiaty: przasnyski i ciechanowski. P. odłl\-
sady, w której ludność puszczy żyjąca z prze- czony zl)stał od starostwa ciechanowskiego i
mysłu leśnego i ludność rolnicza z okolic Oie- tworzy odrębne starostwo. Odbywają się tu
chanowa, wymieniały swe produkty i zaopa- sądy ziemskie. W 1613 r. pożar zniszczył
trywały się w potrzebne przedmioty. Blizkość znac:!:ną część drewnianego przeważnie miasta.
granicy pruskiej nadała osadzie znaczenie po- Lnstracya z 1616 r. podaje: "Był przedtem
granicznęgo targowiska (handel wołami). "Kro- dwór (książęcy zapewne) niamały i mieska-
nik a. miasta Prasnysza", spisana po łacinie nia w nim dosyć, ale zgorzał. Miasto ma włók
przez jednego z bernardynów po 1585 r., po- 110, dych czynszowych 102, dawają, z każdej
daje, iż zawiązkiem osady był młyn na rzece na św. Marcin po gr. 42, owsa po korcy 7,
Węgieroe (w stronie płn.-zach. od miasta), kapłonów po 2. Przed laty trzema pogorzało
przy którym istniała bogata pasieka. Właści- miasto, dla czego mniejsza teraz liozba domów;
cielem młyna i pasieki był niejaki Prasnyk, znajduje się ich 404, pustych placów 262.
który za ugoszczenie ks. Konrada, zbłąkanego Jednak i z tych domów które są, czynszu żad-
na łowach, miał otrzymać szlachectwo, ajedno- nego nie płacą" na co prawa żadnego nie po-
cześnie książę założył na przyległym obszarze kazuia" jeno zWY0zaj dawny allegują. Z rze-
miasto. Przywiloj fundacyjny znajdował się mieślników żaden także czynszu nie płaci,
według kroniki w archiwum miejskiem, lecz szczycąc się dawnym zwyczajem........ Ogro.
spłonął w czasie pl)żaru miasta. Tym sposo- dów 201, w których prętów 783 1 /», z każdego
bem począ,tek P. sięgałby pierwszej połowy pręta na św. Marcin dają per den arios 3. Pi-
XIII w. W 1427 r. ks. Janusz obdarzył P. wowarowie zalewa,h na słód wedle ustawy
prawem chełmińskiem i uwolnił mieszczau od wojewodzej kor. 12, od kt6ryc-h we młynie
opłaty ceł i myta w całem księstwie. Przy- dawają wymiaru po 3 miary wirzchowate;
wilej z 1497 r., wydany przez ks. Konrada, których miar 6 w korzec jaki jest na ratuszu
stanowi, iż miasto przedstawiać ma trzech od urzędu wojewodzego ustanowiony. Z osob-
kandydatów, z których jednego wybierze na na dawają cechowego od słodu całego, który
burmistrza sam książę lub starosta książęcy. w sobie zamyka korcy 24 po groszu jednemu.
Wspomniana powyżej "Kronika" podaje szcze- Bywają, trzy jarmarki wywołane, dni targo-
góły świadczące, iż w cią,gu XV w. handel i we czwartek i sobota; biorą, od bydlęcia i koni
przemysł pomyślnie bardzo się rozwijały. 1st- per denar. 8, od owcy i kozy per den. 3; z 0-
niały w mieście liczne browary, fabryki sukna, sobna od kupców i szotów. Uczyni to targowe
handle win, złotnicy i inni rzemieślnicy, jar. na rok fi. 50. Jest jatek rzeźniczych 26, da-
marki ścią,gały kupców z Prus i dalszych stron dawają z każdej po kamieniu łoju, uczyni fI.
:Mazowsza. oprzedawano na nich bydło, konie 43 gr. 10, Z osobna. od rzeżników wieskich,
i rozliczne przedmioty. Ludność miasta miała którzy przyjeMżają, z mięsem w targi i jar-
dochodzić do 14,000. Cyfra ta jest zapewne marki, biorą, od każdegll bydlęcia wielkiego i
większą, znaoznie od rzeczywistej, jednakże małeo łopatkę, uczynią, fI. 30, Oło ziemne:

122
Prz
Prz
płacą od konia per gr. 1, od wołów per denar. ścioła, który został zamknięty a nabożeństwo
9, od owiec, kóz, wieprzów per den. 3, uczy. przeniesiono do kościoła bernardynów. Dopie-
nił. fi. 100. Gaj owe: mieszczanie, którzy się 1'0 w 1856 r. po odbudowaniu poświęcono i 0-
gajł. do puszoze na drwa leżące i sucho stojące, otworzono znowu starą świątynię. Nieudolna
daje każdy na rok owsa po korcu pod strych, restauracya zniewoliła do ponownej grunto.
dostawa się korcy 120, uczyni fI. 44. Ukazali wnej odbudowy w 1880 r. Prócz ścian wszy-
mieszczanie kwit na oddanie pieniędzy pod. stko dano nowe. Na dachu wzniesiono kopułę,
wodnych na każdy rok per fi. 15. Święcicki dano nowy sufit imitujący sklepienie, nowy
w "Opisie :Mazowsza" z początku XVII w. chór z organami, nOWI\ marmurową posadzkę.
(Kwartalnik Kłosów, I, 113) powiada: "Mia- Długość kościoła wynosi 96 łokci, szerokość
sto duże, ludne i sławne jarmarkami na woły. w nawie 23 1 / 2 łok. Prócz wielkiego są, tylko
Otacza je okolica żyzna, znajdziesz w niem dwa boozne ołtarze i przy kościele Sl\ dwie ka.
wielką taniość rzeczy ściągających się do po- plice murowane, sklepione, jedna M. B. Ró-
trzeb życi,,". Morowe powetrze nawiedzało żańcowe.i. a później św. Stanisława Kostki,
P. w 1604, 1623, 1628, 1652, 1658, 1667 i fundowana przez matkę świętego, Małgorzatę
1677 r. Epoka klęsk wojennych, niszczącyoh Kostkową, kasztelankę zakroczymska", i jej sy-
kraj od połowy XVII w., powstrzymała po- na Pawła, chora,ż. ciechanowskiego, druga Pię-
myślny rozwój miasta, które jednakże dzięki ciu Ran P. Jezusa. Te liczne pożary i odbudo-
żyznej okolicy, zamieszkiwanej przez pracowita, wy zatarły cechy pierwotne ostrołukowego
ludność, prędzej się podniosło ze swego upad- stylu. Dzwonnioa przy kośoiele czworokątna
ku. Za czasów pruskich (około 1800 r.) mieści przypomina dzwonnicę kościoła P. Maryi
się tu urząd powiatowy, sąd okręgowy, urza,d w Warszawie. Najstarszy dzwon ma datę
podatkowy, szwadron dragonów; miasto ma 11315 r. a trzy inne z 1747 i 48 r. Drugi ko-
235 domów i wznosi się według Holsche'go. ściół św. Ducha, mltrowany, wedle tradycyi
W 1807 r. ma, według Flatta, 1500 mk. i 240 równie starożytny j:.tk i parafialny, był praw.
dm., podczas gdy Pułtu'lk liczy 1300, Ciecha- dopodobnie kaplioa" a może i pierwotnym ko-
nów 800 a Maków 700 mk. Wyrazem zamo- ściołkiem parafialnym. Zrujnowany i opusz-
żności i znacznego zaludnienia miasta w prze- czouy, został odbudowany staraniem miejsco-
szłych wiekach Sl\ liczne kościoły i szkoły tu wego proboszeza w 1877 r. Trzeci drewniany
istniejąoe. Kronika klasztoru z XVI w. twier- kościołek św. Jakuba był właściwie kaplica.
dzi, iż kościół paraf. powstał w P. już w XIII przy szpitalu istniejącym w XVI w. Już wte
w. wraz z osada, miejskI!,. Była to zapewne dy był zrujnowanym i został rozebrany a w je.
pierwotnie kaplica przy dworcu książęcym. go miejscu wzniesiono w 1588 r. nowy ko.
Wzniesienie murowanego kościoła w stylu ściół murowany z klasztorem bernardynów,
ostrołnkowym odnieść wypada do końca XIV fundowany przez Pawła Kostkę (brata święte-
lub poozątku XV w. Konsekraoya odbyła się go), który przeznaczył fundusze 00. uposażenie
1408 r. Z potwierdzenia posiadłości i docho- klasztoru i szpitala miejskiego. W 1615 r.
dów kościoła, wydanego przez Janusza w 1476 Elźbieta Mostowska, skarbnikowa oiechnow-
r, (Kod. Maz., 282), dowiadujemy się, że wów- ska, założyła tu klasztor bernardynek; zape-
czas już nada:aia dawniejsze zostały zatracone wne przy tym klasztorze stał kościół św. Mi.
zapewne w pożarze, a "jak tylko zasięgnąć chała murowany. na. ulicy Żydowskiej, oddany
mogła pamięć ludzka", kościół był w posiada- za rządów pruskich na użytek luteranom.
niu wymienionyoh szczegółowo łanów i do- Jeszcze pia"ty kościołek (kapliqa?) drewniany
chodów. Każdy łan miejski (było ich 110) św. Krzyża, stał przy ulicy Zydowskiej, za
dawał jako meszne (sep) dwa korce żyta i mostem) od strony wsi Bartniki; w 1793 r.
jeden owsa. Toż samo dawał}' z łanów wsie: był on już zrujnowany i został rozebrany.
Bartniki i Oględa. Do plebana uależały dwa Bernal'dyniutrzymywali przy klasztorze 3 kla-
łany, Da któryoh stał spichrz na skład tak SOWI!, szkołę a bernardynki do 1864 r. prowa-
znacznego sepUj prócz tego posiadał pleban dziły głośny w okolioy pensyonat. Po ber-
dwa place, ogród, dom. Przy kościele był nardynkach umieszozono tu po 1864 r. feli-
wtedy niejaki Miehał Bończa "curatus in cyanki. Ob eony szpital został wzniesiony (p.
Przassnyschs et capellanus curie", któremu w. św. Stanisława Kostki) w 1852 r. ze skła-
wydał książę owe potwierdzenie nadań. dek okolicznych mieszkańoów. W braku zatra-
Po drugim pożarze (zapewne w czasie wojny conych dokumentów miejskich i kościelnych,
szwedzkiej, gdy Ciechanów uległ temuż losowi ciekawym źródłem do historyi P. może być
w 1657 r.) kościół zostal na nowo odbudowa. rękopis znaleziony przoz ks, Czaplińskiego,
ny i poświęcony w 1670 r. przez Maoieja Kur- prob. przasnyskiego, w papierach po klasztorze
8kiego, sufr, poznańsk., za pozwoleniem Jana bernardynów i mieszcza"cy kronikę miasta spi-
Gembickiego, bisk. płockiego, Trzeoi pożar sywaną po łaoinie od 1585 r. Z rękopisu tego
w 1792 r. zniszczył zupełnie całe wnętrze ko- korzystał leoz w sposób niekrytyczny ks. Jan

Prz
Osieoki .." historyi P., pomieszozonej w KOl'esp.
Płockim (1880 r., Na 74..-82), Opisy i rysu-
nek P. podawał Tyg. Illustr. (1861 r., III,
208, 1863, VIII, 316, 1864, X, 248). P. par"
dekan. t. n., ma 8045 dusz. Przasnyskie staro-
stwo niegrodowe, w woj. mazowieckiem, ziemi
ciechanowskiej, podług lustracyi z r. 166l o'
bejmowało miasta: Przasnysz i Qhorzele, oraz
wsie: Jednorożec al. Sopechy, Zelazne, Szla,
Ruda, Kobylak, Lipa, Baranów, Jastrząbka,
Budki i dwie dzierżawy: Dobrzanków i Jano-
wo. W r. 1771 posiadał je Kazimierz Krasiń-
ski, oboźny koronny, opła.caja.,c zeń kwarty
złp. 2,574 gr. 16, a hyberny złp. 2,696 gr. 29.
Przasnyski powiat, utworzony w 1867 r. z 9
gmin dawniejszego powiatu t. n., zajmuje płn.-
wschodnią częśó obszaru gub. płockiej, z prze.
strzenią 25'38 mil kwadr. Graniczy on od pół.
nocy z Prusami Wschodniemi (pow. niborski),
od wsohodu z pow. ostrołęckim i makowskim,
od południa z ciechanowskim a od zachodu
z ciechanowskim i mławskim. Pod względem
fizycznym przedstawia on to same cechy co
północna częaó pow. mławskiego i przyległy
pow. ostrołęcki. Większa częśó obszaru powia.
tu leży na stokach wyżyny pojezierza baltyc.
kiego, które na granicy pow. mławskiego i
przasnyskiego dochodzi do swego najwyższego
wzniesienia (brzegi bagna Niemy je i zródła
Orzyca), od którego pochyla się w kierunku
wschodnio-południowym ku Przasnyszowi i
Cieohanowowi. Obszar ten w czasach history-
czuy-ch jeszoze pokrywała puszcza z licznemi
zbiornikami wód i bagnami odpływajl\0ymi do
okrążającego je półkolem Orzyca. Uboga gle-
ba nie zachęcała do uprawy roli a trudna ko-
munikacya i odległośó od większych rzek i
miast odstrQczała osadników. Dotl\d powiat
przas. należy do mało zaludnionych (nieco
więcej nad 2000 mk. na 1 milę). W sie nieli-
czne i oddalone od siebie potworzyły się w za-
głębieniach wyżyny, gdzie zbieraiące siQ wody
wytworzyły lepszą glebę i ła..ki torfiaste. Naj-
mniej zaludnioną jest wschodnia częśó powiatu
którą przerzyna Orzyc wijący się licznemi od-
nogami i zabagniający SWI\ szerokQ dolinę bez
wydatnych brzegów. Najzyzniejszą i na.jlu-
dniejszą jest południowa częśó powiatu, okoli-
ca Przasnysza. W yzyna tu nagle obniża się
z 560 do 350 stóp i kończy się os.tro stercz,,-
cymi wystQpami, jakby przylądkawi gorujące-
mi nad morzem, które powyżłabiało w wyży-
nie liozne zatoki. Wody spływające z wyżyny
(uprowadzają dopływy prawe Orzyca: Ula-
tówka, Węgierka i Murawka) wytworzyły tu
żyzną glebę z bujną roślinnościl\ i ściągnęły
wcześnie osadników. Ta. południowa ..o2ęśó po-
wiatu łączy się cechami fizycznemi z zyznym
obszarem pow. ciechanowskiego. Oały obszar
powiatu tworzył puszozę ksi!\żęc!\, do której
Prz
123
zjeżdżali na łowy ksil\żęta mazowiecoy. Więk-
sza. własnośó nie mogła się tu rozwinl\6 dla
nieprzy.iznyc,h warunków fizyozn}"ch i ekono-
micznych. Ludność uboga zajmo'.vała. się prze*
mysłem leśnym. Dotąd jeszcze ludnośó półno-
cnej części powiatu nosi nazwęPobozan i
ma swe odrębne cechy, wyró1niające h od lu-
dności rolniczej południowyoh okolio. W scho-
dnią częśó powiatu zajmują w części- Kurpie
(w gminach Ba.ranOW\i, Jednorożec, Zaremby)
i na obszarze tym większa własnoś6 w kilku
gminach wcale nie istnieje. Mimo to ogólny
obszar większej własności (94.542 dzies.) prze-
nosi mniejszl\ posiadłośó (63,674 dzies.). Znacz-
ny obszar lasów rz<\dowych stanowi oddzielne
leśnictwo przasnyskie, obejmujl\ce 28,820 mr.,
i dzielące się na straże: Lipa, Adamczysko,
Olszewka, Jarzynny Kierz. W lasach tych
znajduje się bursztyn, którego eksploatacya
została. wzbroniQnl\ dla ochrony lasów. Rol-
nictwo nie rozwija się pomyślnie dla ubogiej
gleby, braku dróg i dogodnych rynków zbytu.
Przemysł fabryczny prawie że nie istnieje.
W 1880 r. cała produkcya roczna dwóch ma-
łych browarów, bibularni i 5 drobnych cegiel-
ni przedstawiała cyfrę 13,1741'8. a w poh,-
czeniu z prod. f,\bryk miasta PrzasnYAza nio-
całe 21,000 rs. Głównymi punktami handlo-
wemi 81\ Przasnysz i pogranicznt\ (od Prus) o-
sada Chorzele. Ludnośó mimo to wzrasta dość
szybko. W 1867 r. było 45,590; w 1879 r.
52,120 (44,701 katol., 6.446 żyd., 892 prot.);
w 1887 r. doszła do 60,700. Szkół w powiecio
jest 4 miejskich (284 uczniów w 1879 r.) i 7
wiejskich (476 uczn.). Te ostatnie istniejl\
w os. Chorzelo i wsiach: Dzierzgowp, Brzozo-
wo, Krzynowłoga W., Lesznó, Bartniki, Boga
te. Pod względem kościelnym powiat stanowi
przasnyski dekl\llat dyec. płockiej, składają-
cy się z 13 parafii: Baranowo, Bogate, Brodo-
we Łl\ki, Chorzele, Czernice, Dzierzgowo, Ja-
nowo, Kt'zynowłoga Wielka, Krzynowłoga
Mała, Pawłowo, Przasnysz, Węgra i Zaremby.
Pod względem sa..dowym dzieli się powiat na.
jeden okrl\g sądu pokoju dla Przasnysza i
cztery okręgi sądów gminnych, ze sądami
w Przasnyszu, Dzierzgowie, Jednorozcu, Oho-
rzelach. Pod względem administracyjnym
składa się powiat z jednego miasta i 9 gmin:
Baranowo, Bugzy.Płoskie, Chojnowo, Dzierz-
gowo, Jednorożec, Karwacz, Krzynowłoga.
Wielka, Krzynowłoga Mała., Zaremby. W o-
śmiu gminach istnieja.. kasy pożyczkowa z o.
gólnym kapitałem 9499 rs. Br. Ol..
Przatów, wś i fol., pow. łaski, gm. Bałucz,
par. Szadek, odI. 11 w. od Łasku, na prawo od
drogi do Szadku. Wś ma 24 dm., 65 mk., fol.
zaś 9 dm., 80 mk. W XVI w_ łany kmiece da-
wały dziesięcinę plebanowi w Zgierzu, folw.
zaś do Szadku (Łaski L. Ben., II, 442). We..

12.
Prz
dłng rag. pob. pow. szadkowskiego z r. 1552-
1553 wś Przathów, w par, Szadek, miała
W częśoi Mikołaja Rowieńskiego 8 osad, 8 1 /» łan.;
ozęść Laurentego Wieozorkowskiego 9 osad,
młyn o 1 kole, Lyaskowy o jednem kole (Pa.
wiński, Wielkp., II, 229). W 1885 r. £01. P.
rozl. mr. 1141: gr. Ol', i ogr.-mr. 419, łą,k mr.
73, lasu mr. 629, nieni. mr. 21; budowli mur.
10, z drzewa 13; płodozmian 10 polowy, las
nieurządzony. W skład d6br wchodziły przed-
tem: wś p, os. 65, z gr. mr. 319; WE! Juliewo
os. 7, z gr. mr. 29; wś Przybyłów os. 10, z gr.
mr.54. Br. Oh.
Przatowska Wola, wś, fol. i młyn, pow.
sieradzki, gm. i par. Szadek, od!. 29 w. od
Sieradza, WŚ ma 15 dm., 68 mk.; fol. 2 dm.,
12 mk.; os. młynarska 1 dm., 6 mk. W XVI
w. wś i fol w, dawały dziesięcinę na stół ar.
oybiskupi, plebanowi zaś w Szadku tylko ko-
lędę (Łaski, Lib. Ben., II, 441). Według reg.
pob. pow. szadkowskiego z r. 1552.1553 wś
Wola Przatowska W par. Szadek, miała w czę-
i Nioków 6 osad, 7 łan.; część La.ur. Victor
7 osad (Pawiński, Wielkp., II, 229).
Przącław al. P,'ząsław, Przęsło w, 1153 r.
Prene8lawe, wś i fol., pow. jędrzejowski, gm.
Przą,cław, par. Jędrzejów, odl. 5 w. od Jędrze-
jowa, posiada szkołę początkową gminną,.
W 1827 r. P., wieś poduobow., ma 20 dm., 225
mk. Wchodziła w skład rząd. ekonomii Ję-
drzejów (ob. t. III, 590). Jest to starożytna
osada, Około 1140 r. bisk. krakowski Radost
nadał kościołowi w Brzeźnicy (pod Jędrzejo-
wem) dziesięciny z wsi Preneslawe (ob. Kod.
Małop. Piekosiń., II, 1,4,22 i 23). W 1256 r.
Bolesław Wstydliy uwalnia P. wraz z inne-
mi wsiami klasztorne mi od daniny "stan" zwa-
nej (Kod. Małop., I, 51). Długosz podaje po.
bieżny, nie zaopatrzony w oyfry opis wsi; by.
ły tu łany kmieoe, folwark, młyn, karczmy
(Lib, Ben., III, 371). Według reg. pob. pow.
k1!ią,zkiego z r. 1581 wś Przaoław, w par. An-
drzej6w, własność opactwa jędrzejowskiego,
miała 5 łan. km., 6 kom. bez bydła (Pawiński,
Mahp., 87). Dobra P. składały się w 1886 r.
z folw. P. i Brynica Sucha, rozl. mr. 756: folw.
P. gr. Ol'. i ogr. mr. 439, łą.k mr. 111, nienż.
mr. 13, razem mr. 563; bud. mur. 7, z drzewa
13; płodozmian 13 polowy; £01. Brynica Sucha
gr. orno i ogr. mr. 154, pastw. mr. 19, lasu mr.
14/ nieuż mr. 5/ razem mr. 192; bud. z drzewa
4. P. gmina należy do s. gm. okr. V w Jędrze-
jowie, tamże st. poczt. Obszaru ma 19,210
mr. i 4551 mk. W gminie istnieją, trzy szkoły
początkowe, 6 młyn6w wodno (Chorzew, Cier-
nie, Deszno, Potok Wielki i Mały), dwie ce-
gielnie (Potok W.), gorzelnia (Deszno), tartak
(Warzyn). Br. Ch.
Prząslaw, pow. jędrzejowski, ob. Przą-
claw.
Prz
Przątalina, wś nad rz. Orzyc, pow. prza-
snyski, gm, Krzynowłoga Wielka. pal". Cbo-
rzele,odl. o 29 W. od PrzasnY8za, ma 5 dm.,
46 mk., 33 mr. .
Przebendów, kol. niemiecka na obszarze
Wampierzowa, w pow. mielnickim położona,
Bkłada się z 37 dm. i 198 mk rzym.-kat. na-
rodowośoi niemieckiej. Leży w piaszczystej
równinie, 185 mt. n. p. m., przy drodze z' Piąt-
kowic do Wadowic Dolnych. Od wschodu za-
słania osadę bór Wychylówka, na płd. grani-
czy z wólkl\ Wilczl\ Wola, i Zg6rskiem, na za.
chód z Wado wicami Górnymi a na płn. z Wam-
pierzowem. Mac.
Przebelldowo, ob. Przebędowo.
Przeberllał, w dok. PriberneUe, JezIoro
w Pomezanii, pod Gardeją" pow. kwidzyński
(ob. Kętrz. O ludno pol., str. 215).
Przebędowo al. Przebendowo i Przependowo,
ws, okr. wiejski, domin. i okr. dom., pow. 0-
bornicki, o 1 klm. na północ od Gośliny Muro-
wanej, nad Goślinką, w okolicy wznies. do
76'9 mt. n. p. m., par. i poczta w Goślinie Mu-
rowanej, st. dr. żel. o 15 klm. w Obornikach.
W r. 1388 wchodziło P. w skład opola choj-
nickiego; właścicielem był wówczas Mikołaj
Brzechwa, który później plsał się Przebędow-
skim. W 1580 r. posiadał tę wieś Piotr Potu-
licki, a przy schyłku zeszłego wieku Włady-
sław Gurowski. Na sejmie z r. 1773-5 wyzna-
czono komisyą do rozgraniczenia dóbr Gurow-
skiego, z dobrami Gądkowskich: Wrączynem,
K()łatą" Boduszewem, Przebędowem, Pławnem
i Zielonkl\. Tuż przy dworze przebędowskim
odkopano grobowisko ulowate, w kt6rem zna-
leziono czarne naczynia z pokrywkami, a
w jednem z nrch pierścionek bronzowy, na-
przeciw zaś dworu tego cmentarzysko (ob. Mu-
rowana Goślina). Wieś liczy 111 mk., 10 dm.;
w skład okr. wiejs. wchodzi fol. Garganowo;
cały okr. ma 11 dm., 129 mk. (85 katol. i 44
p'rot.). Dominium liczy 149 mk., 7 dm.; obsz
ru ma wraz z fol. Garganowo i Trojan()wo
925'93 ha, czyli 821'12 roli, 76'03 łl\k, 1'32
lasu, 26'19 nieuż. i 1'27 wody; czysty doohód
grunt. 10,041 mrk. Gorzelnia parowa, młyn
wodny i cegielnia; nabiał, chów bydła, owiec
i koni. W skład okr. domin. wchodzi fol. Tro-
janowo; cały okrąg ma 10 dm., 181 mk. (]22
katol. i 59 prot.). E. Oal.
Przebędowo 1.) u Kętrzyń. Przebgdzmo,
niem. Prebendow, dok. 1493 Prebbentow, Pr8e-
bando, Pr8ebyndow, dobra ryc. i wś w Pomera-
nii, pow. lęborski, st. poczt. Zelazna 2 klm.
odl., st. kol. i par. katol. Lębork 21 klm. odl.
Dobra zawierają, 477'16 ha. Przywileje p, do-
tyczące, umieszczono pod Jencewem. Jeszcze
r. 1437 miało P. prawo staropomorskie i pła-
ciło podatek w świniach, krowach, kozaoh i
prowod od 2 radeł (hocken; ob. Gesch. d. Lan-

Prz
Prz
126
de Lauenb, nnd Buetow von Cramer, II, str. ziemi Aleksandrowi Cetnerowi, kasztel. halie-
293). Według taryfy z r. 1648, gdzie ucl1wa- kiemu (A. g. i z., t. X, str. 303, ust. 5044).
lono pobór podwójny a akcyzę potrójn, pła- Przebita-Góra, w narzeczu ludowem Piera-
cił tu Przebendowski od 3 włók osiadł., młyna hita-Hara, okolica, na zachodnim krańcu pow.
i 3 ogrod., 7 flor. 2.) P., niem. Premdau, dobra rzeczyckiego, przy samej granicy mozyrskie-
ryc, w Pomeranii, pow. słupski, st. poczt. Ce- go, przy drożynie z Siekierycz do Kopatkie.
cynowo, 523 ha. Ks. Fr. wicz, nad lesista, kotlin rzeki Ptyczy, w 3
Prlebędlino, ob. Przehgdowo. okr. pol. wasilewickim, gm. krukowicka. Oko-
Prlebieczany, wś, pow. wielicki, w okoli- lica ta w 1868 r.' została nabyta przez wlo-
cy falistej, o glebie urodzajnej rędzinnej, po ścian: iliewicza (11. włók) i Wołotowskiego
płn. stronie drogi z Wieliczki (5.3 klm.) do (24 włokI). W osttmch. latach przeprowadzo-
Gdowa. Wieś leży u źródłowisk pot. Obrzyd- no tu roboty kanalizacYJne. A. Jel.
ki Dolnej, uchodz!\cej pod Podłęzem do pot. I Przeblusczyno al. Gorzev,o, ob. Pqgów 3.).
Podłęże (dopł. Wisły). Graniczy na zachód Przeborowice , 1531 r. Prziedhorowitze
z Lednic!\, na płd. z Tomaszkowicami, na niem. Przehorowitz, wś i dobra, pow. kozielski'
wschód ze Szczygłowem i Suchorowem a na l a" mili od Koźla, par. Gierałtowice. Dobr
płn. z Bodzanowem. Należy do par. rzym.-kat. ryc. (zwykle wraz z Ostrożnicami w jednym
w Biskupicach. Wś ma 70 a obszar większej ręku zostające) maj!\ 740 mr. (717 mr. roli);
pos. (Romuald Wiśniowski) 4 dm.; miesz. w 0- wś ma 478 mr. (441 mr. roli). W 1861 r. by-
góle 403, wtem 395 rzym,-kat. i 8 izr. Pos. ło w ogóle 255 mk. kato l. i 30 dm.
większa wynosi 231 mr. roli, 22 mr. łąk i Przebl'lJo, Przehrzno, niem. Proehbernau wś
ogr., 15 mr. past. i 97 mr. lasu; pos. mn. 244 na fryskiej Mierzej i, tuż nad zatoką frysktt
mr, roli, 39 mr. łąk i ogr., 28 mr. pastw. i 19 pow. gdański dolny, st, pocztowa Sztutowo:
mr. Jasu. Istniała tu kiedyś kopalnia soli na- par. katol. Fuerstenwerder, od1. 7 mil od
dana klasztorowi miechowskiemu w XII w. i Gdańska. Posiada kościół ewang., który da-
wspomniana w dok. patry ar ch y jerozolimskie- wniej należał do katolików, dwuklasową szko-
go 1198 r. (ob. t. VIII, 659). Długosz nazy- łę ewang, (1886 r. 145 dzieci, 1 naucz.). Za.-
wa tę wieś Przewyeczany i Przewyaczyany (L. wiera 3 gburstwa i 40 zagród, 1065'11 mr.
B., II, ]20 i III, 195) a w spisach pobor. z r. W 1869 r. 297 mk. (5 kat., 292 ew.), 45 dm.
1581 (Pa wińsk i, Małop., 61) brzmi: Przewier, Znaną jest w 1465 i 1520 r. pod nazwą Pri-
ciany i Prześwyeczany. Była własności!\ bisk. bernaw. Pierwszy predykant nastał tu r.
lubuskich i miała 13 półłanków .kmiecych, 1605. W 1680 r. kościół zgorza, lecz został
z których dziesięciny oddawano prebendzie zara odbdoway a 1860 odnowlOn. R.161
krak. zwanej Krzesławską, w wartości 15 skarzył Sl tuteJs" pleban, że ledwIe 10 osob
grzywien, Obszar szlachecki wyrobiono w po- pzYCOd.Zl do kOSClO, dla tego burmistrz
łowie z łanw kmiecych, z drugiej więc tylko I merzeskl kazał Ch,OZIC na nabożstwa pod
połoy poblerał . dziesięciny proboszcz w Bi- karą 6 ?,r., o k?SClO.ł nal.eży fha w Neu.
skuplCach. W spIsach pobor. za r. 1490 ozna-) krug. leu.Jest zyzmeJsza Jak W mnych 08a.
czonu ilość łanów 6 a 1581 trzymał P. Rosow- dch MlerzeJI, tak że mieszkańcy trudni" siQ
ski i prócz 13 p6łłanków były 4 zagrody bez mty.lko ryboł6stwem ale i rolnictwem. W po.
roli, 3 komorn. z bydłem, 2 komorn. bez bydła bhzkch lasch gnieżdżą się czaple, sokoły i
a nadto przy karczmie ćwierć łanu. Mac. krukI morskle (ob. Gesch. des Landkr. Danzig V.
Przebieuda, os. do Poręby radlnej, pow. Brandstaeer, sk 2y2). fiś.. Fr,
tarnowski ma 10 dm. 68 mk, rzym.-kat. Prebrod 1.) w, ow. szczuczynskI, gm.
.' " . , Przestrzle, par, RaJgrod. 2.) P., wś, pow.
przebm al. Pr!lheń, wS J pow. przemyslan- suwalskl, gm. Kukowo, par. Suwałki, od!. od
ski, odl. 11 klm. od st. poczt. Firlejów, par. Suwałk 7 w., ma 26 dm., 247 mk. W 1827 r.
g.-kt. Dobr.zanice. Granice: wschod. Dobrza- było 18 dm., 111 mk.
nice l Korzehce, płd, Mełna, zachod. Trybu. Przebrodź al. Przehrodzie, urzęd. Perehro-
chowce, płn. Tuczna. Obszar dwor. ról, łąk i dze, mko nad dwoma jeziorami (Przebrodzie i
pastw. 37 mr., lasu 915 mr.; włok 252 mr. Ostryno), pow. dzisieński, w 3 okr. pol., gm.
W 1857 r. 110 mk.j w 880 r. w gm. ,163, na i okI'. wiejski Przebrodź, przy drodze z Drui
obsz. dwoI'. 21; gr.-katol. 124. Własc. pos. do Pohosta, o 296 w. od Wilna a 52 w. od
dwr. Leontyn  hr.. aworowskih hr. Sa- Dzisny, w 1882 r. 350 mk. (174 męz. i 176
rzenska. DameJ Wles ta zwała SIę Przybm. kob.). Podług spisu z 1866 r. było tu 66 dm.
W Żyaczowle 5 cerw?a 167 r. F?li?yan i y28 mk. .(23 prawosł., 72 katol. i 23 t y-
Zalesk, syn HIeromma l Zofii z. Ch?ClmIerZa dow). ZnJduJe się tu cerkiew par. drewnia.
ZaleskIch,. drował,we obr odzlezlCzone po na, p. w. sw. Jerzego, wzniesiona w 1782 r.
mtce, t. J. la częs WS1. UClecowlC, ZeJ1.do, staraniem generała Józefa Antoniego Kossa-
WtC (teraz RzędowlCe) l PrzybIDu, w lwow. kowskiego, szkołą cerkiewna, do którcj uczę'

126
Prz
Prz
szcza 38 dzieci (33 chłopc6w i 5 dziewczyn), 406 ew. W miejscu jest st. poczt., 2 szkoły
8zkoła ludowa. Własność miejscowych mie. katol. o dw6ch klasach z 184 dz. i 2 nauczyc.
szczan chrzeBc. Dawniej było sstwem, we wła- i ew. jednoklasowa z 142 dziećmi i 1 naucz. 2.)
daniu rodziny Kossakowskich. Przez P. prze- P., niem. Adelig Prechlau, dobra ryc. w dwóch
chodził na wyprawę pod Smoleńsk Stefan Ba- działach, tamże) 1673'64 magd. mr.; w 1868
tory i za ułatwienie wojsku przeprawy nadał 1'.27 bud., 12 dm., 139 mk.; (63 katol., 76 ew.).
mieszkańcom prawa miejskie, rozmaite inne P. leży w górzystej okolicy niedaleko Brdy,
przywileje i dużo ziemi na własność. Orygi- ma żyznl\ glebę; lud tutejszy jest niemiecki.
nalny przywilej przechowywany był do nie- Kościół p. w. św. Anny, w pruski mur r.
dawnych czasów bardzo starannie w miejsco- 1720 zbudowany, jest patronatu rządowego.
wej cerkwi. Potwierdzenie dawnych przywi- I ' Przy nim istnieje bractwo trzezwoBci, załozone
lejów otrzymało mko w 1792 r. Par. praw., r. 1858. W skład parafii, nalezl\cej do dekan.
dekanatu (błahoczynia.) drujskiego, ma 2083 człuchowskiego, wchodzl\: Przechlewo, Prze-
dusz (1062 męż. i 1021 kob.). Szkółki drrchow- chlewski Młyn, Zielony Most, Gostbrueck,
ne, oprócz w P., znajduj!\ się w Wołkowszczy- Eisenbrueck, Junkerbrrreck, Vossberg, Neu-
źnie i w Iwanowie. W skład okręgu wiejskie- braa, Lipczyn, Giemły, Płaszczyce, Dlłjbrowa,
go wchodz!\ wsie: IJinkowszczyzna, Fiedosow- Lubianka, zczytno, Lisewo, Zawada, Sorge,
8zczyzua, Muraszki, Zaczerewy, Malawki, Po- Pawłówko wraz z Młynem, Pakotolsk i Po-
dziawy (tu była kapl. katol. fundowana przez krzywnica. Oprócz tego należ!\ dot!\d 2 filie,
ks. dominikanów drujskich), Pietkuny, Na, mianowicie: Woltersdorf czyli Kiełpin i Pole-
tyszki, J auteryszki, Gryszewo, Niwniki, Ach- nica, W 1867 r. liczyła parafia 2434 dusz,
remowo, Wiaziewszczyzna, Słoboda, Zapoło- w 1886 r. 3136. Za czasów Rzpltej był pro.
cie, Chorobrowo, Czerniawszczyzna i Nadre- boszcz tutejszy infułatem. Proboszczami byli:
"ie; przysiołki: Przydoroże, Kondzierszczyzna, 1653 r. Floryan Konecki, kommendarzj 1663
Bogdanowo, Czerniawka, Harrrszki, Sosnówka r. Jerzy Hintz (t 1688 r.), za jego czasów ko-
i Krasna Górka, oraz zaBc.: Hłybka, Rusa- ściół i akta zgorzały; 1689-1705 r. Hermann
kowszczyzna, Borkowo, Bory, KowaJewszczy- K!1zimierz Zawadzki (t 1733 r.), dziekan człu-
zna, Kurmiełowo, J ankowszczyzna, Piluczenki, chowl!ki; 1706 r. Marcin Józef Germanowicz
Pawluczeńki, Rutkowszczyzna, Swiderszczy- (t 1728 1'.); od 1728-32 Augustyn Bernard
zna, Perchulewo, Aleksiszki, Gasperowszczy- Parth; 1733 r. Jakub Tcmpliński (t 1759 r.),
zna, J akubeńki, Datowszczyzna, J asienow- dziekan człrrchowski; 1759 r. Jan Szmelter;
szczyzna, Kotlarewszczyzna, Strakielewszczy- 1848 r. Edward Raub (ob. Borck, Echo Sepul-
zna i Wilcza k Góra, w ogóle w 186! r. 504 chraJis, II, str. 459-60). Tenże wymienia 2
dU8z rewiz. b. włościan skarb., 12 rolników nagrobki: Heleny z Główczewskich Pr!\dzyń-
żydów i 114 osadników w. ross. Gmina Prze- skiej (t 1737 r.) i Jakuba Jana Templińskie-
brodź należy do 2 okr. pokoj. do spraw włok go. Do probostwa należl\ 4 włóki, do fabryki
oraz do 3 rewiru powołanych do służby woj. kościoła 1. W dok. napotykamy P. już w XIV
z pow. dzisieńskiego. Składa się z 6 okI'. wiej. w. W 1377 r. potwierdza komtur człuchow-
skich (Przebrodź, Bielawce, Pohost, Hustały, ski Henryk v. Grobitz sołtysowi Carbowen
Gabryelowo i Skakuny) i podług spisu z 1864 list sołecki na 4 włóki. W 1350 r. podaje Ul-
r, miała 1308 duaz rewiz. włośc. skarb., 32 b. ryk v. Lichtenberg, dziedzic P., że uczciwemu
jednodworców, 243 osadników w. rossyjskich panu Tempelyn i jego spadkobiercom zapisuje
i 48 żydów rolników. Podług danych z 1882 6 włók w P. (ob. Odpisy Dregeraw Peplinie,
r. w skład gminy wchodziło 86 miejso. osia- str. 11 b.-12 a.). Za czasów Rzpltej należało
dłych, maj!\cych 450 osad i. 4305 mk. Wiado- P. do sstwa człuchowskiego. R. 1648, gdzie
mości z 1888 r. wykazujl\ 5 okr. wiejskich, li- uchwalono pobór podwójny a akcyzę potrój-
czących 53 miejsc. osiadły<,h, mającyoh 201 ną, płaoili tu lemani od 7 włók folw. 7 fi. (ob.
osad, zamieszkałyoh przez 3502 włościan. Za- Roczn. Tow. Przyj. N. w Pozn., 1871, str.
rząd gminy znajduje się we wsi Linkowszczy- 190). Według taryfy na symplę z r. 1717
znie. J. Kr. płacili tu: Zawadzki 8 gr. 14 1 / 2 den., Komyski
Pnebrodzie aJbo UHa, jez. w pow. dzi- 18 gr. 13 1 / 2 den. (ob. Cod. Belnensis w Pepli-
sieńskim, do 8 w. długie, do 3 w. szerokie, le- nie, str. 95). KA. Fr.
ży między Jank!\, lew. dopł. Dzisny, a Druj- Przechlewski Młyn al. Prechylew8ki M.
ką, lew. dopł. Dżwiny. (Kętrz.), niem. Prechlauer Muehle, majętność
Przebrodzie. ob. Przebrodź. chełmińska nad rz. Sępolnl\, pow. clłuchow-
Prlechlewo 1.) niem. Koenigl. Prechlau, we- ski, st. poczt. i par. katoj. Przechlewo, 6 klm.
dług Kętrz. Przeckylewo, wś kośc., pow. człu- od!., ew. Sl\polna, od!. od mta pow. wynosi 24
chowski , 18 klm. na półnoo od Człuchowa, klm., zawiera 156'03 ha roli orno i ogr., 52'62
par. ew. 8ąpolna, 8151'8 magd,mr. W 1868 łąk, 17'15 pastw., 727'4 lasu, 17'73 nieuż.,
r. 231 bud., 109 dm., 1086 mk., 638 kato!., 278'8 wody, razem 1249'73 haj czysty dochód

prz
Prz
12'1
z gruntu 1661 mrkj tartak parowy, młyn wo- 2693'15 mr. magd. W 1868 r. 151 bud., 90
dny i cegielnia. KB. Fr. dm., 829 rok. (411 katol. i 396 ew.), Szkoła
Przeehód, las w płd.-zach. stronie Wierz- .ewang. (w 1881 r. 109 dzieci, katol. 100).
bicy, pow, Rawa Ruska. Nazwa pochodzi podobno od przecbowania
Przeebodld, kol., pow. augustowski, gm. (przezimowania) flisaków, którzy tu się chro.
Sztabin, par, Krasnybór, odI. od Augustowa nili przed krą wielaną. P. istniało już r. 1338.
18 w. Rejestry krzyżackie z r. 1415 donoszl\, ze P.
Przecbodnie, jezioro w pow. suwalskim, ma 33 włók, tych posiada sołtys 3 wolne; od
należy do grupy sześciu małych jezior, zlewa- reszty czynszują po 1 grz. i po 2 kury na św.
jl\cych swe wody do Szeszupy. Leży na ob- Marcin. Osadzonych było tylko ]2 z nich
szarze dóbr Kadaryszki, ma do 10 mr. obsza- włók. Młyn czynszował 3 łaszty, później 6
ru. Ob. Gulhin. grz., rachowano więc na jeden łaszt 2 gl'z.,
Przeebody, wś, pow. szczuczyński, gm. karczmarz płacił 9 wiardunków. Przez P. szła
Ruda, par. Białoszewo, leży śród lasów i błot, stara droga do Bydgoszczy i 'forunia (ob,
na prawo od linii drogi żel. brzesko-grajew- Gesch. d. Kl'. Sch wetz von Wegner, II, str,
skiej, posiada urząd gminny, 58 dm., 2470 mr. 433). R. 1710 płaciło P. 13 1 / a korca żyta i
obszaru. W 1827 r. było tu 44 dm., 278 mk. tyleż owsa mesznego (Wiz. I:5zaniawskiego,
Wieś ta wchodziła w skład dóbr Grabowo. str. 268}. Młynarz dawał 4 kor. żyta. KB. Fr.
Przeebody, Perechody 1.) okolica szlach., Przecbowski Folwark, polska nazwa dla
pow. lidzki, w 4 okr. poL, gm. PokrowQ, okr. fol. Marienhoehe, w pow. świeckim.
wiejski Chodziłonie, o 8 wiorst od gminy, 2 Przech)', właściwie Borze-Przechy, wś, pow.
dusze rewiz. 2.) P., wś, tamże, 5 dusz rewiz.; pułtuski, gm. Kozłowo, par. Gzy. Wchodziła
własność Łabeńskich. 3.) P., wś włośc. nad, w skład dóbr Kozłowo, ma 42 mk., 335 mr,
Berezyną, pow. oszmiański, w 2 okI'. pol., gm. obszaru. Ob. Borze i Kozlowo.
Krewo, okr. wiejski Bojarska, 09 w. od gmi- Przechyba Wielka i Mala, dwa szczyty
nya 36 w. od Oszmiany, ma 10 dm, 112 mk., górskie na obszarze gm. Gabonia, w pow. Sl\-
w tej liczbie 15 prawosł. i 97 kato!. (w 1864 deckim. Ob, Gahoń.
r. 42 dusz rewiz.); należy do dóbr skarbowych Przecbylewo, ob. Przechlewo.
Milejkowo. 4.) P., fol. pry w., pow. wilejski, Przecianiszki, fol. rZl\d., pow. wileński,
w 3 okr. poL, gm. Sitce, o 77 w. od Wilejki, w 4 okr. pol., o 51 w. od Wilna, 1 dm., 6 mk.
2 dm., 10 mk. kato!. 5.) P., wś, pow. wilej- katol.
ski, w 3 okr, pol., gm. Sitce, okr. wiejRki Ło - Przecieszyn, w XV w. Przeczl/eschl/n, w
paczewicze, o 13 w. od gminy, 077 w. od Wi- XVI w. Przeczie8sin, WŚ, pow. bialski, w rów-
lejki, ma 16 dm., 120 mk. (w 1864 r. 48 dusz ninie, 266 mt. npm., na lewym brzegu Soły.
rewiz.); należy do dóbr Dobryjanowo, Bu- Graniczy na zachód z Brzeszczem, na wschód
szów. 6.) P., wś, pow. białostocki, w 1 okr. ze Skidzinem, na. płn. z Wilczkowicami, na
pol., gm. Gródek, o 20 w. od Białegostoku. płd. zaś ma duży las zw. Pańf!kim albo Be-
7.) P, (Pl'ochody) , wś, pow. brzeski gub. gro- stwińskim, który jl\ dzieli od Wilamowic. We
dzieńskiej, w 4 okr. po!., gm. Wojsko, o 45 w. liczy 49 dm. i 305 mk. rz.-katol.; par. rz.-
od Brześcia. 8.) P., uroczysko, pow. prużań- kato!. w Oświecimie (8'3 klm.). Posiadłość
ski, w 4 okr. po!., gm. Masiewo, o 73 w. od większa (arcyks. Albrechta) ma obszaru 179
Prużany. J. Krz. mr. roli, 25 mI'. łąk, 10 mr. pastw. i 45 mr.
Przecbodzisko, wś i OR., pow. radzyński, laBUj pos. mn. 206 mr. roli, 11 mr. łąk, 42 mr.
gm. Zagaj ki, par. (obrz. wschod.) Drelów; os. pastw. i 5 mr. lasu. Na obszarze p, jest fol.
ma 1 dm., 4 mk., 2 mr.; wś 30 dm., 226 mk., NadRolna. Za Długosza. (L. B., II, 224) P. po-
1185 mr. W 1827 r. było 43 dm., 233 mk. siadali Skidzińscy (Szkedzensczy) Marek, Jan
PrzechóWko, niem. Winter8dQrj, wś, .pow. i Michał, później zaś Luboński. W 1581 r.
świecki, lezy niedaleko Czarnej Wody i Swie- były 2 łany kmiece, 5 zagród z rolą, 2 komoro
oia, nad SZOSI\ bydgoską, st. poczt., par. kato!. i 1 rzem. (Pawiński, Małop., 99). Mac.
i ewang. Świecie, 1166 mr. magd. W 1868 r. Przecim (Pretym), wś, pow. lidzki, w 30kr.
44 bud., 19 dm., 167 mk. (1 katol., 166 ew.). po1., gmina, okI'. wiejski i dobra hr. Uruskiej
R. 1710 płaciło P. mesznego 5 korcy żyta i Orla, o 52 w. od Lidy, 34 dm., 155 rok.
tylez owsa (ob. Wiz. Szaniawskiego, str. 2(8). (w 1864 r. 121 dusz rewiz.).
W okolicy tutejszej znaleziono kości nosoroź- Przeciszewek, dwór, pow. rossieński, par.
ca, pochodzl\ce z epoki 16dowejj są one złożone kro ska, własność Przeciszewskich.
w prowincyonalnem muzeum w Gdańsku. Przeciszewo, wś, fol. i dobra, pow. płocki,
Przechowo, niem. Schonau, dok. 1338 gm. Kleniewo, par. Zagroba, odI. 23 w. od
.J+zechow, 1415 Pezechaw, Pczechaw, wś nad Płocka. W ostatnioh latach istniał tu browar
Czarnl\ Wodą, niedaleko WiRły i Świecia, pow. i wiatrak. SI\ pokłady torfu. P. ma 25 dm.,
I$wiecki, st. poczt., par. katol. i ew. Świecie, 370 mk. Do fol. należy karczma Uljanowo.

128
prz
W 1887 r. fol. P. rozl. mr. 540: gr. Ol'. i ogr.
mr, 481, ła,k mr. 38, past. mr. 9, nieuż. mr. 12;
bud, mur. 8, drewno 8. Wś.P. os. 29, z gr. mr.
28. Fol. P. lit. B rozI. mI'. 70: gr. Ol'. mr. 65,
ł..k mr. 4, nieuż. mr. 1; bud. mur. 1, drewno 2.
Przeciszów, w X V w. Przecziczow, wś,
pow. wadowicki, nad Stronikiem, uchodzą,cym
z praw, brzegu do Wisły, przy gościńcu z Za-
tora (6 klm.) do Oświecima.. Przez wieś idzie
tor kolei zel. Podgórze .Oświecim, która Iua tu
stllcyą. Wś ma parafią, rz.-kat., szkołę ludową
2-klas.; dawniej był khsztor dominikanów.
Gleba urodzajna rędzinna; trzy rozległe sta-
wy, zwane: Wawrzek, Kasztelan i Myszkow-
ski, z gospodarstwem rybnem. Wszystkie trzy
wykopano za dawnych właścicieli Myszkow-
skich w XVI w. Jest także młyn wodny i
gorzelnia. WŚ zabudowana po obu brzegach
potoku, ma 430 dm. i 2535 mk. (1195 męż.,
1340 kob.). Na obszarze więk. pos. (A.ug. hr.
Potocki) 17 dm., 88 mk. Co do wyznań jest
ogółem 2537 rz.-kat. i 86 izrael. Obszar więk.
pos. ma 854 roli, 106 łą,k, 112 past. i 437 mr.
lasu; obszar pos. mn. 1442 roli, 253 łąk, 281
past. i 3 mr. lasu. P. był pierwotnie posia.
dłością, książą,t oświecimskich (ob.Oświecim,
t, V11, 747) a zapewne dopiero w XV w. mógł
przejśó w inne ręce. Trudno wierzyć w auten-
tyczność dokumentu erekcyjnego z 1384 r.,
przechowywanego w archiwach parafialnych,
na którym podpisany Mikołaj z Mirowa i Pru-
sinowa Myszkowski "in villa 8ua hereditaria
Przeciszew" (Łepkowski, Roczn. Tow. nauk.
Krak, z r. 1861, str. 241). Pierwotnie był
kościół drewniany w miejscu, gdzie teraz stoi
murowana kaplica w ogrodzie plebańskim. Te-
raźniejszy murowany zbudowała Łucya hr.
Przyrębska w r. 1821. Na akcie, którym Ka-
zimierz Jagiellończyk w Piotrkowie 1488 r.
zobowiązuje się wypłacić Kazimierzowi ks.
oświecimskiemu i jego żonie 2000 flor., podpi-
sał się Piotr Myszkowski "z Przeczica", kaszt.
oświecimski. W akcie odnośnym do tejże spra-
wy, spisanym w Trokach 1488 r., występują,
Piotr i Paweł Myszkowscy "de Przeticzow"
(Kod. dypl. pol., t. IV, 1887, str. 171, 172).
Według podania w lasach tej wsi napadł Wa-
wrzyniec Myszkowski ks. Jana zatorskiego i
rozpłatał jadącego na koniu (1498 lub 1523).
:Miał on z księciem spór graniczny, mianowicie
iż książę zalewał mu grunta wodą ze stawów
spuszczanl\ a skargi zanoszone przed Zygmun-
ta I nie odniosły skutku. Myszkowski uszedł
do Moskwy, zka,d po kilku latach powrócił
uzyskawszy przebaczenie. Księstwo zatorskie
zaś przyłą,czono do Korony. W r. 1627 Ferdy-
nand i Władysław Myszkowscy zapisali P.
dominikanom (Akt darowizny w archiwum
par. w Spytkowicach). Klasztor istniał aż do
.uppresyi przez Józefa 11. W kaplicy znajdu-
Prz
je się obraz, pomnik Katarzyny Strzyiow-
skiej, przedstawiający kobietę klęczącą, przed
obrazem Chrystusa (z r. 1617). W podłodze
kamień Zygmunta z Mirowa Myszkowskiego
z r. 1597. Dzwony mają, daty 1549, J 690 i
1839. W zakrystyi są, dwa skrzydła szafia-
stego oHał'za, dobrze ma.lowane, trzecie skrzy-
dło znajduje się za ołtarzem. Za Długol:lza (L.
B., II, 230) P. był własnością Mikołaja Ja-
strzębca Myszkowskiego. Lany kmiece, karcz.
ma i zagrody dawały dziesięcinę scholasty-
kom katedry krakowskiej wartości 4 grzywny
a łany dworskie plebanowi, który miał rolę
na swój użytek. Według reg. pob. z r. 1581
(Pawiński, Małop., 97) było tu łanów kmie-
cych 8, czynszown. 2, zagród bez roli 9, ko-
morn. z bydłem 9, komom. bez bydła 6, prze-
kupień, rzemieślnik i karczma, mają,ca ćwierć
roli. Parafia należy do dyec. krakowskiej,
dek. oświocimskiego. Obejmuje Koło Lipo-
wieckie. W ś ta graniczy na zach. z Porębą,
Wielką, na płd. z Polanką, Wielką, i Piotrowi-
cami, na w8ch. z Zatorem a na płn. z Kołem
Lipowieckiem (12 dm., 84 mk.) i Wisłą. Mac.
Przeciwiec, posiadłość, par. owińska, w o-
kolicy Gośliny Murowanej, wykazana w re-
gestrach pobor. z r. 1580 (Pawiński, I, 25);
dziś nie istniej e.
Przeciwnica, fol. do Niemieozkowa, pow.
obornicki, istniał przed r. 1793 i należał już
wówczas do Raczyńskich; par., poczta i st. dr.
w Szamotułach; 8 dm., 84 mk. (52 katoI.
i 32 protest.).
Przecław 1.) wś włośo. i os. karoz., pow.
brzeziński, gm. Mroga Dolna, par. Brzeziny, le-
zy w odI. 3 w. od Brzezin, przy trakcie do Ro-
gowa; posiada szkołę począ.t. ogólną" 32 dm.,
266 mk., 816 mr.; os. karcz. 1 dm., 7 mk., 8
mI'. dwor. W 1827 r. 21 dm., 150 mk. Wieś
ta w XVI w. była własnością kościoła w Brze-
zinach. Około 1520 r. połowa wsi stała pust-
ką, na 3 tylko łanaoh siedzą, kmiecie, po dwóch
na łanie, i płacą, po 20 groszy bez dwu troja-
ków ozynszu z półłanka i odrabiają pewne ro-
boty plebanowi. Sołtys dziedziczny ma też
pewne obowiązki względem plebana, opisane
w przywileju na sołtystwo wydanym (Łaski,
Lib. Ben., II, 490). 2.) P., w XVI w. Przecz-
lyaw, wś i fol., pow. słupeoki, gm. i par. Ostro-
wite, odI. od Słupcy 15 w.; wś ma 4 dm., 54
mk.; fol. 8 dm., 95 mk. Na obszarze fol. jest
małe jezioro i stoi wiatrak. W XVI w. kmie-
cie płacili plebanowi w Ostrowitem tylko me-
szno po korcu żyta i owsa z łanu. Dziesięcina
szła zapewne na stół arcybiskupi (Łaski, Lib,
Ben, l, 301). W 1874 r. fol. P. rozl. mI'. 524:
gr. Ol'. i ogr. mI'. 361, łąk mr. 30, lasu mr.93,
wody mr. 16, nieuż. mI'. 8; bud. mur; 7, z drze-
wa 6; płodozmian 8-polowy, las urządzony
w kolei 60-letniej. WŚ P. os. 10, z gr. mr. 11.

Prz
Przecław, w 1556 r. Przeczslaw, miastecz-
ko w pow, mieleckim, śród piaszczystej równi.
ny, 204 mt. npm., na lewym brzegłl Wisłoki,
przy gościńcu z DGbicy do .Mielca. Po drugiej
stronie rzcki, przez obszar wsi Tuszyny prze-
chodzi tor kolei z Dębicy do Baranowa (odno-
ga kolei Karola Ludwika). Iiasteczko dre-
wniane, źle zabudowane, ma murowany kościół
paraf., szkołę ludową 2-klasową" urzą,d poczt.,
kasę pożycz. gminną, z kapit. 963 zł. Na ob-
szarze większej po;;iadłości stoi d wór, przero-
biony z obronnego zamku, na urwisku oblanem
wodą" gorzelnia i d wa wiatraki. Od południa
leży przedmieście zwane Podzamczem, od płn.
Wenecya. dalej zaś na płd. przy gościńcu do
Dębicy wś Podole, na zach. od niej Wólka Po-
dolska i os. Podzamcze, a na zach. od mczka
Wyłów. Na płn. graniczy z wsią, Kiełkowem.
Od wschodu zasłania tę osadę sosnowy bór,
zwany Przecławskim. W P. odbywają, się co
czwartek targi. Osada ma 158 dm. i 1026 mk.
(490 męż., 536 kob.), 718 rz.-kat., 9 gr..kat.
i 299 izrael. Na obszarze więk. pos. (Mieczy-
sław hr. Rej) jest 6 dm. i 135 mk. rz.-kat.;
834 mI'. roli, 76 łąk i ogr., 82 past. i 1566 mI'.
lasu (ob. Dobrynin); obszar mn. pos. ma 672
roli, 77 łą,k i ogr., 150 past. i 14 mI'. lasu.
Gleba na porzeczu jest glinka, urodzajną" dalej
zaś ku zachodowi piaski. Osadę tę miał zało'
żyć Przecław Ligęza w XIII w. i osadzić ko-
lonistami niemieckimi. Wreges, pobor. woj.
sandomierskiego z r. 1556 (Pawiński, Małop.,
500) czytamy: Przeczsław, mto urodzonego Mi-
kołaja Ligenzy, dziedzica na Bobrkn i Przecła-
wiu. Jest w tern mieście domów 40, z nich
niektóre opuszczone; ról nie mają, tylko nie-
które ogl'ody, z których to domów i ogrodów
płacą, czynsz rozmaicie. Suma t6g0 czynszu
wynosi 12 grzywien 4 groszy. Innych czyn-
szów nie ma; łaźnia płaci półtory grzywny,
młyny 2, jeden trzyma dziedzic, drugi na Wi-
słoce, trzeci pod zamkiem mało dogodny; że.
gluga na Wisłoce niesie półtory grzywny.
Sołtys ma 2 łany i siódmy grosz z czynszu.
Zamek i grunta szlacheekie (praedium) dobre,
Hadzawek małych trzy, łąki i t. p. Na przed-
mieściu 45 kmieci. 5 lla łanach płacą po grzy"
wnie, 3 uu. trzech ćwierciach łanu po trzy fel"
tony. 22 na półłankach płacą po pół grzywny,
'7 na ćwierciach łanu po fertonie. Inni mają,
czą,stki ról, z których płacą według wielkości
roli. Suma czynszów wynoRi 33 i pół grzy
wny. Dwa półłanl,i opuszezone. Kmiecie dają
nadto 70 mierzyc (cherotos) owsa, 29G jaj, 57
kapłonów i 53 sery. W r. 1581 należało przed-
mieście do kasztelana rozpierskiego (ibid., str.
248) i miało wtedy kmieci 33, na 11 i ćwim'ci
łanach, komorników z bydłem 5, komol'llików
buz bydła 4 a samo miasto (ibid., str, 2(9) .[,\-
wało podwójnego szosu 8 zł. Było w nim 19
I)łownik Geograficzny Tom IX.-Zeszyt 98.
Prz
129
rzemieśln., osadników (inquilini) 7, paliło go-
rzałkę (ollae cremati) 4, przekupień był 1, go-
libroda 1, hultaj pauper 1, roli miejskiej było
d wa łany. Kościół paraf. niewiadomej erekcyj,
był pierwotnie drewniany p. t. Wniebowzięcia
N. B. (Długosz, L B., II, 295). Do r. 1454
było w nim dwóch proboszczów (rectores),
z czego wynikały rozmaite spory. Dla tego 25
maja 1454 r., po śmierci proboszcza Grzegorza,
postanowił bisk. i kard. Zbigniew Oleśnicki
na prośbę StanisIawa Ligęzy, kaszt. małogo-
skiego, patrona tegoż kościoła i Adama jedyne-
go proboszcza, aby nadal był jeden proboszcz
i trzech mansyonarzy, którzy by codziennie
śpiewali godzinki o M. B. W tym akcie, poda-
nym w Lib. B. (II, 297) ciekawym jest punkt
odnoszący się do zbierania wszelkich zapisów,
darowizn i dochodów z pogrzebów do specyal-
nej skrzynki w zakrystyi pod kluczem dzie-
dzica i plebana. Rozporządzanie funduszem
miało zostawać pod kontrolą, dziedzica. Długosz
powiada, że dziesięciny z miasta ceniono na 5
grzywien a kazdy mansyonarz miał na mie-
szkanie dom. Stanisław Ligęza mial wyzna-
czyć to dręczony wyrzutami, gdyż z depozy-
tu złożonego przez zmarłego proboszcza Grze-
gorza "nou mediocrem summa m sibi u8urpavit
et appropriavit". P. wydał w X VII w. Jana
Przecławczyka (Preklaides), teologa i filozofa
uniw. krakowskiego około 1630 r. Po Ligę-
zach posiadali P. Krupkowie Pl'zecławscy,
potem Wielopolscy. ''IV urzędzie parafialnym
przechowują, się metryki od r. 1 GOL Parafia
nalezy do dyec, tarnowskiej, dek. radom y-
skiego i obejmnje: Błonie, Podole, Korzeniów/
Tuszynę, Białybór, Wyłów, Ką,dziołld, ł.ącz-
ki, Meciszów, Bobrową i Rudę. Mac,
Przecław, dawniej Przecławice, dom n. i
okr. domin., pow. obornicki, o 11 klm. na pd.-
wschód od Szamotuł; par. Sobota (dawniej Zy-
do wo), poczta i st. dr. że1. o 5 klm. w Roki-
tnicy, ma. 171 mk., 13 dm., obszaru 653.6
ha, t. j. 574'60 roli, 24'59 łą,k, 39'86 lasu i
14'58 nieuż.; CZYRty doch. gr. 8218 mrk; chów
bydła holenderskiego; właściciglem jest Bo-
lesław Błociszewski. W r. 1384 Jarosław
z lVIroczkowa posiadał tę wieś, ,którą, 26 kwie-
tnia t. r. najechał Sędziwój Swidwa, kaszt.
nakielski ( Kronika Janka z Czarnkowa, Pomno
Dz. Pol., II. 754). Około r. 1580 był tu dzie-
dzicem Janusz Przecławski, około 1793 Łu-
komscy a później Bartłomiej Miłaczewski,
W skład okr. domin. wchodzi fol. Maryanowo.
cały okrą,g ma 1 { dm. i 183 mk. kat. E. Cal;
Przecławek 1.) fol. do Pamią,tkowa; pow,
pozna{IHki, o 12 klm. na płd.-wschód od Sza-
motuł, nad jeziorem; par. Cerek wica, poczta
i st. ur. żel. o 4 klm. w Rokitnicy, okI'. domin.
Pamiątkowo, własność hr. Bnińskich; ma 8 dm.
i 102 mk. P. należał w r. 1580 do Jana Prze
9

130
Prz
Prz
ł 1793 d N a I spectu cujus libet ma.nsi in quolibet ca.m,o". Por. te
cławskiego, oko o .' . r. o po.ucn Lib. Ben. Łask. (1,46) i Słowo Geogr. (VII, 851). .
Dobrzyckiego a następm.e do ,hl': B16hnsklCh. Przecze 1.) wś włośc., pow. sochaczewskI,
2.) P., tak zowią niektorzy JezIOro w po. gm Iłów par. Jamno ma 73 mk., 220 mI'.
poznańskim, 3 klm. długie, l/a klm; szerokle, 2.)' P., o. włośc. i foiw.. pow. rypiński, gm.
ciągnl\ce się od Przecławka ku połllocy do Pręczki, par. Rogowo, odl. o 9 w. od Rypina,
Pamiątkowa. E. Cal. ma l dm. 10 mk. Ob. Dębiany. W 1885 r.
Przecławice 1.) al. Przesławice, wś i, f)- fol w. P. ('w r. 1878 oddzIelony od d?br Pręcz.
bra, pow. łowicki, gm. Bielawr, par. Chushn. ki) miał rozległości mI'. 154: gr. 01'. 1 ogr. mr.
Leżą na prawo od drogi z Ł<1wlcza do BIelaw. 64, łąk mI'. 49, past. mI'. 18, lasu mI'. 21,
Fol. ma 2 dm.. 49 mk. W 1728 1': P. .wraz nieuż. mI'. 2; bud. mur. 3, z drzewa 1; pokłady
z Piotrowicami i W ojewodzl\ stanowIły Jedną torfu. Os. włok ma l mI'. Br. Ch,
całość dóbr i należały do Marcina W alewskie- Przeczki wś szlach. pow. ostrołęcki, gm, i
, kaszt. brzezińskiego. W. opisie par. Chru- pal'. Troszyd. W 1827 ;. było 10 dm., 5 mk.
sIm z początu XVI V:. (Ib. Ben. Łask.,. n, Przeczne Drogi, osada o 3 dm. w Sl 01-
36-48) mema zlanln o ". z,to w hC7 szynie, pow. ostrzeszowski. Mapy powlato",,:o
blO WSI podano "trJp.;:x ProrowlCe , dy dZls oznaczają P. D. między Parzynowem, Rzetmą
s& tylko jedne. Być może IŻ Jedna z CZęSC1 tych i Kochłowami.
potrójnych Piotrowic przybrał nazwę Prze- Przeczlliak pow. kolneński, gm. Gawry-
sławic i stała się odębną WSIą!, ale, tworzcą chYł par. Nowgród,
jeszce w. XVIII w. eną całosc do?r z PlO: Przeczuie, folw. i Dębowalec, os. młyn., pow.
trowlCaml. 2.) P:, ws 1 folw. rzy zble?,u rzk łaski, gm i par. Wygiełzów, od!. 17 w. od
G08ZCZY ze Szremawą, pow. mlecho.wkl, gr;ł' l Łasku, ma 6 dm, 69 mk.; pokłady rudy żela.-
par. Koniusza, leżą przy drodze blteJ ze Sło- znej. W 1827 r. było 12 dm., 98 mk. Według
mnik do Proszowie. W 1827 r. by: ło 22 dm., Lib'. Ben. Łask. (I, 455, 463) dziesięcina. z ł,
262 mk. W XV w. P., w par. Komn.sza, wła- uów kmiecych szła dla plebana w Parzm6,
sność Zbigniewa Kra.owczya,. n: 1ał y lany z fnlwarcznych zaś do wlaściwego plebana
kmiece i fol wark, z ktorych dZIesęclllę, w.arto- w W ygiełzowie który prócz tego pobierał
ści 13 grzyw., płacono plebanowI w KOUlUSZY dziesięcinę z młnów i kolędę od kmieci, po
(Długosz, L. B., II, 171). W edug reg. ob. g"oszu z łana. Według reg. pob. pow. szad.
pow. krakowskiego z r. 1490 ws Przecławee, kowskiecro z r. 1552-1553 wś P., w par. Wy-
W par. Birk?w, miała ;31/ 2 łanó;v.. W r. lto81 giełzow,omiała 7 osad. 4 1 /, łan., mlyn korzeez-
w par., KOJUsza, była włamosClą, Przeclawa nik o l kole (Pawiński, Wielkp., II, 240).
Krupkl, mIała 5 1 / 2 łan., 1 czyn., 5 zagr. bez W 1886 r. folw. P. z os. młyn. Dębowalea
roli,  ,ko1Or. z bydłer:ł, 3 komol'. bez bydła i Kępa rozl. mI'. 1696: gr. Ol'. i ogr, mr. .579,
(PawIllsiu, fi'Iałop., 17 1441). Br. Ch. łąk mI'. ]81, past. mr. 30, lasu mr. 845, meuź.
Przecławice, niem. Pl'isselwitz, 1289 Pl'sed. mr. 61; bud. mur, 8, z drzewa 9; las nieurzą,-
zlawice, 1321 Prezlawicz, 13tH Priczlawicz, wś i dzony. Dawniej należały: wś Pszczółki os. 27,
dobra, pow. wrocławski, od!. 3 mil od Wro- z gr. ml'. 270; wś Szczur al. Faustynów os.
cławia. Pusiada kośc:iół par. katolicki od 1353 20, z gr. mI'. 81. Br, Oh.
r., patron. królews. i bisku., szkołę katoI. Przeczlliów, al. Przyczniów, wś, pow. pin.
YV 1842, r. było 45 dm., dwOl' folw., , sołty- czowski, gm. Nagorzany, par. Gorzków, odI.
stwo, 366 mk. (7 4 ewan.) WJS nalezała do 28 w. od Pińczowa. Tu bierze początek rzka
klasztoru klarysek we WrocławIU. Kocielina prawy dopływ Nidzicy. W 1872 r.
Przecławka, foL, pow. pińczowski, gm. fol w. P. ;ozl. mI'. ] 93: gr. Ol'. i ogr. mI'. 171,
Góry, par. Wolica, odl. 14 w. od Pińczowa. łą,k ror. 17, pastw. mr.2, nieuż. mr. 3; bud.
W 1827 r. było 16 dm., 120 mk. Wedłng reg. z drzewa 3; płodozmian 4 polowy. Wchodził
pob. pow, wiślickiego z l'. 1570 wś Przecław- w skład dóbr Krzyszkowice; został rozpareelo-
ka w pal'. Dzierzązna, własność Ohiszowskie- wany około 1880 r. W skład dóbr P. wcho-
go' miała 1 1 / 2 łan., 3 zagr. z 1'0]11, (Pawiński, dziły dawniej: wś P. os. 6, z gr, mr. 55; wś
.Młop. 221). Folw. ten, należący do dóbr dll- Brończyee os. 6, z gr. mI'. 45. W XV w,
chowiestwa krakowskiego, przeszedł na wła- Przyczniów W par. Gorzków, własność bisk.
sność rządu po 1864 r. i został sprzedany za krakowskiego, miała 8 łanów kmieco i karczmę
]5844rs. W 1886 r. fol. P. rozI. mI'. 243: z rolą, dnią,ce dziesięcinę snopową, i konopną,
gr: Ol'. i ogr. mI'. 220, lasu mr. 17, nieuz. mI'. klasztoroi mogilskiemn wartości 12 grzyw.
6; bud. z drzewa 12. Br, Ch. (Długosz, L. B., III, 432). .Reg., pob. pow.
Przec.ze. były to drobne działki omej ziemi, krakowskiego z r. 1490 podaJą, ws Przysuno
dodawane do łanów, może dla wyrównania niejedna- w par. Gorzków. W r. 1581 Pl'ziśniów, wla.
koweJ wartości tkowych pod względem gleby. Bność bisk. krak. miała 3 zagr. z 1'01&, 1 kom.
W Llb. Ben, Łasklego (I, 41) czytamy: "necnon et P ., k .' M ł 12 442) B' O h
certos arvos agri, aliasprzymyarky sive przecze, re- Z byd. ( aWllls l, a op." . I. .

Prz
Prz
131
Przeczno, dawniej PI'.!eczmno i Prusmno, już r. 1445, był jeszcze r. 1667 parafialnym.
Kętrz. pisze Przeszno, niem. Heimsoot al. Heim- Fundowali go Znanieccy, do których jeszcze
80th, dok. Preczno, 1251 Heiminsod, 1445 Hegm- dziś należl\ poblizkie dobra Wyysłowo. Za-
8odl, Heymaod.e, dobra ryc. w pow. toruńskim. łożony był p. w. Podwyższenia S-go Krzyża.,
W ] 868 r. było 30 bud., 14 dm., 160 mk., zbudowany z kamienia; patronat przysługuje
145 kat" 15 ew. P. obejmuje 411-83 ha roli właścicielowi dóbr. Do tutejszej filii należy
Ol'. i ogr., 5'36 łąk, 5'87 nieuż, 0'39 wody, Przeczno, Dembiny i Wymysłowo. W wielkim
razem 423'45 ha; czysty dochód z gruntu wy- ołtarzu znajduje się za zasuwl\ obraz Pana Je-
nosi około 6.423 mrk; cegielnia, hodowla by- zusa na krzyżu, UGhodzl\cy dawniej za łaska-
dła i owiec. Właśc. 1858 r. Znaniecki, 1885 r. wy, jako tem świadczą różne wizytacye i wo-
Claus. P. leży nad SZOSI\ chełmińsko-toruń- ta, których r. 1789 było 25. Dzi nie ma ża-
ską, posiada szkołę kato!. i filialny kościół dnych, tylko przy obrazie Przemienienia Pań-
katol. należący do Biskupie. W dok. napoty- skiego Sl\ trzy. Proboszczowie w Biskupcu u-
kamy P. po raz pierwszy już r. 1251 pod na- trzymywali tu osobnego komendarza (ob. Cu-
ZWI\ Heiminsod (ob. Woelky: Urkb. des Bist. downe obrazy kś. Fankidejskiego, str. 12.)
Culm, str. 17). R 1257 nabył ją, bisk. cheł- W wizyt. Strzesza z r. 1667 czytamy) że P.
miński drogą kupua od Alberte de Pach. P. le- należało dawniej do Przesmińskich, potem do
zało wtedy w komturstwie bierzgłowskiem i Trebniców i Raeiniowskich; później rozpadło
obejmowało 100 włók. Kiedy się biskupi tej na 6 działów, dwa posiadali bracia: Jan, vice-
wsi pozbyli, nie wiadomo. W 1391 r. wystę- palatinus i grodzki sędzia chełmiński, i Au-
puje Hannus de Heimsode, t. j. Ranusz z Prze- drzej Trebnic, trzeci Maciej Radowicki, po-
czna; syn jego nazywał się także Hanusz. borca ziemi chełmińskiej, czwarty Stanisław
W 1396 r. sprzedajl\ synowie Hanusza z P., Raciniowski i Brzeski, piąty Jerzy Kosowski,
Hanu8z, Tomasz i Aleksander razem z żona- szósty Paweł Mistkowski (?). Strzesz sądzi
mi i dziećmi swą, wś Brokowo. W 144,1 r. że kościół pobudowali już Krzyżacy; do probo-
są wymienieni Otto i Olawke v. Heimsode, stwa należały 4 włóki w trzech polach. Ko..
t. j. Otto i Klawko z P., w r. 1543 zaś munikantów było 60, bo w skład par. wcho-
Jan Przesz miński (ob, Kętrz. "O ludno poL", dziło tylko Przeczno. We wsi była. i szkoła
str. 125 i 187). W XV W. należało P. z ogrodem (str. 162). Wizytacya Potockiego
w znacznej części do benedyktynek w Toru- z r. 1706 wylicza 183 komunikantów i wy-
niu. W 1459 r. zapisał im Szymon de Glaza.w, mienia szpital dla ubogich, za mostkiem przy
sędzia ziemski chełmiński "i generalis congre- drodze toruńskiej (str. 108). Tuż przy wsi le-
ga.tarum", 15 grzywien czynszu, jakie tu nie- ży szaniec, z południowej strony, niedaleko
gdyś nabył od Erazma Wisschoth, Karczmarz szosy toruńskiej. Jego pierwotne kształty zo-
płacił pół grzywny, drudzy poddani od włóki stały nieco zatarte wskutek wzniesienia w o-
po jednej grzyw., mianowicie Jakub Stosschen brębie jego wału jakiejś nowszej budowy, od
5 1 /2, Michał Konig 2, posiadłość dawniej Miko- której dziś pozostały tyiko fundamenta. Da.
łaja Konig 2, Magnus Nicolaus 2, Paweł 2 i wniej znajdowały się na obszarze wsi tutej-
dział dawniejszego posiadacza Conteze 1. szej kamienie ustawiane z mogiła.mi kamienne-
Zarazem odstąpił benedyktynkom swoje ru- mi, dziś są do szczętu zrujnowane (ob. Objaśn.
chomości (omnia sua bona mobilia) z warun. do mapy archeol. Prus Zach. przez Ossowskie-
kiem, aby mu dały wolne mieszkanie przy go, str. 6 i 83) Z zapisków ś. p. ks. Gapiń-
klasztorze i żeby jadał ze stołu proboszcza. skiego z Nawry wyjmujemy jeszcze następ.
Po śmierci miał zostać pochowany w klaszto- notatki o P. Jest to osada przedkrzyżacka
rze (ob. Woelky Urk B. des B. Culm., str. z grodem; r. 12H występuje Otto de Heym-
508). W 1510 r. zapisała Jadwiga Langhau- sod, feudalis; r. 1268 Skumand, książę Sudo-
Bowa zakonnicom 13 II. włók w P. jako dzie- wian, zdobywa i pali gród w Przecznie; okop
dziczny swój spadek. Była jeszcze niejaka jeszcze dziś istnieje. Posiedzicielami byli: Mi-
Katarzyna, wdow! z Dyhowa, 7.wana pospoli. chał Gajewski, sędzia michałowski, Franciszek
cio Kaśka; ta miału w P. takżo 1:P/2 włók, BajerHki, sędzia michałowski i deputat na Try-
z których, póki żyła, dostawała w czynszu 2 bUllał l'. 1721; założył tutejszy szpital. W r.
łaszty żyta.. Po jlJj 8milJrci olhiod'l.inzyły Lo- 1743 nahywa to dobra Franciszek Ciborski,
nedyktynki ten majątek, Umarła oua w Byd- IHJuzia zilJmiallHki chołm" 17!J L Adam Znaniec-
go szczy r. 1513 z morOWlJgo l'0WilJtl'ZIL. TlJgoż ki. l'l'Oh')H7,':7.lLll1i W P. byli około r. 1612 Sza-
r. Arnold z Frą,ey, kaszt. cholmillHki, zabrał la,jKki, 17:.U ks. Waw"zyniec Lauri, który te-
zakonnicom 14 włók w P, kr61lJwHki dokrot go?' roku i,lzio uu ł.:\żyna, po nim tegoż roku
polecił oddaó włóki. Po reformacyi już zakon- ks. KlLzimierKki Wojciech, Ludwik Gawroński,
nicenie pobierają, czynszu i nie maj!} folwarku. 17()O S7.ymon Szotowicz, 1766 Tomasz Wró-
(ob. Klasztory żeńskie, przez kś. Fankidej- blewski, 1780 Wojciech Buliński, 1769 Sta-
skiego, atr, 168). Kościół katolicki istniał tu nisław Ciborski, 1782 (?) Strzyżewski, 1791

132
Prz
za ks. prob. Cieszyńskiego spaliły fJię budynki
plebańskie; 1798 ks. Antoni Kuberski. 2.) P.,
niem. dawniej Ballrau, wś, pow. grudzią,dzki,
st, pocz, i par. ew. Łasin, kat. Szembruk, 1/4
mili odl., 196'01 magd. mr. W 1868 r. 5 bud.,
5 dm., 31 ew., 2 kat. P. istniało jako osada za
czasów Rzpltej. W 1811 r. ustępuje sołtys dzi-
dziczny szembrucki 5 gburom, kazdemu 18 mr.,
za 500 zł. zakupnego i za 150 fI. rocznego
czynszu na 30 lat prawem emfiteutycznem.
Przy regulacyi r. 1830 usta,pił sołtys Ein-
sporn Janowi Schielke i 4 towarzyszom poło-
wę dotychczasowych gruntów, więc każdemu
9 morgów na zupełną. własność, drugą połowę
znów do swej posiadłości w Szembruku przy-
łączając. W 1789 r. było tu 7 dymów (ob.
Froehlich "Gesch d. Graud. Kreises", I, str.
242). Kś, FI'.
Przeczów, wś, pow. stopnicki, gm. Łubni-
ce, par. Beszowa, leży na prawo od drogi ze
Stopnicy do Połańca. W 1827 r. było 16 dm.,
137 mk. W 1232 r. dje P. dziesięciny kla-
sztorowi sulejowskiemu (ob. t. VIII, 671).
Wedłng reg. pob. pow. wiśliekiego z r. 1579
W8 Przeczów ant,iqua, w par. Ba.,zowa, wła-
sność kasztelana Zarnnwieckiego, miała 6 (lsad,
3 łan., 8 zagr., 1 inquil (Pawiński, Małop.,
str. 226). Br. Oh.
Przeczyca, w dok. Przeczicza i P,'zedczicza,
wś, pow. pilzneński, na lew. brzegu Wisłoki,
w okolicy pagórkowatej i lesistej, przy drodze
z Jodłowy do Brzostka (4 klm.). Posiada ko-
ściół par. rzym.. kat., urząd poczt., kasę pJ-
zyczkową, gmin. z kapit. 717 zł., 89 dm. i 519
mk. Na obszarze więk. pos. są 4 dm. i 33 mk.
Co do wyznania jest 527 rzym.-kat., 19 izracl.
Obszar więk. pos. (J. Spotta) ma 268 mr. roli,
9 mr. łąk, 32 mI'. pastw. i 370 mr. lasu; pos.
mn. wynosi 401 mr. roli, 22 mr. łąk, 22 mr.
pastw. i 2 mr. lasu. Lasy znajdują się na pół-
noc od wsi w międzyrzeczu Wisłoki i Jodłow-
skiego pot. Wieś nalezab pierwotnie do o.
pactwa tynieckiego i wtedy zbudowano dre.
wniany kościół. Dokument z 7 lipca 1374 r.,
w którym Bodzantha Szeliga, bisk. krak., fun.
duje parafią. (przechowywany w archiwum pa-
rafialnem), jest podrobionym, Bodzanta bo-
wiem z Jankowa był biskupem krak. 1348-
1366 a po nim Flor. Mokrski 1360-1378.
Teraźniejszy drewniany kościół zbudowano
w r. 1730. Biskup Muskata odebrał wiefl opa-
towi tynieckiemu i przyłą.czył do dóbr bisku.
pich. Miała wówczas (Długosz, L. B., II, 245)
6 łanów kmiecych, 6 zagród z rolami, karczmę
z rolą, grunta biskupie i plebańskie. Do par.
należały: Kawęczyn, Dęboszyn i Zagórze. Ta-
ki skład był tez w r. 1536 (Pawiński, Małop.,
529). W tym czasie było we wsi 11 kmie-
eiów, karczma płacąca 1 1 / 2 grzyw. i cztery za-
grody. Czynsze wynosiły 5 grzyw. a nadto
Prz
dawano 2 zagrody za wysługi. Były też trzy
sadzawki i małe łąki. Szacowano wieś na 300
grzywien. Później bisk. krak. Tomicki zamie.
nił P. z opatem tynieckim za część wsi Rudki.
We<Uug reg. pob. z r. 1581 (Pawiński, ibid.,
244) była własnością. opatów tynieckich i mia-
ła 30 kmieci na 19 półłankach, 5 zagród z ro-
lą, 4 zagrody bez roli, 15 komol'. z bydłem,
8 komol'. bez bydła, 3 rzemieśl. i karczmę
z ósmą częścią łanu. Sołtys Wojciech Wa-
rziczki miał 3 i pół łanu. Po zniesieniu opac-
twa tynieckiego przyłączył rząd austryackitę
wieś do fllnduszu religijnego a następnie sprze-
dał. Parafia. nalczy do dyec. przemyskiej, dek.
brzosteckiego i obejmuje: Dęboszyn, J aworz6
Górne, część Skurowy, Kamienicę Dolną. i Za-
górze. P. graniczy na płd. ze Skurową" na za-
chód z Jodłowa, a na płn. z Dęboszynem. Od
wschodu oblewa ja, Wisłoka. Mac.
Przeczyce, Wś, młyn., os. karcz. nad rzekł.
Czarną. Przemszą, pow. będziński, gm. Sulików,
par. Targoszycc, posiada szkołę początkową o-
gólną, młyn wodny, lO! dm., 1008 mk., 1550
mr. włośc.; os. młyn. 4 dm., 8 mk., 38 mr.
dwors.; karcz. 1 dm., 6 mI'. dwors. W 1827 r.
było 78 dm., 453 mk.
Przeczyste, wś i b. st. pocztowa, przy da-.
wnym trakcie pocztowym ze Smoleńska do
Białej, o 36 w. za Duchowszczyną.
Przedanica, wś kośc, w pow. sądeckim, ob.
Przydonica.
Przedbojowice, niem. Przedb{)jewitz, domin.,
pow. inowrocławski, o 6 klm. na płn.-zachód
Kruszwicy, na lew. brzegu Noteci, par. Sła.....-
sko, poczta w htwaeh, st. dr. ze!. w Ino....ro.
cławiu o 8 klm.; ma 5 dm., 82 mk. (65 katol.,
17 prot.) i obsz'uu 222.85 ha, t. j. 215'90 roli,
3'33 pastw. i 3'62 nieuz.; cz. doch. grunt.
3968 mrk; chów bydła.
Pl'zedborów 1.) al. Przedborowo, wś ko'o.,
okr. wiejski, domin. i okr. domin., w dekan. i
pow. ostrzeszowskim, na płd.-wschód o 4 klm.
od Miksztata, w okolicy wzgórzystej; paraf.
w miejscu, poczta w Miksztacie, st. dr. zol.
w Oatrzeszowie o 10 klm. Wieś liczy 156 rok.
w 21 dm; w skład okr. wchodzą Jatwiny:
cały okr. ma 41 dm., 309 mk. (277 kat., 32
prot.). Dominium ma 9 dm., 97 mk. i ObSZAl'Il
wraz z Drozdżycami 949'51 ha, t. j. 411'8ł roli.
60'56 łą.k, 15'02 pastw., 443'33 lasu, 18'20
niem>;. i 0'56 wody; cz. doch. grunt. 5312 mrkj
właścicielką jest Brygida Szeliska. Do okrQH'u
domin. naleza,: Drozdzyny i Huta Szklana; oo.ły
okI'. ma 15 dm., 174 mk. (165 kat., 9 prot.).
Par. składają: DroZdzyny, Huta Szklana., Krzy-
zaki, PrzedborólV, Jaźwiny i Wędziocbj IV I87a
r. było 752 dusz. P. istniał przed r. 1653.
2.) P., nazwę tę dają też przyległym Jaźwi-
nom (ob.). E. Oal.
Prledborska Wola, folw., po..... kOD6Cki,

Prz
gm. i par. Przedborz, leży tuż pod miastem i
ma 3 dm., 28 mk., 582 mr. Wchodził w skład
starostwa przedborskiego i służył za rezyden-
oyą starostów. Istniał już w 1573 r., miał
wtedy 1 łan kmiecy (Pa wiń., Nlałop., 276).
Przedbory 1.) Tańskie, wś nad rz. Orzyo,
pow. przasnyski, gm. i par, Dzierzgowo, odl. o
27 w. od Przasnysza, ma 6 dm., 70 mk., 203
mI'. 2.) P. Ostrowe, pow. przasnyski, ob. 0-
strowe.
przedbou 1.) w dok. Predbor, miasto
z przedmieściem Widomą, pow. koneoki. Leży
pod 5]°5'3" szeroko północ. i 38°31'8" dłu-
gości wsohod., na prawem brzegu Pilicy w do-
linie otoczonej przez wynioślejsze wzgórza,
odległe 44 w. od Końskich, 42 w. od O-
poczna, aL w. od Radomska i 24 w. od st. kol.
warsz.- wied. w Gorzkowioach. Drogi bite łą-
czą P. z powyższemi miejscowośoiami a także
i z Piotrkowem. O geologicznych stosunkach
okolicy miasta podał szozegóły "Pam. Fizyo-
graficzny" (t. III, 185). Obecnie P. posiada
kościół par. murowany, kościołek przy przy-
tułku dla starców i kalek, szkołę pocz!\tkow!\,
dom modlitwy ewang., urz!\d miejski, urząd
gminny, st, pocz., należy do s!\du pokoju
okręgu III-go w Końskich. Z fabryk: bro-
war, miodosytnią, olejarni!\, fabrykę łyżek,
4 garbarnie, fabrykę pończoch, cegielnię, piec
wapienny; 283 dm. (170 murow.), 6600 mk.
(1885 r.) i 822 mr. ziemi do mieslczan należ!\-
cej. W 18'37 r. było 196 dm., 2535 mk.;
w 1862 r. 297 dm., 4738 mk., fabryki kortów
(Zacherta) i płótna (Goldberga). Do miasta
należy przedmieście Widoma, na lew. brzegu
Pilicy, które ma 60 dm. i 340 mr. W mieście
odbywa się 12 jarmarków rocmie; dawniej
słynęły z dostawy trzody chlewnej. P. podu-
ohowny, osada, ma 2 mI'. ziemi włosc. P. par.,
dek. konecki, ma 3890 dusz; kaplioa filialna
w Rąozkach. Pierwszą wzmiankę o P. spoty-
kamy w 1145 r. w akoie potwierdzenia posia-
dłości i dochodów klasztoru w Trzemesznie
(ob. t. VIII, 656). W lipcu 1239 r. w tutej-
szym grodzie gości Bolesław Wstydliwy z ma-
tką i panami (baronibus suis) i Konrad mazo-
wiecki z synem Ziemowitom. Odbywa się tu
rada (colloqium). Tu wydaje ksią,żę dokument
potwierdzający darowiznę wsi Kępiny, danej
klasztorowi sulejowskiemu przez Fulkona, ar-
cyb. gnieźn. (Kod. Małop., II) 62). Takie wie-
ce ozęśoiej musiały się odbywać w tutejszym
grodzie, gdyż tenże sam ksia.żę wydaje podczas
"oolloqium" w P. w grudniu 1260 r. potwier-
dzenie wsi Garno, danej Januszowi, arcybisk.,
przez niejakiego Mikołaja, którego bracia za-
bili Leonarda dyakona i kanonika z Kurzelo-
wa (Kod. Małop., II, 113). Kazimierz W. od..
wiedzaj!\c często P. dla łowów, wystawił pię-
kny, murowany zapewne zamek, i on to praw-
Prz
133
dopodobnie nadał osadzie, jaka się tu utworzy-
ła, prawo miejskie, wystawił wedle tradycyi
istniej!\cy dota"d kościół i przeniósł do niego
parafil\ z przyległego Policka. N a łowach pod
P. trafił si., Kazimierzowi w 1370 r. wypadek,
który sprowadził przedwczesną śmierć wiel-
kiego króla. PowHtanie i rozwój swój zawdzię-
ozał P. położeniu nad['zecznemu na pograniQzu
d wóch prowincyj, przy trakcie handlowym.
Pobierane tu oło sta.nowiło uposażenie kancle-
rza kapituły łęczyokiej, który wydzierżawiał
je za 12 do 15 grzyw. rocznie. Miał on za to
obowiązek naprawiać i budować most na Pili-
cy (Długosz, Lib. Ben, I, 509). Dziesięcinę
z łanów miejskich pobierała kanonia kurzelow-
ska (Łaski, Lib. Ben., 1,556). Uposażenie
proboszcza przedborskiego opisał Ła.ski (I, 616);
pobierał on między innemi dziesięciny z wój-
tostwa. :Nawiedzał miejsoe to Jagiełło i zamek
rozprzestrzenił, a podczas bytności w 1405 r.,
pragną,c spalonemu miastu nieść pomoc., prze-
niósł je z prawa polskiego na niemieckie i po-
rówuał 00 do praw, swobód i zwyczajów
z Chęcinami. Według regestr. pobor. z 1540 r,
P. jest w zastawie u Abrahama Łużeńskiego.
DJ miasta należy 64 łanów i 130 dm. Docho-
dy są z czynszu z domów, od rybaków, szew-
ców, rzeźników, przekupniów soli i z młyna.
Wójt dziedziozny ma 3 łauy, łaźnią, trzeoi
grosz od rybaków i rzeźników, łąki obszerne i
dobre. Oceniono to wójtostwo na 125 grzyw.
Mostowe należy do kolegiaty krakowskiej i
daje do 20 grzyw.; ocenione na 200 grzyw.
W raz z P. zastawioną była i wś król. Policko
i inne przyległe dobra krakowskie. W 1573 r.
płaoi P. szosu "in duplo" fI. 36 gr. 86, od 3
rzem. 12 gr.; z młyna o 2 kołaoh 1 fI. 18 gr.,
czopowego za cały rok 55 n. (Małop., Pa.wiń-
ski, 279, 572). Przedbor8ka Wola istnieje już
w 1573 r. i ma łan (Małop" 276, 462). Zy-
gmunt August przywilejem 1550 r. w Seoemi-
nie danym, majl\c wzglą,d na ubogi stan mia-
sta i na wycieńczenie mieszkańoów ozęstemi
podwodami, uwalnia od dostawiania wozu wo-
jennego, pod obowiązkiem płacenia 20 grzyw.
w razie wyprawy wojennej. Tenże król uwal-
nia 1570 r. mieszczan P. z towarami lub po ta-
kowe jad!\cych, od oeł, targowego i jarmarko-
wego w I;ałem państwie, a ioh bydło i trzody
od opłaty mostowej i pastewnego w okolicach
miasta; udający się zaś po towary do Wrooł-
wia, lub wracający z niemi, nie mają, w dro-
dze żadnej doznawać przeszkody. Kiedy Zy-
gmunt III dążył obj!\ć tron, Erazm Lichten-
stein, dowódca jazdy aroyks. Maksymiliana i
hufoe Zborowskich, opanowawszy P. w paźdz.
1587 r., stojący tam oddział częścią znieśli,
częścią zabł:ali. Wspomniony król nakazuje
1595 r., ażeby więcej nie przybywało domów
żydowskich; w razie zaś gdyby obywatel

134
Prz
Prz
sprzedał dom żydowi, jeden postrada kupno a J arma.rków bywa 12, ale podupadły i niewiele
drugi pieni3;dze, które mają, być użyte na bu- oddają, pożytków. Most na Pilicy należał do
dowanie ratusza, na potrzeby mista lub szpi- akad. krak.; ten nabyty od JW. Piotra Mała-
tala. Według lustr. 1636 r. było 162 dm., 0- chowskiego, Wdy krak. Bsty Przedbors., pra-
płacających po groszu; żydowskich z bóźnicą wem dziedzictwa, nowo porządnie, wygodno i
10, z każdego po zł. 2, komorn. żyd. 6, po 1 zł. bespiecznie wystawiony. Cechy: krawiecki,
Na stacyą składają mieszczanie owsa kor. 90, ślusarski z kowalami, kuśnierski i szewcki.
piwa achteli 12. Targ we czwartek, jarmar- Teraz krawców katolików tylko 2, ślusarza
ków 6, z których 3 po tygodniu; wybiera się żadnego tylko kowalI, szewców kilku znaj-
na zamek od wozu kupieckiego i od wołu pa duje się. Ludność przez uciski różne, a jak się
1 gr., tyleż od czworga baranów lub cieląt, od miasto oświadcza, żołnierskie najwięcej, do
pospolitego wozu 9 den.; garncarze zaś i han- dziesiątej i więcej części zmniejszona, WSZYBt-
dlują,cy naczyniami drewnianemi, dają, naczy- ko podupadło, przywile;e i prawa czcze zosta-
nia. Mostowe należy do kolegiatów krak. ły, ani pro went starościński żadnej z cechów
Rzeźnicy daj3; z 10 jatek po ćwierć kam. łoju prowencyi nie ma. Żydów znacznie pomnoży-
nieszmel., a zamiast łopatek płaci każdy po zł. ło się, ale gdy miasto prawie do szczętu po.,
4; krawcy, kuśnierze, szewcy, kowale i inni gorzało, więc tylko wybudowanych znajduje
rzemieślnicy nic nie płac&, a garncarze daj& się 37 dm., szkoła, szpital i dom szkolnika.
po kopie garnków i S& obowi&zani do naprawy Z domów płacić powinni po zł. 2; komorn. 41,
pieców w zamku. Młynów jest trzy. Włady- płac& po 1 zł.; rzeźników kilku, płacić każdy
sław IV w 1638 r. powiada: "przychylają.c się winien zł. 4, dot&d bez żadnego opłacaj& zaża-
do supliki żydów miasta naszego, z dopusz- lenia zł. 60. Browar za miastem pod zamkiem
czenia Bożego przez ogień ze wszystkim do- wystawiony, który z przyległemi browarkami
mostwem zniesionych, daiemy ten przywiley trzyma arendarz, płacąc 4800 zł. Między au,
y pozwolenie, aby mogli domy swe na tymże steryami starocińskielIli Sf\ rudera zamku, do
mieyscu gdzie pierwey mieli budować, takie niczego niezdatne. Do murów zamkowych są,
boznicę y kierchow, handle wszelkie odprawo- przystawione chatki 3, ledwie mieszkalne i u-
wać, pozywienie wszelakie kupować y rzeź padające, w których pogorzelcy i nędzni mie-
wszelakie bydła bić y przedawać, gorzałkę ścić się są przymuszeni. Jest także domów do
palić y szynkować y wszystkich inszych praw zamku należąc;ych 2, żydom sprzedanych,
swych, wolności y zwyczaiGw dawnych zaży- z których zakupnicy daj& zł. 45. Dochód ze
wać, podatki iako przedtym dawali, tak y te- sstwa czyni zł. 9128 gr. 20, z czego połowa
raz niemniey ani więcey dawać będ& powin- wpływa do skarbu kor.". Miasto żydami jest
ni". Szwedzi za Jana Kazimierza spalili mia- przepełnione, w rynku stoi staroiytny muro-
sto, przyczem i zamek ucierpiał. Lustratoro- wany budynek, maj&cy sklepy z różnemi to-
wie z 1660 r. podają, tylko 30 dm. "Zamek warami; kościół zaś farny z muru, . pamięta
murowany, w gornych pokoiach okien i pie- czasy Kazimierza W. Z pamiątek przeszłości
cow nie masz. Przetosz zlecamy P. Staroście, mało bardzo się pozostało. Po zamku królew-
aby wcześnie zabieżał dalszey ruinie tak pię- skim, który już w 1660 r. był ruiną, bez dachu,
knego pałacu, mianowicie dachem nowym 0- przechowały się tylko ubogie szczątki. Ko-
patrzyć kazał", Żydzi otrzymali 1745 r. przy- ściół Kazimierzowski, zniszczony ostatecznio
wilej dozwalający im posiadać 25 domów, we- w czasie pożaru miasta w 1834 r., został na
dług świadectwa zaś lustracyi 1765 r. znajdo- nowo odbudowany kosztem rządu. Ma d wie
wało się gospodo 37 i 46 komorn. "Jarmarków kaplice boczne i wieżę. Widoki i opisy P. po-
bywa 8, mają, przywileje na więcej, ale jesz- dał Tyg. Illustr. z 1863 r., t. VII, 156; z 1871
cze nie przyszły ad effectum; 3 główniejsze da- r., t. VII, 238 i z 1876 r., t. II, 248, tudzież
wniejszych czasów po tygodniu się odprawia- "Kłosy" z 1876 r., :Ni! 65. Przedborskie sta-
ły, ad pl'aeSenFJ po 1 dniu trwają,. Targi bywa- rostwo niegrodowe, w wdztwie sandomierskim,
ją w niedziele; przeszła lustracya ordynowała pow. chęcińskim, podług lustracyi z r. 1765
one na czwartek, dla uczczenia dnia świętego, obejmowało miasto Przedbórz z zamkiem opu.
ale wzwyczajeni ludzie, targ niedzielny utrzy- stoszałym i wsie: Zuzowy z wójtostwem, No-
mują,. Zamek spustoszały i zrujnowany, nad 3 salewice, Policzko, Starawieś z Wólką, Żele'
izbami dach,reliquum wali się". LustracylI. 1789 żnica, oraz daniny z wsi Rączki i 8tobnicy.
r. podaje: "Przywileju locationis Przedborz nie W r. 1771 posiadał Je Piotr Małachowski,
składa, ani żadnej wiadomości o wielości ła. ss ta oświecimski, opłacając kwarty złp. 1,543
nów posiadanych nie ma. Stacyi wydaje owsa gr. 15, a hyberny złp. 1,726 gr. 18. P. gmina
miary opoczyńskiej w ćwierć garcy 10 trzy- należy do s. gm. okr. IV w Pilczyoy, urzl\d
mająoą korcy 45, które na teraźniejszą miarę gminy w Przedborzu, ma. 6794 ml'. (1810
warszawską wynos<lą kor. 56, ćwierć 1. Nale- dwors.), 278 dm. drewno i mur., 2156 mk.
żymiastu dawać piwa achteli 6, garcy 55. W skład gminy wchodzą: Chałllpki, Gaj, Gro.

Prz
belaki, Nosalewice, Pohulanka, Policzko, Ro-
bak młrn, Taras wś, Trupień, Zuzowy. Le-
śnictwo rZl\dowe przedborskie, z zarządem
w Radoszycach, dzieli się na pięć straży: no-
solewicka, zychowska, wietrzyńska, przygo-
łowska, żeleźnicka. 2.) P., wś i fol., pow.
płocki, gm. i par. Starożreby, odl. o 29 w. od
Płocka, ma szkołę początkową, 15 dm., 187
mk., 402 mr. obszaru (11 nieuż.). W 1887 r.
folw. P. lit. A. rozl. mr. 102: gr. Ol'. iogr. mr.
101, nieuż. mr. 1; budowli z drzewa 2. Br. Ch.
Przedbol'Z z Malżowem, wś, pow. kolbu-
szowski, w piaszczystej, pokrytej sosnowymi
borami równinie, 250 mt. npm., przy gościńcu
z Kolbuszowy (7 klm.) do Sędziszowa. Par.
i urzl\d poczt. w Kolbuszowy. Wś ma 146
dm. i 814 mk.; 807 rz - kat., 7 izrael. Obszar
więk pos. ma 10 dm. i 54 mk.; 27 rz.-kat. i
27 izrael. Gleba piaszczysta, na fol warku go-
rzelnia. Kasa gminna rozporządza 700 zł. w. a.
Obszar więk. pos. (WIad. Lewickiego) wynosi
392 roli, 83 łąk, 19 past. i 492 mr. lasu; ob-
szar mn. pos. 942 roli, 241 łąk, 183 past. i 85
mr. lasu. Malżow al. Mależów, os. i fol., leży
na wschód od wsi. P. otoczony od płd. dużym
lasem, graniczy na płn. z Bukowcmu, na zach.
z Hutl\ a na wsch. z Porębami. Mac..
Przedborze z Broszkami, ras. peredwirie,
wś, pow. jaworowski, 20 klm. na zach. od Ja-
worowa, 3 klm. na wsch. od sądn pow. i urz.
pocz. w Krakowcu. Na płn. leży widnica
(grnpa domów Horodno) i Kochanówka, na
wschód Huki i Wólka Rosnowska, na płd.
Morańce, na zach. Krakowiec i Ruda Krako
wiecka. Płd. część wsi przepływa pot. Szkło,
wzdłui granicy płn. pot. Retyczyn, d"plyw
Szkła; od wschodu na zachód do Szkła podą-
żają wody całego obszaru małemi strugami.
Zabudowania wiejskie leżą na płn.-zach.; na
południe nad Szkłem część wsi Broszki. Na
płn.-wschód leży las Komarnik (237 mt.).
Przez wieś idzie droga z Jaworowa do Kra-
kowca. Własn. więk. ma roli Ol'. 33, hk i
ogr. 14, past, 11, lasu 441 mr.; wł. mn. roli
01'.531, łąk i ogr. 154, past. 144, lasu 136 mr,
W 1880 r. było 66 dm., 352 mk. w gminie, 1
dm., 10 mk. na obsz. dwor.; 50 rz.-kat., 310
gr.-kat.,2 izrael.; 46 Polaków, 316 RW'Jinów.
Par. rz. i gr.-kat. w Krakowcu. We wsi ,jcst
cerkiew i kasa poycz. gm. z kapit. 114 złr.
Przedecz, w dok. z r. U27 Przedecz, osada
miejska, dawniej miasto, nad jeziorem t. n.,
pow. włocławski, gm. i pal'. Przeuecz. Lezy
niedaleko punktu w którym zbic;pja, się gra-
nice pow. kolskiego, kutnoskieg'o i włocław-
skiego, odl. 10 w. od Kłodawy, tyleż od os.
Chodecz, 29 w. od Koła i 26 W. od Kroi5nie-
wic. Otoczony do koła wieńcem małych osad
w promieniu lO-wiorstowym (Ohodecz, Izbica,
Brdów, Kłodawa, Dl\browice). Osada. roieści
Prz
135
się na. wzgórzu, nad wschodnim brzegiem jezio-
ra, które w kS7.tałcie półksiężyca rozlewa się
w kierunku od południa ku północy, przy dłu-
gości około 3 wiorst i szerokości dochodza,cej
uo 1 wiorsty. Z'1 pośrednictwem błot pod A.r-
kuszewem i strugi pod Zbij ewo się cia,gnącej,
jezioro Przeleckio ma odpływ do długiego pa-
sma jezior ci:gn:\cych się od wsi Szczeein
w kierunku od południa ku północy i płn.-za-
chodowi i zlewaja"cych się do Wisły za pośre-
dnictwem Zgłowia"czki. Okolica jez. Przedec-
kiego wznosi się na 400 stóp npm. Prócz tego
wody jeziora, dawniej o wiele rozleglejszego,
miały (mają?) odpływ przez strugę do pobli-
skich w stronie zachoduich jezior: Korzecznik,
Modzerowskie, Brdów a przez nie do Gopła,
P. obecnie posiada kościół paraf. mur., kORciół
ewang., szkołę począt. katol., szkołę ewang.,
urza"d gminny, st. poczt., 2300 rok. (1496 kat.,
243 ew., 561 żyd.), 1015 mr. ziemi do osady
należącej. Prócz rolnictwa głównym przemy-
słem osady jest szewstwo. Około 1878 1'. by-
ło do 80 majstrów, produkuja"cych za 14,750
rs. W 1827 r. było 125 dm., 1395 mk.; 1862
r. 168 dm., 1864 mk. P. jest starożytną osa-
da,. W potwierdzeniu posiadłości arcyb. gnie.
źnieńskich w 1136 r. przez Innocentego II
wymieniono jez. Przedeckie (ob. t. VIII, 655).
Widocznie istniała tu już osada, lecz jezioro
miało większe znaczenie niż otaczające je lasy
i drobne osady rybaków i dla tego też wymie-
niono same jezioro. W 1360 r. Kazimierz W,
nabył Przedecz drog'1. zamiany za inne do-
bra od arcyb. Jarosława. W 1383 r. Ziemo-
wit, ks. mazowiecki, nadaje "castrum nostrum
et opidum sibi adjaeentem dieta Przedecz et
opidum de super Klodawa prope predictum
castrum et civitatem Przedecz cum vil1is et
suo districtu sita in Terra nos tra Ouyavie cum
omnibus villis et toti districtu ad dicta castrum
et opida partinentibus' Bartoszowi "de Wezen-
burg" ze wszystkiemi prawami jakie posiadał
sam książę. \V końcu obiecuje, iż skoro lny"ka
koronę królewską, potwierdzi ponownie to n:l-
danie (Kod. Maz, 100). W 1427 r. 1'. ma
gTód (castrum Pl'zadecz) i zostaje w dzierża-
wie (tenuta przedecensiR) Floryana z Kory-
tnicy, kaszt. wiślickiego, który wś KłokoGzyn,
należącą do grodu, przenosi na prawo niemiec-
kie i n[l,da,je osadzaja,cemu wś Albertowi z Glo-
gowy wójtostwo i zwykłe ta.kowego uposaże-
nia (Kod. dyp!. Muczk. Rzysz., II, 840, 8-12).
\V 1454 r. uwalnia Kazimierz Jagiellończyk
mieszczan od ceł i targowego w innyoh mia-
stach. Zygmunt I w 1526 r. potwierdził ten
przywilej. Korycińscy trzymając ciągle w swej
rodzinie to starostwo, nadużywali widocznie
władzy, skoro Zygmunt I w 1548 r. na skargę
mieszczan określił władzę starostów i ich sto-
sunak do mieszczan. Nadużyć tych dopuszczał

136
Prz
się zapewne W ojcie(lh Koryciński, protegowa-
ny przez Bonę. On to skupił łany sołtysie
w obrębie 16 wsi starostwa a za to zobowiązał
się odbudować walący się zamek, czego doko-
nawszy, zmarł w 1555 r. Rodzina Koryciń-
skich posiadała szczególny talent do chwyta-
nia i utrzymywania w swem ręku starostw
(Przedecz, Bolec, Kłodawa, Oświccim, Par-
czów, Ojców, a także Gniewków, Żywiec, Brze
żnica, Rabsztyn, Kowal, Wolbrom). Zygmunt
A.ugust w 1538 r. wydaje nowy przywilej lo-
kacyjny dla P., w miejsce zniszczonego przez
pożar miasta. Z przywileju tego dowiadujemy
się, że miasto miało 26 łanów roli, ostrowy i
łąki na pastwisko. Zygmunt III w 1615 r.
zabronił starostom propinacyi w mieście a wie-
śniakom z dóbr starostwa pozwolił kupować
trunki w mieście. Według lustracyi z 1564 r.
było 28 piwowarów w mieście. W tymże ro-
ku w skład ststwa wchodzą: miasta Przedecz i
Kłodawa, wsie: Kobylajata, G,łogowa, Zbój no,
Łą,żek, Długiekąty, Rybna, Zórowo, Dziwie,
Jakuszewo, Nowawieś, Kłokocino, Kamieniec,
Zalesie, Rogoźno, Jasieniec, Kublowo, Da..bro-
wice, Ostrowy, Kopy, Baby, Niwki, Dobiej.
niów, Dąb i W ołodrza. Powiat przedecki ma
9'03 mil kwadr., obejmuje 5 parafii, 3 miasta
i 111 wsi. August II w 1722 r. ustanowił
w P. targi d wa razy w tydzień i 6 jarmarków.
Według lustracyi z 1766 r. P. był ststwem
grodowem i miastem powiatowem. Starostwo
przedeckie było uszczuplone przez odłączenie
klucza kłodawskiego (z 5 wsiami) i dąbrowic-
kiego (z 8). Btstą. był Kossowski, następca
Kossowskiego Stefana. Z zamku niektóre czę-
ści tylo się trzymały, jak baszta, mieszcząca
archiwum, z dwoma izbami na kancelarya, sta-
rosty i sąd, o dachu słomianym, brama z mu-
rami dwulokciowymi i mostem zwodzonym na
łańcuchach W ój tostwo, mające trzy w lÓki,
było dziedziczną własnością Józefa Pogon()w-
ski ego, pisarza grodzkiego brzesko-kujawskie-
ho. W 1771 r. płacił Kossowski Antoni 1007
zł. kwarty i 3825 zł. 29 gr. hyberny. Sejm
z 1773-75 r. nadał te dobra w emfiteutyczne
posiadanie Kretkowskiemu. Wróciły one na
początku następnego stulecia w posiadanie
skarbu i w 1818 r. stanowiły oddzielną, eko-
nomią dóbr rządowych. Z obszaru gruntów
starościńskich i wójtowskich wydzielono oko-
ło 1820 r. części na kolonie i ogrody dla 23 su-
kienników, sprowadzonych tu z Niemiec, któ.
rzy obowiązani byli płacić wieczysty czynsz
z nadanych im osad. W 1824 r. było w mie.
ście 109 sukienników (42 majstrów), 4 po.
strzygaczy a miasto całe miało 125 dm. i 1562
mk.; przemysl ten upadł po 1831 r. Z da-
wnych zabytków pozostał kościół murowany
z XV w. pochodzący a z resztek zamku zbu-
dowano kościół ewang., obróciwszy basztę na
Prz
dzwonnicę. Po zamku został wielki nasyp czwo-
roboczny, długi do 100, szeroki 20 a wysoki
12 łokci. Do dziejów P. szczegóły mieszczą
się w Monografii rodziny Korycińskich, napi-
sanej przez Hoszowskiego (Roczniki Towarz.
Nauk. Krakow., t. 29 i osobno, Kraków 1852).
P. par., dek. włocławski, 3480 dusz. P. gmina
należy do sądu .gm. okr. IV w os. Choder.z.
Majorat rządowy P. wydzielony został w 1835
r. z dóbr P. dla gener. artyleryi Gillcuschmid
ta. W skład maioratu w0hodzC1; folw.: Kata-
rzyna. mr. 1013 j "Rybno mr. 457, Dziwie mr.
328, wójtostwo P. mr. 41, lasu mr. 1689, ra-
zem mr. 3528. Do majoratu nalcżały w 1854
r. wsi: Arkuszewo os. 16, z gr; mr. 285; Za-
lesie os. 21, z gr. mr. 569; Zarowo os. 36,
z gr. mr. 1072; Rybno os 28, z gr. mr. 680;
Rogoźno os. 6, z gr. mr. 81; Dziwie os. 36,
z gr. mr. 602; Kłokoczyn os. 23, z gr. mr. 830;
Nowawieś Wielka os. 24, z gr. mr. 895; Ja-
kowlewo 01'1.20, z gr. mr.40. Pozostały w po-
siadaniu rządu: folw. Kubłowo mr. 359, lasu
mr. 669, razem mr. 1028; nadto wsie: Nowa-
wieś Mała mr. 108, Jasieniec Stare mr. 3!2,
Lipiny mr. 202, Przysypka mr. 341, Narty
Duże i Małe mr. 191, Kubłowo mr. 226, Ja-
sieniec Nowy mr. 163 i w mieście Przedecz
mr. 8. Br. Ch.
Przededworze, fol. pow.stopnicki, gm. i
par. Chmielnik, odl. 21 w. od Stopnicy, leży
tuż pod ChllJielnikiem, ma pokłady torfu i ka-
mienia wapiennego. W 1827 r. 14 dm., 151 mk.
W 1882 r. fol.P. z aUyn. Dozyderów i osadą,
Holendry, oddzielony od dóbr Chmielnik, rozl.
mr. 1429: gr. Ol'. i ogt'. mr. 400, ł:\k mr. 55,
past. mr. 22, lasu mr. 90 l, nieuz. mr. 45; bud,
mur. 8, z drzewa 7; plodozmian 5 i 7 polowy,
las nieurz!\dzony.
Przedewsie, pow. olkuski, gm. i par. Pilica.
Przedgórze, fol., pow. sieradzki, gm_ i par.
Brzeźnio, odI. od Sieradza. 12 w, ma 1 dm"
16 mk.
Pl"Zedkocin, kol. i os. młyn., pow. często-
chowski, gm. i par. Mykauów; kol. ma 6 dm.,
34 mk., 154 mr. włośc.; os. młyn. 1 dm., 5
mk., 45 mr. dwor. W 1827 r. 6 dm., 29 mk.
Przedkościelna, zaśc., pow. wiłkomierski,
gm. Onikszty, o 35 w. od Wiłkomierza.
Przedkowo, pow. kartuski, ob. Przodkowo.
Przedieski, młyn w pow:. wrzesińskim, o 4
klm. na zach,'półuoc od Zerkowa, tul. pOll
Bieżdziadowem, na strudze, która pod DQbnem
wpada do Warty. W 1845 r. 11 mk. (6 kat.,
5 prot.). Nowsze skorowidze nie wykazują gil;
mapa sztabowa nazywa go fałszywie P8clti811-
wezie M. E. Cal.
PrzedIubycza, przedmieście mka Lubyczy ,
pow. R:J.wa Ruska.
Przedłuż Połajewski, WŚ, pow. nieszawski,

Prz
Prz
137
gm. Ruszkowo, par. Poła.jewo, ma 18 08., 130 między kla8ztorem a miastem i ma młyn wo-
mr.. Wchodziła w skład dóbr Połajewo (ob.). dny na potoku uchodzącym z lew. brzegu do
Przedmiedze, poszczególne domy w Pod. Ropy. 5.) P. Łańcuckie ze Stermakówką, wś,
usilnej, w pow. przemyślańskim. pow. łańcucki, przytyka od zachodu do miasta.
Przedmiejska \Vieś, na lewym brzegu Par. rz.-kat. i urz. poczt. w Łańcucie. Znajdu-
Noteoi, pod Pakością., w pow. mogilnickim, ją się tu koszary i stajnia dla wojska, 4 domy
zlała się z miastem. W r. 1579 należała w je- administraoyjno ordynacyi łańcuckiej. Wieś
dnej części do Krzysztofa. Sokołowskiego, sta. ma 147 dm. i 1020 mk., 937 rz.kat., 62 gr.-
rosty rogozińskiego, a w drugiej do Jana Kro- kat. i 21 izrael. Obszar pf1f!. więk. ma 7 mI'.
toskiego; pierwszy posiadał tam 7 łanów i 4 roli; mn. pos. 797 roli, 68 ogr. i 46 mr. past.
zagrodn., a drugi 9 łan. i 2 komorn.; w 1'.1618 Kasa pozyoz. gm. ma kapitału 1516 zł. w. a.
mieli tam 10 łan. i 3 zagrodu. spadkobiercy Gleba składa się z glinki urodzajnej, zmiesza-
po Michale Działyńskim. E. Cal. naj z piaskiem. 6.) P. z Podlaskiem, paw. rop-
Przedmiejska Wola, wś włośc., pow. tu czycki, par. rz.-katol. w Strzyżowie leży na
recki, gm. Kościelnica, par. Uniejów, odl. 23 zachód od tego mIm, nad pot. Grorhiskim, ma
w. od Turka, ma 31 dm., 222 mk. W 1827 r. 65 dm. i 419 mk.; 393 rz.-kat. a 2H izr. Kasa
wś rząd., ma 23 dm., 126 mk. pozycz. gm. ma kapitału 100 zł. 7.) P. Strzy-
Puedmiejski Młyn, pod Trzemesznem, iowskie, przy gości lICU do Ozu dca p:)d Strzyżo-
w pow. mogilnickim, należał niegdyś do kla- wem, pow. ropczycki. Ma 50 dm. i 440 mk.,
8ztOru trzemeszyńskiego. 436 rz.-kat. i 4 izr. 8.) P. Ozudeckie, z osada-
Przedmieścia. są to albo osady powsta- mi: Wolą, Wólką i Wygodą, wś, pow. rzeszow-
jące na obszarach podmiejskich, stanowiących wła- ski, par. rz.-kat. w Czudcu, od]. 7 klm. na płd.
sność miasta., bądź też dawniejsze wsie, które sku. od Czudca. Zabudowana na połudn. stoku Bo-
tkiem wzrostu poblizkich miast przekształcają się
z osad rolniczych na przemyslowe. Z biegiem czasu guch walskiego lasu, lesistego pasma wzgórz,
P. stają się dzielnicami miast, które otaczajł. Na- zo szczytami Niechobrz i Babia Góra. Składa
zwy swe biorą albo od osad, na których powstały, się z odrębnych grup chat, rozrzuconych nad
albo też często od traktów przy których si wy twa- potokami płynącymi w kierunku połudn. do
rzały (Krakowskie Przedmieście w Warszawie i IJu-
blinie). <'omieszczamy w "Słowniku" niniejsżym od- Wisłoka. Wś ma J 91 dm. i 1180 mk.; obszar
dzielIle opisy tych przedmieść, które stanowią dot'1:1 więk. pos. (K. Wasilewska) 11 dm., 131 mk.,
oddzielne jednostki administracyjnA i maj naz\\'ę W tej liczbie 1299 rz.' kat. i 12 izra.el. Z całe-
odrębną. Niekiedy nazwę P. noszą wsie podmiejskie. go obsz. 663 mr. przypadt na pos. więk. 311
Przedmieście 1.) kol" pow. łódzki, gm. mI'. (244 roli, 56 łąk i ogr. i 12 past.); na mn.
Rszew, ma 3 mr. 2.} P., os., pow. krasny- 352 mr. (263 roli, 42 łąk i 43 past.). Lasy ota-
staw ski, gm. i par. Turobin. czają tę osadę z trzech stron: od zach., płn. i
Przedmieście 1.) Dubieckie, wś, pow. brzo- wsch.; na płd. graniczy z ozudcem. 9.) P. i
zowski, na płu.-za::Jhód od Dubiecka (2'5 klm.), P. Małe, pod Tuchowem, w pow. tarnowskim.
nad potokiem płynącym z pod Huty Droho- Pierwsze ma 123 dm. i 637 mk.; P. Małe 26
byckiej i uchodzącej tu do Sliwnicy. Zajmuje dm. i 151 mk. 10.) P. Niemirowskie, wś, pow.
zwartą. dolinę potoku, otoczona, lasami. Stano- rawski, 24 klm. na płd.-zach. od Rawy Ru-
wi osobną gminę z obszarem większej posia- skiej, 2 klm, na wschód od sądu pow. i urz.
dłości (4 dm., 24 mk.) i liczy 108 dm. i 688 poczt. w Niemirowie. Na płn. lezy Wróbla-
mk., 528 rz.-kat.. 131 gr.-kat. i 29 izr. Kasa czyn, na wsch. Pal'ypf!Y, na płd. Trościaniec
pożycz. gm. ma 640 zł. w. a. kapitału. Par. (wś pow. jaworowskiego). Wzdłuż granicy
1'1..- kat. i gr.-kat. w Dubiecku. Posiadł. więk. połudn, płynie Smerdech od wBchodu na za-
(Aleks. hr. Konarska) składa się z 357 roli, chód, wzdłuz granicy półn. pot. Rybna, środ-
59 łąk i ogr., 125 past. i 89 mr. lasu; pos. mn. kiem obszaru zaś pot. ozerniawka Z;abudowa-
wynosi 631 roli, 50 łąk, 125 past. i 95 mr. 10.- nia wiejskie lezą. w zach. stronie obszaru; na
su. Gleba jest tutaj :żytnia, średnio urodzajna, płn. od nich grupa domów Sosnowe al. So-
składająca się przeważnie z glinki i krzemionki snowce i młyn Romaniec. W płd. stronie ob-
a. w wyższych miejscach z iłów. Graniczy na szaru leży las Pod Pomiarkami. Na pln.-wsch.
zach. z Kostow=\, na płn. z Dl'ohobyczką a na wznosi się Zawrotnia Góra (35t mt.). Własn.
wschód ZP, Sliwnica,. 2.) P. Dynowskie z I.qio- więk. ma roli 01'. 323, łąk i ogr. ;33, past. 8,
zą, pow. brzozowski, w Htronio zachod. mta lasu 728 mr.; wł. mn. roli Ol'. 273, łąk i ogr.
Dynowa, składa się ze 165 dm. Liczy 964 mk., 31, past. 24, lasu 15 mI'. W r. 1880 było 69
912rz.-kat., 16 gr.-kat. i 36 izrael. Na zach. dm., 348 mI.. w gminie, 2 dm., 19 mk. na obsz.
graniczy z Łubnem. Mieszkańcy tmdnią się d wor.; 18 rz.-kat., 325 gr.-kat., 24 izrael.; 10
przeważnie rolnictwem. 3.) P. Bobowy, wól- Polaków, 333 Rusinów, 24 Niemców. Par. rz.-
ka j pow. grybowski, Idy na wschód od tego kat. i gr.-kat w Niemirowie. Mac.-Lu. Dz.
mczka i ma 12 dm., 89 mk. rz.-kat. 4.) P. Przedmieście, wś, pow. buczacki, od l. 3
Niine, należy do Biecza, pow. grybowski, leży. klm. na płn.-wsohód od st. poczt. i tel. oraz

138
Prz
Prz
par. rz. i gr.-kat. w Jazłowcu. Granice: wsch. Przednie, ruskie Perednie, grupa domów
Krzywołuka, płd.-zachod. Browary i Jazło- w Stubnie, w pow. przemyskim.
wiec, zachod. Jazłowiec, półn. Zaleszczyki Ma- Przedni Młyn, niem. Vordermuehle Neufeld,
łe. Obszar dwor. 588, włośc. 768 mI'. W 1857 młyn, pow, międzychodzki, 2 dm., 26 mk., par.,
r. 458 rok.; 1870 r. 506; w 18S0 r. w gminie okr. wiejski i poczta w Przy toczni (Prittisch).
543, na obsz. d wor. 36, rz.' kat. 23, reszta gr.- Przedoły, ws, pow. dzisieński, ob. Peredołg.
kat. Cerkiew drewniana p. w. BW. Michała, Przedpełce, 1349 r. Przedpelcz, ws, pow.
filia Jazłowca. Księgi metryk sięgają 1721 r. płocki, gm. Staroireby, par. Woźniki, odl. 21
Właśc. pos. dwor. Władysław hr. Wolański. w. od Płocka. Składa się z 4.ch części: p, Kieł-
Przedmieście 1.) część Koronowa nad Brdlł, basy majlł 5 dm., 53 mk., 122 mr.; w 1827 r.
w pow. bydgoskim. 2.) P., ob. Poznańskie P. było 4 dm., 21 mk.; P. Kościołki 8 dm., 76 mk.,
pod Żninem, w pow. szubińskim; 3.) P. Prze- 273 mr. (66 mr. nieuż.); 1827 r. 9 dm., 40
męckie, w pow. babimoskim. 4.) P. Zamkowe, mk.; P. Witkowiae 3 dm., 20 mk., 95 mr. (15
pod Odolanowem. E. Cal. mr. nieui.), karczma, 1827 r. 3 dm., J 5 rok.;
Przedmoście, wś, fol. i młyn, nad rz. Pro- P. Włos ty 9 dm., 78 mk., 298 mr. (14 nieuż.);
snlł, pow. wielnński, gm. Praszka, par. Oza- 1827 r. 6 dm., 32 mk. Akt rozgraniczenia
rów, odl. od Wielunia 16 w.; wś, 56 dm. wraz ziemi wyszogrodzkiej od płockiej z 1349 r. za-
z os. Śmiałki 540 mk.; młyn 1 dm., 8 mk.; os. licza P. do płockiej (Kod. Maz., 59). Br. Ch.
karcz. 2 dm., 9 mk.; fol. 3 dm. W 1875 r. Przedpełki, młyn w Poznaniu, na Cybinie,
dobra P. składały się z fol. P. i Kozioł, no- istniał w r. 1306 (Kod. Wielkop., 931).
menkI. Śmiałka, rozl. mr. 1314: fol. P. gr. Ol'. Przedpolna al. Dyabełek al. Lubień (na ma-
i ogr. mr, 300, ł3;k mr. 57, past. mr. 22, lasu pie hydr.), struga w pow. włocławskim, po-
mr. 751, nieuż. mr. 56, razem mr, J 186; bud. czyna się na granicy pow. kutnowskiego pod
mur. 7, z drzewa 16; płodozmian lO-polowy; wsią Kąty, płynie w kierunku zach.-płn. przez
fol. Kozioł gr. Ol'. i ogr. mr. 118, łąk mr. 2, jez. Lubieńskie, pod Kłóbką, Kępką, Wilko-
nieuż. ror. 8, razem mr. 128; bud. murowo I, wicami, Smiłowicami; młynem Dyabełek, Na-
z drzewa 4; płodozmian 6 polowy, las urzą- konowem, Łagiewnikami, przez błoto Raku-
dzony. Wś P. os. 55, z gr. mI" 686. Br. Ch. towskie i ponizej Mazurów wpada z prawego
Przedmoście, zaśc., pow. trocki, w 3 okr. brzegu do Zgłowiączki. Długa około 40 W.;
pol., gm. Hanuszyszki, okr. wiejski Bitowta- przyjmuje z praw, brzegu Kłótnię. J. Bliz.
ny, o 6 w. od gminy, 2 dusze rewiz.; nalezy Przedrzymichy Małe i Wielkie, rus. Pere-
do dóbr Bitowtany, Dowgiałów. drymiclzi, wś. pow. żółkicwski, 10'5 klm. na
wschód od Żółkwi, 9. klm. na płn. od sądu
Przedmoście, pow. odolallowski, ob. Za- k I . l K l ' k .
mość. pow., urz. poczt., st O. l te. w u l OWle.
Na wschód lezą Dzibułki i Nahorce, na płd.
Przedmost, niem. Priedemost, 1290 r. Prze- Mohylany, na płd.-zach. Przemiwółki i Sme-
demost, 1394 Predmost, wś i dobra, pow. gło- reków, na zach. Błyszczywody, na płn.-zach.
gowski, par. ewang. Gramszyce. W 1842 r. Turynka. Obie wsie eżą w dorzeczu Bugq, na.
dobra dzieliły się na trzy części, d wie prywa- przestrzeni między Zełd0c1ll od wsch. a Swi-
tnych właścicieli i część królewską. Było w 0- nią, od zachodu. Płd. część obszaru, pagórko-
góle 137 dm., 2 fol., 1 Bołtystwo dziedziczne, watą zajmują P. Wielkie (najwyzsze wznies.
1109 mk. (296 kat.), szkoła owang., szkoła 294 rot.); północną, nizinną" zajmuh P. Małe
kato1., młyn wodny, hodowla owiec i bydła. (wzgórze 254 mt.), a na płn. od niego "Lisi
Przedmoszczany, 1257 Predmoscalle, 16 piasok" (237 rot.). WlaRn. więk. (w P. Ma-
Predmostane i Predmoschalle, W8 w par. .Mbty- łych Jana Muellcl'a, a w P. Wielkich Teofiii
czów. Stanowiła ona posiadłość klasztoru k1a- Ceneckiej i probostwa łaciń. w Żółkwi) ma
rysek w Zawichoście a polem w Kmkowie i roli Ol'. 78, hk i ogr'. 22, past. 1 mr.; wł. mn.
należała do par. Mstyczów (por. Kod. Małop., roli Ol'. 975, łąk i ogr. 503, past. 350, lasu 15
I, 53, 71, 75). W XV w. Pl'zcdmoszczauy, mr. W r. 1880 było w P, Małych 42 dm.,
w par. Mstyczów, Sił własno8eią. Chrzelowskie- 265 mk.; 118 rz.-kat., 120 gr.-kat., J8 izrael.,
go. Było tam 8 łan. kmiec., karczma z rolą, 9 innych wyznań; 118 Polaków, 120 Rusi-
zagr. z rolą. Płacono dziesięcinę konopną i nów, 27 Niemców; a w P. Wielkich 75 dm.,
snopową klasztorowi św. Andrzeja w Krako- 464 m\;:. w gm., . a 4 dm., 16 mk. na obszarze
wie (Długosz L. B., III, 325). Według re6'. dwor.; 69 rz.-kat., 388 gr.-kat., 22 izrae1.; 75
pob. z r. 1581 wieś Podmoszczany, w pow. Polaków, 378 Rusinów, 22 Niemców, 5 innej
ksiązkim, par. Mstyczów, własność Płazy, narodowości. Par. rz.-kat. w Kulikowie, gr.-
miała 2 '/2 łan. kmiec., 2 zagr. bez roli, 4 kom. kat, w Nahorcacb. We wsi P. Wielkie jest
bez bydła, 2 rzem. (Pawiński, Małop. 438). cerkiew p. W. śW. Michała Archanioła i szkoła
Prawdopodobnie zlała się w jedn" całość z dzi- I filialna. Za czasów Rzp1tej należała do dzier-
siejszą wsią Przełaj. żawy mierzwickiej w ziemi lwowskiej. W r.

Prz
1386 poświadcza Andrzej, ststa ruskJ, że Mi-
kołaj Słanka sprzedał Beńkowi z Zabokruk
posiadłość Zarudce i dworzysko Przedrzymie-
chy (Przedrzymechi, ob. A. G. Z., t. II, str.
21). D. 23 sierpnia 1444 r. zapisuje Włady-
sław W arneńczyk Janowi de Sprowa i bratu
jego Eustachemu 100 grzywien na wsiach Ar-
taschow i Przedl'zimychi (Arch. Metr. Lit.,
Nr. 155). W lustracyi z r. 1661 i 1662 (rkp.
Ossol., Nr. 2834, str. 102) czytamy: "Wieś ta
odprawuje także robociznę do Mierzwicy. Jest
ona zdawna na łanach trzech zasiadła. Podda-
nych w tej wsi przed wojną, bywało 12, a te-
raz tylko 2, trzeci pieszy, kaMy z nich na
ćwierci łanu siedzi, czynszu ci d waj dają,
z ćwierci łanu po gr. 15, facit 1 zł.; trzeci pie-
szy gr. 6. Pszenicy dają, po półmiarku; przy.
chodzi półmiarków 2, po zł. 2, facit zł. 4. Ow-
sa z ćwierci dają, po 2 półmiarki; przychodzi
owsa półmiarków 4, facit zł. 2 gr. 20. Kapło-
nów 2 '[. ćwierci, po gr. 6, facit gr. 12; kury i
jajca, za te gr. 12, Robić powinni z ćwierci
po 2 dni w tydzień. Karczmy w tej wsi nie
masz. Za powóz z ćwierci dawać powinni po
zł. 4, facit zł. 8. Summa prowentu z te; wsi
facit zł. 16 gr. 20." W r. 1684 pozwala Jan
III Barbarze z Kuropatnickich Grabianczynie
przenieść prawa swe dożywotnie do Mierzwi.
cy, Przedrzymiechów i innych wsi na osobę
W iktoryna Sobieskiego (Arch. Bernard. we
Lwowie, C., t. 167, str. 2061). W 1'.1762 da.
je August III Pawłowi Starzyńskiemu i mał-
żonce jego Teresie z Wybranowskich ststwo
mierzwickie, t. j. wsi Mierzwica, Przederemi-
chy i inne, opróżnione skutkiem dobrowolnego
zrzeczenia się Filipiny de Horst lieczyńskiej
(ib., C., t. 590, str. 1913). W lustracyi z r.
1765 (Dod. do Gaz. Lwow.1869, Nr. 11) czy-
tamy: "W tej wsi są, dziedziczne części szla-
checkie urodzonych Przedrzymirskich, Mana-
sterskich iWolskiego; część zaś królewska do
dzierżawy mierzwickiej z dawna należą,ca, po-
winna mieć pod sobą, podług lustracyi z 1664
r. łanów 3; teraz tylko na ćwierci dworzy-
8znych Nr. 8 osiadłych, a 9 pustych, jakich 4
dworzysko całe albo i ćwierć składają" i pół
ćwierci dworzysznych osiadłych Nr. 4; ogro-
dów Nr. 3 ot!iadłych a 4 1 / a pustych i zagród
Nr. 3 pustych. Osiadłość tej wsi: Poddanych
na ćwierciach dworzysznych siedza,cych Nr. 8,
na półćwierciach 4, na ogrodach 3. Tych po.
winności w sumaryuszu generalnym mierz-
wickim opisane. Pro went roczny (wymienio-
ny szczegółowo) czyni 1238 zł. Z tego na
kons6rwacyą i reparacyą, karczemki, oprócz
szarwarków, corocznie przyjmuje się po złp.
16; zostaje 1222 zł. Należy się kwarty 305
zł." Na polach tutejszych, na t. zw. Zahaj-
cach, są kurhany, po większej części pozaory-
wane. Znachodzono ta w piaskach wielkie
Prz
139
czerepy pochodza"ce z urn i popielnic, krzemie'
nie i ozdoby bronzowe. Mały naram ienni
bronzowy, ta znaleziony, posiada.ł jeden zO
szlachty miejsc()wej jako relikwia" rodzinM
(Schneider, teki złożono w Muzeum Ossoliń-
skich we Lwowie). Lu. Dz.
Przedświt, wś, pow. o8trowski, gm. Ko-
morowo, par. Wą3ewo. Spis z 1827 r. nie po'
daj e tej wsi.
Przedświt al. Pereawity, jozioro w pow. no'
woaleksandrowskim, ob. Dulcu/y.
Przedteczellka, wś włoBc., pow. trocki
w 1 okI'. pol., gm. Międzyrzecz, okI'. wiejski
Porudomino, o 15 1 / a w. od gminy, 8 dusz re'
wiz. b. włościan skarbowych i 19 03adn. wieI'
ko-ross. Należy do dóbr skarb. Międzyrzecz.
Przedwieczny Młyn, Przedwyeszn!/, pod
Niestronnem, w okolicy Mogilna i Ga"sawy, z&
czasów arcyb. Łaskiego (Lib. Benef., I, 171).
Przedwiesne, dawna nazwa jeziora na ob'
szarze wsi Głodowo w pow. kościerskim.
Przedwojewo a1. P. Sona, wś i fol. nad rz.
Soną, pow. ciechanowski, gm. Regimin, par.
Ciechanów, odl. 04 w. od Ciechanowa, posiad90
kaplicę mur. z 1620, filią, Ciechanowa, mająclt
niekied y stałego kapelana; 16 dm., 226 mk.
W 1827 r. 13 dm., 102 mk. W 1868 r. fol.
P. Sma z os. Jałowa Wieś, rozl. mI'. 698: gr.
Ol'. i ogr. mł'. 420, łąk mI'. 103, past. mI'. 100,
lasu mI'. 18, nieni. mr. 57. Wś P. Sona os. 25,
z gr. mI'. 112; os. Jałowa Wieś gr. mI'. 16.
Przedworszczyzn8 al. P. Holendry, wś,
pow. nieszawski, gm. 'Wierzbie, par. Som pol-
no, ma 74 mk., 135 mI'. ziemi włok W 1821
r. było 5 dm., 49 mk., par. Sadino,
Przedzeó, w XVI w. Przedzino, wś i fol.,
pow. kaliski, gm. Kamień, par. Kościelec, odI.
od Kalisza 19 w; wś ma 9 dm., 108 mk.; ful.
4 dm., 26 mk. W 1827 r. 14 dm., 122 mk.
Według reg. pob. pow. kaliskiego z r. 1579
wś Przedzino, w par. Kościelec, własność JaM
Przedzińskiego, miała l/a łanu, 3 zagr., 2 kom.
Część Jana Grodzieskiego 3 łany. CzętlĆ Szy'
mona i Alberta Przedzińskir.h 1/. łanu. CzęR6
Bartłomieja, 'Wacława i Krzysztofa. I'I'zuzdziil'
skich 1/. łanu. Część Al burt:, PrzflzllzińKkiego
sive Kaczkowskiego '/s bnu (Pawiń., Wielkp.,
I, str. 114). W 1885 1'. 1',,1.1 ' ., oddzielony oJ
dóbr Szajek, rozl. mI'. 410: gr, Ol'. i ogr. mI'.
3i} l, łąk mI'. 13, past. mI'. 31, niuni. mI'. 15;
bud. mur. 4, z drzewa. 6. Br. Cia.
Przedział, Peredjeł 1.) dobra, pow. kobryń'
ski, w 5 okr. poL, gm. Janowo (Iwanowo),
o 84 w. od Kobrynia. 2.) P., uroczysko,
pow. słonimski, w 5 okr. poL, gm. Luszniewo,
o 27 w. od Słonima.
Przedziałka aJ. Przedziałek, karczma koło
Ostalec, na obszarze dwoI'. SU8zczyna., w pow.
tarnopolskim.
Przedziałki (Predjełki), wś, pow. slonim'

140
Prz
ski, w 2 okr. pol., gm, maryńskaj o 28 w. od
Słonima.
Przedziałki 1.) pole pod Baszkowem, w o-
kolicy Jutrosina, Kobylina iKrotoszyna (Lib.
Ben., II, 16). 2.) P., por. Przydzial.ki.
Przedzielnica, rus. Peredilnycia, wś, pow.
dobromilski, 9 klm. na płn.-płn.-wschód od są-
du pow. w Dobramilu, 6 klm. od st. kol. i urz.
poczt. i tel. W Niżankowicach. Na płd.-wschód
leża, Komarowice, na płd. Grabownica Sozań-
skaj na płd.-zach. Hubice, na zach. Truszowi-
ce, na płn.-zach. Podmojsce, na płn. Niżanko-
wice, na płn.. wsch. Borszowicze, na wschód
Byblo (cztery ostatnie w pow. przemyskim).
P. leży w dorzeczu Wisły za pośrednictwem
Wyrwy, dotykającej wschodniej granicy wsi,
i pot. Rybiska, dopływu Wiaru. Wchodzi on
tu od płd.-zach. z Hubie i płynie środkiem ob.
szaru, na płn. do Niżankowic, gdzie wpada
do Wiaru. Zabudowania wiejskie leżą w do-
linie potoku, przeważnie na lewym brzegu.
W środku obszaru wznosi się wzgórze do 260
mt. Płn -wschod. część wsi przerzyna tor
kolei galicyjsko - węgierskiej (łupkowskiej).
Własn. więk. (fundusz religijny) ma roli Ol'.
318, łąk i ogr. 39, past. 50 mr.; wł. mn. roli
Ol'. 719, łąk i ogr. 48, past.. 88 mr.; w r. 1880
było 128 dm., 720 mk. w gminie, 2 dm., 10
mk. na obszarze dwor.; 5 r:ł:.-kat., 708 gr.-kat.,
14 izrael.; 8 Polaków, 708 Rusinów, 14 Niem-
ców. Par. rz.-kat. w Nowem Mieście, gr.-kat.
w miejscu, dek. dobromilski, dyec. przemy-
ska. Do parafii należą: Grabownica i Podmoj-
sce. We wsi jest cerkiew p. w. św. Mikołaja,
drewniana, w r. 1736 postawiona, szkoła eta-
towa l-klasowa, założona w r. 1874. Grabo-
wnica była dawniej osobną parafią; w r. 1788
przyłączono ją do P.; Podmojsce takze miały
parafią, włączoną w r. 1814 do przedzielnic.
kiej. P. niegdyś należała do kniaziów Prze-
dzielnickich, o których Okólski wspomina, że
z książa,t ruskich pochodzili. Póżniej była
w posiadaniu Fredrów; ci nadali ją karmeli
tom; nadanie to potwierdził sejm z r. 1690.
Po kasacie zakonów zajęto ją na fundusz
religijny. Lu. Dz.
Przegaliny Wielkie, wf!, i dobra (l,it. A. i
B) i P. Małe, wś, pow. rad7.yński, gm. Zelizna,
par. rz.-kato\. Komarówka, odl. 21 w. od Ra-
dzynia. Dobra P. lit. B. mają gorzelnię parową,
cegielnię z wyrobem drenów, pokłady torfu,
staranne gospodarstwo rolne. IstniaJa tu pro-
dukcya miodu do picia. We wsi znajduje się
cerkiew, poprzednio unicka, erekcyi niewia-
domej. Od 1680 r. miaIa trzy nadania: Jana
III, Zaranków i Kierdejów; w 1820 r. na. no-
wo wzniesiona z drzewa. Obecnie P. Wielkie
lit. A. mają 32 dm., 268 mk.; lit. B. 51 dm.,
314 mk.; P. Małe 33 dm., 235 mk. W 1827 r.
:P. Wielkie 62 dm., 407 mk. a P. Małe 29 dm.,
Prz
138 mk. Pal'. P. należała do dekanatu wisznie-
kiego. W 1886 r. dobra P. Wielkie lit. A.
składały się z fól. P. i Brzeziny al. Syczówka,
rozI. 822 mr.: gr. Ol'. i ogr. 505 mr., łąk 198
nll'., pastw. 6 mr" lasu 81 mr., nieuż. 33 mr.;
bud. mur. 7, z drzewa 21; płodozmian 7'0 i
14-0 polowy, las nieurządzony. WŚ P. lit. A.
os. 55, z gr. mr. 977; wś P. Małe, os. 6, z gr.
mr.967. P. Wielkie lit. B. składały ,się z fol.
P. Wielkie B., rozI. 886 mr.: gr. Ol'. i ogr. 527
mr., łąk 95 mi"., pastw. 55 mr., lasu 166 mr.,
odpadki 18 mr., nieuż. 26 mr.; bud. mur. 8,
z drzewa 26; płodozmiau 11-0 polowy, las nie-
urządzony. \Vś P. Wielkie B. os. 35, z gr. mr.
607; wś Wólka Komarowska os. 29, z gr, mr.
600. B,'. Ch.
Przegendza, 1531 r. P,'ziegenda, 1581 Prze-
genza, wś i leśnictwo, pow. rybnicki, par.
Rybnik, od\. l milę. Lezy na. krawędzi lasu
królewskiego, na wyniosłości między dolinami
Rudy i Birawki. W 1861 r. było 66 dm., 562
mk. (15 ewang.), 102 gospodarstw, 700 mr.
Szkoła od 1864 r. Przy wsi jest leśnictwo
Szczotki, mające 19 gospodarstw i 42 mk. (32
tylko po polsku mÓl", l) i młyn Korus 11 mk.
Polaków. Leśnictwo kr61ewskie P. ma 2472
mr. lasu, obejmującego półkolem wieś i przo-
rzniętego przez drogę żelazną: Rybnik-Kato-
wice. Br. Ch.
Przegiuia, 1381 r. Bl'zeginia, u Długosza
P,'zeginya, wś, pow. olkuski, gm. Suło!lzowa,
par. Przeginia. Leży przy drzodze z Olkusza
do Szklar i Krakowa, śród wyniosłego terasu
wyźyny olkuskiej, w;mosz<\cej RiQ tu d,) 1400
stóp. W naj wyższym punkcio stoi kośoióŁ par.
murowany. Wieś ciągnio się długl\ lini!\ do-
mów, ma 123 osad. i 1771 mr. obsz. W 1827
r. było 104 dm., 761 mk., dziś ludność prze-
szła tysiąc. J estto starożytna osada, dawna
wieś królewska, założona przy starej drodze
królewskiej (ob. t. VI, 75), dają,ca pierwotnie
dziesięciny bisk. krakowskim. W 1228 r.
przekazuje bisk. Iwo Odrowąż dziesięciny z P.
dla klasztoru w Imbramowic!1Ch (ob. t. VIII,
669). Wspomina tez P. dokum. z 1276 r. (Kod.
dypl. Bartoszew.). Kościół parafialny musiał
tu powstać wcześnie, bo w 1380 r. Stefan,
przełozony klasztoru premonstratensów w By-
tomiu, jako sędzia papie8ki rzuciwl!zy kla,twę
na kilku ziemian ze Słupowa, poleca takową,
ogłosić w ważniejszych kościołach a między
innemi i w P. (Kod. Małop, I, 420). W poło.
wie XV w. istnieje tu kościół drewniany p.
w. św. :Mikołaja; Ilposażenie proboszcza stano-
wia, role i łąki, tudzież meszne (po mierze zyta
i owsa z łanu) i dwa fertony za dziesięoin
z łanu sołtysiego. Kmiecie dają za dziesil:cinę
po 2 fertony szerokich groszy, ale niewiadom!)
komu, bowiem Długosz choć wie, że d:t.iosięci-
ny z P. nadał Iwo klasztorowi w Imbramowi-

Prz
cach (Lib. B, III, 105), ale wyliczając później
i opisując wsie dające dziesięciny klasztorowi,
pomija P. i w jej opisie (L. ll., II, 55) nic o
stosunku do klasztoru nie wspomina. Być mo-
że, iż przy uposażeniu parafii klasztor zrzekł
się dziesięcin dla proboszcza. Za Długosl:a P.
jest własnością. królewską (niema folwarku),
w XVI w. przechodzi w ręce Szafrańców i
stanowi odtąd część dóbr Pieskowa - Skała.
Według reg. pobor. z 15811'. P., własność Sta-
nisława Szafrańca, ma 17 łan. kmiec., 1 komoro
z bydł., 3 komoro bez bydła (Pa wiń., :Małop.,
30, 434). Tenże Szafraniec, żarliwy propaga-
tor reformacyi, zabrał kościół w P., usunął
proboszcza i oddał utworzony zbór pod opiekę
ministra mieszkającego w Sułos7.owy (według
wizyt. z 1597 r. u Bukowskiego, Hist. Re.
form, I, 66-t.). Z wygaśnięciem rodu Szafl'Jń.
ców (1608 :.) dobra ich przeszły do Zebrzy-
dowskich. Zarliwy katolik Michał Zebrzydow-
ski wzniósł w P. nowy murowany kościół
w 1662 r. Kościół ten został odnowiony
z gruntu w 1862 r. Posiada słynący cudami
wizerunek Ohrystusa. Co do dalszych dziejów
P. ob. Pieskowa Skała. Rysunek kościoła i opis
w "Tyg. Illustr." (1862, t. VI, 260). Br. Ch
Przeginia, potok, pow. bocheński, ob. PIu.
skawka.
Przeginia Duchowna i P. Narodowa, d wie
wsie, pow. krakowski, nad pot. Rudną, ucho-
dzącym z lew. brzegu do Wisły, na płd. stro-
nie gościńca z Liszek do Al werni. Leżą w o-
kolicy pagórkowatej, urozmaiconej od wschodu
gajami a od zachodu pokrytej dużym lasem.
Przez obie prowadzi droga z Czernichówka do
Tenczynka. Gleba rędzinna, urodzajna. Gra-
niczą na płn. z Rybną, na płd. z Ratauicami,
na zachód przez lasy 7. Kamieniem a na wschód
z Nową Wsią i Zagaciem Obydwie mają szko-
ły ludowe i 3 młyny wodne. Do P. Duchow-
nej, t. j. północnej, należą trzy wólki: Rete-
ryjka (7 dm., 51 mk.), Zagórze (35 dm., 188
mk.) i Zajazie (19 dm., 134 mk.). Całość obej-
muje 104 dm., 845 mk. (828 rz.-katol. i 17
izrael.). Obszar większej posiadł. (kanoni-
ków laterańskich w Krakowie) składa się z 9
mr. roli, 28 mr. łąk, 8 ror. pastw. i 265 mr.
lasu; p08. mnicjs7.a ma 508 mr. roli, lGl mI'.
łąk, 176 mr. pastw. i 2:3 mr.l3.lil1. P. Du.
chowna należy do par. w Rybny. D;Lwni(j by
ła własnością opactwa tyniockicgo. lL Dłu-
gosza (II, 124 i III, 189) liczyła 4 łany kmin-
ce i karczmę, z czego klasztor pobiorał po 1 
jaj, po 4 koguty, po 2 sery, dzioliił)r,iny Z:lK,
na podstawie przywileju bisk. krak. JanlL, ua-
wano albo \V snopach, albo w ziarnie i pililli:l-
dzach. W r. 1581 (Pawiński, Małop., 38) hy.
ło 3 łany kmiece, 3 komorn. z bydłem, (J kom.
bez bydła, 1 rzem, i ćwierć roli. P. Narouowa
ma wólkę Bonar (19 dm., 109 mk.) i osadę
Prz
141
Wyręby i składa się ze 104 dm. 1 591 mk. rz:-
kato!. Pos. wiek. (Tow. rolnicze w Krakowie)
wynosi 43 mr. roli, 3 mr. łąk, 32 ror. pastw.
i 273 inr. lasu; prH mniejsza ma 300 mr. roli,
152 mr. łąk i 94 mr. pastw. Za Długosza (II,
124) dziedziczył ją Jan Skawiński. Mac.
Przegnojów, wś, pow. pl'zemyślański, odI.
5'3 klm. od st. poczt. w Glinianach, o 15 klm.
od st. dr, żel. Karola Ludwika w Zadwórzu.
Granice: wschod. Olszanica, połudn. Krzywi-
ce, zachod. Poluchów, półn.-zach. Gliniany,
półn. Baluczyn i Bartków. Na płn.-wschód,
wschód i płd.-wschód rozlewa się na pot.
Przegnojówka szeroko i długo ogromny staw,
składająny się właściwie z dwóch stawów,
mniejszego północnego i wielkiego południo-
wego, połączonych kanałem. Obszar dwor.
675, włok 1428 mI'. W 1857 r. było 601
mk., w 1880 r. w gm. 814: rz.-katol.125, par.
Gliniany, gr.-kato!. 632, pal'. w miejscu, dek.
Uniów, dyec. Lwów. Szkoła fil. o 1 naucz.,
kasa pożyczko gminna, z kap. 1502 złr. Właśc.
pos. dwoI'. Franciszka hr. Potulicka. W dok.
erekcyjnym Jana z Tarnowa dla Glinian, któ.
rym tenże nadaje wójtostwo Piotrowi Szydel,
przy oznaczenia granic wymienioną jest wś
Przegnojów (A. g. i z., t. I, str. 12). B. R.
Przegnojówka, potok, prawy dopływ Peł.
twi, w górnym biegu zwany Jaktorowski po-
tok, otrzymuje swą, nazwę od wsi Przegnojów
w pow. przemyślańskirn, przyjmuje dopływy:
Hanaczówkę, Rogowiecki pot. (pod Gliniana-
mi) i Tymkowiecki potok \V Laszkach. Wpa-
da do stawu w Poltwi, zlewającego swe wody
do Pełtwi.
Przegouia al. Polesie, foL, pow. grójecki,
należy do dóbr Nowa Wieś.
Przegonina, po rusku Perehonina, wś, pow.
gorlicki, w okolicy gónkiej i lesistej, u zle-
wiska potoku Skalnego do Przegoniny al.
Przegon ki, dopływu Sękowy, uchodzl1,cf1j pod
Gorlicami z praw. brzegu do Ropy. Przez wieś
wiedzie droga z Bartnego do Małastowa (6'1
klm.), gd.t.ie !\ię łączy z gościźlCem z Gorlic do
Zborowa (Zbóró) na Węgrzech. Wznit,s. 411
mt. npm. W;" otaczają, od wsehollu Magóry,
których lesisto szczyty I\Lęgajn. do 8:37 mt. a
od 7.achodu Dziamum i OHtra GÓra, 7:35 mt.
Wo wlii jelit dl'owlJ. cerkiow, pr...yhczoIlu do
pa\'. gr.-I\atol. w Bortnoill, Hzkoła ludowa, 54
dm. i 281 11\ k. (71i gr.- katol. Rusinów i 6 iz-
raolit6w). Obllzal' wi,)kllzoj pOIl. (W. hr. Sie
mim'llIki) wYllIIlli 7 mł'. roli, 37 mr. łąk, 23 mł'.
palltw. i 4'10 1111'. 1111111; pOIl. mn. ma 337 mI'.
roli, :!ll 1111'. ł"k, 476 mr. pabtw. i38mr.lasu.
(Holm iłowata a lasy Hzpilkowe, przeważnie
wiol'kowc. ałoiona prawdopodobnie na po-
cZl\tku X VI w., miała P. w r. 1581 sołtystwo
i dwa półdworzyszcza wołoskie. Należała do
sstwa biockiego (Pawiński, Młopo1., 121). :P.

14,2
Prz
graniczy na płd,-wsch6d z Bortnem a na płn.,
zachód z Bodakami, na zachód z Draganowem,
a na wschód dzielą ją duże lasy i góry od
Pielgrzymki. Mac.
Prlegonka, potok, bierze pocza,tek na. ob-
szarze wsi Przegonina, w pow. gorlickim.
z Magóry małastowskiej i pod Gorlicami wpa
da do Ropy z praw. brzegu. Zabiera z sobą
pot. Sękowę.
Przegorzałe, pustkowie, pow. sieradzki,
gm. Gruszczyce, par. W ójl,ów, odl. od Siera-
dza 23 w.
Praegorzały, wś, pow. krakowski, par.
w Zwierzyńcu. Leży na lewym brzegu Wisły,
na zachód od Krakowa, między Mogiłą Ko-
8ciuszki, lasem Woli J ustowskiej (częścią Skał
Panieńskich) i klasztorem kamedułów na Rie-
lanach. Stoi tu kilka pięknych willi i domków,
fabryka wyrobów glinianych i celniejsze wa-
pniarki. Pós. większa należy w części do ks.
Lubomirs,kich, w części do kolegiaty Wszy-
stkich ŚS. w Krakowie i z tego powodu dzieli
się na. P. Duchowne (8 dm., 48 mk.) i P. Szla-
checkie (30 dm., 192 mk.). W ogóle jest 336
rz.-katol. i 4 izrael. Na obszarze więk. pos.
stoi 5 dm., 54 mk. (36 rz.-katol. i 18 izra.el.).
Cały obszar większej własności ma 103 mr.
roli, 10 mr. łąk i ogr., 35 mr. pastw. i 62 mr.
lasu; pos. mn. 85 mr. roli, 28 mr. łąk i ogr. i
47 mI'. pastw. Za Długosza (L. R., II, 10) by-
ło wP. 4 łany kmiece zwane zagrodami; każdy
zagrodnik płacił 20 groszy, dawał 20 jaj, 2
kapłony, 2 sery i pracował dzień w tygodniu.
Na miejscu starego koryta Wisły było jezioro,
którego część należała. do klasztoru zwierzy-
nieckiego, część miał Jakub K9n1ecpolski a
dwie tonie (stadia) pleban W.W. S.S. na Zwie-
rzyńcu. Prócz tego miał pleban las z jednej
strony Wisły zwany Pasieką a z drugiej stro-
ny duży las ku Tyńcowi, wreszcie rolę. Kla-
sztor zwierzyniecki miał tu łan, karczmę. za-
grody, młyn i praedillm. Z części Jakuba Ko-
niecpolskiego, której obszaru Długosz nie po-
daje, płacili kmiecie i zagrodnicy dziesięciny
wartości 15 grzywien kościołowi Wszystkich
Świętych. W tej części znajdował się też łan
należący do kleryków u św. Michała na Wa-
welu, z którego płacono im 2 grzywny czyn-
szu i grzywnę dziesięciny. Według spisu po-
radlm'go z r. 1490 (Pawiński, Małop., 432)
płacono pobór z półtora łanu; w r. 1581 (ibid.,
39) część szlachecka Glińskiej miała 5 półłan-
ków kmiecych, 14 zagród bez roli i 4 komorn.
gez bydła, a część dziekana u Wszystkich
Swiętych l zagrodę bez roli i l komornika bez
bydła. Przez wś prowadzi gościniec z Krako-
wa (6'1 klm.) do Liszek. Mac.
Prelriroda 1.) karczma na ooszarze dwoI',
Korszowa, pow. kołomyj ski. 2.) P., część Za-
wiszni. pow. sokalski,
Prz
Przegrody, pow. kielecki, gm. i par. Ło-
puazna.
Przegrodź al. Przegl'odzie, wś włośc. i do-
bra skarbowe nad jez. Miadzioł, pow, wilejski,
w 3 okI'. pol., gm. Miadzioł, okr. wiejski Nie-
kazieck, o 14 w. od gminy a 65 w, od Wilej-
ki, ma 15 dm., UH mk. kato!. (66 dusz rewiz.).
Kaplica katol. par. Miadzioł.
przehibek al. Przehybek, przełęcz w Karpa-
tach. w Beskidzie trenczyósko solskim okrza-
jącym dolinę Soły; wznies, 958 mt. Ob. Kar-
paty (t. III, 859).
Przehyba 1.) przełęcz w Karpatach, w dzia-
le dunajecko-popradzkim, na północ od doliny
szczawnickiej, wznies. 1195 mt. 2.) P., czę86
pasma górskiego w dziale dunajocko - skol-
skim, w pow. grzybowskim, na pograniczu
Węgier. Wznies. 864 mt. 3.) P., ob. Zawory.
Przejazd, os., pow. kozienicki, gm. i par.
Kozienice, ma 6 dm., 47 mk., 35 mI'. ziemi
dwor., 15 mr. ziemi włosc.
Przejazd-Biały, zaśc., pow. mozyrski, w 2
okr. pol. petrykowskim, gm. Komarowicze,
ma 7 osad. A. Jel
PI'zejma 1.) wś włosc., pow. sochaczewski,
gm. Iłów, par. Jamno, ma 89 mk., 362 ror.
2.) P., £')1., pow. tomaszowski, gm. Tarno-
watka, par. Krasnobród. 3.) P., pow. szczu-
cqński, gm. Przestrzele, par. Rajgród. 4.) P.,
os., pow. sejneński, gm. i par. Krasnopol, odl.
od Sejn 13 w., 1 dm., 8 mk.. 10 mr. Należała
do dóbr I1gieniki. 5.) P. Wielka. P. Mała i P.
Niska, pow. maryampolski, gm. Zaboryszki.
par. Jeleniewo, odl. od Maryampola 21 do 23
w. P. Wielka, ws, ma 18 dm., 136 mk.; P. .Ma-
ła 11 dm., 90 mk.; P. Niska 2 dm., 25 rok.
W 1827 r. P. Wielka ma 20 dm., 116 mk.; P.
Mała 17 dm., 96 mk. 6.) P. Wysoka, wś, i P.,
fol., pow. maryampolski, gm. Zaboryszki, par.
Puńsk, od!. od Maryampola 22 w., ma 19 dm.,
155 mk.; we wsi jest jezioro Kozlin. Wcbo-
dziła w skad majoratu Kadaryszki. P. fol. ma
1 dm., 15 mk. W 1827 r. w obu 17 dm., 141
mk. Br. Ch.
Przejmy Rządowe, Leśne, os., pow. prza-
snyski, gm. Jednorozec, par. Przasnysz, odl.
o 11 w. od Przasnysza, ma urząd leśny, 2
dm., 14 mk., 79 mI'. roli i 15,920 mr. obsza-
rów leśnych i nieużytków.
Przejuszyn, ob. Przeuszyn.
Przeklew, ob. Przyklew.
Przekładniki, wś, pow. piński, w 30kr.
po!., gm. Chojno, własność Łapickiego, ma 90
mk. Kś. M.
Przekop, pow. sokołowski, gm. Korczow ,
par. Knycbówek.
PI'zekop, przystań i ws pryw. nad rz. Nie.
mnem, pow. lidzki, w 2 okr. pol., o 61 w. od
Lidy, przy drodze del'oczyńskiej, 10 dm' l 74

Prz
Prz
143
rok. (1866), przewóz przez rzekę. W pobliżu Mstyczów, własność Stanisława Pliaszy h. To-
nad jez. zaśc. pryw. t. n., 3 dm., 17 mk. pór, miała 8 łan. kmiec., karczmę z rolą,. Dzie-
Przekop, ob. Pe,'ekop. sięcinę snopową i konopną, składano klasztoro-
Przekopana z Przerwą, rus. Perekopanie, wi św. Andrzeja w Krakowie. Z jednego łanu
wś, pow. przemyski, 4 klm. na wschód od składano dziesięcinę parafii w Kossowie (Dłu-
Przemyśla. Od płn.-zachodu, płn. i płn.- gosz, L. B., III, 327). Według re5". pob. pow.
wschodu tworzy granicę San, od płd.-wscho- ksiąskiego z r. 1581 wś Przełaj a i Czipiecz,
du Wiar, dopływ Sanu. Zabudowania wiej. w par. Mstyczów, własność Płazy, miała 5 1 / 2
skie leżą na płd.-wschód, nad Wiarem, na łan. kmiec., 3 zagr. bez roli, 2 komol'. bez by-
północ od nich przysiołek Przerwa. Własność dła, 3 rzem. (Pawiń., Małop., 90). Br. Ch.
większa (łaciń. kapituły przemyskiej) ma roli Przełaje, wś zwana mkiem i dobra skarbo-
Ol'. 32 mr., łą,k i ogr. 9 mr.; własność mniejRza we nad Mereczanką, pow. trocki, w 2 okr.
roli Ol'. 270 mr., łąk i ogr. 38 mr., pastw. pol., gm. Orany, okr. wiejski Przełaje, przy
28 mr., lasu 4 mI'. W r. 1880 było 80 dm., dawnym trakcie wileńsko.mereckim, o 9 w,
533 mk. w gminie; 84 rz.-)mtol., 321 gr.- od gminy a 63 w. od Trok, ma 113 dm., 738
katol., 128 izrael. (212 Polaków, 321 Rusi- mk. kat. i 52 żyd. (w 18641', tylko 272 dusz
nów). Par. rzym. i gr.-kato!. w Przemyślu. rewiz.). W 1850 r. dobra skarbowe składały
We wsi jest cerkiew. Lu. Dz. się z mczka, 9 wsi i 1 zaśc. i miały 7603 dz.
Przekopów, fol. do Gołuchowa, pow. pl e- rozległ. Znajduje się tu drewno kaplica katol.
szewski, o 9 klm. na południe-wschód od Ple. cmentarna, par. Niedzingi, dawniej filia par.
szew a, w nizinie, śród łąk i pastwisk; par. i Daugi, wzniesiona, podług podania, przez Wi-
okr. domin. Goluchów, poczta w Bogusławiu, tolda. W skład okr. wiejskiego wchodzi tyl-
st. dr.-żel. o 12 klm. w Kowalewie (pod Ple. ko wś Przełaje. Ststwo niegrodowe przełaj.
8zewem); 1 dm., 45 mk. skie, w wojew. i pow. trockim, podług spi-
Przekopy (Perekopy), uroczysko, pow. sów podskarbińskich z 1766 r. wraz z Kara-
grodzieński, w 5 okr. pol., gm. Jeziory (Ozie- . liszkami było połączone z sstwem daugoskiem,
ry), o 35 w. od Grodna. które posiadali :Michał i Kazimiera Brzostow-
Przekopy, ob. Perekopy. scy, p. w. ks. lit., opłacając z nich łącznie
Przekora, os., pow. łęczycki, gm. Poddę. kwarty złp. 2368 gr. 27, a hyberny złp. 521.
bice, par. Kałów, odl. od Łęczycy 27 w., ma 1 Przełajlia, 1313 r. p"zelaja., 1532 Przyley-
dm., 3 mk. ka, wś, pow. bytomski, par. Michałkowice.
Przekorka, kol., pow. łęczycki, gm. Pod- Leży na granicy królestwa polskiego, nad rz.
dębice, par. Kałów, odl. od Łęczycy 27 w., ma j Brynicą. W 1861 r. było 67 dm., 576 mk. (35
8 dm., 96 rok. ew., 30 zra.), młyn amerykański (od 1847 r.),
Przelacz, ob. Przełącz. posłngujący się zara:l.em siłą pary i wody,
Przelaski al. Przylaski, część Pukowa, pow. magazyny zboża i mąki. Obszar wsi wynosił
rohatyński. 922 mr. (872 ról i ornej) i dzielił się- między 5
Przelewice 1.) al. Pieczyska, niem. bell- gospodarzy, 12 półgospodarzy, 36 komorn. P,
witz, wś, pow. wałecki, st. p. Czuchowo, par. wchodziła w skład dóbr Siemianowice.
kat. i ew. Człopa, l-klas. szkoła ew. 2.) P., Przełamanie, niwy w płn.-wAchod. stronie
fol., tamże, st. p. W. Dzierzno; obie miejsco. Dachnowa, w pow. cieszanowskim.
wości razero obejmują 4425'51 magd. mr., 143 Przełamaniec, część Głuchowiecy (Głu-
bud., 44 dm., 418 mk., 2 kat., 416 ew. (1868). chowca), pow. lwowski.
P. leżą nad strugą zwaną Muehlen-Flies,nie- Przełącz al. Prulacz, wś nad pot. Jelito-
daleko granicy pow. czarnkowskiego. Kś, Fr. wym, dopł. Łomny, pow. cieszyński, obwód
Przelnica, wyb. do Kistowa należące, pow. sądowy jabłonkowski, na Szląsku austr., na-
ka.rtuski, st. p. Sulęcin. . leży do gm. Łomny. Leży na płn. pochyło-
Przełaj, wś i fol., pow. jędrzejowski, gm. ści Murzynkowego, góry wznoszącej się na
i par. Mstyczów, odl. 28 w. oa Jędrzejowa. 969 mt. w granicznym grzbiecie Beskidu ja-
W 1827 r. 39 dm., 219 mk. Dobra Przełaj, blonkowskiego. Wś ma 32 dm., 230 mk., 228
których obszar dworski uległ pal'celacyi, skła- I'z.-kat., 1 prot., 220 Polaków, 10 Czechoszlą,-
dały się w 1874 r. z folw. P. i Ozepiec, rozl. zaków (w 188) r.); st. poczt. w Jabłonkowie,
mr. 1234: f'JI. P. gr. Ol'. i ogr. mI'. 283, łąk szkoła ludowa l-klas. w miejscu. Br. G.
mr. 35, lasu mI'. 300, wody mI'. l, nieuż. mr. Przełączka Mała, ob. Hińczowe Stawy.
3, razem mI'. 622; bud. z drzewa 12; fol. cze' l Przełbice, ob. Przyłbice.
piec gr. Ol'. i ogr. mI'. 284, łąk mr. 25, lasll Przełęcze, ob. Liliowe, Lodowy, Polska Prze-
roI'. 300, nieuż. ror.3, razem ror. 612; bud. łęcz, Przehyba, Zawory, Zawrot a głównie Tatry.
z drzewa 4, las nieurządzuny, pokłady torfu.! Przełęk, ob. Przyłęlc.
WŚ P. os. 22, z gr. mI'. 161; wś Ozepiec os. I Przełęk 1.) Wielki, wś i dobra ryc. na pol.-
15, z gr. mr. 109. W XV w, Przełaja, w par, 'P\'us. Mazurach, pow. niborski l nad Nidą, tuz

144
Prz
Prz
przy granicy król. polskiego, po prawej stro- Przemanków al. Przemk6wt ob. Przemy-
nie traktll z Działdowa do Lidzbarku, 7 klm Mw.
na płd. od st. p. Płośnicy. 2.) p, Mały, wP. Przemęcki Folwark, niem. Primentsd,)rJ,
kośc., tamże, odl. 1 1 / 2 klm. od pierwszej na pow. babimoski, tuż pod Przemętem, wchodzi
płd.-zachód. Jestto zdawna polska osada, po- w skład okI'. domin. Zaborowo; ma 5 dm, i
siada kościół katol., filia. pal" Łęck (ob.) i 91 mk.
szkołę katol. Luuer z Brunświku, komtur Przemęckie Przedmieście, dawniej Świ-
dzicrzgoński, nadaje Klausowi z Zielenia (Se- tnpietrze, niem. Primentsdorf, wś i okr. wiejski,
len) i Walterowi z Zgniłego Błota (pod Bro- pow. babimoski, tuż pod Przemętem, ma 68
dnica., Vulinbruch) 42 włók, położonych mię- dm., 431 mk. W skład okI'. wchodzi folwark
dzy dobrami Gródki i Łęck nad Nida" z obo- proboszczowski Biała Góra (3 dm. i 51 mk.);
wiązkiem 2 ch służb w lekkiej zbroi, do jll.- cały okl'. ma 71 dm., 482 mk. (475 kat.,
kich pan Piotr z Leszcza i jego przyjacile sa, 7 prot.).
obowiązani. Dan w Da,browie 1'.1328 podczas Przemęczanki, w XV w. Przemączany mi-
Wielkiejnocy. Po pokoju toruńskim stracili nor, wś i folw., pow. miechowski, gm. Łętko-
w skutek napadu Polaków Szymon 1 a panicz wice, par, Zielenice. Co do przeszłości par.
Hanusz 4 konie; tamże mieszkali jezcze pa- Przemęczany. Według reg, pob. pow. proszow-
nicz Runt, Piotr W ayner, Mikołaj Wayner, skiego z r. 1581 wś Przimęczanki, własność
karczmarz, Jakub Łatkowicz i Herman, któ- klaiilzt. stania.tkowskiego, miała l/ ł łan. km.,
rzy szkody powyższe poświadczyli. Ad. N. 4 zagr. z rola" 3 kom. bez bydła, 1 rzemieśl.,
Przełęskie, okolilla szlach., pow. lidzki, 1 duda, l czynsz. (Pawiński, Małop., 25).
w 4 okr. pol., gm. i okr. wicjf\ki Zabłoć, o 3 W 1874 ful, P., oddzielony od dóbr Przemen-
w. od gminy, 48 w. od Lidy a 19 w. od Wa- czany,rozl. mr. 393: gr. Ol'. i ogr. mI'. 312, łąk
siiiszek, ma 3 dm., 22 mk. kat. (11 dusz rew, mr. 13, pastw. ml'. 19, lasu mr. 26, nieuż. mr.
jednodworców); należy do dóbr skarbowych 23; bud. z drzewa 11; płodozmian 10 polowy;
Wasiliszki. wś P. os. 19, z gr. mr. 13-!.
Przełom (Perełom), wś i dobra na prawym Przemęczany, w dok. z 1242 r. Permutani,
brz. Niemna, pow. grodzieński, w l okr, pol., 1253 Premanzanj, 1581 Przimęczani, wś i fuL,
gm. Hoża, o 24 w. od Grodna. Kaplica katol. pow. miechowski, gm. Łętkowice, par. Zie-
par. Hoża. W XIV w. był tu zameczek dre- lenice, od!. 14 w. od Miechowa. Istniała
wniany, zbudowany przez Litwiaów dla obro tu fabryka narzędzi rolniczych, zamknięta
ny pogranicznych powiatów od napaści krzy- w 1876 r. Posługiwała się siła, ra,k i prze-
żaków, zwany przez Wiganda: PerJa. W 1378 rabiała żelaza sprowadzane z Blizina. W 1827
r. Teodoryk Eltner, komtur z Balgi, przysław- r. P. miały 51 dm., 277 mk. Jest to da-
szy podjazdy swe aż pod ten zamek, stoczył wna osada, któr wymienia dokument z 1242 r'J
bitwę z załog litewską, na moście i spalił w jakim Konrad ks. krakowski, łęczycki i
podzamcze, Za czasów Rzpltej wś ta stano- mazowiecki, potwierdza n.adania klasztorowi
wiła ststwo niegrodowe przcłomskie, w wojew. w Stania.tkalJh. Klasztorowi zaś nadał tę wiei.
trockiem, pow, grodzieńskim, które podtug spi- Klemens, kaszt. krakowski. W akcie przyjęcia
sów podskarbińskich z 1569 r. zaliczało się do klasztoru pod opiekę stolicy apostolskiej
dóbr stołu królewskiego. Podłng konstytucyi z 1253 r. nazwano wieś Pl'emanzanj. Kod.
sejmowych z lat 1662, 1670, 1072, 1679 było dypl. Muczk. i Rzysz. (I, 80) mylnie objaśnia
w ciągłem posiadaniu egzub.ntów smoleńskich Pczedmoszczany z aktu uposazenia klarysek
i starodubińskieh; nareszcie na sejmie z roku w Zawichoście jako Przemęczany. W XV w.
1773-75 stany Rzpltej ststwo to w myśl obok wsi pierwAnej powstaje obszerny fol-
uchwał z r. 1669 i 1772 na dziedziczne dobra wark klasztorny, dzisiejsze Przemęczanki, zaś
dla tychie egznlantów przemieniły. Porów. sama wieś, zwana Przemanczany major, ma 15
Perełom. J. Krz. łanów kmiec., 2 karczmy z rola. i ogrodami,
Przełomka, wś, pow. suwalski, gm. Pa- młyn z rola,. Dziesięciny z całego obszaru po-
włówka, par. Przerośl, odl. od Sn wałk 20 w., bierają kolej no trzy prebendy katedry, kra-
ma 17 dm., 217 mk. W 1827 r. było 13 dm., kowslip,j: WiQckowska, Bosntowf\ka i Zyraw-
106 mk. ska. Zyrawska bierze kvlejno jednego rakiI
Przełomszczyna, wś, pow. kalwaryjski, z oziminy, drugiego z jarych zbó z teg(, samo-
gm. Kirsna, par. Simno, odl. od Kalwaryi 32 go pola, dwie inne dzielą się pozostl1łą, dziosię-
w., ma 30 dm., 105 mk. ciną w stale oznaczonym stosunku. Konopn:\
Przełomy (Pet'ełomy), straż leśna, pow. ko. bierze wyła,cznie preben. Bosutowska. Na ob-
bryński, w ;3 okr. pol., gm. Oziaty, o 24 w. 8zarze folwarku klasztornego w Przemenczan-
od Kobrynia. I kach było trzy polowe gospodarstwo a także
Przełowskie, część Berezowicy Wielkiej, siedziało 7 zagr., dających dziesięcinę kla8zto-
pow. tarnopolski. rowi, i karczma z rolą, daj1\ca dzieaięcinę pl'O-

Prz
Prz
145
ben dom krakowskim (Długosz, L, B., II, 80, Szreniawa Kwilecki, mianowany w 1781 r.
81). Według reg. pob, pow. proszowskiego Przy podziale Wielkopolski w r. 1247 dostało
z r. 1581 wś Przimęczani, własność klasztoru się Bolesławowi księstwo kaliskie czyli obszar
staniątkowskiego, miab 8 łan. km., 1 zagr. kraju od Prosny ku zachodowi aż do Przemę-
czyn., 3 kom. z byd., 6 kom. bez byd., 1/. łanu tu, a ztąd do Obry, jeziora "Sepno" i ujścia
karczm. (Pawiński, Małop., 25). W 1885 r. Mosinki do Warty. Między 1'.1261 i 1312
dobra P. składały się z folw. P., Podgórze i istniał powiat (districtus) przemęcki; w 1',1281
Janów al. Góry, roz1. mr.960: gr. Ol'. i ogr. występuje pleban, a w r. 1311 wójt miejsco-
mr. 692, łąk mr.71, past. mr.29, lasu mr. wy. W r. 1395 król Władysław zastawił mia-
126, nieuż. mr. 42; bud. mur. 2, z drzewa 18; sto i zamek przemęcki z wsiami: Błotnica, Ra-
wś P. os. 28, z gr. mr. 147. Br. Ch. domirz, Sączkowo i Zaborów braciom Gryżyń-
Przemęt 1.) niem. Priment, wś kośc. i okr. skim (z Gryżyny) za 600 grzywien, w roku
wiejski, pow. babimoski, dekan. szmigielski, zaś 1408 (1409) darował cystersom wieleń-
o 13 klm. na południe-wschód od Wielichowal ski m za.mek i miasto P. z przyległościami, aże-
nad płn. kończyną jez. Brenno, w nizinach 0- by ich nakłonić do przeniesienia klasztoru
brzaIlskich, wśród przetrzebionych lasów bu. swego z Wielenia do P. Papież Jan XXIII
kowych i dębowych, ma 38 dm., gorzelnię i potwierdził w r. 1410 ten przywilej, P. miał
453 mk. Czysty doch. grunt. z ha 9 mrk; par. swego burmistrza i ławników; w r. 1458 do-
i poczta w miejscu, st. dr. żel. w Wolsztynie stawił 2 żołnierzy pieszych na wyprawę mal-
o 16 klm. i W schowie CI 25 klm. P. był czo- barską; gdy zakonnicy przenieśli się do P. nie
łem opola jeszcze w r. 1416; w skład opola dopuszczano żydów do miasta. W r. 1482 po-
tego wchodziły następujące osady: Koszanów, wierzył król Kazimierz Janowi Sapieńskiemu
GIińsko, Nietążkowo, Robaczyn J Radomicko, stacyą królewską w dobrach klasztoru prze.
Mórownica, Popowo (niemieckie), Biskupice, męckiego; r. 1580 było w mieście i na przed-
Sikorzyn, Sokołowo, Reńsko (Rącko), Ziemin, mieściu Świętopietrzu 7 łanów osiadłych, 2
Górsko, Starkowo, Wijewo, Kaszczor (Stary zagr., 2 komom., 4 osad. i 8 rzem. W mieście
Klasztor), Mochy, Bukowiec i Polodowo (Li- odbywały się 3 jarmarki doroczne. Przy koń-
ber terrestr. Costens). Miastem jest około 1140 cu zeszłego wieku było tu 38 dm. i 252 mk.,
r., stolicą ziemi przemęckiej w r. 1210, a na- między którymi jeden organista, 5 muzyk., 3
stępnie kasztelanią i siedzibą <to. cystersów. szynk. i 20 rzem.; miasto utrzymywało stróża
Około r. 1140 Wisława darowała klasztorowi nocnego; z dniem 1 czerwca. 1797 utl'aciło swe
lubińskiemu posiadłość swoją "in ipsa civitate" prawa miejskie. Cystersi wieleńscy objęli w r.
Prenrut (Zeissberg, KI. Gesch. Pol., 12); w r. 1411 bściół św. Piotra i Pawła, stojący na
1210 Władysław Odonicz nadał Winemarowi, przedmiściu, które dawaiej zwano Świętopie-
opatowi porteńskiemu,różne włości (ob. t. VIII, trzem, a. w kwietniu r. 1420, za rządów opata
666) dla założeaia klasztoru cystersów w zie- Tomasza, przenieśli się do P. Wspomniany opat
mi przemęckiej. Zamiar ten dojrzał dopiero jest ostatnim wieleńskim i pierwszym prze-
w r. 1278, w tym bowiem czasie stanął kla- męckim opatem; po nim nastąpił Jan w 1'.1422,
sztor w pobliskiem Wieleniu. W r. 1242, gdy Piotr r. 1440, Andrzej 1'.1443, Mikołaj 1'.1492,
panowie wielkopulscy sprzykrzyli sobie rządy Szymon z Kluczewa r. 1518, Maciej r. 1533,
Bolesława Łysego, odzyskali przemOC1\ zamek Andrzej r. 1542, Błażej ok. r. 1545, Stefan
przemęcki i oddali go Bolesławowi i Przemy- 8iemieński r. 1554, Jan Węgorzewski r. 1561,
sławowi, synom Władysława Odonicza. Pier- Stanisław Ostrowski r. 1587, Jakub Brzeżnic-
wszym kasztelanem, stwierdzonym dyploma- ki r. 1597, Zygmunt S11liński (?), Krzysztof
tami, był Przedpełko w r. 1244; po nim nas tą,- Karśnicki (Chamicki) ok. r. 1607, Adam No-
pił Wojciech 1'.1245, Beniamin:r. 1257-1261, wodworski r. 1610, Andrzej Leszczyńki (?),
Czechosław r. 1265, Bodzanta r. 1277-1281, Mikołaj Duain 8111igowski (?), Mikołaj Zegoc-
Wincenty r. 1326, Bodzanta r. 1355-1362, ki ok. r. 1689, Robert Zbarski ok. r. 1690 i
Przybysław z Gryżyny r. 1370-2, Jan z Je. Hieronim T11rno ok. r. 1758. Klasztor wieleń-
zierzyc i Paruszewa r. 1388, Sędziwó.i Gałąz- ski zosti1wał watosunIm zależności do klaszto-
ka r. 1397, Rafał z Leszna r. 1450, Hieronim ru paradyskiego przed przeniesieniem go do P.
Rozdrażewski r. 1513, Sędziwój Czarnkowski Zakonnikami byli pierwotnie sami Niemcy;
1', 1539, Stanisław Łaski 1', 1541, Piotr Potu- ostatni opaci byli komendataryjni. Gmach kla-
licki r. 1576, Roszkowski (?) r. 1578,........Jan sztomy z cegły palonej stanął w r. 1604
Nałęcz Morawski (t 1716), Krzysztof Nowina w miejsou dawnego, a gdy spłonął r. 1742,0-
Mielżyński (t 1721), Adam Łodzia Poniński dno wił go w r. 1758 opat Tumo. O pierwo-
l'. 1721-2, Mikołaj Abdank Skoraszewski tnem up osażeniu klasztoru ob. Wielen. Około
(t 1729), Konstanty Rogala Marszewski (t r. 1566 zastawione były Janowi Hersztop-
1737), Jan Abdank Tworzyański (t 1764), skiemu wsie klasztorne: Radomirz z Guździną,
Rafał W czele Gurowski(t 1781) i Adam Górsko i Starkowo; około 1650 r. składał się
10
Słownik Geograficzny Tom !X.-Zeszyt 98.

146
Prz
Prz
majątek klasztoru przemęckiego z następują-' w 2 okI'. po1., o 32 w. od Dzisny, 1 dm., 18
cych dóbr: a) Błotnica, Ciosaniec, Kaszczor, mk. kat.
Łupica, Mochy, Obrzysko, Przemęt, Przy sie- Przemiarowo, wś nad I'Z. Pełte w, pow.
ka, Szreniawa (Sieniawa) i Zbiersko; b) Buch- pułtuski, gm. Kleszewo, par. Pułtusk. Na.leża-
wałd na płn. od Wschowy, GÓI'sko, Osłoni n, ła do bisk. płockich, istniała jeszcze przed
Pol ado w o, Radomirz, Starkowo i Wieleń. Przy 1203 r. (ob. t. VIII, 661). W 1827 r. było
schyłku zeszłego wieku należały do opatów: ElI)o 21 dm., 155 mk. Obecnie ma 43 os. i 885 mr.
tnica, Brzeziny, Frydrychowo, Kaszczor, Łupi- W chodziła w skład dóbr Górki.
ca, Mochy, Przemęt z przedmieściem i Przysieka, Przemiłów, wś nad rz. Grabią, pow. łaski,
a do klasztoru: Bruchvorwerk, Bllchwałd, Cio- gm. Wola Wężykowa, par. Marzeniu, składa
saniec, Droniki, Górsko, Kronkretscham, Nowa się z dwóch części: P. lit. A. ma 17 dm., 101
Nędza, Nowa Wieś, Olejnica, Osłonin, Polado- mk., 234 mI'. ziemi włośc.; lit. B. ma 10 dm.,
wo, Radomirz, Szreniawa, Starkowo, Targowi 76 mk., 11 G mI'. J;'ol w. ten wchodził w skład
sko i Zaborów. Rząd pruski znosząc ki a- dóbr Grabia. Wedłng Lib. Ben. Łaskiego
sztory, część dóbr (Przemęt, Frydrychowo, (I, 483) dawał dziesięcinę plcb. w Gnieźnie,
Kaszczol', Łupicę i Mochy) sprzedał hr. Kai- zaś plebanowi w Marzeninie tylko kolędę.
zerlingowi, zasłużonemu przy okupacyi Prus Rcg. pobor. pow. szadkowskiego z r. 1552-
Zachodnich w r, 1772. Kościół p. w. św. Pio- 1553 podają we wsi przemielów w par. Ma-
tra i Pawła istniał w P. przed r. 1281. Odda- rzenin w części Mateu811a l osad., 1/ 2 łan.
ny cystersom wieleńskim w 1411 a następnie Część Jana] osad. (Pawiński, Wielk., II, 241).
w 1449 r. wcielony do klasztoru. Gdy uległ Przemiwółki, rus. Pe"emyłki, W3, pow. żół-
zniszczeniu, przeniesiono w 1600 r. nabożeń- kiewski, 8'5 klm, na płd.-wschód od Żólkwi,
stwo parafialne do kościoła św. Andrzeja; 4 klm. na płn.-zach. od sądu pow., urz. poczt.
w miejscu zaś jego stanął w r. 1650 staraniem i tel., st. kol. lwowsko-bełzeckiej (tomaszow-
Bartłomieja Andrzejowicza i Jakuba W ojtyno- skiej) w Kulikowie. Na płn. leży Smereków,
wicza nowy kościół z cegły palonej; w r. 1775 na płn.-wschód Przedrzymiechy Wielkie, na
odnowił go ks. Stefan Szukalki. Kościół pa- wschód Mohylany, na płd. Kulików, na płd.-
rafialny p. w. św. Andrzeja stanął w r. 1605 Mierzwica, na zach. \Viesenberg. Zabudowania
w rynku miasta; poświęcony -c. 1618 przez wiejskie lezą na płd.-zach. Zach. część prze-
A.dama Nowodworskiego, bisk. poznańskiego, biega gościniec lwowsko-żółkiewski. Własn.
spłonął r. 1742; w miejsce jego wystawiono więk. (Maksymiliana Bogdanowicza) ma roli
nowy kościół z drzewa. Księgi kościelne za- 01'. 106, łąk i ogr. 56; wł. mn. roli Ol'. 219,
czynaja, się od 1742 r. Parafia przemęcka lic7.Y łąk i ogr. 47, pastw. 8 mI'. W r. 1880 było
5952 dusz; w skład jej wchodzą: Blotnica, 43 dm., 280 mk. w gminie, 1 dm., 12 mk. na
Górsko, Kluczewo, Nowawieś, Olej nica, Per- obsz. dwor.; 258 rzym.-kat., 20 gr.' kat., 14
kowo, Przemęt z przedmieściem i leśnictwem, izrael.; 278 Polaków, 14 Niemców. Par.rzym.-
Radomirz, Siekówko, Siekowo, Starkowo i Za- kat. w Kulikowie, gr.-kat. w Smerekowie.
borów. W r. 1580 składały ja,: Błotnica, Bo- Przyjaciel domowy z r. 1865 (str. 134) podaje
szkowo, Ciosaniec, Górsko, Kaszczol', Klucze- następująC3; wiadomość: "W ogrodzie przy
wo, Łupica, Mochy, Osłoni n, Przemęt z Swię- d worze między kilkoma starymi topolami nad-
topietrzem, Radomirz, Sączkowo, Siekówko, wiślańskimi, znajduje się jedna olbrzymiej
Siekowo, Szreniawa, Starkowo, Wieleń i Wi - wielkoeci, o której wśród ludu następująca u.
jewo; do par. nalezała kaplica w Siekowie. trzymuje się tradycya: Na pocz3;tku obecnego
Kościół klasztorny przyozdobiony w r. 1604 wieku zył we wsi stary wieśniak, który opo-
kosztem opata Jakuba Brzeźnickiego i na nowo wiadał, iż ojciec jego wmłodości swoj,ej wi
stawiany w r. 1690, pogorzał w r.1742;opat dział Jana Sobieskiego, który jp.dąc z ZółkwI
Turm) odnowił go w r. 1758, pokrył miedzią i o Lwowa (Przemiwółki należały wtedy do
zapisał klasztorowi 20,000 złp.; wieza kościel- Zółkwi) odpoczywał z kilku dworzanami pod
na jest 50 mt. wysoka. Szkoła istniała w P. ta, już wówczas okazałą i cienistą topolą.
około 1685 r. a szpital, uposa7.ony legatem! W r. 1864 uszkodziła gwałtowna burza nieco
A.ndrzeja Zbijewskiego, między 1'.1610 a 1685. to drzewo, złamała z niego wielki konar, z któ.
Pod P. znajdują się t. zw. okopy szwedzkic; na rego było 5 sągów drzewa na opał". Lu. Dz,
łl\kach przedmieścia wykopano karbowany Przemoszcząllica, wś nad rz. Ładawl\,
węborek z bronzu z żelazną pokrywką, w któ dopł. Dniestru, pow. mohy)owski, gm. Marya-
rym znaleziono różne drobne przedmioty nówka, par. kat. Snitków, st. poczt. Kuryłow-
z bronzu i siekierkę żelazną. W skład okręgu ce, o 20 w. od Baru, ma 93 osad, ziemi włośc.
wiejskiego wchodzi wś Perkowo, 28 dm. i 290 590 dzies., dworskiej 821 dzies. Cerkiew p. w.
mk.; cały okrąg ma. 76 dm. i 643 mk., t. j. 601 św. Dymitra, wzniesiona w 1860 r. i uposażo-
katol., 36 prot. i 6 żydów. E. Cal. na 38 dzies. ziemi, ma 790 parafian. Wieś ta
PrzemialJY, folw. pry w., pow. dzisieński, należała niegdyś do ss twa barskiego, osadzon

Prz
była przez Mytków na gruntach wsi Weresz-
czatyniec (Instracya Humieckiego z 1615 r.).
W ostatnich cza.sach Paszkowscy sprzedali ją
gen. Luedersowi. Dr. M.
Przemsza 1.) Biała, ob. Biała Przemsza,
2.) P. Czarna, u Długosza Prz8mscha, rze-
ka, bierze początek z północnej pochyłości ol-
kuskiego płaskowzgórza, o 3 w. na północ od
OgrodzieilCa, pod wsią Bzowem, w poblizu
źródeł Warty. Średnie wznie:;. okolicy docho.
dzi 1400 stóp a w pobliżu Ezawa, w stronie
płn.-wschodniej wznosi się wzgórze do 1582
stóp. Przybrawszy kierunek zachodni płynie
P. koło folw. Jordanówki, po za którym wcho-
dzi w lesisty piaszczysty obszar na północ od
wsi Rokitna (w pow. będzińskim) i tu łączy się
z kilku strumieniami, prowadzącymi wody ze
stoków zachodnich wyzyny między Ogrodzień-
cem a Bzowem i wody lasów rokitniańskich.
Podążając w kierunku zach., zach.-płn. docho-
dzi do Turza, tu przyjmuje z lew. brzegu
rzeczkę Masłoninę i skręca na płn. O kilka
wiorst na płd. od Turzy skręca ku zachodowi i
dąży doliną wyżłobioną przez wody spływają.
ce tak z północnych stoków centralnego terasu
wyżyny,jak i z pochylającego się ku południowi
obszaru płn. części powiatu. Płynie przez Po-
rębę Mrzygłodzką, Dziechciarze, Krzemiędzę,
mając z prawej strony bezleśny, piaszczysty
a z lewej przeważnie lesisty obszar. Łysa Gó-
ra, wznosząca. się nad brzegiem rzeki między
Krzemiędzą a Siewierzem, sięga tylko 1120 st.
n. p. m. Przyjąwszy z praw. brzegu .dość
znaczny dopływ strumieni z pod Ni wki, Zeli-
sławie i Pinczyc (Mapa sztabu gen. XXI O
zwie dopływ z pod Pinczyc, Biała Przemsza)
a z lew. brzegu poniżej Siewierza rz. Mitręgę,
skręca ku południowi, pomiędzy wspomnianą
Łysą Górą z lewego a wsią l'i wonią z praw.
brzegu. Za Siewierzem przybiera zachodni i
płd.-zachodni kierunek, tworzy liczne zakręty,
wymijając wynioślejsze obszary wyżyny, się-
gająccj tu do 1000 st. miejscam. Pod Prze-
czycami rozszerza się dolina rzeki, która aż do
wsi Łagisz przybiera kierunek południowy.
Między W ojkowicami, Ząbkowicami i Łagiszą
dolina P. rozszerza się w lesisty i podmokły
obszar, z którego wody z części wschodniej
prowadzi do P. rzeczka Trzebyczka, uchodząca
z lew. brzegu poniżej Przeczowa i Bogorya,
uchodząca pod Gzichowem. Te dwie rzeczki
płynące niemal równolcgle i uchodzące w trzy-
wiorstowej odległości, wytwarzały na lewym
brzegu Przemszy obszar błotny między Prze-
czowem, Piekłem, Gołonogiem, Dąbrową. OJ
Łagisza P. skręca ku zachodowi, dosięga Rę-
dzina i podąża ku południowi doliną" którą
przeprowadzono linią dr. żel. warsz.-wied. (o-
dnoga do Sosnowic). Trzy razy przerzyna tor
kolejowy, raz na głównej linii (pod Sielcami)
Prz
147
a dwa razy na odnogach fabrycznych. Na po-
łudnie od Sielc dosięga granicy od Szlązka
Pruskiego, płynie koło Modrzejowa, tworząc
na przestrzeni około 6 w. linią grani(;zną i na
południe od Niwki przyjmuje z lew. brzegu
Białą Przemszę w punkcie zbiegu granic król.
polskiego, Galicyi i Szlii\zka, następnie płynie
granicą Galicyi i Szlązka Pruskiego i pod Go-
rzowem (pow. chrzanowski), niedaleko Oświe-
cimia, wpada do Wisły z lew. brzegu. W Ga-
licyi przyjmuje drobne dopływy: Katowicką
Wodę (od Katowic), Wąwolnicę, Ponikwicz i
Smierdzionkę. Długość biegu w obrębie króle-
stwa wynosi około 56 w. a na granicy Galicyi
22 w. (23'25 klm.). W 1818 r. zamierzano
uspławnić część od Eędzina do ujścia Białej
Przemszy. Na trzech ostatnich milach spławia-
ją na P. w Galicyi drzewo i węgiel kamienny.
Opis P. podał też Wolski (Dzien. Powsz,
1862, N2 98). Br. Ch.
Przemykow, ] 322 r. Primancov, u Dłu-
gosza Przemankow, wś i fol w. nad Wisłą, nie-
daleko ujścia Nidzicy, pow. pińczowski, gm.
Filipowice, par'. Przemyków. Leży na prawo
od traktu z Koazyc do Korczyna, odl. 40 w. od
Pińczowa. P03iad,t kościół par. murowany,
szkołę początkową, dom przytułku dla kalek
i starcó?{ (7), 89 osad. W 1827 r. było 86 dm.,
528 mk. W 1886 r. folw. P. razI. mI'. 894:
gr. 01'. i ogr. mt'. 567, łąk mt'. 41, past. mI'.
206, lasu mr. 20, niel!z. mi'. 60; bud. mur. 4,
z drzewa 19; wś P. os. 89, z gr. mr. 393; wś
Piotrowice os. 64, z gr. mi'. 222. P. pat'., dek.
pińczowski, 1536 dusz. P. był wsią !n'ólew-
ską. W pierwszej połowie XIII w. któryś
z ksi'\ząt krakowskich oddał ją Jazdonowi h.
Półkoza, kanclerzowi książęcemu. Synem jego
był t2łośny Paweł z Pl'zemankowa, obrany po
śmierci Prandoty biskupem krakowskim w r.
126:). Dlugosz w opowieści panowania Bole-
sława Wstydliwego przedstawia w czarnych
barwach czyny Pawła jako biskupa i przy-
wódzcy opozycyi pl'zeciw książęcym rządom
(o Pawle z P. wydał A. Przezdziecki rozpraw-
kę w 1851 r. w Warszawie). Kościół i parafia
powstały w P. zapewne już w Xln w. Na
wyroku bisk. Nankem w sprawie między
W bdysławem Łokietkiem a klasztorem sądec-
kim, wydanym 132.2, r. podpisał się jako świa-
dek Venceslaus recto!' ecclesie Primancoviemi
(Kod. Małop., II, 252, 253). Był to zapewne
kościół drewniany. W XV w. P., wś królew-
ska, ma kośeiół murowany p. w. św. Katarzy-
ny, fundacyi Stanisława Reja z Kobylnik,
kanon. kr&k. Władysław Jagiełło nadał pleba-
nowi (magister Szczekno) łan roli, z obowiąz,
kiem odprawiania mszy za dusze Władysława
i królowej Jadwigi. Folw. królewski, łany
kmiece, karczmy i zagrodnicy dawali dziesię-
cinę plebanowi, wartości do 20 grzyw. (Dłu.-

148
Prz
Prz
gosz, L. B., II, 149). Według reg. pob. pow. nie. Miasto leży między 49° 45' a 49° 48' 30"
proszowskiego we wsi Przimęków część Mie- płn. szer. i 40° 24' 30" a 40° 29' 40" wsch.
leckiego miała 9 1 / 2 łan. km., 11 zagr. z rolą, dłg.od.Ferro. Na północ znajdują się Ujko-
2 kom. z byd., 2 kom. bez byd., 1 roli sołty- wice i Zurawica, na wschód Buszkowice, Wil-
siej (A. Pa.wiński, Małop., str. 10, 443). Prze- cza, Przekopana i Krowniki, na płd.-wschód
mękowskie starostwo niegrodowe, w pow. pro- Sielec, BakończycC" i Nehrybka, na płd. Piku-
8zowskim, a po części w pow. wiślickim, podług lice, na płd.-zach, Kruhel Mały:, na zach. Prał-
metryki koronnej obejmowało w 1676 r. wsie: kowce, Ostrów i Kuńkowce. Srodkiem obsza-
Przemęków z Wola, Przemękowska" Piotrowi- ru płynie San od płd.-zach. na płn.-wschód.
ce, Ławy, łan Łabiński, 1/ 2 lana Krzyszkow- Granicy wschodniej dotyka na małej prze-
skiego i trzy kolonie. W r. 1771 posiadali je strzeni (od Krownik) dopływ Sanu Wiar,
Hieronim Wielopolski, koniuszy koronny, płynący od płd. z Krownik. W zdłuż granicy
z małZonka, Urszulą z Potockich, i opłacali zachodniej (od Kuńkowiec) płynie mały do.
kwarty złp. 3,144 gr. 25, a hyberny złp.787 pływ Sanu. Na praw. brzegu Sanu, tuż nad
gr. 10. Dykcyonarz geogr. Echarda nazywa rzeką, rozłożyło się miasto na nie wyniosłem
P. miastem. Br. Ch. wzgórzu. W płd.-zachodniej stronie obszaru
Przemykowata, grupa domów w Pasiecz. leży przedmieście Podzamcze z częściami: Cy-
nej, pow. nadworniański. bulanka i Krzemieniska. W stronie południo-
Praemykowska Wola, wś na praw. brz. wej leży przedmieście Podgórze (Pidhirie),
Wisły, pow. brzeski, ob. Wola Przemykowska. w stronie płd.-wsch. i wschodniej Lwowskie
Przemyska, potok w pow. nadworniańskim, przedm. z częściami: Blahowiszczenie (Przedm.
uprowadza wody z obszaru wsi Łuh do Prutu Błahowiszczeńskie), Forszterówka, Garbacze,
z lew. brzegu. Dopływem P. jest pot. Mała. Mnisze, Podskale, Wodna i Władycze. Wła-
rzeczka. dyczem zwie się płd.-wschodnia część obszaru
Przemysko-łupkowska dr. żel., hczy miejskiego, śród której stała katedra obrządku
Przemyśl z Łupkowem i jest częścią. drogi że- greckiego. Plac dokoła cerkwi był z początku
laznej węgiersko-galicyjskiej. Kolej ta idzie wolny, W 1550 r. otrzymał bisk. Antoni Ra-
od Przemyśla naprzód w górę dolinami Wiaru dyłowski od Zygmunta Augusta przywilej na
i wpadającej doń Wyrwy aż do Dobromila. zabudowanie placu pod warunkiem, że otoczy
Dworzec w Przemyślu 191 mt. n. p. m., go od wschodu murem. Biskup plac zabudo-
w Dobromilu 276 mt., w Chyrowie 328 mt., wał domami, w których osadził kler, swoją
przechodzi w dolinę Strwiąza, którą idzie az słuzbę i rękodzielników. Zostawali oui pod
do Ustrzyk, 451 mt. W Ustyanowej, 488 mt." biskupią, jurysdykcyą. N<!. lew. brzegu Sanu
przekracza dział wodny pomiędzy otrwiązem a lezy przedm. Zasanic z częściami: Białoczyna,
Sanem. W Glinnem koło Liska idzie głębokim Ka.zanów, grupą chat Bą.ki i najdalej na płn.-
przekopem, a w Łukawicy sehodzi w dolinę zach. wysuniętą częścią Lipowica (al. Lipowi-
Sanu, z której wkrótce wstępuje w dolinę O. ce). Przedmieścia leżące na lew. brzegu Sanu
sławy, a dalej potoków do tejże uchodzących, łączy z miastem most, który istniał już w r,
ciągle się podnoszą.c. Dworzec w Zagórzu 298 1554 (Zubrzycki, Kronika Lwowa, Lwów
mt., w Szczaw nem 391 mt, w Komańczy 458 1844, str. 175). Starożytny most przemyski
mt. Pominąwszy Łupków, 593 mt., wspina się była to, jak mniema Hauser (Monografia Prze-
jeszcze do 603 mt. i na tej wysokości przecho- myśla, str. 153), szeroka kładka z desek ułożo-
dzi tunelem, leżącym około 37 mt. pod po- nych na palach, którą, wezbrana woda często
wierzchnią ziemi, główny działowy grzbiet zabierała. W drugiej polowie XVIIIw. mo-
Beskidu i granicę węgierską,. stu nie było i utrzymywano komunikacyą
Przemyśl 1.) fol w., pow. dzisieński, w 2 z drugim brzegiem za pomocą, promu. Za cza-
okr. pol.. gm.Ihumenowo, okr. wiejski Łońsk, sów austryackich (1777 do 1779) wybudowa-
własność Rutkiewiczów. Dawniej należał do no kosztem rządu stały most drewniany
dóbr Szarkowszczyzna, Łopacińskich. 2.) P" w miejscu, gdzie jest obecny. Most ten, 80 są,-
łotew, Premysli, wś, pow. rzeżycki, W 3 okr. żni długi, spoczywał na trzech kamiennych fi-
pol. do spraw włośc., w 1863 r. 301 dusz re- larach, był dachem pokryty, kosztował 80,000
wiz.; posiada kaplicę katol., par. Bukmujża, złr. Dnia 19 lipca 1845 r. podczas powodzi
Własność sukc. Józefa Kułakowskiego. Nale. przyniosła woda wielką, ilość galarów, które
żała niegdyś do dóbr dagrlzieńskich Hyl- swym naporem zrujnowały most. Tegoż roku
zenów. jeszcze zbudowano poniżej dawnego most pro-
Przemyśl, rus. Peremyszl, w dok. Prymsl, wizoryczny, który zastąpiono w 1865 r. mo.
Premi8lia , Peremi8l, Pl'emysl, Przemislia, miasto stem obecnie istniejącym. Drugi kolejowy
powiat. i stolica dwóch biskupów katolickich, most, ukończony w r. 1859, zbudowany z źela-
dawna stolica księstwa przemyskicgo, a pó-, za według systemu Schifl'korna, spoczywa na
źniej główne miasto ziemi przemyskiej. Położe- i 9 filarach i 2 przyczółkach z kamienia cioso-

Prz
Prz
149
wego. :Mimo silnej konstrukcyi nie oparł się często grubość jednego metra przechodzących
on prądowi wezbranego Sanu w dniaeh 10 i pokładach, tu i owdzie wtrącony. W marglu
1l lipca 1867 r. W zburzone fale podmuliły wymienionym pod a) znajdują się miejscami
przyczółek i pierwszy filar, przez co pochyli- okrąglaki wapienia jurajskiego. W tejże sa-
ły południową część mostu. Spowodowało to mej skale znaleziono w kamieniołomie za wsią
odbudowę mostn. Kryty most nad Wiarem, Prałkowce (około 4 klm. na zachód od P.)
postawiony w latach 1777 do 1779, istnieje dość liczne skamieliny, przeważnie amonitowe,
dotąd. Co do malowniczości położenia jest P. które, jakkolwiek są licho zachowane, wska-
jednem z naj piękniejszych miast Galicyi. Naj- zują na wiek niższo-kredowy i stały się jedną,
okazalej przedstawia się z gościńca wiodącego z głównych podstaw horyzontowania (upo-
do Węgier. Gł.ównym punktem panoramy rządkowania wiekowego) oddziałów całego
miasta jest góra Zamkowa (al. Capia), pokry- górotworu Karpat galicyjskich, pośród które-
ta drzewami ze szczątkami zamku. Na połuduie go charakterystyczne skamieliny nadzwyczaj
wznosi się wzgórze "Zniesienie" do 356 mt. rzadko występują. Przykrycie powierzcho-
(znak triang.). N a granicy półn. (w Lipowi- wne przemyskich pagórów karpackich, oso-
cach) dochodzi wzgórze 348 mt. wys. Na Za- bliwie u ich boków, stanowi przeważnie
sani u, na polu zwanem Babinie, nalezącem do C) glina dyluwialna, wykształcona najczęściej
klasztoru benedyktynek, wznosi się kopiec jako typowy" Loess", którego grubość docho-
Babiniec. Z góry Zamkowej malowniczo przed- dzi miejscami do 15 mt. Dosyć często zawiera
stawia się miasto, rozrzucone na pochyłościach ona u spodu swego zwiry lub pojedyncze bry-
wzgórzy, strzelają,ce wieżami mnogich świą- ły erratyc7.ll6 (skandynawskie). Na stokach
tyń, ujęte w ramy ogrodów przedmiejskich, przy wsi Krllhel Wielki WY8tęPUją, pośród
na tle szeroko rozpostartej doliny Sanu. Od gliny nagromadzone okrą,glaki wapieniowe,
południa zamykają krajobraz sinieja,ce w od- pochodzące widocznie z ukrytej rafy juraj-
dali szczyty Beskidu. Miasto wraz z przed- skiej, które to bryły oddawna w wielkiej ilo-
mieściami obejmuje przestrzeni 2867 rur. i 701 ści jako materyał do wypalania wapna uży-
sążni kwadr. Geologiczny układ. Obszar mia- tkowane bywają. Do stóp pagóra Kruhelskie-
sta i najbliższej okolicy składa się orograficz- go od strony S E rrzytyka i ztąd dalej na
nie z grzbietów i stoków d"NU do brzegu kar- obszar wsi Pikulice rozprzestrzenia się ił for-
packiego należą.cych pagórów: Kruhelskiego macyi miocenicznej, do którego należą występy-
(od wsi Kruhel Wielki i Mały) i Lipowieckie- wania soli i solanki, które w okolicy na S
go (od Lipowiec), tudzież z niziny, w części przytykającej (koło Fredropola) w dawniej-
międv;y nimi, w części zaś na wschód od nich szych czasach na sól warzelną zużytkowane
rozłożonej, obejmującej dolinę Sanu i dopły- bywały. Nizina towarzysząca Sanowi i Wia-
wu tegoż Wiaru. W skład wspomnionych rowi aż do wysokości około  1 O mt. (Wojsk.
pagórów wchodzi: A) wapień wieku wyższo- inst. geogr. w Wiedniu) utworzona jest z na-
jurajskiego (ogniwa stramberskiego), w masie nosów rzecznych, które przedstawiają się pra-
ledwie na powierzchnię się wydobywającej wie wyłącznie jako piaszczysty namuł iłowy,
(osobliwie nad Kruh lem Wielkim), zresztą, a bardzo podrzędnie występuje obok tegoż
o nieznanych rozmiarach i tylko domniemy- drobny zwir karpacki. O geologii okolicy p,
wanym kształcie rafowym. Odosobniona ta traktują, rozprawy: ,.J. Niedźwiedzki, Spo-
masa wapniowa stanowi wschodnie przedłuże- strzezenia geologiozne w okolicy P.", Kosmos,
nie północnego ciągu karpackich raf juraj- rok I, Lwów 1876 r. (toż samo po niemiecku
skich, do którego należą w Galicyi zachodniej w "Jahrbuch der geolog. Reichs, .A.nstalt, t.
skały wapniowe występujące koło Inwałdu, 26, Wien 1867); "C. PanI, Die neueren Fort-
niedaleko Wado wic. B) Układ warstwowy schritte der Karpathensandstein Geologie";
wieku niższo-kredowego, silnie nachylony, prze- J ahrbuch der geologischen R. A.ristalt, t. 33,
ważnie na N W N skierowany a na W S W Wien 1883, p. 669-673. (Ustęp ten opracował
upadaj!'\cy, który składa się z następujacych prof. J. Niedźwiedzki). Klimat i jlOl'a. Klimat
ze sobą, naprzemianległych gatunków skał: P. łagodniejszy jest od klimatu w okolicy
a) Przeważa marglowy łupek piaszczysty, cie- Lwowa i Krakowa. Brak systematycznych
mno-szary, zresztą, co do jakości bardzo zmien- spostrzeżeń, obejmujących znaczniejszy prze-
ny, do łupku iłowego, piaskowca ilastego ciąg czasu nie pozwala podać ścisłych danych.
lub wapienia piaszczystego się zbliżający. W. Pol ("Muzeum natury we Lwowie", Dzieła,
b) Margiel fukoidowy, t. j. cienko warstwo- t 10, str. 260) podaje, że przez lat kilka od.
wany, szarawo-biały margiel, zwykle liczne bywał tu obsel'wacye Aleksander Zawadzki.
odciski fukoidów (morszczyn) zawierający, Na podstawie spostrzeżeń czynionych przez K.
c) Piaskowiec drobno.ziar{listy, wapienny, Frattinga od 1866 do 1878 r. (z przerwami)
cienko warstwowany, żelazisto wietrzejący. oznaczył B. Kutnia średnią temperaturę zi-
d) Okruchowiec wapniowy w pojedynczych, my na - 1'70; wiosny + 7°, lata + 15°,

150
Prz
JesIeni + 5'8° R.; półrocza letniego + 12'3°,
półrocza zimowego + 0'7° R. Florę leśną
okolioy i stosunki klimatyczne opisał prof.
gimn. Bol. Kutula (Sprawoz. Dyrekoyi gimn.
przemyskiego za ] 878 r.), Liohenologiczna, flo-
rę okolio P. badał Wł. Boberski (Kosmos, 1885,
st.r. 68 nn.). W liście Chodakowskiego do gen.
L. Kropiń8kiego (Bibl. Warsz., 1866, II, 177)
czytamy: "W Przemyślu zualazłem przy ka-
tedrze ruskiej przywilej oryginalny Lwa ks.,
syna Daniela, króla halickiego, z roku 1292,
w którym między innymi "dla katedry po-
twierdzaja, się dziesięciny z wina (winohrad-
nyje)". Ludność miasta podobnie jak i in-
nyoh miast czerwono-ruskich była różnople-
mienna,. Obok Rusinów i Polaków osiedlali
się tu Niemcy i Żydzi a uie brakło osadników
z innych narodowośoi. W pierwszych czasach
po przyła,.ozeniu P. do Polski za Kazimierza W.
mają, przewagę Niemcy, którzy osiedlają się
tu jako kupcy i rzemieślnicy. W ciągu wieku
XVI polonizacya tej różnoplemiennej ladności
została ukończona,. W dokumencie z r. 1625,
mocą którego burmistrz i rajcy miasta nadają
ustawy oechowi zlotników, malarzy i konwi-
sarzy, czytamy: "Polskim albo łacińskim a nie
inszym językiem maja, gadać w cechu pod wi-
ną, fanta wosku, excepto zeby nie umiał po
polsku albo po łacinie, t.edy takiemu wolno
mówić językiem przyrodzonym i tłumacza
wolno mu mieć, jeśliby w cechu nie znalazł
się, coby język jego rozumiał" (Hauser, l. c.,
str. 103). W zbiorze listów w archiwum prze-
myskiem nie znajdujemy już,listów niemiec-
kich od pocza,tku XVII w. Zydzi 05iedli tu
prawdopodobnie na podstawie przywileju Ka-
zimierza VV., nadancgo w r. 1367 żydom na
Rusi i w Małopolsce. W XV w. posiadali oni
ulicę w pln.-wschod. części miasta, w obrębie
muru obronnego (gdzie dziś ulica Handlowa),
zajmowali się drobnym handlem i płacili pe-
wną daninę staroście (właściciele domów 4
złp. rocznie, inni po 3 złp. ). Według lustraoyi
ststwa przemyskiego z r. 1542 było 18 rodzin
żydowskich;, z tych tylko 7 posiadało domy
(przy ulioy Zydowskiej). Od tego czasu wzra
sta liczba żydów. W 1559 r. udziela im Zy-
gmunt August przywilej na swobodne osie-
dlanie się w P. i na wolność handlu; około te-
go czasu rozpoczynaj a, budowę synagogi. W r.
1576 nadał Stefan Batory tutejszej gminie
izraelickiej zupełny samorza,d. W skutek te-
go w ybierała co rok starszych, w których
ręku, pod przewodnictwem wojewody lub jega
zastępcy, spoczywał zarząd i sądownictwo
gminy. Stefan Czarniecki jako wojewoda ziem
ruskich nadał żydom przemyskim przy\vilej
(potwierdzony przez Jana Kazimierza w r,
1660), mocą którego uzyskali starsi władzę
więzienia swych współwyznawców, chłostania
Prz
ich a nawet ucinania im uszu. Z przywilej6w
Władysława IV z r. 1638 i Augusta III z 1',
1752 wynika, że rabin przemyski był "archi
rabinem ziemskim przemyskim", a do okręgu
synagogi przemyskiej należało 26 miast i mia-
steczek okolicznych i wszystkie wsie w pod
górskich okolicach Przemyśla. Gmina izrae-
licka istniała zupełnie odrębnie, samaistnie i
niezależnie obok gminy ohrześciańskiej, a ży-
dzi przemyscy nazywali się obywatelami
"żydowskiego miasta Przemyśla", a jako tacy
wolni od wszelkich cięzarów miejskich, opła-
cając jedynie podatek staroście. I ten podatek
obniżył Stefan Batory, zakazuja,c przywilejem
z r. 1578 pobierać po 2 złp. od zydów niepo-
siadających domów. Wśród takich stosunków
rósł majątek gminy żydowskiej, gmina chrze-
ściańska natomiast podupa.dała coraz bardziej.
To wywołało między dwoma gminami walkę
o byt zagrozony, której odbiciem sa" ślady
w aktach sporów, prowadzonych przez wieki
całe. Dotyczą one przedewszystkiem prawa
wolnego handlu, warzenia piwa, sycenia mio-
dów i szynkowania trunków, tudzież prawa
wykonywania rzemiosł. Skargi wytaczano
zazwyczaj przed sąd królewski, a król wyzna-
czał komisarzy do zbadania sprawy i wyda-
nia wyroku. Sklltek skarg bywał różny, czę-
ściej jednak korzystny dla żydów. Około r.
1750 żydzi wykonywują swobodnie rzemio-
sła, należące do cechu (krawieckiego ), zaku-
pują domy na wszystkich ulicach a nawet
w rynku, słowem są równou prawnieni z chrze-
ścianal!li. Po rozbiorze Rzpltej stanowili zydzi
pod rządem allstryackim odrębna, gminę a
w stosunkach prawno-politycznych podlegali
jurysdykcyi miejskiej bez równouprawnienia
z chrześcianami. Dopiero po wprowadzeniu rZ8;
dówkonstytucyjuych, uzyskali równoupra-
wnienie i od r. 1867 biorą udział w reprezen-
tacyi miasta. Obecna izraelicka gmina wy-
znaniowa urządzona jest na podstawie statutu
z r. 1874. Do tej gminy należą obowiązkowo
wszyscy izraelici zamieszkali w P. i w tych
miejscowościach powiatu przemyskiego, w któ-
rych nie ma samoistnej izraelickiej gminy wy-
znaniowej. Człoukowie gminy, opłacają,cy pe-
wien minimalnie oznaczony podatek, wybie-
ra,ią ;,1'adę gminY' wyzuaniowej", złożona, z 24
członków, na 3 lata. Rada wył>iera z pośród
siebie prezydenta i jego zastępcę na rok jeden
i dzieli się na 3 sekcye: wyznaniową, dobro-
czynności i nauki, gospodarczo-finansową. Ra-
da gminy nakłada na członków podatki i opła-
ty za korzyści pociągane z zakładów i urzą,-
dzeń gminuych, i zarządza maja,tkiem gminy
składającym się z bożnicy, łaźni, szpitala, kil
ku realności i kapitałów. Co do liczby mie.
szkańców w czasach da,wniejszych brak da.
nych. Znajdują się wprawdzie w archiwnm

Prz
Prz
151
miejskiem spisy mieszczan z wieku XVII i tem zawiadowców i kierowników 43 męż., 33
XVIII, kamienic i placów, ale miasto składało kob., robotników zaś 135 męż., 19 kob.; za.
się z rozmaitych jurysdykcyi, a magistrat spi- kłady pieniężne i kredytowe wraz z bankie-
sywał tylko ludność, kamienice i domy nale- rami przedstawiały: samoistnych 8 męż. i 1
żące do jego jurysdykcyi. W regestrze pa- kob., urzędników 3, robotników 2; przewóz
nów mieszczan przemyskich z r. 1600 (?) po- lądowy podróżnych i towarów zajmował 20
dano imiona (bez nazwisk), z dodaniem rzemio- męż., 3 kob., urzędników 171 a robotników
sła, 170 mieszczan według dzielnic miasta: 286; właścicieli domów i rent było 468 męż.,
Rynek, ulica Lwowska, Grodzka, Wodna. Na 159 kob.; emerytów 71 męż., 100 kob.; za-
"Władyczu" zapisano tylko 3 obywateli, iu- kłady naukowe i dobroczynne zatrudniały 8
ni bowiem mieszkańcy zostawali pod jurys osób; służących było 302 mż., 1431 kob.;
dykcyą władyki. Na "Wale za Farą" mie- wyrobników: 1041 mężczyzn, 685 kobiet.
szkało 9 mieszczan między jurysdykcyami Bliższe szczegóły podaje monografia Hausera
starościńskiemi. W XVII wieku osiadała tu (str. 55 do 69; 80 do 82; 176 do 179; 232).
wielka liczba. szlachty, zakupując kamienice i Prurnysł i h(tndel. O rozwoju rzemiosł świad-
d worki przedmieszczan. Według regestru 1650 czą liczne cechy, których 18 za wiązało się
r. było 38 gruntów chłopskich na "Błoniu" w P.: szewców (akta od 1'.1386), rzeźników
w ręku szlachty, a 22 osiadłości w ręku sta- (od r. 1400), kowali (od r. 1471) a łączn.ie
rych posiadaczy "Błońszczanów. Oprócz tego z niemi wchodzili tu ślusarze, miecznicy, ko-
znajdowały się na "Błoniu" dworki szlachec- tlarze, szychterze, iglarze, zegarmistrze, bla-
kie z własnemi jurysdykcyami i dworki ju- chownicy, płatnerze, pancernicy, rygmachero-
rysdykcyi bonifratrów i jezuitów. Według wie, naglarze, błonal'ze i nożownicy; uździarzy
rewizyi z roku 1660 było wP. 85 domów i siodlarzy od r. 1482; kuśnierzy od r. 1509;
w rękach żydów, a w każdym z nich mieszka' stolarzy od r. 1537 (należeli: stolarze, bedna.
lo po 2 do 5 gospodarzy. W 1671 r. było ka- rze, stelmachowie i kołodzieje); piekarzy od r.
mienie i domów płacących podatek w 1'. wraz 1558 (należeli: piekarze, piernikarze, opłatni.
z miastem żydowskiem, z wyjątkiem "Włady- cy, krochmal nicy, tatarczllsznicy, babiarze,
cza", 262. Według konskrypcyi z 1'.1700 (?) pampusznicy, kl'ęplarze, mączarze i krupia-
było tylko 130 dymów. W7.rost P. w XIX w. rze); krawców od r. 1561; browarników od r.
przedstawia" następują.ce liczby. W r. 1830 1561; cyrulików od r. 1574; tkaczy od r.
było 7538 mk.; w 1850 r. 9500 mk.; 1860 r. 1578; czapników od r. 1580; kupców od r.
10,140 mk.; 1870 r. 859 dm. a 15,185 mk. 1591; cech p,)łączonych złotników, malarzy,
Spis z 31 grudnia 1880 r. wykazuje 1208 dm. i konwisarzy od r. 1625; przedmiejski cech
a 22,040 mk. Podług wyznania było: 9563 garncany od r, 1634; muzyków od r. 1754;
rz.-kat., 4712 gr.-kat., 7645 izrael., 120 in- murarzy od 1'.1798 i cieśli od 1'.1798. Każdy
nych wyznań. Podług narodowości: 18,839 cech miał jedn z baszt powierzoną swej pie-
Polaków, 1659 Rusinów, 1177 Niemców, 76 czy i był obowizany bronić jej w razie po-
innych narodowości. Umiejących czytać i pi- trzeby. W tym celu każdy mistrz wstępujący
sać 7764 (4292 męż. a 3472 kob.); umieją- do cechu był obowiązany złożyć w cechu pół.
cych tylko czytać 828. Niewidomych było hak lub muszkiet. i pewną ilość prochu i oło-
23, głuchoniemych 16, umysłowo nielołęż- wiu. Broń i amunicyą, Rkładano w właściwej
nych 11, obłąkanych 53 (3 męż. a 60 kob. baszcie (o organizacyi cechów ob. Monografi
w szpitalu). Osób stanu duchowneg'o 152 męż. Hausera, str. 28 i "Przegląd bibliogr.-archeol.,
a 36 kob; urzędników czynnych 149; nauczy- Warszawa, 1881, t, l, str. 109). Z ważniej-
cieli 56, nauczycielek 19; wojskowych 1373; szych dokumentów przechowały się: przywi-
literatów i redaktorów 3; aktorów, muzyków, lej Andrzeja, stsiy ruskiego, wydany w 1'.1386
śpiewaków i tancmistrzów: 20 męż., 3 kob.; z upoważnienia Władysława ks. Opolskiego,
malarzy i rzeźbiarży 9 męż., 1 kob.; archite- nadający katolickim szewcom te prawa, któ-
któw i inżynierów cywilnych i geometrów 7; rych używaią szewcy lwowscy, pod warun-
adwokatów inotaryuszów 22; lekarzy 27; kiem, że z każdego straganu opłacać będą 1'0.
sług czynnych w służbie rządowej lub autono- cznie po jednym fertonie, lub razem 4 grzywny
micznej 60; żandarmerya, straż bezpieczeń- do kasy księcia (A G. Z., t. VI, str. l). Przy.
stya, straż skarbowa i inne straże publiczne wilej Piotra, bisk. przemyskiego, z r. 1437, na-
zatrudniały 60 mężczyzn; właścicieli gaspo- dający bractwu szewców przemyskich odpust
darstw rolnY0h było: 72 męż., 14 kob.; dzier- 40 dniowy, a potwierdzony w r. 1480 przez
żaweów gospodarstw rolnych 13; przemysł i biskupa Jana (ib., str. 26). Dokumeut wysta.
rzemiosła zatrudniały samoistnie 701 męż., wiony w r. 1480 przez rajców przemyskich a
159 kob., oprócz tego 11 zawiadowców i kie. potwierdzający szewcom ich prawa cechowe
rowników, 860 robotników i 86 robotnic; han- (ib., 195). Potwierdzenie statutu kowalów
dlem zajmowało się: 495 męż., 116 kob., przy- przez rajców miejskich w r. 1471 (ib., str. 142);

152
Prz
Prz
statutu uździarzyi siodlarzy przez wójta i raj- Błaiejowski postanowił katedrę przenieść do
ców przemyskich. (ib., str. 152-156). Piwa miasta i w tym celu rozpoczął w r. 1460 budo-
przemyskie były już w drugiej połowie XVI wę dzisiejslej świą.tyni. Budowy dokończył
w. tak sławne, że we Lwowie istniała osobna dopiero bisk. Jan Dziaduski. W r. 1730 rozpo-
arenda tegoż piwa, z której dochód do kasy czą.ł przebudowę i rozszerzenie katedry bisk.
miejskiej wynosił w r. 1574 złp. 180 (Zubrzy- Aleksander Fredro, a ukończył ją. Wacław
cki, Kronika Lwowa, Lwów, 1844, str. 197). Sierakowski i poświęcił w r. 1744 p. w. Jana
Słynęły także miodowarnie. Od połowy XVII Chrzciciela i Najśw. M. P. Katedra ta jest naj-
w. zaczyna z upadkiem miasta podupadać tak. wspanialszą budową ostrołukową, na Rusi.
że przemysł. Zwrot ku lepszemu nastą,pił do - \V zniesiona z ciosowego kamienia, o charakte-
piero w ostatnich czasach. 'V r. 1859 otwarto rystycznem ceglanem żebrowaniu sklepień, u
ruch na kolei Karola Ludwika, w r. 1872 na traciła wiele pierwotnych cech wskutek póź.
pierwszej galicyjsko-węgierskiej kolei wiodą,- niejszych dodatków (konsole renesansowe).
cej przez Chyrów i Łupków do Węgier. Ko. Gipsowa i ceglana powłoka tak dalece zakry-
leje, a niemniej budowa fortyfikacyi, rozpoczę- ły ciosową, budowlę i wyrazistość linii, że tyl-
ta w r. 1872 wpłynęly korzystnie M rozwój ko doświadczone oko może odkryć ślady ostro-
przemysłu i handlu. Zwolna poczęły powsta- łuku. Za staraniem obecnego bisk. ks. Solec-
wać fabryki i rękodzielnie, które przy zwięk- kiego rozpoczęto w r. 1884 rei!tauracyą, świą,-
szaniu się ludności i napływie obcych coraz tyni według planów Prylińskiego i pod jego
korzystniej się rozwijają.. Z wa:i:niejszych fa. kierownictwem. Odbudowa ta ma przywrócić
bryk istnieją, obecnie: warsztaty żelaznej kolej katedrze cechę staro:i:ytną z zachowaniem
Kar01a Ludwika, które służą, li tylko potrze- wszystkich znamion stylu (ob. "Dziennik lite-
bom k01ei, fabryka machin i narzędzi rolni. racki", 1859, N2 1 i Lwowianin, 1840, str 7.
ezych i odlewarnia :i:elaza Michała Dornwalda, O restauracyi katedry ob. !,Czas" z r. 1884,
młyn parowy amerykański o 9 kamieniach Ng 179 i z r. 1885). Obok katedry stoi wie-
(od 1866 r.), fabryka powozów, fabryka spi- ża z dzwonami i zcgarem, wzniesiona kosz-
rytusu, rumu i likierów. Pierwszą, drukarnię tern kapituły około r. 1776. Wewnętrzne
założył w P. Adam Klein w r. 1751. Około jej urządzenie sprawił później bisk. Kierski.
1', 1758 urządził bisk. łaciński W. Sierakowski Paweł II papież nadaje w r. 1464 Piotrowi
drukarnię i oddał j:j, jezuitom. Po zniesieniu z Ksi:j,:i:a ołtarz św. Stanisława w kościele ka-
zakonu istniała przez lat kilka rzą,dowa dr u- tedralnym przemyskim (A. G. Z., t. VIII, str.
karnia. Potem istniała od r. 1783 do 1792 169). Tenże papie:i: udziela odpust na święto
drukarnia Antoniego Matyaszewskiego, a od Trzech Króli i Nawiedzenia N. M. P. kościoło-
r. 1800 do 1828 Jana Gołembowskiego, którą, wi katedralnemu w r. 1471 (ib., str. 177).
zakupił biskup gr.-kat. Jan Snigurski w r. Kośció-ł i klasztor franciszkanów. Około r. 1235
1829 i zapisał w r. 1840 gr.-kat. kapitule. przybyli do P. dwaj franciszkanie (minoryci)
Obecnie istnieje drukarnia gr.-kat. kapituły wysłani przez Grzegorza IX dla szerzenia ka-
i druga, założona w r. 1879 przez Jana Cara, tolicyzmu na Rusi. Kowal Andrzej Seren pod-
obecnie własność Pią,tkiewicza (ob. Lwowia. jął ich gościnnie, a przyjąwszy katolicyzm
nin, r. 1840; str. 16 i Zubrzycki "Historyczne zapisał im przed śmiercią, swój dom z ogrodem.
badania o drukarniach rusko-słowiańskich Na tern miejscu staną,ł w r. 1379 klasztor i ko-
w Galicyi" Lwów, 1836, str. 57). Istnieje ściół p. w. Maryi Magdaleny, wzniesiony
także zakład litograficzny. Pierwszą, księgar- przez Eryka, pierwszego biskupa. W XVIIIw.
nię założył Karol Fryderyk Wenzel w r. 1825 rozebrano dawny kościół chylą,cy się do upad-
i istniała do r. 1838. Od r. 184:6 utrzymuje ku a gwardyan ówczesny Ostrowski, rozpo-
księgarnię Jan Jeleń, dziś pod firmą, "Bracia czą,ł ze składek w r. 1754 budowę nowego,
Jeleniowie". Obok niej są, dwie antykwarnie. który konsekrował biskup Kierski w 1778 r.
Kościoły i klasztor!!. P. posiadał jako siedziba O tym kościele i klasztorze ob. Tygodnik ka.
dwóch biskupów znaczną, liczbę świą,tyń. tolicki z r. 1864 (zesz. 45, str. 412), Encykl.
Z biegiem czasu wieje ubyło tak, że obecnie są Kośc. (t. V, 574) i Lwowianin (1840, str: 7.).
tylko 4 kościoły i 2 cerkwie; z klasztorów zoo Kośció-ł i klasztor reformatów, wzniesiony pier-
stało h'zy. Kated}'a łacińska. W począ,tkach wotnie z drzewa w r. 1629 przez Piotra na
był kościołem katedralnym kościół św. Piotra. Cieciszowie i Felicyanę ze Zmigrodu Cieci-
W r. 1412 Władysław Jagiełło podczas poby- szowskich, po za murami, przy bramie lwow-
tu w P. dał katolikom kościół katedralny na skiej, zgorzał w r. 1637, a natomiast wzniósł
zamku, zbudowany z ciosowego kamienia, a Hermanalay Tyrawski w r. 1645 murowany
służący dla wyznawców obrzą,dku greckiego. klasztor i kościół p. w. św. Antoniego Padew-
Gdzie ten kościół stał, niewiadomo. Domyślać skiego, a AndrzeJ Maksymilian Fredro, woj.
się można, że daleko od miasta, u podnóża gó- podolski, opasał go murem, zaopatrzył cztere-
ry, obok muru starego zamku. Biskup Mikołaj ma basztami i zamienił w małą, forteczkę. Ob.

Prz
Prz
153
Święcki, Histor. pamiątki (1,64). Kościół i kła- Kościoł i klasztor jezuitow. W r. 1610 sprowa-
sztor benedyktynek na Zasaniu, powstał z ka- dił tu jezuitów bisk. Sieoiński i oddał im za
plicy św. Trójcy, wymurowanej w r. 1616 przyzwoleniem kapituły kościół św. Piotra.
przez Macieja Wałkowicza, misyonarza z Prze- W kościele tym odprawiali oni na.bożeństwo
myśla., po części z jego funduszów, w części ze do 1626 a następnie rozebrali go. W 16271',
składek, i darowanej zakonuicom 'św. Benedy- rozpoczęli budowę nowego kościoła kosztem
kta w Jarosławiu. Konwent jaroab.wski utwo- pokojowej księznej Ostrogskiej, Anny Tyraw-
rzył przy tej kaplicy fili&, która, blsk. prze skiej. Do funduszu jezuitów przemyskich na-
myski Doenhoff w r. 1694 przekształcił na leżała wieś Hruszatyce, darowana im w r.
konwent samoistny. Kościół dzisiejszy wy- 1629 pl'zez Mikołaja Krasickiego, folwark pod
murował Franciszek Potocki w latach 1768 do miastem i kilka dworków i kamienic w mie-
1777. Na dawnym cmentarzu istnieje kaplica ście. Biskup Sierakowski oddał jezuitom bi-
murowana, a na cmenta.rzu dzisiejszym kaplica bliotekę utworzoną swojem staraniem, z wa-
z cegły. W ostatnich czasach osiedliły się runkiem, aby ją, otwierali w oznaczonych go-
w P. felicyanki i kierują przemysk1ł ochronką dzinach dla nżytku pllblicznego, i drukarnię
św. Jadwigi i zakła.dem sierot fundacyi ks. Jó- biskupią. Utrzymywali oni także s:.\kołę pię.
zefa ZiemiańskIego. Koscioły dziś nie istnieja.- cioklasową w dzisiejszym budyuku gimnazyal-
ce są: Kościół św. Piotra, prawdopodobnie naj- nym i aptekę. Po zniesieniu jezuitów obróco-
dawniejsza parafia łacińska w P., istnia.l bo. no ich kościół na magazyn wojskowy, a kla-
wiem już w r. 1235. Eryk, pierwszy bisk. sztor na. koszary. Czyt. "Die Jesuitcnkirche"
przemyski, zastał go w stanie upadku i w rę. w Mittheil, der Commission zur Erhaltung der
kach wyznawców wschod. obrządku. Odbudo- Baudenkmacle, Wien, Neue Folg'e (t. III, str.
wał go i poświęcił na kościół katedralny p. w. XV). Kościół p. w. św. Teresy i klasztor karmeli-
Najśw. M. P. i św. Jana Chrzciciela. Do r. tów bosych, fundowany w r. L625 przez MarCl-
1412 był kośoiołcm katedralnym; stal tam, na M Krasiczynie Krasickiego, kaszt. l wow-
gdzie dzisiejszy kościół pojezuicki. Kośaiół iskiego, ststę przemyskiego etc., ukończony
klasztor dominikanów. Wedle podania mieli do. w r. 1630. W r. 1638 darował Grzegorz z Sie-
minikanie swój kościół i klasztor w P. jnż cina Krasicki karme 1 itom wsie: Hubice i Prze-
w XIII. w. Klasztor ich mieścił się w gma- dzielnicę, a darowiznę tę potwierdził sejm
chu, który dziś służy na. pomieszczenie sądu. warszawski w r. 1690, Cesarz Józef II zniósł
W klasztorze był nowicyat i seminaryum u- ten zakon, kościół i klasztor darował greko-
posażone przez Elżbietę Korniaktową,. Kościół katolikom na katedrę, wsie zaś Hubice i Prze-
kilkakrotnie wraz z klasztorem przez poża.r dzielnicę wcielił do funduszu religijnego. Ko-
zniszczony, odbudowywała ofiarność prywatna. sciół sw. Ducha z szpitalem, fundowany w r.
Po zniesieniu klasztoru w r. 1787 rozebrano 1461 przez Audrzeja Mzurowli1kiego, pisarza
kościół, a w budynku klasztornym umieszczo- ziemskiego przemyskiego, stał z początku po
no urz&d cyrkularny (ztąd nazwa gmachu za murami miasta przy ulicy Dobromilskiej,
"stary cyrkuł"). W r. 1817 przeniesiono u- w miejscu, gdzie dziś hotel przemyski. Znisz.
rzą.d cyrkularny do kamienicy, w której do czony przez poi.ar w r. 1638, odbudowany zo-
dziś się znajduje starostwo, a budy;nek kla- stał i pośw ięcony p. w. św. Walentego, św,
sztomy zakupił bisk. gr.-kat. Jan Snigurski Stanisława i św. Wojciecha. Po powtórnem
i ustanowił z dochodów fundacye dobroczyn- zgorzeniu odbudował go Aleksander Maksymi".
ne. W 1874 r. przebudowała kapituła gr.-kat. lian Fredro, woj. podolski, wraz z szpitalem
ten gmach, wymurowała w dziedzińcu kaplicę w mieście, przy bramie lwowskiej, a poświę
więzienną i szpital dla więźniów, a do przebu- cono go p. w. św. Rocha. Częste zmiany tytu-
dowanego gmachu wprowadzono w r. 1875 łów naprowadziły niektórych pisarzy na myl.
sąd obwodowy. Czytaj: Barąoz "Rys dziejów ny domysł, jakoby istniały równocześnie ko
zakonu kaznodziejskiego w Polsce", Lwów, ścioły św. Ducha, 8W. Stanisława, 8W. Rocha.
1861 (t. II, str. 325) i tegoż "Archiwum 00. itd. K08ciół BW. Rocha zniesiono i rozebrano
dominikanów w Jarosławiu", Lwów, ]884 prawdopodobnie w drugiej połowie XVIII w
(str. 75 do 204); Encykl. koBe. (IV, 293). Kościół boni/ratl'ów. Biskup przemyski Jan Sta-
Kościół i kłasztor dominikanek drugiego habitu, nisław Zb&ski sprowadził ten zakon braci mi.
niewiadomo kiedy i przez kogo wzniesiony i u- łosierdzia w r. 1678, a Paweł z Burzenina
posażony (według Barącza "Rys dziejów zak. Mniszech wymurował kościół i klasztor ze
kaznodz.", t. II, str. 523, założony około r. szpitalem na miejscu, gdzie dziś budynek sta-
1606 przez mieszczan i szlachtę). Akta bisku- rostwa. Klasztor ten zniesiono w r. 1787
pie wspominają. o nim dopiero w drugiej poło- (Encykl. kośc., II, 551). Kaplica misyonarzy,
wie XVI w. Po zniesieniu zakonu w r. 1782 Biskup Zbąski wprowadził w r. 1678 w życie
rozebrano kościół a klasztor obrócono na szpi- fundacy& bisk. Sarnowskiego i założył semi-
tal wojskowy (Encykl. k08c., t. IV, str. 308). naryum duchowne a kierownictwo powierzył

154
Prz
Prz
misyonarzom reguły św. Wincentego a Paulo. dzono seminl!.ryum dotąd istniejące. Cerkiew
Wznieśli oni pod zamkiem dom mieszkalny i św. Mikołaja na Podgórzu zgorzała wr. 1759.
kaplicę. Po wyd1'\leniu misyonarzy w r. 1783 Odbudowano ją w r. 1763, ale rozebrano około
zniesiono także seminaryum a budynek prze- 1786. Cerkiew Zwiastowania Najśw, M. P,
znaczono na dom poprawy dla księży dyecezyi przy ulicy Lwowskiej, tam gdzie stary zam-
przemyskiej. W r. 1819 przywrócono sf\mina- knięty cmentarz. Dokument erekcyjny z 1679
ryum i umieszczono w przekształconym bu- r. ogłosił 8zaraniewicz ("Przegląd archeolo-
dynku misyonarzy. Ce'l'lciew k<Jtedralna. Od r. giczny", Lwó>v, 1883, II, 124). Cerkiew św.
1412 służyła wyznawco:n obrz. wschodniego Michała na Podzamczu nad Sanem, zniesiona
cerkiew "Zwiastowonia Najśw. M. P." na Wil. przy końcu zeszłego wieku. Cerkiew Przemie,
ozu za cerkiew katedralną. Około r. 1500 nienia Pańskiego na Garbarzach, zniszczona
mieszczanin, k)wal Koźma. wymurował cer- przez pożar 1748 r. Ccrkiew św. Jerzego na
kiew katedralną, w obrębie murów miejskich, Garbarzach, zniesiona z początkiem obecnego
przy bramie lwowskiej. Przy cerkwi istniał wieku. Oerkiew Objawienia Pańskiego na Za-
szpital, szkoła parafialn'1 i budynek dla kleru. saniu, przy ulicy Jarosławskiej, za klasztorem
Bisk. A.tanazy Szeptycki postanowił tę cer. benedyktynek, zniesiona z końcem XVIIIw.
kiew przebudować, a uzyskawszy fundusze ze Cerkiew NajRw. M. P. na Zasaniu przy ulicy
składek rozpoczął blld<)wę wieży, która, wnie. Węgierskiej, zbudowana w r. 1612, zniesiona i
siono w latach 1775 do 1778, umarł jednak l'ozebrana w r. 1780. Izraelici maja" bóźnicę,
niedokończywszy budowy. Gdy 1784 r. ce. zbud')waną w końcu XVI w. przy ulicy "Na
sarz Józef II dał kościół pokarmelicki wraz Wale", rozszerzaną i przekształcam w czasach
z klasztorem biskupowi i klerowi przemyskie' późniejszych niejedn<)krotnie, ale nosząCI\ mi-
mu, a kościół ten przekształ0ił na cerkiew k:l- mo to cechy wieku, w którym powstała. E-
tedralną p. w. Urodzenia św. Jana Chrzciciela. wangielicy należą do parafii w Jarosławiu.
Plac, na którym stała dawn:1 cerkiew kate Szkoły. Jakkolwiek dopiero w początkach XV
dralna i nowo wzniesioną wieżę oddano do w. znajdujemy w aktach pierwszą wzmiankę
funduszu szpitalnego; tu stanął później budy - o szkole przy katedrze nym.-kat., zdaje się,
nek szpitalny, na wieży zaś umieszczono zegar że szkoła ta, a takie i szkoła przy katedrze
miejski. Na kościele pokarmelitańskim zn1jdo- gr'-kat<)l. istniały o wiele wcześniej. W dl'll-
wał się herb rodziny Krasickich i napis pa.- giej połowie XV w. założono tu według J.
miątkowy fundatora tego kościoła Marcin'!. fJukaszewicza (Historya szkół) kolonia" aka-
Krasickiego. W 1'. 1883 rozpoczęto renowacyą demii krakowskiej. Jezuici otworzyli w 1617
cerkwi katedralnej i dokonano dzieła pomyśl- r. pięcioklasowe kolegium, które istniało do
nie. Z prawej strony od wejścia przyblldowa- 1772 r. Pv zniesieniu zakonu utworzył rząd
no nową, kaplicę św. Mikołaja na wzór kapli. austryacki sześcioklasowe gimnazyum. W r.
cy Zygmuntowskiej na Wawelu. W cerkwi 1820 otwarto w P. dwuletni kurs filozofii,
tej jest prześlicznie rzeźbiona amb,ma, przed- który w r. 1849 połączono z gimuazyum sze-
stawiająca okręt z żaglami najdokładniej wy. ścioklasowern, istniejącem do dzisiaj, a w któ.
robionymi, zabytek dawnych czasów. Z now- rem od r. 1867 język polski jest wykładowym.
szych pamiątek zdobi ją, marmurowy pomnik, W 1888 1'. będa" wprowadzone klasy paralelne
w:ystawiony kosztem kapituły dla bisk. Śni- z językiem ruskim. Założono też szkoły nor-
gurskiego. Cel'kiew Urodzenia N. M. P. na maino dla chłopców i dziewcza,t, dwuklasowl\
przedmieściu "Błonie", dawniej drewniana", szkołę niższą, realną i kurs preparandy dla nau-
rozebrano w ostatnich latach i wybudowano czycieli i nau0zycielek. Obecnie istniejl\ w P.
natomiast piękną cerkiew murowaną, o 3 ko- prócz gimnazyum: seminaryum nauczycielskie
pułach. O erekcyi tej cerkwi pisał Szarani(;). 7.eńskie i połączona z niem wzorowa szkoła
wicz ("Przegląd archeologiczny", Lwów, 1882, ćwiczeń i ogródek Froeblowski; 8 klasowa
zesz. I, str. 89). Według szematyzmu dyece- szkoła wydziałowa męzka; 3 klasowa szkoła
zyalnego miało być w P. 28 cerkwi. Kś. Ant. etat. mieszana na Błoniu; 4 kI. szk. etat. męz-
Dobrz<1l1ski wylicza 9 cerkwi, które istnieją, ka; szkoła wydziałowa żeńska istniejąca przy
w drug'iej połowie XVIl i XVIII w., amia. klasztorze pp. benedyktynek od r. 1782; pry-
nowicie: Cerkiew katedralna Urodzenia św. watny zakład wychowawczo-naukowy żeński;
Jana Chrzciciela (ob. wyzej); cerkiew św. dwuklas. szk0ła izraelicka męzka. Przy kapi-
Trójcy, drewniana, po za mlll"ami miasta przy tulf:\ gr.-kat istnieje zakład wychowawczo nau-
ulicy Dobrowol"kiej. Przy niej ba7.ylianie u- kowy dla diaków, założony w r. 1816 przez
trzymywali gr. .kat. seminaryum (około r. gr.-kat. biak. Michała Lewickiego, utrzymy-
1780). Po otwarciu wszechnicy lwowskiej wany pJczątkowo z dobrowolnych datków du-
przeniesiono seminaryum do Lwowa, a dopiero I chowieństwa. Biskup Jan Śnigurski zapisał
w r. 1845 otworzon? przy gr.-kat. katedrze zakładowi wieś Nowosiółki pod Kal wary:!,
przemyskiei czwarty rok teologij i zaprowa-. Pacławską) by z dochodów utrzymywano w za.

Prz
Prz
155
kładzie 24 uczniów, Z wyższych zakładów statystyki ludności P., l) Przechody i stano-
naukowych istnieją w P. wyżej wspomniane: wiska wojsk nieprzyjacielskich i polskich, ł)
4 letni zakład teologiczny obrz. łacińs. i 4-ty Dokumenta miast obcych, m) Uniwersały pol-
rok wydziału teolog. obrz. gr.-kat. Archiwa i skie i okólniki rządu austryackiego, o) Doku-
biblioteki. O archiwach przemyskich pisał dr. menta ogólniejszego interesu, p) Dokumenta 0-
Dudik w dziele "Archive im Koenigreiche dnoszące się do historyi tego archiwum. Bi-
Galizien", Wien, 1867". Obecny stan rzeczy blioteki publicznej p, nie posiada. Biblioteka
przedstawił Hauser w"Monografii P." (str. jezuitów, upoazona przez biskupa W. Siera-
7 do 88). Następujące archiwa istnieją tu 0- kowskiego, została po zniesieniu zakonu wy-
becnie: Archiwum rzym.-kat. biskupstwa roz- wiezioną do Lwowa i wcieloną do biblioteki
poczyna się z r. 1470 a zawierafllndacye, przy- uniwersyteckiej (ob, Lwowianin, 1840, str.
wileje, testamenta itp. Personalia mieszczą się 94). Czasopisma wydawano w P. niejednokro-
w 100 tomach z rejestrami; wizytacye gene- tnie, ale żadne nijJ zdołało wyrobić sobie dłuż-
ralne rozpoczynają się z r. 1720, a protoknły szej egzystencyi. ,V ] 790 r. wyszły; "Zabaw-
sesyjne z r. 1788. Arch. rz.-kat. kapituły po- ki literatów w kompanii pożytecznie bawią-
łączone z biblioteką założoną w r. 1561 przez cych się" (l zeszyt); od 1833 do 1840 r. wy-
bisk. przemyskiego Walentego z Fulsztyna chodził ,.Przyjaciel chrześcijańskiej prawdy"
Herburta, posiada około 300 dokumentów per- (32 zesz.); w 1857 "Prawda" (3 numery);
gaminowych, kilkadziesiąt rękopisów, proto- ,.San" wychodził od r. 1878: "Urzędnik" w r,
kóły sesyj konsystoryalnych i spis dokumen- 1879 i 1880 (przeniesiono redakcya, do Lwowa);
tów i uchwał kapitulnych, sporządzony przez "Nowości" (od stycz. do czerw. 1880); "Prze-
dra Fryderyka Alembeka, kanonika przemy- myślanin" (w r. 1881 wyszło 15 num.). W r.
skiego, w r. 1647. Arch. gr.-kat. biskup, 0- 1887 zaczęła wychodzić "Gazeta Przemyska"
bejmujące dokumenta od r. 1302, uporządko. Stosunki sanitame P., w porównaniu z innemi
wane i spisane przez kanonika Petruszewicza miastami galicyjskiemi, są względnie najko-
w r. 1858. Arch. gr.-kat. kapituły z biblio te- rzystniejsze. Na tysiąc mieszkańców umie-
ką, załoioną przez kanonika Jana Ławrow- ra tu rocznic 28. Pierwszy szpital miejski zo-
skiego (t 1849) a powiększoną zbiorami bisku- stał załozony d. 26 listopada 1461 r. przez
pa Jana Snigurskiego (t 1847), obejmując 0- Andrzeja z Pomorza n, właściciela Maćkowic,
koło 17,200 ksiąg i manuskryptów. Porząd- W księdze radzieckiej (Nr. 178 i 180) znaj-
kował ją ks. Tomasz PolańskI, bisk. przemy- dujemy pod r. 1613 wzmiankę o drugim szpi-
ski, kś. A. Petruszewicz spisał w r. 1858 ka- talu przy procesie prowadzonym o szpital ru-
talog rękopisów i dokumentów. Arch. i biblio- ski zwany "Xenodochium ritus graeci" albo
teka franciszkanów znajdują się w stanie za- "Hospitalo rutbenicum", któremu przeciwsta-
niedbanym. Między dokumentami najstarszy wiony jest wyraźnie "Xenodochium poloni-
z r. 1595; między księgami znajduje się wiele cum". Następnie utrzymywali w P. szpital
druków starych od r. 1589 począwszy. Arch. bonifratrzy. Po zniesieniu ich konwentu po-
i biblioteka reformatów z dziełami treści prze- łączył rząd austryacki w r. 1779 fundusze
ważnie teologicznej. Arch. miejskie, uporząd- wszystkich trzech szpitali i utworzył jeden
kowane w latach 1874do 1878, posiada obszer- szpital miejski powszechny w r. 1781. Oprócz
ny i dokładny katalog (906 str.). Archiwum tego istnieją: szpital izraelicki, założony przez
podzielone jest na 12 działów. Pierwszy obej- gminę izraelicka, w r. 1842, szpital więzienny
muje 85 dokumentów pergaminowych (najstar- i szpital wojskowy. Doktorów medycyny po-
szy z r. 1356); drugi zawiera dokumenty per- siada P. 12, chirurgów 6, akuszerek 14. W da-
gaminowe cechów; trzeci księgi wójtowstwo- wnych wiekach dostarczają mieslkańcom mia-
ławnicze (od r. 1402 począwszy); czwarty sta pomocy lekarskiej i środków leczniczych
bięgi radzieckie (od r. 1558); piąty rachunki klasztory. Najdawniejsza apteka istniała przy
dochodów i wydatków miejskich od r. 1472; klasztorze dominikanów; później utrzymywali
szósty księgi cechowe od r. 1533; siódmy aptekę także jezuici. Od XVI w. spotykamy
książki miejskie okolicznościowe nie należące juz w P. lekarzy świeckich, a obok aptek kla.-
do żadnego z poprzednich działów. Ważnym sztornych także prywatne. W 1553 r. mie-
jest dział dziesiąty,obejmuja,cy dokumenta pa- szkał tu apteka!'z Piotra Kmity, wojew. kra-
pierowe w pojedyńczych fa8cykuach, podzie- kowskiego, Stanisław Sulikowski (Przegląd
lone według treści na działy: a) Zydzi, h) Ru- bibliogr.-archcol., 1881, t. l, str. 442). W księ-
sini, c) Cechy, d) Pobiadłości miejskie, e) Lu- dze tcstamentó\v (Nr. 124, w Arch. miasta P.)
stracye, f) Kwity, g) Dokumenta odnosza,ce znajdujemy inwentarz apteki, spisany po ap-
się do dziejów miasa i magistratu, h) Wypisy tekarzu Aleksym w r. 1584, a drugi po Wa-
z konstytucyj koronnych, i) Lauda rodzieckie, cławie Zawiszy, spisany w 1586 r. W r. 1582
j) Lauda sejmików wiazeńskich i petycye rnia- była apteka Malchera Erasrnusowicza i W oj-
sta na te sejmiki wnoszQne, k) Materyały do ciecha Gwoździewskiego; w r. 1643 apteka

156
Prz
Prz
Krzysztofa. Mielkiewicza, a w 1'.1672 Krzysz- pował często burmistrza. Obowiązek sk&rbni-
tofora Wilkowica (Przegląd bibliogr.-archeol., ków miejskich pełnili d waj sza.farze, któryoh
l. c.). Za rządów austryackich ustanowiono spotykamy już w XVI w. Obrady i uchwały
po zniesieniu aptek klasztornych pierwotnie urzędu radzicckiego spisywał osobny pisarz.
dwie apteki: w roku 1875 powstała trzecia. Sąd wójtowsko-ławniczy składał się z wójta
Cmentarze istniały dawniej przy kaZdym ko- i 7 ławników, a od 1'.1744 z 12 ławników,
ściele i cerkwi, a że świątyń było wiele, więc Urząd wójta nadawany przez króla, był urzę-
też natrafiamy na liczne cmentarzyska. W r. dcm dziedzicznym. Wójta nazywano w aktach
1785 otwarto przy ulicy Lwowskiej cmentarz, po łacinie "advocatus haereditarius". Miał
dziś już zamknięty, który służył miastu do r. on swego zastępcę, który sie zwał "viceadvo-
1855. \V tymże roku otwarto podczas cholery catus" al. "advocatus juratus" al. "judex 01'-
cmentarz nowy, do dziś istniejący, przy uli- dinarius". Ławników, zwanych "scabini jura-
cy Dobromilskiej. Zarząd miasta. Przywile- ti", wybierali rajcy z pośród mieszczan ua rok
jem z d. 1 października 1389 r. nadał Włady- jeden. Sądowi ławników był dodany pisarz
sław Jagiełło miastu prawo magdeburskie, sądowy (notarius) i podpisek sądowy (vice-
Władzę, nadana., miastu tern prawem, rozdzie. notf:rius). Tych mia.nował wójt dziedziczny.
lono między urza.,d radziecki z burmistrzem na Do sądu wójtowsko la wniczego należały z po-
czele i sąd ławników z wójtem na czele. Urząd czątku tylko sprawy cywilne, o ile się one
radziecki istniał jeszcze przed r. 1389, gdyż odnosiły do mieszczan przemY8kich wyznania.
w przywileju cechu szewskiego, nadanym chrześciańskiego (żydzi bowiem podlegali Sl\-
przez starostę Andrzeja w imiflniu Władysła- dowi wojewódzkiemu; księża i ich domowni-
wa Opolczyka w r. 1386, jest wzmianka cy są.dowi biskupiemu; szlachta zaś, majl\ca
o burmistrzach i rajcach. Urząd ten nie miał swe posiadłości w mieście, sa.,dowi grodzkiemu
jednak tak obszernego zakresu władzy, jak lub ziemskiemu). W),, 1450 d. 28 kwietnia
urząd ustanowiony po r. 1389, skoro nadzór nadał Kazimierz Jagiellończyk miastu prawo
nad cechami według przy" ileju z r. 1386 na- sa,dzenia bkże spraw kryminalnych, a na pod-
leżał do starosty. Urza,d radziecki ustafi()wio- stawie tego przywileju obja,ł sąd ławniczy Są-
ny po r. 1389 miał sobie poruczona., admini- downictwo karne. Po zaborze kraju, przy po-
stracyą i policyą miejską. Składał się on dziale Galicyi na obwody, zorganizoweno w p,
z burmistrza, rajców i 20 mężów. Najpierw urząd cyrkularny, który zawiadywał sprawa-
wybierano 8 rajców (cotlsules). Z początku wy- mi polityczno-administracyjnemi miasta i ca-
bierał ich starosta; w X VI w. podzielono pra- łego obwodu. Na podstawie dyplomu cesarza
wo wyboru: starosta wybierał 2, wójt z ła- Józefa II zorganizowano w r. 1789 także ma.
wnikami 2, cechmistrze wszystkich cechów 2, gistrat miasta wedle normy w dyplomie usta-
a pospólstwo, t. j. zaprzysięgli mieszczanie, 2. nowionej i wprowadzono język niemiecki jako
Następnie wybierali mieszczanie co roku z po- urzędowy. Na podstawie tej organizacyi we-
śród siebie 20 mężów (w XVII w. wybierano szły do zarządu miasta następuja,ce czynniki:
ich 24), któny stanowili władzę kontroluja,cą wydział miasta (złożony z 20 przez rząd wy-
nad urzędem radzieckim, mieli prawo rozpo- branych mężów) i urząd miejski (złożony
rządzania majątkiem miejskim i t. d. Nakoniec z burmistrza, 2 asesorów, syndyka, kasyera i
wybierano 4 burmistrzów z pośród 8 rajców kilku innych). Taki skład trwał do r. 1855,
na rok jeden. Jednego wy.bierał starosta, 3 w którym zaprowadzono w P. sa.,d obwodowy
"viginti viri". Burmistrze pełnili urza,d po i sąd miejRko-delegowany. Sa,dy te objęły
kolei każdy przez kwartał. Rajców wybiel'a- wymiar sprawiedliwości, a urząd syndyka
no pierwotnie co 3 lata, a od roku 1603, na przy magistracie został zniesiony. Urząd miej-
mocy przywileju Zygmunta III, dożywotnio. ski zajmował się odtąd wyłącznie administra-
W XVII w. w posiedzeniach 20 mężów biorą cyą i policya, miejską i istniał w tym składzie
udział wszyscy cechmistrze, chociażby nawet do r. 1867, to jest do zaprowadzflllia autono-
do owych 20 mężów nie należeli, a dalej tak mii. Wówczas to zorganizowano nową repre-
zwani "potiores plebis", t. j. przedniejsi mieRz- zentacyą gminną, złożoną z rady gminnej i
czanie, a nawet "honorata communitas". By. zwierzchnoś<:Ji gminnej. Rada gminna składa
ły to zatem, jak się zdaje, zgromadzenia ludu, się z 36 radnych, wybieranych przez członków
na których każdy mieszczanin mógł się jawić, gminy na :3 lata. Rada wybiera z łona swego
głos zabierać i w uchwałach brać udział. burmistrza, zastępcę i 4 asesorów, a ci stano-
W drugiej połowie XVII w, na czele 2-1 mę- will, zwierzchność gminną. Dochody miasta za
żów stoi "regent", wybierany przez mieszczan. czasów polskich były: pogłówne (od każdej
Miał on czuwać nad tern, by członkowie rady osoby po l zł. 25 gr.), podymne, aquae dueta,
regularnie przychodzili na posiedzenia a opie- grobelne (proweot miejski na poprawę dróg i
szałych karać grzywnami. Regenta zastępo- brukowanie, na który był osobny przywilej
wał "podregent". W XVIII w. regent zastę- Zygmuuta Augusta z r. 1550), szatarne (1'Ó-

Prz
Pr2
157
wnież prowent pro reparatione viarum (na mo- restauruje go i poświęca. Następnie wyjednał
cy przywileju Zygmunta Augusta z r. 1554), u węgierskiej królowej Maryi w r. 1384 upo-
jarmarczne (na mocy przywileju Zygmunta sażenie biskupstwa, a mianowicie 5 nowo za-
Augusta z r. 1557), winne (t. j. składne od łożonych włości: Ra.dymno, Brzozów, Doma-
każdej beczki wina po zł. l), czopowe. Miasto radz, Równe i Cergowę, i uwolnienie z pod ju-
miało też przywilej wyłącznego wyrobu i rysdylmyi władz świeckich (A. G. Z., t. VII,
sprzedaży świec łojowych w mieście, które to str. 27). Później nabył 7 innych włości drogą
prawo wydzierżawiano przedsiębiorcom. Ma- darowizny lub lmpna. Emeryk Bebech n. p.
jątek gminy miasta składa się obecnie z dóbr starosta ruski, poświadcza w r. 1385, że Piotr
ziemskich: Kruhel Wielki, z kilku kamienic i Stryj ski zapisał wieś swą Przekolt (dziś Pni-
realności w P. położonych i z kapitałów w pu- kut) na rzecz biskupów przemyskich (A. G. Z.,
blicznych papierach wartościowych lub na t. VII, str. 32). W r. 1390 zorganizował ła-
hypotekach ulokowanych. Wartość tego ma- cińską kapitułę, a w r. 1391 umarł. Po nim
jątku wynosi 216570 zł. 72 ct. Oprócz tego byli biskupami: 2) Maciej Janina od 1391 r.;
posiada gmina prawo propinacyi w obrębie 3) Janusz Doliwa z Lubienia od 1421; 4) Piotr
lliiasta, które przynosi rocznego doch.)du pra- Strzygonia Chrząstowski od 1436; 5) Mikołaj
wie 80,000 zł. Długi gminy wynoszą 60,063 Odrową.ż Błażejowski od r. 1452; 6) Andrzej
zł. Władze i urzędy. Za czasów polskich był Sulima. na Oporowie Oporowski od 1474;
P. głównem miastem ziemi przemyskiej i po- 7) Piotr Łodzia Moszyński od 1482; 8) Jan
wiatu przemyskiego i mieścił w sobie nastę- Rogala Bieberstein Kazimierski od 1484;
pujące władze: starostę i urząd starościński; 9) Jan Tarnawa Targowicki od 1486; 10) Mi,
sąd ziemski przemyski Uudicium terrestre) i kołaj Łabędź Krajewski od 1492; 11) Andrzej
sąd grodzki (judicium cas!t'ense), a obok tych Boryszewski od 1500; 12) Mtciej Ciołek Drze-
władz szlacheckich wymienione wyżej władze wicki od 1504; 13) Piotr Łodzia Tomicki od
i urzędy miejskie. Obecnie istnieją następu- 1514; 14) Rafał Wieniawa Leszczyński od
jące władze i urzędy: A) Autonomiczne: rada 1521; 15) Andr7.ej Kotwicz Krzycki od 1523;
powiatowa złozona z 2d członków i wydział 16) Jan Junosza Karnkowski od 1527; 17) Jan
rady powiatowej złożony z prezesa i 6 człon- Habdank Chojeński od 1531; 18) Piotr Sulima
ków; rada gminna złożona z 36 członków i Gamrat od 1536; 19) Stanisław Topor Tarło
zwierzchność gminna. B) Rządowe: starostwo, od 1537; 20) Jan Jelita Dziaduski od 1545;
główny urząd podatkowany, sąd obwodowy, 21) Filip Nowina Padniewski w r. 1560; 22)
miejsko-delegowany sąd powiatowy, prokura- Waleuty Pawęza z Fulsztyna Herburt od 1560;
torya państwa, izba notaryalna powiatowa, 23) I,ukasz Ogończyk Kościelecki od 1575;
dyrekcya skarbu, urząd miar i wag, urząd 24) Wojciech Dołęga Sobiejuski od 1578; 25)
pocztowy, rada szkolna okręgowa. C) Władze Szymon J unosza Ługowski w r. 1583; 26) Jan
wyznaniowe: L Biskupstwo rzymsko-katolickie. Junosza Borakowski od 1583; 27) Wojciech
Już w pierwszej połowie XIIIw. osiedleni są Jastrzębiec Baranowski od 1585; 28) W a
w P. wyznawcy obrządku rzym.- kato!. i zo- wrzyniec Grzymała z Goślic Goślicki od 1593;
stają pod władzą biskupa w I,ubiążu (lubu- 29) Maciej Poraj Pstrokoński od 1601; 30) Sta.
ski ego ). Po przyłączeniu Rusi Czerwonej nisław Rogala na Sieciuie Sieciński od 1610;
przez Kazimierza W. do Polski, mianuje bisk. 31) Jan z Woli Wężykowej Wężyk od 1620;
lubuski w r. 1340 niejakiego Iwana biskupem 32) Achacy Junosza z Grochowiec Grochow-
przemyskim dla Rusi a przedewszystkiem dla ski od 1624; 33) Adam Nałęcz Nowodworski,
p" a papiez potwierdza tę nominacyą. Po od 1629; 34) Henryk Lewart z Dąbrowicy
śmierci Iwana (r. 1352) mianuje papież bisku- Firlej od 1630; 35) Andrzej Łodzia z Szołder
pam przemyskim przeora 00. dominikanów Szołdrski od 1635; 36) Piotr Nalęcz Gębicki
w Sandomierzu Mikołaja, zwanego Rusinem. od 1637; 37) Aleksander Jastrzębiec Trzebiń-
O tych dwóch pierwszych biskupach nic nio ski od 1643; 38) Paweł Janina Piasecki od
wiemy. Nie mieszkali oni w P. i nie rządzili 1644; 39) Jan Jelita Zamojski od 1649; 40)
dyecezyą bezpośrednio. Dopiero za staraniem Andrej Łabędź Trzebicki od 1655; 41) Stani-
Ludwika węgierkiego i Władysława Opolczy- sław Slepowron z Sarnowa Sarnowski od 1658;
ka ustaliła bn la Grzegorza XI z r. 1375 rzym- 42) Jan 3tanisław Nałęcz Zbąski od 1678; 43)
skie biskupstwa na Rusi, a między niemi tak- Grzegorz Albert Doenhoff od 1690; 44) Jan
że biskupstwo przemyskie. Odtąd też i dzieje Kazimierz Paprzyca Bacum od 1702; 45) Jan
biskupstwa tego znamy dokładnie. W r. 1377 Krzysztof ze Słupowa Szembek od 1719; 46)
mianuje papieź biskupem Eryka Winsen h. Aleksander Antoni Bończa z Pleszowic i Przą.
Jl.lora, franciszkanina, pocbodzą,cego z Saksonii. dzieli Fredro od 1724; 47) Walenty Leliwa
Był on pierwszym organizatorom biskupstwa. I Czapf.\ki od 1737; 48) Wacław Hieronim Ogoń-
Przedewszystldem odbiera syzmatykom ko. czy k z Bogusławic Sierakowski od 1742; 49)
Bciół parafialny św. Piotra na rzecz katolików, Michał Leliwa z Granowa W odzicki od 1760;

158
Prz
Prz
50) Walenty z Osiny Wężyk od 1765; 51) "Gemma Eoclesiae oatedralis Premisliensie",
Andrzej Stanisław Kostka Korab Młodziejow- ale znajduje się w bibliotece gr. .kat. kapituły
ski od 1767; 52) Józef Tadeusz Jastrzębieo przemyskiej p. n. "Notitiae aliquod de episoo-
Kierilki od 1768; 53) Antoni Wacław Betań- patu Leopoliensi, episcopatu et oapitulo Pre-
ski od 1783; 5!) Antoni z Gołaszy Dą.b Goła- misliensi", pożyczył go bowiem był raz gr.-
szewski od 1786; 55) Jan Antoni Potoczki od kat. kanonik ks. Ławrowski, a z jego bibliote-
1825; 56) Michał T,}masz Korczyński od 1834; ką, przeszedł on w posiadanie biblioteki gr..
57) Franoiszek Ksawery Zacharyasiewioz od kat. kapituły. Dokumenty odnoszące się do
1839; 58) Frauciszek Ksawery Wierzchleyski dziejów biskupstwa i kapituły znaleść można
od 1846; 59) Adam Jasiński od 1859; 60) An- w Aktach grodz. i ziem., t. VII, str. 27, 32,
toni Walagin Managtyrski od 1863; 6l) Ma- 78 i t. VII[, str. 21,29,34,38,39,40,41,
ciej Hirszler od 1870; (2) Ks. Łukasz Solec- 44, 52, 53, 54, 56, 59, 61, 65, 68. 71, 72, 75,
ki od 1881. Za. staraniem bigkupów przemy- 78,87,91, 101, 109, 114, 115,119,120, 122,
skich przyzwolił papież Innocenty X[ w r. 125, 245, 257, 270, Ob. także "Dyecezya
1678 na ustanowienie biskupa sufragana. przemyska z mapami", w Bibliotece Pawli-
Pierwszym był Jan z Dębów Dembski w r. kowskiego We Lwowie, teka Nr. XLVIII, i
1681 mianowany. Rząd austryacki zniósł Sll- "Znakomioi mężowie przemyskiej kapituły",
fraganią, w r. 1786 a przywrócił ją dopiero w "Tygodniku katolickim" 1864, str, 465 i
w r. 1881 mianując na tę godność ks. 19uaoe- 493. H. Biskupstwo greoko-katoliokie, we-
go Łobosa. Dziś jest sufraganem kś. Jakub dług Nestora istniało już w xn w. O pooząt-
Glazer. Dyecezya przemyska graniczy na za- kowych dziejach biskupstwa nic nie wiemy;
chód z dyecezyą tarnowską, na płn. z sando- nie znamy z uazwisk pierwszych władyków.
mierską i lubelską" na wsch. z lwowską,. Ob- Od r. 1218, w którym miał być władyką, An-
szal' jej wynosi przeszło 410 mil kwadr. De- toni (Dobrynia Jadrenkowicz), można wpra-
kanatów liczy 27, a mianowicie: przemyski wdzie zestawić szereg władyków, nie ze
miejski z parafią pl'zcmysk1\, do której należą wszystkiem dokładny, ale do dziejów biskup-
prócz miasta i przedmieść, wsie: Bakończyce, stwa brak źródeł aż do połowy XVI w., pożar
Grochowce, Krówniki, Kruhel 1Iały, Kmhel bowiem zniszczył w r. 1535 oerkiew kate-
Mały, Kruhel Wielki, Lipowica, Łuczyce, Ne- dralną, i wszystkie znajdują,ce się przy niej
hrybka, Opłyn, Odtrów, Kuńkowce, Pikulioe, dokumenty. Obok przemyskiego istniało już
Prałkowce, Sielce, Wilcze, Wituszyńoe; de- w XIII w. biskupstwo samborskie obrządku
kanat przemyski zamiejski z parafiami: Babi. wschodniego i miaro własnyoh władyków,
ce, Krasiczyn, Krzywc.za, Niżankowice, Ujko. których siedzihą, był klasztor Przemienienia
wice, Wyszatyoe i Zurawica; dek. biecki, Pańskiego czyli "Spasa", we wsi "Spas",
brzostecki, brzozowski, dobromilski, droho- istni ej ą,cej koło Starego .Miasta. Biskupstwu
bycki, dynowski, frysztacki, głogowski, jar,). to przyłączono w r. 1422 do przemyskiego i
sławski, jasielski, jaworowski, krośnieński, odtąd nazywają, się biskupi przemyscy także
lisecki, leżajski, miechociński, mościcki, pruch- samborskirni, od roku za!! 1661, kiedy wła.
nioki, przeworski, rzeszowski, rudnicki, ry. dyka Antoni Winnicki przebywał dłużej
manowski, samborski, sanocki, strzyżowski, w Sanoku, także sanockimi, a od r. 1730 jesz-
żmigrodzki. Do dziejów biskupstwa odnoszą, cze jarosławskimi. Od drugiej połowy X V[
się: Siarczyński: "Dzieje bisknpdtwa gr. i b.c. w. są dzieje biskupstwa dokładniej znane.
obrządku", wczasop. księgozbiorll im. Oaso- W r. 1596 przystępuje władyka przemyski
lińskioh (Lwów 1828, zesz IV, str. 3); Zacha- Michał Kopystyński do unii na synodzie
ryasiewicz "Vitae Episcopomm Prcillislensium w Brześciu Litewskim. Mimo to trwał on przy
ritus latini" (Wiedeń 1844); Kś Fr. Pawłow- schyzmie. Ale czę!!ć dllchowieństwa, szlachty
ski ftPremislia sacra sive Series et Gesta Epis- i reszta ludności przyjęta unią" a tak powsta-
coporum'ritus latini Premis1ensium" (Oraooviae ło rozdwojenie pomiędzy wiernymi dyecezyi.
186\); ,,0 p(/wstaniu przemyskiego biskupstwa Po śmierci Kopystyńskiego zamianował król
łacińskiego K , w "Przyjacielu chrześciańskiej w 1',1610 bili\kupa. dla unitów Atanazego Kru-
Prawdy" (1833, zesz, I, str. 97; zesz. II, 85; pe,:}kiego, dyzunici wybrali jednak w r. 1620
zesz. III, 93; zesz. IV, 84); ,,0 Kapitule Prze, władykę dla siebie. Odtą,d bywało po dwóch
myskiej", tamże, 1834, (zesz. I, str. 83, zesz. biskupów. Jeden zarządzał zwykle dyecezyą
II, 100; zesz. III, 92; zesz. IV, 82); Dużo przemyską, drugi samboraką,. Między nimi
ciekawych zozegółów podaje Dzieduszyoki przychodziło często do gorszących walk i na-
w dziele "Zywot Wacława Sierakowskiego jazdów. Trwało to do r. 1691, kiedy Inocen.
arcyb. lwowskiego". Alembek napisał dzieło ty Winnicki, władyka dyzunioki, przyjął unią
p. t. "Historia Episcoporum aut Volumen Epis- wraz z całą, dyecezyą,. Z powyższego wynika,
coporum res gestae complectens". Manuskrypt że biskupów przemyskich należy podzielić na
ten jest zapisany w regestrach kapituły p. n. 3 grupy. Do pierwszej należą władycy wy

Prz
Prz
159
znania. wschodniego (do r. 1610). Byli mml: w dobrach biskupich w Walawie, w St.raszo-
1) Antoni Dobrzynia Jadrenkowicz od 1218 wicach, w Ławrowie; niektórzy w Samborze.
do 1225; 2) nieznany z imienia około 1243; Od r. 1784 mieszkali oni w klasztorze pokar.
3) Ilarion 1254; 4) Abraham 1271; 5) Jere- melitańskim, później w rynku miejskim w pa-
miasz 1282; 6) Sergiusz 1283-87; 7) Mem- łacu, który zgorzał w r. 1801. Dziś mieszka
non 1288; 8) Eufemiusz 1290; 9) Ilarion 1292 biskup w najętej kamienicy przy ulicy Dobro-
-1301; 10) Jerzy 1315; II) Marek 1330- milskiej. Kapituła gr.-kat. składa się z 6 ka-
134'1; 12) Cyryl Wołoszyn 1351; 13) Ilarion noników. Dyecezya przemyska gr.-kat. liczy
1366-70; 14) Bazyli 1375; 15) Atanazy 39 dekanatów a mianowicie: przemyski (para-
]397-1407; 16) Helazy 1415; 17) Ilij 1422; fie: Przemyśl, Barycz, Bolestraszyce, Buców,
18) Atanazy Drohojewski h. Korczak 14!0- Chodnowice, Drohojów, Hurko, Jaskmanice,
1443; 19) Antoni 1449; 20) Joannikij 1451; Krówniki, Maćkowice, Małkowice, Medyka,
21) Jan Gozdawa Wirecki 1466; 22) Jan Nehrybka, Ostrów, Pozdziacz, Prałkowce, Ra-
Iwonka 1469-76; 23) Joaunikij 1491-97; dymno, Swięte, Sośnica, Stubno, Torki, Ujko-
24) Antoni Onykij 1506-20; 25) Joakim wice, Walawa, Wapowce, Wyszatyce, Żura-
1521-27; 26) Laurenty Sas Terlecki 1528 wica), bełzki, biecki, l>irczański, drohobycki,
-1549; 27) Antoni Radylówski 1549-81;' dobromilski, dukielski, jaworowski, jarosław-
28) Arsenij Sas Bryliński 1581-91; 29) Mi. ski, jasielski, horożański, kańczucki, komar-
chał Kopystyński h. Leliwa 1591-1610. niański, krośnieński, kulikowski, liski, luba-
Drugą. grupę tworza, biskupi obrządku gr.-kat. czowski, mokrzański, mościcki, muszyński,
nieuznawani powszechnie. Byli nimi: 1) Ata- nizankowicki, olchowiecki, oleszycki, po-
nazy Krupecki od r. 1610; 2) Paweł Obło- tylicki, pruchnicki, samborski, sanocki, so-
czyński 1646; 3) Prokop Wieniawa OllTnie- kalski, staromiejski (albo starosamborski ),
lewski 1652; 4) Antoni Sas Terlecki 1664; starosolski, sądowo-wiszeński, uhnowski, u-,
5) Jan Pms Małachowski 1669 (równocześnie strzycki, waręski, wysoczański, zatwaraicki,
z nimi byli władykami wyzn. wsch.: 30) Izaak zółkiewski i żukotyński. Bibliografia: A. Do.
Kopillski Borysowicz 1620-33; 31) Jan Ro- briański "Korotkaja widomost istoryczeskaja
manowicz Popiel h. Sulima 1633-34; 32) o epyskopach ruskich w Peremyszli" (Pere-
Sylwester Wojutyński Hl1lewicz h. Nowina myszlianyn na rik 1853, str. 13, na 1854, str.
1635-45; 33) Antoni Sas Winnicki 1650; 1, na rik 1857, str. 89). "Sostojanie eparchii
34) Grzegor7. Sas Hoszowski 1667-75. Trze- ruskoj pered stoma lity" (Hałyezanyn, litera-
cią grnpę tworz!\ biskupi po przyjęciu unii turnyj sbornyk, kn. I, wyp. II, Lwów, 1863,
występujący i uznawani: 6) Innocenty Win. str. 71:1). Dobriański, "Isaja Borysowycz Ko-
nicki h, Sas 1689-1700; 7) Grzegorz Sas pyńskij, prawosławnyj episkop peremyskij',
Winnicki od 1700; 8) Hieronim z Uhnowa (Naukowyj sbornyk, 1866, str. 147). J. Lewicki
Ustrzycki h. Przestrzał 1715; 9) Onufry Szum.. "Istoria wwedenia muzykalnoho pinia w Pe-
lański h. Korczak 1746; 10) Atanazy Szept remyszli" (Peremyszlianyn, 1854, str. 81),
Szeptycki 1762; 11) Maksymilian Sieniawa Z drukowanych dokumentów wazniejsze są,:
Ryło 1879; 12) Antoni Angelowicz 1796; 13) I Akt z r. 1407, kto rym Władysław Jagiełło
Michał Lewicki 1813, 14) Jan Śnigurski 1818; zatwierdza uposazenie władyctwa przemys-
15) Grzegorz baron Jachimowicz 1848; 16) kiego i niektóre jego przywileje (A. G. Z., t.
Tomasz Polański 1860; 17) Józef Sembrato. VII, str. 50). Dokument z 1'.1424, którym
wicz 1869; 18) Jan Saturnin Stupnicki 1872. Spytko z Tarnowa, ss ta ruski, ogłasza wyrok
Do biskupstwa nałezały następujące dobra: w sprawie Eliasza, władyki przemyskiego,
Walawa, Wilcze, Wielunice, Stubienko, Glini- przeciw J anl1szowi N asangniewiczowi o grunt
ce, Kalników, Oleszowice, Grochowce, Jaks- we woi Kormanicach {i b., str. 65). Dokument
manice, HruBzowice, Makuniów, Dziewięczyce, z r. 1469, którym Kazimierz Jagiellończyk
Buczkowice, 8zechynie, Małkowice, Tarnaw- uwalnia duchowieństwo rUi!kie władyctwa
ce, Kormanice i Kłokowice. Do biskupstwa przcmyskiego z pod jurysdykcyi świeckiej
samborskiego nalezały: Straszowice, Busowi- (ib., str. 117). Akt z r. 1688, którym Jan III
ska, Tarło, Łobochów, Rosochy, Wołoszyno- potwierdza ordynacyą. kapituły gl'.-kat. w P.
wa, Koblo, Wola Koblańska, Babina, Wołko- przez biskupa tejze Innocentego Winnickiego
wia, Sozań, Smolnica, Potok i Ławrów. Z bie- (ib. t. I, str. 85). Stowarzyszenia i zakłady pu-
giem czasu w posiadaniu biskupów pozostają hUczne. Stowarzyszenia i zakłady gospodar-
tylko: Walawa, Wilcza i WielIlnice pod Prze- i!kie i kredytowe: oddział galic. tow. gospo-
myślem a Straszowice i część Busowisk pod darskiego dla pow. przemyskiego, mocickie-
Samborem. Władycy przemyscy mieszkali go, Jaworowskiego i dobromilskiego, istnieją.-
z począ.tku (do r, 1412) na zamku przy cerkwi cy od r, 186u; Kasa oszczędności (od 1867);
katedralnej, potem w klasztorze bazyliańskim I Towarzystwo zaliczkowe rolne (od 1875); ka-
we Wilczy pod Przemyślem; wielu z nich, sa zaliczkowa rzemieślników i rolników (od

160
Prz
Prz
1874). StowarzyszenIe oszczędności i zalicze kzdobywJ. P. i wciela w obręb swego państwa.
pierwszego ogólnego Tow. urzędników austr.- W 10311', Jarosław I, w. ks. kijowski, wspól-
węgier. monarchii (od 1872). Stow. wzajem- nic z bratem Mścisławem wtargnęli z mno-
nej pomocy dyetaryuszów są,dowych (od 1878). giem wojskiem wgłąb Polski, zabrawszy mnó-
Filia kra.kowskiego Tow. wzajemnych ubez- stwo jeńców, osadzonych potem nad Rosią"
pieczeń, filia "Slawii" 'f JW. wzaj. ubezpieczeń zajęli napowrót grody czerwień8kie, wraz
w Pradze i inne. Stowarzyszenia i z1klady z głównym ich grodem Przemyślem. Ale już
dobroczynne; Miejski fundusz ubogich, utwo-  r. 1071 zdobywa go znowu Bolesław II
rzony w r. 1835, z zakład. ma.itkiem 15,500 Smiały, wl"acając z wyprawy kijowskiej. Od-
złr.; Dom przytułku z zapisu ks. Dobrzańskie- tąd Przemyśl stanowił główne stanowisko
go z r. 1839, z majątkiem zakład. 10,500 złr.; Bolesława. Tu przepędza on całi:\ zimę, tu
:Fundusz inwalidów (od r. 1850) z zakład. ma. przyjmuje pose13two węgierskich ksią,żątzpro-
ji:\tkiem 1250 złr.; fundusz rekonwalescentów Bbą, o pomoc, a powróciwszy z wyprawy
(od 1857), z mają,tkiem zakład. 1400 złr.; fun- węgierskiej, zimuje tu po raz wtóry, aby na.
dusz wdów i sierot po księżach obrz. gr.-kat. stępuie wyruszyć na podbój grodów wołyń-
(od r. 1843); Towarz. pań miłosierdzia BW. skich. Ziemia czerwieńska w r. 1086 lub 1087
Wiucentego a Paulo (od r. 1869); Tow. pa- przeszła napo wrót w ręce ruskie. W r. 1087
nien ekonomek św. Wincentego a Paulo; Ochro- siedzi już w P. Ruryk ROBcisławioz jako
na małych dzieci im. św. Jadwigi (od r. 186U); piervvszy udzielny książę przemyski. Po śmier-
Wychowawczy zakład sierot dziewczt, z za. ci Ruryka obją,ł gród w 1'. 1092 Wołodar Ro-
pisu (5000 dr.) Katarzyny z hr. Wodzickich ścisławicz. Wśród bratobójczych walk, jakio
Konarskiej (z r. 1845); Tow. buray przemy- ROBcisb.wicze saczają, między sobą, wzywa
skiej od r. 1875; Tow. św. .Mikołaja i Tow. w. ks. kijowski Swiętopełk posiłki węgierskie,
naukowej pom,)cy im. J. L Kraszewskiego a w r. 1099 stani:\ł sam król Koloman z dwo-
(od 1879); Tow. straży ogniowej ochotniczej ma biskupami i licznem wojskiem koło P. nad
(od r. 1872). Istnieją prócz tego 3 izraelickie Wiarem. Zagrożeni Rościsławicze pogodzili się
stow. dobroczynne. c) Tow. maj3,ce na celu między SJbą" a przywoławszy w pomoc 1'0-
podniesienie oświaty i zamiłowanie sztuk pię- łowców, odnieBli nad Węgrami świetne zwy-
knych: Oddział Tow. pedagogicznego; Koło cięztwo i zmnsili ich do ucieczki. Po śmierci
Towarzystwa nauczycieli szkół wyższych; W ołodara w r. 1124 objął rzą,dy w P. syn je-
Tow. muzyczne (od r. 1862) i Tow. dramaty- go ROBcisław Wołodarowicz. Ten umiera je-
Gzne (od r. 1879). d) Stow. mające na celu dnakże już w 1'. 1126, a brat jego Wołodzi-
zabawę towarzyską: "Gwiazda", stow. mło- mirko Wołodaruwicz, ksiżę dźwinogrodzki za-
dzieży rzemieślniczej (od r. 1869); Tow. ły- garną,ł P. pod swoje panowanie, bez względu
źwiarskie i łodziowe (od 1881 r.); Tow. strze- na pozostałego syna Rościsławowego, Iwanka,
leckie (od r. 1873), nareszcie Ka8yna: micsz- głośnego później pod nazwą, Berładnika. 1'a-
czańskie, ruskie, kupieckie, (zwaue dawniej nowanie Włodzimirka było dla P. fatalne.
izraeIRkiem), czytelnia polska i wojskowa. Stolicę państwa swego przeniósł on do Hali-
Dzieje. W €tdług bajecznej tradycyi podanej eza. Już w 1'. 1134 państwo to zowie się" ha-
przez Długosza, ksią,żę polski Przemysław z:}.- lickim". P. zeszedł w ten sposób na gród dm-
łożył P. w VII w. i nazwał go od sWego imie- gorzędny. Włodzimirko walczył bez ustanku
nia. O starożytności grodu który był zawiąz- przeciw wielkim książętom: Wszewołodowi II
kiem osady miejskiej świadczy następne poda- Olgowiczowi i Izasławowi II MścisławowicZCJ.
nie Nestora " W lito 6489 (to jest w 1'.981) wi i w tych wojnach ilekroć zbliżył się ku
ide Wołod!lmir na Lachi i zaja hradg ich: Pere- Przemyślowi, czekała go klęska. DJzna.ł on tu
myszl, Czerwień i innyi, iże sut do seho drda pid upokorzenia w r. 1150 i 1152 i umarł w P.
Rusiju". Po zajęciu ziemi przez Włodzimierza w r. 1152. Po nim obejmuje rządy syn jego
zapanował w tej lechickiej okoliey obrzą,dek Jarosław Oamomysł, ks. halicki, a po jego
wschodni. Okres drugi, ruski, przedstawia śmierci syn jego Włodzimierz Jarosławicz
nam bratobójcze wojny książt ruskich, zapa- w r. 1187. Tego wygnali bojarzy z Halicza
sy z obcym najezdcą lub z dawnymi panami w r. 1188. a przywołali natomiast Romana,
grodu, którzy pragną odebrać wydarti:\ zie- ks. Włodzimirskiego. Lecz i ten nie długo się
mię. Po śmierci Włodzimierza I Wielkiego, utrzymał. W tymie roku wypędził go król
podzielili liczni synowie jego państwo ruskie węgierski Bela III, u którego Włodzimierz
między siebie, z czego powstało kilka udziel- szukał wtedy pomocy, a na tronie halickim o-
nych księstw. Książęta w cia,głych walkach sadził swego syna Andrzeja, Włodzimierka
używają pomocy są,siadów. W r. 1018 spie3zy 'zaś zabrał do Węgier i osadził w więzieniu.
Bolesław Chrobry, w pomoc swemu zięciowi, Haliczanie, chcąc się pozbyć Węgrów, zapro-
ks. kijowskiemu Swiętopełkowi, wygnanemu sili na tron Rościsława, syna Berładnika, wła..
przez brata Jarosława, a osadziwszy go napo- ściwego dziedzica Halicza i Przemyśla. Ale
wrót w Kijowie, wraca do domu, po drodze zaś zaledwo tenże przybył już go nie chcieli i

Prz
Prz
161
trzymali się Węgrów. Rośoisław zgina"ł pod wzmiankę w dok. ks. Jerzego II z r. 1335,
Haliczem w r. 1189, Włodzimierz tymczasem gdzie między świadkami wymieniony jest wo-
uszedł z więzienia, udał się do cesarza nie- jewoda przemyski Hryćko Kossaczowicz, Mu-
mieckiego Fq'deryka Rudobrodego, a ten wy- siał tedy P. zajmować ważne miejsce między
słał go do Polski z poleceniem do Kazimierza grodami włodzimiersko-halickiej Rusi, skoro
Sprawiedliwego, aby mu Halicz przywrócił. był siedziba" takiego dygnitarza. Po otruciu
Kazimierz wyprawił z Włodzimierzem woje- Bolesława Jerzego II w r. 1340, obja"ł puści-
wodę Mikołaja, Haliczanie przyjęli go, a kró- znę Romanowiczów Kazimierz Wielki. Zajęciu
lewicza Andrzeja wygnali. Współczesny kro- temu stawili krajowcy, o ile nam wiadomo,
nikarz polski Wincenty powiada: "że Kazi. w jednem tylko miejscu czynny opór, a ogni-
mierz przyłączył do swych dzierzaw ziemię skiem tego opom był właśnie Przemyśl. ,)30-
przemyska" z miastami sąsiedniemi". W 1'.)210 kiś nader złośliwy bojar" pisze współczesny
widzimy znów w P. udzielnego księcia Swię- kronikarz Janko z Czarnkowa - "Detko imie-
tosława Igorowicza, syna Igora putywejskie- niem, dzierżący gród przemyski, wspólnie
go. Śród dalszych zaburzeń schwytano Swię- z niejakim Danielem z Ostroga. i inna" także
tosława i powieszono w r. 1211, W r. 1214 P. szlachta" donieśli chanowi Tatarów o zajęciu
dostaje się moca" ugody spiskiej Leszkowi Bia- kraju swego przez Kazimierza, przekładając
łemu, ale niebawem odaul'ał mu go król wę- mu, że król Kazimierz napadł i zajął Ruś i
gierski. Leszek przywołuje wprawdzie prze- w ten sposób przeszkodził składaniu haraczów,
ciw Węgrom w r. 1119 Mścisława nowogrodz- jakie R.usini Tatarom składać byli zwykli,
kiego, ten wygania Węgrów, zajmuje Halicz, Na to ich doniesienie chau Tatarów wielkie
ale godzi się z Daniłem i staje nietylko prze. bardzo wojsko wyprawił na Ruś. Tatarzy
ciw Węgrom ale także przeciw Polakom. Wte- I wyparli wojska Kazimierza z Rusi, zbliżyli
dy przerzuca się Leszek na stronę króla wę- się nawet ku Wiśle, oblegali Lublin, lecz 0-
gierskiego, obydwaj zajmują. P., cią.gną. na Ha- statecznie cofnęli się niewiele zdziaławszy.
licz, osadzają tam Kolomana z Salomeą.. W 1220 Ruscy bojarowie nie ufają.c w przyjaźń Tata-
r. Mścisław zają.ł Halicz powtórnie, Kolomana rów, przerzucili się na stronę króla. polskiego
wziął w niewolę, a córkę swoja" zaręczył z in- i zawarli z nim ugodę. Sam Dymitry Detko
nym królewiczem węgierskim, Andrzejem i donosi o tern w liście kupcom tomńskim, t y-
dał mu Przemyśl. Andrzej panował około tułując się rzą.dca" czyli starostą ziemi ruskiej:
sześciu lat. Nie ufają.c Mścisławowi uciekł on "Szatan wzniecił był niezgodę między nim a
do ojca, który połączywszy się z Leszkiem królem polskim, obecnie już przyjaźń ze sobą
ruszył znowu w zimie r. 1226 na Halicz, a po zawarli z natchnieuia Ducha św." Tak więc
drodze zajął P., oddany mu przez Jurya, t y- pozostał P. (według wszelkiego prawdopodo-
siącznika tamtejszego. W r. 1230 był P. bieństwa od r. 1340) stale przy Polsce. Kazi-
ogniskiem spisku Aleksandra bełzkiego i boja- mierz W. wzniósł w P, pierwszy zamek muro-
rów przeciw Romanowiczom, którzy jednakże wany. Za panowania Ludwika andegaweń-
pod P. odnieśli zwycięztwo. W r. 1235 otrzy- skiego zarząd Rusi otrzymał Władysław ks.
muje P. Daniło Romanowicz od Michała ha- Opolski w r. 1372. Przebywał on w P. o ile
lickiego, ale traci go natychmiast. W r. 1241 wiemy w r. 1376 (A. G. Z., t. V, str. 13) i
uchodzi Daniło pred Tatarami, a kiedy wró- w r. 1377 (ib. t. n, str. 10 i t. VIII, str. 16).
cił, zastał ziemię całą rozdrapaną. przez boja- Po ustą.pienill Władysława Opolczyka z Rusi
rów. P. zagarna"ł Hrehory Wasylewicz, ale w r. 1379 przyłączył ją. Ludwik do Węgier, a
Daniło wtrącił go niebawem do więzienia. grody ruskie, między nimi także P., porozda-
W r. 1243 wybuchł w P. przeciw Daniłowi wał w zarza"d starostom węgierskim. Po śmier.
rokosz, ua czele którego stanął władyka prze- ci Lud wika w r. 1382 pozostała RU6 przy wę-
myski. Rokoszanie, połą.czeni z Rościsławem, gierskiej królowej Maryi, która dość chętnio
synem Michała Kijowskiego, zajęli P., walka zajmowała się losami kraju, a także ziemi
toczy się lat kilka a rozstrzygnęła się dopiero przemyskiej. Pamiątka" po niej je3t uposaże-
w r. 1247 na korzyść Romanowiczów. Po nie biskupstwa przemyskiego łaciń. w r. 1384.
śmierci Daniła Romanowicza w r. 1264, obhł Rządy Maryi trwały do r. 1387. Wów0zas to
ziemię przemyską w posiadanie syn jego Lew wyruszyła Jadwiga na Ruś i przyłączyła ją,
Daniłowicz. Ze śmiercią. Lwa w r. 1301 zapa. ponownie do Polski. Na nic się nie przydały
da na lat 40 mrok na dzieje Rusi halickiej. zabiegi Władysława Opolczyka około pochwy-
Po Lwie nasta"pił syn jego Jerzy I, a po nim cenia rza"dów Rusi w swe ręce. Rusini, ucie-
dwaj jego synowie: Andrzej i Lew II w r. miężani przez starostów węgierskich, przyjęli
1315. Ze śmiercią. Andrzeja w r. 1324 wygasł Jadwigę z wdzięcznem sercem. Na wieść o
róo Romanowiczów, a rzą.dy w jego państwie wstą.pieniu królowej polskiej na ziemię prze-
objął Bolesław Jerzy II Trojdenowicz. W ca- myska", wychodzą wszyscy dygnitarze na-
łym tym okresie spotykamy oP. jedną. tylko przeciw do Jarosławia, wójt przemyski Mi-
Słownik Geograficzny Tom IX.-Zeszyt 99. 11

162
Prz
Prz
chał i rajcy, obaj biskupi: Eryk i Wasyli, obie czem zniszczyli, uwalnia Jan Olbracht przy-
kapituły, bojarzy, szlachta i lud, i nietylko wilejem danym w Krakowie dnia 10 września
poddają się chętnie jej koronie, ale proszą o 14991'. mieszczan przemyskich na lat 12 od
zapewnienie, że ziemia ta od korony polskiej wszelkich podatków od ról i ogrodów królowi
nigdy odłączoną i nigdy pod władzę jakiego przypaelających, dalej od podatków państwo-
księcia oddaną nie będzie. Królowa dała im wych ustanowionych lub ustanowić się mają-
żądane zapewnienie w przywileju, wydanym cych, jak niemniej od podwód, myt, wypraw
w Jarosławiu d. 18 lutego r. 1387 (Lewicki, wojennych i jakichkolwiek opłat królewskich
l. c., str. 138), W r. 1389 nadaje miastu Wła- (Dod. do Gaz. lwow., 1851, ak 110). Dnia 24
dysław Jagiełło prawo magdeburskie (A. G. sierpnia r. 1509 bawił w P. Zyg'muut I (A. G.
Z., t. V, str. 23 do 25), dodaje mu sto łanów Z., t. VIII, str. 208). Przywilejem danym
frankońskich, poczynających się u granic wsi w Krakowie d. 16 marca r. 1525 nadaje Zy-
Nehrzebka (dziś Nehrybka) a ciągnących się gmunt I miastu" prawo pobierania od każdego
aż po rzekę San, a nadto cztery wolne łany wozu towarami obciążonego po 4 obole, co do
wójtowi Michałowi, jego dziedzicom i następ- jednej skrzynki składać, na naprawę dróg 0-
com po wieczne czasy, mieszkańców uwalnia bracać i staroście z tego co roku rachunek zda.
od opłat z ról i łąk na lat sześć, z winnic na wać winni". Zygmunt August nadaje miastu
lat 16, z lasów na lat 20, ustanawia roczny prawo pobierania myta od wołu, krowy, konia
targ ośmiodniowy od dnia śś. apostołów Pio- po 3 denary, tyleż od wozu obciążonego, a l/a
tra i Pawła począwszy. Na podstawie tego grosza od wozu lekkiego; pozwala również po-
przywileju organizuje się P. na wzór Lwowa, bierać opłaty od wprowadzonego do miasta pi-
ustanawia urząd radziecki i sąd ławniczy. wa, likierów i wszelkich trunków, którą to na-
D. 18 lipca r. 1409 nadaje Władysław Jagieł. leżytość nazywano "Szotarne". Około r. 1530
ło przywilej, mocą którego uwalnia mieszczan buduje miasto z wielkim kosztem wodociągi, a
od obowiązku dawania jakichkolwiek podwód już od 1 stycz.1532 r. nadaje mu Zygmunt L
pieszych lub konnych, z tym wyjątkiem, że prawo nakładania podatku miejskiego po 3 1 / z
dla potrzeby króla lub królowej będą obowią- grosza od każdej warki piwa, który to dochód
zani dać 3 lub 4 wozy do naj bliższej stacyi. "Aquaeducta', lub "Canalia" zwany, miał słu-
Snać jednak starostowie starali się o przy tłu- żyć na utrzymanie tych wodociągów. Przy-
mienie samorządu miasta, skoro Władysław wilejem danym w Krakowie d. 13 październ.
Jagiełło przywilejem wydanym w Niepołomi- r. 1550 nadaje Zyg. Ang. mieszczanom prze-
cach d. 19 listopada 1424 r. potwierdza pono- myskim w.olność handlu w granicach króle-
wnie prawa i łany miastu nadane. Równocze. stwa i posiadłości królewskich, i uwalnia ich
śnie pozwala król mieszczanom przemyskim od wszelkich podatków płaconych od towarów,
rąbać drzewo w lasach królewskich (A. G. Z., z wyjątkiem pogranicznego sąsiedniego. W tym-
t. VI, str. 19). Władysław Jagiełło przeby- że roku pozwala Zyg. Aug. radzie miejskiej
wał dość często w P., wiadomo nam bowiem, stosować się w rZ00zach spadkowych do ple-
że tutaj wystawił przywileje: d. 7 marca 1395 biscytu lwowskiego (Dod. do Gaz. lwow.,
(A. G. Z., t. VIII, str. 38), w r. 1407 (ib., ] 853, XI! 4 i 5). Przywilejem danym 25list.
t. III, sk 158 i t. X, XI! 36); d. 29 paździer- r. 1553 w Knyszynie potwierdza Zyg. Aug.
nika 1408 (ib., t. IV, str. 70 i t. VIII, str. 58); juryzdykcyą miejską, zakazując starostom
w r. 1427 (ib., t.. II, str. 82); d. 12 maja 1431 mieszania się do takowej i do :!.dministracyi
(ib., t. V, str. 66) i 8 maja 1434 (ib., t. VII, miasta, tudzież zabraniania miastu poboru my-
str. 78 i t. VIII, str. 267). Za przykładem J a- ta. W r. 1557 zatwierdza Zyg. Aug. wyrok
gieUy szli inni królowie polscy. Każdy z nich komisarski z lat 1512 i 1515, wydany w spra-
prawie bądź to nadawał miastu nowo pra.wa wie o błonie między władyką przemyskim i
i przywileje, bą.dź też potwierdzał dawne. micszczanami (Rkp. Os sol., .N! 2264, str. 404).
W czasie klęsk doznanych otrzymuj<\ miesz- W r. 1559 po 8W. Michale przybyły do P,
czanie uwolnienie od podatków. Kazimierz Ja. królewny Anna i Katarzyna i bawiły na zam,
giellończyk potwierdza d. 28 kwietnia r. 1438 ku czas dłuższy. Przywilejem danym w Wil-
prawo magdeburskie, rozszerzajc władzl miej. nie w r. 1561 postanawia Zyg. Aug. " że od-
skiego sądu wójtowsko-ławniczego d'j qdze- td w P. żaden szlachcic lub żyd, lub kto in-
nia także spraw kryminalnych, lIadaj;c: mu ny,juryzdykcyi miejskiej nie podległy i cięż a-
prawo miecza. Król ten przebywał w P. d. 15 rów miejskich nie ponoszący, piwa warzyć i
lutego r. 1469 (A. G. Z., t. VU, str. 117), sprzedawać nie może". Stefan Batory bawił
a Jan Olbracht d. 11 maja r. 1497 (ib., t. IX, w P. w r. 1578 (A. G. Z, t. X, XI! 2008).
str. 148) i potwierdził prawa i przywileje na- Przywilejem danym w WilUle 28 lipca 1589
dane miastu przez jego poprzedników, zwłasz- określa Zyg. lU bliżej juryzdyk:cyą sądu
cza przez ojca Kazimierza. Gdy w r. 1498 Wo- w sprawach spornych. W r. 1595 srożyło się
łosi i Turcy miasto zrabowali, ogniem i mie- morowe powietrze w P. i okolicy (Rkp. Ossol.,

Prz
Prz
168
Ossol., ](g 2410, t. I, str. 102). W 1'.1597 i wyrządziwszy miastu szkody(Rauser, 1. o., str.
i 1601 potwierdza Zygmunt III przyzwolone 129; Przegl. archeol., 1883, zesz. III, str.
kupcom przemyskim od urzędu radzieckiego 124). W rok potem oblega P. ks. siedmio
ustawy (Rkp. 08S01., ;N2. 2264, str. 408). grodzki Grzegorz II Rakoczy. Wkracza on
Przywilejem danym w Krakowie d. 27 wrze- do Polski jako sprzymierzeniec Szwedów na
śnia. r. 1602 ustanawia Zyg. III ordynacyą pocza"tku r. 1657, a w lutym rozkłada swój 0-
wyborcza" radziecka", a w r. 1603 potwierdza bóz pod P. na szerokiej równinie około Medy-
wyroki wydane przez komisarzów w sprawie ki i Torek. Przemyślanie widząc, że ze słabą
między radą miejską a pospólstwem (Rkp. swoją, załogą (1500 ludzi) nie będą mogli sta-
Ossol., :M 2264, str. 413). Troskliwa opieka wić oporu, skłonili księcia bogatym okupem do
królów i wzrastająca zamożność okolicznego odstąpienia. Dla obozującego pod Przewor-
ziemiaństwa sprowadzają pomyślny rozwój P. skiem Rakoczego przybyło z Węgier 16 wo-
w XV, XVI i w początkach XVII w. jako 0- zów z winem dla wojsk, które pod strażą, wę-
gniska politycznego i ekonomicznego całej zie- gierską przechodziły przez Przemyśl. :Miesz-
mi. Ożywione jarmarki, zjazdy szlachty na sa,,- czanie chcąc się zemścić za złożony mu o-
dy grodzkie i ziemskie, na obrady przedsejmi- kup, napadli na konwój węgierski, ale zostali
kowe, podnoszą handel i rękodzielnictwo. Ład odparci. Rakoczy dowiedziawszy się o tern,
i porzą,dek pannje W całem mieście a zwłasz- wysłał Jana Kemenyego i polecił' mu zająć
cza w urzędach miasta, o czem świadczą akta miasto i zrabować, a mężczyzn w pień wyciąć,
jak naj staranniej pisane i przechowywane. Na- Dnia l marca stanął Kemenyi pod Przemy
wiedzają jednak miasto i w tym okresie roz- ślem, zajął najpierw klasztor benedyktynek i
mai te klęski, jak pożary (w latach 1489, 1498, młyn na lewym brzegu Sanu położony, a po-
1535), morowe zarazy, wylewy Sanu i napa- tern przeprawiwszy się przez San zajął kla-
dy nieprzyjacielskie, ale po każdej klęsce sztor reformatów, po za murami miasta. W ko-
miasto dźwigało się rychło dzięki przyjaznym ściele zamordowano bezbronnego laika Józefa
warunkom ekonomicznym. Dnia 15 maja 1641 Reklowskiego, poniszczono ołtarze i relikwie,
bawił w P. Władysław IV (A. G. Z., t. X, powywlekano z grobowców ciała zmarłych,
N2 4075). W r. 1648 uderza na miasto oddział zniszczono doszczętnie kościół wraz z klaszto-
Kozaków wysłany przez Chmielnickiego pod rem. Następnie zaczęto szturmować miasto.
dowództwem pułk. Kapuścińskiego. Oddział Mieszkańcy widząc przeważną siłę wyprawili
ten zbliżył się do miasta d. 4 list., lecz miesz- posłów: Mniszka i Woj akowskiego do Ke-
kańcy przedmieścia Błonia zastąpili mu dro- menyego w celu tentowania zgody. Na pro-
gę i zmusili do odwrotu. Dopiero gdy nadeszły śbę tych posłów, jak również Grondzkiego, Po-
z pod Lwowa posiłki przystąpił Kapuściński laka a sprzymierzeńca Rakoczego, znajdujące-
(6 list.) do oblężenia miasta. W krytycznej go się wówczas w obozie Kemenyego, skłonił
chwili nadeszła niespodziewana pomoc. Karol się tenże do odstąpienia od oblężenia miasta,
Korniakt, dziedzic sąsiedniej Żurawicy, zebrał za co Przemyślanie złożyć musieli 20,000 czer-
kilka tysięcy ludzi w okolicy, przybył w od- wonych złotych i zaopatrzyć w żywność woj-
siecz i napadł na Kozaków, Kapuściński padł ska nieprzyj!locielskie. Lud pobożny przypisał
w początku potyczki a wojsko jego pierzchło, to wybawienie miasta od zagłady św. Win-
pozostawiając licznych jeńców i chorą giew centemu, którego relikwie znajdowały się już
pułkową w ręku zwycięzców. Otwarto bramy wówczas w kościele ks. franciszkanów (spro-
miasta i wprowadzono Korniakta w tryumfie wadzono je w 1', 1651). Odtąd został św. Win-
do fary, gdzie zdobytą chorgiew zawiesił na centy patronem miasta. \Vypadek ten upa-
wieczną pamiątkę (Hauser, 1. c., str. 126 do miętniono w dwóch obrazach, z których jeden
128; Przegl. archeol., r. 1883, zesz. III, str. znajduje się w ratuszu, a drugi, malowany na
122 i Rkp. Ossol., N2 496, str. 180). W czasie ścianie, w kościele f['anciszkanów nad drzwia-
wojny szwedzkiej w 1656 r. Duglas z pod Ja- mi proovadzącymi do chóru (Hauser, 1. c., str.
rosławia przybył pod P. D. 8 marca stanął na 130 do 138). W r. 1660 Jan Kazimierz bawił
lewym brzegu Sanu obozem, a 9 marca. 'chciał w P. i wydał tu d. 18 paźdz. pismo do rajców
część wojska przeprawić przez zamarznięt samborskich (arch. samborskie, Protocollon ex
rzekę. Lód jednakże załamał się i utonęła annis 1659, 1660, str. 320 i 321). Kiedy w r.
znaczna liczba Szwedów. Wezwani do podda- 1672 Muhamed IV w połączeniu z Kozakami i
nia się PrzeIllyślanie wysłali posłów do Jana. Tatarami wtargnął do Polski, nawiedziła
Kazimierza, bawiącego we Lwowie, z prośbą o w październiku ziemię przemyska" czerń tatar-
pomoc, a gdy 13 marca Duglas przeprawiwszy ska. Plądruja"c w okolicy omijali Tatarzy mia-
się przez San stanął pod murami miasta n- sto same. Przomyślanio postanowili poło-
wiadomiono go, że Stefan Czarniecki spieszy żyć kres okrucieństwom i rabunkom. Każdy
miastu na pomoc. Szwedzi odsta"pili od oblęże- zdolny do boju chwycił za broń i stanął
nia i przenieśli swój obóz do Radymna, nio w szeroi ochotników, którym przewodził

164
Prz
Prz
gwardyan reformatów ks. Krystyn Szykow- karmelitów, 3) krawiecką, 4) małą, kramarską,
ski. D.8 paźdz., gdy trzy ordy Tatarów po ca- 5) szewcką na rogu zach..płd., 6) małą, nad
łodziennym rabunku, obciążone zdobyczą i jeń- Sanem na płn.-zach. rogu, bronioną przez cech
cami, stanęły obozem na polach pod Kormani- browarników, 7) czapniczą, 8) kuśnierską, 9)
cami, Pnikutem i Podstolicami, o milę od mia- rymarską. Z furty zamkowej bronił miasta
sta, wyruszył ks. Szykowski z ochotnikami cech cyrulików, z bramy grodzkiej cech be-
wieczorem z P., napadł na Tatarów w śnie dnarzy, z bramy lwowskiej złotnicy i tkacze,
pogrążonych i odebrał łupy i jeńców (Hauser, z bramy wodnej żydzi. Zamek wymurowany
1. c., str. 138 do 140; "Bohater zakonny" za czasów Kazimierza W., stał na górze, w płd.-
w Rozmaitościach z r. 1830, M116; "Chry. zach. stronie. Był otoczony murem, po nad
styan Szykowski, obrońca P." w Przyj. Dom., którym wznosiło się baszt kilka, a między ni-
1859, str. 201; "Znaczenie: pomnika ks. Szy- mi baszta biskupia, która służyła za schronie-
kowskiemu wzniesionego" p. L. Hausera, Prze- nie osób i skarbów biskupich i kapituły.
myśl, 1879). Pod rokiem 1726 znajdujemy W zamku mieszkał zwykle starosta, odbywały
w kronice Kiszki zapisek, wedle którego "Ros- się sądy ziemskie i był skład ksiąg i aktów
syanie z Kozakami przystąpiwszy pod P., po- sądowych. Królom polskim i członkom rodziny
bierali wielkie kontrybucye i prowianty". królewskiej służył zamek za mieszkanie w cza-
Zubożałe wraz z calem krajem miasto nie po. sie pobytu w P. Z biegiem czasu ulegał zamek
prawiło swej doli z chwilą gdy od 1773 r. przekształceniom, o których wspominają lu-
przeszło pod panowanie austryackie. Nietylko stracye. Ostatnim ze starostów, który tu mie-
bowiem, że przechody wojsk austryackich wy- szkał, był Stanisław A.ugust Poniatowski,
czerpały resztę funduszów, ale nadto w r. 1778 późniejszy króJ. On też po raz ostatni restau-
sprzedał rząd P. wraz z Bakończycami i inny- rował zamek, ktÓl'Y później rozpadł się w gru.
mi dobrami starostwa przemyskiego hrabiemu zy, tak, że pozostały tylko dwie baszty i mur
Ignacemu z Czertwic Cetnerowi, pa.nu na Pod- wewnętrzny, W r. 1842 przekształCIł rząd
kamieniu i Krakowcu. Odtąd przestaje P. is- austryacki górę zamkową na ogród publiczny,
tnieć jako miasto wolne. Mieszczanie jednakże, a w r. 1867 odrestaurowała zwierzchność mia-
korzystając z dwukrotnego pobytu cesarza J ó. sta płn.-zach. basztę narożną, i wsch. część mu-
zefa II (w r. 1780 i 1786) wnieśli prośbę o rów zamkowych, pokrywszy je dachem i góra
pomoc. Na skutek takowej przywrócił cesarz zamkowa przybrała kształt obecny. Odrestau-
dyplomem (z 1789 r.) miastu autonomią, nada- rowaną. basztę opi'3ano dokładnie i podano jej
j/łC mu przytem różne prawa i przywileje rycinę w artykule: "E in Rundthurm am Schlos-
(Hauser, l. c., str. 161), W myśl tego dyplo- se zu P." w .,Mittheil. der k. k. Central-Com-
mu winien był rzą,d wykupić miasto od hl', mission zur Erforschung und Erhaltung der
Cetnera. Ówczesny urząd cyrkularny nakłonił Baudenkmale", (Wien, 1868, t. 13, str. XXV).
jednak mllgistrat że tenże zobowiązał się imie- Plan starozytnego P. odtworzył Hauser na.
niem miasta zwrócić rządowi sumę wypłaconą podstawie planu z początków XIX w., kronik
hr. Cetnerowi. Przyszło ztąd do procesu mię- i aktów miejskich i załączył go do swej mono-
dzy miastem a fiskusem, ale rozporządzeniem g rafii. Warownie miasta zniósł rząd austryac.
cesarskiem z d. 12 pażdz. 1792 r. uwolniono ki wkrótce po zaborze. Po wojnie niemiecko-
p, od tego obowiązku. W r. 1880 bawił w P. francuzkiej rząd al1stryacki ufortyfikował P.
cesarz Franciszek Józef I podczas podróży po na nowo. Dolącl wydano podobno na for-
Galicyi przez dzień 4 września. W r. 1882 u- tyfikacye, niezupełnie jeszcze skończone, do
rządzono w P. wystawę rolniczo-przemysłową 7,000,000 zł. w. a, Herb miasta przedstawiał
(czyt. Dodatek do Gazety lwow., Xg 288 do pierwotnie niedźwiedzia kroczącego w lewą
266). W 1', 1883 obchodzono tu uroczyście stronę, z krzyżem graniastym u góry i z napi-
200letnią rocznicę wycięstwa Sobieskiego pod sem w otoku: "Sigillum attenticum (sicI) civi-
Wiedniem (czyt. Gaz. lwow., 1883, XI! 213). tatis de Premissel". Taki herb znajdujemy na
Obwarowanie P. sięga dalekiej przeszłości. pieczęci przy dokumencie z d. 6 paźdz. 1625,
Miasto otoczone było murem i głębokim 1'0- zatwierdzającym statut cechu złotniczego, ma-
wem. Do miasta powadziły bramy: lwowska larskiego i konwisorskiego. 8ą,d wójtowsko-
al. senatorska. (r. 1541 nowo wymurowana) ławniczy używał pieczęci cokolwiek odmie n-
od wschodu, grodzka od zachodu, wodna na nej, a mianowicie: niedźwiedzia zwróconego
południe do rzeki i na most prowadząca i furta w lewą stronę, z podniesioną lewą łaN prze-
zamkowa, wiodąca do katedry. Budowę mu- dnią aż do pyska, a u góry sześciopromienną
rów zaczęto zapewne już w XIV w. i prowa- gwiazdę i napis wotoku: .,Sigillum Bcabino-
dzono powoli kosztem miasta. W pierwszej rum civitatis Premisliensis". W drugiej poło-
połowie XVI w. już cały P. był murem opa- wie XVII w. herb przedstawia niedźwiedzia
sany. W murach wzniesiono baszty: 1) kowal- kroczącego w lewą stronę z gwiazdą, sześcio-
ilklł na rogu wsch.-płd., 2) małą przy kościele promienną u góry. Przywilej cesarza Józefa

Prz
Prz
165
II z r, 1789 pozwala miastu uzywać tego przemyskiego" (ib., 1829, zesz, I, str. 3);
herbu. i opisuje go dokładniej (Hauser, 1. "Rozmaitośei" (1830, X2 44); Przyjaciel ludu
c., str. 163). Akta grodzkie i ziemskie po- (1837,321); "Widomist istoryczeskaja. o mi-
daja, opisy pieczęci biskupów przemyskich sti Peremyszli i okrllzi tohoż imeny" (Pere-
Eryka, Ma.cieja, Janusza, Piotra i innych, myszlianyn, 1852; ocena tej pracy w "Dzien-
miejskiej i ławników. Z dawnych pamia,- niku literackim" z r. 1852, X2 6 i w "Bibliot.
tek niewiele się zachowało. Katedra ła- warszaw. z r. 1852, t. II, str. 155, tudzież
cińska posiada ornaty pochodza,ce.z XVII i odpowiedź na tę recenzyą w Peremyszlianynie
XVIII w. (ob. Katalog wystawy archeol. i z r. 1853, str. 1). Kś. Henryk Lewiński "P.
etnogr. we Lwowie, 1885, XI 218 do 222). und sein altes Schloss" (Sprawozd. gimn. prze-
W podwalinach katedry łacińskiej znaleziono myskiego za 1'.1857-58); "Słowo" (Lwów,
w dwu ułamkach płytę grobowa" pochodząca, 1862, X2 33); "Główniejsze miasta Galicyi"
z dawnej katedry ruskiej, spalonej przez Tata- (Do dat. tyg. do Gaz. lwowskiej, 1868, Na 21
rów i wyobrażaja,ca, mężczyznę w bojarskim do 25); kś. Wojciech z Zaleszan (Michna)
kołpaku. Jest to zapewne pomnik jednego "Przemyśl i jego okolice" (Nowy Sa,cz, 1872);
z ksia,ża,t ruskich, moze W ołodara, i pochodza,-' Dobieszewska "Opis 1'. z ryciną." (Tyg. ilustr.
cy z XII w. (Katalog wystawy, Ng 171). z r. 1873, str. 188 i 200); "Widok p! i zarys
W kościołach, zwłaszcza w katedrze łaciń- jego dziejów" (Kłosy, 1882, X2 899 i 900);
skiej, znajdują się pomniki i obrazy z dawniej- "Dmytro Detko, ruskij wojewoda peremyskij,
szych czasów, ale nieposiadające pod wzglę- istoryczne opowidanie" napysaw J. E. Lewi-
dem artystycznym większej wartości (ob. ckij, (Lwów, 1882); Rkp. Ossol., N2 2865, str.
80bieszczański "Wiadom. histor. o sztukach 12 do 28. Obacz także zbiór ryoin Pawli-
pięknych w Polsce", t. I, str. 73, 131 i t. II, kowskiego we Lwowie (Ng 4681 do 4691).
str. 323). W zagłębieniu muru otaczaja,cego Przemyski powiat (w atlasie Kummersberga
klasztor ks. reformatów stoi pomnik, wzniesio- karty: 19, 20 i 30; szt. gen. Z. 6, C.: 27, 28
ny (w latach 1872 do 30 sierpnia 1877) z pia- i Z. 7, C.: 27, 28) leży między 49° 36' 1\
skowca, dłuta rzeźbiarza krakowskiego Zyg. 49° 56' 20" płn. szer. i między 40° 4' a 40° 42'
Trembeckiego, przedstawiający mnicha w ha- wsch. dłg. Graniczy na płn. z pow. jarosław-
bicie zakonu ks. reformatów, z krzyżem w je- skim, na wschód z mościskim, na płd.-wsch,
dnej a rozwiniętym nad głowa, sztandarem z samborskim, na płd. i płd.-zach. z dobro mil-
w drugiej ręce. Na podstawie pomnika czyta- skim, na zach. z brzozowskim. Obejmuje ob.
my stosowny napis w marmurowej płycie wy- szaru 903'336 klm. kwadr. Gmin katastral-
ryty (Hauser, l. c., str. 140). Z dawnych wa- nych i administracyjnych zawiera 113, obsza-
rowni przemyskioh pozostała, obok wymienio- rów dworskich 95, a mianowicie w obrębie
nych już resztek zamku, tylko część muru 0- sa,du powiat przemyskiego: miasto Przemyśl,
bronnego na Władyczu. Na szczyoie góry, na miasteczka: Babice, Krasiczyn, Krzywcza i
której stoku lezy miasto, wznosi się na grani- wsie.: Bachów, Bakończyce, .Barycz (bez ob-
cy wsi Pikulic kopiec, widocznie usypanr, po- szaru d wors.), Batycze, Bołwin, Bolestraszy-
spolicie "Zniesieniem(' lub "Kopcem tatarskim" ce, Buców, Buszkowice, Buszkowiczki, By-
nazywany. Ma on kształt podłóżnego trójkąta. ków, Chodowice, Chyrzyna, Cisowa, Droho-
Na szczycie stoi kapliczka murowana, niewia- jów, Dunkowiczki, Dusowce (bez obsz.), Du-
domo kiedy wzniesiona. Podanie głosi, ze gdy sowskie Chałupki (bez obsz.), Hnatkowice,
raz Polacy znieśli Tatarów pod Przemyślem, Rucisko Nienadowskie (bez obsz.), Rureczko,
a ohan tatarski poległ w tej bitwie, pochowa. Rurko, Jaksmanice, Korytniki, Kosienice,
no jego zwłoki na górze i usypano na mogile Krasice, Krówni[':i (bez obsz.), Kruhel Wielki
ten kopiec. Na widoku P. umieszczonem w dzie- i Mały, Krzeczkowa, Krzywiecka Wola, Kuń-
le Cellaryusza z XVII w. jest juz oznaczony kowce, Kupna, Łętownia, Łuczyce, :Maóko.
kopiec wraz z kaplica,. Poszukiwania robiono wice, Małkowice, Medyka, :Mielnów, Nakło,
w tym kopc)l w r. 1869, pod przewodnictwem Nehrybka, Nienadowa, Nowosiółki, Olszany,
dra Teofila Zebrowskiego, nie doprowadziły do Orzechowce (bez obs...), 08trów, Pikulice, Poź-
żadnego rezultatu. Znaleziono czaszki i kości dziacz (bez obsz.), Prałkowce, Przekopana,
ludzkie dość liczne, lizeląg litowski z r. 1664, Reczpol, Rokszyce, Ruszelczyce, Siedliska (bez
ale nic godnego uwagi pod względom archeo- ohsz.), Sielec, ękład Solny (bez obsz.), Skopów
logicznym nie odszukano. Bibliografia. Oprócz (bez obsz.), Sliwnica, Średnia, Stubienko,
źródeł wyżej powoływanych wymioniamy Stubno, Szechynie, Tarnawce, Torki (bez ob-
jeszcze: "Dzieje księstwa niegdyś przemyskie- szaru), T['(>jozyce, Ujkowioe, Walawa, ,Wa-
go" p. F. Siarczyńskiego (Czasopismo ksif:go- powce, Wilcza. (bez obsz.), Wyszatyce, Zura-
zbioru im. Ossol." Lwów, 1823); Siarczyń8ki wica; n w obrębi!) sądu powiat. nizankowic-
"Wiadomość o stanie miasta 1'./ o dziejach jogo, kiogo miasteczka: l!'redropol i Niżankowice i
O mieszkańcach. niegdyś zIemi, teraz obw. wsio: Aksmanice, Boratycze, Borszowice, Bry-

166
Prz
Prz
lińce, Bybło, Chodnowice, Chraplice (bez ob. Stanisławczyk, Rożubowice, Łuczyce, Nehryb-
szaru), Cyków, Darowice (bez obsz.), Drozdo- kę, Sielec i w końcu wzdłuz granicy Hurecz-
wice, Gdeszyce, Grochowce, Rerma.nowice, ka i Przekopanej) ze znaczniejszymi dopływa-
Hruszatyee, Kłokowice, Kniażyce, Koniuszki mi od praw. brzegu: Rybiska (wpada w Ni-
al. Koniuchy, Koniusza, Kormanice, Kupiaty- żankowicach), Wyrwa (wpada w Paćkowi-
cze, Malchowice, Miżyniec, Młodowice, Pać- cach) z prawobocznym dopływem Czyszki
kowiee, PIeszowice, Podmojsce, Popowice, Ro- (ob.), wpadają,cym w Borszowicach, Warwa
zubowice, Sanoczany, Sierakośce, Sólca (bez (wpada w Drozdowicach), Buchta ar. Popowi-
obsz.), Sta.nisławezyli (bez obsz.), Stroniowice, ce (wpada w Cykowie), od lewego zaś boku:
Tyszkowice, Wielunice, Witoszyńce, Zabłotce pot. Górny (wpada wNiżankowicach, Mali-
i Zrotowice. P. leży prawie w samym środku nowiee (ob.) z Kormanicą, od prawego brzegu
powiatu (odl. średnio 15 klm.). Naj dalej od (wpada w Stanisławczyku), pot. Błonia (wpa-
Przemyśla odległe są,: Sanoczany na płd.- da w Nehrybce) z pot. Głębokim, wpadającym
wsch. o 22 klm. i Hucisko Nienadowskie na od lew. brzegu w Pikulicach. Prawoboczny
płn.-zach. o 28 klm. Cały powiat przemyski dopływ Sanu: Wisznia dotyka także płn.-
leży w dorzeczu Wisły za pośrednictwem Sa- wschod. granicy powiatu, a do niego podąża-
nu. Wyją,tek stanowi płd. .wsch. narożnik Go- ją z płn.-wschod. części obszaru lewoboczne
leszyc, przez który płynie pot. Radochońce, dopływy; Bucowski kanał i Stubienka. Od
dopływ Strwiąża (dorzecze Dniestru). San lew. brzegu wpadają, do Sanu w obrębie po-
wchodzi na obszar powiatu od zach. z Dubiec- wiatu: Kamieniec (ob.), Swinka (obydwa po-
ka i płynie na płd.-wsch., tworząc granicę toki wpadają, w Nienadowej), Kamionka al.
między Nienadową a Ruską, Wsią (pow. brzo- I Jordan z Babią rzeką, od lew. brzegu (wpada
zowski) i Iskaniem (pow. dobromilski). Pod w Krzywczy), Hołubla (wpada w Wapowcach),
49° 48' 15" opuszcza on granicę powiatu, wcho- Łętowianka (wpada w Łętowni), a w końcu
dzi do pow. dobromilskiego, do Iskania i pły- podąza z półn. strony powiatu jako prawo-
nie na płd.-wsch. az do 49° 46' 45" płn. szer. boczny dopływ Sanu powstający w obrębio
Tu skręca na wschód i wchodzi w obręb pow. powiatu pot. Rada, wpadający po za obrębem
przemyskiego, do Bachowa. We wsi tej skrę- powiatu. W obrębie powiatu zaznaczyć na-
ca, po przyjęciu prawobocznego dopływu Stu- leży roboty ochronne przy brzegach Sauu
pnicy, na płn., potem na płn.-zach., a wszedł- przedsiębrane wytrwale od wielu lat przez
BZY na granicę Babie, wygina się zrazu na zarz!!,d dóbr krasiczyńskich, Stałą rubrykę
płn.-wsch., następnie na płd.-wsch. i płynie wyda.tków stanowi!!, w tych dobrach koszta
w tym kierunku przez RURzelczyce, Krzyw- łożone corocznie na utrzymanie i uregulowa-
czę, Reczpol, Chołowice, Mielnów do Krasic. nie brzegów Sanu tamami, a właściwie głów-
Odtąd płynie na płn.-wsch. przez Krasiczyn i kami z faszyn łozowych na przestrzoni 7500
Korytniki do Wapowiec, gdzie wschodni przy- są,zni. Kos'lta budowy jcdnej główki wynollza"
jąwszy kierunek, zatrzymuje go aż do Łęto- od 45 do 60 złr. Jako rezultat z tej ochrony
wni. Tu skręca na płd. tworząc granicę mię- zyskuje się przy dobrze rozłożonych tama oh
dzy Kuńkowcami a Tarnawca.mi, dalej na namulisko, które najpierw zasadza się łoziną,
płd.-zach. tworzą,o granicę między Ostrowem koniecznie potrzebną, dla ochrony brzegów;
a Tarnawcami, poczem wchodzi do Ostrowa łozina ta już po trzech latach daje doskonały
w kierunku wschodnim i płyn,\c dalej w tym i przez włościan poszukiwany materyał na
kierunku wzdłuż północnej granicy Prałkowic płoty. Gdy namulisko następnie się powię-
wchodzi do Przemyśla. Ztą,d płynie w kie- kszy, część tegoż karczuje się i używa pod
runku w ogóle wschodnim przez Buszkowice, uprawę buraków pastewnych, które przez 4
Przekopaną, Rureczko, Rurko a wszedłszy na lata bez mLWOZU znakomicie się udają,; nas tę-
grauicę :Medyki, przyjmuje kierunek półn. pnie podsiewa się trawami i zamienia na łakę
i płynie przez Torki, Wyszatyce, Walawę i /(czyt. Wiadom. statysto o stosunkach krajo-
Dusowce a nareszcie wzdłuż granicy Barycza wych, Lwów 1880, rocznik V, zesz. II, str.
i Składu Solnego z jednej strony a wsi Sośni- 144). Najwyżej wznosi się płd.-zach. częli6
cy z drugiej strony, i wchodzi do pow. jaro- powiatu między praw. brzegiem Sanu a lew.
sławskiego. Ze znaczniejszych dopływów wpa- brzegiem Wiaru, zajęta przez ostatnie odrolila
dają do Sanu w obrębie powiatu od prawego Karpat, a mianowicie wsi: Berendowice (szozyt
brzegu (wyliczają,c od zach. ku wschod.): Stu- Chyb, 429 mt.), Koniusza (szczyt 491 mt. i
pniea, Kopia, pot. Głęboki al. Cisowa ze znacz- Łysa góra, 460 mt.), Kormanico z ozybonicl\
niejszym dopływem Krzeczkową, od lew. brze- (501 mt, znak triang.), Brylińoo zo ::;truczYIl(
gu; Wiar (wchodzi od płd. z Falkenbergu (470 mt., znak triang.), Cisowa z Urunową,
w pow. dobromilskim i płynie na płn.-wschód górą, (509 mt., najwyższy HZOZyt vr powieoio),
przez Sierakośce, Niżankowice i Wielunice, aSpławą, (508 mt.) i Paporteók!\ (47t.i rut.),
od Drozdowic w kierunku półn. przez Cyków, . Krzeczkowa z górą, Kamieilką, (506mt.) i Na-

Prz
Prz
161
mułow (423 mt.). Z innych wyniosłości pra- ł1: 1 młyn parowy (w Przemyślu), 1 wodny
wego brzegu Sanu spotykamy: Wróblik (417 amerykański (w Niżankowicach), ]3 wodny(}b,
mt.) na granicy Bachowa i Cbyrzyny; Kupień- 4 wiatraki, 8 gorzelni, tartaków (w 1887 r.)
ski las (ze szczytem 430 mt.); Popielowa góra było 3 parowych, 1 wodny. W Olszanach jest
(365 mt.) w Olszanach; Pod :Mazurami (408 huta szkła; w Krasiczynie browar; w Kruhlu
mt.) w Nahurczanach; Lipnik (400 mt.) i Grochowcach huty wapna; w Nebrybce ce-
w Kruhlu Wielkim; Zniesienie (356 mt.) gielnia pospolita; Medyka dostarcza pomniej-
w Przemyślu. Część bliższa Wiaru opada ni. szych wyrobów tkackich. Drogi kolejowe
żej 300 mt. W schodnia część powiatu na pra- przerzynają, wschodnią, część powiatu. Kolej
wym brzegu Wiaru i Sanu jest pagórkowata Karola Ludwika wchodzi tu od wschodu z Lac-
na południu. Wznoszą, się tu: :Magiera (320 kiej Woli, a idzie na zachód przez Szechynię,
mt.) w Hruszatycach; Gliniska (323 mt.) :Medykę (stacya), Hurko, Hureczko, Krówni-
w Gdeszycach; Zawaliny (307 mt.) w Borszo- ki, Przekopanę i Wilczę do Przemyśla (sta-
wicach; Kamienica (293 mt.) w Paókowicach; cya), tu skręca przez San na płn.-zach., a po-
Liskowiec (313 rot.) w Stroniowicach; Du- tern na płn.-wsch. i idzie przez Buszkowice,
briwczyna (293 mt.) w Popowicach; Dubnów Buszkowiczki, Żurawicę (sta.cya), Bolestra-
(317 mt.) w Nowosiółkach. Obszar opada ku szyce, Wyszatyce, Walawę, a potem na płn.
północy i przechodzi w nadsańską, nizinę, nie- do Dusowiec i opuszcza powiat, wchodzą,c do
dochodzącą, 200 rot. Ozęść powiatu płn.-zach., Sośnicy w pow. jarosławskim. Kolej galicyj-
na lew. brzegu Sanu, jest pagórkowata na za- sko -węgierska wychodzi z Przemyśla na. płd.
chodzie. Wznoszą, się tu: Nieuadowa (443 mt.) trzymając się lew. brzegn Wiaru, a idzie przez
we wsi tej nazwy; Kijów (335 mt.) w Krzyw- Bakończyce, Sielec, Nehrybkę, Hermanowice
czy; Czarna góra (348 mt.) na granicy Krasi- (stacya), Malkowice, Niżankowice (stacya),
czyna i Korytnik; Karczmarowa (412 mt.) tu przp,rzuca się napraw. brzegu Wiaru i idzie
w Wapowcach; Nadgrodzenie (389 rot.) w Uj- doliną, między Wiarem a Wyrwą" a w Bor-
kowicach. Część wschodnia tego obszaru, bliż- sZ\Jzowicach między Wyrwą, a dopływem Will.-
sza Sanu, opada poniżej 220 rot., a miejscami ru Rybiska i wchodzi do Przedzielnicy (pow.
poniżcj 200 mt. Roli ornej zawiera powiat dobromilski). Z Przemyśla wybiega na wschód
104,179 mr., ogrodów 3,510, łąk 9,401, past. gościniec wiodą,cy do Lwowa, na płn. do Ra-
wisk 13,692, lasów 41,439, stawów i mocza- dymna, na płd. do Dobromila, na płd.-zach.
rów 46, innych gruntów 7,632 rur. W 1880 r. przez Birczę do Sanoka, na zach. przez Dubiec-
było 13,609 koni, 29,835 sztuk bydła rogate- ko do Dynowa. Powiat przemyski tworzy
go, 2,289 owiec, 6,342 świń, 1,461 uli pszczół wraz z pow. dobromilskim jeden okrąg szkol-
Ludność w 1880 r. wynosiła 89,734 (z woj- ny, Szkół jest 49 w powiecie, a mianowioie:
skiem). Na 1 klm. kwadr. wypadało 99 mk. 2 wydziałowe męzka i zeńska, obie w P., jedna
Pod wzgldem wyznania było: 24,207 rz.-kat., 4-klas. zeń ska w P., 5 dwuklas., 3d jednoklas"
54,190 gr. kat., 11,207 izrael., 130 innych 5 filialnych. Są,dów powiatowych jest 2 w po-
wyznań. Języka polskiego używało w domu wiecie: w P. i Niżankowicach. Dawniejszy
39,328, ruskiego 48,727, niemieckiego 1.230. obwód przemyski obejmował 58 mil kwadr.,
Umiejących czytać i pisać było 13,351 (8,080 a na tej przestrzeni było 5 miast, 12 mia8te-
męz., 5,271 kob.); 2,767 umiejących tylko czek i 372 wsi. Graniczył on na płn. z króle-
czytać (1,463 męż., 1,304 kob.); 73,616 nie- stwem polskiem i z obwodem żółkiewskim, na
umieją,cych ani czytaó ani pisać (35,128 męż., wschód z obw. lwowskim, na płd. z obw. sam-
38,488 kob.). Slepych na oba oczy 37 męż., borskim i sanockim, na zach. z obw. rze8ZOW-
37 kob.; głuchoniemych 45 męż., 30 kob.; skim, Z obwodu tego pow8tały dzisiej8ze po-
obłą,kanych 6 męż., 62 kob.; umysłowo niedo- wiaty: przemyski, mościski, jaworow8ki i ja-
łężnych 24 męż., 14 kob. Według sposobu i rosławski. Bibliografia: Kriebel "Topogr., IIta-
źródła zarobkowania na 100 mieskań.: 68'16 tyst. i histor. wiadomości o cyrkule przemy-
zajmowało się rolnictwem, leśnictwem i ży- skim" (Gazeta Lwowska 1812, Dodatek do
ło z roli; 7'98 przemysłem; 4'41 handlem; Nr. 81); Szałowski "Przydatek do opisu cyr-
2'20 przy środkach komuuikacyjnych lą,do- kułu przemyskiego" (Gazeta. Lwowska 1812,
wych i wodnych; 6'01 urzędników, wojsko- Dod. do Nru 103); "Der PrzemY810r Kreis in
wych, emerytów, duchownych, nauczycieli; Galizien" (w V aterlaendischc lllaetter, 1811,
0'56 adwokatów, notaryuszów, architektów, Nr. 102); "Beitrage zur Keuutni!\s dei! Prze-
inżynierów, geometrów prywat., artystów, mysler Kreises" (ib., 1812, Nr. (5); "Grado-
literatów, lekarzy, słuzby zdrowia; 3'31 wla- bicia w obw. przemyskim od 1821 do 1859"
ścicieli domów i rentierów; 7'37 % robotni- (Gaz. Lwow. 1861, Nr. 9); "t;tatystyka obw.
ków ze zmiennnem zajęciem, służby docho- przem." (Rozmaitośoi, 1835, str. 213); "O sali-
dzą,cej i ludności niewiadomego zatrudnienia. Dach w dawnym obw. }lnem." (Jahrbuch der
Z zakładów przemysłowych w 1884 r. istnia- ,k. k. geolog. Reichsanst!\lt, t. 26, str. 171).

168
Prz
Przemyska ziemia wchodziła w skład wojew.
ruskiego. Przeważną jej część zajmowała eko-
nomia samborska, należąca do dóbr stołowych
królewskich a obejmująca 3 miasta, 7 żup i
127 wsi. Z dóbr koronnych nalezały tu sta-
rostwa: Drohobycz z 1 miastem i 20 wsiami;
Leżajsk z 1 miastem i 23 wsiami; Mościska;
Przemyśl z 1 miastem i 12 wsiami; Sądowa
Wisznia; Stryj z 1 miastem i 20 wsiami; dzier-
żawy: Dołhe z 6 wsiami; Laszki z 3 wsiami;
Lisiatycze; Terszów i 76 wójtostwo Ziemia
przemyska przechodziła te same koleje co i
Przemyśl. Zaludniła ją przewaznie koloniza.
cya polska, która zagospodarowała puste ob-
szary. Rozsiadły się tu głównie dwie gałęzie
jednej wielkiej polskiej rodziny: Tarnowscy i
Melsztyńscy. J aśko z Tarnowa, wyniesiony
do godności generalnego starosty Rusi, otrzy-
mał od Władysława Jagiełły dwa klucze;
przeworski i jarosławski; brat zaś jego Spytek
z Melsztyna klucz samborski. Nadto zagnie-
ździły się już wcześnie w ziemi przemyskiej ro-
dziny Kmitów i Tarłów. Zaklice czyli Tarle
ze Szczekarzewic dostał się bowiem od Wła-
dysławaJagiełły Stryj; Piotr Kmita zaś otrzy-
mał Dubiecko. Herbem ziemi był orzeł dwu-
głowy; Długosz wyliczając ziemie, które znaj.
dowały się na polu bitwy pod Grunwaldem i
Tannenbergiem w r. 1410, opisał już chorągiew
ziemi przemyskiej jako mieszczącą herb taki.
Przemyskie starostwo obejmowało miasto P.
z przedmieściami; folw. Bakończyce i wsie:
Pikulice, Nehrybka, Krówniki, Zasanie, Ciso-
wa, mczko Niżankowice (al. Krasnopol) z wój-
tostwem, fol w. Dziewieńczyce, wsie J aksma-
nice, Siedliska, Popowice i Cykowa. Tę część
ststwa wraz z wsią Wyszatyce sprzedano w r.
1778 Ignacemu hr. Cetnerowi za 274,150 złr.,
a dopiero w r. 1787 odkupiono P. i ekscyndo-
wano. Drugą część ststwa, obejmującą wsie:
Bandrów, Berehy, Hujsko, Liskowate, Kat y-
nę, Łodynę, Łopusznicę, Nanowę, Polanę,
Smerecznę, Sopotnik, Stebnik, Tarnawę i Wo-
licę przydzielono do dóbr dobromilskich. Naj-
dawniejszym starostą był, o ile dotąd wiado-
mo, Benko de Kuchar, wymieniony w doku-
mentach z r. 1375 (A. G. Z., t. II, str. 8; t.
VII, str. 14 i t. IX, str. 1). Po nim następo-
wali: Merbota w r. 1376 i 1377; Predborius
de Koniecpole 1443 do 1463; Nicolaus de Ko-
niecpole 1464; Jakub Koniecpolski 1464; Do-
beslaus de Zyrawica 1469-70; Raphael de
Jaroslau ,1476; Matthias de Bryn 1485; Nico-
laus de Zmigrod 1489; Stanislaus Kmita de
Wiśnicz 1493-1510; Andreas Czurilo de Sta-
janowice 1512; Petrus Kmita de Wiśnicz
1517-52; Spytek Jordan z Zakliczyna 1553
-1666; Krasicki Aleksy z Sieci na i Grocho-
wiec 1569; Jan Herburt z Fulsztyna 1570;
Drohojowski Tomasz 1595-1605; Jan Miko-
Prz
łaj z Zurowa Daniło 1631-48; :Madaliński
Marcin 1659; ks. Michał Korybut Wiśnio.
wiecki 1659; Michał Kazimierz Radziwiłł
ks. na Ołyce i Nieświeźu 1661-1676; Michał
Kazimierz Radziwiłł, koniuszy w. ks. litaw.,
1729; Stanisław Poniatowski, kasztelan kra-
kowski, 1152-62; Stanisław August Ponia-
towski, późniejszy król, od 1763. Ostatnim
starostą był Franciszek Ksawery Branicki,
łowczy koronny, do r. 1773 (spis powyższy,
daleki jeszcze od zupełności, podaliśmy głó-
wnie na podstawie Akt grodzkich i ziemskich
we Lwowie). Ludwik Dziedzicki.
PrzemyślI.) wś, pow. międzychodzki, o 6
klm. na płd. od Sierakowa, par. Chrzypsko,
poczta w Sierakowie (Zirke), st. dr. żel. o 23
klm. w Wronkach; ma 7 dm., 72 mk. (51 kat.,
21 prot.). Około 1793 r. należała do Bniń-
skich. 2.) P., fol. do Nieczajnej, pow, obor-
nicki, o 9 1 / 2 klm. na płd.-zachód od Obornik;
par. Obiezierze, okr. domin. Nieczajna, poczta
w Obornikach, st, dr. zel. o 6 1 / 2 klm. w Ro-
kitnicy. E. Cal.
Przemyślanka, zaśc., pow. trocki, w 1 okr.
pol., gm. Jewie, okr. wiejski Strejpuny, o 3
w. od gminy a 19 w. od Trok, ma 1 dm., 4
mk. kat. (w 1864 r. 3 dusze rewiz.); należy
do dóbr Owsianiszki, Fiorentinich.
Przem)'ślany, miasto powiat, w Galicyi
wschodniej, nad rz. Lipą, Gniłą al. Przemy.
ślańską" przy gościńcu lwowsko .brzeżańskim,
odI. 47 klm. od Lwowa. Granice: wschodnia
Borszów, polud. Kołków i Meryszczów, za
chod. Czupernosów, póln. Krosienko i Lipowce
z Majdanem. Okolica górzysta i lesista, globa
glinkowata, więcej pod las i na pastwiska. sto-
sowna niż jako pole orMo Obszar d W<>l'. 1160,
włośc. 1235 ml'. W 1857 r. 3167 mk.; 1870
r. 2922, 1880 r. w gminie 3654, na obszarze
dwor. 180 mk. Obydwie parafie w miejscu;
rz.-kat. założyła Anna de Polanowice Krzel-
czycka Mroźkowa w 1642 r. Kościół obecny
murowo wystawiony razem z klasztorem ks.
dominikanów obserwantów, kongregacyi św.
Lud wika Bertranda 1765 r. preez Elżbietę Wi-
ktoryą Potockę, wdowę po Andrzeju Potoc-
kim, woj. bracławskim. Poświęcony 1780 r.
p. w. św. Piotra i Pawła.. W mijscu parafian
rz.-kat. 875; do par. (w dekan. Swirż) należy
16 miejscowuści: Biłka (42), Borszów (47),
Brykoń (11), Brzuchowice (149), Czuperno-
sów (112), Kostyniów (6), Krosienko (299),
Ładańce (25), Meryszczów (32), Pletenice
(93), Pniatyń (94), Siworogi (103), Uniów
(31), Uszkowice (94), Wołków (60), Wypy-
ski 19); ogólna liczba 2110 katol., 44 protest.,
1941 jzrael. W Uszko wicach stoi kaplica gro,
bowa rodziny Pierzchała. Gr.-kat. par. (dek.
Bóbrka) obejmuje w P. 806, w filii Krosienko
712, razem 1518 gr.-kat. Jest tu szkoła cztero-

Prz
Prz
169
klasowa etat, męzka, kasa pożycz. gm. z kapit. Tuż naprzeciw grobli widać po drugiej stro-
2456 złr. P. są, siedzib,,: starostwa, sądu pow., nie jeziora, po lewej ręce, wiei! Borszczów"
rady pow., mają, st. pocz. i tel. w miejscu. (Liske, Cudzoz. w Polsce, str. 263). W in-
W 1857 r. J. Lubieniecki założył tu szkołę wentarzu r; r. 1698 (rkp. Osso1., Nr. 2122, str.
pszczelniczą. Kuropatnicki w "Geografiii Ga- 90- 98) czytamy: "Zamek: W wale starym,
licyi z 1786 r." pisze o P.: "Miasto klasztorem osypanym, parkany wkoło stare, słabe i nie-
i kościołem obserwantów dominikanów za- spehuło do bramy zamkowej. Most z drzewa
szczycone". Była to uboga osada, zapewne z poręczami. Wrota dwoiste, proste. Nad bra-
w XVII w. dopiero zamieniona na miasteczko. mą budynek, do którego schody pod daszkiem
Otoczona dokoła zamkami obronnymi w Du- gontowym. Z sionki drzwi do izby na żela-
najowie, Pomorzanach, Brzeżan3ch i całą, sie- znych zawiasach; z izby do alkierza, Okien
cią, podolskich zamków, wciśnięta między le- w izbie 3, czwarte w alkierzu, w okuciu pro-
I'\iste wzgórza, nie stanowiła nawet obrounego stem, w cynę oprawne, z kwaterami. Dach
schroniska okolicznej ludności. Wystawiona gontami pobity. Na dole budynek murowany
na częste najazdy tatarskie śród ubogiej i ni- nowo, pod dachem gontowym. Izba wielka,
szczonej często okolicy, nie mogła się rozwi- do niej drzwi stolarskicj roboty na zawiasach
nąć pomyślnie. Obecnie P. należą do klucza wycinanych i hakach żelaznych, zewnątrz za-
Kurowice, będącego własnością, Alfreda hr. szczepka żelazna. Z izby drzwi do mniejszej
Potockiego. Z zakładów przemysłowych ist- sionki, z sionki drzwi do skarbcu; z tejże sion-
nieje tu tylko młyn wodny. Co do zajęć lu- ki drzwi na. podwórze. Piec w izbie wielkiej
dności, to w 1885 r. mieszkali tu: zegarmistrz biały, nowy, kominy murowane. Okien w iz-
1, bednarzy 2, rymarz 1, szewców 13, kuśnie- cie wielkiej 4, w sionce nade drzwiami jedno,
rzy 2, krawców 19, balwierzy 2, piekarzy 7, w skarbcu jedno, wszystkie nowe, w cynę
rzeźników 12, wędliniarzy 5, piwowar 1, go. oprawne. W kącie zamkowego podwórza, przy
rzelnik l, fabryka wody sodowej 1, aptekarz furcie ku fvl warkowi baszta w ziemi murowa-
1, kominiarz l, kowali 3, muzykant l,liwe- na; do niej drzwi jedne na górze, drugie na
rant szutru 1, handlarzy jajami 6, handlarzy dole dobre, na żelaznych zawiasach z wrzecią,-
żelazem 3, handlarzy przędziwem 4, handla- dzami do zamykania. Nad tą basztą, spiżarnia
rzy zbożem 18, drobnych handlarzy 25, kra- z chrustu pleciona, gliną lepiona, pod słomą,
marzy 26, handlarzy mąką, 8, sprzedających drzwi na biegunach drewnianych, z wrzecią,-
naftę 4, handlarzy końmi 5, handlarz produ- dzem żelaznym do zamykania. Z podwórza
ktami l, dzierżawca propinacyi l, kupców bła- tegoż na dół furta prosta, zamczysta, z niej
watnych 4, kupiec korzeuny l, skupujących mostek nowy, drewniany, z poręczami, do staj-
szmaty 4, handlarzy wiktuałami 6, spekulan- ni. Stajnia z drzewa, nowa, pod słomą, wrota
tów 11, utrzymują,cych domy zajezdne 5, ka- z zaSUWAm drewnianym, żłoby wkoło z tar-
wiarz 1, szynkarzy 18. 'Ił aktach grodzkich cic. Miasto w wale starym parkanem opasane,
i ziemskich, wydanych we Lwowie, czytamy Bram dwie, trzecia furta. Brama jedna mu-
o Przemyślanach: We Lwowie 27 czerwca rowana była spustoszona, bez dachu, ale się
1596 r. Trybunał lubelski pozwala Sebastya- teraz reparuje; druga drewniana od Brzeżan,
nowi Kuropatnickiemu zająć P., własność Je- pod gontami, dobra. Folwark za zamkiem nad
rzego Ulanieckiego z powodu nieoddania 2 stawem miejskim; do folwarku wrota nowe
włościan tamże zbiegłych (t. X, str. 177, zamczyste, z deszczek, Budynek nowy, z gli-
nstp. 2752). Dnia 3 marca 1609 r. Piotr Po- ny lepiony, trzcina, poszyty. Przy drzwiach
lanowski i Adam Bałaban, dziedzice P., przy- do budynku mostek drewniany, drzwi nowe,
zwalaj a, monasterowi uniejowskiemu usypać bieguny drewniane, na żelaznych hakach.
staw na gruncie młynowieckim, przypieraja,- W tym budynku drzwi do izby stolarskiej
cym do Przemyślan (t. X, str. 197, ust. 3110). roboty, nowe, na zawiasach i hakach żela-
Werdum, podróżując po Polsce w 1671 r., tak znych. Szafa przy drzwiach prosta. Komin
opisuje P.: ..Miasto P. należy do chorążego przy piecu murowany, piec z kafli starych,
kor. Sieniawskiego; jest ono otoczone wałami powała nowa, okien dwa w cynę oprawne.
z ziemi, a na nich znajdują się ściany z balów Z izby drzwi do komory proste, na zawiasach
jako balustrady. W obrębie miasta znajduje prostych żelaznych. W komorze okno w cynę
się papiezki i ruski kościół,po za miastem zaś oprawne. Z izby drzwi do komory proste, na
ku płn. klasztor reformowanych dominikanów, zawiasach prostych żelaznych. W komorze
założony przez matkę chorążego koronnego. okno w cynę oprawne. W piekarni okien 2,
Klasztor ten jest jakoby szaniec obwarowany w drzewo oprawnych. Piec czarny. Z pie-
wałami i fosą" Zakonnicy nie jadają, nigdy karni takież drzwi do komory, tam okno je-
mięsa i nie podróżują, ani konno, ani wozem, dno w drzewo oprawne. !tem w sieniach ko-
lecz tylko pieszo. Miasto zniszczyli i spalili min od fundamentu wymurowauy, nad dachem
z gruntu Tatarzy w czasie oblężenia Podha.jec. wywiedziony. Z sieni drwi drewniane, pro-

110
prz
prz
8te, na ył, mostek ze drzwi drewniany, Przed kiej naprawy i zamkowej roboty powinien
budynkiem na podwórzu karmnik z drzewa kazdego tygodnia robić, co mu rozkaż po
blldowany. Z podwórza wrota z tarcic na. za.- dniu jednym, wieprzów wedłus prawa napi-
gumienie. Gumno z podwórza, Wrota do gll- san ego powinien ukarmić na rok 3 i dobrze
mna dwoiste, samo zaś gumno we wszystkiem ukarmionych oddać do zamku. Z trzech 8ie.no-
porządne. Przy wrotach szpichlerz z chrustu żęci rocznego czynszu dawać powinien zł. 14.
pleciony, pod słomą, stary, na podłodze dre- Stawy S8; dwa: pod miastem przynoszący rooz.
wnianej, z przegrodami dylowanemi. W gu- nie 266 złp. 80 gr. i staw zalipski przynoszą-
mnie 8todoła nowo dylowana, wrot 4. W tym- cy733 zł. 10 gr. Pasieki dwie o 70 pniach".
że gumnie pszczelnik do schowania pszczół na W r. 1857 założył był Julian Lubieniecki przy
zimę, z chrustu pleciony, słomą nakryty i swojej pasiece w Przemyślanach szkołę pa-
z boków zagajony. Podle gumna obora i 8ta- sieczników. Była to jedyna nie tylko w Ga-
dnica. Ogrody i pastewnik wkoło dobrymi licyi, ale w całej monarchii austryackiej (ob.
płotami ogrodzone. Amunic.va: działo funtowe Przyjaciel domowy z r. 1858, :Nr. 1 i 11; ob.
żelazne na lawecie okowanej, koła niekowane. też: Bąkowski, "Mięczaki z okolicy Bóbrki i
Hakownic krzosowych 5. Prochu baryła je- Przemyślan", Sprawozd. Komisyi flzyogr., t.
dna; kul muszkietowych ołowianych baryła XIII, 1879, str. 130). (Część historyczną do-
jednaj kul żelaznych do harmaty 131; glutów dał Ludwik D.ziedzicki).
żelaznych 27; łyżka żelazna. do lania kul je- Przemyślański powiat leży w środku Galicyi
dna; form na kule do hakownic 2; kartaczy i graniczy na wschód 'ł' pow. złoczowskim i
zaprawnych 13; blach z kartaczy próżnych 14. brzeżańskim, na południe z rohatyńskim, na
Dalej opisane jeat stado, obora, drób fol warcz- zachód z bobreckim i lwowskim, na. północ
nz, a następnie wymienione powinnoBci miesz- z pow. Kamionka Strumiłowa; obejmuje 9,37
czan: każdy mie8zczanin powinien odrobić 180- miriam. kwadr. al. 16'63 mil kw., ma 61,991
tem zażenki, obżenki, tłok trzy, kosić dzień mk. w 72 osadach i 68 gminach kataetr. Dzieli
jeden i co skoszą zgromadzić powinni w ko- się na dwa okręgi sądowe: Gliniany i Przemy.
piec, a sielanie w stóg. Z pola powinni wozić ślany, z których pierwszy liczy 20,408, dru-
do gumna dwa dni ci, co mają sprzężaj, a piesi gi 35,583 mk. W 1883 r. obejmował ten po-
w stertę kłaść powinni i na wozy nakładać. wiat 69 gmin administr., 64 obszarów dwor.j
Czyn8zu na św. Marcin dają z domów rynko- na 1 klm. wypadało 67 mk., na 1 gminę 850,
wyoh po gr. 15, z zatylnych chałupek wało- na 1 obszar dwor. 51 mIt: Wedle wyznania
wych i co na Woli po gr. 10, z ogrodów osia- było: rz.-kat.14,740, gr.-kat.38,289, izrael.
dłych po gr, 15, z pustych zaś po jednemu 7,742, innych wyznań 1,220. :Na 1000 mk.
złotemu, z 6wierci osiadłej płacą po zł. 2. Po- wypada rz.-kat.237'77, gr.-kat. 617'65, izr.
wozowego każdy, ktokolwiek. konie lub woły 124'89, innych wyznań 19'69. Jako języka to-
ma, płacić powinien po złp. 4. Ci zaś, co sprzę- warzy ski ego uzywa języka: polskiego 13,041,
ża.ju nie mają a ćwierci sieją, płacić powinni ruskiego 45,031, niemieckiego 3,803, innyoh
po 2 złp.; jednak ci, co ani sprzężaju nie mają, 7, Umiejących czytać i pisaó mężczyzn 3,275,
ani ćwieroi nie sieją, nic dawać nie powinni, kobiet 1702, razem 4977; tylko czytaó męż.
ale i ci co powóz odbywają, podwodami, już 1,031, kob. 627, razem 1,900; ani czytać ani
powozowego płacić nie powinni. Rzeźnicy, pisać męż. 26,176, kob. 29,180, razem 55,356.
którzy bł-dło rzną, dawać powinni po kamie- :Na 1000 umie czytaó i pisać męż. 107'5, kob.
niu jednym łoju. Dziesięcinę pszczelną dają 54, tylko czytać męż. 338, kob. 19'9, ani ozy..
wszyscy ul dziesil\ty, świnnllj wieprz dwu I tać ani pisać męż.838'7, kob. 926'1; zajmu-
dziesty. :Na szarwark, do stawów, do napra- je się rolnictwem, leśnictwem i żyją z roli
wienia grobli, robienia upustu, chwytania 80'25%, przemysłem 6'65%, handlem 3'64%'
wody, naprawy dróg i mostów, a osobliwie na zajęci przy środkach komunikacyjnych lądo-
gwałt do stawów pod gardłem tak pociągli je- wych i wodnych 0'26%' urzędnioy państwa,
cha6 jako i piesi iść powinni nemine excepto8. kraju, powiatu, gmin, wojskowi czynni, służ-
:Mieszczan (wymienionych po nazwisku) było ba bezpieczeństwa publicznego, duchowni, na-
w rynku 31, na Zatyłkach 50; za wałem 6; uczyciele, zakłady publiczne, rodziny, domo-
wolan 13, kramarzy 3, rzeźników 3, Pop oj- wnicy i służba 2'25%, adwokaci, notaryusze,
ciec Iliasz, pod nim pola ćwierć jedna i ogród. architekci, inżynierowie, geometrzy prywatni,
Ten za prawem Jmci Dobrodzieja siedzi wol. artyści, literaci, lekarze, służba zdrowia, ro-
ny. Mielnik według wyraźnie opisanego pra- dziny, domownicy i służba 0'20%, właściciele
wa trzyma młynów dwa, jeden pod mia.stem, domów i rentierzy, ich rodziny, domownioy i
w którym kamieni dwa i stępy, drugi co na służba 0'26%, robotnicy ze zmiennem zaję-
stawie świrskim, w którym kamieni dwa, je- ciern, służbą dochodzącą i lu<!ność niewiado-
dnak, że teraz ten staw zerwany i ten młyn mego zatrudnienia 6'48%' Smiertelność od
naprawy potrzebuja.cy, ten mielnik do wszyst-! 1878 do 1885 r, (stosunek zmarłych lub nie-

Prz
Prz
171
żywo utodzonych do 1000 ludności): w 1878 2, Wypyski 2; w gm. Zadwórze 1. Gościńce
r. 34'6, w 1879 r. 31, w 1880 r. 37'2, w 1881 rZl\dowe przecinają, ten powiat w dwóch kie-
r. 39'2, w 1882 r. 42'0; średnia śmiertelność runkach: a) gościniec t. z. podolski al. lwow-
36'8; w 1885 r. 35'8 (wedle Rocznika statysty- sko-zaleszczycki w kierunku z. zachodu ku
ki Galicyi, wyd. przez biuro statystyczne pod wschodowi przez Unterwalden, Szopki, Kuro-
kierunkiem dra T. Rutowskiego, Lwów 1887), wice, Podhajczyki, Słowita; b) od tego go-
Szkół jest 49, a mianowicie: etatowe męzkie ścińca wychodzi w Podhajczykach drugi rZl:\do-
4-klas. w Przemyślanach, 2-klas. w Glinianach; wy, przecinają,c powiat z płn.-zachodu ku płd,-
l-klas,: Biała, Blotnia, Borszów, Chlebowice wschodowi przez Krosienko, P., Meryszczów
Swirskie, Ciemierzyńce, Dunajów, Dusanów, do Brzuchowic, tu się rozdziela, jedna odnoga
Hanaczów, Jaktorów, Janczyn, Kimirz l Ko- idzie na wschód przez Janczyn, Błotnię, Na-
szelice, Krosienko, Kurowice, Laszki Kró- rajów ku Brzeżanom i dalej przez Podhajce ku
lewskie, Lipowce, Ładańce, Podhajczyki, poło Manasterzyskom; druga. odnoga. przecina powiat
tew, Słowita, Swirz, Uszkowice l Wiśniowczyk, w prostym kierunku z półn. ku południowi,
Wyżniany, Zadwórze, Filialne: Baczów, Brzu- idą,c przez Firlejów, Rohatyu do Bursztyna.
chowice, Dobrzanica, Kostcniów, Meryszczów, Krajowa droga z dworc1 kolejowego w Za-
Nowosiółki, Ostalowice, Peczenija, Pletenice, dwórzu do Nowosiółek 1'880 klm. d\1ga i dwie
Podusów, Pohorylcc, Polo nice, Poluchów Wiel- drogi powiatowe: a) Przemyślany-S'Nierz, wy-
ki, Przegnojów, Rozworzany, Sołowa, Stani- chodzi z drogi rzą,dowej w Uszkowicach, pro-
mirz, Tuczne, Turkocin, U niów, Wolków, Ze- wadzi przez Uszkowice l Kimirz i Swierz ku
niów. Są, także szkoły niezorganizowane, przy Bóbrce, 14'385 klm. długa; b) Zadwórze-Gli-
których jednak są nauczyciele: Alfredówka, niany, od dworca kolejowego w Zad wórzu
Biłka Zharska, Czupernosów, Krzywice, Łaho- przez Bogdanówkę do Glinian 10'770 klm.
dów, Łonie, Majdan Lipow. i PIeników, oraz (dotąd dopiero 5'77 klm, ukończonych), Droga
3 ewangielickie: Dobrzanica, Unterwalden i komunalna Gliniany-Jaktorów, 8'700 klm. dłg.
Uszkowice. Z tych jest z językiem wykłado . Zakłady przemysłowe, oprócz wymienionych
wym polskim 9, niemiec. 3, reszta z ruskim. Ob- młynów, są, następują,ce: gorzebie w gminach:
szal' powiatu co do zużytkowania przedstawia: Niedzieliska i Sołowa, huta szklanna w Pleni-
47,846 ha 86 ar. roli, 11,828 ha 86 ar, łą,k, kowie, cegielnia, w Borszowie. Wedle spra-
2,127 ha 80 ar. ogrodów, 6,929 ha 26 ar. past- wozdania izby handlowo-przemysłowej w Bro-
wisk, 21,533 ha 78 ar, lasu, 62 ha 19 ar. je- dach z 1', 1886, było w powiecie w latach od
zior, moczarów i wód i 2,218 ha 86 ar. nie- 1881 do 1885: lakierników 2, aptekarzy 2,
użytków. Co do rodzaju kultury lasów zaj- piekarzy 7, balwierzy i chirurgów 5, budo-
mują,: wysokopienny liściasty 12,671'65 ha, wniczy 1, właścicieli browarów 3, farbiarz 1,
szpilkowy 789-13 ha, niskopienny 8,559'91 handlujący pijawkami 1, gorzelnik 1, posiada-
ha, nieużytki zdolne pod uprawę leBna, 170'69 czy gorzelni 9, handlarz gorzałką 1, szynka-
ha; gospodarstwo leśne urządzone obejmuje rzy gorzałką, i piwem 210, introligatorów 2,
9,520'70 ha, nieurzą,dzone 12,499'99 hektar. posiadacz młyna parowego 1, handlarzy jaja-
W 1880 r. było koni 10,863, bydła rogatego mi 8, handlarzy żelazem 5, bednarzy 5, han-
23,413, owiec 8,380, kóz 3, świń 7,719, uli dlarz beczkówkami 1, geometrów i inżynierów
pszczół 7,189; na 1 klm. kwadr. wypada koni 3, rybak i handlarl rybami 1, rzeźników i ma-
U'74, bydła 25'30, owiec 9'05, świń 8'34, sarz y 9, furman 1, garbarzy 3, handlarz przę-
uli pszczół 7'77; na 100 ludzi wypada: koni dziwem 1, oberżysta 1, spekulantów pieniędz-
17'52, bydła 37'77, owiec U'52, Bwiń 12'45, mi 3, handlarzy towarami mieszanymi 17, han-
uli pszczół U'13. Pod względem przemysło- dlarzy zbożem 38, szklarzy 4, właściciel huty
wym rozwinęła się w powiecie jedna gałęź szklannej 1, dzierżawców dóbr i spekulantów
tylko, młynarstwo: jest 1 młyn parowy w Za- 15, zbieraczy szmat 17, trudni!,\cych się han-
dwól'zu (Hipolita Bohdana), l wodny amery- dlem obnośnym 8, graizlerów 7, akuszerek 3,
kański (WłauYNłuwl1 Otrowkiogo) w Wy- kupców drzewa 2, podkuwaczy koni 4, ka-
źnianach i zwyozajno młyny wodno w gm.: wiarz 1, posiadaczy pieców wapiennych, gi-
Baczów, Biała, Błot,niu, !IoflIZÓW, llrykoil, psowyeh i cegielni 2, hamany 39, kotlarzy
Chlebowice Bwir8kio, Ciomiol'zYlwlI, \)uH:m()W, , !JOHil1dacz hamorni 1, kUBnierzy 2, handla-
Dworzyska, Gliniany po l; w gm. lLuMozów rzy towurami drobiazgowymi 10, białoskórnia
5; w gminach: Hanaczówka, Jalll\zyn, Kill1irz, I, hanulurzy Hkórami 14, handlarzy lnem 2,
Korzelice, Krosienko, Krzywico, Lip"WIJO, ł,IL' thktorów 4, malarzy 2, murarzy 8, handlarzy
dańce, Meryszczów, PIeników, Podullów po 1; mElIką, i krupami 7, mosiężnik 1, właścicieli
w gm. Pohorylce 3, Poluchów 2; w gm. Poł- młynów 55, dzierżawców młynów 54, młynarz
tew, przys. Prybeń ad Tuczne, w gm. l'l'zmny- 1, muzykantów 2, handlujących naftą 24,
ślany, Słowita, Sołowa po 1; w gm. wirz 3; handlarzy towarami norymberskimi 3, handla-
w gm. Tuczne 1; w gm. Uniów 2, Uszkowice rzy końmi 2, robiący pługi i koła l, pi8arz,

172
Prz
prywatny 1, dzierżawców propinacyi 73, ko-
miniarzy 2, rymarzy 2, handlarzy produktami
surowymi i zbożem 12, handlarzy sola, 5, my-
dlarz 1, szynkarz l, ślusarzy 2, kowali 14,
krawców 13, kupców towarami łokciowymi 5,
handlujących przyborami do pisania 2, sprze-
dający ksia,żki szkolne 1, 8zewców 23, powro-
źników 2, masarzy 12, handlujących kosami
3, wyrabiających wodę sodowa, 3, kupców ko-
rzennych 20, dystylator spirytusu 1, stolarzy
8, handlujący garnkami i naczyniem 1, tande-
ciarz 1, fabrykant sukna 1, handlarzy sukncm
2, zegarmistrz 1, handlarzy wiktuałami 3, han-
dlujących bydłem 18, handluja,cych smarowi-
dłem do wozów 5, kołodziei 6, praczka 1, han-
dlarzy i szynkarzy wina 12. Istnieje towarzy-
stwo zaliczkowe założone w 1872 r. Na mocy
statutu, ułożonego przez wydział powiatu, ist-
niało ono w pierwszych 3 latach pod opieka,
wydziału pow., który był zarazem wydziałem
stowarzyszenia. Rada powiat. wyposażyła to
stowarzyszenie kwota, 1,000 złr., która, w 10
ratach rocznych spłacać było obowia,znem.
Udziały członków wynosza, od 20 do 500 złr.;
naj niższa wkładka miesięczna na udział wy.
nosi 50 ct. Do głosowania uprawnieni są ci
członkowie, którzy wpłacili przynajmniej 20
złr. udziału. Rada zawiadowcza składa się
z 9-ciu członków; obecny prezes rady Roman
Wybranowski. Dyrekcya składa się z 3 człon-
ków (obecnie: Piotr Acht, Jan Rudnicki i
Ignacy Smutny). Stowarzyszenie to ma za..
stępstwo banku krajowego na okrąg sa,dowy
przemyślański. Towarzystwo kredytowe, sto-
warzyszenie zaregestrowane z nieograniczona,
poręką, mająca, na celu dostarczanie członkom
środków pieniężnych do prowadzenia handlu i
przemysłu za pomocą wspólnego kredytu,
składa się z samych izraelitów. Kasa handlo-
wa i przemysłowa stowarz. zareg-cl'\. z ograni-
czoną poręką; cel: dostarczanie członkom środ-
ków pieniężnych na niskie odsetki dla colÓw
gospodarstwa, handlu albo rwmioHła, skup
wekslów, wykupno należytości hypotecznych
na rzecz członków, albo p08rednictwo w za..
kupnie tychże i t. d.; tu należą równim Rami
izraelici. Zaregestrowaną jest też firma AlfJ'ed
Potocki, fabryka skór przemyślańska w Prze-
myślanach. Zakłady dobroczynne: fundusz
ubogich w Dunajowie, założony r. 1848 przez
1'1,.- kat. plebana Jana Rafacza, potwierdzony
przez rząd w 1858 r.; cel: wspieranie ubogich
z dunajowskiej parafii; majątek zakładowy
750 złr. w obligacyach indemnizacyjnych.
Zakład dla sierot u pp. bazylianek w Sławicie,
założony w r. 1620 przez ststę lwow. Stani-
sława Mniszka; majątek zakładowy w efektach
26,199 złr., w kapitałach lokowanych 1406
złr. i 101 mr. ziemi; dochód roczny 1377 złr.
11 ct a, W.j kierowniczką przełożona klaszto-
Prz
ru. Zakład dla chorych (na 20 łóżek) w kla-
sztorze siostr miłosierdzia w Nowosiółkach,
założony w 1819 r. przez Jana Strzembosza,
właściciela dóbr Olszanica; majątek zakła(lo-
wy: kapitały funduszowe 4250 dukatów i
5232 złr. i 15 mr. gruntu; dochód w 1886 r.
1846 złr. 50 ct. w. a.; rozchód 2605 złr. 43
ct. w. a.; kierowniczką przełożona klasztoru
z 4 siostrami. Kasy poiyczkowe gminne z ka-
pitałami: Baczów G8 złr., Borszów 1108 złr.
66 ct, Gliniany 4817 złr. 241/ ct.. Jaktorów
700 złr., Krosienko 292 złr. :3fi et., La.szki 599
złr. 12 ct., Przegnojów 1502 złr. 25 ct., Prze-
myślany 2456 złr. 20 1 / 3 ct., Wy.'.niany 2539
złr. 29 ct., Zamoście 2375 dr. 3[1 et., Zad ó-
rze 1449 złr. 79 et., RZQdowice 5!)!) złr., Ze-
niów 367złr. 26 ct. w. a. Północuym brze-
giem powiatu przechodzi droga żel. Karola
Ludwika, której stacya Zadwórze leży wobrę-
bie powiatu. B. R.
Przemyślany, grupa domów w Czortkowie
Starym, pow. czortkowski.
Przemysław 1.) al. PrzemYfJlów, kol., pow.
sochaczewski, gm. i par. ewang. Iłów, ma 68
mk. protest., 113 ml'. Wchodziła w skład dóbr
rządowych Iłów. Vi 1827 r. było 2 dm., 28
mk. 2.) P., nomenkI. dóbr Krynica, w pow.
sokołowskim.
Przemysław, niem. Printzlajj, Pd1lzłajf,
1242 .Primezłau(t, 1463 Prensłow (Kętrz. pisze
Prenzlaw) , wś włośc. na Nierzeji gdańskiej,
nad Wisłą Elbla,ską, 4 mile na wschód od
Gdańska, pow. gdański, st. p. Schoenbaum,
paraf. kat. ]<'uerstenwerder. Zawiera 10
gbustw i 25 zagr., 1839'49 mr.; w 1869 r. 36
dm., 384 mk., 14 kat., 360 ew., 10 menoni-
tów, W 14li3 r. HIH1.lona przez Krzyzaków. Po
raz pierwHzy napotykamy jc\ w dok. 1,1242 r.
pod mianlJlII l'rimlJzltmll. Około r. 1248 mieli
tu Kl'zy.'.auy z::ullek warowny, castrum Prens-
zlau (ob. <rwwh. d. Lantlkr. ])anzig v. llrand-
Htalltul', Htr. 22\)). Kś. Fr.
Przcmy",łłtw 1.) niem. Premsla.ff', wś w Po-
lIloranii, pow. Rugonwaldc, 12 klm. na północ
od mta LabeH; ma agenturę poczt. i 314 mk.
IJW3.ng'. (1877 1'.). 2.) P., dobra ryc., tamże,
Ht. kol. Glietzig; obejmują 553'35 ha roli orno
i ogr.; gorzelnia parowa, młyn i cegielnia.
PI'zemysław, pierwotna nazwa miasta
l'l'imkenau na Szla,sku pruskim.
Pnemysława, dok. 1285 Primislava, nie-
gdyś odnoga Wisły przy jej ujściu, ob. Kabał.
Przemysławice, przyległ. dóbr Kosmów,
w pow. hrubieszowskim.
Przemysławki, fol W., pow. szremski, w o-
kolicy J araezewa; okr. domin. Wojciechowo;
1 dm., 4 mk. Powstał w nowHzych czasach.
Przemysławów al. Przemysław, kol., pow.
koniński, gm. WładY8ławów, par. H.usocice,
odl. od Konina 24 w., ma 13 <.Im., 46 mk.

Prz
Prz
173
Przemysłów al. Przemysław, koL, pow. go-
styński, gm. i par. Czermno, ma 10 dm., 84
mk., 215 mr. Ludność uprawia. głównic uura-
ki cukrowe. W chodziła w skład dóbr Czcrmno.
Przemysłów 1.) zaśc., pow. wiłkomiorski,
gm. Rogowo, o 41 w. od Wiłkomierza. 2.) P.,
folw., tamże, gm, Subocze, o 51 w. od Wiłko-
mierza, 3.) P., zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
Siesiki, o 21 w. od Wiłkomierza.
Pnemysłów, rus. Peremysliw, wś, pow. so-
kalski, 19 klm. na płd.-zach. od Sohla, 6'4
klm. na płn. od sądu pow., urzęd. poczt., st.
kol. i tel. w Belzie. Na płn. lezy, Wyżłów, na
wschód Cebłów, na płd.-wschód Zużel, na płd.
Zabłoci e (przedmieście Bełza), na zach. Oser-
dów i Myców. WŚ leży w nizinie Bugu, a wo-
dy uchodza, do Sołokiji za pośrednictwem pot.
Ohrusny, powstającego. w płn. stronie wsi i
płynącego ku granicy Zużlów i Oebłowa. Za-
budowania wiej;;kie leżą w płn. stronie obsza-
ru. Na płn.-wschód od nich wznosi się "Zale-
sie" do 270 mt. (znak triang). Na płd.-wsch.
lezą, niwy "Ozetwertyny", na granicy płd.
karczma "Borek". Własn. więk. (Aleksandra
Hulimki) ma roli 01'. 266, łąk i ogr. 40, pastw.
10, lasu 166; wł. mn. roli 01'. 644, łąk i ogr.
82, past. 9 mr. W r. 1880 było 83 dm., 442
mk. w gminie, 6 dm., 50 mk. na obsz. dwor.;
52 rzym.-kat., 433 gr.-kat., 7 izrael.; 42 Po-
laków, 450 Rusinów. Par.rzym.-kat. w Beł.
zie, gr.-kat. w Oserdowie. We wsi jest cer-
kiew p. w. Narodzenia N. M. P. i szkoła nie-
zorganizowana. Lu. Dz.
Przemysłowo 1.) al. Przemysławowo, foL,
pow, wileński, w 2 akr. pol., gm. Giełwany,
okr. wiejski Giełwanki, o 62 w. od Wilna, 1
dm., 22 mk. katol.; własność Horoqeńskich.
2.) P., WŚ, pow. wiłkomicrsl,i, gm. Zmnjdki,
o 27 w. od Wiłkomierza.
Przemystka, folw., pow. nieHzawHki, gm. i
par. Radziejów, odl. 2S w. olI Nimizawy, 111:\
59 mk. W 1885 r. ful w. lnn 1'11111. 1111'. ::0;-,:
gr. Ol'. i agr. mr_ I;!I, 1:11\ 1111'. 8, uieui. 1111'.
8; Lud. mur. 12,
I'rzl'niczniki, wti, pow. kaniowHki, oh.
Psrillliorllilri.
I'rtlmiuniki, wti, pow. lłUIll1LI\ki, odl. o
5'62 klm. od st, })()(JII. i 1111. w Tytimicuicy.
Granico: w8chód N UdOI'Ol,tllL, phI. Cl.al'UOłOlCC,
zach. Ohomiakówka, płn. 'l'YHlJlioniua i P.1I10-
nia. W 1857 r. 956mk., w ISSO VI' gm. 1045,
na obsz. d wor. 29; rzym.-kat. 1 :W, pal'. Ty-
śmienica, gr.-kat, 988, cerkiew drow uiana fi-
lialna p. w. św. Grzegorza, par. N:llloroina.
Obszar dwor. 1119 mr. (654, mI'. lasu), obszar
gm. 1409 mI'. Właśc. pos. dwoI'. K:troliua
z ksia,żąt J abłonQwskich hr. Husarzowska.
Przeniczyska, przyległ. wsi OiQcinu., w pow.
żywieckim.
Przenosiny, folw. dóbr Krasław, w pow.
dyneuurskim (ob. t. IV, 616).
PrzenoHzłł, WH, pow. limanowski, wznies.
3\)5 mt.. n. p. m., II ródeł Stradomki, przy
dl'OtlZO l. WicrzLauowy do Skrzydlny (0.7
klm.). Od płn.-7.achodll za!!laniają, ją, stoki le-
sist.) Cllccllcnia (8:JG m 1.), ku płn.-wschodowi
ku Gruszowowi, podnosi się teren na 419 mt,
a na płd. ku Woli Skrzydliilskiej na 512 mt.
WŚ graniczy na zachód z Wierzuanową a na
wschód ze Skrzydlną. Ma ona 50 dm. i 329
mk.; 309 rzym.-ht. i 20 izrael. Kasa pożycz-
kowa gminna rozporządza kapitałem 126 zł.
w. a. Obszar więk. pos. (Zygm.Pruszyński)
wynosi 117 mI'. roli, 7 mI'. łąk, 28 mr. pastw.
i 92 mr. lasu; pos. mn. 217 mr. roli. 63 mI'.
łąk, 69 mr. pastw. i 44 mr. lasu. Wieś tę wy.
mierlia dwa razy Długosz (L. B., II, 130 i III.
275). Według pierwszej zapiski należała do
Jana Marka, Jerzego i Ratolda h. Szarzya.
Z obszaru szlacheckiego dawano dziesięciny
proboszczowi w Skrzydlny a kmiecie, zagro-
dnicy i karczma benedyktynom w Sieciecho-
wie; według drugiej nie było tam obszaru szla-
checkiego. Mac.
Przeoczki, wś, pow. poniewieski, w 1 okr.
pol., o 18 w. od Poniewieża.
Przeorsk, wś i dwa fol w., pow. tomaszow-
ski, gm. Majdan Górno, par. wschod. obrz,
Przeorsk, rzym.-kat. Chodywańce, od!. 1 milę
od Tomaszowa, leży przy granicy galicyjskiej,
ma 68 dm., 482 mk. (157 rzym.-kat.). W 1827
r. było 65 dm., 319 mk. We wsi cerkiew dre-
wniana, dawna filia pal'. Korhynie, niewiado-
mej erekcyi, szkoła początkowa ogólna, 4 tka-
czy, 2 kołodziejów, młyn, pokłady kamienia
wapienncgo i gipsu. Fol. P. lit. A. w 1872 r.
rozl. mI'. 1f>21: gr. 01'. i ogr. mI'. 434, łą,k mr.
112, pastw. mł'. 145, lasu mr. 675, zarośli mr.
1411, nieui. mI'. 7; bud. z drzewa 10; las urzą,-
I!lllJllY w kolei 60-letniej. W r. 1879 z prze.
Hlncni powyższej z zarośli odprzedano mr. 93.
W ś P. lit. A., os. 40, z gr. mI'. 596. Fol. P.
lit. ll. z awalsem Przewłoka rozl. w 1884 r.
mr. 1047: gr. 01'. i Ogl'. mr.465, łąk mr.58,
pastw. mr. 187, lasu mr. 270, w odpadkach
mI'. 11, nieuż. mI'. 5, przestrzeń sporna mr 51;
bud. z drzewa 13; las nieurzą,dzony.
Przepadek al. Przypadek, młyn w Pozna-
niu, na Wierzbaku, przy bramie młyńskiej,
należał do pp. dominikanek poznańskich.
Przepadlisko, bagno w Plemiętach, pow.
grudziądzki. Lud miejscowy opowiada, że sta-
ła tu dawniej karczma, w której znieważono
księdza zawezwanego umyślnie jakoby do cho-
rcgo. Na ukaranie bezbożnych karczma się
zapadła i w tem miejscu utworzyła się nie-
zgłębiona przepaść.
Irzepadłe al. Przepadły, Przepadla, p/'zY-
padłe, młyn na Nerze, pow. pleszewski, o 3 1 / a

174
Prz
klm. na wschód-południe od Pleszewa, pod
Brzeziem; par. i okr. domin. Lenartowice, pocz-
ta w Plesze wie.
Przepalkowo 1.) niem. Zempelkowo, dok.
1496 r, Przethpelcowo, później Przedpełkowo,
Przedpałkowo, dobra ryc.) pow. złotowski, par.
kat. Wałdowo pół mili odl., st. p. Sępólno 9
klm. odI., st. kol. Lipka 27 klm. odl., 271'24 ha
roli orno i ogr., 70'28 ła.,k, 18'89 pastw., 51'39
lasu, okolo 6'5 nieuż., 0'31 wody, razem
418'61; czysty dochód z gruntu 2370 mrk; ce-
gielnia. P. leży nad Sępolna.,; zta.,d pochodzi
dzisiejsza niemiecka nazwa. W 1496 r. posia.
dał te dobra Szla.,g de Radzice h. Nałęcz,
1'.1700 Wałdowscy, którzy tu sprowadzili lu.
teranów. W r. 1744 mieszkali tu sami lutera-
nie, z wyjątkiem 4 posiedzicieli i 1 ogrodn.
W r. 1805 dzierżył te dobra v. Heyden, do
którego należała też Skarpa, Kamienica i część
Kloni. Potem był dziedzicem Dominik Radzie-
cki, 1858 Gustaw Tepper v. Ferguson (ob.
Gesch. d. Kl'. Fla.tow v. Schmitt, str. 295).
Jeszcze r. 1780 błąkał się w tutejszej okolicy
niedżwiedź. W r. 1653 pobierał ztąd prob.
tempore messis unam sexagenam siliginis (ob.
Wizyt. Trebnica, str. 145). 2.) P., wś, tam-
e, obejmuje 1582'47 magd. mr. i ma szkołę
ewang. Obie miejscowości razem w 1868 r.
miały 73 bud., 24 dm., 225 mk., 73 kat., 152
ew. W wizytacyi Jezierskiego z r. 16\:)5 czy-
tamy, że dawało mesznego od 10 włók 20 kor
cy (alias rzeszetniki) żyta i tyleż owsa miary
kaliskiej (str. 110). KB. Fr.
Przępaść, wś i młyn, pow. opatowski, gm.
i par. Cmielów. OdI. od Opatowa 14 w., ma
17 dm., 136 mk., 27 mr. ziemi dwors., 219
włośc. W 1827 r. był 12 dm., 77 mk. Wcho-
dziła w skład dóbr Cmielów. Według reg.
pob. pow. sandomierskiego  r. 1578 wś Prze-
paszcz, w par. Sczmielów (Cmielów), własność
ks. Ostrogskiego, miała 5 osad, 2ł;2 łan., 1
zagr. z rolą, (Pawiński, Małop., 188).
Przepaść, folw., pow. poznański, o 7 klm.
na płn. odPoznania, pod Piątkowem, par. Choj-
nica. Około 1845 r. było tu 4 dm. i 32 mk.
(26 kat., 6 prot.). Należał do Binkowskich
przy schyłku zeszłego wieku; nowsze spisy u-
rzędowe nie wykazują go pod ta., nazwą.
PrzepaślJiska, las na obszarze Płazowa,
w pow. oieszanowskim. Na wsch. krawędzi
jego wznosi się punkt jeden do 324 mt. (znak
triang).
Przependowo, ob. Przebędowo, pow. oboro
nicki.
Przepieczyce, urzęd. Perepieczyca, Małe i
Wielkie, dwa folw., pow. lidzki, w 1 okr. poL,
gm. Lida, okrąg wiejski P., o 4 i 5 w. od Li-
dy, 4 dm., 87 mk, kaplica kat. par. Lida,
młyn wodny na Lidzie; własność Szyszków.
W skład okręgu wiejskiego wchodzą, wsie:
Prz
Przydybajły, Szejbaki, Nowoprudce, Bielinsk,
Nowickie, Kieńcie, Winkowce, Trzeciakowce,
Zarzecze, Borki, Górnie, Łajkowszczyzna, No-
wosiołki, Szepielewszczyzna, Dworcowa Sło-
boda, N owoprudce, Szeroka, Konaczele, Miel-
ki; zaśc. Bogdzie, Kasin, Nowick, Bielińsk,
Mostowszczyzna, Niewiarzyszki, Podębne; okol.
szlach. Zajelszczyzna, Zaleszczyzna, Bogdzki,
Jodki, Dolina, w ogóle 305 dusz rewiz. wło-
ścian uwłaszczonych, 242 b, włościan skarbo-
wych i 15 jednodworców. J. Krz.
Przepietowszczyzna, osada szlach., pow.
dzisieński, w 1 okr. pol., o 65 w. od Dzisny,
8 dm., 51 rok. katol.
Przepiórka, rzeczka na poL-prus. Mazu-
rach, pow. łecki, wypływa w okolicy Kalino-
wa i wpada pod Krzypkami do jeziora Lisewo.
Przepiórki, wzgórze, pod Księginkami, pow.
szremski, w okolicy Dolska.
Przepiórki, wś na poL-prus. Mazurach,
pow. łecki, nad jeziorem t. n., nad samą grani-
cą, od król. polskiego, 4 klm. na płd. oJ lit. p.
B"rzym. P. istniały już 1574 r. Ad. N.
Przepiorów, wś i folw. nad rz. K')przy.
wiank3;, pow. opatowski, gm. I waniHka, par.
Mydłów, odl. od Opatowa 12 w., pOKiadu. po-
kłady kamienia, 14 dm., 218 mk. W 1827 r.
było 11 dm" 95 mk. W XV w. P., w pal'. My-
dłów, był własnością Alberta Wichera i f:;ta-
nisława Grocholi. Były tam ła.ny kmiece,
karczma, zagrod., z których płacono dzicsicinQ
wartości 5 grzywien biBko krakowBkicmu.
Z d wóch fol warków rycorl!kioh płaoono dziu-
sięcin do Mydłowa (DługoRz, I.. B., II, 339,
340). Według rog. pob. pow. Harllłollliul'tlkiugo
z f. 1508 cZQć P., WłUKIlOY(, Katl\rzYIIY
z Przepierowa płac\ła l g'I'ZYWW:, 1 gl'. W,,,
1578 P., własność Swioicldch, miała 7 o.ad.,
1 3 /, łan., 3 'lagI'. z rolą, 1 biOllny kom. (Po.-
wiński, Małop., 179, 462). W 1885 r. 1'01. l'.
rozl. mr. 764: gr. Ol'. i ogr. mr. 483, łq,k mI'.
29, pastw. mr. 12, lasu mr. 224, nicm. mr.
16; bud. mur. 5, z drzewa 13; las nicurzq,dzo-
ny. W Rkład dóbr wchodziły poprzednio: wś
P. 08. 20, Z gl'. mI'. 8; wś Borków os. 13, z gr,
mr. 9'\'; wś Kamieniec os. 10, z gr. mI'. 82; wił
Garbowice os. 18, z gr. mI'. 219. Br. Ch.
Przepitki, fol w., pow. płoński, gm. Kucha.-
ry, par. Królewo, odI. 14 w. od Płońli1ka, ma
2 dm.) 20 mk. W 1886 r,rozl. mr. 300: gr.
Ol'. i ogr, mr. 241, łąk mr. 18, lasu mr. 2,
nieuź. mr. 4, przestrzeń sporna mr. 9; !Jud.
z drzewa 7.
Przepoły (Prepoły), zaśc., pow. wilo(lRki,
w 1 okr. poL, gm. Rzesza, okr. wiejski Cie-
chanowiszki, o 16 w. od gminy i tyleż od
Wilna, ma 2 dm., 15 mk. kato1. (w 1864 r,
11 dusz rewiz.); należy do dóbr Mazuryszki, 11-
likowiczów.
Przerabka (niem.), ob. Przeróbka.

Prz
prz
116
Przeradowo, wś i folw. nad rz. Narwią, 270; ws Borki os. 18, z gr. mr, 166; wś Wola
pow. makowski, gm. Smrock, par. Zambski. Przerąbska 08. 35, z gr. mr. 439. Br. Ch.
We wsi mieszka drobna szlachta i włościanie. Przerąbska Huta al. Kliżyńska, wś włosc,
W 1827 r. było 16 dm., 128 mk. W 1867 r. pow. noworadomski, gm. Przera,b, par. Rzejo-
folw. P. rozl. mr. 916: gr. Ol'. i ogr. mr.362, wice, ma 19 dm., 134 mk., 270 mr.; ob. Kliżyn,
łąk mr. 120, pastw. mr. 100, lasu 'mr. 210, Przerąbska Wola, wś, pow. noworadom-
:zarośli mr. 44, nieuż. mr. 80. WŚ P. os. 29, ski, gm. Yrzerąb, par. Bęczkowice, ma 33 dm.,
z gr. mr. 349; wś Wygoda os. 6, z gr. mr. 45. 251 mk., 439 mr. włośc. W 1827 r. 21 dm.
Przeradz Mały i P. Wielki, wś, pow. 167 mk. W XVI w. zwała się Wolą Barto-
mławski, gm. Rozwozin, par. Lutocin, odl. o dziejską od przyległej wsi Bartodzieja, miała
44 w. od Mławy. P. Mały posiada szkołę po- tylko łany kmiece, daja,ce dziesięcinę pleban.
czą.tkowl\, wiatrak, 41 dm., 393 mk., 1469 mr. w Rzejowicach (Łaski, L. B., II, 215).
ziemi użytecznej i 27 mr. nieuż. P. Wielki ma Przerbla, struga pod Klocem, pow. ko-
20 dm., 165 mk., 624 mr. użytk. i 31 nieuż., ścierski (ob. Zeitsch. d. Westpr. Gesch. Ver.,
wtem 406 mr. należy do drobnej szlachty. XV, str. 108).
W 1827 r. P. Mały 36 dm., 228 mk. a P. Przerębelska Iluta, miejscowOt!Ć w pow.
WIelki 14 dm., 132 mk. W 1885 r. folw. P. kościerskim (według Kętrzyń.); w spisach u-
Wielki lit. E rozl. mr. 184: gr. or. i ogr. mr. rzędowych niewymieniona. l{atomiast napo-
130, łąk mr. 24, pastw. mr. 27, nieuż. mr.3; tykamy w wizyt. Rybińskiego z r. 1780 Prze-
bud. z drzewa 7. Br. Ch. rębską Hutę, os. do par. kościerskiej należącą.
Przerąb, w dok. Przeramh, wś, fol. i d wie Przerębska Huta, niem. Englershuetl4, do.
os. młyn. nad rz. Luciążą, pow. noworadom. bra, pow. kościerski, puszczone w wieczysta.
ski, gm. Przerąb, par. Rzejowice, odI. 20 w. od dzierżawę r. 1817, st. p. Dziemiany 7 klm.
Radomska, na prawo od drogi z Gorzkowic do odI., st. kol. Kościerzyna 14 klm. odI., par.
Przedborza, w wyniosłem położeniu, na stokach kat. Wiele. Wraz z fol w. Dąbrowo zawiera.
wzniesienia stanowiącego dział wodny Pilicy 178'73 ha roli Ol'. i ogr., 12'77 łąk, 12'77
i Luciąży (w pobliżu wsi wzniesienie sięO'a pastw., 153'19 lasu, 16'6 nieuż., 51'06 wody,
1100 st. n. p. m.), posiada młyn wodny, wi- razem 485'12; czysty dochód z gruntu około
trak, pokłady torfu, 48 dm., 401 mk. W 1827 900 mrk. W 1868 r. 62 mk., 36 kat., 26 ew., 6
r. było 32 dm., 233 mk. Naj bliższa st. dr. żel. dm. Właśc. Jan Szopiński, W 1761 r. ststa.
warsz.-wied. i st. poczt, Gorzko wice. Jestto kościerski Nowowiejski nadaje Chrystyanowi
gniazdo rod?iny Przerębskich. W 1501 do Engler las prze? gwałtowną, burzę bardzo u-
1505 występuje w dokumentach (Kod. Muczk. szkodzony. Nad wodą, Przeręblą, może wysta-
Rzysz., I, 229, 357) Joannes de Przeramb, wić tartak. Oprócz tego dołącza kawał łą.ki
kaszt. sieradzki. Regestra poborowe z 1553 r. pod Grzybnem (Grzybau) nad Czarną Woda. i
podają jako właściciela Wincentego Przeręb- wszelki drewo w oznaczonej granicy, także
skiego, który płacił od 7 osadników. Rodzina kawał zle1 nad w.dzydzkiem jeziorem do wy-
ta w XVI w. licznie się rozrodziła i zyskała karczowaUla, dalej wolne rybołóstwo w jez.
rozgłos przez wysokie godności kościelne 0- "Radolny" i w Wdzydzach dla własnej po-
siągnięte przez jej członków. Wacław Prze- trzeby; wolno mu także w tz. Wdzie, t. .1, Czar-
rębaki jest bisk. płockim i kujawskim Jan ar- nej Wodzie, za pańskim jazem, jeden dla sie-
cyb. gnieźnieńskim (por. Herbarz Pprockie- bie urzą,dzić i piwo warzyć dla własnego stołu.
go). Ka.sztelania sieradzka utrzymuje się stale Ma także pr:.J.wo trzymania tyle owieo, ile
w tej rodzinie. Oni to wystawili w P. kościo- przezimować może i prawo łowów z charta.mi
łek murowany i założyli szpital dla ubogich. w boraoh ststwa kościerskiego. Zakupnego za..
Szpital nie istnieje obecnie, ale now kaplicę płac?no 200 fI. pruskiej monety; czynszu
(w miejsce starej) wystawił z cegły Bąkow- płaCl r.ocllle 180 fi., oprócz tego dla Rzeczy-
ski, dziedzio P. w obecnem stuleciu, Dobra P. pospolitej 10 fl. zagłównego i 10 fI. hyberny.
składały się w 1881 r. z folw. P, i Wymy- Zresztą nie jest do żadnei słnżby zobowiązany
słów, rozI. mr. 2244: fol. P. gr. orno i ogr. mr. i może swą, posiadłość sprzedać za konsensem
541, łąk mr. 163, pastw. mr. 68, lasu mr. 934, (ob. "Zeitsch. d, Westpr. Gesch. Ver." XV,
nieuż. mr. 106, razem mr. 1812; bud. mur. 12, str. 108). Kś. Fr.
z drzewa 5; płodozmian 11 i 12 polowy; folw. Przeróbka (?), niem. p,.zerabka, prawe wy-
Wymysłów gr. or. i ogr. mr. 134, pastw, mr. brzeża Wisły między Gdańskiem a Wisłouj-
34, lasu mr. 53, nieuż. mr. 172, raze:n mr. ściem, gdzie flisacy zboie z Polski składają
393; w osadach młyn mr. 39; bud. z drzewa 4; by je przerobić i przeczyścić. Wówczas panu:
płodozmian 8 polowy, las urządzony. Wś P. je tu ruchliwe zycie. Wznoszą się słomiane
os. 34, z gr. mr, 127; ws Adamów os. 17, z gr. budki flisaków, przy ogniskach wieozorem roz-
mr. 134; wś Huta Przerąbska os. 12, z gr. mr, lega się gra na skrzypcach lub ligawoe towa-

176
Prz
rzysząca tańcom (ob. "Gesch. d. Landkr. Dan-
zig" v. Brll.ndstaeter, str. 222). KA. Fr.
Przerodki, wś nad rz. Działdówką" pow.
mławski, gm. i par. Zieluń, odI. 40 w. od
:Mławy, ma 15 dm., 137 mk., 484 mr. obszaru.
Przerośił.) dawniej Przerośła, os, miejska,
przed 1867 r. miasteczko, przy zródłach rzecz-
ki Rominty, dopływu Pregoły, nad jeziorem
Ewanem Kościelne, pow. suwalski, gm. i par.
Przeroś!. Leży w pobliżu granicy pruskiej, odl.
10 w. na północ od Filipowa, 25 w. od Suwałk,
posiada kościół par. drewniany, szkołę po-
czątkową, urzl\d gminny, 153 dm., 1703 mk.
Sąd gminny okr. II i st. poczt. w os. Filipów.
W 1827 r. było tu 218 dm. i 1645 mk. Za.
wiązkiem P. była osada. leśna w królewskiej
puszczy przełomskiej. W osadzie tej stanął
mały kościołek drewniany, lecz nioliczna i u-
boga ludność nie mogła dostarczyć dochodów
plebanowi. Zygmunt August nadał osadzie
prawo miejskie i uposażył plebana sześcioma
włókami ziemi i 6 placami w mieście. Zamiast
dziesięciny lany miejskie i przyległej wioski
Krzywej Woli (dziś Krzywulka) miały pła.
cić plebanowi po 2 grosze, nadto otrzymał pra-
wo rybołówstwa w jeziorze i rzece. W 1576 r.
23 list, Stefan Batory nadał (potwierdził?)
miastu prawo magdeburskie i herb (lew za
kratą). A.ugust II nadał plebanowi jeszcze
dwie włóki w 1696 r. na prośbę kś. Jerzego
Liskowskiego. P. leża,c na trakcie handlowym
z Grodna na Augustów, Raczki, Filipów do
Prus prowadzącym, jako punkt pograniczny,
stanowiła dość ożywiony rynek handlowy.
Około 1800 r. jest ona jednym znajludniej .
szych miasteczek tej okolicy, ma bowiem
1166 mk. i 230 dm., a więc tyleż co Suwałki
(1184 mk.) i M:aryampol (1178) a więcej niż
Sejny (516 mk.). Rolsche (t. I, 442) podaje,
iż rozwijał się tu dość żywy ruch handlowy i
miasto się podnosiło. Stał wtedy garnizonelD
szwadron huzarów pruskich i miał tu swe ma-
gazyny. Później, po wcieleniu tych okolic w o-
bręb księstwa warszawskiego i królestwa pol-
skiego, ludność P. zajmuje się głównie prze-
mytnictwem. W ]828 r. wystawiono nowy
kościół drewniany, kosztnją.cy 20!0 rs. W r.
]857 miała P. 198 dm. i 1887 mk. (1131 ży-
dów). Przeprowadzenie dróg żelaznych w Pru-
sach i królestwie zdala od P. osłabiło ruch
handlowy i zubożyło P., skutkiem czego lu-
dność się zmniejszyła. W 1883 r. wyrestau-
rowano kościół i wzniesiono nową plebanię.
P. par., dek. suwalski, 2626 dusz. P. gmina
należy do s. gm. okr. II w Filipowie, ma 5693
ror. obszaru i 1932 mk. W skład gminy wcho-
dl\: Prawy las wś, Przeroślosada i wś, Sam-
borow8zczyzna, Sypy tka. Przeroślskie staro-
stwo niegrodowe leżało w wdztwie trockiem,
pow. grodzieńskim. Podług spisów podskar-
Prz
bińskich z r. 1766 obejmowało miasto Przerośl
z przyległościami, które w tym czasie po :Me-
jerach posiadał Białozór, opłacając z nich
kwarty złp. ] 562 gr. 11; hyberny zaś cały
powiat grodzieński nie uiszczał. 2) P. Nowa,
wś, pow. suwalski, gm. i par. Przerośl, odl. od
Suwałk 25 w., ma 9 dm., 56 mk. W 1827 r.
było 4 dm., 25 mk. 3.) P. Mała, wś i fol w.,
pow. suwalski, gm. Czostków, par. Przerośl,
odl. 27 w. od Suwałk, ma 6 dm., 129 mk.;
w 1827 r. 13 dm., 63 mk. Br. Ch.
Przerośił.) niem. Przero8złenen, wś na pol.-
prus Mazurach, pow. gołdapski, nad Jeziorem,
tuż przy granicy król. polskiego, 4 klm. na
płd.-wsch. od st. poczt. Dubeningken. 2.) P.,
niem. PrzYl'o8cheln, wś i osada leśna na pol.-
prus. Mazurach, pow, jańsborski, st. p. Turośl.
Przerósł al. Pl'Zerośl, wś, pow. nadworniań-
ski, od}. 9'4 klm. na płn.-wsch. od Nadwórny.
Górska wś, lezy nad pot. Strymba, dopływem
B ystrzycy N ad worniańskiej. Granice: wschod.
Cucyłów, połud. Tarnawica Leśna, zach, Fit-
ków, półn. Wołosów. :Między P. a Fitkowem
przechodzi gościniec prywatny Stanisławów-
Nadwórna. Obszar dwor. 637, włośc. 2364
mr. W 1857 r. 966 mk.; w 1880 r. w gminie
1040, na obsz. dwor. 40; l'z.-kat. 144, par,
Nadwórna, gr.-kat. \)79, par. w miejscu, dek.
Nadwórna. Cerkiew drewniana p. w. św, Mi-
kołaja, wystawiona i poświęcona 1821 r. Księ-
gi metrycz. rozpoczynają, się od 1784 r. Do
par. nalezy filia Tarnawica Leśna z cerkwi"
drewnianą p. w. św. Kosmy i Damiana (gr.-
kat. 600), ogółem w parafii 1579 dusz. Szkoła
filialna systemizowana 1876 r. Poczta Cucy-
łów o 5'1 klm., kasa pożycz. gm. z kapit. 1276
złr. Właśc. posiadł. dwor. spadkobiercy hr.
Stadiona. B. R.
Przerów, ob. Przyrow.
Przerowiec, niem. Prze1'owetz, grupa chat
w obrębie gm. Nowosiedlic (Neu-Sedlitz), nad
pot. Selinką, tuż nad granicą Suchych Łaziec
(Sllcholasetz), li zach. brzegu Szczecińskiego
lasu (385 mt.), na płd. od wsi. Ma 7 dm., 42
mk, rz.-kat., Czecho-Szlązaków. Ob. Sedlitz.
Przerwa, os. młyn. nad rz. Osetnicą" pow.
g08tyński, gm. Skrzany, par. Trębki, ma 1
dm., 16 mk., 38 mr.; młyn o dwóch gankach.
Przerwa, rzeka w gub. grodzieńskiej, pra'
wy dopływ rz. Łosośny (lew. dopł. Niemna).
Przerwa (Prorwa), uroczysko, pow. gro-
dzieński, w l okr. po!., gm. Roza, o 15 w.
od Grodna.
Przerwa, potok, ob. Pokrowa.
Przerwa 1.) grupa domów w Przekopanej,
pow. przemyski. 2.) P., ob. Pel'erwa. 3.) P.,
ob. Przyripa. 4.) P., wś, pow. śniatyński, 03'7
klm. od Sniatynia, na płd.-wschód Prut od-
dziela miasto od tej miejscowości, będą,cej
prawie przedmieściem. Granice: wsch. Prut,

Prz
połud Zawale, zach. Załucza, półn, Prut a za
nim Sniatyn i Kułaczyn. Przez obszar P,
przechodzi droga żel. l wowsko-czerniowiecka.
Obszar dwoI'. ma 132, włośc. 81 mI'. W 1857
r. 244 mk.; w 1880 r. wliczono ludność P. do
Sniatynia. Właśc. pos. dwoI'. gmina Śniatyn.
Przerwa, karczma, pow. odolanowski, o 2
klm. na płn.-wschód od Odolanowa, na trak-
cie ostrowskim, par. i poczta wOdolanowie,
okI'. wiejski Tarchały Wielkie, st. dr. żel. o 8
klm. w Przygódzicach; 1 dm., 8 mk.
Pl'zerwa, kol. nad brzegiem Odry, pow.
wielko.strzeleeki, par. Odmęt (Ottmuth). Sta-
nowi część dóbr Odmęt; otoczona prawie ze
wszech stron przez wodę.
Przerwanek Mały i Wielki, dwa spuszczo-
ne jeziora w Skórczu, na roli plebańskiej, pow.
starogardzki. Kś. Fr.
Pnerwanica, strużka, która pohczywszy
się z :Milicą. tworzy Szorycę, uchodzącą do
'V ęgiermucy, a z nią. do Wicrzycy, pow. sta-
rogardzki. Kś. H'.
Przerw anki al. Przerwanken, Muscowiter,
Spitzenort, wś na :Mazurach, pow. węgoborski,
w środku między trzema jeziorami (ob. Gołda-
piwa), w okolicy lesistej, 5 klm. od at. poczt.
KrukIanek, Istniały już r. 1544. R. 1549
sprzedaje Jan Pusz, ststa węgoborski, Andrze-
jowi :Moskalowi (lusco iviter) 3 włóki sołec-
kie, włókę za 30 grzywien. Dan r. 1549 we
wtorek Zielonych Świa;tek. W okolicy nad je.
ziorem Gołdopiwa odkopano cmentarzyako;
znaleziono wiele urn, a w nich kamienie zwa.
ne zwykle "piorunowcami"; jedna z urn była
mosiężna, w niej znajdowała się korona ople-
ciona drutem na pół palca grubym. Ad. N.
Przerycze al. Przericie, CZQRĆ wsi Ruda,
w pow. rybnickim. W 186L r. :j7 gospodarstw,
207 mk., 19 dm.
Przerytybór, z os. dom. Pod Różą, Za GÓI'q,
Za Lasem, wś, pow. pilzneński, w równinic
nadwiślańskiej, nad górnym biegiem Brenia.
Graniczy na półn. przez la;s ze Zdziarcem, na
zach. z Jastrząbka, Stara; i Zarówką" na połud.
z Różą, a na wsch, z Dąbiem. Par. rz.- kat.
w Zassowie (o 5 klm.). W ś składa się z 48
dm. i 265 mk.; na obsz. więk. pos. 3 dm. i 28
mk. W ogóle jest 260 rz.-kat. i 33 izrael.
Obszar więk. pos. ma 206 roli, 26 łą,k i ogr.,
$) past. i 209 mI'. lasu; pos. mn. wynosi 252
roli, 45 łą,k i ogr., 23 past. i 10 mI'. lasu. WŚ
założoną prawdopodobnie w XVI w., wymie-
niają, reg. pobor. z r. 1581 (Pawiński, :Mało p.,
247) jako własność ks. Ostl'ogskiego. Wówczas
miała tylko pół łana, kmiecego i 4 zagrody.
Przesada Kumar.1f, wś nad rz. Kodymą.,
pow. bałcki, okr. pol. i par. Krzywe Jezioro,
Jeży na trakcie poczt. z Krzywego Jeziora do
Koniecpola. Cerkiew, W1868 r. było tu 74 dm,
Przesadycze (Peresadyczi), wś, pow. sło-
Słownik Geograficzny Tom IX.-Zeszyt 99.
Prz
177
nimski, w 2 oki'. pol., gm. Rożany, o 37 w,
od Słonima.
Przesiadłów, wś włok nad rz. Piasecz-
nicą, pow. brzeziński, gm. Łaziska, par. Ujazd,
ma 23 dm., 187 mk., 363 mI'. W 1827 r. było
9 dm., 70 mk. Według Lib. Ben. Łaskiego (II,
320) łany folwarczne dawały dziesięcinę kościo-
łowi (dziś nieistniejącemu) w Tobiaszach, zaś
łany kmiece kustodyi przy kolegiacie łęczyc-
kiej, zaś plebanowi w Małcz\l tylko kolędę.
Według reg. pob. pow. brzezińskiego z 1'.1576
we wsi Przesiadłowo, w par. Malcz, Stanisła.w
Olszewski ma razem ze siostra" swą, Anną Mo-
drzewską, :3 łan., 1 zagr., młyn, 3 osad. (Pa-
wiński, Wielkop., II, 94). Br. Oh.
Przesieki (Peresieki), uroczysko, pow. pru-
żański, w 4 okr. pol.. gm. białowiezko-ale-
ksandrowska, o 33 w. od Prużany,
Przesiełówka, strumień w pow. dzisień-
skim, przepływa pod wsią, :Mrozy.
Przesiemieiłce, dobra, pow. połocki, w 1
okI'. pok. do spraw włośc., gm. Artejkowo,
w ] 863 r. 78 dusz rewiz., 1220 dzios. ziemi
dworskiej; własność :Maryi Hłaskowej.
Prześlików, góra lesista przy ujściu Zie-
lenicy do Bystrzycy Nadworniańskiej, pod
42 o 2' 30" wsch. dłg. a 48° 32' 11" płn. szer.;
wzniesienie 866 mt. Br. G.
Przesławice 1.) ob. Przl(sławice. 2.) P. al.
Przecławice, w dok. z 1277 r. Przedslavice,
u Długosza Przeczslawycze, wś i fol. nad rz.
Szreniawą, pow. miechowski, gm. i par. Ko-
niusza, odl. 21 w. od :Miechowa, posiada po-
kłady gipsu i kamienia, szkołę począ,tkową"
młyn wodny, 44 os. włośc. W 1827 r. było
33 dm., 187 mk. Jestto dawna osada. Nieja-
ki Boksa, dziekan od ew. Floryana w Krako-
wie (około 1200 r.), nadał swą część w P.
wraz z karczmą, klasztrowi miechowskiemu.
Nadaniu to, odebrane w niewiadomy sposób
klasztorowi, przywraca i potwierdza w 1277 r.
Bole8ław, kl'. kmkowski i sandomierski (Kod.
Małop., II, 140). Klasztor widocznie zakupił
czy otrzymał w darze inne części wsi, tak że
w połowie XV w. jest właścicielem całej.
Dlugo!'z podaj e, że dziesięcina płacona bisk.
krakowskiemu wynosiła do 20 grzyw. Kla-
sztorowi łany kmiece dawały po 14 skotów
czynszu, 30 jaj, 4 koguty, 2 sery, osep, odra-
biano jutrzyny i powabę (Lib. Ben., III, 20).
W 1581 r. reg. pobor. pow. ksiązkiago podają,
P. jako własność proboszcza miechowskiego,
dają,cą. pobór od 6 łanów i 2 komol'. bez bydła
(Pawiński, Małop., 92). W 1883 r. dobra P.
składały się z fol. P., Chorąr.yco i Kępa. Fol.
P.: gr. Ol'. i ogr. mr. 344, łąk mI'. 42, past.
mr. 10, lasu mI'. 56, niauż. mI'. 22, razem mr.
484; bud. mur. 4, z drzewa 9; płodozmian 8-
polowy; fol. Chorążyce: gr. Ol', i ogr, mI'. 206,
ła"k mI'. 24, past. mr. 18, nianż. mI'. 8, razem
12

178
Prz
mr. 256; bud. mur. 2, z drzewa 2; płodozmian
4 i 5-polowy; fol. Kępa: gr. or, i ogr. mr.282,
łąk mr. 11, past. mr. 1, nieuż. mr.4, razem
mr. 298; bud. mur, 2, z drzewa 1; las nieurzą-
dzony. W skład dóbr wchodziły: wś P. os.
44, z gr. mr. 289; wś Chorą,życe os. 15, z gr,
mr.236; wś Moniaczkowice os. 11, z gr. mr.
315; wś Bugaj os. 8, mr. 35. Br. Ch.
Przesloc, jezioro wymienione wiuwent.
bisk. chełmińskiego z r. 1733 (str. 83), leżało
w kluczu lubawskim; liczono je do jezior
niewodnych, Kś. Fr.
Przeslowo, wś i fol., pow. dzisieński, ob.
Peres-łówka.
Przesmark, ob. Przezmal'k.
PrZeSD1IJO, ob. Przeczno.
Przesmuszka, dobra, pow. połocki, pod
samym Połockiem, w l okr. pok. do spraw
włośc., gm. Przesmuszka, w 1863 r. 248 dusz
rewiz.; własnoi\ć Adama Reuta, ma 2490 dz.
ziemi dwor. W 1750 r. nabyte przez Stani-
sława, Adama i Mikołaja braci Hrebnickich
h. Ostoja, przydomku Doktorowicz, którzy
otrzymali od Augusta III przywilej dozwala-
jący im założenie miasta.
Przesmyckie, Presmyckoje, wioska, pow.
bałcki, z cerkwią św. Łukasza, wybudowaną
w 1881 r.
Przesmycz, struga w pow. wilejskim, pły-
nie pod mkiem Duniłowicze,
Przesmyk, wś, w par. Kłoczew (pow. gar-
woliński), obecnie nie istnieje. W 1827 r. le-
żała w pow. żeleehowskim, miała 21 dm., 193
mk. Według reg. po bor. pow. radomskiego
z r. 1508, wś Kłoczow i Przesmyk, własność
Jana z Kłoczowa, płaciły 2 grzyw. 8 gr. W r.
1569 wś Przesmyk, w pow. stężyckim, była
własności/ł Piotra Kłoczowskiego (Pawiński,
Małop., 332, 476). W regestrze podatkowym
z 1579: "de villa. Przesmyki D. Andreas Kło-
czowski ex lano 9 fi. 9 (Akta gr. stęż., 3-36,
wypisy 114). W 1664 r. było 66 poddanych.
Należał do dóbr Kłoczów, Leśniowolskiego.
Przesmyk 1.) os. szl. przy leśnem uroczy-
sku Białuy, pow. święciański, w 2 okr. poL,
o 6 w. od Swięcian, 1 dm., 4 mk. kat. 2.) P.,
zaśc. włośc. nad jez. Ulszyszki, pow. wileński,
w 2 akr. po1., o 50 W. od Wilna, 1 dm., 10
mk. kat. 3.) P., zaśc. sz1., pow. wileński,
w 3 okr. po1., o 50 w. od Wilna, 1 dm., 10
mk. katol. J. Krz.
Przesmyki, wś, pow. konstantynowski,
gm. i par, Przesmyki, od\. 44 w. od Janowa,
posiada kościół par. drewniany, szkołę począt-
kową, dom schronienia dla kalek (r), urząd
gminny, 68 dm., 502 mk., 1197 mr. ziemi.
Mieszka tu drobna szlachta. W 1827 r. było
52 dm., 305 mk. Kościół paraf. p. w. św. Ja-
kuba apost. istniał już 1465 r. Zniszczony
przez Szwedow 1657 r., nowo zbudowany na
Prz
miejscu starego 1776 r. W skład parafii, leżą.-
cej w dawnej ziemi drohickiej, wchodziły:
Górki, Kukawki, Zawady, Rzewuski, Bejdy
Klimy, Suchodołek, Raczyny i Lipiny. P.
par., dek. konstantynowski (dawniej janow-
ski), 3190 dusz. P. gmina, graniczy z gm..
Łysów, Łosice i Czuchleby, ma 12,786 mr.
obszaru, 2456 mk., sąd gm. okr. IV i st. pocz,
w os. Łosice o 14 w., do Janowa Podlaskiego
44 1 / a w. W skład gm. wchodzą: Kaliski, Ka-
mianki-Czabaje, Kamianki-Kickie, Kamianki-
Lackie, Kamianki-Wańki, Kozubska W6lka,
Kukawki-Lipiny, Pany, Pniewiski, Przesmy-
ki, Raczyny, Rzewuski.Stare, R2:ewuski-Za-
wady, Tarnówek, Zawady, Zalesie.
Przesmyki (Peresmyki), wś, pow. prużań-
ski, wlokl'. poJ., gm. tjielec, o 28 w. od
Prużany.
PrzesmykowszczyzlJa, hiałorus. Piar,.
smykou8zczyna, zaśc., pow. słucki, należy do
ordynacyi nieświezkiej, w pobliżu g03cińca
z Nieświeża do Mohilny, w 3 okr. pol. kopyI-
skim, gm. Howiezna, ma 3 osady; miejscowość
dość leśna, grunta lekkie, urodzajne. A, Jel.
Przesniska, os., pow. makowski, gm. 8y-
pniewo, par. Gąsewo, ma 7 mr.; należała do
dóbl' Jarzyły. W lR27 r. było 3 dm., 23 mk.
Przespolew Pański, wś i fol., P. Koś"ielny,
wś, i P. Zmyślonka, fol., w X VI W. Prz6spole-
wo, pow. kaliski, gm. Ceków, par. Przespolew,
odl. 25 w. od Kalisza. Posiada kościół paraf.
drewniany. p, Pański, wś, ma 9 dm., 134 mk.;
fol. 7 dm., 74 mk.; P. Kościelny 11 dm., 89
mk. a P. fol. 4 dm., 34 mk.; ogółem 31 dm.,
331 mk. W 1827 r. było 22 dm., 235 mk.
J estto stare gniazdo rodziny Prze\!polewskicb,
którzy założyli tu kościół paraf. i uposatyli
w 1333 r. Kościół ten był p W. śW. Katarzyny,
istniała. przy nim szkoła. W XVI w. w skład
parafii wchodziły: Przespolewo, Poroże, Ska-
rzyno i Skarzynko, Będziechowó i Czechulec.
Plebanem był Albert Przcspolewski, syn je-
dnego z naj możniej szych częściowych posia-
daczy wsi. Byli tu jednak i kmiecie (Marcin
Chwałek i Mateusz Thorna). Według regestr.
po bor. pow. kaliskiego z r. 15'19 we wsi Prze-
spoliewo Jan Pl'zespoliewski miał PI. łan., 2
zagr.; Stanisław MycieIski II/a łana, J zagr.,
1 komor., 1 rzem.; Piotr i Marcin przepoliew.
soy l/a łaml (Pawiński, Wielkop., I, 125).
W XVII w. kościół tak podupadł i fundusze
widocznie zmalały, że wcielono parafi do :Ma-
lanowa, dopiero w 1752 r, dziedzic wsi Za-
rem ba zbudował nowy kościół i uzyskał przy-
wrócenie parafii. Metryki istnieją przy ko-
ściele od 1788 r. (Łaski, Lio. Ben., II, 69 J.
W 1867 r. fol. P., roz1. mr. 1777, został roz-
parcelowany między częściowych nabywców;
z fol. łczyły się dawniej: wś P. 08. 13, z gr.
ml', 117; wś Stare Poroże os. 56, z gr. mr.

Prz
Prl
179
1094; wś Stara Huta os. 11, z gr. mr.139. od Wyłkowyszek 16 w., ma 18 dm., 165 mk.
W r877 r. fol. P. Pański w r. 1871 oddziela. W 1827 r. 9 dm., 30 mk. Wchodziła w skład
ny od dóbr Przespolew, rozl. mr. 550: gr. Ol'. dóbr Giże. Br. Ch.
i ogr. mr. 267, łąk mr. 106, past. mr, 38, wo- Przeszkoda, uroczysko, pow. słonimski,
dy mr. 2, la8u mr. 94, zarośli mr. 14, 03. młyn. w 5 akr. pol., gm. Luszniewo, o 30 w. od
mr.4, nieuż. mr. 23; bud. mur. 11, z drz. 6, las Słonima.
nieul'1dzony. WŚ P. Pański 08. 9, z gr. mr. Przeszkoda, karczma koło Woli Mazowiec-
15. P. par., dek. kaliski, 1850 dusz. Br. Ch. kiej, na obszarze dwor. Mikuliniec, pow. tar-
Przesina (Brzezina ?), os. młyn. w Bene- napolski.
Rzowic, pow. raciborski. Przeszkoda, niem. Lusche, fol., pow. babi.
Przestańsko, wś, pow. miechoV1ski, gm. i moski, o 3 klm. na zach. od Kopanicy i tyleż
par.lwanowice. W 1827 r. było 12 dm., 128 na płn. od Kargowejj par. Kopanica, okr. do.
mk. Według reg. pob. pow. krakowskiego min. Wielka Wieś, poczta w Kargowej (Un-
z r. 1490, wś Przestańska miała 10 łanów. ruhstadt), st. dr. że!. w Babimoście o 8 klm.; 2
W r. 1581 Przestańska, własność klasztoru ję. dm., 35 mk.; należał do ststwa kopanickiego.
drzejowskiego, dzierżawiona przez Borka, mia. Przeszkoda, niem. Przeskoda, 03. młyn.,
la 8 łan. kmiec., 1 komar. z bydł., 2 komoro pow. brodnicki, st. p. i te!. W rocki 6 klm. na
bez bydła, 'I, roli, 1 duda (Pawiński, Małop., płn., st. kol. Wąbrzeźno 15 klm. odl., par.
24,437). W XV w. Przestańska (w par. Iwa- kat. Łobdowo 3/, mili odl., ewang. Golub.
nowice) była własnością Jana PIeniążka h. W 1868 r. 9 bud., 3 dm., 45 kat. mk., 101'38
Odrowąż i Zgorzewskiego. Łany kmiece da- ha roli or. i ogr., 20'42 łąk, 13'82 past., 8'15
wały dziesięcinę w polowie klasztorowi w Im. lasu, 3'07 nieuż., 19'05 wody, razem 165'89
ramowicach a drngą połowę plebanowi w Iwa- haj czysty doch. z grun. 411 mrk. Właśei0iel
nowicach (Długosz, L. B., III, 111). L858 r. Lipiński, 1885 r. Zablski. Kś. Fr.
Przestawałki al. Przystawałki, Perestawki, Przeszllo, ob. Przeczno.
grupa domów w Pietrzycach, pow. złoczowski. Przetocz no, ob. Przy toczno.
Przestrzele 1.) wś i foL, pow. kolneński, Przetoczyn, 1407 Prsetotzin, 1686 i 1710
gm. i par. Jedwabno, od\. 28 W. od Kolna, Przytoczyno, niem. Pi'etoschin, wś włośc. na Ka-
miała gorzelnię i dystylamię (w 1872 r.). szubach, pow. wejherowski, par. kat. Luzino
W 1827 r. 20 dm., 116 mk. W 1872 r. fol. 1 milę od!., ew. Smażyn. Zawiera 16 gburs.
P. rozl. mr.014: gr. Ol'. i ogl'. mr.416, łąk posiadłości i 14 zagród, 94 wł. 11 mr. W 1869
mr. 127, past. mr. 22, wody mr. 3, zarośli mr. r. 454 mk., 335 kat., 119 ew., 53 dm.; 1871 r.
37, nieuż. mr. 9; bud. mur. 5, z drzewa 13; 492 mk. W skład wsi wchodzi leśnictwo i tar-
płodozmian 13-polowy, pokłady torfu. WŚ P. tak wodny. Tutejsza szkoła kat. liczyła 1886 r.
os, 30, mr. 46. FoJ. P.wchodził w skład dóbr 71 dzieci, ew. 24 dzieci. W 1884 r. otworzono
Jedwabne. 2.) P., wś drobnej szlachty i tu agenturę poczt., połączoną z Wejherowem. P,
włośc., pow. szczuczyiH!ld, gm. BeIda, par. leży 1 1 /, mili na płd. od Wejherowa, nad beziw.
Raj gród, odl. 28 w. od Szczuczyna, leży na strugą. Na obszarze wsi znajdują się 3 jezio-
samej granicy od Prus, ma pokłady torfu ira: Morznica, Kropówki i Wygoda. W 1710 r.
wapna. W 1827 r. 13 dm., 75 mk. W 1872 r. płacił tu każdy gbur "pro strena" prob. 1 fi. (ob.
foJ. P. lit. A rozI. mr. 263: gr. or. i ogr. mr. Wizyt. Szaniawskiego, str. 30). Według wi-
155, łąk mr. 86, past. mr. 20, niaui. ror. 2; zytacyi Rybińskiego z r. 1780 liczyło P. wraz
bud. z drzewa 11. Br. Ch. Sosnową Górą 114 kat., między tymi 70 ko-
Przeświaciszki, wś, pow. nowoaleksan. munikantów i 4 ew., żydów żadnych (str. 187).
drowski, w 3 okr. pol., 067 w. od Nowoale- W 1623 r. podaje wojewoda Jan Weiher do
ksandrowska, wiadomości, że Bartłomiejowi (Barthel) Potriz
Przeszkoda 1.) wś włośc., pow. błoński, sprzedał sołectwo w P. wraz z należącą do
gm. Grodzisi., par. Ojrzanów, ma 80 mk., 106 niego rola" 7 sl\żniami drzewa i prawem wol-
mr. W 1827 r. 4 dm., 41 mk. 2.) P., os., nego pastwiska w lesie za 100 złotych (ob.
pow. nowo. radomski, gm, i par. GidIe. Niepo- Gesch. d. Krcis Neustadt von Prut z, str. 205).
mieszczona w ostatnich spisach urzędowych. Za czasów Rzpltej należał P. do ststwa puc-
3.) P., wś, pow. tomaszowski, gm. i par. Ty- kiego. IJustracya tegoż ststwa. z r. 1678 pa-
szowce, od!. 5 w. od Tyszowiec, mu 5 dm., 57 daje: "Wij Przytoczyn, SzołtY>I w tej wsi Jan
mk., 40 mr. gruntu. 4.) P., osada nad. jez, Petricu>l z żon:ł, dzieci dwoje małych, włókę
Kleszczyn, pow. rypiński, gm. i par. Załe, ma jednę, od której płaci co rok fI. 15. Szymou
odI. o 9 w. od Rypina, ma 3 dm., 37 mk. Two- Ra.bca, podJ.any, z żoną. dzieci pięcioro ma-
rzy jeden obszar z wsią Kleszczyn. 5.) P., łych, nn. włóce jeJ.nej, płaci na rok fi. 34.
os., pow. szczuczyński, gm. Szczuczyn, par. Wiertol drow wycina i robi wc żniwa dni 5.
Wąsosz. W 1827 r. 2 dm., 18 mk. 6.) P., Jan ltą,bca., poddany, z żona" ma dzieci pięcioro,
wś, pow. wyłkowyski, gm. i par. Giże, odI. niedorosłe niektóre, daje od roli fi. 14 gr. 20

180
Prz
Prz
i wiertel drew wycina i robi we żniwa jak Przetwio, 1717 Pratwin, dziś Bl'atwin (ob.),
drugi. Matys Biesk, poddany, z żoną" daje dok. 1307 Pserstwin, 1565 Pratwino, 1676 Pl'at.
czynszu fi. 8 gr. 20, wiertel drew wycina i li.n. Wś tę darował r. 1307 szlachic Siwan
robi we żniwa. Jakób Li!! z żoną" dzieci ma 5, (Zywanus) i żona jego Adelheida cystersom
roli morgów 10, płaci z niej fI. 16 gr. 20. w Peplinie (ob. p, U. B. von Perl bach, str.
Wiertel drew wycina i robi we żniwa jak 577). Za czasów krzyżackich należała ta wś
drudzy, Blasz Płomień, poddany, z żoną, dzie- do komturstwa pokrzywińskiego, potem do 1'0-
ci ma 2, roli morgów lI, daje ezyns7.u fI. 15 gozińskiego. W r. 1423 mieli tu Krzyżacy
gr. 20. Wiertel drew wycina i czyni szarwark folw., należą,cy do komturstwa świeekiego (ob.
we żniwa. Albrecht Kopacz, poddany, mlo. "Ge3ch. d. Kl'. Schwetz" von Wcgner II, str.
dzieniec, ma roli włókę, płaci n. 35, wiertel 430). W r. 1565 obejmował P. 22 1 / 2 włóki,
drew wycina i robi we żniwa jak drudzy, ma z których sołtys posiadał 1'/2 włók, ale z 0-
dwie siestrze. Adam Roda, za włókę roli I bowia,zkiem czynszu i dozorowania tłoki, re-
arendą, daje czynszu fi. 30. Benedykt Boyk, sztę posia.dałiJ 12 gburów. Od każdej wł. pb-
poddany, z żoną" dzieci ma pięcioro, roli włó- cono 2 grz. 2 gr. i 2 kury, karczmarz zaś da-
kę, daje fi. 35. Wiertel drew wycina i szar- wał od propinacyi 2 grz. Niektórzy ogrodnicy
warkuje we żniwa. Jakub Lis i Jan Rąbca mieli tylko chałupy i byli do tłoki zobowiąza-
trzymają pustą, włókę, placą, czynszu fi. 30. ni. Łą,ki, pastwiska i drzewo mieli w dosta-
Wawrzyniec Ceza daje czynszu do 7.amku fI. tecznej mierze. Suma prowentów ze wsi tutej-
6. Adam Borzch z żoną" karczmarz, piwo pań- szej wynosiła. 49 grz. 5 gr. i 45 kur. 1>. nale-
ski e i gorzałkę szynkuje. Jerzy Borzch, mło- żał do par. michalskiej, bowiem o kościół na
dzieniec, leśny i sługa zamkowy, ordynacya Nizinach (die Niederunger Kirche) toczył się
jego taka, jaka i Zagórskiego leśnego; ma tak- proces. W r. 1623 uwolnił Zygmunt III w;"
że powinność lasów; pilnować i co w zamku od kontrybucyi i kwaterunku. W r. 1649 na-
nakażą. Chałupa przy Przytoczy nie: mieszka leżał P. do pa!'. sartawickiej; w 1676 r. bylo
w niej Michal Mroch, daje czynszu fI. 6 (ob. 104 mk. W 1749 r. należał P. do par, Bwiec-
str. 17, manuskrypt w replinie). Za czasów kiej; 1773 r. było 26 włók, 49 dym. i 181 mk.
pruskich uwłaszczono 12 gburów. O staroży- kat., ew. i menonitów, między nimi zuajdowa-
tnościP. świadczą, mogiły kamienne, rozrzu- lo się 2 lemanów i 22 gburów na dzierżawach
cone na obszernej przestrzeni lasów, ciągną,- siedzących, da.lej Jeden rzemieślnik, 1 przemy-
cych się od P. ku płn.-wschodowi, aż do sa- słowiec i l nauczyciel. W 1785 r. było 27
mej prawie wsi Wygody. Są, one tu pomie- kat. i 109 akat. (ob. Zeitsch. d. Westpr. Gosel}.
szane z kręgami i inncmi figurami z kamieni Ver., XVIII, 1(4). \Vedług taryfy n:. Rymplę
ustawianych. Położenie leśne utrudnia obli- z r. 1717 płacił P. 22 zł. 8 gr'. 9 den. Tutej-
czenie ilości mogił, jako też gruntowne ich sza szkoła ew. l iezyb 1887 r. 5r, dzieci.
zbadanie (ob. Objaśn. do mapy arclwol. Prus W zach. stronic tcj osady natrafiono przyp:d.
Zach. przez Ossowskiego, str. 27). Cmenta- kawo przyoraniu na kamienne grohy Hkrzyu-
rzysko pogańskie leży z południowej strony kowe. Jeden z nich rozkopano r. 187G i znale-
wsi, na wyniosłem wzgórzu, na lewo od stru- ziono w nim 2 urny (ob.'" Objaśn. do mapy
myk a bez nazwy, na posiadłości Potrykusa. archeol. Pru:'! Zachodu." przez Ossowskiego,
Kilkakrotnie znajdowano tu groby skrzynko- str. 38). Kś. Fr.
we, lecz zawsze je niszczono. Resztki pognie- Przetyckie Budy, w;", pow. ostrowski, gm.
cionych urn znajdują, się w 1Iu7.enm Towarz. i par. Długosiodto, ob. Prze/gcz.
Nauk. w Toruniu (ob. tamże, sb'; (0). Usta- Przetycz, wś, fol. i dobra, pow. ostrowski,
wiane kamienie znajdują się na przestrzeni gm. i par. Dłagosiodło, na międzYl'zeczu Nar.
między P. a Wygodą, (st!', 83). W gniewow- wi i Bugu, pomiędzy Wyszkowem a Ostro-
skim rewirze leśnym niedaleko P. znajduje się wem, na lewo od szosy białostockiej, ma 66
na wznies. 180 mt. npm. wielki głaz erra dm., 435 mk. W 1827 r. było 44 dm., 316
tyczny, wystają,cy 1'1 mt. nad ziemią, i obej. mk. Dnia 16 maja 1831 r. zaszła tu potyczka,
mujący około 8 ku bicz. metrów. Kś. Fr. w której gen. Jankowski wyparł ze wsi bata-
Przetok 1.) wś, pow. sejneński, gm. i par. lion strzelców inflackich i batalion jegrów
Kopeiowo, odl. od Sejn 31 w., w błotnistej z 2 działami. W 1868 r. fol w. P. rozl. mr.
okolicy, w pobliżu zbiegu Iarychy i Hańczy, 2250; gr. Ol'. i ogr. mr. 518, łą,k mI'. 180, lasll
ma 10 dm., 88 mk., 153 mI'. obszaru. Wcho- mI'. 1141, pastw. i zarośli mr. 235, nieuż. mr.
dziła w skład dóbt, J ustyanów. 2.) P., pow. 186, las nieurządzony; pokłady torfu. W 1873
sejneński, gm. Pokrowsk, par. Sejny. Miej- r. odprzedano lasu mt'. 592. Do dóbr należały
8COWOŚÓ niepomieszczona w ostatnich spisaell. poprzednio: WŚ P. os. 96, z gr. mr. 645; wf>
Przetok (Peretok), uroczysko, pow. kob Maryanowo os. 48, z gr. ml'. 1127; wś Pulwy
ryński, w 4 okI'. poL, gm. Braszewieze, o 46 1 / 2 os. 2, z gr. mr. 228; wś Kalinowo os. 58, z gr.
'fi. od Kobrynia. mr. 542; W8 Blechy os. 41, z gr. ml'. 674; wś

Prz
Prz
181
Stasin os. 22, z gr. mr. 300; wś Zamość os. 2, Hożą, i Przewałką przcchodzi południowa gl'a-
z gr. mr. 184; w Sicciechy os. 78, z gr. mr. nica języka litewskiego.
1272; wś Budy Przetyckie os. 8, z gl'. mr. Przewałki, wś, pJW. poniewicski, w 30kr.
198; wś Budy Chrzcianka os. 27, z gr. mr. pol., o 37 w. od Ponicwicia.
401; wś Budy Znamiączki os. 4, z gr. ml'. 52; Przewały, wś, 'pow. włodzimierski, Rt. pocz.
wś Chrzcianka os. 27, z gr. mr. 340; wś Zy- Kowcl, z par. kośc. kat. p. ,w. Wniebowzięcia
gmuntowo os. 2G, z gr. mr. 422; wś Chorcho- M. B., zbudowanym 14tH r. z drzp,wa przez
ohy (Chorchoszki) os. J2, z gl'. mr. 191; wś obyw. Górkę. Parafia kato!., dek. kowclskie.
Dalekie os. 2G, z gr. ml'. 383; w Adamowo os. go, 644 dusz.
li, z gr. mr. 175; wf; Olszak os. 20, z gr. mI'. Przewank, góra pod wsią, Garn;]" na wsch.
561; wś Nowa Wieś os. 14, z gl'. mr. 373; od niej, nad Baltykiem, w pow. słupskim,
wś A.ugustowo os. 29, z gr. mI'. 469; wś Dę- w Pomeranii. Kś. Fr.
bnica os. 31, z gr. mI'. 39!; wś Zalas os. 13, Przewarka, p/'zywa/'ka, Prywa/'kce, Pei'ewar.
z gr. mI'. 223; wś Dozin os 23, z gr. mI'. ka, Pryo/'ka. Preorlca, wś, pow. kijowski, na.
257. Br. Ch. płn.-zchd od Kijowa, uważana za przedmieście
PrzelJszyn, właściwie P/'zejuszyn, w XV w. mta Kijowa, niegdyś mko należ:\ce do domini-
.f/'zeyuszyn, wio i folw., pow. opatowski, gm. kanów kijowskich, którzy w pierwszej poło-
Cmielów, par. rtkanów, odI. od Opatowa 6 w. wie XVII w. wznieśli tu cerkiew. Uroczyska
ma 20 dm" 205 mk., młyn wodny. W 1885 r. na gruntach P. noszą nazwy: Popówka, Uwa'
folw. P. rozl. mr. 562: gr. Ol'. i ogr. mr.487, rów Wielki i Mały, Jackówka. O P. znajduja,
łą,k ml'. 26, pastw. mr. 19, lasu ml'. :3, nieu. sit; liczne wzmianki w dokumentach ogłoBzo-
ml'. 22; bud. mur. 6, z dnewa 11; płodozmian nych przez Komisyą, archeol. kijowską, (ob.
lO-polowy. Wś P. os. 22, z gr. mr. 167. Skorowidz Nowickiego, sk 654).
W XV w. Przeynszyn, w par. l'kanÓw, wb- IJrzewilanka 1.) uroczysko, pow. biało-
sność Mikołaja Przejuszskieg') h. Sulima, miał st.acki, w 2 okr. po!., gm. Obrębniki, o 21 w.
kmiece łany, z których dziesi,(in,: z jednego od Białegostoku. 2,) P., uroczysko, tamże, o
łanu dawano prebendzic krzc:zono\Vf\kiej (war- 22 w. od Białegostoku.
t08ci 1 grzyw.), z innych łaU(J\v pl;lt(lno bisk. Przewiska, ob. PJ'Zyzwiska.
krakowkiemu. l,'olw. ,lawal plebaw)wi w Prze\vłoczna, dobra, pow. Il'!.ohylewski.
l'kanowie_ Była karczma i za;;rodnicy (Dlu- własność dawniej Dzierożyńskich, dziś Hre.
g'Hi7., L. B., f, SO, 11, J!J». Według reg. bnickich.
pob. pow. sandomierf\kiogo z r. 1578 wś Przeu- Przewłoczna zBajmakami, W8, pow. zło-
szin, własność Jana Wiliarn:J., miała 7 osad., czowski, 40 klm. od Zloczowa, na. kraiJCn płn.
7 łan., dworski 1 łau, 1 zagr., 1 kom., 1 bie- powiatu. Zabudowania wsi, której część płn.
dny (Pawiński, Małop., 182). B/'. Ch. nazywa się "Lasowe", ot:lczajq z trzech ;;tron
PI'zewa, os. na obszarze .Markowic, pow. podmokłe h\ki po wytrzebionych lasach. Gleba
raciborski. glinim!ta i piaszczysta, rodzi żyto, pszenicę,
Przewale, wś, pow. tomaszowski, gm. i, jęczmień, owies i ziemniaki. Pszczelnictwem i
par. Tyszowce, odl. pÓł mili od Tyszowiec, satlownictwem zajmują się niektórzy miesz-
ma 32 dm., 150 mk., w Lem 80 rzym.-bt, kallOY. Przysiołd ,.Ihjmaki" 10l.Y wśród la-
ludność rolnicza, gruntu 324 mr., gleba popie- sów, o 5 klm. na płd. od P. Odbywa się tu
laLka. ]1'.,lw. ma adO mI'. t;'mlltu, 8551111'. lasu; wyrób 8l11dły. \V e w:-;i kasa poyczkowa z b.-
własność Józcft Głowskicg-o. W 1827 1'. bylo pitałem 327 zł. Par. łae. w Toporowie, gr.-kat.
34 um., 232 mk. Dyke. geogr. Echarda (t. III, w miejscu. Przysiołek Ba.imaki należy do pal'.
dopełnienie) podaje Przewały, mia"to w ziemi gr.-kat. w Sokołówce. Ucz. poczt. w Soko-
chełmskiej. X. S. S. łówce, sąd pow. w Olcsku. Szkola (oLl187iJ 1'.)
Przewaliska, grupa dOiJl,) W i brlJwal' w Bia. dotąd niezorganizowalla, z jęl.. wyk\;ul. 1'11-
łej, pow. tarnopolski. I skim. W 1'.18801'. było w P. t Ut lUk., w Baj-
Przewałka, urz(.',,1. j'rl/(I'tł!.'<J, w i fol w. nad makach 206; na obsz. d W'H'. !)(). Ubzal'
Niemnem, pow. grodzil:'łHki, w ;) oh. P{)l., b'm., wsi 1998 ha. BI'VII. Sok.
Sobolany, o ao W. oJ Ul'll\llIa. Byb tu filia PI'zewłoka, wzgórze nad jC7.iorum Slesiń.
par. kat. Hoia. Za c;r,as<',w l:.zpllej stanowiła l:ikiem, nazwane od przcci:łg'ania ([1l'z()włocze
s/'stwo nieg1'od<)we przewalskie, !o;i;:\cu w woj. uia) statków przcz w:w;kie wodno pl'7.lJHmyki,
trockim, pow, grodzieńskim. 1',),111114' spisów łączące ze sobą jeziora.
podskarbińskich z r. 1569 zaliczat.) si<; wów- Pl'Zewłoka 1.) wś nad J'Z. Wisłą, pow. san-
czas do dóbr stołu hólewskiego; n:u;t.:[1nie domiel'ski, gm. i par. Koprzywnica, odl. od
przemienionc na ststwo, obejmował" lI1iastcez- Sandomierza 16 w. Wisł; oddzicla tu powiat
ko Prze wałka z przyległościami, ktÓre w r. :,;andomicrski ori Galicyi. Na ouszarzc 1'. jest
1766 jJJsiadał Fl'allCiszek Ogiński, opłacając jezioro, mające do ;W II1r. obszaru, zarosłe
zeń kwarty złp. 1533 gr. 3. Pomiędzy wsiami trzciną, zamienione w bagno (przed 1860 r.).

182
Prz
prz
Wś ma 20 dm., 144 mk. W 1827 r. było 20 na, drewniana , wystawiona w 1752 roku. Da
dm., 123 mk. W 1885 r. folw. P. 1'0'1.1. mI'. wniej mieszkał tu proboszcz, ma.j1\cy swoja" ju..
344: gr. Ol'. i ogr. mr. 157, łąk mr. 61, pastw. rydykę. Szkoła etat. o 1 naucz., dzieoi vr wie-
mI'. 25, nieuż. mI'. 101; bud. mur. 1, z drzewa ku szkolnym będących 130. Właśc, pos. dwor.
10; płodozmian 7-polowy. WŚ P. os. 18, z gr. Ludwik Szawłowski. Dnia 4 lipca 1467 r.
mr. 83. 2.) P. aj. Przywłoka, wś i cztery fol. Michał i Jan z Buczaca, dziedzice na Jazłowcu,
nad rz. Piwonią, pow. radzyński, gm. Mila- potwierdzają, i pomnażają fundacyę kościoła
nów, par. Parczew, odl. 33 w. od Radzynia. paraf. w Jazłowcu dokonaną w r. 1436 przez
Wś ma 39 dm., 505 mk.; fol. A. 10 bud., 5 mk., ojca ich Teodoryka z Buczaca. W tym doku.
folw. B. 3 dm., 7 mk. W 1827 r. było w o mencie wymioniona"jest P. '/, Zalesiem jako do
gól e 51 dm., 332 mk.; wś nalezab. do par. Gęś. dóbr Jazłowiec należąca (A. g. i z., t. II, str.
W 1872 r. folw. P. lit. A. rozl. mI'. 1173: gr. 194). B. R.
Ol'. i ogr. mI'. 523, łąk mr. 132, pastw. mr. 32, Przewłoka Wola, folw., pow. radzyński,
lasu mr. 38H, w wieczystych dzierżawach gm. Milanów, par. Parczew, ma 2 dm., I) mk.,
mr. 30, nieuż. mI'. 68; bud. z drzowa 21; 120 mI'.
młyn wodny. WŚ Y. os. 23 , z gr. mI'. 380. Przewłokno, ob. Przywłoczno.
W 1881 r. folw. P. lit. A. al. Korona rozl. mI'. Przewodnik, niem. dawniej Buelow8heide,
387: gr. Ol', i ogr. mI'. 163, ła"k mr. 66, pastw. od 1868 r. Hagen, nadleśn. król., lCHD. i ko!.,
mr. 24, lasumr. 113, nieuż. mr. 21; bud. w pow. świeckim, st. poczt. Jeżowo, par. kat.
z drzewa 10; las nieurządzony. Folwark ten Jania Kościelna. W 1868 r. 9 bud., 1 dm., 39
oddzielony został od dóbr Przewłoka lit. A. mk., 21 ew., 18 kat. Ks. Fr.
W 1882 r. folw. P. lit. A., zwany Litwet al. Przewod()w, rus. Perewndiw. wś, pow. so-
Welinów, rozl. mr. 302: gr. Ol'. i ogr. mI'. 158, kalski, 24 klm. na zach. od Sokala, 14'6 klm.
ła"k ror. 36, pastw. mr. 13, lasu mr. 91, nieuż. na płn.-zach. od sądu pow., urz. poczt., st. kol.
mI', 4; bud. z drzewa 5; las nieurządzony. i tel. w Bełzie. Na płn. leżą Liski, na zach.
W 1886 r. folw. P. lit. B. Litwa roz1. mr. 373; Zniatyn i Chłopiatyn, na płd. Budynin, na
gr. Ol'. i ogr. mI'. 179, łąk mI'. 45, pastw. mI'. płd.. zach. Wasylów Wielki (pow. Rawa Ru-
22, lasu ror. 76, wodpadkach mr. 43, nieuż. ska), na płn.-zach. Radków (w królestwie pol-
mr. 8; bud. z drzewa 11; las nieurządzony. skiem). Wody z całego obszaru zabiera pot.
Wś P. B. os. 7, z gr. mI'. 163. Według reg, Kamień i płynie na zach. do Radkowa. Zabu-
pob. pow. lubelskiego z r. 1531 wś Przewloka, dawania wiejskie leżą, w płn. stronie obszaru
w par. Parczów, własność Mikołaja Chojec- (252 mt.). Na zach. od nich leży leśniczówka
kiego, miała 1 łan, 1 młyn (Pawiński, Małop., Dąbrowa. Na płd.-zach. wznosi się wzgórze
362). Dobr P. były w ostatnich czasach wła- Przewodów do 263 mt. (znak triang.). Własn.
snością hr. Scipio de Campo, po Fjrlejach (ob. więk. (Jana Krzyżanowskiego) ma roli Ol'. 504,
Jabłoń). Rzeka Piwonia, która stanowiła tu łąk i ogr. 100, pastw. 52, lasu 189 mr.; włas.
niegdyś granicę wdztwą brzeskiego, dzieli ten mn. roli Ol'. 1029, łą,k i ogr. 163, pastw. 4,
majątek na dwie części, jedna zowie się P. Ko- lasu 4 mI'. W r. 1880 było 120 dm., 682 mk.
rana a druga P. Litwa.. Br. CI.. w gminie; 5 dm., 37 mk. na obsz. dwor.; 40
Przewłoka, dwa folw., pow. nowogródzki; rzym.-kat., 656 gr.-kat., 23 izrael.; 38 Pola-
jeden, od 1839 r. własność Tarajewiczów, ma ków, 668 Rusinów, 13 Niemców. Par. rz.-kat.
około 3'/. włók; drugi, od 1827 r. własność w Zniatynie, gr.-kat. w Liskach. We wsi jest
Czerniszewiczów, ma 4 włóki. A. Jel. cerkiew, szkoła etat. jednakI. i kasa pozyczk.
Przewłoka, dok. 1282 Preuloca, pewnie z kapit. 604 zł. w. a. Lu. Dz.
przystań nad Baltykicm, pod wsią Garną, Przewodowiee, wś i folw. nad rz. Biał-
w pow. słupskim, w Pomeranii (ob. P. U. B. v. ką, pow. rawski, gm. Wałowice, par. Kurze-
Perlbach, str. 299). Ks. Fr. szyn, posiada młyn wodny, 14 dm., 194 mk.,
Przewłoka z Zalesiem, wś, pow. buczac 212 mr. ziemi włośc., 346 mI'. dwors. Folw.
ki, odI. 7'5 klm. na płn od st. poczt. i telegr. nalezy do dóbr Konopnica. W 1827 1', było
w Buczaczu, na zach. brzgu rz. Strypy. Gra- 20 dm., 123 mk. Według Lib. Ben. Łaskiego
nice: wsch. Zielona, płd. Zurawińce, zach. Ole. (II, 292) były tu części szlacheckie, dające
sza, płn. Petlikowce Stare. Obszar dwor. 968 dziesięcinę plebanowi w Kurzeszynie a łany
mr., włośc. 3198 mr., wyborna podolska gleba. kmiece oddawały na stół arcybiskupi, pIlIban.
W 1857 r. 1902 mk.; w 1880 r. w gm. 2083, zaś kolędę po groszu z łanu.
a to w Przewłoce 1974, w Zalesiu 109, na Przewodówka, rzeczka, poczyna się pod
obsz. dwoI'. 102; rzym.-kat. 30, par. w Petli- w!'!ią, Borze, w pow, pułtuskim) płynąc ztąd
kowcach Starych; gr.-kat. 2100, par. w miej- w stronę wschd.-p6łnocną pod Osiekiem, ka-
scu, ccrkiew murowana p. w. św. Grzegorza, wałkiem wchodzi na obszar pow. ciechanow-
zbudowana od 1837 do 1855 r. Ksiegi metryk skiego, poczem wraca w pow. pułtuski, pod
zo.ozynaj1\ się od 1758 r. Druga cerkiew filial- ! Grochami skręca ku południowi, płynie przez

Prz
Prz
183
Kozłowo, Gzy i Przewodowo. Przyją,wszy tu pasterz., 20 koni, 36 woł, 30 krów, 2 stadn.,
z praw. brzegu dw:a strumienie połączone, je- 21 jałow., 50 świń, 300 owiec; browar i ce-
den z zachodu od Zebr6w, drugi z południa od gielnia, wystawione przez naddzierżawcę eko-
Kęsów, skręoa ku wschodowi, płynie przez nomii Golą,dkowo za 47,000 złp. W J846 r. W8
Gromino, Moszyn, Białowierzę i wpada z praw. urzą,dzono kolonialnie; przed urzą,dzeniem pre-
brzegu do Pulty, powyżoj Kleszewa. Długa 0- standa ze wsi wynosiły 167 1'8. 1.6 1 / 2 kop., ra-
koło 20 wiorl!t. J. Bliz. zem z czynszem z 3 półwłóczków uprawianych
Pnewodowo, wś, i p, Nowe, wś narl rzką, przez pl'oboszcza. Po urzą,dzeniu i odtrą0eniu
PrztJwouówk/ł, pow. pultu ski, gm. Kozłowo, soltys, czynsz wynosił 186 rs. 67 kop.; ka-
par. Przewodowo, posiada kościół murowany, pitał spłacalny ustanowiono na 2660 rB. 10
M1.kołę początkową, 1549 mr. obszaru. W 1827 kop. Dwór otrzymał 996 mr., włościanie 348
r. było 24 dm., 202 mk. Kościół i parafią zało- mr. 240 pręt., probostwo 187 mr. 289 pręt.,
żyli tu biskupi płoccyposiadającyP.jużwXIl szkoła 11/ 2 mr. Urządzono 10 osad rolnych, 4
w. (Kod. Maz., 337). Przy kościele istnieje ka- po 35-37 mi'., inne po 27-30, szkołę, karcz-
plica grobowa, którą wzniósł w 1830 r. dla swej mę, osady: kowalską, i młynarską. Ob. Gromi-
żony Paweł Grąbczewski, poseł pow. pultu- no i Kozłowo. P. par., dek. pułtuski, 2201
skiego, tu również po.::howany. Wś zarobna P. dusz. Lu. Krz.
i folw. wchodziły w skład dóbr Golą,dkowo, Przewody, wś, pow. wiłkomierski, gm. O.
będących naprzód własności:-j, bisk, płock., na- nikszty, () 28 w. od Wilkomierza.
stępnie skarbu. W 1835 r. częśó dóbr goląd- PrzewodziszowIce, w XV w. Przewodzy-
kowskich,a w tej liczbie W8 i folw. P., oddaną, 8zowicze, wś i folw., pow. będziński, gm. i par,
została w donacyą ks. Michałowi Gorczakowo- Żar ki, posiada pokłady kamienia wapiennego,
wio W 1816 r. nastąpiła seperacya foIw. od 27 dm., 192 mk., 362 mr. ziemi włośc. W 1827
wsi; we wsi znajdowały się osady pańszczy- r. było 20 dm., 338 mk. W 1881 r. folw. P.,
źniane całorolne i półrolne. CaloroIne omdy oddzielony od dóbr Żarki, razI. mr. 569: gr. Ol'.
liczyły 40 mr.; pańszczyzna z każdej wynosiła i ogr. mr. 271, pastw. mr.72, lasu mr. 181,
156 dni rocznie, pieszych lub sprzężajnych sto- nieuż. mr. 145; bud. z drzewa mr. 5; las nien-
sownie uo woli dworu, 4 dni tłuki w żniwa i rządzony. Władysław ks. Opolski, zakładając
16 stacyjnych; czynsze zaij: 8 złp. 8 gr. hyber- w 13'32 r. klasztor Paulinów w Częstochowie,
ny, 3 złp. stróżowe;;o, 15 gl'. "czym;iku",30 dał mu w uposaeniu, między innerni, dziesię-
złp. dziesięciny do dworu (uiszczanej za cza- cinę z P., wsi królewskiej (Dlugosz, Lib. Ben.,
IIÓW bisk. do semin. w Pułtusku), 3 łokcie III, 121). Wedlug reg. pob. pow. krakow-
przędzy z włókna dworskiego, 2 kapłony, 15 skiego w 1581 r. wś Pl'zewodziszowice, w par.
jaj, 1 kura. Półrolne osady, liczące 20 mr., Leszaiów (Leimiów), własność Jaroszewskiego,
odrabiały tylko po 156 dni pieszo i 10 dni tłu- miała. 2 łan. km., 3 zagr. z rolą" 1 kom. bez
ki w żaiwo. Pańszczyznę odrabiano do fol w P., byd. (Pawiński, :Małop., 76,436). Br. Ch.
czynsze zaś i naturalia oddawano do dworu Przewodzk 1) ful w., pow. wiłkomierski,
w Golą,dkowie. W 1821 r. sp'Jtykamy tu go- gm. Towiany, o 12 W. od Wilkomierza, wła-
spodaratwo trzypolowe; oprócz 5 osad całorol- sność Woj nisza. 2.) P., sioło, tamże, o 11 w.
nych, wysiewa.i&cyeh po 4 kor, jarz. i 4 ozimo od Wiłkomierza.
i zbierahcych po 4: fur siana, i 5 osad półrol- Przeworsk, miasto, pow. łańcucki, niegdyś
nych, wysiewaj&cych połowę tego, jest jeszcze warowne i przemysłowe, w ziemi przemyskiej,
d wóch czynszowników 10 morgowych (sołtys dzisiaj dl'ewniane i biedne; stoi na małym
i młynarz), wysiewających po 1 korcu jarz. i wzgórzu, 203 mt. n. p. m., nad rz. Mleczką" do-
l o1.im., i płacących :-W złp. czynszu, 18 dzie- pływ, Wisłoka. Na płn. od miasta (o 2 klm.)
lIięuiny do .lwom, 2 hyberny, 12 dni tłuki; I st. kol. arc. Karola Ludwika (Wf) mt. wznies.),
2 budnik., karozma. Na plebanii siedzi 3 go- odl.od Krakow:dD5 klm., a od Lwowal50 klm.
spodarzy i 4 kopiarz.; d" plebanii należały Miastu zajmujo ouszaru 180 ha; zbudowane na
grunta na P., Kozłowiu i Ponowio. l'roboszez grzbiecio podłlliuoglJ wzgórka, któreg kra-
posiadał nfldto :! p6lwł6n1.ki, 1. któl'ych płacił niee zaclwdni zajmuje koeiól par. resztkami
9 zlp. hyberny. Probollzo1.om uywał zaWHZU I'IJrlol:znogo IllUru otoczony, wschodni zaś sta.-
kanonik pułtuski. Ra.zom na fol., plob,uii i wsi I'oiylny kl:Ls...tor bernardynów. Między tymi
W 1821 r. znajdujemy 68 męz., 70 kuh. (w tuj bud yukami cia,gn& się wązkic uliczki, rynek i
liczbie 45 męż, 51 kob. starszych llaLl lat 12), pLw w miejscu, gdzie dawniej stał kościół św.
35 koni, 46 woł., 43 krów, 28jał"w., 55 Kwiil, Kutan,yuy. ltyuek zabuLlowany w prostokąt
30 owiec. Folwark w 1821 r. pOtliadlLł 14U2 dumami parterowymi, drewnianymi, o wyso-
mr. (1042 mI'. om.); wysiewano na. uim 11 kidl glJ\1towych dachach. We wschodniej po-
korc. pszen., 91 żyt., 20 jęczm., 130 owsa, 12 bi rynku murowany ra.tusz piętrowy, stary
grochu; zbierano 60 fur siana; znajdowali) się bu,l yuok z drewnianą wieżyczką,. Za nim wi-
zaś: 11 parob., 2 włodarz., 4 dziew., 4 furn., 5 daó obszerną mUl'owan1\ synagogę. Z miasta

184
Prz
Pr:t
prowadzą, gościńce: na płn. od Sieniawy, z bo- połowie obeonego stulecia klasztor ten służył
czną doja.zdowl\ drog do dworoa kolei; na. za. za więzienie dla duohownyoh. Trzeoi kośoiół
ohód gośoinieo wiedeński do Łańouta, na połu- siostr miłosierdzia stoi przy drodze sieniaw-
dniowy-wschód do Jarosławia i na południe d<1 skiej. Jestto skromna budowa z końca XVIII
Kańczugi. W miejsou gdzie się te drogi krzy- w., łącza.oa się z piętrowym budynkiem służą-
żuj stoi piękny pałao i park ks. Lubomirskich cym za klasztor i szpital. Założył go ks. An-
a w stronie drogi dojazdowej zabudowania fol- toni Lubomirski, kaszt. krak., w 1781 lub 1785
warczne, gorzelnia i młyn parowy. P. ota- r., prawdopodobnie na gmzach kościoła św.
czajl\ przedmieśoia: na wschód Budy Przewor- Michała, za bramą krakowską, przy którym
skie, za klasztorem bernardyńskim i przedmie- także był szpitał uposażony pl'ZC'" Rafała na
ście Jarosławskie, na płd. przedmieście Kań- Jarosławiu i Tarnowie Tarnowskiego. Uposa-
ozuokie i Mokra Strona. Na zaohód cign8" się żenie pomnożyła Elzbieta . z ks. Czartoryskich
nad }Heczką. podmokłe błonia a na płD. łki nad ks. Lub\lmil'ska. W klasztorze tym przebywa
tą rzeczk8", dzielącą się na kilka ramion. O. zwykle 7 sióstr, które opatrują 30 chorych 
zdob8" miasta są, trzy kościoły. Parafialny wychowuj8" 10 sierot. Przy tej samej drodze,
w stylu ostrołukowym, z trzema nawami. lecz w położeniu niższem niż miasto, w",nosi
W prezbiteryum jest płaskie ostrołukowe akle- się w parku pałac piętrowy ks. Lubomirskich
pienie, malowane w złote gwiazdy. Na ścia- w stylu włoskim, z kaplicą, domow, biblioteka"
nach wiszą portrety starożytne papieży, przeo- i zbrojowni, dalej zaś obszerna i pięknie rzeź-
rów Miechowitów i ozłonków rodziny ks. Lu- bami ozdobiona oranżerya i cieplarnia. W 1880 r.
bomirskich. W głównym ołtarzu (toskański miał P. 333 dm. i 2926 mk. (1477 męż. i 1449
renesans) znajduje się Chrystus na krzyżu a koh.), 1593 rz.-kat., 107 gr.-kat., 2 prot. i
nad ołtarzem godło Micohowitów. Ołtarzy jest 1224 izrael.; 2819 Polaków, 90 Rusinów i 4
11. Po prawej stronie wielkiego ołtarza wisi Niemców. \V mieście znajdujo się sąd powia-
na ścianie obraz M. B. z napisem gotyckim towy, urz. poczt. i tel., notaryat, szkoła ludo-
W otoku; jestto pomnik Rafała na Jarosławiu wa 4 klasowa męzka i 2 klasowa żeńska, le-
i Przeworsku Tarowskiego (t 1409). Jest to karz, apteka, kilka sklepów korzennych i bła-
ciekawy zabytek dawnej sztuki, podobnie jak watnych i stale przebywa 172 żołnierzy. Ma-
i spiżowa chrzcielnica w kształcie kielicha, jątek czynny wynosi 68,OOOzłr., bierny 1195
z gotyckim napisom i .datl\ odlewu (1400 r.). złr. a roczny dochód 12,566 złr. Kasa pożycz-
Do kościoła przybudowano w pierwszej poło- kowa gminna ma kapitału 8784 złr. Ludność
wie XVII w. kaplicę Grobu Chrystusa, we- izraelicka trudni się przoważnie drobnym han-
dług rozmiarów kaplicy jerozolimskiej. Z tego dlem a chrześciańska rzemiosłami (szcwctwem,
samego czasu pochodzi dzwonnica (dzwon z r. garbarstwem i garncan,twem) i li prawą roll.
1627) i sygnaturka. Wieża kościelna nad Oprócz 26 mr. należących do pos. więk.szej ks.
wielkimi drzwiami, ośmiogranna, została dwu- Lubomirskich, zajętej przeważnio pod park i
krotnie zniżam\. Z zakrystyi prowadzi kryty budynki, własn. mn. ma 118 mr. roli, 79 mi'.
krużganek, wsparty na arkadach, do piętrowe- łąk i ogr. i 30 mr. pastw. Gleba składa się
go domu, dawniej klasztoru miechowitów. z glinki urodzajn0j. Do upadku miasta przy.
Z kościoła i kaplicy prowadzą schody zam- czyniło się częścil\ zuiesienie komisy i mode-
knięte płytami do krypty, w której się znaj- runkowej w Jarosławiu, dla któl'ej pracowało
duje grobowiec ks. Lubomirskich. Resztki mu- tu wiele warsztatów tkackich a także niemo-
1'11 fortecznego zachowały się także w ulicy żebność konkurencyi ręcznych warsztatów
żydowskiej. Klasztor bernardynów, otoczony tkackich z fabrykami szląskimi. W pierwszej
murem z basztami, jest piętrowym czworobocz- połowie b. wieku, jak zapcwnia Siarczyński
nym budynkiem. Dziedziniec wewnętrzny (Rps. bibl. OS801., oN; 1826), liozono w P. 900
tworzy ogród kwiatowy, otoczony krytymi ko- tkaczów, którzy wozili swój towar do W ęgiOl'
rytarzami. Dziedzińczyk ten nazywają, patel. i na Wołoszczyii;nę. Do rozwoju tkactwa przy-
nią. Do klasztoru prowadzi furta z gotyckim czyniła się wiele Zofia z Krasińskich Lubomir-
napisem. Kościół obszerny w stylu romańskim, ska, sprowadziwsl\Y z zagranicy rękodzielni-
z ośmiogranną, wieżą, nietynkowaną" jest do- ków i farbiarzy (Kuropatnicki, Geografia Ga-
brze utrzymany. Klasztor tutejszy, jeden z naj- licyi, wyd. 1876). Kuropatnieki nazywa P.
dawniejszych w Polsce, mieni swym założy- miastem ludnem i opowiada, że wyrabiano
cielem Rafała Tarnowskiego lub jego brata prócz drelichów także materye bawełniane,
Spytka. Według Niesieckiego (powołują,cego malowane obicia, pasy jed wabne i bogate 0-
się na Wadinga Anna!. Min. i napis w koście- brusy i inną, bieliznę. Stęczyńskiemu zaś (O.
le) został zbudowany 1476 r. w miejsce dre kolice Galicyi, 1847) opowiadano, że przed r.
wnianego, za.łożonego przez św. Jana. Kapistra- 1830 nie było rzecz8" rzadką, że tkacze dawali
na (przed J453 r.). Obecnie w klasztorze prze- córkom w posagu po 1000 dukatów. Obecnie,
bywa 3 zakonników i 2 laików. W pierwszej o ile wiadomo, nie ma w mieście nikogo, zaj-

Prz
Pt-z
185
mującego się tym przem ysłem. Zubożałe mia.- t jałmużny na zakupno dział i prochów a pro-
sto ożywia się tylko w dni targowl1 (ponie.1 wincyał otrzymał prawo rozgrzeszania tych
działki, środy i piątki) i w jarmarki 2 stycz-zakonników. którymby się trafiło przy obronie
nia, 19 marca, 1 maja, 25 lipca, 4 pażdziernika klasztoru zadać śmierć nieprzyjacielowi, PI'aW"
i 19 listopada. Podana przez Tatomira wiado- dziwość buli z 31 grudnia 1523 r. zatwierdził
mość, jakoby już w 1281 r. istnia.ło miasto bisk. krak. Tomicki 1525 r. W aktach z XVI
Przeworsk nie jest popartą przez odpowiednie w. są wzmianki o czwartym kościele (kaplicy?)
świadectwo. Do 1340 r. był P. wsią ruską na drewnianym, p. w. M. Boskiej, za bramą kra-
pograniczu ziemi sandomierskiej, nadaną przez kowską. W r. 1527 było już miasto obwaro-
Kazimierza W. Janowi z Melsztyna Leliwicie. wanem, bo Zygmunt I uznając, że micszczanie
Nakielski pisze (Miechovia, 344), że w r.1393 należycie utwierdzili je (munitione opportut1a.
Jan, biskup lubu'ski. przywilejem wydanym cinxisse) i na obronę dalsze czynili nakłady,
w Fuerstenwaldze 28 kwiet.t. r., przychylając opuścił im na prośbę Jana Tarnowskiego, kaszt.
się do prośby Jana z Tarnowa woj. sandomier. wojnickiego, po 10 grzywien z 40 grzywien
skiego, erygował w mieście P. parafią; biskupi SZOSl1. W 1550 r. uzyskali mieszczanie uwol-
lubllscy mieli bowiem przed Kazimierzem W. nienie od wszelkich ceł, prócz graniczuych.
powierzoną sobie od papieży jurysdykcyą nad W tym czasie przeszedł P. z rąk Tarnowskich
katolikami Rusi i wykonywali ją jeszcze jakiś w posagu Zofii, córki Jana Amora Tarnowskie-
czas po dekrecie Grzegorza XI z r. 1375. go, do ks. Konst. Ostrogskiego. Sprzeciwiał się
W następnym r. 1394 zatwierdził Maciej, bi- temu brat Zofii Krzysztof, kaszt. wojnicki, i
skup przemyski, akt fundacyjny i oddał para- prowadził dłuższy proces, który wygrał. Po
fią, miechowitom. Kociołem parafialnym był jego śmierci jednak wyszła wdowa za Jana
wówczas kościół św. Katarzyny, który stał do z Stemberku Kostkę, woj. sandom, Zmarła ona.
r. 1744, kiedy go wizytował bisk. Sicl'akow- w Gorliczynie 1580 r. pozostawiając dwie
"ki Wacław. Zgorzał on w 16;34 r. wrazzmia- corki: Annę Ostrogską, wojewodzinę,wołyńską,
stem i później miał drewniane sklepienie. Kie- i Katarzyne, czwartą żoaę Prokopa Sieniaw-
dy rozebrany niewiadomo. Uposażeniem pa- skiego, dziedzica Brzeżan. Trzecia córka Mał-
rafii byłq .kniazie dworzyszcz". W r. 1428 gorzata zmarła za życia matki, pochowana
powiększył Spytek z Tarnowa to uposażenie, w Przeworsku. Na jej dworze przebywał Mi-
poczcm ks. miechowici rozpoczęli 1430 r. bu- kołaj Sęp Szarzyński. P. odziedziczyła Anna.
dowę teraźniejszego kościoła, która, ukończono Gdy w 1613 r. p1gorzało miasto, wyjednała
1473 (Miec:hovia, 441 i 533). Budowali go zaprowadzenie jarmarków na św. Zofią, na
proboszczowie Dominik i Mikołaj. Ten ostatni Podwyższenie św. Krzyża i na św. Walentego.
powiększył znów uposażenie parafii nabywa- Niedługo potem (1624) spustoszyli P. Tatarzy
jąc 1450 r. wieś Ujeznę od Rafała Tarnow- a w ]634 nawiedził miasto pożar. W 1648 r.
I'kiego. W tym czasie rozpoczęto budować ko- okupiło się miasto Kozakom i Tatarom. W 1625
ściół i klasztor bernardynów, których sprowa- wniosła Zofia, córka Anny z Kostków Ostrog-
dził Rafał Tarnowski, marszałek w. kor., około skiej dobra przeworskie w wianie Stanisławo>
1467 lub im tylko wzniósł budynki, jeżeli za. wi Lubomirskiemu, woj. ruskiemu, i odtąd zoo
łożycielem był Spytek; byli to bowiem bracia. staja, stale w tej rodzinie. W skład dóbr wcha-
W 1470 wcielili oni za przywi'ejem Kazimie. dziły: P. Przedmieście, dwa wójtostwa i folw.
rza Jagiellończyka P. do ordynacyi jarosław - Nowiny, Grodzisko, Gniewczyna, Grzęska,
I!kiej, co jednak Zygmunt I mhyłił w 1519 r. Gorliczyna, Rozborze, Kielnia, Grodziska W 0-
Uyły to najwieLniejsze czasy P., wkrótce bo- la, Tryncza, Mirocin, Mokra Strona, Wola Po,
wiolO rozpoc7.ęły się klęski. W 1498 r. Stefan, lańska, Białobrzegi, Nowosielec i Wólka Brzo-
woj. WHło!-łki, wl'az z Tatarami napadł na P. zowa. Dwa razy jeszcze niszczono miasto.
i zniHzc"-ył. l'od7.iemno chodniki i pieczary dla W r. 1656 zdobyli je Szwedzi i wzięli 70naczną
ukryoia mil11lin, które wt(lłllg podania wtedy konŁrybucyą, co 7.a8 pozostó,łn zabrały oddzia-
pourządzano, miały aiQ (,i;Ign;\(\ od kośdoła ber- Iy Rakoczego, który je ]657 zajął. Cellarius
nardyn6w aż do kmiciuła w Gniewczynie. (Amsterdam 1659) nazywa P. "oppidulum".
Miasto odbndlJwało Bil} wkr6tcr., bo 1509 r, u- Sejm 1677 r. "widząc ruinę miasta przez in-
zyskał Spytek z Jaroiiłnwill pr7.ywilej dllzwa- kuryc nieprzyjacielskie" zaprowadził nowy
lający mieszczanom pobiorn6 z mostów n( Mlo. jarmsl'k na św. Jakuba Ap., nadając mu prawa
czu i Wiłoku myto po 6 denarów Oli wuzu b. jarmarków jarosławskich, nstanowił skład wi-
dawnego a po groszu od konin i wolu, Po no. na i potwierdził dawne przywileje. Podnosiło
wym napadzie Tatarów rozpoo71\ł .J nn 1'arnow- się znów miasto staraniem dziedziców, szcze-
ski ota0zać miasto murem w 1512 r. W tym gólniej Elźbiety z Czartoryskich Lubomirskiej
zasie otrzymali bernardyni od Klemensa VII i Zofii z Krasińskioh Lubomirskiej. Po śmieroi
bulę, ustanawiającą odpust dla pomagających ks. marszałkowej Lubomirskiej odtworzono, za.
w obwarowaniu klasztoru, pozwolono zbierać pozwoleniem ces. Franciszka I, ordynacyą

186
prz
przeworską, która obejmuje 8586 mr. Miecho-
wici zarządzali parafią, do r. 1846, wtedy bo-
wiem dopiero po śmierci ostatniego przełożo-
nego Kaspra Mizerskiego, zamienił rząd para-
fia, na świecką,. Par. należy do dyec. przemy-
skiej, dek. przeworskiego i obejmuje: Budy
Przeworskie, Rurdasz, Chałupki, Dębów, GOl"
liozynę, Grzęskę, Maćkówkę,. Mirocin, Mokrą
Strony, Rozbórz, Studzian, Swiątniową" Ujc-
znę i Zurawiczki. Na mocy ustawy z 1507 r.
odbywaly się w P. sądy ziemRkie cztery razy
do roku, zawsze w trzy tygodnie po sądach
przemyskich, Według Dykc. Echarda istniały
tu w połowie XVIII w. fabryki obrusów, pa-
sów, obić i płócien, wyrabiano też płótno ża.
glowe. Co opowiada Szaraniewicz (Rys sta-
tystyczny monar. austr.-węg., wyd, III) o
wspaniałym 7,amku, przędzalniach i warszta-
tach tkackich, należy do przeszłości. Z P. po-
chodził niejaki Jan, twórca czy też zbieracz i
tłumacz zbioru pieśni religijnych polskich, któ-
rego rękopis p, t. "Cantionale labore et inge-
nio honesti Joannis olim Ludi magistri in Prze-
worsk a. 1434" posiadał ks. Hieronim Juszyń-
ski. W P. urodził się tez Jan z P., sławny ka-
znodzieja krakowaki około r. 1593 i Grzegórz
Przeworozyk, drukarz krak. (t 1546), umarł
zaś Józef Lubomirski, woj. czernichowski, 12
czerwca 1732 r. Mac.
Przewóz 1.) Karczewski, wś, pow. nowo-
miń"ki, gm. Otwock, par. Karczew. W 1827 r.
9 dm., 69 mk. 2.) P. Mały, wś nad jez. Po-
łajewskiem, pow. nieszawski, gm. Ruszkowo,
pal'. Połajewo, ma 141 mk., 3 mI'. dwor., 488
mr. włosc. Według reg. pob. pow. radziejow-
skiego z r. 1557-1566 wś Prwwosz, w par.
Broniszewo, własność Marcina Sokołowskiego,
miała 3 półłanki, 1 rybaka (Pawiń., Wielkop.,
II, str. 31). 3.) P., os. nad rz. Wartą, pow.
słupecl,i, gm. Dłusk, par. Pyzdry, od!. od
Slupcy 22 W., 1 dm. 4.) P. al. Mielnica, fol.,
pow. słupecki, ob. Lisewo 2.). 5.) P., os. i
fol. nad rz. Warta" pow. turecki, gm. Skotni
ki, pal'. Wilamów, odl. od Turka 14 w.; Of!.
ma 1 dm., 7 mk.; fol. 1 dm., 5 mk. 6.) P.,
kol. nad rz. Pilicą, pow. piotrkowski, gm. i
par. Ręczno, ma 8 dm., 55 mk., 116 mI'. włośc.
W 1827 r. :3 dm., 9 mk. Według reg. pobor.
pow. piotrkowskiego z 1'.1552-1553 wś Prze-
woz w par. Ręczno, właRność klaf!ztoru witow-
skiego, miała 2 os. (Pawiński, Wielkop., II,
269). 7.) P., os. leś. nad rz. Pilicą, pow.
piotrkowski, gm. i par. Ręczno, ma 1 dm., 5
mk., 45 mr. ziemi dwoI'. 8.) P., wś włośc.
nad rz. Wisłą, pow. kozienicki, gm. i par. Ko.
zienice, leży tuż pod Kozienicami, ma 6 dm.,
56 mk., 87 mr. W 1827 r. 6 dm., 36 mk.
W chodziła w skład majoratu rząd. Kozienice.
9,) P., nad rz. Wisłą, pow. kozienicki, gm. i
pa.r. Sieciechów, odl. od Kozienic] 6 w., ma
Prl
18 dm., 145 mk., 124 mI'. włośc. W 1827 r.
13 dm., 112 rok. 10.) P. Tarnowski, ws,p,
kol., nad rz. Wisłą, pow. kozienicki, gm. Tl'Ze-
bień, par. Maguuszow, odl. od Ko;:ienic 28 W. t
22 dm., 199 mk., 234 mr. ziemi włok W 1821
r. było w obu 18 dm., 55 mk. 10.) P., wś
nad Wisłą, pow. garwoliński, gm. i par. Ma.-
ciejowice, leży na płd.-zachód od Maciejowic,
ma 12 dm., 110 mk., 173 mI'. ziemi. Wchodzi-
ła w skład dóbr Maciejowice. Według lustra-
cyi z 1661 r. Przewóz wś królewska, należy
do ststwa stężyckiego. Jest w tej wsi przewo-
źników 8, którzy żadnej roboty nie powinni
odprawować, tylko przewozić na promie na
potrzebę dworską. Graniczy z Kępic<\ (do
opactwa) (Akta grodz. stęż., 22, 153). 11.) P.,
os. nad rz. Wieprzem, pow. lubartowski, gm.
Czemierniki. 12.) P. Nurski, wś i fol. nad rz.
Bug, pow. sokołowski, gm. Sterdyń, par. Ce-
ranów, ma 16 dm., 172 mk., 276 mr. ziemi.
'olw. wchodzi w skład dóbr Kiełpieniec a
przyległości w skład dóbr Długie Kamieńskie.
W 11:127 r. 11 dm., 126 mk. 13.) P., rumu-
nek nad rz. Narwią, pow. pultuski, gm. Zegrze,
par. Popowo. ] 4.) P., wś włośc. nad rz. Bu-
giem, pow. ostrowski, gm. Orlo, par. Brok.
W chodziła w skład dóbr bisk. płockich, a za
czasów pruskich w skład dóbr rządowych Brok.
Włościanie za czasów biskupich i pruskich
płacili czynsz i byli wolni 01 pańszczyzny,
opieraja,c się na przywileju z 1751 1', wyda-
nym Małkynii, Siemiężnemu (dziś Sumiężne)
i kilku innym okolicznym wsiom. W 1819 r.
znajdujemy 6 czynszowników, opłacaja,cych
195 złp. 9 gr. czynszu, 15 zlp. 13 gr, hyber-
ny, 19 złp. 11 gr. dziesięciny do dworu; 3
chałupników z ogrodami, opłacających 34 złp.
8 1 /',1 gr. czynszu, razem 10 dm., 54 mk. (9 męz.,
9 kob., 12 synów, 17 córek, 5 parobków, 2
dziewki), z tych :3 żyd.; 13 koni, 11 wołów,
18 krów, 12 jałowic, 25 świń. Wysiew wy-
nosił 11 1 / 2 korcy jarzyny i tyleż oziminy;
grunta połączone były z gruntami Małkynii.
W 1827 r. 10 dm., 69 mk. W 1850 r. 6 osad
roln., 4 ogrodn. W 1851-52 urz<\dzono wieś
kolonialnie; na. 97 ror. 48 pręt. utworzono 3
osady rolne i oznaczono czynsz na 32 rsr.
13 1 / 2 kop. Br. Oh.-Lu. Krz.
Przewóz 1.) a1. Szykowo, za.śc. pryw.,pow,
wilejf!ki, wiokl'. pol., o 36 W. od mta pow.
Wilej ki, przy b. drodze poczt. z Wilna do Miń-
ska, 1 dm., 10 mk. prawosł.; własn. Plewaki.
2.) P. al. Alsieja, zaśc. pryw. nad rz. Wilią,
pow. wilejski, w 2 okr. pol., o 8 w. od miasta
Wilejki, 5 dm., 59 mk. prawosł. 3.) P. Olka,
zaśc. szlach. nad jez. Dubinki, pow, wileński,
w 3 okr. pol., 051 w. od Wilna, 2 dm., 16
mk. kat. 4.) P., białorus. Pierewoz, ful. nad
rz. Łoszą, przy goso. mińsko-słuckim, pomiędzy
Starzyc'ł i Peresz6wska,,-Słobodą, w 1 oki'. pol.

Prz
Prz
187
uździeńskim, gm. Puków, niegdyś własność grupa domów w Łuce, pow. kałuski. 4.) p"
kn. słuckich Olelkowiczów, z kolei Radziwił- karczma w Niźniowie,pow. tłumacki. 5,) p,
łów, obecnie ks. Wittgenstejnów. Miejsco- hubiń8Tci. karczma i domy w Czernelicy, pow.
wość lesista, grunta lekkie, łąk obfitość. W po- horodeński, Mac.-Lu. Dz.
rze wiosennej ztąd spławia się dużo drzewa Przewóz 1.) uiem. Faehrkrug, os., pow. ko-
towarowego ku Niemnowi do mka Piaseczna. ściański, w pobliżu Wielichowa. W 1845 r.
5.) P., białorus. Pierewoz. wś i fol. nad rz. Be. 1 dm., 8 mk. (4 kat., 4 prot.). 2.) P., karcz-
rezyną, pow. ihumeński, w 30kr. pol. bore- ma na praw. brzegu Warty i prze-.vóz, w pow.
zYIlskim, par. kat. berezyńska, gm. Brodziec. obornickim, pod Gośliuką,. 3.) P., uiem. Praeh-
WŚ ma 15 osad pełnonad7.iałowychj lud tm. 1nel'hau8, pow" szamoŁulski, nad Wartą,. pod
dui się rolnictwem i flisactwem; grunta lekkie Wartosławiem (Neubl'llck), 1 dm. i 7 mk.
w dobrej kulturze; łąk i lasu obfitość. Folw., 4.) P., w pow. wrzesińskim, na. praw. brzegu
dziedzictwo Kamińskich, ma przeszło 27 włók. Warty, przy granicy król. polskiego, o 3 1 / 2
Znajduje się tu kaplica katol. na cmentarzu, klm. na płd.-zachód od Pyzdr. 5.) P., wś
filii rawanickiej. 6.) P. (Perewoz), os., pow, niegdyś kościelna, na lcw. brzegu W;Jrty, w 0-
kobryński, w 1 okr. pol., gm. Rogoźno, o 18 kolicy Szremu, Mosiny i Buina, miała kościół
w. od Kobrynia. 7.) P. Szczara, wś cerkiewna, paraf. p. w. św. Marcina, ju przed r. 1307;
pow. słonimski, w 3 okr. pol., gm. Kuryłowi- w tym bowiem czasie występuje Bogumił, plc-
cze, 047 w. od Słonima. 8.) P., uroczysko, ban miejscowy. W 1353 r. mial pleban prze-
pow. wołkowyski, w 3 olu. pol., gm. Tarnopol, kazaną sobie dziesięcinę z pobliskicgo Jaszko-
053 w. od Wołkowyska. A. Jel.-J. Krz. wa. Około 1580 r. składały p:mifią: Ba.rano-
Przewóz 1.) wólka do Suchorzowa, w pow. wo, Krajkowo, Przewóz i Tworzykowo.Rege-
tarnobrzeskim, na lew. brzegn Wisły, na płn.- stra pob. z tych czasów wykazują na P. 1 łan
zachód od Suchorwwa a na wschód od Bara- osiadły i 1 zagrodnika. W r. 1672 istniał tam
nowa (2'2 .klm.), wznios. 159 mt. Par. rz.-kat. jeszcze kościół, którego już nic było w r. 1685;
w Baranowie. Osada liczy 28 dm. i 126 mk. z kościołem znikła też osada. E. Cal.
rz.-kat. Wisła tworzy tu kilkanaście kęp na- Przewóz 1.) niem Lindenfwj, dobra ryc,.
lezących do Galicyi. Według reg. pob. z 1508 pow. kartuski, st. p. i par. ew. Szymbark 7'5
r. należała wraz z Baranowem i 8uchorzowem klm. od!., kat. Stężyca, st. kol. Kartuzy 14
do Stanisława z Kurozwęk, w 1581 r. była klm. od!.; szkoła ew. w miejscu. Hodowla by-
własnością Andrzeja Leszczyńskiego i miała 4 dla i świń i fabrykacya masła na sprzedaż.
zagrody (Pawiński, Małop., 200,457) 2.) P., W skład dóbr wchodzi: karm\ma Haska. al. Ha-
wś, pow. wielicki, par. kat. Bierzanów. Leży ski, dalej Chróstowo, os. Kruchlandt al. Krieg-
na praw. brzegu Wisły, wznies. 199 mt. Wi- land i Kriochland, Sznurki i dobra Max. Ob-
sła tworzy tu wężykowate wygięcie ku połu- szal' wynosi 455'74 ha roli Qr. i ogr., 45'45
dniowi, a następnie pod Brzegami zwraca się I łąk, 54'0:3 lasu, 11 nieuz., razem 56EV22 ha;
ku wschodowi. Graniczy osada przez Wisłę czysty doch. z grun. 2540 mrk. W 1869 r. 28
z Mogiłą, na zachód z Płaszowem a na połu- dm., 262 mk., 121 kat., 141 ew. P. leży _ n:\
dnie z Kępa" i Rybitwami. W XV w. była wschod. brzegu jeziora raduńskiego, tam gdzie
własnością, opactwa mogilskiego i miała kilka ono się znacznie zwęla. Ztąd już w st:lrych
łanów kmiecych i 8 zagrodo ,Długosz podaje czasach znajdował się tu przewóz, a w osta-
że graniczyła z Rybitwami Sledziejowicami, I tuich latach przeprowadzono tędy kartusko-
od których przedziela ją, teraz Kępa, Brzegi i bytowską szosę. Położenie wsi malownicze.
Kokotów, i Wylczaszą, (może Wyciąże na lew. Okolica tutejsza była już odt.lawna za1udniona,
brzegu Wisły, przy drodze z Krakowa do No- czego dowodem znalezione tu groby staroży.
wego Brzeska w królestwie polskiem). We- tue (ob. Baltischo Studieu, XI, 117-19 i xn,
dług reg. pob. pow. proszowskiego z r. ] 581 177). Od r. 1381 należała P. do wójtostwa
wś Przewozy, w par. Mogiła, własność opac' l mirachowskiego. Około r. 1395 siedzą, tu Ubi-
twa mog;lańskiego, miała 9 siedlisk per gl" 12, sław, Boslav i Jaknb z szlacaeckiego rodu (feJ-
J/, roli, 2 komol'. z bydł., 4 komar. bez bydła, dales). W regestrach krzyżackich figuruje P.
(Pawiński, Małop., fi). Po zabraniu dóbr opac-I j :ko zaścianek, którego właściciele byli zob)-
twa mogilskiego sprzedano tę wieś i obecnie I I wiązani do t::łuiby konnej i do rocznego czyn-
jest własnością, Aleks. Zdzieńskiego. Liczy szu w kwocie 1 grz., R. 1392 zachodzi spór
ona 74 dm, i 447 mk. rz." kat. (7 izrael.). Jest I między pannami w Zukowie i właścicielami
tu szkoł;!. ludowa. Pos. więk. ma obszaru eJ . dóbr tutejszych o prawo rybołówstwa w jez.
roli, 33 łą,k i 5 mr. past.; pos. mn. 245 roli, I Raduńskiem (ob. Zeitsch. d. Westpr. Gesch.
171 łąk i 192 mr. past. Gleba urodzajna, je- Ver., VI, 132). Według taryfy z r, 1648,
dnak znaczna część obrócoua na b,ki i pastwi-, gdzie uchwalono pobór podwójny a akcyzę
ska jest podmokła na wybl'zez\l. Rzeczka j ! potrójną, płacili tu: Marci,n Prze woski od 11/a
Drwinka tworzy długi lecz wązki staw. 3.) P., włóki fol w. 1 n. 15 gr., Zuromski od 1 włóki

18
Prz
osiad. i 2 ogrod. 2 fi. 16 gr., Michałowa Prze-
woska od 4 włók osiad., 1 pust., 2 ogrod., 2
rzem., koła młyńs. 13 fI. 4 gr. P. należał wte-
r do pow. .mirachowskiego (ob. Roczn. Tow.
Jirz. :N. Vi Pozrt., 1871, 192). W wizyt. Sza-
niawskiego z r. 1710 czytamy, ze proboszcz
stężycki pobierał ztą,d 3 kor. żyta i tyleż ow-
sa me8ZIll"go (str. 9). W!,\dłng taryfy na sym-
pJę z r, 1717 płacił tu Zuromski 12 gr. (Cod.
BelnertsiB, str. 97). R. 1780 było tu 39 kat.
i 64 akatoI. (ob. Wiz. Rybińskiego). 2.) P.,
dokum. ]252 Prell'os., 1282 Prewosż, WŚ, pow.
słupski, nad Łcbą, w Pomeranii. Już Swię,to-'
pełk II zapisał ją, pannom norbertankom w Zu-
kowie, dołączył także r. 1252 wolną, rybitwę
1V r7iece ztąd at po morze do Łebskiego jezio-
rai W czasie reforlIlacyi została ta WII zabrana
klasztorowi, a biskup 1tozdrażeW'ski daremne
czynił zabiegi o jej odzyskanie (ob. Perl bach,
P. U. B., str. 641 i Utracone kościoły Fanki-
dejskiego, 275). 3.) P., niem. Pt'Zywors, wś,
pow. bytowski, st. p. Studzienice. W 1780 r.
było 52 kat. (ob. Wiz. Rybińskiego). P. nale-
ży do par. ugoskiej; szematyzm z r. 1867 wy-
kazuje tu 117 kato1. 4.) P., niem; Faehr-
kl'ug, os. nad Wisłą" pow. chełmhiski, st. poczt.,
par. katoI. i ewang. Ostromecko, 1868 r. 4
bud., 2 dm., 12 mk. ew ang. Kś. Fr.
Przewoz 1.) niem. Przewos, wś nad Odrą"
pow. kozielski, leży między Szczepnicą" Ro-
8zowicami i Podlesiem, ciągnie się na prze-
strzeni pół mili, przy szerokości, 1/, mili,
wzdłuż Odry. W 1861 r. 84 dm., 496 mk.
katolików. Potomkowie pierwszego osadzone.
go tu przewoźnika noszą nazwizko Przewoź-
nik, Wał broni wieś od wylewów. Obszar
wynosi 1462 mr. (880 mr. roli, 220 mr. łąk).
We wsi szkoła katolicka. Do P. należy fol.
Golaszka, mający 672 mr. roli. 2.) P., łużyc.
Pschibus, 1311 Prebu8, niem. Priebus, miasto na
praw. brzegu :Nissy łużyckiej, pow. żegański,
odI. 22 mile od Wl'ocławia, 14 mil od Ligni-
cy. Posiada kościół par. ewang., kościół par.
katol., szkołę ewang., szkołę kato\. , ratusz
z wieżą, ruiny starego zamku Piastowskiego,
tkactwo lniane i wełniane, 1235 mk. (1872 r.).
W 1840 r. było 1062 mk. (947 ew., 115 kat.),
136 dm. Właciciclką, była księżna Talleyrand
Perigord, z domu ks. kurlandzko - żegańska
(Sagan). P. jestto starożytna osada; już mię-
dzy 1010 a 1025 r. wzniesiono tu warowny
zamek, po którym zostały okopy i wieża stra-
żnicza, zwana GłodowI\, (Hungerthurm), po.
nieważ Jan, ks. żegański, zagłodził w niej swe-
go brata Baltazara w 1472 r. Kościół paraf.
był założony podobno już w 1012 r.; odnowił
erekcyą ks. Primko 1290 r. Reformacya wpro-
wadzoną została 1539 r., lecz w 1668 r. odda-
no kościół katolikom. W 1755 r. wystawiono
kościół ewang., odbudowany i rozszerzony
Prz
w 1823 r. Najdawniejszy dokument tyczący
się miasta, pochodzi z 1311 r, i odnosi się dO'
kościoła paraf. p. w. św. Idziego. Morowa za-
raza 1586 r. i wojna 30-letnia w 1631 1'. cięż
ko dotknęły miasto. Pożary wielkie były:
1597, 1612 i 1719 r. Do 1429 r. P. należał
do Łużyc. 3.) P. lfały, niem. Pi7.ebu8 Klein,
wś, pow. rozborski. Dl) 1815 r. naleZała do
Saskich Łużyc. W 1842 r. 23 dm., Vj() mk.
(l kat.); par. ewang. Podroże. Br. C'ń.
Przewoziec 1.) al. PrzywozietJ, fUS. Pere-
wozeć, część Koropca, pow. buczacki. 2.) P.,
wś, pow. kałaski, 15'17 klm. na płn.-wschód
od Kałusza, 9'37 klm. na płd.-wschód od Rądu
pow. i urz. poczt. w Wojniłowie. Na wschód
leży Mcdynia, na płn. Wojniłów, na zach. 8ft.-
bódka, na płd.-zach. Babin, nL płd.-wschód
Bryń (pow. stanisławowski). Wschod. część
wsi przepływa Łomuica, wchodząca. z Babina.
i płynąca na płn.-wschód od Mcdyni. W obrę-
bie wsi przyjmuje z lew. brzegu dopływ pot.
Sielski, przychodzący od zach. od Słobódki.
W doliuie potoku leżą, zabudowania. wiejskie.
Część płn.-zach. lesista. Wła.sn. więk. (Wali-
górskich ) ma roli or. 268, ła,k i ogr. 67, past.
128, lasu 299 mr.; własn. mn. roli Ol'. 433, łąk
i ogr. 240, paąt. 85 mr. W r. 1880 było 101
dm., 601 mk. w gm., 5 dm., 29 mk. na obsz.
d wor.; 13 rz.-kat., 598 gr.-kat., 19 izrael.: 28:
Polaków, 602 Rusinów. Par. rz.-kat. W W oj-
niłowie, gr.-kat w miejscu, dek, kałuski. We
wsi jest cerkiew, szkoła filialna i kasa pożycz.
gmin. z kapit. 435 zł. w. a. 3.) P., wś, pow.
buczacki, od I. 2 klm. od st. poczt. Koropiec,
10 klm. od st. tcl. Niźniów. Lcży na lcwym
brzegu Dnicstrll, przy ujścin do rz. Koropiec,
płynącej od Kozowa. Granice: wschod. Dniestr
a za nim wś Delawa, poluJ. Dniestr i Hory-
hlady, zachod. Ostra, !)ółn. Koropiec wś i rze-
ki Koropiec i Dniestr. Obszar dwor. i gminny
leży w gminie katastr. Koropicc. W 1850 )',
W gminie 602, na obszarze dwor. 3 mk. Rz.-
kat. policzeni do Koropca, gr.-kat. należa, do
cerkwi drewnianej w P. p. w. św, M.ikołaja,
filialnej do Koropca, wystawionej w 1795 r.
Szkoła. filialna w miejscu. Właściciel posiadł.
dwor. Alfred :Mysłowski. Lu. Dz.-B. R.
Przewózki, WH, pow. sokołowski, gm. Ku-
delczyn, par. Sokołów, ma 57 dm., 498 mk.,
1397 mr. W 1827 r. 42 dm., 289 mk.
Przewożniki 1.) 08. włośc. nad Wisłą,
pow. sandomierski, gm. i par. Łoniów, odI. oli
Sandomierza 26 w., l dm., 8 mk., 14 mr.
W 1827 r. 3 dm., 18 mk. 2.) P., wś nad rz.
Niemnem, pow. władysławowski, gm. Kidulc,
par. Sudargi, odI. od Władysławowa 34 w.,
leży o kilka wiorst ód os. Sudal'gi, graniczy
przez Niemen z Prusami, ma 42 dm., 489 mi,.,
162 mr. W 1827 r. 44 dm., 424 rok. Woho-
dziła w skład dóbr rząd. Kidule. 3.) P., OB.

Prz
nad rz. Szeszupą" pow. władysławowski, gm.
Szyłgale, par. Słowiki. Niepomieszczona w o.
statnich spisach urzędowych.
Przewoźniki 1.) wś nad rz. Łuczajką. pow.
dzisieński, w 2 okr. poL, gm" i okr. wiejski
Postawy, 05 w. od gminy a 112 w. od Dzi-
sny, ma 11 dm., 125 rok. (w 1864 r. 76 dusz
rewiz.). 2.) P., wś rzą,d. nad Wilią, pow.
święciański. o 38 w. od Swięcian, ma 5 dm.,
31 mk. katol. i 27 prawosł. 3.) P., wś włośc.,
pow. wileński, w 4 okr. pol., gm. Bystrzyca,
okr. wiejski i dóbra skarb. Rytenie, o 1 w. od
gminy, 41 dusz re wiz. '1.) P., wś, pow. no-
woaleksandrowski, w 3 okr. po!., o 57 w. od
Nowoaleksandrowska. J. Krz.
Przewozy 1.) karczma pryw., pow. dzi.
sieński, w 1 okr. pol.. o 54 w. od Dzisny, l
dm., 4 mk. żydów. 2.) P., wś włośc, pow.
dzisieński, w l okr. pol., gm. Plissa, okr. wiej-
ski i dobra skarbowe Przedoły. o 16 w. od
gminy a 54 w. od Dzisny, ma 3 dm., 25 mk.
praw08ł. (w 1864 1'.9 dusz rewiz.).
Przewozy al. Zarzecze, grupa domów w Je-
zupolu, pow. stanisławowski.
Przewoża, wś i dobra nad 1'z. Pielasą" pow,
lidzki, w 40kr. pol., gm. i okr. wiejski Zabłoć.
WŚ odI. o 6 w. od gminy, 53 w. od Lidy a 21
w. od Wasiliszek. ma 8 dm.. 98 mk. katol.
(w 1864 r. 38 dusz rewiz.); fuL, odI. 45 w. od
Lidy a 14 w. od Wasiliszek, ma 35 mk. kat.;
własność hr. Potockich.
Przewrocie 1.) PrywfJrot, wś niedaleko rz.
Kizi, dopł. Zbrucza, pow. kamieniecki, gm. i
par. Orynin, 018 w. od Kamielica, ma 94 os..
540 mk., 388 dz. ziemi włosc., 930 dz. dwor
(wraz z Kizią). Cerkiew p. w. św. Paraski,
wzniesiona w 1775 r. i uposażona 30 dz. ziemi,
ma 1707 parafian. Dawniej własność Stanisła-
wa Jaszewskiego, dziś Zukotyńskich. 2.) P.,
Pryworotie, wioska nad rzeka, Mukrzą" dopł.
Dniestru, pow. kamieniecki, par. kat. Zalcśce,
prawosI. Werbka, o 16 w. od Kamieńca, w gó-
rach .Miodoborskich, w pięknem położeniu, ma
20 dm.; należy do Makowa, własu. Raciborow-
skich. Między P. a Werbką, na górze do Prze-
wro(lia należącej, znajduje się kamień ciosowy.
3.) P., Pryworot, wś, pow. radomyski, o 3 w.
od sioła Ozieranie (par. prawosł.), przy krzy-
żowych drogach z Bl'Usiłowa do Korostysze-
wa i z Koczerowa do Pokryszowa, ma 412
rok. pl. ob. Włościanie nadzieleni zostali 98
dz., ocenionemi na 8252 rs., ze spłata, po 494
rs. 56 kop. rocznie. Należała w części do 1'0'
dzeństwa Wawrzyńca i Maryi Potockich (483
dz.), następnie Macewicza, w części zaś (118
dz. i 12 dusz rewiz. przed uwłaszczeniem) do
księdza Odyńca Sokołowskiego. W 1881 1'.
nabyta przez Jana Nowickiego, do którego na-
leży 238 dz. ziemi ornf'j, 184 lasów i 12 dz.
Prz
189
nieuż. 4.) P" wś rząd. między źródłami n.
Rudki a rz. Żwańczykiem, pow. uszycki, okr.
pol. i par. Zwańczyk (o 5 w.), gm. Łysieę,8t.
poczt. Dunajowce (o 27 w.), na trakcie z Du-
najowiec do Starej Uszycy, o 32 w. od 1(a-
mieńca, ma 160 os., 935 mk. (90 jednodwOl'>-
ców), 1236 dz. ziemi włośc. Cerkiew p. w.
św. Mikołaja, wzniesiona. z muru w 1811 r. i
uposażona 50 dzie8. ziemi, ma 528 parafian.
Szkoła niższa dachowna (barsa) 4.klas. i szko-
ła przygotowawcza (w oba do 200 uczniów).
Niegdyś dobra królewskie, będące w czasie
lustracyi Humieckieg,) w 1616 r. w posiada-
niu Stanisława Milewskiego, podstolego podol-
skiego, na mocy starej sumy na cztery doży-
wocia zapisanej. Następnie w 1636 r. trzymał
ją Teofil Szemberk, sekretarz królewski, za
opłatą 192 złp. 23 gl'. (wraz z Gorczyczną),
Na mocy ukazu z d. 4 września 1807 r. daro-
wana na 12 lat bez opłaty kwarty wraz ze
wsią Rańkuszowem gen. majorowi Bystramo-
wi, który odstąpił praw swoich Albinowi
Kogatowskiemu. Dr. M.-J. Krz.
Przewrocie, potok, powstaje w obrębie gm.
Zielonej, w pow. skałackim, u płn. stóp wzgó-
rza Wołowej (400 mt.), płynie na zach. przez
wieś Zieloną, poniżej której zwraca się na płd.-
zach. i naprzeciwko Biliłówki wpada do Gni-
lej z lew. brzegu. Dług. biegu 6 klm. Br. G.
Przewrotna Góra, pow. ostrołęcki, gm.
Nasiadka, par. Ostrołęka. W 1827 r. było 5
dm., 24 mk.
Przewrotne, wś kośc" pow. rzeszowski.
pl'7.y gościńcu z Rzeszowa do Raniżowa, nad
Młynówką, uchodza,cą do Olchówki, a z nią do
Łęgu. Założona około 1'.1553, na rubieży)asów
królewskich, przez Jordana, kaszt. krakow.,
dzierżawcę wsi król. Zgłobienia. Wybudował
on kościół i utrzymywał księdz:J, W 1581 r.
(Pawiń., Małop., 256) trzymał tę w Andrzej
Tarnowski; należała do par. w Kołaczycach;
było tu 12 kmieci na 4 łanach, 3 zagr. z rolą,
3 zagr. bez roli, 6 komoro z bydł. i 3 komol'.
bez bydła. Później utworzono tu parafią, gdy
jednak W 1657 r. woj"ko Rakoczego spaliło
wieś, spłonęły akta parafialne. Obecny kościół
murowany wzniesiono w r. 1823. Wś składa
się z 368 dm. i 1933 mk. , z czego na wólkę
Studzieniec przypada 84 dm. i 436 mk. Pod
względem wyznania jest 190 rz.-kat., 7 prot.
i 24 izrael. Na obszarze więk. pos, (F. Doliil-
ski i K. Politańska) 6 dm., 75 mk.; 57 rz.-
kat. i 18 izrael. Na obszarze tym micści się
os. Smoleń. We wsi szkoła Indowa i gorzel-
nia. Kasa pożycz. gminna ma kapit. 5145 zł.
Obszar więk. pos. wynosi 513 roli, 84 łąk i
ogr., 32 past., i 798 mr. lasu; pos. mn. ma
2157 roli, 562 mr. łąk, 286 past. i 221 mr. la-
su. Lasy szpilkowe z dwóch stron otaczają tę
dużą wieś, w piaszczystej równinie położolłĄ.

190
Prz
Prz
Na połud. graniczy ze Stykaniem, na wschód goszewo-Przeździecko. 2.) P. DWOf'a1ci, WM
'" Huciskiem a na półn. z Gwizdowem. Mac. szlach., 5 dm., 135 mk.; w 1827 r. 20 dm. 118
Przewruć, fol., pow. słonimski, w 5 okr. mk. 3.) P. Grz!Jmki, W8 szl. i włośc., ma 6
poL, gm. Byteń, o 29 -N. od Słonima. dm., 74, mk., ziemi włośo. 13 mr. (14os8,d) i
Przezchlebie, wś i M., pow. toszecko-gli- f,)lwarcz. 330 mr. (w 1866 r.). W 1827 r. 10
wicki, par. Ziemięczyce. Fol. ma 789 mr. (403 dm., ID.! mk. 4.) P. Jacky, w 1827 r.. 12 dm.,
mr. lasu) i naleiy do dóbr Ziemięczyce; W8 ma 88 mk. 5.) P. Lenarty, w 1827 r.9 dm., 52 mk.
453 mr. (385 mr. roli). W 1861 r. było 46 6.) P. Mroczki, w 1827 r. 9 dm., 50 mk. 7.) p,
dm. i 394 mk. (2 ewang.). Pierzchały, w 1827 r. 7 dm., 58 mk. Pomiędzy
Przezdzęk 1.) WielN, wś na poL-prus. Ma- wsil.\ P. Jachy a P. Grzymki znajduje się ob-
zurach, pow. szczycieński, st. p. i tel. Wiel- szal' zwany dotl.\d Żale, dawne cmentarzysko,
bark. 2.) P. Mały, wś, tamże. na wyniosłem wybrzeżu rzeczki Mały Brok.
Przezdziatka, wś i fo1., pow. sokołowski, Według podania miała stać świątynia pogań-
gm. Kudelczyn, pa.r. Sokołów, odl. od Siedlec ska, której szczątkami są rozrzucone wtem
30 w., od Sokołowa 2 w., od rz. Bugu 21 w. miejscll wielkie kamienie. W okolicy liczne
Posiada cukrownię Elżbietów (ob.), gorzelnię gniazda szlacheckie: Pułazie, Załuski. Br. Ch.
przerabiającl.\ do 12,000 korcy kartofli, bro- Przezmark al. Przesmark (Kętrz.), niem.
war, 8molarnię, cegielnię, wiatrak, 50 dm., P'/'eussisck Mark al. Preuscltma1'k, dok. 1349
762 mk. W 1827 r, było 23 dm., 212 mk. PI'uschinmarkt, Preuschenmarkt, Prussmork, wś
Wś ma 54 os. i 316 mr. ziemi włośc. Dobra z kośc. ewang., 1/, mili na wschód odjez. Dm-
P. wchodziły w skład dóbr Sokołów; po na- żyńskiego, pow. elb1l.\ski, st. poczt. i par. kat.
stą.pionem w r. 1882 wydzieleniu w drodze ElbląS' II/s mili odl. W 1869 r. zawierała 8
działów, stanowią oddzielnl.\ hypotekę i skła- gburstw i 5 zagród, 2386'85 mr., 298 mk., 10
dają. się z fol. P., Nowawieś i Emilianów i po- kat. i 288 ewang., 29 dm. Do tutejszej szkoły
siadają ogólnej przestrzeni 4138 mr. 239 pr. ewang. uczęszczało (1887 r.) 76 dzieci. Jest to
Wchodzące dawniej w skład dóbr attynencye: jedna z naj starszych osad w tej okolicy; istnia.
Majdan, Budy, Siwe Bagno, Spoczynek, We- la. jako targowisko już przed Krzyżakami, i u-
sółka. czyli Auguścin, po uwłaszczeniu wio- czeni utrzymują, że owe Truso, o kt6rem wspo-
ścian, zostały tylko hypotecznemi nomenkla- mina Wulfstan. który tutejsze strony zwie-
turami i gospodarstwa rolnego dworskiego na dził około 1'.900, jest właśnie P. Wskazują,
nich nie ma. Fol. P. zawiera przestrzeni: ogr. też na to różne znalezone tu przedmioty do o-
warz. 4 mr., owocowo 6 mr., spacerowo 8 1 / 2 mr., zdoby służące i monety rzymskie (ob. Der EI-
gr. 01'. 699 mr. 219 pr., łl.\k polno 57 mr., pa- binger Kreis von Rhode, str. 21 i Pr. Prov. Hl.
stewników 46 mr., lasów przyległych 3 mr. 1854, I, str. 3(0). W 1361 r. dostają bracia
50 pr., miejsc niewykarczow. 140 mI'. 131 pr., Buntiken, Dywon, Adam i Girdune 6 włók,
wó4 4 mr. i nieuż. 6 mr., granic, dróg, wygo- później lilllbur"kiem albo szewieckiem polem
nów, rowów 52 mr. 60 pr., pod zabudowa.nia- zwane. Zagłówne wynosiło 30 grz., byli za to
mi 17 mr.; razem 1045 mr. Należl.\ce do dóbr zobowiązani do służby konnej, dopomagania
P. lasy obejmują: 1820 mr., w tern: ogr. warz. przy budowlach i dawania płużnego (tamże,
2 mr. 230 pr., gr. orno 234 pr., łl.\k 7 mI'. 248 str. 46). Dawniej mieli tu kat. kośc, paraf.
pr., zarośli 9 mr. 38 pr., bagien 13 mr. 175 Pierwszy pleban ewang. nastał tu w 1557 r.
pr., piasków i nieuż. 2 mr., granic, dróg, wy- Przezmark 1.) Pruski Targ, niem. Preuss.
gonów, rowów 25 mr. 271 pr. Przy fol. P. Mark, domin. król. z folw. Schoensfelde, Pro-
znajduje się fabryka cukru i rafineryi Elibifl- thainen i łąkami zwanemi Saalfeld, i .wś, pow.
tów, pobudowana na gruncie emfiteutycznym mor&ski, 8 klm. od st. pocz. i tel. Zełwałdu.
przestrzeni 109 mr. 14 pr. Budynków w do- Domena ma obszaru 816 ha. Wieś ta była pier-
brach całych jest 102, z tych 32 murowo i 70 wotnie "forum Pruthenicum", targowiskiem,
drewn., w samym zaś fol. P. bud. 79, między w którem w pewnych dniach lub pewnej po.
któremi gorzelnia, browar i pałac. Płodozmian rze roku ludność i kupcy z okolicy i zdaleka
U-polowy, zaprowadzony od lat 40. Dobra się zbierali. Przy braku organizacyi politycz.
należą do Stanisława Hirszmana, cukrownia nej u Prusaków są te targi jedynym śladem
zaś do bar. Stanisława Lessera. L. Cz. kupienia się ludności. Potrzeba wymiany pro.
Przeździecko, okolica szlachec. nad rzką duktów krajowych na towary zagraniczne,
Brok Mały, pow. ostrowski, gm. Warchoły, mianowicie na broń, żelazo i sól, stworzyła j nż
par, Andrzejowo, pomiędzy Czyżewem, st. dr. bardzo wcześnie takie miejsca, gdzie krajowcy
żel. warsz.-petersb.,a Ostrowem. Jest to gniaz- i zamorscy kupcy z towarami stawali. Miały
do Przeździeckich i Drogoszewskich, zamiesz- one jakiś charakter świętości, zapewniającej
kane przez drobną szlachtę. Mieszczl.\ się tu wolność j bezpieczeństwo tak osób jako też to-
następne wioski: 1.) P. Drogo8zewo, obecnie warów. Nie były jednak targowiska te w ni-
wa włok, w 1827 r. 15 dm., 90 mk.; ob. Dro-. czem do miast podobne; podczas targu pano-

Prz
Prz
191
wało tu zycie i rllch, były szałasy i stragany, I znickiego (4 osad., 2 łany); Krzysztofa laroc-
po targu znów tylko pole puste. Ad. N, kiego, który miał 3 osad., a/i łan., 2 zagr. z ro-
Przezmierowo, folw. do Swadzimia, pow. lą, 7 biednych komorn. (Pawiński, Małop., str.
poznański, o 11 klm. na zachód od Poznania; 183). Dobra P. składały się w 1885 r. z folw.
par. Lusowo, okr. domin, Swadzim, pocz. w Sa- P. i Rugaj. roz1. mr. 905: fol w. P. gr. Ol'. i ogl'.
dach, st. dr. ze1. o 9 klm. w Rokitnicy; 3 dm., mr. 384, łąk mr. 70, pastw. mr. 10, nieuż, mr.
38 mk. 14, razem mr. 478; bud. mI'. 4, z drzewa 8;
Przezwany, zaśc. włośc., pow. dzisieński, płodozmian 8 polowy; folw. Bugaj gr. Ol'. i
w 3 okr. poJ., o 62 1 / 2 w. od Dzisny, 1 dm., 6 ogr. mr. 421, pastw. mr. 4, nieuż. mI'. 2, ra-
mk. star. . zem mr. 427; bud. z drzewa 7. Wś P. 08. 45,
Przezwody 1.) w dok. z 1257 r. Prezuuod, z gr. mr. 411. 2.) P., w XV w. Prze8,Zwod!l,
1262 Preav.od, u Długosza Przezwady, Prze- wś, pow. pińcz'}wski, gm. i par. Kościele(l.
8zwatlci, W8 i folw. nad rz. Opat6wka" pow. W 1827 r. było 22 dm., 126 mk. W XV w.
sandomierski, gm. Wilczyce, par. Jankowice, P., wś w par. Kościelec, własność klasztoru
odi. od Sandomierza 10 w., ma 32 dm., 262 świętokrzyzkiego, miała łany ktniece, z 1ttórych
mk. W 1827 r. było 31 dm., 206 mk. Bole. płacono 1/ 2 grzywny, poradlnego 4 grosze, 30
sław Wstydliwy uposażają,} szpital przy kla- jaj, 2 koguty, :3 sery; karczma z rolą opłacat:
storze klarysek (pauperum dominarum S. Da. 1/ 2 grzywny. Był też folwark. Wszystkie role
miani) w Zawichoście w 1255 r. nadaje mu kmiece i karczemne płaciły dziesięoinę archi.
między innemi "duas sortes in Prezwod" (Kod. dyakonowi krakowskiemu wartości do 16grzy-
Mał01>., II, 100), następnie w uposażeniu sa. wien (Długogz, L. B., t. III, 240). Według
mego klasztoru w 1257 r. dodaje znowu "ali- reg. pob. pow. sandomicrskiego z r. 1508 wś
quas sortes in prezuuod et Cobernioi ,.mm vi- Przezwodi należała w części do Dobiesława
nea" (Kod. Małop., I, 53, 70). Nie oała wś z Przezwod, płaoiła pob. gr. 9. W r. 1581 wś
przeszła na własność klasztoru, inne części wi- Pl'zezwody, własność opaotwa świętokrzyskie-
dooznie później nadane zOBtały przez książa,t go, miała 6 łan. kmieco (Pa.wiński, Małop., 11 t
za posługi ryoerskie. W połowie XV w. oałą 459). 3.) P., wś i folw., pow. jędrzejowski,
wieś zajmuje szlachta h. Janina. Jedna, część gm. i par. Nawarzyce. Folw. ma 1024 mr. i
posiada Bernard W rzazowski. Fol wark daje należy do dóbr Lubc'la, wś ma 25 os. i 161
dziesięoinę do Mydłowa a łany kmiece, karcz- mr. W 1827 r. było 17 dm., 97 mk. Br. Ch.
ma, zagrodnicy bisk. krakowskiemu, wartości Przęczki Mierzejewo, pow. ostrołęcki, ob.
do 10 grz. (Długosz, L. B., II, 330). Inne Mierzejewo.
części zajmują, Stanisław i Bernard h. Janina, Przędzel, wś, pow. NiBko, w piaszm:ystej
którzy twiel'dzą,jakoby' zakonnice dały im wś równinie, 169 mt. n. p. m., na lewym .brzegu
tę za rozmaite usługi. Było tu16 łanów km., Sanu, naprzeciw ujścia Tanwi, i lUtka Ulano-
2 karozmy, 2 zagr. z roją. Dziesięcina pierwo. wa. Przez obszar P. idzie gościniec z Rudnika
tnie szła do bisk. krakowskich, którzy ja, po- do Niska a we wsi zlewają, się potok OlBzyn-
nadawali rozmaitym kościołom. Naj większa ka z P()t. Stróżań"kim. Potok ten okrą,ża wieś
część (do 5 grzyw.) szła dla plebana w Pnio- od wschodu i wpada do Sanu. Drogi gminne
wie, druga część (3 grzyw.) dla pleb. w My- prowadzą z P. do gościńca na zachód i do Ula.
dłowie, trzeoia, część (2 grzyw.) brał pleb. nowa na wsohód. Na Sanie pou Ulanowem jest
w lankowicach a wreszoie naj mniejszą, (1 grz.) przewóz. Otoczony od wschodu dużymi bora-
pleb. w Rudnie. Trzy folw. ryoerskie dawały mi szpilkowymi. Na płn. graniczy z Woliną
do Jankowie. Długosz, uie uznają,cy widCloz- a na płd. ze Stróżą,. Gleba porzeczna jest uro.
nie przywłaszczenia własności .klaeztornej, po- dzajnym namllłem, ozęści zaś zalesione pili.'
lICZegółóW'o wykaZ' czynszów i daI}in ja- skami. Par. rzym.-kat. w Racławicach, we
kie-JialłWy aię klyztoroW'i. Z łanu płaoono wsi szkoła ludowa, kasa pozyczkowa gminna
pop6ł grzywny, dawano po 30 jaj, 2 koguty,. z kapitałem 1085 zł. w. a., gorzelnia i młyn
jeden d_ieli' robooizny sprzęajnej tygodniowo wodny, 207 dm. i 1168 mk. Obszar "ięk. pOB.
i podwody do Sandomierza, Zawichosta, Ko- (Jadw. hr. Mniszchowej) 9 dm., 7l mk. W o-
przy.nioy i Opatowa. Dwie karcv;my z rolami góle jest 1239 mk. (615 kob.); 1195 rz.-kat.
płacą, po pół grzywny. Z dwóch ogrodów (o i 44 izrael. Z obszaru 4503 mr. przypada po-
grodzi arze) po jednym dniu piegzym tygodnio- łowa na lasy. Mianowioie na. 3208 mr. obszaru
wo. Łany (folwarczne zapewne) dają (klagzto- dworskiego jest 717 mr. roli, 269 mr. łą,k, 99
rowi?) po korcu pszenicy, dwa żyta i sześć mr. pa.stw. i 2097 mI'. lasu; na 1221 'mr. mn.
OWSa (Długosz, L. B., III, 318). Według reg. posiadłości jest roli 920 mr., ł(\k 251 IJ;ll'.,
pob. pow. 8andomierilkiego z r. 1578 wś P., pastw. 48 mI'. a lasów. 2 ml'. Wś powstała
w par. Jankowioe, należała do Stanisława Gar- zapewne dopiero w XV wieku, na rubieży
bowskiego, który miał 3 osad" 1 1 / 2 łan.; 2 zagr. puszozy sandomierskiej i została zaludniona
z 1'01", 2 komorn., 3 biednych; Mikołaja Prze-prz osadników matJOwieckich i niemieckich.

192
Pn
Prz
Za Długoi\za (L. B" II, 363 i 264) była wła"' , czarna Rzeka, Stanisławie, dmoldzino, So.
snościl\ Filipa. Boloohowyecza i jego synowca śniak, Teufelsbruoh (niemieo.) , Trzyrzeki ,
herbu Nałęcz, Wówczas była to mała osada Uoisk, WilauoW'o, Zagajnik i. Załę7.&. W
(2 łany kmiece i karozmII. z 1'0111.). Jako oso. 1867 r. parafia. obejmowała 3018 dusz a
bnych kmieci wymienia historyk: Rybalda, 2045 komunik.; 1886 r. było 4560 dusz; de.
maja"cego stajanie (stadion) i Russeka na ni- kanat wiejski gdański. Obocny murowany ko-
wie. Dziesięciny płacono z obszaru szlaoheo. ściół został wybndowany przed kilkunastu
kiego proboszczowi w Bielinach i Racławicach, laty; dawniejszy był drewniany. :Paraf. zoO'
kmiecie oddawali dziesięoiny do kościoła w Ra- stała. tu dopiero r. 1866 przywróooną, przed-
cławioach. W r. 1581 (Pawiński, Małop.. 199) tem istniał tu lokalny wikaryat, należący do
było \1 kmieoi na tyluż półłankach, 12 zagr. pał'. w Kielnie, chociaż wedŁug stąr8zych ....i.
maj_cych role. dwóch komorn. z bydŁem, 3 ko- l.ytacyi kościół tutejszy zawsze był parafial-
morników bez bydła. i 11'zemieśln. Wówczas nym. Na południe od wsi w stronę Kobuse-
dziedziczyli tę wieś Maliccy. Mac. wa, po lewej stronie żwirówki, leży na wy-
Pnę-ławiee 1.) wś i folw. nad rz. Jellior- niosłem WZgÓl'ZI1 cmelJ.tarzysko, W r. 1874
h, pow. grójecki, gm, Konie, par. Jeziorka, znaleziono tu grób ilkrzynkowy z,kilku urna..
odl. 6 w. od Grójca, ma 210 mk., młyn wo. mi, między któmmi jedna była. twarzowa. Na
dny. W 1827 r. było 17 dm., 146 mk. W 1886 plebance zaś, na szczycie najwyższego wzgórza
r. folw. P.rozl. mr.579: gr, 01'. i ogr. mr. tej p:>sia.dłości, znaleziono r.1865.l'rzypadko.
440, łą,k mr. 55, lasu mr. 60, nieuż. mr. 24; wo liczne groby skrzynkowe, któreiednak do
bud. z drzewa 16. Wś P. os. 23, z gr. mr. 301. szczętu zniszczone zostały (ob. Objaśp. do .Ma-
2.) P., w] 379 r. Przeslavicze, wś, pow. so- py archeol. Prus Zach. przez OSSQwskiego, str.
chaczawski, gm. Tułowice, par. Kamion, po, 55). Za. czasów kl'zyżackich nalea.ło P. do
siad,. szkołę początkową, ogólnl\, 304 mk. wójtostwa gdańskiego (DanzigerWaldamt),
W 1827 r. było 37 dm., 117 mk. Wchodziła miało prawo chełmińskie i płaciło 12 skojców
w skład dóbr rząd. Kampinos. Ziemowit, ks. od włóki, nadto był sołtys zobGwią,zauy do
mazowiecki, dzieląc swe posiadłoKci J,lliędzy sy- służby konnej w lekkiej zbroi. I"tniał tu wte-
nów w 1379 r., dodaje Januszowi do ,jego czę- dy już młyn, w którym oprócz P. takie Smol-
śoi trzy wsie książęce: Kamion, Przesławice i dzino i Kobuszewo mleć dawały; czynszu po-
Młodzieszyno. Tei wsie wymienia:aktz 1474 r., bierał zakon. od młynarza 8 grzywien, karz-
którym ks. Konrad nadaje je matoe swej Bar- marz zaś pŁacił 18 skojców. Najście hussy-
barze (Kod. :Maz. 92,261). Br. Ch. tów w r. 1433 okolicę tutejszą bardzo dotltnę.
Prlin (niem.), ob. Psiny. ło, tak że gdański komtur jeszcze r. 1442 o P.,
Prlodkowo, niem. Seefeld, wś kośc., pow. Kobusowic i Smoldzinie pisze, że wsie te
kartuski, st. pocz. w miejscu, wznies. 581 st. "czur czeit fast abegenomen und vorwustet
n. p. m" leży przy gdańsko-wejherowskiej weren", t. j. że podówczas prawie znikły i
IIzosie, o 30 klm. na. zachód d Gdańska, 9'3 zniszczone były. .Młynarz w P., któremu. jur.
klm. l'd Kartu?, a 8'2 Oll Zu.kO'wa. B,,\zcm przedtem zniżono czynsz z oluniu grzyw. na
z wyb. KawIe obejmujo 2737 mr., włącznie cztery, mógł SIę lwie zdobyó na. trzy; z 32
z jeziorem (39 mr.). Gburskich posia.dłośoi jest włók do wsi naleŻAcych było 7 pustych. Ko-
28, zagród 24; oprócz tego 2 karczmy i dWIl- ścioła, jak się zdaje, jeszcze wtedy nie było
klMowa Bzk. kat, W 1868 r. było 62 dm., (ob. Zeitsch. d. Westpreus G. Ver.", VI, str.
654 mk., 513 kat., 33 ew., 8 żydów. .Miesz. 135). W XV[ w. jest to wś królewska., nale-
kańcy trudnią, się głównie rolnictwem i hodo- żąca do kluczu kielińskiego (ob. Kielno). Wi-
wlą, bydła; gleba glini!\Ata, z piaskiem zmiesza- zytaya Rozdrażewskiego z r. 158 podaje,. że
naJ dosyć żyzna. Do Zukowa dochodzi poczta wś trzymali Wejherowie, a kośoiół, kóy,ze
poałańcowa. W pobliżu wsi płynie rzeczka Sł. staroijci już u padał, odbudowała wówczas
pianka (Kleine Stolpe), uohodzł.oa do Radu,oi. Wejherowa, księdza nie b'yło pry nim od 19
Kościół parafial. p. w. św. Andrzeją. ą.post., jeit lt. P. należało do dekanatu mirachowskiego i
patronatu rządowego, istnieje przy nim braatwo zwane było po niem. Herfeldt (?). Do pro bo-
różańcowe (od 1852 r.) i br. tr1.6Źwości (od stwa przyłl\czono 4 włóki. Oiladnioy płacili
1856 r.). Do par. należą: Przodkowo, Barwik, każdy po 10 gr. zamiast mesznego; było ich 14
Barwickie wybudowania, Bielawy, Brzeziny, oprócz szlachcioa Lllbowskiego i oprócz tych,
Brzezinki, Blltterf'ass (niem.), Cegielnia, Szar- którzy mieszkali w młynie "et malleo". Para.fia-
łata i wyb., Czarna Hua, Grzybuo Górne i nie dopominali się proposzcza, ale niejedni
Dolne, Kopy, KawIe, Kobusewo, Kosowo i luterskiego. "Si surrogetur sacerdos tholi.
DUb& wraz z wyb., Krzywda, Kurmaoya, CIlS bonus, salva res erit", pisze wizytator (str.
Gliniana Góra, Melgrowa Góra, :Młynek, 184) i dodaje "ExpulBus est haeretiou& prac-
Osowa Góra, Otalżyno, Pieczysko, Piekło, dioans, qui et eoclesiam in Kielno lnV<ł8erat".
:t>ol1łieczyno, Rl\b, Sarnowo, Sitna Góra, W 1'.1710 kościół ju bardzo był podupadli

Prz
były w nim 2 ołtarze, na wieży 2 dzwony.
Do par. uależały: P., Młynik, Smałdzino, Ko-
busewo, KOtłowo, Załęże i Pomieczyno (ob.
Wizyt. Szaniawskiego, str. 135). Według ta-
ryfy na symplę z r. 1717 płaciło P., umiesz-
czone w 8pisie pod dzierżawami, 1 zł. (ob. Ood.
Belnensis w Peplinie, str. 85). Uwłaszczenie
naRta,piło tu r. 1821. Kś. Fr.
Przono al. Przno, mor. Prżno, wś, pow. cie-
szyński, obw. sąd. frydecki, na SzJąsku austr.,
na praw. brzegu Ostrawicy, przy dr. żel. 0-
strowsko-frydlandzkiej, u płn.-zach. stóp Be.
skidu jabłonkowskiego, na granicy Morawii.
Od płd. leży Łubno, od wschodll Janowice, od
płn. Baszka, a od zach. wś morawska Metylo-
wice. W 1880 r. było 56 dm., 386 mk.; rz.-
kat. 330, prot, l, źyd. 5; Niemc. 2, Czechoszląz.
384. Par. łac. w Borowej; w miejscu szkoła
ludowa l klas. St. poczt. Frydland. Br. G.
Przybańcze, wś rza"d., pow. trocki, w 1
okr. pol., o 20 w. od Trok, 3 dm., 32 mk. kat.
Przybenice, w XV w. Przyhinicze, 1581 r.
Przyhienice, wś i fol w., pow. pińczowski, gm.
Boszczynek, par. Skalbmierz, odl. 30 w. od
Pińczowa. W połowie XV w. P. naJezą, do
par. Skalmifl, są własnościa" 8tan, Kotha h.
Pilawa, Jana Swirackigo i Pyełsza h. Zabawa.
Z 7 łanów kmiecyr,h składano dziesię::inę war-
tości 7 grzyw. kanonii skalmirskiej w Krako.
wie. Była tu karczma z rolą, z której dziesię-
cinę oddawano prob. w Małoszowiej folw. ry-
cerski i 2 zagr. także dawali dzicsięcinę do
Małoszowa (Długosz, L. B., I, 525, 527, 530).
Według reg. pob. pow. krakowskiego z 1'.1490
wś Przybionice miała. 4 1 / 2 łan. W r. 1581 jest
własnJścil.\ Stanisława Glińskiego, który ma 4
łany km., 4 zagr. z roJa", 1 kom. z byd., 4 kom.
bez bydła (Pa.wiński, Małop., 18, 441). W r.
1884fol.P. rozl.mr.480: gr. Ol'. i ogr. mr. 415,
łl\k mr. 37, lasu ml'. 19, nieuz. mr. 9; bud.
mur. 3, z drzewa 11; płodozmian 6 i 9 polowy.
Wś P. os. 22, z gr. mr. 93. Br. Ok.
Przybiil al. Przyhinia, wś i dom.,' pow
w8chowski, o 5 klm. na wschód-północ od Ry-
dzyny; par., pocz. i st. dr. żel. w Rydzynie.
Należała w r. ,1580 częściowo do Wojciecha
Drzewieckiego i Stanisława Przybińskiego, a
przy schyłku zeszłego stulecia do Antoniego
Bojanowskiego. Wś ma 14 dm., 98 mk. (39
kat., 59 prot.). Domin. ma 5 dm., 87 mk. (59
kat., 28 prot.), obszaru 296'94 ha, t. j. 233'91
roli, 55'23 ląk, 0'50 pastw. i 7'30 nieuż. Ozy-
sty doch. gr. 4395 mrk; chów i tucz bydła.
Przybitz (niem.), ob, Przyhycz.
Przyblizyszki, zaśc. włośc., pow. wileński"
w 4 okr. poL, gm. Bystrzyca, okr. wiejski Ru-
bno, o 14 w. od gminy, 2 dusze rewiz.; należy
do dóbr skarbowych Dubienki.
PrzybłudlJicze, folw., pow. wołkowyski,
Słownik Geog'raflczny 'rOUl IX.-Zeszyt 99.
Prz
193
w 2 okr. po!., gm. Hornostajewicze, o 30 W.
od W ołkowyska.
Przybojewo 1) we i dobra nad Wisłą, pow.
płoński, gm. Wychodź, par. Grodziec, odl. o
19 w. od Płońska, ma 21 dm., 420 mk. Dobra
P. składały się w 1877 r. z folw. P. i Wólka
Przybojewska,rozl. 1522: f,lIw. P. gr. Ol'. i
ogr. mr. 1044, łąk mr. 124, pastw. mr. 1, wo-
dy mr. 4, nieuz. mr. 27, razem mr. 1200; blld.
mur. 8, z drzewa 19; płodozmian 8 i 10 polo-
wy; folw. Wólka Przybojewska gr. or, i ogr,
mr. 164, pa!ltw. mr. 4, wody mr. 108, lasu mr.
23, nieuż. mr. 22, razem mr. 322; bud. mur. 1,
z drzewa 4; płodozmian 5 i 9 polowy. Wś P.
os. 35, z gr. mr. 30; wś Wólka Przybojew8ka
os. 68, z gr. mr. 276. 2.) P., wś, pow, sierpa-
cki, gm. Lisewo, par. Mochowo, od1.o 13 w.
od Sierpca, ma 4 dm., 50 mk., 191 mr.
Przybojewska Wólka, wś i folw. nad
Wisłą, pow. płoński, gm. Wy('.hodź, par. Oho-
ciszewo, odl. 24 w. od Płońska, posiada 32 dm.,
220 mk. Folw. należy do dóbr Przybojewo.
PnybokCzarny, mały folw. nad rzką Za-
pruda, lew. dopł. Wiślicy, pow. piński, w 4
okr. pol. telechańskim, gm. Ł<)hiszyn; grunta
lekkie, łąk obfitość. ..4. Jel.
Przyboll al. Prehan i Prihan, części wsi Ro-
pczego, pow. i obw. sl\d. storożyniecki, na płn.-
zach. stoku góry t. n. (435 rot.). Ob. Ropcee.
Przybór, szczyt górski w Beskidzie zaoho-
dnim, na granicy Galicyi i Węgier (hr. oraw-
skie) w odnodze wybiegajcej na północ ku Ży-
wcowi. Wznies, 898 mt.
Przybor, niem. Scliiefer, 1380 Schiehoraw i
Schiehel'all, 1401 Pro8chiherau, 1402 Prziherau,
Wf! i dobra. nad Odrą, pow. stynawski, pa.r.
Stynaw8. W 1824 r. było 48 dm., dwa folw.,
235 rok. (32 katoL), leśniczowka nad lewym
brzegiem Odry. D" P. należy folw. Sandvor-
werk.
Przyborki 1.) folw. nad rz. Klawą, pow.
ihumeński, gm. pohoska, przy drodze z Bera-
zyny Luboc7.ańskiej do mka Białynicz, ma 5869
mor.; dziedzictwo Okuliczów. Lasy wielkie,
grunt piaszczysty. W 1779 r. P. należały do
Massalskich i liczyły 102 poddanych pl. męz.
2.) P., Pl'yborki. wś i folw. nad rz. Klewą,
w płn.-wsch. części pow. ibumeńskiego, w 3
okr. pol. berezyńskim, gminie Pohost. Wś mIL
4 osady; fol w., własność JUBzkiewiczów, prze-
szło 5 włók; miejscowość poleska, grunta lek-
kie, łąk dostatek. Poczynając od wsi P. rz. Kle-
wa staje się spławna" na wiosnę. ..4. Jel.
Przyborki, fol w., pow. wrzesiński, 02 1 /.
klm. na zachód-północ od Wrześni, nad Wrze-
śnicą, par., poczta i st. dr. żel. w Wrześni,
okr. wiejski Psary Polskie; 1 dm. i 19 mk.;
obszaru ma 104 ha, t. j. 89'10 roli, 3'08 łąk,
1'92 pastw., 3'41 lasu i 6'51 nieuż.; doohód
. grunt. 970 mrk. Właścicielem jest E. hr. Po-
13

194
Prz
Prz
niński, dziedzic dóbr wrzesińskich. E. Oal. dług rag. pub. pow. sandomierskiego zr, 1508
Prlyborny, karczma, pow. wrzesiński (na czść wsi Przeborowicze iMalikowice, wła-
mapie Chrzanowskiego), nazywa się właściwie snośó Mikołaja Krępskiego, płaciły pob. gr. 12.
Pod borny (ob.). Częśó Przeborowic, Malikowic i Wola, wła-
Przyborów, 1.) wś w par. Jamno, pow. go- sn0ść Bernarda z Przeborowic, płaciły pob. gr.
styń8ki. Obecnie nie istnieje. W 1827 I'. była 40. W r. 1578 wś Przeborowice, własność A-
to wś rządowa, majca 19 dm., 318 mk. 2) P., dama Przeborowskiego, miała 6 osad, 3 łan., 2
08. karcz., pow. włocławski, gm. i par. Ohouecz, zagr. (Pawiński, Małop., 175, 458, 459, 462).
należy do dóbr Brzyszewo. 3.) P. al. Pakle- 2.) P. Górne, p. Dolne i P. Zar.zeczne, pow.
tnia, w XVI w. Pr.zeborowye, wś, pow. ko. płoński, gm. Załuski, par. Krysk (P. Górne
niń8ki, gm. Piorunów, par. Wyszyna, odI. par. Wrona), odI. o 12 w. od Płońska, P. Gór-
od Konina.. 15 w., ma 9 dm., 84 mk. We- ne, wś i fo[w., mają wiatrak i karczmę, 22
dług Lib. Beu. ([, 270) na początku XVI dm., 173 mk. W 1876 r. folw. P. roz!. mi'.
w, wś stała pustkami, gdy hyła uprawiana, 157: gr. Ol'. i ogr. mI'. 133, ła,k mI'. 21, nieuż.
dziooięoioę da.wano IJleb. w Wy szynie. Przy mI'. 3; bud. z drzewa 3. Wś P, Górne os. 20,
wsi był tei młyn Przebol'owy, również wtedy z gr. mI'. 42; wś Michałówko os. 6, z gr. mI'.
opuszczony. 4.) P., foL, pow. łaski, gm. Cho- 191; wś Sokal os. 17, z gr. mr. 151. P. Dolne,
ciw, par. Restarzew, ma l dm., 26 mk., 90 mI'. wś i dwa fol w., mają 11 dm., 114 mk. W 1886
5.) P., wś i fol w., pow. noworadomski, gm. r. folw. P. Dolne lit. BD rozl. mI'. 208: gr. Ol'.
Kobiele, par. Kobiele Wielkie. Wś ma 12 dm., i ogr. mr. 168, łąk mI'. 15, pastw. mI'. 14, lasu
188 rok., 114 mI'. włośc.; folw. 3 dm., 9 mk. mr. 6, nieuż. mI'. 5; bud. z drzewa 7. W 1886
W 1827 r. było 16 dm.. 58 mk. W 1886 r. r. folw. P. Dolne lit, AC rozI. mr. 445: gr. Ol'.
fol. P. rozl. mI'. 176: gr. Ol'. i ogr. mI'. 122, i ogr. mI'. 353, łą.k mr. 27, pastw. mI'. lO, lasu
łąk mr. 12, lasu mI'. 37, nieuż. mI'. 5; bud. mI'. 49, nieuż. mI'. 6; bud. z drzewa 11. Wieś
z drzewa 7. 6.) P., os. górno Dad rz. Kamien- P. Dolne os. 17, z gr. mI'. 31. P. Zarzeczne,
n!}, pow. opatowski, gm. Bodzechów, par. Den- wś, ma 2 dm., 15 mk., 153 mr. 3.) P. al.
ków, od!. od Opatowa 15 w., huta żelazna, 7 Pr.zyborowo, wś, pow. ostrowski, gm. Komoro-
dm., 29 mk., 48 mI'. włośc. 7.) P., os., pow. wo, par. Jelonki. W 1827 r. było 14 dm.,
stopnicki, gm. Gnojno, par. Janina. Br. Ol,. 87 mk. Br. Oh.
Przyborów, wś, pow. brzeski, w równinie Przyborowie, dok. PrzeborowB i Przibora-
o małych pagórkach, nad dopływem Uszwicy WYB, wyspa na Drawie, przy jej ujściu do No-
z lew. brzegu i li źródłowisk pot. Uszwi. Od teci, o 11 klm. !ta wschód od Drzenia. Nale-
płn. leży las Lachmaniec, na płd. las Chobot żała do klasztoru owińskiego między r. 1250
oddiela j!ł od Szczepanowa, na płd.-wschód a 1424 (Kod. Wielkop., Jo& 284 i Cod. Epist,
graniczy z Łękami, na zachód z Mokrzyskami, Vito\di, 667).
na płn, z Borzęcinem a na wschód z Bielczą.. Przyborowie, 09. dom. do Głowaczowy,
Par. rz.-kat. w Szczepanowie. W ś ma 316 dm. pow. pilzneński, ma 17 dm. i 83 mk.
i 1492 mk. i 7 dm., 34 mk. na obszarze więk. Przy borówka, wś nad rz, Kobylni!} (dopł,
pos, (FI', Łasińskiego), w tej liczbie 1507rz.- Desny), która tworzy tu staw, pow. winnicki,
kat. i 19 izrael. Z obszaru 2447 mr. należy do na pograniczu gub. kijowskiej, okI'. pol. i par.
pos. większej 640 ml'. (78 roli, 41 łąk, 3 past. kato!. StrzY1.awka, gm. Hawryszówka, przy
i 518 ]a8u) a 1807 mr. do pos. mn. (1110 roli, drodze z Kosakówki do Siwakowiec, ma 65 0-
413 łąk, 241 pastw, i 43 lasu). We wsi jest sad, 411 dzies. ziemi włośc., 615 dzies. dwor-
kasa pożyczko gminna z kapit. 2593 złr. Gleba skiej (488 dz. ziemi ornej. 48 dz. lasu miesza.
sapowata, lasy szpilkowe. Mac. nego, 72 dz. pod stawem, 7 dz. nieużytków);
Przyborowice 1.) w XVI w. Pr.zeborowi- dwa młyny wodne, Gleba czarnoziem piasz.
CZ8, Wił i folw., pow. opatowski, gm. Małkowi- czysty. Cerkiew par. dawna, przebudowana
ce, par. Kiełczyna, odI. od Opatowa 20 w., ma w 1881 r. Wś t,1 należała w końcu XVIIIw.
20 dm., 100 mk. W 1827 r. było 12 dm., 66 do brygadyel'a Perekładowskiego, następnie
mk, W 1887 r. folw. P. rozl. mr. 262: gr. Ol'. i do Reiznerów, dziś Zawadzkich. Dr. M.
ogr. mr. 216, ł!łk mr. 5, pastw. mI'. 33, nieuż. Przyborówka, szczyt górski w Beskidzie
mr. 8; bud. z drzewa 11; płodozmian 7 polo- zachodnim, na obszarze gm. Krzyżówka, w pow.
wy. Wś P. os. 15, z gr. mr. 109. W XV w. żywieckim. Wznies. 882 mt. Ob. K,'zyiowa.
P., w par. Kiełczyns, były własnością, Mikoła.. Przyborówko 1.) domin. i dwór wiejaki,
ja i Tomasza h. Róża, miały 5 łan. km., kar- pow. szamotuIski, o 5 klm. na. płd. od Szamo-
czmę z rolą, l zagr. z rolą, z których płaoono tuł, na lew. brzegu Samicy Rzamotulskiej; par.
dziesięcinę snopową i konopną, wartości 5 grzy - Kazimierz, poczta i st. dr. żel. w Szamotułach
wian, archidyakonowi sandomierskiemu. Z fOL I (Samter). W r. 1580 posia.dał Mikołaj PawIo-
rycerskiego płacono dzie8ięcinę pleb. w Kieł- wski na P. 6 półłanków i 4 za.gr.; przy schył-
czynie. (Długosz, L. B., I, 320 i II, 327). We- ku zeszłego stulecia należało do Stefana Zay-

Prz
dlica. Domin. ma 7 dm., 150 mk. (129 katoL,
21 prot.)j obszaru 523'95 ha, t. j. 375'67 roli,
22'44 łąk, 27'76 pastw., 8'44 lasu i 12'64
nieuż.; czysty doch. grunt. 4283 ml'k.j cegiel-
nia; chów bydła holenderskiego i tucz niero-
gacizny; właścicielem jest Władysław Groma-
dziński. Dwór ma 2 dm., 11 mk. (9 kat., 2
prot.). 2.) P., ob. p,.zyborowskie Holendry.E. Cal.
Przyborowo 1.) wś włośc., pow. włocław-
ski, gm. Pikutkowo, par. Br'ześć, ma 37 mk.,
93 mr. 2.) P., os. włośc., pow. włocławski,
gm. i par. Chodecz, ma 2 dm., 25 mk., 8 mr.
gruntu. 3.) P., kol. włośc., pow. włocławski,
gm. i par. Kowal, ma 37 mk., 44 mr. 4.) P.,
wś, pow. mławski. Wymieniona w opisie dóbr
Liberadz, zwie się właściwie Przyrowo. 5.) P.,
wś, pow. szczuczyński, gm. Grabowo, par. La-
chowó; mieBzka tu drobna szl&.chta. W 1827 r.
było 23 dm., 135 mk. 6.) P., wś, pow. ostro-
wski, ob. Przyhorowiae. 7.) P., ob. Przgbor6w.
Przyborowo 1.) wś cerkiewna i dobra,
pow. brzeski gub. grodzieÓskiej, wlokl'. pol.)
gm. Domaczów, o 50 i 52 w. od Brześcia. 2.)
P., wś, pow. słonimski, w 5 okr. pol., gm. By-
teń, o 30 w, od Słonima.
Przyborowo 1.) domin., pow. gnieźnieński,
o 6 klm. na północo-zachód od Czerniejewa;
par. Łubowo, poczta i st. dr. iel. o 5 klm.
w Chwałkowie (Weissenburg, Bz. Bromberg);
6 dm., 64 mk.,(2 prot.)j obszaru 217'03 ha, t: j.
178'73l'oli, 20'43 łąk, 16'32 pastw. i 2'55
nieuż.; czysty doch. gr. 1380 mrk. W r. 1438
sądził się pleban łubowski w konsystorzu
gnieżnieńskim o dziesięciny z P. (Łaski, L. B.,
I, 42, przyp.). Osada składała sie z łanów
dziedzicznych i kmiecych; ostatnie stały około
r. 1523 pustkami, a szlachta uprawiała je sa-
ma, składając snopowe jednej z prebend gnie-
źnieńskich. W 1580 r. należało P. do 4 Przy-
borowskich, r. 1618 do Pawła Przyborowskie-
go, a przy schyłku zesdego stulecia do Piotra
Kaliszkowskiego, dziedzica Malczewa. 2) P.,
wś i domin., pow. krobski, o 7 klm. na połu-
dnie-zachód od Krobi i tyleż na północ.zachód
od Górki Miejskiej; par, Niepart: pocz. w Po-
niecIl, st. dr. żel. o 13 klm. w Rawiczu i Boja-
no wie. W r. 1310 wchodziło P. w skład pow.
ponieckiego. Około 1793 r, należało do Szcza-
nieckich, a w nowszych czasach do Rożnow-
skich. Wś liczy 77 mk. katol" 11 dm. Domin.
ma 7 dm., 139 mk. (126 kat., 13 prot.), obsza-
ru 430'97 ha, t. j. 358'33 roli, 35'30 ła,k, 24'82
pastw., 9'36 nieuż. i 3'16 wody; czysty doch.
grunt. 6175 mrk; własność ks. Czartoryskich
3.) P., niem. Freithal, wś, pow. szamotuIski, o
6 klm. na płd. od Szamotuł, na lewym brzegu
Samicy szamotuIskiej, naprzeciw Myszkowaj
par. Kazimierz, poczta i st. dr. żel. w Szamotu-
łach; 19 dm., 158 mk. (62 kat., 96 prot.). Mię-
d"y r. 1387 i 1397 pisali się z P. Jan, Przy-
Prz
195
bysław, Mikołaj, Gotard i Stefan Przyborow-
BOY (Przeborowsoy). W r. 1580 posiadał :Ma-
ciej Bieganowski 3 łany osiadłe, 1 zagr., 2
komor., 1 łan pusty, T/S łanu karczm" 40 0-
wieu i pasterza. Około r. 1793 należało P. do
Julii Zółtowskiej, dziedziczki Myszkowa. 4.)
P., ob. Przyborowsleie Holendry. E. Oal.
Prz)'borowskie HolelJdry al. Przyóorowo,
dawniej Przybor6wleo, os. wiejska, pow, gnie-
źnieÓski, o 7 klm. na zachód-półnoo od Czer-
niejewa; par. kato!. Łubowo, prot. Czernieje-
wo, poczta i st. dl'. żel. w Chwałkowie; 8 dm.,
77 mk. (63 prot., 14 kat.). Należała przy
schyłku zeszłego wieku do Piotra Kaliszkow-
skiego. E. Oal.
Przyborsk, Prl/bor'sle, wś na lewym, wynio-
słym brzegu rz. Teterowa, przy ujściu do nie-
go w samej wsi potoku Ternawa, pow. rado-
myski, pomiędzy Iwankowem a Hornostajpo-
lem, na wybrzeżu lasów, o 12 w. poniżej Iwan-
kowa. We widłach Teterowa i Zdwiża (ucho-
dzącego do Teterowa na wprost Przyborska)
wznosi się stare horodyszcze, opatrzone wyso-
kim wałem i porosłe odwiecznemi dębami. Ho-
rodyszcze to widocznie byh wzniesione w celu
wojennym dla obrony od napaści nieprzyja-
ciół. Dziś nosi nazwę" Truba". Inne uroczy-
sko, należą,ce obecnie do cerkwi, zowie się" Mo-
hylne". Według podania miej:;;cowego, znaj-
dowała się niegdyś na tem uroczysku wieś,
której mieszkańcy wymarli od morowego po-
wietrza. Wś ma 939 mk. (35 żydów); w 1864
r. było 832 mk. Włościanie, w liczbie 253
dusz rewiz., nadzieleni zostali 1346 dzies. zie-
mi, z której płacą, rocznie 599 rs. 9 kop, wy-
kupu. Znajduje się tu cerkiew Pakrowska,
niewiadom ej erekcyi, podług wizyty z 1783 r.
wzniesiona w 1730 r. na miejsce dawnej, po-
padłej w ruinę, a po spaleniu się tej ostatniej
na nowo fnndowana w 1775 r. przez ówcze-
snego dziedzica Michała Antonieg'o Niemiry-
cza, podstolego czernihowskiego, komisarza na
trybunał radomski i sędziego kapturowego
wwdztwa kijowskiego, który nadto przywile-
jem swym potwierdził posiadane przez cer-
kiew z dawnych zapisów grunta. Dl> par.
praw. należą, wsie: Pirohowicze, Woropaj6wka,
R.usaki i Domanów ka. We wsi jest zarząd
gminny (wołost') i st. poczt. Gleba gliniasta
i piaszczysta. Jostto stara osada śród lasów
założona, siedziba rodu Niemiryczów. Pierw-
szym znauym jest Iwan al. Iwaszko Niemi-
rycz} ziemianin owrucki. W 1510 r. posądzo-
ny o zdradę, z powodu iż mieszkał w domu
Iwana Hlińskiego, oczyścił się z tego zarzutu,
dowiódłszy że on to właśnie ostrzegł ks. Kon-
stantego Ostrogskiego, przez ojca swego Nie-
mirę l) zamiarze w. ks. moskiewskieg) przy-
słania Polaka, więźnia zmoskwiciałeg'o, Ostafa
Daszkiewicza do tego Hlińskiego (Ad. Boniec.

196
Prz
Prz
ki, Poczet rodów, str. 208). I waszko Niemi- , ściami. A że wprzódy dał Mafijowi sioło Kur.
rycz był dworzaninem królewskim (1514- nicę w pow. kijowskim leż3;ce, to teraz Andrze a
1524) i dzierżawcą czarnobyl;;kim, do którego jowi wyznacza Przyborsk sioło i dwór, a także
król pisał w krzywdach poddanych czarno" Szersznie, Sobolewszczyznę i Nowaki. Di1n
bylskich Rostrochowiczów i innych, aby się "fi Olewsku 1598 d. 31 Aug'usta (w zb. Konst.
względem nich zachował według dawnego Swidzińskiego). Andrzej Nieroirycz, pan na
zwyczaju (Dawny regestr. Metr. lit. w zb. Czerniechowie i Przyborsku, jeszcze w 1601 r.
Konst. Swidzińskiego). W ] 539 r. dozwolił przez nabycie Pirohovdcz i Mojsiejkowicz, na-
mu król Zygmunt zbudować zamek i założyć stępnie Iwuicy, powiększył swoją forunę.
miasto, ustanowić targi i otworzyć w dziedzi- Z wyznawoy obrządku wschodniego niezjedno-
cznych jego dobrach Horodyszczu. Oprócz Ho- czonego przcszeJI na krzewiący się już w tych
rodyszcza Iwaszko Niemirycz posiadał Chwo- stl'onach aryanizm. Ożeniony z Chreptowi.
śnię, Pl'zybol'sk i Teremce pod Owruczem. Po czówną, umarł w 1610 1'. W Iwnicy, Zostawił
żonie Fedii, córce Bulhaka, wzia,ł Warewcy. syna Stefana. Ten za młodu ukończywszy
A ie ta zOI;la jego była naj bliższą krewną, J u- szkoły, przebywał w Danii, Anglii, Włoszech
chny Oberniejewicza, otrzymał Iwaazko od i Niemczech. Naprzód pokojowy królewski,
króla w 1518 r. wszystkie dobra po Juchnie doputat na tryb. koronny z Wołynia, komi-
lezące w pow. owruckim (B<)niecki, 209) sarz z sejmu 1625 do ordynacyi kozaków, pod-
W liczbie tych dóbr był i Olewsk. Wszystko komorzy kijowo (Okolski, fol. 348) i 8ata o.
to 8tanowiło pokaźne dość mienie. Synem I w a. wrucki. Miał on z Hrehorym Paszkiewiczem
szka był Józef' (Jesif), dworzanin królewski za zajśoie, którego pamięć przechowały nam akta.
Zygmunta Augusta, pierwszy sędzia kijowski. Gdy w 1609 r. toczyła się wojna z Moskwą,
On to wyjednał sądy grodzkie dla Kijowszczy- Paszkiewicz, założywszy sobio siedlisko w do
zny. Umiał pilnie powiększać bogactwa swego brach NielUirycza Czerniechowie ją.ł tam zgro-
domu. Rewizya zamku żytomirskiego z 1545 madzać najemną watahę. :Motłoch zawer
r. wspomina o nim jako o dziedziczącym na bowany dopuścił się w Czerniechowie licz..
macierzystych swoich dobrach Czernichowie nych nadużyć. Stratę swoją majątkową, 0-
po Skojbeku (Skobiejku). Dwa razy żonaty: bliczył był Stefan Niemirycz na 50 t y-
z wdową po I.wie Połozie i z Zofią Skuminó- sięcy, ale odpłatę odłożyć musiał do czasu.
wną. Iwan i Semen byli synami z pierwszego Kiedy z wyprawy powracał Paszkiewicz i ze
łoża; Matfij i Andrzej z drugiego. Józef Niemi- swoim oddziałem zatrzymał się w Bezowie
rycz umarł 1598 r. W rozporządzeniu testa. (niedaleko Czerniechowa), Niemirycz w lot
mentowem żąda on, aby był pochowanym zebrał nad worną milicyą, tudzież d wa poczty
w monasterze Picczerskim w Kijowie "podle sąsiedzkie i znienacka uderza na oddział ko
grobu rodziców swoich". Żonie Zofii Skumi- zaczy. W pierwszem zwarciu Paszkiewicz po-
nównie wś Kremne i Momorycze w pow. mo. konany i śmierć odnosi, a wataha jego w roz-
zyrskim i 200 kóp gr. łit. na Zebrowiczach i sypce. Wyprawa sowicie Niemiryczowi się
Zarewiczach zapisuje. 'Ponieważ zaś dwaj sy- opłaciła, bo wszystkie skarby zdobyczne Pa.-
nowie jego z pierwszego małżeństwa Iwan i szkiewicza dostały się w ręce jęgo (Opis akt.
Semen "z dopuszczenia Bożego na rozumie i na kn. kiew. centr. arch., Nr. 12, str. 45-46;
zdrowiu 8ą ułomni" a więc pierwszemu z nich Akty o Kozak., Kijów, 1863, str. 154-187).
I wanowi dożywotnie używanie na 3 ch siołach Stefan Niemirycz do własności po ojcu spadłej
swoich we włości czernichowskiej, Krasnosiele, jeszcze wiele majątków przykupił. W 1622 r.
a pod Owruczem Kociukow8zczyzn i Me- nabywa on od Kiryka Swirskiego drugą. ozęść
d'Nedne wyznacza; drugiemu zaś Semenowi, w Mojsiejkowiczach i Pirohowiczach (Archiw.
również pra.wem dożywotniem, Ch wośnicę pod Charlęskich), w 1625 zaś roku od ks. Stanisła-
Owruczem, Ładyzyce i Teremne odkazuje. Ma- waLubl)mirskiego za sumę 124,000 kupuje
j" oni te imiona dziedeć, ale sprzedawać i "za- Noryńsk. Nareszcie od Rafa.ła Leszczyńskie-
wodzić one" nie będą mogli. Gdy zaś ci syno.. go, wwody bełzkiego, nabywa Horoszki, mia.
wie jego spłodzą potomstwo "z małżonkami sto nowe i stare, zwane Aleksandropolem, za
8womi wieńczalllemi szlachciankami", to jeżeli sumę 200,000 zlp. Dla nabycia tak obszer-
to będzie potomstwo męzkie, to takowe w po- nych dóbr nie stało mu widocznie gotówki, bo
mienionych imiouach mief\zkać i trzymać je w 1626 r. Przyborsk, Mojsiejkowicze, Rusaki,
będą; jeżeli zaś to będą dziewki, to synowie je- Suhacze, Bołotnją i słobodę Horodysl,ą. w S11-
go Ma.tfij i Andrzej, albo ich potomkowie mie 20,000 wypuścił był w zastaw W ojciecho
z 4-cl1 części mianowanych imion, według pra. wi Pmszak Bieniewskiemu (Ks. zapis. Tryb.
wa pORpolitego, jeno wywianować je mają. wwdztwa kijow., zaczęta ab anno 1590 variar.
Synowi Matf'ijowi daje zamek i miasto Olew8k transaet. do dóbr WW. :N'iemiryczów pro et
z atynencyą, Andrzejowi zaś zapisuje zamek contra ściągających się usque ad ano 1728
Czerniechów (miasto stare i nowe) z przyległo- kontynuowane, rkpsm). Tenże Stefa.n Niemia

Prl
Prz
191
rycz około tego czasu P. wyniósł na stopień i Władysław, spiesznie wracaj na Polesie.
miasteozka. Mozny ten ziemianin, gorący pro- Pokój ten wszakże niedługo trwał i gdy na.
motor sO'Jynianizmu, w sprawach sekoiarstwa nowo rozpoczęły się niepokoje na Ukrainie,
odgrywał wybitn1\ rolę. Jakoż gdy w Lublinie Jerzy z wielką pracą i uszozerbkiem własne-
r. 1627 powydalano aryanów a szkoły i zbór go dziedzictwa staje w obronie rodzinnego
ich wyrokiem trybunału zniesiono, Stefan Polesia od Kozaków. Znoili ich w końou do-
Niemirycz w 1628 r. pośpieszył ta:n by poro- szczętnie pod Hornostajpolem (Okolski, Orbis
zumie6 się ze współwiercami; ale podczas by- po!.). Następnie Władysław, nawróoony na
tności swej zaniemógł i chory wróciwszy do wiarę katolicką, umiera w 1653 r. w Lublinie,
domu, umarł w 1630 r. Jeszczc w Lubliuie d. a Jerzy jako głośny zdrajca, przechodzi do
30 sierpnia pisał on testament, w którym mał- ' I Szwedów. Jeden tylko Stofan pozostał wier-
żonkę swą Martę z Wojnarowskich uczynił nym królowi i Rzpltej. Po ustąpieniu Szwe-
dożywotniczk ogromnego majątku, jaki zosta. dów z Krakowa został na czele jazdy dla
wił. Prócz tego przekazał jej 15,000 opar- obrony miasta. Gdy zaś za przyczyną brata
tych na Przyborsku, I wankowie, Styrtach i Jerzego stanął traktat Hadziaoki, Stefan wró-
Andrzejówce (Ks. zapis. Tryb. wwdztwa etc., cił na Ukrainę. W 1660 r. walczy w bitwie
WW. Niemiryczów etc., rkpsm). Zostawił on pod Oudnowem i Słobod yszczami, pod rozka-
trzech synów: Jerzego, Władysława i Stefana zami generała artyleryi Wolffa, liczne daje
i trzy córki; Katarzynę za Sieniutą, potem Le- dowody odwagi, zabierając nieprzyjaciołom
szczyńską, Zofią za Stanisławem Tyszkiewi- ośm dział. To też pn zwycięztwie cudnow-
ozem, cześnikiem kijow., i Helenę za Mikoła- skiern hetman, między innymi, i jego do tra-
jem Lubienieckim, potem za Ryszkowskim. ktowania z nieprzyjacielom, który się poddał,
Niedługo po śmierci męża i Marta z Wojna-' wyznaoza (Ambr. Grabowski, Spominki oj czy-
rowskich :Niemiryczowa umarła (około 1638) i ste, t. I, str. 148-161). W 1664 r. Stefan
majątek cały spadł na młodych Niemiryczów, Niemirycz niespodziewanie prawem zastawnem
któł'zy jednak z powodu, iż nu.jmłodszy z nich w sumie 26,000 zlp. Przyborsk z attynenoyą,
Stefan był nieletnim, nie mogli jakiś czas do wypu;zcza Krzysztofowi i Annie z :Mierzwiń-
działu dóbr pomiędzy sobą przystąpić. W 1648 skich Trzeciakom i zabrawszy żonę, dzieci, sy-
r. nareszcie Stefan przyszedł był do lat i nie- nowca Teodora (był to syn Jerzego Niemiry-
zwłocznie też trzej Niemirycze przystąpili do cza, zabitego w 1659 r. przez Kozaków) i sy.
sporządzenia działu majf1"tkowego pomiędzy so- nowicę Maryannę, dziedziczkę Norzyńska, cór-
b!\. Najstarszy z nich Jerzy wziął Horoszki kę brata Władysława, wyjeżdża za granicę do
z przylcgło8ciami, mko Rafałów al. Krajew. Nejdorfu na Szląsku. Mamy list Stefana. Nie-
szczyznę, Baskaki etc.; Władysław otrzymał mirycza do króla, w którym pisał, iż wnie dla
Noryńsk z attynencyą, mko Łuhiny i mko sekty aryańskiej, bo jest Christianae fidei, ani
Władysławów i inne; naj młodszy zaś Stefan dla żadnych fakcyi, ale dla znis7.czenia i spu,
wzi!\ł Czerniechów ze Stawowem, Audt'zejówka" stoszenia przez nieprzyjaciela fortuny, wziąw-
Styrtami, Ośnikami, Dziwoczkami, Wysokiem, szy z sobą starościankę (synowicę :Maryannę),
Iwankowem, Horbaczowem, Szczurową, Ne- dla bezpieczeństwa, za granioę wyjechał-.
kl'aszowem, Trokowiozami , Mokrańszczyzną, W skutek nalegań Jana Kazimierza w 1680 r.
Piekarszczyzną, mczkiem Toporzyszczami, Ka- powrócił do dóbr swoich. Król go najprzód
miennym Brodem, Bobryka" Niebieżą, Inły- kasztelanią, potem wojew. kijowskiem zaszczy-
nem na Wałkach, młynem na Bukach, m. Tar- cił. Pierwsza żona Gryzelda z 'ViJamów zmarła
czynówką" Starykami z ruduią Kowalów, mu za granicą; na starość ponowił śluby mał-
Krasnosiółką, Huta, szklanną, Papiernią; tu- żeńskie z Teresą, Opalińską. Umarł około 1688
dzież przyborsk ze Starykami, Ruszkowem, r. Zostawił czteroch synów: Konstantego,
Pirohowiczami, Suhaczami, Mojsiej kami, Boło-' Krzysztofa, Jerzego i Władysława. Z tych
tnią, Domaniówką, Makarówk1\, Krasną Dą,- trzej bracia starsi, wynarodowiwszy!!ię, po-
brową, Zarudziem al. Zdwiżem z Rudnią. Ale umierali na obczyźnie; naj młodszy Władysław
gdy w tymże roku (1648) wybuchł bunt Boh- wraz z ojcem wrócił do siedliska przodków,
dana Chmielnickiego i gdy Polesie całe w pło. Przez całe życie trzymał się kątów rodzin-
mieniaoh stanęło, to jak wS7.ystka szlachta, nych. On to, po śmierci ojca, wraz z macocbą,
tak i trzej bra0ia Niemirycze musieli uoiekaó zamieszkał w Czerniechowie, bo do Przyborska.
aż za Wisłę. Niemirycze zrobiwszy dział przyj6 nie mógł, ile że ogołocony z gotowego
niE} mieli nawet dość czasu aby akt tegoż dzia- grosza, nic mógł go z zastawy wykupi6 od
łu swego ulegalizowa6 i dopieł'o podczas swo- Trzeciaków (Opis akt, Nr. 22, str. 16; Nr. 22,
jej ttiłaczki, zjechawszy się do Torunia, w ta- str. 14). Był on starostą, nowosielickim i ka-
mecznym grodzie go aktykowali. Ale skoro 8ztelanem polanieckim. Według Niesieckiego,
w 1650 r. po układzie Zborowskim błysła na- I Władysław Niemil'Ycz trzy razy śluby mał-
dzieja pokoju, dwaj starsi Niemirycze, Jerzy żeńskie ponawiał, 1 mo voto z Helon3, Piaso-

198
Prz
Prz
czyńsk/\, 2 do z Błażejowsk/\, 3 t1o z Ludwiką szył drzewa na maszty, zakładał majdany, po-
Skorczycką,; z tych żon synami jego byli: Ale- pioły palił i klepkę rąbał. Przyborszczyzna
hander, Karol, Stefan, Jerzy, August, Stani, oczywiście ze swej strony również zniewoloną,
sław i Michał. Umarł w 1700 r. Po jego była zbrojny opór stawić; to też z obu stron
śmierci w 1701 r, d. 16 czerwca synowie jego zawzięcie wojowano. Miohał Niemirycz miał
z pierwszego łoża: Aleksander, Stefan i Karol jedyną oórkę Teklę, słynącą wdziękami jako
sprzedali Przyborsk, Mojsiejki, Rusaki WieI- też i bogatem wianem, która wyszła za Igna-
kie i Małe, Pirohowicze, Suhaoze, Domaniów- cego Niemil'yoza, krewnego z odnogi rodu tak
kę, Wachnówkę z Rudnią Stefanowi Czaokie- zw. Olewskiej. Ignacy Niemirycz był wy-
mu, łowozemu wołyńskiemu (Ks. 'lap. Tryb. chowany 7.a granicą, oddany dla poloru na
wdztwa kijow., rkpsm). Ale przedaż ta nie dwór drezdeński, był paziem Augusta III; po-
mogła przyjść do skutku, ile ze działu pomię- tern służył w wojsku saskiem; po śmierci kró.
dzy braćmi Niemiryczami jeszcze nie było. la rzucił Drezno i wrócił do dóbr swoich Olew-
Zresztą w skutek klęsk zadanych przez nie- ska, spadłych na niego i brata. Był podko-
przyjaciela w ostatnich czasach Polesiowi ki- morzym smoleńskim, oraz szambelanem J. K.
jowskiemu, dobra przyborskie były bardzo M.; w 1771 r. został delegowanym z woje-
zniszczone, tak, że ioh zastawny ówczesny po- wództwa kijowskiego do Rumiancowa, w krzy-
sesor Aleksander Trzeciak, musiał je na nowo wdach tegoż województwa, które Rumiancow
osiedlaó (Arch. J. Z. R., cz. VI, t. I, dod. str. pismem swem z Jass datowanem d. 14 maja
310). Wówczas P. spadł był do znaczenia t. r. obieoał zaspokoić. Po ojcu miał Ignacy
wsi. Ale gdy młodsi bracia Niemirycze, ka- Niemirycz obszerne posiadłości, jeszoze wnio-
sztelanice polaniccy, dobiegli do pełnoletno- skowemi dobrami zony powiększone. Dom je-
ści, wtedy dopiero dział dóbr pomiędzy nimi go w Olewsku, lubo w zapadłem położony
a starszymi braćmi dopełnionym został. Dział Polesiu, wrzał życiem towarzyskiem. Rozległe
ten nosi datę d. 21 lutgo 1729 r. w Czernie- w jego dobrach bory i puszcze pełne były gru-
chowie. Na mocy tego działu Jerzemu, Augn o bego zwierza; wielki miłośnik polowania, wy-
stowi i Karolowi dostał się kluoz czerniechow- prawiał sławne łowy na niedźwiedzie, dziki i
ski, dobra Radostów, podzielone na trzy sche, łosie. Wystawne nad miarę życie jakie pro'
dy wzięli Karol, Aleksander i Michał, jezuita; wadził, w końcu spowodowało mają,tkową ru-
naj młodszy zaś Stanisław wziął klucz przy- inę. Szerokie dostatki jak śnieg stopniały, i
borski (uwolniony już z pod zastawu), z tern nareszcie tak Olewsk jak i P. z ręku mu się
jednak, aby jedną połowę tych dóbr oddał wymknął. W 1772 r. sprzedał tez calą Przy-
pod prawo dożywotnie wdowie po bracie Ste- borszczyznę Janowi Mikołajowi Chodkiewi-
fanie (Sumaryusz do sprawy działowej ex ar- czowi, stście żmudzkiemu. Ocalały resztki
chivo JW. Niemirycza, Generała wojsk kor.). tylko nadwerężonej fortuny, a mianowicie
Stanisław Niemirycz, miecznik żytomierski, klucz styrtiański, który żona jego dla siebie
dziedzic połowy Przyborska, ozeniony był zatrzymała. Ignacy Niemirycz stratę majątku
z Pawszanką, i zostawił jednego syna Michała, zniósłszy z niezwykła" pogoda" zamiBszkał na
kt6ry w skutek układów familijnych, po śmier- starość w Paszkówce przy córce Magdalenie
ci stryjenki Stefanowej, został już panem ca- Charlęskiej, i tam umarł. Nowy dziedzic P.
łych dóbr przyborskich. I jakkolwiek dzięki Jan Mikołaj Ksawery Chodkiewioz, starosta
pokojowi Polesie zakwitać zaczęło, jednakże żmudzki, umarł 26 lutego 1781 r. w Czarno-
od czasu do czasu smutnego doznawało losu bylu. Z zony Ludwiki Rzewuskiej zostawił
od łotrują,cych zgrai hajdamackich. I tak czterech synów, z których Józef posiadł był
w 1750 r. hajdamacy nawiedzili P. rabunkiem P., ale gdy ten zeszedł bezpotomnie, spadły
(Arch. J. Z. R., oz. III, t. 3, str. 225). Pod- te dobra na brata jego Aleksandra, który od-
czas niedawno minionyoh wojen kozackioh po- dał je w posagu córce swej Zofii za Wiktorem
zaoierały się granice dóbr. Ztąd pomiędzy I Ossolińskim. W 1833 r. kupił P. Jan Modze-
sąsiadującymi ziemianami wywiązać się mu- lewski, od sukcesorów którego nabył te dobra
siały uroszozenia i wzajemnym zaborom i na- w 1850 r. słynny w tych okolica.oh gospodarz
padom nie było końca. To tez Mikołaj Ksa, Daniel Horwat. Po 1863 r. Horwat odstąpił
wery Chodkiewicz ssta żmudzki, dziedzio hrab- dobra przyborskie Potem kinowi. Ten podolas
stwa czarnobylskiego, sąsiadującego z Przy- niedługiego swego władania wyniszezył ma-
borszozyzną, w 1761 r. ze zbrojna, siłą zaje- ją,tek, sprzedawszy las na wycięcie Naftule
chał był granice tych dóbr, niby dochodząc Horensteinowi, poczem sprzedał dobra dzi-
"awulsów" swoich. Jakoż oderwał od Przy- siejszemu właścicielowi Mikołajowi Zaleskie-
borszczyzny uroczysko Krasną, Dąbrowę (pó- mu. Uszczuplone dobra przyborskie, obejmu-
żniej Krasiłówką, lub Rozkoszą, nazwane), oraz .ia,ce wsie: P., Rusaki, \Vachówkę, Woropa-
Tajne uroczysko; nadto w lasach przyborskich jówkę, Domanówkę, Pirohowicze, .Białybrzeg,
"Medweży korm" i "Łebedyn". Tępił i pusto, Bołotnię i Sukacze, maj80l ogółem 18,490 dzies.

Prz
Prz
199
obszaru (4,802 roli ornej, 11,229 lasów i ców: Mikołaja Szarzowskiego de dom\) "Fos-
2,459 nieużytków). Edward Rul.7eoU18fci. lorum" i AlksaJldra Frydryohowskiego Kor.
Przyborszezyzna, Prz!Jhor8zcz!lna. zaśc. nad nicza. Zamiast dziesięoiny płacono zta,d aoho-
rz. Plilią, przy ujściu do niej rzki Turomieszki, lasteryi krak, 8 szkotów. W 1581 r. (Pawiń-
na płd. krańcu pow, borysowskiego, na samej ski, Kałop.) dziedziczył tę wieś Palczowski;
granicy pow. ihumeńskiego, w 2 okr. pol. i par. było w niej 16 półłanków kmiecych, 4 zagro-
kato!. Łohojsk, ma 2 osady; grunta lekkie, dy bez roli, 3 komorn. bez bydła, rzemieślnik
nieco faliste, miejscowość poleska. A. Jel. i karczma. P. graniczy na płn. z Ru:lzami, na
Przybówko, wś, pow. jasielski, na lewym zach. z Gierałtowioami. na. płd. z I!'rydrycho-
brzegu W isloka, przy drodze z PI'ysztaka (6 wicami a na wschód z Grboszycami. Mac.
klm.)- do Krosna, loży w dolinie pot. płynące.. Przybrollówek l wś, pow. nieszawski, gm.
go od Niepli, w kierunku wschodnim. Dolinę Służewo, par. Straszewo, odI. 16 w. od Nie-
z8mykah od północy i południa pagórki (312 sza wy, ma 63 mk. W 1827 r. 7 dm., 98 mk.
do 316 npm. wznies.); najniiszy punkt wc W 1885 r. fol. P. rozl. mr. 39.2: gr. Ol'. i ogr.
wsi ma 284 mt. Od strony wschodniej pod. mr. 342, łąk mr. 24, past. mr, 29, nieuż. mr.
nOSl;ą się lesiste wzgórza do 381mt. (Pogo- 15; bud. mur. 7; płodozmian H-polowy, po-
rzały) i wyniosłości stanowiące dział wodny kłady torfu. Do włościan należy 17 mr.
W isłoka i Sanu. We wsi jest szkoła ludowa, PrzybralIowo 1.) os. włośc., pow. włocław-
młyn wodny, kasa pożyczl.. gm. z kapit. 356 ski, gm. PJ'zedecz, par. Blenna, ma 2 dm., 14
złr., 117 dm. (4 na obszarze wiek. posiadłości) mk., 45 mr. 2.) P., w XVI w. Przihranowo ma.
i 660 mk., wtem 654 rz. kat. i 6 izrael. Par. jor i minor, wś, fol., dobra i kol., pow. nie-
rz.-kat. w Łękach. Obszar więk. pos. (W. Pe- szawski, gm. i par. Służewo, odl. 16 w. od
tl'owicza) ma 359 roli, 56 łąk, 22 past. i 13 Nieszawy; wś ma 82 mk., 254 mr. W 1827 r.
mr. lasu; pos. ron. 436 roli, 50 łąk, 74 past. i 22 dm., 168 mk. Dobra P. składały się w 1885
24 mr. lasu. Dawniej była P. attyncncyq, r. z folw.: P. i Podgai, rozl. mr. 1388; fol. P.
zamku Kamieńca w Odrzykoniu i naleiała do gr. Ol'. i ogr. ID I'. 526 1 łąk mr. 29, lasu mr, 3,
Kamienieckich. A. G. Z. (XI, str. 315, Nr. w os. młyn. mr. 2, nieuż. mr. 16, razem mI'.
2531) poda.ią obIatę z 5 marca 1448 r., podzia- 577; bud. mur. 12, z dl'zewa 3; płodozmian 13-
lu majątku przed sądem ziemskim sanockim polowy; fol. Podgaj gr. Ol'. i ogr. mr. 456, łąk
z d. 26 stycznia t. r. między Mikołajem, Mar- mr. 33, past. mr. 59, nieuż. mr. 6, razem mr.
cinem i Henrykiem Kamienieckimi. P. wtedy, 554; bud. mur. 7, z drzewa 1; płodozmian 5 i
jako część Łęk, dostała się Marcinowi wraz 10.polowy; nadto w lasach: ła"k mr, 28, past.
z sąsiedniemi wsiami. Długosz (L. B., III, mr.8, Jasu mr. 212, nieuż. mr. 9, razem mr.
209) wspomina o niej jako graniczącej z Cllrza,,- 257; las urządzony w kolei 40-letniej, W Bkład
stówką, własnością opactwa tynieckiego. We- dóbr wchodziły poprzednio: wś P. os. 37, z gr.
dług spisu poborÓw z r. 1536 (Pawiń., Małop., mr.255; wś Przybraoówek os. 16, z gr. mr,
523) Marcin Kamieniecki posiadał tu 25 kmie- 15; wś Podgaj os. 9, z gr. mr. 19; wś Dębi-
ci, płacących razem 16 grzywien, karczmę da- cze os. 9, z gr. mr. 63; wś Lisianki os. 3, z gr,
.iąca" półtory grzywny. We wsi był obszar mr. 97. Według reg. pob. pnw. brzeskiego z r.
szlachecki, młyn, 4 8adzawki, a mieszkańcy 1557-1556 wieś Przibranowo major, w par,
dawali dziedzicowi 40 miar owsa, 26 kogutów, StrasHewo, miała 14 łan., 2 zagr., 1 rzemiesł.
26 serów i 2 kopy jaj. W 1581 r. (ibid., 249) Część Włodkowej 1 łan. P. minor miała 5 łan.,
trzymał ja, od Kamienieckich Frysztacki. Spis 3 za gr. (Pawiński, Wielkop., II, 5). Br, Oh,
podaje 20 kmieci na pięciu łanach i ćwierci, Przybroda al. Przybr()dv, dok. Prihrodowioz
2 zagrodników, 3 komorników i 1 łan pusty. 1235, Prihrodo 1258, Prihrodow, PrihrodroU1icz,
Graniczy na północ z Widaczem, na wschód Priprodov, wś nieistniejąca obecnie pod Żar-
z Łękami, na południe z Chrząstówka" i Woj- nowcem, w pow. wejherowskim. W 1279 r,
szówką a na zachód z Nieplą. Mac. potwierdza ks. Mestwin II, że wś tę podaro-
Przybradz, wś, pow. wadowicki, par. rz.- wał był już dawniej pannom cysterkom kre-
kat. w Prydrychowicach. WŚ leży w równi- wny jego Subisław (ob. ks. Pankidejski, Kla-
nie, w poblizu Skawy (lewy brzeg), u zlewu sztory zeńskie, str. 9). Prawdopodobnie było
Wieprzówki z pot. FJ'ydrycbowieckim, ma ka- to wybudowanie na łęgach w pobliżu rzeki
plicę, trzy młyny wodne, 75 dm. i 451 mk. Piaśnicy i Młynicy, gdzie jesł..tz6 dziś znaj-
Na obszarze więk. posiadł. 8 dm., 49 mk. Pod duje się osada Przybysz (str. 197). Kś. Fr.
względem wyznania, jest 487 rz..kat. i 13 izr. Przybrodo 1.) domin., pow. gnieźnieński,
Gleba urodzajna. Obszar więk. pos. (Jan Ple. 10 11/:1 klm. na. wsch.. płn. od Kłecka, tamże
szowski) wynosi 465 roli, 16 łąk i ogr., 46 1 par. i poczta, st. dr. żel. o 5 klm. w Mielżynie;
past. i 87 mr. lasu; pos. mn. ma 349 ruli, 17 i 5 dm., 67 mk. (1 prot.); obszaru ma 202'50
łąk, 54 past.} i 75 mI'. lasu. W XV w. (Dhl-1 ha, t. j. 182'92 roli, 15'57 łąk i 4'01 nielliJ.;
gosz, T... B., III 231) miał P. dwóch dziedzi-. czysty doch. grun. 1235 mrk; chów i tucz by-

200
Prz
Prz
dła. P. istniała już w 1', 1255 (Kod. Wielkop., na P. z obszarem 167'52 hekt. posiada Louis
330); za czasów arcyb. ł.askiego składała się Beyer, Wś ta należała do ststwa. rogozińskie-
z łanów kmiecych i dziedzicznych; w r. 1580 go, później do domeny połajewskiej. W r.
Wojciech Modrzewski posiadał 2 łany i 2 za- 1580 miał tn Wojciech Urbanowski 3/, łana
grodników; około 1793 r. należała do Szymo- i 1 zagrodnika. E. Cal.
na Głowackiego, później do Grochowskich. Przybyl, fol., pow. mielecki, należy do
2.) P., fol., pow. mogilnicki, o 12 1 /, klm. na dóbr :Mielecka Wola.
płd.-wsch. od Gębic, na. zachod. brzegu jez. PrzybylalJka Kępa, pow. gostyński, ma
Snszewskiego; okr. domin. Linowiec, poezta 31 mk. Ob. Kępa 17.),
w Orchowie, st. dr. żel. o 21 klm. w Mogilnie; Przybylina, wś, hr. liptowskie, pow. hm-
7 dm., 44 mk. 3.) P. wś i foL, pow. poznań- decki, na praw. brzegu Białej liptowskiej,
ski, o 11 klm. na płd.-wschód od Szamotuł; przy ujściu pot. Przybylińskiego, wzuies. 765
par. Cerekwica, poczta i st. dr. żel. o 61/ mt. nrm., n połnd. stóp Tatr liptowskich.
klm. w Rokitnicy. P. była własnością, kapi. Graniczy od płd.-zach. z Wawryszowem, od
tuły poznańskiej. Na gruntach wsi stał kopiec zach. z Jakubowianami, od płd.-wsch. z Ko-
około 15 stóp wysoki z średnicą. w podstawie kawą,. Granica zachodnia biegnie ze wzgórza
do 50 stóp, z wierzchołkiem ściętym i wklę, Działu (830 mt.) przez wzgórze Stronę (866
słym. Wś ma 8 dm. i 51 mk. (4 prot.). Fol. mt.) wprost ku północy do doliny pot.oku
należy do domeny rzadowej :Mrowino (Joa- Raczkowej, z której wybiega na grzbiet gór-
chimsfeld) i ma 96 mk. w 5 dm. E. Oal. ski, tworzący ścianę między doliną, Jamnicką,
Pnybrodowice, ob. Przybroda. a Raczkową, przez szczyty Raczkową połlldn.
Przybrody, ob. Przybr(Jda. (2189 mt.) i północ. (2142 mt.) do grzbietu
Prl)'brodzin, wś, pow. gnieźnieński, o 2 głównego Tatr. Ztąd cią,gnie się grzbie-
klm. na płn.- wschód od Powidza, tamże par. tern głównym przez kończystą, Starą, Robotę,
kat. i poczta, par. prot. Witkowo, st. dr. żel. Błyszcz, Kamienistą, do Hrubosza, zkąd spu-
o 17 klm. w Trzemesznie; 13 dm., 114 mk. szcza się ku płd.-wschod. do doliny Ci::lhej, a
(5 kat., 109 prot.). P. istniał już przed r. z niej ku płd.-zach. do doliny Białej liptow-
1523; należał do ststwa powidzkiego i składał skiej. W tych granicach zajmuje 14,368 sa"żni
się około 1579 r. z 7 1 / 2 łanów. W 1618 r. stał kw. katastral. Na płn. obszar tejże gminy
tu młyn i wiatrak. E. Cal; przypada dolina Raczkowa, Bystrej wody i
PrzyblIdek, wś, pow. maryampolski, gm. dolina Kamienista, a oprócz tego dział górski
Gudele, par. Skrawuzie, odl. od Maryampola odrywający się od Błyszczu, szczytu główne-
26 w., ma 12 dm., 102 mk. W 1827 r. było go grzbietu Tatr i ciągną,cy się ku szczytowi
5 dm., 39 mk. Bystrej (2250 mt.), odką,d rozdziela się na
Prz)'budek, wil, pow. bielski gub. gro- dwa ramiona: zachodnie Jerzową, i wschodnie
dzieńskiej, w 1 okr. po!., gm. Łosinka, o 30 Ko1tową zwane; wreszcie od szczytu Kamieni-
w. od Bielska. stej w głównym gr.ł:biecie Tatr ciągnie się
Prlybrudzie (Bogusławce), przysiołek, pow. między doliną Kamienistej a potokiem HUna
brzeski gub. grodzieńskiej, wlokl'. po!., gm. grzbiet górki Hlina zwany. W półn. części
Ołtusz, o 50 w. od Brześcia, doliny Raczkowej legły dwa stawki Raczko-
Przyb,.ze 1.) Nowe (Pribuije N.), wś, pow. we. W 1880 r. było 171 dm., 1438 mk. Sło-
czau8ki, gm. horouecka, ma 70 dm., 448 mk., waków. Kośoiołek łaciń. filialny, p. w. św.
z których 1 zajmTIje się s7.ewctwem, 10 wy- Katarzyny, należy do par. wDowałowie. We-
robem naczyń drewnianyoh; własność Kata- dług szem. duch. dyeo. spiskiej z r. ]876 by-
rzYDY Koch; młyn wodny i folusz. 2.) P. ło 86 rz.-kat., 1483 ew., 8 nieun., 9 iyd.,
Stan, wśtamże, 69 dm. i 382 mk., z których razem 1586. W miejsou jest kośoiołek ewan-
11 zajmuje się wyrobem naozyń drewnianych. gielicki, założony 186 r, Są,d pow. w Hrad-
Prlybychówko, niem. Priplcowlco, w4, pow. ku, urząd podatk. w Sw. Mikułaszu, st. poczt.
obornicki, o 8 klm. na zach.-północ od Ryczy- Hradek. . Br. G.
woła, podPrzybychowem; poozta i par. Poła- Przybylów 1.) w XVI w. Ptozybylowo, kol.,
jewo, st. dr. żel. o 18 klm. w Budzyniu; 6 08. karcz nad rz. Ryglewką, pow. kolski, gm.
dm., 43 mk. (łkat., 39 prot.). p, należało do Chełmno, par. Grzegorzew, odI. od Koła 6 w.;
ststwa rogozińskiego, IJóźniej do domeny po- kol. ma szkołę począ,t. ogólną" 30 dm., 293
łajewskiej. E. Cal. mk; os. 1 dm., 5 mk.; os. karczm. 1 dm., 6
Prlybychowo, niem. PripTcowo, wś, pow. mk. Według Lib. Ben. Łask. (I, 219) wś ta
obornicki, o 8 klm. na. zach.-północ od Ry. daje pleban. w Grzegorzewie tylko kolędę po
czywoła, nad Rudą; par. kat. Połaj ewo, prot. groszu z łanu a pół grosza od zagrodników,
Bukowiec (Gramsdorf), poczta w Połajewie, I Według reg. pob. pow. łęCzy . okiego z r. 1579
at, dr. żel. o 18 klm. w Budzyniu; 32 dm. i wś P., własność arcyb. gnieźnieńskiego, miała
346 mk. (49 kat., 297 prot), Większą wlasn. 10 łan., 2 sołtysie łany, 6 osad (Pawiński,

Prz
Prz
201
Wielkop., II 53). 2.)P. al. MI1PłI1. Oli" pow. W r. 1581 P., W' par. Przybinów, własnośó
kolski, gm. Som polno, par, Lub8t6w, odl. od laro!!za :MyszkoWiIkiego. miała 5 łan. kmieco
Koła 19 w., ma 2 dm., 8 rok. Wchodziła (Pawiński, Małop., 75, 436). P. par., dek. hę-
w skład dóbr rząd. Chełmno. 3.) P., WR i os.. dziński (dawniej lelow8ki), 2994 dURz. Bł'. Ch.
pow. wieluński, gm. i par. Lututów. odl. od Przybysław, fot, pow. słupecki. gm. i par.
Wielunia 27 w.; kol. ma 30 dm., 256 mk.; os. Trąbczyn, odl. od Słupcy 18 w., ma 1 lim.,
1 dm., 5 mk. P. wchodził w skład dóbr Lutu- 14 mk.
tów; wś ma 24 os., 353 mr. 4.) P., kol. i os., Przybysław 1.) wś. okr. wiej!lki i fol.,
pow. łaski, gm. Bałucz, par. Szadek; kol. ma pow. inowrocławski, o 17 klm, na wsch.-pło.
8 dm., 77 mk., 54 ror. ziemi włośc.; os. 1 dm., Kruszwicy, przy granicy kr61. polskiego, par.
2 mk., 9 ror. dwors. W 1827 r. 2 dm., 7 mk. Chlewiska, poczta w Dąbrowej (Louiseofelde),
5.) P., wś, pow. nowo-radomski, gm. Rzeki, st. drogi żel. o 10 klm. w Inowrocławiu i
par. Kłoronice; ma 4 dm., 54 mk., 31 mr. włoc. w Gniewkowie. W r. 1252 Kazimierz, ks. ku-
Wchodziła w skład dóbr Chorzenice. 6.) P., jawski i łęczycki, nadając przywileje bi8ku-
wś, pow. częstochowski, gm, Kamyk, par. Kło- pom włocławskim, wymienia między posia-
buck. W 1827 r. 9 dm., 47 mk, Br. Oh. dłościami P., który w ich ręku pozostawał az
Przybyłów 1.) wś, pow. grybowski, two- do rozbioru Rzpltej, a następnie zabrany za
rzy wraz z Ką,śną Górną wspólną całość tabu- rządów pruskich i wcielony do domeny ioo-
larną" leży w okolicy pagórkowatej i leistej, wrocławskiej, Wspominany pod 1271 r. "eo-
na lew. brzegu Biały. Ma 25 dm. i 148 mk. mes Miloslaus Prebislaviensis" mógł być czę-
rz.-kat. Par. rz.-kat. w Jastrzębi. Graniczy ściowym chyba właścicielem PrzybY8ławia.
na płn. z Kipszną, na zach. z Jastrzębią, na W r. 1583 było tu 14 łanów osiadłych, 480-
w8ch. z Bogoniowicami a na płd. z Ką,śną Gór- łeckich i 2 zagrodn. Wieś liczy obecnie 226
ną. 2.) P., fol. na obszarze więk. pos. w Go. mk. w 19 dm. J!'ol. ma 4 dm., 66 mk. i 217'34
rzycach, w pow. tarnobrzeskim, ma 1 dm., 10 ha, t. j. 186'31 roli, 0'47 łą,k, 30'24 pastw. i
rok, 3.) P., wś, pow. tłumacki, odl. 12-3 klm. 0'32 wody; cz. doch. grun. 2181 mrk. Cały
od st. p. i tel. w Tłumaczu. Granice: wschod. okrąg ma 23 dm., 292 mk. (258 kat., 34 prot.).
Bortniki, połud. Bohorodyczyn i Targowica 2.) P., domin. i okr. domin.. pow. wrzesiński,
Polna, zachod. pot. Tłumacki i wś Hostów, o 6 klm. na płn.. wschód od Żerkowa; par. Po-
półn. Korolówka. Na płd. od wsi, w lesie zwa. gorzelica, poczta i st. dr. zel. w Zerkowie.
nym "Czarna Dębina", wzgórze wznies. 196 Około r. 1564 płacił P. 5 grzywien dziesięci-
mt. (zna.k triang.). Obszar dwor. 817, włośc. ny biskupom poznańskim; w r. 1578 p::>siadała
785 mr. W 1857 r. 763 mk ; w 1880 r. w gm. go pani Boturzyńska; było wtedy 13 łanów
810, na obRzarze dwor.45; rz.-kat. 46, par. osiadłych, ćwierć karczmarska, 4 zagrodo i 5
Tarnawica Polna; gr.-kat. 783, przyłączonych komoro. Reg. pobor. z r. 1618 wykazują tęż
w 1793 r. do macierzystej cerkwi w Hoato- samą, dziedziczkę i 10 śladów osiadłych. Oko-
wie o 4 klm. Cerkiew drewniana filialna wy- ło 1793 r. był właścicielem Poniń8ki, 8t8ta
Btawiona w 1804 r. Właściciel pos. dwora. kopanicki. Dominium ma obecnie 227 mk.
Abraham Weidenfeld. Mac.-B. R. w U dm.; obszaru ma 699'87 ha, t. j. 521'19
Przybyły (Pribiły) , WŚ, pow. kobryński, roli, 59'79 łąk, 43'22 past., 49'42 lasu, 20'11
w 2 okr. pol., gm. Oziaty, o 22 w. od Kobrynia. nieuż. i 0'14 wody; cz. doch. grun. 9533 mrk.;
PI'zybyły, wólka do Padwi Narodowej, pow. cegielnia, nabiał, chów bydła i owiec; właści-
mielecki, ma 3 dm. i 13 mk. cielem jest Zygmunt hr. Czarnecki. W skład
PrzybYlJów, wś i fol., pow. będziński, gm. okr. wchodzi foJ. Siekierzyn; cały okr. ma 10
Choroń, par. Przyqynów, lezy przy drodze dm., 242 mk. kat. 3.) P., pole pod WieJo-
z Częstochowy do Zarek, o kilka wiorst na wsią" w pow. krotoszyńskim, w okolicy Pogo-
płn.- zachód od Zarek; posiada kościół paraf. rzeli. Koźmina i Kobylina; wspominane w do-
mur., kaplicę oddzielną,. Wś ma 76 dm., 524 kumen. z 1473 r. E. Cal,
mk., 927 mr.; fol. 3 dm., 17 mk., 550 mr.; Przybysławice 1.) wś, pow. olkuski, gm.
prob. 4 dm., 6 mr. W 1827 r. 62 dm , 365 mk. i par. Minoga, posiada tartak przerabiaja"cy
P. wchodził w skład dóbr Choroń. Kościół drzewo w wartości do 30,000 rubli rocznie.
paraf. niewiadomej erekcyi istniał podobno W 1827 r. 21 dm, 115 rnk. (mylnie nazwane
już 1440 r. i stanowił pierwotnie filią par. Przybyłowice). W XV w. wś ta nalezała do par.
Leśniów. Zapewne współoze.śnie z przeniesie. Minoga, była własnością, Klemensa Bodzanki h.
niem parafii z Leśniowa do Zarek (w 1522 r.) Nowina, miała kilka łanów kmieco i folwark,
utworzono par. Przybynów. Obecny kościół z których dziesięcinę snopową, i konopną, war-
wystawił w 1772 r. dziedzic P. Antoni Dęb- tości 6 grzyw., płacono plebanowi w Mino-
ski. Za wsią w polu od strony Choronia stoi dze (Długosz, L. B., II, 43). Według reg. pob.
kaplica. Według reg. pob. pow. krakowskiego pow. krakowskiego z 1581 r. wś P., w par,
W r. 1490 wś należała do par. Lyeszni6w. . Minoga, dzierżawiona przez Kotphicza, miała

202
prz
Prz
6 półłanków, 3 zagrodo z 1'01", 1 komoJ'. bez skiego z 1581 r. W8 P., własnośó Mateusza
bydła (Pawiński, Małop., 24). 2.) P., W8 i :M:isziowskiego, miały 2 1 / 2 łan. kmiec., 11/9 po-
fol" pow. olkuski, gm, Cianowice, pa.r. Korz. gorzało, 3 zagr. z rolą, l zagr. bez roli, 2 ko-
kiew. Fol. ma 278 mr., naloży do dóbr Korz- morn. bez bydła (Pawiński, Małop., str. 26).
kiew; wś ma 23 os., 126 mr. obszaru. Wś ta 5.) P., wś i foL, pow. opatowski, gm. Ożarów,
poprzednio należała do pal'. Giobułtów (dziś par. Przybysławice, odl. od Opatowa 20 w.,
w pow. krakowskim). Jeszoze spis z 1827 r. posiada kościół par. mur., 10 dm., 146 mk.
podaje tę parafią, Było wtedy w P. 19 dm., W 1827 r. 16 dm., 109 mk. W 1867 r. fol.
152 mk, Zapewue po rozdziale bisk. krakow- P. rozl. mr. 519: gr. Ol'. i ogr. mr. 345, łąk mr.
skiego i utworzeniu dyooezyi kieleckiej wcie- 16, laSIl mr. 150, nieuż. mr. 8. Wś P. os. 23,
lono wś do par. Korzkiew. W XV w. P., w pa- z gr. 101'. 120. P. Poduchowno, os. włośc., 2
rafii Giebultów, własność Stanisława Ora- dm., 17 mk., 59 mr. Kościół paraf. erygować
ozewskiego h. Szreniawa i innej szlachty. By- miał 1414 r. Janusz Pakosz, dziedzic P. Dłu-
ło tu 12 zagrod., mającyoh specyalne r01e, 2 gosz podaje niedokładną wiadomość o wsi i
karczmy takZe z rolą, z których prócz drob- kośoiele p. w. św. Stanisława. Byli tu czę-
nych kawałków zwanych niwy al. przymiar. ściowi właściciole, łany kmiece, pleban miał
ki, płaoono dziesięcinę snopową i po 2 pęki rolę i łąkę (Lib. Ben., n, 497). W r. 1578 P.
konopi, wartości 3 grzyw., wikaryuszowi przy własność Sebastyana Jankowskiego, miały 6
prebendzie raciborowskiej. Z dwóch folwarków osad, 3 łany, 3 zagl'. z rolą, 1 biedny komol'.
rycerskich i z niektóryeh częśoi kmiecych pła- (Pawiński, Małop., 180). Obecny mur, kościół
oono dziesięcinę plebanowi w Giebułtowie, wy!<tawiony został w 1842 r. z funduszu z3pi-
wyjąwszy niwy, z których płacono dziesięci- san ego przez Józefa Wierciilskiego, dziedzica
nę wikaryatowi (Długosz, L. B., II, (2). We- wsi, P. par., dek.opatowski (dawniej zawi-
dłui' reg. pob. pow. proszowskiego z r. 1581 choski), 1300 dusz. 6.) P., wś i fot, pow.
wś P. były własnością Oraczowskiego, miały sandomierski, gm. Klimontów, par. Goźlice,
pięć półłanków, 5 zagr. z rolą, 1 zagr. bez ro- odl. od Sandomierza 20 w., posiada urząd gm.,
li, 5 komol'. bez bydła, 3 rzemieśl. (Pawiński, 24 dm., 193 mk. W 1827 r. 16 dm., 85 mk.
:Małop., 28). 3,) P., wś i foL, pow. miechow- W 1881 r. fol. P. rozl. mI'. 348: gr. Ol'. i ogr.
ski, gm, i par, Ksi1\ż Wiolki, posiada szkołę mI'. 274, łąk mr. 42, past. mr. 1, wody mr. l,
początk. ogólną, Fol. P. nalezy do dóbr Rzę- lasu mI'. 11, nieuż. i place mr. 3; bud. mur. 3,
dowiea. W poblizu fol warku przechodzi droga z drzewa 9; płodozmian 5, 7 i lO-polowy; ce
żel. dąbrowiecka, posiadająca tu wielki tunel gielnia. Wś P. os. 23, z gr. mr. 178; wś Bo-
(ob. Miechowski tunel). W 1827 r. było 55 dm., rek Przybysławicki al. Szlachecki, os. 7, z gr.
367 mk. W XV w. P., W par. Książ, wś kró- mr.71. W XV W. P., w par. Goźlice, są wła-
lewska, miała łany kmiece, karczmę, zagrod, snością Stanisława Nyerada h. Ostoja, Miko-
z rolą, z których dziesięcinę snopową i kOllo- łaja Gola h. Jasionna, miały 6 łanów kmiec.,
pną, wartości 10 grzyw., płacono kapitule kra- 2 karczmy zwane Kopa, z rolą, 2 zagr. z rolą,
kowskiej. Był tam tak ze folwark (Długosz, z których dziesięcinę płacono biskup. krakow.
L. B., I, 1"2). Według reg. pob. pow. księ- skiemu. Z dwóch folw. dawano dziesięcinę do
skiego z r. 1581 P., własnośó zamku żarno- Goźlic; wartość dziesięciny biskupa wynosiła
wieckiego, miała 15 1 /» łanów kmiec., 3 ko- 6 grzywien (Długosz, L. B., II, 334; 336).
morD. bez bydła, 1 rzem., -1 ohałupników (Pa- Według reg. pob. pow. sandomierskiego z r.
wiński, Małop., 82). 4.) P., W8 i fol. nad rz. 1578, miał tu Przybysławski 8 osad., 1/» la-
Szr_ław", pow. miechowaki, gm. Tczyoa, par, na, l zagr., 1 komo r.; część Słupeokich 2 osad.,
Szreniawa, odI. 10 w. od :Miechowa, posiada 11/» łana, 1 zagr., 1 biedny kom Ol'. (Pawiński,
tartak, pieo wapienny, gorzelnil!l (1873 r.). Małop" 172). 7.) P., wś i fol., pow. nowo-
W 1827 r. 18 dm., 161 mk. W 1873 r. dobra aleksandryjski (puławski), gm. i par. Garbów.
P. składały się zfolw. P. i Psarków, rozI. mr. Fol, nale:Ly do dóbr Garbów, posiada gorzel-
627: fol. P. gr. or. i ogr. mr. 307, łlllk mr. 9, nię z produkcyą na50,000 rs. Wś ma 74 os.,
wody mr. 3, lasu mr. 13, nieuz. mr. 18, razem 1234 mI'. W 1827 r. miała 59 dm., 459 mk.;
mr. 350; bud. mur. 4, Ił drzewa 13; fol. Psar- spis ówczesny podaje P. w par. Markuszów.
ków gr. Ol'. i ogr, mr. 138, lasu mr. 134, nieuż. W XV W. P., wś królewska Vi par. Garbów,
mI'. 5, razem mr. 277; bud. z drzewa 3; las ma 20 łanów kmiecych, płacących dziesięcinę
nieurzl!ldzony. Wś P. os. 43, z gr. mr.242. snopową klasztorowi Ś,-Krzyża, wartości oko-
W XV w. P., w par. Szreniawa, są własno- ło 10 grzyw., 2 karczmy i l zagr, bez roli.
ścią Jana Pieniążka z Iwauowic h. Odrowl\ż, Był tam dwór i fol. królewsi, z których pła-
Sili tu łany kmiece, 3 zagr., karozma, folw. ry- eono dziesięcinę kościołowi S. Trójoy na zam-
oerski, z których dziesięcinę, wartości 10 grzy' ku lubelskim (Długosz, L. '8., II, 543 i III,
wien, płacono pleb. w Szreniawie (Długosz, L. 246), Według reg. pob. pow. lubelskiego z r.
B., II, 36). Według reg. pob. pow. krakow- 1531 wś P., w par. Garbów, miała 6 łan., l

Prz
młyn (Pawiń8ki, Małop., 34Q). Wug tary-
fy starostw (Płata wojska z 1771 r.) dzier-
żawa P. należy do ks. Michała Cze.rtory.skie-
go, kanclerza w, kij. lit., z małżonką. Płaci on
kwart 1696 zł. 26 gr. W 1716 r. hyberna
wynosiła 458 zł. 21 gr. Br. Oh.
Przybysławice J.) wś, pow. brzeski, na
lewym brzegu Dunajca, w równinio, 187 mt.
n. p. m. Par. w Otfinowie. Graniczy na płn.
z Miechowicami Małymi, na płd. z Marcinko-
wicami, na zachód z Z:wrbaniem, częścią Ja-
downik Mokrych a na wschód z Pasieką. WŚ
ma 99 dm. i 553 mk., obszar więk. pos. 7 dm.
i 50 mk.; 575 rzym.. kat. i 28 izrael. Kasa po-
życzkowa gminna posiada 637 złr. Pos. więk.
wynosi 426 mr. roli, 135 mr. łąk i ogr., 68
mr. pastw, i 24 mr. lasu; pos. mniejsza. ma. 248
mr. roli, 99 mr. łąk i ogr. i 93 mr. pastwisk.
Grunta dobrze nawodnione są urodzajne. WP.
ta. istniała już w XV w. (L. B. II, 407). DIu,
gos? nie podaje jednak bliższych o niej wiado-
mości. Według reg. pob. pOIV. wiślickiego z r.
1508 wP. P. Dymlin (Dęblin), Detrzychowi-
cze (Wietrzychowice), własność Jan3. młodsze-
go, płaciły pob. 3 grz. 39 gr, W r. 1531 wś
r., w par. Otwinów, własność Mnichowskiej
miały 11 osad, 3 II a łan., 4 zagr. z rolą, 
komor., 3 biednych (Pawiński, Małop., 233,
488). 2.) P., pow. kolbuszewski, przyległość
wsi Brzostowa Góra. Mac.
Przybysławice, domin., pow. odolanowski,
o 2 1 / 2 klm. na południe od Raszkowa; par,
Pogrzybów, poczta w Raszkowie, st. dr. żel.
pod Biniewem o 6 1 /a klm. i nieco dalej w O-
strowie; ma 6 dm., 117 mk. (85 kat., 32 prot.),
obszaru 340'37 ha, czyli 292'76 roli. 35'53 łąk,
2'72 lasu, 7'91 niouz. i 1'45 wody; cz. doch.
gr. 3291 mrk; cegielnia, nabiał i tucz b'dła;
właścicielem jest Nepom. Niemojowski. W r.
1392 król Władysław zastawił tę wś Iwanowi
z Karmina za ] 00 grzywien; około 1579 i
1620 r. były tu dwie części (P. Większe i
Małe). Większe r. posiadali częściowo w r.
1579 Wojciech Marszałkowski, Maciej i Idzi
Przybysławscy czyli Mierzyńscy, a w r. 1620
Piotr Kęszycki, Anna i Bartłomiej Przybysła-
W80Y; r. .Małe posiadali w tym czasie Ma-
ciej i Wojciech Przybysławscy, a w nowszych
czasach !łowieccy. E. Cal.
Przybysławska Wola, WŚ, pow. nowoale-
ksandrowski (puławski), gm. Markuszew, par.
Garbów, ma 94 os, 2135 mr. W 1827 r. było
99 dm., 497 mk. (par. Markuszów). Wchodzi,
ła w skład dóbr Garbów.
Przybysow (dok.), jezioro pod Bysławiem,
pow. tucholski, wymienione w przywileju tej-
że wsi z r. 1379 (ob. Odpisy Dregcra w re-
plinie, str. 118). Kś. Fr.
Przybysz, niem. Priebite al. PryMtz, wyb.
Prz
203
do Żar:Jlówo..nat pow. wejherow8ki, at.
poczt. 1{rtkowo, odl. od m. pow, 4 1 f. mili,
W aktach klaaztl>ru żukowskiego nie ma o tej
osadzie prz r. 1807 żadnej wzmianki (ob.
Klaszt. żeńsko kl!. Fankidejl!kiego, str. 197)
Prlybyslew L) w XVI W. Pr6l1/)y,chów,
os. miejska, dawniej miasteczko nad rz. Pilicą,
z lew. brzegu, pow. grójecki, gm. Borowo, p!,r,
Przybyszew. Leży na połowie drogiińiędzy
MogielniclIj a Białobrzegami, nad boczną odno-
gą Pilicy, na wyniosłym brzegu; odl. 7 w. od
Białobrzegów a 70 w. od Warszawy. Posiada
kościół par. murowany, szkołę poctkow..
10\)7 mI.. i 1187 mr. ziemi do micszczan nale-
zą.cej. Na obszarze osady i w okolicy kwitnie
hodowh warzyw (ogórków i cebuli), dowoio-
nych na targi warszawskie. H,)dowla ta bar-
dzo starannie i racyonalnie prowadzona, 1.11-
wdzięcza podobno swój początek benedykty-
nom płockim, posiadaczom przyległego R.ro-
wa. Poblizka Mogielnica. z kilku wsiami (Ota-
ląż) należała już 'W XnI w. do cystersów su-
lejowskich (Kod. Maz., 3!O). Być może iż
wspólna działalność kolonizacy.ina i rolnicza
obu klasztorów, przy zyzności g-leby, rozkrze-
wiła tu przemysł warzywny. 'Więcicki (Opis
Mazowsza) mówi o tej hodowli, która oparta o-
becnię na potrzebach Warszawy, rozwi.ia si
pomyślnie. Założycielem kościoła wedle tra-
dycyi miał być Piotr benedyktyn, towarzysz
św. Wojciecha (Lubomirski Ks. I'lIjd, ziemi
czerskiej, XXXVIII). Tradycya ta powsbla
zapewne z mylnego pojmowania słów doku-
mentu erekcyjnego. Klaztor benedyktynów
płockich, do których należały Borowa i P., był
p. w. sw. Wojcieoha i jadeu z opatów był nie-
wątpliwie załozycielem tutejszego kościoła i
parafii. Na sporządzonym w Mogielnicy akcie
darowizny wsi Chalino klasztorowi płockiemu
(benedyktynów) w 1396 r. podpisał się jako
świadek "Thoma dictus Galinszki advocatu"l in
Przibiszewo" (Kod, Muczk. i RŁYSZ. U.807).
Widocznie wic P. było wtedy osadą, majł.CI\
prawo niemieckie i prawdopodobnie miastem
założonem na obszarze wsi zwanej PrzybY8ze-
wice, która jeszcze w XVI w. istnieje obok
miasta. Lib. Ben. Łask. (l, 666) w opisie par.
Wysmierzyce (na praw. brzegu Pilioy, na-
przeciw Przybyszewa) powiada, iż folwarczne
łany wsi Prybyszewice (a także i w Boro-
wem), własność opata klasztoru św. WOjciecha
na zamku płockim, dawały dziesięcinę, warto-
ści około grzywny, pleban. w Wyśmieny-
cach. W 1806 r. (Flatt, Opis ks. warsz.) było
650 mk. (65 rzemieśl.). Na miejscu starego
drewnianego stanął nowy kościół w 1812 r.
Pomieszczono w nim pomnik marmurowy (ro.
boty Syrewicza) gener. Antoniego Madałiń.
skiego, wojownika z 1794 1', W 1827 r. było
tu 1132 dm., 896 mk. P, par., dek. grójecki, ma

204
Prz
Prz
3391 dusz. 2.) P., wś i fol w., pow, kolski, poczta w Mielęcinie, st. dr. żel. w Kępniej 24
gm. Drzewce, par, Kłodawa, odl. od Koła 21 dm., 299 mk. (80 kat., 219 prot.).
W.j wś 5 dm., 29 mk., 15 mr, wchodziła Przybyszów, wś górska w pow. sanockim,
w skład dóbr Krzawataj folw.2 dm., 22 mk., nad pot. Płonką, uchodzącą do Polanki (dopły-
rozI. mr. 281: gr, or. i ogr. mI'. 263, łąk mr. wu Osławy). Leży w dolinie potoka na płn.-
6, pastw. mI'. 1, nieuż. mr. 10; bud. mur. 5, wS0hodnim sb.ku lesistego pasma górskiego,
z drzewa 5, wiatrak. Br. Ch. tworzącego dZiał wodny między Wisłokiem i
PlybY8lew 1.) al. Przybyszewo, niem. Osławą. Szczyty tego pasma dochodzą 698 i
Prl,hi.ch, W8 i folw. domin., pow. wschowski, 721 :ut. wznies.Wieś na punkcie najbardziej
0.6 klm. na płd. od Święciechowej, par. Świę. na połnoc wysuniętym ma 474 mt. ale zarówno
C1ebo\Va, poczta i st. dr. żel. o 71/, klm. w Le. ku wschodowi jak i zachodowi wznosi się to.
8zme. Około r. 156 -I: należał P. do Stefana ren dosyć stromo, mianowicie na zachód w gó-
Wilko..niego i Jana Przybyszewskiego. Pier- rę Tokarnią 777 mt. a na wschód w Rzepedź
wszy posladał 9 zagroli. z rolą 5 bez roli 1 706 mt. Paraf. gr.- kat. w Karlikowie. . Wieś
rzcmieśln., 3 ko:n or : z bydłem', 5 bez bydła, składa się z 57 dm. i 359 mk.; obszar dworski
o"!czarza, ?O ?WIOC 13 łany, którc sam upra. (A. Rylskiego) ma 3 dm., 15 mk. Prócz
wlałj d:ugl miał 31/, łanów osiadłych, 7 zagr. 5 rzym.-kat. i 3 izrael. mieszkańcy są obrząd.
bez rob, komorn. z bydłem i 4 komorn. bez ku gr.- kat. Gleba górska iłowata., lasy szpil-
bydła. Na dziale Przybyszewskiego siedział kowa. Obszar więk. pos. ma 35 mI'. roli, 3 Uli'.
ans Crumne (!) na 2 łanach, z których pła- łąk, 32 mI'. pastw. i 493 mI'. lasu; pos. mn.
(nł po 12 gr. dziesi<Jiny biJk. poznańskim. 747 mI'. roli, 57 mI'. łąk, 201 mI'. pastw. i 48
Przy chyłku zeszłego wieku naleiał P. do mI'. lasu. Oddzielony górami na płd. od Ja-
FranClszki MycieIskiej, a około 1845 r. do Jó. wornika a na zachód od 'Wisłoka Wielkiego,
zefa. hr. Mycieiskiego. WŚ ma 56 dm. i 319 graniczy P. na płn. z Karlikowem a na wschód
mk. (130 kat., 189 prot.). Folw. z leśnictwem z Kulasznem. Między Kulasznem i Szczawnem
t. n. ma 9 dm., 125 mk. (98 kat,., 27 prot.). jest st. kolei przemysko-łupkowskiej. Mac.
2.) P., dom borowy, 6 mk., w pow kroto- Przybyszówka 1) wś, pow. rzeszowski,
8zyń8kim, o 81/ klm. na płd.-wschód' od Po. w równinie, nad pot. t. n" dopływem Wisłoka
gorzeli; par. Wielowieś, okI'. domin Kromolice, (o 9 klm. od Rzeszowa) z lewego brzegu. WŚ
Około r. 1845 był P. jeszcze wsią, o 3 dm. z 26 leży na płn.-zachód od Rzeszowa, przy gościń-
mk., ka.tol. Łukaszewicz w Opisie pow. kroto- cu do Sędziszowa. Na płd. stronie gościńca
zysklgo (I, 376 i 7) wnioskuje, że wicś ta ciągnie sią wieś z murowauym kościołem (z r.
ltlała JUŻ w XV w.; nie znają jej atoli póź' 1805), na północnej zaś piękny pałac w parku
meJsze Regostra poborowe. 3.) P., ob. Przy- i .zabudow.ania gospodrcze więk. ros. z gozel:
hystów. E Cal mą. OkoliCa lekko falista, urozmaiCona ga.lallll
. w stronie południowej, ma globę urodzajną,.
Pry.bY8zewo, wś i fol w., pow. sierpecki, Wieś liczy 294 dm. i 1466 mk., obszar dwor-
?1' LIsIewo, par. Gozdowo, odl. o 14 w. od ski wraz z osadami Grędyszówka, Staszów i
1:;1erpca, ma 17 m" 164 mk. Fol w, P. rozI. J ordanówka 10 dm. i U8 mk. Pod względem
mI'. 158: gl:- o:. lOgI'. mr. 123, łąk mr. 21, la- wyznania 1575 rzym.-kat., 2 gr.-kat. i 37
sn mI'. 9, meuz. mI'. 5; bud. z drzewa 3. P. wś I izrael. Szkoła ludowa i kasa pożyczko gminna
ma 16 os., 225 mI'. Należała do dóbr Gozdowo. z kapit. 340 zł. Obszar więk. poa. wynosi 659
Praybysaewo' P b' mr. roli, 37 mr. łąk i ogrodów, 10 mI'. pastw.
lubaweki at poct rzy !sze:o;, o., po;. i 79 mI'. lasu; pos. mn. 2039 mI'. roli, 208 mr.
W 1868  4 . bud . 2 d orz, 1 P 8 ar . k ilo . 17 l k Pl t n l. łąk i ogr., 99 mI'. pastw. i 54 mr. lasu. Par.
. ., m,. m., a 1 k t . t d 1409 ' l .
ewan. Należ y do Ciche o. Kś p<' rzym.-. a . Jes awną; w r. . pr.zY,,!1 e.!
g . t. erekcyjny par. w Łękach wymlema Jako
Przybyszów 1.) wś włośc. i os. karcz świadka plebana z Przybyszów ki. Fuodacyą
pow. noworadolDski, gm. i par. Kobiele Wiei przypisują, rodzinie Rzeszowskich. W 1559 r.
kie, ma 46 dm., 384 mk. 496 mr.' karcz. 1 odnowił fundacyą, Krzysztof Głowa z Nowo.
dm., 3 mI'. d wora.; należy do dób; Kobiele, sielec, do którego wówczas ta wieś należała a
W 1,827 r. było 20 dm., 207 mk. 2.) P., wś w 1617 1': pow.iększyła. upsażenie jej. Zofia
włosc, pow. włoszczowski, gm. Moskorzów z Prostym Grablńaka, dZiedzICzka. Rodzma ta
par, Goleniowy, ma 22 osad 139 mI' W 1827 dziedziczy dotąd P. (obecnie Henryk Christia-
r. było 16 dm., 66 mk. P.' wchodził w skład ni Grabiński). Par, należy do dyec. przemy-
dóbr Goleniowy. Br. Oh. skie.i, dek. rzeszowskiego i obejmuje sąsiednią,
. na P?łudniowy-zachód położoną, Bziankę. P.
PrlybY8ÓW al. PrzyhY8zeu;, ws, pow. o-I gramczy na zachód z WoliCIł, na północ z Ru-
strzeszowskl, o 6 klm. na połnoco-zachód od' dną, Wielka. i :Miłocinem na wschód ze Staro-
Kępna; par. katol. Parzynów, prot. Kęp:o.o, I mieściem i Ruską, Wsią pod Rzeszowem. 2.) P.,

Prz
Prz
205
pow. Nisko, ob. Groble. 3.) P., przedmieśoie I Prlybytkowo, d!)br,. P,!)w: 8uraski, w l
Chod!)rowa, pow. bóbrecki. 4.) P: al Chatki, okr,.ok. do spraw łosClan8k1?h, gm. Wy-
część Plebanów ki, pow. trębowelskl. Mac. szedKl, w 1863 r. 242 dusz rOW1Z.
Przybysz.owy al. Przyh!fBzewy;. al. Prz!lby- Prlybytkow8zczy.cna, w włok, p.
BZQWa W XVI w. Pr.l!lhiBcheu:y, ws l folw., pow. lidzki w 3 okr. pot, gm. Dl1blCZe, okI'. WleJ-
opoczyński, gm. Sworzyce, par. Bedlno, odl ski Nwy Dwór, o 12 w. od gminy, 11 du!!z
od Opoczna 17 W., ma 22 dm, 320 mk rewiz.; należy do dóbr skarbo....ych Odtrzyna.
W 1827 r. było 16 d.m., 148 mk. W 1877 r. Przychaby (Prichabg) 1.) dobra, pow, p?_
folw. P. z attyn. Majdan rozl. mI'. 1354: gr. łocki, własn08ć Arkadyusza Szantyra, ma.l"
orno i ogr. mr. 362, łąk mi'. 151, pastw. mI'. 3277ozios. ziemi dworskiej. 2.) P. al. 19na-
44 lasu mI'. 630, zarośli mI'. 89, wody mI'. 27, pol dobra tamże własność Stanisława Swir-
niuż. mI'. 51; bud.  drzewa .13, gapdar- 1 1 8Z;Z?WSkigo, m'j!\ 600 zis. .ziemi dwor-
stwo 4-polowej lasllleurządzony. Ws l, OS' \ skie J . 3.) P., Wi, pow. sIebieski, w 2 r.
19, z gr. mI'. 183. W XY w. P, w ar. Bedl(), I pok. do spraw wlo80., gm. P'J o 25 W. oj Sle-
własność Mikołaja oruny h. Wientaa, . m.la- bieza, w 1863 r. 80 dusz rewiz., 439 dzies.
ła łany km., z ktorych płacono dZleslęcmę ziemi dworskiej; własność sukcesorów Bosz-
snopową, i konopną, (po 4 pęki), wartości około niaka. Gmina w t. r. liczyła 892 dusz rewiz" o-
2 grzyw., prebendzie urebsi{>j. ar.cza, becnie 1627 mk. 4.) P., dobra z zarządem gmin-
zagr. i fol wark rycerski płaCIły dzeslęcmę nym,.pow. wieliski, w lokI'. pok. do spraw
w Bedlnie (Długosz L: B., I, .3? l). Lb: Ben. włośc. W 1868 r. w gminie, obej mującej 4 okrę:
Łask. (I, 705) w'ymema tę Wles W,oplsle pttr. gi wiejskio: Horodziec, Kasiłowo, . Barbarowo I
Bedlna, Dle podaJą,c zadnych, szzegołow. We' Wyrwiny. było 970 dUf\Z rewlz. .5.) P. za
dług reg. pob, pow. opoczynsklCgo. z r. 1508 cza8óW Rzpltej stan'lwiły sstwo megrodo\'fe
wsie P., Bedlinko, własność Jana I Zygmunta przychabskie al. prychabskie, leża,Ge w woj.
Jezowskich. płaoiły pob. 1 grzyw. W 1577 r; połockiem. Podług metryk litowskich obt\j)-
P. z Głuplówem, w pal'. Bedlno, własllosc wało w 1'.1744 wsie i posiadłości P., CzemLO-
Waleryana. Jeżoskiego. ała .l/ łan., 1 zagr.; BY, Jankowieze, Balkiel'zyn, Ozi,erców, Krllpo-
Kacpra Jezowslgo częsc mała. 2 łany, 3 wszczyznę i część Parszyn, ktofe o r. 16?1
zagr. z rolą,. .Częsc Kacpra J ez?:"skl?g.o młod- posiadali: Szczytowie, Teleccy, 18kowle,
szego wynosIła lIla łan. Częsc Elzb16ty Pa- Kuszlowie Miku8zowie, Sumorokowle; wresz-
włowskiej miała. l/a łan., 2 zagr. z rola, (Pa- cie na mody przywileju króla Poniatowskiego
wiński, :Małop., z87, 481). Br.. Ch. , z d. 1 sierpnia 1769 r., po śmierci Krzysztofd.
P,rzybyszyce! w. XI '!'l' p,.Zb!lBc.hzce, ws Sumoroka, dziedyli je Jan i Anna z Bracaow.
włosc., pow. sklermewlCkl, gm. SłupIa, par. skich Bujniccy, stolnikowie połoccy, ktorzy
Jeżów, ma 167 mk., 623 mi:. W 1827 r. było zeń opłueuli kwarty złp. 454 gr. 23, a hyber.
17 dm., 101 mk. Według Llb. Ben. Łask. (I, ny złp. 70. Od d. 16 września 1772 r. dobra te
333) mieszkańcy dawali Ieba" ": eŻ?WlO narodowe przeszły pod panowanie rossyjskie.
tylko k?lędę a sufragnowl f?lll.ezlfmsklemu Przychód 1.) kol., pow. gostyński, gm.
czynsz I maldaty zamlst dZleslę c1U ¥. W o. Szczawin Kościelny, par. Snst'rz, ma 16 mk.,
becnem stuleCIu ,wchodziła",: skład do?r łu- 44 mI'. Należała. do dóbr Szczawin. 2.) P., wś
chów (ob.), nalezących do kSię.stwa. łowICkiego. i folw. nad rz. Mławk[\, pow. mławski, gm.
Prz.ybyszyn, ws, pow. bIelski gub. gro - Mostowo pal' Szreńsk odl. o 22 w. od Mławy,
dzień,skiej, w 3 okr. pot, gm. Szkurec, o 48 w. posiada łyn' wodny, 27 dm., 378 mk" 1362
od Blelska.. . mI'. obszaru, wtem 157 mI'. włośc. Folw. na-
Przybyszy n, lesisty szczyt wzmes. .101 leży do dóbr Szreńs\(. W 1827 r. było tu 8
rot., na obsa:ze Korostwa,. w pow. srYJsklm. dm. 165 mk. B,._ Ola,
Jest on CZęSC1ą pasma gorskwgo Kremmny. ' .,
Przy by tka, część Przyborowa w pow. ży- Przychod, 1428:. !,rechod, 1:;ą4 PrBchz-
wieckim. chod, wś, pow. prl\dDlck, par. w, I?:eJscu, ?dl:
Przybyt ki, wś cerkiewna, pow. homelski, 4 mile od Prądnika, posiada kosCloł katohckl
własność Betulińskiej,. poiada młyn wodny, muoway! szkł dwuklaswą, .wa młyny,
krupiarnią, folusz, o!e.larDlą,. dWIe kuzme, leslCtwo krolewskle. W 18l
Przybytki Prybytki wś nad Noryniem r. było 94 dm., 623 mk. katl., 862 mI'. (720
pow. owrucki: na płd. ;d mka Wielednik, da mr. roli), nalżącyh. do gm my a 1?235 ml".
wniej we włości wielcdnickiej; ob. Arch. J. Z. rządowej posladłoscl \95 mr,r,oh).. Gleba
R. c. VI, t. I: 250, dodatki: 174, 177, 178. zimna, pi,aszczysta, rodl .zyto, oWies 1 krto-
Przybytki, os., p:)w. gnieźnieński, o 5 klm. £le. Wles t owta.ła JUZ w XV w., zaloona
na, płd. od Gniezna; okr. wiejski Pustochowo, przez. osaumkow y:],ą,cych z przemYl\łn le8e'
par. poczta i st. dr. żel. w Gnieźnie, 2 dm., go; plerwotny kosolOł z .518 l'. był drewnla-
17 k. ny, obecny z muru wznlOsł w 1754 r. hr. Leo-

206
Prz
Prz
pol d von Proskan. Par. ma 3000 dusz, należy dynacyi łańcuckiej. Graniczy na zach. z Ba-
do 8rchidyakonatu niemodlińskiego. ranówk<\ a na płn. z Łukow<\. Mac.
Przychody 1.) wś, pow. wielulu,ki, gm. przychyra, os., pow. gl'ójecki, gm. Koby-
Naramnice, par, Łyskornia, odl. od Wielunia lin, par. Worów, ma 14 mk.
12 W., ma 6 dm., 25 mk. 2.) P., 1257 Pre- Przycłapy, wś, pow. wieluń3ki, gm. Sta-
chodj, w XV w. P"Z6chod!/, wś i folw., pow. rzenice, par. Ruda, odl. od Wielunia 6 w., ma
olkuISki, gm. i par. Kidó w , odl. 21 w. od Olku- 63 mk. W ]827 r. 1 dm., 10 mk,
sza, posiada młyn i pokłady kamienia wapien- Przyczma, os. leś., pow. sieradzk.i, gm. i
nago, 49 os. włośc. W 1827 r. było 43 dm., par. Męka, odl. od Sieradza 8 W' J 1 dm., 3 mk.
289 mk. 'tV 18741', fulw. P. razI. mr. 617: gr. Przyczlliów; pow. pińczowski, ob. Przecz-
ar. i ogr. mr. 454, łl\k mr. 37: pastw, mr.35, niów.
wody mr. 1, ł:\su mr. 56, nieuź. mi'. 29, wie- I Pnyczów Górny, Dolny i Plebański, niem.
czyste dziel'żawy mr. 5; bud. mur. 10, z drze" I P/'ie/zen Nieder, Obe!', P/'obste,'!ichJ 1266 BI'ed.
wa 5: las nieurządzony. Do dóbr należały po-! w/tz, wś i dobra, pow. oleśnicki. W 1842 r. P.
przednio: wś P. os. 49, z g'r, mr. 689; wf! Ja- Dolny miał zamek, f,)l., 28 dm., 259 mk. (13
lItrzębie os. 3, z gr. mr. 49; wś Maleszyna 08. kat.), par. ew. Przyczów Górny. P. G6rny po-
2, z gr. mr. 31. Wieś ta naleźała do posiadło- siadał kościół paraf. ewang. wymieniony już
ści nadanych klasztorowi klarysek w Zawi- w akcie erekcyi parafii w Oleśnicy 1380 1'.
chościc przez Bolesława Wstydliwego w 1257. W 1775 r. nowo odbudowany z drzewa, Była
W XV w. jest własnością Jana Pileckiego h. tu gorzelnia, browar, 2 dm., owczarnia. Do
Leliwa, kaszt. krakowskiego. Łany kmiece dóbr należały: fol. Borki (Borken), Borek
daj, dziesięcinę klasztorowi św. Andrzeja I ' (Klein Waltersdorf) fol. i kol. p. Plebański,
w Krakowie. Jest młyn, karczma, zagrodnicy, stanowił posiadłoM proboszcza.
fol'i\"ark, z których dziesięcinę (?) sprzedano Przyczyną 1.) dok. Pretsino (1210), Przy-
bisk. krakowskiemu (Długo&z, III, 327). W 1'.1 czyn (1273), Predsin (1290), Przyczyny (1326),
1581 wś Przeohodi (Przychody), w pow. lelow- Pritchinin (1327), bicz (1345), Przyczyn (1367),
skim, par. Kidów, własność Mikołaja Padniow, Przedczin i Przetszyn (1404), Priczyn (1444),
skiego, miała 5 1 /, łan. km., 4 zagr. z 1'01<\, 4 Priczyna (1564), niem. Pritschen, dawniej Priet-
komoro bAz bydła (Pawiński, Małop., 80, 434). schen, dwie wsie, pow. wschowski, tuż pod
3.) P., os. leś., pow, sandomierski, gm. i par. Wschową. P. Dolna przypiera do wschodnich,
Połaniec, odl. od Sandomierza 44 w., ma 1 dm., a P. Górna do zachodnich krańców miasta.
5 mk., 2 mr. dwor. 4.) P., pow. lubartow. a) P. Dolna, własnośó Wschowy, ma 92 dm.,
ski, gm. Chudo wola, par. Rudno. 5.) P., wś 476 mk. (117 kat., 359 prot.); leży na wznies.
nad rz. Krznl\, pow. radzymiński, gm. :Misie, 91'4 mt. npm. b) P. G6rna, wś kośc. i domin.,
par, Międzyrzec, ma. 46 dm.,24l mk., 1026 ma 2 kościoły: katol. i protest., 107 dm. i 740
mr, W 1827 r. było 40 dm., 177 mk. Br. Ch. mk. (85 katol., 655 protest.); lży 10.2'749 mt.
Przychody, grupa domów i gajówka w Sta- n. p. m. Domin. ma 4 dm., 54 mk. (18 kat., 36
nimirzu, pow. przemyślański. prot.), obszaru 366'19 ha, t. j. 304'97 roli,
Przychody, łl\ka na Małych Sokolnikach, 57'20 ła,k i 4'02 nieuź.; czysty dochód grun.
pow. szamotuIski. 4677 mrk; gorzelnia parowa, tucz bydła i sta-
Praychodliec, fol w., pow. hrubięszowski, cya do stanowienia klaczy. Kościół katol.
gm. i par. Moniatycze, odl. 7 w. od Hrubie- istniat tu przed r. ] 404; w r. 1578 zajęli go
szowa. Folw. ten, majl\cy 131 mr. obszaru protestanci i trzymali do r. 1643; w tym ro-
(w 1872 r.), został oddzielony od dóbr Czarto- ku poświęcił go p. w. Wniebowzięcia N. M.
wice i rozparcelowany na kolonie. Panny i św. Jerzego biskup poznański, Woj-
Przyehodzkie HolelJdry al. Przychodzka ciech Tholibowski. W 1667 r. afiliowanym
Wie.ł, niem, Deutschhoehe, dawniej Przychodzker został do kościoła w Wschowie. W środku ko..
Hamand, os. wiejska, pow, międzyrzecki, na ścioła znajduje się kamień grobowy Walente-
wschod. brzegu jez. Lntoleckiego (Mokry Lu- ge Floryana, drugiego z rzędu pastora, z na-
tolek), między Trzcielem a Zbą,8zyniem (odl. pisem łacińskim. Księgi kościelne zaczynają,
6-7 klm.); par. kat. i prot. Zbąszyn, poczta się od r. 16:1,3. Pierwotny kościół protestanc-
w Trzcielu, st. dl'. żel. w Zbą8zyniu; ma. 55 ki zgorzał w pierwszej połowie XVIII w,
dm., 357 mk. (33 kat., 324 prot.). Należała W r. 1210 Władysław Odonicz nadał P. Wi-
w końcu XVIII W. do Stefana Garczyńskiego. nomarowi, opatowi porteńskiemu, z polece-
Przychojec, wś, dawniej przys. Starego niem, ażeby w ziemi przomęckiej założył kla-
:Miasta, pow. łańcucki, na lew. brzegu Sanu, sztor cystersów. W 1273 r. Przemysław II
na płn. od Leżajska, gdzie jest par. rz.-kat. 1 oddał wś tę z 50 łanami ziemi jakiemo Wal-
:Ma 145 dm. i 652 mk., 404 rz..kat., 243 gr'- I terowi dla osadzania jej na prawie niemiec-
kat. i 5 izrael. Kasa pożycz. z kapit. 3395 kiem; 1'. 1290 Henryk III, ks. na Głogowie,
złr. J'estto attynencya klucza leżajllkiego or- I przyrzekł mieszkańcom Wschowy, że z powo.

Prz
Prz
201
du nieurodzaju opodatkuje 15 należących do 7.) P., łoto.. PrgdatTci, wś, pow. dyneburski,
miasta łanów Iia p, jako 10 tylko, licza,c łan par, W. Indryca, własność Anny Szumowi
po 8 prętów; r. 1326 ogłasza tenże książę, iż czowej. J. Kre.
Llltold z Malewic zapisał klasztorowi wieleń- Przydatki 1.) os., pow. inowrocławski, o 5
skiemu 5 łam}w na P., z których Weleylinus klm. na płd.-wschód od Strzalna. W 1830 r.
i Maranus z Swidoicy posiadają 3, a Gnilce- l dm., 4 mk. kat.; w nowszych Skorowidzaf.lh
linus de Triwny i Herman z Wielenia. po je- niewykazana. 2.) P., os., w pow. wyrzy-
dny m łanie. W 1327 r. Przemysław, ks. na skim, nie tworzy odrębnej całości.
Głogowie, potwierdza przywilej brata swego Przydatki 1.) niem. Przydatkeli, dobra, pow.
Henryka, mocą którego Herman de Trebitz brodnicki, 3'5 klm. od Brodnicy, gdzie jest st.
otrzymał 5 ła.nów na Starej P., nalezacych do p. i kolo, par. katol. i ewang., 194'86 ha roli
posiadłości Temchina z Świdnicy. W 1345 r. Ol'. i ogr., 15'53 łą,k, około 2 nieuż., 0'1 wo-
król Kazimierz nadał miastu Wschowie Nową, dy, razem 212'54 ha; czysty doch. z gruntu
P., złożoną. z 50 łanów, którą niegdyś miał 1935 mrk.; hodowla bydła i owiec. Właściciel
Maciej z Panowic, a w r. 1367 potwierdził 1858 r. Sypniewski na Żmijewie; potellI DJni..
sprzedaz 30 łanów na Nowej P., które Gunter mirski; od niego nabył Bolesław Łyakowski
Piotr de Falkenhayn nabyli od Tamona de za 210,000 mrk. W 1886 r. kupiła ton fol.
Schellendorf; od 1'.1404 do 1793 posiadała wark radczyni Schulenburg z Grudzi,dza za
Wschowa. obie Przyczyny. Dolną, kupiła od 119,000 mrk. Gleba przeważnie bardzo dobra
Piotra de Falkenhayn; odnośny dokument a budynki wystarczające. W 1868 r. było 5
(Kod. Wielkop. Raczyńsk., 264) wspomina bud., 3 dm., 45 kat. mk. 2.) P., wybudowa-
o młynie "in polonico .stempy" zwanym w tej nia do wsi Rogoźna należa,ce, pow. grudziądzki.
P. a o kościele w Górnej. Przywilejem z roku Przydługie (Pridołgoje), uroczysko, pow.
1444 potwierdził król Władysław dokument grodzieński, w 5 okr. pol., gm. Berszty, 045
z r. 1273, a król Kazimierz obadwa w r. 1447. w. od Grodna.
Około 1563 r. płaciła W schowa bisk. poznań- Przydole, os. do Garbka należąca, pow.
skim dziesięciny 16 złp. 15 gr. z 41 łan. 3 pr. tarnowski, na lew. brzegu Biał)', na zachód
W r. 1579 było na Dolnej P. 17 łan., 54 za- od Tuchowa, ma 12 dm. i 54 mk. Mac.
grodn. bez roli, jeden z 1'011\, 3 komorn. z by- Przydonica, wś, pow. now08,decki. Po-
dłem, jeden bez bydła i 3 ubogie wdowy, a siada rz.-kat. ekspozyturę, należą,cą, do par.
na Górnej 50 łan., 2 zagrodn. z rolą, 11 bez w Podolu, leży nad potokiem t. n., lewym do-
roli, 2 komorn. z bydłem, 11 bez bydła, ow- pływem pot. Bartkowy a z nią Dunajca z prs-
czarz i 40 owiec. 2.) P., staw, na Małych wego brzegu. Położona w zwartej dolinie
Jeziorach. w pow. średzkim. E. Cal. (398 mt. n. p. m.), śród wzgórz (Kobielnica
Przyczyt, grupa domów w Zielonej, pow. 582 mt.) tworzących na zachód dział wodny
nadwórniański. potoków dopływów Dunajca, na w8chód dzie-
Przydańce (Pl'ydancy). wś, pow. czauski, lących dopływy Biały od dopływów Dunajca
gm. hładkowska, ma 19 dm. i 69 mk., z któ. a sięgajl\cych koło kap1iczki do 562 mt., na
rych 1 zajmuje się wyrobem wozów, sań i t. p. południe zaś w Młyńskiej górze do 529 mt.
Przydatki L) kol., pow. piotrkowski, gm. Od północy otaczajl\ P. lasy. Wraz z Glini-
Parzniewice, par. Bogdanów, ma 12 dm., 72 kiem (43 dm., 241 mk.) ma P. 138 dm. i 875
mk., 111 mr. 2.) P., wś, pow. maryampol- mk., a obszar więk. pos. 4 dm., 31 mk. Pod
ski, gmina Jaworowo, par. Maryampol, odI. względem wyznania 895 rz.-kat. i 11 izrael.
od Maryampola 11 w., ma 7 dm., 79 mk. Obszar więk. pos. (Wł. Hołubowicz) ma 78
W 1827 r. 5 dm., 60 mk. Należały do par. roli, 3 łąk, 25 past. i 39 mI'. lasu; pos. mn.
Igłówka. Br. Ch. 566 roli, 59 łl\k, 189 past. i 193 mI'. lasu.
Przydatki 1.) przys., pow. trocki, w 2 okr. Pierwszą wzmiankę o P. znajdujemy w dl
pol., gm. Kronie, okI'. wiejski Kajryszki, odI. plomie królowej Jadwigi, wdowy po Włady
51 w. od Trok, 2 dm., 31 mk. kat. (8 dnsz sławie Łokietku, z d. 27 lipca 1336 r., w któ
rewiz.). 2.) P., zaś. włośc., pow. wileński, rym, jako pani ziemi sądeckiej, tę wieś nale-
w 4 okr. pol., gm. Mickuny, okr. wiejski Ła- żą.cą do kmiecia Getka z Giedczyc przeniosła
waryszki, o 18 w. od gminy, 23 w. od Wilna, z prawa polskiego na niemieckie (Kod. Małop.,
ma 2 dm., 14 mk. kat.; należy do dóbr skar- I, 243) za zgodą Kazimierza W. Królowa czy-
bowych Rubienka. 3.) P., zaśc., pow. świę- ni to "ob melioracionem communis utilitatis
ciański, od!. 30 w. od Święcian, w 3 okI'. pol., in terrae sandecensi". Królowa daje osadni-
] dm., 7 mk. starowier. 4.) P., fol., pow. ko- kom znaczne wolności "ut.... praedictae vil-
wieński, w 3 okr. pol., o 60 w. od Kowna. lae (Przydonica, Glinik i Gródek) commodius
5.) P., dwór, pow. szawelski, gm. Gruździe, et facilills possint locari, damus in eisdom villis
o 12 w. od Szawel. 6.) P., dwór, pow. sza. \ antiquis agris et cllltis duodecim annorum
welski, gm. 8zawlany, o 33 w. od Szawel. .libertatem , uou extrirpatis et incultis vero

208
Prz
viginti annOrllm libertatem ab omnibus solu-
cionibus" etc. Później nabyli P. Rożnowie a
w podziale majątku z 9 maja 1370 (ibid., 367)
Klemensa i Piotra, postanowił sędzia Paweł
z Bogumiłowa, by obaj bra.cia dzierZyli j!!; do
śmierci matki Heleny, a potem by Klemens
objął trzy części a Piotr część czwartą. Za
Długosza (L. B., Ht 142) należała do Stanisła-
wa Tenczyńskiego a w 1581 (Pawiń., Małop.,
136) w części do Konstantego Ostrogskiego
(11 łau. kmiecych, 4 zagrody z roI!!;, tyleż za-
gróJ bez roli i rzemieślnil,), część do Bilickie-
go (zagroda z rolą), CZęBĆ do Staniljława Fal-
kow8kiego (półłanek kmiecy i 3 zagrody z ro-
I,,) a prócz tego miał rolę szlachecką (prae-
dium) Piotr Biesiadecki. Pud koniec XVIII
w. wymarli we wsi z zarazy mieszkańcy wraz
z proboszczem. Ekspozytura nie jest obsadzoną
dla braku funduszów na utrzymanie kapela.na.
P, graniczy na płd. z Milkową, na zach. ze
Zbękiem i Glinikiem, na płn. z Pudolem a na.
wsch. z Jasienicą i lasami. Por. Opoka. Mac.
Przydoroże, przys., pow. dzisieński, w 3
okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra skarbowe
Przebrodź, o l w. od gminy, 4 dusze re wiz.
Przydrożne, jezioro W pobliżu Pszczewa,
pow. międzyrzecki. Istniało około 1564 r.,
dziś nieznane.
Przydrujsk, mko pry w. na prawym brz.
Dźwiny, PO'N. drysieński, na pogr. pow. dzi
sieńskiego, na wprost mta Drui (w pow. dzi-
8ień8kim), którego część niegdyś stanowił, o
35 w. od Dryssy, posiada zarząd 3-go okr.
pol., 789 mk., kościół par. katol. murowany,
p. w. Wniebowzięcia N. M. P., wzniesiony ko,
8ztem Karola Karpia, kanonika wileńskiego, i
konsekrowany w 1760 r. przez miejscowego
dziekana; cerkiew p. w. św. Mikołaja, piel"
wotnie unicka, wzniesiona przez ks. Sapiehę,
następnie na nowo z muru wystawiona ko-
szte.m rządu. Par. katol. utworzoną tu zosta-
ła w początku XVII w., kiedy nicbyło w Drui
czyli Sa.pieżynie żadnogo jeszoze kościoła, jak
wid,aó z wizyt tegoż kościoła z 1832 i 1835 1'"
podług których ks. Leon Sapieha, wwda wi-
leński i hetman w. lit., przed 1633 r. fundo.
wał kościół drewniany w P., i uposażył go
znacznym funduszem ziemnym, Na jednym
z dzwonów kościoła jest wyryty r. 1619.
W księdze bractwa N. M. p, znajduje się ko-
pia indultu z d. 17 lipca 1727 r. pr1.Y instala-
cyi bractwa przez pap. Benedykta XIII udzie-
lonego, w którym kościół nazwany jest para-
fialnym. Par. kato!., dekanatu drysko .siebie-
skiego, ma 5368 dusz i kaplice na cmentarzu
w P., w Balbinowie al. Szniokowie (o 12 w.),
fundacyi Zaborowskich, poprzednich właści-
cieli (dziś Nitosławskich; Balbinowo otrzyma-
ło nazwę od Balbiny Nitosła.wskiej, zamę7.nej
Swołyńskiej, jako jej wiano), i w Wojciule.
Prz
wie (Wojciełowie), fundacyi Materny, prezy-
denta drysieńi'!kiego, do którego sukcesorów i
dziś należy. Dobra, stanowi!!;ce dawniej uposa-
żenie parafii przydrujskie.i a obecnie naleil\-
ce do skarbu, obejmują 33 wsi, 11 zaRcian-
ków i 1 fermę, maj!!; 1531 mk. (745 męż. i 786
kob.), ziemi w ogóle 6819 dzies., z czego wło-
ścianom wydzielono 3257 dzies. Historya P.
spólną jest z dziejami Drui. Przed 1500 1'. na-
leżały do ludzi putnych, odbywajl\cych po-
sługi do zamku połockiego. W 150G 1'. nadano
Druję z przyległościami Annie Duchllie z Sa-
piehów kn. Massalskiej, wdowie po Tymoteu-
szu Massalskim, poległym pod Wiedroszl\
w 1499 r., i synom ich: Piotrowi, Jerzemu i
Iwanowi. Dokument ten powiada, że nada-
je się część księstwa połockiego, zwan!!; obrę-
bem drujskim (Civitas Drujensis), ciągnącą się
wzdłuż Dźwiny do Pereświtu i Kobyły, uwal-
niając zarazem ziemian drujskich od powinno-
ści do zamku połockiego. Dorota z Horskich
Janowa Dziewoczyna (córka Wasilisy Massal-
skiej, prawnuczka Tymoteusza) wespół ze
swym mężem sprzedaj!!; Druję 11 stycznia
1611 r. Lwowi Sapiezie, kanclerzowi w, lit..
za sumę 5000 kóp groszy lit., wreszcie w 1824
r. ks. Franciszek Sapieha sprzedał Józefowi
Miłoszowi; dziś własność Eugeniusza Miło-
sza. J. Krz.
Przyduli, . niem. Sahutschenojen, wś na pol.-
prus. Mazurach, pow. niborski, st. poczt. Jed-
wabno.
PI'zydwórz, niem. Sahoenjliess, domena skar-
bowe, pow. chełmiński, st. poczt. i par. ew ang.
W ąbl'zeźno, od!. 8 klm., st. kolei dworzec wą-
bl'zeski, odl. 11 klm., par. kato!. Ryńsk. Ma
574'31 ha roli orno i ogr., 87'15 ł!\k, 96'86
pastw., 15'98 nieui., 139'28 wody, razem
913'58 ha; czysty dochód z gruntu 10,891
mrk. W 1868 r. 31 bud., 8 dm., 220 mk. (183
katol., 37 ewang.). KB. Fr,
Pnydworze (Pridworje), WŚj pow:. sieński,
gm. ŁukomI, ma 20 dm. i 92 mk., z których 1
zajmuje się krawiectwem, 1 szewctwem.
Przydworzyce, wś włośc. uad rz. Wisłą,
pow, kozienicki, gm. Trzebień, par. Magnu-
szew, odl. od Kozienic 23 w., ma 23 dm., 348
mk., 476 mr. W 1827 r. było 24 dm., 167
mk. . Wchodziła w skład dóbr Magnuszew.
Przydybajły al. Przydybajliki, wś, pow.
lidzki, wlokl'. pol., gili. Lida, okr, wiejski
Przepieczyce (Perepieczyce), o 4 w. od gmi-
ny, 15 dusz rewiz.; należy do dóbr Przepie-
czyce Sadowskich. W spisie z 1866 r. poda-
ne jako wś i zaśc., maj!!;ce 5 dm. i 50 mk.
Przydziałki 1.) różne pola, w pow. ostrze-
szowskim, n. p. pod Miksztatem, na Komoro-
wie i Biskupicaeh Zaborycznyoh. L2.) P., por,
Przedzialki. 3.) P., wyb., pow. kroto8zyński,
z poozt" w Koźminie, i drugie w pow. ple-

Prz
Izow8kim, z poczt, w PIelzowie, nie tworz"
odrębnych całości.
Przydzierki (Pridirlci), fol., pow. wołko.
wY8ki, w 1 okr, po1., gm. Izabelin, o 17 w,
od Wołkowyska.
PrzY8l\ska, struga w pow. tureckim, pły.
nie pod Kowalami i Siedliskami.
Przygl\skie, os. nad rzką Przygl\ska, pow.
turecki, gm. i par. Kowale Pańskie, odl. od
Turka 11 w., ma 1 dm., 10 mk.
Przygłów, 1308 r, Przeglow, w XVI. Prze-
glow, wś i os. nad rz. Luciąża" pow. piotrkow-
Aki, gm. Lęczno, par. Sulejów, odI. 9 w. od
Piotrkowa, przy drodze do Sulejowa. Wś ma
44 dm., 304 mk., 812 mr.; os. 4 dm., 14 mk.
W 1827 r. było 34 dm., 247 mk. Folwark P.
wszedł w skład dóbr rząd. (donacyi) Łęczno.
W 1885 r. Ol", P. rozl, 130; gr. Ol'. i ogr. 127
mr., nieuż. 3 mr.; bud. mur. 1, z drzewa 4.
Osada ta pozosta.ła z uwłaszczonych gruntów.
lestto dawna osada, nadana w uposażenie
klasztorowi sulejowskiemu, wspomniana w dok.
z 1250 r. (Kod. dypl. Bartoszewicza) i w po.
twierdzeniu posiadłości i przywilejów klaszto-
ru przez Łokietka w 1308 (Kod. Małop., II,
313 i 314). Dziesir:;cinę z łanów folw. pobierał
pierwotnie plebau w Sulejowie, lecz takowa,
odkupił w 1456 r. opat klasztoru M"ikołaj (Ła.
ski, Lib. Ben., II, 188). Według reg. pob.
pow. piotrkowskiego z r. 1552-1553 wś P.,
własność klasztoru sulejowskiego, miała 23
osad, 8 łan., karczmę i młyn o :3 kołach (Pa.
wiński, Wielkop., II, 269). Br. Oh.
PrzYłIIody, w& i folw., pow. siedlecki, gm.
Krześlin, par. Suchożebry, ma 30 dm., 281
mk., 594 mr., wtem 373 mr. ziemi włośc.
Folw, P. należy do dóbr Krześlin. W 1827 r.
było 28 dm., 186 mk.
Przygodzice 1.) Wielkie, wś, dominium,
hrabstwo, okr. dom. i przystanek dł'. żel. po.
znańsko.kluczborskiej, leża, o 7 klm. na płd.
od Ostrowa, na prawym brzegu BarycllY, nad
jez. Trzcielino, w okolicy wznies. od 127 do
149 mt. n. p. m.; par. Ostrów, poczta i st. dr.
żel. w miejscu. Wieś ma 46 dm., 444: mk (403
kat" 34 prot. i 7 żyd.). Domin. liczy 263 mk.
w 19 dm.; obszaru wraz z folw.: Koziemba,
Strugi, WY80cko Małe i Zembców, 2514'14 ha,
czyli 1.275.'35 roli, 430 '22 ł"k, J 24'25 pastw.,
12'26 niouż. i 671'46 wody; czysty doch. gr.
18915 mrk; gorzelnia, chów i tucz bydła. Je-
ziora S" rybne, szczególnie chowaj" się w nich
karpie; na łąkach spotykamy rudę żelazną.
Hrabstwo przygodzickie składa.j" fol w.: Anto-
nin (zamek), Bledzianów, Gorzyce Wielkie,
Kamienica Stara, Kociemba, Krępa, Przygo-
dzice Wielkie, Radłów, Radziwiłłów, Strugi,
Tarchały, Topola, Wtórek, Wysocko Małe,
Zacharzew, Zalesie i Zembców. Cały kompleks
rna obszaru 15668'42 ha, t. j. 5321'45 roli,
Słonik a,orratolll To. IX.-Z..zrt 99.
Prz
209
1706'15 ł"k, 210'81 palltw., 7371'52 lalu,
380'95 nieui. i 677'54 wody; czysty doch.
gr. 76481 mrk; właścicielem jest Ferdynand
ks. Radziwiłł. P. istniały przed r, 1403;
w tym bowiem czasie bisk, poznański Woj-
oiech Jastrzębiec przekazał dziesięciny z P.
mansyonarzom. W r. 1488 król Władysław
pozwolił Rafałowi z Gołuchowa zamieni6 P,
na miasto z prawem niemieckiem i nazwaó je
Światłowem. :Miasto rozciągać się miało wzdłd
płn. brzegu jeziora Trzcielino, na pustych grun.
tach zwanych Trzcielinami. Dziedzic nie ko.
rzystał z tego przywileju. W 1499 r, należa.ły
P. do Andrzeja z Gołuchowa, a w r. 1501
Cherubin z Gołuchowa, stolnik poznański, u-
stąpił je synowcowi Rafałowi Leszczyńskie.
mu. Wywiązały się zta,d spory między .Mar-
cinem Zborowskim, podczaszym kor., a Janem
Leszczyńskim, kaszt. brzeskim, któremu dobra
te przys!\dzono W r. 1530. Około r, 1630 prze-
szły P. w ręce Denhoffów i wróciły następnie
do Leszczyńskich; Zygmunt Denhoff, ssta so-
kalski, zrzekł się dziedzictwa swego na rzecz
Bogusława Leszczyńskiego. W r. 1579 posia-
dał je Rafał Leszczyński. W p, było 16 łanów
osiadłych, 2 ćwierci karczmarskie, 2 zagrodn.
i 1 rzemieślnik. Rafał Leszczyński, ojciec kró-
ła Stanisława, sprzedał je (zastawił) r. 1698
Stanisławowi Szczuce, referend. kor., lecz zwol-
nił go z tego kontraktu i w r. 1699 odsta,pił
Janowi Jerzemu Przebędowskiemu (Baliński.
Star. Pot, I, 236). O nabycie dóbr starał się
także królewicz Jakub Sobieski, który z Oła-
wy pod dniem 22 czerwca 1699 r. pisz"c do
Władysława Ponińskiego, wspomina o potrze-
bnej na ten cel sumie 88677 zlp, (Bibl. Ord.
Myszkowskich, 1860, str. 493-5). Dorota,
córka Przebędowskiego, wniosła p, w dom Ra..
dzi wiłłów . Istniał niegdyś kościół w P. War-
chiwum kapitulnem pod rokiem 1624 jest
czynność, którą Jan Wężyk, bisk. poznański,
na a,danie Wacława Leszczyńskiego wyniósł
kościół w P. do rzędu parafialnych, z warun-
kiem, aby Leszczyński kościół ten uposażył.
Wizyta atoli kościelna z r. 1684 opiewa, że
kościół jest drewniany, dosyć obszerny, ale
spuiltoszony; zawiera trzy ołtarze wybornej
roboty snycerskiej. Nikt z żyjlłcych wówczas
nie pamiętał przy tym kościele plebana, nikt
też nie wiedział, czy kościół ten miał jakie u.
posażenie luh fundusze; wcielono go więc do
Wysocka (J. Łukaszewicz, KOBc, par., II,
144). W skład okI'. domin. wchodz,,: A.ntonin,
Bażanterya, Bledzianów, Bodyl, Drygas, Go-
rzyce Wielkie, KIłkolewo, Kamienica Stara,
Kłady, Kociemba, Krępa, Krzyżaki, Ludwi-
ków, Pardalin, Piec Górny, Przygodzice Wiel-
kie (hrabstwo), Radłów, Radziwiłłów, Strugi,
Szmata, Szperek, Tarohallkie pustkowie. Tar-
chały Wielkie, Topola Kała, Wtór.k, Wy.o..
14:

210
Prz
cko Małe, Zacharzew (folwark i rybitwa), Za-
lesie i Zembc6w; cały okrl\g ma 126 dm. i
1875 rok. (1425 kat., 450 protest.). 2.) P.
Małe, wś i okr. wiejski, pow. odolanowski, o 4
klm. na północ-zachód od Miksztata; par. 0-
atrów, poczta VI' :Miksztacie, st. dr. żel. o 8
klm. w Przygodzicach Wielkich; 275 mk. w 37
dm. W skład okI'. wchodzą.: Kłady, Jeziory i
Staś; cały okrąg roa 57 dm., 451 mk. (327
kat., 124 prot.). 3.) P., ob. Przygodzickie pu-
stkowie. E Oal.
Pnygodzicka 1.) al. Przygodzka, kuźnica,
pod Przygodzicami Wielkiemi, w par. WY80C-
kiej, istniała między r. 1579 a 1620, i była
własnością. Leszczyńskich. 2.) P., ob. Szklarka
Przyuodzka, pow. odolanowski.
Przygodzicki, ob. Jonk6w Przygodzki, pow.
odolano wsk i.
Przygodzickie Pustkowie al. Przygodzkie,
okr. wiejski, pow. odolanowski, pod Pl'zygo-
dzicami Wielkiemi, składa 'się z pusto Grccho-
wisko, Nadstawki, Papierni.1 i TrzcielinYj ma
22 dm. i 351 mk. (270 kat., 81 pro t.).
Pu)'godzicze, wś, pow. grodzieński, w 1
okr. pol., gm. Wiercieliszki, o 7 w. od Grodna.
PnygOli al. Bugaj, fol w., pow. łaski, gm.
Wymysłów, par. Łask, odl. 6 w. od Łasku,
posiada dystylarnią. wódek słodkich z prod. na
39,000 rs.; 4 dro., 24 rok. W 1885 r. rozl. mr.
139: gr. Ol'. i ogr. roI'. 71, łą.k roI'. 18, lasu mI'.
46, nienz. mI'. 4; bud, mur. 8, z drzewa 7. Fol.
ten oddzielony został od dóbr Poleszyn i Ol'-
pelów. Br. Ch.
Przygonelec, folw. do Swierczowa, pow.
namysłowski.
Przygradów, w Lib. Ben. Łask. Przybyra.
dow, Przybradow, wio, pow. włoszczowski, gm.
Włoszczowa, par, Konieczno. W 1827 r. było
23 dm., 151 mk. Według Lib. Ben. Łask. (I,
572, 608) pleban w Koniecznie pobierał dzie.
sięcinę tylko z jednego łanu zwanego Wyssy-
cze (Wyżyce). Łany folwarczne dawały ple-
banowi w Kozłowie dziesięcinę wartości około
fertona. Było tu więo bardzo mało ziemi u-
prawnej. Br. Ch.
Przygrażyszki, pow. maryampolski, gm.
Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampo-
la 15 w., ma 3 dm., 34 mk. W ] 827 r. 1 dro.,
10 rok.
Przygrodek, urzęd. Prigorodok, wś cerkie-
wna nad Dniestrem, pow. chocimski gub. bes-
sarabskiej, na płn. stronie pod Chociroem, par.
Chocim, posiada cerkiew drewnianą. W 1868
r. było tu 38 dm. Ob. Arch. J. Z. R, cz. III,
t. 2: 663; cz. V I, t. I, dodatki: 300.
Przyódek, przedmieście Zbaraża
Przygulany, pow. maryampolski,gm. An-
tonowo, par. Pilwiszki. Zapewne przyległość
wsi Gulany (ob.).
Przyjaliny , jeziora. wspomniane w dok.
Prz
z 1436 r., sl\ to niezawodnie dzisiejsze Jeziora:
Kaemmerer, Rackower, Bruder, Baerbauro i
KattSee w Pomeranii, w pow. 8zozecinkow-
skim (ob. Pow. wałecki w XVI stuleciu przez
Calliera, str. 5). Kś. Fr.
Przyjałiszki, wś, pow. telszewski, W 4
olu. pol., O 28 w. od Telsz.
Przyjałgowo, okolica, pow. telszew8ki,
w 2 okr. pol., o 45 w. od Telsz.
Pnyjałkow8zczyzna, CZę8Ć folw. Jaśli-
ków, w pow. krasnostawskim.
Przyjawiczno, niem. Prziawitzno, według
Kętl'z. Neuer Krug, ws, pow. kościerski, st. p.,
tel. i kol. Frankenfelde, par. kat. St. Kiszewa,
ew. Nowe Polaszki. Odl. od Kościerzyny 3 1 /'.1
mili; zawiera 2 gburstwa i 1 zagrodę, 204'1
mI'. W 1869 r. było 26 mk. kat., 3 dm. Karcz,.
ma posiada przywilej z r. 1778. Komisya ka-
tastrowa z r. 1772 zalicza P. do osad nowo
powstałych. Wówczas dzierżawił je Michał
Szramkowski; gleba. piasczysta; wysiew: 20
koroy żyta, 2 jęczm., 6 tatarki, czynszu płaci
13 tal. 30 gr., zresztą. jest wolny od wszelkich
podatków (ob. Zeitsch d. Westpl'. Gesch. Ver.,
XV, 145). Ks. Fr.
Przyjazd al. Przejazd 1.) karczma w Hru-
szowie, pow. jaworowski. 2.) P. al. Przyjazdy,
grupa domów i folw. w Kniażem, pow. złoczo-
wski. 3.) P, ob. Przejazd.
PI'zyjażil J.) folw, pry w., pow. dzisieński,
w 2 okI'. po]" o 64 w. od Dzisny, 1 dm., 9
rok. kat. Należy do dóbr Kozłowsk. 2.) P.,
zaśc. sz!., p\>w. święciański, w 3 okr. poL, o
43 w. od Swięcian, 1 dm., 5 rok. starowier.
3.) P., dobra nad jez. Warnis, pow. święciań-
ski, w 20kr. pol., g,m. Daugieliszki, okr. wiej-
ski P., 028 w. od Swięcian, ma 4 dm., 33 mk.
(26 kato!. i 7 żydów); gorzelnia; właano8ć Ka-
mińskich. Znajduje się tu kościół katol. p. w,
Nawiedz. N. M. p" z muru wzniesiony w 1828
r. przez JaM Kamińskiego, filialny daugieli-
skij filia ma 2542 wiernyoh. W skład okręgu
wiejskiego wchodzą. wsie: Gawiejkiany, Bia-
łowieckie, Rymszany, Zaborcie, Pawiliszki,
Soiejgaliszki, Piotrowo, Poszwagino, Bałtani-
szki, Kiłotraki, Rymszańce, Nowiki, Łabuńcie,
Kiryliszki, Zakamionka, Kucharzyszki, Ko-
niejsze, Bojary i Dziedziszki (Dediszki), oraz
zaśc. Budry, Zalesie, Podwornie, Bujwiliszki
i Piotnchy, w ogóle 516 dusz rewiz. włościan
uwłaszczonych i 93 włościan nienadziel-
nych. J. Krz.
Przyjaźli 1) niem. Rheinjeld, dok. niem.
1349 Pris!Jesen, 1583 Reinjeld,. dobra ryc., pow.
kartuski, st. pocz. i par. kat. Zukowo (4'5 klm.
odI.). Odl. od Gdańska 16 klm., od Kartuz 2
mile. Leży nad rzkl\ do Raduni uchodzl\cą,.
Posiada kościół par. ewang. i szkołę 2 klas.
ewang. Razero z folw. Lichtenfeld, Ellerfeld,
Kołem (Neufeld) i pertynencyą, wSkrzeszewie

Prz
zawiera. 940'38 ha roli Ol'. i Ogl'., 90'47 ła..k A
95'9 pastw. i bagien, 733'92 lasu, 3!'7ti
nieuż., 18'7 wody, razem 1914'13 ha; czysty
dochód z gruntu 10237 rork. W 1868 1', 658
mk., g05 kat., 349 ew., 4 żyd., 53 dm. P. na-
leży do rzędu starych osad. O napotkanych tu
grobach wspomina Hirsch w Historyi pow.
kartuskiego. W 1349 r. nadaje komtur gdań-
ski Henryk Richter sołtysowi Janowi wś P.
(Reynfelt) z 73 włókami bez 8 morgów na pra-
wie chełmińskim. Sołectwo i każda.. dziesiątą
włókę będzie posiadał wolną, także trzecia..
część kar sądowych, "judicia saltem polonica i
pruthenica cum derivationibus ab ipsis prove-
nientibus Fratrum nostrOl'um examini resel'-
vantes". Dla proboszcza wyznaczamy 4 wolne
w1.; od reszty będzie on pobierał po 1 kor. ży.
ta i tyleż owsa. Nam zaś będa.. z włók, które
nie są wolne, płacili po 15 skojców i 2 kury
na św. .Marcin, a bisk. kujawskiemu półwiar-
dunka od w1. także na św. Marcin. Nadto u-
dzielamy wsi 3 lata wolności. Datum in castro
Danczk (ob. Odpisy Dregera w Peplinie, str.
59). P. należała wtedy do wójtostwa gdań-
skiego (Waldamt). Później znajdujemy tu i
młynarza, który płacił 2 '/, grz.; dalej 2 kar-
czy, z których każda czynszowała 2 grz. i
30 kul'; gospodę kramną (Hakenbude) i jatki
piekarskie; pierwsza i drugie dawały każd:],
po 18 skojców czynszu. Sołtys był zobowia-
zany do służby konnej a wś dostawiała 2 o-
kulbaczone konie. R. 1442, więc 9 lat po wy-
prawie hus8ytów, było we wsi z 50 włók 25
pustych. W 1'. 1457 darował król Kazimierz
ę wś burmistrzowi gdańskiemu Reillholdowi
Niederhoff. Syna tutejszego karczmarza Miko.
łaja Senger, napotykamy pomimoto r. 1459
po stronie Krzyżaków (ob. Zeitsch d. Westpr.
G. Ver., VI, str. 133). Według taryfy z r.
1648, gdzie ucbwalono pobór podwójny a ak-
cyzę potrójną, płacił w P. Nataniel Barcz
z Niestępowa i Rycbłowa 133 fI. 12 gr. (ob.
Roczn. T. P. N. w Pozn" 1871, str. 173).
W P. był dawniej katolicki kościół parafialny.
Data. erekcyi w 1210 r. (przez ks. Raciborza,
brata Swiętopelka) polega na podrobionym do-
kumencie. Jednakże w 1239 r. napotykamy
w dok. między świadkami :l\'Iikołaja, probosz.
z Erzyj&Źni. Kościół tutejszy p-. w. św. Jana
został jako filialny przyłączony do Żukowa.
W 1540 r. gorliwy kanonik Wawrzyniec Nie-
derhoC przeniósł do tutejszego kościoła wszy-
stkie fundacye z Jerozolimskiej kaplicy zaję-
tego przez luteranów kościoła Ma.ryi Panny
w Gdańsku,lW 1561 r., kiedy Zygmunt Au-
gust zaciągnął dług u Gdańszczan, dał im
w zastaw pobliższe dobra klasztorne, między
któremi było i Żukowo. Nowi opiekuni Paweł
BabI i Hadryan Rosellberg rządzili teraz w Żu-
kowie. Za naleganiem ówczesnego dziedzioa
Prz
211
Przyjaźni Henryka Niederhof, gorliwego lute-
ranina, usunęl.i samowolnie kościół w P. z poci.
zależności od Zukowa i sami przy nim predy-
kanta obsadzali. W r. 1583 przybył do P. ofi-
cyał pomorski. Mikołaj M:yloni.us, ażeby ko-
ściół odebrać i poświęcić, lecz ówczesny pa-
tron i dziedzic niechci.ał dopuścić wizytacyi.
Następnego r. 1584 tenze ofioyałznowu jest
na wizytacyi w P. Otworzono mu kościół, któ-
ry był cały z kamieni stawiany. W czasie o-
statniej gdańskiej wojny wiele był ucierpiał;
miał teraz tytuł św. Michała. Nie mógł ofi-
cyał kościoła poświęc.ić, bo dziedzic tego uie-
dopuścił. Predykantem był dawniejszy pro-
boszcz ze Swarzewa, który się swojemu ofi-
cyałowi nie pokazał. O parafianach pisze My-
lonins, że "omnes seducti sunt" (Wizyt. Roz-
drażewskiego, str. 184). Później jedllak znaj-
dowało się wielu katolików, którzy przez sto
lat prawie musieli chodzić na luterańskie na.
bożeństwo i z ra..k pastora przyjmować sakra-
menta. U wolnieni zostali od tego dopiero w na-
stępujl\cy sposób. W 1662 r. sejm nałożył był
pogłówne na cały kraj, niewyłączaja..c dóbr
duchownych, z każdej wsi miał być wygoto-
wany spis ludnośc.i i potwifJrdzony przez miej.
scoweg? proboszcza pod kUl'l\ tysiąca grzy-
wien. Owczesny dziedzic Bartsch był wtedy
w wielkich kłopotach: z jednej strony nie.
chciał się poddać pod władzę żukowskiego
proboszcza katolickiego, z drugiej strony zaś
obawiał się zapłacić 1000 grz, kary. Wreszcie
sam zrobił spis ludności i oddał go do grodu
w Skarszewach. Gród jednak nie przyjął go,
bo nie był poświadczony przez proboszcza.
Wtedy Bai'tsch wolał uznać władzę probosz-
cza aniżeli karę zapłacić. W taki sposób kato-
licy z P.,i z Niestępowa znowu zostali przyłl\-
czeni do Zukowa, a predykallt w P. mógł już
tylko za zezwoleniem proboszczCJ, żukowskiego
chowaó umarłych, chrzty i śluby dawać swo-
im współwyznawcom (ob. "Utracone kośoio
łyH Pl'Z()Z kś. Fankidejskiego, str. 194). Pre-
dykanci w Borcka "Echo sepulchralis" wy-
mienieni są: Jan Clausewitz (t 1(71), Jan
Schultz (t 1688), Jan Gaunersdorf (1676-
1681), Jerzy Linck (1681-1700), Adam Bu-
schius (1700-1728), Jan Chrystyan W ottile-
nus (t 1741), Bogumił Teofil Karol Wottile-
nus, syn poprzedniego (str. 508). 2,,) P., niem.
Przyasńia, wś, pow. chojnicki, st. p. Czersk,
par. kat. Łęg pół mili odI. W 1867 r. 108 mk.,
102 kat., 6 ew., 14 dm.; leży niedaleko kolei
chojniako-tczewskiej, na wsohodnim krańcu po-
watu. 3.) P., niem. Neuhoj, według Kętrz.,
miejscowość w pow. kościeri!kim. Kś. FI'.
Przy jezierze, niem. Amsee, pow. inowro-
cławski, mylnie tak zwane za.miast Janikowoj
ob. Am8ee i "anikowo 3).
Przyjmft ].) w XVI W. P'I'Z6yma, wś, fol. i

212
Prz
Prz
dobra, pow. słl1peoki, gm. Kazimierz, par. Go.. skioh pańszozyznę zamieniono na czynsz. W r.
Una, od1. od Słupcy 14 w.; posiada młyn pa- 1820 na 7 osadach czynszowych znajdujemy
rowy, cegielnię, smolarnię, WŚ ma 36 dm., 16 gospodarzy, wysiewających 18 kor. ozimi
206 mk.; fol. 8 dm., 221 rok. W 1827 r. by' ny i 18 1 / 2 jarzyny, płac!\cych 364 złp. 14 gr.
ło 27 dm., 276 mk. Dobra P. składały się czynszu i 8 złp. hyberny; trzech z pomiędzy
-.: 1886 r. z fol. P. i Brzeźniak, roz1. mr. 1439: nich trzyma w posiadaniu ła,.ki leśne, za co do
fol. P. gr. or. i ogr. mr. 833, łąk mr. 32, past. urzędu leśnego płacą 12'/5 zlp.; 6 chałupnik6w;
mr, 7, lasu mr, 117, nieuż. mr. 32, razem mr. szynk, biora,.cy wódkę z karczmy brań Rzezy.
1021; bud. mur. 12, z drzewa 9; płodozmian kowskiej; razem 96 mk. (7 żyd.); 16 koni, 24
6 i Ul-polowy; fol. Brzeźniak gr. Ol'. i ogr. woły, 20 krów, 16 jałowic, 28 świń, 9 owiec.
!pr. 354, łl\k mr. 57, nieuż. mr. 7, razem mr. Włościanie najmują, się do wywózki. 3.) p,
418; bad. mur. 1, z drzewa 4; płodozmian 9- Jelonki, wś włośc., pow. ostrowski, gm. Komo.
polowy; las nieurządzony, pokłady torfu. Wś rowo, par. Jelonki, ma 14 os., 356 mr. Wcho-
P. 08, 37, z gr. ml'. 102. Na pocza,.tka XVI w. dziła w skład dóbr Jelonki i Jelenie. L. K.
łany kmiece dawały plebanowi W Golinie dzie- Przykalety, wś, pow. sejneński, gm. i par.
aięoinę pieniężną, po 6 gr. z łanu; obszar ról Pokrowsk, odl. od Sejn 25 w.; ma 13 dm., 271
folwarcznych stał pustkami i zarósł lasem. mk. Mieszkają tu tak zwani Filiponi (staro-
Przedtem dawał dziesięcinę plebanowi w Go- wiercy prawosławni).
linie (Łaski, L. B., I, 291). Według reg. pob. Przy Kamiennej górze, młyn w Bełzcu,
pow. konińsJdego z r. 1579 wś Przima, w par. pow. Rawa Ruska.
Golino, własność Stanisława Przyjemskiego, Przyklew, w XVI w. Przeklew, wE; niei8t-
miała 8 1 /2 łan., 5 zagr. bez roli, 1 komor. z by- niej8,ca obecnie pod tf\ nazwa.. w par. Kłoczew
dłem, 2 rzemieśl. (Pawiński, Wielkop., I, 228). (pow. garwoliński). W 1827 r. leżała w pow.
2.) P. al. Przyjmy, wś włośc., pow. stopnicki, żelechowRkim, była wsią prywatną, mającą 11
gm. i par. .J{urozwęki, ma 10 os., 98 mr. Wcho- dm., 117 mk., odI. 5 1 / 2 mil od Łukowa. Wa-
dziła w skład dóbr Kurozwęki. 3.) P. al. dług reg. pob. pow. stężyekiego z l'. 1569 wś
Prejm(J, os., pow. sejneński, gm. i par. Kop- Przeldew, w par. Drzf\zgów, własność Piotra i
ciowo, odI. od Sejn 30 w., ma 1 dm., 9 mk. Jędrzeja Kłoczowskiego, miała 3 łany (Pa-
4.) P., ob. Przejma, Br. Ch. wiński, Małop., 332). Ob. Przykwa. Br. Ch.
Przyjma 1.) niem. Przima i Przyma, wś, Przy Kolaszowie, część Trinitatis, kolonii
pow. mogilnicki, o 8 klm. na zach.-połudn. od niemieckiej, na płn.-zachód od Bochni, ma 10
Mogilna, par. Palędzie, poczta w Józefowie, dm. i 61 mk. Mac.
s.t. dr. żel. w Mogilnie; 10 dm., 73 mk. (18 Przykolesie, wś, pow. prnżański, w 40kr.
kat., 55 prot.). 2.) P., łą,ka, na Michorzewku, pol, gm. Suchopol, o 25 w. od Pruiany.
VI pow. bukowskim. E. Cal. Pl'Zykona al. Przykuna, wś, fol. i dwie os.
Przyjmy 1.) wś włok nad rzka, Tuchełka" nad rzką Teleszyną, (Pisf\), dopływ. Warty
pow, ostrowski, gm. i par. Poręba, ma 33 dm., Btarej, pow, turecki, gm. Wichertów, par. Psa.
284mk. W 1827 r. 23 dm., 150 rok. WŚ ta ry, odI. od Turka 81/ w. Wś i dwie os. 48
...cbodziła w skład dóbr bisk. płockicb, nastę dm., 399 mk.; fol. i os. 2 dm., 14 mk. W 1827 r.
pnie dóbr narodowych Brok. W HH9 r. znaj- wś rZf\d. (par. Boleszezyn), ma 37 dw., 314 mk.
dujemy 16 czynszowników, opłacają.eych 231 Jestto starożytna osada, wymieniona 'IV liczbie
zlp. 21 2 /. gr. czynszu i hyberny, wysiewaja,.- wsi arcyb. gnieźnieńskiego w potwierdzeniu
eyeh 56 kor. 12 garn. jarzyny i tyleż oziminy, Innocentego II z 1136 r. (ob. t. VIII, 655).
zbierających 29 1 / 2 fur siana (dwaj z pomiędzy W XVI w. należy do par. Psary, ale plebano.
czynszowników posiadaH łąki etatowe. z któ- wi daje tylko kolędę po groszu z łanu. Sołtysi
1'yoo po za czynszem i hyberna, opłacali 8 złp. zaś z tej wsi daja,. pieniężna,. dziesięcinę, w ilo-
S gr. rocznie czynszu); 6 chałupników, obsie- Bei 1 fertonu, plebanowi w Turku (Łaski, L.
wają,cych nowiny leśne i płacących czynsz B., I, 260, 264). Według reg. pobor, pow.
nie naddzierżawcy w Broku, jak czynszownicy, sieradzkiego wieś Przykuna miała 6 łanów
ale wnoszących takowy do kasy leśnictwa w 1553 r., 5 1 / 2 łanów w 1576 r. (Pawiński,
Brańszczyk, razem 18 dm., 114 mk. (22 węż., Wielkop., n, 225). Br. Oh.
22 kob., 34 synów, 30 córek, 3 parob., 3 d?ie- Przykop, wś, pow. mielecki, na wznies. 194
wek); 22 koni, 39 wołów, 41 krów, 37 jało- mt. n. p. m., na praw. brzf)gu Wisły, zagina.
wic, 49 świń. W 1827 r. 23 dm.. 150 mk.; ją,cej się tu najprzód ku półn. a następnie ku
w 1850 r. w pobliżu wsi, na uroczysku Pułki, wschodowi, przez co otacza wś od zach. i pół-
znajdowała się smolarnia. 2.) P., wś włośc., nocy. Zabezpieczona wałami od zalewów, kupi
pow. ostrowski, gm. i par. Bmńszezyk, ma 51 się koło dwóch stawów, na wałem wzniesieniu
dm., 349 mk. W 1827 r. było 19 dm, 207 mk' l i graniczy na płd. z Zadusznikami i Domaszy-
W chodziła w skład dóbr bisk. płockich, nastę- nami a na wsch. z Morgami i Dmytrowami.
pni. narodowych, Brańezczyk. Za czasów pru- Par. l'z.-kat. w Padwi, urz. poczt. w Barano..

Prz
wie. Wraz z obszarem większym (3 dm., 39
mk.) jest 85 dm. i 385 mk., 342 rz.-kat. i 45
izrael. Pos. więk. (izraelity Sam. Ratter) wy-
nosi obszaru 72 roli, 34 łąk, 79 past. i 409
mr. lasuj pos. mn. 194 roli, 17 łąk i 148 past.
Była to wieś królewska, która za Długosza
trzymał Jakub Koniecpolski h. Pobóg, ststa
przemyski (L. B., II, 310), a wówczas należa-
ła do par. w Dmytrowie. Według reg. pob.
z r. 1581 (Pawiński, Małop., 200) było w niej
41 kmieci na 10 ćwierci łanów, 2 zagr. z rolą,
2 kom Ol'. z bydło i 10komor. bez bydła. Mac,
Przykop 1.) maja..tek z młynem na pol.-
prus. Mazurach, pow.lecki, st. p. Miłki. Ob-
szar 244 ha. 2.) P., os. leśno na pol. Warmii,
pow. olsztyński, st. p. Butryny. 3.) P. Wiel-
lei al. P. Podkuborno, wś na pol. Warmii, pow.
olsztyński, st. p. Butryny. 4.) P. Mały, wś,
tamże. Kapituła warmińska nadaje 1575 r.
założona, juz dawno w borach olsztyńskich wś
Przykop z 25 włókami między jeziorem 00-
panki, wsią Butryny, miejscowościami Trzcian-
ki i Mosbruch i jez. Kalno, sołtysowi Macie-
jowi z Semskeim, oraz wolne rybołóstwo w je-
ziorze Czerwonka (ob. Kętrzyń., O ludności,
554). Ad. N.
Przykopa, struga w pow. toszecko-gliwio-
kim, na obszarze dóbr Latscha.
Przykopiec, potok w hr. spiskiem, ob.
Mar1cuszowc/J.
Przykopy, potok, dopł. Sanu, ob. Ożar.sko.
Przy kory 1.) wś włośc., pow. grójecki,
gm. Konie, par. Jeziorka, ma 38 mk., 37 mr.
W 1827 r. 1 dm., 5 mk. 2.) p" wś. pow.
sochaczewski, gm. Łazy, par. Zawady. W 1827
r. par. Kampinos, ma 3 dm., 26 mk. Nie po-
dana w nowszych spisach urzędowo 3.) P.,
wś i fol., pow. radzymiński, gm. Zabrodzie,
par, Postoiiska, odl. 21 w. od Radzymina, ma
94 mk. W 1827 r. 12 dm.. 91 mk. W 1870 r,
fol. P. rozl. mr. 611: gr. Ol'. i ogr. mr.301,
łąk mr: 46, past. mr. 23, lasu mI'. 222, nieuż.
mr. 19, las nieurządzony; bud. mur. 1, z drze-
wa 13. Wś P. os. 14, z gr. mr. 64. 4.) P.,
wś, pow. łukowski, gm. i par. Miastków, ma
17 dm., 172 mk., 405 mr. W 1827 r. 13 dm.,
85 mk. 5.) P., wś, pow. płocki, gm. Święci-
ce, par.Orszymowo, odl. o 33 w. od Płocka,
ma 3 dm., 53 mk., 90 ror. B,'. Oh.
Przyko8ciele, os., pow. kozielski, należy
do Dzierzgowio.
Przykrzec, szczyt górski na praw. brzegu
Skawy, w pow. myśleniokim, na obszarze wsi
Osielec. W znies. 738 mt.
Przykulec, strumień, prawy dopływ War.
ty w północnej ozęści pow. konińskiego (ob.
t. 1 V, 337). .
Przykll1ł8, ob. Przykona.
Przykuty 1.) wicś nieistnieją,ca obecnie;
w XVI w. należała do par. Żychlin, w pow.
Prz
318
kutnoskim. Łany kmiece i folwarcllue dawały
dziesiecine plebanowi. w Żychlinie (Łaski, I.ib.
Ben., II, 497). Według reg. pob. pow. orłow-
skiego z r. 1576, we wsi P., w par. Źych-
lin, część .Agnieszki, wdowy po Stanisławie
Dembowskim, miała l/ łana. Alberta Przikuc-
kiego część zastawiona. Adam Przykuoki miał
l łań i wiatrak (Pawiński, Wielkop., II, 110
i 148). 2.) P., pow. makowski, gm. i par.
Krasnosielo. Br. Oh.
PrzyklIty. wś, własność niegd}'ś kapit.uły
gnieźnieńskiej, w dawnym pąw. pyzdrskim.
w par. Mączniki, w pobliżu Srody; istniała
jeszc?:e przy schyłku zeszłego stulecia, W r.
1578 miała trzy łany osiadłe; dzierżawił j"
Janusz Wrzesiński, a w r. 1618 Minicki, ka-
nonik gnieźnieński.
Przykwa (Pr.zyklew?), wś włośc., pow. gar-
wolińt;ki, gm. i par. Kłoczew, ma 20 dm., 220
mk., 32 os., 508 mr. ziemi, W chodziła dawniej
w skład dóbr JanopoI. Prawdopodobnie wieś
ta nosiła poprzednio nazwę Przyklew (ob.).
Przylolłk, ob. Ehyłęk.
Przylasek, wś włośc., pow. rypiński, gm.
i par. Skrwilno, odl. 024 w. od Rypina, ma 10
dm., 92 mk., 57 mr. :Należał do dóbr Czarnia.
Przylasek 1.) przys. do Brzany, pow. gry-
bowsld, ma 3 dm. i 27 mk. rz.-kat. 2.) P.
Rusiecki, wś, pow. krakowski, par. rzym.-kat.
w Ruszczy, urz. poczt. w Ole (5 klm.). Wieś
leży na lew. brzegu Wisły, która starem ko-
rytem odgranicza ją, na zachód od Woli Ru-
sieckiej. Na wschód za moczarami leży druga
część osady, zwana Kępa, Rnsiecką" która gra-
niczy z Rogową i lasem KOBcielnickim na gra-
nicy królestwa polskiego. Półn. granicą. doty-
ka wś Przylaskn Wyciązkiego, wólki do Wy-
cia..ża, mającej 24 dm. i 131 mk. rZ,-kat. :P.
Rusiecki z Kępą, liczy 47 dm., 281 mk., 274
rz.-kat. i 7 izrael. (Kępa 8 dm. i 48 mk.). Ob-
szar więk. (pos. P. Popiela) składa się z 24 mr.
ła..k, 42 past. i 66 mr. lasu; pos. mn. wynosi
96 roli, 45 łą.k i 13 mr. past. Niskie położenie
(195 mt.) i płaskie brzegi wystawia wie' na
częste zalewy. 3.) P., wólka do Borka No-
wego, pow. rzeszowski, na praw. brzegu Stru-
ga, dopływu Wisłoka z praw. brzegu, między
ta.. wsią, Stawiskami (na płn.), Wolantówką,
(na płd.) i Brzezówką, (na wsch.); składa si.,
z 31 dm. i 167 mk. 4.) P., wólka do Budzi.
woja i 5.) P., wólka do Hermanowy, pow.
rzeszowski, leża.. w międzyrzeczu Wisłoka i
Struga. Pierwszy z os. Podlesie ma 31 dm. i
170 mk.; drugi z os. Wijasy 146 dm: i 776
rok. Położone wśród lasów, u źródłowisk po.
toków uchodzl\cycb do Wisłoka. Graniczą, na
zach. z Siedliskami, na płn. z Budziwojem a na
wsch. z Herm\now" pod Tyczynem. Mac.
Przylaski, fot, pow. gostyński) gm. i par.
Paoyna, ma 41 mk., 150 ror.

214
Prz
Prz
Pl'Zyłaski, Oil. leśa i las, pow. uszycki, mi :Mostowskiemi, powyzej Szreńska wpada
gm. Kitajgród, par. Zwańczyk, przy trakcie z prawej strony do Mławki. Długość wynosi
z Dobrotowego do Nefedowiec, 04 w. od Zwań- około 3 mil. Z prawej strony, poniżej Nidz-
czyka, 3 dm.; własność gen, Luedersowej. góry, przyjmuje Miłotkę, mającą początek
Przyłaskowy, potok, bierze początek w po- w bieżuńskich dobrach. P. uprowadza wody
wiecie booheńskim, w lesie dworskim Przyla- bagnistyoh kotlin pojeziornyoh z części wy-
.ku a płynąc od płd. ku płn., łączy się pod żyny mławskiej, zwanej górami Nieckiemi al.
dworem w Ł"kcie Górnej z pot. Rzegooińskim; Nicko. Por. Mława i Niealcie. Lu. K,'z.
w tym kierunku dąży aż pod karczmę Skrzy- Przylepy al. P"ylepy, wś i dobra nad rz.
dłówkę, zabiera tutaj pot. Bytomski i skręca- Usiaźą, pow. miński, w gm. ostrożycko.gró-
jąc na zachód przechodzi przez Łąktę Dolną, deokiej. We wsi cerkiew pounicka z 1787 r.,
Trzcianę i wpada do rzeczki pod Wieruszy- fundacyi metropolity unickiego Smogorzew-
cami. F. A. skiegoj około 1600 wiernyohj fundusz cerkiew,
Przylej, może Pr.zyłęg (?), niem. Saherlanke, ny z dawnych zapisów składa się z 10 włók
holendry, pow. bukowski, pod Lutomyślem; ziemi, lasów i łąk. Kaplice w Usiażu i Ko-
pal'. lult. Wytomyśl, prot. Lutomyśl, st. dr. walewszczyznie. Dobra od lat kilkudziesięciu
zel. w Lutomyślu; 148 dm., 969 mk. (57 kat., własność miejscowej rodziny Popowych, mają
912 prot.). około 71 włók, w glebie dobrej, lekko szczer-
Przylepa, os. karcz., w pow. średzkim, o 7 kowaj, łąk i lasów dostatek. A. Jel.
klm. na płd. od Środy, nad rz. Maskawą, par. Przylesie, pow. olkuski, gm. i par. Bole-
Mądre. Około 1845 r. 2 dm., 27 mk. kat. sław.
Przylepcy, Prylepa!!, wś nad rzką Małką, Przylesie 1.) zaśc., pow. mozyrski, w 4
dopł. Gromnicy, pow. borysowski, w 2 okr. okI'. pol. lenińskim, gm. Łachwa, ma 4 osady.
pol. łohojskim, gm. pleszczenicka. o ]/ w. ku 2.) P. (Pryle8je), wś cerkiewna, pow. czauilki,
pófuocy od mka Pleszczenice, ma 10 osad; gm. Czausy, ma 44 dm. i 256 mk., z których
grunta lekkie, nieco faliste, łąk dostatecznie; 1 zajmuje się krawiectwem.
miejscowość dość leAista. A. JeJ. Przylesie, majętność gburska, pow. kartu-
Przylepki, domin., pow. 8zremski, o 8 klm. ski, 2 1 /, mili na zach. od Kartuz, st. p. Mie-
na płn.. zach. od Szremu, par. Brodnica, poczta chucin, par. kat. Sierakowice; zawiera 2 gbur-
w Grzybnie, st. dl'. żel. w Szramie, 9 dm., 121 stwa, 124 mr. W 1868 r. 17 mk., 7 kat., 10
mk. (3 prot.)j położenie wzgórzyste; obszaru ew., 2 dm. Należała do ststwa mirachowskie-
z folw. Esterpole 699'62 ha (496'73 roli, 24'35 go; na własność została wydana r. 1820.
łąk, 1'72 pastw., J 56'27 lasu, 20'15 nieuż., Przylot, wś włośc., pow. grójecki, gm. i
0'41 wody); czysty doch. grun. 6100 mrk.; par. Konary, ma 269 mk, 30 osad, 587 mI'.
właściciel Kazimierz Chłapowski. Między r. W 1827 r. było 28 dm., 185 mk. Wchodziła
1391-97 występują Mirosław i Dzeczko Przy- w skład dóbr Konary.
lepscy. W 1580 r. P. dziedziczyli Piotr Przy- Przyłaje, wś włośc', pow. makowski, gm. i
lepski i Łukasz Iłowiecki. Około 1793 r. po- par. Krasnosielc, ma 3 os., 97 mr. W 1827 r.
siadał je Józef Wybicki, dziedzic poblizkich było 3 dm., 15 mk. Wchodziła w skład dóbr
Manieczek, około 1845 r. Ludwik Paługa, a Krasnosielc.
potem Stanisław Koźmian. Pod P. wykopano Przyłbice al. Pr.zełhice, rus. Pryłhici, wś,
mnóstwo kości ludzkich, kilka żelaznych krzy- pow. jaworowski, 11 klm. na płd.-wschód od
żyków i pieniążków z czasów Jana Kazimierza. sądu pow. w Jaworowie, 2 klm. od urz. poczt.
PrzylepIlica, Przylipnica, także Przelipnica, w Mużyłowicach. Na płn. leża, Jaworów, Czoł-
rzeczka w pow. mławskim, w dorzeczu Wkry, hynie i Bruchnal, na wschód Podłuby Małe,
powstaje z połączenia dwóch strug: jednej na płd. Mużyłowice i Ożomlas, na zach. Czer-
płynącej ze źród.ełi rowów wsi Zalesia, przez czyk. Wody płyn a, do pot. Szkła. Wzdłuż
Szronkę, i drugiej, biorącej początek w "Zdro- granicy wschod. płynie od płd. na północ do.
jowisku" na gruntach fol. Łążek. Obie łączą pływ Hnojeńca. W płn.wachod.stronie po-
się w olszynaoh Szrońskich i płyną pod nazwą wstaje wśród zabudowań pot. Rulów i płynie
Szronki do wsi Sarnowa, gdzie przybierają na- na płn.-zach. do Czołhynia, zkąd znowu wcho-
zwę Przylepnicy. Następnie dąży ona do Choj- dzi do Przyłbic, a przepływając płu.-zachod.
nowa, w kierunku płd.-wsch., tworząc pomię- część obszaru, wchodzi do Jaworowa. Na zach.
dzy Chojnowem i Sarnowem torfiaste bagna; od Rlllowa powstaje mały jego lewoboczny
przepływa potem przez Nidzgórę, Kuczbork i I dopływ i płynie również na płn.-zach. Zabu-
pola mostowskie, przerzynając pod Mostowem dowania wiejskie leżą na pln.-wschód (286
obszerne niziny, zajęte pod łąki i znane w 0- tp.t.). Jedna grupa domów zwie się Nowy
kolicy pod nazwą, olszyn Mostowskich i Za- Swiat. Na płn.-wschód od nich, na granicy
wadzkioh. W olszynach Mostowskich był uję- połndn. leży karczma Szczodrów al. Nazorów-
ty Sawa po wzięciu Szreńska. Po za olszyna- ka, Na Nazorówce; o 4 klm. na zach. od za.bu-

Prz
doań leśniczówka i karczma Kobłów (Ko-
bliw); na płn. grupa domów t fol. Rulów a1.
Rolów; na płn.-zacb. od Rulowa karczma Mu-
rowanka, a na płn. od niej grupa domów Sena-
tów (Senatiw). Niwy na zachód od zabudo-
wań wiejskich zowią, się Małkowem. Zachod.
część wsi przerzyna droga z Są,dowej Wiszni
do Jaworowa. Własn. więk. (hl', Jana Szeptyc-
kiego) ma roli or. 593, łąk i ogr. 246, past.
93, lasu 1069 mr.; wł. mn. roli or. 1230, łą,k
i ogr. 195, past. 101, lasu 3 mr. W r. 1880
było 207 dm., 950 mk. w gminie, 11 dm., 156
mk. na obsz. dwor.; 82 rz.-kat., 975 gr." kat.,
47 izrael.; 238 Polaków, 868 Rusinów. Par.
rz.- kat. w Brucbnalu, gr.- kat w miejscu, dek.
jaworowski. Do par, należy wś Czołhynie.
We wsi jest cerkiew, której założycielem, we-
dług inwentarza parafialnego, był archijerej
Szeptycki, właściciel wsi. £;wiadczy o tem mi.
tra nad carskiemi wrotami i herby na filarach
ołtarza. Cerkiew, plebania i kilka sąsiednich
zabudowań stoją, wedle podania, na miejscu
dawnego cmentarza. We wsi jest szkoła etat.
l-klas., gorzelnia i wiatrak. W r. Hi89 po-
twierdza Zygmunt Ul sprzedaż miasta Bruch-
nala i wsi Przyłbic, Ozołhynie i cześci w Po-
dłubach uczynioną, przez Jana Herburta z Ful-
sztyna, chorą,żego lwowskiego, na rzccz Jana
Dulskiego, w. podskarbiego kor. (Arch. Ber-
nard. we Lwowie, C., t. 346, str. 518). W r.
1626 rozgraniczają, Jan Daniłowicz z Żurowa,
woj ruski, i inni komisarze królewscy, miasto
Bruchnal od wsi Czołhyni i Przyłbice (ib., C.,
t. 378, str. 1842). Lu. Dz.
Przyłtcka a1. Janowieaka stl'uga, rzka do-
pływ Wisły, poczyna się w gm. Grabów nad
Wisłą, w pow. kozienickim, płynie przez gmi-
nę Oblasy na długości 10 w. i niedaleko Jano-
wa ma ujście. Pod Baryczką przyjmuje stru-
gę Łaguszowską.
Przyłęcki Ostrów, pow. bydgoski, ob.
08trów Przyąalci 7.).
Prlyłęczek, wś nad rz. Mierzawą, pow. ję-
drzejowski, gm. Wodzielaw, par. Piotrkowice.
W 1827 1'..19 dm., 148 mk. W 1866 r. dobra
P. składały się z fol, P. i l\Iierzawa, rozI. mI'.
1011. WŚ P. os. 12, z gr. mr. 260;- wś Mie-
.wa OB. 16, z gr. mI'. 244.
PP:allęg, pow.bukowski, por. Przylej.
Przyłęgi, potok w pow. grybowskim, pły-
nie ze wsi Falkowej i w obrębie Kąśny wpa,
da do X"snianki, dopływu Biały Dunajcowej.
Przyłęk 1.) Duiy, ws, i P. ""fały, wś, w XVI
w. Prz6lanlc, pow. brzeziński, gm. Popień, par.
Jeżów, leży przy linii dr. żel. warsz.-wiedeń.,
między Płyćwią a Rogowem. P. Duży ma 24
dm., 279 mk., 570 mr. włośc.; os. karcz, 1
dm., 5 mk., 2 mr. dwo!'.; 08. dróżnika dr. żel.
1 dm., 18 mr. W 1827 !'. 19 dm., 141 mk. P.
Mały, wś, 12 dm., 118 mk., 317 mr.; os. karcz.
Prz
215
1 dm., 3 mk" 2 mr. W 1827 r. 9 dm., 80 mk.
Według Łaskiego (L. R, n, 344) wś jest wła-
snością kościoła paraf. w Jeżowie, a mieszkań-
cy prócz czynszów zwykłych dają meszne ta-
kie jak mieszczanie Jeżowa, po 4 korce żyta i
tyleż owsa i odbywaj:'!, robQcizny właściwe
każdej porze roku. 2.) P., wś i fol. nad stru-
mieniom Siekierką" pow. kozienicki, gm. Gra-
bów nad Wisłą, pal'. Janowiec, odI. od Kozie-
nic 30 w., ma 45 dm., 385 mk. W 1827 r.
30 dm., 208 mk. Istniała tu gorzelnia przed
1870 r. W 1885 r. fol. P, rozl. m". 1308: gr.
ol'. i ogr. mr. 1003, łąk mI'. 94, past. mr. 24,
lasu mr. 151, llieuż. mI'. 31; bud. mur. 15,
z drzewa 15; płodozmian U-polowy, las nie-
urzą,dzony. W skład dóbr wchodziły: wś P.
os. 37, z gr. mr. 875; wś Babin os. 34, z gr.
mr. 739; wś Okrężnica os, 22, z gr. mI'. 537.
W XVI w. należy P. wraz z Babinem i Okrę-
żnicą do Andrzeja Firleja, kaszt. lubelskiego,
który Wypuf;zcza te dobra w 1577 r. Mikoła-
jowi Kochanowskiemu z Czarnolasu, synowi
Filipa (kś. Gacki, O rodzinie Jana Kochan.,
89). 3.) P., w XV w. Pnelanu, w XVI Przi-
lank, Przilenlc, wś nad 'rz. Czarną, pow. opo-
czyński, gm. Wielka Wola, p;tr. Zarnów, odI.
od Opoczna 22 w., ma 65 dm., 519 mk., 1256
mr. ziemi włośc. i 1 mI'. dwors. W 1827 r. 29
dm., 264 mk. Wś należała do par.. Wojcin (?).
W połowie XV w. P., w par. ZltrnÓw, jest
własnością, Stanisława i Jana hr. Wąż, ma ła-
ny kmiece, z których dziesięcinę snopową i
konopną po 4 pęki, dawano scholastryi san-
domierskiej; wartość dochodziła 1 grzywny.
Z fol. ryccrskiego płacono dziesięciną do Żar-
nowa (Długosz, L. B., I, 339). Według Ła-
skiego (L. K, II, 624) z dwóch dworów szla-
checkich szła dzi61;icina do plebana w Żarno.
wie, wartości do 2 grzyw. Według l'eg. pob.
pow. opoczyńskiego z r. 1508, Przylank, Pil-
ohowicze, Myszliborz, własność. Katarzyny i
Mikołaja, płaciły poboru gr. 12. W r. 1577
w Przyłęku część Balcera Przileckiego miała
V, łana, 1 zagr. z rolą. Mik. Przilecki miał
l/ łana, 4 zagr. z rolą. Janusz Dłuzniowski
(dzierZawca Rakosz) miał II, łana, 3 zagr.
z rolą. Jadwiga Dłuzniewska miała 1 łan, 2
zagr. z r(\lą, 1 komol'. (Pawiński, Małop., str.
289, 478, 482). 4.) P., w 1246 r. Prelanah,
1384 Przylang, w XVI w. P/'zilen!c, wś i fol.,
pow. jędrzejowski, gm. Nawarzyce, par. Piotr-
kowice W 1827 r. 16 dm., 145 mk. W 1246
r, "comes Mstigneus", syn Marcina z Kuro-
zwęk, sprzedaje klasztorowi jędrzejowskiemu
swą część "in Prelanch". W 1256 r. Bole-
sław Wstydliwy, uwalniając wsie klasztorne
od daniny "stan", podaje W ich liczbie i "Pre-
lanch". Wieś otrzymała prawo niemieckie.
W 1384 r. w są,dzie krakowskim toczyła się
sprawa między sołtysem z P. a opatem o pra-

216
'rl
Prz
wo Iwobodnej .przeda.:r .ołeatw&. (Kod. Mar wy, lali nienrz,\dzollY. We P. 011. 8, z gr. mr.
łop., 35, 51,436). Według Długosza były tu 128; W8 Kownacice os. 17, z gr. mr. 424; wś
łan.y kmiece, z kt6rych klasztorowi dawano Zygmunt os. 12, z gr. mr. 278; wś Leokadya
(czynsz) jaja, koguty, sery. Karczma, młyn, os. 10, z gr. mr. 370. Długosz podaje opis
folwark. OdrabiGno powabę, dawano osyp ze wsi Przelank w par. Serokomla. D08ć znaczna
wszystkich r61, dziesięcina szła dla klasztoru odległość dzisiejszego Przyłęku (pod Łaska-
(Lib. Ben., III, 369). Obok części klasztornej, rzewem) od Serokomli, na płn.-zach. od Kocka
illtniała druga część wsi, szlachecka. W reg. leż,\cej, pozwala przypuszczać albo omyłkę
pob. z 1581 r. ta część, wykazana jako aren- Długosza, albo też innę wieś tego nazwiska.
dowBna przez Dl\browskiego, miała 4 czynsz., Świadeotwa arohiwalne z XVI w. podają tak-
2 z roll\, l zagr. bez roli, 3 komoro bez bydła, że kilka coraz to innych parafii i sprzecznych
podczas gdy posiadłość opactwa jędrzejow- danych. W reg. pobor. z 1566 r, występuje
skiego miała 5 łan. kmieo., 4 zagr. bez roli, 5 Stanisł. Ciołek "de Żeleohów et in Pogorzelec
komol'. bez bydła, 1/, łan. karczm, (Pawiński, i Przyłek haeres". W 1579 r. podano "de viUa.
:Małop., 84, 439). Po kassacyi klasztoru P. Przyłęka, par. Kłoozow, ex sorte A.ndr. Kło-
wchodził w skład dóbr rządowyoh Jędrzejów. czowski, ex sorte Dom. Barbarae Kłoozowska"
5.) P. al. P. Szlachecki, wś i fol. nad rz. Pilicą, (Ak. gr. stęż., 2-108, 3-36). Widocznie
pow. włoszczowski, gm. Secemin, par. Przy- więo mowa tu o dwóoh różnych wsiach. Ta
łęk, odl. 21 W. od Włoszozowy, posiada ko- druga wieś w par. Serokomla a poźniej Kło-
ściół par. murowany, dom przytułku dla star- czów, obecnie nie istnieje. W połowie XV w.
ców i kalek, młyn wodny. Około 1870 r. ist- należała do Jana Janowskiego h. Serokomla.
niała tu gorzelnia. 'V 1827 r. 45 dm., 287 Łany kmiece <lawały dziesięcinę klasztorowi
mk, Według reg. pob. pow.lelowskiego z r. t;w. Krzyża. Prócz tegl1 był folwark, karozma
1581, WB kOBc. Przyłęk w części Maryana i zagrodnioy (Długosz, L. B., II, 552 i III,
l'rzyleckiego miała pół łana ziemi, 3 zagr. 252). Reg. pobor. z 1569 r. podają wś Przi-
bez roli. Część Grotków 1 łan km., 2 zagr. tek (Przyłęk) w par. Serokomla al. Janowieo
bez roli. Część Prandoty pół łana ziemi, 2 i Przyłęki w par. Wilczyska, mające 2 1 /, łan.
zagr. bez roli. Częśó Pawła Perzyńskiego 1 (Pawiński, Małop., 319,336). W 1648 r. dzie-
łan km., 3 zagr. bez roli, 3 komol'. bez bydła. dzicem P. w par. Maciejowice jest Adam Su-
Część Dembieńskiego pół łana (Pawiń., Małop., łowski, wojewodzic rawski. W 1669 r. Przy-
74,434). Kościół i parafia erekcyi niewiado- łęki Chotynia należą do Krzysztofa ze Skoli-
mej, istniał już w XVI W. Obecny murowany szyna Sułowskiego (Ak. gr. stęż., 18-54, 23-
wystawiła 1774 r. Justyna Moszczeńska, dzie- 70). Jednocześnie jednak Sl\ tu inne ozę8ci
dziczka wsi. P. Szlachecki par., dek. wło- szlacheckie. Reg. pob. z 1664 r. podaje w p,
szczowski (dawniej dziorzgowski). Dobra P. (par. Maciejowice) "praedium G. Kożuchow-
Szlachecki składały się w 1885 r. z folw.: P., ski". Wieś miała 30 poddanych, dwa dworce,
Starzyny i Borek al. Wólka, z nomenkI. Su- 3 osób służby. Regestr podymno z 1661 r. po-
chy Młyn, rozl. mr. 4327: fol. P. gr. Ol'. i daje 5 dm. i z nich 2 fI. 15 gr. (A.k. stęż., 22
ogr. mI'. 391, łk mr. 101, past. mr. 288, lasu -195,299). Por. Ostrożeri. Br. al,.
mr. 1842, nieuż. mr. 539, razem mr. 3161; Przyłęk 1) wś, pow. mielecki, w piaszczy-
bud. mur. 9, z drzewa 13i płodozmian 4 i 7- stej i lesistej równinie, przy gościńcu z Miel-
polowy; fol. Starzyny gr. or. i ogr. mr,430, ca do Kolbuszowy (13 klm.), wznies. 214 mt.
łl\k mr. 78, past. mr. 299, nieuż. ror. 59, ra- n. p. m. Rozpada się na dwa obszary więk.
zem mI'. 866; bud. mur. 8, z drzewa 7; płodo- pos. (Jadw. Ciesielskiej i Wandy Dolańskiej)
zmian 7-polowy; fol. Borek al. Wólka gr. i ma sześó grup chat: Przyłęk (115 dm., 639
or. i ogr. mr. 296, nieuż. mr. 4, razem mr. rok.), Podlesie (35 dm., 206 mk.) z Staszów-
300; bud. mur. 2, z drzewa 3; płodozmian 4 i ką (16 dm., 84 mk.), Hucinę z os. Z..ódło (28
7-polowy, la8 nieurzdzony. W skład dóbr I dm., 162 mk.), Poręby (14 dm., 72 mk.) i Ża-
'Wchodziły poprzednio: wś P. 08. 30, z gr. biniec (11 dm., 63 mk.). Razem 219 dm. i
mr. 202; wś Starzyny 08. 43, z gr. mI'. 387; 1226 mk.; 1176 rz.-kat. i' 50 izrael. Na obu
'W8 Wólka os. 16, z gr. mr. 178; wś Brzostek obszarach więk. pos, 12 dm., 94 mk.; 29rz.-
os. 60, z gr. mr. 352; wś Łysaków os. 6, z gr. kat. a 65 jzrael. Obszar więk. pos. ma 583 roli,
mr. 123. 6.) P. al. Przył,g, wś i fol. nad 94 łąk, J 45 past. i 3607 mr. lasu; pos. mn.
rzkl\ ProśnicIIi, pow. garwoliński, gm. Bobo- 688 roli, 100 łąk, 21 pa!!t. i 10 mr. las11. Par.
lew, par. Łaskarzew, 'odl. 15 w. od Garwoli- w Ostrowie Tuszowskim. W XV w. łany kmie-
na, ma 20 dm., 158 mk., 878 mr. W 182'7 r. ce dawały dziesięcinę prebendzie turebskiej
13 dm., 95 rok. W 1885 r. fol. P. rozl. mr. w Sandomierzu, fol. zaś pleban. w Charzewioa.ch,
773: gr, Ol'. i ogr. ror. 560, łą,k mr. 37, past, (Dług08z, L. B., I, 350, II, 3fi6). Jako własność
mr. 57, la8u mr. 95, nieuż. mr. 28; hud. mur. Piotra iSwidra Nieczuj6w miała i w owym
1, z drzewa 22; płodozmian 11, 12 i Hi-polo- ozasie dwa folwarki. W 1581 r. (Pawińlki,

P1'z
Vałop., 199) więk. pOliadłoś6 należała do Bar.
bary Strzałkowskiej, 1aku'Qa i Tomaeza 8wi.
drów i Faliszowskiego. Jest tutaj szkoła lu-
dowa i kasa pożyczko z kapit. 63(; złr. Wieś
sama zajmuje polanę podłużną., przysiołki zaś
leż" na płd. od niej wśr6d las6w. Graniczy
na płn. z Ostrowem Tuszowskim i Toporowem,
na płd. z Niwiskami a na wsch. z K08sowym i
Biedlank'ł. 2.) P. Zgó1'8ki, pow. mielecki, wól-
ka do Cyranki, wśród szpilkowego born, nad
dużym stawem, na zachód od poprzedniego,
składa się z kilku chat. Mac.
Przyłęk, niem. Prielang, Prilang, Prilanlc,
prawy dopływ Dobrzycy, pow. wałecki, po-
wstaje pod Jampolem na wschód od :Marchij-
skiego Frydląduj oblewa Rudki (niem. Hof-
etaedt) i uchodzi pod Wielbokami (niem. Polno
Fuhlbeck) do Piły (Dobrzycy) (ob. Pow. wa-
łecki, przez Calliera) str. 46). Kś. Fr.
Przyłęk, niem. Frankenhet'g, 1210 Prilulc,
1230 Prilank i F1'ankenberch, 1294 Antiquum
Frankenberg, ws, pow. ząbkowicki, posiada ko-
ści6ł paraf. katol. patronatu królewskiego i
biskupiego, 8zkołę katol. W 1842 r. było 120
dm., 954 mk. (15 ewang.). Wś ta należała do
kościoła św. Krzyża w Wrocławiu, część zaś
jej zwana Frankenherger Sand do klasztoru
w Kamieńcu. Kości6ł spalony w 1802 r., zo
etał w 1803 r. odbudowany.
Przyłęki 1.) wś i okr. wiejski, pow. byd-
goski, o 9 klm. na płd. od Bydgoszczy, poczta
i st. dr. żel. o 6 klm. w Chmielnikach. Wieś
ma 356 mk. w 45 dm. W Rkład okr. wohodzi
osada Przyłęki-Górki (215 mk. w 25 dm.);
cały okrąg ma 70 dm. i 571 mk. (223 kat.,
348 prot.). W zeszłym wieku należały P. do
Ant. Przysieckiego. 2.) P.-Górki, 08., tamże,
graniczy z Przyłękami. 3.) P.- 08trów, tamże,
ob. 08trów Prrył,cki. 4.) P., niem. Pt'ielang,
leśnictwo, pow. czarnkow8ki, o 9 klm. na za-
chód od Trzcianki; par, Dzierżno Wielkie, pocz.
ta .. Siedlisku, st. dr. żeJ. w Trzciance, okI'.
domin. Wieleń, 1 dm. i 8 mk. E. Cal
Prz)'łęków, potok, w pow. żywieckim, le-
woboozny dopływ Koszarawy.
Przyłęków, wś, pow. żywiecki, par. Ży-
wieo odl. 9'8 klm. Obszar więk. posiadłośoi
należy do dóbr arcyks. Albrechta.
PrzyłoKi, wś, pOW. konecki, gm. i par. Mie-
dzierza, od I. od Końskich 16 w., ma 60 dm.,
465 mk., 726 mr. włośc., 1 mr. dwor. W 1827
r. 23 dm., 134 mk.
PrzyłollJ, fol. nad strum. Bełk, pow. gró-
jecki, gm. Nowawiea, par. Jasieniec; wchodzi
w skład dóbr Falęoin (ob.).
Przyłoinica, rzka , W pow. czarnkowskim,
w okolicy Wielenia i Człopy. Istniała w r.
1646, dziś nieznana (Schmitt, Geech. d. Deut.
Oronłr Kr., 230); Kętrzyński (rozdz. XIII,
P.rz
an
pow. wałeoki i I!tstwo drohimskie) wymienia
też rzeczke t. n.
Przyłubie 1.) Pol8kie, niem.Wełch,elthal,
dawniej Polni8ch Przyluhie, W8 i domin., pow.
bydgoski, o 3 klm. na w8chód od Solca, na
lew. brzegu Wisły; par. kat. i prot. tudziei
poczta w Bolcu (Schulitz), st. dr. żel. o 17
klm. w Chmielnikach. p, należało do Przy.
łuskich od 1489 po za r. 1583, a przy końcu
zeszłego wieku do Ant. Nieborskiego. Wś li-
czy 42 mk. prot. w 5 dm. Domin. ma 9 dm.,
111 r.ak. (14 kat., 97 prot.), obszaru 706'38 ha,
t. j. 99'65 roli, 17'41 łą,k, 60.65 past., 516'11
lasu i 12.66 nieuż.; czysty doch. grun, 2844
mrk.; cegielnia parowa. 2.) P. Niemiecki"
niem. Graetz an der Weich8el, dawniej Deut8alt
Przylubie, wś i okr. wiejski, pow. bydgo8ki, O
6 1 /, klm, na wsohód od Boloa, oiągnie 8iQ
wzdłuż lew, brzegu Wisły; par, kat., prot. i
poozta w Solou, stacya drogi żel. (o 19 klm.)
w Chmielnikaoh; 28 dm., 259 mk.; należała.
niegdyś do Nieborskiego, W skład okregu
wchodzi os. karczm. Piaski (13 mk.), 2 domki
kolej. z 12 mk.; cały okrąg ma 32 dm., 284
mk. (12 kat., 271 prot. i 1 żyd). E. Cal.
Przyłubień, Przyłuben al. Lubenia, potok,
w pow. jarosławskim, przyjmuje dopływ Ko.
tylnicę z obszaru Pawłowy, w pobliżu grani-
cy od królest\1ł a polskiego.
Pl'lyłllh8kó, w XVI w, Prziłup8leo, wś i
foL, pow, olkuski, gm. i par. Kroczyce, odl.
42 w. od Olkusza, posiada dwa młyny wodne,
tartak, pokłady wapienia. W 1827 r. 27 dm.,
130mk. Wś ma 1808., ]77mr. W 1878r.
fol. P. z nomen kI. Huta al. PuszCJla, oddzielo-
ny od dóbr Lgota Murowana, rozl. mr. 1003:
gr. Ol'. i ogr. mI'. 472, łąk mr. 44, past. mr.
15, wody mr. 3, laBu mr. 447, zarośli mr. 10,
nieuż. mr. 12; bud. mur. 4, z drzewa 4. W r,
18S6 oddzielono fol. Huta (314 mr.), Młyński
folwark (132 mr.). Według reg. pob. poW'.
lelowskiego z r. 1581 W8 P., w par. Kroozi-
oze, własnoś6Józefa Giebułtowskiego, miała
2 1 /, łan. (Pawiński, Małop., 76). Br. Ch.
Przyłuczę, dawniojsza nazwa w8i Klopo-
towce, w pow. lityńskim.
Przyłuczki, wa nad rz. Ptyczą, (P tyczem),
pow. miński, gm. Samochwałowioze, w pobli.
żu linii dr. żel. moskiewsko-brzeRkiejj Os. 15,
z gr. 162 dzies. i 6, z gr. 18 dzies. Do w8i
należą, zarola i pastwisko, razem 28 dziaB,
(por. Prz!lłui). Cerkiew par. pounicka, wznie-
siona w 1763 r. przez Józefa Iwanow8kiego,
ststę mińskiego; około 1000 dusz. Paroch
z dawnego zapisu ma około 2 włók ziemi.
Przyłulia, Pryłulca, mozko po obu brzegaoh
rz. Desny, pow. berdyczowski, o 65 w. od
Berdyczowa, położone w miej8oowoaci 8łynnej
wyborowtl, glebą, dzieli się na t. zw. Starl\ i
Nowtł, przedzielone od siebie rozległym .ta-

218
Prz
Prz
Wełn, uformowanym z rozlewu Desny. Stara i późniejsi kozacy, których owi właśnie Kowu-
P. leży p" lewej al. wschodniej stl'onie rzeki, jowie, Torkowie i Czarni Kłobukwie zdają sie
Nowa zaś po prawej. W roku było w 1863 r. być przodkami historycznymi, niczem iunero
w ogóle 5147 mk. (2824 prawosł., 303 kato!. i pierwiastkowo jak tylko łowem się bawili.
2020 żydów), obecnie jest 665 dm. i 4045 rok. Ze P. leżała w dawnej ziemi Bołoohowskiej,
(1891 męż. i 2157 kob.), w tej liczbie 43% ży- dowodem są grody wspomniane w kronice, a
d6w. Jarmarki odbywają. się: 1 stycznia, 9 ma. dziś jeszcze mieszczące się w poblizkiej (lkoli.
ja, 1 i 25 października i 6 grudnia. W Starej P. cy, jak Hubin, Czerniatyn (w pow. berdy..
znajduje się cerkiew PI'eobrażeńska, z muru czowskim), Kudyn czyli Kudynka (w pow. la,
wzniesiona w 1819 r. i uposażona 72 dzies. tyczowskim). Ziemia Bołochowska oddzielała
ziemi, oraz kościół katolicki, niegdyś parafial. Halicz od Kijowa i przez tę ziemię szła do tych
ny, dziś filialny par. Wachnówka; w Nowej grodów walna droga, którą, książęta kijowscy
zaś cerkiew Troicka, zbudowana w 1730 r. i i haliccy, szarpiąoy się z soblł ustawicznie,
uposażona 71 dzies. ziemi. W Starej P. nad rz. z zastępami zbrojnemi swojemi przebiegali.
Desn" lest zamkowiszcze, otoczone wałem na W 1241 r. Daniel Halicki bołochowskie grody
168 sążni z każdęgo boku, a wysokim na 4 1 / 2 (Kudyn, Hubin, Kobud, Horodzieo Buzski,
sążnia. Samo zamkowiszcze zawarte ma wew- Diadków) zniszczył doszczętnie, a :Mongołowie
nątrz 19 sążni kwadratowych. Od tego zam. z innych ich posad wyruszyli, tak że musieli
kowiszcza do rz. Desny ciągnie się wał, długi się usunąć aż na niziny Dniepru, kędy w dniach
na 494 sążni, wysoki na cztery. P. początkiem późf1iejszych miała się wytworzyć kozaczy-
swym sięga bardzo odległych czasów. Wzmian- zna. Pomimo wyrugowania Tatarów z tych
ka w Nikonowskiej kronice pod r. 1146, po- krain przez Litwę, P. i jej bliższa okolica nie
dług Karamzina, odnosi się do P. leżącej na zaludniają się długo. Występuj e ona jako mm-
granicy gub. podolskiej i kijowskiej. Kronika da stosunkowo dość późno, bo dopiero w XVI
mówi: "pryjde Wołodymir Halickij i wzia w. i już jako własuość ks. Zbarazkich. Przy-
Priłuk". P. leżała. wtedy w ziemi t. zw. Bo- puścićby należało, że pierwszym jej właści.
łochowskiej, rozpostartej od rz. Chomora aż do cielem a może i założycielem był kn. Mikołaj
wierzchowisk Bohu. Wiadomo z dziejów, że Audrzejewicz Zbarazki. P. położona w pun.
ówczesną Ruś Kijowską, oplotły dokoła stepowe kcie rozdziału wód płynącyoh do Dniepru i
ludy,jak Torki, Kowuje, Czarne Kłobuki, Be. Bohu, przez który zwykle 'ratarowie deptali
rendeje, którc się tem różniły od swoich sobie szlak w głąb kraju, bo na nim żadnych
współplemienników Połowców, zwanych "dzi. przepraw przez rzeki niespotykali, była nara.
kimi", że przez ocieranie się z Rusią nawykać żoną na napady Tatarów, którzy od śmierci
zaczęły do życia osiadłego, a zespalaja,c "Rię hana krymskiego Hadzigireja peryodycznie
z ruską ludnością, służyły za zaporę przeciw prawie J3racławszczyznę najeżdżali. Ks. Ja-
koczowniczym pobra.tymcom (Polowcom). 0- nusz Zbaraski, chc\ljc zabezpieczyć własność
wóż zlewek ów tych różnoimiennych plemion swoja" wznosi w P. zamek obronny, umocni w-
Ruś ówczesna obejmowała jedną zbiorową na- szy go basztami, wałami i przekopami, których
zwą: bolochowców. Wyraz ten prawdopodo- i dziś jeszcze widoczne są ślady. To też odtą(l
bnie z bohołowca na bołochowca przekształco- i ludność, uietylko w P. samej, ale i w blii-
ny, widocznie nie na rodowość, ale raczej na s zej jej okolicy niepospolicie wzrosła, a spły-
zatrudnienie ich i tryb żYlJia wskazywał, jak wała ona z głębi kraju, z Wołynia najwięcej,
późniejszy wyraz kozak. Miano "bołochowiec'ó jak to widzimy z procesów sądowych, jakie
stósunkowo doŚĆ nawet późno spotyka się ustawicznie wytaczali ziemianie wołynscy ks.
jeszcze wzródła..:h dziejowych, bo jeszcze za cza.- Januszowi Zbaraskiemu o zbiegłych poddanych
s6w litewsko-polskich. Tak np. pisze Zyglnunt z ich dóbr do Przyłuczyzny. Włości Przyłuc-
August do Kutwie Murzy: "Na wehodi i Boło- kie w niedługim czasie tak Elię za.ludniły, że
chowie u poddanych naszych Winnickich i w 1602 r. liczono w nich 29 siół (kwit pobo-
Bracławskich Tatary nemało pobrali" (ob. rowy z m. Przy łuki 1602 r.). W 1594 r. prze-
Kniga posols. Obolenskiego i Daniłowieza, Mo. jeżdżający przez P. El'ich Lassota, powiada, iż
skwa 1843, str. 203). Przywilej zaś Zygmun. widział w koło tego mczka na polach sporo
ta. III dany w 1622 1'. mieszczanom m. Lisian. baszt opatrzonych we strzelnice, w których
ki wspomina o bołochowcach, jako ludziach, mieszkańcy, w razie niespodziewanego napadu,
których zatrudnieniem jest "zwierz wszelaki schronienie i obronę znajdowali. Dalej mówi
łowić w lesiech i rybę w rzokach Cl . To też tenże Lassota, iż oracz tutejszy, nawet gdy
niemijając się zbyt z prawdą., możnaby przy. z pługiem wychodził w pole, muszkiet i szablę
pnścić, że nazwa bołochowiec ćzyli bohoło- zabierał z sobą. P. wyniesiona przez ks. Janu-
wiec oznaczać musiała ludzi żyjących z polo- sza Zbaraskiego na stopień miasteczka, już za
wania w lasa0h i stepach, a z rybołówstwa pobytu w niej Lassoty liczyła podobno wraz
w rzekach (przeważnie w Bobll). Wszakże z dobrami 4,000 osad. Janusz Zba.ruki swoje

Prz
Prz
219
posiadłości osadził ludem bojowym. Sam W8ZY- gdy hetman rozkaza.ł rzucić się do walki z ni-
stkich prawie wojen ówczesnych uczestnik, mi Przyłuczanom, i ci olltatni tak minie na-
sam tez swoje hufce zbrojne prowadził, i wraz tarli, iż Tatarzy bezładnie w Dniestr skoczyli,
z nimi pod Czaśnikami, Sokołem, Wielkiemi a han uciekaja"c odbiegł w popłochu rydwana
Łukami i Pskowem mężnie dokazywał. Ja- swego i dział cztery (8pominki ojozyste, I, str.
nusz Zbaraski umarł w 1608 r., lat 32 prze- 61-2). Obrona pograniczna po zamkach kró-
iedziawszy na województwie bracławskiem. lewskich na Ukrainio wytworzyła mieszczan-
Zona jego, za która" wzia"ł w posagu rozległo kozaków. Pierwsi tf} więc starostowie królew-
w Bracławszczyźnie dobra, ks. Anna z Cze- scy, jak też niemniej i wielcy panowie ukra
twertyóskich, przeżyła go. Oddawszy dobra ińscy (przeważnie kniaziowie z Wołynia), wy-
swe synom, na starość osiadła w odnowionym' hodowali ich i rozswywoliwszy na wyprawaoh
własnym kosztem monasterze panieńskim w wojennych, potem na ich wybryki musieli pa.
Czetwertni nad Styrem, zbudowanvm w 1437 trzeć przez szpary. I w dobrach Zbaraskich
r. przez przodka jej Aleksandra Światopełka też w owym czasie było już sporo kozaków
ks. Czetwertyńskiego. Ks. J anUBZ Zbaraski czy li raczej mieszczan kozakujących. Kozacy
zostawił dwóch synów: Jerzego (Hrehorego) i ci nietylko ustawicznie wychodzili w stepy
Krzysztofa. Po śmierci ka. Janusza synowie na obłów, łupiąc czabany tatarskie i tureckie,
jego odziedziczyli tak substancyą ojczyst&, jak ale i do Krymu się zapędzali, lub na Czarnem
macierzysta", któl'a była kolosalną. Jednakże częstokroć rozbijali ml)rzu. W 1578 r., jeszcze
zlew takowych w jedną całoLć uskuteczniał się za życia ks. Janusza Zbaraskiego, zachodziły
stopniami, a to w miarę tego, jak ks. Janusz, do bóla polskiego od Porty skargi na tegoź
potem dwaj synowie jego do dóbr spadkowych księcia i synów jego, iż w dzierżawach swoich
P. i Pohrebyszcz, tudzież macierzystych, do. "kozaków chowają", któl'zy w Turcyi szkodę
kupy wali inne sa"siednie posiadłości od podu- ' I nie mała" czynią. Król kazał Zbaraskich nad-
padłych pierwiastkowych właścicieli bracław- wornymi pozwy spozywać, i zesłał umyelnie
ski ch, których nieustanne pustosza"ce najścia komisarzy, aby ci zrobili inkwizycyą po mia-
tatarskie przywiodły do zupełnej mahtkowcj' steczkach książęcych. Atoli komisarze owi,
ruiny, tak, że dobra swe radzi nie radzi zby- zjechawszy na miejsce "nie mogli nikogo win.
wać musieli. Oto więc zaczynając od P. nad nego wymacać, tak że ledwie tam nędzę jakieś
Desną i Pohrebyszcz nad Rosia", dzierżawy kilku znaleźli, i zaś puścili, gdy niebyło się
Zbaraskich w jedna" stronę wzdłuż Rosi i Ro. nad czem past wić" (M. Bielski, księgi 6, str.
śki się cignęły, zamykając w sobie cały ob'175). Widocznie, że Zbarascy spodziewając się
szal', na którym Żywotów, Borszczajówka,' rewizyi, przed przyjazdem komisarzy mieli
Antonów i Bereżna, W ołodarka i Torczyca się I dość czasu ukryć kozaków swoich. Po śmierci
mieściły; dalej zaś skręcając w południowym j ks. Janusza Zbaraskiego P. z zamkiem i przy-
kierunku z pewną, przerwą, obejmowały P., Iległościami, moca" rozdziału, dostała się ks. J6-
:Monastyrzyszeza i docierały aż do Ładyżyna ' I rzemn. Do niej należały wonczas wsio: Nowo-
przed Bohem i Berszady za Bohem; w dmga" grobla, Łosijówka., Turbów, Skibińce, Kurawa,
nareszcie stronę cd P. z Daszowem i ogromną Wachna, Petanowka, Kołuszowft, Jarmllszów-
Niemirowszczyzną się wiązały. Obaj bracia ka, Pisarówka dziś Psiaro';Nkf!.,. (Dział Zba-
Jerzy i Krzysztof Zbarasoy'ohodzili też z swo- raskich, w zb, Konst. ŚwidziĄskiego). Za ks.
jemi milioyami kozaokiemi z wyprawy na wy- Jerzego Zbaraskiego nieprzest!twały osiedlać
prawę, to przeciwko Michałowi do Multan się te dobra, i tak powstał Nowy Zbaraż i Hu-
(1600 r.), to 1609 r. na potrzebę moskiewską. bin Nowy na uroczysku dawnego. Kiedy
Jerzy Zbaraski, mając poruczony sobie dozór w 1620 r. ks. Jerzy Zbaraski z;)stał kasztela-
nad granic&, ze swojej kozackiej milicyi urza,,- I nem krakowskim, kupił od Padniewskich Pili-
dzi! był straż, która doroczną, slużbę swoję cę (w dzisiejszym pow. olkuskim), kędy
dbywała pod regimentem hetm. Stanisława w wspaniałym zamku lubiał przebywać. Po
Zółkiewskiego. Gdy w 1626 r. Tatarzy naszli bracie młodszym Krzysztofie, koniuszym kor.,
Bracławszczyznę, Stefan Czetwertyński, pod. bezżennym, wziął cały majątek, ale wkrótce
komorzy kijow., rodzony wuj braci Zbara- i sam umiera w 1631 r., także bezżenny, jako
skich, zabrawszy w P. poczet zbrojuych koza- dziedzic ostatni sławnego imienia. Olbrzymie
ków nadwornych, wyruszył z nimi d. ,23 lute- dobra dziedziczne, zamki, miasta "wielowła'
go w pole, i połączywszy się z hetm. Zółkiew- dnych" Zbaraskich spadły na Maruszę Bazy-
skim, dopędził bana z ordą o milę od Halicza. lową Zahorowska", kasztelanową bracławsh,
Han dopędzony szukał ocalenia w od wrocie ku siostrę rodzona" ks. Janusza Zbaraskiego, a od
szlakowi kuczmańskiemu, lecz Przyłuczanie tej z kolei przeszły na córkę tejże Auę, za ks.
wsiedli na kark uciekającemu. Koło Ujścia Konstantym Wiszniowieckim, wwda, ruskim
Tatary w bród poszli przez Dniestr, ale więk- (ob. Adam B(}niecki, Pocet rodów, str. 395 i
sza ich część niezdołała się jeszcze przeprawić, 415). Ostatecznie więc cały xnaja,tek ks. Zba-

220
Prz
Prr
raski(\h przelał 8i w dom ks. Wizniowiec. kowlkt\ twiel'dzę przeciwko nim uzbraja i mżny
kich. P. następnie z przyległościami stała się w niej daje im odpór. W tychże dobrach 8WO-
własnośoi" c6rki ks. Konstantego Wisznio- ich Jana Kazimierza przez niemały czas hojnie
wieckiego Heleny, kt6ra oddała rkę swą, Sta- i wspaniale podejmuje; co mu i w Pileckim
nisławowi Wa.rszyckiemu, wprzód kasztelano- potem świadczy zamku. Był to pan bogaty i
wi mazowieckiemu potem krak. Matka jej An- "pieniężny", jak się wyraża o nim Jemiołow-
na z Zahorowskioh ks. Wiszniowieoka wcze- ski; skupiŁ też dóbr niemało; od Firleja nabył
śnie j" odumarła. Wyohowywała ją jei babka Ogrodzieniec, Kromołów i Włodowice z liczue-
}[aru8za ze Zbaraskich Zahorowska. Ślub ks. mi włościami. Pierwsza żona jego Bełzecka,
Heleny Wiszniowieckiej ze Stanisł. Warszyo- druga ks. Helena Wiszniowiecka. Oudzozie-
kim odbył się w Lublinie, Przy oddawaniu mice Werdum z niezbyt korzystnej strony go
nowożeńcowi panny młodej miał ml1wę Jakub wystawia. Maluje go jako okrutnika wzglę-
Sobieski, krajczy kor., szwagier księżniczki dem żony (zapewne pierwszej Bełzeokiej),
(ob. Swada polska, cz. II, str. 83, 84, 85, 95). z którą, się rozstał, a także i względem podda-
Opr6cz P., na mocy działu sporządzonego mię. nych własnych, dla których był uciążliwym
dzy t" księżniczką a bratem jej Januszem ks. dziedzicem (Liske, Cudzoziemcy w Polsce, str.
Wiszniowieokim w 1635 r., jako posag 8wÓj i 124). Bartoszewicz wręcz ma przeciwne o nim
Bpadek po Zbaraskicb wniosła ona jeszcze zdanie, mówi bowiem, że umarł on w 1681 r.
w dom mężowski następujące posiadłości: Pil- d. 25 styoznia w Pilozy "najzacniejszy staru-
czę, Smoleń, Mrzygłód, Kazimierzę Wielk/ł itd., szek". Z Wiszniowieokiej zostawił syna Jana
razem dwa miasteczka i 39 wsi (Ad. Boniecki, Kazimierza, który zszedł bezpotomnie i dwie
Poozet rod6w, str. 371). Atoli Stanisław War- córki: Teresę za Andrzejem Firlejem, i Helenę
Bzycki niedługo władał P., bo w 1648 r. wy- za Michałem War8zyckim, miecznikiem kor.
buchła wojna kozacka. Rządy przeto War- (1690), wwdą sandomierskim (1695). Ten o-
Rzyokiego nad P. tem się tylko upamiętniły, statni był blizkim krewnym swojej żony, al
że zalotył tu wś Warszycę. Po klęsce kor- bowiem był to syn Andrzeja. Warszyckiego a
8uńskiej cała nawałnica Kozaków i Tatarów wnuk Aleksandra, który był rodzonym bra-
spadła nagle na P. i jej okolicę (Ks. pam. Mi- tem Stanisława Warszyckiego, kaszt. krak.,
ohałowskiego, str. 159). Tegoż roku (1648) ojca żony jego. Pl'zyłuka atoli dla trwająoych
w lipcu gościli tu już Krzywonos i Sangirej ł niespokojności niebyła w ręku Warszyckich.
(tamże, str. 95)'. Od roku zaś 1649, gdy utwo- Te ukrainne wszakże rozruchy rok za rokiem
rzono pułk kainicki, jedna jego sotuia kQnsy- coraz więcej słabły. Jakoż po traktacie Prut.
stowała w P.; sotni tej był w tymże roku 80. skim (1711 r.) wła.ściciele ziemscy ukraińscy
tnikiem Wasyl Antonenko, a piflarzem Petro bezpiecznie już do swych dóbr wrócili: objęli
Kończyski (Rejestr wojsk. zap., str. 192). Gdy też i Przyłukę w swe posiadauie Warszyccy,
zaś w tym roku miała nadcia,gna,ó orda, posił- ale rza"d6w w maja,tku nieprowadzili własna,
kująca Chmielniokiego, to wódz ten wydał u. ręka,; poruczali je gubernatorom. Z ręki War-
niwersały, nakazująoe osadom postronnym, szyckich rza"dził tu w 1746 r. niejaki l\'Iaciej
aby 8zukały schronienia pod zasłona" twierdzy Biedl'zyński (ob. Arch. J. Z.R., częśó VI, t. I,
Przyłuckiej. Jakoż gromady sąsiednie przed dodatki: str. 363 i część III, t. 3, str. 362).
nadciągaja.cymi Tatarami, uniosły do obwaro- W 1763 r. przebywała na. leżach wP. t. zw.
wanej P. życie i mają,tki, Oprócz P. i inne 0- wojska koronnego partya ukraińska pod regi-
bronnę punkta, jak Nowy Zbaraż i Rubin, sta- mentem wwdy kijow., a mianowioie czwarta
ły się przytułkiem okolioznej, szukającej sohro- ohorągiew kasztelana sierpskiego, której po-
nienia ludnośoi (Akty 1. Z. R:, dodatki: t. III, rucznikiem był Łubek, chorążym Niemiejski;
8tr.211). W 1650 r. wskutek traktatu Zbo. dziesiąta chora.giew kasztelana polanowieckie-
rowskiego P. została uznaną, za miasto kozac- go, której porucznikiem był Kwaśniewski; i
kie (Letop. Hrebianki, str. 90). Atoli pokój jedynasta, której porucznikiem był Remigian
Zborowski rozohwiał się wkrótce, i zn6w za- Jełowicki, chorążym Ma.ciej Poletyłło (kom-
ozęły się kroki wojenne; oporno miasta, jak put wojska kor. i lokacya onego d. 13 grudnia
P., Hubin i Nowy Zbaraż, zostały przez woj- 1163). Michał Warszycki, ożeniony z Heleną
ska koronne częśoią wycięte, ozęścią, rozpędzo- Warszycką, dziedziczką P., urnal'ł 1697 r. Był
ne (Grabowski, Spom. ojcz" II, str. 69). Pod- on pułkownikiem wojsk Rzpltej, "z Czarniec-
czas gdy P. takie przeohodzi koleje, wówczas kim wojował, a potem w ukraińkioh i mo-
dziedzic jej Stanisła.w Warszycki walczy za- skiewskioh mogiłach, także pod Wiedniem wo..
wzięcie z kozakami "na Zbarazkie i :BereRtec- jownik"; zostawił on dwie córki; Teresę za Ja-
kie okazye, tak piesze, jak jezdno, wystawia nem Odrowążem, i Teofilę za Janem Męciń-
chorągwie/l; w cza8ie burzy szwedzkiej Jana skim, oraz synów Stanisława, miecznika kor.,
Xasimierza nieodstępuje; z Pileckiej i Krzepic- i Jerzego, wwdę łęczyokiego. Z tych Stani-
kiej fortecy SlIwedów w 1655 r. wypędza. Da.n eław odziedziczył był po matce P.; ożeniony

Pn
Prz
ii1
II Jordanówn, zostawił jedną, tylko córkę E. filią, tegoż kościoła. Dziś kościół przyłloki
merencyannę, która pierW18zym ślubem była za przestał być parafialnym. Przyłukę nare.zeie
Ludwikiem Pociejem, wwdą, wileńskim i he. posiedli wierzyciele; Stara Przyłuka przeszła
tmanem lit., drugim za J:ózefem hr. Montmo- na wła.snośćOpitza,l1. Nowa (majl\ca 3628 dzieą.
rency. Z Ludwikiem Pociejem miała tylko je- ziemi) podzieloną będąc na połowy, części i
dną córkę, która wyszła za .Franciszka Bo cząstki, dziś zostaje w ręku Gojżewskicb, Boł-
rzęckiego, podstolego w ks. lit" ss tę żydaczew- sunowskich, Karskich, Berezowskich, Sawic-
skiego, Ten Borzęcki był to mąż zacny, mó- kich i Pod wysockich. Wyborne stado koni
wi Krasicki, zasługi jego i przymioty słały poszło też w rozproszenie. Znaczną część tego
mu drogę do n:Ajwyższych honorów, ale śmierć znakomitego stada (klacze tak zwane pepijk.i)
prędko temu zagrodziła. Umarł bowiem 1743 nabył Walenty Abramowicz, dziedzic 1óze-
r. w sile wieku (J. W olff, Dygnitarze, str. 305). fówki, które to stado umiejętnie prowadzone,
Żona go przeżyła. Zostawił on z nią córkę je- istnieje dziś jeszcze u sukcesorów nieda.wno
dną, za Kalinowskim, ssl4 lelowskim, i synów zmarłego Leopolda Abramowicza, b. manzałka
dwóch, jednego nieznanego nam z imienia, i pow. skwirskiego, w Sachnach i Zawad6woo.
Aleksandra, podstolego kor. (1769) i ss tę Następnie Stara P., licząca 4949 dzies. ziemi,
przemyskiego. Ten ostatni wziął w dziale P., drogą kupna przeszła w posiadanie Włady-
która już odta"d stale zostaje siedliskiem i!WO- sława Zdziechowskiego, właściciela Czerepa-
ich dziedziców. Piękny dwór wystawił i o. szyniec, którego syn, niedawno zmarły Cze-
gród założył; wzniósł też kaplicę. Możny ten sław Zdziechowski, jako znawca i prawdziwy
ziemianin kroił na magnata, i przez życie nad miłośnik zabyt.ków, dom swój w P. dziełami
stan trwonił majątek. Należał on do rzędu sztuki napełnił. Edward Rulilcow8lci.
częstych w owym czasie maniaków, którzy Przyłuka, wś i folw., pow. zasławski. Fol-
wciąż mieli tron na. myśli. Przez tę niewcze- wark należy do zasła.wskiego klucza dóbr sła-
sną pretensyę dawał- pole do żartów z siebie wuckich.
(ob. Piotra Jaksę Bykowskiego, Ostatni sej- Przyłuki, folw., pow. radzyński, gm. Tłu-
mik wwdztwa bracł.). Był on wielkim znaw, ściec, par, Międzyrzec, ma 4 dm., 12 mk.,
cą i miłośnikiem koni i miał słynn stadninę. 594 mr.
Większą część dóbr Przyłuckich za życia jego Przyłuki 1.) dobra nad rz. Ptyczą, (pty..
jeszcze rozszarpali wierzyciele. Jednakowoż czem), pow. miński, gm. Samochwałowicze,
podstoli kor. zostawił dzieciom następujące par. rz.-kat. W ołczkiewicze, o 20 w, na płd.
wsie: Przyłukę, Cholewińce, Czuprynówkę, od Mińska, na wielkim trakcie ze Stańkowa do
Turbów, Wachnówkę, Kurawę, Bryckie, Wal'- Mińska. Grunt mocno falisty, urodzajny, gli-
szycę, Psiarówkę, Łosijówkę, Zbaraż Nowy i niasto-piasczysty. Dobra P., rozległe 2376
Hubin. Żona jego z domu Ankwiczówna prze- dzias., składają się z fol w.: P., Wołczkiewicze,
żyła go; w 1780 r. rza,dzi kluczem przyłuckim, Timoszki i Otolin i z zaśc.: Szczomyslnica, 0-
tak zwaną Przyłuka, Nową (dawniej Kisiele) i tolin i Talkowszczyzna. Folw. Przyłuki: pod
osiedla ja, żydami i mieszczaństwem (Arch. J. bud. i ogrod. 16 dzie3., ziemi oro. 295 dzieB.,
Z. R., C\zęś6 V, str. 584). Była tu kaplica pu- ł"k 105 dz., las11 124:0 dz., wod,y i niaui. 85
bliczna, z kapelanem, z pensyą dla tegoż i or dz., razem 1741 dz.; fol w. W ołczkiewic
dynaryą. Ale z powodu, że okolica tutejt!za od (z kościołkiem parafialnym rz.-katolickim): pod
aktualnego kośoioła w Zozowie, była zanadto bud. i ogr. 5 dzies" ziemi orno 13'7 dzies., lą,k
oddalonIł, konsystorz bracławski wydzielił dla 20 dz., nieuż. 8 dz., razem 170 dzias.; folw.
kaplicy publicznej w Przyłuce parafj", skła- Timoszki 93 dz.; folw. Otolin 88 dzies.; wc.
dając" się ze wsi Nowej Przyłuki, PBiarówki, Szczomyslnica (1 gospodarz) 45 dzieB.; rIOatc.
Krzywca, Kisielów, Cholewiniec, Łosijówki, Otolin (6 gosp.) 168 dzies,j zaśc. Talkow8zczy-
Konstantynówki, Turbowa, Monczyna, Szen- zna (2 gosp.) 54 dzies. Reszta ziemi (17 dzieB.)
derówki, Zbaraża, O weezaczó w, Hermanówki, pod osadami karczemnemi i młyńskiemi. Dwa
Nowogrobli, Hubina, Kurawy, Kotiużynie0, młyny na Ptyczy. Na folw. głównym P. pło-
Warszycy, Starej Przyłuki i Piotrówki. Przy- dozmian 8-polowy, na innych trzypolówka.
luka w 1802 r. należała już do hl'. Honoraty Dawniej do dóbr tych należały wsie: Podgaje
Borzęckiej, córki Aleksandra, podst. kor., i An- os. 28, gr. or. 202 dzies. i 22 dz. pastwisk i
ny z Ankwiczów, Borzęckich. Ona to w 1805 n:euż.; Przyłuczki os. 21, z gr. Ol'. ]80 dziej. i
r. nowy tu kości6ł wymurowała p. W. śW. An- 28 dz. zarcśli; Lcckowszczyzna OB. 17, z gr. 161
ny. W tymże roku poświęcił ten kościół kś. dzies. i 31 dz. zarośli; Słoboda 08. 12, z gr, 135
StaruBzkiewicz, dziekan lipowiecki. Komenda- dzies. i 19 dzies. zaroślij łd:aksymilowo 08.6,
rzami tego kościoła byli: kś. Hordziejowski, z gr. 74 dzies. i 16 dz. zarośli; Kocha-
potem kś. Jan Deręgowski, nareszcie w 1820 szczyzna os. 12, z gr. 186 dz. i 27 dz. zarośli;
1', kś, DymiŁr J urkiewicz. Kaplica w Wa- Tim08zki os. 2h z gr. 175 dzies. i 3 dzie" za-
cbnówce., fundowana przez Trzeoie.kiego, 1la I roili; W ołcakięwicze 08. 20 z gr. 186 <uie., i

222
Prz
112 dzie!IJ. pastwisk i zarośli (wypis z ksiąg'
gminy Samochwalowicze). Niegdys własność
Stetkiewiczów, w pocz!\tku b. wieku należały
P. do Iwanowskich; w 1849 r. przez Iwanow.
Bką, żon Leona Osztorpa, długoletniego mar.
szałka szlachty gub. mińskiej, przeszły do tego
ostatniego. W 1851 r. umarł 03ztorp, a mają-
tek odziedziczyła córka jego Ottonowa Hol'-
wattowa, marszałkowa mińska. Ona to pałac
(dawny klasztor), który dotąd był tylko wiei.
kim czworobokiem, ozdobiła krenelami i wie-
żami, oraz wszystkie budynki w pobliżu pała-
cu będące upiększyła. architektonicznemi po-
mysbmi. Pałac spłonął w 1863 r., ale już
w lR72 r. P. abył hr. Emeryk Czapski i od-
budował pałac na wzór dawnego, w trwalszy
od poprzedniego sposób. Palac ten, pięknej ar-
chitektury, z bastyonami i stojącą w pobliżu
zegarową wieżą, na górze pokrytej terasami i
ogrodem, bardzo okazale i malowniczo wygla,,-
da. P. tworza, obecnie jednf1, całość ze Skore-
niczamj, folwarkiem nabytym przez hr. Czap.
skiego w 1876 r., i wchodzą, w skład wielkich
dóbr hr. Emeryka Czapskiego (ob. Stańków).
Obecnie posiada P. i Skorenicze syn Emeryka,
hr. Jerzy Czapski, oieniony w 1886 r. z hra-
bianką Thun-Hohenstein. Do 1804 r. była tu
st. p. przy b. trakcie poczt. z Mińska doPiń8ka.
Widok P. pomieścił Orda w swym Albumie. Ar-
chimandryta Mikołaj na podstawie źródeł archi-
walnych twierdzi, że od czasów dawny,;h is-
tniały w P. dwie cerkwie, jedna na t. zw.
Hermanowskiej Górze, p. w. Wniebowzięcia
N. M. P. i druga św. Trójcy, przy której An-
na z Ogińskich Stetkiewiczowa fundowała
W 1635 r. monaster męzki za zezwoleniem ki-
jowl:!kiago metropolity Piotra Mohyły, a na-
stępcy jej byli dobroczyńcami świątyni. W
1740 r. jakoby za wpływem mińskiego ssty
Józefa Iwanowskiego, ówczesnego dziedzica :P.,
mnisi DJ.usieli ust&pió. Iwanowski fundował
cerkiew unicką, w 1763 r. p, w. św. Ducha,
a majątek monasteru Stukotycze wcielił do
dóbr przyłuckich, od których ZD.OWU był od-
dzielony za wyrokiem sądowym w 1778 r. na
rzecz bazylianów mińskich (ob. Opisanje miń-
skoj eparchii, str. 99-100). 2.) P., Prl/łuki,
karczma w pow. nowogródzkim, przy gościńcu
z Miratycz do Janowicz, w 2 okI'. pol. horo-
dyszczańskim. 3.) P., fol w., pow. nowogródz-
ki, dawniej ks. Radziwiłłów, obecnie ks. Wit-
gensteina; 10 1 /, włóki, młyn wodny. 4.) P"
wś nad Bugiem, pow. brzeski gub. grodzień-
skiej, w l okr. po!., gm. Miedno, o 12 w. od
Brześcia. 5.) P., W8 i dobra, pow. kobryński,
w l okr. pol., gm. Za.lesie, o 6 i 7 1 / 3 w. od
Kobrynie.. J. E. W.-A. Jel.
Przyluski 1.) wś i folw., pow. rawski, gm.
Lubania, par. Biała; wś ma 8 dm., 140 mk.,
127 mr.; folw. 3 dm., 7 mk., 395 mr. W 1827
Prz
r. było 14 dm., 102 mk. 2.) P., wś i fol w.,
pow. rawski, gm. Stara Wieś, par. Biała, odI.
21 w. od R'1wy; WB ma 4 dm., 129 mk., 6 mr.
włośc. W 1827 r. było 9 dm., 89 mk. W 1885
r, folw. P. lit. C. rozl. mr. 532: gr. Ol'. i ogr.
mr. 428, ła,k mr. 21, pastw, mI'. 4, lasu mr.
64, ni.eui. mr. 15; bud. z drzewa 15; las nieu .
rządzony; pokłady torfu. Br. Oh.
PI'zyma, pow. mogilnicki, ob. Przl/jma.
Przymiarki, wzgórze wznies. 640 mt., w o'
brębie gm. Bałucianka, pow. sanocki, na gra.
nicy krośnieńskiego. Z pod wzgórza wypływa
potok Iwanicki, dopływ Luhatówki i pot. Ba.
łucianka, dopływ Wisłoka.
Przymiarki 1.) al. Warwaryno, 08. fabr.,
pow. będziński, gm. Koziegłowy, posiada urz.
gminny, 2 dm., 28 mr. Własność ks. Pankra.-
tjew z domu Gorczakow. 2.) P., fol w., pow.
nżecki, gm. Ciszyca Górna, par. Tarłów , odI.
35 w. od Iłży, 1 dm., 3 mk., 258 mr. Należy
do dóbr Czekarzewice. 3.) P., pow. włodaw
ski, gm. Wola Wereszczyńska, par. Wereszczyn.
4.) P., wś, pow. biłgoraj ski, gm. Księżpol,
par. Tarnogród (wsch. obsz. Księżpol). Nale.
ży do dóbr ordynacyi Zamoyskich. 5.) P" WŚ,
pow. chełmski, gm. Cyców, par. Puchaczów.
6.) P., pow. kraBfiOstawAki, gm. TUl'ohiu, par.
Czernięcin. Br, Oh.
Przymiarki 1.) pow. bocheński, wólka do
Pogwizdowa, ma 17 dm. i 100 mk. 2.) P.,
pow. pilzneński, os. dom. do Klecili., 1 dm., 6
mk. 3.) P., os. do Dulczówki, tenże powiat,
17 dm., 73 mk. 4.) P., pow. rzeszowski, wól-
ka do Hermanowy, 29 dm. i 135 mk. 5.) P.,
wólh do Tyczyna, tenie powiat, 10 dm., 33
mk. 6.) P., os. do Zgłobienia, 19 dm. 112 mk.
7.) P., pow. tarnowski, wólka do Ryglic, 30
dm. i 181 mk. Mao.
Przymiarki, pole pod Ołobokiem, pow. 0-
dolanowski.
Przymiarki al. Królewska Wola, niem. Koe.
nigswille, wś, pow. olesiński, par. ewang. Nas.
sodel. W 1842 r. 10 dm., 119 mk. (4 katoL).
Przymiłowiee, w XIV w. Przemulowioze,
w XVI w. Przemiłowio:e, wś włośc. i karcz.,
pow. częstochowski, gm. i par. Olsztyn, odl.
12 w. na płd.-wschód od Ozęstochowy, ma ó8
dm., 470 mk., 1199 mr.; gleba piasczysta.
W 1827 r. było 40 dm., 241 mk. W uposaie-
niu klasztoru częstochowskiego przez Włady-
sława ks. opolskiego w 1382 r. wymieniono
dziesięciny miodowe ze wsi. Przemulowicze
w powiecie olsztyńskim (districtu Holsztinen-
si, ob. Długosz, Lib. BeD., III, 120). Według
reg. pob. pow. lelowskiego z r. 1581 wś Prze-
miłowicze w, par. Mstów, należąca .do zamku
olsztyńskiego, miała 8 1 / 2 łan. km., 1/, roli (Pa-
wińsk i, Małop., 77), Lustracya star. olsztyń..
skiego z 1660 r. wymienia wieś Przemiło-
wicze. Br. Ch.

Prz
Prz
223
Przypierno, WŚ, pow. dzisieński, w 1 okr. tendorf und.... vorbaz Ton Brandatendorf bis
po1., gm. Głębokie, okr. wiejski Szuniowce, o zu Bentzin", która zdaje się wskazywać na
5 w, w. od gminy, 76 dusz rewiz. Ohobienice, leiące na pół drogi międ7.Y Kopa-
Przypiesz, dobrś, pow. siebieski, o 23 w. nicą a Zbąszyniem. W 1329 r. Henryk 8zląski
od Siebieża, z zarządem gminnym, mają 1024 otrzymał od króla czeskiego Jana. między in-
dzies. ziemi dworskiej; własność Arcisona i nemi Brutnicz; posiadłości te wyminia także
Walery i Łabuńskiej. Gmina miała w 1863 r. w tym co i Sommersberg (Script. I, 845) po-
402 dusz l'ewiz. Własność niegdyś Bałaba- rządku kronika Benedykta (Pomn. Dz. Pol.,
nowskich, z których Michał i Marcela z Hłu- III, 570), z tą różnicą, że zamiast "Brutnicz"
8zaninów w 1693 J'. sprzedali Konstautemu ma "Rut[1icz", a za "Standendorf': ma "BI'an-
Szczyttowi. A. K. Ł. datendorf". Występujący pod r. 1329 pleban
Przymorze, ob. Primore. "i[1 Brandatendorp" mógł być proboszczem
Przymotyka, 08., pow. brodnicki, par. kat. w Chobienicach, bowiem nazwy "Prendekow"
Łobdowo, odl. l milę. W 1848 r. 8 mk. kat. i "Branda.tendorf" odnosić się mr)gą tak do :P.
\V nowszych spisach nie wymieniona. jak do Chobienic. Pod 1'. 1338 spotykamy 8ię
Pnymysława, rzeczka (w dok. XIII w.), dopiero z Przeprostynią (mska Pereprostyna),
dopływ odnogi Wisły zwanej Kahal (ob.). która miała swe zamczysko (castrum). W r.
Przynada 1.) al. Prenada, karczma na obsz. 1387 pisał się z P. Jan, kaszt. łęczycki. Około
dwor. Lesienic, pow. lwowski. 2.) P., karcz r. 1564 płaoiła P. z 16 łanów osiadłych 4
na obsz. dwor. Łahodowa. pow. przemyślański. gl'zywny dziesięcin bisle poznańskim; w r.
Prz)'nady, grupa domów na obBzarze dwor. 1580 było 17 łanów, 4 zagr., 3 komol'. i 15 o'
Ulioka Zarąbanego, pow. Rawa Rmka. wiec. Około 1779 r. posiadał P. Eiward Gar-
Przyny, ob. Psiny. czyński, kaszt. rozpierski, a póżniej Stefan
Przypiecki, skały w Pieninach, na południe Garczyński. Za Prus Południowych pojawia
od grupy skal zwanej Ligarki (ob.). się obok polskiej nazwa niemiecka Brandorf,
I)rzypki, wś i folw., pow. grójecki, gm. przypominająca średmowieczną Brandatendorf
Kornorniki, par. Tarczyn, odl. 10 w. od Grój- (wieś Prądoty). Kościół p. w. św. Stanisława
ca a 53 w. od Warszawy, ma 357 mk.,56-1 i Narodzenia N. M. Panny ist[1iał tu przed r.
mr. zi«wi folw., 603 włoc. W 1827 r. było 1510; bisk. poznański Jan Lubrański wcielił go
32 dm., 209 mk. Folw. P. jest wieczystą dziel'- do kolegiaty zbąszyńskiej w r. 1516. W miej.
żawą, z której płaci się skarbowi czymz rocz- sce starego stanł nowy kośoiół z drzewa, po-
ny w ilości 410 rs. 61 kop. świcl)ny w r, 1667 przez Macieja Kurskiego,
Przypkowska \Vola, WH włok, pow. gró- sufragana poznańskiego, i odnowiony w r.
jecki, gm. Komorniki, par. Tarczyn, posiada 1779 przez ówczesnego dziodzica. E. Oal.
szkołę początkową ogólną, młyn wodny, 326 Pł'ZY Pułkowym Moście, os. do Mokrego
mk., 820 mr. W 1827 r. wś rząd., ma 5 dm., La.su należąca, pow. brodnioki, !lt. poczt. i par.
65 rok. ew. Golub, kat. Łobdowo. W 18691', 4 bud.,
Przypor, szezyt górski w Karpatach Spis- 2 dm., 7 mk. kat. Leży nad traktem toruńsko.
kich, na obszarze gm. Druzbaki, między pot. brodnickim. Ki. Fr.
Ryki (Rzeki) i Żelaznym. Wznios. 1050 mt. Przypu8t, wś i fulw. nad Wisłą, pow. nie..
Przyporniak, potok, na Podhalll nowo tar- szawski, gm. Lubanie, pal'. Nieszawa., odl. 2 w.
skim, lewy dopływ pot. Filipezańskiego. od Nicszawy, Jeży nad Wish,stanowiącą
Przyprostyniaal. Pt'zeprostynia, niem. Bran- wschodnią gl'anioę wsi, ma 138 mk. Folw. P.
dorl, wś kośc., pow, międzyrzecki, o 2 klm. na rozl. mr. 568: gr. Ol', i ogr. mI'. 308, łąk mr.
płd. od Zba,.szyna, na wsch. brzegu jeziora zbą' .20, pastw. mr. 54, wody mI'. 139, nieuż. mr.
8zyńskiegoj par. kat., prot., poczta i st. dr. żel. 47; bud. mur. 7, z drzewa 3j pokłady torfu.
w Zbą8zyniuj 76 dm., 527 mk. (446 kat., 81 WŚ P. os. 13, z gr. mI'. 19. P., kol. w gm.
prot.). Tożsamość P. z podawanymi w dyplom. Bądkowo, ma 13 mk. W 1827 r. 5 dm., 35
wielkopolskich nazwami: Prendekow, BrandQ' mk. P. jest stara,. osadą. Już w XI w. istniał
tindorj i Brutnicz, budzi pewną wątpliwość. tu gród warowny a przy nim nadrzeczna osa-
W r. 1311 GerharduR de l'rendekow, który od da. W akcie uposażeuia benedyktynów w Mo-
klasztoru paradyskiego otrzymał w lenno wieś gilnie (1065 r.) wymieniony je:!t i P. (ob. t.
Staropole, pochodzić miał z P. (Kod. Wielk., VIII, 654). Dokum. Bolesława Kędzierzawe-
947). :Następnego roku ks. szl!\scy dzieląc się go z 1155 r, podaje p, w liczbie grodów kujaw-
Wielkopolską, wymieniaj a,. "Brandatindorf cum skich i mazowieckich (ob. t. VI, 200). \V 1a08
sUr) districtu", co każe przypuszczać pewną 0- r. Wład. Łokidtek zastawia bisk. kujaw. Ger.
dległoś6 od Zbąszynia, Pod r. 1317 znaohodzi- warJowi za 440 grzyw. wsie: Płowce, P. i Po-
my wzmiankę "in castris ante Brandatindorf", 1anowo (Kod. Muczk. Rzysz., U, 18!). Kazi-
a odnośny dyplomat z r. 1319 określa granicę:' mierz Jagielończyk zakładając miasto Niel!za-
"vun Kopanitz den Ober nyder biz an Branda- wę w 1460 r' I nadaje mu przyległą wś P't8'dzie

224
Prz
pobierano oło wodne (Kod. dypl. :Muoz. RZY8Z.,
II, 899 i 924). Według reg. pob. pow. brze-
.kiego z r. 1551-1566 wś Przipusth w par.
Przipustb, miała 12 ł/ łan., 8 zagr., 3 rybak6w
II/i łanu sołtyskiego, 1 komol'. (Pawiń8ki,
Wielkp., II, 5). Kościół parafialny istniał t\l
zapewne zdawna, jeszl:ze przed założeniem
Nieszawy. W XVI w. jest on jeszoze para-
fialnym. Kiedy zniesiono parafi8, niewiadomo.
KOBoi6ł sam istnieje dotąd i stoi na granioy od
p08iadłośoi miejskich. Br. Ch.
Praypusta, kol., pow. łódzki, gm. Wiski-
tno, par. Rzg6w, ma 10 dm., 81 mk., 181 mr.
Prz)'ranie, wa, pow. kaliski, gm. Zbierak,
par. K08cielec, odl. od Kalisza 22 w., ma 37
dm., 313 mk. Lib. Ben. Łaskiego w opisie par.
Kośoielec (II, 10) podaje, iż łany kmiece we
wsi Przyranie dawały pleban. po 8 gr, i po
mierze żyta i owsa; folw. zaś dawał dziesięci-
nę. Według reg. pob. pow. kaliakiego z r.1579
wś P., w par. Kośoielec, własność And. Bier-
nackiego i Alb. Przirańskiego, miała 3 1 / 2 łan.,
6 zagr., 1 rzemieśl. (Pawiński, Wielkp. I, str.
114). Według regestr. pobor. z 1618-20 r.
(Parczewski, Analekta Wielkop., 69), siedz,\
tu częściowi właściciele: Andrzej Gronowski
ma 2 t/i 6wierci roli własnej, 3 zagrod., pół ła-
na kmiecego, łan pusty; Piotr Rościerski łan
kmieoy i 2 zagr.; Jerzy Szyszkowski 1 zagrodo
Przyrąb, wś i fol w., pow. jędrzejowski,
gm. i par. Nawarzyce. W 1827 r. wp. rząd.,
ma 6 dm., 30 mk.
Przyrębó\V al. Prz6'ł!t;bów, folw. i os. leś.
nad rz. Wart8" pow. noworadomski, gm. Ko-
nary, par. Pławno, leży między Radomskiem
a Widzowem; folw. ma l dm., 17 mk., 536 mr.;
os. leś. 1 dm., 4 mk., 2 mI'. W 1827 r. 3 dm.,
8mk.
Przyrodki, wś włośc., pow. mławski, gm. i
par. Zieluń, ma 14 dm., 140 mk., obsz. gruntu
530 mr. (463 roli). W 1827 r. wś pryw., 7
dm., 57 mk. F. O.
Przyró\V, 1369 r. Przirów, u Długosza
])rSM'OW, osada miejska, dawniej miasto, nad rz.
Wiercicą, pow. częstochowski, gm. i par. Przy-
rów, Leży na połowie drogi z Częstochowy do
Konieopola, od!. 31 w, od Ozęstochowy w stro-
nie płn.-wschod., na granicy pow. no wora-
domskiego, Okolice osady bagniste, występuje
tu formacya kredowa. P. posiada kościół par.
drewniany, kości6ł pobernardyński z klaszto-
rem etatowym dominikanek po za miastem,
8zkołę poozlłtkową, og61n8" urz. gminny, st. p.
przy osadzie klasztornej (Ś-ta Anna), 234 dm.
(5 murow.), 2819 mk. (połowa żydów). W
1807 r. było 800 mk. W 1827 r. 222 dm.,
1169 mk.; 1864 r. 252 dm., 2152 mk. Do osa-
dy należy 3740 mr. ziemi (1120 roli ornej).
P. poprO!JOUCICM,ki, 08. włośc., 2 dm., 55 mk.,
148 mJ'. P. wojeo"wo, folw., ma a dm., 9 mk.,
Prz
42 mr. W 1369 r. Kazimierz W. bawiąo w Ol-
sztynie wydał 15 marca Jakubowi Rechickie-
mu z Nagłowic (prouido viro Jacobo Rechir.z-
ki de NaglouicL heredi, nostro fideli), widocz-
nie pochodzenia nieszlacheckiego, przywilej na
założenie miasta w miejscu zwanem Przyrow
(in 1000 Przirow), pomiędzy Lelowem a Ra-
domskiem, w sąsiedztwio wsi król ew. Komo-
rów, śr6d bagien nad rz. Wiercicą. Wspo-
mniany Jakub otrzymał za 20 grzyw. groszy
pragskich dziedziczne wójtostwo z trzema ła-
nami ziemi, dwoma ogrodami, sadzawką i mły-
nem, do którego obowiązani byli oddawa6 swe
zboże wieśniacy sąsiednich wsi królewskich.
Trzecia częś6 kar sądowych, trzecia jatka rzeź-
nik6w, szewcow, rybaków i piekarzy należały
do w6jta, również łąka śród bagien, za-
czynając od Kozielca aż do granic Ulegia i od
wsi Komorów pooząwszy, której role nadawał
przywilej miastu, cały obszar bagien i lasów
zwanych Głębokie i Kozielny. Kości6ł świeżl)
założony w Komorowie otrzymał jeden hu i
opłatę (meszne) z jatek. Dwa łany przezna-
czone były na wygon bydła miejskiego. Z ła-
nów miej"kich król miał pobiera6 po fertonie
a w miejsce dziesięciny płaconQ z łanu po 6
groszy. Miasto otrzymało prawo niemieckie
średzkie (Kod. Małop., Piekos.). Przywilej
ten potwierdzali kolej no; Zygmunt .4.ugust
w 1554 r. (z dodaniem 3 jarmark6w), Stefan
Batory 1576 r. (przeniósł jarmarki na inne
dni), Zygmunt III 1002 r., Władysław IV
1633 i Michał Korybut 1669 r. (dodał jeszcze
trzy jarmarki). Wieś Komorowo znikła już
w XV w., jako wcielona do obszaru miejskiego,
Długosz w opisie parafii nie wymienia jej, po-
dając tylko, że Przyr6w posiada kości6ł para-
fialny drewniany p. w. św. Doroty, patronatu
królewskiego (założony przez Kazimierza W.
w Komol'owie). Dziesięcina z łan6w miejskich
szła dla bisk. krakowskiego. Kośoi6ł parafial-
ny przeniesiony został z obszaru Komorowa do
miasta, zapewne w XV w., w miejscu zaś pier-
wotnego kościoła postawiono kaplicę BW, :Mi-
kołaja, stojącą dJtąd po za miastem. Podług
lustracyi 1564 r.."iesth mieszczan 86 stha-
rich, kthorzi czinssu placzą, per gr. 12 y 5 wol-
nikow, kthorzi iesscze nicz nie placzą. Rzezni-
czi składayą 3 kam. loyu, z kthorich 1 woi-
thowi z plebanem, a 2 do d wora. Rzaczne: od
rzeki Wierozicze skladayą, wszisczi 3 zlothe,
facit mar. 1 gr. 42. Inquilini: komorniczi pla-
czą per gr. 4, theras ich 10. Trzi garncze go-
rzalczane, placzą od nich per fi. l, facit mar.
1 g. 42. Stacya: na przyazd JKM. dawayą,
owsa cor. 30, piwa beczek 6 et feni 6 ourrU8.
Summa. census oppidi cum molendino, mar. 63
gr. 41. W 1581 r. P. płacił podatku 26 flor.
W 1606 r. po La miastem, w IItronie północnej,
na sórze, przy trakcie do Ozę-tocbowy pow8tał

Prz
Prz
225
k08ci6łśw. Anny i przy nim klasztor bemar... ogrod., 3 ratai, 8 fI. 12 gr. W wizy tacy i Tre-
dynów. Miejsce to, jako punkt oapoczynku bnica z r. 1653 cz}.ta.my, że dwór dawał me-
pielgrzymów do Częstochowy idących, zaczęło sznego 3 kor. żyta i tyleż owsa (str. 115).
się za.budowywać, powstały karczmy, kramy, Według taryfy na symplę z r. 1717 płaciła
zą,częto odbywać targi zapewne na mocy przy- P. 21 gr. (ob. Cod. Belnensis w Peplinie, str.
wilejów jakie posiadał klasztor. Lustracya 92). Wizyt. :Mathego z r. 1766 podaje, że
z 1620 r. podaje w samem mieście 136 do- właściciel P. W ęsierski, asesor tucholski, pła-
mów. Szwedzi w 1656 r. do szczętu p, spalili. cił mesznego 3 1 / 2 kor. żyta i owsa (str. 1684).
Lustratorowie sstwa olsztyńskiego w 1665 r. przyrówek, foL, pow. ciechanowski, gm. i
mówią: iż jest dom, tylko 55 i kOB. za.łożenia par.Opinogóra, odl. 06 w. od Ciechanowa, 1
Ś. Doroty. Na przyjazd króla do sstwa, winni dm., 3 mk., 94 mr.
mieszczanie dostarozyć owsa. kor. 30, piwa be- Przyrowie, Kęh'z. Przyrowy, niem. Thał-
ozek 6, co zwano stacyą,. Zamiast wozu wojen- heim, wyb. do Kamienioy należące, pow. kar-
nego na posp. rusz. płacą 10 grzywien, "Opo- tu ski, st. p. Sierakowice.
wiadały się miesczanie, iż wielkie praejudi- Przyrówka, rzeka w pow. noworadom-
cium ponoszą, ab incolis fUlldi S. Annae, ktorzy skim, poczyna się wśród piasków na granicy
sobie przywłascili y postan1wili iarmarki y pow. częstochowskiego i włoszczowskiego, po-
targi, dla czegosz iuz w miescie lubo uprzy- między Koniecpolem a Przyrowem, z kilku
wilejowane penitus upadłe y targi uiebywa- strumieni z pod Luborczy, Starego Koniecpola,
ią. Co wszystko iest wielką, znisczenia ich Podlesia, Zarębic płynących w stronę płn.-
przyozyną". Ostatnia lustr. 1789 r, w ten zachodnią i łączących się na wsohód Przyro-
sposób wyraża się: "mieszczan jest obowią,z- wa, ztąd od klasv.torn św. Anny płynie ku
kiem, aby mosty i groble własnym kosztem północy pod Dąbrowę, Raczkowice, od Cielęt.
utrzymywane j reperowane były. W młynach nik skręca więcej ku zachod. pod Cieszkowice
nie innych tylko starościńskich mleć miesz- i pod Gidiami, na połud. Pławna, wpada z pra-
czanie i żydzi mają, pod grzywnami wyzna- wego brz. do Warty. Długa 25 w. J. Bliz.
czonemi. Wysyłanie do żniwa na łany dwor- Przyrówka, niem. Przyrowko, OB. do wsi
skie, ma się ściągać do żydów, place i bu- Przyrowy należąca., pow. tucholski, st. p. Go-
dynki posiadających. Słodów nad korcy 5 styczyn. Na wzgórzu, nad doliną, rzki Kamion-
aby nikt nie ważył się zalewać pod karą ki, znaleziono groby skrzynkowe. Szczątki
grzywien 20. Rybacy do łowienia ryb na zdobnej popielnicy posiada Muz. Tow. Nauk.
zamkową, potrzebę excypować się nie mają. w Toruniu (ob. Objaśn. do mapy archeol. Prus
:Miasto płaci do zamku czynszu zł. 76, łojo- Zach., Ossowskiego, str. 36). Kś. Fr.
wego zł. 24, mostowego zł. 12''. P. par, dek. PrzyrowlJica, WB i kol. nad rz. Plisią,
częstochowski, ma 3520 dusz. Przyrów gmina, pow. łaski, gm. Wodzierady. par. Małyń, leży
miała w 1880 r.2933 mk. (1365 męż., 1568 przy drodze z Sadku do Puczniewa; kol. ma
kob.), 1420 kat., 1260 izraeL Obeonie do gmi- 16 dm., 97 mk., 462 mr.j wś 10 dm., 172 mk.,
ny P. woielono gminę Staropole , mającą 73 ror. Kolonia powstała po 1868 r. na ob-
2633 mk. Br. Ch. szarze dawnego folwarku. W 1827 r. 14 dm.,
Przyrowa, wś włośc., pow. rypiński, gm. 120 mk. W XVI w. obszar dworski dawał
Pręczki, par. Załe, odl. o 6 w. od Rypina, ma dziesięcinę plebanowi w Małyniu, kmiecie zaś
9 dm., 61 mk., 225 mr. Z wsią, tą łączy się proboszczowi łęczyckiemu. Według reg. pob.
W6 Zajezierki-Przyrowa i os. Wysokie Pole. pow. szadkowskiego z r. 1552-53 P. miała
Przyrowa, 1374 r. Przerowa, 1653 Przero- 5 osad, 1 łan (Pawiński, Wielkop., II, 236).
wa, niem. Przyrowa, na karcie gen. sztabu Przyrowo, wś włośc. nad rz. Łydynią,
Ohri8tinenfeld, wś i dobra ryc., pow. tucholski, pow. ciechanowski, gm. Młock, par. :Malużyn,
st. p, i par. kat, Gostyczyn 4 klm. odl., st. odi. o 19 w. od Ciechanowa, ma 10 dm., 98
kol. Tuchola. 11 klm. odl. Ma 210'54 ha roli mk., 233 mr. Wchodziła w skład dóbr Libe-
Ol'. i ogr., 11'24 łą,k, 25'26 past., 104'4i lasu, radz, w opisie której mylnie podana. pod na-
5'7 nieuż., razem 357'17 haj czysty docll. grun. zwą, Przyborowo. Br. Oh.
1644 mrk. W 1867 r. 52 mk., 50 kat., 2 ew. Przyrowy, ob. PrzyrQwie.
6 dm. W 1858 r. właściciel Prądzyński. P. Prz.yrucz) wś rząd. nad rz. Berezyną" pow.
wś miała w 1867 r. 124 mk. (26 ew.) i 977 mr. oszmiański, w 3 okr. pot,  70 w. od Oszmia-
P. istniała jU2: r. 1374 (ob. Kod. Dypl. WieI. ny 11.56 w. od Dziewieniszak, ma 11 dm., 37
kop., III, str. 428, Nr. 1710). Lustracya sta- mk. prawosł. A. T.
rostwa tucholskiego z r. 1565 podaje, że Mar- Przyruda, os. przy zbiegu rzki Przedpol.
cin Przewoski od 7 włók płacił 20 gr., 30gro- naj do Zgłowiączki, pow. włocławski, gm.
dnicy 4 gr. Według taryfy z r. 16:t8, gdzie I Łęg, par. Włocławek, ma 46 mk., 42 mr.
uchwalono pobór podwójny a akcyzę potrójną, włośc. W 1827 r. l dm., 14 mk. Stanowiła
płacił tu Węglikow8ki od 3 włók osiadł., 6 część dóbr Lisck-Błażejewo.
Słownik Geogra.ficzny Tom IX.-Zeszyt 99. 15

226
Prz
Prz
Przyrwa al. Zdauówka, struga w pow. ję- senhuru, dobra niegdYB do miasta Torunia na-
drz6jow8kim, ma. pocztek pod Rakoszynem, leżące, nad Wisłą, pow. toruński, st. p. Toruń
na wschód Jędrzejowa, płynie ku wschodowi, a 7'5 klm., tamże par. kat. Dobra zawierają
potem ku północy pod Zdanówkę i poniżej 332'4 ha roli or. i ogr., 114 łąk, 38'8 past.,
Popowic wpada z prawogo brzegu do Nidy. 255'3 lasu) 22'9 nieuż., 13'5 wody, razem
Długa 9 wiorst. J. Bliz. 776'9; cysty doch. z gruu. 5432 mrk., hodo-
Pnyrwa 1.) potok w pow. kolbuszow- wla bydła oldenb. rasy i owiec (1000 sztuk);
$kim. W średnim biegu nosi nazwę OJ szaniec cegielnia parowa z okrągłym piecem i wodny
i Swierczówka; uchodzi do }'.ęgu (dopływu młyn o 2 gankach. Za czasów krzyżackich
Wisły) z lew. brzegu, na obszarze Wilczej Wo- obejmował P. 18 włók i płacił 15 grzyw. i 20
li. Przepływa przez Kąty i Niwiska. 2.) P., skojców czynszu; była to wieś włościańska.
pot., ob. GogoJowski potok. 3.) P., ob. Poll"l'owa. W 1608 r., gdy już zamienioną została na fol-
Przyrwa, os.leśn., pow. iłżecki, gm. Ła- wark, założyło tu miasto Toruń wielki browar
ziska, par. Wielgie, odI. od Iłży 18 w., l dm., (jeszcze dziś istniejący), który warzył sławno
9 mk., 1 mr. białe piwo. R. 1668 została zbudowana gorzel-
Przyrytka, wś włośc., pow. włocławski, nia, którą jednak r. 1803 zwinięto, folwark
gm. Dobiegniewo, par. Wistka, ma 124 mk., zaś wydzierżawiono. W 1725 r. pobudowauo
352 mr. W 1827 r. 8 dm., 66 mk. tu młyn wodny o jednym ganku (ob. Beschr.
Przysada 1.) dwór w Jaworuiku Ruskim, von Thorn, Wernickeg(), str. 281). P. istnie-
pow. dobromilski. 2.) P., grupa domów w Li. je już r. 1437 (ob. Woelky, U. B. des Bist.
pie, pow. dobromilski. 3.) P. Jawornicka, Oulm, str. 449). Około r. 1400 zwie się w do-
część lawornika Ruskiego, pow. dobromilski. kumencie Pussek, Pusesk, Pusk. Kś. Fr.
Przysiec, niem. Przysclietz, 1532 Arllsdorl, Przysiek a 1.) os. włośc. i karcz., pow. czę-
Przczjza, Pritze, w, pow. opolski, pal'. kat. stochowski, gm. Grabówka, par. Kłobuck; os.
Ligota-Pruszków. W 1842 r, potażarnia, młyn ma 5 dm., 58 mk., 15 mr.; karcz. 1 dm., 2 mI'.
wodny, smolarnia (Smolnik), 48 dm., 309 mk. dwor. W 1827 r. ] dm., 5 mk. 2.) P., wś
(5 ewang.). włośc., pow. noworadomski, gm. i par. Ko-
Pnysiecka Łacha, niem. Przysieker Laclie, niecpol, ma 7 dm., 44 mk., 43 mr. W chodziła
dawniej znaczua odnoga Wisły, dziś male bło- w skład dóbr Koniecpol. 3.) P., os. leś., pow.
to pod Toruniem. W 1555 1". pozwala rada noworadomski, gm. i par. Kobiele W ielkie, ma
miejska bractwu rybaków tam chronió swe 1 dm., 3 mr. 4.) P., wś i foL, pow. miechow-
statki przed krą, (ob. Wernicke, Beschr. von ski, gm. Kozłów, par. Mstyczów, odl. 16 w.
Thorn, str. 281). Kś. Fl'. od Miechowa, leży w pobliżu drogi z Książa
przysiecki Kanał, w pow. kościańskim, Wielkiego do Mstyczowa. Wś ma 58 os., 504
odprowadza wody z smugu bagnistego z pod mr.; fol w., oddzielony od dóbr Marcinowice,
Przysieki Niemieckiej do Obry, na południe ma 331 mr. (322 mr. roli) i 6 bud. z drzewa.
od Kościana, W 1827 r. było 36 dm., 287 mk. W XV w.
Przysiecki Młyn al. bzesiecki, niem. Pros" P., w par. Mstyczów, własność Żegoty Mar-
8ekel-71I.uehle, os., pow. czarnkowski, nad Przy- cinkowskiego h. Topor. Z czternastu łanów
sieką, o 14 klm. na płd.-zach. od Człopy i ty. kmieco dawała dziesięcinę snopową, i konopną,
leż od Dobiegniewa; pal'. prot. Dębowa Góra, klasztorowi św. Andrzeja w Krakowie, warto-
poczta w Osiecznie, st. dr. żel. w Dobiegnie- ści od 6 do 12 grzyw. Była tam karczma, 2
wie, 6 dm., 52 mk. prot. Największa posia- zagr. z rolą, folw., z których dawano dziesi-
dłośó ma 383'14 ha; młyn wodny i tartak pa- cinę klasztorowi św. Andrzeja "in gonithwam".
rowy. E. Cal. Z jedngo pola składają, dziesięcinę ołtarzowi
PrzY8ieckie Holendry, dawniej Witakowo, WW, Swiętych w Krakowie (Długosz, L. B.,
niem. PrzY8ieka-Bauland, pow. w&growiecki, I, 90; III, 327). Według Lib. Ben. Łask. (II,
o 6 klm. na połud. od Wą,growca; par. kat. 209) na wsi tej zabezpieozone były na rzecz
Lechlin, prot. Skoki, poczta w Wągrowcu, st. plebana w Wielg()młynach opłaty roczne wy-
dr. żel. o 13 klm. w Rogoźnie; 18 dm., 173 nosza"co 12 grzyw. Wedłllg reg. pob. pow.
mk. (74 kat. i 99 prot.). krakowskiego z 1490 r. P. miała 5 łan. W r.
Przysieckie Huby, niem. PrzY8ieka Hulen, 1581 wś P., dzierżawiona przez Smolika, miała
huby i okr. wiejski, pow. wa"growiecki, pod :3 łany km., 4 zagr. z roll\, 2 komoro bez by-
Przysieką, z pocztą w S.wkach; 2 dm., 29 mk. dła, 2 rzemieśI. (Pawiński, Małop., 91,438).
W skład okr. wchodzą dworki Fankowo; ca- Przysieka, niem. Dessel, rzeczka, lewy do-
ły okrą,g ma 4 dm. i 44 mk. kat. pływ Drawy (dopł. Noteci), wypływa z jez.
Przysiek al. Przysieki, kol. nad rz. Brynica", Czuchowskiego, o 9 klm. na płd.-zachód od
pow. będziński, gm. Ożarowice, par. Sączów, Clłopy, w pow. wałeckim, płynie od półn. ku
ma 4 dm., 36 mk" 34 mr. południowi, wchodzi do pow. czarnkowskiego,
Przysiek, w dok. 1437 Przeseck, niem, Wie- oblewa Przysieki, łączy się?: strugą, wycho-

PIZ
dzącą, z sąsiedniego jeziora; porusza młyn
Przysieoki i piłę Drawską, poniiej której uoho-
dzi, przebiegłsy około 10 klm. E. Oal.
PrzY8ieka 1.) domin. i okr. domin., pow.
gnieźnieński, o 7 klm. na wsch.-północ od
Kłecka; par, Sokolnik i, poczta w Kłecku, st.
dr. żel. o 14 klm. w Gnie1.nie; ma 4 dm., 110
mk. i obszaru wraz z Kobylim} 747.76 ha, t. j.
510'86 roli, 63'15 łąk, 40'60 past., 107'69
lasu i 25'46 nieuż.; czysty dach. grun. 4986
mrk; chów i tu. bydła. W r. 1243 Przemy.
ła w I nadał P. szpitalowi gnieźnieńskiemu,
oddanemu bożogrobcom miechowskim; r. 1272
pisał się komes Lupus, a w r. 1381 Michał
z P. W 1'. 1532 składała się z łanów dzie-
dzicznych i kmiecych; z dziedzicznych pobie-
rał dziesięcinę snopową kościół paraf., a od
łanu kmiecego składano mu po 2 korce psze-
nicy i tyleż owsa. W r. 1580 należała P. do
Kl'zysztofora Mieleńskiego, stolnika kaliskie-
go, r. 1618 do Aleksandra Popowskiego, a
P:ł:zy schyłku zeszłego stulecia do Jana Kalk.
steina, dziedzica Mieleszyna. \V skład okr.
domin. wchodzi folw. Kobylica (Kobielica)
z 97 mk. w 8 dm.; cały okrąg ma 12 dm., 207
mk. (178 kat., 29 prot.). 2.) P., posiadłość
niegdyś w okolicy Gniezna, Kłecka i Łopien-
na (par. Modliszewko), nie jest Kobylica, czyli
Kobielicą, z pod Kłecka, jak objaśnia wydaw-
ca Ksiąg Łaskiego (Lib. Ben., I, 14); ta Ko-
bylica bowiem pojawia się pod swoją, nbzwą
już w r. 1259, a w r. 1523 i w następnych
latach wchodzi w skład par. Sokolniki; w r.
1580 posiadają, część jej Mieleńscy, dziedzice
dóbr modliszewskich, w których skład wcho-
dziła. ta Przysieka, nieistnieją,ca już około
1618 r. 3.) P. Po18ka, niem. Polnisch Presse,
wś i fot, pow. kościański, o 5 klm. na wsch.-
północ od Szmigla; par. Czacz, poczta w Ko-
ścianie, st. dr. żel. w Starem Bojanowie o 5
klm. P. znaną już była w r. 1356 (Kod Wiel-
kop., Nr. 1334); w r. 1580 było 6 łan. osia-
dłych, 3 zagrodn. i wiatrak; około 1793 r,
była własnością, Szołdrskiego. W wrześniu
1886 r. wykopano na gruntach P. wyroby
z bronzu, jako to: sztylet, dwie głównie szty-
letów bez rękojeści, celt i podłużne wązkie
narzędzia, ostre w obu końcach. Wykopalisko
to złożono w zbiora!)h Pozn. Tow. Prz. Nauk;
opisał je szczegółowo dr. B. Erzepki (II zesz.
Zapis, archeol.). Wś ma 13 dm. i 77 rok. l,at.
Folw. (55 mk, i l dm.), naleiy do dóbr'czac-
kich (Ozacz). 4.) P. Niemieclca, niem. Deut8lJh
Presse, wś, domin. i okr. domin., pow. kościań-
ski, o 6 klm. na wsch.-północ od Szmigla, gra-
niczy z P. Polską.; par. Wonieść, poczta w Ko-
ścianie, st. dr. żel. w Starem Bojanowie o 5
klm. W r, 1278 woj. Beniamin nadał, między
innemi, P. klasztorowi paradyskiemu dla upo-
sażenia klasztoru, który stanąć miał w Wic-
Prz
221
leniu, Odnośne potwierdzenie ks. Bolesława
i Przemysława II pozwala zaprowadzać pra-
wo niemieokie w nadanych włościach. P. by-
ła własnością. klasztoru wieleńskiego, prze-
niesionego z biegiem czasu do Przemętu, aż
do schyłku zeszłego stulecia. W r. 1580 było
12 łan. osiadłych, lIla pustych, 1 '/2 sołeckich,
4 zagrod., tyleż rzemieśl. i 2 wiatraki. Na
polach odkopano groby kamienne z popielni-
cami; w pobliżu znajdują, się nasypy ziemne.
WŚ liczy 32 dm.. 1\39 mk. (182 kat., 17 prot.).
Domin. ma 26 dm., 310 mk. i obszaru 782'89
ha, t. j. 522'54 roli, 93'72 łąk, 24'40 pastw.,
112'4 lasu, 27'25 nieuż. i 2'04 wody; czysty
dochód gruu. 10,039 mrk; wlaścioielelem jest
Zygmunt Kurnatowski , około 1845 r. był
Edw. hr. Potworowski. W skład okr. domin.
wchodzą Brzeziny i Widziszewo; cały okrąg
ma 29 dm., 335 mk. (288 katol., 47 protest.).
5.) P., domin. i okr. domin., w pow. wągro-
wieckim, o 7 klm. na północ od Skok, par.
Lechlin, poczta w Skokach, st. dr. zet w Ro-
goźnie o 10 klm.; 6 dm., 126 mk.; obszaru ma
862'20 ha, t. j. 432'92 roli, 29'47 ła,k, 76'74
pastw., 306'39 lasu i 16'68 nieuż.; czysty do-
chód gruu. 5570 mrkj właścicielem jest Aleks.
Nałęcz Moszczeński, P. znajduje się w ręku
Moszczeńskich od r. 1818. W r. 1384-1395
pisał się Przybko z P. (Długosz; Hiat., III,
419 i Akta gro dz. poznań.). Od r. 1580 po za
rok 1618 nalezał P. do Przysieckich. Sejm
z r. 1773-1775 wyznaczył komisyą, dla roz-
graniczenia Przysieki, Witakowa (późniejszych
Holendrów Przysieckich), dezerty Rudnikami
zwanej i innych posiadłości (Konstyt., II, 155).
W drugiej połowie XVIII w. byli właścice-
lami P. kolejno Swinarscy i Gliszczyńscy. Na
łą.kach znajduje się okrą,gły tak zw. okop
szwedzki. W skład okręgu wchodzi fol. Kurki
(10 rok. i 1 dm.); cały okr. ma 7 dm. i 136 mk.
kat. 6.) P., ob. Przysieckie Holendry. E. Cal.
PrzY8ieker Anwachs (niem.), przyległość do
Przysieka, dawniej Baussenteich zwana, pow,
toruński; 38 mr. i 117 prętów. W 1832 r. był
l dm. i 5 mk. Kś. Fr.
Przysieki, ob. Budy-Przysieki i Krasnosielc.
Przysieki 1.) os. i karez. należąca do Brze-
źniey, pow. bocheński, przy drodze gminnej
z Bochni do Brzeźnicy, pod lasem t. n. Wspo-
minana. w dok, z 1238 r. (Kod. Dy pl. Barto-
toszewicza). 2.) P., wś, pow. jasielski, na
lewym brzegu Ropy. :Na północ od wsi idzie
gościniec z Biecza. do Jasła (10 klm.) i droga
żelazna między stac. Sławęcin i Trzcinica. W ś
leży w równinie urodzajnej, z glebą glinkową,
nad potokiem uchodzl.\cym do Ropy a teren
podnosi się ku północy w podgórza lesiste,
P. graniczy na zach. z Siedliskami, na wsch,
z Trzcinicą, a na płn. z Opadem; ma 97 um. i
583 rok. i 6 dm. z 62 mk. na obszarze więk.

228
Prz
posiadł.; 684 rz.-kat. i 9 izrel. Par. rz.-kat.
w SławQoinie, W 1581 r. (Pawiński,Małop.,
116) trzymał ją, Taszycki; miała wtedy 3 ła-
ny km, i 3 zagr. z rolą. 4 komol'. z bydłem, 7
komoro bez bydła, 7 pręt. roli karozemnej; sie-
dział też krawiec. Mac.
Praysieki al. Prz8aitJlci, niem. Proaselcel, wś
z kościołem protest. i okr. wiiski, w pow.
czarnkowskim, o 12 klm. na płtl.-zachód od
Człopy, nad Przysieh, w okolicy wznoszącej
ait 70 mt. n. p. m.; poczta w Osiecznie, st. dr.
żel. o 16 klm. w Dobiegniewie i Krzyżu; wię-
kszą własność z obszarem 379 ha posiada Wil-
helm Gruetzmacher. W skład okręgu wchodzi
osada Jazgarz (12 mk. w 1 dm.); cały okrąg
ma 66 dm. i 725 mk. (3 katol., 2 żydów i 720
protest.). E. Cal.
Przysiersk 1.) niem, Reinrichadorj, wś ko-
ścielna, pow. świecki, nad szosą, z Tucholi do
Terespola, st. p. i kol. Terespol 4 klm. od!.,
par. ew. Bukowiec. Ma 2-klasową szkołę bez-
wyznaniową, (1887 r. 119 dzieci); obszaru
4025'97 mr., gleba średnia. W 1868 r. 141
bud.. 90 dm., 713 mk.; 454 kat., 243 ew. Mu-
rowany kościół p. w. św. Wawrzyńca, patro-
natu rządowego, pochodzi z początku bieżące-
go stulecia. Istnieje przy nim bractwo rożań-
cowa ()d 1732 r. i trzeźwości od 1851 r.; jest
także szpital dla 2 ubogich. W skład parafii
wchodzą: Przysiersk, Drozdowo, Konopat Nie.
miecki. Bukowiec, Zając, Bramka, Kawieczyn,
Budyń, J arzębieniec, Biechowo, Biechówko,
Wyrwa, Pniewno, Konopat Polski, Terespol, J u-
lianowo i Papiernia. Par., dek. świecki, liczy-
ła 1867 r. 1363 dusz a 838 komunikantów. zaś
1886 r.1774 dUeZ. P. jest starą osadą przy da-
wnej drodze ze Świecia do Tucholi, leżał w środ-
ku komturstwa świeckiego, służył dla zebrań
szlachty. R.1351 nadaje zakon Janowi Klukow
i jego spadkobiercom wś P. (Heinrichsdorf) na
prawie ohełmińskiem. Osadzający dostaje dzie-
siątą włókę wolną. także sołectwo i trzecią,
część kar sądowych, dotyczących niemieckich
poddanych ("driten pfenig von aIlem deuczem
wichbildesgerichte"); wyjęci są nasi lenni pol-
scy poddani. Już wtedy była luduość miesza-
ną; polską sądził komtur albo Jawnicy pod ,jego
przewodnictwem, podług polskiego prawa.
W 1415 r. obejmowała wś 59 włók, z których
proboszcz posiadał 4 wolne, tyleż sołtys, od
reszty płacili po pół grzywny i po 2 kury.
W miejsce dziesięciny dawali po 5 skojców
od włóki; osadzonych było tylko 9 włók;
karczmarz czynszował 5 wiardunków (ob.
Gesch. d. Kl'. Schwetz v. Wegner, str. 433).
R. 1565 należało do wsi 60 włók piaszczystej
gleby. Sołtys poaiadał 4 włóki; 2 włóki pro-
boszczowskie uprawiali gburzy za czwartym
8nopkiem; 5 włók lemańskich posiadał Nie-
miec Wilda, który nic nie płacił, chociaż swe-
Prz
go przywileju nie mógł wykazać; 48 włók po.
siadało 17 gburów. z których każdy płacił 1
grzyw. i 2 kury. Dwie karczmy bez roli pła-
ciły 2 grzyw. i 4 kury, a od trz!3ciej pobierał
sołtys 1 grz. rocznie. Dwóch ogrodników by-
ło do tłoki zobowiązanych na zawołanie i pła-
ciło 1 grz. 4 gr. czynszu. Trzech mieszkają-
cych na gburskich posiadłościach pracowało u
gburów na fol w., ale tylko za zapłatą; łąk
było brak, drzewo brali gburzy ze swoich za-
rośli albo kupowali. Papiernię za. wsią, wy-
sta.wił Chełmiński dla Wildy, który ją zanie-
dbał wraz 7. rolą koło niej położoną,. Do tłoki
na fol. w Gródku byli poddani każdego czasu
zobowiązani, tak samo do zWó7.ki drzewa na za-
mek w zimie, ile razy tego żądano. Suma
czynszu do zamku wynosiła więc 53 grz. 4
gr. i 104 km', R. 1683 był tu tenutaryuszem
Dulski. R. 1676 było 88 mk. Dawniejszy ko.
ściół był drewnian1T, ale dachówką pokryty.
Pleban miał w 1649 r. dwie włóki; w 1749 r.
31/ i pół spornej, dawniej 4. Według taryfy
na symplę płacił P. 3 zł. 22 gr. Szkoła ist-
niała już r. 1583. W 1773 r. P. należał do dóbr
generałowej Czapskiej. Według taryfy z r.
1648, gdzie uchwalono pobór podwójny a ak,
cyzę potrójną, płacił Niewieściński 1 fi. Pro-
boszczami byli: 1583 r. Mikołaj ze Slębowa,
1749 Andrzej Herstowski, 1711 Piotr Pie-
chowski, 1848 Robert Oldenburg, 1867 Bo-
ryszkowski. W 1711 r. obejmowała wś 60
włók, z któl'ych proboszcz pobierać miał po
pół korca żyta i tyleż owsa, ale od 10 włók
pana Niewieścińskiogo od lat kilku nic nie
dawano (ob. Zeitsch. d. Westpr. Gesch. Ver.,
XVIII, str. 211). 2.) P., fot, tamże. W 1868
r. 8 bud., 3 dm., 50 kat., 13 ew. Dawniej był
to fol. fiskalny. R. 1676 należał do Macieja
Kossowskiego, asesora ziemskiego sądu świec-
kiego, liczył 50 mk.; symplum wynosiło 8 gr,
R. 1773 był to fol. ohełmiński o 10 gburskich
włókach, 4 dymach i 27 kat. mk., między kró-
rymi było 4 gburskich dzierżawców, zaprzęgi
posiadających {Zeitsch. d. Westpr. Ge8ch.
Ver., 18, 213}. Ki. F,..
Przysietnica 1.) wś, pow. nowosądecki,
par. rz.-kat. w Barczycaoh, ciągnie się po obu
brzegach Przysietnickiego pot., uchodzącego
z lew, brzegu do Popradu, w dolinie sandec-
kiej. Wznies. 456 mt. n. p. m. Ku południowi
przechodzi w Beskid lesisty, ze szczytami naj-
bliżB2iymi: Tyłowskie (1037 mt.) i Wdżary
Wyżne (821 mt.). Lasy tworzą połudn. gra-
nicę. Na zachód graniczy P. z Gaboniem a na
północ ze Skrudzin!1; i Barczyoami. Przez ob-
szar idzie tor kolei (Tarnów.Leluchów), mię-
dzy st. Stary Si\cz i Rytro. P, ma 131 dm. i
869 lOk., 853 rz.-kat. i 16 izrael. We wsi jest
IiIzkoła ludowa, dwa wodne młyny i kasa po-
życzkowa z kapit. 816 złr. Obszar więk. pos.

Prz
(Tow. dla produkoyi leśnej w Wiedniu) ma
14 roli i 1417 mr. lasu; pos. mn. 686 roli, 286
łąk, 394 pust. i 172 mr. lasu. Kunegunda, żo-
na ks. Bolesława, nadała P. klasztorowi klary-
sek w Sączu. Wymienia tę wieś przywilej wy-
dany w Sączu 1280 r., a następnie potwierdze-
nie posiadłości klasztoru przez Marcina IV. Za-
pewne pomyłką kopisty jest pisownia "Preffet-
niche" (w Kod. Malop.). Długosz (L, B., Ul,
359) piszo Presecznycze. W 1581 (Pawiński,
Małop., 129) część królewska, którą trzymał
Garnisz, miała 2 łany kmiece, 11 zagr. z rolą,
3 komoro z bydł., 6 komoro bez bydła i 400
owiec. Rząd austryacki przyłączył P. do fun-
duszu religijnego a następnie sprzedał. 2.) P.,
wś, pow. brzozowski, w zwartej dolinie Stopni,
cy, u jej źródłowisk. Wzniesienie vi najniższym
punkcie koło folw. 291 mt. Poziom podnosi
się ze wszystkich stron w lesiste pagórki do-
chodząoe do 500 mt, Przez wieś idzie droga
z Brzozowa (6 klm.) do Nozdrzea, gdzie się
łączy z gościńcem do Dynowa. We wsi jest
szkoła i kasa pożyczko z kapit. 2243 złr. Wieś
wraz z obszarem więk. pos, (biskupstwo rz.-
kat. przemyskie) liczy 353 dm. i 1810 mk.,
1750 rz.. kat. i 60 izrael. Kościół paraf. dre-
wniany, niewiadom ej erekcyi, jak i wś sama,
o której wiadomo tylko, że w r. 1413 była bi.
skupią. O parafii znajduje się pierwsza wzmian-
ka w aktach biskupich w r. 1506, Biskup
Wacław Sierakowski w r. 1756 nadał to be-
neficyum wikaryuszom kolegiaty brzozowskiej,
ale rząd aushyaeki zniósłszy kolegiatę, odno-
wił probostwo. Należy ono do dyec. przemy-
skiej, dek. brzozowskiego. MaG.
PrzY8ięla (Prisega), w włośc., pow. świę-
ciański, w 2 okr. po!., gm., okr. wiejski i do-
bra skarbowe Daugieliszki, o 3 w. od gminy,
29 w. od Swięcian, ma 4 dm., 32 mk. kat.
Przysifli (Prisjagi), uroczysko, pow. pru-
żański, w 3 okr. pol., gm. michajłowska, o 7
w. od Prużany.
Przysiołek, wólka do Golcowy, pow. brzo-
zowski (Special-Orts-Repertorium) ma 17 dm.,
i 99 mk., 93 rz.-kat. i 6 izrael. Mao.
Przysiołki, Prysiołki, wś nad rz. Wiaczą;
pow. miński, w gm. Białorucz, ma 9 osad,
miejscowość falista, dość lesista, grunta szczer-
kowe, dobre. A. Jel.
PrzY8kałek, urzęd. Priskałok, uroczysko,
karczma na przedmieściu miasta Kamieńca.
PrZYlmU, ostrowie, w Starej Dąbrowej,
pow. babimoski.
Przysłop 1.) szczyt w Karpatach płn.-za-
chodnich, w pasmie Baraniej góry, w pobliżu
doliny Wisły, na granicy Galicyi i Szląska;
wznies. 1021 mk. (ob. t. III, 858). 2.) P.,
szczyt w G6rcach, nad doliną Raby, w obrębie
gm. Sieniawa, w pow. myślenickim; wznies.
756. 3.) P., szczyt górski na obszarze wsi
Prz
229
Lasek w pow. nowotarskim, w pobliżu doliny
pot. Lepietnicy; wznies. 708 mt. 4.) P.,
szczyt górski w pow. nowotarskim, nad pot.
Czerwonka, na granicy gm. Ochotnica, w po-
bliżu doliny Kamionicy; wznies. 1187 mt,
(ob. t. II, 701 i III, 746). 5.) P., szczyt gór-
ski na lew. brzegu Sanu, na obszarze gminy
Mrzygłód, W pow. sanockim; wznies. 449 mt.
6.) P., szczyt górski w pow. Lisko, nad pot.
Łoboźwicą (ob.); wznies. 549 mt. 7.) P.,
szczyt w Magórzc spiskiej, w pobliżn przełę-
czy żdżarskiej, na granicy J urgowa, Osturni
i Żdżaru; wznies. 1216 rot. Ob. Jaworzyn1ca
(t. III, 535). 8.) P. Bialski al. Kopa pod Su-
rowiną, szczyt g6rski zamykająoy dolinę Kież-
marska. od strony Spiżu; wznies. 1531 rot.
(ob. t. IV, 58). 9.) P., szczyt w pasmie Fa.
tra (t. II, 875). 10.) P., szczyt w Beskidzie
lesistym, w pobliżu źródeł rzki Hoczewki, na
obszarze wsi Jabłonki, w pow. Lisko; wznies.
1007 mt. 11.) P., szczyt górski w Karpatach
wschodnich, w dziale dukielsko-skolskim, na
pótnoc od góry Krzemieniec (ob.); wznios.
761 mt. 12.) P., rus. byslip, szczyt górski
w Beskidzie lesistym, nad pot, Grabowioc,
w pow. stryjskim; wznies. 980 mt. Ob. Gra-
bowieG (t. II, 778). 13.) P., szczyt górski
w Beskidzie lesistymi nad pot. Bystrym, na
obszarze gm. Kolna, w pow. dolińskim; wznies.
1022 mt. Vi pobliżu płynie pot. Falaczerski.
14. ) P., szczyt górski, 1030 mt. wznies., w gru-
pie Magóry, między Czeremoszem Czarnym a
jego dopływem Czarną (ob. t. I, 799), 15.) P.,
szczyt górski, wznies. 1171 mt., w Karpatach
bukowińskich, w dziale Obczyny Wielkiej,
między rz. Humorą, a Mołdawicą.. Stanowi
główny węzeł działu Obczyny (ob. t. VII,
Ohczyna 15.). 16.) P., przełęcz w Tatrach,
ob. Miętusia Dolina. 17.) P., las na obszarze
wsi Niedzielna, pow. staromiejski. 18;) P.,
potok, prawy dopływ Ropy, bierze początek
ze stoków Kwaśnej góry i Mięczowa, na gra-
nicy gm. Nowicy i Uścia, w pow. gorlickim, i
wpada z praw. brzegu do Ropy.
PI'zysłop 1.) grupa chat w obrębie Uścia
Putyłowskiego, pow. wyżnicki, na śródleśnej
polanie, przy wschod. granicy tejże gminy,
na płd.-wschod. stoku g6ry "Poczkiu" (1240
mt.). 2.) P., grupa zabudowań przy ł.uczy-
nie w pow. i obw. 81\d. radowieckim, w obrę-
bie' Szypotu Kameralnego, na półn. stoku Bo-
beikuzy (1314 mt.), między rz. !zworem a Ko.
bylorą,. 3.) P. pod Pohoniszczowem, grupa za-
budowań w obrębie przys. Pohoniszczowa al.
Pohanestie, należącego do Szypotu Kameralne-
go, w pow, i obw. sąd. radowieckim, na płn,
pochyłości góry Hrebenia Izwora (1215 mt.).
Przysłopki Wa7csmundzkie, w Tatrach, ob.
Filipczań8ki Potole.
Przysłowieeie, os., pow. mar-yampolski,

230
Prz
Prz
gm. Aleksota, par, Godlewo, odJ. od Ma.ryam- niezorganizowana, Sił tu także ślady nafty,
pola 49 w., 1 dm., 6 mk, W 1827 r. był l Za czasów Rzpltej P. należał do dóbr koron-
dm., 5 mk. nych starostwa kałuskiego a ziemi halickiej.
Przysługa, karozma, pow. poznański, o 7 W lustracyi z r. 1765 (rkp. Ossol., Nr. 1892,
klm. na płd.-zach. od Swarzędza; par. i okr. str. 17) czytamy: " Według produkowanego
domin. Spławie, poczta i st. dr. żel. w Gąd- ad praesens importuje na rok intraty 924 złp.
kaoh o 5../ 2 klm.; 2 dw., 19mk 6 gr. 3 den. Arendy karczemnej inkludują.c
Pl'zysłup 1.) rus. Prysłup, wś, pow. liski, majdańską, w jeden kontrakt wchodząoą, zł.
w okolicy górskiej i lesistej, u źródeł Dołżyoz- 360 gr. 15, która summa do oryginalnej sum-
ki (Rzyki ?), dopływu Solin ki, w pobliżu gra- my 924 zł. wchodzi". 4.) P., domy w Jelen-
nicy węgierskiej. Gleba nieurodzaj na i klimat kowatem, pow. stryjski, 5.) P., wś, pow.
zimny, wznies. do 605 mt. n. p. m. Od połu, turoza.ński, 8 klm. na płn.-zaoh. od sądu pow.,
dnia góry pokryte lasem, ze szczytem Mały urz. poczt. i teJ. w Turce. Na płn.-zach. leży
Wiasiel (1097) i Wiasiel (1153 mt.), od zach. 'Wołcza, półn. narożnik dotyka Rozłuc?a, na
BZOZyt Rożki (935 mt.) a od wsoh. Krzemień wschód leży Szumiacz i Turka, na płd. Ja-
(937 mt.). Graniczy na północ z Krywem a na błonka Niźna, na płd.-zach. Jabłonka Wyźna.
wschód ze Strubowiskiem; 22 dm. i 137 mk.; Wieś leży w dorzeczu Dniestru za pośrednic-
kapelania gr.-kat., :filia par. Krywe, Ludność twem Litmirza, dopływu Jabłonki, wpadają.-
rusińska, wyzn. gr.-kat. (4 izraeL). Obszar caj do Stryja. Litmirz powstaje na płd.-wsch.
więk. pos. (H. hr. Fleming-Arnim) ma 35 past. stoku wzgórza "Hołowaniwka" i płynie krę-
i 1067 mr. lasu; pos. mn. 158 roli, 131 łąk i tym biegiem przez płn.-wschod. częić obszaru
49 mr. pa.st. 2.) P., górska wś, pow. gorlic- do Turki, zabierają.c w obrębie wsi liczne stru-
ki, u źródłowisk dopływu Ropy z praw. brze- gi z obu brzegów. Zabudowania wiejskie leżą,
gu, zajmuje kotlinę otoczoną od płn. Magórą w dolinie Litmirza (cerkiew na płn.-zach. 672
małaatowską, (814 mt.), od zach. Krasną, górą mt.). W pobliżu granicy Turki stoi nad Litmi-
(622 mt.) a od połud. wzgórzami sięgającemi rzem młyn. Na lewym brzegu wznosi się na
66Q mt. Graniczy z Nowiną na płn.-wschód. granicy Szumiacza" Wielki Horb" do 796 mt.
:Ma oerkiew drewnianą" uposażoną 22 mr. roli, Na płd.-zach. wznoszą, się wzgórza 731 do 747
14 łą.k i 6 mr. past.; :filia par. gr.-kat. w No- mt. wysokie. Własn. więk. ma roli or. 201,
wicy; 37 dm. i 221 mk. gr. kat. Pos. więk. łąk i ogr. 26, past. 29, lasu 481 mr.; wł. mn.
(Fr. Trzecieski) ma 63 mr. lasu; mn. pos. 352 roli 01'. 1835, łą,k i ogr. 143, past. 219, lasu
roli, 201 łą,k, 90 past. i 29 ror. lasu. Gleba 54 mr. W r. 1880 było 156 dm., 839 mk,
owsiana a lasy świerkowe. 3.) P., rus. Pry- w gminie (810 obrz. gr.-kat., 29 izrael.; 814
słup, wś, pow, kałuski, 38'87 klm. na płd.- Rusinów, 25 Niemców). Par. gr.-kat. w miej-
płd.-zach. od są,du pow., st. kol. i tel. w Ka- scu, dek. wysoczański, dyec. przemyska. We
łuszu, 15 klm, od urz. poczt. w Perehińsku. wsi jest cerkiew. Za czasów Rzpltej należała
Na płn.-wschód leży Majdan, na płn. Nieby- wieś do dóbr stołowyoh, ekonomii samborskiej
łów, na zach. Sliwki, na płd. Bogrówka i Krzy- a krainy rozłuckiej. W rkp. OS801. (Nr. 2837,
wiec, na wschód Kosmacz (3 ostatnie w pow. str. 66 i 67) czytamy: "A. D. 1521. Dominica
bohorodczańskim). W płd.-zach. kończynie wsi infra octavam Nativitatis Cbristi. Petricoviae
powstaje na wschod. stoku Kocebalówki pot. in Comitiis. Privilegium Sigismundi prim i su-
Łukwa aL Łukiew, dopływ Dniestru, i płynie per locationem novae villae circa rivulum dic-
przez wschod. część obszaru, poczem wchodzi sum Litmir, penes montem dictum Przyslop,
na granicę Majdanu i Kosmacza. Od. lewego Ol'mieszowo appellandafl Michalkoni Sculteto
brzegu zabiera Łukwa w obrębie wsi potok collatum. In qlla ad Scultetiam unam aream,
Szyrny, powstąjący w zachod. stronie wsi cum facultate, in rivulo Litmir dieto, molen-
z kilku strumyków. Zabudowania wiejskie le- dinum extruendi, ac torta.s, Oolumbationes,
Ż/ł na płd.-zachód. Na wschód od nich po obu percipiendi, ac duos dies quotannis laborum
brzegaoh Łukwi las, wznoszący się na lewym subditalium, scilicet arationis, et falcastratio-
brzegu do 581 rot. Lesista jest także północna nis foeni adjungit. Ratione quorum Scultet,
część obszaru (góra .Kosmiczara" i las "Zaku- bellicam expeditionem obi re, praecisia datio-
ty"). Własność więk. (rządowa) ma łąk i ogr. nibus stationum, per aliarum villarum Sculte-
164, past. 3, lasu 3362 mr.; wł. mn. roli 01'. tos praestari solitis obligantur". A. D. 1554
574, łą,k i ogl" 1025, past. 327, lasu 107 mr. die 18 Augu ati, Varsaviae, Poponetum in villa
W r. 1880 było 129 dm., 610 mk. w gminie, Przyslop Bona regina religioso Hyacintho,
2 dm., 11 mk. na obsz. dwor.; 2 rz.-kat., 590 cum area, pratis, agris, hortis, sal vis publicis,
gr.-kat., 29 iuae1.; 3 Polaków, 618 Rusinów. Tributis, inibi haerentibus confert". W tymże
Par. rz.-kat. w Kału8zu, gr.-kat. w miejscu, rkp. (str. 140 i 741). "A.. D. 1594 dio 17 De-
dek. perehiński, archidyec. lwowska. Do par. cembris. Cracoviae. Con:firmat Sigismundus III
należy Majdan. We wsi jest cerkiew i szkoła rex assignationem fuudi Przyslop dicti, duo s

Prz
Prz
231
1aneos in Eie continentis, in personas Hennani koszonych 6, pustych 1 L Zosobna wójtow-
et J oannis PleszczeniQtka, circa limites Tuchli ski ch 4 1 / 2 , sołtyskiego łan, cel'kiewny łan.
torrentis, et villae Orawa in latitudine, et cir. Duohownych ad praesens 2, chlebnika gro-
c30 limites Dźwinowej in longitudine jacentis, madzkiego 39, hajduków ziemiańskich 4, 80ł-
cum fa.cultate duorum hortulanorum locationis, tysów regimentowyoh 3, popowiczów 3. Po-
et molendini pro SUI) commodo aedifica.tionis, resor wójtostwa Jm. P. Radzimiński, starosta.
salvo censu sex flOrenl)l'Uffi quotannis prae- janowski, za jednym przywilejem, jako Wy-
stando, per loci Capitanculll Samboriensem in sockie, Butla, Jaworów; ma ztlłd rocznego pro-
A. 1593 die 25 Novcmbris in Sambor datam". wentu, dempti8 oneribus, z karczmą, i innymi
W lustracyi z r. 1686 (rkp. Ossol., Nr. 1255, przynależytościami zł. 1200. Ta wieś ma do-
str. 145) czytamy: "Ta wieś ma łanów 23 3 /4' syć obszerności gruntu, a osiadłośó gromady
Między tymi hajdutJkich łanów 1 1 / 2 , wójtow- hardzo szczupłą,. Uskariała. się gromada, iż
skich 4 1 / 2 , pl)powski łan 1. Czynsze na św. na jej gruncie Btoi karczma, browar, pod.a-
Michał: kuchcnne, stróżne, l.yrowszczyznę, ko- dek jeden wójtowski siedzi i siana zbierają,
py hajduckie, za są,dy zbl)rowe, tak płacą" ja- na wozów trzy corocznie, żadnej nie daj,o
ko 'V ołcze. Czynsze na św. Marcin i czynszu gromadzie opłaty, oraz iż sołysi regimentowi
głównego z łanu płacą, po złp. 4; za wołu zła, łaz od ówierci Maksyma. zwanej odebrali, i
nu każdego po zł. 1; owies, kury, gę.i z ko- iż Teodor Łopuszański popowicz także grun-
szonych łanów tak daj!\ jako W ołcze. Z wójto- tu grl)mr..dzkiego prętów dwa przywłaszczył
stwa za pokłon, z dworzyszcza, z karczmy, sobie". Mac.--Lu. Dz,
z młyna leśnego dają zł. 20 gr. 6. Z popow- Pl'tysłupiec, karczma na obszarze dwors.
stwa czynszu dają zł. 2 gr. 6, Czynsze na św. Boryni, pow. turczański.
Wojciech: kuchenne, stróżne, lwpy hajduckie, Przysowa, rzka, bierze począ,tek w pow.
owies, gęsi, kury, za jagnię i jarząbki, za ha-o gustyńskim, w błotach pod w"ią, Trębki, pl1'
rana i baranka, jajec kopę, owczą, daninę tak nie w kierunku wschod.-południowym pod
płacą" jako wieś Wołcze. Drzewo i robotni- Kąta!l1i, Skrzeszcwami, Modelem, przechodzi
ków tak wyselają, z łanu każdego jako wieś kawałkiem przez. pow. kutnowski, poczem
Wolcze'ó. W inwentarzu z r. 1760 (rkp. Os- wchodzi w pow. łowicki, płynie pod Złako-
soliń., Nr. 1632, str. 199) czytamy: "Ta wieś wem, Retkami i pod Klewkowem powyżej Ło-
osiadła 1130 łanach 24; videlicet sianych łanów wicza wpada z lew. brzegu do Bzury. Długa.
5 1 / 21 koszonych 71/, pustych 10. ZOBohna blizko 40 w. Przyjmuje z praw. brzegu pod
wójtoskich 4 1 / 2 , hajducki seu sołtyski 1, po- Złakowe:n Studwię, z lewego pod Retkami
powski 1. Chlebnika ad praesens znajduje się C..:ernicę al. Czerniew. J. BUz.
in Nr. 35. Sołtysi in seorsiva specificatione Pl'zySOWY, w, pow, przasnyski, gm. Krzy-
non reperiuntur, bo do ziemi należą. Ozynsze nowłoga Wielka, par. Chorzele, odl. o 27 w.
tej wsi (wymienione szczegółowo) czynią 295 od Przasnysza, ma 21 dm., 180 mk., 418 mI'.
zł. 13 gr. Wójtostwa posessor Jmc. P. Radzi- ziemi użytk. i 75 IIlr. niemi;. .
miński, na które prawa non produxit, jednak Przyśpa, wś włośc., pow. mławski, gm.
płaci do ekonomii za pokłon stacyą, z d wo- Zielona, pal'. Kuczbork, odl. o 25 w. od Mła-
rzyszcza, karczmy i młyna. na rok 20 zł. 5 gr.; wy, ma 2 dm., 29 mk., 180 mr. Należała do
od lat hibernę na gardekurów JKr. M. i inne dóbr Gościszka.
onera fundi. Lasy tej wsi: 1) Las od miasta Przyspa, niem. PI'zispa i Pschispa, kol. do
Turki nazwany "Grabówka'l, smerekowy; 2) Taszewka, PI)W. świecki, st. pocz. i kol. La-
las od Jahłonki, nazwany "Wysoki", smere- skowice, par. kat. Je.ewo. W 1868 1'.15 dm.,
kowy; 3) las nazwany ,,8ychła", jodłowy. 88 mk., 73 kat., 15 ew.
Skarży się gromada, że do wójtostwa odebra- Pl'zystajli al. Przystajnia, w XV w. PI'Z!/C-
no im grunt, na którym podsadków osadzono stań, w XVI w. PI'zestań, WŚ, fol w. i pustko.
i karczmę postawiono. Do tegoż wójtostwa wie nad rzką Liswartą, pow. częstochowski,
łan jeden i łny odebrano, item drugi łan gm. i par. Pl'zystajń, 027 w. na płn.-zach. od
W asyJowski. Zaliła się te gromada, że popo- Częstochowy, w pobliżu granicy pruskiej, przy
wicz gruntu preutów dwa w zastawie za krowę drodze z Częstochowy dl) Olesina na'Szllłsku
trzyma, czynszu nie płaci żadnego. Więc już Pl'uskim. Posiada kościół par. murowany, urz.
od lat kilkunastu jJl'omada wypłacając ten gminny, szkołę początkowa. i wielki piec do
czynsz przewyższyła walor tej krowy. Ksiądz wytapiania rudy żelaznej (od 1858), który
Wasyl Łopuszański stary od granicy Szu- w 1875 r. wydał 32,000 pudów surowcu; W8
miańskiej przywłaszczył sobie pola gromadz. ma 139 dm., 981 mk.; os.  dm., 9 mk.; fol.
kiego na pługów tL'zy". W rewizyi praw i t. d. 11 dm., 21I11k.; P. poduchowny, ma 10 dm., 67
ekonomii samborskiej z 1'. 1766 (Dod. do Gaz. mk., 61 mr. włośc. \V 1827 r. było 51 dm.,
Lwow. 1872, t. I, str. 158) czytamy: "Ta 1 436 mk. W 1877 r. folw. P.rozl. mI'. 2199:
wieś ma łanów gruntu 24. To jest sianych 7, gl'. Ol', i ogr. mI'. 718, łą,k mI', 83, pastw, mI'.

232
Prz
217, lasu mr. 1115, nieuż. mr. 6; bud. mur. 5,
z drzewa. 10; płodozmian 4 i 5 'polowy; las
nieurządzony; pokłady rudy żelaznej. WŚ P.
os. 151, z gr. mr. 1331. W połowie XV w.
istnieje tu już kościół drewniany p. w. św.
Krzyża, filia par. Kłobucko. WŚ należy do
Mikołajewskiego h. Wyssowye, ma 7 łanów,
dających dziesięcinę wartości 4 grzyw. bisk.
krakowskiemu. Folw. daje pleb. w Przestaniu;
za meszno dają kmiecie po 3 kor. żyta i owsa
z łanu. Istniała też na obszarze wsi Dankowic
kuźnica "fabrica dicta Przestanszka", dają.ca
stołowe po groszu z domu kościołowi i pleban.
w P. (L, B., II, 211). Podając te szczegóły
Długosz, zaznacza, że wś ta, jako położona po
za Liswartą, iKrzepicami, przytem filia par.
Kłobuck, stwierdza prawa bisk. krakowskich
do Krzepic, które wcielał do swej dyecezyi
arcyb. gnieźnieński. Według reg. pob. pow.
lelowskiego z r. 1581 wś Przestań, w par.
Miedzwno (Miedzno), właność Jana Żabickie-
go, miała 5 łan. km., 3 zagr. bez roli, 2 kom.
bez bydła (Pawiński, Małop., str. 81). Wido-
cznie kościół par. w P, uległ zniszczeniu i pa-
rafią, wcielono do Miedzna a dopiero ze wzro-
stem ludności wznowiono ją w XVIII w., gdy
wystawiono dzisiejszy kosciół. P. par., dek.
częstochowski, 3375 dusz. P. gmina należy do
s. gm. okr. U w Truskolasach, st. pocz. Krze.
pice; ma 4622 mk. (2222 męż., 2400 kob.),
4498 kat., 40 ew., 60 izrael. (1880 r.) Br. Oh,
Przystajne, jezioro w pow. suwalskim, na
północ od wsi t. n.; pomiędzy Filipowem a
Przerośl&. Ł&czy się ono od strony płd. kana.
łem z jeziorem Białe. Na płn. w niewielkiej
odległości leży jezioro Krzywe, ciągnące się aż
pod Przeroś!. W stronie wschodniej rozciąga
się rozległy bagnisty obszar, widocznie dno da-
wniejszego jeziora, którego pozostałością, małą,
jest obecne, Obszar ten łączy się z jez. Łano.
wicze i Motule.
Przystajne, wś nad jeziorem t. n., pow.
suwalski, gm. Czostk6w, par. Filipów. Od!. od
Suwałk 21 w., 17 dm., 145 mk., 93 mr. W
1827 r. było 4 dm., 48 mk. Wchodziła w skład
dóbr Motule.
Przystajnia, wś, folw. i holendry nad rz.
Prosną, pow. kaliski, gm. i par. Godziesze, odI.
od Kalisza 20 w., posiada młyn wodny; wś ma
27 dm., 250 mk.; folw. 5 dm., 13 mk.; holen-
dry 35 dm., 251 mk. W 1883 r. folw. P. z os.
Praga rozI. mr. 629: gr, or. i ogr. mr. 333, łąk
mr. 55, pastw, mr. 4, lasu mr. 209, nieuż. mr.
28; bud. mur. 3, z drzewa 17; las nieurz&dzo-
nr. Dawniej do dóbr należały: wś P. os. 48,
z gr. mr. 205; kol. Holendry Przystańskie os.
36, z gr. mr. 302. Br, Oh.
Przystajnia, łą,ka na Drawsku, pow. czarno
kowski.
Przystalowice 1.) Duie, wś, pow. opo-
Prz
czyński, gm. Rusinów, par, KIwów, odI. od O-
poczna 28 w., ma 45 dm, 333 mk. W 1827 r.
było 31 dm., 240 mk. W 1885 r. folw. P. rozl.
mr. 766: gr. Ol'. i ogr. mr. 457, łąk mr. 45,
pastw, mr. 1, lasu mr. 147, nieuż. mr. 17; bud.
mur. 8, z drzewa 13; płodozmian 15-polowy;
las nieurzą,dzony. Wś P. Wielkie os. 58, z gr.
mr.841. 2) P. Male, wś i trzy folw., pow. 0-
poczyński, gm. Rusinów, par. Nieznamierowi.
ce, odl. od Opoczna 25 w.: W3 i folw. mają, 35
dm., 366 mk., 608 mr. ziemi włośc. W 1827 r.
było 29 dm., 223 mk. Folw. P, Małe część I
lit. A., oddzielony w r. 1878 od dóbr Rusinów,
rozI. mr. 240: gr. Ol'. i ogr. mr. 153, łą,k mr.
24, pastw. i zarośli mr. 55 1 nieuż. mr. 7; bud.
mur. 2, z drzewa 7. Folw. p, Małe lit. Bczęść
U rozI. mr. 161: gl'. 01'. i ogr. mr. 135, łąk mr,
3, pastw. mr. 11, lasu mr. 9, nieuż. mr. 3: bud.
z drzewa 7. Folw. al. os. P, Małe częśó lU
lit. C rozI. mr. 97: gr. 01'. i ogr. mr. 83, łf\k
mr. 10, pastw. mr. 2, nieuż. mI'. 2; bud. z drze-
wa 4. Według Lib. Ben. Łask. (I, 653, 654,
(57) już na począ,tku XVI w. obszar dworski
w P. należał do par. Nieznamirowice i tam da-
wał dziesięcinę, łany kmiece zaś należały do
KIwowa i tworzyły dwie wsie. W 1508 r.
część P. należała do Elzbiety Moczyninej, inna
część wraz z Zawadami, Smogorzewem do Sta-
nisława Wąsowicza, Który płacił 3 grzyw. po-
boru. W 1569 r. dzisiejsze P. Duże noszą na-
zwę P. Ruskowskich; część Jana i Stanisława
Przystałowskich ma 2 1 / 2 łana i 2 zagr.; dzier-
żawi czy też w zastawie trzyma Stan. Błotni-
cki, Druga część Andrzeja Drzewicza (Drze.
wickiego ?) zostaje w ręku Wojciecha Wisko-
wskiego, obejmuje 14 półłanków i 4 zagr.
(Pawiń., Małop., 313, 474,476). Br. Oh.
Przystaó al. Działyń, jezioro na płn. od os.
t. n" w pow. lipnowskim, na lewo od drogi ze
wsi Wielgie do Działynia. Le:i.y w kotlinie o-
toczonej dokoła przez płaskowzgórza, na któ-
rych leżą wsie: Kijaszkowo, Działyń i Wielgie.
Zostaje w zwią,zku z są,siedniemi jeziorami Ki.
jaszkowo i Wielgie.
Przystaó 1.) wś i fol. nad rz. Omulew, pow.
makowski, gm. Sypniewo, par. Nowawieś, po-
siada dwa młyny wodne, tartak, cegielnią,
piec wapienny, gorzelnią (w 1867 r.). W 1827
r. było 10 dm., 86 mk. Dobra te należały do
Mostowskiego, ministra za ks. warszawskiego;
istniała tu kuźnica żelaza. Dobra P. składały
się w 1867 r. z folw.: P., Działyń, Nowawieś,
Chojniki. RozI. ogólna dominialna mr, 4236:
gr, Ol'. i ogr. mI'. 439, łąk mr. 354, lasu mr.
3046, pastw. i zarośli mr. 289, nieuż. mr. 99.
Do dóbr należały poprzednio: wś P. os. 13,
z gr. mr. 95; wś Działyń 08.10, z gr. mr.170;
wś Nowawieś os. 12, z gr. mr. 90; wś Chojni..
ki os. 22, z gr. mr. 282; wś Mostowo os. 18,
z gr. mr. 293, wś Grabnik 08. 21, z gr, mr,

Prz
Prz
233
275; wś Mostówek os. 10, z gr. mr. 218; wś dzicrźaw w posiadaniu [ichała z Buczeniewa
Skrzynek (Skrzypek) os. 5, z gr. mr. 75j kol. Mniszka, z prow. 2800 złp., z czego kwarta
Grdy, os. 4, z gr. mr. 71; os. Kępa z gr. mr. 700 zlp. Zajęta 15 marca 1786 r. przez rząd
22. 2.) P., wś nad jez. Przystań al. Działyń, austryacki, sprzedana w r. 1819, W r. 1653
pow. lipnowski, gm. Mazowsze, par. Dzialyń, pozwa1a króllan Kazimierz Kazimierz()wi Duni-
odl. o 21 w. od Lipna, ma 4 dm., 24 mk., 129 nowi na ustąpienie wsi P. na rzecz Krzysztofa
mr, W chodziła w skład dóbr Dzialyń. Br. Cli. Dunina (Arch. Bl'rn. we Lwowie, C.. t. 141,
Przystali 1.) wś, pow. oszmiański, w 30kr. str. 61 do 64 i t. 229, str. 1361). W r. 1656
pol., gm. Łogumowicze, okr. wiejski Czapuń, nadaje Jan Kazimierz P. Władysławowi Zali-
o 8 w. od gminy, ma wraz ze wsiami Czapuń i wskicmu (ib. . C., t. 405, str. 89). W r. 1661
Raszkowo 161 dusz rewiz.; należy do dóbr zezwala Jan Kazimierz Andrzejowi i Zofii Ku-
Mikołajewo hr. Zamoyskioh. Niegdyś wła- cińskim na ustąpienie wsi P. na rzecz Stani-
snośó Jalozów, któl'zy sprzedają Aleksandro- sława Łaźnińskiego, rotmistrza królewskiego
wi Kazimierzowi Śliźniowi. 2.) P., wś nad rz. (ib., O. t. 153, str. 605). W r. 1691 lan III
Wilią, pow. wilejski, w 2 okr. poL, gm. Wio pozwala Gabryelowi Temruk Czerkas, podczasz,
lejka, okr. wiejski Prynta, o 12 w. od gminy mielniokiemu, zrzeo się dożywocia wsi P. na
a 8 w. od Wilejki, ma 7 dm., 89 mk. prawosł. korzyść Miohała Temruk Czerka, syna swego
(w 1864 r. 27 dusz rewiz.)j należy do dóbr (ib" O., t. 460 str., 2663), Ob. też lustraoy"
Teklinopol. Skirmuntów. z r. 1776 (Rkp. w Bibl. Ossoliń., 1\11 2835,
Przystai), niem. Pristanien, wś na prus. Ma- fol. 72. Lu. Dz,
zurach. pow, węgoborski, nad jeziorem, 6 klm. Przystanki, wś i domin., pow. szamotul,
na zachód od W ęgoborka, st. poozt. i tel. ski, o 10 klm. na wsohód od Pniew, na płd.-
W ęgobork. Jest to jedna z miejscowości naj- wsch. brzegu jez. Lubosińskiego; par. Otorowo,
piękniej położonych, z obszernym parkiem i poczta w Podrzewiu, st. dr. żel. w Szamotu-
domem. Ad. N. łaoh o 15 1 / a klm. W aktaoh grodzkioh poznań-
PrzystalJie al. PrzJjstań, rus. Pryst,ań, wś, skioh występuje pod r. 1391 :Michał Przysta-
pow. żółkiewski, 21 klm. na płn. od Zółkwi, nowski. Około r. 1564 należały P. do jednego
14 klm. od sądu pow. i urz. pooz. w Mostach z Przystanowskich, który z działu swego na
Wielkich. Na wsohód leżą Rutyny. na płd.- P. i z połowy wsi płacił 2 grzywny dziesięoin
wsch. Lubela, płd. narożnik dotyka Biesiadów, bisk. poznańskim; w 1'. 1580 posiadał taro
na zach. Kamionka Las()wa i Wólka. Mazo - Franciszek Przystauo wski 2 zagrodo Przy
wiecka, na płd. Chliwczany (trzy ostatnie schyłku zeszłegu stuleoia siedzI!; tu Kowalsoy,
w pow. rawskim). Środkiem obszaru płynie później Kamieńscy. WŚ ma 3 dm, i 22 rok.
Rata (dopływ Rugu), a wzdłuż gl'anicy płd.- (l prot.). Domin. liozy 10 dm. i 185 mk. (161
wsch. dopływ Raty: pot. Biala. Zabudowania kat., 18 prot.)j obszaru ma 489'22 ha,ozyli
wiejskie leża, na płn.-wsch. w dolinie Raty; 313'15 roli, 44'86 ła,k, 86'71 pastw., 7'88
na lew. jej brzegu, na wschód od nioh kol. Kło. nieui. i 36'62 wody; cz. doch. grunt, 5085
poty al. Kłopody, a na pln. grupa domów Bor- mrkj należy do rodziny de Rege. E, Cal,
czynki. Na praw. brzegu Raty leży ozęść wsi Przystanówka, przys. wsi Panasówki (ob.),
"Za. rzeką"j w płd.-zaoh. narożniku grupa dom. w pow. uszyckim, ma 4 dm.
"Kazumin". Dolina Raty moozarzysta, wznies. Przystawa Długa, ob. Długa Prlll8tawa.
215 do 220 mt. n. p. m. W płd. stronie leży Przystawańce, wś, pow. sejneński, gm,
las Koszeliwski, a w nim wzgórze "Za Biała," Krasnowo, par. Puńsk, odl. od Sejn 16 w., ma
(222 mt.). Na granicy płn.-wsch. "Pawłow- 21 dm., 218 mk., 667 mr. W 1827 r. było 14
ska góra" (220 mt. znak triang.). :łvschodnil!; dm., 108 mk. Wohodziła w skład dóbr rZ3;d.
część obszaru przebiega droga z Zółkwi do Krasnowo.
Belza. Przy niej jest na płd. karozma "Do Przystawka. wś, pow. sokÓlt;ki, w 3 okr.
Budki", a na płn. karczma "Babioek" al. "Ba- poL. gm. Ostra Góra, o 24 w. od Sokółki.
blek". Własn. większa ma roli ol'. 194, łl!;k i Przystawy, żm. Pri8towa, wś nad rz. MiniIł.
ogr. 339, pastw. 59, lasu 1986; włas. mn. roli pow. telszewski, okr. pol. Sałanty, o 45 W.
Ol', 891>, łąk i ogr. 728, pastw. 282 mr. W r. od TeIsz, w 1859 r. 15 dm., 127 mk., młyn
1880 było 153 dm., 862 mk. w gminie, 2 dm., wodny.
12 mk. na obsz. dwor.; 10 rzym.-kat., 840 gr.- Przystoje, wś, pow. lepeIski, ob. Iwańsk.
kat., 24 izral.; 10 Polaków, 852 Rusinów, 12 Przystowiany al. Prestawiany, w spisie
Niemców. Par.rzym.-kat. w Mostaoh WieI- urzęd. Przytowiany, WB, pow. szawelski, gm.
kich, gr.-kat. w miejsou, dek. uhnowski. We Radziwi1iszki, o 39 w. od SzaweI, na płd.-
wsi jest cerkiew p. w. św. Michała Archanio. wschód od Szadowa a na płn. wscbód od Bej-
ła i szkoła filialna. Za ozasów Rzpltej należała sagoły. W d. 4 maja 1831 r. spotkał pod P,
wieś do dóbr koronnych, pow. i woj. bełzkie- gen. Sulima idl\oy na ozele 5000 lwlumny z 5
go. Według wykazu kwarty z r. 1770 była. działami z Krakinowa na Szadow ku Szawlom,

234
Prz
Prz
oddział powstańców, liczl\cy 6500 ludzi, pod z bratem 8 półłanków, 6 kom, (Pawiński, Ma-
wodzl\ Załuskiego. który stoczywszy walkę łop.. str. 316,475). Kościół i parafia powsta.
cofnął się przez Bejsagołę ku Rossieniom. ły tu zapewne dopiero w XVII w. W 1780 r.
Przystrollie. w XVI w. Pl'zY8zthronlle, ws, na miejscu starego kościoła wzniosła nowy
pow, kolski, gm, Sępolno, par. MąkoIno. odl. z kamienia ciosowego Urszula z Morsztynów
od Koła 11 w., ma 9 dm., 90 mk. \V XVI w. Dembińska, starościna wolhromska. Dykc, E,
dziesięcina snopowa z łanów kmiecych idzie charda nazywa P. wsią. Widocznie dopiero
dla plebana w MąkoJnie, który pobiera też po z rozwojem przemysł górniceg . rrzk-
2 gr. z łanu za dziesięcinę lnianą i po l gr. ko- ztałc,on.1\ została na mla8to. \VlClkl plec lstl?-
lędy (Łaski L. B., I, 214). Według reg. pob. Je tu JUZ okgło 178 r. K?rzon" . \V eW. dZIeJe
pow. konińskiego z r. 1579 wś P., własność Polsk.,. H! ",94! zdaje Sl.ę .z mylme .tu podano
Jana Rudnickiego, miała 1/ 2 łan., l zagr. bez P.o.dl(nsluego Ja.ko własClclCla amat Dem-
roli (Pawiński, Wielkp, I 234). Br. Ch blsklOgO). Zakłady fabryczne lstmeJ3c ob?-
, . ' , ..' CUle urządzone zostały przed 1830 r. Zajmują,
PrzystupICze,. ws. pow. grodzIonskI, w 4 one obszar kilkowiorstowy. Rozległe lasy do,
okr, pol., gm. Skldel, o 36 w. od Grodna. I starczają materyału opałowego. Zakłady te i
Przysucha, os. miejska dawniej miastecz- dobra od zeszłego wieku do ostatnich czasów
ko, WIJ i dobra nad rzeczkl\ Wil\zownicl\ (Ja- pozosta.wały w ręku Dembińskich (a przed ni-
zownicl\, Wywózką), jednym z dopływów Ra- mi Morsztynów). Główna, ozdobą, osady jest
domki, tworzącą tn 7 stawów, pow. opoczyń- piękny, obszemy kościół, z ciosowego kawienia
ski, gm. i par. Przysucha. Odl. 25 w. od Opo- wzniesiony. DI'ewniane domy osady przecho-
czna, leży w błotnistej kotlinie, połączona dro- wały w swych furmach cechy dawnego budo-
gami bitemi z Opoaznem, Drzewial\, Szydłow- wnictwa (Rysuuek ich pod'al Tyg. Illustr.,
cem, posiada kośaiół par, murowany, sl\d gmin- ](2 260 z 1880 r.). P. jest miejscem rodzinnem
ny okI'. III, szkołę początkow'ł, urz. gminny, zasłużonego zbieracza. pieśni ludowyah Oskara
st. pocz" zakłady żelazne, składaja,ce się z pie- Kolberga. P. par., dek. opoczyński (dawniej
ca wielkiego, walcowni sztabowej i pudlingów, skrzyński), 2804 dusz, Dobra. P. składały się
walcowni blachy, kopulaka do topienia suro- w 1886 r. z folw. P., Mechlin, osad fabrycz-
wizny i na odlewy. Sa, też trzy młyny wodne. nych Janów, Topornia, Młynów, Bulion. Rozl.
Okolica osady posiada obfite pokłady rudy że- wynosi mr. 8855: fol w. P. gr. Ol'. i ogr. mr,
laznej, gliny ogniotrwałej i torfu, Motorem 274, łą,k mI'. 40; fol w. Mechlin gr. Ol'. i ogr.
zakładów fabrycznych jest siła wody, d(Jstar- mr. 61, łą,k mr. 43, nadto przy folwarkach wo-
czana przez 7 stawów. W 1875 1'. wytopiono dy mr. 48, lasu mr'. 8120, zarośli mr. 26, w 0-
tu surowcu 48,625 pudów i żelaza kutego Radach fabrycz. mr. 103, nieuż. mI'. 51; bud.
146,200 pudów. Proclukcya roczna dochodzi mur. 60, z drzewa 5!; lasy urzą,dzone. W skład
średnio do 200,000, rs. przy udziale 200 pra, dóbr wchodziły popr:wdnio: osada Przysucha
cowników, Przy fabryce istnieje kasa pomocy. os. 412, z gr. mI'. 291; wś P. os. 29, z gr. mr.
która z miesięcznych składek utrzymuje leka. 254; wś Pomyków os. 18, z gl'. mr. 201; wś
rza, aptekę, felczera i wspiera w chorobie. Zapniow os. 23, z gr. mI'. 173; WB Gródek os.
Osada miejska ma 192 dm.. 2400 mk.; w 1827 9, z gr. mI'. 82; wś Lipno os. 15, z gr. mr.225;
r, było 195 dm., 2035 mk.; W 1864 r. 198 dm., wś BI'owarek os. 5, z gr. mI'. 25; wś Jakubo-
2907 mk. WieR P. ma 36 dm., 292 mk.; w 1827 wa os. 11 , z gr. mI'. 119; wś Kozłowiec os. 15,
r, 27 dm., 195 mk. P. poduchowna, wś, ma 7 z gr. lUr, 261; wś Janów os. 24, z gr. mr. 79;
dm., 63 mk., 54 mr. włośc., l mI'. dwora. Lu- wś Drutarnia os. 15, z gr. mr. 36; wś TOpOl'.
dność składa się przeważnie z rzemieślników nia os. 8, z gr. mr. 36; wś Gwarek os. 16,
przerabiających żelazo (kowale, ślusarze, gwoź- z gr. mr. 61; wś Młyny os. 23, z gr. mI'. 88;
dziarze), tudzież stolarzy, kaflarzy, szewców i wś Puszcza os. 7, z gr. mI'. 22; wś Hamernia
krawców, sprzedających swe wyroby na miej- os. 6, z gl'. mI'. 52. P. gmina ma 4439 mk" 450
scu handlarzom żydom. Brak instytucyi udzie- dm., 10988 mr., w tem ziemi dwor. 8853 mI'.
ladl\cej kredyt i ułatwień w zbycie tamuje roz- \V skład gminy wchodza,: Br'owarek, Dmtar-
wój tego przemysłu. Na pc>czątku XVI w. P., uia, Gródek, Gwat'ek, Ha.mernia, Huta, Jaku,
w par. Skrzyn (Skrzyńsko), należy do Męczy- bów, Janów, Juliuszów, Kozłowiec, Lipno, Me.
nów, rodziny mającej liczne posiadłości w tych chlin, Młyny, Pomyków, Przysucha, Puszcza,
stronach, łany fol warCZlle dają dziesięcinę war- Suchodół, Top.>roia, Zapniów. Br. Ch.
tości do trzech grzyw. pleban. w Skrzynie Przysypka, wś wlo$c., pow. włocławski,
(Łaski L. B., I, 692). Według reg. pob, pow. gm. Przedeez, par. DI\browice, ma szkołę po-
radomskiego z r. 1508 wś P., Zapniów i Gró- czątkowl\, 11 dm., 74 mk., 335 mI'. \V 1827 r.
dek, własność Pawła Męczyny, płaciły l grzyw. (par. Chodecz) było 9 dm., 92 mk. Wchodziła
36 gr. W 1'. 1569 w P., Anny M1\czininy w skład dóbr rza,d. Kubłowo.
z synem} miała l łan. Stanisław Męczyna miał Przyszczepa} karczma przy dl'odze z La-

Prz
tyczowa do Czartoryjki, pow. latyczowski,
par. Międzybóż.
Przyszclcpówka} wś, pow. bałcki, ob.
A1iędzy,'zeczka.
Przyszosze, os. leś., pow. kozienicki, gm.
Grabów nad Wisłą, par, Janowiec.
Pl'Zyszów Szlachecki i p. Kame,'alny al.
KI'ólewski, d wie wsie, pow. niski, leż8; na brze-
gach Rudy,Łęgu, w piasczystej i lesistej nizi-
nie, 174 mt. n. p. m., przy drodze z Kolbuszo
wy do Rozwadowa. Zajmują one obszerną po-
lanę, śród borów stanowiących czśó dawnej
sandomierskiej puszczy. P. Szlachecki z lewej
a l). Kam. z prawej strony rzeki. Pal'. rzym..
1< at. w Stanach. p, szlach. powstał późnicj,
nie wymieniony bowiem w spisie pobor. z r.
]581; liczy teraz 57 dm. i 309 mk., 300 rzym.-
kat. a 9 izrael. Obszar więk. pos. wynosi 3
mI'. pastw. i 228 mI'. lasu; mn. posiad. zaś 255
mr. roli, 65 mr. łąk i 26 mI'. pastw. P. Kame.
ralny, niegdyś wieś królewska, miał za Dłu-
gosza (L. B., II, 366) dwór łowiecki z wież8;
zbudowany przez Kazimiel'za W. i nalezał do
par. w Charzewicach. Następnie stanowił
własnośó katedry sandomierskiej (ob. t. VII,
156). Obecnie posiada szkołę ludowa" i fabry-
kę smoły. Oddzielne części wsi noszą, nazwy:
Burdze (40 dm.), Kołodzieje al. Krakowiec
(35 dm.), Ruda (63 dm.), Staw (35 dm.) i Zapu
ście (126 dm). W ogóle P. Kam. ma 299 dm. i
1652 mk. a obszar więk. pos. (Eug. hl'. Kin-
sky) 2 dm., 8 mk. Pod względem wyznania
1596 rzym.kat. i 64 izrael. Obszar więk.
wynosi 78 mr. roli, 32 mr. łąk, 81 mr. pastw.
i 1074 mr. lasu; pos. mn. 1404 m". roli, 624
łąk, 499 mr. pastw. i 139 mI'. lasu. Gleba
piasczysta, uboga. Mac.
Prlyszowa, wś, z przyś. Wqdole, Nowa Ja-
nina, pow. limanowski, od!. 11 klm. od st.
poczt., tel. i kolei transwersalnej w Limanowy
a 14 klm. od st. dr. żel. leluchow.-tarnowskiej
w m. Nowym Sączu. Leży w dolinie rzeczki
Słomki, lew. dopływu Dunajca, na stokach
wzgórz ciągnących się po obu jej stronach,
śród których wznoszą, się od strony zachodniej
Kuklacz (672 mt.), Łyżki (807 mt.), Pępowki
(777 mt.) i Bą,kowiec (598 mt.) a od płd.-
wschodniej dział Kaniny (595 mt.) i Okręgli-
ca (605 mt. n. p. m) Połudn. częśó P., obejmu.
jąca fol w. Wyźni.Dwór, Niźni-Dwór i przyś.
Wą,dole, zowie się P. Dolna, zaś pln. część, z fol.
Berdychów, Zarembowszczyzna, Podowszczy-
zna i Ogrojec, zwie się Nowa Janina. Z pochy-
łości zwróconej ku wschodowi, spływają do
rzeczki Słomki trzy bystre potoki: potok b. n.
pod folw. Berdychowem, Leżaje pod Wyźnim
Dworem i Lemierzyska pod Niźnim Dworem.
Wieś tę, długą 6 klm., przerzyna dl'ogałącząca
sLacyą, dr. żel. w St. Sączu (odl. 24 klm.) ze
st. dr. żel. podkarpackiej w Limanowy (odl. 11
Prz
235
klm.). Ogólny obszar wynosi 3114 mr. austr.,
z czego na obszar dworsko wypada: roli Ol'.
729, łąk i ogr. 118, pastw. 136, lasu, prze-
ważnie jodłowego, 364, razem 1409 mr.; do
włościan: roli Ol'. 898, łl\k i ogr. 232, pastw.
310, zarośli 265, razem 1705 mr. Gleba w do-
linie urodzajna, zaś na wzgórzach glinka ze
szczerkiem. Wieś ma 185 dm. i 1464 mk. Par.
rzym.-kat. w miejscu (dek. łą,cki). Pierwotny
drewniany kościół p. w. św, Mikołaja zajęty
w 1555 r. przez różnowierców, zniszczał w po.
żarze, na jeg.) miejscu wystawiono drugi
w 1595 do 1600 r. Teraźniejszy z drzewa mo-
drzewiowego, poświęcony r. 1638; w 1710 ".
przystawiono kaplicę N. M. P. z obrazem Ma-
tki Bożej słynącym łąskami. W 1774 r. odlło-
wił kościół Marcyan Zuk Skarszewski, dziedzie
P. :Mieszczą, Rię tu groby i pomniki: Duninów-
Wl\sowiezów, między temi Krzysztofa i jego
żony Z..Jfii z Taszyckich (1710- t 720). Stefa.-
na Wielogłowskiego, regimont. bieckiego, przy
wódzcy pospolitego ruszenia !!zlachty podgól"
skiej w 1715 na Sasów <t 1737), Żuków-Skar-
szewskich, Wiktorów z Wiatl'owic, Marszał-
kowiczów. Metryki od r. 1665. Pamiętnik
kościelny od r. 1610. Do pal'. należą: P.
z  ądołem i N ową, Janiną" Stronic, Długołąka
z Swierklą, i Zagórów; razom 2704 katol., 23
ewang., 23 żydów. Włościanie tutejsi trzeźwi,
pracowici, oszczędni, siedzą, na swej ojcowi-
źnie, najczęściej z dziada na pradziada. Obok
uprawy roli zajmują się chowom inwentarza i
wypasem wołów, czemu sprzyja dostatek łąk
i pastwisk, oraz blizkie jarmarki w Stal'ym i
Nowym S8;czu, Limanowy i Tymbarku. Mię-
dzy rodzinami kmiecemi spotykamy nazwiska
Bargły, Kraski, Hyble i staroszlacheckie:
Wajda, Pierzchała, Hebda, Z1.ręba, Suchodol-
ski, Sułkowski. W wytępieniu załogi szwedz-
kiej w Nowym Są,czu (13 grud. 1655 r.) brali
udział okoliczni chłopi pod wodzą Krzysztofa
Wąsowicza, W istnieją,cej tu od dawna szkole
udzielano nauki przeszło 100 dzieciom; odką,d
jednak uchylono ją, 1'. 1876 z pod zarzą,du
miejscl>wego plebana i przemieniono na] -klaso-
wą, etatową" uczęszcza do niej po 50 do 60
uczniów. Jest tu kasa pożyczkowa gminna
z kapitałem 1900 złr. Na obszarze dworskim
jest tartak, młyn zbożowy, stępa i młY£1 do
kości, dostarczające gospodarstwu sztucznego
nawozu. Na przygórku z trzcch stron spadzi-
stym, wznoszą, się nad rzeką na posadach da-
wnego zameczku, śród ogrodów, zabudowania
dworskie, między któremi godzien uwagi sta-
rożytny, dobrze utrzymany piętrowy budy-
nek, obecnie spichrz, a z pierwotnego przezna'
czenia swego dworzec obronny, po!!ta.wiony o-
koło r. 1600, jak to pokazuje napiR nad głó.
wnemi dl'wiami na piętrze (MDLL.). Zbudo-
wany w odziomku z belek dębowych, wyżej

236
Prz
Prz
z modrzewia, zaopatrzony strzelnioami na dole wyroki (r. 1468 i 1470) sądu polubownego,
Da piętrze okrążony z trzech stron wzniesione- złożonego pod przewodem Jakuba z Dębna, kan-
mi 8 łokci nad poziom dziedzińca zakrytemi olerza, starosty kl'ak. i sądeckiego, z Przecła-
gankami, z których można było bronić przy- wa z Dmoszyc, starosty spiskiego, Jędrzeja
stępu napastnikowi, był ten dworzec dość sil- Pieniążka z Krużlowy, starosty c2Jorsztyńskie-
ną, warownią (rycinę z opisem tego budynku go, i kilku szlachty z pod Sącza: mieszezanie
podają "Kłosy", t. XXIX, M 738). Dawniej- uznani zostali n:ewinnymi śmierci Wierzbięty,
BZY zameczek miał się składać z trzech dwar- "który jak zabit tak zabit"; "dla miłej jednak
ców, stojących nad spadzistościami dziedzińca, zgody" zasądzeni na zapłacenie synom zabite-
połączonych z sobą, w wyższych piętrach go 24 grzywien (Arch. m. Nowego Sącza).
kładkami wiszącemi na łańcuchach; resztę obH Bliższe szczegóły tej sprawy podaje Morawski
warowania dopełniały wały i ezęstokoły. W (Sądeczczyzna, II. 244-248). Za Długosza
przyległym lasku obejmującym 9 mr. i urza,,- (L, B., II, 301) był tu drewniauy kościół p. w.
dzonym na park, wskazuje podanie na samo- św. Mikołaja a wieś dziedziczyli bracia Wierz.
tnej wyżynie nad potokiem, stare cmentarzy.. bięta h. Janina. Prócz gruntu plebańskiego
ko aryańskie, porosłe płaczącemi brzozami. były tu dwa obszary szlacheckie i łany kmie-
SIady dawnych dziejów tej wsi pozostały ce, dające dziesięcinę proboszczowi wartości 6
w takich miejscowych nazwach, jak: Szubie- grzywien, W 1581 (Pawiński, Małop., 132)
nica, Pikieta, Kierków, a zapiski kościelne, rozpadała się wieś na cztery części: Staniała-
podania familijne i ludowe, przechowały pa- wa, Andrzeja, Marcina i Mikołaja Wierzbię-
mięć gorliwego udziału tutejszych mieszkań- tów i składała się w ogóle z 2 łanów kmie-
ców w zbrojnych ruchach szlachty podgórskiej cych, ćwierci roli szlacheckiej i 11 zagrodn.
r. 1655 i 1656 przeciw Szwedom, z r. 1715 z rolą,. Jakub Wierzbięta, podst.arosta grodzki
przeciw Sasom, i r. 1768-1772 w konfedera- sądecki, który według świadectwa hetmana
cyi barskiej. Na wyniosłej górze Łyżce jest Tarnowskiego r. 1535 przy zdobyciu Starodl1-
śród lasu miejsce zw. "Stare Zamczysko", gdzie ba "okrył swój dom wielką sławą", założył
według podania ludu miał ongi stać potężny w obrębie P., od granic wsi Siekierczyny, u
gród, którego jedynlł dziś pozostałością są gru- podnóża starego grodziska zw. Janina, noWI\
zy kamieni, pokrywające obszerne podziemia, wś i dał jej nazwę swego herbu: Nowa Janina.
dla bardzo ciasnych przejść i zepsutego powie- W 1560 r. 24 sierpnia nastąpił między syna.
trza niedostatecznie zbadane. Żegota Pauli mi tegoż Jakuba W. dział ojcowizny, potwier.
wspomina w "Podróżach naukowych po Są,- dzony w ziemstwie cZ0howskiem (Fel'. 3 post
deczczyźniel: ozachowującemsiępodaniu wkla- fest. Pllrif. B. V. M., r. 1571). Jędrzejowi
sztorze pp. klarysek w Starym Sączu, jakoby dost1\ł się "wszystek dwór" (zameczek) z p<I'
skarby św. Kunegundy ukryte były przed łudniowa, częścią. Przyszowy i Wądołem (od-
Tatarami w Przyszowy na górze Łyżce. tą,d zw. Niźnimdworem), Mikołajowi udział zw.
W dawnych wiekach dziedzi.czyli tu Wierz- już wówczas "na Staremdworzysku" (odtąd
biętowie. Janik (Janusz), woj. sandomierski, Wyżnidwór). Marcinowi Podoszczyzna i Za-
miał być synem Jana, a wnukiem Wierzbięty ręboszczyzna w P., wschodnia część dzisisjsze-
z Przyszowy (ob. Sądeczczyzna Morawskiego, go folw. Berdychowa, oraz zastawna dzierża-
t. II, str. 359). Tegoż synowi Bernardowi wa sołtystwa w Mokrejwsi, trzymanego od
Wierzbięcie nadał Kazimierz W. r. 1341 za za- starosądeckiego konwentu pp. klarysek w su-
sługi wojenne "szerokie pola pod Sączem" mie 125 zł. Stanisławowi, Nowa wieś Janina;
(dzisiejsze Załubincze), które jako przynale. gdy zaś były tam prawie same lasy i zarośla
żność P., leżllica tuż pod miastem, nastręczała a pola gotowego bardzo mało, więc dodano tej
powody do sllisiedzkich waśni między Wierz- schedzie fol wark pod Sączem (Załubincze),
biętami a butnymi mieszczanami. Głośną, była "w granicach jak był nadany ich przodkowi
swego czasu spra.wa "o głowę Wierzbięty przez sławnej pamięci króla Kazimierza".
z Przyszowy" rzekomego niegdyś (r. 1431) Wojciechowi wieś Siekierczyna, obszerne lasy,
wodza husytów Zygmunta Korybuta, w wy- pola mało. Każdy udział obejmował odpowie-
prawie na Czerwony klasztor kartuzów w Le- dnia" ilość lasu i osad włościańskich. Patronat
chnicy na Spiżu. Rzecz dotąd niezupełnie wy- kościoła zostawiono naj starszemu bratu Ję-
jaśniona. Ze starych aktów m. Nowego Są,cza dl'zejowi (Archiw. w Przyszowy). Rozdro-
widać, że między synami zabitego, urodzonymi bniona fortuna Wierzbiętów przeszła rychło
pany Janem i Marcinem Wierzbiętą, dziedzica- w obce ręce. PrzyszowRkie udziały posiedli:
mi Przyszowy, a mieszczanami, toczyły się Łapki zŁapauowa, Wiktol'Y z Wiatrowic i
z powodu śmierci ojca dłago zatargi i najazdy PrzyborowElcy; Nową. Janinę rozkawałkowaną:
(lites et gUCl'rae); wnoszono z obu stron żało- Podoscy, Wielogłowscy, Oyrzanow8cy, To-
by przed starostę, a nawet przed samego króla, miccy, później Miclżcccy; Siekierczynę: Pę-
czemu położyły dopiero koniec dwa rozjemcze gowscy i Jaklińscy, Po przejściowych zmia-

Prz
nach własności, widzimy w drugiej połowie
XVII w. tutejszymi dziedzicami braci Duni-
nów ze Smogorzewa W8,sowiczów, Jana i
wsławionego w wojnie szwedzkiej r. 1655-
1660 Krzysztofa, dzielnego komendanta zdo-
bytej na Szwedach Koldyngi w Danii. W 1683
1', 30 stycznia obj8,ł w posia,danie nabyt8, od
W 8,sowiczów P. Aleksander Zuk Skarszewski,
skarbnik podolski, pierwej osiadły w woj.
bracławskiem, ktć,ry porzucił zgliszcza znisz-
czonej ojczystej włości, a po odbytych woj-
nach kozackiej i szwedzkiej osiedliwszy się
w P., zaślubił Katarzynę, córkę Piotra Ta-
szyckiego z Lusławic, siostrę żony wspomnia-
nego Krzysztofa W ąsowicza. Stał się on
przodkiem rozrodzonego dziś potomstwa, będ8,-
cego odt8,d nieprzerwanie w posiadaniu tej
majętności. M. Ż. Skarsz.
Przyszówka, wś nltd kanałem kłodnickim,
pow. toszecko-gliwicki, par. katol. Laband.
W 1842 r. 27 dm., 210 mk. kat., łomy wapie-
nia, szluza kanałowa, leśnictwo z leśniczówką,
Przyszychwosty, wś, pow. kobryński, w 3
okI'. pol., gm. Antopol, o 32 w. od Kobrynia.
Przyszywalnia, wś na prawym brz. Irpe-
nia, pow. wasylkowski, na pograniczu pow.
skwirskiego, ma 521 mk. prawosł., 206 katol.
(wraz ze wsill; Jaroszówk8,) i 12 żydów; cer-
kiew p. w. św. Jerzego, zbudowana przed 1746
r., przebudowana. w 1803 i 1851 r., uposażona
jest 56 dzies. ziemi. Do par. praw. należy wś
Jaroszówka. We wsi znajduje się starożytne
zamczysko, z jednej strony którego znajduje
się głęboki jar, z pozostałych zaś trzech stron
otoczone wałem. Należy do klucza ch wastow-
skicgo dóbr państwa. Na skała\Jh nad Irpe-
niem pokazuje lud jakoby odciski stóp ludz-
kich i kopyt końskich. J. Krz.
Przytarnia, niem. Wildau, dok. 1878 Przy-
terne, wś, pow. chojnicki, st. pocz. Karsin, par.
kat. Wiele 1/. mili odl., ew. Mokre, posiada
szkołę kat., 6881'23 magd. mI'. W 1861 r.
362 mk. kat., 51 dm. P. leży na płn. krańcu
powiatu nad płd. odnog8, wielkiego jeziora
Wdzidzkiego, W r. 1378 nadaje w. m. Win.
rych v. Kniprode wiernemu Mikołajowi (Nic-
kei) z P. i jego następcom 16 włók na P. leż8,-
cyc h z prawem chełm. Gdyby potem mniej
znaleziono jak 16 włók, nie będziemy zobo-
wiązani one dopełnić. Łąki, które od dawna u-
żywał, Grzywnę i Wiśliczą, ma i teraz otrzy-
m:.J.ć. Z osobliwej łaski użyczamy mu wolne
łowienie ryb w jez. "Synse" małym zakładem,
dla własnego stołu. Za to będą nam służyli
zbrojno we wszelkich wyprawach i pomagali
przy budow1i zamków na każde zawołanie.
A ponieważ tam rola licha, dlatego będą nam
dawali od każdej osiadłej włóki tylko po 1
korcu owsa za płużne zboże, a na uznanie na-
Prz
237
szego państwa 1 funt woeku i pieniążek oheł-
miński albo 5 kolońskich co rok na BW. Mar-
cin. Dan na d worze nssżym w Kossobudach
(ob. Cod. Belnensis w Peplinie, str. 61). W
lustr. sstWI\ tucholskiego z r. 1565 czytamy,
że P. obejmowała 14 włók, z kt,órych 4 były
puste; 10 posiadał pan Jerzy Zaliński, który
płacił 20 gr. P. należała wówczas do pow, tu-
cholskiego. Wizytacya Rozdrażewskiego z r.
1683 donosi, że P. była dawniej własDoBcil\
s1.pitala i kaplicy św. Anny w Wielu. Gdy
oba zgorzały, ststa tucholski Kościelecki za-
brał P. i przył8,czył ją do dóbr starościńskich,
Była to wś wielka i bogata. Bisk. Rozdraże.
wski zadekretował żeby proboszcz na drodze
prawnej odebrał starostom P. Mimo to P. zo-
stała przy tucholskich starostach (ob. "Utra-
cone kośc. ,e przez kś. Fankidejskiego, str, 136).
:Mesznego płacili ztąd 6l/ kor. żyta i tyleż o.
wsa. Według taryfy z r. 1648, gdzie uchwa-
lono pobór podwójny a akcyzę potrójną, płacili
tu poddani 13 fi. 10 gr. (ob. Rocz. T. P. N,
w Poznaniu, 1871, str. 184). W lustr. ststwa
tucholskiego z r. 1670 znajdujemy oP. na-
stępną, relacyą. Ten fol w. z pustych włók u-
czyniony. Dom gburski na folw. obrócony.
Przy tym domu chlew, drzwi na biegunach.
Podle tego domku ogród, który na najem za-
siano, w nim wiśni trochę. Przy tym ogrodzie
szopa, podle szopy stodólka o jednem k lepi-
sim. Urodzaj folwarkowy. Wysiew żyta 116
ćwiartek, owsa 25, grochu 1, tartaki 2. Uro-
dzaj: żyta 62 kóp, owsa 7, gl'ochu 1, tatarki
1 1 / 2 kóp; plon żyta 3 ćwiartki, owsa. 5, gl'O-
chu 1 5 / 8 ; wychowanie: żyta 26 ćwiartek, owsa
35, grochu P/2; reszta; żyta ówiartek 160,
grochu 1 3 /., tatarki 2; taxa żyta ówiartka
22 1 / 2 gr. (?), owsa 10, grochu 30, tatarki 12,
suma żyta flor. 120, owsa II fl. 20 gr., grochu
1 fl. 10 gr. 12 den., tatarki 24 gr.; siana wo-
zów 30 bywaj przed ano w tYlD roku łąki. Su-
ma pieniędzy fl. 133 gr. 24 den, 12. Oprócz
tego jest tu: stajnia, szopa o 2 ch lewach, podle
szopy domek, za nim rozgart ogrodzony, w nim
sadzawka, browar i chlew. Ogród w tył do-
mu konopiami zasiany, mlecznik przy domu.
Na oborze były 2 chlewy, stodoła o jednem
klepisku, śpichlerz. Bydła sztuk 32, krów
dojnych 16, cielnych 2, jałowic czwartoletnich
8, jałowych krów 5, stadnik 1. Gumna: szopa,
stodoła o 2 klepiskach, podle niej druga szopa
i druga stodoła o 2 klepiskach, 3 ogrody, je.
den zasiany, a dwa kapustą i jarmuzem zasa-
dzone; na wsi sadzawka 1, druga pusta, ogro-
dniczych chałup 4, folw. wszystek ogrodzony;
staw teraz pusty. Urodzaj na starym fol w.:
żyta wysiewano 3648, ćwiartki, pszenicy ma-
ło, jęczm. 95 ćw., owsa 290, grochu 3 1 / 2 , jar-
ki 1; urodzaj wynosił: 365 kóp żyta, 3 kopy i
10 snopów pszenicy, 77 kóp jęcz., 136 owsa,

238
Prz
5 grochu, P/t i 10 snopów jarki. Siana zebra-
no 163 wozów. Suma dochodu rocznego tego
folw. nad wychowanie 1387 fi. i 6 den. (Odpi-
sy w Peplinie). W r. 1664 obejmowała wś 15
włók, między temi 2 sołeckie; czynsz wyno-
sił 46 1'1. 16 gr. Barci wielcwskiej musieli
strzedz prócz innych sołtys z P., 3 karcm. i 2
zagrCldn. W r. 1710 płaciła wś mesznego 13 1 / 2
kor. żyta i tyleż owsa (Wizyt. Szaniawskiego,
str. 15). R. 1780 było tu 127 mk., samych
kat. (Wizyt. Rybińskiego, str. 68). Za wsią,
na lewo od drogi do Kluczkowa, leży na wzgó-
rzu cmentarzysko, na którem bardzo często
znajdowano groby skrzynkowe, które jednak
zatracone zostały (Ossowski, Objaśn. do mapy
archeoJ. Prus Zach., str. 35). Kt. F7'.
Przy tarni a, jezioro, pow. bytowski, przez
które Kamienica przepływa (ob. t. lU, 747).
Przytkowice, w dok. PribTcovicz, PrzybkQ-
łtJic, ws, pow. wadowicki, w okolicy pagór-
kowatej, w glinkach urodzajnych, posiada pa-
rafią rz.-kat. z drewnianym kościołem z 1733
r., szkołę ludową, i młyn wodny na potoku,
uchodzącym z lew. brzegu do Cedronu albo
Ska.winy. Ze wsi rozchodzą się gościńce do
Skawiny, Kalwaryi i W ado wic. Składa się
z 209 dm. i 1139 mk.; obszar więk. pos. (Ewa
Radwan Brandysowa)ma piękny pałac, 12dm.,
96 mk. W ogóle jest 1235 mk., 1201 rz.-kat.
i 34 izrael. Obszar więk. pos. ma 365 roli,
59 łąk i Ogl'., 60 past. i 299 mI'. lasu świer-
kowego; pos. mn. 920 roli, 156 łąk i ogr., 92
pastw, i 124 mI'. lasu. Już w r. 1440 istnieje
tu parafia, ale akt uposażenia probostwa przez
Stanisława i Jana Przybkowskich nosi datę
1443 (Łepkowski, Roczn. Tow. nauk. Krak.,
1861, str. 269). W 1388 r. sławetna Offka
z Przybkowic, wdowa po Jaśku zwanym Za-
plecek, sprzedała swą część Mikołajowi z Bro-
dowa za 44 grzywny, licząc po 48 gr. pol. na
grzywnę (Kod. dypl. Katedry Krak., str. 124).
W XV do XVI w. wś nosi nazwę Pribkouicz
i Przybkowicze (Długosz, L. B., II, 128), dzie-
dziczyli ją, Przybkowscy. W XVI w. byli
oni gorliwymi socynianami i zamienili kościół
na zbór (por. Bibliotheca antitr. FI', S. Bock,
I, 2, 667-700) i dopiero w XVII w. zwróci-
ła go katolikom Anna Zebrzydowska ze Sre-
dnich Dworów, siostra bisk. Andrzeja Zebrzy-
dowskiego. W 1581 r. miała wieś 10 i ćwierć
łanów km., 14 zagród z rolą, 1 czynszow., 7
komoro z bydłem, 6 komol'. bez bydła, 2 pie-
karzy, 1 rzemieśl. i 1 dlldka (Pawiń., Małop.).
Kościół ma charakter budowli drewnianych
z XVl w. i w ołtarzu staroniemiecki obl'az
(Zaślubiny P. M.). Dzwony noszą daty 1560
i 1624. Wieś graniczy na pId. przoz lasy z Za
rzyczami \Vielkiemi, na wsch. z Łęczem GÓ1'-
nym i Polankq Hallerowską., na płn. z Paszków-
kl\ a na zach. z Stanisławem Dolnym. Mao.
Prz
Przytockie Budy, wś włośc., pow. nowo-
miński, gm. Jakubów, utworzona z części dóbr
Łaziska i czasowo zwana Gabryelów, ma 165
mk., 27 os., gruntu 429 011'. W 1827 r. było
tu 6 dm.) 37 mk. Wchodziła w skład dóbl'
Łaziska. Św.
Przytoczlłia 1.) niem. Pritti,cTł, wś koŚC"
okI'. wiejski, domin. i okr. domin., pow. mil}-
dzyc.hodzki, dek. zblliszyński, o 13 klm. na
wschód od Skwirzyny i 5 klm. od lew. brzegu
Warty, przy trakcie poznańsko berlińskim,
w okolicy wznoszllicej się od. 59 do 63 mt.
n. p. m.; poczta, par. kat. i prot. w miejscu,
st. dr. żel. w Międzyrzeczu (o 15 klm.), P. ma
2 kościoły, fabry kę syropu i 5 gorzelni. Ko-
ściół katol. istniał przed r. 1510; podczas re-
formacyi zabrany przez protestantów, wl'ócił
następnie do katolików. Zniszczony pożarem,
przyłączony został do par. w Góraju, którego
filią był aż do 1'. 1754. Około tego czasu Ję-
drzej Wysogota Zakrzewski, kaszt. kaliski,
wzniósł nowy kościół i wyrobił przywrócenie
parafii. Parafią P. składały w 1580 r.: Góraj,
Hersztupy, Krobielewo, Przy tocznia i Stry
chy; obecnie należą,: Apa, Blaustem, Boett-
cherhaeuHchen, Buschmuehle, Dębowiec, Dłn-
sko Nowe i Stare, Emilin, Hersztupy, Kar-
czewo, Karo wiec, Krynica, Kwiecie, Łódź
Złota, Lubikowo, Marylasek, Nowe Pole,
Przedni Młyn, Przy tocznia, Rosenthal i Za.-
młyńskie Holendry; dusz liczy 945. Szkoła
i szpital istniały około 1040 r.; szpital uposa'
żyła Brezina, dziedziczka. Kościół protestanc-
ki stał już przed r. 1733; do parafii należy 12
osad i 1756 dusz (około r. 1861), obok 1769
katolików. W r. 1398-99 pisały się Jadwi-
ga i Jarochna z P. Około r. 1564 płaciła P.
bisk. poznańskim dziesięciny 2 złp. 5 gr. od
13 łanów osiadłych po 5 gr, W r. 1580 po-
siadała Jadwiga Przetocka (Przytocka): 6 pół-
łanków, 6 zagrodn., 16 komorn., 60 owiec,
pasterza, ćwierć karczmarską, i krawca; Stani-
sław Przetocki: 2 półłanki i 3 zagrodn.; Jan
Kręski: II/a łana, 5 zagrodn., 4 komorn., l osa-
dnika, kowala, ćwierć karczmarską, 100 owiec
i 2 pasterzy i Abraham Kręski: 3 łany, 6 za-
grodn., 4 komom., 2 rzemieśl., ćwierć karczm.,
75 owiec i pasterza. Później władali tu: Bre-
zowic, Zakrzewscy, Bojanowscy i Gliszczyń-
scy. Przy schyłku zeszłego wieku była P.
miasteczkiem, w którem odbywało się 5 jar-
marków doroczuie. W r. 1871 liczyła wieś
785 mk. w 68 dm.; w skład okr. wiejskiego
wchodziły 2 młyny z 39 mk.; cały okr. miał
71 dm., 824 mk. (133 kat., 691 prot.). Domin.
ma :3 dm., 99 mk. i włllicznie z Dębowcem ob-
szaru 113.J:31 ha, czyli 636'14 roli, 29'75
łąk, 35'55 past., 379'53 lasu, 24'47 nieuż. i
28'87 wodr; czysty dochód gruutowy 5044-
mrk.; właścicielem jest R. Schulz-Boossen.

Prz
2.) P., miejscowość pod Wymysłowem, w po-
wieoie krobskim. E. Oal.
Przytocz ni eR, wś domin. i okrąg domin.,
pow. ostrzeszowski, o 8 klm. na wschód od
Ostrzeszowa, między rz. Porajówką i Rudnicą;
par. Doruchów, poczta w Bukownicy, st. dr.
żel. w Ostrzeszowie. W r. 1360 Przecław,
bisk. wrocławski, oddał P. w dożywocie Ste.
fanowi Gromassy, kanonikowi poznańskiemu.
Część wsi należy do dóbr arcy!>. gnieżnień.
(ob. t. VII, 738). Wieś ma 21 dm., 224 mk.
(114 kat., 110 prot.). Domin. liczy 192 mk.
w 13 dm.; obszaru ma 809'07 ha, t. j. 460'28
roli, 58'81 łąk, 16'47 past., 251'94 lasu, 20'72
nieuż. i 0'85 wody; czysty doch. grun. 4306
mrk; nabiał i chów bydła; właśdoielką jest
Bertha Koschmieder. W skład okręgu domin.
wchodzi t)zklana Huta (Juliushuette) z 41 mk.
w 2 dm.; cały okrąg ma 15 dm., 233 mk.
(130 kat., 96 prot. i 7 żyd.). E. Cal.
Pl'zytoczno, wś nad rz. Wieprzem, pow.
łukowski, gm. Serokomla, par. Łysobyki, odl.
35 w. od Łukowa, leży tuż pod osadą Łyso-
byki, która wchodziła w skład dóbr Przy tocz-
no, Wś ma 59 dm., 507 mk., młyn wodny,
pokłady torfu. W 1827 r. 69 dm., 455 rok.
Dobra P. składały się w 1886 r. z fol. P. i
Wojciechów, roz}, mr. 2050: fol. P. gr. Ol'. i
ogr. ror. 235, łąk mr. 287, past. mr. 242, wo.
dy mr. 19, nieuż. mI'. 17, razem mr. 800; bud.
mur. 3, z drzewa 23; fol. Wojciechów gr. Ol'.
i ogr. mr. 400, past. mI'. 27, lasu mi'. 799,
nieuż. mr. 24, razem mr. 1250; bud. mur, 2,
z drzewa 7. W skład dóbr wchodziły poprze-
dnio: os, Łysobyki os. 253, z gr. mr. 1680;
wś Przy toczno os. 67, z gr. mr. 710; wś Wa.
lentynów os. 20, z gr. mr.282, W XV w.
Mikołaj z Ostrowa, woj. sandomierski, na ob-
szarze tej wsi, na części zwanej Łysobyki, za-
kłada w 1498 r, miasto. Regestra pob. z XVI
w. podają przy nazwie Przy toczno "seu Lis-
sobiki". Według rcg. pob. pow. radolliskiego
z r. 1508 część P., Krampa, Lagustów, wła.
snosć Kacpra Jarczowskiego, płaciły 2 grzyw.
gr. 6. Część P. Charlow, własność Schyrka i
Zofii Stanowy, płaciły 1 grz. gr. 12. W 1569 r.
P., w par. Przethoczno al. Lissobiki, miało 14
łan., 9 zagr., 10 komoro (Pawiń., Małop., 332,
477), W 1648 P., Łysobyki, Charlew, Krempa,
Krzówka, Lendo, Czarne, Budziska, Sobieszyn
i Wola Sobieska należą do Zbąskich (Ak. stęż.,
18-36). Według reg. podymnego z 1661 r.
było dm. włoc. 33, z nich podymnego 16 fi,
15 gr. W reg. pob. ] 664 r. fol. P., należący do
księdza Jana Zbąskiego, służby pleb. 9, pod-
danych 145. Praedium trans flumen Wieprz
dictam Kont y (\sób 2, służby folw. 3, we mły-
nie osób 8 (Ak. gr. stęż., 22-202). W 1671 r.
P. iCharIów należl\ do Stanisława Zbąskiego,
Pn
239
kanonika gnieźn., warszaw. i łowickiego, se.
kretarza l. K. M. (24-8).
Przy toczno, przyległ. Goli, pow. olesiński.
PrzytoczYIJO, ob, Przetoczyn.
Przytoka 1.) wś i foL, pow. nowomiński,
gm. i par. Jakubów, odI. 10 w. od Mińska.
Leży przy źródłach rzeczki Mieni, dopływu
Swidra, m:l. 19 os., 139 mk., 66 mr. włośc.
W 1827 r. 6 dm., 37 mk. Fol. P. oddzielony
w 1871 r. od dóbr Łaziska, rozl. mr. 663: gr.
or. i ogr. mr. 279, łąk mr. 25, lasu mr. 352,
nieuz. mr. 7; bud. z drzewa 7, las nieurządzo-
ny. 2.) P.-Pałulei, wś, pow. ciechanowski,
gm. i par. Gołymin, odI. o 10 W. od Ciecha-
nowa, posiada szkołę początk., urząd gm" 7
dm.; 64 mk" 179 mr. (29 mr. nieuż.). Mieszka
tu drobna szlachta. Br. Oh.
Przytoil, fol., pow. łaski, gm. Wymysłów,
par. Góra Pabiańska, ma 4 dm., 24 mk., 139 mr.
Pl'zytowiany, ob. PrzllstQwiany.
Przytrakiel, os., pow. kalwaryjski, gm. i
par. KrakopoI, odl. od Kalwaryi 43 w., l dm.,
5 mk. W 1827 r. 1 dm., 11 mk.
Przy tuki, w X VI W. Przythuki, wś i fol
nad jez. Przytuckiem, pow. słupecki, gm. Kle-
czew, par. Dobrosołowo, odl. od Słupcy 12
w.; wś ma 5 dm., 30 mk.; fo]. 4 dm., 45 mk,
Fol. P. w r. 1868 oddzielony od dóbr Komo-
rów, rozl. mr. 217: gr. or. i ogr. mr. 191, łąk
mr. 20, nieuż. mr, 6; bud. mur. 6, z drzewa 3;
płodozmian 7 -polowy, pokład y torfu. Na po-
czątku XV[ w. wieś stoi pustkami; kmiecie
dopóki siedzieli płacili dziesięcinę i po 2 gr,
za dzies. lnianą pleb. w DobrosołQwif} (Łaski,
Lib. Ben., I, 299). Br. Ch.
PrzytulalJka, wś, pow. białostocki, w 3
ok!'. pol., gm. Przytulanka, o 33 w. od Bia-
łegostoku.
Przytulia 1.) MurovJana, wś nad USZYCIł,
pow. u8zycki, pod Mińkowcami, do których
gminy i par. należy; w pięknym jarze, ma 84
osad, ziemi włośc. 191 dzies. Należała do :Mar-
chockich i im skonfiskowana. Część tylko No-
wińskiej (92 dzies. ziemi) po śmierci dożywo-
tniczki wróciła w ostatnich czasach do sukce-
sorów Marchockich. 2.) P. Zielona, wś, tam-
że, obok powyższej, ma 49 osad, 416 mk., 551
dz. ziemi. Były tu piękne ogrody z wodotry
skiem, wodospadami, skałami i t. p., założone
przez znanego dziwaka Marchockiego (ob. Miń.
kawce), synowi którego została skonfiskowana;
dziś śladów tego nie ma.
PrzytullelJ (niem.), ob. Przy tuły.
Przy tuła Murowana i Zielona, ob. Przytulia.
Przytułek 1.) pow. włocławski, gm. Łęg,
par. Włocławek; stanowi przyległ. dóbr Li-
sek lllażejewo, 2.) P., o., pow. sejneński,
gm. Krasnowo, par. Łoździeje, odl. od Sejn 8
w., 1 dm.
Przytułki al. Oegielnia, fol., pow. radomski,

240
prz
gm. Wielogóra, par. Radom, odl. od Radomia
6 w., mo 3 dm., 12 mk. W 1877 1', fol. P. od-
dzielony od dóbr KIwatka Szlachecka, rozl.
mr. 128: gr. or. i ogr. mi', 98, łąk mr, 7,nie-
użytk6w mr. 5; bud. murowo 2, z drzewa 10;
cegielnia.
Przytuly 1.) wś włośc. nad rz. Orzyc, pow.
makowski, gm. i par. Krasnosielc, ma 14 os.,
831 ror. W 1827 r. 16 dm., 102 mk. Wcho-
dziła w skład dóbr Krasnosielc. Mylnie poda-
no jako Prasztuły. 2.) P., wś i fol. nad rz.
Narwią, pow. ostrołęcki, gm. i par. Rzokuń,
od!. 10 w. od Ostrołęki, ma 259 mk., pokłady
wapna. cegielnię. W 1827 r. 13 dm., 112 mk.
W 1872 r. fol. P. roz1. mr. 1446: gr. Ol'. i ogr.
mI'. 476, łąk mr. 150. past. mr. 23, lasu mr.
450, zarośli mr. 200, wody mr. 57, nieuż. mr.
90; bud. z drzewa 14, las nieurządzony. WŚ
P. os. 48, z gr. mr.177. 3.) P., fol., kol.,
wś, major. rząd., pow. kolneński, gm. Kubra,
par. Pl'zytuły. odl. 22 w. od Kolna, przy dro-
dze z Kolna do Radziłowa , pomiędzy Sta-
wiskami a Radziłowem, posiada k08eiół paraf.
drewniany, urząd gminny, szkołę początkową.
Kościół i pal'. założył tu w 1436 r. Włady-
sław ks. mazowiecki. Należał do deka.natu
w Wiznio. P. były wsią książęcą a nastę-
pnie królewską. W 1664 r. należały do staro-
stwa knyszyńskiego al. leśnickiego, w ziemi
bielskiej, które zostawało w zastawie u Orset-
tich. Obecny kościół wzniesiony w 1770 r.
Dobra P. w r. 1838 wydzielone od dóbr rzą-
dowych Wizna, nadane zostały jako majorat
rzeJz. radcy stanu Teodorowi Hilferdigowi.
Składaj Ił się z fol. P. i Żaby; wsi: P. Zaby i
Okrasin. Obszar fol. wynosj 1615 mr. Wś P.
oS. 30, z gr. mr. 394; wś Zg,by os. 26, z gr.
mr. 738; wś Okrasin 08. 42, z gr. mr. 'Z054.
W 1884 r. fol, P. lit. C rozI. mr, 194: gr. Ol'.
i ogr. mr. 154, łąk mr, 37, nieuż, mł'. 3, bu-
dowli z drzewa 4. P. par., dek. kolneński,
3040 dusz. Br. Oh.
Pnytuly 1.) vtŚ na pol.-prus. Mazurach,
pow. łecki, st. p. Gąski, 2.) P. al. Giniowa
Wola, wś, tamże, pow. oleckowski, st. p. i tel.
!largrabowa, na wschód od miasta tego, nie-
daleko granicy król. polskiego. Wieś polska.
Wawrzyniec v. Halle, ststa oleekowski, sprze-
daje r. 1564 Markowi Bartoszowi z Wilkas 2
włóki sołeckie, wł6kę za 36 grzywien, oelem
założenia wsi danniokiej na 30 włókach nada-
nych prawem chełmińskiem i lO-letnią wolno-
ścią. W P. mieszkają 1600 r. sami Polacy.
3.) P., dobra ryc. na pol.-prus. Mazurach,
pow, szozycieński, 5 1 i, klm. od st. p. Rańska.
Obszar 402 ha. 4.) P., dobra ryc. i fol. Na-
ta1ienhof i Karlsberg, na Mazurach, P()w. w-
goborski, 4 klm, od Ht. p, i tel. Przezdrza.
Obszar 850 ha, z cegielni, i młynem. WŚ tę
założyli r, 1569 osadnicy z pow. lackiego.
Prz
PrzytyczYIJ, futor pry...,., pow. dzisieński,
w l okr. pol., o 20 w. od Dzisny, 1 dm., 6
mk. kato}.
Przytyk 1.) w XVI w. Przythyk, Przithilc,
os. miejska dawniej miasteczko nad rz. Ra-
domką pow. radomski, gm. i par, Przytyk.
Leży przy drodze bitoj z RadomilJ. do KIwowa
i Nowego Miasta, odI. 18 w. od Radomia a 14
w. od KIwowa, w dolinie rzeczki uważanej
bądź za Radomkę, bądź za joden z tworzących
ją dopływów: Przyt.yczkę. Posiada kości6ł
par. drewniany, szkołę początkową, sąd gmin.
okr. IV, urzo,d gmin., sto poczt., 90 dm, (21
mur.), 1613 mk., 12:3 mI'. ziemi do mieszczan
należącej. W 1827 r. było 94 dm., 1050 mk.;
w 1864 r. 94 dm., 1264 mk. W XV W. P.
jest siedzibą, Podlodowskich h. Janina, rodziny
zajmują,cej wybitniejsze stanowiska publiczne.
Pierwotną siedzibą, tej rodziny hył nieistnie-
jący dziś Osh'ów (pod Przytykiem) "curia et
praedium antiquum haeredum in Przytyk",
jak się wyraza Lib. Ben. Łaskiego. Jan z P.
jest kasztelanem zarnowskim (1455), a Jakub
kasztelanem radomskim 1460 r. (Paprocki,
Herby, 316). Oni to zapewne byli fundatora-
mi parafii i założycielami miasta. Już na po-
czątku XVI w. P. jest miastem i posiada ko-
ściół paraf. drewniany p. W. śW. Dncha i św.
Krzyża. Parafia obejmowała samo miasto i
cztery dwory szlacheckie przyległe. Były to
zapewnc dwory Podlodowskich (Łaski, Lib.
Ben., I, 682). Według rog. pobor. z 1508 r.
Zbigniew Podlodowski, posiadają,cy częśó P.,
Studzienice, Wolę Zakrzewską i Oblas, płacił
3 grzyw, 4 gr. 9 dm. a Hieronim Podlodow-
ski z części P., Sulkowa i Woli Sulkowskiej
4 gl'ZYw. (Pawiński, hłop., 477). DJohody
kościelne były dośó szczupłe, bo mieszczanie i
podmieszczanie dawali plebanowi tylko koledę
po groszu (hospites) i pół grosza (inquilini).
Mimo to plebau utrzymywał wikaryusza i mi-
nistra, płacąc pierwszemu 2 grzyw. a drugie-
mu jednę. Proboszcz posiadał jeszcze trzy ła-
ny i osobną rolę (niwę). Łany przeznaczone
na uposażenie miasta, już na począ,tku XV W.
obrócone zostały na folwarki dziedziców, ztlłd
to dziś do osady należy tylko 123 mr. (Łaski,
I, 682). Rl)dzina PodloLiowskich posiadała
w XVI w. inne jeszcze włości w okolicach
Przytyka i Radomia, w parafiach Zakrz6w i
Jarosławice. Około połowy XVI w. Podlo-
dowscy przyjęli kal winizm i w skutek tego
wszystkie kościoły, w których mieli prawo
patronatu, pozamieniali na zbory. O zabraniu
kościoła. w Przytyku opowiada Niesiecki (III,
626) i Łukaszewicz (Dzieje kośc. helw, w Ma-
łopolsce, 398), podający mylnie nazwę (Przy-
tycz). Według wizytacyi Radziwiłła z 1596
r. (pomijającej Pl'zytyk jako leżący w dyec,
gnieźnieńskiej, lecz tuż Da granicy krakow-

Prz
Itkiej) tak kościół w Zakrzowie, gdzie mieli
patronat Podlodowscy, jak i w Jarosławicach,
gdzie podzielali to prawo z :Bienieckimi i
Gorzkowskimi, były bez proboszczów, srebra
i aparaty zabrane. '\V Zakrzowie Jan Podlo-
dowski zabrał grunta plebanskie a na plebanii
osadził łowczego swego z ptaszarnią i siecia-
mi. Srebra kościelne z Jarosławie zabrał nie-
jaki Jan Kunecki, przebywający w Przytyku.
Wszystkie prawie kościoły w okolicy P. ule-
gły profanacyi, jak KIwów, Drzewica, Giel-
niów, Jedlińsk, Goryń (ob. :Bukowski, Hist.
Reform., str. 679, 680 i mapa dyec. krakow.).
Szczegóły jakie o rodzinie Podlodowskich
zgromadził kś. Gacki (O rodzinie Jana Kocha-
nowskiego, str. 83-85), wskazują nam w tej
licznie rozrodzonej rodzinie kilka gałęzi. Do-
rota, żona Jana Kochanowskiego, jest zda-
niem kś. Gaekiego rodzoną siostrą Grzegorza,
Jakuba i Jana, synów Stanisława Lupy z Przy-
tyka Podlodowskiego, stolnika sandomierskie-
go. Grzegorz był ststą radomskim (1568-
1574). Jakub, podkoniuszy królewski, zabity
w Turcyi 1583 r.; Jan zaś jest owym dziedzi-
cem Zakrzowa, w którym zagarnął role ple-
bana i samą plebanią. Temu to Janowi po-
życza w 1579 r. poeta 200 zł., zabezpieczone
na połowie wsi Mleczkowa (Gacki, 81). Po
śmierci poety, przy rozgraniczeniu lasów czar-
noleskich między córkami Jana a Mikołajem
Kochanowskim, dziedzicem drugiej polowy
Czarnolasu, występuje tenże Jan Podlodowski,
jako wybrany ze strony córek sędzia polubo-
wny (Gacki, 95). Dopiero na początku XVII
w. Podlodowscy wracają do katolicyzmu i sta-
wiają w P. na miejscu poprzedniego zrujno-
wanego nowy kościół drewniany. Obecny po-
chodzi z 1779 r. Sama osada miejska, niepo-
siadając warunków rozwoju, nie miała nawet
chwil pomyślniejszych. W d. 11 sierpnia 1831
r. zaszła tu potyczka pomiędzy oddziałem ks.
Wirtemberga a pułkiem jazdy wołyńskiej Ró-
życkiego, kolumną Obuchowicza i strzelcami
Grotusa, które utrzymały swe stanowiska.
Dobra P. składały się w 1877 r. z fol. Podga-
je i os. Przytyk, rozl. mr. 630: gr. or. i ogr.
mr, 396, łąk mr. 132, past. mI'. 56, wody mr.
27, nieuż. mr. 19; bud. mur. 12, z drzewa 5;
młyn wodny. W skład dóbr wchodziły po-
przednio: wś Podgajek os. 5, z gr. mr. 1; wś
Słowików os. 27, z gr. mr. 244; wś Studzie-
nice os. 27, z gr. mr. 304. P. par., dek. ra-
domski, 723 dusz. P. gm. ma 6865 mk., 651
dm. drew., 55 mur. i 21,645 mI'. obszaru,
w tem ziemi dwor. 13,223 mr.; 4 wodne mły-
ny i 2 szkoły. W skład gminy wchodzą: Bor-
ki, Dąbrowa, Dęba, Domaniew, Domaniewska-
Wólka, Duży-LaB, Glinice, Goszczewice, Ja-
błonna, Jagodno, Kaszów, Kaszowska- Yf ola,
Marysin, Młodnice, Nowy-Młyn, o Btrołęka,
SłOW11ik Geograficzny T IX.-Zeszyt 100.
Prz
241
Podgajek, Podwalina, Potkany, Przytyk, Se-
werynów, Słowików, Stary-Młyn, 8tudzieni-
ce, Suków, Sukowska Wola, Wrzeszczów,
WrzeszczowBka-Wola, Wrzos, Wrzosek, 'Vy-
gnan6w, '\Vyręba, Zameczek i Żerdź. 2.) P.,
przyległ. dóbr Chodel (ob.) 3.) P. al. Brzozo-
gaj, os., pow. slupecki. Br. Ch.
Przytyki, wś, pow. słupecki (ob. Kom01'ów
7.), są to Przy tuki.
Przytyki, wś, })ow. dzisieński, wlokl'.
poL, gm. Zaleś, okr. wiejski Zaleś 2-gi, o 7 w.
od gminy, 35 w. od Dzisny, ma 6 dm., 66 mk.
Przywałka (Priwalka), wś i fol., pow. gro-
dziellBki, w 5 okr. pol., gm. Berszty, o 30 w.
od Grodna.
Przywałówka, wś nad rz. Słuczą" pow.
nowogradwołyński, par. Ostropol , cerkiew
drewniana; własność J aroszyńskich. '\V 1867
r. było tu 117 dm. X. M. O.
Prz,'wal'ówka al. p,'ivarovka, grupa do-
mów we wsi Lipnicy, w hr. orawskiem; ob,
Lipnica 1.).
lrzywary 1.) pustko należące do Semro-
wic, pow. lubliniecki. 2.) P. al. Przywor,
1531 Przywory, wś, pow. opolski, par. kat.
Groszowice. W 1842 r. 36 dm., 262 mk. kat.;
szkoła kat., gorzelnia, browar. Dawniej wła-
snoŚĆ kolegiaty opolskiej.
Przywidz, wś i os., pow. turecki, gm. Lu-
bola, par. Pieczew, odl. od Turka 41 1 (, w.;
wś ma 19 dm., wraz z wsią, Jesiony 271 mk.;
os. 1 dm., 8 mk.
Przywidz, niem. Marien-See, jezioro na po-
ludno pograniczu pow. kartuskiego, między
dobrami t. n. a wsią Mierzyszynem, 600 st.
n. p. m. Wyróżnia się malowniczością poło-
żenia między licznemi jeziorami pow. kartu-
skiego; otoczone lasami gęstymi, pokrywają-
cymi strome brzegi. Ciągnie Bię z zach.-płd.-
zach. na wsch.-płn.-wschód, ma '/5 mili dłu-
gości a przecięciowo I/lO mili szerokości. Za-
chodno brzegu dotyka szosa gdańska, z której
widać część jeziora, wraz z wysepką laskiem
pokrytą,. Połudn. odpływ tego jeziora zasila.
rz. Wietcisę (ob. Die Kassubei Tuchler Heide
von Pernin, str. 36 i 162). W 1429 r. nadaje
zakon część jez. przywidzkiego burmistrzowi
gdańskiemu Gert v. d. Beke (ob. Zeitschr. d.
Westpr. Gesch. Ver., VI, str. 60). Kś. Fr.
Pl'Zywidz, niem. Mariensee, dok. 1294 Pri-
uisa, dobra ryc., pow. kartuski, od!. 33 klm.
na płd.-wschód od Kartuz, nad jeziorem t. n.,
śród wyżyny pomorskiego pojezierza, wznies.
634 st. n. p. m. I.eżą, przy trakcie gdańsko-
kościerskim; naj bliższa st. kol. na pld. Linie-
wo 14 klm. od!.; na płn. Kolbudy. W miej-
scu jest st. poczt., połączona pocztą, osobową
z Gdańskiem i Kościerzyną. '\Ve wsi kościół
ewang. i szkoła ewang., młyn wodny, gorzel-
nia parowa, krochma.lnia, wysełająca swe wy-
16

242
"Prż
Pfi
roby prawie wyłącznie do Frankfurtu nad I starogardzkim, jako pod6wczas, kiedy pan
Odrl\; cegielnia. Odbywają się tu 4 jarmarki Linda kupił jedną część wioski, to jest r. 1589,
kramne i na bydło. W 1877 r. było 284 mk., już kościół był spróchniały. Od swojego ojca
po większej części ewang. Razem z fol. Ka- słyszał, że go pobudował jakiś mieszczanin
tarzynkami, Katarzynkami 'Vielkiemi (Huet- gdański LicHeld. Kiedy Gdańszczanie' pro-
tenfeld) i Jeziorami (Kleinsee) obejmują te wadzili wojnę z Batorym, drozsze aparaty i
dobra 530'52 ha roli or. i ogr., 50'2 łąk, 10'55 sprzęty kościelne schowano w lrągowie. Nie-
past., 545'95 lasu, 12'4 nieuz., 202'1 wody, długo potem kościół całkiem podupadł, a lu-
razem 1351'72 ha; czysty doch. z grun. 4112 teranin Linda wystawił nowy zbór, na innem
mrk. Mlekarnia, hodowla bydła, owiec i ko- jednak miejscu. Był on drewniany, dranicami
ni. Właściciel 1858 r. Hugo Simon, 1885 r. kryty. Dopiero na początku XVIII w. dostał
Juliusz Krosta. Starożytności osady dowodzi się ten kościół w ręce katolików, gdy ostatnia
okop starożytny, w którym znaleziono ślady dziedziczka panna Bogumiła Barbara Lindó-
ogniska i około 20 kręgów, z kamienia usta- wna wyszła za gorliwego katolika Bernarda
wianych (ob. Ossowski, Objaśn. do mapy ar- Trzcińskiego, sędzica ziemskiego chełmińskie-
clwoI., str. 12 i 82). "Wydobyto również an- go, i sama przyjęła katolicyzm. Biskup Szem-
glo-saskie monety (króla Ethelreda, Ottonów bek, wizytujący kościoły na Pomorzu w 1701
i Henryka) i inne srebrne, jako też ozdoby r., konsekrował kościół przywidzki i nadał
z bronzu, znajdujące się teraz w muzeum ber- mu tytuł św. Franciszka Ksawerego. Potem
lińskiem i gdańskiem. R. 1294 nadaje ksiązę oddał go o. Marquartowi z Gdańska. Odtąd
Mestwin dobra cystersom w Eldenie pod Gry- proboszcz tutejszy zarządzał i parafią mierzy-
fi (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 451). Od r. szyńską. W 1722 r. wystawiono obok stare-
1311 należał P. do wójtostwa tczewskiego. go kościoła, który rozebrano, nowy i większy,
Jedną część dóbr wspomina przywilej z r. w pruski mur budowany. ll. 1740 zarządzał
1419, wystawiony przez w. mistrza :Michała kościołem kś. Jan "\Vendt, rodem z Warmii.
Kuechmeister, drugą, pod nieistnicjącą już dziś Księża ci utrzymanie pobierali od dziedzica,
nazwą DietrichswaIde, list nadawczy od w. który włóki do kościoła nalezącc miał w dzier-
mistrza Pawła von Rusdorf z r. 1425 (ob. żawie. R. 1758 odprawiła się tu misya. Nie-
Zeitsch. d. 'Vestpr. Gesch. Ver., VI, str. 130). długo po rozbiorze Polski luteranie parafii
Dobra te często zmieniały właścicieli. 'V XVI przywidzkiej wytoczyli proces, domagając się
w. należały do Przywidzkich, po nich (około zwrotu kościoła. Ale sąd rozstrzygnął na ko-
1589) do Lindów. W 1648 r., gdzie uchwalono rzyść katolików. Zostawiony bez opieki i
pobór podwójny a akcyzę potrójną, płacił tu funduszów kościół podupadał; w 1849 r. zo-
"von der Linde" sumatim 23 fI. 8 gr. (ob. stał na rozkaz policyi zamknięty, a r. 1851
Roczn. T. P. N. w Pozn., 1871, str. 173). Od rozebrany. Dziedzic wsi Simon wystawił na
r. 1700 są Trzcińscy dziedzicami w P., później cmentarzu katolickim kościół luterański, a
Pawłowscy; od r. 1788 Trembeccy, 1820 Stef- ogrody i kilka morgów roli proboszcza zabrał.
fens, 1830 jego siostra Pickering, która prze- Obecnie parafia tutejsza należy do mierzy-
mieszkiwała najwięcej w Liwerpolu w Anglii. szyńskiej (ob. Utracone kośc. przez kś. Fan-
Dziedzice byli patronami tutejszego katol. ko- kidejskiego, str. 188). Kś. FI'.
ścioła paraf., który aż do nie dawnych czasów Pl'Zywidz, małe jezioro na płd.-wschód od
istniał w P. Według wizyt. Trochowskiego Dębogóry, w pow. kościerskim, 142 mt. npm.
z r. 1765 należały do niego: P., 1IIłyn Przy- Pl'Zywieczerzyn, w XVI w. Prziwiecierzino
widzki, Klonowo Dolne i Górne, Jakubska majo!', wś i foL, pow. nieszawski, gm. i par.
Huta, Michalska Huta, Stara Huta, Szklanna Lubanie, odl. 6 w. od Nieszawy, ma 176 mk.
Ruta, Pomlewo, Szenbek, Garczyska i Wata- W 1827 r. 15 dm., 201 mk. W 1885 r. fol.
rzynki. Wizytacya podaje, że włóki kościel- P. rozI. mr. 1068: gr. or. i ogr. mr. 1001, łąk
napo wprowadzeniu protestantyzmu przyłą- mr. 12, lasu mr. 40, w osadzie czynsz. mr. 1,
czono do folwarku, później pozostało zaledwie nieuz. mr. 14; bud. mur. 13, z drzewa 4; pło-
10 mórg. Oprócz tego miał proboszcz wolny dozmian 9-polowy. Dawniej tu należały: wś
opał i pastwisko; brał także targowe w czasie P. os. 26, z gr. mr. 63; wf" Gawrony os. 4,
jarmarków; tacę dawano mu w gotówce; zre- z gr. mr. 13; wś Leokadyowo os. 8, z gr. mr.
sztą, za dziedziców polskich zawsze mieszkał 16. 'Vedług reg. pob. IJow. brzeskiego z r.
we dworze. Kościół był zapewne p. w. N. 1II. 1557-66 wś P. major, w par. Liubanie, wła-
Panny, na cd już sama niemiecka nazwa 1IIa- sność Marcina Osieckiego, Mikołaja Trzebu-
riensee naprowadza i stał na wzgórzu, gdzie chowskiego z Roszki, miała 6 łan., 1 zagrodo
później był cmentarz. Kiedy ten kościół za- (Pawiński, Wielkop., II, 4). Br. Ch.
łożono, trudno dociec, to pewna, że istniał Pl'Zywieczerzynek, w XVI w. Przywiecie-
przed reformacyą. "\V r. 1622 zeznał Szymon l'zino minor, fol., pow. nieszawski, gm. i par.
Przywidzki, dawniejszy dziedzic, przed sądem Lubanie, odl. 7 W. od Nieszv,wy, ma 52'Ink,

Prz
Prz
243
W 1827 r. 3 dm., 36 mk. Fol. P., w 1882 r. 192 mk.; należała do par. Zbuczyn. Według
oddzielony od dóbr Janowice, rozl. mI'. 302: reg. pob. pow. łukowskiego z r. 1552 wś
gr. Ol'. i ogr. mI'. 245, łąk mI'. 16, w odpad- Przewory miała 21 osad. W r. 1580 dał
kach mr. 35, nieuż. mr. 6; bud. mur. 6. 'Ve- ze wsi Piotr Kozierski, sługa jegomości p.
dług reg. pob. pow. brzeskiego z r. 1557-66 starościn, pobór od poddanych jegomości od 9
wś P. minor, w par. Liubanie, miała 2 łany, 2 włók osiadłych i z dziesięciną fI. 9. Trzy włó-
zagr. (Pawiński, Wielkop., II, 4). Bl'. Ch. ki tego roku chłopi pomiotali i puste są, na co
Przywilez, wś i fol., pow. ciechanowski, wójt przysiągł. Od 6 zagr. bez ról gr. 12. Su-
gm. Grudusk, par. Łysakowo, odl. o 14 w. ma fI. 9 gr. 12 (Pawiński, Małop., 390, 409).
od Ciechanowa; ma wiatrak, 35 dm., 343 mk. Jako wś rządowa wchodziła w skład donacyi
Obszar folwarczny nalezy do drobncj szlach- rządowej Gręzówka, utworzonej 1836 r.
ty, ma 677 mr.; włościanie mają 44 osad Przywóz 1.) w XVI w. PI'ZeW088, Pl'ze-
i 388 mr. wosz, kol. nad rz. Wartą, pow. wieluński, gm.
Przywitówka, w narzeczu ludowem Pl'i- i par. Mierzyce, odl. od 'Vielunia 14 w., ma 30
witouka, wś i dobra nad Styrem, pow. piński, dm., 187 mk. }Iieszkała tu w XVI w. drobna
w 2 okI'. pol. lubieszowskim, gm. Moroczna. szlachta. Około 1520 był tylko jeden osadnik
W.Ś ma 21 osad pełnonadziałowych; dobra, nieszlachecki (incola), płacący zamiast dziesię-
dziedzictwo Terleckich, około 85 włók; mły- ciny 8 gr. kolegiacie wieluńskiej. Inne pola
ny, rybołówstwo znaczne, łąk duzo, grunta stały pustkami a dziesięcina z nich oddawaną,
lekkie, miejscowość nizinna, odosobniona. była pleban. w Mierzycach (Łaski, L. B., II,
Przywitowo, w XVI w. Przywytlwwo, wś 95). 'Vedług reg. pob. pow. wieluńskiego z r.
i fol., pow. rypiński, gm. Czermin, par. Skrwil- 1552 -1553 część Bartłomieja i }Iikołaja
no, odl. o 11 w. od Rypina, posiada sąd gm. Starzechowskich miała 2 młyny o 1 kole, 1
akr. III, karczmę, 40 dm., 392 mk. N a obsza- łan. Część Piotra i J almba Mierzyckich, 4 osadu.
rze P. istniało jezioro zwane Łabędziowe. (Pawiński, Wielkp., II, 297). 2.) P., pow. ko-
W 1885 r. fol. P. z przyl.: Białebłoto i Jędrze- zicnicki (t. IV, 550), mylnie zamiast: Prze-
jowizna, rozl. mr. 1092: gr. Ol'. i ogr. mr. 564, wóz. Br. Ch.
łąk mI'. 65, past. mr. 71, lasu mr. 357, nieuz. Pl'Zyzorz, wś i folw., pow. kutnowski, gm.
mI'. 35; bud. mur. 7, z drzewa 12; las urzą- Sójki, par. Trębki, ma 24 dm., 211 mk., 1083
dzony. WŚ P. os. 43, z gr. mI'. 150; wś Wól- mr. folw. (1023 mr. ornej) i 57 mI'. włośc.
ka Przywitowska os. 58, z gr. mI'. 279. We- W 1827 r. było 23 dm., 235 mk. Dobra P.
długreg. pob. pow. rypińskiego z 1'.1564 wś P., oddzielone zostały od dóbr Trębki. Przy se-
w par. Skrwilno, miała 8 poddanych, szlach- gregacyi oznaczono rozl. na 1170 mr. Obecnie
cianki Urszuli Sierpskiej na 1 łanie, karczma- własność Karola Treskowa; gospodarstwo sta-
rza. Płacono pob. flor. 4 gr. 25 sol. 1 (Pawiń- ranne, racyonalnie prowadzone. W. W,
ski, Wielkop., I, 310). R. 1789 dziedzictwo Przyzwiska al. Pl,zewiska, w XVI W. Przy-
Andrzeja Rokickiego, który tu wysiewał 29 wiska i Przezwiska, wś, pow. łowicki, gm. Bie-
korcy żyta, 3 korcy pszenicy, czynszu pobie- lawy, par. Sobota, odl. 29 w. od Łowicza, 3 w.
rał 519 złp. Br. Ch. od Soboty, ma 27 dm., 259 mk., 420 mr., 39
Przywitowska 'Vółka, wś włośc., z kol. osad. W 1827 r. 6 dm., 34 mk. Według Lib.
Szeroka Olsza, pow. rypiński, gm. Czermin, Ben. Łaskiego (II, 429, 504) łany kmiece, zda-
par. Skrwilno, ma 58 osad, 34 dm., 147 mk., wna oddzielone od folwarcznych, dawały dzie-
279 mI'. (221 mI'. roli), wiatrak. sięcinę kolegiacie łęczyckiej, folwarczne zaś
Przywłoezl1o, dok. 1290 Pl'eulocno, jezior{) pleb. w Sobocie. Jeden zaś łan folwarczny
pod Piechowicami, w pow. kościerskim. 'V r. pleb. w Bielawach. Na mocy umowy z pleba-
1290 nadaje to jezioro Mestwin woj. kaliskie- nem kolegiata pobierała dziesięciny i z ról
mu Mikołajowi (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. folwarcznych, oddając w zamian takiez dziesię-
422). W Kod. dypl. Wielkop. nazwane Prze- ciny w Wąs os zach. Według reg. pob. pow.
włokno. Lezy na wznies. 126 mt. n. p. m.; orłowskiego z r. 1576 wś Przezwiska miała
ciągnie się z zach. na wschód i jest 2/5 mili w części Sebastyana Przezwiskiego 1 1 /2 łan.,
długie a 1/ 20 mili szerokie; spływa na wschód 1 zag., pustą karczmę (Pawiński, Wielkp., II,
do Wierzycy, brzegi ma spadziste, miejscami 108). Br. Ch.
lasem pokryte. Kś. FI'. Przyzarez, dok. Pl'esercz, jezioro pod wsią
Przywory 1.) koL, folw., os., pow. wieluń- t. n., pow. chojnicki. 'Vymienione w przywi-
ski, gm. i par. Czastary, odl. od Wielunia 22 leju wsi Lotynia z 1355 r. (ob. Odpisy Drege-
w.; kol. ma 23 dm., 271 mk.; folw. 3 dm., 8 ra w Peplinie, str. 32). Jest ono nieomal pół
mk.; os. 1 dm. 2.) P., w XVI W. Przewory, mili długie i leży do połowy w lesie rytel-
wś, pow. siedlecki, gm. i par. Domanice, leży skim. Kś. Fr.
w pobliżu źródeł rz. Kostrzynia, ma 47 dm., Przyzarez, Pl'zyżal'cie, Przyzia1'cie, niem.
348 mk., 1219 mr. W 1827 r. było 28 dm., Pr.zi.zarc.z, bZYa1'c.z, Spiel'ewnik, wś, właściwie

244
Psa
ha
pustkowie, pow. chojnicki, st. pocz. Rytel, P88rki al. Adamów, wś włośc. nad strum.
par. kat. Nowa Cerkiew 3/& mili odl. W 1867 Piłą, pow. noworadomski, gm. Przerąb, par
r. 29 mk., 24 kat., 5 ew., 3 dm. Leży nad jez. Rzejowice, ma 19 dm., 136 mk., 134 mr.
tejże nazwy, niedaleko granicy pow. tuchol- Psal'skie 1.) wś, pow. poznański, o 11.
sldego. Kś. Fr. klm. na płn.-zachód od Poznania, wśród je-
Psaar (Psary?), z os. :Bukowiec i Płaszczy- zior; par. Kiekrz, poczta i st. dr. żel. w sąsie-
mąka, pow. lubliniecki, odl. 3 m. od Lubli{lCa, dnich Złotnikach; 22 dm., 182 mk. (129 kat.,
par. kat. Lubszo, ewang. Piasek. W 1861 r. 53 prot.). P. należało do poznańskich Kawale-
88 dm., 629 mk. (10 ewang.), 22 półhubiarzy, rów św. Jana Jerozolimskiego i wchodziło
28ogrodz., 29 komom., mających 1049 mr. w skład klucza Krzyżowniki; zabrane przez
roli, 175 mI'. łąk, 40 mI'. ogrod. i 528 mr. rząd pruski, wcielonem zostało do domeny
nieuż. Szkoła katol. od 1829 dla P. i :Babińca, Swarzędzkiej. W r. 1580 posiadał je (trzy-
młyn wodny. Gleba przeważnie piaszczysta i mał) Aleksander Mokronoski; było tam wów-
torfiasta. czas 6 zagrodn. i tylu rybaków. Sejm z r.
Psale, wyb. należące do dóbr ryc. Kamion- 1773-5 wyznaczył komisyą do rozsądzenia
ka, pow. wejherowski, st. p. Przetoczyn, odl. sprawy Józefa Zabłockiego z 'Yalentym :Mo-
3 mile na płd. od 'Wejherowa. 'V 1871 r. 15 rawskim "ex re tenuty Psarskiego". 2.) P.,
dm., 111 mk.; par. kat. Kielno. domin., pow. szremski, o 2 klm. na płn.-zachód
Psahno, wyb. należące do dóbr ryc. Ka- od Szremu, na lew. brzegu \Varty; par., pocz.
mionka, pow. wejherowski, st. pocz. Przeto- i st. dr. żel. w Szremie; 15 dm., 219 mk. (206
czyn, par. kat. Kielno. 'V 1871 r. 3 dm., kat., 13 prot.); obszaru ma 549'20 ha, czyli
27 mk. 358'17 roli, 41'58 łąk, 68'60 pastw., 48'89 la-
Psaltel'isten-Milcberei (niem.), ob. }'lle- su, 19'20 nieuż. i 11'76 wody; cz. doch. grunt.
karnia. 3389 mrk; gorzelnia parowa; właścicielem jest
Psarce, wś, pow. lidzki, ob. Psict1'ce. 'Yładysław Grodzicki. P. ma być tą. wsią, któ-
Psarka, rzka, poczyna się w pow. kielec- rą pod nazwą Psul'evo, razem z Jaszkowem,
kim pod wsią Ps ary, na zachód :Bodzentyna, Chwalimirz, syn Jana, przekazał testamentem
płynie pod tą. osadą, potem ku wschodowi pod kościołowi poznańskiemu; Przemysław II przy-
wś Tarczek w pow. iłżeekim, ztąd zaś skręca wrócił tę posiadłość kościołowi w r. 1278 i
ku północy i wpada z praw. brzegu do Sie- 1284 (Kod. Wielkop., Nil 478 i 540). W r.
kierny powyżej Ratkowic. Długa 14 w. Pod 1279 było Psarskie własnością Borka, syna
:Bodzentynem przyjmuje z lew. brzegu Puni- Woj sława, którą Przemysław II uwolnił od
klę al. Zawzdalę. J. BUz. kasztelanii i opola szremskiego a przyłączył
Psal'ka al. Pazdewnik, potok, wypływa do opola Drzonek. 'V 1307 r. Przybysław, syn
w okr. gm. Psar, w pow. chrzanowskim z pod Borka z Sierakowa, nadał Byczkowi solty-
Ostrońskiej góry (481 mt.), z rozpadlin piasz- stwo psarskie z 2 łanami roli, wolny młyn i
czystych. Płynie ku płd. między domostwami część wody Saben, Mirosław zaś i Jarkye-
Psar, następnie przez Karniowice, zabierając bolth, dawniejsi dziedzice P., odnowili nadanie
małe strugi o dnie kamienistem. 'V przebiegu 2 łanów na rzecz sołtysa Szymona. W 1381 r.
przez Karniowice ma koryto 1-2 mt. szer., Józef z Grodziska darował P. Zemce de Lang-
nurt 30 cmt., łęgi 20 mt. wysokie, a dno ka- myl. Roku 1580 posiadali je Wojciech So-
mieniste. Pod Dulową obraca młyn; poniżej kołowski w jednej, a :Bartłomiej i Stanisław
wsi zwraca się ku płd.-wsch., płynąc tuż obok Psarsey w drugiej części; około 1793 r. nale-
tom drogi żel. ces. Ferdynanda. Dotarł- żało do Eustachego 'Yieru8z Kowalskiego, póź-
szy do Woli Filipowskiej bieży na wsch.; tu- niej do Pauliny Platerowej, a w nowszych
taj dno staje się namuliste; po obu brzegach czasach do Ant. Raczyńskiego. Pod P. odko-
rozpościeraj& się dość suche łąki. W końcu pano cmentarzysko z popielnicami. 3.) P., wś
tuż pod Krzeszowicami łączy się z Filipówką kośc., domin. i okr. dom., pow. szamotuIski, dek.
z lew. brzQgu i przybiera nazwę Krzeszówki, lwowecki, o 9 1 /, klm. na płn.-wschód od
będącej głównem ramieniem Rudawy. Dłu- Pnie w, nad jeziorkiem, które z innemi spływa
gość biegu 14 klm. Bl" G. do Warty; par. w miejscu, poczta w Nojewie,
Psarka al. Psiarka 1.) wólka, w obr. gm. st. dr. żel. w .Wronkach o 15 klm. Cała wieś
Grobli, pow. bocheński, na praw. brzegu \Yi- liczy 305 mk. w 24 dm.; dominium wraz
sły, przy drodze do \Voli Zabierzowskiej, ma z Karminem, Koninkiem i :Bielawami ma
7 dm., 45 mk. (1880 r). 2.) P., wólka, w obr. 1797'92 obszaru, t. j. 1230'26 roli, 242'76 łąk,
gm. Woli Zabierzowskiej, pow. bocheński, ma 223'39 lasu, 60'62 nieuż. i 40'89 wody; go-
3 dm., 20 mk. 3.) P., przysiołek gm. Nowej- rzelnia parowa i mleczarnia; właścicielem jest
góry, pow. chrzanowski. 4.) P., kopalnia gal- Franc. hr. Kwilecki. Kościół istniał w P. przed
mann, na obszarze Psar, w pow. chrzanow- r. 1462; w miejsce starego stanął nowy z ce-
skim. El'. G. gły palonej w r. 1628. Jest w nim nagrobek

Pta
PI8
245
bez napisu, poświęcony podobno Rafałowi la) leżąci\ )}o za rzekl\ :Mrogi\ dawała dziesię-
:Bnińskiemu. Księgi kościelne zaczynaj(\ się od ciuę pleb. w Modlny, połowa zaś z drugiej
r. 1703. Par. liczy 1796 dusz; w skład jej strony rzeki pleb. wWaliszewie, role kmiece
wchodzą: Białokosz, Bielawy, Dąbrowo, Gnu- prebendzie i kanonii lęczyckiej należącej
szyn, Grzywno, Karmin, Nojewo, Orliczko, wtedy do .Wojciecha 'Valiszewskiego (Łaski,
Podborowo, Pólko, Psarskie (wieś i holendry) L. B., II, 414, 424). Istniała też Psarska Wc-
i Zajączkowo. Między 1". 1386-1399 piszą się la, lecz stała pustkami. Wedlug reg. pob. pow.
z P. Sędziwój, Mieszko (Mixo), Dzierzysław, orłowskiego z r. 1576 wś P., własność Jadwi-
Piotr, 'V ojciech i :Mikolaj Psarscy. P. należa- gi Sobockiej, miała 8 łan" 2 zagr" 1 karczmę,
ło do Zajączkowskich około 1463 r.; w r. 1564 młyn o 3 kołach, 26 osad (Pawiński, Wielkp.,
płaciło bisk. poznańskim 21/a grzywny, od 16 II, 103). 4.) P., w X VI w. Psary 111ajus i P.
łanów osiadłych po 8 gr.; w r. 1580 posiadał Mino}>, Pszw'y, wś, folw. i młyn, pow. łęczyc-
tu Piotr Potulicki, woj. płocki, 8 łanów, 2 ki, gm. Dalików, par, Domaniew, odl. od Łę-
ćwierci karczm., 3 zagrodn., 1 krawca i kowa- czycy w. 15; folw. ma 5 dm., 84 mk.; młyn 1
la; późniejszymi wlaścicielami byli Bnińscy, dm., 4 mk.; wś 8 dm., 104 mk. .W 1827 r. 20
których spotykamy jcszcze po r. 1793, a dlil.,192 mk. W 1885 r. folw. Ps ary z no-
w nowszych czasach Kalksteinowie. Sejm z r. menkl. Psarki i Kuzlak rozl. mr. 711: gr. Ol'. i
1773-5 wyznaczył komisyę dla rozgranicz e- ogr. mI'. 515, łąk mI'. 80, pastw. mI'. 75, lasu
nia Psarskicgo, dziedzictwa Łukasza Bnińskie- mI'. 22, nicmI;. mI'. 19; bud. mur. 13, z drzowa
go, pułkownika husarskiego, od Lubocześnicy 7; płodozmian 8 i 9-polowy. Wś P. os, 27,
Jakuba Szołdrskiego (Konstyt., II, 130). W z gr. mI'. 67. Łany folw. dawały dziesięcinę
skład okr. domin. wchodzą: Biclawy N owe, wP. WicIkich do Domaniewa, kmiece pleban,
Karmin i Koninko; cały okrąg ma 40 dm., 574 w Turze. P. :Małe (minor) miały tylko folwar-
mk. (500 katol., 74 prot.). 4.) P. Holendry czne role, dające dziesięcinę pleb. w Domanie-
Wielkie, pow. szamotuIski, o 6 klm. na płn. od wio (Łaski, L. B., II, 369). 'Vedług reg. pob.
Pniowi par. kat. Psarskie, par. prot. i poczta pow. łęczyckiego z r. 1576 wś P., w par. Do-
w Pniewach, st. dr. żel. w'Vronkach o 16 maniewo, miala w części Katarzyny Gawroń-
klm.; 18 dm., 151 mk. (12 kat., 139 prot.). 5.) skiej 1 łan, 8 osad. Część Stan. Przyrownic-
P. Holendl'Y },la1e, tamże, o 4 klm. na wschód kiego l/a łan, 1 łan pusty i młyn. P. minormia-
od Holendrów Wielkich; 7 dm., 58 mk. (5 kat., ła w części Stan. Przyrownickiego l/a łan., Ka-
53 prot.). E. Cal. tarzYl1Y Gawrońskiej 1/ łan. (PawilI., Wielkp.,
Psarski Młyn, pod Psarami, pow. odolal1o- II, 67). 5.) P., P. Kościelne, P. Mostowe, z fol.
wski. Istniał na początku XVI w. (Łaski L. Rzadkowice, dwie wsie, fol. i os. nad rz. Tele-
R, II, 50). Obecnie istnieje młyn zwany Ma- szyną (Plisą), pow. turecki, gm. Wichertów,
ślanką (Maślonka), należący do Psar, na stru- par. Psary, odl. 91fa w. od Turka, posiadaj
dze, która płynie od Skalmierzyc, tworzy kościół par. drewniany, 23 dm., 398 mk. Ob-
staw i wpada do Ołoboczki pod Psarami. szal' dworski miał 1064 mI'. (420 mI'. lasu).
Psary 1.) wś i folw., pow. skierniewicki, W 1827 r. było 11 dm., 168 mk. Kościół par.
gm. Doleck, par. Jeruzal, odl. 15 w. od Skier- p. w. Nawiedzenia P. Maryi istniał już w 1443
niewic, w stronie płd.-wschodniej, ma 11 os., r. Obecny pochodzi z końca XVIII w., fuuda-
125 mk. W 1827 r. było 11 dm., 73 mk. W cyi Józefa Watta Kosickiego, dziedzica P. Do
1885 r. folw. Psary rozl. mr. 425: gr. Ol'. i par. wcielono w 1728 r. parafią Slomów. Upo-
ogr. mI'. 303, łąk mI'. 32, pastw. mr. 55, lasu sażenie plebana w P. stanowiły dziesięciuy
mI'. 24, nieuż. mr. 11; bud. z drzewa 9. .Wieś z wsi: Rzadkwice, psary i PsaI'ki, tudzież ko-
P. os. 11, z gr. mr. 285. 2.) P., kol., pow. lęda po groszu z łanu z Psar, Przykuny i
włocławski, gm. Przedecz, par. Chodecz, ma Trzemeszy i czynsz po 8 gr. z łanu z Psar.
27 os., 196 rok., 882 ror. ,V 1827 1'. bylo 27 Posiadał on dwa pół łany z dwoma kmieciami,
dm., 238 rok. 'W chodziła w skład dóbr Cho- karczmę, zagrodnika i prócz tego folwark 0-
decz. 3.) P., wś i folw. nad rz. }Irogą, pow. bejmujący 1 1 /, łana, rybołówstwo w rzece i
łowicki, gm. Bielawy, par. Waliszew, odl. 25 łąki (Łaski, Lib. Ben., I, 259). Według reg.
w. od Łowicza a 1/ w. od 'Valiszewa, ma 19 pob. pow. sieradzkiego wś Psary Stare, w par.
os., 320 mk., młyn wodny. W 1827 r. było Psary, miala w 1553 r. 1 łan. Psary Kory t-
22 dm., 160 mk. W 1884 r. folw. P. Plusz- kowskie miały w 1553 I'. 1 łan, w 1576 r., 3
czynów rozl. mI'. 1615: gr. Ol'. i ogr. mI'. 766, zagr. (Pawiński, Wielkp., II, 224). P. par.,
łąk roI'. 129, pastw. 1111'. 42, lasu mI'. 642, od- dek. turecki, 2869 dusz. 6.) P" wś w pobliżu.
padki mI'. 6, nieuż. ror. 30; bud. mur. 7, z drze- jeziora Modzerowskiego, pow. kolski, gm. Lu-
wa 14; płodozmian 13-polowy; las nieurządzo- botyn, par. Brdów, odl. od Koła 18 w., ma. 18
ny. WŚ P. os. 19, z gr. mI'. 227; wś Plusz- dm., 284 mk, W 1827 r. wś rząd., 15 dm., 97
czynów os. 11, z gr. mI'. 347. Na początku mk. Stanowiła własność klasztoru paulin6w
XVI w. część obszaru folwarcznego (dwa po-. w Brdowie. 7.) P., 1252 r. Psarevo, wś nad

246
Pta
PISa
rz. }Ioszczanką, pow. piotrkowski, gm. Bogu- grzywien. Dziesięcinę konopnlll dawano po je-
sławice, par. W olbórz, odI. 3 w. na zach. od dnym pęku (Długosz, L. B., II, 565 i III,
W olborza, ma 68 dm., 429 mk., 1231 mr.; os. 363). Według reg. pob. pow. radomskiego
karcz. 1 dm., 4 mk., 2 mr. dwor. W 1827 r. z r. 1569 we wsi Ps ary, należlllcej do opactwa
było 29 dm., 225 mk. 'Wieś ta zdawna nale- sieciechowskiego, pod zarządem Stanisława
żała do bisk. kujawskich. Wspomina ją przy- Osuchowskiego, było 3 łany, 2 zagr. (Pa wiń-
wilej Kazimierza ks. kujawskiego i łęczyckie- ski, Małop., 322, 478). W ójtowstwo w Psa-
go, wydany w Sieradzu 1252 r. a nadający rach opat W creszczyński nadał Sebastyanowi
dobrom biskupim różne przywileje. Wymie- Klonowiczowi, poecie, włożywszy na niego i
niają pod tą nazwą dok. z 1273, 1280 i 1285 r. na następców obowiązck wydawania 100 zł.
(Kod. dypI. Muczk. Rzysz., II, 85, 100, 108, na kupno dział dla klasztoru w Sieciechowie.
604). Według reg. pob. pow. piotrkowskiego 10.) p" wś i obręb leśny, pow. kielecki, gm.
z r. 1552 P., własność bisk. kujawskiego, mia- i par. Bodzentyn, posiada szkołę początkową.
ły 19 osad, 14 łan. (Pawiński, Wielkp., II, Obręb leśny P. stanowi część leśnictwa Bo-
268). W XVI "'. łany kmiece dają pleban. dzentyn. W 1827 r. było 65 dm., 412 mk.
w Wolborzu tylko kolędę po groszu z łanu, 11.) P., wś i fol w., pow. włoszczowski, gm.
dziesięcina zaś z łanów kmiecych szła dla Secemin, par. Dzierzgów, odI. 14 w. od Włosz-
scholastryi łęczyckiej. Kmiecie dwaj siedzący czowy, mają pokłady torfu, młyn wodny, go-
na rolach folwarcznych dawali pleban. w Na- rzelnią (1876 r.). W 1827 r. było 18 dm., 131
górzycach, z innych zaś ról brał w części pleban. mk. Dobra Psary, oddzielone w 1867 r. od
w Czarnocinie, w części scholastyk łęczycki. dóbr Seccmin, składały się w 1876 r. z folw.
Część wsi zwana Lichowa, włączona do Pro- P. i Celiny, rozI. mr. 3512: folw. P. gr. Ol'. i
szenic (Proschynye), dawała pleban. w Czar- ogr. mI'. 477, łąk mI'. 118, pastw. mI'. 1080,
nocinie (Łaski, Lib. Ben., 177, 185, 230). 8.) lasu mr. 1282, nieuż. mI'. 262, razem mI'. 3219;
P., wś włośc. i os. karcz. nad rzką Jaworznik, bud. mur. 7, z drzewa 21; płodozmian 10-po-
pow. będziński, gm. Bobrowniki, par. Gro- lowy; las urzllldzony; folw. Celiny gr. Ol'. i
dziec, posiada kopalnie węgla kamiennego, ogr. mI'. 239, pastw. mI'. 46, nieuż. mr. 8, ra-
szkołę początkową; wś ma 108 dm., 854 mk., zem mr. 293; bud. mur. 2, z drzewa 3. Dobra
1242 mr. (887 mI'. roli); karcz. 1 dm., 9 mI'. te w ostatnich latach zostały rozparcelowane.
dwors.; os. górnicza rząd. Tadeusz ma 58 DU., ,v XV w. P., w par. Dzierzgów, byływłasno-
11 dm., 46 mk. Kopalnia węgla była już eks- ścią Andrzeja i Stanisława Jastrzębców, mia-
ploatowaną między 1789 a 1792 r. i dawała ły kilka łanów km., z których dziesięcinę sno-
3000 zł. rocznie (ob. t. VI, 70). W XV w, pową i konopnlll oddawano prepozyturze przy
Psary, wś w par. Grodziec, była własnością katedrze krakowskiej i odstawiano na miej-
Dersława de Sternberg i :Mikołaja Witko w- sce. Była też karczma, zagr., folwark ry-
skiego h. Sternberg, sędziego ziemi by tom- cerski, z których dziesięcinę snopową dawa-
skiej, miała 13 łan. km., 2 zagr. (Długosz, L. no pleb. w Dzierzgowie (Długosz, L. B., I,
B., II, 197). Według reg. pob. w ks. siewier- 22). Według reg. pob. pow. krakowskiego
skim z 1667 r. wś Psary miała 5 kmieci. z 1581 wś P., własność Szafrańca, miała 6 1 / 2
W części J arockiego 4 kmieci (Pawiński, }Ia- łan. km., 1 kom. z bydłem, 2 kom. bez bydła
łop., 452, 453). 9.) P., wś, pow. kozienicki, (Pawiński, l\hłop., 70). 12.) P., wś i folw.,
gm. i par. Brzeźnica, odI. od Kozienic 5 w., pow. płocki, gm. Majki, par. Łęg, odI. o 22 w.
ma 51 dm., 423 mk., 775 mr. włośc. i 1 mI'. od Płocka, ma 14 dm., 159 mk. W 1885 r.
dwors. W 1827 r. było 43 dm., 259 mk. folw. Psary lit. AR rozI. mr. 627: gr. Ol'. i ogr.
'V XV w. wś P., w par. Brzeźnica, własność mI'. 391, łąk mI'. 64, pastw. mI'. 31, lasu mr.
klasztoru sieciechowskiego, miała 3 łany km., 116, nieuż. mr. 25; bud. mur. 7, z drzewa 11;
z których dziesięcinę snopową i konopną, war- płodozmian 11-polowy; las uieurządzony; wia-
tości 3 grzywien, dawano klasztorowi w Sie- trale Wś P. os. 20, z gr. mI'. 43. 13.) P., wf>,
ciechowie. Karczma z rolą płaciły tamże dzie- pow. pułtuski, gm. i par. Obrytte. W 1827 r.
sięcinę. P.leżały nad rzeką Czerwoną Wodą, było 28 dm., 217 mk. Wymienione już w ak-
miały świeżo wykarczowane grunta, młyn no- cie z 1203 r., którym KODrad ks. mazowiecki
wo wystawiony zwany Propheta. Drugi młyn, potwierdza posiadłości bisk. płockich (Kod.
należący do Smietanki, leżał w Janikowie nad :Maz., 337). P. wchodziły w skład dóbr Obryt-
Rudą i miał także świeżo wykarczowane grun- te, należących do bisIe płockich, a następnie
ta, należące do par. Brzeźnica. Łany kmiece stanowiących klucz dóbr narodowych Obrytte.
dawały czynszu fertona, 30 jaj, 2 koguty; We wsi były dwa wójtostwa, któremi biskupi
także odrabiano z łana jeden dzień w tygodniu obdarowywali zwykle szlachtę. Pierwsze na-
własnym wozem i pługiem. Karczma z rolą daje bisk. Szembek w 1795 r. szlachc. Miano-
płaciła fertona, Wszystkie role płaciły dzie- wskiemu za opłatą 1 złp. czynszu rocznie, ale
sięcinę snopową w Sieciechowie, wartości 3 w 1806 r. rząd pruski podnosi czynsz na 47

Paa
Pll
247
złp. 12 gr. W ójtowstwo drugie nadaje tenże Półkozic a w 1581 (Pawiń., Małop., 36) do
Szembek prawem emfiteutycznem niejakiemu Dominika Alemana. 'V 1490 r. było 4 łany
Rogalińskiemu bez żadnej opłaty; rząd pruski km., później zaś 3 lany km. i 3 zagr. z rolą,
ustanawia czynsz roczny na 52 złp. 28 gr. kom. bez bydła, 2 rzemieśl. i piekarka. Teraz
Włościanie obu wójtostw w 1822 r. płacą pos. większa należy do Art. hr. Potockiego i
czynszu do naddzierżawcy dóbr Obrytte 9 składa się z 9 mr. roli i 448 mI'. lasu. Poe.
złp. rocznie. 'W 1822 r. spotykamy 14 wło- mniejsza ma 529 mI'. roli, 15 mr. łąk i ogr.,
cian trzydniowych, odrabiających rocznie po 108 mr. pastw. i 8 mI'. lasu. Jest tu 105 dm.
20 dni tłuki, 78 dni sprzęż. i tyleż pieszych; i 666 mk" 659 rz.-kat. i 7 izrael. 2,) P., ws,
nadto każdy opłacał 9 złp. 14 gr. czynszu i 4 pow. rohatyński, odl. 5'31 klm. od urz. pocz.
złp. kolejnego rocznie, a wysiewał 4 kor. ozimo w Knihiniezach, o '7 klm. od st. tel. w Cho-
i 5 jarz.; 6 dwudniowych, odrabiających po dorowie, nad pot. Swirz, który tu tworzy dwa
52 dni sprzęż. i tylcż pieszyeh, inne ciężary wielkie stawy. Przy płd. brzegu stawu leży
takie same jak u trzydniowców; dwudniowiec osada P. i na południe od niej ogromny staw,
wysiewał 2 1 / 2 kor. ozimo i 4 jarz.; 3 jedno- u którego południowego brzegu leżą Knihini-
dniowców odrabiających po 26 dni pieszo i t y- cze i Zagórze. Granice: wschod. Rohatyn,
leż sprzęż., 20 dni tłuki i opłacających po 2 płd. staw, zach. Pomonięta, płn.-zach. Doli-
zlp. kolejno i 3 zł. 21 gr. czynszu; 1 czynszo- niany, pln. staw, płn.-wsch. Dechowa. Na
wnik Chorzela, wysiewający po korcu ozimo i wschód od osady stoi znak triang., 161'1 mt.
jarz., odbywający 4 dni tluki i opłacający 34 n. p. m. Obszar dwor. 1789, włośc. 997 mr.
złp. czynszu. Szynk. Razem we wsi, oprócz '\V 1857 r. 604 mk.; w 1880 r. w gm. 687, na
wójtostwa i karczmy, w 1820 r. bylo 115 mk., obsz. dwoI'. 159; rzym.-kat. 108, par. Podka-
14 koni, 40 woł., 30 krów, 33 jal., 41 świń, mień, gr.-kat. 631, par. w miejscu, dek. Cho-
42 owiec. .Wlościanie oddawali dzicsięcinę dorów, filia Dechowa z 483, razem 1114 gr.-
wytyczną do kolegium w Pultusku; w 1818 kat. Szkola etat. o 1 naucz., kasa pożycz. gm.
zamiast niej zobowiązali się płacić 414 zlp.; z kapit. 474 zl, Włac. posiadł. dwor. Wilhel-
oprócz tego płacili dziesięcinę do Obryttego. mina z Głogowskich hr. Rej, która wystawiła
Paliszczyznę odrabiano do folw. Skłody. 'V tu pałac i wzorowe prowadzi gospodarstwo.
1846 r. urządzono wie kolonialnie, przytem P. stanowiD; jednD; caloć dóbr z Dechową, i
przeniesiono tu włocian ze wsi Bartodzieje; Dolinianami, Mac.-B. R.
utworzono 36 osad, z których 24 zajęli dawni Psal'Y 1.) w, okr. wiejski, domin. i okr.
gospodarze psarscy, 4 włościanie z inkamero- domin., pow. odolanowski, o 13 klm. na wschód
wanego wójtostwa Ng 2 i 8 gospodarze z Bar- od Ostrowa, na lew. brzegu Ołoboczki, przy
todziej, nadto osady karczemną, kowalską ujściu strugi, która splywa z pod Skalmie-
(3 mr.) i leśną (34 mr.). Dawni trzydniowcy rzyc; par. Rososzyca, poczta w Ołoboku, st.
otrzymali po 24 1 / 2 -25 mr., dwudniowcy i je- dr. żel. w Ostrowie. P. istniały już przed r.
dniowcy po 16 1 / 2 -17 mr., czynszownik 21 1 / 2 1523; należały do Jadwigi Psarskiej w 1'.1579,
mr., gospodarze z wójtowstwa NR 2 po 15 mr., a do Jana Szkudiskiego w r. 1618; regestra
z Bartodziej po 30 mr., 4 gospodarzy barto- poborowe wspominają o młynie o 2 kołach
dziejskich osadzono na wójt. Ng 1, ale ponie- walnych (ob. Psarski Młyn). Pod P. odkopano
waż dożywotniczka l\Iianowska nie chciała u- grobowisko przedhistoryczne, w którem zna-
stD;pić, pozostawiono więc ich na Bartodzie- leziono monety arabskie, dyadem srebrny i
jach, a przenicsiono tylko pozostałych cztercch. kolczyki. 'V liczy 152 mk., w 23 dm.; w skład
W ójtostwo drugie znicsiono, obracaj ąc grunta okr. wiejskiego wchodzi młyn :Maślanka (Ma-
na osady włościańskie i leśne. Czynsz ze wsi, sIonka); cały okrąg ma 24 dm., 167 mk. (127
oprócz pozostałego wójt. ro 1, ustanowiono na kat., 40 prot.). Domin. liczy 227 rok. w 15
459 rs. 36 kop.; dziesięcinę do par. Obrytte dm.; obszaru ma 837'56 ha, czyli 458'80 roli,
na 17 kor. żyta i 6 owsa, do kolegium Puł- 27'96 łąk, 58'37 past., 275'36 lasu i 17'07
tusk na 47 rs. 7 kop. Kapitał, za który nieuż.; czysty doch. grun. 5734 rork; cegielnia
mają wykupić się włocianie, na 6940 rs. i gorzelnia; włacicielem jest Aleksander Bro-
95 kop. BI'. Ch.-Lud. KI'Z. dowski. 'V skład okI'. domin. wchodzą: Bro-
PS81'Y 1.) wś, pow. chrzanowski, par. rz.- dowa i 'Vrząca; caly okrąg ma 17 dm., 264
kat. w Płokaeh, leży w okolicy pagórkowatej mk. (254 kat., 10 prot.). 2.) P., wś, pow.
i lesistej, 359 mt. n. p. m., blisko granicy kró- wrzesiński, o 3 klm. na płn.-zachód od '\Vrze-
lestwa polskiego. Na płn. graniczy z Płokami, ni, nad rzką 'Wrześnią; par. kat., prot., poczta
na wschód z Nową Górą, na płd. z Karniowi- i st. dr. żel. w 'Vrzeni. 'V r. 1258 Bolesław,
caroi (7'6 klm.) a na wschód z Trzebinią i l\Iy- syn Władysława Odonicza, i w r. 1294 Prze-
slachowicami. Gleba piaszczysta, lasy szpilko- myslaw II potwierdzając dawne przywileje
we, dobrze utrzymane. Za Długosza (L. B., II, z klasztoru lubińskiego, wymieniają między
46) należała wieś do Stanisława Ligęzy h.. niemi P. (Psacovo, Psachovo, Kod. Wielk., 368

248
PIC
Psl
i 719). W r. 1578 posiadali tę wieś Łukasz odl. 42 w. od Lidy a 6 w. od Wasiliszek, mil.
Bardzki i Andrzej Zebrzydowski, w r. 1618 27 dm., 243 mk. kat.; własność Wilkańeów.
Dębiński i wojewodzie brzeski, a przy schył- Psiarce, przedmieście Przemyśla, wspo-
ku zeszłego wieku Marceli Poniński, wojski mniane w dokumencie Jana III z r. 1688, po-
gnieźnieński. W tym czasie powstały P. Ma- twierdzającym ordynacYI\ kapituły gr.-kat.
le, 'Wielkie i Polskie. P. Małe i Wielkie osa- w Przemyślu przez bisk. Innocentego Winnic-
dził wspomniony Poniński w r. 1787 Niemca- kiego (A. G. Z., t. I, str. 91). Lu. Dz.
mi protestantami: Małe przywilejem z d. 12 Psiarka 1.) potok, ob. Pazderni1c. 2.) p"
września a Wielkie przywilejem z d. 15 czer- ob. Psarka. 3.) P., wólka do Zabierzowskiej
wca. a) P. Polskie, wś i okr. wiejski; wś ma 'Voli, pow. bocheński, w puszczy niepołom-
410 mk. w 31 dm.; w skład okręgu wchodzą: skiej, nad Wisłą, na zachód od wsi Grobli,
Nowy Folwark i Przyborki; cały okrąg ma 33 składa się z leśniczówki i dwóch chat, ma
dm., 524 mk. (516 kat., 8 prot.). b) P. Wiel- 20 mk. Mac.
kie, holendry, mają 13 dm., 121 mk. (60 kat., Psiarki al. Adamów, wś włok nad rzką
61 prot.). c) P. Małe, holendry, mają 8 dm., Piłą, pow. noworadomski, gm. i par. Przerąb,
78 mk. (31 kat., 47 prot.). E. Cal. ma 19 dm., 136 mk., 134 mr.
PścilJ, ob. Pein. Psiarki 1.) grupa zabudowań w obrębie gm.
PŚCiIlIlO, w XVI w. Pczienino majOI' i minOI', Cieniawy, pow. grybowski, po półn. stronie
wś i fol., pow. nieszawski, gm. By toń, par. gościńca sądccko-grybowskiego, u połud. pod-
Witowo, odl. 34 w. od Nicszawy, ma 106 mk. nóża góry Rozalmtki (753 mt.). 2.) P., niwy
W 1827 r. 12 dm., 104 mk. W 1886 r. fol. P. w Kukizowie, pow. lwowski. Wznies. 262 mt.
rozl. mr. 521: gr. Ol'. i ogr. 458, łąk mr. 33, Psiarków, foL, pow. miechowski, gm.
past. mI'. 6, nieuż. mr. 24; bud. mur. 8, z drz. Tczyca, par. Szreniawa.
5; płodozmian 11-polowy. 'Vś P. os. 26, z gr. Psiarnia, fol. w obrębie miasta Kiclc.
ror. 29; wś Wincentowo os. 5, z gr. mI'. 84. Psiarnia, zaśc., pow. wileński, w 1 okr.
Jestto starożytna osada, nadana już na po- pol., gm. i okr. wiejski Niemenczyn, o 10 w.
cZ8;tku XII w. klasztorowi w lVlogilnie (ob. od gm., 27 w. od Wilna, ma 1 dm., 8 mk. kat.;
t. VIII, 660). Podług reg. pobor. z r. 1557- należy do dóbr Czarny Dwór, Parczcwskich.
1566 wś Pczienino major, w par. 'Wythowo, Psiarnisko 1.) wólka do Staroniwy, pow.
własność !fateusza Pcmenińskiego, miała 7 1 / 2 rzeszowski, na płd.-zachód od Rzeszowa, wraz
łan., 4 zagrod., 1 rzem. P. minor, własność z os. Stojnem ma 29 dm. i 211 mk. 2.) P.,
ststy radziejow., 7 łan., 3 zagrod., 1 komoro podmokłe pastwisko w Tartakowie, nad pot.
(Pawiński, Wielkop., II, 33). Bl'. Ch. Szerok8;, pow. sokalski.
Pseł, ob. Psi% Psiarów, potok podgórski, powstaje w 0-
Psia Dolina, nad pot. Cisniawą, gm. Sidzi- brębie gm. Zamościa (al. Zamostie), w pow.
na, pow. myślenicki. waszkowiockim; płynie na płn. przez obszar
Psia-DI'oga al. Kiel'z, wś włośc., pow. ry- Zamościa, opływając wzgórze Garby (275 mt.)
piński, gm. Płonne, par. Radziki, odl. o 17 W. od zach., a potem skierowawszy się na płn.
od Rypina, ma 2 dm, 13 mk., 45 mr. Stanowi podąża na obszar Waszkowiec, gdzie tnż na
jedną całość z wsią Kaszuba (ob.). płd.-zachod. końcu m. '\Vaszkowiec wpada od
Psia Górka 1.) os., pow. radomski, gm. lew. brzegu do Hlibiczoka, dopływu Czere-
Pajęczno, par. Rząśnia. Niepodana w osta- moszu. Długość biegu 7 kil. Br. G.
tnieh spisach. W 1827 r. 2 dm., 7 mk. 2.) P, Psiarówka 1.) wś na praw. brzegu rz. De-
G., pow. janowski, gmina i par. Urzędów. sny, pow. berdyczowski, o 2 w. poniżej No-
3.) P. G., os. karcz. nad rz. Wisłą, pow. li- woj Grobli, ma 697 mk. prawosł. i 4 kato!.;
pnowski, gm. i par. Szpetal, odl. 022 W. od 2258 dz. ziemi. Cerkiew Pokrowska drewnia-
Lipna, ma 3 dm., 49 mk., 3 mr. na, niowiadomej orokcyi, z gruntu odnowiona
Psia Górka 1.) nazwa zabudowań na ob- w 1856 r., uposażona jest 57 dz. ziemi. Da-
szarze KrzywaczId, pow. myślenicki. 2.) P. wniej własność lVIi chała '\V ojciechowskiego,
G., część Biczyc, pow. sądecki. Bl'. G. od którego nabyta przez ks. Olimpią Radzi-
Psia GÓI'ka, pustkowie, pow. ostrzeszow- wiłłowę. 2.) P., wś przy ujściu do Jatrani
ski, o 5 klm. na płd.-zach. od Ostrzeszowa; bezim. rzki, płynącej od wsi Gromy, pow. hu-
par. Kobyla Góra, okr. wiejski Doruchów. mański, o 12 w. od lIumania, ma 1349 mk.;
Około 1845 r. 2 dm., 23 mk. (2 kat., 8 ży- cerkiew Pokrowska, drewniana, niewiadomej
dów i 13 prot.). E. Cal. erekcyi, uposażona 34 dz. ziemi. Do par. pra-
Psia Nog, os., pow. rawski, gm. Bogu- wosł. należy wś Stepkówka (o 3 w. odległa).
szyce, par. Zelechlinek, ma 2 dm., 4 mk., 32 Należy do okręgu humańskiego kolonii wo-
mr. Wchodziła w skład dóbr Lochów. jennych. J. Krz.
Psiarce, Psal'ce, wś włośc., pow. lidzki, Psie Głowy, niem. lIundskopf, łac. Capita
w 4 okr. poL, gm. i okr. wiejski Wasiliszki, (Ja/fina, jezioro pod wsią t. n., na płd. od Cza-

hł
'a'
24
pUnka, w pow. drawenburskim. Wymienione mi wyprawy Niemców. O bitwie tej ob. roz-
w podrobionym dokum. z r. 1251 (ob. Powiat prawę w Bibl. Warsz. (1873, t. III). Br. Ch.
wałecki w XVI w., przez Calliera, str. 46). Psi 1\lłynek, grupa zabudowań w obr. Krze-
Psienie, wś i domin., pow. pleszcwski, o 8 czowic, pow. łańcucki, 3 dm., 21 mk. Br. G.
klm. na płn. od Plcszewa, par. Czermin, poczta Psinna, rzeczka, lewy dopływ Odry, ob.
w Żegocinic (Rzcgocin), st. dr. żel. w Kowalc- Cyna.
wie pod Pleszewem. Właściciclami P. byli: PsilłlJa, niem. Psinnwnuehle, młyn pod Ra-
Andrz. Korosz w 1'.1579, Jan Tomicki r.1618, ciborzem, na obszarze wsi Brzozie, pow.raci-
Wiktor Szołdrski około 1793 r. i Radońscy borski. Trit (Oberschlcsien, str. 665) zwie
w nowszych czasach. P. składało się z 6 1 / 2 ten młyn prastarym "uralt", nie podaj1\c je-
łanów, z których 3 przcistoczono na folwark dnak świadectw jego dawności.
około 1618 r. Wieś ma 1 dm. i 13 mI,. kat. Psiny 1.) al. Przyny (Kętrz.), niem. Adelig-
Domin. liczy 162 mk. '!' 8 dm. i wchodzi .fl'in a!. Pschin, kol. do .Milew: należ1\ca 1 po.
w skład okręgu domin. Zcgocin; obszaru ma s.wIeckI, st. p., par. kat. l CW. :N owe, odl. /, .ml-
524'09 ha, czyli 364'71 roli, 31'75 ł1\k, 6'40 lI. W 1868 r. 18 .b.ud:, 1 dm., 75 k., 25 at.,
past., 110'05 lasu i 11'18 nieuż.; czysty doch. 50 w. 2) P. 1!eJ8kze, mc. StaedtzschPm a.
grun. 3067 mrk; cegielnia; właścicielami są Pszm, ws do :Nwego naloząca, po.w. SWIeCkl,
bracia Brandt z Pleszewa. E. Cal. st. p., par. kat. l ew. owc. W'1868 r. 3 bud.,
P . . ł d P . . 3 dm., 14 mk, 7 kat. l 7 ew.
slelUe; o.s. m yn. .na rz. lascczmcą" Psioł, Psel al. Psio, rzeka w gub. kurskiej,
pow. brzcmsk1, gm. ŁazIsko, ma 1 dm., 7 mk., charkowskicj i połtawskiej, bierz c pocz1\tek
16 m:. dV\ Ol'. . . W pow. obojańskim gub. kurskicj, przepływa
PSlep«?le .1.) mem. lIunckjeld, domm., 110w. gub. charkowską, i w połtawskiej na pogra-
krtoszynskl, o 3 km. na płd.-zach d .K.o- niczu pow. kremienczugskicgo i kobelackie-
źmma; par., poczta l st. dr. żel. w Kozmmw; go uchodzi od lew. brzegu do Dnie11ru. Dłu-
7 dm., 134 mk. .(67 kat., 6! prot.); obSilaru ga 508 w., z których 155 w gub. kurskiej,
ma 4ę1'65 ha, .J.. 434'80 rolI, 7'70 łąk, 22'68 110 w charkowskicj i 243 w połtawskiej; naj-
lasu l 16'47 meuz.;, czysty doch. grn. 4577 większa szerokość dochodzi 60 saż., głębokość
mrk; uprawa ?urkow. 2.) P., fol. megdys, 21 st. Brzegi ma wyniosłe, lesiste; spławna.
po.:v. krotosynsl, ,Pod Wyganowcm, w po- Psiska, młyn wodny nad Czarn1\ Przemsz&,
blIzn KobylIna, lstmał około 1821 r. na obszarzc gm. Brzezinka, pow. bytomski.
Psie Pole, niem. lIl/ndsfeld, W dok. z 1206 Psitnikowo, dobra, pow. neweiski, w 2
r. Pzepole, 1252 Psepole canl/m villa, 1281 villa okr. pok. do spraw włośc., gm. szałachowskaj
Caninus campu, miasto i dobra nad rz. ",Vidawą w 1863 r. 74 dusz rewiz.
(",V eide), pow. oleśnicki, odl. 7 klm. od "w 1'0- Psi lik, młyn na obszarze Rusinowic, pow.
clawia a 3 mile od Oleśnicy, posiada st. dr. lubliniecki.
żel. między ",Vrocławiem a Oleśnic1\. 'Wznies. Psiuki al. Moh'a, os. karcz., pow. często-
403 st. n. p. m., posiada kościół par. katol., chowski, gm. l\Hedzno, ma 1 dm., 4 mr. dwor.
kościół ewang. (od 1790 r.), synagogę, szkołę Pskow, u dawnych latopisców PleskoUJ,
katol. i ewang., 1195 mk. (1872 r.). W 1842 ms to gubernialne na praw. brzegu rz. 'Vieli-
r. było 96 dm., 774 mk. (396 ew., 342 kat., kiej, przy ujściu do niej Pskowy i przy dro-
36 żyd.). 'V 1206 r. nadane zostało przez dze żel. warszaw.-petersbur., pod 57° 49' płn.
ks. Henryka I klasztorowi wincentynów we szer. a 45° 59' wsch. dług., odl. o 257 w. na
'Wrocławiu, w którego posiadaniu zostawało płd.-zach. od Petcrsburga, jest siedzibą arcy-
do 1810 r. 'V akcie nadawczym powiedziano: biskupa prawosł. pskowskiego i inflanckiego
"Pzepole predium a Vidava usque ad dobram oraz gubernatora cywilnego. P. liczy 21,170
(rzeczka) cum ecclesia et theutonicis". Poda- mk. (w 1882 r.) i posiada z kamienia zbudo-
nie o klęsce, jak& tu miały ponieść wojska nie- wany kreml, starożytne warowne mury miej-
mieckie prowadzone przez Henryka V w wal- skie i wały, szerokie ulice, 38 cerkwi, kościół
ce z Bolesławem Krzywoustym 1109 r., nie katol. i ewang., seminaryum duchowne, gi-
ma podstawy faktycznej, jest ona tylko prze- mnazyum, dwie szkoły powiatowe i tyleż du-
kształconcm w wyobrażeniu ludowem, obra- chownych, instytut wychowania panien, trzy
zem odwrotu tych wojsk, wyniszczonych przez monastery, szpital, szkołę wojskową, dom sie-
choroby, niedostatek i podjazdową walkę, ja- rot i murowany bazar. Z fabryk znaczniejsze:
ką Krzywousty z nieporównan1\ zręcznością, skór juchtowych, płótna, płótna żaglowego i
nękał nieprzyjaciela. Gallus, dziejopis Krzy- inne. Prowadzi ożywiony handel wodą do
woustego, nic o tej walce zwycięzkiej nie N arwy i lądem do Petersburga. Corocznie
wspomina, za to z zapałem rozwodzi się nad nie- w lutym odprawia się ożywiony jarmark.
zmordowan8; czujnością, Bolesława i szybkością, Z gmachów publicznych odznaczają się: wspa-
ruchów, którą terroryzował znękanych truda- niały pałac gubernatora i seminaryum ducho-

250
Pak
Psk
wne. Z pomiędzy cerkwi najcelniejsze: sobór szy od XV w. coraz bardziej przewaźa wpływ
św. Trójcy z XII w., czterokrotnie przebudo- tych ostatnich, tak że od 1401 r. ks. pskow-
wywany, z cudownym obrazem N. }I. P. i ski jest właściwie tylko namiestnikiem w. ks.
grobami ksia,ża,t panuja,cych i arcybiskupów; moskiewskiego. Da,żności w. ks. Witolda do
dalej cerkiew św. Dymitra Soluńskiego z XII ugruntowania wpływu wP. (1406 i 1426 r.)
w. i św. Bazylego Wielkiego z XIV w. Ko- nie miały trwałego znaczcnia. 'W końcu wspól-
ściół kato!. p. w. św. Trójcy, wzniesiony zo- ne niebezpieczeństwo zbliżyło P. z Nowogro-
stał z muru w 1855 r. (opis w Tygodn. Illustr. dem (1450 r.); ksia,żęta pskowscy Wasili
z 1864 r., Nr. 242). Par. kato!., dek. peters- (1448-55) i Aleksander Czartoryski (1455-
burskiego, ma 2837 wiernych. W 1876 r. do- 14(0), prawnuk Olgierda, byli jawnymi nie-
chód miasta wynosił 60,::322 rs., rozchód zaś przyjaciołmi w. ks. moskiewskiego. Wkrótce
60,329rs. P. należy do rzędu z naj dawniej- jednak stronnictwo moskiewskie wzięło górę i
szych miast Rusi północnej. \V latopisach miejsce Czartoryskiego zaja,ł namiestnik wiel-
wspominany jest pod 862 r., jako istnieja,cy koksiążęcy. Po upadku Nowogrodu rządzony
już podczas przybycia \Varagów. Pocza,tkowo przez namiestników, mianowanych przez w.
stanowił przygród (prigorod) Nowogrodu, jak- ks. moskiewskich, zachował P. jeszcze czas
kolwiek od XII wieku posiadał już więcej jakiś cielI dawnej niepodległości. W 1510 r.
niezależności od innych przygrodów nowo- w. ks. \Vasili zniósł wiece pskowskie, 300
grodzkich i coraz widoczniej dążył do zapro- najbogatszych rodzin przesiedlił do miast mo-
wadzenia u siebie oddzielnego rządu gminne- skiewskich i odtąd P. w niczem się nie różnił
go. Z P. pochodziła w. ks. Olga, żona Igora od innych miast rossyjskich. Dzieje rzeczy-
Rurykowicza, pamięć której przechowała się pospolitej pskowskiej i jej upadek opisał Ko-
pomiędzy ludem w t. zw. Studni Olgi, źródle stomarow. \V XVI w. P. pamiętny jest dłu-
znajduja,cem się w siole Zawieliczje, położo- giem oblężenicm i zdobyciem przez króla pol-
nem na wprost P. z rz. \Vieliką. Pskowianie ekiego Stefana Batorego a w XVII w. przez
brali udział w licznych wyprawach mieszkań- króla szwedzkicgo Karola Gustawa. Od 1772
ców Nowogrodu przeciwko Czudzi, Litwie, Su- r. miasto gubernialne. Opisy wydali lliński
zdalowi a potem przeciwko Niemcom inflanc- (1790-95), Kniaziew (1858), Tołstoj (1864)
kim. Pod względem znaczenia i bogactwa P. i inni' Ps!cowski powiat ma na przestrzeni
pierwsze po Nowogrodzie zajmował miejsce. 5113'0 w. kw. 153,846 mk., zajmujących się
Za czasów pomyślności miasto miało liczyć głównie uprawa, lnu i rybołówstwem. Po-
60,000 mk. i posiadać 61 cerkwi i 6 przed- wierzchnia równa, pokryta w większej części
mieść. Od pocza,tku XIII w. P., należący do bagnami, grunt piaszczysto-gliniasty, niezbyt
zwia,zlm miast hanzeatyckich, posiadał od- urodzajny; wody dostatek, znaczniejsza rz.
dzielnych ksia,ża,t, zależnych wprawdzie od Wielikaja. Z pomiędzy jezior (41) naj waż-
Nowogrodu. \V 1241 r. P. wpadł w ręce Niem- niejsze Pskowskie. I"asy zajmują 34°io ogól-
ców, był on jednak wkrótce odebrany w sku- nej przestrzeni. Ps!cowslca gubernia, położona
tek zwycięztwa ks. Aleksandra, odniesionego w płn.-zachod. stronie Rossyi Europejskiej,
w 1242 r. na jez. Czudzkiem. Odta,d P. zosta- graniczy na północ z jeziorem Czudzkiem (Pej-
wał w cia,głych prawie walkach z rycerzami pus) oraz z gub. petersburską i nowogrodzka,;
inflanckimi, zwłaszcza w XIV w., a bohate- na wschód z gub. nowogrodzką, twerską i
rem tych bojów był ks. Dowmunt Tymoteusz, smoleńską; na południc z gub. witebską a na
syn ks. litewskiego }Iindowga, panujący w P. zachód z gub. inflandzką, ma na przestrzeni
przez lat 30, począwszy od 1266 r. W 1348 38,846'5 w. kw. 895.713 mk. (w 1882 r.).
r. Nowogród uznał niepodległość P. i nazwał Powierzchnia jest w ogóle nieco wyniosła,
go swym bratem młodszym, mimo to obie w południowej części górzysta, od zachodu ku
rzeczypospolite rzadko żyły z sobą w zgodzie północy pochylona. Między jeziorami Czudz-
i spory pomiędzy soblll rozstrzygały orężem. kiemi i Ilmenem, cilllgnie się pasmo wzgórz,
Po Dowmuncie władało tu jeszcze kilku ksią- zwanych górami Swiętemi. Pod względem ge-
żąt litewskich, tak że Giedymin uważał P. ognostycznym przeważa formacya dewońska
za część wielkiego państwa. 'W 1341 r. uzna- z czerwonemi piaskowcami. Z kopalin znaj-
ło miasto nad soba, zwierzchność w. ks. litew- duja, się rozmaite gliny, gips, torf, ruda żela-
skiego Olgierda, nie znalazłszy jednak sp 0- zna. Z rzek główniejsze sa,: 'Wielka (Wielika-
dziewanej pomocy przeciwko Niemcom, prze- ja), Dźwina Zachodnia, Szełoll, Łowat i Polist
chyliło się w 1347 r. na stronę Nowogrodu. z licznymi dopływami. Oprócz jez. Pskow-
\V ogóle położenie P. było kłopotliwe; nie mo- skiego całą prawie południowa, część gubernii
gąc bowiem własnemi siłami oprzeć się naci- pokrywa szereg jezior (854), w części obszer-
skowi Niemców, zmuszony był szukać opieki nych i rybnych; wielkie i rozległe bagna.
u silniejszych sa,siadów, mianowicie u Nowo- Lasy zajmuja, 31% ogólnej przestrzeni; przed
grodu, Litwy i w. ks. moskiewskich. Począw- niewielu jeszcze laty przenosiły 54%. Są

Pak
P.t
251
one ubogie w zwierzynę, obfitujl\ natomiast żyński, gm. Puchały, pa.r. Zambrowo, ma 1344
w grzyby i różne jagody, którymi mieszkań- mI'. W 1827 r. 9 dm., 62 mk. 2.) p, Gnie-
cy prowadzQ, rozległy handel. Klimat dość woty, wś, pow. łomżyński, ma 9 os., 234 mr.
umiarkowany (średnia temperatura roczna Wchodziła w skład dóbr Jakać.
+ 4°) lecz niestały; przejścia od ciepła do Pstt'ągowa, pot. podgórski, powstaje w 0-
zimna SQ, nagłe. Grunt po większej części brębie gm. Pstrągowej, w pow. ropczyckim,
piaszczysty lub gliniasty, miejscami kamie- z pod góry Budzisza (449 mt.); płynie przez
nisty; czarnoziemu jcst bardzo mało, a pomi- Górnąwieś, część wsi Pstrągowej, na płd.-
mo to rolnictwo stanowi główne zatrudnie- wschód, poczem zwraca się na wschód; przy-
nie ludności, chociaż sprzęt zboża nic wy- jąwszy strugę z pod nockowskich krzaków pły-
starcza na wyzywienie mieszkańców. '\Vażne nącą, zwraca się między domostwami Pstrą,-
natomiast znaczenie ma uprawa lnu i konopi. gowej na płd.-wsch., a przeszedłszy na obszar
ł,ąki stanowią także znaczne źródło dochodu N owej wsi, w kierunku wschodnim, uchodzi
dla mieszkańców, którzy większą część siana z lew. brzegu do Wisłoka. Długość biegu 11
sprzedają do Petcrburga. Przemysł bardzo klm. Przyjmuje z praw. brzegu potok Pod-
słabo rozwinięty; z fabryk główniejsze: skór, brzezie i Strachotynę. Bl'. G.
szkła i tkanin bawełnianych. Pod względem Pstrągowa, rozległa wś w pow. ropczyc-
administracyjnym dzieli się gubernia na 8 po- kim, w dolinie pot. Pstrągowy, uchodzącego
wiatów: pskowski, chołmski, noworżewski, do Wisłoka z lew. brzegu. '\Yś przerzynaj Q,
opoczeński, ostrowski, porchowski, toropecki dopływy Pstrągowy: Strachotyna, Podbrzezie,
i wielkołucki; obejmuje 9 miast, 2 osady, 70 Granice i kilka bezimiennych. Składa się z kil-
słobód, 1294 siół i 13000 wsi. W całej gu- ku części. Granice Pstra,gowskie (35 dm., 201
bernii znajduje się jedyna parafia katolicka mk.), Podbrzezie (20 dm., 115 mk.), Pstrągo-
w Pskowie. J. KI'z. wa (162 dm., kościół, 1092 mk.), Pyrówki
Pskowa, rzeka w gub. petersburskiej i (28 dm., 139 mk.), Strachociny (17 dm., 86
pskowskiej, prawy dopływ rz. Wielikoj (Mul- mk.) i Wola Pustkowska (91 dm., 557 mk.).
dowy), długa do 70 w., naj wyższa szerokość Obszar więk. posiadłości dzieli się na 5 części:
24 saż.; spławna. Będkówki, Górny Dwór, Łychowszczyznę,
Pskowskie, jezioro na granicy pow. gdow- Maraskówkę i Okopy, mające 22 dm. i 202
skiego gub. petersburskiej i pow. pskowskie- mk. W ogóle ma P. 375 dm. i 2392 mk. (1214
go, długie 75 w., szerokie 20 w. i mające 734 męż., 1178 kob.), pod względem wyznania
klm. kw. przestrzeni, poczyna się o 5 w. od 2312 rz.-kat. i 80 izrael. Z obszaru 4967 mr.
Pskowa i za pomocą długiego (24 w.) i szero- (3253 roli, 238 łąk, 299 past. i 1177 mI'. lasu);
kiego (od 2-8 w.) przesmyku łączy się z je- przypada na więk. pos. 2448 mI'. (1445 roli,
ziorem Czudzkiem (Pejpus). Znajduje się na 100 łąk, 122 past. i 781 lasu) a na własn. mn.
niem do 50 wysp; niektóre osiadłe. W jezio- 2519 mr. (1808 roli, 138 łąk, 177 past. i 396
rze odbywa się znaczny połów ryb, szczegól- lasu). Obszar więk. pos. ma kilku współwła-
niej tak zwanych śnitków. Do jeziora wpada ścicieli. Wś zajmuje obszerną kotlinę, otoczo-
pomiędzy innemi rz. ,\Yielka (Wielikaja). ną od zachodu, północy i wschodu wzgórzami,
Psio, ob. Psiol. pokrytemi lasem. Gleba w ogóle glinkowa a
Psota 1,) os., pow. radzymiński, gm. Za- w częściach wyżej położonych iłowa; naj le-
brodzie, par. Niegów. Niepomieszczona w 0- psze grunta ma część (Okopy i Iaraskówka)
statnich spisach. 2.) P., wś włok, pow. ry- naj niżej położona. Zdawien była to kolloka-
piński, gm. i par. Skrwilno, odl. o 26 w. od cya (Długosz, Lib. Ben., II, 256 i III, 393) a
Rypina, ma 4 dm., 49 mk., 65 mr. 3.) P" w 1536 (Pawiński, Małop., 516) dzieliła się
wś włośc., pow. mławski, gm. Rozwozin, par. na Pstrągową Górną i Niżną. P. Górna nale-
Zieluń, odl. o 45 w. od Mławy, ma 3 dm., 60 żała w połowie do Stanisława Łowczyńskiego
mk., 58 mr. Br. Ch. a w połowie do Jana Krampskiego; było w niej
Psota, os. leś., pow. wyrzyski, okI'. wiejski 60 kmieci na gruntach różnej wielkości, pła-
Jadwiga, 1 dm., 8 mk. cących czynsz w łącznej sumie 18 grzywien
Psowo, dobra, pow. neweIski, w 1 okr. pok. i dodających 60 miar owsa, scry, jaja i t. d,
do spraw włośc., gm. P., w 1863 r. 310 dusz a prócz tego było 30 ról pustych, 2 dwory i 2
rewiz. Gmina miała w tymże roku 436 dusz folw. szlacheckie, 2 karczmy płacące 2 grzy-
rewiz. '\V P. była dawniej filia par. katol. wny, staw, młyn i 3 zaniedbane sadzawki.
Newel. Sołtys miał 4 łany. Szacowano wieś na 300
Pstt'ągarnia 1.) gajówka przy Biedaczo- grzywien. P. Niżna, własność Jana Ramolta
wie, pow. łańcucki. 2.) P., wylęgarnia pstrą- miała 17 łan. kmiecych, płacących 7 grzyw.
gów w Dubiu, pow. chrzanowski, założona 23 gr. i karczmę dającą 22 miar owsa. Nadto
staraniem hr. Potockich. Br. G. kmiecie robili na gruntach Nowej wsi. P. Niż-
Pstrągi 1.) wś szlach. i włok, pow. łom-. ną szacowano na 250 grzyw. W r. 1581 (ibid.,

252
Pst
Pst
257) dzieliła się na dwie części, ale obie były Pstl'l\żne, górska. wś w pow. gorlickim, nad
własnościł. Melchiora Szczepieckiego. Jedna, potokiem uchodzącym z praw. brzegu do Prze-
którą trzymała Dorota Dymnicka, miała 25 gonki, dopływu Sękowy, wznies. 501 mt.
kmieci na 13 półłankach, 3 zagrody, 2 komoro n. p. m. Graniczy na płn. z Męciną, \Vielką,
z bydł., 3 komoro bez bydła i sołtystwo na 2 na wsch. z lesistemi górami (wznies. do 693
łanach; na drugiej 46 kmieci na 11 łanach, 6 rot.) i wsią Bodakami, na płd. z Draganowero
kom 01'. z by dł. i 7 komol'. bez bydła. Par.rz.- a na zach. z Ropica.ł Ruską. Par. gr.-kat.
kat. ma kościół drewniany, erygowany 1474 w}Ięcinie Wielkiej. Wieś ma 34 dm. i 196
r. i kaplicę. Par. należy do dyec. tarnowskiej, mk., 194 gr.-kat ltusinów i 2 izrael. Większej
dek. wielopolskiego. Obecnie posiadają tu posiadłości nie ma; mniejsza zaś ma 218 roli,
części: Teof. Wasilewski i Elźb. Gokiert; Oko- 63 łąk, 235 past. i 5 mr. lasu. Gleba górska
py zaś od Łazowskich nabył izraelita. \V 1846 iłowa a lasy świerkowe. :Mae.
r. wymordowano tu wszystkich współwłaści- Pstl'ążnica, kuźnica o dwóch ogniskach
cieli i ich oficyalistów wraz z nieletnimi sy- nad rz. Łączną, w pow. kieleckim, urządzona
nami a nawet usiłowano ściągnąć do wsi i za- na nowo w 1839 r. (ob, Słownik Geogr. po-
mordować tych, którzy w chwili rzezi znajdo- wszechnej, t. II, Warszawa 1854). Dziś nie
wali się w szkołach w Rzeszowie. Szkoły nie istnieje zapewne.
ma, a kasa pożycz. gm. posiada 1033 złr. ka- Pstt'ążllice, w XII w. Pistr'aniei, w XVI
pitalu. P. graniczy na płd. z Nową \Vsią, na w. Pstl'({gi, wś nicistniejąca obecnie nad rz.
wsch. z Czudcem i Przedmieściem Czudec- Sanną, w dawnym pow. urzędowskim, par.
kiem, na zach. z Zawadką i Nawsiem a na Borów (pow. janowski). Dochody z tej wsi
płn. z Bystrzycą. Mac. I (dziesięciny) nadane były już w XII w. ko-
Pst!'l\gówka, potok, powstaje w obrębie legiac.ie sandomierskiej (ob. t. VIII, 661).
gm. Pstrągówki, w pow. jasielskim, w Wiel- \Vedług Długosza, wieś tę nadał Bolesław
kim lesie, na pln. granicy tcj gminy; płynie Wstydliwy klasztorowi św. Andrzeja w Kra-
na płd.-wschód z początku przez las, nastę- kowie (klaryskom). Były tam 3 łany km.,
pnie między domostwami wsi Pstrągówki, z których dawano rocznie po 1 fertonie, 30
opłukuja.łc płd.-zach. podnóże wzgórza Raków- jaj, 2 koguty, 4 korce owsa i 3 jęczmienia.
ki (411 mt,); w dalszym swym biegu tworzy Ze wszystkich ról kmiecych dawano dziesię-
granicę między gm. Pstrągówka, i Cieszyną; cinę snopową, i po 4 pęki konopi scholasteryi
w końcu dostaje się na obszar Wiśniowy, po- sandomierskiej. Wartość dziesięciny wynosi-
niżej której, miną,wszy gościniec frysztacko- ła 3 grzywny (Lib. Ben., I, 332; II, 505 i
atrzyżowski wpada do Wisłoka z lew. brzegu. III, 314). Br. Ch.
Długość biegu 7 klm. Pędzi kilka młynów. Pstl'okollie 1.) w XVI W. Pstrekonye, wś i
Pstl'ągówka, wś w podgórskiej i lesistej fol. nad rz. Wadą, przy ujściu Widawki, pow.
okolicy pow. jasielskiego, w dolinie dopływu łaski, gm. Zapolice, par. Strońsko, odl. 21 w.
Wisłoka z lew. brzegu. Par. rz.-kat. i urz. od Łasku, 11 w. od \Vidawy, przy drodze ze
poczt. w Frysztaku (8 klm.). Graniczy na Zduńskiej Woli do Widawy; wś ma 41 dm.,
płn.-zach. z Jaszczurową, na wsch. z Niewo- 453 mk.; fol. 10 dm., 105 mk. W 1827 r. 37
dną, na płd. z Cieszyną a na zach. z Ohytrów- dm., 288 mk. 'W 1885 r. fol. P. rozl. mI'. 885:
ką. Liczy 106 dm. i 722 mk., 714 rz.-kat. i gr. 01'. i ogr. mr. 554, łąk mI'. 63, past. mr.
8 izrael. \Ve wsi znajduje się szkoła ludowa 130, nieuż. mr. 137; bud. mur. 11, z drzewa
i kasa pożycz. gm. z kapit. 494 złr. Większa 15; płodozmian 9 i lO-polowy. \VŚ P. os. 94,
pos. (Fr. hr. MycieIski) składa się z 67 roli, z gr. mI'. 680; wś Woźniki os. 34, z gr. mr.
5 ogr. i łąk, 9 past. i 137 mr. lasu; pos. mn. 317; wś Swieżyny os. 21, z gr. mI'. 143; wś
ma 804 roli, 37 łąk, 84 past. i 148 mr. lasu. Jeziorno os. 7, z gr. mr. 91. Łany kmiece i
'\V 1581 (Pawiński, }Iałop., 248) należała P. fol. dawały dziesięcinę plebanowi w Strońsku
do Seweryna Bonara i liczyła 23 półłanków (Łaski, L. B., I, 477). Według reg. pob. })Qw.
kmiec., 2 zagr. z rolą, 5 komoro bez bydła a szadkowskiego z r. 1552-1553 wś P. miała
nadto łan sołtysi. Mac. w części Jana 11 osad., 4 łany; w części Spyt-
Pstrl\zl1a, niem. Pstr,zonsna, wś i dobra na ka 2 łany (Pawiński, Wielkop., II, 243).
lew. brzegu rzeczki Sunuuiny, pow. rybnicki, 2.) p" w XVI w. Pst7weconye, nazwa pola we
odl. 2 mile od Rybnika, w stronie zach. Po- wsi Gorzędów (pow. piotrkowski); wspomnia-
8iada kościół par. drewniany, założony w 1680 na w Lib. Ben. Łasldego (I, 505). BI'. Ch.
r., szkolę kat. od 1780 r. \V 1860 r. było 40 Pstl'OkOl'lSzczyzl1a, fol. pod Sieradzem ist-
dm., 332 mk. (5 ew.), dwa młyny wodne, 943 nial w 1840 r., mial 303 1111'. obszaru, wtem
mr. więk. posiadł. i 390 mr. mniejszej. Gleba 18 mr. włośc.
gliniasta ze spodem nieprzepuszczalnym ale Psh'osz)'ce, wś, pow. miechowski, gm.
żyzna. Par. P., dek. pogrzebińskiego, miała Wielko-Zagórze, par. Miechów, leży pod Mie-
1869 r. 2844 katol., 25 ewang. Br. Clt. chowem. Na obszarze wsi występuje opoka

hł
paz
253
kredowa. We wsi szkoła początkowa gminna. Psyszeze, wś rząd. nad rz. Teterowem,
W 1827 r. 44 dm., 186 mk. W XV w. P. w par. pow. żytomierski, cerkiew, mlyny; należała
Miechów, były własnością klasztoru miechow- do starostwa żytomierskiego.
skiego. Z 18 łanów kmiecych płacono czynsz Pszanee al. :Mszaneć, Na :Msza/lee, grupa
(nieoznaczony), dawano po 30 jaj, 4 koguty domów i młyn w Hołowiecku, pow. stryjski.
2 sery. Odrabiano dwa dni w tygodniu wła- Pszaniezny Połoii, pot. górski, powstaje
snym wozem i pługiem, odrabiano powab, w gm. Hołowiecko, pow. stryj ski, ze źródeł
dawano osep. Była tam karczma z rolą, za- leśnych, z pod szczytu Trościanu, na granicy
grodnicy, młyn, folwark, z którego dziesięcinę Hołowiecka, Sławska, Tarnawki i Pławia.
pobierał klasztor miechowski. W. szystkie 1'0- Płynie na płn. leśnym jarem, a potem pomię-
le składały dziesięcinę wartości około 15 grzy- dzy domostwami Hołowiecka i w tejże wsi
wien, klasztorowi miechowskiemu (Długosz, uchodzi do Hołowczanki (dopływ Oporu). Od
Lib..B., III, 23). .Według reg. pobor. pow. wschodu nad doliną wznoszą się Przysłop
ksiązkiego z r. 1581 wś P. miała 7 łan. km., (990 mt.), :Menczel al. Ii{lCzoł (1014 mt.) i
1 czynsz., 4 zagr. bez roli, 3 komol'. bez bydła Makówka (958 mt.) a od zach. Czerteż (1080
(Pawi{lski, Małop., 82). Br. Cit. mt.) i Pliszka (1019 mt.). Długość 8 klm.
Pstfllhów al. Pstl'ukowy, pot. górski, wy- Przy ujściu pędzi młyn wodny. Bl'. G.
tryska z pod góry 'V oronienki (810 mt.) w 0- I)szanówka, właściwie Pl'zan6wka, kol. i
brębie gm. Stronny, w pow. samborskim; pły- os. karcz., pow. brzeziński, gm. Lipiny, par.
nie leśnym parowem na płn.-wschód i pod Brzeziny; kol. 8 dm., 56 mk., 174 mr. włośc.j
Kiczerką. (461 mt.), na dolnym końcu wsi karcz. 1 dm., 6 mk., 3 mr. dwoI'. 'V 1827 r.
Stronny, uchodzi do Stronawki, dopływu By- było 6 dm" 48 mk.
strzycy. Długość 5 klm. El'. G. Pszczelna, wś nad rz. Tepliczką, dopływem
PSllcin, wś, pow. pułtuski, gm. Nasielsk, Udycza (Hadycza), pow. hajsyński, okr. pol. i
par. Pomiechowo. Yf 1827 r. 19 dm., 7l mk, gm. Teplik, par. Ternówka, ma 253 osad, 794
PSlua 1.) mczko pryw. nad jez. PIiJUja al. dusz męz., 1749 dzies. ziemi włośc. Cerkiew.
Długie, pow. dzisie{lski, w 4 okr. poL, gmina Należała do klucza teplickiego hr. Stanisława
Prozoroki, okr. wiejski Ziabki, dwór St. Psuja, Potockiego. X, :M. O.
o 41 w. od Prozorok, 45 w. od Dzisny a 285 Pszczelnik, niem. Bienen[/arten, fol. w Sie-
w. od Wilna, ma 7 dm., 53 mk. Cerkiew par. mianowicach, pow. bytomski.
drewniana p. w. św. Iichała, niewiadomej Pszezew, niem. Betsche, miasto, domin.,
erekcyi, przebudowana w 1841 r. Par. pra- okI'. domin., okI'. miejski, pow. międzyrzecki,
wosl., dekanatu (błahoczynia) głębockiego, o 15 klm. na wschód-północ od Międzyrzecza
1036 wiernych i 2 cerkwie filialne. Własność (st. dr. żeL), około 80 klm. na zachód od Po-
dawniej Samojły, dziś Kossowa. 2.) P. Stara, znania, 6 klm. od rz. Obry i 15 od Warty, na
fol. pryw., tamże, 046 w. od Dzisny, 1 dm., wzgórzu, między jeziorami Pszczewo i Chłop.
18 mk. 3.) P. Nowa, fol. pryw., tamże, o 44 Miasto ma 2 kościoły (katol. i protest.), 151
w. od Dzisny, 1 dm., 33 mk. Była tu kaplica dm., 1447 mk., aptekę, lekarza, komisarza
katol. par. Prozoroki. 4.) P., wś pryw. nad okr. poL, urz. pocz. trzeciorzędny, st. tel. i 4
rz. Iszanką, tamże, 043 w. od Dzisny, 4 dm., jarmarki do roku, Przy schyłku XVIII w.
18 mk. Dziedzictwo Korsaków, od których było 107 dm., 581 mk.; w 1811 r. 129 dm.,
nabył Romuald Podbipięta, marszałek dzi- 753 mk.; 1837 r. 140 dm., 1174 mk.; 1858 r.
sieński, drogą wiana za córką jego Justyną. 1770 mk.; 1861 r. 1810 mk. Mieszkańcy zaj-
przeszło do Jana Deszpot Zenowicza, dziś wła- mują się rolnictwem i przemysłem. 'V r. 1580
sn0ść syna jego Zenona. J. Kl'Z. było po 3 krawców, szynkarzy i komorników,
PSllfOW, wś i dobra pow. olesiński, 1 1 / 2 po 2 szewców i rybaków, 1 kowal, rzeźnik,
mili od Olesina. 'N 1861 r. 12 dm., 112 mk. prasoł i komornik z bydłem, młyn i 5 1 / 2 łanów
(8 ewang.). Obszar dworski 453 nu., włośc. miejskich; 80SZU płaciło miasto 18 zlp. 29 gr.
146 mI'. a czopowego od 132 warów po 21 gr. i od 672
PSlIl'Ze, w XVI w. PSU1'Z maju8 i minus, wś kwart warzoncgo wina (vini cremati) po 3 den.,
szlach. i włośc., pow. kutnoski, gm. Krzyża- razem 115 złp. 3 gr. Około 1793 r. liczono 10
nówek, par. Łąkoszyn, ma 129 mk., 142 mr., krawców, po 7 szewców i garncarzy, po 3 pi e-
gleba piaszczysta. \V 1827 r. 14 dm., 86 mI.. karzy i muzyk., 1 zegarm., golarza, rybaka,
:Mieszka tu częściowa szlachta. 'Vedług Lib. piwowara, kupca, 13 szynkarzy i 9 różnych
:Ben, Łaskiego (II, 483) wś dawała dziesięci- rzemieślników; jarmarków było 9; mieszczanie
nę plebanowi w Łąkoszynie. Były tu części mieli wolpy wrąb w lesie za złożeniem pewnej
szlacheckie i kmiece. Według reg. pob. pow. daniny. Zydów nie cierpiano w mieście; osie
łęczyckiego z r. 1576 było kilkunastu dro- dli tu oni za rządów pruskich. P. stał się wte-
bnych właścicieli, maj/1,cych od l/t do '/s łana, dy głośnym gniazdem złodziei i złoczyńców,
i karczma (Pawiń8ki, Wielkop., II, 85 i 139).. których dopiero w 1832 r. wytępiła palicya.

254
'az
'az
pruska (ob. Thiele, Die juedischen Gaunel' in ażeby przYJsc w pomoc Piotrowi, dzieka-
Deutschl.). Herb miasta wyobraża w czerwo- nowi poznańskiemu, dla odzyskania grodów:
nem polu dwa na krzyż złożone klucze, nad Pszczew, Byty{} i Pniewy, tudzież innych po-
któremi znajduje się litera P.; herb książąt siadłości kościelnych. W 1350 r. król Kazi-
Hohenlohe, używany w nowszych czasach, mierz nadając mieszkańcom dóbr biskupich
jest świeżego pochodzenia. Kościół parafialny różnc przywileje, wymienia między niemi P.,
p. w. św. :Maryi Magdaleny istniał w XIII który pozostał w ręku biskupów aż do upadku
wieku; bisk. perznański Andrzej z Bnina nadał Rzpltej. Sporządzony w r. 1564 inwentarz ma-
nową erekcyą w r. 1446. '\V miejsce starego jątku biskupiego wylicza następujące z P. do-
kościoła, który pogorzał wraz z miastem 16 chody. Przy mieście było 11 łanów osiadł.,
maja 1631 r., stanął nowy murowany około z których płacono po 24 grosze; 5 zagród pu-
1640 r. staraniem biskupa Andrzeja Szołdr- stych, od których płacono rocznie 28 gr.; 4
skiego. Poświęcił go w r. 1654 bisk. Floryan jatki rzeźnicze, z których każda składała ka-
ks. Czartoryski. '\V r. 1602 dnia 2 czerwca mień łoju; pasieki dostarczały 10 ćwierci mio-
odbył '\Vawrzyniec Goślicki, bisk. poznański, du, a dawniej całą beczkę, ale barć jedna spu-
w kościele pszczewskim kongregacyę syno- stoszała, odeszły ćwierci 2 miodu. Item barć
dalną trzech dekanatów: pszczewskiego, lwó- una wójtowska, która dworowi należy. Miesz-
weckiego i grodziskiego. Istniała też kaplica czanie, którzy warzą piwo, dostawiają 5 1 / 5
św. '\V ojciecha za miastem i druga w Policku. ćwiertki słodu do młyna. Wymiarnego dają
Par. pszczewską (dek. zbąszyński) składają 0- od każdego słodu wierteli 2, a od każdego
becnie: Chłop, Dreifrei, Heinrichswaldau, Ja- waru płacą gr. 2 i 3. Połowę tych pieniędzy
nowo, Kuligowo, Pąchowskie Holendry, Po- pobiera biskup, a drugą połowę kościół miej-
licko, Rasiński folwark, Roińskie, holendry, scowy. Jezior w okolicy P. posiadał biskup 9,
Silno, Sophienhof, Stoki, Stołuń, Swięchocin, t. j. miejskie czyli Pszczewo, Chłop, '\V ędro-
Szarcz, 'Yaldecke, 'Vilhelmsruh, Zajezierny mierz, Stołuń (Stobeń ?), Pieczniewo, Golin,
młyn i Zielomyśl. W 1873 r. było 4928 dusz. Przydrożne, Szarcz i Mielno; na wszystkich
Dawniej liczono jeszcze do par. Łowin i Trze- niewodem robią, tylko na Mielnie nie. Ibidem
biszew; osady z niemieckiemi nazwami pow- najmują włoków, od każdego dają per flore-
stały w nowszych czasach. Probostwo pszcze- num 4 i obroki trzykroć w tydzień. Item cen-
wskie ma 499'03 ha, t. j. 267'26 roli, 44'45 sus setny. Item hortulani. Przy folwarku bi-
łąk, 69'48 pastw., 98'98 lasu, 4'09 nieuż. i skupim znajduje się wójtowstwo (advocaiia
14'77 wody; cz. doch. grunt. 2204 mrk. Szko- mansorum). Siać można na zimę i wiosnę oko-
ła istniała w P. około 1640 r. Szpital założo- ło 5 małdrów; z łąk zbiera się mniej więcej 3
ny w r. 1566 przez Adama Konarskiego, bisk. stogi. Przy folwarku Sl'\ 3 stawy. Młynów po-
poznańskiego, stał za miastem jeszcze w r. siada biskup dwa: Zajezierny i Borowy, a wsi
1725. Kościół protestancki powstał za rZl'\dów 12: Dormowo, Głażwo, Kuligowo, Łowin,
pruskich. 'W 1860 r. parafia obejmowało 894 Silna, Stoki, Stołuń, Swięchocin, Szarcz, Trze-
dusz w 8 os., obok 2461 katol. Dzieje P. wią- biszew (pod Skwirzyną), Wojciechowo (pod
żą się ściśle z dziejami kościoła. Wspominane Iiędzyrzeczem) i Zielomyśl. Z całego klucza
w rocznikach Wielkopolskich pod r. ] 091 Pse- pszczewskiego pobierał biskup: w gotówce
chen (Rechen, w Pomno Dz. Pol., II, 796 i 119 1 /, grzywien 8 gr. (191 złp. 14 gr.), owsa
874) nie jest ani Regą (Rzeczą) na Pomorzu, małdrów 10, łoju 4 kamienie, kapłonów 41,
jak objaśniają, wydawcy przywiedzionych Po- kur 208, jaj 52 1 /, kopy i 20, miodu 3 1 / 2 becz-
mników, ani Pszczewem, jak przypuszcza Wut- ki i 2 ćwierci. ,\Yiecznego składano 25 kur i
tke (Staedteb. d. L. Po sen, 268), lecz Drzeniem pewną ilość owsa (Kś. J abczyński, Dolsk,
(Driesen) nad Notecią, gdzie w r. 1092 Wła- 95-8). Dobra te z obszarem kilku mil kwa-
dysław Herman pokonał Pomorzan. W 1'.1256 dratowych zabrał rzą,d pruski i wraz z innemi,
występuje kapelan pszczewski (Sommersberg, leżącemi na Kujawach i w Kaliskiem, sprze-
II, 87); r. 1259 był P. już własnością bisli:. dał za 99,250 talarów księciu Hohenlohe-In-
poznańskich (Kod. Wielle, XII 379). Dnia 25 ge1fingen. Wartość ówczesną, tych dóbr ce-
paźdz. ]276 r. bawił tam biskup Iikołaj. Jak- niono na 800,000 taL; roczne z nich dochody
kolwiek bisk. Andrzej dzieląc archidyakonat wynosiły 50,000 tal. (J. Loewenberg, D. enth.
poznański w r. 1298 na dekanaty nie wymie- Po sen, III, 44 i 58). Prócz wspomnionego po-
nia Pszczewa, lecz '\Vronki i inne, zdaje się, wyżej archidyakona Jakuba, zachodzą w dy-
że nazwa archidyakonatu pszczewskiego nie plomatach: :Mikołaj 1369 -1371 r., Piotr
ustaliła się od razu i wahała przez pewien 1376-1385 r. i Dzierżysław pod r. 1396; 0-
czas między 'Wronkami a Pszczewem. Archi- statnim archidyakonem pszczewskim był An-
dyakon Jakub zwany pszczewskim między r. toni Umiński. Archidyakonia pszczewska po-
1360 i 1363, zowie się też wronieckim tegoż siadała wieś Giecz, w pow. średzkim. Dekanat
r. 1363. W r. 1327 wzywa papież Jan XXII, pszczewski, przeniesiony obecnie do Zbąszy-

Paz
Pu
255
nia, składały parafie: Babimost, Bledzew, Cho- szkołę i katol. lokalny wikaryat z nowym ko-
ciszew (Chodziszewo), Dąbrowa Sokola (Fa- ściolem. WŚ ta leży niedaleko Starego Nogatu;
faldy), Dąbrówka, Góraj, Kalawa, Kosieczyn, w 1829 r. zostalaprzez powódżprawie całkiem
Koźminek, Kramsko Nowe, Międzyrzecz, Pa- zniszczona. Dalej od rzeki nowo odbudowana.
radyż, Pszczew, Rokitno, Skwirzyna, Stary Na starem miejscu stoją. tylko dwie chaty i
Dwór, Trzciel, Trzebiszew i Zbąszyń. Podanie wiatrak. Istnieje tu przewóz przez Stary No-
glosi, że pierwsze miasto P. zapadło się w je- gat, bowiem schodzą. się trakty ze Sztumu,
ziorze; skoro zaś nowc zaludniać się zaczęło, falborka i Kwidzyna. Krzyżacy mieli tu swe
przybył tam pewnego razu żebrak i prosił o spichlerze, tak sao miasto Sztum i sołtys
jalmużnę, a gdy mu jej odmówiono, utkwił la- z Postolina. Zkąd Swiętopełk na prawej stro-
skę swoją. w piasek i zapowiedział, że z niej nie N ogatu już r. 1244 wystawił sławny za-
wyrośnie lipa olbrzymia, do której przywią- mek Zantir. Jeszcze dziś widać przy owych
zane będą póżniejsze losy miasta;jeżeli uschnie dwóch chalupach ślady dawnych murów. Nie-
lipa, zapadnie się miasto również jak poprze- daleko stał kościół (Kirch e zum Czantir). Do-
dnie. '\V skład okręgu miejskiego wchodzą: tąd lud nazywa cztery włóki między Starym
Zajezierny młyn, J eziorki, Wielkie Błota, Nogatem, groblami wiślanemi i drogą do Ru-
Chłop, ltzedziny, Wrony i wybudowania dzińskiej '\V-si, "pańskiemi włókami"; należały
pszczewskie; caly okręg' ma 206 dm., 1809 one widocznie do proboszcza. Miejsce, gdzie
mk. (1311 kat., 420 prot. i 78 żyd.). Domi- był cmentarz, można dotąd rozpoznać. Nazwa
nium czyli zamek pszczewski (folw. Reimanns- Boenhof powstała z Bienenhof a że w wójtow-
dorf (?» obecnie zwane Hiller-Gaertringen, stwie tutejszem (Waldamt Boenhof) kwitło
liczy 122 mk. w 8 dm.; obszaru ma wraz z fol. pszczelnictwo dowodzi już ta okoliczność, że
Rasińskim (Reimershof), Annahof i Sophien- r. 1399 n. p. płaciło do kościoła "czum Czan
hof 2224'89 ha, czyli 708'56 roli, 133'25 łąk, tir" kilka beczek miodu, zwłaszcza, że meszne
12'62 pastw., 760'17 lasu, 51'53 nieuż i 558'76 w miodzie rzadko się płaciło (ob. "Ermlaend-
wody; cz. doch. grunt. 7135 mrk; gorzelnia sche Zeitschrift", I, str. 560). Obszar wsi tu-
parowa z młynem, cegielnia i wapiarnia. tejszej był dawniej większy, bo owe 4 pańskie
Właścicielem jest hr. Dohna, poprzednio ba- włóki i wieś Rudzińska także dawniej do niej
ron Hiller-Gaertringen, który dobra te nabył należały. Kś. F1'.
od ks. Hohenlohe. VV skład okI'. domin. wcho- Pszczółcz)'Il, wś włośc., pow. mazowiecki,
dzą.: folw. Rasiński, Annahof, Sophienhof i gm. Kowalewszczyzna, par. '\Vaniewo, ma 42
Waldecke; cały okI'. ma 13 dm., 188 mk. (52 013.,966 mr. obszaru. W 1827 r. było 28 dm.,
katol., 136 prot.). E. Cal. 287 mk. Wchodziła dawniej w skład dóbr
Pszczewo al. Psztzewskie jeziOl'o, niem. Ka- Kurowo.
chel-See, w pow. międzyrzeckim, tuż pod Pszczołczyn al. Pszezólczyn, niem, Psclwlts-
Pszczewem, obszaru około 1 klm. kwadr., łą- chin i Bienenwerder, folw., pow. szubiilski, O
czy się od północy z jez. Szarcz a od południa 71/ klm. na płd.-wschód od Rynarzewa i t y-
z jeziorem Chłop. Ostatnie zlewa się pod Ry- leż na płn. od Łabiszyna; par. i pocz. w Ry-
bojadami z Obrą, która tu tworzy znaczne je- narzewie, st. dr. żel. w Chmielnikach o 9 klm.
zioro, ciągnące się popod Trzciel. Całe to pa- Wraz z domem leśnym 12 dm. i 162 mk.
smo jezior od Pszczewa do Trzciela, na prze- (126 kat., 36 prot.) a obszaru 379'80 ha, t. j.
strzeni około 12 klm. tworzyło dawniej jedno 240'97 roli, 70'39 łąk, 50'97 pastw., 7'18 lasu,
tylko jezioro, znane za czasów Długosza pod 9'96 nieuż. i 0'33 wody; czysty doch. grunt.
nazwą Pszczewo (Pczowo). Od Nowej Górzy- 2449 mrk; właścicielem jest Leon hr. Skórze-
cy spływa jednem ramieniem do jez. P. a dru-, wski, dziedzic dóbr Łabiszyńskich. Niemiecka.
giem do jez. Chłop strumień, który przed uj- nazwa Bienenwerder, używana około 1830 r.,
ściem swojem do P. obraca młyn Zajezierny. nie rozpowszechniła się dotąd. 'V XVI w.
P. było własnością. bisk. poznańskich. E. Cal. (Łaski, L. B., I, 131) nie było na P. łanów
Pszczewskie 1.) holendry, pow. między- dziedzicznych, lecz pola, zwane morgami,
rzecki, o 8 klm. na wschód-południe od Pszcze- z których składano snopowe proboszczom ry
wa, między Silnem a Lewicą., zlewają się z ho- narzewskim, i łany kmiece, od których płaco-
lendrami Lewickiemi i Pąchowskiemi. 2,) P., no po 8 dziesięciny. Przyległe Pszczołczynko
wybudowania północne (62 mk. w 7 dm.) i wówczas już dawno leżało pustkami. E. Cal.
południowe (29 mk. w 4 dm.), wchodzą w skład PszczOłCZYlłskie Smolni ki al. Budy, Ho-
okr. miejskiego Pszczew. E. Cal. lendry, niem. Pscholtschine1' Theerbuden, os. wiej-
Pszczoli DWÓI', mniej właściwie Benowo, ska, pow. szubiński; 3 dm., 26 mk., odl. 5 1 (2
niem. Boenlwf, 1300 Bynhow, wś, pow. sztum- klm. płd.-wschód od Rynarzewa; par. Łabi
ski, par. kat. Sztumska 'Vicś; 1408'9 magd. szyn, okI'. wiejski Annoniewo, poczta w Ry-
mI'. W 1868 r.108 bud., 86 dm., 742 mk., narzewie, st. dr. żel. w Chmielnikach o 11 klm.
477 kat., 256 ewang.j posiada dwuklasową Pszczołka, folw., pow. ihumeński, w lokr.

256
Psz
Paz
pol. uździeńskim, gmina Szack. Niegdyś wła- spór Oliwy z Trseheboriusem o granice mię-
sność Oskierków, należał do dom. Szack; dzy Skowarczem a P. został załatwiony (oh.
w początku b. stulecia trzymali go Sobeccy, P. U. B. v. Perlbach, str. 575). Według tary-
następnie nabyty przez Puciatów, dotychczas f Y z r. 1648, gdzie uchwalono pobór podwój-
pozostaje własnościl\ tej rodziny i należy do ny z akcyą potrójną, płacił tu p. Sędzia Mira-
dom. Mońce albo Gabryelówka, ma 7 J/'J włók; chowski od 33 wł. osiad., karcz., kowal, 7 ogr.
grunta lekkie, kamieniste, A. Jel. 70 fI. (ob. Roczn. T. P. N. w Pozn. 1871, str.
Pszczołecka 'Vota, wś i folw., pow. łaski, 173). Kś. Fr.
gm. i par. Wygiełzów, odI. 12 w. od Wida- Pszczonów, w XVI w. Pczonow, Pczionow,
wy; wś ma 29 dm., 321 mk., 427 mr. włośc.; wś i folw., pow. łowicki, gm. Łyszkowice, par.
folw. 5 dm., 41 mk., 1241 mr. (302 mI'. roli). Do Pszczonów, odI. 18 w. od Łowicza, połączony
wsi należy młyn Borowiec i os. Fraszki. W drogą bit!!i z Łyszkowicami. Posiada kościół
XVI w. z dawnych łanów kmiecych pobierał par. murowany, s7.kołę początkową, dwa do-
dziesięcinę arcyb. gnieźnieński, z późniejszych my przytułku (szpitale) dla kalek i ubogich,
łanów, na których siedzieli kmiecie i drobna zajazd murowany, 96 dm. (3 folw.), 624 mk.
szlachta, pleb. w '\Vygiełzowie (Łaski, L. B., Folwark poduchowny (proboszczowski) ma 16
II, 455). Bl'. Ch. osad, 312 mr.; wś ma 66 os., 1422 mI'. (50 mr.
Pszczółkil.)wXVIw.Pczolkj,wśios.,pow. nieuż.); gleba żytnia. W 1827 r. było 59 dm.,
laski, gm. i par. 'Vygiełzów; wś ma 18 dm., 461 mk. P. wchodzi w skład dóbr księstwa
191 mk., 270 mr.; os. 1 dm., 5 mk., 7 mr. W Łowickiego i był około 1840 r. siedzibą gene-
1827 r. było 10 dm., 90 mk. Dziesięcina z ła- rała Botwinki, administratora tychże dóbr,
nów dworskich i kmiecych szła dla plebana który upamiętnił się zbudowaniem drogi bitej,
w '\Vygiełzowie, z jednej tylko części szlache- pomocą w restauracyi kościoła i pasieką, jaką
ckiej brał pleb. w Buczku. Mieszkała tu dro- utrzymywał w ogrodzie przy swej rezyden-
bna szlachta, pomieszana z kmieciami (Łaski, cyi. P. należał zdawna do dóbr stołowych ar-
L. B., 1,4(5). Według reg. pob. pow. szad- cybiskupów gnieźn., którzy założyli tu para-
kowskiego z r. 1552-1553 wś Pszczolky mia- fią zapewne na początku XIV w. i zaprowa-
la w części Al. Czecha l/ ł łan., Stoczkowski dziU prawo niemieckie. Arcyb. Jarosław ze
także l/ ł łan. (Pawiński, Wielkp., II, 247). Skotnik sprzedaje wójtowstwo w 1366 r. nie-
2.) .P, okolica Bzlachecka, pow. ciechano- jakiemu Tomaszowi z obowiązkiem oddawania
wski, gm. i par. Grudusk, odl. 21 w. od dziesięciny miejscowemu plebanowi. Wieś za-
Ciechanowa, na granicy pow. przasnyskiego, liczała się jeszcze w XVI w. do kasztelanii
st. pocz. Przasnysz. W obrębie jej mieszczą I łowickiej. Parafią uposażył Jkub z Sienna,
się: P. Czubaki, P. Górne i P. Szerszenie. P. arcyb. Kościół był p. w. 'VW. Sw. i św. Do-
Czubaki odI. 13 w. od Przasnysza mają 4 dm., roty. Probostwo służyło zwykle za uposaże-
34 mk., 238 mr.; gleba kamienista. P. Górne, nie kanonika łowickiego. Proboszcz obowią-
odI. 14 w. od Przasnysza, mają 11 dm., 92 mk., zany był utrzymywać dwóch wikaryuszów.
386 mr., w tej liczbie do drobnej szlachty Uposażenie proboszcza stanowiły prócz zwy-
263 mr., do włościan 23 mr.; gleba żytnia. kły ch placów pod zabudowania i ogrody, sa-
We wsi wiatrak i sklep wiktuałów. P. Szer- dzawki, jeszcze młyn, część lasu, łan roli
8zenie, odI. 14 w. od Przasnysza, mają 8 dm., w trzech polach z łąką, rola karczemna, rola
65 mk., 78 mr. wyłącznie należących do dro- zagrodnika (dziś część poproboszczowska ma.
nej szlachty. Wszystkie te wsie dobrze zago- 212 mr.). Młynarz płacił 40 gr. czynszu i nie
spodarowane, leżą w pobliżu szosy z Przasny- pobierał miarki od zboża plebana, karczmarz
sza do Mławy. Br. Ch.-St. Ch. płacił fertona. '\V XVI w. pleban na swoim
Pszczółki 1'loczydły, pow. bielski (gub. łanie osadził kmieci, obowiązanych płacić po
grodzieńska) ob. hIoczydły 2). seksagenie czynszu, wozić drwa, kosić łąkę
Pszczółki, niem. Hohenstein, dok. z r. 1307 plebana i dawać po 2 kapłony i 13 kur i "duas
Psolcicz, wś włośc., pow. gdański, st. p. i kol. capetias ovorUln". vVe wsi było 27 łanów,
wschod. i nowej wiodącej przez Skarszewy do z których kmiecie dawali plebanowi tylko me-
Kościerzyny (otworzonej 1885 r.), 11'3 klm. szne i kolędę po 3 gr. z łanu (Łaski, L. B., II,
na płn.-zach. od Tczewa. W bardzo żyznej 0- 281-284). Kościół z cegły, pokryty dachów-
kolicy, na nizinach wiślańskich. Przez wśprze- ką, ma długości 59 łokci, szerokości 23, a wy-
chodzi szosa gdallsko-tczewska. P. obejmują sokości 17 i pół. Przerobiony między 1844 a
15 gburskich posiadeł i 7 zagród, obszaru 1847 według planu budowo Idzikowskiego;
2442'47 lUr. W 1869 r. 475 mk., 253 kat., ściany podwyższono, wewnątrz przy ścianach
22 ew., 38 dm.; par. kat. Mołobądź 'Ił mili dano filary, na których wsparto gotyckie skle-
odl., ew. Rębielcz, szkoła ew. w miejscu, wia- pienic. Restauracya ta kosztowała 18,000 rs.
trak i dwie karczmy. W 1307 r. wojewoda Obrazy w trzech ołtarzach pędzla Jabłońskie-
Swięca i Bogusz, sędzia pomorski, zeznają, że. go, Qłtarz wielki z cementu, z ozdobami gi-

Psz
Psz
257
psowemi a posadzka z cegły wzorzysto ułożo- 'Weichan. W ręku tej rodziny pozostawały do
na. Do par. należą: Bobiecko, Jacochow, Ka- 1767 r., w którym hr. Jan Erdmann przekazał
lenice, Kuczków, ł..ugów, Seligów, Uchań, Za- swemu siostrzeńcowi (po kądzieli) ks. Fryde-
kulin, kol. Koperka, os. fabr. Łyszkowice, Ły- rykowi Erdmann von Anhalt Coethen. Osta-
szkowsu kol. i os. młynarska Danick. Lud. tnia z tego rodu dziedziczka Anna wniosła P.
kat. 3607, prawosł. 3, ewang. 341, żydów 180. i tytuł książęcy swemu małżonkowi hr. Hoch-
Według zatrudnienia 2293 rolników, 201 rze- berg Fuerstestein. Ich syn Hans Henryk, pan
mieślników, 991 służby i wyrobników, 122 0- na Fuerstensteinie ks. Pszczyński, odbudował
ficyalistów i urzęd. fabr. VV gminie dwie szko- zamek w P., wzniesiony w 1734 i upiększył
ły elem. gminne i 1 fabryczna. Bl'. Ch. park. Zmarł on w 1855 r. jako prezydent pru-
Pszczyna, w dok. 1407 Plschina (czeskie), skiej izby panów. Do 1848 r. książęta ci mieli
1474 Plezina, ztąd niem. Pless, miasto powiato- władzę sądową (z apelacyą do król ew. sądów
we na Szląsku pruskim, nad rzka, Pszczynką, w Raciborzu), własnych żołnierzy, odbierali
w bagnistej kotlinie między osuszonymi obe- przysięgę wierności od poddanych a hołd (ho-
cni e stawami, wznies. 758 do 791 st. par. n. magium) od szlachty. Hr. Jan Erdmann von
p. m. Odl. 1 milę od granicy Galicyi, 4 mile od I Promnitz, ks. Pszczyny pomógł odbudować
granicy Królestwa polskiego, 15 mil od Opola miasto zniszczone przez pożary w 1679 i 1748.
a 7 od Raciborza, posiada dwa kościoły katol., Pierwotnym parafialnym kościołem był dzi-
kośc. ewang., synagogę, ewang. gimnazyum, siejszy kościołek św. Jadwigi, drewniany,
władze powiatowe i zarząd miejski, szpital, w 1653 r. odbudowany. Niewiadomo kiedy
zamek książęcy z parkiem. "\Y 1872 r. było wzniesiono obecny kościół paraf. murowany,
3820 mk. W 1782 r. było 1841 mk. i 205 dm.; który przez jakiś czas zostawał w ręku pro t e-
1842 r. 241 dm., 3197 mk. (188a katol., 1015 stantów. Zniszczony przez pożary 1662 i 1748
ewang., 249 żyd.); 1861 r. 3154 mk. (2121 r., został odbudowany. Wieżę ukończono 1851
katol., 702 ewang., 331 żyd.), 257 dm., 8 r. Trzeci kościół św. Krzyża zostal rozebrany
kościoł. i 8 bud. publicznych. W latach w 1815 r. Gdy w XVII w. ludność miasta i
1842-46 wydawał tu Szemal "Tygodnik Pol- okolicy powróciła do katolicyzmu, pozwracano
ski", po 1848 "Tygodnik górnoszląski " a od zabrane katolikom wszystkie trzy świątynie i
1850 r. wychodził "Przyjaciel ludu". Do mia- dopiero w 1743 r. Erdmann hr. Promnitz
sta należy 1409 mr. Zawiązkiem osady był wzniósł obecny kościół ewangielicki i szkołę.
podobno dworzec myśliwski książęcy, wznie- Parafia ewangielicka dzieli się na gminę pol-
siony śród lesistych bagien. Przy dworcu two- ską i niemiecką. "\V 1861 r. pierwsza liczyła
rzyla się osada. W 1202 r. wzniesiono kościół do 2000 dusz, druga do 1000 dusz. Synagogę
(dziś p. w. św. Jadwigi). Dokument wydany wzniesiono 1835 r. Zamek książęcy przytyka.
w Raciborzu 1210 przez Władysława, ks. 0- do miasta, gdyż tworzył część murów miej-
polskiego, przekonywa, iż okrąg pszczyński skich. Założony w XII w., spustoszony w cza-
był w jego posiadaniu. Leszko, syn Przemy- sic 30-lctniej wojny, odbudowany w 1734 r.t
sława, oddał 1327 r. w lenno król. czeskiemu spłonął w 1737. Na nowo wznoszona budowla
księstwo i dobra P. Jan I ks. na Raciborzu ukończoną została, po licznych przeróbkach,
odstąpił miasto P. z okręgiem dóbr ks. Wła- w 1848 r. Przy zamku rozległy park, pełen
dyslawowi opolskiemu. J a11 II ks. lla Racibo- wielkich lip, dębów, wierzb, z malowniczemi
rzu poślubił córkę Korybuta ks. litewskiego i częściami nadwodnemi. "\V cieplarni znajdują
zastawił P. za 3000 grzyw. groszy pragskich. się czterowiekowe figi. Do zamku należy fol.
Za rządów "\Vacława, Henryk Podiebradzki, I Kempa, mający 1580 mI'. (w tem 117 mI'. par-
ks. na Koau i Ziębicach, obległ P. z pomocą ku, '770 lUr. roli, 693 lUr. łąk i pastw). Na
Mtyasza, k. węgierskig?, który zdob)'w8zy I olw: był w 18(H r. młyn amcrykailski i ?le-
miasto w 1414 r., zastawił Je HenrykowI (wraz .jarma parowa. Pal'. P., dek. t. n., 1869 r. mmła
z dobrami) za 20,000 dukat. Henryk, lJogo- 8720 katol., 1984 ewang., 357 izr. Dekan.
dziwszy się z "\Vacławem, objął w posiadanie I pszczyński, dyec. wrocławskiej, miał 22348
P. za pozwoleniem króla czeskiego ,Vładysła- katol., 2'76 ewang., 464 izr., w 8 parafiach:
wa w 1478 r. Zamienił następnie P. na CoIlin Brześć, Cwiklice, ,Visła Niemiecka, Goczałko-
w Czechach z bratem ,Yiktorynem, który od- wice, Łąka, :Miedzna, P. i Susiec (Sussetz).
stąpił znowu P. swomu krewnemu Kazimie- Księstwo }JSZCz!jl/sk:ie l1l'zypadło przy działach
rzowi, ks. cieszYlIskiemu. Ten ostatni sprzedał ksiąząt na Raciborzu (z linii Ottokara czeskie-
P. w 1517 r. węgierskiemu magnatowi Ale- go) na starszego brata :Mikołaja. Syn jego
ksemu Turzo z Betlehem Falva za 40,000 Jan starszy sprzedał je w 1475 r. \Viktoryno-
czerw. zł. "\V 1548 r. przeszła P. drogą sprze- wi, starszemu synowi Jerzego Podiebrada, kró-
daży w ręce bisk. wrocław. Baltazara z Pro- la czeskiego. Od niego nabył Kazimierz ks.
mnitz. Po wygaśnięciu jednej linii (Lessen- cieszyński, który je odstąpił Aleksemu Thu-
dorf) tej rodziny przeszły dobra na linią Alt- rzonowi. Ten odprzedawszy osobno klucz My-
Słownik Geo(jraflczny T. IX.-Zeszyt 100. 17

258
Psz
Psz
slowicki, odstąpił resztę w 1546 r. Baltazaro- ze Zwierzyńca pszczyńskiego, niedaleko źródeł
wi z Promnitz, bisk. wrocławskiemu. Dalsze Rudy, dopływu Rudy, prowadzi wody leśne
koleje podane w dziejach miasta. Obszar księ- do Wisły między Wolą i Jedlinem. 'V okoli-
stwa w 1861 r. wynosił 18 mil kwadratowych. cach Berunia, Jaroszewic, Brześcia i Łąki
Obejmowało ono 18 wsi kościelnych i miasta: istniały wielkie stawy, mające od 1000 do
Pszczyna, Mikułów i Beruń. Dobra ksiązęce, 3000 mI'. obszaru, lecz zostały już dawno osu-
obejmujące z lasami 144,533 mr., zajmują szone i zamienione na łąki lub pola orne. Lasy
trzecią część obecnego powiatu a więc 6 '/2 tutejsze a szczególniej należące do księstwa
mil kwadr. Lasy same zajmowały 100,730 pszczyńskiego, obfitują w zwierzynę, nawet
mr.; przeważnie iglaste, gdyż liściastego było grubą. 'V lasach księstwa, w leśnictwie Mię-
tylko do 6000 mI'. Dawniejszy obszar dóbr dzyrzecz, utrzymują żubry, przychowek z d:;..ru
był o wiele większy, zajmowały one prawie pochodzącego z puszczy białowieskiej. Klimat,
cały dzisiejszy powiat pszczyński i część by- skutkiem wyniosłego położenia i blizkości
tomskiego. Częściowe sprzedaże od XVI W. Karpat, ostrzejszy niż w północnych powiatach
uszczupliły je niezmiernie. PszczYllski powiat Szlą ska. Dojrzewanie zbóż i żniwa są tu o 14
stanowi obecnie część dawniejszego, utworzo- dni zwykle późniejsze niż w okolicznych po-
nego w 1817 r. i obejmującego 27 mil kwadr. wiatach. Ludność powiatu jest przeważnie
Odłączone części weszły w skład pow. rybni- polską, wyróżnia się czystością języka od in-
ckiego a także bytomskiego i raciborskiego. nych części Szllska. \V 1840 r. było 62,547
Położony między 36°16' i 36°55' wsch. dług. mk., 1858 r. 71,273 mk., 1861 r. 75,725 mk.
a 49°53' i 50°15' płn. szerok., obejmuje 18'85 (w tej liczbie 8413 Niemców). W 1871 r. lu-
mil kwadr. (420,969 mr. pruskich). Od półno- dność wynosiła 79,177 mk., w tej liczbie
cy graniczy z pow. bytomskim i częścią to- 89% katol., 9°/,) ewang. i 2% żydów; mówią-
szecko-gliwickiego, na zach. z rybnickim, na cych po polsku było 87% a po niemiecku 13%
wschód i południe ze Szląskiem austryackim i (według urzęd. wykazów). Z miast przewa-
Galicyą, od których dzieli powiat Wisła i żnic polskiem jest Mikułów, w Pszczynie zaś
Przemsza. Północna część powiatu spoczywa znaczną większość stanowią niemcy. Nieżyzna
na starszej formacyi węglowej, południową t gleba i ostry klimat stanowią warunki nic-
zajmuje młodsza trzeciorzędna formacya. Co przyjazne dla pomyślnego rozwoju rolnictwa.
do układu poziomego jest to wyżyna, sięgają- Przemysł: leśny (smolarnie, terpentynarnie
ca pod Mikułowem w górzc Łaziska do 1116 itp. produkta drzewne) i górniczy (dobywanie
st. par. n. p. m. Najwyższy taras wyżyny węgla, galmanu, wapna) oraz oparte na nim ga-
przypada na okolice Mikułowa, w których wie- łęzie fabrykacyi (wielkie piece, huty szklane,
le wyniosłych punktów przechodzi 1000 st. cynkowe, żelazne). Solankowe źródła, obfite
Najniższy punkt, poziom Wisły przy Zabrzegu w jod, w Goczałkowicach posłużyły do urzą-
w okolicy Berunia, ma 720 st. Podkład war- dzcnia dość uczęszczanego zakładu kąpiel 0-
stwy rodzajnej stanowią warstwy piasku, żwi- wego. Jak zwykle na wyżynach, rozwinęła
ru i glinek, zmieszane z brunatnymi żeleźnia- się tu wielka własność i utrzymały skutkiem
kami, piaskowcami i łupkami gliniastymi; w po- tego znaczne obszary leśne. N a 420,969 mI'.
łudniowej części pod tym podłożem znajduje obszaru przypada: 228,479 mI'. roli, 3076 mI'.
się warstwa 600 st. gruba gliny wapnistej, ogrodów, 32,479 mI'. łąk, 8945 mI'. pastw.,
pokrewnej z podobnym pokładem wiedeńskiej 136,216 mr. lasu i 11,724 mI'. wód, dróg i
kotliny. Pod wierzchnią warstwą rodzajną nieużytków. Przeszło trzecią część obszaru
często spotyka się tak zwana kurzawka, ru- I (144,533 mr.) zajmują dobra księstwa pszczyń-
choma z wodą zmieszana piaszczysta glinka. skiego, prócz nich w 1861 r. było 30 dóbr ry-
Przez obszar powiatu przechodzi linia działu cerskich, zajmujących 67,054 mI'. \V ogóle
wodnego 'Wisły i Odry. \Viększa część powia- powiat składał się z 2 miast, 1 osady targo-
tu należy do dorzecza 'Wisły, która, wijąc się wej, 111 gmin wiejskich i 7 nowych kolonii.
w nieustannych zakrętach, tworzy linią gra- Prócz tego było 34 folwarków dominialnych,
niczną powiatu na przestrzeni 6 mil. Od ujścia 53 kolonii, wiosek, oddzielnych części wsi,
Przemszy pod Czarnuchowicami po 'Viśle za- 77 odrębnych osad (młynów, hut, leśnictw,
czynają chodzić galary. Przemsza na prze- karczem). Rzadkością są wsie złożone ze sku-
strzeni 1 3 /. mili od Dzieckowic do Czarllucho- pionych w jedną całość osad, gdyż zwykle sie-
wic płynie granica, po", iatu. \Vody środko- dziby wieśniaków SI porozrzucane i mieszczą
wej wyżyny powiatu prowadzą do Wisły: się na cząstkach należącej do nich ziemi. Pod
Gostynia (niem. Gostin€), utworzona z połą- względem kościelnym powiat dzielił się w 1861
czenia strumieni od Zgouia, Zawiści i Łazisk; r. na 24 parafie, należące do dekanatów:
Górnych, płynie przez Gostyń, prowadzi wo- ! pszczyflskiego (8 parafii), bieruńskiego (8 pa-
dy łąk i bagien, uchodzi na południe od Jedli-Irafii) i żórawskiego (Sohrau-7 par.). Jedna
naj Pszczynka (ob.) i Korzyniec, wypływający I parafia należała do dek. bytomskiego. Ewan-

PSI
PSI
259
gielicy rozdzielali się między parafie: Pszcy- radzyński, gm. Suchowola, par. Czemierniki,
na, Mikułów, Rołdanów, Gołaszowice i Zu- ma 3 dm., 18 mk., 2 mI'. 3.) p" fol., pow.
row. Br. Ch. garwoliński, gm. Pszonka, par. Parysów, odI.
Pszczynka, niem. Psinka, lIfuehlgraben, rzka, 12 w. od Garwolina, ma 6 dm., 45 mk., 273
dopływ Wisły, w pow. pszczyńskim, ma źró- mr. W 1827 r. było 13 dm., 94 mk., par. Par-
dła po za wsią Szyroki (Timmendorf), płynie czew. Stanowił jedną całość z wsią Łukowiec.
lm wschodowi na BorYJl, Krzyzowice, War- \V 1874 r. fol. P. rozI. mI'. 492: gr. Ol'. i ogr.
szowice, :Mizerów aż do Brześcia, stąd ku płd. mI'. 335, łąk mr. 84, lasu mI'. 55, nieuż. mr.
koło Polskiej Wisły i Łąk, dalej znów ku za- 18; bud. mur. 9, z drzewa 19; płodozmian 11-
chodowi koło Pszczyny, Jankowic i nareszcie polowy. \V r. 1885 oddzielono mI'. 123 z ogól-
po za 1/Iiędzyrzeczelll (Meseritz) uchodzi do nej przestrzeni. 'VŚ Łukowiec os. 19, z gr.
Wisły ponizej Woli (W ohlau). mr. 191. P. g'mina graniczy z gm. W ola-Ręb-
PszeJl, pow. olkuski, gm. Bolesław, par. kowska i Górzno, urząd gm. w os. Parys ów,
Olkusz. st. p. w Garwolinie; ma 5093 mk. i 13975 mr.
Pszenicznik, część wsi 1/Iizuń, w pow. do- obszaru; sąd gm. olu. I w Aleksandrowie (My-
lińskim. za). \V skład gminy wchodzą: Choiny, Go-
Pszenicznild, wś o 3 w. od Dniepru, pow. cław, Grzebowilk, J ózin, Kalonka, I.ipówki,
kaniowski, rozłozona w wązkim lecz długim i Łukówek, Niesadna, Obrąb, Parysów, Poschła,
krętym jarzc, w okolicy górzystej i lesistej, Pszonka, Puznówka, Sicdcza, Starowól, Sta-
zwłaszcza od strony Dniepru, ma 2100 mk. rogrpdzka-Wola;, Stodzew, 'Vygoda, Zawod-
prawo sI. i 70 katol. ,V 1792 r. było tu 37 sa- ka, Zabieniec i Zelazna. Br. Ch.
dyb i 534 mk.' w 1863 r. zaś 1440 mk. pra- Pszonka, rzeczka w pow. lityńskim, za-
wosI. i 52 katol. Włościanie w 1863 r. na czyna się powyzej wsi Lepiatyna, lllija tę wś,
mocy ugody wykupnej nabyli 556 dzies. za i pod wsią Morozówk/1i uchodzi od prawego
26,825 rs. Co drugą niedzielę odbywają się tu brzegu do Salniczki. X. 111. O.
targi. 'Ve wsi znajdujc się ccrkiew p. w. Pszonka, niclll. Pszonke, kol., pow. klucz-
'Wniebowzięcia N. M. P. (Uśpieńska), niewia- borski, par. Dobicrcica. Należy do gminy
domej erekcyi, która istniała juz przed 1753 !faciejów.
r.; obecna pochodzi z 1859 r. i uposażoua jest Pszonid, wś, pow. kobryrlski, w 1 okr.
38 dzies. ziemi. Do par. prawosl. należy wieś 1)01., gm. Zbirogi, o 25 w. od Kobrynia.
Iwańków i Buczak. 'V e dworze znajduje się Pszonkowa Pasieka, ob. Łebed!/n.
kaplica katol. domowa par. Rzyszczew. Do Pszów, niem. Pschow, 1306 Psov, 1350
dóbr P. przed 1863 r. nalezały wsie: Trosz- PscJw, 1561 Psclww, wś i dobra, pow. rybnicki.
czyn, Siniawka, Iwańków, GliJlCza i Buczak, IJOży w wyniosłem, pagórkowatem położeniu,
mające ogółem wówczas 1570 dusz rewiz. i wznies. 944 st. n. p. m., najwyzszy punkt
6604 dzies. ziemi, z której 2637 dzies. odeszło w powiecie. Gleba złożona z glinki nieprze-
do włościan przy uwłaszczeniu. Glcba więcej puszczalnej, żyznej lecz wymagającej mozol-
gliniasta niż czarnoziemna. Na początku ze- nej uprawy. Spodnią warstwę wzgórz tutej-
szłego wieku P. wchodziły w skład ststwa szych tworzy szary, twardy wapień, który
kaniowskiego, następnie własność Stanisława przerobiony w trzech piecach rumfordzkich
Poniatowskiego, poczem przez pewien czas by- dostarcza wybornego wapna hydraulicznego i
ły w posiadaniu 1/Iorzkowskiego i Stanisława słuzy do uzyźniania gliniastej gleby. Są tak-
Hołowińskiego, od którego w 1818 r. kupił że pokłady krystalicznego gipsu, przerabiane-
pułkownik wojsk polskich Józef Poniatowski; go na miejscu w piecach i młynach i wypra-
w 1847 r. syna jego Cezarego Poniatowskiego, wianego do 'Vicdnia lub używanego na suro-
obecnie Szembeków. 'V pobliżu wsi, w lesie wo jako nawóz. \V 1861 r. było tu 170 dm.,
zwanym Szpilkowatym, znajduje się dawny 1301 mk. (6 ewang., 16 żyd.), 107 budynk6w
pomnik kamienny z czasów tatarskich, w gOSl)od. 'VŚ sama zamożna i rozległa, ma 279
kształcie grubej deski granitowej, zaokrąglo- gospodarstw i 1402 mr. roli. Dobra rycerskie
nej u wierzchu na podobieństwo głowy ludz- 2865 mI'. z przyległ. Zawada, mającą 191 mI'.
kiej, nieco ostro zakończonej. Na desce tej Kościół par. katol., z cudownym obrazem M.
znajduje się jakiś na wpółzatarty napis w ję- Boskiej, sięga swą fundacyą odległej staroży-
zyku tureckim lub arabskim, nieodczytany do- tności. Dokument fundacyjny biskup. prag-
tychczas. J. Krz. skiego z 973 r. podaje na północnej granicy
Pszenna, os., pow. jędrzejowski, gm. Przę- <j.yecezyi: PSOlvane obok Chrovati i Zlazane.
sław, par. Krzcięcice. Swiadczyłoby to, że P. był grodem, centrem
Pszonka 1.) os. nad rz. Tyśmienicą z le- znaczniejszego obszaru. W dok. z 1293 r. wy-
wego brzegu, pow. lubartowski, gm. i par. stępuje kapelan nadworny Jasco z P. 'V dok.
Czemie1'lliki. Przewóz przez rzekę. 2.) P., I z 1306 r. w liczbie dworzan ks. :Przemysława
05. nad l'Z. Tyśmienicą z praw. brzegu, pow. wystąpuje Rychulph z P. W 1743 r. kOBci6ł

260
P81:
nowy stanął na mieJSCU starego, w 1847 r.
przybudowano dwie wieze i odnowiono świą-
tynię, widzialną. zdala w skutek wyniosłego
położenia. Kościół otacza kalwarya ze sta-
cyami męki Chrystusa. Tysiące pobożnych
pielgrzymów przybywa tu w czasie świąt}I.
Boskiej. Szkoła istniała już 1691 r.; w 1861
r. uczęszczało do niej 570 uczniów. Do P. na-
leży fol. Neuhoff, Pszowskie Kąty os. i Anna
kopalnie węgla. P. par., dek. wodzisławskiego,
miała w 1869 r. 6114 kat., 56 ew., 43 izrael.
Dzieje kościoła podaje: Chronik des Pfarr. und
W ollfahrtsorts PRchow, napisał Paul Skwara i
Aug. Wollczek (Rybnik 1861). 131'. Ch.
Pszowskie Doły, niem. Pschowel' Dollen,
kol., leżąca w pobliżu Pszowa, w pow. rybnic-
kim, w głębi wąwozu otaczającego od połu-
dnia i zachodu wyżynę, na której lezy Pszów.
Ludność trudni się robotami w kopalniach wa-
pienia, gipsu, węgla i uprawą roli (520 mr.).
W 1861 r. było tu 107 gospodarstw, 110 bu-
dyn., 520 mk. Polaków. Do szkoły w Pszowie
uczęszczało ztąd 131 dzieci.
Pszyki, domy w Żółtańcach, w pow. żół-
kiewskim.
Ptaczesy, niem. Taetzsckwitz, wś łużycka
nad Czarną Elsterą, pow. wojerecki. Do 1815
r. należała do Saskich Łużyc. W 1840 r. było
tu 356 mk. Serbów; w 1860 r. 416 a 1880 r.
430 mk.
Ptaczkowe, węg. Patacsk6, wś, hr. szary-
skie, 180 mk.
Ptacznik 1.) góra rozłożysta na granicy
gmin Wysocko i Zabłotce, w pow. brodzkim.
Dokoła rozległe moczary i błota; wznies. 287
rot. n. p. m. Miejsce znaku triang. 2.) P.,
góra w obI'. Łączek, pow. jasielski, na pra-
wym brzegu Wisłoka, nad granicą 'Wójkówki.
Wznies. 370 mt. n. p. m., a 124 mt. nad doli-
ną Wisłoka. Miejsce znaku triang. 3.) P.,
nazwa lasów na połudn. pochyłości Tatr, po
obu brzegach Popradu, cokolwiek na płd. od
Szczyrbskiego jeziora. 4.) P., szczyt górski,
1070 mt. wznies. ,nad pot. Czerwona Woda,
w gm. Szczyrba, na granicy hr. spiskiego i
liptowskiego. 5.) P., szczyt górski, 1348 mt.
wznies., w Karpatach, w zach. dziale Rudaw
węgierskich, w pobliżu mta Kremnicy. 131'. Q,
Ptak, os. nad rz. 'Wartą, pow. wieluński,
gro. Radoszewice, par. Osiaków, odl. od W ie-
lunia 10 w., ma 2 dm.
Ptak, pustkowie pod Biskupicami Zabo-
rycznemi, pow. ostrzeszowski.
Ptak, młyn wodny nad Szkotową, pobocz-
na, Nidy, pow. niborski, na pol.-prus. Mazu-
rach o 12 klm. na zachód, od Niborku, 51/
klm. od st. p. Kozłówka. Ad. N.
Ptaki 1.) wś włośc., pow. nowomiilski, gm.
Łukowiec, par. Siennica, ma 65 mk., 102 mr.
W 1827 r. 8 dm.: 57 mk. 2.) P. al. P. :JJ1łYllY,
pta
wP, nad rz. Pissą, pow. kolneński, gm. Rogie-
nice, par. Nowogród, wchodziła w skład dóbr
ststwa nowogródzkiego a następnie majoratu
rząd. Nowogród, ma 105 mr. obszaru. W 1827
r. 6 dm., 57 mk. 3.) P. Niższe i P. Wyższe,
wś nad rz. Pissą, pow. kolneński, gm. Czer-
wone, par. Kolno. W 1827 1'. 30 dm., 177 mk.
,V chodziła w skład starostwa Kolno, a potem
dóbr rządowych. Br. Ch.
Ptakiszki, dobra, pow. wiłkomierski, gm.
Szaty, o 36 w. od Wiłkomierza.
ptakowice, niem. Ptal:owitz, wś i dobra,
pow. bytomski, odI. 3/. mili od Tarnowie a 2
mile od Bytomia. W 18(31 r. było 74 dm.,
714 mk. (8 ew., 8 żyd.). Obszar dwoI'. miał
2666 mr. (1460 roli, 500 lasu, 6311111" zarośli
i nieuż.); gorzelnia i cegielnia. WŚ wraz z kol.
Górniki 420 mr. Na obszarze dwor. odkryto
w 1822 r. pokłady galmanu, którego eksploa-
tacyą, prowadziły trzy oddzielne przedsiębier-
stwa, z których jedno tylko istniało w 1861 r.
Ptasia Góra, fol. koło Huty Nowej, na ob-
szarze Monasterzysk, pow. buczacki.
Ptasica al. Pt(tsia Ulica, os. włośc., pow.
łaski, gm. Bałucz, par. Borszewice, ma 6 dm.,
8 mk., 35 mr. W 1827 r. 1 dm., 5 mk.
Ptaszarnia, zaśc. szlach. nad rz. Drujką,
pow. dzisiellski, w 3 okr. pol., o 57 w. od Dzi
sny, 1 dm., 4 mk. kat.
Ptaszki al. N(t Ptaszkach, przyl. dóbr Gu-
mowo, w pow. ciechanowskim.
IJtaszkowa, wś, pow. grybowski, leży
w górach, u źródeł Czarnej Kamionki, dopły-
wu Kamienicy z praw. brzeg'u, wznies. 475
mt. n. p. m. Posiada ekspozyturQ rz.-kat. (fi-
lią par. w Grybowie), szkołę ludową i st. kol.
zeI. tarnowsko-leluchowskiej (17 klm. od Są-
cza a 137 klm. od Zagórza), wznies. 497 mt.
Część drogi między Gry bowem i Ptaszkową,
wyróżnia się malowniczością. widoków i tru-
dnościami jakic musiano pokonać przy budo-
wie. }Iiędzy st. Ptaszkową i Kamionką prze-
prowadzono drogę tunelem 280 mt. długim.
WŚ liczy 236 dm. (8 na obszarze więk. pos.) i
1508 mk., 1475 l'z.-kat., 3 gr.-kat., 7 ewang.
i 23 izrael. Na obszarze więk. pos., dawniej
Podoskich, teraz rozparcelowanej, są przy go-
ścińcu z Grybowa do Nowego Sqcza dwie
karczmy: Zbójnik i Bąkowice. Obszar ten
wynosi 222 roli, 30 łąk, 49 past. i 314 mI',
lasu; pos. mn. ma 1080 roli, 381 łąk, 490
past. i 514 mI'. lasn. P. jest dawną osadą; pa
rafiq założył tu Kazimierz W. w 1359 r. Oko
ło r. 1510 zabito proboszcza, poczem do 1608
administrowali duchowni nieustaleni, poczel1l
zamieniono parafią, nft filią. Należy ona do
dyec. tarnowskiej, dek. grybowskiegoj ma ko-
ściół drewniany i obejmuje Bogusze i Królo-
wę Ruską.. 'V ś otoczona od płd. dużymi lasa-
mi, graniczy na zach. z K1'ólową Ruską i Cie-

Pła
Płk
261
11iawą, na wsch. z Białą, 'Vyźnią, a na płn. mornik, rzemieślnik, wiatrak i gorzelnia, a na.
z Starąwsią,-Strzyżawką,. 1I1ac. 'Wielkiem P. 8 1 14 łanów osiadł., 4 zagrodo z 1'0-
Ptaszkowice, w XVI w. Pthaschcowycze, lą, 3 bez roli, 3 komorn. i gorzelnia. Kościół
wś i fol., pow. łaski, gm. Zapolice, par. Stroń- p. w. św. Piotra w Małem P. był parafialnym
sko, odl. 6 w. od Zduńskiej Woli, 14 w. od już w r. 1298. Stawiali go z drzewa Opaliń-
Łasku. WŚ ma 21 dm., 31 os., 187 mk., 285 scy w XVI a Ponińscy w XVIII W. W cza-
mr, włośc.; fol. z przylcgł. Złotniki 7 dm., 95 sie reformacyi zesłany do P. dominikanin Pa-
mk., 977 mr. (740 mr. roli, 37 mr. łąk, 81 mr. weł Sarbin zdołał zachować kościół dla kato-
past., 82 lasu, 36 mr. nieuż.). W 1827 r. 22 lików. Księgi kościelne zaczynaj !li się od r.
dm., 134 mk. Zarówno obszar folwarczny jak 1610. Par. składają: Borzysław, P., Snowi-
i łany kmiece dawały w XVI w. dziesięcinę i dowo, Strzelce i ,y oźniki; w ogóle 1204 dusz.
kolędę plebanowi w Strońsku (Łaski, L. ]3" I, 2.) P., fol., pow. gnieźnieński, o 5 klm. na po-
477), 'Według reg. pob. pow. szadkowskiego łudnie od Kiszkowa, pod Sroczynem. Zniesio-
z r. 1552-1553 wś P., w par. Strońsko, mia- ny został około 1840 r.; przy schyłku zeszłc-
ła 11 os., 8 łanów (Pawiń., 'Yielkop., II, 244). go stulecia należał do Antoniego Swinar-
Ptaszkowo 1.) wś kośc., okr. wiejski, do- skiego. E. Cal.
min. i okr. domin., pow. bukowski, o 5 klm. na Ptasznik, uroczysko, pow. wołkowyski,
wschód od Grodziska, po obu brzegach Grąb- w 3 okI'. poL, gm, Tarnopol, o 60 1 /» od W oł-
kowskiej strugi (wpadają,cej pod Puszczyko- kowyska.
wem do kanału Obrzańskiego); par. w miej- Ptasznik 1.) al. Leżaj, części miasteczka
scu, poczta w Grodzisku, st. dr. żel. w Opale- 'Yilamowic, w pow. bialskim. 2.) P., leśni-
nicy o 10 klm. Pierwszą, wzmiankę o P. ma- czówka w obI'. Iubczy, w pow. pilzneńskim.
my w dok. z 1298 r.; ztąd pisali się Pasko r. Ptasznik i, grupa domów w Sielcu Bieńko-
1354-60, Janusz r. 1360-78, Paweł, kano- wym, nad Bugiem, pow. sokalski.
nik poznański, r. 1378-85, Przybysław r. ptickie, wś nad rzką t. n., pow. dzisieński,
1381, Andrzej i Mikołaj r. 1383-99, :Mać,ko w 3 okr. 1)01., gm., okr. wiejski i dobra ks.
r. 1389-98 i Sędziwój r. 1390 Ptaszkowscy. Radziwiłłów Czeress, o 3 w. od gminy a 33 w.
Z nich zwrócili na siebie uwagę podczas zabu- od Dzisny, 14 dm., 102 mk., w tej liczbie 70
l'Zell domowych w r. 1383 bracia Andrzej i prawosł., 28 kat. i 4 żyd. (44 dusz rewiz.).
:Mikołaj, którzy nUljąc powierzony sobie za- Ptkanów, w XV i XVI w. Pkanów, os.
mck kębłowski, zmówili się z załogą zbąszyń- kośc., pow. opatowski, gm. Opatów, par. Ptka-
ską, i złupili okolicę Grodziska; Janko z Czarn- nów, leży na wzgórzu przy ległem do wsi Po-
kowa (Pomn. Dz. Pol., II, 734) zowie ich dole; ma 2 dm., 7 mk., 8 mr. W 1827 r. 3
"fratres haeredes de Ptaszcowo". Poddali oni dm., 21 mk. P. był pierwotnie wsią" której
w r. 1386 zamczysko (fortalicium) swoje kró- części weszły następnie w skład dwóch przy-
lowi Władysławowi, który pod d. 21 maja ległych wsi: Podole i Rosochy, a nazwa Ptka-
1394 r. zabronił sądom królewskim pozywać nowa została przy małym obszarze otaczają-
ich przed roki mniejsze i poruczył, ażeby ich cym kościół, stojący na wzgórzu. ,y akcie
sprawy toczyły się przed starostą wielkopol- uposażenia kolegiaty sandomierskiej z 1191 r,
skim i na wiecach walnych. Około r. 1564 podano obok Krzczonowic i Trębanowa "Be-
płaciło P. bisIe pozna{lskim 2 grzyw. 9 gr. chanow", w którymmożnaby domyślać się po-
dziesięcin z 8 łanów osiadłych i 3 ćwierci. Po bliskiego wsiom powyższym Ptkanowa (Pka-
Ptaszkowskich posiadali tQ wieś Opalińscy now u Dług.). Tradycya przypisuje założe-
(1525), Koszl1tscy (1740), Poni{lscy (?), Roz- nie starożytnego tutejszego kościoła bądź Du-
drażewscy i Zółtowscy (1793). Około r. 1773 ninowi bądź Templaryuszom i odnosi funda-
zachodziły spory graniczne między Józefem cyą do połowy XII w. Kościół wzniesiony
Mielżyńskim, dziedzicem Borzysławia, a wła- z ciosowego kamienia, stanowił kiedyś waro-
ścicielami P. i inych wsi granicznych. Obec- wnię, której ślady przechowały się w obmu-
nie należy P. do Zółtowskich. Obszar wynosi rowaniu cmentarza. \V XY w. kościół ten,
775'72 ha, t. j. 679'65 roli, 59'14 łąk, 15'34 p. w. św. Egidiusza, zostawał pod patronatem
past., 20'68 nieuż. i 0'91 wody; czysty doch. kolejnym właścicieli Podola i Rosochy. Dzie-
grun. 8995 ml'k. Podział P. na :Małe i 'Viel- dzicem Podola był Domorat h. Grzymała, Ro-
kie uskutecznił się przed r. 1580; obie te czę- soch zaś Jakub z Koniecpola h. Pobóg. By-
ści tworzą obecnie dwa okręgi wiejski i do- ły tam łany kmiece, fol. rycerski, zagrod., od
minialny. Małe P. ma 25 dm., 182 mk. a których dziesięcinę snopową i konopną, dawa-
Wielkie 9 dm., 81 mk., razem 34 dm., 263 no do Ptkanowa. Kawał roli wolnej z łąk'ł
mk. (250 kat., 13 prot.). Domin. :Małe P. ma należał do proboszcza (Długosz, L. B., II, 498).
3 dm., 64 mk. a 'Vielkie 11 dm., 178 mk., !tego pobor. z 1578 r. wymieniają wś Pkanów,
razem 242 mk. kat. w 14 dm. W r. 1580 by- nie podając żadnych o niej danych (Pawiński,
ło na Kałem P. 6 łanów osiadł., 1 zagrod., ko-, Małop., 182). Rysunek i opis kościoła podaly

262
pto
"Kłosy" (z 1886 r., Nr. 1099). P. par. dek.
opatowski, 1310 dusz. Br. Ch.
PtlikelJe, fol, pow. rossieński, gm. kiel-
meńska, o 24 w. od RossiCl1.
Ptowo, dok. Ptove, osada w ziemi przemęc-
kiej, istniała między r. 1210 i 1379. Włady-
sław Odonicz w 1210 r. nadał P. i inne Wine-
marowi, opatowi porteńskiemu, dla klasztoru
cystersów. W 1278 r. Bolesław i Przemysław,
potwierdzając uposażenie klasztoru w 'Wiele-
niu, wymieniają P. między wsiami nadanemi.
'V 1379 r. Jan, opat wieleński, potwierdzając
kupno sołtystwa wijewskiego, przywołał na
świadków sołtysów z wsi klasztornych: Osło-
nina, :Moch i Ptowa. Sołtys ptowski mienił
się Górskim czyli z Górska, wsi także kla-
sztornej, w tejże okolicy. :Można domyślać się
ptowa w dzisiejszej Olejnicy, wsi klasztornej
leżącej między Górskiem a Radomirzem, na
w8chodniem wybrzeżu jeziora Brenno; nazwa
Olejnica jest nowszą od osady, którą dziś
oznacza. E. Cal.
Ptllr al. Ptlll'ek, Pt1l1'skie jezioro, pow. szu-
biński, na zachód od Barcina, 4 klm. długie, 2
klm. szerokie, łączy się z całą siecią jezior
ciągnących się na przestrzeni około 16 klm.
od Chomiąży Szlacheckiej po pod pturek i
Ptur. Na wybrzeżach jeziora osiadły wsie:
:Młodocin, Kierzkowo, \V ójcin, \V olica, Knieja,
pturek i Ptur. Przez jezioro płynie Noteć.
ptur al. Plur Wielgi, niem. Pturke, wś, pow.
szubiński, o 5 klm. na zachód od Barcina, przy
wyjściu Noteci z jeziora pturskiego, par. kat.
:Barcin, prot. Łabiszyn, poczta w Barcinie, st.
dr. żel. w Złotnikach o 18 klm.; ma wraz
z pturkiem 21 dm., 239 mk. (33 kat., 206
prot.). P. znany już był w r. 1369 (Kod.
Wielkop., 1610); około 1580 r. składał się z 10
łanów osiadłych i 9 rybaków; właścicicl:1mi
byli Niemojewscy. Około r. 1830 wcielono do
p, pograniczny pturek, który odtąd nic two-
rzy odrębnej gminy. Większą własność z ob-
szarem 122 ha posiada Otto Muetzell. E. Cal.
Pturek 1.) dawniej Pturzec, osada, pow.
szubiński, o 4 klm. na zachód od Barcina, na
płn.-zachod. wybrzeżu jez. Ptur. Nie tworzy
odrębnej całości od r. 1830. W r. 1583 posia-
dał tam Maciej Sierski 2 łany i 2 zagrodn.
2.) p" ob. Ptur, jezioro. E. Cal.
Ptuszacze, wś nad rz. Ptyezą, pow. bo-
brujski, w 3 okr. pol. hłuskim, w pobliżu go-
ścińca z fol. Krynki do wsi Radutycze, ma 5
osad; grunta lekkie, łąki obfite. A. Jel.
Ptuszki, wś, pow. orszaIlski, gm. Chłysto-
wo, ma 24 dm. i 193 mk., z których 5 zajmu-
je się stolarstwem.
Ptycz, białoruskie Pcicz, rzeka w gub. miń-
skiej, lewy dopływ Prypeci. Zrasza powiaty:
miński, ihumeński, bobruj ski i mozyrski, a
w nich 14 gmin, na przestrzeni 363 wiorst,
pty
czyli przeszło 54 mil (podług Zielińskiego, O-
pis gub. mińskiej, t. I: 205-210); Stukenberg
podaje przeszło 300 w.; opis rz. P. z 1830 r.
244 w., raport zaś urzędowy naczelnika okrę-
gu komun. (podany przez Zielińskiego, l. c.)
tylko 180 w. Zaczyna się we wzgórzystej za-
chodniej stronie powiatu mińskiego, w okolicy
wsi i folwarku Norejki al. Ernestowszczyzna,
stanowiącej punkt najwyższy wodorozdziału,
z którego wypływają rzeczki i strumienic
w dwie różne strony, ku Baltykowi i morzu
Czarnemu, za pośrednictwem Niemna i Prype-
ci. Początkowo P. ma kierunek prawie półno-
cny, który zmienia się na wschodni o 10 w.
od źródła, pod wsią Stare-Sioło, kędy rozlana
w staw około 1 w. długi i na 1/6 w. szeroki,
porusza młyny. Koryto w górnym biegu ścieś-
nione ciągle między wzgórzami jest dość wąz-
kie, ma spadek znaczny. Niepodobno wyli-
czać wszystkich wsi i dworów, koło których P.
przepływa; jej okolice w pow. mińskim i ihu-
meńskim są mocno zaludnione i posiadają naj-
dawniejsze bodaj sadyby stron tutejszych, o
czem świadczą nadbrzeżne kurhany, okopiska
i horodyszcza lub kamienie pamiątkowe i sta-
cye krzemienne przedhistoryczne. Zaznaczmy
jednak miejscowości ważniejsze. W l)ow. miń-
skim: Papiernia, z fabryką papieru zwyczajne-
go, poruszaną siłą wody; wś i dobra Ptycz
(młyn), wś i dobra Nowy-Dwór (młyn), wś
'W ołoczkiewicze, po za którą Ptycz przecina
tor dr. żel. moskiewsko-brzeskiej pomiędzy st.
:Mińsk i Fanipol, a następnie płynie w cią-
głych skrętach pod wsią Leckowszczyzna, da-
lej przepływa pod Przyłukami i przeciąwszy
dawny trakt pocztowy mińsko-kojdanowsld
przepływa przez dobra Rusinowicze (młyn i
folusze) i Samochwałowicze (młyn i folusze);
pod folw. Ignatycze porusza duży młyn i fo-
lusze, pod folw. Piaciewszczyzna młyn z kru-
piarnią, a pod Annopolem rozlana w staw ma
młyn, folusze i tartalL Odtąd aż po za Samue-
lów (młyn), stanowiąc granicę pow. mińskiego
i ihumeńskiego na przestrzeni prawie mili,
wpływa w pow. ihumeński w obrębie dóbr
Bacharewicze. Do tego micjsca Ptycz zasila
się jedynie drobnemi rzeczułkami i krynicami
wytryskającemi z okolicznych wzgórz, dopie-
ro od Bacharewicz, przyj'1iwszy w siebie z pra-
wej strony Osokę, a z lewej Bierczukówkę,
rozszerza nieco koryto pod Hrebni'1i i ma młyn;
pod Dudziczami obraca młyny i folusze. Dalej
dotyka wsi Ozieryczyn (młyn, folusz, pytel).
Za Ozieryczynem zasila się od lewego brzegu
bagnistą rzeczką U żank al. U szonk, płynie
ku VV oroniczom, miej scu urodzenia :Michała
Szyszki. Nieco poniżej na obszarze dóbr Ci-
twa, w uroczysku zwanym św. Jan, przez
wązką bagnistt1l odnogę, oddzielającą się od
lewego brzegu, daje pocza,tek rzece Citewce,

pty
Pty
263
prawemu dopływowi Świsłoczy. Pod wsią, i w siebie od lewego brzegu rzkę :Bieżenicę, a.
folw. Rusakowicze przecina gościniec wojen- niżej o wiorstę prawie przed Kosaryczami rze-
no-komunikacyjny (młyn i niedawno odnale- kę Dokołkę od prawego brzegu, na przeciwko
ziona stacya krzemienna); za Rusakowiczami! ujścia której jest znaczna wyspa z odnogi u-
zasila się pod folw. Uborek, z prawej strony, I formowana. UKosarycz P. rozlewa się w zna-
rzeką Nieświaczą" wypływają,cą z jeziora Sier-' czne, otoczone odnogami jezioro, na 1 1 / 2 w.
hiejewickiego. Odtą,d okolice Ptyczy mają, I długie i na 3/ 4 w. szerokie, stanowiące wygo-
charakter poleski i nizinny, spadek mniejszy, dną, przystań dla statków i płyt ów. Jakkol-
a koryto coraz się rozszerza; przepływa pod! wiek żegluga zaczyna się daleko wyżej, ato-
wsiami Prystań i Kobylicze (wyborne łą,ki' li od Kosarycz jest znacznie swobodniejszą,
zalewne), Horelcem (młyn i również rozle- z powodu dogodnego urządzenia spustów mły-
głe łąki); o 4 w. za Horelcem wpada do P. nowyeh, kędy przechodzić mogą, łatwiej statki
od prawego brzegu rzeka Szacza, zasiłona Ko- ładowne. N a przeciwko Chołopienicz (przy-
walówką, i w tern miejscu, niedostępnem do stań) lewa odnoga Ptyczy zasila się od lewego
dziś dnia, znajduj'lt się bobrowe gony. Pod brzegu bagnist'lt rzką, \V ołożd'lt, a niżej od-
wsią, Wieczerewicze koryto bardziej się roz- , dzielaj'lt się od głównego koryta łachy i głęb 0-
szerza na przestrzeni 3 w. i tworz'ltc ostrowy ko w ląd wrzynające się rozlewy. Dalej koło
i zatoki, ma brzegi porosłe bujn'lt traw'lt. Poni- I wsi Porzecze i Rżanów ma prawy brzeg wy-
żej Wieczerewicz, przyjąwszy od prawego! nioślejszy i stały; pod Bubnówk'lt uchodzi do
brzegu bagnist'lt rzkę J asznę, kieruje się co- P. od prawego brzegu rz. Oressa, prawie na
raz bardziej na wschód, w zakrętach, przez samej granicy I)OW. mozyrskiego. Długość P.
lesiste moczary i ostępy ku wsiom: Porzecze i na przestrzeni pow. bobrujskiego wynosi 152
dalej ku Kletnu, po za którem odludn'lt miej- w. 'V pow. mozyrskim zasilaj'ltc się z obu stron
scowością zwraca się uowu nieco na południe drobuemi rzeczkami i strugami, płynie w za-
i o 5 w. przed wsią Zycin wpływa, w pow. krętach i rozlewach pod wsiami Chojno, Łu-
bobrujski na 146 w. od zródeł. Pod Zycinem czyce (przystali), Kapcewicze (przystań), Sło-
tworzy rozlewy i odnogi i ma młyn. Odt'ltd I bodka; pod wsi'lt Rudzienka przybiera rzkę
znacznie i stale się rozszerza, płynie około wsi i Chwaszczady-Ruczaj, tworzy wyspę i zatacza
Krymok, Jurewicze, :Mosiewicze, Krynki, I koło na zachód ku miasteczku Kopatkiewicze
Chalki, Ptuszacze, Radutycze i wszędy ma.. (młyn). Za Kopatkiewiczami leż'lt nad Ptyczą,
brzegi nieco wyższe, odznaczaj'ltce się dobre-I wsie: Słoboda, Iwaszkowicze, Horodyszcze;
mi ł'ltkami. W okolicy wsi Słopiszcze zatacza! pod Bobryczarni od prawego brzegu wpada
koło na poludnie, wśród głucych ostępow a-' rzka Młynek i w tem miejscu tworzą, się dwa
sila się z prawej strony rzką, Zeleźnic& al. Ze-I szerokie ramiona na przestrzeni 4 w., po złą,-
leźnianką i kilku jeszcze mniej szemi bezimien-I czeniu się których koryto się rozszerza j eszczo
nemi, a pod wsiami Simonowicze i J ewsiejewi- I bardziej, wije na przestrzeni 10 w. w zakrę-
cze przecina dawną szosę bobrujsk'lt, ma młyn I tach odludną, lesistą niziną., nadto oddzieliwszy
i spu.st przy moście dla spławu drzewa. ?alej , od iebie od.lego brzegu onogi zwan Ko-
płyme około folw. Zawałowszczyzna, WS1: Za- pamca, LublCZ l mne, uchodZl do PrypeCl wo-
pole i Horodok (młyn na szerokim rozlewie), I kolicy wsi Bahrymowicze, w miejscowości
o kilka wiorst za którą, pod wsią Horodysz- i kędy się zaczyna zatoka Prypeci zwana ja-
cze, zasila się z lewej strony r,zeką, Krasną., ! ziorem Zapiesoczno. Długość biegu P. w pow.
dotyka wsi Kanysze, pod wsią Zelwiniec za- i mozyrskim wynosi 65 w. Gdyby nie liczne
tacza koło na południo-zachód ku IIłuskowi, I tamy przy mlynach i jazy rybackie, stanowia..-
dalej zasiliwszy się od prawcgo brzegu rzką ce na P. nieustanne przeszkody dla spławu,
Komarówk'lt rozdziela się na odnogi, to się! to żegluga na tej rzece mogłaby się rozpo-
znowu zlewa w jedno koryto i tak dociera do I czynać już w pow. ihumeńskim, w okolicy Ru-
Hłuska, odkąd staje się żeglowną, dla wielkich I sakowicz. 'Vedług statystycznych obliczeń
łodzi zwanych szuhaleje, podejmujących do' podanych przez Zielińskiego w 1864 r., w cią-
250 pudów towaru, które tu przybywają na I gu 14 lat (od 1844 do 1857 r.) wywożono co
wiosnę z Iozyrza, pod wodę, ze zbożem, wÓd-, rok ku ujściu różnych towarów średnio na
Iq, solą, żelazem, kamieniami, transportując I ' 27,734 rs., przywożono zaś za 2,280 rs., czyli
w zamian z powrotcm: wosk, miód, grzyby, w ogóle wartość spławu wynosiła 30,014 rs.
klepkę, terpentynę, smołę i inne produkty Ptycz jcst bardzo rybną, a nadto obfituje
stron poleskich. O 10 w. za Hłuskicm leży nad w wydry i w wielu miejscach ma jcszcze bo-
P. wś Poblin z młynem; tu z lewej strony bry. A. Jcl.
wpada rzeczka Lisa i odtąd zwróciwszy się Ptycz 1.) wś i dobra nad. l'Z. Ptyczą, pow.
pod ostrym kątem prawie calkiem na połu- millski, w 2 okI'. pol. rakowskim, gm. staro-
dnie, płynie koło wsi: Ryłowicze, Podlużje i i sielska, par. katol. Raków, w miejscowości
Bierezówka, na przeciwko której przyjmuje! wzgórzystej, w gruntach pięknych. 'Vś ma

264
pty
Puc
6 osad pełnonadziałowych. Dawniej własność " 6 fI. 25 gr. (ob. Roczn. T. P. N. w Pozn. 1871,
Rlebowiczów, z których Mikołaj w 1609 r.. str. 171). Podług taryfy na symplę z r. 1717
sprzedaje Marcinowi Szabłowskimu; w 1743 płacił Puc 8 gr. (ob. Cod. Belnensis w Pepli-
r. należy do Adama i Bogmiła Zydowiczów, nie, str. 83). Po pierwszym podziale Polski
w 1788 r. zaś do Stefana Swidy. W 1802 r. zdała komisya katastrowa r. 1772 o osadzie
St. Swida testamentem oddał P. wraz z folw. tutejszej następn relaeyą: Puc należy do
Ratomka w dożywocie zonie swojej Anieli ststwa kościerskiego; są to dobra szlacheckie,
z Przystanowskich; atoli później przy po- własność Karola Jezierskiego, który jc po ojcu
działach familijnych rozdrobniony, oddawany odziedziczył. Jest on katolikiem, poddani są,
w dzierżawy, nareszcie nabyty został przez mieszanej rcligii. Jest tu folw., który sam
Łapickich. Przed 1863 r. Hektor Łapicki miał właściciel obrabia, dalej 2 gburów i 7 zagro-
tu dobre gospodarstwo. Skonfiskowany w tym dników w pańskich domach. Do dóbr należą
czasie, P. przeszedłszy do rządu, mial kilku 2 nowe osady: Dobrogoszcz z 4 gburami i
właścicieli, aż w 1872 r. nabyty przez urzęd- Dąbrówka z 6 gburami. Rozlcgłość obszaru
nika Arnoldiego, w posiadaniu którego do dziś- nieznana. 'Wiele roli leży dla nieurodzajności
dnia zostaje, ma 620 dz. obszaru. :Młyny, odłogiem. 'Vysiew, włączając gburów i nowe
karczma i arendy wynoszą do 1000 rubli; łą- osady, wynosi 170 korcy zyta, 29 3 /, jęczm.,
ki obfite. 2.) P., uroczysko leśne, pow. ko- 73 1 / 2 owsa, 11 tatarki, 9 1 /. grochu; żniwują 2
bryński, w 5 okI'. pol., gm. 'V orociewicze, o 73 do 2 4 / 5 ziarna. Oziminę gleba rzadko wydaje,
w. od Kobrynia. A. Jel. a choć ona wyroHnie w słomę, to nie ma za-
Ptycza al. Ptycze, m1\-0 nad rz. Ikwą, pow. dnych ziarek. Siana jcst za mało, tak że je
dubieński, na płn. od mIm Werby, niedaleko muszą kupować furę po 2-3 tal. Co do drze-
Kozina, st. p. Dubno al. Tarnawka; dawniej wa, jest włoka młodego lasu, na opał nieprzy-
w pow. krzemienieckim. Znajduje siQ tu ko- datncgo; wiG c są zmuszeni drzewo budulcowe
ściół paraf. katol. p. w. św. Trójcy, z drzewa i na opał kupować w kOHcierskim królewskim
wzniesiony w 1632 r. przez ks. Wład. Lubo- boru. 'Varzą piwo i dostarczają go karczmom
mirskiego. Par. kat., dek. dubieńskiego, 1262 w Lubani i :M. Klińczu, bo na miejscu samem
wiernych. Kaplice: Berehy, vVerba, Kozin. nie ma karczmy. 'V e 'V. KlillCzu mają wolne
Podług podania w Ptyczy pogrzebiony został mieliwo; trzy jeziora: Puc, Dobrogoska i Pod-
IIugo Kołłątaj, zmarły w niedalekiej wiosce biszewsko ledwie dla wlasnej potrzeby ryb
Stołbu. Podług innych umarł i l)ochowany dostarczają. Gburzy w P. płacą po 9 talarów
został w'Warszawie. P. należała niegdyś do czynszu, w Dobrogoszczu po 10, tak samo
zamku krzemienieckiego i przez Zygmunta w Dąbrówce. Zagrodnicy nic nic płacą, lecz
Starego nadaną została ks. Konstan. Ostrog- odrabiają dzierżawę za mieszkauie i za rolę.
skiemu. Podług rewizyi zamków wołyńskich Gburzy nie czynią tłoki, lecz jeżeli panu po-
z 1545 r. była w posiadaniu ks. 'Vasila, który mogą, to czynią to na jego prośbę za jakiemś
z P., Studenki, :Biełohorodki i innych przysioł- wynagrodzeniem w trunkach lub czem innem.
ków miał obowiązek utrzymywać horodnię Pogłówne wynosiło 1 tal. 54 gr., do czego
w zamku krzemienieckim. Horodnię tę lustra- gburzy niczem się nic przyczyniają, płacąc
torowie znaleźli w dobrym stanie (ob. Jabło- i tak już wysoki czynsz (ob. Zeitsch. d. West-
nowski, Rewizye, str. 93, 98 i 104). Porów. preus. G. Ver., XV, str. 84). Dawniej istnia-
też Arch. J. Z. R., cz. IV, t. 1: 373 i Pamiat. ła tu kaplica prywatna we dworze. Od roku
Kij. Arch. Kom., t. IV, cz. 2: 200, 209, 223. 1773 prze bywał przy niej staruszek cysters
Puc, niem. Putz, łac. dok. 1284 r. Pclmce, (ob. Utracone kościoły przez kś. Fankidcj-
1722 Puca, dobra ryc. nad jez. tejże nazwy, skiego, str. 237). Kś. Fr.
pow. kościerski, st. p. i kol. i par. kat. Koście- Puc, jezioro na obszarze dóbr tejżc nazwy,
rzyna 7 klm. odl. Razem z fol. Nowy P. obej- pow. kościerski.
mujl!t 400 ha roli Ol'. i ogr., 80 łąk, 40 pastw., Pucakiemia, wś, pow. trocki, w 4 okr.
100 lasu, 5 nieuż., 65 wody, w ogóle 690 ha; pol., gm., okI'. wiejski i dobra Niedzingi, o 1 1 /.
czysty doch. grun. 3530 mrk; dobywanie tor- yr. od gminy, ma 15 dusz rcwiz.; własność
fu, hodowla bydła i skopów. W 1869 r. 127 Zyliiiskich.
mk., 39 kat., 88 ew., 8 dm. Na obszarzc P. Pucewicze, fol., pow. nowogródzki, o 5 w.
znaleziono w głębości 14 stóp siekierkę ka- ku zachodowi od Nowogródka, wpoblizu go-
mienną, (ob. Preuss. Prov. BI., 1856, str. 276). ścińca poczt. z Nowogródka do Lidy, od 1849
W 1284 r. nadaje ks. Mestwin ciotce swej r. własność Buchowieckich, ma 18 1 / a włók.
Giertrudzie ziemię Piersznę z 22 wsiami, do Niegdyś własność korony; w 1661 r. oddana
których i Puc należał (ob. P. U. :B. v. Perl- za zasługi wojenne Janowi }1iniewskiemu (ob.
bach, str. 349). Według taryfy z r. 1648, Vol. Leg., t. IV, fol. 806), później przeszły
gdzie uchwalono pobór podwójny a akcyzę do Radziwiłłów. Tu w 1753 r. 23 maja umar-
potrójną, płacił tu Piotr Powalski summatim la Urszula z Wiszniowieckich ks. Radziwiłło-

Puc
Puc
265
wa, matka ks. Karola Panie Kochanku, au-' i wieczystych dzierżawach mr. 1533, nieuż.
torka komedyi. A. Jel. mr. 58; bud. lllur. 2, z drzewa 47; płodozmian
Puchacze, wś, leś. os., pow. radzyński, 9 i 13-polowy, las nieurządzony. 'V skład
gm. Żerocin, par. Dołha (wschod. obrządku); dóbr wchodziły poprzednio: os. P. os. 190,
wś ma 14 dm., 89 mk., 429 mr.; leś os. 1 dm., z gr. mI'. 1592; wś Brzeziny os. 48, z gr. mr.
2 mk., 8 mr. W 1827 r. było 13 dm., 65 mk. 692; wś Starawieś os. 25, z gr. mI'. 346; wś
Puchacze al. Puhacze, rus. Puhaczi, część Zawadów Stary os. 5, z gr. mr. 118; wś Szpi-
Podemszczyzny, pow. cieszanowski. ca os. 21, z gr. mr. 511; wś lIuta al. Zawa-
PlIchaczew, wś, pow. brzesko-litewski, na dów os. 26, z gr. mr. 253; wś Turowla os.
płd.-wschód od Brześcia, między Muchawcem 49, z gr. mI'. 802. Br. Ch.
a drog żelazną do Kowla. Puchaczówka, ob. Puhacz6wkct.
Puchaczów al. Puhacz6w, os. ,miejska, da- PlIchaczowskie -Brzl'ziny, ob. Br'zeziny
wniej miasteczko i dobra nad 1'21. Swinką, pow. 11.).
chełmski, gm. Brzeziny, par. Łęczna, leży o 7 PlIchalszczyna, błoto wpobliżu wsi Cza-
w. na wschód od Łęczny, przy drodze bitej pliszcza, w pow. cze.hryńskim.
z Łęczny do Włodawy, odl. 35 w. od Chclma, Puchałki al. Borzewo, wś i fol., pow. płoń-
posiada kościół par. murowany, filią :P,ęczny, ski, ob. Borzewo Szlacheckie.
szkołę początkową, 105 dm., 1035 mk. (522 Pllchałowo, niem. Puchallowen, wś na pol.-
żyd.). W 1827 r. było 103 dm., 555 mk.; 1864 prus. Mazurach, pow. niborski, st. p. Muszaki.
r. 95 dm., 871mk. Do osady lHJJezy 1592 mr. Puchały 1.) wś i fol., pow. warszawski,
Ludność uboga, trudni się rolnictwem i dro- gm. ł'alenty, par. Raszyn, ma 11 mk., 220
bnym handlem. Na obszarze dworskim istnia- mI'. ziemi dwors., 200 mr. włośc. \V 1827 r.
ła około 1870 r. huta szklana, gorzelnia, bro- było 6 dm., 53 mk. 'Vś wchodziła w skład
war, dwa mlyny, smolarnia, terpentynarnia. dóbr J!'alenty. 2.) I., al. Sokola Łąka, wś i
Są tez pokłady torfu, gliny wapiennej. P. był fol., pow. łomżyński, gm. i par. Puchały, odl.
pierwotnie częścią wsi zwanej "Łęczna Mni- 16 w. od Łomzy, posiada kościół par. dre-
ska" a należącej do benedyktynów w Siecie- wniany. \V 1827 1". 5 dm., 85 mk. Jestto
chowie. Długosz w opisie Łęczny nic o P. nie gniazdo Puchalskich, wspomniane w aktach
wspomina. Wymienia on tylko pięć jezior na sąd. w 1421 r. (Gloger, Ziemia łomż.). Ko-
obszarze Łęczny: Osthwisz, Ostwiszek minus, ściół i parafią erygował 1411 r. Puchała i Sa-
Nadrib, Rikoczew, Teszaczin. Przez wieś pły- sin, dziedzice wsi. Obecny pochodzi z 17-62 r.
nęła rzka Swaczycza. Łęcznę wraz z innemi \V 1885 1'. fol. P. 1'0211 mr. 622: gr. Ol'. i ogr.
wsiami dał klasztorowi (w XII w. ?) niejaki mI'. 382, łąk mr. 65, past. mr. 13, lasu mI'.
"Jaxa dux cujus stirps est ignota", jak się 147, nicuż. mr. 15; bud. mur. 10, z drzewa 6.
wyraża Długosz. Jaksa ów posiadał i nadał Wś Pniewo os. 28, z gr. mr. 343; wś Rybno
klasztorowi jeszcze kilka wsi w tej okolicy os. 4, z gr. mr. 30; wś Gać os. 14, z gr. mr.
(Długosz, L. B., III, 266-268). Ciekawe to 60; os. Budy Pniewskie gr. mr. 11. P. gmina,
świadectwo posuwania się kolonizacyi mało- z urzędem we wsi Gać, ma 5870 mk., rozle-
polskiej ku wschodowi. W 1527 r. opat kla- głości 12,640 mr., sąd gm. oh. IV w Kołomyi,
sztorny Maciej uzyskał przywilej na założe- st. p. w Łomży. \V skład gminy wchodzą:
nie na obszarze Łęczny miasta mającego się Bacze-J\fokre, Bacze-Suche, Gać, Gronostaje-
zwać Puhaczowem. N owa osada otrzymała pra- Puszcza, Kossaki, Koty-Lutostań, Koziki-J ał-
wo niemicckie, trzy jarmarki, targi. \V 1533 brzyków-Stok, Łady, Mieczki-Małystok, Mi-
r. utworzono tu parafią. Na miejsce drewnia- lewo-Sokola-Łąka, Modzele, Pęsy-Lipno, Pnie-
nego obecny murowany powstał w 1778 r. za wo, Pruszki, Pstrągi, Puchały, Rybno, Szeli-
staraniem opata Prokopowicza. 'V kościele gi-Leśnica, 'V ybrany, \V yrzyki iZbrzeźnica.
znajduje się obraz M. Boskiej słynący z cu- Gmina przeważnie zaludniona przez drobną,
dów. Werdum w swej podróży po Polsce szlachtę; w 5-ciu miejscowościach jest ludność
w końcu XVII w. powiada o P.: "Otwarte czysto włościańska a w 11-stu czysto szla-
miasto, ma drewniany zamek z fosą, należy do checka, pozostałe mają ludność mieszaną.
opactwa sieciechowskiego". W 1819 r., po 3.) P., pow. ostrołęcki, gm. i par. Troszyn.
zniesieniu klasztoru, P. wraz z dobrami prze- 4.) P., wś nieistnieja,ca obecnie, prawdopodo-
szedł na własność rządu i został sprzedany bnie dawna okolica szlachecka w ziemi wy-
prywatnym nabywcom. W 1880 r. pożar zni- szogrodzkiej, na granicy płockiej. Wymienia
szczył osadę. P. par., dek. chełmski, 3311 je jako "omnes Puchali in 'Vyssegrod" akt
dusz. Dobra P. składały się w 1870 r. z fol.: z 1349 r. (Kod. :Maz., 59). B1'. Ch.
Wesołówka, Brzeziny, Turowola; nomenkI.: Puchały 1.) Nowe, wś, pow. bielski gub.
Malinówka, Kępa, Skłopotów, 1'0211. mr. 5973: grodzieńska, w 3 okI'. pol., gm. Grodzisk, par.
gr. Ol'. i ogr. mr. 933, łąk mr. 651, wody mr. kat. Dołubów, o 28 w. od Bielska, na płd. od
258, lasu mr. 2504, zarośli mr. 35, w osadach Brańska. W 1816 1'.82 mk. kat. 2.) P. StC/;-

266
Puc
Puc
,.e, wś, tamże, o 28 w. od Bielska.
154 mk. kat.
PlIcharId, fol., pow. tomaszowski, gm. Tar-
nowatka, par. Krasnybród.
Pucheilskie, ob. Pąchowskie JIolendry.
PlIchlaki, wś nad rzka" Moczyna", pow. wi-
lejski, w 1 okr. pol., gm. Radoszkowicze, okr.
wiejski Głowacze (Hołowacze), o 7 w. od gmi-
ny a 52 w. od Wilejki, przy b. dr. pocz.
z Wilna do Mińska, ma 12 dm. i 78 mk.
prawosł. (37 dusz rewiz.); należy do dóbr No-
wy Dwór, ,V ołodkowiczów.
Puchła, wzgórze lesiste na lew. brzegu Se-
retu, w gm. Białej, pow. czortkowskim, na
płd. od przys. Nagórzanki. Wznies. 312 mt.
Miejsce znaku triang. El'. G.
Puchły, wś cerkiewna i dobra, pow. biel-
ski gub. grodzieńskiej, w 2 okr. pol., gm. Pa-
wły, o 30 w. od Bielska.
PlIchno, chutor, pow. czauski, własność
Czechowskiego, posiada młyn wodny i folusz.
PUChIlOWO, wś rząd. nad jez. Greczy, pow.
wiełiski, w 3 okr. pok. do spraw włośc., gm.
P., w 1868 1'.74 dusz rewiz. Gmina obejmo-
wała w t. r. 577 dusz rewiz.
Puchowa, dobra, pow. kobrYllski, w 4 okr.
pol., gm. Osowce, o 70 w. od Kobrynia.
Puchowa Góra, folw., pow. radzyński,
gm. i par. Jabłoń (wschod. obrz.), 3 dm., 32
mk., 1279 mr. 'W chodzi w skład dóbr Kolano.
Puchowe, jezioro w kotlinie Prypeci, w
pow. rzeczyckim, w obrębie gminy dernowic-
kiej, pomiędzy wsiami: Barszczówka i Dowla-
dy, po obu brzegach Prypeci leżących. A.o Jel.
Puchowicze 1.) mko i dobra nad rz. Swi-
sloczą, przy ujściu do niej Citewki, pow. ihu-
meński, o 32 w. od Ihumenia a 8 w. od st. dr.
żel. lipawo-romeńskiej Iaryna Gorka, par.
kat. Błonic, posiada zarząd 4 okr. pol. i za-
rza"d gminy, przeszło 140 osad drewnianych,
przewaznie zydowskich. Cerkiew z 1841 r.,
na miejscu unickiej wzniesiona p. w. Nar. N.
r. }I., ma z dawnych zapisów 6 włók i 2 mI'.
gruntu; około 1202 parafian. Gmina pucho-
wicka, zaliczona do 1 okr. sądowego i 2 rewiru
powołanych do służby wojsk. z pow. ihumeń-
skiago, składa się z 7 starostw wiej skich, 574
osad, liczących włościan 3297 pl. męz., któ-
rym przy uwłaszczeniu wydzielono 20,579
dzies. ziemi. Szkoła gminna w samem mia-
steczku, a oprócz niej gmina ma szkółki paraf.
w Turyniu, Błoniu, Oczyżu i Błuzu. .W skład
okręgu policyjnego wchodzą gminy: puchowi-
cka, pohorelska, omelańska, nowosielska i ci-
tewska. Pod koniec XVIII w. i w począ,tkach
bieżącego P. należały do Sulistrowskich. Kie-
dy w 1796 r. dopełniano pierwszego popisu
wojskowego, okazało się w dobrach 997 wło-
ścian należą,cych do właścicicla i wzięto wte-
dy 2 rekrutów. Paroch unicki miał tu wtedy
W 1816 r. 4 poddanych. Później P. należały w części do
Frybesów i Estków. Następnie część po Est-
kach przeszła do"\V ańkowiczów przez wiano
Konstancyi z Estków Wańkowiczowej i wraz
z folw. }Iichalewo mja" P. około 48'/2 włók,
Grunta i łąki dobre. Zydzi miasteczkowi tru-
dnią się drobnym handlem i cieszą się smutna"
sławą, koniokradów. Okoliczni włościanie tru-
dnią, się wyrobem kół, sań prostych, rohoży
z łyka lipowego, tudzież rozmaitych sprzętów
gospodarskich z drzewa jesionowego, dębowe-
go i osinowego. Jarmarki zwyczajowe, nie
zaś na mocy przywilejów, na bydło wszel-
kieg'o rodzaju i miejscowe wyroby, odbywają
się w miasteczku 2 lutego na N. M. P. Gro-
mniczną, w dni św. :l\Iikołaja 9 maja i 6 gru-
dnia, tudzież w dziesiąt'l, niedzielę po "\Vielkiej-
nocy. 2.) P., wś rybacka nad jez. Kniaź, pow.
mozyrski, w 4 okr. pol. lemińskim, gm. żyt-
kowicka, ma 51 osad. Cerkiewka. Miejsco-
wość tu tak nizinna, że lud nie mogąc trudnić
się rolnictwem, prawie wyłącznic zajmuje się
rybołówstwem, suszeniem i soleniem ryby.
Dojechać wozem tu nie można. Wiosna" nie
można tu przejechać, więc komunikacya odbywa
się zwykle na łodziach z dalszemi okolicami.
"\V tych miejscowob"Ciach ostatniemi czasy
przeprowadzono prace kanalizacyjne i tym
sposobem nieco osuszone obszary, stały się
przystępniejszemi i porastaj a" obfita" trawą.
Puchówka, wś, pow. wilejski, w 3 okr,
pol., gm. Mańkowicze, okr. wiejski Kub ark a,
o 10 w. od gminy a 78 w. od Wilejki, ma 16
dm., 208 mk. katol. (92 dusz rewiz.); należy
do dóbr Cieszyłowo, Okuliczów.
Puchówka, wś na pol.-prus. )Iazurach,
pow. margrabowski, tuż nad granicą pow.
leckiego, 6 1 / 2 klm. na płd. od st. pocz. "\Vie-
liczele
Puchowo, st. dr. żel. kozłowo-woronesko-
rostowskiej, w gub. woroneskiej, pomiędzy st.
Diwnogorskaja (o 9 w.) a Ewdokowo (o 25
w.), o 276 w. od Kozłowa a 502 w. od Ro-
stowa.
Puchowszczyzlla 1.) folw., pow. bobruj-
ski, rozparcelowany w 1871 r. razem z folw.
1Ioj siej ówka; nabyli: Baranowski około 8 włók,
Berezowski około 15 włók, Korbut 8 włók,
1:urowicki 8 włók i Nickraszewicz 8 włók. 2.)
P., wś w płd. części pow. mińskiego, w 3
okr. pol. kojdanowskim, gminie Swierżeń, ma
20 osad; miejscowość nieco falista, w okolicy
lasu dostatecznie, grunta dobre. 3.) P., wś,
pow. pruzański, w 3 okr. pol., gm. Staruny,
o 39 w. od Pruzany. A. Jel.
Puchy, os. nad rz. "\Vartą" pow. no wora-
domski, gm. i par. Brzeźnica, ma 3 dm., 26
mk., 54 mr. włośc. W 1827 r. było 2 dm.,
12 mk.
Puciacin, Puciatyn (Putiatin) 1.) folw. i do-

Puc
Puc
267
bra nad jez. t. n, pow. dzisieński, w 4 okr.1 folwarku należało 52 włościan pł. męz. A. Jel.
pol., gm. Jazno, okr. wiejski Puciacin, o 16 w. Puciłów, wś, pow. oszmiański, nadana w
od Dzisny. Folw. ma 2 dm., 20 mk., cerkiew 1440 r. przez Kazimierza IV wraz z dobrami
drewnianf\ Uśpieńską, niewiadomej erekcyi, Łoszko (dzisiejszy Łosk) kościołowi w Krewie.
fil. par. Jazno. Dobra, własność niegdyś Kor- Spisy urzędowe niewykazujf\ miejscowości
saków, następnie Hłasków, obecnie Korzenie- z tf\ naZWf\ w tej okolicy. 2.) P., wś, pow.
wskich, mają 444 dzies. 'N skład okręgu wiej- borysowski, w 2 okr. pol. łohojskim, gm. PIe-
skiego wchodzf\ wsie: Ambrozionki, Klimiaty, szczenice, ma 2 osad; miejscowość nieco fali-
Kisiele, Kilekowo, 1\Iorozy, Narowy, Plejki, sto, i lesista, grunta lekkie. 3.) P. al. Puciło-
Słabki, Szanterowo, ,y ołotowki i Zaucie 1 i 2, wa, folw., pow. borysowski, około 9 włók,
w ogóle 163 dusz rewiz. włok uwłaszczo- własność Płońskich. A. Jel.
nych, 11 b. ludzi dworskich i 5 zołnierzy ur- Puciłowicze, ob. Puciłkowieze.
lopowanych. 2.) P., futor szlach., pow. dzi- PllCiłowo 1.) zaśc. pryw., pow. wilejski,
sień ski, w lokI'. pol., o 16 w. od Dzisny, 2 w 1 akr. pol., 047 w. od m. 'Wilejki, 1 dm., 11
dm., 9 mk. prawosł. J. K1'Z. mk. prawosł. 2.) P., folw., pow. borysowski,
Puciaciszki, zaśc. szl. nad jcz. Surweliszki, własność Konopackich, przeszło 9 '/. włók.
p'ow. święciański, w 3 okI'. pol., o 28 w. od 3.) P., folw., pow. borysowski, dziedzictwo
Swięcian, 1 dm., 7 mk. starowier. Grabowskich, przeszło 11 włók. 4.) P. (Puti-
Puciaków, zaśc. nad rzkf\ Pietrówkf\, pow. ławo), wś, pow. witebski, w 3 okr. pok. do
bobruj ski, w 3 okr. pol., gm. i par. Hłusk; wła- spraw włośc., gm. wierzchowska, w 1863 r.
sność Hryniewieckich, ma 3 włóki; miejsco- 72 dusz rewiz. 5.) P., wś, tamże, gm. Chra-
wość nieco falista, grunta piaszczyste. A. Jel. powicze, w 1863 1'.48 dusz rewiz.; własność
PuciatowszcZYZIlR, os., pow. augustowski, niegdyś Chrapowickich, ma 243 dzies. ziemi
gm. Hołynka, par. Adamowicze, odl. od Au- dworskiej. 6.) P., wś, pow. wiłkomicrski,
gustowa 50 w., 1 dm., 15 mk. gm. Rogowo, 042 w. od Wiłkomierza. 7.) P"
Puciatowszczyzna, okolica nad rz. 'Wi- ob. Pucilów. J. K1'Z,
szyntą, pow. wileński, w 5 okr. pol., o 30 w. PUCilliszki, wś, nad rzklj, Rzeszf\, pow. wi-
od Wilna, gm. i par. Soleczniki, ma 2 dm., 13 leński, w 1 okr. pol., gm. Rzesza, oh. wiejski
mk. katol., 44 dzies. ziemi uprawnej. Chalin, o 7 w. od gminy a 15 w. od Wilna,
Puciaty, folw. dóbr Dochtorowicze, w pow. ma 7 dm., 45 mk. katol. w (1864 r. 19 dusz
słuckim, własność ks. 'Vittgensteina. rewiz.); należy do dóbr Chalin, Pomarnackich.
Puciaty, wś, pow. ostrogski, ob. Manaste- Puck, po kaszubsku Peck, niem. Putzig, da-
1'ek 7). wniej Pauzigk i Pautzke (dok. 1277 Putzc, 1277
Pllcicha, wzgórze w pow.leckim, śród wy- Pusecz, 1288 Puczse i Putsk, 1289 Pucz). Od
zyny pojezierza baltyckiego (ob. t. V, 116). r. 1887 miasto powiatowe, podobnie jak i za
Puciłki, wś, pow. sokólski, w 1 okr. pol., czasów polskich, dawna stolica Kaszubów Be-
gm. Zubrzyca, o 4 w. od Sokółki. loków, dziś przeważnie zniemczone. Lezy nad
Pllciłańce 1.) wś, pow. trocki, w 4 oh. zatoką, Puch (Putziger-Wiek), niedaleko uj-
pol., gm. Aleksandrowo (dawniej Oława), okr. ścia Plutnicy, na t. z. Puckiej Kępie, odl. 15
wiejski 1\fieluny, o 4 w. od gminy a 63 w. od klm. na płn. od Redy, najbliższej st. kol. i
Trok, ma 8 dm., 145 mk. katol. (w 1864 r. 2 1 / 2 mili na płn.-wschód od Wejherowa. Trzy
tylko 38 dusz 1'ewiz.); nalezy do dóbr skarbo- drogi bite rozchodzą, się ztą,d: jedna lJrzez Re-
wych Daugi. Za czasów Rzpltej stanowiło dę do Gdańska, druga przez 'Werblin, Kroko-
ststwo niegrodowe puciłańskie al. pucielańskie, wo do Pomeranii, trzecia przez Swarzewo do
położone w wdztwie i pow. trockim. Podług Łepcza. Komunikacyą z Gdańskiem ułatwia
spisów podskarbińskich z 1'. 1765 obejmowało parowiec Puck, dochodzący tu dwa razy na
małą, nader zniszczoną wioskę P., którf\ posia- tydzień. Niedawno urządzono tu kąpiele mor-
dał po Franciszku Zawiszy, Godaczewski, 0- skie, które jednak dotychczas nie ściągajB.1
płacając z niej kwarty tylko 6 złp. 2.) P., wielu gości. Jest tu urząd pocz. trzeciej kla-
okol. szlach., pow. trocki, w 4 okr. pol., o 56 sy, sąd okr., kościół katol. i ewang. (1780 r.),
w. od Trok, 4 dm., 19 mk. katol. J. K1'z. bóźnica, trzyklasow.a szkoła katol., dwuklaso-
Puciłkowicze al. Puciłowicze, wś i folw. wa ewang., urząd poborowy, kilka gorzelni i
nad rzeką Uszaczą, we wschod. części pow. cegielni, wiatrak, młyn parowy i kilka bro-
borysowskiego, w 3 okr. pol. dokszyckim, gm. warów. Puckie piwo było niegdyś sławne, jak
Dolce, par. kat. Berezyna, dawniej dziedzic- o tern świadczy Borck, powołując się na. Rzą-
two Koziełłów. Wieś ma 7 osad pełnonadzia- czyńskiego. Do gminy miejskiej należy wyb.
łowych; folw., od 1863 r. własność We1'enków, Heinrichshof, leśno Kępino, cegielnia Prangen-
ma obszaru wraz z falw. Lipniaki około 54 1 / 2 thal, młyn parowy Seefeld i wyb. Tannen-
włók. Grunta lekkie, faliste, miejscowość dość burg. R. 1773 było 103 dm. i 778 mk., 18271',
lesista, łąk dużo. Za czas6w poddaństwa do 1818 mk. i 140 dm., 1869 r. 2357 mk. (1589

268
Puc
Puc
kat., 664 ew., 102 żyd. i 2 dysyd.), 1880 r. św. Jerzego i kaplicę na zamku. Prepozytura
2019 rok., w 1885 r. 1880 rok., 163 dm. Kli- znajdowała siQ po za miastem, byla polączona
mat ostry, morski i zdrowy; gleba nadzwyczaj ze szpitalem i cmentarzem; Szwedzi zburzyli
urodzajna, tak że okolica P. stanowi oazę po- ją (ob. Utracone kośc. kś. Fankidejskiego,
śród piaszczystej ziemi kaszubskiej. Miesz- ! str. 211). Parafia należy do dek. puekiego, 0-
kańcy trudnią się głównie rolnictwem i dro- bejmującego 9 parafii: Jastarnią, }Iechowo,
bnym handlem. Co rok odbywają. się tu 4 jar- '\V ejherow, Oksywie, Puck, Rumią, Swarzewo,
marki, 2 kramne i 2 na bydło. Herb miasta Strzelin i Zarnówiec. Kościół pucki p. w. św.
ma lwa na łososiu srebrnym. Stary zamek, Piotra i Pawła, patronatu rządowego. Szpital
warowne mury i wały znikły, pozostały tylko p. w. św. Jerzego mieści 10 ubogich. Przy
ślady dawnej fosy miejskiej. Zachowało się kościele bractwo Niep. Pocz. N. :U. P. od r.
też podanie o jakichś przej ściach podzicmnych. 1660 i bract. trzeźwości od r. 1856. W skład
'\V środku miasta znajduje się obszerny rynek, par. wchodzą,: Puck, Polchowo, }Irzezin, Smol-
w którym ulice pod prostymi ką,tami się scho- no, Osłanin, Beka, l{zucewo, Sławl!towo i Sła-
dzą,. Jedyną ozdobą. i pomnikiem przeszłości wutówko, Brudziewo, Celbowo, Zelistrzewo,
jest wspaniała, w cegłę murowana fara kato- Błą,dzikowo i Połczyn. W 1867 r. liczyła
Hcka. Najstarszą jej częścią, (z XIII w.) jest 2996 komunik. a 4944 dusz, r. zaś 1886:
ciężka kwadratowa wieża aż pod fryz i łuko- 4540 dusz. P. jest starą, osadą, słowiańską" do-
wa ściana oddzielająca długą nawę średnią. od wodzą tego wykopanc tu urny i klin brollZo-
presbyteryum. Kościół pierwotnie miał jedną, wy, o którym wspomina Ossowski (Objaśn. do
nawę; w XIV w. dodano dwie boczne, z któ- mapy archeol. Prus. Zach., str. 107). ,V 1853
rych każda miała swój dach osobny i wykoń- r. znaleziono w poblizu miasta 33 srebr-
czono górną, część wiey. Po wojnie 13-letniej nych monet kufickich (z r. 898-965 po Chr.),
zastąpiono te trzy dachy jednym, wskutek 30 z nich znajduje się w numizmatycznym ga-
czego szezyty trzeba było znacznie podwyz- binecie w Królewcu. Opisał je dokładnie Nes-
szyć. Długość świątyni w świetle, bez wieży, selmann (Preuss Prov. m., 1853, II, str. 421-
wynosi 37'6 mt., szerokość 19'8. Kaplic po- 429). Przywilej :Mestwina z r. 1289 mówi o
siada właściwie 4, ale tylko 2 są w uzywaniu: przechodzącej tędy drodze królewskiej "juxta
kaplica of'icyała Judyckiego, w której według viam regiam, Clurentem de Gdancz in Pucz"
wizyt. Szembcka umieszczone było cialo św. (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 412). Dla tego
Germana, i kaplicę Jakuba 'V ej hera, wojew. też P. w dawniejszych czasach nie małego za-
malborskiego, w której się znajdują portrety żywał znaczenia, tak za książąt pomorskich
Wejhera, jej fundatora, i jego małżonki (z r. jako i za czasów krzyzackich i polskich; ze
1597); nagrobek zaś wzniesiono r. 1599. Ozdo- zmianą granic politycznych znaczenie osady
bę zewnętrzną kościoła stanowi wschodni zmalało, Kronikarz Schuetz (str. 11) utrzy-
szczyt i szczyt kaplicy Judyckiego. Z zabyt- llluje, że P. założył r. 1150 ks. pomorski :Bo-
ków sztuki ma wartość rzeźbiony ołtarzyk gusław, ojciec Subisława, fundatora klasztoru
w kaplicy Wejhera a w nim obraz na drzewie oliwskiego. Pierwotnie był P. tylko wsią,
malowany, drzwi do kaplicy z kutego żelaza, którą Sambor I darował cystersom w Oliwie,
kilka wielkich lichtarzy bronzowych, i trzy lecz później im odebrał, dając im za to Sta-
pająki, z których największy pochodzi zr. rzyn (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 17). P. zaś
1664. Z kościelnych bogactw wyróżnia się zamieniono na targowisko, w którem się targi
srebrny i pozłacany krzyz gotycki, czyli pa- i sądy odbywały. Niedługo potem jest P. sie-
cyfikał, tudzież piękna monstrancya i kielich. dzibą kasztelana. Kasztelania pucka grani-
Największy dzwon z r. 1605 roboty Krzysztofa czyla na, wschód i półno z :Bałtykiem, na za-
Oldendorf z Gdańska; naj starszy godziny u ehód tworzył granicę Zarnówiec i poblizkie
zegara bijący, jest ozdobiony napisem: "Ave jez. Piaśnica jako i wś Gowino, na płd. wresz-
:Maria" w gotyckich literach (ob. Die Bau cie sięgała ona aż do Oksywia nad morzem i
u Kunstd. d. Prov. 'Vestpreussen, Zesz. I, do :Miłoszewa i Będargowa (ob. Toeppen., Hist.
str. 53-60; tam znajdują się tez rysunki od- Comp. Geogr., str. 44). Po raz pierwszy jest
nośne). Proboszczami byli: r. 1291 Lambert, kasztelania pucka wymieniona w dok. Mestwi-
1360 Jan, 1488 Jerzy Witte, 1583 Maciej na r. 1277 ("castellatura de Putzc"; ob. P. U.
Lulowski, 1595 Marcin Culcius, t 1735 Piotr B. von Perlbach, str. 245). Z kasztelanów są,
Gniazdowski, kanonik włocławski, 1735 Piotr znani: r. 1277 Ziborius al. Cyborius, Albertus
Sikorski, 1740 Tomasz Szczepański, później 1296 r. i W oyslaus 1304 r. (ob. P. U. B. v.
kanonik warmiński, 1750 Loga, około 1755 Perlbach, str. (92). O kościele wspomina przy-
Adam Goldmann (ob. Borck, 1. c., str. 487), wilej z r. 1283 (tamże, str. 328). Za czasów
1848 Franciszek AnIauf. Dawniej było przy krzyżackich należał P. do komturstwa gdań-
tutejszym kościele do 7 księży. Oprócz ko- skiego, tworzył jednak z przyległą okolicą 0-
ścioła paraf. posiadał P. jeszcze prepozyturę 80bnc wójtostwo (Fischamt) i jeden z 6 obwo-

Puc
Puc
269
dów poborowych tegoż komturstwa. Rezydo- ' I gmllnt III, przybywszy z 44 statkami z Sztok-
wał tu więc wójt i połowa konwentu, t. j. 3 holmu i pojechał ztąd do Gdańska (ob. Adler-
księży z zakonu i 6 rycerzy (ob. Borck "Echo hold: Preussen, str. 737). R. 1626 został P.
sepulchralis", str. 486). Odbywały się tu sądy przez Gustawa Adolfa opanowany, ale już na-
krzyżackie. W 1348 r. nadał w. m. Henryk stępnegor.(8kwiet.)zmusiłSzwedówStanisław
Tusmer miastu i leżącej pod nim wsi prawo Koniecpolski do wydania tej twierdzy (BorcIe
chełmińskie, wyznaczając dla proboszcza 4 Echo sepulchralis, str. 498). W 1632 r. uchwa-
wolne włóki (ob. Odpisy Dregera w Peplinie, li! sejm elekcyjny P. silniej obwarować i u-
str. 86). Jedna część nadanych miastu włók rządzić tu port dla floty wojennej. Z zapałem
leżała w bagnistych łąkach "Puck" zwanych zabrał się .Władysław IV do tego dzieła; ob-
("in dem Bruche Putzk", zkąd pewnie pocho- warował P., założył w nim arsenał morski,
dzi nazwa miasta). VV 13-letniej wojnie P. kazał około r. 1636 wygodniejszą przystań u-
niepoślednią, odgrywa rolę już to dla swego rządzić dla floty wojennej, składającej się z 12
położenia nadmorskiego już to dla swych wa- mniejszych okrętów i przeznaczył jej ten port
rowni. P. stanął po stronie polskiej, szu- za stanowisko. Dla obrony zaś P. wystawił
kając pomocy u bogatych Gdańszczan, któ- nad zatoką dwa forty: vVładysławów i Kazi-
rzy króla wspierali znacznemi pożyczkami. Za mierzów. Pierwszy leżał według "Staroży-
to dał im Kazimierz r. 1454 Puck i całą pucką tności polskich" na krańcu kępy puckiej. Do-
ziemię w zastaw. R. 1457 zawitał do P. rzad- tąd znajdują się u podnóża Wielkiej Wsi
ki gość, król szwedzki Karol, który pozbawio- (Grossendorf), na lekkiej pochyłości, łączącej
ny tronu szukał pomocy u króla polskiego. wieś z półwyspem, tuż przy niej się zaczyna-
Ztąd udał się on z orszakiem 200 zbrojnych do jącym, szczątki murów. Lud tamtejszy twier-
Gdańska. Odwdzięczył się mieszczanom gdań- dzi, że to resztki miasta, po zniszczeniu któ-
skim za przyjęcie pożyczając 15,000 grzyw., re go Wielka vVieś powstała. Kazimierzów zaś
za które w zastaw dostał P. i okolicę. Odtąd leżał nie pod Kussfeldem, jak niektórzy utrzy-
rezydował król w P., którego strzegła załoga mują, ale w Chałupach czyli Cejnowie gdyż i
szwedzka. Ale r. 1460 naszli Krzyżacy z nie- w tej wsi murowane fundamenta większych bu-
nacka miasto, zdobyli je, a załogę na zamku dowli napotykają. Zaznaczyć także wypada, że
zmusili do poddania się. P. w ręku rycerzy wcdług map współczesnych jeszcze w XVII
teutońskich był dla Gdańszczan solą w oku. w. fale morskie pod Wielką VV sią wolny mia-
Ale Fritz v. Raveneck z 700 ludźmi dobrze ły przystęp do zatoki, zanim się i tu nizkie
strzegł waro}Vni. Lecz po zwycięztwie Piotra mielizny nie potworzyły, z których obecny
Dunina pod Swiecinem, a nie pod Pnckiem jak wązki pas piaszczysty powstał (ob. Okrężne,
zwykle mówimy, odniesionem d.17 września Poznań 1885, str. 15). Na utrzymanie tych
1462 r., zabrali się na seryo do oblężenia miasta zakładów przeznaczył król dochody ze ststwa
i oblegali je r. 1464 od strony lądu i morza puckiego, czemu się jednak stany pruskie 0-
przeszło pięć miesięcy. vVreszcie załoga kapi- pierały. A jednak właśnie P. w drugiej woj-
tulowała, otrzymawszy wolne wyjście z bro- nie szwedzkiej okrył się sławą, opierając się
nią. Po drugim pokoju toruńskim stał się P. potężnej flocie Karola Gustawa, którl\ tenże
miastem powiatowem, w którem się odbywały pod dowództwem Axla vVrang'la z Wolgastu
sejmiki i sądy ziemskie; zamek zaś został sie- wysłał był pod Gdańsk i Puck. vVsławił się
dzibl\ starosty niegrodowego. Tak powiat jak tam mianowicie kś. Grzegorz, franciszkanin
ststwo należały do województwa pomorskiego. z Wejherowa, który cały przebieg oblężenia
Król szwedzki Karol, który tymczasem po- dokładnie opisał w Kronice przechowującej się
wrócił na tron, zaczął się dopominać o wyda- jeszcze dziś w plebanii w vVejherowie. Na jej
nie Pucka; gdy posłów jego odprawiono z ni- podstawie osnuty został dramat w 3 aktach
czem, groził nawet wojną, ale śmierć (1470 r.) p. t. " Oj ciec Grzegórz czyli obrona Pucka r.
zniweczyła te zamiary. W 1491 r. dał król 1655/56 ("Pielgrzym.," z 1881, ;Wg 114 i
Kazimierz znowu P. w zastaw Gdańszczanom, nast.) Jan Kazimierz pokazał się wdzięcznym
którzy go trzymali aż do r. 1545. R. 1520 mieszczanom i darował im las starościński i
w wojnie z Albrechtem zajęli Krzyżacy na tuz przy mieście 30 włók roli. W 1678 r. przy
krótki czas miasto. Lecz kilka dni potem złu- odebraniu ststwa od Gdańszczan zdała komi-
l)iwszy je, opuścili "ob defectum victua- sya królewska o stanie miasta tutejszego na-
Hum et pecuniarum" jak pisze Borck (Echo stępne sprawozdanie: "Produkowali przywilej
sepulchralis, str. 472). R. 1586 pojawił się krzyżacki locationis miasta a. 1348; ma być
w Gdańsku radzca szwedzki :Mikołaj Guelden- w mieście placów sto, w szerz i wzdłuż każdy
stern i żądał w imieniu króla Jana II wydania 7 prętów. Płacą od nich, oprócz sołtyskiego
P., czego naturalnie i tą razą odmówiono, tak placu jednego, na każdy rok do zamku fI. 12
eamo jak r. 1692 i 1698; odtąd sprawy tej gr. 25. Jeśliby zaś więcej placów się wyka-
już nieporuszano. R. 1594 wylądował tu Zy- zało w mieście, wyjąwszy przedmieści, census

270
Puc
Puc
przychodzący ma być rozdzielony per medium I pobór podwójny a akcyzę potrójną, płacił tu
z miastem i zamkiem. Z tego przywileju mają,. JMC. P. 'Vojewoda 866 fI. (ob. Roczn. T. P.
włók 18 prawem chełm., z których włók 14 N. w Pozn., 1871, str. 195). Z obszernej lu-
bez morgów 10 w błocie przy Pucku, drugie 4 stracyi ststwa P. z r. 1678 wyjmujemy nie-
włóki w błocie przy Gniezdowie i w lesie Kę- które szczegóły: Zamek Pucki. Stoi nad mo-
pinie nazwanym; w którym lesie także 15 rzem zaraz in contiguitate miasta, wałami do-
włók mają. Nadto do wsi włók 60 jest przy- brymi opasany, koło miasta także wały dobre,
łączonych, z których kościołowi farskiemu w których cztery są baterye, a pia,ty "bia-
należą, 4 wł., że zaś z tych włók odjęto im by- stian". Bram do miasta 2, a trzecia furta nad
lo wł. 30, tedy nowym przywilejem od JKM. morze, czwarta brama z zamku na wały i fur-
Jana Kazimierza z r. 1657 są im non obstante ta do młyna z wyjazdem. Bud!lki w zamku: N aj-
jure possessorum ststwa puckiego jure per- przód kamienica jedna murowana od Krzyża-
petuo za wierność pod wojnę szwedzką, powró- ków, starsza i nowsza przy młynie, w którym
cone. Płacą, od tych włók do zamku fI. 300. izdeb 4; tamże wieża do lontów nad bramą,
Ciż mieszczanie puccy skarżyli się przed nami w tejże jest sklep do prochu, a 3 do piwa i ja-
żałośnie, że do ostatniego zniszczenia przyszli; rzyn, a pod bramą więzienie sklepiste, z tam-
przcz nieznośne płacenie hyberny, tak, że wy- tąd ganek drewniany do nowego bndynku.
trzymać nie mogą i domy opuszczać chcą,. Co rodle tej kamienicy jest druga nowsza, ma izb
my jako i całe poddaństwo starostwa na tę pięć. Przeciwko jest gmach murowany, ma iz-
hybernę i przeciągi żołnierskie nieznośne skar- deb 4, nad tym budynkiem śpichlerz wzdłuż.
iące się i cale zubożone, jakośmy to widzieli, Ku miastu idąc są, stajnie, nad niemi śpichlerz.
do JKM. P. N. Miłościwego odsyłamy. Narze-I Tamże w zamku ceghauz murowany w drewno
kaja, osobliwie na regiment Pana Chełmskiego, : po prusku. Czeladź w zamku: Pan administra-
któremu jedna wieś Karwańskie Błota zwana, tor z żoną; brał od Ich :MM. PP. Gdańszczan
na złotych 21,000 wydać musiała i zubożała taki jurgelt i ordynaeyą,: Pieniędzy fi. 600,
(str. 9). Rok 1700 znów wojną się rozpoczął. i żyta korcy 20, jęczm. korcy 2, owsa łasztów
P. strzegła od 16 czerwca r. 1703 polska za- 3, grochu korcy 2, wieprzów 2, masła achteli
laga, z 200 ludzi się składająca. Zmuszona ona 1 1 4 , gomółek kop 4, słodu na piwo pół laszta.
była ustąpić a od grudnia r. 1703 do maja Tenże na urzędników, których co niedziela
r. 1704 stał tu batalion szwedzki, który od I podejmować powinien; żyta korey 3 1 r, piwa
mieszczan śeiągnął kontrybucyą 400 zł. wy- beczek 10 1 / 2 , soli achteli 7, śledzi achteli 14;
noszącą,. Jeszcze się wojna nie skończyła, a z tego salarium powinien czeladź sobie i zam-
już r. 1710 i 1711 morowe powietrze nawie- I kowi potrzebną chować. Tego salarium nie
dziło miasto. W 1772 r. przeszedł P. pod pa- aprobowaliśmy, aleśmy do JKM. odeslali, aby
nowanie pruskie. Star'ostwo puckie. Lustracya I JKM. według swej woli naznaczył; zdało nam
z r. 1565 podaje: Ststwo puckie, dzierżawa! się pieniędzy za sila, ale ordynarya mała nie-
Jana Kostki ze Sztembarka, kaszt. gdań., ziem i która. Pisarz prowentowy. Tego salarium i
pruskich podskarbiego. Do którego ststwa nie ordynarya taka: na rok ma pieniędzy fi. 140,
masz zamku, jeno dwór drewniany, w którym I I żyta kor. 8, jęczm. kor. 2, masła achteli 2,
wieża murowana starodawna, dla jakiejkol- gomółek kop 3, piwa beczek 6, soli achteli 4,
wiek obrony od nieprzyjaciela a zwłaszcza dla wieprzów 2, śledzi achteli 4, owsa na konia
strzelby. Do tego ststwa należą: :Miasto Puck, 32. Strądowy, tego powinność doglądać jak
które było przed laty obronne w mury, ale już I wiele prętów na gruncie starostwa drew sta-
zanicdbale. Hem należy wsi osiadłych 23, pu- i wiają, i popisować, pieniądze wybierać i do
stych 1, w których jest in summa włók 610; . zamku oddawać. Salarium i ordynaria jego
osiadłych 535, pustych 30, sołtyskich 69 1 / 2 , na rok taka: Pieniędzy ma fI. 60, żyta korcy
kościelnych 18, wolnych 11 1 / 2 , okrom włók na. 12, jęczm. korcy 2, owsa laszt. 1, grochu kor-
folwarki przez pana Gdańskiego zeznanych i i cy 2; item pieniędzy na mięso 21 fI. Pisarz
kupionych, których jest 41 1 / 2 , Hem młynów macowy, tego powinność mace zboża we mły-
na miar ze młyńskiej 6, item folwarków wszy- I nie wybierać j do mackomory sypać. Salarium
stkich 4. Hem karczem 1, ogrodników 2. Hem ze wszystkiem na rok fi. 18 i korzec żyta.
łowienie na odnodze morskiej, której wynaj- I Ceghauz w zamku puckim: Na odbieranie tego
mują rybitwQ. Suma prowentów ststwa puc- od gdańskich deputatów deputowaliśmy Pana
kiego tak pieniężnych jako pospolitych czyni I I Frydel'ycha Rytorfa, ceygwatra koronnego,
fI. 3110 i 3 den., z których na onera myta który na to umyślnie z rozkazu JK}L zjechał;
czeladzi w dworze puckim i w folw. mieszka- odebrał tedy według inwentarza Kaspra Gli-
jecej wychodzi fi. 102 gr. 2, okrom wychowa- cznera, ceykwatra Rzpltej, który w Pucku bę-
nia pospolitego zboża, które w sumę wymie- , dąc circa deocupationem od PP. Gdańszczan
nioną inkludowano (ob. Odpisy w Peplinie)'1 anno 1656, tymże ceghauz oddawał, znajdo
Według taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono i wało się wtedy tak na wałach jak i w ceghau-

Puc
Puc
271
zie: Spiżowych dział 12; 2 działa spiżowe' zostawili, co oni wzięli ad referendum do
strzelaja, a funtów 6, .4 działa spiżowe li 4, Gdańska, a tymczasem to tu ma zostać (str.
:3 a 3, 1 a 2'/2' 2 a 1. Zelaznych 10: a 2 strze- 22-24, manuskrypt w PepInie). Młyn przy
laja, a funtów 10, 1 a 11, 1 a 7, 2 a 5, 2 a 4, zamku puckim: za zamkiem ku morzu przy bra-
1 ił. 3, 1 a 1 1 / 2 ; 12 dział żelaznych okrętowych I mie zaraz jest młyn zamkowy, kół w nim 2,
krótkich, 7 dział śrotowych żelaznych, 4 ka- najwięcej słodu mele. Młynarz doroczny za
mersztuki żelazne. Żelazne kule: in summa I kontraktem na ordynaryi dworskiej, która ta-
wielkich i małych 4251. Muszkietowe kule, I ka jest: Piwa beczek 2, słodu korcy 2, zyta
in suma ulanych 172,148. Item 18 sztuk oło-I korcy 9 i dwie furze drew na rok młynarzowi.
wiu. In suma ważll.1 centn. 12 funtów 83.1 Prowent zamkowy z tego młyna z mac prze-
Proch: jest go centn. 36. Lonty: tych wła-I szłego r. uczynił słodu łasztów 6 korcy 27, a
snych królewskich jest 770. Według którego; żyta korcy 28 bez półwiertla. Wieprzów we-
inwentarza pomienionego Glicznera ceytwatra i dług lustr. przeszłej powinien był karmić 6,
nie dostawa najprzód działek spiżowych dwu; przeszłego r. ukarmiłtylko dwa, powiadając, że
1 strzelało a funtów 3, drugie 1. O tych dzia-I żadnll.1 miarll.1 więcej nie może. Dom przy młynie
łach takll.1 dajll.1 relacyll.1 PP. Gdańszczanie, że: pod dachówkll.1, gdzie przedtem browar był
jak do Gdańska były zawiezione, wzia,ł je był ' I ' (str. 9). PI'owent morski tego ststwa. Sieci łoso-
za ordynansem JKM. Jana Kazimierza JMP. śne: z tych nie równo każdego roku wchodzi
generał Grodzicki, na co maja, kwit i produce- intraty, bo jednego roku więcej niewodów,
re gotowi. Nadto nie dostawa 3 dział żela- drugiego mniej bywa. Tegoż roku zastaliśmy
znych, które były wzięte do Lemborka. Jesz-I niewodów, którymi robiono, całkowitych 21,
cze według tego inwentarza Glicznerowego nadto w szlachecki jeden z Poczernina, w któ-
nie dostaje dział z ceghauzu puckiego 4 spi- rym ma zamek połowę. Płaca, od każdego nie-
żowych a 11 żelaznych. Ale że w tym inwen- wodu fI. 16 i dwa dobre łososie, albo w ogóle
tarzu sam Gliczner pisze, że te a. 1655 jeszcze fI. 20 od jednego niewodu na św. 'Wojciech.
przed czasem okupacyi Pucka od Gdańszczan Jesiotra każdego do zamku oddać powinni, a
wzia,ł był oberstlejtnant Czarpski za rozkazem według zwyczaju zamek za to daje od stopy
Jakuba 'Veyhera, woj. malborskiego, tedy po- 3 gr., nie rachuja,c głowy i ogona. Skarpowce
nieważ ich nie wrócili do ceghauzu puckiego, sieci: Z tych także nie równy pro went każde-
salva ich repetitio Rzeczypospolitej u kogo się go roku; przeszłego roku było ich 9, od każde-
znajdą albo apud quem de jure competunt. go na rok na św. Jan Chrzciciel płaca, po fI. 3
Jeszcze według tego inwentarza niedostaje gr. 15. N otandum w tych sieciach sołtys każ-
prochu centn. 18, ołowiu cent. 50 i lontów dy strądowy, który w skarpowcu part ma,
770 i innych niektórych drobnych rzeczy. Na piąt::l.l ezęść dani wytr::l.lca według przywileju.
co odpowiedzieli, że to w fortecy przez tak Sieci gronowce: Takiż prowent jak i z pierw-
długi czas wyszło. 'V tymże ceghauzie znaj- szych, nie równy, przeszłego r. było ich 7.
duja, się rzeczy, których nie masz w pomienio- Płaca, z każdego na św. Marcin po fl. 5. Sieci
nym inwentarzu jako to: muszkietów lont 0- Węg01'zYllce: Prowent nie równy; przeszłego r.
wych103, bandelerówpiechotnych 44, morgien- było ich 11, z każdego do zamku na św. Mar-
szterny z żelaznymi gwoździami 57, widelców cin płaC::l.l dani 5 fi. N otandum w tych sieciach
pod muszkiety 4, kaszkiet (?) z łallCuszkami węgorzyńcowych każdy sołtys strądowy, któ-
na dr::l.lżkach przybitych 16, wielki ręczny ry ma part w nich, szóst::l.l część dani wy trą-
młyn 1, żelaznych rydłów 8, sztęgów żela- ca według przywileju. Zaki (t. j. saki) sieci:
znych17,ważącentn. 6 funt. 11, ręcznych gra- Za każdy zak od św. Jana Chrz. do św. Mar-
natów napełnionych 198 , półtrzeciofuntowych cina płacić powinni po 12 gr. Roku przeszłego
kartec 263, sześciofunt owych 170, drewnia- było ich 180. Za kazdy zaś zak od św. Marci-
nych kartee 7, ładunków do flintowych rusznic na do Mięsopust płacić powinni 8 gr., tego 1'0-
61, dzbany blaszane do polewania wałów 2, ku było ich 30. Za każdy zak od mięsopust
piła 1, saletry funtów 32, siarki funtów 46, do św. Jana Chrz. płacić powinni po gr. 6, te-
lina 1, starych zła;manych kar poprawy po- go roku było ich 24. Bodarze: Jest to prowent
trzebujących 70. Zelazne kule: Dwufuntowych rybny, co węgorze na morzu bij::l.l, jest nieró-
dwanaście łótowych 135, trzyfuntowych i je- wny, od każdego bodarza na rok płacić powin-
denwiertlowych 202, jednofuntowych i trzy- ni po gr. 12; przeszłego r. było ich tylko 10.
wiertlowych 712, jednofuntowych i jednowier- Waty sieci: Prowent nierówny, od każdej wa-
tlowych 729, 31-łótowych 1050, 28-łótowych ty płac::l.l fl. 2; przeszłego r. nie było żadnej.
250, 25-łótowych 167. Na te rzeczy gdańscy Kupcy: Ci kiedy chc::l.l łososie na strądzie przy
deputaci powiedzieli, że to S::l.l gdańskie własne sieciach kupować, każdy z nich wkupnego dać
i tu do puckiego ceghauzu przywiezione i powinien fI. 6; przeszłego r. było ich tylko 2.
chcieli je zaraz wzi::l.lĆ, aleśmy im perswado- Rybacy Gd(t1scy: Pro went nierówny, od każde-
wali, aby to tu w cegh. do deklaracyi JKM. go niewodu na tydzień płac::l.l po fl. 4, póki ło-

272
Puc
Puc
wią, bo im wolno wypowiadać; teraz ich je!!.t monstrata a Deo data. 1670 in 4-to. 2) Histo-
2. Takle wędy łosośne: To są wędy, co je w zi- ria arcana sive diaria actorum publicorum sub
mie stawiają na łososie, dają od nich po jedne- rege :Michaele; opus posthumum, 1699 in 4-to.
mu łososiu; z tych prowentu przez dwie lecie 3) Tractatus super advertentiam defectuum
nic nie było i często myli. Strądowe: Jest to in capitibus imperii sarmatici, 1678 in 4-to
prowent od drzewa i drew przechodzących na (t 15 kwiet. 1691). 8) Piotr Przebendowski,
morze, ze dwu miejsc biorą, z jednego przy woj. malborski, ststa pucki i mirachowski (t
rzece Bece, tam do dóbr weyherowskich KsJ:M. 1756). 9) N. Przebendowski. Nowy powiat
Radziwiłła, podkanclerzego 'V. Ks. L., od kaz- pucki ma być utworzony z północnej części
dego pręta drew po 8 n. płaca" a do zamku pow. wejherowskiego. Będą więc do niego na-
puckiego po n. 5. Z drugiego miejsca gdzie- leżały: Puck, wojtowc okręgi Rzucewo, Cel-
kol wiek drwa lub drzewo postawią przy strą- bowo, Darzlubie, Krokowo, Karwieskie Bło-
dzie, do ststwa puckiego nalezące, biorą od to, Starzy n, Łepcz, Swarzewo, Zarnowiec,
1rażdego pręta drew po fI. 5 gr. 10. Od insze- Hel, Oksywie, Dębowa Góra, i od okręgu Ry-
go zaś drzewa od sztuki str8,dowe bior8" tak od bnillskiego obwody gmiune Tyłowo i Lubocin,
całej balki gr. 6, od półbalki gr. 3, od klapek a od okręgu Redy gmina Polchowo i obwód
olenderskich kopy gr. 13, od francuzkich kla- do dóbr rekowskich należący. Kś. Fr.
pck kopy gr. 6, od krzywki kaZdej od sztuki Pucka Iluta, niem. Putzhuette, dawniej Dą-
gr. 3, od delów lub dębowych lub sosnowych br6wka, wś szlach., pow. kościerski, st. p. i par.
od sztuki gr. 2, od planek całych albo balów kat. Kościerzyna, odl. 11/. mili na płn.-zachód,
od sztuki po gr. 6, od barkolcu od sztuki po obejmuje 8 gburskich posiadłości, 535'25 nn.
gr. 6, od wagenszosu od kopy po fI. 1 itd. Ten 'V 1869 r. 9 dm., 56 mIr. ewang. Kś. Fr.
prowent także nierówny, przeszłego r. uczynił, Puclia-Jastarllia, ob. Jasta1'nia Plteka.
fI. 1077. Prętowe albo prowent leśny: Każdy Pucka Kępa, niem. Putziger Kaernpe, śre-
gbur szarwarkowy drew pół pręta wystawić dnia z trzech kęp, stanowiących zachod. gra-
z lasu puckiego powinien. Teraz gburów jest nicę zatoki Puckiej; ciągnie się od rz. Plutni-
tylko 39. Uczyni prętów 19 1 / 2 , Nadto ex usu cy az do rz. Redy; powstała w ten sam sposób
wycinają na każdy rok na prowent zamkowy jak Oksywska Kępa (ob.). :Morze oderwało
prętów 20. VV Przytoczynie powinni co rok wy- część lądu, zniszczyło okopy i wały pod Puc-
ciąć 7 wiertli. Gajowe: Prowent nierówny. Idem, jako i bramę nad morzem. Stare groble
Teraz zastaliśmy go ze wsi Rumia opactwa zaś ciągnącc się od Pucka do Swarzewa już
oliwskiego; który chłop 4 koilllli jeździ do la- znikły, tylko o ich szczątki rybacy sieci czę-
su, płaci n. 20 gajowego; tcraz tylko jeden sto rozrywają. Dla zabezpieczenia brzegów
taki jest; który zaś parą koni jeździ, płaci usypano nowe groble, dalej w ląd wsunięte
każdy po fI. 10; przeszłego r. takich było 2. (ob. Preuss. Prov. Bl., 1837, str. 279 i Os-
Gromadne alias ocl węgli. Z tego prowent do sowski, Objaśn. do mapy archeol. Prus Zach.,
zamku przeszłego r. wynosił fI. 50. Łąki. str. XV). Kt;. H'.
Z tych pustych z Brzeźna za przeszły rok Pucka Zatoka, niem. Putzigel' Wiek, zacb.-
prowent uczynił 50 fI. MOl'gowe: Z ról pustych półn. kąt zatoki Gdailskiej (Danziger Bucht).
w starostwie morgowe przeszłego r. uczyniło Kaszubi tutejsi zowią ją Małem :Morzem, dla
n. 20 (ob. str. 34b-36a). Do ststwa puekie- odróżnienia jej od Baltyku, któł'y Dużem Io-
go należało 6 folw.: Połczyn (ob.), Rekowo rzem nazywają. Zatoka ta oddzielona od Bal-
(ob.), Pieleszewo (ob.), Łepcz (ob.), Mieruszy- tyku półwyspem Helą, tworzy równoramien-
no (ob.) i Brzeźno. vVedług taryfy na symplę ny trójkąt, którego podstawa od Oksywia do
z r. 1717 płaciło tutejsze ststwo 117 fI. 16 gr. m. Helu ma 15 klm. długości, a boki przy
13 den. (ob. Cod. Belncnsis w Peplinie, str. 'Vielkiej 'Vsi się schodzące 32 klm., tak, że
103). Ze starostow puckich są znani: 1) Sta- I cała powierzchnia wynosi 526 mil kwadr. Od
nisław Kostka, kasztelan, lJOtem woj ew. cbeł- wsi Rewy ai do KusfeJdll ciągnie się mieli-
miński i ststa pucki, kościcrski i tczewski zna Rewą, (Reff) zwana, która, przy niskim
(t 1555). 2) Jan Kostka, kaszt. gdański, woj. stanie wody przejść można. Na niej budują
sandomierski, ststa pucki, malborski i tczew- sobic gniazda ptaki morskie. Dla okrętów
I'!ki (t 1581). 3) Ernest Weiber (t około r. przekopano kanał około pół mili od Redy, a
1600). 4) Jan 'Veiber, woj. chełmiński (t miejsce to oznacr.ają pływające po powiel'zch-
1626). 5) Jan Działyilski, woj. chełmiilski ni beczki, t. z. boje, które kotwicami do dna
(t 1648). 6) Jerzy z Tęczyna Ossoliilski, kan- morskiego są przymocowane; po kaidej stro-
clerz koronny, rezygnował tegoż roku (t 1650). nie jest ich trzy. Drugie takie miejsce, Kuźni-
7) Kazimierz Zawadzki r. 1669 i około 1'.1676; cą zwane, jest pod Kusfeldem przy półwy-
:Borck w swojem "Echo sepulchrali9" pisze, spie Helu. Do zatoki uchodzi kilka rzeczek:
że brł vir doctus, cujus extant opera typo im- Plutnica, Reda, Biała i inne. Nad brzegiem
presl:!a: 1) Gloria Orbi Sarmatico consenl:!u tej zatoki leżl\ na półwyspie: miali to Hel z la-

Puc
Puc
273
tarnią morsh, dalej Jastarnia Gdańska i Puc- pod r. 1366 występuje Zbrosław, dziedzic P.,
ka, Kusfeld i Oejnowa, potem na lądzie Wiel- który połowę dziedzictwa tego sprzedał Mło-
ka Wieś, Swarzewo z cudownym obrazem M. docie, Mikołajowi i Rączywojowi z Chaław.
Boskiej, Gnieździewo , Puck z starożytnym W 1564 r. płacił jeden z Pucołowskich bisk.
kościołem kat., Rzucewo z dworem pięknym, poznańskiemu 6 groszy dziesięciny od półłan-
Osłanin, Rewa, Mechlinko i Oksywie, gdzie ka; r. 1500 posiadał Andrzej Pucołowski 2
także jest latarnia. Woda morska w :Małem zagrodn., 10sadn., a Maciej Krzyżanowski 4
Morzu, zwłaszcza w zakątku Rewą oddzielo- zagrodn., losadn. i 20 owiec. Około 1793 r.
nym, zawiera tylko 0'73 proc. soli. Także należało p, do Wilczyńskich. E. Cal,
wały i głębokość nie są wielkie, a zamulenie Puców, potok w gm. Pokrywacz, hr. oraw-
coraz bardziej postępuje. Z ryb znajdują się skiem, pow. dolno-kubińskim, powstaje z 2-ch
w tej zatoce: łososie, skarpie, banki, stornie, strug napływających ku płn. i łączących się
śledzie, brej tlingi. Węgorze trzymaj ą się głó- na obszarze gm. Pucowa u płn. podnóża góry
wnie w zaka,tku zatoki, gdzie maja, swoje zi- Roztok (725 mt.); mija wś Puców, u zachod.
mowe legowiska. Zima, wyrębuj a, tam rybacy podnóża góry Turyka (850 mt.) zwraca się na
lód i zabij aj a, je harpunami, poczem wędzone zachód, opływając stopy Wierchu Czoła (717
lub marynowane do Gdańska wysyłaja,. Także mt.); wreszcie skręca się na płd. i we wsi Me-
kaczki i psy morskie żyja, w tej zatoce, a zimą dzibrogy wpada do Orawy z lew. brzegu. Dłu-
chwytają je rybacy sieciami; psy te trzymaj a, gość biegu 8 1 / 2 klm. Dolina potoku górzysta.
się głównie przy dużych kamieniach, gdzie Dno kamieniste. Pędzi kilka młynów wo-
im nieraz, kiedy lód morze pokrywa, zwinni dnych. Br. G.
rybacy odwrót do otwartych miejsc w morzu Puców, węg. Puczó, wś nad potokiem t. n.,
przecinaj a, (ob. Landkl'. Danzig von Brand- hr. orawskie, pow. dolno-kubiński. Graniczy
etaeter, str. 18). Kś. H'. od płn. i zach. z Medzibroga" od płd. z Srnia-
Pućki 1.) wś, pow. wołkowyski, w 2 okr. ciami i Pokrywaczem, a od wschodu z Prybi-
pol., gm. Tołoczmany, o 17 w. od Wołkowy- szem. W płn. stronie wznosi się Polanka (718
ska. 2.) P. (Put'ki), wś nad Pronia" pow. mt.), w płd.-zach. Sołtyski wierch (778 mt.),
czauski, gm. Czaussy, własność hr. Tołstoja, w płd. stronie :Malicka góra (693 mt.) i wresz-
posiada młyn wodny i folusz; przeprawa pro- cie Roztoki (725 mt.). W znies. wsi 591 mt.
mem. Od P. Pronia poczyna być spławna,. n. p. m. W 1880 r. obszar wynosił 1731 kw.
Puckiszki, wś, pow. poniewieski, w 3 okr. sążni katast.; było 84 dm., 392 mk.; w miej-
pol., o 14 w. od Poniewieża. scu kościół par. rz.-kat., zbudowany 1'.1787,
Pucknen (niem.), wś i dobra ryc., pow. ra- p. w. św. Andrzeja. Metryki od 1787 r. Do
gnecki, 6 klm. od st. p., tel. i kol. żel. Szilen. par. należą: Prybisz, Pokrywacz i Srniacie.
Obszar 202 ha. Według szem. duch. dyec. spiskiej z r. 1878:
Pllćków, Wg i fol., we wsch.-płdn. części rz.-kat. 922, ew. 228, nieun. 125, żyd. 27,
pow. ihumeńskiego, w 3 okr. pol. i par. kat. z czego na P. przypada rz.-kat. 414, nieun.
berezyńskiej, gm. Jakszyce. "\Vś ma 18 osad 50, żyd. 5, razem 469. Sąd pow., urzl\d po-
pełnonadziałowych; folw., dziedzictwo Pawli- datkowy i st. p. Dolny Kubin. Br. G.
kowskich, przeszło 52 włóki. Miejscowość po- Pucówka al. Puczew!ca, rzka w Bracławiu,
leska, nizinna, grunta lekkie. A. Jel. dopływ Bohu.
Pućkowice (Purkowice) 1.) Nadolne, wś, , PuczaiłCe, osada, pow. wiłkomierski, gm.
pow. bielski gub. grodzieńskiej, w 4 okr. pol., Swiadoście, o 89 w. od Wiłkomierza.
gm. Narojki, 054 w. od Bielska. 2.) P. Na- Pucze, jez. w pow. bobrujskim, ob. Puczjo.
górne, wś, tamże, o 52 w. od Bielska. Puczekalllie, wś, pow. poniewieski, w 4
Pllćkowo (Put/le owo), wieś nad jeziorem okr. pol., o 85 w. od Poniewieża.
t. n., pow. wilejski, w 3 okr. pol., gm. Łucza- Puczekany, wś, pow. wiłkomierski, gm.
je, okr. pol. i dobra hr. Mostowskich: Oleszyn, Rogowo, o 55 w. od Wiłkomierza.
o 7 w. od gminy a 78 w. od Wilna, ma 4 dm., Puczeliszki, wś, pow. poniewieski, w 3
55 mk. kat. (22 dusz rewiz.). okr. poL, o 73 w. od Poniewieża.
Pucolowo, domin., pow. szremski, o 8 klm. Puczewka, ob. Pucówka.
na zach.-płn. od Szremu, nad strugą, która Pnczeż 1.) os. nad rz. "\V ołgą, pow. jurjew-
płynie z pod Grzybna i z odpływem jezior I ski gub. kostromskiej, o 188 w. od Kostromy,
dolskich pod Racotem uchodzi do Obryj par. ma 2410 mk., zajmujących się handlem i spła-
Błociszew (dawniej Brodnica), poczta i st. dr. wem zboża; fabryka krochmalu, bank miej-
żel. w Szremie; 9 dm., 97 mk. (1 prot.); 167'46 1 ski, st. poczt. i przystań statków parowych.
ha; czysty doch. grun. 2576 mrk. W r. 1294 2.) P., st. poczt. w pow. bałacheńskim gub.
Przemysław II, potwierdzając przywilej Prze- niżegorodzkiej.
my sława I z r. 1342, wymienia P. (Puteovo) I Puezjo al. Pucze, bagniste jezioro w pow.
między posiadłościa:w.i klasztoru lubińskiego;. bobrujskim, na lew. brzegu Oressy, w obrę-
Słownik Geogra.ficzny T. IX.-Zeszyt 100. 18

274
Puc
bie gm. pleskowickiej, ma przeszło 200 mr.
Poławiają się tu okonie, karasie i inne ryby.
PuczkalJiszki, wś, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 3 okr. pol., 058 w. od Nowoaleksan-
drowska.
PllczkalJY, zaśc., pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 okr. pol., 066 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Puczkarowszczyzlla, dobra, pow. wołko-
wyski, w 4 okI'. pol., gm. Werejki, o 21 w.
od W ołkowyska.
Puczkary, dobra, pow. telszewski, w 2
okr. pol., o 29 w. od Telsz.
Pllczkaryszki, wś włośc. i dobra skarbo-
we, pow. święciański, w 2 okr. pol., gm. Ku-
kuciazki, qkr. wiejski P., o 7 w. od gminy a
41 w. od Swięcian, ma 7 dm., 65 mk. katol.
(w 1864 r. 23 dusz rewiz.). W skład okręgu
wiejskiego wchodzą wsie: P., Wojele, Poużo-
le, Pogilbiszki, A winiszki, Dryże, Tarejle,
Bryliszki, Macielańce, Pleszyszki, Napruny,
Dacienie, Gudziela, Stasiuny, Wiziuny, Min-
towszyszki, przys. Dziewinie, oraz zaśc. Aju-
demis, Pokanis, Padumble, Trymaniszki, Ry-
liszki, Pogilbis, Ponatrytis, Ażuroj stis, Po-
wiażyńce 1 i 2, Powialnominigie, Salinie, Wa-
rańce, Jodziesały, Milejkiszki, Grzybowszczy-
zna, Antorojście, Sidoryszki, Podzielinis, Za-
wietyszki, Matwiszki, Poledis , Pożuwińcie,
w ogóle 500 dusz rewizyjnych włościan skar-
bowych. J. Krz.
Puczkowskie, wś, pow. dzisieński, w 4
okI'. pol., gm., okr. wiejski i dobra Korsaków,
Jazno, o 20 w, od Dzisny, 2 dm., 20 mk. pra-
wosl. (10 dusz rewiz.).
Puczniew, wś, fol. i os. fabr. nad rz. Ner,
pow. łódzki, gm. Puczniew, par. Małyń, odl.
28 w. od Łodzi, posiada cukrownię. Wś ma
19 dm., 608 mk.; fol. 16 dm., 66 mk.; os. fabr.
8 dm., 35 mk. W 1827 r. 40 dm., 376 mk.
Cukrownia, należąca do Wernera, właściciela
dóbr P., zatrudnia do 160 robotno i produko-
wała za 30 do 46.000 rs. rocznie. P. nadan y
został przez Kazimierza Sprawiedliwego wraz
z przyległym Mianowem klasztorowi sulejow-
skiemu przy jego założeniu w 1176 r. (Kod.
dypl. Muczk. Rzysz., I, 12). Wymienia te
wsie i prawem średzkiem obdarza 'Władysław
Łokietek w akcie potwierdzającym dobra i
przywileje klasztoru w 1308 r. (Kod. Małop.,
II, 213). W XVI w. P. i Puczniewska Wola
należą do par. Małyn. Łany folwarczne wP.
dawały dziesięcinę plebanowi, kmiece zaś pro-
boszczowi łęczyckiemu, w Puczniewskiej ,Vo-
li zaś były tylko łany kmiece, dające dziesię-
oinę na stół arcybiskupi (Łaski, L. B., I, 375).
Według reg. pob. pow. łęczyckiego z r. 1576
wś P., w par. Kazimierz, miała w części Jaku-
ba Puczniewskiego 3 łany, 1 zagr., 18 osad;
Puc
w CZęSCl Jana Maczińskiego miała 9 łanów, 1
karcz., 1 młyn, 4 osad (Pawiński, Wielkop., II,
65). Dobra P. składały się w 1878 r. z folw.:
Puczniew, Jeziorko i Mianów, rozl. mr. 2999:
fol. P. gr. Ol'. i ogr. mr. 666, łąk mr. 202,
past. mr. 3, lasu mr. 1375, nieuż. mr. 105, ra-
zem mr. 2351; bud. mur. 11, z drzewa 27; pło-
dozmian 4,6 i 11 polowy; fol. Jeziorko gr. Ol'.
i ogr. mr. 124, łąk mr. 104, lasu mr. 2, nieuż.
mr. 20, razem mI', 250; bud. z drzewa 7; pło-
dozmian 7-polowy; fol. Mianów gr. Ol'. i ogr.
mr.378, lasu mr. 2, nieuż. mr.17, razem mI'.
397; bud. mur. 2, z drzewa 9, płodozmian 10-
polowy, las urządzony w kolei 80-letniej; po-
kłady torfu. W skład dóbr wchodziły poprze-
dnio: wś P. os. 40, z gr. mr. 149; wś Jeziorko
os. 8, z gr. mr. 59; wś Mianów os. 21, z gr.
mr. 238; wś Madaje os. 18, z gr. mr, 68; wś
Oleśnica al. Podzagrodniki os. 15, z gr. mr.
210; wś Wola Puczniewska os. 21, z gr. mr.
196. Ostatni wykaz urzędowy miejscowości
gub. piotrkowskiej podaje obszar folwarczny
P. na 857 mr., we wsi 165 mr., w os. fabrycz.
30 mr., w os. karcz. i cegielni 9 mr. Br. Ch.
Pllczlliewska Wola, wś, pow. łódzki, gm.
Puczniew, par. Małyń, ma 18 dm., 196 mk.;
w 1827 r. 14 dm., 183 mk. Wchodziła w skład
dóbr Puczniew. Według reg. pob. pow. łę-
czyckiego z r. 1576 Wola Puczniewska, w par.
Kazimierz, miała w części należącej do Stani-
sława i Piotra Charbieckich 5 łan., zagr. zbie-
gły, osad. 2. Część Aarona Pudłowskiego
miała 1/, łana, 1 zagr., 5 osad. Część Kata-
rzyny Wolskiej 1/ 2 łana, 1 zagr., 4 osad (Pa-
wiński, Wielkop., II, 65). Br. Ch.
PIICZOS al. Pućzosu, Pucios, Puti08, wólka,
w obrębie gm. Jakoben, w pow. kimpoluń-
skim, obwód sąd. Dorny Watry. Leży przy
gościńcu z Jakoben do Waleputny; liczy 33
dm., 127 mk. Istnieje tu zakład kąpielowy
siarczany, ściągający w letnich miesiącach
dość licznych gości. Br. G.
Pllczyce, wś i fol., pow. konstantynowski,
gm. Łysów, par. Rusków i Chłopków (wschod.
obrz.), odl. 28 w. od Janowa, posiada szkołę
początkową, browar piwa bawarskiego, pokła-
dy torfu. W 1827 r. 22 dm., 188 mk. W 1885
r. fol. P. rozl. mr. 949: gr. Ol'. i ogr. mr. 506,
łąk mr. 118, past. mr. 71, lasu mr. 217, nieuż.
mr. 37; bud. mur. 6, z drzewa 18, las nieurzą-
dzony. Wś P., os. 29, z gr. mr. 461; wś. Cza-
chów os. 23, z gr. mr. 413. BI'. Ch.
Pllczyki, wś, pow. orszański, gm. Mikuli-
no, ma 6 dm. i 38 mk., z których 2 zajmuje
się krawiectwem.
Pllczyn, wś, pow. rzeczycki, w lokI'. pol.
brahińskim, gm. sawicka, ma 32 osad; grun-
ta wyborne, łąk dużo. A. Jel.
Pllczyny al. Puczyn, wś i dobra w pobliżu
rzki Zaprudy, lew. dopływu Wiślicy, pow.

Puc
piński, w 1 okr. pol. pohoskim, gm. dobro-
sławska. WŚ ma 14 osad i 47 mk.; fol., wła-
sność Abramowskich, około 52 włók; grunta
piaszczyste, łąk dostatek. A. Jel.
Puczyry, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 3 okr. pol., o 45 w. od Nowoaleksandrowska.
Pudagia, dawniej klasztor norbertanów na
wyspie Uzedom, w Pomeranii (ob. P. U. B. v.
Perlbach, str. 3), dziś domena fiskalna, st.
poczt. Benz.
Pudaków, wś, pow. rzeczycki, w 1 okr.
pol. brahińskim, gm, mikulicka, ma 44 osad;
grunta namułowe, bardzo urodzajne, miejsco-
wość nieco falowata. A. Jel.
Pmlaty, dobra, pow. sura ski, w 3 okr. pol.
do spraw włośc., w 1863 r. 326 dusz rewiz.
Pudczos, ob. Puczos.
Puddemill (niem.), dobra w Pomeranii,
pow. rugijski, st. p. Garz.
Pudder, ob. Drycany.
Pllddigeł' 1.) Wendisch (niem.), dobra ryc.
w Pomeranii, pow. miastkowski, st. p. War-
cin. 2.) p, Deutsch, dobra ryc. w Pomeranii,
pow. sławiński, st. p. '\Vusterwitz.
Pudel, 1489 r. Pudel, wś i fol., pow. gło-
gowski, par. Jakobskirch. Ludnośc ewang.
Plldelek, powiat radomski, niewłaściwie
zmieniona nazwa fol. Podulek.
Pudelkeim (niem.), wś, pow. iławkowski,
st. p., tel. i kol. żel. Licbark.
Pudełko, os., pow. kolneński, gm. Turośl,
par . Myszyniec.
Pudellcyallów al. Budki, wś, pow. rawski,
gm. Starawieś, par. Biała, ma 5 dm., 53 mk.,
50 mr. W chodziła w skład dóbr Chodnów.
Pudellzig (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Naugard, st. p. Gollnow.
Pudewitz (niem.), ob. Pobiedziska.
Plldhorod, węg. Munkacs- VamZZya, wś, hr.
beregskie (Węg.), nad rz. Latorczą, kościół
paraf. gr.-kat., 463 mk.
Pmligau, 1373 r. Podig6w, fol., pow. niem-
czyński, stanowi jedną całość z J ezierzycami
(Jeseritz). Znaleziono tu ciekawe cmenta-
rzysko,
Puditsch, wś, pow. trzebiński, par. Praus-
nitz. W 1842 r. 36 dm., 315 mk. (30 kat.),
szkoła ewang. od 1742 r., zamek, folw., wia-
trak, gorzelnia, cegielnia.
Pudlau, ob. Pudł6w.
Pudleill, ob. Podoliniec.
Pudliszki, wś, dom. i okr. domin., pow.
krobski, 03 klm. na zach. od Krobi, nad Ka-
nią al. Kopanicą Polską. Położenie pagórko-
wate, pochylone na zach.; na łąkach znajduje
się torf i margiel biały; dawniej były bagni-
ste i zarastały olszyną. Przez łąki te, tam
gdzie teraz wiedzie źwirówka do Ponieca, by-
ła niegdyś droga brukowana z mostem, a po
prawej stronie jej głęboki dół, zwany Porl\b-
Pud
275
ką. Na poJach wyorano znaczny kawał bur-
sztynu. Zale i mogilniki poodkrywano tu
liczne; dziś po nich śladu nie zostało. W po-
bliżu P., między Karcem a Krobią, znajduje się
nasyp ziemny. W 1245 Wierzbięta i Racła-
wa, wdowa po Klemensie, kasztelanie krakow-
skim, nadali P. (Pudliskowo) pod pewnemi wa-
runkami klasztorowi cystersek w Łubnicy.
W 1564 r. płaciły P. bisk. poznańskim z 3 1 /,
łan. osiadłych po 12 gr. dziesięciny; r. 1580
było tam 6 łan. os., 7 zagrodo i wiatrak. Oko-
ło 1793 r. należały P. do Jana Pruskiego.
W P. 1783 r. urodził się Franciszek Moraw-
ski, żołnierz i poeta. Ojciec jego żonaty ze
Szczaniecką, trzymał te dobra w zastawie.
Dobra te składały: Karzec, Kokoszki, Kuczy-
na, Kuczynka i Zawad'r. Wś ma 20 dm. i
148 mk., między którymi 6 protest. Domin.
liczy 225 mk. w 9 dm.; obszaru ma 574'93 ha,
t. j. 379'41 roli, 119'91 łąk, 30'59 past., 91'18
lasu, 21'85 nieuż., 1'99 wody; czysty dochód
grun. 9581 mrk; właścicielem jest H. Kenne-
mann (dawniej Łubieńscy), który prócz P.
posiada pod Krobia,: Ziemlin i Kokoszki. W do-
brach znajduje się gorzelnia, młyn parowy i
cegielnia. W skład okr. domin. wchodzą: Ka-
rzec, leśnictwo Karzeckie, Kokoszki, Kuczyna
i Kuczynka; cały okrąg ma 18 dm., 596 mk.
(493 kat., 103 prot.). E. Cal.
Pmllówka, grupa zabudowań w obI'. Raby
Niżniej, pow. limanowski. Br. G.
Pudło, wś i os. młyn. nad rz. Piasecznicą,
pow. brzeziński, gm. Łazisko, par. Tomaszów;
wś ma 13 dm., 88 mk., 101 mr.; młyn 1 dm.,
17 mr. dwor. W 1827 r. 3 dm., 18 mk.; nale-
żała do par. Chorzęcin.
Pudłów, w XVI w. Pudlovo major, wś, fol.
i kol. nad rzeczką Pnieją (Olchna), dopływem
pobliskiego Neru, pow. sieradzki, gm. i par.
Wierzchy, odl. od Sieradza 28 W.j wś ma 14
dm., 190 mk.; fol. 7 dm., 16 mk.; kol. 17 dm.,
38 mk. W 1872 r. była gorzelnia. W 1827 r.
24 dm., 191 mk. Dobra P. składały się w 1872
r. z fol. Pudłów i Bratków, oraz przy!. Zofiów-
ka i nomen. Młyn, rozl. mr. 869: gr. or. i ogr.
mr. 456, łąk mr. 150, lasu mr. 180, past. i za-
rośli mr. 53; nomenkl. Młyn mr 23, nieuż. mr.
7; bud. mur. 15, z drzewa 33, las urządzony.
Oprócz powyższej przestrzeni w wieczystej
dzied:awie mr. 30 i w r. 1872 oddzielono czę-
ściowym nabywcom mI'. 296, oraz w r. 1876
oddzielono realność Zofiówkę z grun. mr. 46.
Wś P. os. 35, z gr. mr. 171; wś Bratków
Górny os. 7, z gr. mr. 8. W XVI w. łany
kmiece w P. dawały dziesięcinę dziekanowi
łęczyckiemu, a za kolędę pleban. w Bałdrzy-
chowie po korcu żyta z łanu. Z łanów fol-
warcznych w P., na których siedzą kmiecie:
Włodarczyk, Panczyk i Sobieraj, pobiera ple-
ban bałdrzychowski. W Pudłowku łany kmie

276
Pud
Pae
ce dają tylko kolędę (po korcu żyta), mły- PudowlJia, jezioro, pow. sieński, rocznie
Ilarz grosz a folwarczne łany dziesięcinę war- poławia się do 32 pudów ryb.
tości 4 grzyw. plebanowi w Bałdrzychowie Pudownia, wś, pow. czauski, gm. Czer-
(Lib. Ben., I, 372, 373). Według reg. pobor. niawka, ma 38 dm. i 252 mk., z których 1 zaj-
pow. szadkowskiego z r. 1552, 1553, wś Pu- muje się kowalstwem.
dłów major, w par. Bełdrzychów, miała 6 os., Pudoż, mto pow. gub. ołonieckiej, nad rz.
3 lany (Pawiń., Wielkop., II, 235). Br. Ch. Wodłą, O 487 od mta gubernialnego odległe,
Pudlów 1.) niem. Pudlau, wś, pow, fry- ma 1281 mk., 2 cerkwie, szkołę miejską, szpi-
sztacki, obwód sąd. bogumiński, na Szląsku tal, znaczne jarmarki, st. poczt., przystań.
austr., na praw. brzegu Odry, 3 klm. na płd. Pierwotnie osada, od 1785 r. miasto. Pudo.iski
od Bogumina, nad granicą Szląska prus. Na powiat ma na przestrzeni 17,406 w. kw. zale-
wschód lezy wś Zablacs, st. kolei półn. ces. dwo 30,780 mk., zajmujących się rolnictwem
Ferdynanda, i wś Szunichel, od płd. Herzma- i uprawą lnu. Powierzchnia równa, grunta
nice, a od płd.-zach. Hruszów. Do obszaru piaszczysto-gliniaste, mnóstwo jezior i bagien,
katastr. tej gminy nalezy wieś Wierzbicą. lasy zajmują 92% ogólnej przestrzeni.
W płn.-wschod. rogu obszaru lezy grupa chat Putlymy, wś, pow. władysławowski, gm.
Polesie. Wznies. wsi 202 mt. (szt. gen.). Zyple, par. Łuksze, od!. od Władysławowa
W 1880 r. było 125 dm., z tego na Wierzbice 32 w., ma 6 dm., 53 mk. W 1827 r. 6 dm.,
przypada 50; mk. 1041, z czego na Wierzbice 63 mk. ,
przypada 447; rz.-kat. 1005, prot. 9, zyd. 27. Pmlziek, fol. na praw. brzegu Swisłoczy,
Co do narodowości; 112 Niemców, 281 Czecho- pow. ihumeński, w 2 okr. pol. śmiłowickim.
8z1ąz., 501 Polaków; z tego na "\Vierzbice 45 Należał niegdyś do dóbr baksztańskich, z ko-
Niemców, 228 Czecho-Szląz., 105 Polaków. lei Kieżgajłłów, Zawiszów, Ogińskich, Mo-
Należy do par. kat. w Boguminie. Szkoła lu- niuszków; przez wiano dostał się Neftelowi,
dowa l-klasowa; st. poczt. w miejscu. 2.) P., poczem przeszedł na własność córki jego Ewy
niem. PlldlalI, folw. w obrębie gm. Kunczyc Wojciechowiczowej. Ma 25 1 / 3 włók w glebie
Wielkich, pow. i obw. sądowy frysztacki, na wybornej, łąk obfitość, lasu dostatek. A. Jel.
8zląsku austr. Br. G. Pudzieniszki, mko w pow. wileńskim, myl-
PudłowcI', wś rząd. nad Smotryczem, po- nie podane jako wchodzące w skład okr. wiej-
wiat kamieniecki, gm. Dłużek, par. kat. Ziń- skiego Mokrzyca; ob. Clldzeniszki.
kowce, 08 w. na płn.-zach. od Kamieńca, ma Pudziewszczyzna, wioska, pow. miński,
133 osad, 610 mk. (w tej liczbie 75 jedno- w 3 okr. pol. kojdanowskim, gm. Rubiezewi-
dworców), 1032 dz. ziemi włośc.; cerkiew p. cze, ma 3 osad; miejscowość mało leśna, bar-
w. św. Para ski, wzniesiona w] 867 r. i upo- dzo wzgórzysta. A. Jel.
sażona 38 dz. ziemi, ma 726 parafian. W 1628 Pudziu al. Pudzino, wś nad rzką Nalibów-
r. wś ta była zapisana przez :Mikołaja 1'otoc- ką, dopł. Niemna, pow. lidzki, w 4 okr. pol.,
kiego, wojew. bracławskiego, klasztorowi do- gm., okr. wiejski i dobra ks. Wittgensteina
minikanów w Kamieńcu. Ob. Arch. J. Z. R., Dokudowo, o 26 w. od Lidy, 12 dm., 135 mk.
cz. V, t. 1; 298. Dl'. M. (w 1864 r. tylko 47 dusz rewiz.).
Pudłówek, w XVI w. Plldlovo minor, wś i Pudziszki 1.) wś, pow. sejneński, gm. Hoł-
fol. nad strum. Pnieją, pow. sieradzki, gm. i ny Wolmera, par. Berżniki, odl. od Sejn 13 w.,
par. Wierzchy, odl. od Sieradza 28 w.; młyn ma tartak, folusz, młyn wodny, 16 dm., ] 09
wodny, 20 dm., 184 mk. W 1827 r. 14 dm., mk., ]7 os., 347 mr. Wchodziła w skład dóbr
144 mk. Dobra P. składały się w 1887 r. Hołny Wolmera. 2.) P., wś, pow. maryam-
z fol. P. i Anusin, rozl. mr. 971: fol. 1'. gr. or. polski, gm. Chlebiszki, par. Płutyszki, odl. od
i ogr. mr. 250, łąk mr. 42, past. mr. 35, lasu !faryampola 28 w., ma 5 dm., 43 mk, W 1827
mr. 144, nieuz. mI'. 20, razem mI'. 491; bud. r. 1 dm., 25 mk.; par. Preny. 3.) P. Urszule,
mur. 3, z drzewa 13; fol. Anusin gr. or. i ogr. folw., i P. Mercze, wś, pow. wyłkowyski, gm.
mI'. 234, łąk mI'. 42, past. mr. 82, lasu mI'. 91, Zielonka, par. Olwita, odl. 3 w. od Wyłkowy-
nieuż. mI'. 31, razem mr. 480; bud. mr. 1, szek. "\V 1885 r. folw. P. Urszule roz1. mr.
z drzewa 5; las nieurządzony, pok!ady torfu. 835: gr. or. i ogr. mr. 564, łąk mr. 166, lasll
Wś 1'. os. 26, z gr. mI'. 123; wś Zerniki, os. mr. 78, nieuż. mI'. 27; bud. z drzewa 14; pło-
10, z gr. mr. 118. Br. Ch. dozmian S-polowy; las nieurządzony; pokłady
Pudłowice, niem. Paudelwitz, dobra ryc., torfu. 'Vieś P. Mercze os. 33, z gr. mI'.
pow. morą ski, 8 klm. od st. p. i tel. Christ- 314 Br. Ch.
burg. Obszar 493 ha. Pudziszki, r).w6r, pow. rossieński, par. lal-
Pudolscbine, fol. dóbr Zakrzew, pow. wiel- ska, własność Swiderskich.
ko-strzelecki. Puebbajaerw al. Wollu8t8che See (niem.),
Plldowie, grupa chat w obrębie gm. Pewli jezioro w gub. inflanckiej. Z niego pod nazw/t
Wielkiej, pow, zywiecki, Br. G. Puehhajoeggi wypływa Omowża Mała.

Pa
Pub
277
Puehlau, 1391 Pelaw, wś, pow. oleśnicki, strzyna. W spisie z 1866 r. podane dwie wsie:
par. ewang. Rakawa (Raake). W 1842 r. 42 P., o 56 w. od Lidy, mają,ce 24 dm. i 202 mk.
dm., 304 mk. (11 katol.), szkoła ewang. Par. i P. Wielkie, 059 w. od Lidy, 24 dm. i 178
katol. Kunersdorf. mk. Wś P. wchodziła niegdyś w skład dóbr
Pllelz (niem.), wś i dobra, pow. rastembor- królewskich Nowy-Dwór. 2.) P., wś i ,folw.,
ski, 9 klm. od st. pooz., tel. i kol. żel. Reszlu. pow. wilejski, w ? okr. pol., gm. Zośno,
Obszar 647 ha. okr. wiejski Nowe Zośno o 8 w. od gmi-
Puerben, 1435 Pirwin, wś i dobra, pow. ny a 5'7 w. od .Wilejki, ma 5 dm., 33
frysztacki, par. ewang. Niebusch. 'N 1842 r. mk. prawosł. (14 dusz rewiz.); własność Kan-
41 dm., zamek i folw., 263 mk., szkoła ewang., dybów. 3.) P., wś włość. nad Mereczanką,
młyn wodny, trzy wiatraki. pow. trocki, w 4 okr. pol., gm. Merecz, okr.
Puerbischau, 1367 Pirwusclww, 1393 Pir- wiejski Mordasowo, o 10 w. od Merecza a 70
wischaw, wś, pow. trzebnicki, par. ewang. Wy- w. od Trok, ma 16 dm., 178 mk. katol. (w 1864
soki Kościół. W 1842 r. 18 dm., sołtystwo, r. 76 dusz rewiz.); należy do dóbr skarbo-
138 mk. (18 katoL). Dawniej własność kla- wych Merecz. Pod wsią odbywa się obfity
sztoru w Trzebnicy. Do P. należy os. karcz. i połów łososi. 4.) P., białoruskie Pultctczy, wś
włość Bloessel. nad rzeką, Małyszówką" dopływem Berezyny-
Pllel'schen, wś i dobra, pow. głogowski, Niemnowej, pow. miński, w 2 olu. pol. i gm.
par. ewang. Rosterdorf. Posiada kaplicę kat., Raków; ma 20 osad pełnonadziałowych; grun-
filią, par. Rietschuetz, ze starożytnym i cudo- ta lekko faliste, szczerkowe; miejscowość dość
wnym obrazem M. Boskiej, do którego na uro- leśna. vVś P. wchodziła dawniej w skład dóbr
czystość Nawiedzenia P. :Maryi przybywają, Dubrowy. 5.) P., wś, pow. bielski gub. gro-
tłumy pielgrzymów. W 1842 r. było tu 20 dzieńskiej, w 2 okr. pol., gm. Malesze, 013 w.
dm., dwór, folw., 164 mk. (26 katoL). od Bielska. J. Krz.
Puerschkau, wś i dobra, pow. kożuchowski, Puhaczewo (J6zefpol), wś i dobra, pow.
par. ewang.' i katol. Sława. W miejscu ka- brzeski gub: grodzieńskiej, w 2 okr. pol., gm.
plica z kapelanem stałym. '\V 1842 r. było Kamienica Zyrowicka, o 10 w. od Brześcia.
78 dm., dwór i folw., 460 mk. (59 katoL), Puhaczówka 1.) wś nad bezim. dopł.
szkoła ewang. Do dóbr należały: Boehmisch Górskiego Tykicza, pow. taraszczański, ma
V orwerk i Ziegel V orwerk. 1034 mk. prawosł. i 14 katol.; cerkiew dre-
Pueryna, przysiołek, pow. poniewieski, wniana Pokrowska, wzniesiona w 1761 r., u-
w 2 okr. pol., o 33 w. od Poniewieża. posażona 68 dzies. ziemi. W chodziła niegdyś
Puestow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, w skład dóbr tetyjowskich ks. Sanguszków,
pow. miastkowski, st. pocz. Warcin. następnie Ledochowskich i Zakrzewskich. 0-
Puetnitz (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, statni sprzedał P. na począ,tku b. wieku Ja-
pow. Franzburg, st. pocz. Damgarten. kubowi Jastrzębskiemu, od którego przeszła
Pugajne 1.) wś rzą,d., pow. trocki, w 1 do syna jego Stefana a po jego śmierci w 1838
okr. pol., o 20 w. od Trok, 4 dm., 21 mk. kat. r. rozdzieloną, została pomiędzy jego siostrze-
2.) P., wś włośc., pow. wileński, w 2 okr. nice: Reginę Dzierzkową, (221 dusz rewiz. i
pol., gm. Mejszagoła. okr. wiejski Rostyniany, 1612 dzies. ziemi) oraz Julią, Suską, (211 dusz
o 15 w. od gminy, 9 dusz rewiz.; należy do rewiz. i 1419 dzies.) Część Suskiej drogą, wia-
dóbr skarbowych Elnokumpie. 3.) P., zaśc. na przeszła do Józefa :Mią,czyńskiego. 2.) P.,
włośc., tamże, 3 dusze rewiz. Puchaczówka(u Rulikowskiego), wś na prawym
Pugarewo, folw., pow. nowogródzki, w 2 brzegu Rosi, pow. wasylkowski, par. praw.
okr. pol. hQrodyszczańskim, gm. Poczepowo; Biriuki (o 2 w. powyżcj), ma 526 mk. Należy
miejscowość falista, bezleśna, grunta urodzaj- do klucza bialoccrkiewskiego hr. Branickich.
ne, szczerkowo-gliniaste. A. Jel. 3.) P., wś, pow. żytomierski, ob. Pukaczów-
Puggerschow (niem.), ob. Pogorszewo. k J K:
P , 'a. . rz.
ligi, ws, pow. słonimski, w 1 okr. pol., P h 1 ) '" k k ł B l .
gm. Piaski, o 93 w. od Słonima. u ary . leSlllCZOW a o o e eJowa, na
PlIgroszany al. Put1'oszany wś, pow. ma- obsz. dwor. Czołhan, PQW. doliński. 2.) P. al.
ryampolski, gm. i par. Balwicrzyszki. Odl. Pohary, grupa domów i gajówka w Słobódce
od Maryampola 37 w., składa się z dwóch czę- Leśnej, pow. kolomyjski. 3.) l>., część Jablo-
ści, mają,cych razem 44 dm., 422 mk. W 1827 nicy, pow. nadwórniański. 4.) P., ob. Pohary.
r. zwą, się Putroszany, 1 część 26 dm., 206 mk., Puhawki, wś, pow. dzisicński, w 2 okr.
2-a część 12 dm., 92 mk. pol., gm.Ihumenowo, olu. wiejski Koporów,
Puhacze 1) wś włośc. nad rz. Niewiszką" o 35 w. od gminy, 18 dusz rewiz.; należy do
W l d k 3 k l D b k dóbr Ihumenowo , ks. Puzvnów.
po . i z i, w o r. po., gm. u icze, o r. J
wiejski Nowy Dwór, o 9 w. od gminy, 94 Puhlaj, gmina w pow. horeckim, ma 5208
dusz rewiz.; należy do dóbr skarbowych 0- mk. (1837 męż., 2071 kob. i 1300 dzieci).

278
Puh
W gminie jest 4843 dzies. lasów prywatnych
i 198 dzies. włościańskich.
Pllhlau al. Buhlau, kol. i dobra, pow. pra..-
dnicki, par. Wierzch (Deuts.ch Muellmen). W
1861 r. dobra miały 1303 mr., kolonia 56 mr.
PuhlstheerofelJ, folw., pow. czarnkowski,
o 11 klm. na zachód od Trzeianki; par. prot. i
poczta wW. Dzicrżnie; 2 dm., 19 mk. prot.
Istniał już przed r. 1830.
PllhluelJ, dobra prywatne, w okr. tukum-
skim, pow. talseński, par. arlaweńska (Kur-
landya).
Puhowicze, folw. i wś nad rz. Oszmianką,
pow. wileński, w 4 okI'. pol., gm. Worniany,
okr. wiejski Sokołajcie, o 17 w. od gminy a
70 w. od Wilna. Folw. ma 1 dm. i 9 mk. (1
praw. i 8 katol.), wś zaś 8 dm. i 84 mk. kato l.
(w 1864 r. 30 dusz rewiz.); własność Czar-
nockich.
Puhowszczyzl1a, zaśc. szl., pow. trocki,
w 3 okr. pol., o 31 w. od Trok, 2 dm., 13 mk.
katol.
PuickelJ, ob. Boiken.
Puickwallen (niem.), w na prus. Litwie,
pow. darkiejmski, st. pocz., tel. i kol. żel.
Darkiejmy.
Pujal1l1Wa (łotew.), wś, pow. lucyński, ob.
Pół janów.
Pujdaki, wś, pow. władysławowski, gm.
Swiatoszyn, par. Iłgowo, odl. od Władysła-
wowa 40 w., ma 4 dm., 25 mk. W 1827 r.
1'ujdraki, maja.. 4 dm., 38 mk.
Pujdałowo, u Buszyńskiego Pundałów, wś,
pow. rossieński, gm. Taurogi, o 68 w. od Ros-
sień; własność Przyjałgowskich.
Pujdugale, wś, pow. telszewski, w 3 okr.
pol., o 45 w. od Telsz.
Pujki 1.) osada, pow. rossieński, gm. Bo-
toki, o 46 w. od Rossień. 2.) P., sioło, pow.
szawelski, gm. Krupie, o 59 w. od Szawcl.
Pujkiszki, dobra, pow. szawelski, gm. Try-
szki, o 57 w. od Ezawel.
PujkojlJie, wś, pow. kowieński, w 40kr.
pol., o 47 w. od Kowna.
Pujle, wś, pow. szawelski, gm. Radziwili-
szki, o 29 w. od Ezawel.
Pujło, ob. Pójło.
Pluowoska struga, ob. Gać.
Pujsie, ob. Pujsze.
Pujsze 1.) wś nad rz. Ponaczką, pow. lidz-
ki, w 2 okr. pol., gm. Koniawa, okr. wiejski
Krzywile, o 2 w. od gminy, 13 w. od Ejszy-
szek a 51 w. od Lidy, ma 4 dm., 25 mk. kat.,
(12 dusz rewiz.); należy do dóbr Hołodziki
Pileckich. 2.) P., u Buszyńskiego Pujsie, wś,
pow. rossieński, gm. Rossienie, par. Widukle,
o 12 w. od Rossień. J. Krz.
Pujszyszki, obręb leśny, pow. rossieński,
gm. Monkuny, o 11 w. od Rossień.
pujtowo, folw. pryw., pow. wilejski, w 1
Puk
okr. pol., o 48 w. od m. Wilejki, przy b. dro-
dze pocztowej z Ilii do Radoszkowicz, 1 dm.,
8 mk.; własność Strzałkawskiego (1866 r.).
Pukacze, las w płn.-zach. stronie Niemiło-
wa, pow. Kamionka Etrumiłowa.
Pukaczów, rus. Pukacziw, grupa domów,
młyn parowy i leśniczówka w Niemiłowie,
pow. Kamionka Strumiłowa.
Pukaczówka, wś nad rz. 1T żem, pow. ży-
tomirski, na pograniczu pow. owruckiego, o 5
w. od mka U szomierza. Składowa.. część grun-
tu stanowi czerwony granit i gnejs. A. L. Br.
Pukaczy, obręb leśny w zach. części pow.
nowogródzkiego, w pobliżu granicy pow. lidz-
kiego, pomiędzy rzekami Dzietomlanka.. i Ba-
łajca... A. Jel.
Pukały 1.) wś włośc., pow. święciański,
w 4 okr. pol., gm. Wojstom, okr. wiejski Ru-
5kie Sioło, o 22 w. od gminy, 9 dusz rewiz.;
należy do dóbr skarbowych W ojstomska Ple-
bania. W pisie z 1866 r. podany jako zaśc.,
o 78 w. od Swięcian, mający 1 dm., 5 mk. kat,
2.) P. al. Józefpol, fol. szl." pow. święciański,
w 4 okr. pol., o 71 w. od Swięcian, 1 dm., 7
mk. prawosł.
Pukal1iszki, zaśc. włośc., pow. wileński,
w :3 okr. pol., gm. Giedrojcie, okr. wiejski
Iarciniszki, o 4 w. od gminy a 43 w. od Wil-
na, 1 dm., 13 mk. kat. (w 1864 r. 2 dusze re-
wiz.); należy do dóbr skarb. Jęczmieniszki.
Pukarzów 1.) al. Pukarzew wś i fol. nad
rz. Pilica.., pow. noworadomski, gm. Maluszyn,
par. Borzykowa, odl. 32 w. od Radomska,
młyn wodny, pokłady torfu. Wś ma 31 dm.,
338 mk.; fol. 5 dm., 50 mk. W 1827 r. 23 dm.,
249 mk. W 1884 r. fol. 1'. z nomenkl. Kozieł
rozl. mr. 1612: gr. Ol'. i ogr. mr. 241, łąk mr.
136, past. mr. 323, wody mr. 41, lasu mr.
786, zarośli mr. 3, w odpadkach mr. 64, nieuż.
mr. 17; bud. mur. 6, z drz. 24; płodozmian 6-
polowy, las urza..dzony, pokłady torfu. W skład
dóbr poprzednio wchodziły: wf:, P. os. 24, z gr.
mr. 345; wś Mosty os. 12, z gr. mr. 269; wś
Pierzaki os. 10, z gr. mr. 209. W XVI w. ro-
le kmiece dawały plebanowi w Borzykowy
dziesięcinę snopową, za konopną, po groszu i
na kolędę po groszu z domu. Łany dworskie
od strony Borzykowy dawały tamże, inne zaś
plebanowi w Ialuszynie (Łaski, L. B., I, 512).
Według reg. pob. pow. radomskiego z r. 1552
-1533 wś Pukarzów, w par. Borzikowa, wła-
snoŚĆ Pukarzewskiego, miała 2 osad. (1'awiń-
ski, Wielkop., II, 277). 2.) P., wś i dobra,
pow. tomaszowski, gm. Rachanie, par. Łasz-
czów, odl. 20 w. od Tomaszowa, posiada go-
rzelnię z roczną produkcya; do 70,000 rs., 61
dm., 540 mk. (485 rz.-kat.). W 1827 r. należał
do par. Rachanie, miał 49 dm., 328 mk. Wła-
śoicielem dóbr około 1880 r. był hr. Fredro.
Dobra P. składały się w 1885 r. z fol. P., :Mo-

Puk
ratyn i Hopke, rozl. mI'. 2166: fol. P. gr. or. i
ogr. mr. 463, łąk mr. 100, past. mI'. 1, lasu
mI'. 296, nieuż. mI'. 28, razem mr. 888; bud.
z drzewa 47; fol. Moratyn gr. Ol'. i ogr. mI'.
439, łąk mI'. 60, past. mr. 4, nieuż. mr. 11,
razem mr. 514; bud. z drzewa 18; fol. Hopke
gr. Ol'. i ogr. mr. 366, łąk mI'. 87, lasu mI'. 303,
nieuż. mr. 8, razem mI'. 764; bud. z drzewa
10, las nieurządzony. W skład dóbr poprze-
dnio wchodziły: wś P. os. 58, z gr. mr. 701;
wś Wólka Pukarzowska os. 42, z gr. mI'. 715;
wś Moratyn os. 46, z gr. mr. 845; wś Hopke
os. 31, z gr. mr. 488. Br. Ch.
Pukanowska Wólka, wś, pow. toma-
szowski, gm. Rachanie, odl. 21 w. od Toma-
szowa. Ma 76 dm., 419 mk., wtem 295 rz.-
kat., 722 mr. gruntu, 46 mr. lasu. Stolarz i
tkacz. Fol. należy do Pukarzowa, gleba pszen-
na. W 1827 r. 44 dm., 232 mk. X. F. S.
Pllkasowce z Korypowern, wś, pow. stani-
sławowski, odl. o 7'5 klm. na zachód od sądu
pow., st. pocz. i tel. w Haliczu, leży między
rzekami: Dniestrem i Łomnicą, na płn.-zach.
brzegu Łomnicy, Korypów zaś na połud. brze-
gu Dniestru. N a płn.-zach. od tych osad wpa-
da Łomnica do Dniestru, a cały półwysep
utworzony przez obydwie rzeki, pokrywają
bagna i trzęsawiska z powodu płaskich i ni-
skich brzegów Dniestru. Granice: wschodnia
Dniestr a za nim wsie: Popławniki, Łomnica a
za nią klasztor św. Stanisława na stromej gó-
rze i wś Załukiew, dawny Halicz; polud. Ło-
mnica i wś Bludniki; zachod. wzgórza obrosłe
lasami a za nimi W ojniłów i wsie: Seredne,
Darachów i Kołodziejów; półn.-zachod. wś
Ostrów; półn. Dniestr a za nim: Demeszkowce
i Hanowco. Obszar dwoI'. 472, włośc. 637 mr.
W 1857 r. 285 mk.; w 1880 r. w gm. 281, na
obsz. dwoI'. 2; rz.-kat. 2, par. Wojniłów; gr.-
kat. 281, par. Ostrów, Właściciel posiadłości
dworskiej Zygmunt J aroszyński. B. R.
Pukawica, wś włośc., pow. piotrkowski,
gm. Bujny, par. Łobudzice, ma 10 dm., 100
mk., 129 mr. W 1827 r. 6 dm., 45 mk.
Pliki 1.) wś, pow. nowoaleksandrowski, w 5
okr. pol., o 96 w. od Nowoaleksandrowska.
2.) P., wś, pow. poniewieski, w 3 okr. pol.,
o 14 w. od Poniewieża. 3.) P.-Bar8ze, okoli-
ca, pow. telszewski, w lokI'. pol., o 38 w. od
Telsz.
PukialJiszki, zaśc. włośc., pow. wileński,
w 3 okI'. pol., gm. Janiszki, okI'. wiejski Goć-
kiszki, o 3 w. od gminy a 56 w. od 'Wilna, ma
2 dm., 38 mk. kat. (w 1864 r. 10 dusz rewiz.);
należy do dóbr skarbowych Inturki.
Pliki ele, zaśc. szl., pow. wileński w 4 okI'.
pol., o 30 w. od Wilna, 1 dm., 5 mk. kat.
Pukielewszczyzl1a, białor. Pukielollszczyna,
wś nad rz. Łań, pow. słucki, w 2 okr. pol.
kleckim, przy gościńcu poczt. z Nieświeża do
Puk
279
KIecka, ma 6 osad; miejscowość bezleśna, ró-
wna, grunta wyborne pszenne. A. Jel.
Pukieliszki, zaśc. szl., pow. wileński, w 4
okr. pol., o 27 w. od 'Wilna, 1 dm., 4 mk. kat.
PukielJicze al. Pukinicze, rus. Pukinyczi, wś,
pow. stryj ski, 10 klm. na płn.-wschód od sądu
pow. w Stryju, 4 klm. na wschód od st. kol. i
urz. poczt. w Uhersku. Na płn.-wsch. i wschód
leżą Lisiatycze, na płd. i płd.-zach. Uhersko,
na zach. i płn.-zach. Wownia. Narożnika płn.-
wsch. dotyka pot. W owiński. Zabudowania
wiejskie leżą w środku obszaru. Zachod. część
wsi przebiega kolej żelazna i gościniec stryj-
sko-lwowski. Przy tym gościńcu stoi karcz-
!}la " Podlipowc}J " . Własn. więk. (ks. Juliana
Swidrygiełły Swiderskiego) ma roli Ol'. 343,
łąk i ogr. 278, past. 176, lasu 104 mr.; wł. mn.
roli Ol'. 304, łąk i ogr. 246, past. 167 mr. ,V r.
1880 było 86 dm., 433 mk. w gminie, 10 dm.,
77 mk. na obsz. dwor.; 91 rz.-kat., 353 gr.-
kat., 20 izrael., 46 innych wyznań; 50 Pola-
ków, 414 Rusinów, 46 Niemców. Par. rz.-kat.
w Stryju, gr.-kat. w Lisiatyczach Górnych.
We wsi jest cerkiew p. w. Narodz. Chrystusa
Pana. Lu. Dz.
Pukiel1ie, zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
Androniszki, o 26 w. od 'Wiłkomierza, wła-
sność Miłaszewskich.
Pukillin, w XVI w. Pukynyn, wś włośQ.,
pow. rawski, gm. Regnów, pow. Rawa, ma 42
dm., 312 mk., 1191 mr. (584 ornej). W 1827
r. 25 dm., 260 mIL Była to wieś na prawie
niemieckiem. Łany kmiece i wójtostwo dawa-
ły dziesięcinę pieniężną po 6 gr. z łanu pleba-
nowi w Rawie. Br. Ch.
PukillO, zaśc., pow. nowoaleksandrowski,
w 3 okr. pol., o 53 w. od Nowoaleksandrowska.
Puklaki, w dokllm. Poklęki, wś rząd. nad
Zbruczem, pow. kamieniecki, okr. pol. Lanc-
koroń, gm.Orynin, par. kat. Czarnokozińce,
ma 126 osad, 580 mk., 760 dz. ziemi włośc.;
posterunek straży pogranicznej; cerkiew p. w.
św. Mikołaja, wzniesiona w 1817 r. i uposażo-
na 63 dz. ziemi, ma 1325 parafian. Niegdyś
dobra koronne. Podług lustracyi Hllmieckie-
go, kaszt. kamienieckiego, w 1616 r.: "tej wsi
posesorem urodz. Piotr Wróblewski i z p.
Maruszą J anczyńską, małżonką swą, in soli-
dum oboje. Na którą pokazali teraz sumę do-
brllt, przez Ś. p. króla Władysława zapisaną,
która iż jeszcze czworgiem dożywociem nie
expirowała, bo dopiero w trzeciem dożywociu
te dobra trzymają, lustracyi natenczas nie
podlegają" (Jabłon., Lustracye, 64). W 1636
r. trzymał ją, Marcin Gąsiorowski z opłatą fi.
19 gr. 8 den. 15, w 1770 r. zaś Joachim Łoś,
opłacając 626 złp. Ukazem z d. 12 grudnia.
1816 r. nadane na lat dwanaście generałowi
Kniaźninowi bez opłaty kwarty, a przez nie-
go ustąpione Fedkowiczowi. Dr. M.

280
Puk
Puklaki, wś, pow. borszczowski, nad rz.
Zbruczem, przy samej granicy gub. podolskiej,
Zbrucz dzieli wieś na dwie części, jedna leży
w gub. podolskiej, druga w Galicyi. Rzeka
skręca w tern miejscu wprost z zachodu ku
wschodowi, tak, że część w gub. podolskiej leży
na północ, galicyjska na południe tej rzeki.
Granice: połud. Podfilipie, zachod. Turylcze i
Słobódka. Obszar należy do gm. Słobódka
Turylecka. W 1880 r. było 131 mk. B. R.
Puknajcie, wś, pow. rossieński, par. bety.
golska.
Pllknian)' 1.) wś, pow. poniewieski, w 2
okr. pol., o 52 w. od Poniewieża. 2.) P.,
dwór, tamże, o 48 w. od Poniewieża. 3. P.,
dobra, tamże, o 49 w. od Poniewieża.
Puknie, wś, pow. wiłkomierski, gm. Ołoty,
o 96 w, od Wiłkomierza.
PuklJiszki, wś włośc., pow. władysławow-
ski, gm. Kidule, par. Sudargi, odl. od Włady-
sławowa 29 w., ma 6 dm., 59 mk., 81 mr.
W 1827 r. 1 dm., 10 mk. Należała do dóbr
rządowych Kidule.
Pukniszki, dwór, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 5 okr. pol., o 105 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Puków, z Hussakowem, Pograniczem i Przy-
laskiem, wś, pow.rohatyński, o 7 klm, na płd.-
wschód od sądu pow., urz. poczt. i tel. i rz.-
kat. w par. Rohatynie. Granice: wschod. Cze-
śniki, połud. Danilcze i Putiatyńce, zachod.
Rohatyn, półn. Dobrymów. Leży przy gościń-
cu kraj. Rohatyn-Brzeżany. Obszar dworski
1146, włośc. 1572 mr. W 1857 r. 1012 mk.;
w 1880 r. w gminie 1093, na obsz. dwor. 72;
rz.-kat. 16, gr.-kat. 1085; par. w miejscu, dek.
Rohatyn; szkoła etat. o 1 naucz., kasa pożycz.
gm. ma 99 złr.; właśc. pos. dwoI'. 'Vładysław
i Klaudya Tustanowscy. 'V Stratynie 20 mar-
ca 1695 r. Jan Stefan Silnicki, chorąży podol-
ski, buczniowski starosta, i Katarzyna Druż-
bicówna, małżonkowie, oddają Tyburcemu
Stanisławowi Odrowskiemu, podstolemu cheł-
mińskiemu, i Joannie Cichorzównie, małżon-
kom, wś swą Puków, w woj ew. ruskiem a zie-
mi halickiej leżącą, w trzyletnie używanie,
wzamian za pożyczone od nich 23,000 złp.
(A. gr. i Z., t. X, str. 372, ustęp 6254). B. R.
Pukowatycin, leśniczówka w Skomoro-
chach, pow. sokalski.
Pukowica, fol. dóbr Sromotka, pow. piotr-
kowski.
Pukowo al. Puków, dwie poblizkie wsie
z zarzl!idem gminnym i dobra, w połud. części
pow. ihumeńskiego, o 126 w. od Ihumenia,
niegdyś własność radziwiłłowska, od począt-
ku bieżącego wieku należy do J odków. Jedna
wieś ma 48 osad pełnonadziałowych. Cerkiew
paraf. pounicka p. w. św. Jerzego, z dawnych
:ł;apisów 3 włóki i 3 morgi ziemi, około 1200
Pul
parafian; druga wieś ma 20 osad. Gmina pu-
kowska składa się z 6 starostw wiejskich, 367
osad, zamieszkałych przez 2578 włościan, któ-
rym przy uwłaszczeniu wydzielono 5295 dz.
ziemi. Gm. pukowska graniczy od płn. z gmi-
nami: Mohilna i Pereszewska-Słoboda; od
wsch. z tą ostatnią; od płd. z pow. słuckim,
z gminami Hresk i Hrozow; od zach. też z po-
wiatem słuckim, z gminami: Pociejki i Tela-
dowicze i obejmuje około 18 w. kw. Należy
do 1 okr. pol. uździeńskiego, par. kat. uździeń-
skiej, 4 rewiru sądowego, 3 okr. wojskowego.
Szkółka gm. pukowskiej znajduje się w Sta-
rzycy. Dobra razem z fol. Łopuchy mają oko-
ło 125 włók i liczą się do najlepszych w po-
wiecie. Gleba urodzajna, nawet pod pszenicę,
lasu dostatek. Fol. zabudowany starannie,
prawie cały z muru, posiada rezydencyą z pię-
knym ogrodem i parkiem. Niedawno zmarły
właściciel Tomasz Jodko zgromadził tu pię-
kny księgozbiór, oraz nieco pamiątek i dzieł
sztuki. Gospodarstwo oddawna porządne; ho-
dowla bydła, owiec i koni poprawna. Kaplica
katol. cmentarna, niedawno z muru wzniesio-
na, z grobami familijnymi. A. Jel.
Pukowo al. Puchów, dawna nazwa wsi Ka-
rabaczyn, w pow. radomyskim.
Pukście, wś, pow. rossieński, gm. kielmeń-
ska, o 26 w. od Rossień.
PukślJie 1.) wś nad rzką Pieną" pow. wi-
lej ski, w 2 okr. pol., gm. i okr. wiejski Ku-
rzeniec, o 1 w. od gminy a 7 w. od Wilejki,
przy b. drodze poczt. z Dołhinowa do Wilejki,
ma 4 dm., 38 mk. prawosł. (11 dusz rewiz.);
należy do dóbr Dziakowszczyzna, Klaczkow-
skich. 2.) P., fol., pow. wiłkomierski, gm.
Traszkuny, o 28 w. od Wiłkomierza.
Pukszany, wś, pow. suraski, w 2 okr. pol.
do spraw włośc., gm. janowska; w 1863 r.
94 dusz rewiz.
Puksztalliszki, fol., pow. trocki, par. Wy-
soki Dwór, w 1850 r. własność Kononowicza,
miały 370 dz. rozległości. Do dóbr należały
4 zaścianki.
Puksztulis, zaśc. rząd. nad jez. Dzisną,
pow. święciański, w 2 okr. pol., o 37 w. od
Swięcian, 1 dm., 4 mk. kat.
Pukszyszki a. Puniszki, wś, pow. włady-
sławowski, gm. Swiatoszyn, par. Poniemoń,
odl. od Władysławowa 43 w., ma 7 dm., 68
mk. W 1827 r. 5 dm., 38 mk.
Pukszwy, dwór, pow. rossieński, gmina
Skawdwile, o 31 w. od Rossień.
PUklISY, grupa domów w Ulicku Seredkie-
wicz, pow. Rawa Ruska.
Pulce, ob. Pilce 2.).
Pulcinów al. Palcinów, fol., ob. Kąty (t. III,
944).
Plllemieckie, jezioro w pow. włodzituier-

Pul
Pul
281
skim, 14 w. kwadr. rozległe (podług Strielbic- drzeja królewicza stacza bój u Białobrzeża i
kiego). z lasu Czertowa pędzi za nimi aż do rzeki
Puleny, wś, pow. poniewieski, w 4 okr. Derewenny (Ipat. letopis, 280, 285, 511).
pol., o 73 w. od Poniewieża. Czy jednak nazwą, Czertow les oznaczano
Pulewna 'Vola, wś, pow. pułtuski, ob. wonczas samą, tutejszą przestrzeń leśną" czy
Pl/lwy i PoleW1Ut Wola. też imię to przywiązywano zarazem do jakie-
Pulima 1.) zaśc. szl. nad jeziorem t. n., goś siedliska ludzkiego, latopisy o tem milczą.
pow. wileński, w 3 okr. pol., o 36 w. od Wil- Zresztą, gdyby nawet i była w tych miej-
na, 5 dm., 56 mk. kat. 2.) P., zaśc., pow. scach jaka tego nazwiska osada, to ta prawdo-
wileński, ob. Piotrzyszki. podobnie musiała być wyplenioną, albowiem
PIlIiIJY, dawniej Czertow les, CZe1,tolescy, Baty po zburzeniu Kijowa w 1240 r., jak wia-
Czartolesy, Czortolesy, mko u źródłowisk rzeki domo, tą okolicą, właśnie posuwał się w głąb
Tenki, pow. żytomierski, blizko granicy pow. kraju, wszystko po swej drodze burząc i ni-
nowogradwołyńskiego (zwiahelskiego), oto- szcząc. Jcdnakże z tego spustoszenia nazwi-
czo:qe wzniosłymi, rozległymi lasami, o 35 w. sko uroczyska wybrnęło, i widzimy że za cza-
od Zytomierza (st. poczt. i tel.), o 19 w. od sów litewskich Czartolesy wyskpujl1l już jako
Horoszek, 20 w. od Wilska, w 1 okr. pok. do osada czyli "dwór", a posiedzicielem takowe-
spraw włośc., w 2 rew. powołanych do słuzby go w pierwszej połowie XV w. jest Kalenik
wojsk. W 1870 r. było tu 130 dm., 390 mk. Miszkowicz, protoplasta rodu Tyszkiewiczów.
płci męz. (dziś około 800 mk.), w tern 38% Jaką drogą Czartolesy czyli Czartolescy prze-
żydów; 14 sklepów, 32 rzemieślników, fabry- szły w posiadanie tego ostatniego, nie wiemy,
ka świec. Znajduje się tu cerkiew, kościół ale prawdopodobnie, że skutkiem darowizny
katol., dom modlitwy żydowski, zarząd gmi- przez w. ks. Swidrygiełłę, który temuz Kale-
ny; odbywają się dość ożywione jarmarki. nikowi w 1437 r. nadał w tej samej okolicy
Kościół katol. par. p. w. św. Jana Nepomuce- nader hojnl1l posiadłość, jako to: sioło Borkow-
na, wzniesiony w 1796 r. i tegoż roku konse- cy, Słobodyszcze, łflichejewicze, Chodorkowi-
krowany przez ks. prałata Janowskiego, po- czy, Jejkowiczy, a w pow. owruckim sioła:
siada cudowny obraz Zbawiciela. Par. katol., Ostafiewo, Walkowiczy, Demodkowiczy, Wi-
dek. żytomierskiego, 10971 wiernych, kaplice szczy i Kusopiczy (Ad. Boniecki, Poczet ro-
w Baranach, Pohostowie i Dawidówce (da- dów, str. 355). Z dóbr, które w pow. żyto-
wniej i w Szczerbinach). Uroczyska noszą mirskim lezały, z czasem wytworzył się ob-
nazwy: rzeczka Uliczanka, rz. Teńka, potok szerny kompleks włości, zwanych Berdyczow-
Czerniawka, Makowe błoto, Sitnikowe błoto; szczyzną, jednakże Czartolescy z tą ostatnil1l
w gruntach kureńskich las W orotyszczy i las nigdy jednej całości nie stanowiły. Kalenik
Domasznik; wś Czeretianka, Sokołów al. Ilińsk, Miszkowicz miał trzech synów: Senka, pod-
Nowosielica, Wałek al. Stare zamczyszcze, skarbiego i podkanclerzego w. ks. Swidrygieł-
gdzie kopiec ścienny Puliński, Babie horody- ły (1450), Iwaszka, ożenionego z NastazYI1l
szcze, uroczysko łflutyszcze. W lasach tutej- Zienkówną, i Tyszkę, potomstwo którego wzię-
szych pełno jest zabytków z czasów przedhi- ło imię Tyszkiewiczów. Trzej ci bracia mu-
storycznych. Między innemi zasługują na sieli się podzielić ojcowizną, gdyż Iwaszko
uwagę liczne horodyszcza, z których jedne, Kalenikowicz zapisał część swojl1l w Czarto-
według tradycyi ludowych, były przeznaczo- lescach żonie swej Nastazyi Zienkównie, któ-
ne dla mężczyzn, drugie dla kobiet. 'W pobli- ry to zapis Aleksander Jagiellończyk potwier-
żu P. znajduje się jedno z "horodyszcz ba- dził. Następnie Nastazya dobra te zastawiła
bich", ma ono kształt czworobocznego okopu., ks. Konstantemu Ostrogskiemu, a akt tego
Za czasów Rusi kijowskiej temi miejscami zastawu król Zygmunt w 1513 r. potwierdził
szła walna droga z Wołynia i z Litwy do Ki- (Boniecki, Poczet rodów, str. 255). Jednakże
jowa, którą książęta ruscy, szarpiący się z so- część zastawiona w Czartolescach musiała być
bą ustawicznie, nieraz zbrojnie przebiegali, spłac'Oną, kiedy w 1544 r. posiada już Czarto-
przedzierając się przez rozpościerające się do- lescy w całości Wasyl Tyszkiewicz (Tyszka),
koła nieprzebyte na pozór bory i lasy. W 1150 wwoda smoleński, ożeniony z Aleksandrl1l ks.
r. za uciekającym z Kijowa Izasławem, w. ks. Czartoryską, za którą wziął Łohojsk. Pomimo
kijow., Jerzy Suzdalski w ślad drużynę swą niedostępności lasów, wśród których Czart 0-
posyła, która goni za nim aż do Czerto w lesa, lescy były położone, Tatarzy i tu zapuszczali
ale nie dognawszy wraca z niczem. 'N nastę- swoje zagony, jakoż czytamy w opisie zamku
pnym roku (1151) ów z Kijowa wygnany żytomirskiego z 1544 r., "źe ludzie na tych
Izasław, przez tenże Czertow les spiesznie sełyszczach nesmieli pered Tatarami żyti" i
prowadzi swoje pułki na Kijów, który z Je- zwykle ustępowali do swoich "horodni", znaj-
rzego Suzdalskiego rąk odbiera. W 1231 r. dujących się na zamku żytomirskim, kędy
Władysław, bojarzyn halicki, z pułkami An- tez całą swą unosili własność. Jednakże lu-

282
Pul
Pul
dność tak z Czartolesców ja,k i z Berdyczowa akt kiew. centr. arch., Nr 8, str. 18). Z powo-
i innych dóbr, podtenczas do Wasyla Tyszkie- du jednak, że kn. Proński wciąż grunta puliń-
wicza należących, wbrew zwyczajowi dawne- skie zajeżdżał, tępił lasy i szkody w barciach
mu, który nakładał na nią obowiązek dostar- czynił a Tyszkiewicz nie tylko wbrew zawar-
czania pospołu z włością Romanowską t. zw. tej z nimi ugodzie od tych napaści nie bronił
"klikunów i stróży" wyłamywać się zaczęła; ich, ale nadto sam nawet względem nich wiel-
o co też ziemianie żytomirscy przed rewizo- kiej krzywdy był się dopuścił, bo w P. kazał
ra,mi skarżyli się na nią (Jabłonowski, Rewi- "wolu zaklikaty" i w ten sposób sporą część
zya zamków, str. 130, 137). Wasyl Tyszkie- poddanych pulińskich do siebie w Berdy-
wicz, wwoda smoleński, testamentem z 1661 czowszczyznę przywabił, darowując im "wo-
r. zapisuje połowicę Łohojska, tę właśnie co lę" na lat 20; naciśnieni przeto wytoczyli mu
mu była zapisała nieboszczka żona Aleksan- proces (Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 1, str. 145).
dra Siemionówna Czartoryska, dwom synom Niewiadomo jak się ten proces skończył, mu-
swoim: Jurjemu i Kalenikowi; dalej zaś mówi: siał jednak Tyszkiewicz Puliny z zastawu
"a imienie otczyznu i dedyznu moju i sztom Ilińskiego i Mancewicza uwolnić w końcu,
prykupił, w pow. kiewskom, na imia Słobo- gdyż w rewizyi dóbr słobodyskich z 1593 r.
dyszczy, dwoI' Czertolescy, Berdyczewo, Ko- widać, że Pulinami władał już ten ostatni.
dnia, Rudniki, to synom moim Juriu a Kale- Rewizor dóbr onych Mackiewicz powiada, iż
nikowi i wnuku mojemu Konstantinu, ich po- po zlustrowaniu Słobodyszcz pytał wójta mie-
tomkam na wecznyje czasy, a nic nema do szczanina Słobodyskiego: "jeśliby jakię wsie
tych dobr doczka moja Nastazya, bo jak .leju dawne nieboszczyka p. Kalenickiego osiadłe,
otdał za Iwana :Mieluszku dał i posah". Jurji, do Słobodyszcz należące (były)?, któren mi
syn Wasyla, ożeniony z Kotówną, wdową po powiedział: iż więcej wsi -piemasz, oprócz je-
Illiniczu, według Sztejna (rodopisy Tyszkie- dnego sioła starego P. za Zytomierzem w pię-
wiczów), Kotowiczówną wedłuh llonieckiego, ciu milach, na Polesiu, w których było podda-
żył w 1566 r. i on to, między innemi dobrami nych domów osiadłych 18, a nowo domów 32;
po ojcu, posiadł i Czartolesy, do której nazwy z tych poddanych powinności, także na J ego-
odtąd już, jak to widzimy w dokumentach, mościa idzie, czynszów gotowych pieniędzy
dodawano "alias Puliny". Jerzy Tyszkiewicz, kóp 10, miodu przaśnego dani dają wiader
wwoda brzeski, miał synów: Fedora (Fryde- żytomirskich 14, to jest kadzi trzy bez jedne-
ryka), Marcina, Piotra, Aleksandra, Jerzego, go wiadra; z arendy od młynka i karczmy i
Ostafiana. Z tych Marcin, protoplasta Ty- wszelkiego napoju na rok arendarz płaci pie-
szkiewiczów, posiadających w wwdztwie miń- niędzy kóp 20; nadto też poddani powinni je-
skiem Łohojszczyznę a w kijowskiem Biało- chać w podwodę na rok, jeden raz za dziesięć
polszczyznę, na mocy działu 1593 r. datowa- mil, więcej nic" (Arch. J. Z. R., cz. IV, t.1, str.
nego w Łohojsku d. 11 listopada, posiadł też 226). Fedor czyli Fryderyk Tyszkiewicz był
nadto w tymże wwdztwie kijowskiem leżą- ststą niechworowskim, umarł około 1620 r. a
ce Czartolesy alias Puliny, Kurne, Sokołów syn jego Janusz wziął po nim ststwo niechwo-
cum attinentiis (z papierów Tadeusza Sztejna rowskie około 1614 r. a więc nie po śmierci je-
w zbiorze Konst. Swidzińskiego). Ale jeszcze go (jak podano mylnie wart. Niechworoszcz),
przed owym działem synów Jerzego z 1593 r. ale jeszcze za życia. P. około 1602 r. wyszły
trzymał P. naj starszy syn ostatniego Fedor z rąk Fryderyka Tyszkiewicza, który je trzy-
czyli Fryderyk Tyszkiewicz "za postąpieniem mał od braci w pewnym długu. Skutkiem
Ichmościów, według listów obligów, między działu pomiędzy braćmi Tyszkiewiczami z r.
Ichmościami (braćmi) z obu stron danych 1593 posiadł P. Marcin Tyszkiewicz, ale
o równy dział" (Arch. J. Z. R., cz. III, t. 1, w 1602 r. były one już w posiadaniu syna
str. 226). Fedor (Fryderyk) Tyszkiewicz, wo- tegoż Józefa Tyszkiewicza. W tymże roku
jewodzic brzeski, skarży się w 1583 r. na (d. 14 kwietnia) Józef Tyszkiewicz, dziedzic
Aleksandra kn. Prońskiego, stolnika w. ks. P., skarży się wraz z żoną swoją na Konst.
li-t., iż ten nasłał z Niesołoń sąsiednich, na Ostrogskiego, wwodę kijowskiego, iż ten na-
Puliny i Babie horodyszcze ludzi, którzy u słał sługę swego z zastępem zbrojnych ludzi
poddanych pulińskich sporo koni i wołów zra- na majętność ich Babie Horodyszcze, którzy
bowali (arch. Hańskich). Nadto, tenże Fry- rozpędzili włościan tamecznych i ograbili, tu-
deryk Tyszkiewicz pożyczywszy u podstaro- dzież młyn zniszczyli (Opis akt kiew. centr.
ściego mta Zwiahla Wasyla Iwanowicza Iliń- arch., Nr. 9, str. 19). Wkrótce (w 1609 r.)
skiego i wójta tegoż miasta Tomiły faIlCewi- Tyszkiewicz dobra P. sprzedajc Gabryelewi
cza 320 kop gr. lit., puścił im w zastaw na Hosckiemu, chorążemu kijowo natenczas, po-
trzy lata Puliny, ale gdy w naznaczony ter- tem stście owruckiemu i kasztel. kijow., może
min P. nie wykupił, więc Iliński i Mancewicz dla tego, iż uprzykrzyły się mu niemiłe z są-
uważali już tę majętność za swą własną (Opis. siadami stosunki, którzy nieszanując granic,

'ul
Pul
283
odrywali mu grunta, tak że niejednokrotnie Januszgr6d i Nadbaj6wkę. Podczas rokoszu
pomiędzy nim a tymiż sąsiadami do krwa- Chmielnickiego (1648 r.) Kozacy zajęli P.
wych przychodziło rozpraw. Gabryel Hoscki, W trakcie tego atoli Stan. Tyszkiewicz umie-
nowy dziedzic P., zakrzątnął się pilnie około ra, zostawując sya małoletniego Janusza i
urządzenia dóbr. P. same wyniósł na stopień córkę Katarzynę. Zona zaś jego wkrótce po-
miasteczka, a pustki szerokie w majątku za- tern wychodzi za mąż za Tomasza z Biber-
czął kolonizować. Ale w tej pracy napotkał sztejnu Kazimirskiego. Gdy w 1649 roku,
trudności. Osiedlił on był od granicy Horo- w skutek traktatu Zborowskiego, pokój się
szek i Hreżan wieś }Iołczanówkę. Tymczasem nieco ustalił, od Kazimirskiej i opiekunów
Andrzej Leszczyński, wwoda brzesko-kujaw- małoletniego Janusza stryjów rodzonych Mi-
ski, dziedzic sąsiedniego klucza horoszkow- kołaja i Bartłomieja Tyszkiewiczów, bierze
skiego, a także opiekun nad Hreżanami, maję- w 1650 r. w arendę Kurne niejaki Zaleski, ile
tnością należącą do małoletnich ks. Juliusza i że Kozaków jeszcze w 1649 r. Przyj emski
Aleksandra Prońskich, kazał zrobić naj azd na z tych stron wyparował. Jednakże następne
powstającą Mołczanówkę podstarościemu dóbr nieustanne wojny kozackie, które bezpieczeń-
hreżańskich Marcinowi Michowskiemu, który stwa tej prowincyi mieszać nie przestawały,
w istocie na tę słobodę zbrojno napadł, chaty nie dozwoliły Januszowi Tyszkiewiczowi po
p()palił, ludzi porozpędzał, Waśka Suchara dojściu lat zamieszkać w dziedzicznych Puli-
osadzcę zranił, drogę zarąbał do wsi i dwie nach, ile że te były, jak mówi współczesny
szubienice na drodze tej postawił (Arch. J. Z. dokument, "przez Kozaków i ordę tak zdeze-
R., cz. VI, t. 1, str. 310). Gabryel Hoscki lowane, że pustkami stały, i tylko gromadka.
jest historycznie znaną osobistością. 'V 1589 z 10 ludzi zaledwie złożona, tułała się po la-
r. na sejmiku łuckim obrała go szlachta, jako sach". Janusz Tyszkiewicz przebywając sta-
w prawie biegłego, do przejrzenia praw sta- le na Litwie, umarł tamże w Krzywym Sto-
tutu litew. Za króla Stefana bił się pod Gdań- lm, a P. po jego śmierci spadły w 1689 r. na
skiem i ,\Yielkiemi Łukami, za Zygmunta III brata jego stryjecznego Michała Jana Ty-
pod Oryninem. W 1617 r. czynny brał udział szkiewicza, ststę strzałkowskiągo, ale gdy
w rokowaniach, jakie hetman Zołkiewski pro- ten zmarł bezpotomnie, majętność ta przeszła.
wadził w Jarudze nad Dniestrem ze Skinder- znowu w spadku na brata jego Emanuela
baszą o ujęcie najazdów tatarskich z jednej Władysława. Ten atoli niechcąc posiadać dóbr
strony, jako i o pohamowanie Kozaków z dru- w stronie utrapionej, w której warunki wła-
giej (Zbiór pam. Niemcewicza, t. VI, str. 34). sności były niepewne i wszelkiej rękojmi po-
Wkrótce P. znowu wróciły w posiadanie rodu zbawione, w 1701 r. sprzedał P. z attynencyą
Tyszkiewiczów, albowiem w 1632 r. odkupił Wojciechowi Dzikowi, miecznikowi bracł., i
je od Hosckiego Stanisław Tyszkiewicz, syn i żonie tegoż Jadwidze z Kamieńskich. Dzi-
Józefa który je przed laty sprzedał. Stanisław kowie była to szlachta z wwództwa sandomir-
Tyszkiewicz cześnik kijowski, był ożeniony ski ego pochodząca, uzywali h. Doliwa i pisali
z Zofią Niemiryczówną, 1 mo voto Krzyszto- się ze Swinar (ob. Pawiński, Małopolska, 163).
fową Sieniuciną, siostrą Jerzego, Władysła- Historya ich budzi zaj ęcie. Jeszcze w drugiej
wa i Stefana a córką Stefana, Niemiryczów. połowie XVII w. dwóch czy trzech członków
W skład klucza pulińskiego wchodziły wów- tego rodu wyniósłszy się z Sandomirskiego i
czas mczko Puliny vel Czartolesy, Staryki, urosłszy na usługach ks. Koreckich, osiedliło
Czeretianka, Sokołów, Kurne, Tcńka, Krzyż- się tutaj. '\Y żywocie tej rodziny uderza ta
kówka, Koniówka, Cieciurki i Czerniawka okoliczność, że podczas gdy jedni z nich wy-
(Kwerenda akt trybunału województw: kijow- znawali katolicyzm, drudzy przeciwnie aż do
skiego, bracławskiego, wołyńskiego ad ano XVIII w. prawie trzymali się niezjednoczo-
1724 kontynuowana, rkps.). Pełen gorliwości nego obrządku wschodniego. Z tych ostatnich
w sprawie wiary, Tyszkiewicz sprowadził do wybitnieje Michał Mikołaj Dzik. Jemu to ks.
dóbr swoich zakon kaznodziejski św. Domini- Samuel Karol Korecki oddał wś Babin w Bra-
ka, w celu by dźwignąć zagrożony mocno cławskiem w zastaw, z całą tych dóbr przy-
w tych stronach katolicyzm. Jakoż w 1642 r. należytością "nic na siebie niewyjmując (sło-
w Sokołowie dla ks. dominikanów wzniósł ko- wa ks. Koreckiego) oprócz Kozaków, tych
ściół i klasztor i uposażył ich wsią Koniówką, wszystkich, którzy mi pod ten czas rebeliey
tudzież wieczystą darowizną 600 zł. z arendy wiary powinney dotrzymali, w buncie nie
sokołowskiej. W konwencie tym według woli byli, pod chorągwią sotnika swego Kowalen-
fundatora powinno się było mieścić 12 zakon- ka zostawali, tedy tych od prawa tego zasta-
ników. Stan. Tyszkiewicz, aby wiele miejsc wnego sobie excypuję" (z dokumentu w zbio-
w Pulińszczyznie ogołoconych z mieszkańców rze piszącego). Michał Mikołaj dwa razy się
zaludnić, pomiędzy nowych osadników puste żenił: pierwsza żona jego była niewiadome-
grunta rozdał i założył trzy wioski: Łohojsk, go nam nazwiska; druga Owdotya SośnickIl..

284
Pul
Pul
Z pierwszego małżeństwa miał synów: Mioha- I ne Hańsk. J eden z nioh Jakub Aleksander
ła Meletiego i Piotra; z drugiego: Krzysztofa, ożeniwszy się z Niemiryozówn8;, kijowianką,
Jarosza i Szymona. Z tych naj starszy Michał osiadł w Kijowskiem i stał się praojcem domu
Meletii był ihumenem monasteru kiryIskiego Hańskich na Ukrainie. Od niego w prostej
w Kijowie a następnie rektorem szkoły brac- linii szedł Jan Rański. Ten ostatni posiadał na
kiej. Drugi z rzędu Piotr, awanturnik, rabuś. Wołyniu Pliszczyn, Brodów, a na Podolu miał
On to ożeniwszy się z kozaczką (córk<1i pułko- sumy zastawne na Bohdanowoaoh, Hreczyń-
wnika kozackiego) i przeszedłszy w kozactwo, cach, Siomakach i W oronowicy, a w Chełm-
rodzica swego, który po pogromie woj ska ko- skiem dział dziedzic,zny w Hańsku, ze starym
ronnego pod Batowem, wraz z dziećmi i ma- dworem, Kulczyn, Zdżarki i Starzyznę (arch.
jątkiem ruchomym uciekał na Wołyń, na go- Hańskich). Jan Hański i Zofia ze Skorupków,
ścińcu spotkawszy, rozbił i zrabował. Zabrał gorliwi o chwałę Boż<1i, w 1796 r. fundowali
mu on 6000 złp. w gotówce, tudzież "sprawy, kościół w P. W akcie fundacyjnym wyra-
membrany, dyspozycye odnoszące się do dóbr zili się jak następuje: "dla zawdzięczenia za.
niegdyś w Sandomierskiem przez Dzików po- wszystkie łaski Najwyższemu Bogu, umyśli-
siadanych", jedncm słowem "cały splendor liśmy w dobrach naszych dziedzicznych wsi
domu". Ojciec rozzalony i oburzony syna P., w wwództwie kijowo a pow. żytomierskim
wyrodnego postępkiem, w dyspozycyi przed- lez<1icych, kościół parafialny fundować i wiecz-
grobowej od synostwa i substancyi go odda- nym zapisem naszym razem za błogosławień-
m. Michał :Mikołaj Dzik umarł na tułaczce stwem Jmci ks. Kaspra Kazimierza Cieciszow-
w 1668 r. w Równi, w ziemi chełmskiej (Jer- skiego, biskupa wołyńskiego (sic) i orderów
licz, t. II, str. 131), w dali od Babina swego, polskich kawalera. Tę intencY<1i za uskutecz-
spustoszonego przez Kozaków. Pochowany nion<1i mieć chcemy w sposobie takowym:
był w zimnieńskim monasterze pod "\Vłodzi- Najprzód kościół podług obrządku łacińskie-
mierzem. Testamentem zaś swym Babin sy- go z drzewa sposobnego przystojnie zbudo-
nom: Meletiemu, Krzysztofowi, Jaroszowi i wać, również dom dla proboszcza; prezenta
Szymonowi przekazał; sumę zaś pewn<1i na ma od nas zależeć, dla proboszcza przeznacza-
tymże Babinie, Wachnówce, i Kalenkowej żo- my 1000 złp., dla wikarego 400. Proboszcz
nie swej przeznaczył. Los tułaczy padł ró- przed ołtarzem Ukrzyżowanego Zbawiciela
wnież udziałem i dwom synom jego: Krzy- po jednej mszy św. za duszę naszą odmawiać
sztofowi i Jaroszowi, którzy wyzuci z mienia będzie. Płacić zaś będziemy pensY<1i, pókąd ten
przez Kozaków, w ubóstwie i poniewierce ca- kościół do rządu biskupów obrządku rzym-
łe życie przebyli; jeden tylko Szymon lepszej skiego należeć będzie" (arch. Hańskich). Jan
doczekał się doli, bo po przejściu niepokojów Hański był jednym z przodkującym ziemian
kozackich powrócił do stron rodzinnych i w wwództwie kijowskiem. U szlachty też był
jego to synowi Wojciechowi Tyszkiewicze w wielkie m zachowaniu. Ochocki w swoich
sprzedali P., Kurne i Sokołów. Ale dobra te, pamiętnikach wielekroć wspomina o gościn-
jak nas naucza współczesny dokument, w sku- nym domu Hańskich. Stary dworzec puliński
tek długiego pustkowania po "rewolucyach był powabnej budowy, bez piętra, z wysta-
publicznych nieprzyjacielskich ", mocno przez wą. wspart<1i na czterech słupcach, mnóstwem
sąsiadów w granicach swych ukrzywdzone drzew otoczony. Tenze Jan Hański w 1781
zostały. Wojciech Dzik, skoro wzi<1ił w posia- r. kupił od Kajetana Potockiego (Pilawity)
dłość P., porządkować je musiał, naprawiać "hrabstwo" hornostajpolskie za 450,000 złp.
maj<1itku tego straty, nieszczędzą.c nakładu i (ob. Hornostajpol). Zostawił on jedynego syna
pracy w podźwignięciu stoj<1icych pustkami Wacława i trzy córki: }Iaryą. za Józefem
wiosek, życie i czynność wprowadzając do Morzkowskim, J ózefę za Wacławem Borejką.
nich (arch. Hańskich). Roku zaś 1736 dzie- i Monikę za :Marcinem Bukarem, dziedzicem
dzicem P. jest juz Stanisław Dzik, syn Woj- Januszpola, bratem Seweryna, autora Pamię-
ciecha. Ten był ożeniony z Zofią. Kordyszó- tników. Zofia ze Skor:upków Hańska przeży-
wną; ostatni ze szczepu, gdyż zostawił jedy- ła męża, umarła VI Zytomierzu, pochowana
ną córkę Maryannę, która w 1732 r. wyszła w Pulinach 1810 r. Po śmierci matki Wacław
za :Franciszka Skorupkę, miecznika socha- Hański objął w posiadanie klucze: puliński,
czewskiego. Fran. Skorupka, dziedzic P., za- wierzchowieński i hornostajpolski. Urodzony
biegliwy, gospodarny, mają.tku przysporzył, w 1782 r., od młodych lat był oddany posłu-
bo już w 1753 r. nabył od ks. Lubomirskiego dze publicznej: w 1801 r. był deputatem ki-
klucz wierzchowiński koło Pawołoczy. Zosta- jowskiej szlacheckiej komisyi; w 1808 r. zo-
wił dwie córki: Katarzynę za Janem Potockim stał marszałkiem powiatowym radomyskim;
z Wielednik i Zofią. za Janem Hańskim, cho- w 1811 r. był wybrany na marszałka guber-
rążym kijowo Hańscy pochodzili pierwotnie nialnego wołyńskiego; w 1814 r. został do-
z ziemi chełmskiej, mając za gniazdo rodzin- zorcą. szkoły pow. żytomirskiej, i na W8Zyst-

Pul
kich tych urzedach zjednał sobie u współ.
obywateli ogólny szacunek. On to z P. prze-
niósł rezydencyą do W ierzchowni, którą ozdo-
bił okazałym pałacem i angielskim ogrodem.
W pulińskim kluczu założył wieś Wacławpol
i osiedlił starowiercami. Ożeniony z Eweliną
hr. Rzewuską, zostawił córkę Annę, która
wniosła dobra dziedziczne po ojcu w dom hr.
Jerzego Mniszcha, znanego właściciela zbiorów
entomologicznych. Hr. Mniszchowa przedała
następnie P. dr. Karolowi Kaczkowskiemu,
niegdyś profesorowi w liceum krzemieniec-
kiem, autorowi Podróży do Krymu i Pamię-
tników własnych. Ten zaś w końcu odprze-
dał je kolonistom Czechom, którzy rozparce-
lowali takowe. Edward Rulikowski.
Pulipucie, wś, pow. szawelski, gm. Sza-
wIe, o 6 w. od Szawel.
Pulitzeny al. Buliczeny, wólka w obrębie
gm. Domy Watry, pow. kimpoluński na lew.
brzegu Bystrzycy Złotej, nad granicą Multan,
784 mt. n. p. m., ma 16 dm., 82 mk, Br. G
Pułka 1.) wś włośc., pow. rypiński, gm.
Sokołowo, par. Dulsk, odl. o 19 w. od Rypi-
na, ma 4 dm., 20 mk., 140 mr. 2.) P. Duża
i P. Mała, wś, pow. rypiński, gm. W ąpielsk,
par. Radziki, odl. o 16 w. od Rypina. P. Du-
ża ma 4 dm., 41 mk., 67 mr.; P. Mała 2 dm.,
34 mk., 74 mr.
Pulkau, ob. P6lko 5.).
Pułki, pow. nowoaleksandryjski (puław-
ski), gm. Nowoaleksandrya, par. Końskowola.
Pulki, zaśc., pow. nowoaleksandrowski, w 3
okr. pol., o 72 w. od Nowoaleksandrowska.
Pulkie, wieś, pow. rossieński, par. kiel-
meńska.
Pllłko (niem.), ob. Pólko.
Pułków al. Pólk6w, wś, pow, warszawski,
gm. Młociny, ma 322 mk., 70 mr. włośc., 8
mr. dwor. W 1827 r. było 10 dm., 185 mk.
Ob. Pólków.
Pulkowitz (niem.), ob. Pułkowice.
Pułkówko i Pulkowo, ob. Pułkowo.
Pullen, gród starożytny litewski, głośny
z bohaterskiej obrony, jaką w 1336 r. stawili
w nim Litwini wyprawie krzyżackiej. Obroń-
cy zamku wedle tradycyi, którą podaje za
kronikarzami pruskimi Długosz, pozabij ali żo-
ny swe i dzieci, spalili zgromadzone koszto-
wności a wreszcie sami padli pod mieczem
krzyżackim. Zamek uległ zniszczeniu. Stry-
kowski domyśla się, że nazwa Pullen jest tyl-
ko źle odczytaną nazwą Punie. N a fakcie
tym osnuł Syrokomla poemat p. t. Margiel'.
Por. Punie.
Pul ma, wś, pow. włodzimierski, w 4 oh.
pol.lubomelskim, gm. Pulma, 018 w. od Wło-
4awy, 105 w. od Włodzimierza a 438 w. od
Zytomierza. Gmina należy do 1 okr. pok. do
Pul
285
spraw włośc., 5 rewiru powołanych do służby
wojsk. z pow. włodzimierskiego w Szacku.
Pulstoki, wś, fol. pryw. i okolica szlach.,
pow. lidzki, w 2 okr. pol., 048 w. od Lidy a
12 w. od Ejszyszek, 10 dm., 57 mk. kat. i 22
starowier.
Pulow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. frygijski, st. p. Lassan.
Pulow 1.) fol., pow. wielkostrzelecki, na-
leży do dóbr Rosmirka. 2.) P., kol., pow.
prądnicki; ob. Kujawy.
Pulsnitz 1.) ob. Pólcznica. 2.) P., ob.
Pełcznica 2.).
Pulsy, wś, pow. bielski gub. grodzielIskiej,
w 2 okr. poL, gm. Rajsk, o 17 w. od Bielska;
kaplica katol. par. Wyszki.
Pulvermuehle, grupa zabudowań w obrę-
bie gm. Kileszowic (Gilschwitz), w pow. i ob-
wodzie sąd. opawskim. B1'. G.
Plllvel'lJ1uehle, ob. P1'oclwwnia.
Pulwa, rzeka w gub. grodzieńskiej, poczy-
na się z kilku strumieni w płn.-zachod. stronie
pow. brzeskiego, płynie ku południowi pod
W ysokiem Litewskiem, W ołczynem, W ołko-
wiczami i o 5 w. poniżej wsi Ogrodniki (Oho-
rodniki) uchodzi od praw. brzegu do Bugu.
Długa 35 w., brzegi ma w ogólności wysokie,
w niektórych tylko miejscach błotniste.
Pulwica, ob. Polwica.
Puhvy 1.) rozległe bagna, na dziale wo-
dnym Bugu i Narwi, w pasie ich równoległego
biegu ze wschodu ku zachodowi, w odległości
około 3 mil. Bagna te ciągną się w pow. puł-
tuskim, pa obszarze należącym do leśnictwa
rządowego Wyszków, tudzież dóbr prywa-
tnych: Przetycz, J,ubiel, W ola LubieIska, Bie-
lino i dóbr donacyjnych Rząśnik. Od południo-
wschodu otoczone wzgórzami, z których mnó-
stwo zdrojów wytryska. Obszar bagnisty do-
chodzi 6000 mórg. Na wiosnę obszar ten za-
lewają wody z topniejących śniegów, ścieka-
jących ku Narwi trzema dolinami: pierwszą
w granicach dóbr Lubiel; drugą na obszarze
kol. Józefów, wsi Wola Pulewna, Sokołów,
Rozdziały, Gostków; trzecią, naj szerszą, od
strony południowej pod wzgórzami lasów wy-
szkowskich, majoratu Rząśnik, Grudek, grun-
tami wsi: Wincentów, Gołystok, dóbr prywa-
tnych Wola Pulewna, Cygany, Sokołowo,
lasami do dóbr Gostkowo należącymi, nako-
niec gruntami wsi Zambski Zastruźne. Pier-
wszemi dwoma nizinami wody zbyteczne od-
prowadzają rowy w tym celu wybite, ostatnil\
zaś (podług dekretu granicznego z r. 1767)
odprowadzała rzeczka Pulewna, na którym
w uroczysku Mruczek, w dobrach Gostkowo,
był młyn wodny do r. 1806 istniejący, a dziś
zniesiony. Kiedy nizina ta ostatnia pokryta.
była lasami i młyn istniał, to rzeczka ciągle
płynęła, dziś pojawia się tylko wiosn i jesie-

286
Pul
nią, a latem po wielkich deszczach. Ztąd u
okolicznych mieszkańców nazwisko swoj e stra-
ciła. Dokumenta jednak i mapy rzekę te wy-
mieniają zawsze. Rząd pruski zamierzał osu-
szyć Pul wy, o czem świadczą plany niwela-
cyjne z 1798 r., po rządzie tym pozostałe. Na
planach tych oznaczone są linie, którędy ka-
nał do rz. Narwi miał być prowadzonym, a
mianowicie korytem rz. Pulewny. Rząd ks.
warszawskiego nie mógł wykonać tego dzieła;
właściciele zatem dóbr prywatnych, a miano-
wicie: Lubiel, Bielino, Sokołowo, Cygany, sa-
mi przeprowadzili rowy dla osuszenia błot
w obrębie swych posiadłości, lecz roboty pro-
wadzone nieumiejętnie i oszczędnie, nie od-
powiedziały celowi. W r. 1859 Komisya rzą-
dowa przychodów i skarbu w celu osuszenia
błot P. na gruntach skarbowych oraz majora-
tu RZl\śnik położonych, nizinami ku rz. Narwi
przez dobra prywatne się ciągnącemi, poleciła
sporządzenie planu sytuacyjnego i niwela-
cyjnego i zapytywała właścicieli, przez któ-
rych dobra kanał projektowany miał przecho-
dzić, czyli w stosunku do osiągnąć się mają-
cych korzyści przyłożą się do kosztów osu-
szenia, Kanał projektowany miał posiadać
u spodu szerokości stóp 6, głębokości zaś
3 do 4 stóp. Koszt wybicia kanału obliczono:
w części leśnictwa W yszków na długości prę-
tów pol. 1864 rsr. 2102 kop. 74; w części ma-
joratu Rząśnik na dług. pręt. 1591 rsr. 1487
kop. 69; że zaś długość projektowanego kana-
łu ku rz. Narwi, przez dobra prywatne Win-
centowo, Gołystok, Woła Polewna, Cygany,
Sokołowo, Gostkowo i Zambski Zastrużne wy-
nosi pręt. 2722, to w stosunku powyższym
koszta wybicia takowego czyniły około rsr.
2829, czyli razem kanał dług. pręt. 6177 ko-
sztowałby rsr. 6419 kop. 43. Projekt ten za-
niechanym został i w r. 1867 postanowiła ko-
misya część błot wydzierżawić włościanom
wsi Oehudno i innym za roczny czynsz, resztę
zaś Pulw w leśnictwie Wyszków zamierzono
sprzedać przez licytacyą, która dla braku
konkurentów nie przyszła do skutku. Błota
na obszarze dóbr prywatnych IJubiel, Prze-
tycz, Bielino po osuszeniu w r. 1820 rozkolo-
nizowane, a w r. 1864 uwłaszczonemi zostały;
pozostałą część Pulw skarbowych włók 44 mr.
17 i do majoratu Rząśnik przydzielone wł. 52
mr. 2, razem wł. 96 mr. 19, czyli mr.2899,
stanowią przeważnie bagna torfowe, po brze-
gach karłowatą brzozą i olszą porosłe, w któ-
rych pokłady torfu do 15 stóp grubości do-
chodzą; potrąciwszy na pastwiska nadbrzeżne
i łąki cienki pokład torfu obejmujące l/s część,
t. j. mr. 363, reszta bagien stanowi bogate
pokłady torfu, obejmujące mr. 2533. Przyjmu-
jąc średnią głębokość stóp 10, z morga otrzy-
:mać można torfu niesuszonego stóp sześcien.
Put
675,000 (3125 sążni); such.ego zaś torfu sążni
1562, a zatem na obszarze 2533 mr. torfu su-
chego sążni (po 216 st.) jest 3,956,546 sążni,
co przy cenie 3 rsr. za sążeń, przedstawia ka-
pitał 11,869,638 rs. 2.) P., pastwiska nad
Narwią, na obszarze do miasta Łomży nale-
żącym. Wojcieclt Leppe1.t.
Pułanek, wólka do Tyczyna, pow. rze-
szowski, ma 12 dm. i 65 mk.
Pułanki, wś, pow. jasielski, na północ od
Frysztaka, na lewym brzegu Wisłoka, między
gościńcami z tegoż miasta do Brzostka i Strzy-
żowa. Otoczona od północy i zachodu lasem,
stanowi niejako przedmieście północne Fry-
sztaka i zajmuje obszar nawodniony potokami
wpadającymi do Wisłoka. Graniczy na wschód
z Hlinikiem Dolnym a na północ z Cieszyna,.
We wsi jest kasa pożyczko z kapit. 130 złr.,
fabryka zapałek, 80 dm. i 469 mk., 458 rz.-
kat. i 11 izrael. Parafia we Frysztaku. Mac.
Pllłankowice, wś, pow. janowski, gm.
Wilkołaz, par. Kraśnik. W 1827 r. było 16
dm., 101 mk.
Pułal)ina Stara i P. Nowa, wś i fol w.,
pow. błoński, gm. i par. Kaski. P. Stara ma
96 mk., 97 mr. folw., (130 mr. włok). P. Nowa
al. Buszyce ma 26 mk., 250 mr. folw., 56 os. i
774 mr. włośc. W 1827 r. było 4 dm., 24 mk.
Oba folw. wchodzą w skład dóbr Kaski.
Pllławska Góra, ob. Góra Puław8ka (t. II,
686).
Puławska Wieś, wś, pow. nowo-aleksan-
dryjski (puławski), gm. Nowaaleksandrya,
par. Włostowice. Stanowi przedmieście Puław
(ob.).
Puławski Potok, pot., powstajo w okr.
Puła w z pod płn.-zach. narożnika działu gór-
skiego Bukowicy, w pow. sanockim; płynie
wądołem między wzgórzami Kiczerą (639 mt.)
a Polanami (689 mt.) przez Puławy ku płn.;
poczem opłynąwszy Kiczerę od płn., zwraca
się na płd.-zach. i uchodzi do Wisłoka, ubiegł-
szy 6 klm. Br. G.
Puławszczyzna, zaśc. nad bezim. rzką,
w płn.-zach. części pow. mh'1skiego, w 2 okr.
pol. rakowskim, ma 1 osadę; miejscowość
wzgórkowata, dość leśna, gleba szczerkowa.
O parę wiorst ku zachodowi przechodzi da-
wny gośc. pocz. mińsko-wileński. A. Jel.
Puławy, urzęd. (od 1846 r.) Nowa Aleksan-
drya, os. miejska, główny punkt pow. nowo-
aleksandryjskiego (puławskiego) gub. lubel-
skiej, leży nad Wisłą z praw. brzegu, pod
51 0 25' płn.-szer. i 21 0 57' wschod. dług. od
Greenwich, wznies. 351 st. n. p. m., odl. 4 w.
od st. kolei nadwiślańskiej Nowa-Aleksan-
drya zwanej, 46 w. od Lublina a 125 w. od
Warszawy, przy drodze bitej idącej z Lu-
blina do Radomia. P. należą do par. we
Włostowicach, posiadaj ą kościół filialny (da-

Puł
Pul
287
WDa pałacowa kaplica) katolicki, cerkiew Włostowicach jest kaplica filialna par. w Ja-
prawosł. w gmachu instytutu rolniczo-leśne- roszynie (Góra Puławska); o Puławach Dłu-
go, synagogę, szpital powiatowy św. Karola gosz, opisujący tu.tejsze parafie, nie wspomina.
na 13 łóżek, instytut rolniczo-leśny, szkołę Końskowola i wszystkie wsie do tej parafii
początkową, urząd powiatowy, urząd gminny, należące są za czasów Długosza własnością
zarząd żandarmeryi na dwa powiaty (puław- Końskich (Konynsky) h. Rawa, którzy zape-
ski i lubartowski), urz. pocz. i telegr., st. dr. wne byli pierwszymi kolonizatorami tego ob-
żel. nadwiślańskiej (Nowa Aleksandrya), o szaru (L. B. II, 571). Do nich należą tu
4 w. od osady. Pod względem sądowym Włostowice, Parchowatka i Skowieszyn, od
gmina P. należy do s. gm. w Celejowie. Z za- którego zwą się tez Skowieskimi (L. B., II,
kładów przemysłowych istnieje tu browar 563, 4). Jeszcze w 1531 r. Marcin Skowieski
piwa bawarskiego, fabryka machin i narzędzi posiada na Skowieszynie i Parchowatce trzy
rolniczych z prod. na 3,000 rs. Na Wiśle łany, lecz druga połowa tej ostatniej, Włosto-
przystań dla spławu drzewa i zboża, tudzież wice, Osiny a zapewne i Końskowola są już
przewóz promem na drodze bitej z Lublina do w 1531 r. własnością Tęczyńskich. Andrzej
Radomia. Osada ma 121 dm. (35 mur.) i 3342 Tęczyński według regestr. poborow. (Pawiń.,
rok. (1878 r.), oprócz studentów i wojska. Małop., 359) ma tu 15 łanów i młyn. Co do
W tej liczbie było 2505 żydów, którzy mają, Włostowic utrzymuje się na miejscu tradycya,
prócz synagogi, 10 domów modlitwy i 8 jakoby miały one kiedyś prawo miejskie.
hederów. Wyżyna lubelska tworzy tu na Wskazują miejsce gdzie stał ratusz. Rybacy
przestrzeni między Puławami a Kazimierzem mieli przywilej podobno na utworzenie cechu.
malowniczą panoramę stromo spuszczających Gabryel TęczYlIski, woj. lubelski, ożenił się
się ku Wiśle i pokrytych bujną roślinnością z księzniczką Barbarą Zbaraską, córką Stefa-
stoków, poprzerywanych zbiegającymi ku rze- na (t 1586), woj. trockiego, i drugiej jego żo-
ce głęboko werzniętemi jarami. Pas wybrzeza ny Doroty Firlejówny (J. Bartosz., Encykl.
w samej dolinie rzecznej użyzniony zarówno Orgel., XXVIII, 931). Tą drogą zapewne
przez osady wiślane jak i przez spłukiwane przeszła Końskowola z całym kluczem dóbr
z wyżyny cząstki, dzięki swej glebie i połu- do Zbaraskich na początku XVII w. Z Koń-
dniowo-zachodniej wystawie pod osłoną wy- skowoli wyrusza na wiosnę 1622 r. Krzysztof
niosłej krawędzi wyżyny, przedstawia, w 0- Zbaraski z licznym orszakiem by odprawić
kolicy Kazimierza zwłaszcza, najprzyjaźniej- głośne poselstwo do Turcyi (ob. Przeważna
sze warunki do hodowli drzew owocowych, legacya, Twardowskiego). Po śmierci obu
która tu od stu lat się pomyślnie rozwija. braci Zbaraskich ogromny ich majątek prze-
Wisła przerznąwszy się z trudem przez naj- szedł na Wiszniowieckich. Z wdową po Dy-
wynioślejszy taras północnej części wyżyny mitrze Wiszniowieckim, synu Janusza, koniu-
lubelskiej (objęty dolinami Kurówki IChodia, szego koronnego, ozenił się Lubomirski Józef
z malowniczą doliną Bochotnicy w środku), Karol, marszał. w. kor. za Augusta II. Zape-
zmienia powyżej Kazimierza swój kierunek wne ten związek spowodował przejście dóbr
wschod.-płn. na płn.-zach. i odsypuje na pra- końsko wolskich do Lubomirskich, po których
wym brzegu rozszerzającą się stopniowo doli- w posagu otrzymał je Adam Sieniawski, syn
nę nadrzeczną, śród której rozłożyła się wieś hetmana, stronnik Augusta II. Niewiadomo
Włostowice i przechodzi droga z Puław do czy Lubomirscy czy tcż Sieniawski przeniósł
Kazimierza. W punkcie gdzie znowu przybli- rezydencyą z Końskowoli do malowniczo po-
ża się krawędź wyżyny do koryta Wisły, i to łożonych Puław. Karol XII przeprawiwszy
z obu brzegów, gdzie przechodzi przez Wisłę się z przeciwległej za Wisłą Góry (Puław-
stary trakt radomsko-lubelski z przewozem skiej), spalić kazał swym żołnierzom zamek
przez rzekę, rozłozyły się Puławy. Sama na- Sieniawskich. Ostatnia z Sieniawskich Zofia
zwa, przypominająca formą porewne nazwy 0- odbudowała zniszczoną siedzibę. Wyszła ona.
sad nadrzecznych: Bielawy, Zuławy, tudzież za mąz za Denhoffa, hetm. pol. litew., a po je-
Pulwy (Pólwy), Pułazie, oznacza prawdopo- go śmierci oddała swą rękę ks. Augustowi
dobnie łęgi nadrzeczne. Zarówno żyzny brzeg Czartoryskiemu, woj. ruskiemu, w 1731 r.
prawy Wisły jak i doliny rzeczek: Kurówki. Olbrzymie dobra rozrzucone po całym kraju
Chodla i Bochotnicy, wcześnie zostały zalu- i burzliwe życie polityczne nie pozwalały
dnione przez osadników małopolskich. Zało- ksiązęcej parze urządzać stałej, jednej siedzi-
żenie Kazimierza w XIV w. jako ogniska dla by, na którą najwięcej się nadawały Puławy.
handlu zbożowego na Wiśle, świadczy o po- Dopiero syn woj. ruskiego ks. Adam, generał
myślnem rozwoju rolnictwa w tych okolicach. ziem podolskich, ożeniony (1761 r.) z Izabellą
Vf XV w. 'Vąwolnica, Kurów, Kazimierz są Flemingówną, załozy tu stałą rezydencyą i
miastami, Końskowola wsią, nadbrzeżne wsie: stworzy w niej ognisko życia umysłowego i
Włostowice, Parchowatka już istnieją. We towarzyskiego, wywierające przez pół wieku

288
Pili
Puf
wpływ na literaturę i obyczaje. Księżna lza- dziedziniec, otoczony fosą, z bramą, wjazdową
bella, wcieliwszy w Powązkach swe upodoba- i mostem. Po obu stronach dziedzińca stały
nia artystyczne i pojęcia, znalazła w Puła- cieplarnie. Księżna dobudowała teraz pawilon
wach, które od 1784 r. stają się stałą rezy- dla męża. Przed pałacem stały posągi przed-
dencyą, dworu książącego, nowe pole do swej stawiające dwie postacie "Jerozolimy wyzwo-
ulubionej działalności i sposobność do odtwo- lonej ": Kloryndę i Tankreda, tudzież popu-
rzenia dojrzalszych teraz już pojęć i podnio- laruą tak wówczas Pamelę. Na lewo, w nie-
ślejszych, miłością kraju nacechowanych u- wielkiej odległości od pałacu, na krawędzi
czuć. Pobyt w Anglii obudził w niej upodo- wzgórza górującego nad Wisłą i drogą wio-
banie do swobodnej przyrody. Po wymuszo- dącą do przewozu na tej rzece, wzniosła księ-
nej piękności Powązek, znalazła w Puławach żna kaplicę w stylu klasycznym (Panteon),
piękno wytworzone przez szczęśliwą kombi- na prawo od pałacu, również na krawędzi wy-
nacyą, przyrodzonych czynników (bujną ro- niosłości wznosz,ącej się nad niziną nadwiślań-
ślinność niziny nadwiśla1'lskiej, malowniczą ską, stanęła "Swiątynia Sybilli" (na wzór
rozmaitość wzgórz i dolin, obfitość wody), świątyni w Tivoli), której kamień węgielny
które należało tylko umiejętnie wyzyskać dla położono 1798 r. Plany tych budowli tworzył
stworzenia harmonijnej całości. Pałac uległ nadworny budowniczy Piotr Aigner. Urzą,dze-
rozszerzeniu przez dobudowanie oficyn. W' nie wspaniałego parku uzupełniało tę świetną
1784 r. odbył się tu ślub księżniczki Maryi -całość. Choć naturze zostawiono tu swobodę i
z ks. Ludwikiem Wirtemberskim a w kilka dozwolono w dolnej części parku rozrastać się
lat potem nieszczęśliwa małżonka powraca do olbrzymim topolom nadwiślańskim, zdumiewa-
domu rodzicielskiego. Dla niej to w dolnej jącym wysokością i rozmiarami pni, za to gór-
części parku nad łachą wiślaną wzniesiono pa- na część parku musiała się nagiąć do wyma-
łacyk nazwany "Marynki". W 1792 r. gene- gań ówczesnego smaku, który odbił się w o-
rał Kachowski zajął z korpusem swym (20,000 kazałych strzyżonych szpalerach, labiryntach,
ludzi) P. i okolicę. W 1794 r. dwukrotnie u- sztucznych grotach itp. Stosunek przyjazny,
legły zajęciu przez wojska i zupełnemu przy- jaki łączy młodego księcia Adama z cesarzem
tem zniszczeniu. Młodzi książęta jako zakła- Aleksandrem I, sprowadza Puławom wizytę
dnicy wyprawieni zostali do Petersburga. W monarszą. W 1805 r. cesarz rossyjski bawi
1796 r. ks. lzabella powraca do swej siedziby, tu przez trzy tygodnie, prowadząc ztąd ukła-
w której zastaje tylko nagie mury i stos po- dy z Austryą i Prusami o wspólne działanie
łamanych mebli, posągów, cacek. Praca nad przeciw Napoleonowi. Po raz drugi, lecz na
restauracyą gmachu, nad klejeniem i uzupeł- krótko, przybywa tu cesarz Aleksander w
nianiem poniszczonych przedmiotów, rozbudza 1814 r. Królestwo sascy, objąwszy tron księ-
u księżny upodobania antykwarskie; uczucia stwa warszawskiego, goszczą tu w 1810 r.
narudowe, rozbudzone żywo przez świeże wy- Książę Adam, generał ziem podolskich, umiera,
padki i przebyte cierpienia, nadają tym upodo- a syn jego Adam, minister spraw zagranicz-
baniom kierunek. Realizacyą tych dwóch ze- nych cesarza Aleksandra l, kurator szkół
spolonych uczuć będzie świątynia Sybilli i do- okręgu wileńskiego, żeni się w 1827 r.
mek gotycki. Pierwsza mianowicie z tych bu- z ks. Sapieżanką i prowadzi dalej dzieło
dowli, zdobiąc park swymi kla!'lycznemi kształ- rodziców, utrzymując w Puławach ognisko
tami, poświęcona zostanie na muzeum pamią- umysłowego życia i obyczajowej ogłady.
tek narodowych, które pomieści rozlicznej na- Na wytworzenie tego ogniska złożyły się tu
tury i wartości (pamiątkowej, artystycznej i liczne czynniki. Zarówno książę generał jak
archeologiczno-historycznej) przedmioty, ze- i syn jego posiadali gruntowne, wszechstronne
brane przez ks. lzabellę w jej podróżach po wykształcenie i uzdolnienie literackie. Książę
kraju i zagranicą lub też nadsyłane z różnych generał prócz komedyi i ulotnych pism, ogło-
stron do jej zbiorów. Zniszczenie dokonane sił cenione w swoim czasie "Myśli o pismach
w 1794 r. wyjdzie na dobre Puławom, bo da polskich". Syn przewyższył ojca, wykazując
pole księżnie lzabelli do rozwinięcia całej e- w bezimiennie ogłoszonym "Bardzie polskim"
nergii organizatorskiej w przekształceniach (1795 r.) obok gorącego patryotyzmu uzdol-
i uzupełnieniach, nacechowanych wykwintnym nienie i natchnienie, stawiające go obok współ-
smakiem i poważną myślą. Pierwotna rezy- czesnych. śpiewaków uczuć narodowych. Za-
dencya, dzieło Sieniawskich czy Lubomir- równo "Zywot Niemcewicza" jak i świeżo
skich, miała charakter zamku obronnego z ba- ogłoszone w języku francuzkim "Pamiętniki",
sztami od strony Wisły. Dotąd jeszcze ta wykazały wysokie uzdolnienie umysłowe i
część budowli przechowała w części swój literackie w innych też kierunkach. Księżna
pierwotny charakter. Kamienne schody, w dwa generałowa, twórczyni "Sybilli", autorka
skrzydła załamane, schodziły się na pierwszem "Pielgrzyma w Dobromilu" i "Myśli o ogro-
piętrze. Przed pałacem rozległy prostokątny dach" i córh jej Marya, torująca swą, "Mal-

put
win" (1816 drogę rozwojowi polskiej po-
wieści a "Powieściami wiejskiemi" literaturze
ludowej, przyczyniały się niemniej do potę-
gowania blasku tego ogniska, jakie tworzy-
ło zespolenie tylu rozumnych i szlachetnych
dusz. Pokarmu umysłowego dostarczała bo-
gata biblioteka i zbiory naukowe, których
zamożność podwoiła się, gdy w 1818 r. spro-
wadzono do Puław zbiory Czackiego z poryc-
ka. Od 1785 r. bibliotekarzem i zarazem
nauczycielem młodych książąt jest uczony
filolog Groddeck. Od 1818 r. zarza,dza biblio-
teką przybyły z Porycka Gołębiowski Łu-
kasz, później Karol Sienkiewicz. Szereg pisa-
rzów, którzy bądź stale, bądź czasowo goszczą
w P., biorąc udział w tutejszem życiu i ule-
gając jego wpływom, rozpoczyna Kniaźnin,
którego pieśni i cała działalność poetycka
jest odbiciem stosunków, obyczajów, zabaw,
pojęć i uczuć towarzystwa puławskiego. Przez
krótki czas bawił tu Franciszek Karpiński.
W blizkiem sąsiedztwie Puław po 1794 r.
otrzymują, nie przypadkowo przecie, probo-
stwa d waj poeci: w Górze Puła wsldej a na-
stępnie w Końskowoli - Zabłocki, komedyo-
pisarz, pracujący dawniej w kaucelaryi ks.
generała (poprzednio w KOllskowoli jest pro-
boszczem Piramowicz, zasłużony pracownik
w działalności komisyi edukacyjnej), w Ka-
zimierzu zaś osiada na probostwie 'V oronicz,
któremu urządzone przez ks. Izabellę muzeum
pąmiątek narodowych, podsunęło myśl do
"Swiątyni Sybilli". Utrzymując tradycyą
dworów polskich z XVI wieku, Czartoryscy
przyjmują chętnie młodzież z rodów pańskich
i szlacheckich, przybywającą tu dla odbywa-
nia lub kończenia edukacyi. Ks. generał poj-
mując poważnie obowiązki wychowawcy, u-
rządza rodzaj szkoły dla młodzieży męzkiej
a następnie pensyonatu dla panien (ubogich i
sierot przeważnie). Młodzież uczy się począt-
kowo razem z młodymi książętami, ale gdy ci
wyjadą do Petersburga w 1796 r., szkoła nie
przestanie istnieć. Kształcą się między in-
nymi: Dominik Radziwiłł, Sapieha, Rembie-
liński, Rudomina, Sieheń, Dembowski Leon,
Haller z Bardyowa. Istnieje także szkoła dla
nauczycieli elementarnych i szkoła organi-
stów. Pensyonatem panien (liczącym zwykle
do 30 uczennic) kieruje Bernatowiczowa, ma-
tka autora "Poj aty", który się tu wychowuje
(ojciec jego rządcą dóbr). W pensyonacie tym
kształci się matka Klementyny Tańskiej (Hof-
manowej), a ojciec jej Ignacy jest po Knia-
źninie nadwornym poetą puławskim. Niem-
cewicz w P. układa plan "Jana z Tęczyna" a
Franciszek Morawki pisze przedmowę do
"Katalogu zbiorów Swia,tyni Sybilli". Jednym
z czynników życia umysłowego i edukacyi
młodzieży jest teatr a raczej amatorskie przed-
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 100.
Puł
289
stawienia, urządzane z okazyi obchodów ro-
dzinnych, przy uczestnictwie młodzieży dwor-
skiej. Dla tego teatru napisał Kniaźnin, prócz
innych, zarówno "Matkę Spartankę" jak "Cy-
ganów", a później Tański tworzył okoliczno-
ściowe obrazki. Około 1830 r. pojawia się
w P. drukarnia, z której wychodzi kilka ksią-
żek, a między innemi pierwszy przekład pro-
za, "Hernaniego" W. Hugo, i jeden tom "Pa-
miętników o dawnej Polsce" Niemcewicza.
W 1830 r. wychodziło tu pismo peryodyczne
miesięczne p. t. "Skarbiec dla Dzieci". P. SI\
miejscem urodzenia Gołębiowskiego Sewery-
na, historyka, i Belkego Gustawa, naturalisty.
Wojna 1831 r. dotknęła kilkakrotnie P, Dnia
26 lutego i z 1 na 2 marca oddziały polskie
z kolumny Kossakowskiego i korpusu Dwer-
nickiego, przeszedłszy Wisłę po lodzie, ata-
kowały z powodzeniem rossyjskich dragonów
a następnie, po ich zniesieniu, inny oddział ja-
zdy zajmujący P. Odznaczył się tu szczegól-
niej Juliusz Małachowski, szef batalionu a na-
stępnie podpułkownik strzelców. W kilka mie-
sięcy później młody ks. Wirtemberski, syn
ks. Maryi, prowadząc przeciwległym brze-
giem Wisły oddział wojsk rossyjskich, prze-
słał puławskiemu parkowi i pałacowi przez
Wisłę porcyą armatnich kul. Niepomyślny
przebieg kampanii zniewolił ks. Czartoryskie-
go, zajmującego wysokie stanowisko w ów-
czesnym rządzie, do opuszczenia kraju. Biblio-
tekę i zbiory puławskie wywieziono w 1831
r. po za granicę kraju. Utworzyły one później
bibliotekę polska, w Paryżu, obecnie przenie-
siona, wraz ze zbiorami dzieł sztuki i pamiątek
do Krakowa. Po roku 1831 P. zniszczone kil-
kakrotnym pobytem wojsk, zaczęły zwolna
zamieniać się w pustkę. Dobra zostały przez
rząd zajęte i w części sprzedane (w r. 1836)
a w części wypuszczone w dzierżawę. Pałac
i park pozbawione opieki, niszczały. W 1842
r. powstał zamiar przeniesienia tu szkoły gu-
wernantek w'Varszawie istnieja,cej, z prze-
kształceniem takowej na instytut panien, ma-
jący zostawać pod opieką cesarzowej. Prze-
budowano więc pałac puławski odpowiednio
celowi, pod kierownictwem budowniczego Au-
kiewicza i otworzono w 1844 r. instytut na-
zwany "Maryjskim". Inspektorem zakładu
był Bartoszewicz Dominik, prof. języka pol-
skiego Teodozy Sierociński, wychowaniec li-
ceum krzemienieckiego, a sekretarzem przez
czas jakiś Kazimierz Kaszewski. W cia,gu 18-
letniego istnienia zakładu w Puławach, ukoń-
czyło nauki do 200 uczennic. W 1846 r. roz-
porządzeniem rza,dowem nazwę Puław zmie-
niono na Nową Aleksandryą. W 1862 r. prze-
niesiono instytut Maryjski do 'Varszawy, do
budynku przy ulicy Wiejskiej, w którym
mieścił si dawniej zniesiony instytut szla-
19

290
Puf
checki, w Puławach zaś otwarto instytut
politechniczny, złączony z rolniczo-leśnym,
nowo zorganizowany staraniem margrabiego
Aleksandra Wielopolskiego, reformatora edu-
kacyi publicznej w królestwie. Inst. rolniczy
mieścił się dotąd w Marymoncie pod 'Varsza-
Wą. Dla instytutu politechnicznego w Puła-
wach zgromadzono na razie dość znakomite
zbiory pomocnicze (gabinety) do nauk przy-
rodniczych i inżynierskich, a mianowicie: po-
zostałe po byłej szkole farmaceutycznej war-
szawskiej (zbiór mineralogiczny); po instytu-
cie szlacheckim (przyrządy do wykładu ma-
tematyki i nauk przyrodniczych); po insty-
tucie w MarymonCle (przyrządy chemiczne,
zbiory mineralogiczno-geognostyczne, zoolo-
giczne i leśne, oraz bibliotekę); po gimnazyum
realnem warszawskiem (przyrządy chemiczne,
mineralogiczno-geognostyczne, fizyczno-ma-
tematyczne i bibliotekę); oddano także z ko-
misyi rządowej przychodów i skarbu oraz
spraw wewnętrznych wszelkie modele róż-
nych wynalazków, oraz mostów, szluz i t. p.
przedmiotów inżynierskich, także rudy kra-
.jowe. Wykłady nauk w instytucie politech-
l1icznym trwały w r. 1862 jeden miesiąc,
poczem uczniowie w liczbie 500 rozjechali się
z Puław na święta Bożego Narodzenia. 'V r.
1863 lekcye przeciągnęły się do pierwszych
dni lutego, następnie w skutku opuszczenia
zakładu przez młodzież (około 500 uczniów),
lekcye zostały zawieszone a wreszcie in-
stytut został zamknięty. Około 1865 r. po-
wstał projekt założenia instytutu technicz-
nego w Łodzi. Z tej przyczyny część przy-
rządów do wykładu chemii i fizyki, oraz
wszelkie dublety ze zbiorów mineralogiczno-
geognostycznych puławskich przewieziono do
Łodzi. W r. 1869 otwarty został w Puławach
instytut gospodarstwa wiejskicgo i leśnic-
twa, z wykładem wszystkich nauk w języku
rossyjskim i etatem w sumie 48,000 rs. Sta-
nowisko dyrektora, inspektora a także na-
uczyciela języka i literatury rossyjskiej,
oraz prawa i ekonomii politycznej powierzono
Rossyanom; inne katedry zajęli dawniejsi
profesorowie szkoły marymonckiej i innych
zakładów w królestwie. Stopniowo jednak
wszystkie katedry pozajmowali nauczyciele
ruskiego pochodzenia. Jeszcze instytutowi
politechnicznemu nadano dla pomocy nauko-
wej dwa folwarki: Końskowolę i Górę Pu-
ławską za Wisłą, lecz w dwa lata później, dla
ułatwienia administracyi, odebrano Górę Pu-
ławską, a wzamian nadano Pożóg, sąsiedni
z Końskowolą i Kępę Puławską al. Mokradki,
graniczącą z Puławami. Obecnie instytut po-
siada 1400 mr. ziemi ornej, 220 mr. łąk i 56
mr. pod budynkami gospodarskimi i ogroda-
mi. W pierwszym roku istnienia instytutu
Puf
było 36 uczniów, w drugim 47, w trzecim 56.
W latach 1880 do 1886 liczba studentów wy-
nosiła od 200 do 220. W r. 1886 grono na-
uczycielskie składało się z 14 prawosławnych
i 1 katolika, a studentów uczęszczało 120 pra-
wosławnych i 85 innych wyznań. Biblioteka
instytutu składa się z 8,000 dzieł, obejmują-
cych około 20,000 tomów, z tych większość
znaczna rossyjskich. Czytelnia studencka zo-
stała w 1884 r. zamkniętą. W r. 1874 urzą-
dzono pridukcyą gazu oświetlającego z nafty
surowej dla potrzeb laboratoryum chemiczne-
go, które należy do naj obszerniej szych w na-
szym kraju i może pomieścić 60 do 80 pracu-
j ących. Przy instytucie istnieje też i obser-
watoryum meteorologiczne, z którego trzy-
krotne codzienne obserwacye przesyłają się
co miesiąc do głównego obserwatoryum w Pe-
tersburgu. P. doczekały się obszernej mono-
grafii, którą opracował Ludwik hr. Dębicki i
wydał p. t. "Puławy, monografia życia towa-
rzyskiego, politycznego i literackiego (1762-
1830), na podstawie archiwum ks. Czartory-
skich w Krakowie" (Lwów 1887-1888 r., 4
tomy z rycinami). Prócz licznych utworów
poetycznych (Kniaźnina, 'V oronicza, Tańskie-
go, istnieje nawet niemiecki poemat wydany
w Lipsku 1829 r. p. t. "Erinnerungen an Pu-
lawy"), odnoszą się do przeszłości P. następu-
jące druki: "Poczet pamiątek zachowanych
w domku gotyckim w Puławach" Warszawa
1828); Aug. Kretowicza "Puławy" (Lwów
1831); opisy P. w "Rozrywkach", Hofmano-
wej i "Kalendarzyku politycznym" za 1830
rok. Opisy obecnych P. z licznymi rysunka-
mi podawał" Tyg. Illustr." (w 1868 r., Nr. 35
i 36; 1869 r., t. II, str. 200; 1877 r., t. IV, str.
158, 163, 178). O stacyi meteoroI. ob. "Bibl.
W arsz." z 1881 r. (Ustęp o zakładach nauko-
wych po 1831 r. opracował prof. F. Berdau).
Powiat, którego centrem są Puławy, urzę-
dowo nowo-aleksandryjskim nazwany, powstał
w 1867 r. z części (17 gmin) dawnego pow.
lubelskiegcJ. Graniczy on od wschodu z lu-
bartowskim i lubelskim, od płd. z janowskim,
od zach. Wisła oddziela go od pow. iłżeckie-
go i kozienickiego, a od płn. z gal'wolińskim i
częścią łukowskiego; część granicy tworzy
Wieprz. Obszar powiatu wynosi 30'20 mil
kwadr.; zajmuje on zach.-północny narożnik
gubernii. Wyżyna lubelska dociera tu do sa-
mego koryta Wieprza (Baranów 5(8 st. npm.)
i Wisły (między Zastowem a PułaW6tmi),
opadając stromemi ścianami (Puławy 352
st.). Najwyższy taras tej wyżyny mieści się
w trójkącie, którego krańcowymi punktami
są: Puławy, Miłocin (st. dr. żel. nadwiśl. Na-
łęczó w) i Kazimierz. . Wzniesienia (nieozna-
czone na karcie sztabowej) dochodzą tu pra-
wdopodobnie do 800 st.; liczne jary poszar-

Puf
Put
201
pały wyżynę na pasmo malowniczych wz,górz, których produkt spławiany bywa tak zw. ga-
porośniętych bujna, liściasta, roślinnością,. Srod- larami do Warszawy, a obecnie przerabiany
kiem tego trójka,ta płynie rzeczka Bochotnica, w założonej świezo w Kazimierzu fabryce
tworząca bogata, w malownicze krajobrazy przetworów owocowych. Gleba półn. niziny
dolinę, w której mieszczą się: Nałęczów (za- uboższa, obfituje w łąki i sprzyja uprawie
kład ką pielowy), Celejów, W ąwolnica i Bo- kartofli, ztądto w Profeskiej Wólce, między
chotnica (przy ujściu rzeki t. n. do Wisły). Puławami a Gołębiem założono, zwiniętą obec-
Lesiste stoki stromo opadającej wyżyny ku nie, wielką fabrykę syropu i krochmalu z kar-
tej dość szerokiej, kilkomilowej długości doli- tofli. Cały obszar powiatu w nie dalekiej
nie, nadają krajobrazowi charakter górskiej przeszłości rozpadał się na kilka wielkich po-
okolicy. Naturalnemi granicami tego central- siadłości. Kolonizacya małopolska, posuwają-
nego tarasu na obszarze powiatu są rzeczki: ca się doliną Wisły i dolinami jej dopływów,
Kurówka (dopływ "Wisły poniżej Puław) i rozpoczęła się tu zapewne już w XIII w. i wy-
Chodelka (wpadająca pod Zastowem); okrąża- tworzyła, jak później na Czerwonej Rusi,wiel-
ją one dwoma łukami od północy i południo- ką, przeważnie własność. Południową część
wschodu centralny taras i uprowadzają jego stanowił obszar rozległych dóbr opolskich
wody. Południową część powiatu wypełnia (Tarłów), środkową końskowolsko-puławskie
przeważnie dolina Wisły, która wszedłszy dobra (Czartoryskich), północną, Dęblin, Bo-
w obszar powiatu pod wsią Biasonil\, wrzyna browniki (Mniszchów). Dęblin, Puławy i Koń-
się jakby wązką, zatokl\ w głąb wyżyny aż skowola przeszły drogą, konfiskaty na wła-
pod Prawno. Przy Rybitwach, nad tą zatoką, sność rządu; dobra opolskie rozpadły się na
leżących, wzniesienie wyżyny sięga 622 st. kilka mniejszych, lecz mimo to jeszcze rozle-
npm. W dalszym biegu rzeki wyżyna opada głych kluczów. Wielka własność dotąd ma
stromo ku Wiśle. Kaliszany, Piotrowin i Ka- stanowczą przewagę na tym obszarze. Ztąd
mień, starożytne osady, leżą na wl\zkim pasku przemysł rolniczy rozwinął się tu pomyślniej
niziny nadrzecznej. Po za Kamieniem znowu niż w innych powiatach gubernii lubelskiej, a
dolina Wisły wrzyna się szeroką zatoką, się- miast we właściwem znaczeniu słowa nie ma
gając aż pod Opole. Koryto rzeki rozszczepia w powiecie. Kazimierz był miastem w prze-
się na dwie, a dalej na trzy odnogi, tworząc szłości; P., Końskowola, Kurów, Opole i inne
liczne kępy, wyspy i łachy. Nizina nadwi- miasteczka, są to właściwie wsie z targami,
ślańska tworzy tu trójkl\t, którego dwa boki centra wielkich dóbr, niemajl\ce ani w prze-
(Kamień-Opole, Opol!3-Zastów) mają do 17 w. szłości, ani obecnie cech miejskich. Zakłady
w linii powietrznej. Srodkiem doliny przepły- przemysłowe Opola opierają się głównie na
wa rzka Chodel, odprowadzająca wody stoków produkcyi rolnej rozległych dóbr. Jest tu cu-
przyległego płaskowzgórza. Północna część krownia z produk. na 340,000 rs., młyn ame-
powiatu przedstawia też rozległą nizinę, utwo- rykański (33,000 rs.), kaflarnia (14,000 rs.)
rzonl\ przez złączenie się dolin Wisły i u9ho- i garbarnia (10,000 rs.). Gorzelnie w Klucz-
dzącego do niej pod Dęblinem Wieprza. Sród kowicach i Kamieniu produkują, za 25,000 rs.,
tej doliny leży przy zbiegu obu rzek forteca browary w Puławach i Kazimierzu za 70,000
Iwangród, a w pobliżu, o 10 w. w górę "Wisły, rs.; garbarnia w Kazimierzu za 13,370 rs.,
Gołąb, miejsce pamiętnego zjazdu szlachec- papiernia w Rybitwach za 7,000 rs., fabryka
kiego i konfederacyi w 1672 r. Pod wzglę- sukna włościańs. w Końskowoli wyrabia za
dem geologicznym obszar powiatu jak i cała 8,000 rs. a fabr. narzędzi rolniczych w Marku-
wyżyna lubelska spoczywa na formacyi kre- szowie za 8,000 1'8. .We wsi Irenie istniały
dowej, której dolne piętro stanowi wapień wielkie fabr. żelazne z prod. roczną do 400,000
glaukonitowy (występujący w okolicy Pu- rs., lecz pożar w 1883 r. zniszczył takowe.
ław). Górne warstwy stanowią, utwory trze- Czy zostały odbudowane i w ruch puszczone,
ciorzędowe (loes i piaski). Gleba powiatu, od- niewiadomo. Z przemysłów drobnych zasługu-
powiednio do zmiennych warunków układu je na uwagę: wyrób obręczy w Kazimierzu i
powierzchni, o ile jest żyzną w dolinach nad- drobne warsztaty sukienne, wyrabiające su-
wiślańskich, o tyle ubogą (piaszczysta prze- kno grube w Końskowoli. Ogółem produkcya
ważnie) na wyzynach. Rozległa dolina mię- roczna większych zakładów wynosiła w 1886
dzy Kamieniem, Opolem a Zastowem posiada r. 525,000 rs.. Prócz tego istniało w powie-
żyzną glebę, sprzyjajl\cą, uprawie buraków cie 105 młynów wodnych i wiatraków, 7 tar-
cukrowych (cukrownia w Opolu) i hodowli taków, 15 cegielni, 2 terpentynarnie i 7 ole-
bydła. W ązki pas wybrzeża między Zasto- jarni. '\V Garbowie prowadzi się znacznych
wem a Puławami, dzięki żyznej glebie i pnło- rozmiarów gospodarstwo rybne, Ludność po-
żeniu osłoniętemu od wiatrów półn.-wschod. wiatu, która w 1867 r. wynosiła 68,874 dusz,
przez stromą ścianę wyżyny, sprzyja hodowli wzrosła w 1883 r. do 96,915 (46,588 męż.,
drzew owocowych (jabłka i śliwki głównie), 50,327 kob.). Miast w powiecie nie ma, s!\

292
Puł
Puł
tylko drobne osady miejskie: Puławy, KOń- I na zach. graniczy z Zawojem. Najbliższe mia-
akowola, Kazimierz, Baranów, Opole, Wą- ateczko Bukowsko odl. 12'3 klm. Mac.
wolnica, Józefów i osada forteczna Iwangród Pułazie 1.) wś nad rz. Broczysko, pow.
(Dęblin). Szkół początkowych jest 20 w osad. ostrowski, gm. Zaremby Kościelne, par. Zu-
i wsiach: Puławy, Iwangród (forteca), Bara- z,el, ma 5 dm., 63 mk. drobnej szlachty. 2.) P.
nów, Bobrowniki, Gołąb, Idalin, Kamień, Ka- Swierze, pow. mazowiecki, gm. Szepietowo,
zimierz, Klementowice, Końskowola, Kurów, par. Dąbrówka Kościelna; mieszka tu drobna
Józefów, Braciejowice, Wąwolnica, Marku- szlachta. W 1827 r. 36 dm., 198 mk. Jest to
zów, Opole, 'Vłostowice, Wronów, Zakrzew, gniazdo Pułaskich. 3.) P., ob. Połazie 1.).
Zyrzyn. Głównemi drogami komunikacyjnemi 4.) P., ob. Kodry. Br. Ch.
są: 'Wisła, stanowiąca zachodnią, granicę po- Pułdoroze, wś, pow. oszmiański, w 4 okr.
wiatuj Wieprz, przerzynający część północną; pol., o 70 w. od Oszmiany, 4 dm., 37 mk. (30
kolej żel. nadwiślańska (na przetrzeni 46 w.), prawosł., 7 katoL).
mająca na obszarze powiatu trzy staeye: Pułgburkowie, os. do par. żarnowieckiej
Iwangród, Nowo-Aleksandrya i Nałęczów. należąca, wymieniona w wizyt. Szaniawskie-
Droga bita 1 rzędu (państwowa) warszawsko- go z r. 1710; obejmowała 1 włókę w dwócll
lubelska, wchodzi w obszar powiatu pod Mo- działach (str. 62).
azczanką i przez Kurów i Garbów dąży do Pułhanów, wś, pow. łucki, ob. Po/han.
Lublina. Z niej wychodzą, odnogi: z Moszczan- Pujezierie, ob. Połuoze1'ie, wś, pow. poł..
ki do Iwangrodu i z Kurowa na Końskowolę, tawski.
PUławJ:" przez Wisłę do Raomi,a. Dr.ogi bite Pułkabell', fol. prywatny nad rz. Wasup-
guberlllalne (2 rzędu) składaJą SIę z kilku ka- ką pow. lidzki o 61 w. od Lidy a 28 w. od
wałków drogi wzdłuż Wisły prowadzonej Ejzyszek, 4 dr:ł., 44 mk. kat. A. T
(Iwangród - G;oąb i około. Józefowa). Pod Pułkowice, niem. Pulkowitz, 1295 Polkui-
względem kosClelnym pOWIat stanoWl deka- t . 1402 P lk , t 1437 P l k P. lk . t
t t . ż kł d . . f " B en, ° wz en, ° c .es, o ewy e,
na , eJ e nazwy"  a aJąey.slę z par 11: a- Polkewiten, 1534 Polkewicz, wś w Pomezanii,
ranow, Bobrowmkl, Bochotmca, Garbow, Go- t k . t . k l M ' k ł . k ' k t
ł b K .. ( f T K . k ) K I pow. sz ums l, s . p. l O. l o aJ l, par. a.
ą '. aZlmerz z llą a;czmls a, ,emen- Postoiin, ew. Kleeewkoj szkoła kat. w miej-
towlCe, .Konskowola! Kuro:v, Ma!'kuszo, 0- seUj za wsią, stoi wiatrak. W 1868 r. 1593'61
pole.(?lI KlczOWI?e), PlOtrowm, Ryblt.WY mI'. magd.; 66 bud., 34 dm., 274 mk., 259 kat.,
(z .f1laml Jozefow. l Praw:t,l0)' Wąwolmea, 15 ew. R. 1440 dostał P. Gabryel Bażyński,
1Vllkow, WłostowlCe (z filIą w Puawae), (von Baisen) w Sztembarku (ob. Kętrzyński,
yzyn. Pod wzg;lędem ądowrm POWI;t dzlC- O ludno pol., str. 188). R. 1682 był tu tenu-
h Sl na 5 olrę,gow sądow,gmmych: Zyrzyn, taryuszem Melchior August Heidenstein, syn
Kurow, Kazlme::z, Polnowka l ,Opol. ,Pd kaszt. gdańskiego. W 1700 r. napotykamy
względe admmlst;acYJnYI 'pOWIat dZielI lę tu wdowę poprzedniego Zofią Heidenstein
na 19 gmm: Baanow, CeleJw (urzą gm;n- z Putkamerów; 1772 r. były P. dobrami gra-
ny w Strychowl?ah), Garbw, Goo, .Go- eyalnemi Piotra Jerzego hr. z Przebędowa
łąb; Irena, KamlCn, K.a::czmlska, azlmlerz, (Prebentow) (ob. Gesch. d. Stuhmer Kl'. von
Konsowola (osada mIeJska), Kurow, Iar- Schmitt str. 216). Kś. Fr.
kuszow, Nowo-Aleksandrya (Puławy), Opole, "" "
Rogów Rybitwy Szczekarków Wąwolniea Pułkowko al. Male Pułkowo, mem. Klem
Żyrzyd. ' , Bl'. Ch. ' Pulkou:o, dok. Kl. Polkaw i p'olkau, dobra ryc.,
Puławy z Wernej6wką, wś, pow. sanocki, st. p. l par. kat. / W. adowlska 2'7 klm. odl.,
nad Puławką, dopływem Wisłoka z prawego st. kol. Wąbrzezno 9  klm.odl. W 18?8 r.
brzegu, w jego górnym biegu, ma kościół par. 19 bud., 7 dm." 168 mk., 63 .kat., 5 ew., ra:
gr.-kat. i szkołę ludową. .Wraz z wólką Wer- ze z fol. PokIzywką obeJmuH 748'6 h:.ł' roll
nejówką (18 dm., 106 mk.) ma 57 dm., 359 Ol'. logr., 66'38 ąk, 1'02 lasu, 11'49 meu.,
mk. gr.-kat. Cerkiew par., w części drewnia- 1'66 wody; w ogole 829'15 ha; zrty dochod
na a w części murowana należy do dyec. prze- z grunt. około 5970 rk. .WłaCllCI 1858 r.
myskiej, dek. jaśliskiego. Uposażenie probo- :VysockI, 185.Luwlk.WlCrzblCkl. P. nale-
szcza składa się z 48 roli, 3 łąk i 15 mr. past. zało za casow krzyzacklCh o k?mtur?twa ko-
Prócz tego pobiera proboszcz 198 złr. dodat- walewsklCgo. ,V edług,rzyzacklCh kSląg so-
ku. Więk. pos. (ks. Wład. Czartoryski) skła- dowycł z r. 1414 pomosł .tu Hanusz z P. l Je-
da się ze 116 roli, 30 łąk, 18 past. i 749 mr. go pasIerb 1000 grz. szkody ob. Gesch. d,
lasu' p os. mn. 1271 roli 188 łąk 235 P ast. i Kl'. Culm V. Schultz, II, str. 15<». Kś. H'.
, " . , h , k .
154 mr. lasu. Od płn. otacza wieś las zwany PulkowUlcza, ws, pow. umans l oraz ta-
Jodłowym, pokrywający wzgórza wznies. do raszczański, ob. Połkownicza.
564 mt., od płd. las Bukowiec ze szczytem Pułkownicza Słobo(la, ludowa nazwa wsi
Zrubań (776 mt.), od wsch. las Zapowiednik, Stawiszówka, w pow. taraszczańskim.

Pał
Puł
293
Pułkowniczy, las we wsi Krymki (w pO_I stępnie do Polski. W XVII w. wchodziła
ludno części wsi), pow. czehryński. w skład dóbr zadnieprskich ks. Jeremiego
PułkowlJikowo, foL, pow. nieszawski, gm. Wiśniowieckiego i podług inwentarza dóbr
Osięciny, par. Kościelna Wieś, ma 79 mk., tych miała 812 gospodarzy osiadłych i 11 kół
446 mr. młyńskich (Stecki, Wołyń, II, 230). Po 1648
Pułkowo Wielkie al. Duie, niem. GI'OSS r. stała się miastem pułkowcm Kozaków, po-
Pulkowo, około 1400 Gr. Polkau, 1445 Gr. Pol- czem na mocy traktatu andruszowskiego w r.
kow, Gr. Polkaw, wś, pow. brodnicki, st. p. 1667 odstąpiona Rossyi. 'V dziejach upamię-
Wrocki, par. kat. Łobdowo, pół mili odl., ew. tniła się P. zwłaszcza wielkiem zwycięztwem,
Golub, szkoła kat. w miejscu; 3263'76 magd, odniesioncm 27 czerwca (7 lipca) 1709 r. przez
mr. W 1868 r. 122 bud., 55 dm., 463 mk., Piotra I nad Karolem XlI, królem szwedz-
417 kat., 46 ew. Leży nad traktem brodnic- kim. Bitwa ta, zakończona zupełna. porażka.
ko-toruńskim. Za czasów krzyżackich należa- Szwedów, liczebnie zreszta. znacznie słabszych
ło do komturstwa golubskiego. R. 1408 wy- (24,000 Szwedów przeciwko 60-70,000 woj-
stępuje Hanusz z Ryńska, piszący się też ska rossyjskiego), miała niesłychane znacz e-
Hans von Polkaw (z Pułkowa); brat jego 1i- nie. Zakończyła ona wojnę północna., złamała
kołaj z Ryńska był chorążym chełmińskim, potęgę Szwecyi i wyniosła Rossyą na stopień
znany z bitwy pod Grunwaldem, w której się pierwszorzędnego mocarstwa. O P. znajdują,
odłączył od hufców krzyżackich (ob. Kęb'z., się liczne wzmianki w dokumentach ogłoszo-
O ludno pol., str. 127). R. 1667 pobierał ztąd nych przez kijowską kom. archeol., wyliczone
proboszcz w Łobdowie od każdej osadzonej w Skorowidzu Nowickiego (str. 639 i 640).
posiadłości gburskiej (ex quolibet agI'O culto) Pultawski (poltmvski) powiat ma na przestrze-
l korzec żyta i tyleż owsa (ob. Wizyt. Sb'ze- ni 2978'7 w. kw. 163,573 mk., zajmujących
sza, str. 361 h). Dawniej posiadała ta wieś się rolnictwem. Powierzchnia równa, miej-
własny kościół. Księgi szkodowe Krzyżaków scami wzgórzysta, grunt urodzajny, gliniasty.
z r. 1414 opiewają, że kościół tutejszy poniósł Znaczniejsza rzeka 'Vorskla; bagna zajmują,
w ostatniej wojnie szkodę wynosząca, 1000 29 w. kw., lasy 10'7% ogólnej przestrzeni.
grzyw. P. obejmowało wtedy 70 włók, wyr za,- Pultawska (poltawska) guhernia, jedna z gu-
dzoną wówczas szkodę oszacowali Krzyżacy bernii małoruskich, graniczy na północ z gub,
na 3000 grzyw., 7 ludzi zabrano, 1 człowieka czernihowska" na wschód z kurską i charkow-
zabito, 30 włók było pustych. R. 1445 lw- ską, na połud.-wschód i południe z ekatery-
ściół tutejszy jeszcze istniał, bo ówczesny bi- nosławską, chersońską i kijowską, i zajmuje
skup chełmiński Jan Morgenau rozporządził, 43,775'8 w. kw. Jestto przeważnie równina
aby parafianie tutej.si zeszli się na synod do w niektórych tylko miejscowościach wzgór-
Kurkocina (ob. Utracone kościoły przez kś. kowata, zroszona Dnieprem z jego licznymi
:Fankidejskiego, str. 70). Kś. Fr. (242 rzek, rzeczek i strumieni) dopływami,
Pułtawa, właściwiej Poltawa, małoruskie z których ważniejsze: Suła, Psioł, W orskla,
Piwtawa, w dawnych latopisach Łtawa, miasto Oreł, Trubeż i in. Dniepr przepływa w gu-
gubernialne przy ujściu Połtawki do Worskli bernii 340 W. i jest jedyną rzeka. spławna, i
i przy drodze żel. Charków-Elizawetgrad, pod żeglowną, ważna, pod względem handlowym.
55° 29' płn. szer. a 46°26' wsch. dłg., odle- Na wybrzeżach jej znaj duj a. się w wielkiej
głe jest o 606 w. od Petersburga a 624 w. od ilości pelikany, łabędzie, dzikie kaczki i be-
:Moskwy. Otoczona bulvlarami, posiada szero- kasy, w wodach zaś mnóstwo ryb, połów któ-
kie i proste lecz niebrukowane po większej rych stanowi ważne źródło dochodu mieszkań-
części ulice, ma 19 cerkwi, seminaryum du- ców. Pod względem geognostycznym gubernia
chowne, gimnazyum, piotrowskie gimnazyum nie odznacza się rozmaitością; granity pl'ze-
wojskowe, dwa teatry i liczy 41035 mk. chodzą, na lewy brzeg Dniepru, formacya
(w 1881 r.). Plac publiczny zdobi piękny spi- kredowa natrafia się we wschodniej części
żowy pomnik Piotra 'V., wzniesiony w 1809 pow. konstantynogrodzkiego, zresztą większą,
r. przez cesarza Aleksandra 1. Rzemiosła i część zajmuje formacya trzeciorzędowa eoceń-
przemysł niezbyt rozwinięte (główniejsze: fa- ska. Klimat umiarkowany, średnia tempera-
bryki łoju i wyrobów tabacznych), znaczny tura roczna + 4° 17. Liczba mieszkańców
natomiast handel, zwłaszcza na jarmarku iliń- wynosi 2,418,871, przeważnie Małorusów, po-
skim, trwaja.cym od 10 lipca do 10 sierpnia między którymi przebywa wielu Wielkoros-
(st. stylu). W 1876 r. dochody miasta wyno- syan, Greków, Niemców i żydów, którzy za-
siły 203,329 rs., rozchody zaś 218,532 rs. garnęli prawie wyłącznie cały handel. Podług
Podług Siemienowa w 1865 r. było w P. 665 Kalendarza Hurlanda za 1879-80 rok było
katol. Osada starożytna, wspominana w lato- w gubernii 53,964 żydów. :Mieszkańcy zaj-
pisach pod 1174 r. jako sioło ziemi pereja- muja. się głównie rolnictwem, które, jakkol-
sławskiej, w XV w. należała do Litwy, na- wiek stoi na niskim stopniu, jednakże z powo-

2.94
Puf
Pul
du wielkiej urodzajności gruntu wydaje wy- 52 0 41'8" szer. płn. i 38053' dług. wschod.,
borne rezultaty. Oprócz zbóż wszelkiego 1'0- wznies..257 st. n. p. m., odl. 54 w. od War-
dzaju, jest tu znacznie rozwinięta uprawa 1'0- szawy, 84 w. od Płocka, 94 w. od Łomży a 24
ślin strączkowych, oleistych, lnu, konopi, w. od najbliższej stacyi dr. żel. nadwiślań-
chmielu, tytuniu, kukurydzy, pieprzu turec- skiej w NasieIsku. Drogi bite łączą P.
kiego; melony i arbuzy rosną na polach. Z po- z powyższymi punktami. P. posiada obecnie
między drzew owocowych odznaczają się tu- trzy kościoły katolickie i jedna" kaplicę,
tejsze wiśnie, tworzące częstokroć rozległe cerkiew prawosławną, kościół ewangielicki,
lasy. Hodowla bydła, a zwłaszcza koni, wo- synagogę, szpital na 35 łóżek obsługiwany
łów i owiec, stoi na wysokim stopniu. Równie przez siostry miłosierdzia, dom schronienia
kwitnie przemysł i fabryki w związku z 1'01- dla ubogich, progimnazyum męzkie (do 150
nictwem będące, jak gorzelnictwo, garbar- uczniów), szkołę początkową męzką, szkołę
stwo, fabryki wyrobów wełnianych, łoju, sa- począt. żeńską, dwie szkoły początk. ogólne,
letry, konfitur i cukrownictwo. Przemysł pod- drugi okrąg zjazdu sędziów pokoju dla gub.
niósł się zwłaszcza po wykończeniu sieci dróg łomżyńskiej, sąd pokoju okr. III dla P. i Na-
żelaznych południowo-rossyjskich. Z miast sielska, urząd powiatowy, urząd miejski, st.
gubernii pod względem historycznym zasłu- tel. i poczt., przystań na Narwi dla wywozu
guje na wzmiankę Perejasław, jedno z najda- zboża i przywozu soli. Z zakładów fabrycz-
wniejszych miast Rusi południowej, niegdyś nych istnieją tu: dwa browary piwne z prod.
stolica udzielnego księstwa perejasławskiego. roczną na 8000 rs., młyn parowy, tartak, dy-
Pod względem handlowym ważne zajmuje stylarnia. Stała ludność miasta wynosi obe-
miejsce Kremeńczug, jako główny skład to- cnie 9046, w tern 4143 katol., 75 prawosł., 59
warów Dnieprem spławianych. Pod wzglę- ewang., 13 filipinów, 4756 żyd. W 1827 r.
dem administracyjnym gubernia dzieli się na było 262 dm., 3755 mk.; w 1864 r. 305 dm.,
15 powiatów: połtawski, choroIski, hadziacki, 6816 mk. Dochód miasta w 1860 r. wynosił
kobelacki, konstantynogradzki, kremeńczucki, 3178 rs., w 1877 r. 16,532 rs. Miasto leży
łochwicki, łubeński, mirgorodzki, perejasław- w nadrzeczuej dolinie, przerzniętej dwoma ra-
ski, piriatyński, przyłucki, romeński, zień- mionami Narwi, której wylewy zatapiają nie-
kowski i zołotonoski. W gubernii znajduje się kiedy sam rynek. Dokoła podnosi się poziom,
4518 miejscowości zaludnionych, w tej liczbie tworząc wyniosł1l: krawędź doliny rzecznej.
17 miast, 33 miasteczek, 699 siół, 27 słobód, Okolica lesista, malownicza. Miasto samo po
2 kolonie, 979 wsi i 2625 folwarków czyli wielkim pożarze z 1875 r. odbudowane na no-
chutorów. Historycznie miejscowość zajmo- wo z muru, składa się przeważnie z jednopię-
wana przez gub. połtawska, znaną jest od cza- trowych domów. Szerokie ulico brukowane,
sów Nestora, podług którego zamieszkiwało wysadzone kasztanami przeważnie, z chodni-
tutaj zdawna plemię słowiańskie Siowierzan; karni asfaltowymi. Jest to starożytna osada,
za czasów Olega weszła w skład państwa ru- po Płocku najważniejsze miasto na zawiślań-
skiego i w epoce podziałów była znacznie skim Mazowszu. Jak Płock był kluczem Ma-
osiadła. Zniszczoną przez :Mongołów, zajęła zowsza dla państwa Piastów a zarazem ogni-
około 1351 r. Litwa i przyłączyła do swoich skiem kultury zachodniej, tak Pułtusk jest naj-
krajów, potem należała do Polski, która w 1476 dalej ku wschodowi posuniętą strażnicą, panu-
r. utworzyła z niej ks. kijowskie i wojewódz- jącą nad rozległym obszarem puszcz nadnar-
two. W 1654 r. stanowiła część Małorossyi, wiańskich i nadbużańskich a zarazem ogni-
tak zw. Hetmańszczyznę, od 1667 r. podwła- skiem religijnego i umysłowego życia dla
dna Rossyi. W 1796 r. składała gub. mało- tych rozległych obszarów. Prawdopodobnie
rossyjską, od 1802 roku pod teraźniejszą na- jeszcze w epoce przedchrześciańskiej istniała
zwą. Opisy liczne, pomiędzy innymi Obłeu- tu znaczniejsza osada, w której skupiały się
chowa, Stat. opis. połtaw. gub. (1856); Mar- religijne, sądowe i handlowe interesa ludności
kiewicza, O narodonasielenii połtaw. gubernii puszcz okolicznych. Na górze po za miastem,
(1855) i inne. J. Krz. na której stoi kościół św. Krzyża, istniało
Pułtowce, wś, pow. winnicki, ob. Półtowce. cmentarzysko a wedle tradycyi i świ1l:tynia
Pllłtowicze (w dok.), wś, pow. winnicki, pogańska. Znajdowano tu często groby z po-
ob. Półtowce. pielnicami. Biskupi płoccy, otrzymawszy zą.-
Pllłtowski Niźny i Wyźny, dwie grupy za- pewne już w XI w. rozległy obszar nadnar-
budowań w obI'. Brzyny, w pow. sądeckim. wiański na swe uposażenie, zwrócili uwagę na
Pułtusk, 1203 r. Poltowsko, 1232 Poltovsck i istniejący tu gród, jako twierdzę przeciw na-
Peltovsck, 1366 r. PolthOU'8k, 1538 Pultowsco, padom Prusaków i Jadźwingów i założyli za-
miasto powiatowe gub. łomżyńskiej, nad rz. pewne jednocześnie jeśli nie parafią to kape-
Narew, na prawym brzegu, poniżej ujścia lanią z kaplicą przy grodzie. Brzegi Narwi i
rzeczki Pełty (w dok. z 1366 r. Polthew), pod. Pełtwi (Pełty) były już na początku XIIIw.

Pul
Puf
295
za.siane licznemi osadami, drobnemi zapewne, swych łanów ma 12 mr. (jugera) łąk nad Nar-
które wymienia przywilej Konrada, ks. mazo- wią, z drugiej strony rzeki a z tej strony 3
wieckiego, z 1203 r., potwierdzający posiadło- morgi na dom i ogrody. 'V olne rybołóstwo
ści bisk. płockich. Na czele tych osad wymie- z jednym rybakiem, z wyłączeniem sadzawek
nia: "castrum Poltowsko... cum castellatore między miastem a grodem (castrum), i trzeci
suo" (Kod. :Maz., 337). W potwierdzeniu pa- denar z jatek rzeźników, szewców, łaźni i
piezkiem przywilejów nadanych kościołowi wszelkich dochodów (K. :Maz. 95). :Miasto było
płockiemu przez ks. Konrada (z 1232 r.) po- obwarowane rowami a zapewne i parkanami
wiedziano: "Si homo de Nosidlk (Nasielsk) vel drewnianymi. Być moze iż pierwotny zamek
de alio castro fecerit malmn ho mini de Pol- lezał na tak zwanej górze Abrahama, w której
tovsck non provocetur homo ille coram judice były wykute korytarze na piwnice, używane
de Poltovsk sed coram Judice illius castri cu- potem przez jezuitów na składy żywności
jus est homo. Et tribunus de Peltovsck cum (Gawarecki, Wiad. hist. Pułtuska, 80). 'Vaż-
actore suo vadant ad iudicem illius castri.... niejsze napady Litwinów miały miejsce w
Ita annona que colligitur in villis que sunt 1325, 1338 i 1368 r. Drewniane miasto ule-
ecclesiae datur in conservationem castri Pol- gało zwykle pożarowi i rabunkowi. Przy 0-
tovsck" (Kod. Maz., 6, 7). W dok. z 1237 r. statnim napadzie pod wodzą Kiejstuta spłonął
występuje "Janko capellanus de Poltowsk" i zamek wraz z obrollCami. Najezdcy bowiem
(Kod. :Maz., 8). O rozwoju rolnictwa w okoli- otoczyli warownią stosami drzewa, które po-
cy i wzroście ludności miejskiej, świadczą zapalali. Z końcem XIV w. ustają napady li-
przywileje na młyny. W 1366 r. bisk. Stani- tewskie i miasto moze swobodnie i pomyślnie
sław nadaje młyn "Jacussio filio Feliciani civi się rozwijać. 'Vyrób piwa, przemysł ręko-
nostri Polthoviensis", w 1380 r. bisk. Dobie- dzielniczy i handel zbożowy stanowią trzy
sław "magistro Cunrado" (Kod. :Maz., 78, 94). główne źródła pomyślności. Pod względem
Jak widzimy był P. zarazem punktem strate- handlowym (podobnie jak Przasnysz) jest P,
gicznym, siedzibą sądu, magazynem danin i punktem wymiany produktów przemysłu le-
dziesięcin kościelnych a przytem cent rem ko- śnego ludności puszcz po drugiej stronie N ar-
ścielnym i targowiskiem. Gród pułtuski istniał wi się ciągnących i płodów rolnych żyznej
prawdopodobnie na wyniosłościach panują- ziemi ciechanowskiej, przylegającej od zacho-
cych nad doliną Narwi, w każdym razie po za duo W ciągu wieku XV wyrazem tej wzra-
obrębem miasta, jak o tem świadczy dokmIl. stającej pomyślności są powstające w mieście
z 1380 r. (Kod. Maz., 95). 'Vedle tradycyi budowle i instytucye. Biskup Jakub z Kur-
Szymon, bisk. mazowiccki (płocki), sprawujący dwanowa zbudował w 1405 r. ratusz i po-
tę godność od 1107 do 1129, miał zorganizo- dniósł opłatę z włóki z 15 na 25 groszy. Oko-
wać zarząd dóbr całego okręgu kasztelanii ło 1440 r. istnieje tu już szkoła, kierowana
pułtuskiej. Po nim Gunter, rycerskiej duszy, przez mistrzów akademii krakowskiej, utrzy-
prowadzący walki z Prusakami, pierwszy po- mywanych kosztem biskupim. Paweł Giżycki
dobno miał przybrać tytuł "princeps territorii wyznaczył w 1449 r. stałe uposażenie rektora
pultoviensis". Biskup Piotr (około 12291'.7) szkoły. W 1512 r. pobierał on pięć kóp gro-
na miejscu starego drewnianego kościołka, szy z mostowego. Tenże sam Giżyeki wznosi
fundacyi Szymona, wzniósł murowany p. w. w 1449 r. kościół, wyniesiony przez papieża
Panny :Maryi i utworzył parafią. 'Vedług Mikołaja V na stopień kollegiaty, p. w. Zwia-
Gawareckiego, przywilej miejski i prawo cheł- stowania P. Maryi. Była to budowla murowa-
mińskie miał potwierdzić w 1257 r. Ziemowit, na, w stylu ostrołukowym. Przy kościele zor-
ks. mazowiecki, a następnie zniszczonemu przez ganizowaną była kapituła, złozona z trzech
najazdy Litwinów miastu nowy przywilej w y - , prałatów i 10 kanoników. Do obsługi kościoła
dał bisk. Klemens, który rządzi dyecezyą, było 13 wikaryuszów (w 1517 r. bisk. Erazm
między 1339 a 1361. Udzielił on niejakiemu wyznaczył) i 8 mansyonarzy (Wincenty Prze-
:Mikołajowi przywilej na wójtostwo pułtuskie ręb ski ustanowił). Szpital dla ubogich zało-
(1339 ?), z obowiązkiem osadzenia miasta na żony był w 1439 r. przez bisIe Pawła Gizyc-
100 łanach. Ponieważ akt ten spłonął "in ci- kiego a bisk. Scibor w 1469 uposażył go do-
vitate, Varschoviensi" przeto biskup Dobiesław chodem z mostowego. Na nowo założył \lpa-
daje w 1380 r. nowy przywilej Janowi, syno- dłą instytucyą bisk. Firlej w 1623 r. Przy
wi owego :Mikołaja, wójtowi pułtuskiemu. Ze tym szpitalu p. w. św. Ducha była kaplica i
względu na częste napady Litwinów, zmniej- proboszcz z tytułem kanonika. Najważniejszą
sza on opłaty mieszkańcom, oznaczając czynsz instytucyą, której Pułtusk zawdzięczał swą
i dziesięcinę razem na pół grzywny z łanu. pomyślność i rozgłos, było kolegium, założone
Cztery łany słu7.yły za wspólne pastwisko. przez sprowadzonych z Brunsbergi jezuitów,
}Iieszczanom wolno było na całem terytoryum staraniem bisk. Noskowskiego w 1566 r. Bi-
polować na zające, wilki i lisy. Wójt prócz skup ten wystawił im dwupiętrowy gmach na

296
PIIł
Pul
kolegium. i kościół. Spłonął w 1646 r. Wznie- przysparzają maja,tku. Winnice i ogrody ży-
siono wtedy nową, oka.załą, świą,tynię (70 łokci zne zdobia" wzgórza piaszczyste nad Narwią".
dług. i 41 szerok.), sklepioną., z dwoma wie- O pomyślnem rozwoju rzemiosł świadczy
żami (73 łok. wysok.), dodanemi w 1717 r. wczesne organizowanie cechów. Krawcy u-
Kolegium to otrzymało w różnych czasach tworzyli cech już w 1430 na mocy przywileju
z darów i zapisów pięć wsi z folwarkami, pięć bisk. Giżyckiego, za nimi poszli zduni (1455),
folwarków odrębnych, w czterech wsiach czę- kowale (1462), łucznicy (sagittarii, 1499), ry-
ści z folw., dziesięciny wytyczne z Przasny- bacy (1588), konwisarze (1608), kupcy (1621),
sza i Magnuszewa Kotowego. Szkoły prze- rzeźnicy (1629), szewcy (1637), piekarze
pełnione zawsze, przynosiły również wielki (1643). Dla poparcia przemysłu rękodzielni-
dochód. Przybywali tu uczniowie nietylko czego bisk. Noskowski wydzielił w 1554 r.
z całego Mazowsza ale z Kaliskiego, Wołynia, 1000 zł. jako fundusz na pożyczki dla rze-
Prus, Kurlandyi. Regestra szkolne, przecho- mieślników, oznaczając naj wyższa" sumę po-
wywane jeszcze w początku obecnego stulecia życzki na 20 kóp groszy i procent 3 grosze od
w bibliotece benedyktynów (którzy po znie- kopy. W związku z zamożnościa, miasta zosta-
sieniu jezuitów objęli ich szkołr), wykazują je wzniesienie murów miejskich. W 1508 r.
w cią.gu 207 lat 25,623 zapisanych uczniów. bisk. Erazm zawiera umowę z mularzem Je-
W 1696 r., gdy pożar zniszczył kościół i kole- rzym Czackim z Chomiąt, który pracował
gium, było 900 uczniów. W kolegium tem przy zamku poznańskim, o wzniesienie muru
rozpoczął po powrocie z Rzymu swą działal- miejskiego z wieżami, po cenie za pręt (tej
ność Piotr Skarga, tu nauczał Jakub Wujek a długości i wysokości co w Poznaniu), przy gru-
uczniem jego był Stanisław Grochowski, zna- bości na 4 cegły, po 6 grzywien a za każdą
ny wierszopis, tu wreszcie kształcił się wielki wieżę dodatkowo po 4 grzywny. Zygmunt I
poeta. łaciński :Maciej Sarbiewski. Uczniami w 1533 r. na sejmie w Piotrkowie wydał
tej szkoły byli też: Andrzej Batory, bisk. war- przywilej, w którym, prócz innych swobód, po-
miński, i Jerzy Ossoliński. Rzecz dziwna, że zwolił obmurować miasto. Bisk. Baranowski
zamożne i ludne miasto nie zdobyło się na dru- przeznaczył na utrzymanie murów (w 1597 r.)
karnią. Są wprawdzie ślady istnienia dru- dochód z cła od zboża spławianego do Gdań-
karni w XVI w. (ob. Bandtkie, JIist. Druk., ska (po 6 groszy od łasztu i po florenie od
II, 103) ale wątpliwe. Do zewnętrznej świe- statków). Zniszczone przez wojny i pożary,
tności miasta przyczyniał się nie mało zamek mury te w szczątkach przetrwały do począt-
biskupi nad samem korytem Narwi, wznoszą- ku XIX w. Ostatnia brama w 1818 r. została
cy się na sześciosążniowym nasypie (600 ło- rozebrana. O ludności miasta, ilości do-
kci obwodu), pod którym jeszcze na trzy ło- mów w epoce największej pomyślności, brak
kcie wgłąb sięgał fundament, na palach olszo- danych. Po dwóch wielkich pożarach, z któ-
wych wsparty. Dworzec biskupi stał tu zape- rych pierwszy w 1613 r. 12 sierp. całe miasto
wne od dawnych czasów, bisk. Floryan prze- objął a drugi w 1646 zniszczył obok szkół i
mieszkiwał tu prawie stale od 1318 do 1334 r. kościoła jezuitów znaczną. część miasta, było
Dopiero jednak w XVI w. budowę murowane- w 1650 r. jeszcze 491 domów opłacających
go gmachu rozpoczął Rafał Leszczyński w szos. Mieszczanie mieli praw wrębu w rozle-
1522. Kościół (kaplicę) p. w. św. Magdaleny głych lasach biskupich (za korzec owsa rocz-
wzniósł przy zamku w 1538 r. Piotr Gamrat. nie od pary koni lub wołów), ztąd budowali
Wykończali i upiększali zamek dwaj biskupi przeważnie drewniane domy. Te dwa pożary
humaniści: Andrzej Krzycki i Piotr l\'Iyszkow- rozpoczynają szereg klęsk, które spadać za-
ski. Święcicki w "Opisie Mazowsza" powiada: czną na miasto. W 1656 r. zajmują miasto
"Piotr Myszkowski przy pomocy geniuszu Szwedzi, w 1703 r. Karol XII stacza tu walkę
włoskich sztukmistrzów dawną, mu (zamkowi) zwycięzką, z Sasami pod wodzą, gen. Steinau.
piękność przywrócił. Przed zamkiem założył Biskupi płoccy, jako panowie P., energicz-
rozkoszne ogrody, które pod innem niebem nie się krzą,tają koło podtrzymania miasta. Po
zrodzonych drzew i latorośli ziół zagranic z- wielkim pożarze w 1613 r., biskup Marcin
nych dostatkiem zawierają w cieplarniach. Szyszkow.ski urządził na nowo miasto, wyda-
Miejsce to nader przyjemne i równego w ca- jąc w 1615 r. tak zwane Plebiscitum, on też
łej prowincyi znaleźć nie łatwo. Andrzej odbudował zamek biskupi. Bisk. Firlej opasał
Krzycki wzniósł okrągłej budowy świątynię, murem ogród biskupi i wydał powtórną erek-
w której chciał Panteon, dzieło Agryppy, na- cyą dla kościoła zamkowego, w którym po-
śladować". I mieszczaństwo pułtuskie cieszy mieszczono portrety biskupów przeniesione
się dobrobytem, opartym na ożywionym han- z Płocka. W 1648 r. powstał klasztor refor-
dlu i przemyśJe rękodzielniczym. "Mieszcza- matów z kościołem, fundacyi Wojciecha Wes-
nie, powiada Swięcicki, utrzymują ciągłe sto- sla, kaszt. warszawskiego, i innych ofiarodaw-
sunki handlowe 2. Gdańszczanami i codziennie ców. Wiek XVIII nie przyniósł pomyśl-

Ptlł
Puf
297
nych zmian w losach miasta. Zniesienie 2 wł., kościół św. Krzyża 1, kościół P. Maryi
zakonu jezuitów pociągnęło zamknięcie gło- 1 1 / 2 , Promotorya 1 wł. Reszta ze 100 włók,
śnego kolegium. Istnieją i nadal wprawdzie stanowiących pierwotnie uposażenie miasta,
szkoły, w których uczą początkowo byli je- weszła w skład folwarku biskupiego. Herbem
zuici, później zaś benedyktyni, zawezwani miasta był wąż okręcający się głową do góry
z Płocka w 1781 r., prowadzący zakład we- koło pionowego drążka. W nowo utworzonej
dług programu szkół publicznych ówczesnych, przez rząd pruski prowincyi Nowo-wschodnich
mimo to napływ uczniów zmalal znacznie. Od Prus P. stał się stolicą, powiatu i otrzymał
1781 do 1825 r. pobierało naukę 4295. W garnizon z batalionu fizilierów Ledebura. Wła-
1826 r. było 408 uczniów. Przy szkole usta. dza biskupów ustała w 1796 r. wskutek za-
nowiła komisya edukacyjna w 1789 r. kon- brania dóbr przez rząd pruski. W 1800 r. by-
wikt na 6 ubogich uczniów, utrzymywany do ło tu 239 dm., rynek brukowany, zabudowany
1794 r. Szkoła akademicka przestała istnieć murowanemi kamienicami, pałac biskupi i ka-
około 1670 r. Troskliwością, o podniesienie nonie nadawały P. pozór zamożnego miasta,
miasta odznaczały się rzą,dy bisk. Załuskich i Holsche załuje, że rzą,d pruski nie pomieścił tu
Szembeka. Andrzej Stanisław Załuski zakłada władz departamentalnych zamiast w Płocku,
w 1732 r. bank pożyczkowy (Mons pietatis) Po ustąpieniu Prusaków w 1806 r., zaszła tu
z kapitałem 5000 zł. (4000 dla mieszczan, dnia 26 grudnia 1806 r. na polach miejskich,
1000 dla włościan). 'V 1825 r. fundusz ten śród błotnadrzecznych, walka między wojska-
wzrósł do 16,614 zł. Procent pobierano 3 od mi rossyjskiemi pod gen. Kamienskoj a f'ran-
sta. Tenże biskup wzniósł w 1728 r. okazały cuzkimi pod wodzą, marszałka Lannes. Walka
ratusz z wieżą, na miejsce spalonego, a w 1732 trwała od 11 rano do 6 po południu. Nazajutrz
r. wystawił w pobliżu kolegiaty nowy dom 27 grudnia o 7 rano, po ustąpieniu wojsk 1'0-
na seminaryum, mieszczl\ce się od 1594 r. za syjskich za Narew, oddział Francuzów zajął
miastem, w gmachu obróconym następnie na miasto. Następnego dnia, 28 grudnia, przybył
szpital, do którego sprowadzono siostry miło- tu po bitwie pod Gołominem, Napoleon z bra-
sierdzia w 1735 r. W 1785 r. miał P. tylko tem Hieronimem i sztabem, i bawił przez 8 dni.
199 dm. a za to 111 pustych placów. W licz- Pobyt większej liczby wojsk tak ogłodził miasto
bie domów były: 2 kamienice wysokie, 23 ka- i okolicę, że przez jakiś czas płacono do 2 zł.
mieniczek, 6 kamienic pustych, 8 domów mur. za funt chleba razowego. W 1807 zajął mia-
parterowych z facyatami, inne wszystkie sto korpus bawarski gen. Wrede; poczem, we-
z drzewa. Rządy bisk. Szembeka były także dług wskazówek marszałka Masseny, powzno-
pomyślnemi dla miasta, które zaczęło się dźwi- szono reduty i baterye z obu stron rzeki.
gać z upadku, gdy w 1794 r. przeszło pod pa- Wojska rossyjskie zają,wszy poblizkl\ wieś 0-
nowanie pruskie. W marcu 1794 r. wojska bry te, rozpoczęły dnia 16 maja utarczkę z Ba-
pruskie wycią,gnęły linię posterunków wzdłuż warami, trwającą od 1 do 9 po południu. W
Narwi i zająwszy P., obserwowały działalność 1809 r., w dniu bitwy pod Raszynem (19
polskiego oddziału pod wodzą Augustyna Za- kwietnia), pożar zniszczył połowę miasta, dre-
wadzkiego, zajmującego brzeg przeciwległy. wnianą głównie. VV tym czasie (od 1807 r.)
Rząd pruski zabrawszy dobra biskupie poło- przybywa miastu nowy element, ludność iy-
żył koniec rządom tych władzców. Biskupi dowska, której dawniejsze prawa miejskie
płoccy, jako książęta pułtuscy, mając na całem wzbraniały pobytu. W 1810 r. było 2295
tery tory um dóbr władzę udzielną z prawem chrześc. i 118 żydów. Od 1816 r. jest P. mia-
miecza, ustanowili starostów, którzy podobnie stem obwodowem i mieści władze sądowe (sąd
jak starostowie królewscy sprawowali władzę policyi, sąd pokoju, notaryat) i administra-
sądową i policyjną,. Akta grodu pnłtnskiogo, cyjno (komisya obwodowa, kasa, urząd muni-
zaczynające się od 1570 r., wykazują 21 sta- cypalny i administracya dochodów miasta).
rostów, z których ostatnim był Józef Pisa- Tu odbywają się sejmiki obwodu pułtuskiego.
rzowski, szambelan królewski, ustanowiony W 1825 r. było wP. 3957 mk. (643 żydów),
w 1797 r. (?) przez bisk. Onufrego Szembeka. budowle były ubezpieczoue od ognia na sumę
Sprawy szlachty rozsądzał gród pułtuski, 811,825 złp. a dochody miasta wynosiły
miejskie cywilne burmistrz z ławnikami, kry- 16,610 zł. Rynek i ośm ulic były brukowane.
minalne wójt z osobnymi ławnikami. Drugą, W mieście były dwie apteki (istniała apteka
instancyą, był sąd starościński. N aj wyższą już 1516 r. na mocy przywileju Erazma Ciołka,
instancyą, dla szlachty i mieszczan był sąd bi- danego Grzegorzowi z Poznania) i kilku lek 0.-
skupi, złożony z dwóch kanoników i dwóch u- rzy. Budowa synagogi rozpoczęła się 1815 r.
rzędników ziemskich lub burgrabiów grodo- i trwała przeszło 10 lat. W czasie wojny 1831
wych. vVedług inwentarza biskupstwa z 1785 r. zmarł pod Pułtuskiem we wsi Kleszewie
r. do miasta należało 37 włók i 2 zagony, ks. naczelny wódz rossyjskiej armii Dybicz. W
benedyktyni mieli 8 włók, dziekani kolegiaty dniu 24 sierpnia 1831 r. zaszło w P. starcie

298
Pał
Puł
między kozakami gen. Dochturowa a konnicą Tutejsza szkoła obwodowa. wydawała od 1835
Łubieńskiego. Z zabytków przeszłości, jakie I do 1848 r. w Płocku "Akta uroczyste zakoń-
się przechowały w P., najdawniejszym jest czenia roku szkolnego". Opisy P. i gmachów
kościół P. Maryi, niegdyś w starem mieście, I ważniejszych podawał "Tyg. Illustr." w 1860
poźniej, po przesunięciu się miasta w górę rze- r. (t. II, 510), 1865 r. (XI, 204), 1867 r.
ki, za obrębem miasta stojący, pochodzący (VII, 220). Powiat pultuski, utworzony w 1867
prawdopodobnie z XIII wieku. Stawiany r. z 13 gmin dawnego pow. t. n., zajmuje płd.-
z cegły, bez tynku, miał w ścianach wmuro- zach. narożnik gub. łomżyńskiej i obejmuje
wane liczne kule kamienne i kamienie młyń- 27'71 mil. kwadr. Graniczy on od północy z ma-
skie. Biskupi: Andrzej Chryz. Załuski (1697) kowskim, a od wsch. z ostrowskim, od połud.
i Szembek (1787) odnawiali podupadłą świąt y- . oddziela go od pow. radzymińskiego (gub.
nię, z której nabożeństwo parafialne zdawna warszawskiej) naprzód Bug a następnie Na-
przeniesiono do kolegiaty. Zabrany przez rząd rew, stanowiąca też granicę w części od pow.
pruski na kaplicę ewangielicką dla wojska warszawskiego, dalej znika granica wodna,
(1803), służył następnie za magazyn wojsko- gdyż pow. płoński (gub. płockiej) zachodzi
wy i odtąd stał pustkami. Kolegiata przez li- klinem pomiędzy Narwią, a połud. granicą
czne przeróbki (w 1560 r., 16Uł pozar, 1786, pow. pułtuskiego. Od zachodu graniczy z pow.
1828, 1833 i 34 odnawiania) zatraciła swoje p,łońskim i ciechanowskim (gub. płockiej).
pierwotne kształty. Godne uwagi nagrobki Srodkową i południową część obszaru zajmują
biskupów: Giżyckiego fundatora (t 1413), doliny dwóch rzek, które biegnąc w dwóch
Leszczyńskiego Rafała (t 1527), wspaniały przeciwnych kierunkach (Narew od płn. ku
grobowiec Noskowskiego w kaplicy N. Sa- płd., Bug od wsch. ku zach.), spotykają, się na
kramentu, grobowce rodziny Załuskich, wznie- połud. granicy powiatu przy ujściu Bugu do
si one dla siedmiu członków tego rodu przez Narwi pod Serockiem. Stolica powiatu leży
bisk. Ludwika Załuskiego. Zniszczona przcz niemal w środku, w nizinie (257 st. n. p. m.),
pożar 1875 r., została w ostatnich czasachodbu- śród której rzeka szeroko się rozlewa i roz-
dowaną. W skarbcu zachował się krzyż, mon- dziel a na dwa koryta. Obszar powiatu po pra-
strancya i kielich, gotyckie, z XV w. Kościół wym brzegu Narwi jest wynioślejszy, such-
św. Magdaleny, filialny, niewielki, z rotundą szy. 1V pobliżu Nasielska przechodzi w kie-
w środku, przechował zniszczone przez wil- runku z południa ku północy linia działu wo-
goć wizerunki biskupów (71 wizerunków). dnego między dorzeczem Wkry i Narwi. Le-
Starożytny kościół św. Krzyża, na wzgórzu we pobrzeże Narwi a zarazem wschodnia po-
po za miastem, nad odnogą Narwi, pochodzi łowa powiatu przedstawia obszar zbliżają,cych
podobno z 1539 r. Odnowił go w 1805 r. bisk. się do siebie dolin Narwi i Bugu, płynących
Onufry Szembek, mający tu wraz z poprzedni- na przeszło trzymilowej przestrzeni równole-
kiem Krzysztofem Szembekiem, swe nagrobki. gle (w odległości 21/a do 3 1 / a mil). Obszar ten
Kościół pojezuicki, wzniesiony 1566 r., po spa- wypełnia mało wyniosłe płaskowzgórze, z nie-
leniu na nowo zbudowany w 1717 r., po kasa- wyraźną linią, działu wodnego, pokryte przez
cyi jezuitów zostawał w ręku benedyktynów lasy i rozległe bagna zwane Pulwy (ob.), sta-
do 1864 r. Obszerna ta świątynia, z dwoma nowiące część rozległej puszczy, zalegającej
wieżami, ma stana i obrazy sprowadzone przez w epoce historycznej międzyrzecze Bugu i
benedyktynów z Płocka. Obraz :Matki Bo- Narwi a zwłaszcza płaskowzgórze zajmujące
skiej Niepokal. Poczęcia ma datę 1524 r. Ko- cały niemal dzisiejszy powiat ostrowski i
ściół poreformacki (z 1648 r.) nie odznacza się większą część ostrołęckicgo. Najwynioślejszą
niczem. Gmach szpitalny z kaplicą był wznie- częścią, wschodniej połowy powiatu jest obszar
siony pierwotnie w 1594 r. na seminaryum. między Popowem i Wrszkowem, otoczony
Opis P. skreślił w 1623 r. ks. Jan Przeździec- z północy doliną rzeczki Bliskiej, prowadzącej
ki Soc. Jes. po polsku. Rękopis ten zawiera 4 do Narwi wody Pulw i lasów wschodniej czę-
arkusze. Inny rękopis dwuarkuszowy: "Stan ści. Z prawej strony ważniejszymi do:pływ-
miasta Pułtowska czyli prawa i przywileje, mi Narwi są: Pełta pod Kleszewem l bezl-
dawność założenia jego wolności i swobody 0- mienna rzeczka płynąca na Winnicę, Goląd-
kazujące" z 1786 r., przytacza w urywkach kowo, Łempice, Koziegłowy, i Pokrzywianka,
"Star. Polska". J. Nep. Chądzyński zostawił uchodząca pod Gzowem. Najlepszą glebę po-
w rękopisie "P. i jego okrąg" (w zbiorach hr. siada część płn.-zachod., przytykająca do pow.
Konst. Przeździeckiego). Monografią P. szcze- ciechanowskiego i makowskiego, a zwłaszcza
gółową dość i źródłową opracował Michał okolice przerznięte przez rz. Pełtę. Uprawiają,
Szczepankowski, pisarz konsystorza pułtu- tu pszenicę i buraki cukrowe (cukrownie
skiego a uzupełnił, poprawił i wydał W. Hip. w Krasińcu i Łukowcu). W ogóle powiat
Gawarecki p. t. "Wiadomość historyczna mia- , posiada glebę bielicowatą, na spodzie gli-
sta Pułtuska (z ryciną), Warszawa 1826 r. niastym, miejscami margiel; we wschodniej

Puł
części przeważa piasek. Z ogólnego obszaru
ziemia orna zajmuje 831 wior8t kwadr., łąki
77 w., lasy 310 w., pastwiska 21 w., piaski
26 w., wody 12 w., wygony 21 w., drogi 9'/1
w., nieużytki 18 w. Ogólny wysiew wynosi
85,584 korcy, zbiór 520,574 korcy. Bydła ro-
gatego znajduje się 39,465 sztuk, owiec 44,042,
koni 12,378. Przeważną część obszaru zajmo-
wały dawniej dobra biskupów płockich, któ-
rzy byli głównymi kolonizatorami tych stron.
Przeszedłszy na własność rządową" dobra te
zostały w części rozdane na donacye, obejmu-
jące w powiecie 10,265 mr. (sam ks. Gorcza-
kow posiada 6842 mr.) a w części stanowią,
obszerne leśnictwo rzą,dowe 'V yszków z czę-
ścią Pulw. Większa własność przeważa w po-
wiecie ale składa się ze średnich folwarków
(122 posiadłości wyżej 200 mr.). Przemysł fa-
bryczny i rękodzielniczy mało rozwinięty
Głównemi fabrykami są,: młyn parowy w Ze-
grzynku nad Narwią, (Kropiwnicki i Spółka,
przerabia produktów za 190,000 rs.); gorzelnie:
w Zatorach, parowa połączona z młynem, prze-
rabia na okowitę i mą,kę proJuktów za 80,000
rs., w Popowie przerabia za 10,000 rs., w Zc-
grzu za 9000 rs., w Sokołowie za 6000 rs.
Cztery browary piwa bawarskiego (2 w Puł-
tusku, w Wyszkowie i Chrzcinnie) przerabia-
ją, produktów za 30,000 rs. Ogólna wartość
produktów przerobionych 325,000 rs.; wartość
wytworzonych wyrobów, zwłaszcza z dolicze-
niem podatku od wódki i piwa, wyniesie co
najmniej dwakroć większą, sumę a z dolicze-
niem produkcyi młynów wodnych, wiatra-
ków i drobnych fabryk dojdzie prawie miliona
rubli. W obec ogólnej produkcyi gubernii,
przewyższającej nieco sumę trzech milionów
rubli, powiat pułtuski sam przedstawia prawie
trzecią część produkcyi. Przyczynia się do te-
go obfitość środków komunikacyjnych, jakich
dostarczają, dwie drogi wodne: Narew i Bug,
przerzynające w dwóch kierunkach obszar po-
wiatu, dr. żel. nadwiślańska, przechodząca czę-
ścią zachodnią, ze t!ltacyą, pod N asielskiem i
dwoma blizko granicy powiatu połozonymi:
Modlinem i Gąsocinem. Drogi bite przerzyna-
ją, powiat w tych kierunkach co i wodne.
Brzegiem Narwi idzie droga bita (szosa peter-
sburska), odłączająca się w Jabłonnie od szo-
sy warszawsko-płockiej i podązająca na Se-
rock, Pułtusk, Ostrołękę, Łomzę. Druga droga
bita wyszedłszy z Modlina idzie przez Serock,
Wyszków, Ostrów do Białegostoku. Prócz te-
go drugorzędne drogi bite łączą Pułtusk z Ma-
kowem, Ciechanowem, Płońskiem (na Na-
sielsk). Ludność powiatu, która w 1867 r. wy-
nosiła 64,366, wzrosła w 1882 r. do 79,186, a
w 1886 r. do 85,168 mk. Na dwa miasta (Puł-
tusk i Nasielsk) przypadało 14,716, na osady
miejskie (Wyszków i Serock) i 398 wsi 70,452.
Puł
299
Co do wyznania było katolików: w miastach
5561, we wsiach 65,282; prawosł.: w miastach
96, we wsiach i osadach 41; ewangiel.: w mia-
stach 59, we wsiach 1143; filipinów 13 (w
Pułtusku); żydów w miastach 8872, we wsiach
i osadach 3986. Co do stanów: do klasy wię-
kszych posiadaczy należało 291 osób, do wła-
ścicieli cząstkowych 6120, mieszczan 8005,
wyrobników 3180, włościan 67,572. Prócz
progimna'ilyum i czterech szkół początkowych
w Pułtusku, jest w powiecie 21 szkół, w miej-
scowościach: Nasielsk, Serock, Wyszków, O-
bryte, Pniewo, Popowo Borowe, N una, Gnoj-
no, Marynin, Przewody, Kleszewo, Kacice,
Zatory, Somianka, Piskornia, Strzegocin, Win-
nica, Grabowiec, Dąbrowa, Głowica, Wólka
Lubielska. Pod względem kościelnym powiat
stanowi dekanat pułtuski składający się z 20
parafii: Barcice, Dzierżenin, Gzy, Klukowo,
Lubiel, N asieIsk, Obryte, Pniewo, Pokrzywni-
ca, Popowo, Przewodowo, Pułtusk, Serock,
Smogorzewo, Szyski, 'Winnica, Wyszków,
Zambski, Zatory i Zegrze. Pod względem s&-
dowym powiat tworzy jeden okr<\g sądu poko-
ju w Pułtusku (dla Nasielska także) i trzy o-
kręgi sądów gminnych: Pułtusk, Nasielsk,
W yszków. Pod względem administracyjnym
składa się z dwóch miast i 11 gmin: Gołębie,
Gzowo, Kleszew, Kozłowo, Obryte, Somianka,
'Vyszków, 'Vinnica, Zatory, Zegrze (Dane
statystyczne do opisu powiatu dostarczył p.
W ójcicki). Br. Ch.
Puhviesk al. Półwieslc, wś, folw. i dobra,
pow. rypiński, gm. Płonne, par. Radziki, odl.
15 w. od Rypina. Do szczegółów podanych
wyzej (ob. Półwiesk) dodajemy. Według reg.
pob. pow. rypińskiego z r. 1564 wś Pułwiesk,
w par. Radzyki, miała wielu drobnych posia-
daczy, poddanych Stanisława Loss'a, na całym
łanie. Było tam 5.ogrodz. i karczma. Płacono
pob. 8 flor. 15 gr. i 1 sol. (Pawiński, Wielkp.,
t. I, str. 300). Dobra Pułwiesk Wielki skła-
dały się w 1884 r. z folw. P. Wielki, P. Ma-
ły, Tomkowo i Jakllbowo, nomenkI.: Kołat,
"\Viązewo, Zduniec, Grodzisk, Grabina, Młyn
Popielarz, 'Vydmuchowo i Kaszuba, rozl. mr.
2919: folw. P. Wielki gr. Ol'. i ogr. mr. 306,
łąk mr. 40, nieuż. mr. 14, razem mr. 360; bu-
dowli z drzewa 3; płodozmian lO-polowy; folw.
P. Mały gr. or. i ogr. mr. 547, łąk mr. 19,
pastw. mr. 3, nieuż. mr. 33, razem mr. 602;
bud. mur. 5, z drzewa 4; płodozmian 11-polo-
wy; folw. Tomkowo gr. or. i ogr. mr. 372, łąk
mr. 50, pastw. mr. 64, lasu mr. 1105, nieuż.
mr. 54, razem mr. 1646; bud. mur. 34, z drze-
wa 4; płodozmian 8-polowy; folw. Jakubowo
gr. or. i ogr. mr. 258, ł&k mr. 29, pastw. mr.
15, nieuż. mr. 9, razem mI'. 311; bud. mur. 3,
z drzewa 5; płodozmian 9-polowy; las urz&-
dzony, młyn wodny i wiatrak. W skład dóbr

800
'uf
wchodziły poprzednio: wf; P. Wielki osad 14,
z gr. mr. 13; wf; P. :Mały os. 31, z gr. mr. 20;
wf; Jakubowo Z os. Torfiak os. 8, z gr. mr.6;
wf; Tomkowo os. 27, z gr. mr. 17; wś Grabina
os. 4, z gr. mr. 14; wf; Zdunia Babia Góra os.
17, z gr. mr. 11; os. Kierz, Pułwieski, Psia
Droga, Kaszuba os. 6, z gr. mr. 323.
Pllłyski Bród, uroczysko na gruntach wsi
Wyżwa Stara, w pow. lwwelskim.
Pumany, dobra, pow. rzeżycki, w 2 okr.
pok. do spraw włośc., gm. Fejmany, w 1863 r.
378 dusz rewiz.
PlIIllple, wś, pow. poniowieski, w 1 olu.
pol., o 16 w. od Poniewieza.
Pmnptow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. pierzycki, st. pocz. Doelitz.
Pllmpucie 1.) wś włośo., pow. wileński,
w 3 okr. pol., o 73 w. od Wilna, 7 dm., 53
mk. kat. 2.) P., wś, pow. wiłkomierski, gm.
Kowarsk, o 20 w. od Wiłkomierza.
Pllmpuciszki, zaśc. włośc., pow. wileński,
w 2 okr. pol., o 55 w. od Wilna, 3 dm., 27 mk.
katol.
Plllupury, wś, pow. telszewski, w lokI'.
pol., o 47 w. od Telsz.
PUIICe Kasperniki, wś, pow. telszewski,
w 4 okr. pol., o 29 w. od Telsz.
Puncewice (Punczewieze), dawna nazwa wsi
Ponczany, w pow. dzisieńskim.
PlInców, niem. Punzau, wś, pow. i obw.
sąd. cieszyński, na Szllłsku austr., 5 klm. na
płd.-wsch. od Cieszyna, nad rz. Puncówk(ł,
prawym dopływem Olszy. Graniczy od płn.
z Cieszynem, Mnichami, Krasną, od wschodu
z Bażanowcami i Dzięgielowem, od płd. z Koj-
kowicami, a od zach. z Kąską (al. Koilsklł),
Ropicami i Szybicami. W kierunku od wscho-
du ku zach. przepływa obszar P. rzeczka Pun-
cówka, zabieraj(łca pomniejsze strugi. Zabu-
dowania wiejskie legły w dolinie rzeczki. Od
płn. wzgórza polne "Na Piasek" (345 mt. i
355 mt.), a na płd. granicy Osówka (405 mt.).
W 1880 r. było 117 dm., 1009 mk., między
nimi rz.-kat. 480, prot. 523, żyd. 6; Polaków
972, Niemców 19, Czechoszląz. 18. Obszar wy-
nosi 2201 mr. W miejscu starożytny kościół
kat. parafialny p. w. św. Jerzego. Do parafii
należIł: Dzięgielów i Kojkowice. Liczba dusz
rz.-kat. 478, prot. 1090, żyd. 4 (Szem. duch.
z r. 1885). W miejscu szkoła ludowa jedno-
klasowa. St. pocz. Cieszyn. Br. G.
PUlJcówka, rzeczka, powstaje w zach. czę-
ści Ciszowy Wielkiej (Zeislowitz, mor. Tiso-
wnice), w pow. bielskim, obw. s(łd. skoczow-
skim, pod Machową gór(ł (402 mt.) i płynie
w kierunku zach. przez obszar Dzięgielowa i
Puncowa, a na granicy Szybic i Cieszyna zle-
wa swe wody do Olszy z praw. brzegu. Dłu-
gość biegu 10 klm. Opuszczaj(łc Punców
zwraca się ku płn.-zach. Nad ujściem leżą
Pun
Błogocice (Blogotitz), wioska należąca do
Szybic. Br. G.
Punczewa, potok, powstaje w gm. Mar-
kówka, pow. kołomyj ski, na płn. stoku góry
"Waratyki" (779 mt.); płynie wądołem gór-
skim, śród lasu bukowego, zrazu na płn. potem
na wschód, przechodzi na ł(łki Peczeniżyna i u-
chodz(łc tu z praw. brzegu do Demienówki
(Demianówki), dopływu Łuczki. Długość bie-
gu 6 3 /. klm. Br. G.
PlIIlczany, folw., pow. dzisieński, ob. Pon-
czany.
Pundałów, wś, pow. rossicński, ob. Pujd(-
łowo.
Plllulikken, folw. dóbr pryw. Dsehrwen,
w okr. i pow. hazenpockim, par. piltyńsko-
hazenpocka (Kurlandya).
Pundowo, folw., pow. dzisieński, ob. To-
1nasz Dwór.
Pundury, dwór, pow. poniewieski, w 4
okr. pol., o 83 w. od Poniewieża.
PUlldzie, wś, pow. rossieński, gm. szydło-
wska, o 13 w. od Rossien.
PUIl(1ziszki, uroczysko, pow. grodzieński,
w 5 okr. pol., gm. Jeziory (Oziery), o 12 w.
od Grodna.
Punen, dobra prywat., w okr. i pow. ha-
zenpockim, par. neuhauzeńska (Kurlandya).
Puni (ross.), ob. Punie.
Puniała, rzeczka w pow. trockim, prawy
dopływ Niemna, do którego uchodzi pod Pu-
niami.
Puniany, wś i folw., pow. wileński, ob.
PU1tżany.
Punie 1.) ross. Puni, przez Krzyżaków Pul-
len al. Pillenen zwane, mko nad Niemnem i
rzk(ł Puniał(ł, pow. trocki, w 3 okr. pol., gm.
Butrymańce, okr. wiejski Punie, o 10 w. od
gminy, 64 w. od Trok a 87 w. od Wilna o-
dległe, ma 1304 mk. (630 męż. i 674 kob.);
w 1859 r. 135 dm. i 729mk., w 1864 r. 281)
dusz rewiz., w 1866 r. zaś było tu 139 dm. i
1056 mk. (24 prawosł., 826 katol., 4 mahom. i
202 żydów). Kościół katol. murowany, szkoła
żydowska drewniana; odbywaj(ł się 3 jarmar-
ki. W skład okręgu wiej skiego wchodzi mko
P. oraz wsie Szyłajcie i Aleksandrowo, w o-
góle 306 dusz rewiz. b. włościan skarb. Dobra
skarbowe P. w 1850 r. miały 15,558 dzies.
obszaru. Mko należy do skarbu, który ziemię
oddał włościanom na wykup. Kościół par. kat.
p. w. św. Jakuba, z muru wzniesiony w 1857
r. przez kś. Zagórskiego i parafian. Na cmen-
tarzu kaplioa. Parafia kat., dekanatu merec-
kiego, 2821 wiernych, z filią 4655 dusz. Filia
w Butrymańcach, kaplica w Płasówce. Data za-
łożenia pierwotnego kościoła niewiadoma, gdyż
król Aleksander Jagiellończyk, ponawiając i
rozszerzaj(łc nadanie w 1503 r., powiada, że
dawniejsze przywileje przez niedbalstwo rząd-

PUR
Pun
301
ców kościelnych zaginęły. Uposażyli kościół twy, t. IV, str. 600 i t. VII, str. 86), twier-
ten królowie Aleksander w 1503 r. i Zygmunt dzi, że wypadek ten miał miejsce we wsi Pi-
l w 1533, oraz mieszczanie puńscy w 1534 r. luny nad Szeszup1h blizko Pilwiszek. Inni
i niektórzy z plebanów. KOBciół przed upad- wreszcie odnoszą fakt ten do wsi Pielawy
kiem nie odznaczał się ani pod względem sztuki w pow. wyłkowyskim (Por. rozprawkę Al. 0-
ani też zabytkami historycznemi. Podług miej- sipowicza O zamczyskach w gub; suwalskiej
scowego podania dawniejszy kościół stał na 0- "Tyg. Illustr.", 1867 r., V, 57). SIady zam-
puszczonem dziB cmentarzu św. Jerzego za czyska, podług Syrokomli, pozostały się na
miasteczkiem, następny zaś wybudowany zo- wyniosłym stromym brzegu Niemna, na wzgó-
stał przez powracającą z jakiejB wyprawy rzu, gdzie znajdują się cegły i kafle. Wśród
chorągiew rycerską. Przy kOBciole stała urwisk i wąwozów od rzki Puniały dawał się
dzwonnica, w której największy z dzwonów widzieć loch, przypadkiem otworzony. Nastę-
odlany był w 1699 r. kosztem kś. Jana Fal- pnie P. stanowiły królewszczyznę i podług
kowskiego, miejscowego plebana, drugi w Metryk litewskich, nadane były w dożywocie
1666 r. fundowany przez Wincentego Korwina w 1494 r. Iwanowi Litaworowi Chreptowiczo-
Gosiewskiego, hetmana polnego i podskarbie- wij następnie w 1499 r. Stanisławowi Barto-
go lit., ststę puńskiego, trzeci zaś, w połowie szewiczowi (Montowtowiczowi); od 1501-
b. wieku pęknięty, kosztem miejscowego ple- 1506 r. Aleksandrowi Chodkiewiczowi; od
bana kś. Wincentego Łabońskiego w 1797 r. 1527 r. kś. Pawłowi Holszańskiemu, biskupowi
Z pomiędzy plebanów puńskich znakomitsi łuckiemu; od 1536 r. Janowi Zabrzezińskie-
byli: kś. Jan Falkowski, kanonik smoleński i mu, wwdzie trockiemu i marszałkowi w. ks.
dziekan trocki, żyjący w końcu XVII w. U- lit.; w 1568 r. Jerzemu Aleksandrowiczowi
posażył on kościół 3 włókami gruntu, 1 włóką Chodkiewiczowi (t 1569 r.). Podług spisów
łą.k i 10 placami w mieście. Zapis ten potwier- podskarbińskich z 1569 r. P. należały do dóbr
dził Konstanty Brzostowski, bisk. wileński, stołu królewskiego. Następnie przemienione
w 1699 r. Dalej kś. Jerzy Huszcza, doktor 0- na ststwo, zostawało w posiadaniu Pociejów,
bojga praw i sztuk wyzwolonych, kanonik wi- Sapiehów, Brzostowskich, którzy w 1766 r.
leń ski, który otrzymawszy w 1747 r. probo- opłacali 9951 złp. 15 gr. kwarty a 6966 złp.
stwo z kościołem i plebanią w stanie najwięk- hyberny. Ststwo obejmowało wówczas mko
8zego opuszczenia, w ciągu 29-letniego zawia- P. z obszernemi przyległościami. Na sejmie
dywania parafią (do 1776 r.) dźwignął walą- z 1773-75 r. Stany Rzpltej nadały jako eks-
cy się kościół i podmurował go cegłą, wzniósł pektatywę te dobra narodowe Konstantemu
trzy ołtarze, chrzcielnicę, ambonę, chór i nowe Brzostowskiemu, synowi podskarbiego w. ks.
organy, wymurował pod kościołem podziemia, lit., łącznie z ststwem daugowskiem, orań-
wzniósł na nowo plebanią. i zabudowania go- skiem i koniawskiem, z zastrzeżeniem jednak
spodarcze. W końcu kś. Ignacy Downar, ka- dożywocia poprzednich posiadaczy. Po upadku
nonik smoleński, był deputatem na sejm gro- Rzpltej cesarz Paweł I nadał je na 25 lat ge-
dzień ski i wybornym agronomem (podług nerałowi Kachowskiemu, a cesar1. Aleksander
rękop. kroniki kościoła puńskiego przez kś. I przedłużył używalność na lat pięć jego sy-
Winc. Jezierskiego z 1849 r., przytoczonej nowi, po upływie których P. przeszły pod za-
przez Syrokomlę w Wycieczkach po Litwie, rząd skarbu. Podług Strykowskiego zamek
1850 r.). Jest to stara osada. Za czasów pogań- puński, odbudowany jak widać po napaści
skich wznosił się tu wielki drewniany zamek, krzyżackiej, dany był na mieszkanie jakiemuś
do którego odnoszą szczegóły bohaterskiej 0- zwyciężonemu hanowi krymskich Tatarów.
brony zamku Pullen al. Pillenen. W 1336 r. W t. XIII aktów wyd. przez WiI. Komisyą.
wyprawa krzyżacka, pod wodzą w. m. Teodo- Arch. znajduje się przywilej Zygmunta Stare-
ryka z Altenburgu, Ludwika, margr. bran- go z d. 1 maja 1536 r., nadający pewne grunta
denburskiego, Filipa hr. Namul' i hr. Hennen- strzelcowi królewskiemu Janowi Stanilewi.czo-
berga, obległa zamek Pullen, w którym zam- wi i bratu jego Maciejowi, oraz królowej An-
kIlął się Margiel', zwany przez dziejopisów ny Jagiellonki z d. 9 kwietnia 1585 r., po-
pruskich królikiem litewskim, wraz z nielicz- twierdzającyużywanie tych gruntów Szczęsne-
nym pocztem zbrojnych i przeszło 4000 oko- mu i Kasprowi Maciejewiczom Staniewiczom,
licznej ludności. Margier długo mężnie się zapewne synom wspomnianego powyżej Ma-
bronił; w końcu jednak widząc niemożność cieja Stanilewicza. 2.) P" wś nad rzeką Ło-
dalszej obrony, Margier ze stu rycerzami wy- stajką, pow. oszmiański, w 2 okr. pol., o 35 w.
ciął dzieci, starców, niewiasty i rannych, i od Oszmiany, 2 dm., 22 mk. prawosł. 3.) P.,
zwłoki ich rzucił na wielki stos ofiarny, po- dwór, pow. poniewieski, w 2 okr. pol. 4.) P.,
czem własnoręcznie zabił żonę i dzieci, wresz- sioło i okolica, pow. wiłkomierski, gm. Towia-
cie sam się przebił, zostawiwszy wrogowi tyl- ny, o 20 w. od Wiłkomierza; własność Mac-
ko popielisko i zgliszcza. Narbut (Dzieje Li- kiewicza. J, Kr.

302
Pun
Pun
Pilnie, grupa domów w Kamionce W oło- PUlJitz, ob. Poniec.
skiej, w części zwanej Hołe Kamioneckie, pow. Punizów al. Grabek, tartak na obszarze
Rawa Ruska. Łazisk, pow. sycowski.
PUlJieliszki, wś, pow. nowo aleksandro w- Puiłka, zaśc., pow. dzisieński, nad lesiste-
ski, w 3 okr. pol., o 65 w. od Nowoaleksan- mi moczarami, u źródeł rzeczki Krupicy, do-
drowska. pływu Łydnicy.
Puniewo, wś, pow. wieliski, na granicy Puiłki 1.) zaśc. pryw., pow. wilejski, w 2
gub. smoleńskiej, przy trakcie z Ilina do mia- okI'. pol., o 56 w. od m. Wilejki, przy b. dro-
steczka Białego (w gub. smoleńskiej). dze pocztowej borysowskiej, 1 dm., 3 mk. pra-
PUlJikła al. Zawzdole, rzeczka w pow. kie- wosł. 2.) P., zaśc., pow. borysowski, w 2
leckim, zaczyna się na zachód wsi W zdół, pły- okr. pol. łohojskim, ma 4 osady; grunta lek-
nie w kierunku płd.-wsch. koło wsi Leśnej i kie, miejscowość dość lesista. 3.) P., wś, pow.
pod Bodzętynem wpada z lewego brzegu do lepeIski, należała do dóbr I wańsk.
:Psarki. Długa 7 wiorst. J. BUz. Punki al. Las, część Tyniatysk, pow. Ra-
PUlJikwa, ob. Ponikwa. wa Ruska.
Puniszcza, uroczysko pod Kijowem, nad Punkiany, wś, pow. wiłkomierski, gm. Ko-
Obołonicą, niegdyś własność monasteru Kiry- warsk, o 28 w. od Wiłkomierza.
łowskiego. Punkiele, wś, pow. nowoaleksandrowski,
Puniszcze 1.) wś, pow. dzisieński, w 2 w 4 okr. pol., o 79 w. od Nowoaleksandrowska.
okr. pol., gm. Jody, okr. wiejski i dobra Boże- Punkiszki 1.) wś, pow. wiłkomierski, gm.
ranowych :Paulinów (Pawlinowo), o 6 w. od Ołoty, 089 w. od Wiłkomierza. 2.) P., foL,
gminy a 75 w. od Dzisny, ma 5 dm., 39 mk. tamże, o 68 w. od Wiłkomierza, należy do
(w 1864 r. 15 dusz rewiz.), 2.) P., zaśc. dóbr Soły hr. Przeździeckiej.
szlach., pow. dzisieński, w 3 okr. poL, o 47 w. Punków, ob. Pąchowskie Holendry.
od Dzisny, 1 dm., 6 mk. kat. 3.) P., zaśc. Punkl'ele, wś, pow. poniewieski, w 3 okr.
rząd, nad jez. Surakście" pow. święciański, pol., o 48 w. od Poniewieża.
w 3 okr. pol., 039 w. od Swięcian, 2 dm., 14 Punkry, fol., pow. poniewieski, w 3 okr.
mk. (7 żyd., 7 starow.). 4.) P., wś, pow. pol., o 51 w. od Poniewieża.
oszmiański, w 3 okr. pol., gm. Traby, oh. PIII'łSk, os. miejska, dawniej miasteczko,
wiejski Gruszeńce, o 5 w. od gminy, 38 W. pow. suwalski, gm. Sejny, par. Puńsk, odl. od
od Oszmiany a 23 w. od Dziewieniszek, ma 5 Suwałk 27 W. w stronie płn.-wschod., na pra-
dm., 50 mk. katol. i 10 prawosł. (w 1864 r. wo od szosy łączącej Suwałki z Maryampo-
tylko 12 dusz rewiz.); należy do dóbr Bok- lem, posiada kościół paraf. mur., szkołę począt-
szanki, Dmochowskich. 5.) P., wś, pow. bo- kową ogólną" 105 dm., 760 mk. i 803 mr. zie-
rysowski, w 2 okr. pol. łohojskim, gm. ple- mi. W 1827 1'.82 dm., 748 mk. Była to osada
szczenicka, przy drożynie z majątku Petroli- leśna śród rozległej puszczy królewskiej, po-
na do wsi Horodca, ma 6 osad; miejscowość krywającej wyżynę pojezierza bałtyckiego,
falista, grunta lekkie. 6.) P., mały zaśc. sięgającą tu do 1000 st. P. został miastem za-
nad rzką Zajelnianką, dopł. Hajny, pow. bo- pewne w XVIII w. dopiero (podobnie jak
rysowski, w 2 okr. pol. łohojskim, par. katol. Iaryampol, Kalwarya, Ludwinów) i dla bra-
Łohojsk, ma 1 osadę; grunta lekkie, łą,k do- ku przyjaznych warunków nie mógł się roz-
sta.tek, miejscowość lesista. 7.) P., zaśc. winąć. Ststwo puńskie posiadał na początku
w pobliżu rz. Łydnicy, dopł. Krupicy, w płn. XVIII w. Ludwik Pociej, kaszt. wileński,
części pow. borysowskiego, w 3 okI'. pol. do-, hetman litewski, założyciel Ludwinowa, jemu
kszyckim, par. kat. Dokszyce, ma 2 osady; też zapewne i P. zawdzięcza swój miejski
grunta faliste; od płd. lasu dostatek. 8.) P., przywilej. Ostatecznie dobra rząd. P. weho-
wś, pow. miński, w 1 okr. pol. derażańskim, dziły w skład ekonomii Krasnowo (ob.). Ko-
gm. Białorucz, ma 9 osad; miejscowość wzgó- ściół i parafią erygował w 1597 r. Stanisław
rzysta, dość leśna, grunta szczerkowe. Szlach- Zalewski, chorąży inflancki. Po 1772 r. wznie-
cic Rogoziński posiada tu około 11 włók. siono nowy, też drewniany, kościół, na miej-
9.) P., mały zaśc. nad bezim. dopł. Isłoczy, scu którego wystawiono obecnie murowany,
pow. miński, w 2 okr. pol. i par. kat. Raków, w kształcie krzyża. P. par., dek. suwalski
ma 1 osadę; miejscowość wzgórzysta, grunta (dawniej sejneński), 10,302 dusz. Puńskie le-
szczerkowe. 10.) P., wś, pow. neweIski, w 1 śnictwo rządowe dzieli się na straże: Wiżajny
okI'. pok. do spraw. włośc., gm. Korohajowo, i Lebiedzina, zajmuje 4651 mr., z tych 3945
w 1863 r. 9 dusz rewiz. J. J(,'z.-A. Jel. w pow. suwalskim a 142 w pow. kalwaryj-
, Puniszki, wś, pow. władysławowski, gm. skim. Br. Oh.
Swiatoszyn, par. Poniemoń, od Władysławo- PUlłSk, jezioro w pow. sejneńskim, na ob-
wa 43 w., ma 7 dm., 68 rok. W 1827 r. bY- I szarze dóbr Hołny Wolmera, ma 15 mI'. obsz.
10.5 dm., 38 mk, Pllllskie Trąby, os. leśna, na miejscu któ-

Pun
rej powstało miasteczko Ludwinów, w pow.
kalwaryjskim.
PunsztalJY, zaśc., pow. wileński, w 6 okr.
pol., gm. Mickuny, okr. wiejski Ławaryszki,
o 15 w. od gminy, 1 dusza rewiz.; należy do
dobr Jazowo, Jaszczołdów.
PUlltuckie lasy, pod Oniksztami, w pow.
wiłkomierskim, niegdyś z rozbojów sławne.
Punhmy, wś, pow. wileński, w 6 okr. pol.,
gm. Mickuny, okr. wiejski Ławaryszki, o 20
w. od gminy a 23 w. od Wilna, ma 9 dm., 71
mk. kat., 3 prawosł. i 3 starow. (w 1864 r.
tylko 13 dusz rewiz.); należy do dóbr skarbo-
wych Rubienka.
Punty, wś nad rzk!\ Rzeżycą, pow. rzeżyc-
ki, naprzeciwko wsi Zogoty.
Punyró\V. fol., pow. słucki, w 1 okr. pol.
starobińskim, gm. i par. kat. Słuck, o kilka
wiorst ku północy od Słucka; grunta równe,
urodzajne, miejscowość dość leśna. A. Jel.
PlIllżany 1.) wś i dobra, pow. święciański,
wlokl'. pol., gm. Kimeliszki, okr. wiejski
Bojarele, o 11 w. od gminy; foL ma 1 dm., 17
mk. kat., młyn wodny, wś zaś 6 dm. i 47 mk.
kat. (w 1864 r. 36 dusz rewiz.); własność
Kwintów. 2.) P. (Puniany), fol. i wś nad Wi-
lią, pow. wileński, w 4 okr. pol., gm. Bystrzy-
ca, okr. wiejski Bujwidze (Bujwidy), o 14 w.
od gminy a 32-33 w. od Wilna. Fol. ma 1
dm. i 15 mk. kat., wś zaś 10 dm. i 101 mk.
tegoż wyznania (w 1864 r. 43 dusz rewiz.);
należy do dóbr Punokony, Turcewiczów.
Pllpalice 1.) wś włośc., pow. trocki, w 1
okr. pol., gm. Troki, okr. wiejski i dobra skar-
bowe Michniszki, o 9 w. od gminy a 11 w. od
Trok, ma 4 dm., 34 mk. kat. (w 1864 r. 19
dusz rewiz.). 2.) P., wś, pow. wiłkomierski,
ob. Pupany. J. Krz.
PupallY 1.) wś, pow. wiłkomierski, gm.
Kupiszki, o 75 w. od Wiłkomierza. 2.) P.,
dobra, tamże, o 72 w. od Wiłkomierza, wła-
snoŚĆ Kołogrywowa. 3.) P. al. Pupa1lce, wś
rząd. nad rz. Kupą, tamże, gm. Pupany, o 69
w. od Wiłkomierza; zarząd gminny. Za cza-
sów Rzpltej stanowiła ststwo niegrodowe pu-
piańskie al. pupańskie, położone w woj ew.
wileńskiem, pow. wiłkomierskim. Podług spi-
sów podskarbińskich z r. 1761 posiadał je Pu-
zyna, opłacając zeń kwarty złp. 938 gr. 7, a
hyberny złp. 528. Na sejmie warszawskim
z r. 1773-75 Stany Rzpltej nadały te dobra
narodowe w posiadanie emfiteutyczne Teodo-
rowi Rodziewiczowi, sędziemu grodzkiemu
smoleńskiemu, z zastrzeżeniem prawa doży-
wocia poprzedniego starosty. J. Krz.
Pupaszki, zaśc. szlach., pow. wileński,
w 6 okr. pol., o 16 w. od Wilna, 2 dm., 25
mk. kato I.
Pupeeie, ws, pow. rossieński, par. kiel-
meńska.
Pup
303
Pllpejki 1.) pow. nowoaleksandrowski, w 1
okr. pol., o 35 w. od N owoaleksandrowska.
2.) P., wś, pow. nowoaleksandrowski, w 4
okr. pol., o 24 w. od Nowoaleksandrowska.
Pupero\Vo, fol., pow. słucki, niegdyś ra-
dziwiłłowski allodyalny, teraz ks. Wittgen-
steina, około 13 włók. A. Jel.
PupiallY, dwór, pow. rossieński, gm. i par.
kroska, o 43 w. od Rossień.
Pupiele 1.) zaśc. szlach., pow. wileński,
w 6 okr. pol., o 10 w. od Wilna, 1 dm., 5 mk.
kat. 2.) P., wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 50 w. od Nowoaleksandrow-
ska. 3.) p" zaśc., tamże, o 51 w. od Nowo-
aleksandrowska.
Pupielicze, wś nad rz. Biereżnicą, pow.
borysowski, w 1 okr. pol. chołopienickim, gm.
Zaczyste, ma 24 osad; grunta lekkie, miej-
scowość lesista. A. Jel.
Pupieliszki, zaśc., pow. nowoaleksandrow-
ski, w 3 okr. pol., o 57 w. od N owoaleksan-
drowska.
Pupienia, zaśc., pow. święciański, w 3 okI'.
pol., gm. Twerecz, okr. wiejski i dobra skar-
1;>owe Dzisna, o 12 w. od gminy a 50 w. od
Swięcian, ma 1 dm., 10 mk. kat. (6 dusz rew.).
Pupieniszki, zaśc., pow. wileński, w 1 okr.
pol., gm. Niemenczyn, okr. wiejski Podkrzyż,
o 7 w. od gminy a 31 w. od Wilna, ma 1 dm.,
7 mk. kat. (w 1864 r. 5 dusz rewiz.); należy
do dobr Podkrzyż hr. Tyzenhauzów.
Pupinie 1.) wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 2 okr. poL, o 36 w. od Nowoaleksandrow-
ska. 2.) P" wś, pow. telszewski, w 4 okr.
pol., o 21 w. od Telsz,
PupilluelJ, ob. Neu80rge 3.).
Pupiszki 1.) os., pow. sejneński, gm. Ku-
drany, par. Liszkowo, odl. od Sejn 57 w., 1
dm., 5 mk. 2.) P., wś, pow. władysławow-
ski, gm. Gryszkabuda, par. Pilwiszki, odl. od
Władysławowa 19 wiorst, ma 5 dm., 38 mk.
W 1827 r. było 4 dm., 25 mk. W chodziła
w skład dóbr rząd. Leśnictwo.
Pupiszki 1.) wś, pow. oszmiański, w 3
okr. pol., gm. Dziewieniszki, okI'. wiejski Stoł-
gany, o 4 w. od gminy a 32 w. od Os zmiany,
4 dm., 64 mk. kat. (w 1864 r. tylko 16 dusz
rewiz.); należy do dóbr Daubuciszki, Umia-
stowskich. 2.) P., wś włok, pow. święciań-
ski, w 2 okr. poL, gmina i dobra skarbowe
Łyngmiany, okr. wiej,ski Antolkiena, 04 w.
od gminy a 28 w. od Swięcian, ma 3 dm., 22
mk. kat. (12 dusz rewiz.). 3.) P., wś, pow.
szawelski, gm. Poszwityń, o 42 w. od Szawel.
Pupkajmie, sioło, pow. kowieński, wlokl'.
pol., o 58 w. od Kowna.
Pupki, wś kurpiowska, pow. kolneński,
gm. Czerwone, par. Kolno, odl. 7 ' /<J w. od
Kolna, 31 1 /, w. od Łomży. W 1802 r. było
9 rolników i 1 chałupnik; w 1819 r. 9 rolni-

304
Pup
Pur
ków i 3 chałupników, razem 96 mk. (13 męż., PllpÓW, jezioro, w pow. mozyrskim, w 0-
18 kob., 14 synów i 11 córek młodszych od brębie gm. turowskiej, około 30 mr.; w okoli-
10 lat, 4 syn., 7 cór. starszych nad 10 lat, 6 cy tej ostatnimi czasy przeprowadzono prace
parobków, 2 dziewek), w tej liczbie 75 głów kanalizacyjne. A. Jel.
nazwiska Pupek; 22 koni, 21 wołów, 19 krów, Pupowicze, dobra, pow. neweIski, w 3 okr.
14 jałowic, 14 świń, 24 owiec. Czynsz wyno- pok. do spraw włośc., gm. sokolnicka. Dobra
sił 88 zlp. 19 gr, 2 1 / 2 szel.; chałupnicy płacili te w 1657 r. nadane zostały Kazimierzowi
po 3 złp. trzydniówki; oddawali dziesięcinę Hrebnickiemu.
do Kolna. W 1827 r. 96 mk., 12 dm. W tabe- Puppe, st. drogi żel. rysko-tukumskiej,
lach mylnie podana jako wś prywatna. Obec- w gub. ryskiej, pomiędzy st. Sassenhof (o 6
nie 462 mr. 118 pręt. (148 mr. 98 pręt. orn.). w.) a Bilderlingshof (o 7 w.), 012 w. od Ry-
Pupki 1.) zaśc. i fol., pow. borysowski, w 3 gi, o 48 w. od Tukuma odległa.
okr. pol. dokszyckim, par. kat. Kiemieszewi- Pupsze, wś, pow. rossieński, par. retowska.
cze. Fol., własność rodziny Niewiadomskich, PUlłY 1.) wś i os. leśna, na pol.-prus. Mazu-
należy do domin. Derbentowo. 2.) P., fol., rach, pow. szczycieński, śród wyżyny górzy-
pow. miński, w 2 okr. pol. rakowskim, gm. stej i piaszczystej, bogatej w wody i lasy, 26
Iwieniec, w okolicy wsi Kurduny; miejsco- klm. na wschód od Szczytna. Mieszkańcy
wość dość leśna, grunta szczerkowe. A. Jel. ewang., lecz wszyscy mówią po polsku, tru-
Pupki 1.) niem. Pupkeim al. Pupkaim, wś dnia, się rolnictwem, rybołóstwem na sąsie-
na pol. Warmii, pow. olsztyński, o 5 1 /, klm. dnich jeziorach i znajduja, wiele zajęcia w la-
od st. p. Jonkowa, blizko biegu lewego rzecz- sach okolicznycll. Ryby odstawiają przeważ-
ki b. n., pobocznej Passaryi. 2.) P., niem. nie do królestwa polskiego, drzewo do Wy-
Pupkeim, os. leśna nad jeziorem t. n., pow. struci, Tylży, Królewca. St. poczt. w miejscu.
ostródzki. W spisach urzędowych niewzmian- Poczta piesza do st. Ukty i Chochołu (Fried-
kowana. 3.) P., niem. Puppken, os. leśna, richsfeld). Zdawna były P. punktem cen-
tamże, o 2 1 /, klm. na połud. od poprzedniej, tralnym w administracyi okolicznych lasów.
wśród rozległych lasów t. n., nad jeziorkiem. W rewirze pupowskim było około 1716 r. 5
4.) P., wś i huta na Mazurach, pow. szczy- wart, które razem 88 tal. 39 gr. 10 1 / 2 fen.
cieński, nad jeziorem, tuż nad granica, pow. pobierały pensyi. Lasy te bogate do dziś
jańsborskiego, po drugim brzegu jeziora leży w zwierzynę, dawniej kryły nawet grubego
huta, a o klm. na płd. wybudowanie do wsi zwierza. W drugiej połowie XVI w. żyły tu
należące, st. poczt. Pupy. Ad. N. jeszcze łosie. W okolicy odkryto około 1810
Pupkowizna, wś kurpiowska, pow. kolneń- r. pokłady bursztynu. Okoliczni chłopi poczęli
ski, gm. Turośl, par. Gawrychy, odI. 25 w. od je początkowo wyzyskiwać i przemycać za
Kolna, leży śród błot i lasów, na północ od granicę; r. 1813 zabrał je rząd i wydzierża-
jez. Serafin. 'W pobliżu, śród błot, małe jezio- wił za 200 tal. rocznie dzierżawcom wybrzeża
ro. '\V 1802 r. 14 rolników, 25 chałupników bałtyckiego. Lud okoliczny opowiada sobie,
i karczma; w 1819 r. 14 rolników, 28 chału- że w miejscu, gdzie stał poprzednio książęcy
pników, karczmarz, razem 203 mk. (49 męż., dwór myśliwski, wznosił się wspaniały za-
52 kob.), 42 koni, 53 wołów, 57 krów, 38 ja- mek, który się w skutek zbrodni w nim po-
łowic, 51 świń, 37 owiec. Gromada płaciła pełnionej zapadł. Od tego czasu zjawiają się
czynszu 226 złp. 18 gr., dziesięciny do dworu na tem miejscu trzy dziewice w bieli i zawo-
8 złp. 10 gr., uiszczanej do 1799 r. do semina- dza, wśród nocy smutne pieśni, wabiąc wę-
ryum w Pułtusku. Chałupnicy, oprócz jedne- drowców do siebie (ob. Teppen, Masur. Sagen).
go siedza,cego na własnej chałupie, płacili do 2.) P., wś na prus. Litwie, pow. ragnecki,
dworu po 3 złp. tak zwanej trzydniówki. st. poczt. Jargaitschen. Ad. N.
W 1827 r. 38 dm., 220 mk. W 1878 r. 829 IUl' al. POI', rzeczka, poczyna się w pow.
ror. (301 mr. 259 pręt. ornych). Obręb leśny krasnostawskim, pod Turobinem, płynie ku
P. wchodzi w skład straży Wejdo; 1356 mI'. południowi pod wsią Czernięcinem, wchodzi
lasu sosn.; bursztyn; cietrzewie. Lud. KI'Z. w pow. zamojski, od Radecznicy przybiera
Pupkllle 1.) wś, pow. kowieński, w 4 okr. kierunek płn.-wschodni, płynie przez :Mokre
pol., 041 w. od Kowna. 2.) P., fol., pow. Lipie, Sułów i pod Nieliszem wpada z lewego
wiłkomierski, okr. pol. Pogiełoże, należy do brzegu do Wieprza. Długa 22 w. Pomiędzy
dóbr Markuciszki, Adamowiczów. Radecznica, i :Mokrem Lipiem przyjmuje z pra-
Puplallcken (niem.), wś, pow. stołupiań- wego brzegu strumień płynący od południa
ski, st. p., tel. i kol. żel. Stołupiany. z pod Czarnego Stoku i Gorajca. J. Bliz.
Puplejtkiecie, osada, pow. poniewieski, Purailce, zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
w 3 okr. pol., o 57 w. od Poniewieża. Ołoty, o 89 w. od Wiłkomierza.
Pupławki, wś, pow. kowieński, w 3 okr. Purany, osada, pow. wiłkomierski, gm. 0-
poL, 061 w. od Kowna. łoty, o 56 w. od Wiłkomierza.

Pur
Pur
305
Pllrda 1.) Duia, wś kośc. z młynem i os. I Nowymi, od płd. Kronsdorf, a od wsch. Go-
leśną nad rzką Kirmes, na pol. Warmii, pow. czałkowice (Gotschdorf). Br. G.
olsztyński, 4 klm. na zachód od granicy pow. Pllrkliszki, zaśc rząd., pow. wileński, w 1
szczycieńskiego, nad bitym traktem do War- okr. pol., o 29 w. od Wilna, 2 dm., 10 mk. kat.
temborku; posiada kościół par. kato1., parafią Purleszki, dobra, pow. poniewieski, w 4
ewang., 762 mk., król. leśnictwo; st. p. w miej- okr. pol., o 57 w. od Poniewieża.
scu. Wś założona 1784 r. Kapituła udziela Purmallen (niem.), dobra, pow. kłajpedzki,
dokumentem z d. 21 stycznia t. r. 70 włók 5 1 / 2 klm. od st. p., tel. i kol. żel. Kłajpedy,
boru na założenie wsi "Porden" Janowi v. Obszar 143 ha.
Razergenaw. Założyciel otrzymał 7 włók Purniewicze, dwie poblizkie wsie i fol.
wolnych, 10 lat wolności; potem płaci się 1/ 2 nad rz. Sworotwą, dopł. Mołczadki, pow. no-
grzywny i 2 kuraki od włóki, rybołówstwo wogródzki, w 2 okr. pol. horodyszczańskim,
w jeziorze Porden, sądownictwo zwykłe, pra- gm. poczepowska. Jedna wś ma 10, druga 4
wo chełmińskie. R. 1590 stawia Bartłomiej osad. Fol., własność Swierzyńskich, 7 1 /. włóki
Grabowski młyn w Purdzie. Podług doku- młyn wodny; miejscowość falista, małoleśnaj
mentu z r. 1656 liczyła P. 70 włók, 22 gbu- grunta i łąki wyborne, szczerkowo-glinko-
rów, 2 sołtysów, młyn, 2 karczmy, a płaciła wate, pszenne. A. Jel.
podatku 88 kurczaków, 44 gęsi i 29 fI. 10 gr. PurlJiszki, wś, pow. wileński, w 1 okr.
P. Duża., par. kat., należy do dekanatu war- pol., gm. Rzesza, okr. wiejski Niemenczynek,
temborskiego, dyec. warmińskiej. W skład o 12 1 /, w. od gminy, 34 dusz rewiz.; należy
par. wchodzą: Purda, Purdka, :Marcinkowo, do dóbr Niemenczynek, Siestrzeńcewiczów.
Kośno, Giławy (GilIau), Wały (Wallen), Prej- PurlJuszki, wś włok, pow. wileński, w 1
lowo, Pajtuny (dwór, młyn). Ad. N. okr. pol., gm. Niemenczyn, okr. wiejski Pa-
Purdka, niem. J{lein Purden, wś na pol. dziuny, o 7 w. od gminy a 24 w. od Wilna,
Wa.rmii, pow. olsztyński, o 1 1 / 2 klm. na po- ma 10 dm., 79 mk., w tej liczbie 5 prawosł.
łudnie od Purdy, nad rzeczką; st. p. Purda, (w 1864 r. tylko 14 dusz rewiz.); należy do
PurelJ, dobra pryw. w okr. tukumskim, dóbr skarbowych Giejany.
pow. talseński, par. kandawska (Kurlandya). PIII'Owszczyna, własność ziemska, pow.
Do dóbr należą folw.: Gemauerthof', Neuhof', miński, należy do Pawłowiczów, ma 1 1 / 2
Bekkerhof i Wiljatlen. włóki. A. Jel.
Purgalki, wś na pol.-prus. Mazurach, pow. Pllrpesseln (niem.), dobra z udziałem we
niborski, 5 klm. od granicy król. polskiego, wsi Norbaden, pow. gąbiński, 6 klm. od st. p.,
w nizinach ciągnących się wzdłuż brzegów tel. i kol. żel. Gąbinia. Obszar 376 ha.
Nidy (Działdówki), wśród lasów białatow- Purpiszki, dobra, pow. nowoaleksandrow-
skich, st. p., tel. i kol. żel. Iłowo, odl. 5 klm. ski, w 4 okr. pol., o 46 w. od Nowoaleksan-
na południe. Ad. N. drowska.
Purkailce, zaśc., pow. wiłkomierski, gm. Purple 1.) wś włośc. nad Mereczanką, pow.
Traszkuny, o 58 w. od Wiłkomierza. trocki, w 4 okr. pol., gm. Merecz, okr. wiej-
Purkarczyce 1.) Nowe, niem. Neu-Buer- ski Mordasowo, o 12 w. od gminy a 75 w. od
ger8dorf, mor. Purkartice Nove, wś, pow. brun- Trok, ma 11 dm., 99 mk. (w 1864 r. 40 dusz
taIl!ki, obwód sąd. werbneński, na Szląsku rewiz.); należy do dóbr skarbowych Merecz.
austr., tworzy z Kar1stalem Starym jednę 2.) P., wś, pow. szawelski, gm. Wieksznie,
gminę, leży na lew. brzegu Opy (Opawicy); o 89 w. od Szawel, posiada kościół fil. par.
ma 61 dm., 400 mk., rz.-kat. 341, prot. 59; Łajżew, p. w. św. Krzyża, wzniesiony z drze-
narod. niemieckiej. Należy do par. łaciń. wa przez kś. Rumycia. 3.) P., wś, pow. tel-
w Kar1stalu Starym. Szkoła ludowa w miej- szewski, w 1 okr. pol., o 5 w. od Telsz.
scu. St. poczt.. Karlstal Stary. 2.) P. Stare, PlIl'plewo, dobra, pow. sieński, własność
niem. Alt-Buerger8dorf, mor. Purkartice Stare, Moszczyńskiego Stanisława, posiadają kaplicę
wś, pow. i obw. sąd. karniowski, na Szląsku katol. par. Sienno, młyn wodny i folusz oraz
austr., 13 klm. na płn.-zach. od Karniowa, gorzelnię, która zatrudnia 7 ludzi, przerabia
przy gościńcu z Karniowa do 'tVerbna, w 0- w ciągu 179 dni po 54 pudy mąki dziennie,
kolicy górzystej. Od płd. lesisty dział Stoss- produkując 385,533 3 /, st. spirytusu i daje
huegel (711 mt.); wieś leży w dolinie potoku 1208 rs. dochodu. J. Krz.
Kohlbachu, dopł. Złotej Opawicy, na wznies. PlIl'pUI'OWce, wś, pow. winnicki, ob. PaI'-
528 mt. W r. 1880 było 71 dm., 371 mk.; purowce.
między nimi rz.-kat. 326, prot. 45; wszyscy Purpuszki, fol. i wś rząd. nad jez. Pur-
narodowo niemieckiej. Par. łac. w miejscu. puszki, pow. wileński, w 1 okr. pol., o 31 W.
Szkoła ludowa l-klasowa. Na płn. leży Kruz- od Wilna; fol. ma 4 dm. i 66 mk. prawosł.,
berk (niem. Kreuzberg), Długa Wieś (niem. wś zaś 3 dm. i 27 mk. katol.
Langendorf), od zach. Karlstal Stary z P. Pllrreh, st. poczt. w pow. bałachnińskim
Słownik Gllo&,ratlczny T. IX.-Zeszyt 100. 20

306
Pur
gub. niżegorodzkiej, o 13 w. na południe od
st. :Miednikowo.
PUfście 1.) wś, pow. lidzki, w 1 okr. pol.,
gm. Lida, okr. wiejski Sukurcze, o 8 w. od
gminy, 11 dusz rewiz.; nalezy do dóbr Krupa
Szukiewiczów. 2.) P., wś włośc., tamże, o 8
w. od gminy, 20 dusz rewiz.; należy do dóbr
Iłkarbowych Ostrowo. W spisie z 1866 r. po-
dane jako fol. pryw. i wś nad rz. Krupk q , o 7
w. od Lidy, 10 dm. i 94 mk. J. Krz.
PUl'szyce, ob. Purzyce.
Pllfwa, błoto w pow. wiłkomierskim, 6
wiorst długie.
Purwajcie 1.) wś, pow. kowieński, w 1
okr. pol., o 43 w. od Kowna. 2.) P., wś i
dobra, pow. kowieński, w 2 okr. pol., 076 w.
od Kowna. 3.) P., wś, pow. telszewski, w 4
okr. pol., o 28 w. od Telsz.
Pur"""as. gen. purwo, al. purwaj, gen. purwu,
W języku litewskim błoto. Wyraz ten dał początek
nazwie licznych miejscowości w ziemiach litewskich,
jak: Purwa, Purwajcie, Purwiaiwe, Purwiany, Pur-
wicze, Purwie, Purwieniki, Purwieniszki, Purwiliszki,
Purwiły, Purwiła, Purwinie, PurwiRzki, Purwy i in.
Purwe, rzka w Kurlandyi, ob. Otanga.
Purwelliszki, ob. Pw'wieniszki.
Pllrwimice 1.) fol. nad jeziorem, pow. świę-
ciański, w 2 okr. pol., gm. abonary, okr.
wiejski Styrnie, o 49 w. od Swięcian, ma 2
2 dm., 15 mk. kat.; własność Kostrowiekich.
2.) P" zaśc. włośc., pow. wileński, w 3 okr.
pol., gm. M!1laty, okr. wiejski Czulsk, o 8 w.
od gminy, 14 dusz rewiz.; należy do dóbr
skarbowych Inturki.
PllfwiallY 1.) wś włośc., pow. lidzki, w 2
oh. pol., gm. Ejszyszki, okr. wiejski Wier-
soka, o 12 w. od gminy a 49 w. od Lidy, ma
21 dm., 193 mk. kat. (86 dusz rewiz.); należy
do dóbr skarbowych Raduń. 2.) P., wś włośc.
nad rz. Syrwietą, pow. święciański, w 2 okI'.
pol., gm. Zabłociszki, okr. wiejski Cejkin, o
10 w. od gminy, ma 7 dm., 66 mk. katol.
(w 1864 r. 20 dusz rewiz.); należy do dóbr
skarbowych Konciarzyn. 3.) P., wś, pow.
szawelski, gm. Wieksznie, 076 w. od Szawel.
PUfwicze, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 3 okr. pol., o 55 w. od N owoaleksandrowska.
Pllrwie, os., pow. maryampolski, gm. Mi-
chaliszki, par. Preny, odl. od Maryampola 39
w., 1 dm., 2 mk. W 1827 r. 1 dm., 8 mk.
Pllrwie 1.) zaśc. szl., pow. trocki, w 1 okr.
pol., o 20 w. od Trok, 1 dm., 4 mk. kat.
2.) P., zaśc., pow. poniewieski, wlokl'. pol.,
o 35 w. od Poniewieża. 3.) P., wś, pow. po-
nie wie ski, w 3 okI'. pol., o 89 w. od Poniewie-
ża. 4.) P., dwór, pow. poniewieski, w 4 okr.
pol., o 49 w. od Poniewieża. 5.) P., wś, pow.
rOBsieński, par. lalska.
PUfwiellell (niem.), wś, pow. gąbiński, st.
poczt. Judtschen,
Pur
Purwieniki, wś, pow. trocki, w 2 okr. pol.,
gm. Kronie, Qkr. wiejski Taliszki, o 49 w. od
Trok, ma 70 mk. kat. i 4 żyd. (w 1864 r. 24
dusz rewiz.). W 1850 r. w par. Kowale, wła-
snoŚĆ Horoszewskich, miała 560 dz. rozległo-
ści. Do dóbr należał folwark i 4 wsie.
Purwienis, jezioro na obszarze dóbr Kra-
snowo, w pow. sejneńskim.
PIIl'wielliszki, Pzl1'weniszki al. Purwiniszki
1.) wś, pow. dzisieński, w 2 okr. pol., gm. Jo-
dy, okr. wiejski Zamosz, o 10 w. od gminy,
16 dusz rewiz.; należy do dóbr Dowiaty, Ha-
naków. 2.) P., wś, tamże, o 10 w. od gminy,
23 dusz rewiz.; własność Brinkenów. W spi-
sie z 1866 r. podany fol., odl. 86 w. od Dzi-
sny, majqcy 1 dm. i 12 mk., oraz wś, odl. 84
w. od Dzisny, majqca 4 dm. i 71 mk. 3.) P..
dobra, pow. święciański, w 2 okr. pol., gm. i
par. Kukucszki, okr. wiejski Purwieniszki,
o 56 w. od Swięcian. Fol. ma 2 dm., 15 mk.
kat.; własność Dobkiewiczów, dawniej Ciem-
nołońskich. W skład okręgu wiejskiego wcho-
dza, wsie: Bolekiemie, Kaczuny, Poniewież,
Gimżyszki, Lepiniszki, Rudakiszki 1 i 2; za-
ścianek Połosodzie, Szłapie 1, 2, 3 i 4 i Hry-
niszki, w ogóle 237 dusz rewiz. włościan
uwłaszczonych i 122 b. włośc. skarbowych.
4.) P. (Zacisze), zaśc. szl. nad pot. Pienowes,
pow. święciański, w 2 okr. poL, o 39 w. od
Swięcian, 2 dm., 6 mk. kat. 5.) P., wś, pow.
wileński, w 3 okr. poL, gm. Giedrojcie, okr.
wiejski Dubinki, o 19 w. od gminy a 53 w. od
Wilna, ma 6 dm., 77 mk. kat. (36 dusz rew.);
należy do dóbr Dubinki hr. Tyszkiewiczów.
6.) P., wś, pow. nowoaleksandrowski, gm.
bachmacka. 7.) P., zaśc., pow. wiłkomierski,
gm. Owanty, 050 w. od Wiłkomierza. J. Krz.
Plll'wiliszki, zaśc., pow. nowoleksandrow-
ski, w 4 okr. pol., 064 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Plll'wilskie, błoto w pow. oszmiańskim,
z którego wypływa rzka Pur wiła, dopł. 01-
szanki, praw. dopływu Berezyny Niemnowej.
PUl'wiła, według W. Pola Wpurwila, rzka
w pow. oszmiańskim, dopływ O1szanki, pra-
wego dopł. Berezyny Niemnowej. Wypływa
z błota Purwilskiego. Według W. Pola ucho-
dzi bezpośrednio od praw. brzegu do Berezyny.
Purwiły, dobra, pow. rzeżycki, w 2 okr.
pok. do spraw włośc., gm. Duksztygal Czar-
ny; w 1863 r. 119 dusz rewiz.
Purwin, jezioro na obszarze dóbr Kojle,
w pow. suwalskim.
PUl'will (niem.), wybud., pow. kłajpedzki,
st. p. Nidden.
PUl'wina, uroczysko w dobrach Orniany,
w pow. wileńskim.
Purwinia, wś, pow. nowoaleksandrowski,
wlokl'. poL, a 25 w. od Nowoaleksan-
drowska.

Por
Pllrwinie, wś, pow. sejneński, gm. i par.
Kopciowo, odl. od Sejn 21 w., ma 7 dm., 85
mk., 14 os., 628 mr. W 1827 r. miała 6 dm.,
54 mk.; należała do par. Berżniki. W chodziła
w skład dóbr Hołny Wolmera.
Pllrwinie, fol., pow. szawelski, gm. Podu-
biś, o 26 w. od Szawel.
PUl'winiki, mylnie PU'I'wieniki, wś, pow.
maryampolski. gm. Pogiermoń, par. Preny,
odl. od Maryampola 48 w., w stronie północ-
no-wschodniej, o 11 w. od Pren; ma 11 dm.,
101 mk., 261 mI'. W 1827 r. 7 dm., 80 mk.
Purwilliszki 1.) wś, fol. i os., pow. ma-
ryampolski, gm. Antonowo, par. Pilwiszki,
odl. od Maryampola 13 w. Wś ma 14 dm.,
99 mk.; os. 11 dm., 52 mk.; fol. 3 dm., 31 mk.
2.) P., fol. i os. nad rz. Bredejk, pow. wył-
kowyski, gm. Olwita, par. Łankieliszki, odl.
od Wyłkowyszek 14 w., ma 10 dm., 99 mk.
W 1885 r. fol. P. powstał z uwłaszczonych
osad włościańskich, rozl. mI'. 288: gr. or. i
ogr. mr. 207, łk mI'. 65, past. mr. 6, nieuż.
mI', 10; bud. mur. 8, z drzewa 2; płodozmian
8 polowy; pokłady torfu. Os. P. powstała
z uwłaszczonych osad włościańskich, rozl. 117
mI', gr. or. i ogr. mr. 88, łąk mr. 12, past. mI'.
14, nieuż. mr. 3; bud. mur, 3, z drzewa 2; pło-
dozmian 5-polowy, pokłady torfu. Br. Ch.
PUI'Williszki, ob. Purwieniszki.
PllrwilJki, zaśc., pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 okr. pol., 06 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Purwiszki, fol. nad rzk Zapsi, pow. sej-
neński, gm. i par. Wiej sieje, odl. od Sejn 20
w., ma 18 dm., 127 mk. W 1827 r. było 2
dm., 8 mk. W 1883 r. fol. P., oddzielony od
dóbr Wiej siej e, rozl. mr. 533: gr. Ol'. i ogr. mr.
283, łk mr. 196, past. mI'. 38, wody mr. 4,
zarośli mI'. 1, nieuż. mr. 10; bud. mur. 2,
z drzewa 10; płodozmian 4-polowy, pokłady
torfu. Br. Ch.
Purwiszki 1.) zaśc. nad jeziorem t. n.,
pow. wileński, w 1 okr. pol., gm. Rzesza, okI'.
wiejski Suderwa o 16 w. od gminy a 25 w.
od Wilna, ma 1 dm., 5 mk. kat. (2 dusze re-
wiz.); należy do dóbr Izabelin, Kotwiczów.
2.) P., cztery zaśc. rzd., pow. wileński, w 1
okI'. pol., o 25 w. od Wilna, mają po 1 dm.
i 5, 3, 7 i :3 mk. kat. 3.) P" wś, pow. wileń-
ski, w 2 okr. pol., gm. Mejszagoła, okI'. wiej-
ski Rostyniany, o 9 w. od gminy, 12 dusz
rewiz.; należy do dóbr Rostyniany, Izmail-
skich. 4.) P., okolica, pow. kowieński, w 1
okr. pol., o 43 w. od Kowna. 5.) P., zaśc.,
pow. poniewieski, w 4 okI'. pol., o 71 w. od
Poniewieża. 6.) P., wś, pow. rossieński, gm
EI'żwiłek, par. gawrańska, 033 w. od Rossień.
7.) P., wś, pow. rossieński, gm. Łabardzie,
par. Retów, 082 w. od Rossień. J. Kr/:.
Pus
307
Purwy, wś, pow. poniewieski, w 3 okI'.
pol., o 55 w. od Poniewieża.
Pury, pow. szawelski, ob. Dobikinia.
PUl'ykowa al. Pllrykowa Kryniczka, uroczy-
sko w lesie lebiedzińskim, pod wsią, Lebie-
dzin, w pow. czehI'yńskim.
Puryszki 1.) wś włośc., pow. wileński,
w 2 okI'. pol., gm. Mejszagoła, okI'. wiejski
Rostyniany, o 12 w. od gminy, 14 dusz re-
wiz.; należy do dóbr skarbowych Elnokumpie.
2.) P., fol., pow. słucki, należy do ordynacyi
nieświeskiej, ma około 2 1 / 2 włók. A. Jel.
PlII'zycc 1.) wś, pow. siedlecki, gm. Niwi-
ska, par. Siedlce, mają, 13 dm., 113 mk., 599
mr. W 1827 r. 9 dm., 77 mk. 2.) P., okoli-
ca szlachecka nad rz. Łydyni, pow. ciecha-
nowski, gm. i par. Grudusk, odl. 22 w. od
Ciechanowa. W obrębie jej leżą: P.-Pomiany,
folwark, posiada wiatrak, 6 domów, 48 mk.,
177 mr. obszaru, wtem 126 mI'. roli, 45 mr.
łk i 6 mI'. nieuż. P.-Rozwory, wś, 16 dm.,
115 mk., 434 mI'. użyt., 17 nieuż. Mieszka tu
drobna szlachta. P.-T'I'ojany, wś, 3 dm., 44
mk., 240 mI'. użyt., 20 mI'. nieuż. Mieszka tu
drobna szlachta. 3.) P., wś, pow. rypiński,
gm.Okalewo, par. Lubowidz, odl. o 22 w. od
Rypina, ma 9 dm., 110 mk., 227 mI'. Br. Ch.
Pusa, rzka, pow. kładzki, ob. Posna.
Pusbauble, fol. dóbr Kłajsze, w pow. sza-
welskim.
Pusbel'szkallell (niem.), wś, pow. wy
strucki, st. p. Berschkallen.
Pusbocze, zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
Rogowo, o 28 w. od Wiłkomierza.
Pusboczka, wś, pow. wiłkomierski, gm.
Traszkuny, o 31 w. od Wiłkomierza.
PlIsch, os., pow. wschowski, o 2 klm. od
Szlichtyngowej; par. prot. i poczta tamże, dr.
żel. w Wschowie, o 10 klm., okI'. wiejski
Górczyna, ma 17 dm., 74 mk. prot.
PlIschdol'f (nicm.) 1.) wś kościelna, pow.
wystrucki, st. p., tel. i st. kolei wschodniej,
odl. 28 klm. na zachód od W ystI'uci, w okolicy
lesistej. Mieszkańcy wyznania ewang., tru-
dni się rolnictwem, chowem bydła i koni.
Bardzo wielu znajduje pracę w wielkich la-
sach ssiednich przy ścinaniu i obrabianiu
drzewa i przy wydobywaniu źwiru, jaki tuż
przy wsi kopi. 2.) P., fol., pow. labiewski,
st. p., tel. i kol. żel. Labiewo. Ad. N.
PlIschiellen (niem.), wybud., pow. welaw
ski, st. p. Gr. SchiI'I'au.
PlIschilJllell (niem.), wś, pow. piłkałowski,
st. pocz. i tel. Piłkały.
Pllschkall, ob. Pastuchów.
Pllschkall, wś i folw., pow. zegański, par.
ewang. Dohms. W 1842 r. 41 dm., folw., 308
mk. (5 katoL), szkoła ewang.
Puschkeiten (niem.), dobra ryc., pow. fryd-

308
Pus
ll\dzki, 5 klm. od st. pocz. i tel. Domnau. Ob-
szar 1935 ha. Browar, cegielnia, młyn.
Puschmuehle, grupa zabudowań w obI'.
Fulsztyna (Puellstein), w pow. karniowskim,
obw. sąd. osoblahskim, na Szll\sku austr.
Puschvorwerk,1290 allodium Jaćobi de Wi-
ekowe, folw., pow. żegański. W 1842 r. 59mk.
(28 kato!.). Par. kat. Stary Kościół (Altkir-
che).
Puschwitz (niem.), ob. Bogdaszowice.
Puschwitz, 1281 Bogdaschowitz, 1360 Bo-
daswicz, 1409 Budisćhwitz, 1454 Budoschkowićz,
wś i dobra, pow. nowotarski na Szląsku, po-
8iada kaplicę katolickl\, w 1353 r. już istnie-
jl\CI\, należl\cl\ do par. Malkwitz, 8zkołę katol.,
młyn wodny. W 1842 r. 64 dm., dwór, 413
mk. (70 ewang.), gorzelnia, browar, owczar-
nia. Do 1787 r. własność kolegium jezuickie-
go we Wrocławiu. W 1841 r. odnaleziono tu
w lesie sosnowym cmentarzysko przedhisto-
ryczne.
Pusdwor, wś, pow. rossieński, par. bet y-
golska.
Pusel, góra na której stoku stoi miasto
Muensterberg (Ziębice) na Szląsku pruskim.
Pusiawol'Y, wś nad rz. Dzitwą, pow. lidz-
ki, w 2 okr. pol., gm. Aleksandrowo, okr.
wiejski i dobra hr. Potockich Kozakowszczy-
zna, o 15 w. od gminy, 29 w. od Ejszyszek a
28 w. od I,idy, ma 15 dm., 1] 7 mk. katol. (62
dusz rewiz.).
Pusitz (niem.), ob. Puiyce.
Pliska, potok, prawy dopływ}Iołdawicy,
rzeki bukowińBkiej.
Pllśki, mylnie Pieśki, wś, pow. sień ski, na-
leżała do dóbr Mieleszkowice, Chmarów; po u-
właszczeniu ma 430 dzieB. ziemi używalnej i
194 dzies. nieużytków.
PIlskielIlie, wś, pow. maryampolski, gm.
Kwieciszki, par. Maryampol, odl. od Maryam-
pola 5 w.; 50 dm., 462 mk. W 1827 r. było
17 dm., 218 rok.
Puskiepele al. Puskapele, wś, pow. włady-
sławowski, gm. Zyple, par. Szaki, odl. od Wła-
dysławowa 27 w., ma 6 dm., 82 mk., 296 mr.
W 1827 r. było 2 dm., 18 mk. W chodziła
w skład dóbr Giełguduszld Dolne.
PuskieplIl'Y, wś, pow. maryampolski, gm.
i par. Szumsk, odl. od Maryampola 7 w., ma
11 dm., 58 mk. W 1827 r. było 17 dm.,
106 mk.
Pllśle, wś, pow. nowoaleksandrowski, w 1
okr. pol., o 27 w. od Nowoaleksandrowska.
Pllśliszki, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 33 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Pusłowicze, dwór, pow. szawelski, gm.
Poszwityń, o 40 w. od Szawel.
PUśllia 1.) wś nad potokiem Pusle, pow.
wileński, w 3 okr. poL, gm. Giedrojcie, okr.
Pas
wiejski Kietutany, o 8 w. od gminy a 52 w.
od Wilna, ma 14 dm., 74 mk., w tej liczbie 6
prawosł., 59 katol. i 9 żydów (w 1864 r. tyl-
ko 23 dusz rewiz.); należy do dóbr Okraspol
Mińskich. 2.) P., zaśc., tamże, 06 w. od gmi-
ny, 15 dusz rewiz.; własność Bronieców.
PUślliki al. Pąśniki, wś i folw., pow. ku-
tnowski, gm. Krzyżanówek, par. Łąkoszyn,
odl. 3 w. od Kutna, ma 138 mk.; wiatrak. W
1827 r. było 8 dm., 58 mk. Folw. Puśniki
rozl. mr. 343: gr. Ol'. i ogr. mr. 276, łąk mr.
55, pastw. mr. 12; bud. mur. 5, z drzewa 16;
płodozmian 6 i lO-polowy. Wś P. os. 14,
z gr. mr. 10. BI'. Ch.
PlIspetl'ellelJ (niem.) al. Skarullen, wś, pow.
stołupiański, st. pocz. i tel. Stołupiany.
Pussell, jez. w okr. goldyńskim, w Kur-
landyi, w parafii Pilten, 6 w. dl., 2 w. szer.,
otrzymuje wodę z jez. Usmaiten przez rzkę
Anger. Przepływa przez jezioro rz. Irba
Wielka.
Pussell, dobra prywat., w okr. goldyńskim,
pow. windawski, par. piltyńska (Kurlandya).
Do dóbr należą folw.: Moden, Danswitten i
Bezitten. 'W P. znajduje się kośc. ewang.
Pusselleekell, dobra pryw., w okr. goldyń-
skim, pow. windawski, par. piltyńska (Kur-
landya). Do dóbr należy folw. Ammeln.
Pusta, lewy dopływ Styru, pod Stanisław-
czykiem, znany pod nazwami Baczki, Rado-
stawki i Pokrowy. Ob. Baczka. Br. G.
Pusta 1.) góra lesista, w płd.-zach. stro-
nie gm. Stronny, w pow. samborskim, pod
41 °50' wsch. dłg. g. F., a 49°19'18" płn. sz.
g., między pot. Czajkami (od płn.-zach) a Lew-
kowem (od płd.-wsch.). Wznies. 827 mt. 2.)
P" leśniczówka na obsz. dwor. Panasówki,
w pow. brodzkim. 3.) P., leśniczówka koło
Czułowic, w pow. rudeckim.
Pusta 1.) al. Huta P., pow. obornicki, na
wschód-południe Gośliny Murowanej, pod
Zielonką, należała w końcu zeszłego wieku do
Aleksandra Bojanowskiego (ob. Hutta, t. III,
239). 2.) P., ob. Wolica P., pow. pleszewski.
Pusta, wybud, należące do Niesiołowic,
pow. kartuski.
Pustachowo Nowawieś, ob. Pustochowo.
Pusta Dąbrówka 1.) niem. Pusta Dombrow-
ken, fiskalna domena pow. brodnicki, st. pocz.
i par. kat. Wrocki, 5 klm. odl., st. kol. Brodnica
13 klm. odl.; 1868 r. 19 bud., 11 dm., 144 mk.,
104 kat., 40 ew., 290'75 ha roli or. i ogr.,
44'43 łąk, 99'91 pastw., 14'85 nieuż., razem
449'94 ha; czysty dochód z gruntu 4195 mrk.
Osada ta leży blizko Drwęcy, nad granicą
król. polskiego. 2.) P. D., wś, tamże; 1868 r.
8 bud., 3 dm., 58 mk., 48 kat., 10 ew., 175'32
ha; czysty dochód z gruntu 1751 mrk. Wła.śc.
Józef Załuski. Kś. Fr.
Pusta Hora 1.) wzgórze, na granicy Ga-

Pue
j6w Wyźnich a. Uliczna, w pow. drohobyckhn,
na lew. brzegu Lutyczyny, nad żródłami Wo-
rony (dopł. Słonicy), pod 41°19'30" wsch.
dłg. g. F. a. 49°17' płn. sz. g. Wznies. 322 mt.
n. p. m. 2.) P., góra w Beskidach spiskich,
na płd. od Lubowli, na praw. brz. Popradu i
Jakubiańskiej Wody al Jakubianki, dopływu
Popradu, pod 38° 22' 41" wsch. dług. g. F. a
49° 16' 53" płn. sz. g., na granicy Lubowli
Starej i Nowej; wznies. 717 mt. BI'. G.
Pustak, karczma i młyn przy drodze z Myt-
kowiec do Mołomoliniec, pow. latyczowski,
par. Międzyboż. X. M. O.
PlIstakiele, wś rząd., pow. trocki, w 1 okr.
pol., o 25 w. od Trok, 12 dm., 125 mk. katol.
Pustamezo (węg.), st. dr. żel. na przestrze-
ni Preszów-Orló, o 9 klm. od Orló.
Pustamin (dok. 1301 Postomino), wś i dobra
ryc. ze st. pocz., w Pomeranii, pow. sławiński,
15 klm. na płd.-zach. od Stolpmuende, 7'5
klm. od morza. Gleba pszeniczna. 'W 1877 r.
880 mk. ew ang. R. 1301 należały dobra do
Macieja, burgrabi w Sławnie (ob. P. U. B. v.
Perlbach, str. 527). Kś. Fr.
Pustar (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Kołobrzeg-Koerlin, st. pocz. Degow.
PlIsta StI'óżka, w spisie urzęd. Pustaja Sto-
roika, wś włośc., pow. radomski, gm. Przytyk,
par. Wrzeszczów, odl. od Radomia 26 w., ma
6 dm., 23 mk., 202 mI'. Utworzona i nazwana
przy uwłaszczeniu włościan po 1864 r.
PlIstaszki, dwór, pow. poniewieski, w 4
okr. pol., o 57 w. od Poniewieża.
Pustaszok, szczyt skalisty, w Karpatach
lesistych, na obszarze Lolina, V{ pow. do-
lińskim, nad praw. brzegiem Swicy, pod
41°29'13" wsch. dłg. g. F., a 48'46'15" płn.
sz. g. Na płn.-zach. od niego leży szczyt Zu-
rap ol (1318 mt.), a dalej na płn. Kamionka
(1012 mt.). Wznies. 1427 mt. Miejsce znaku
triang. Br. G.
Pusta Wielka, szczyt w Beskidach wscho-
dnih, dziale popradzko-dukielskim, na grani-
cy Zegiestowa, Zubryka i Wierchomli :I\fałej,
w pow. sądeckim. Wznies. 1061 mt. n. p. m.
Miejsce znaku triang. Pod szczytem posiada
w znacznej ilości skały wapienne w postaci
progów, których wysokość do czterech a dłu-
gość kilkunastu metrów dochodzi. Karłowata
buczyna pokrywa ten szczyt. Br. G.
Pllstawieś, kol. pod Lisil!; Górą, pow. łę-
czycki, gm. i par. Grabów, odl. od Łęczycy
16 w., ma 11 dm., 88 mk.
PlIsta Wola, fol., pow. jędrzejowski, gm.
Złotniki, par. Rembieszyce.
Pusta Wola, wś, pow. jasielski, par.rz.-
kat. w Sławęcinie, leży na praw. brzegu Ro-
py, w równinie, 245 mt. n. p. m. Ma 23 dm. i
163 mk., 156 n.-kat. i 7 izrael. Glebę składa
glinka urodzajna. Obszaru większego niema,
Put
309
mmeJszy zaś obejmuje 19] mI'. roli, 26 mr.
łąk, 42 mr. pastw. i 16 mr. lasu. Graniczy na.
zachod z Kunową, na północ przez rzekę ze
Sławęcinem, na południe z Harklowl!; a na
wschód przez las z Osobnicą. Las na wzgó-
rzach dochodzących 349 mt. Mac.
Puste Dwory, wś nad rzeką Ptyczą, pow.
miński, gm. Stare Sioło, ma 8 osad; grunta i
łąki dobre, miejscowość falista, doŚĆ leśna.
Puste Gniazdo, wś włośc., pow. konecki,
gm. Pijanów, par. Pilczyca, odl. od Końskich
28 w., ma 3 dm., 20 mk., 110 mI'. Utworzona
na gruntach poplebańskich wsi Pilczycy.
Pustejow (mor.), ob. Puszczyjów.
Pustelnia, góra na obszarze wsi Iwkowa,
w pow. brzeskim. Stoi tu kaplica śród lasu.
Pustelnia św, Salomei, nad doliną Prą-
dnika, ob. Grodzisko i Ojców.
Pustelnica, skała, ob. OlsztYJtskie wzgórza.
Pustelnik 1.) fol., pow. warszawski, gm.
Brudno, par. Praga, ma 107 mk. W' 1827 r.
było 7 dm., 46 mk, należał do par. Skary-
szew (Praga). Stoi tu mały kościołek modrze-
wiowy, wzniesiony według tradycyi w XVII
w. przez jakiegoś możnego pana, który strwo-
niwszy mienie w hulaszczem życiu, osiadł tu
jako pokutnik (ob. Tyg. Illustr., 1875 r.,
;N'2 395). 2.) P., wś i fol., pow. nowomiński,
gm. Dęmbe Wielkie, par. Pustelnik, posiada
kościół par. murowany, urząd gminny, 129
mk., 114 mr. dwors., 153 mI'. włośc. W 1827
r. było 8 dm., 90 mk. Kościół i parafią ery-
gował w 1540 r. Jakub Buczacki, bisk. płocki.
Obecny z 1843 r. wystawiony przez Stan. hr.
Grabowskiego. P., par. dek. nowo-miński (da-
wniej stanisławowski), 2147 dusz. 3.) P., fol.,
pow. sieradzki, gm. i par. Brzeźnio, odl. od
Sieradza 12 w., ma 1 dm., 20 mk. 4.) P.,
pow. sokołowski, przyległ. dóbr Dlugie Ka-
mieńskie. ]};'. Ch.
Pustelnik al. Marcyan, pl'Stkowie, pow. 0-
dolanowski, o 3 klm. na północ od Grabowa.
W 1845 r. 1 dm. i 10 mk. katol. W nowszych
Skorowidzach niewykazane.
PustellJik, szczyt w paśmic gór bielań-
skich pod Krakowem, na płn.-wsch. od Srebr-
nej góry, na której szczycie wznosi się kla-
sztor kamedułów w Bielanach. W znies. 362
mt. n. p. m., a 160 mt. nad dolinę Wisły.
Pustelnik, potok, wytryska w obr. Olszów-
ki, w pow. limanowskim, z pod Szumiącej gó-
ry (834 mt.), płynie na wschód i na obszarze
gm. Poręby Wielkiej uchodzi z lcw. brzegu do
Poręby. Długość biegu 3 klm. Br. G.
Pustelnik, gajówka na obszarze Szczuro-
wic, pow. brodzki.
Pustelniki, wś, pow. władysławowski, gm.
Lesnictwo, par. Władysławów, od], od Wła-
dysławowa 5 w., ma 3 dm., 57 mk. W 1827 r.

310
Pas
było 3 dm., 29 mk. W chodziła w skład dóbr
rzą.d. Leśnictwo.
Pustelniki 1.) wś, pow. wileński, w 2 okI'.
pol., gm. Mejszagoła, okI'. wiejski Juryewo-
Hejszyszki, o 11 w. od gminy a 36 w. od Wil-
na, ma 3 dm., 23 mk. katol. (10 dusz rewiz.);
należy do dóbr Europa, Narbutów. 2.) p"
sioło, pow. kowieński, w 3 okI'. pol., o 53 w.
od Kowna. 3.) p" foL, pow. wiłkomierski,
okI'. pol. Pogiełoże, należy do dóbr Markucisz-
ki, Adamowiczów. 4.) P., wś nad rz. Sary3oł,
pow. lucyński, własność Ign. Suryna. 5.) P.,
pow. drysieński, ob. Nowy Dwór 19).
Pllstelniki, przedmieście mka Chodorkowa,
w pow. skwirskim, nad rz. Unawą.
Pustellliki 1.) grupa zabudowań w obI'.
gm. Iwkowej, pow. brzeskim. 2.) P., grupa
domów w Radziechowie, pow. Kamionka Stru-
miłowa.
Puste Łąki, wś włośc., pow. xadzymiński,
gm. Zabrodzie, par. Kamieńczyk, ma 23 mk.,
76 mI'.
Pustepolje Wizl'allka, węg. Pusztamez6,
wś, hr. szaryskie, kościół par. gr.-kalol., 420
mk. Lasy, pastwiska, łąki, chów i handel by-
dła, młyny wodne, tartaki.
Pustkal'llia, wólka do Tuszymy, pow. mie-
lecki, ma 4 dm. i 18 mk.
Pustkell (niem.), miejscowość w pow. lu-
bawskim, st. pocz. Radomno.
Pustki, pow. kielecki, gm. i par. Mniów.
W 1827 r. 1 dm., 1 mk.
Pustki, fol., pow. radzyński, należy do dóbr
Jabłoń, ma 412 mr.
PlIstki, szczyt lesisty, na północ od wsi
Łużny, w pow. gorlickim, nad praw. brzegiem
Bieśninki, dopływu Białej dunajcowcj. Wznies.
449 mt. Miejsce znaku triang. Br. G.
Pustki, foL, w pow. ropczyckim, na obsza-
rze wsi Mała.
Pustki, pustk., pow. ostrzeszowski, okI'.
wiejski Góra, par. i poczta w Kobylej Górze,
3 dm., 13 mk.
PlIstki 1.) wś, pow. starogardzki, st. pocz.
Karsin, par. kat. Wiele, 1 3 /. mili odl., ew.
Mokre, odl. od Stargardu 5 1 / 9 mili. Zawiera 3
gburstwa i 6 zagród, 823'91 magd. mr. W.
1875 r. 14 dm., 122 mk.; 1869 r. 80 mk. kat.
Według wizyt. Szaniawskiego z r. 1710 pła-
ciła "taberna Kiszewiensis vulgo Pustki" 1 fI.
mesznego (str. 16). W wizyt. Rybińskiego
z r. 1780 czytamy, że kol. P. i Wie ck liczyła
41 mk. katol. (str. 67). Os. ta leży w klinie
zachodz!\cym w granice pow. chojnickiego.
2.) P., wyb. do Niesiołowic należ!\ce, pow.
kartuski, st. pocz. Sulęcin. 3.) P. (Kętrz.),
miejscowość w pow. kościerskim; w spisach u-
rzędowych nic wymicniona. Kś. Fr.
Pllstki 1.) fol. na obszarze dóbr Hanuszek,
pow. toszecko-gliwicki. 2.) P" folw. dóbr
PUl
Grodzisko (Loslau) pow. rybnicki. 3.) P., ow-
czarnia w Miechowy, pow. kluczborski.
PlJstki 1.) Bodzanowskie, pow. włocławski,
gm. Smiłowice, par. Grabkow. 2.) P. Choceń-
skie, pow. włocławski, gm. Smiłowice, par.
Grabkowo. Nie pomieszczona w ostatnich spi-
sach. 3.) P. Działyńskie, wś, pow. lipnowski,
gm. Mazowsze, par. Działyń, odl. o 21 w. od
Lipna, ma 7 dm., 47 mk., 46 mr. 4.) P. Pu-
łanki, kol., pow. zamojski, gm. i par. Nielisz,
odl. od Zamościa 21 w., ma 25 mr. ziem}. 5.)
P. Wilkowskie, pow. włocławski, gm. Smiło-
wice, par. Grabkowo. Nie pomieszczona wo-
statnich spisach urzędowych.
Pustków al. Pustkowie z Męciszowem i Wola
Pzlstkowska i os. Rudki, Krownica, Zastawie i
Budy, wś, pow. ropczycki, par. rzym.-kat.
w I3rzeźnicy. Leży w piaszczystej równinie,
na praw. brzegu Wisłoka. Obszar rozciąga się
między dopływami Wisłoka: Ocieką na pół-
noc i Wielopolk3oł na południc. Cały ten obszar
przecina tor kolei arc. Karola Ludwika (Dębi-
ca-Nadbrzezie) a w samem P. utworzono sta-
cy3oł. Wólki zabudowały się nad Ocieką, śród
lasów, które otaczają wieś od wschodu. Przez
wś przechodzi gościniec z Dębicy do Mielca.
Pustkowska Wola ma 39 dm. i 188 mk., Pust-
ków 164 dm. i 899 mk. i Męciszów 87 dm., 476
mk. Razem 290 dm. i 1563 mk., z nich 1531
rzym.-kat. i 32 izrael. Na obszarze więk. pos.
(K. hr. Bobrowski) 11 dm., 86 mk., z nich 75
rzym.-kat. i 11 izrael. Obszar więk. pos. skła-
da się z 537 mI'. roli, 77 mI'. ł!\k i ogr., 130
mI'. pastw. i 1115 mI'. lasu; pos. mn. ma 905
mr. roli, 290 mr. łąk i ogr., 91 mr. pastw. i
61 mI'. lasu. Glebę stanowi namulisko zmie-
szane z piaskiem. Gorzelnia na większym ob-
szarze. W 1423 r. istniała już osada, pisał się
bowiem na Pobiedniu i Pustkowie Klemens
(Climaschko, A. G. Z., XI). W 1508 r. dzie-
dziczył ją Mikołaj Ligęza z Bobrka (Pawiński,
Małopolska 468) a w 1581 r. było 8 kmieci na
7 półłankach, 3 zagród, 2 komo l' . z bydłem,
2 komol'. bez bydła, 2 karczmy (po ćwierci
łanu). P. graniczy na północ z Tuszymą i Bia-
łymborem, na wschód z Ocieką i Ostrowem a
na południe z Parszczyzna, i Brzeżnicą. Mac.
Pustkowa GÓl'a, holendry nad rz. Bzurą,
pow. łęczycki, gm. Chociszew, par. Parzę-
czew. 'V chodziły w skład dóbr rz!\d. Krzepo-
cin, mają 16 dm.
Pustkowe Kwiatki, pustk., pow. kroto-
szyński, poczta w Zdunach. Powstało w now-
szych czasach.
Pustkowie 1.) os., pow. łęczycki, gm. Pod-
dębice, par. Kałów, odl. od Łęczycy 30 w.,
ma 1 dm., 7 mk. 2.) P. al. Budy, koL, pow.
łęczycki, gm. Poddębice, par. Kałów, odl. od
Łęczycy 30 w., ma 13 dm., 126 mk. 3.) P.,
os. włośc., pow. noworadomski, gm. Kruszyna,

Pua
Pus
811
ob. Lipicze. 4.) P., pow. częstochowski, gm., koszki Nowe i Stare, Pławnik i Nowa WieI! Pu-
Popów, par. Wąsosz. 5.) P., młyn, pow. olku- stochowska, osady: Gostomka, Nowaszki, Sze-
ski, ob. Ogrodzieniec (VII, 410). 6.) P. Bogda- wcy i Przybytki, tudzież leśnictwo gnieżnień-
nowskie, os. włośc. i os. młyn nad rzką b. n., skie; cały okrąg ma 51 dm., 501 mk. (427
pow. piotrkowski, gm. Parzniewice, ma 2 dm., kat., 74 prot.). E. Cal.
12 mk., 21 mr. włośc.; młyn 1 dm., 5 mk., 13 Pustokiemia, na karcie Chrzanowskiego
mr. dwors. 7.) P. Gężyn, trzy os. włośc., Pustakemie, u Korejwy Pusakiejmy, wś, pow.
pow. będziński, gm. Choroń, mają 6 dm., 21 trocki, w 2 okr. pol., gm. Zośle, okr. wiejski
mk., 18 mr. 8.) P. Młynek, os., pow. piotrkow- Gił1{cie, o 7 w. od gminy, przy drodze z Jewia
ski, gm. Ręczno, par. Bąkowa Góra, ma 1 dm., do Zosiel, 69 dusz rewiz.; należy do dóbr Ga-
59 mk., 34 mr. włośc. Wchodziła w skład bryelowo,Matuszewiczów.
dóbr Dobrenice. 9.) P. Piekło, wś, pow.raw- Pustoleszczyzna, zaśc. pryw., pow. dzi-
ski, gm. Lubochnia, ma 3 dm., 21 mk., 8 mr. sieński, w 2 okr. pol., o 60 w. od Dzisny, 1
ziemi włośc, 10.) P. Pila Łubieńska i P. Prze.- dm., 7 mk. starowierców.
w6z, pow. kolski, wchodziły w !!kład dóbr Pustołczyn, dok. Pl.Istolczz'no, przyległość
rząd. Koło (ob. t. IV, 277). 11.) P. Tumidaj, Trzuskotowa, w pow. poznańskim, w pobliżu
os., pow. kaliski, gm. Koźminek, par. Rajsko, I Gośliny Murowanej, nadaną była w r. 1282
odI. od Kalisza 17 w., ma 1 dm. Należy do klasztorowi owińskiemu przez Archenbolda,
Pietrzykowa. Br. Ck. wojewodę kaliskiego (Kod. Wielkop.).
Pustkowie, ob. Pustków. Pustołówka, wś, pow. wileński, w 1 okr.
Pustkowie, pow. bytomski, ob. PlotollJo 1). pol., gm. Rzesza, okr. wiejski Bukiszki, o 11
Pustkowiec, niem. Pustkowetz, wś, pow. w. od gminy a 15 w. od Wilna, ma 8 dm., 57
opawski, obw. są,d. klimkowicki, na Szląsku mk. katol. (29 dusz rewiz.); należy do dóbr
au st. 1880 r. 61 dm., 396 mk., katol. 390, Bukiszki Radziwiłłowiczów.
prot. 1, żyd. 5; Niemców 5, Czechoszlą,z. 390, Pustoły, rzeka w pow. winnickim, prawy
Polak 1. Br. G. dopływ Bohu, ob. Postałowa.
PlIstkowo, niem. Puschkowa, Buskow, 1352 Pustomieciszka, ob. Pustomściża.
Pustkowo, wś, pow. wrocławski, od1. 2 3 /. mili Pustomoty, wś cerkiewna, pow. rówieński,
od Wrocławia, par. ew. Rankau. W 1842 r. na wschód od mka Tuczyna.
10 dm., sołtystwo, 106 mk. (15 kat.). Dawna Pustomściz, wś, pow. borysowski, gm.
własność kapituły wrocławskiej. kossalwwiecka, leży nad rzeką Omściża." na-
Pustławki, dobra, pow. rossieński, gm. Bo- przeciw wsi Ikany. Obszar 442 mr., wtem
toki, o 43 w. od Rossień. 48 mI'. nieużytków.
Pustniki 1.) wś na pol.-prus. Mazurach, Pllstomściza al. Pustomściika, Pustomiecisz-
pow. zą,dzborski, st. pocz. i tel. SOl'kwity. Jan ka, także Omściż, rzeczka w pow. borysow-
z Olszyn nadaje r. 1391 pobożnym sługom Mi- skim, prawy dopływ rz. Mraj, do której ucho-
kołajowi i Wawrzyńcowi, braciom, 10 włók dzi pod wsią Ikany.
przy jeziorach Gieląd i Moty, na prawie cheł- Pllstomścizka, ob. Pustomściia.
mińskiem. R. 1499 nadaje Bartsch Y. Gessen Pustomyty, w dok. Pustomyt, wś cerkiewna
Janowi z Pustnik, Albrechtowi z Pustnik i pa- u źródeł rz. Połonki, pow. włodzimierski, na
ni Katarzynie, karczmarzowej tamże, 10 włók pogra;niczu pow. łuckiego, na płd.-wschd od
(Por. Jelomie). 2.) P., dobra ryc. z fol. Szt1'mo- mka Swiniuchy. P. należały niegdyś do zam-
wenko!, tamże, 4 klm. od st. pocz. i tel. 801'- ku włodzimierskiego i nadae zostały przez
kwit, z gorzel. i cegiel. Obszar 385 ha. Zygmunta Augusta wraz ze Swiniuehami, Ko-
Pustobory, wś i fol., pow. słonimski, w 3 rytnicą, '\V oinem i in. przysiołkami p. Micha-
okl'. pol., gm. Czemery, o 25 w. od 8łonima. łowi Siemaszce, pisarzowi (ob. J abłonowski,
Pustocha, rzeczka w pow. berdyczowskim Rewizye, str. 61, 62, 67 i 83). Porów. też
i żytomierskim, lewy dopł. Hujwy, pr. dopł. Pamiat. Kij. Arch. Kom., t. IV, cz. 2: 178.
Teterowa. Przepływa pod wś: Czerwona, Ni- Pustolłłyty z \Volic<\, wś, pow. lwowski,
konówka, Niechworoszcz. przyst. kolei żelaznej i miejsce ką,pielowe, 18
Pustocha, wś nad rz. Rastawicą" pow. klm. na płd.-zach. od Lwowa, 9 klm. na płn.-
skwirski, 02 w. powyżej Rużyna (par. pra- wsch. od s:J,du pow. w 8zczercu, 5 klm. od urz.
wosł.), ma 323 mk., 825 dzies. ziemi, z której poczt. i tel. w Nawaryi. Na płn. leży Nawa-
wydzielono włościanom 320 dzies. 'Własność rya, na wschód Porszna i Podsadki, na płd.
Adolfa Knota, dawniej należała do klucza ru- Miłoszowice, na płd.-zach. Siemianówka, na
żyńskiego ks. Lubomirskich. zach. Leśniowice, na płn.-zach. Glinna. Wzdłuż
Pustochowo al. Pust(tchowo, wś i okI'. wiej- granicy wschod. płynie pot. Szczerek. Zach.
ski, pow. gnieźnicński, o 3 1 / 2 klm. na południc część obszaru przepływa dopływ Szczerka i
od Gniezna gdzie jest par., pocz. i st. dr. żeL; Stawczanka al. Bartatówka. W dolinie jej le-
153 mk., 17 dm. Okr. wiejski składają: P., Ko- żą zabudowania wiejskie. Część wsi płn. zwie

312
PUl
się Wolic/,\ (Wołycia); grupa. domów na płd.
"Zając". Na płn.-wschód lezy las "Dąbrowa"
z leśniczówką. Własn. więk. (Longina de Sajo
Dunka) ma roli or. 478, łąk i ogr. 103, past.
20, lasu 483; wł. mn. roli or. 854, łą,k i ogr.
120, pastw. 60 mr. W 1880 r. było 160 dm.,
926 mk. w gminie; 7 dm.. 47 mk. na obsz.
dwor.; 475 rz.-kat.. 472 gr.-kat., 7 izrael., 19
innych wyznań; 71 Polaków, 874 Rusinów, 27
Niemców. Par. rz.-kat. w Nawaryi dla Woli-
cy a w Hodowiey dla Pustomyt; par. gr.-kat.
w miejscu, dek. szczerzecki. Należą, do niej
Leśniowice. We wsi jest cerkiew p. w. św.
Mikołaja, szkoła etat. jcdnokl. i kasa pożyczko
gm. z kapit. 3853 zł. w. a. Znajduje się tu kil-
ka źródeł wody siarczanej. Hacquet ("Neue-
ste physikalisch-politische Reisen in den J ah-
ren 1791-1795 in die dacischen und sarmati-
schen oder noerdlichen Karpathen, t. IV, str.
26) powiada, iż woda siarczana z tych źródeł
nie różni się prawie wcale od wody lubień-
skiej. Fr. Siarczyński w artykule " Galicya,
jej płody, klimat i mieszkańcy" (Dodatek do
Gaz. lwow. z r. 1857, X2 14) zalicza źródła te
do pierwszorzędnych. Mimo to dopiero z koń-
cem r. 1879 zajął się bliżej niemi, nabywca
Pustomyt, Longin Sajo Dunka. Za jego stara-
niem dokonał dr. W ąsowicz rozbiór tej wody,
i otrzymał następne rezultaty. Ciepłota wody
w zdroju wynosi 10'3°C. a ciężar jej właści-
wy w ciepłocie+4°C. 1'00524. Woda zawie-
ra w sobie: potas, sód, lit, amoniak, wapń,
stront, magn, żelazo, jako chlorki, siarkany i
węglany, a także podsiarczan magnowy, fos-
foran glinowy, bezwodnik krzemowy, selen
(ślady), azot, gaz bagienny, wolny bezwodnik
węglowy siarkowodór, naftę (ślady) i pewną,
ilość ciał organicznych" (Dokładny ilościowy
rozbiór podaje broszurka: "Pustomyty, zakład
kąpielowy". We Lwowie, 1881, str. 5). Na
podstawie tego orzeczenia otrzymał Dunka po-
zwolenie na urządzenie zakładu kąpielowego,
co nastąpiło z końcem maja 1880 roku. Na
stoku wzgórza, w odległości 100 mt. od do-
mów mieszkalnych wytryska źródło mineral-
ne. Ujęte w omurowanie kamienne, dostarcza
wody łazienkom. Dwie maszyny systemu
Schwartza ogrzewają wodę, rozprowadzaną do
wanien. '\V odległości 100 mt. od łazienek, na
wzgórzu, w pośrodku parku z drzew szpilko-
wych, stoi piętrowy dom mieszkalny, miesz-
czący w sobie 26 pokoi, obszerną salę na 150
osób i wygodną werendę. Tuż przy głównym
budynku piętrowym znajduje się restauracya.
Łazienki dla używających kąpieli zimnych
rzecznych, zbudowane wraz z basenem dla ko-
biet, nad rzeczką, o 400 kroków od domu ła-
ziebnego. O 150 kroków od zakładu lezy
dwór właściciela, otoczony wielkim parkiem.
Za wsią, w oddaleniu ćwierć mili od zakładu,
Plł8
ciągnie się las szpilkowy. Wieś ta nazywała
się dawniej także "Myto". W metr. kor.
(Litt. E. fol. 82, Anno 1448 do 1454) czytamy:
"Confirmatio venditionis villa :Myto, seu Pu-
stomyty, circa oppidum Szczyrzec in districtu
Leopoliensi sitae, Nobili Stanislao Korytkoni.
Cujus ville granicies incipientur videlicet a
fluvio Szczyrzec recte ad quercum dictum Bor-
tny Ostrowy remanendo ad villam Myto, a
quercu vero Bortny sur sum recta ad Radowni-
ce etiam remanendo Łazy pro villa praedicta, et
a Łazy magna valle, vulgariter Rozdole, recte
ad Nigrum Paludem, alias Łoza, quae j acet cir-
ca viam magnam in Leopolim tendentem, et ab
eodem valle Rozdole, recta ad quercum Tymo-
szowo, a quercu Tymoszowo recte ad fluvium
Szczyrzec, quibus praedictis villa praedicta in
ovum complectitur. Cui Stanislao Korytko ex
speciali gratia nostra partem nostram, quo
cum praefata villa Myto ex parte fluvii Szczy-
rzec est annexa adjungimus in perpetuum. A
Lesniowice remanendo Piotrachów pro villa
Myto, et a. Piotrachów ad Rudzice ad anti-
quam viam, qua tendit in oppidum Szczyrzec,
et ulterius incipiendo a fluvio Szczyrzec usque
ad fluvium, et determinationem laneorum, et
terminatione Laneorum praedictorum, ad finem
laneorum Siemianówki usque ad fluvium Szczy-
rzec. Regnante Casimiro rege". Według Dzie-
duszyckiego Maurycego (Kronika Dzieduszyc-
kich, str. 53) posiadał tę wieś Jan Dziedu-
SZYCkl, sprzedał ją, w r. 1528 hetmanowi Ja-
nowi Tarnowskiemu, ale potem znowu odzy-
skał, bo w r. 1541 był syn jego Mikołaj wła-
ścicielem. W r. 1554 pozwala Zygmunt Au-
gust mieszkańcom wsi Pustomito i innych
paść trzodę chlewną, w lasach na żołędziach
i bydło na pastwiskach królewskich (Arch.
Bernard. we Lwowie, C., t. 32, str. 26). W r.
1617 wymieniony jest jako właściciel wsi Ra-
fał Dzieduszycki (ib., T., t. 50, str. 649). Przy-
wilejem Jana Kazimierza z r. 1665 otrzymał
wieś tę Wieniawski w nagrodę zasług wojen-
nych (Rkp. Ossol., X2 1829 w artykule "Pu-
stomyty"). W r. 1721 przeznacza August II
komisarzów do rozgraniczenia dóbr Pustomy-
ty i Maleczkowice (Arch. Ber., C., t. 526, str.
1023). W r. 1729 mianuje August II komisa-
rzy celem rozgraniczenia Siemianówki od Pu-
stomyt (ib., C. t. 570, str. 1395) i celem roz-
graniczenia Porszny i N agórzan od Pusto myt
(ib., C., t. 570, str. 1383). W sprawie rozgra-
niczenia P. od wsi innych ob. także w temze
archiwum C., t. 570, str. 1411, 1413, 1381.
W r. 1887 założono w P. dwa wielkie pieoe
w celu wypalania wapna. Lu. Dz.
Pustopodzie, wś i fol., pow. wyłkowyski,
gm. i par. Wyłkowyszki, od!. od Wyłkowy-
szek 5 w., ma 37 dm., 402 mk, W 1827 r.
było 49 dm., 378 rok.

'"
PUl
313
PIII!ltopoll.) zaśc., pow. wileńeki, w 20kr. Należała do :Maryi Zaleskiej, Połowa wsi
pol., gm. Giełwany, okr. wiejski Powicinie, o przeszła przed 1863 r. na własność starszego
8 w. od gminy, 1 dusza rewiz.; należy do dóbr jej syna Franciszka, który na mocy ugody
Możejkiszki, Lisieckich. 2.) P., fol., pow. ko- wykupnej wydzielił włościanom 903 dzies. za
wieński, w 2 okr. pol., o 79 w. od Kowna. 33,985 rs.
3.) P., po łotew. Pystapals, wś w pow. rze- PlIstowniszki, pow. władysławowski, gm.
życkim, par. berzygalskiej, własność Skrut- Zyple, par. Łuksze, odL od Władysławowa.
kowskich, należała niegdyś do dóbr berzygal- 31 w., ma 5 dm., 54 mk. W 1827 r. było 5
skich :Manteufflów. dm., 41 mk.
PlIstopolce, zaśc., pow. wiłkomierski, gm. Pustowojły, mylnie, ob. PlIstowójty.
Ołoty, o 30 w. od Wiłkomierza. Pustowójty 1.) wś po obu brzegach rzeki
PlIstopole, wś, pow. wiłkomierski, gm. Rasawy, pow. kaniowski, gm. Karapysze, o
Ołoty, o 40 w. od Wiłkomierza. 50 w. od Kaniowa, 14 w. na północ od Bohu-
Pustopole, niem. Weideland, pow. kościań- sławia a 9 w. od :Mironówki, ma 2010 mk.
ski, o 6 klm. od Starego Bojanowa, powstał prawosł. i 18 katol. W 1740 r. było tu 20 sa-
około 1840 r. na gruntach Sulejowa w skutek dyb; w 1790 1'.85 sadyb i 888 mk.; w 1863 r.
separacyi włościan; par. Goniembice, poczta i 1724 mk. prawosł. i 17 kat. Cerkiew p. w.
st. dr. żel. w Starem Bojanowie, okr. domin. św. Jana Bohosłowa wzniesiona 1745 r. a
Sulejewo; 3 dm., 39 mk.; obszaru ma 118'40 ha. przebudowana w 1862 r. Podług wizytacyi
Pustosiele, wś, pow. mohylewski, gm. dziekana bohusławBkiego z 1764 r. parochem
Cerkowicze, ma 14 dm. i 97 mk., z których był Piotr Mużałowski. Okolica stepowa, gle-
21 kobiet zajmuje się tkactwem, 26 męż. po- ba urodzajna. Fol. ma 1105 dz. ziemi ornej,
wroźnictwem, 14 wyrobem naczyń drewnia- Mieszkańcy przeważnie trudnią się rolnic-
Dych. twem, z przemysłu domowego bardzo rozpo-
PlIstosz, dobra, pow. Buraski, w 1 okr. wszechnione tkactwo na warsztatach ręcz-
pok. do spraw włośc., gm. Uświaty, w 1863 nych dawnej konstrukcyi, wyrób gruby na.
r. 214 dusz rewiz. miejscowe potrzeby. WŚ ta wchodziła Die-
Pustoszka 1.) wś włośc., pow. święciań- gdyś w skład ststwa bohusławskiego, obecnie
ski, w 3 okr. pol., gm. Hoduciszki, okr. wiej- należy de klucza bohusławskiego dóbr hr.
ski :Mirkliszki, pow. Komaje; podług spisu Branickich. 2.) P., mylnie Pustowojly, wś,
z 1864 r. ma 16 dusz rewiz. W spisie z 1866 pow. lityński, gm. i par. kat. Ułanów, ma 116
r. podany jako zaśc., o 24 w. od Swięcian, osad, 302 mk., 461 dz. ziemi włośc. i 450 dz.
mający 1 dm. i 14 mk. starow. 2.) P., wś, dwors.; cerkiew wzniesiona w 1760 r. Nale-
pow. święciański, ob. Kondraciszki 3.). 3.) P., żała niegdyś do ststwa chmielnickiego, podług
wś szl. IJad pot. Musiną, pow. wileński, w 2 lustracyi z 1629 r. wś Kozminin al Pustowoj-
okr. poL, 078 w. od Wilna, 6 dm., 69 mk. ty trzymał Piotr Komorowski, z opłatą 35 zł.
starow. 4.) P., wś włośc., pow. wileński, W ostatnich czasach należała do Budzyńskich,
w 3 okr. pol., o 54 w. od Wilna, 10 dm., 109 dziś Rudzikowskich. J. Krz,
mk. (28 prawosł. i 81 katol.). 5.) P., wś, Pustowszczyzna, zaśc., pow. wileński, w 3
pow. bobruj ski, w 1 okr. pol. dokszyckim, gm. okr. pol., gm. Podbrzeź okr. wiejski Adamej-
Bortniki Wielkie, ma 23 osad pełnonadziało- cie (mylnie Adamejciszki), o 11 w. od gminy
wych; miejscowość poleska, grunta lekkie. 0.35 w. od Wilna, ma 1 dm., 8 mk. kat. (5
Pustoszki 1.) zaśc. szl., pow. dzisieński, dusz rewiz.); należy do dóbr skarbowych
w 3 okr. pol., o 73 w. od Dzisny, 1 dm., 5 Pacuny.
rok. kat. 2.) P. 1 i 2, pow. nowoaleksan- Pustułowa, rzeczka, lewy dopływ Bohu
drowski, w 3 okr. pol., o 74 i 78 w. od Nowo- w gub. podolskiej.
aleksandrowska. Pustutten (niem.), wś, pow. Bzyłokarczem-
PlIstoszylany, wś, pow. szawelski, gm. ski, st. p. Kallningken.
Kurszany, o 37 w. od SzaweI. Pustwin, os. nadana w r. 1145 przez księ-
PlIstoszry, fol., pow. wiłkomierski, gm. żnę Salomeję klasztorowi trzemeszyńskiemu
Siesiki, o 18 w. od Wiłkomierza. (Kod. Wielkop., Nr. 11), zlała się prawdopo-
Pustow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, dobnie z miastem Kwieciszewem (pow. mo-
pow. Grimmen, st. p. Dersekow. gilnicki).
PlIstowarówka, wś nad rz. Skwir i nad Pusty Dwór, dwór, pow. nowoaleksan-
bezim. rzką płynącą od wsi Tchorówki, pow. drowski, w 5 okr. pol., 083 w. od Nowoale-
skwirski, na pograniczu wasylkowskiego, 08 ksandrowska.
w. poniżej Skwiry, ma 1851 mk. prawoBł., 41 Pusty Garb, wzgórze w płn.-zach. stronie
kat. i 48 żyd.; 4462 dz. Cerkiew Pokrowska, Pawłowa, pow. Kamionka Strumiłłowa.
drewniana, niewiadomej erekcyi, uposażona Pusty Horb, szozyt w Karpatach wscho-
jest 60 dz. ziemi. Kapl. kat. par. W ołodarka. ,dnich, w dziale skolsko-delatyńskim, między

314
Put
Pua
dolinami Ilnicy od wschodu a Jałowego od za- założył tu obszerny sad fruktowy i często
chodu, w ramieniu górskiem, odrywająoem się przebywał. Równiez głośny arohirej Antoni
od grzbietu górskiego Dauszki pod 41 0 21 1 34" Zubko długo tu gościł po usunięoiu się z za-
wsch. dłg. F. a 48° 47 1 45" płn. sz. g. Na rządu eparchią, zanim został przeniesiony do
płd, od niego Kruhła (1345 mt.). Oba szczyty Pożajścia. ..4.. Jel.
tworzą skalisty dział wśród rozległych lasów. Pustynia 1.) wś, dawniej część Krościenka
Wznies. 1314 rot. Br. G. Wyżnego, pow. krośnieński, leży na lewym
Pusty-Kąt, fol. pryw., pow. dzisieński, w 1 brzegu Wisłoki, przy gościńcu z Miejsca do
okr. pol., o 53 w. od miasta Dzisny, przy b. Domaradza, nad potokiem. Wraz z fol. t. n.
drodze pocztowcj z mta Wilejki do mta Dzi- ma 55 dm. i 158 mk. Lezy w urodzajnej ró-
sny, 1 dm., 3 mk. wninio i graniczy na północ z Krościenkiem
Pusty Kościół, potok podtatrzański, na Wyżnem, na zachód z Łężanami, na południe
wyzynie Hochwald (ob.), w hr. liptowskiem, z Targowiskami a na wschód z niwami nale-
wypływa z pod Wilczej Jamy (926 mt.), w 0- żącemi do Haczowa. 2.) P. z Kędzierzem i
brębie Szczyrby, przepływa Szczyrbę i ucho- KozłoweJn, wś, pow. pilzneński, par. rz.-kat.
dzi poniżej do Zadniego }Jot., tworzącego wraz I w Dębicy (0'4 klm.). Leży w równinie (199
z Młynicą rzeczkę Poprad Mały. Długość mt. n. p. m.), na praw. brzęgu Wisłoki. Prze-
biegu 4 klm. Br. Ch. cinają wieś: gościniec z Dębicy do Mielca i
Pustyłka 1.) wś nad rzką t. n., pow. wi- kolej arcyks. Karola Ludwika Dębica-Nad-
leński, w 3 okr. pol., gm. Giedrojcie, okr. wiej- brzezie, między stacyami Dębicą i Brzeźnioą.
ski Okmiana, o 5 w. od gminy a 40 w. od Kędzierz (60 dm., 362 mk.) leży na brzegu
Wilna, ma 10 dm., 129 mk., w tej liozbie 6 Wisłoki, Kozłów zaś (36 dm., 178 mk.) na pół-
prawosł. i 123 katol. (w 1864 r. tylko 39 dusz noc od wsi, nad potoczkiem. Ka wschód od
rewiz.); nalezy do dóbr Okmiana, Jasieńskich. Kozłowa a płn.-wschód od Pustyni znajduje
2.) P., zaśc., tamże, okr. wiejski 'Wielki Dwór, się las zwany Borkiem. Wieś otacza od za-
010 w. od gminy, 1 dusza rewiz.); należy do chodu i północy Wisłoka, na wschód graniczy
dóbr Wielki Dwór, Jeleńskich. J. Krz. z Paszczyną a na południe z Dębicą. Wieś
Pusty Młyn, niem. WuesteJnuehl, grupa chat wraz z przysiołkami liczy 162 dm. i 887 mk.;
w obr. gm. Brumowic (Braunsdorf), pow. i obszar większy zaś 4 dm., 42 mk. (21 męż.,
obw. sądowy karniowski, na Szll1;sku austr. 21 kob.), w ogóle 901 rz.-kat. i 28 izrael. We
W 1880 r. 10 dm., 56 mk. kat.; Niemców 46, wsi jest szkoła ludowa a na obszarze dwor-
Czechoszląz. 10. Par. łacil1. w Brumowicach. skim gorzelnia i dwa duże stawy. Posiadłość
Pusty.}, dobra, pow. drysieński, w 4 okr. większa (Anna hr. Raczyńska) wynosi 460
pok. do spraw włośc., gm. P., o 27 w. od roli, 54 łąk i ogr., 65 past. i 10 mr. lasu; pos.
Dryssy; w 1863 r. 674 dusz rewiz. Dobra mn. ma 1013 roli, 90 łl1;k i ogr., 217 past. i 9
wraz z folwarkami majl1; 4168 dz. ziemi dwor. mr. lasu. Za Długosza (L. B., II, 162) była
Gmina ma 254 osad i 578 dusz męzkich. Wło- P. własnością Stanisława Ligęzy Półkozica i
ścianie zapłacili 37,134rs. 57 kop. wykupu Jadwigi, wdowy po Stanisławie Gryfie. Stała
za wydzieloną im ziemię. Znajduje się tu ko- tu kaplica drewniana p. w. św. Stanisława
ściół paraf. drewniany p. w. Przemienienia biskupa, do której odprawiano pielgrzymki
Pańskiego, wzniesiony kosztem hr. Platerów. w dniu św. Stanisława. Długosz podaje, że
Par. kat., dekanatu drysko-siebieskiego, 3488 działo się tam wiele cudów. Dochody pobierał
wiernych. Własność niegdyś ks. Sapiehów, proboszcz w Dębicy. Było tam wówczas soł-
attynencya hrabstwa drujskiego, około 1748 r. tystwo, łany kmiece, zagrody i karczmy.
sprzedana Konstantemu hr. Platerowi, kaszt. W 1536 r. (Pawiński, rałop., 469) miał tę
połockiemu, dziś własność sukcesorów Zy- wieś Piotr Ligęza i Aleksander Trzecieski.
gmunta hr. Platera. J. K/'z. Dobra Lig'ęzy: Lubzinę, Brzozówkę, Ostrów,
Pustynia 1.) 08. nad jez. Komorowskicm, Parszczynę (Paszczynę), Stobiernę, Kanrisch
pow. kolski, gm. i par. Izbica, odl. od Koła (Kędzierz) i Pustynię szacowano na 4500
28 w., ma 2 dm., 9 mk. 2.) P., wś, pow. li- grzywien. W Kędzierzu było 9 kmieci, karcz-
pnowski, gm. i par. Dobrzej ewice, odl. o 84 ma, sołtys, praedium szlacheckie i przewóz
w. od Lipna, ma 2 dm., 17 mk., 70 mr. 3.) P., na Wisłoce (navigium). W 1581 r. (ibid., 241)
os. włośc. nad jez. Blizno, pow. rypiński, gm. część Ligęzy była własnl1; Mikołaja Tarnow-
Szczutowo, par. Gujsk, odl. o 17 w. od Rypi- skicgo i składała się z 13 kmieci na 3 łanach,
na, posiada kaplicę, 1 dm., 17 mk., 2 ll}r. 6 zagród i 3 komorników; ozęść Trzecieskiego
Pllstynia-Archirejska, fol. nad rz. Swisło- Al. miała 6 km. na 1 łanie, 2 zagrody, 1 ko-
czą, pow. miński, o 1 milę od Mińska, od pół mornik z bydłem, 2 komoro bez bydła i 2 rze-
wieku własność archirejów mińskich, którzy mieślników. Wreszcie w 1508 r. (ibid., 468)
mają tu letnil1; rezydencYI1; i piękny park. Mi- sołtystwo trzymała Beata Pniowska, szlach-
chał Hołubowicz eks-unita, archirej miński, cianka. Grunta są tutaj urodzajne, namuliste.

Pił
Pu
315
3.) P., przyl. wsi Gorzów, w pow. chrza- I częła. gęstsza ludność, przy Innych warUllkach bytu,
nowskim. Mac powstały inne gałęzie przemysłu (pa.stersko-rolnlczy)
, , . : a. zarazem inne stosunki społeczne. W pierwszych
PustYlIla, podlesmctwo. n.a o.bszarze dobr wiekach dziejowego życia spotykamy jeszcze obok
:Byczyna, pow. toszecko-ghwlCk1. siebie te dwie formy bytu i kultury. DziałalnoM
Pustyoka, wś nad rzk& Neretwą, w gub. kolonizatorska. książąt i duchowieństwa. toruje dro-
wołyńskiej. gę rolnic!wu, .pzysłowi i wiązanym ,z, niIl}i sto-
.' . ł .,. sunkom, l zamesnlltJą;C stopmowo ludnosc lesną do
. Pustyoki, so o, pow. slensl, gm. Puty- coraz drobniejszych obszarów, rozsianych jak wyspY'
kI, ma 20 dm. l 115 mk., z ktorych 4 zajmUje śród rozpościerlljących się osad rolnych i prywatnej
się garncarstwem, 1 kowalstwem. Pustyńska własności. Piaszczyste i bagn-iste obszary Ii1tanowią
gmina ma 4446 mk. (1542 męż., 1496 kob. i ostatnie pzytuki .leśnej !udności, która 'pooli po-
1408 d' . ) kt' l 160 . .. rzuca swoJe zaJęCIIl, tracI swe urządzema I prawa.
zIem,' z oryc l. zajmUje SIę prze- Rozległy pas ziemi rozdzielający wyżynę pojezierza.
mysłem lesnym, uzywaHc do pomocy 270 baltyckiego od południowego pasa wyżyn (podolska,
koni. "\V gminie znajduje się 11,831 dzies. hbelska i m.ałopolsk), najdłuż.ej przechował !o le
lasów prywatnych i 934 dzies. włościaIlskich. sIste pokyme (\oesIe, PodlaIP, M!I'z?wsze) l zą-
. ., . czony z mm stopIeu kultury mleszkancow. Na wyzy-
Pustyokl-Hol'kl, gora w pow. połockIm, I nach południowych a po części i na północnych roz-
na lewym brzegu Dźwiny, z folw. Horki na winęh się wcześnie wielka własność, w dolinach
szczycie rzek drobna posiadłość, które zmieniły stosunki spo-
. . łeczne a stopniowo i warunki bytu ludności leśnej. Na
Pllstyolle PJatyhol'Y, ob. Piatylwry. miejsce dawnego przemysłu myśliwskiego, pszczelni-
Pusty Wiel'ch szczyt skalisty w Karpa- czego" powstaje przemysł górniczy, huty, smollLrnie,
h h .'. , przerobka drzewa, przytem gospodarstwa rolne.
ta? WS? dmch, w dZIle skolsko-delatyn- Puszcze środkowych nizin, nienęcące ani glebą ż:rzn,
sk1m, pasmlC wyszkowsInem, w obr. "\yszko- ani bogatym drzewostanem, pozostaj przeważme
wa, pow. doliński, na dziale wodnym Swicy i własn?ścią .królews.ką., Dorzcze NarWl stanoił.o do
}Iizunki. W nies. 1358 mt. n. p. m. Ze szczy- ostatmh memal W:Ikow ramę puszcz, w: kt?rI'J. t y-
t l ł . d k d l . b k Ob powyml przedstawICIelami kultury z epokl lesneJ sI!:
u roz eg y WI o na o my o u rze. . Kurpie. Jak obszar nizin, tak i puszcze przecho-
Gurgulat. Bl'. G. dziły na lewy brzeg Wisły i łączyły się z obszara-
Puswaszki wś pow. wiłkomierski gm. mi lesistymi wyżynf małopo!kiej w dorzeczu Pilicy.
. .. ' , " . ' nzecz naturalna, ze ludnosc puszcz występowałn.
ZmuJdkl, o 23 w. od WIll.omIerza. . opornie wobec nowej kultury i łączących się z nil!:
Pusza, po łotew. Puszy, wś, pow. rzeżyckI, urządzeń. Powstanie, na czele którego stanął Ma-
wraz z Dorotpolem (łotew. DOI'atpols), własność sła'Y (104.0 r.), było niewątpliwi objawem oporu lu-
Szadurskich. Posiada kościół par. kat. p. w. dnosm lsnego Mzowsa.przaclw wprowadzonym.tu
, T ,. . . J przez wIelkopolskICh kSIąZąt porządkom, zagrażają-
sw. oJcy, w 1743 :. wzn.łeSlOnJ: przz. ana cym dzikiej swobodzie tych synów puszczy. "Rokso-
Antomego Szadurskłego, l kapllCę flhaln&. lania" Klonowicza przechowała nam obrazy utrzy-
Par. katol., dek. rzeżycko-raźnieńskiego, ma mujących się jeszcze .w VI :'l' na Rusi Czerwonej
2388 wiernych. Za czasów zakonu rycerskie- zlt?ytków awego zyma les,nago. .,,:W 0rek Juda-
( . ) '" szow" podaje mekawy szczegoł srogIej kary za kra-
go P. mem. Puschen stanowIła zledzlCzne dzież barci (rozprucie brzucha). Najdłużej pierwotne
dobra Henryka Korffa do Schmysmg. Około stosunki społeczne i urządzenia przechowały się
1569 r. przez czas jakiś była w posiadaniu II Kurpiów, kórych rawo bartl!e (spisane w 159
Henryka Cymermano. uszlachconego mie- roku przez NIszczyckIego) obowH!:zy,":ało do .kOMa.
. .' XVIII w. (Por. szczegóły o Lasakach l Borowlakach
szczanma :yk1ego:.. wartyk. "Prusy", t. IX, 99). Puszcze brały swą: na-
Pllszakuua, zasc. dobr Ormany, w pow. zwę albo od cech fizycznych (Czerwony bór, Biała,
wileńskim. Zielona puszcza), albo od rzek (Skwańska) albo też
Puszalaty zaśc. szl. pow. wileński w 3 ? g'łó:vnych osad skiających się wyle koło my-
, '. ' shwsklego dworu kSIązęcego lub sIedZIby starosty
okr. poL, o 50 w. od WIlna, 2 dm., 20 mk. (Białowieska, Kampinoska, Myszyniecka, Niepoło-
starow. micka). Br. Ch.
Puszany, wś wośc., pow. r?ci, W? kr. Puszcza 1.) leś. os., pow. piotrkowski, gm.
pol., gm. Butymance, okI'. wIeJskI Kruzunce, Kluki, par. Kaszewice, ma 1 dm., 3 mk., 5 mr,
o 8 w. od gmIy  66 w. od Trok, ma 15 dm., W 1827 r. był 1 dm., 2 mk. 2.) P., wf.; włośc.,
11 mk. kt. I3 zyd. (w 1864 r. 61 usz re- pow. noworadomski, gm. Sulmierzyce, par.
W1Z.); nalezy do dobr skarbowych Pume. Chabielice, ma 6 dm., 53 mk., 50 mr. W 1827
Puszcz, pow. radomski, ob. Chomentów r. było 7 dm., 45 mk. 3.) P., os., pow. opo.
Puszcz. czyński, gm. i par. Przysucha, odl. od Opo-
Pszcza ja;ko bzar leśny była: pierwotną czna 25 w., ma 5 dm., 43 mk., 16 mr. dwors.,
postClą przewazneJ CZęSCl terytor'y zajętego ,przez 19 mr włośc. 4.) P. wś włośc. pow. chełm-
plemlOna wchodzące w skład pózmeJszego panstwa " r',' , ,
polskiego. Rzeki i jeziora jedynie, tudzież wytwo- SkI, gm. Zmudz, par. Kumow (wsch. obrz.
!'Zone działaniem wód nadbrzeżne łęgi, przerywały Klesztów), ma 10 os., 116 mr. W 1827 r. 8
to rozległe pokrycie borów i lasów. Puszcze te za- dm. 59 mk. "\V chodziła w skład dóbr Kle-
meszkiwała, niel.iczna naturalnie" lunoć, .śród któ- sztó'w. 5. ) P. wś włośc. pow. rypiński gm.
rej wytworzył SIę odrębny sp oso b zYCla l odrębne . '.' , .
urządzenia i stosunki społeczne. 'W dolinach rzek i Pręczk1, par. Rypm, odl. o 10 w. od RY'pIa,
nad brzegami jezior, w miarę tego jak skupiać się za- I ma 33 dm., 242 mk., 1094 mr. (699 ornej Z16

316
PUl
mi). 6.) P. Oltabielicka, os. włok, pow. piotr-
kowski, gm. Cha bielice, par. Kaszewice, ma 3
dm., 29 mk., 55 mr. W 1827 r. był 1 dm., 7
mk. 7.) P. Huta, pow. olkuski, gm. i par. Kro-
czyce. 8.) P. Korabiewska al. Maryańska, wś
włośc. nad rzką Korabiewk!!l al. Such!!l, pow.
skierniewicki, gm. Korabiewice, par, Mszczo-
nów, posiada kościół poklasztorny, filialny, 67
mk., 80 mr. W 1827 r. było 6 dm., 35 mk.
W drugiej połowie XVII w., wśród królew-
skiej puszczy Korabiewskiej, osiedlił się by
wieść pustelnicze życie Stanisław Krajewski
wraz z dwoma towarzyszami. Uzyskał on
przywilej na założenie osady od Michała Ko-
rybuta, w nagrodę zasług wojskowych (2
octob. 1670 r.). Poznawszy kś. Stanisława
Papczyńskiego pijara, jemu przywilej swój
odstąpił, i sam z towarzyszami swemi jego się
poddał władzy, aktem d. 7 paźdz. 1673 r. spo-
rządzonym. Był to zawiązek czysto polskiego
zakonu Niepokalanego Poczęcia Najśw. Maryi
Panny, znanego pod nazwą J\Iaryanów. Rzplta
w r. 1677 przyjęła, pod opiekę to zgromadze-
nie (V ol. leg., V, 241), a Jan III przywilejem
z d. 2 czerwca 1679 r. granice posiadłości
w puszczy Korabiewskiej naznaczył. Do ist-
niejącej pierwotnie drewnianej kaplicy św.
:Michała, przybudowano z muru klasztor, w r.
1755 zaś za staraniem ks. Sanguszków znacz-
nie rozszerzono świątynię. Piękny obraz N.
Panny w głównym ołtarzu, pochodzi z kościo-
ła we wsi Lubocza, ofiarowany niegdyś jedne-
mu z przodków właścicieli wioski Karskiemu
przez papieża Urbana VIII (Pam. relig.-mo-
ralny, V, z r. 1843). Z zabytków przeszłości
pozostał nagrobek Juliana Turskiego (t 2
kwiet. 1771 r.), ozdobiony herbami (Grabie,
Poraj, Nałęcz i Jelita), oraz portret założy-
ciela zakonu kś. Papczyńskiego (t 1701 r.).
Jedyną pamiątką po Janie III, jest wspaniała
kapa, zwana "turecką". Do 1'.1864, w którym
zwinięto klasztor, było tu ośmiu zakonników,
dziś kościół należy do par. w Mszczonowie
(M. R. Wit.). 9.) P. Miejska, wś włośc.,
pow. rypiński, gm. i par. Rypin, odl. 09 w.
od Rypina, ma 8 dm., 30 mk., 289 mr. 10.)
P. Osińslca, wś włośo., pow. piotrkowski, gm.
Chabielice, par. Kaszewice, ma 3 dm., 30 mk.,
29 mr. Istniał tu kościół filialny do Rząśni,
założony w 1459 r. przez dziedzica wsi An-
drzeja Osińskiego. W 1529 r. zamieniony na
parafialny, obejmował wsie: Puszczę, Osiny i
Chabielice. Wizyta z 1729 r. świadczy o spu-
stoszeniu kościoła; wtedy zapewne zniesiono
parafią i przeniesiono do Chabielic. 11.) P.
Plodawnicka, ob. Plodownica. 12.) P. Solska,
wś, pow. biłgoraj ski, gm. i par. Puszcza Sol-
ska, posiada kościół parafialny murowany,
poklasztorny, urząd gminny. W 1827 r. było
21 dm., 170 mk. W chodziła w skład dóbr or-
Pu,
dynacyi Zamoyskich. W 1603 r. osiedlili Bię
tu franciszkanie i zbudowali kaplicę, w 1644 r.
powstał kośeiół, klasztor i utworzoną została
parafia. Obecny kościół pochodzi z XVIIIw.
P. Solska par., dek. biłgorajski(dawniej tarno-
grodzki), 7041 dusz. P. Solska gm. należy do
s. gm. okr. I st. poczt. w Biłgoraju. W skład
gminy wchodzą: Bojary, Cecynopol, Dąbrowi-
ca, Dąbrowickie Zagrody, Dyle, Edwardów,
Gromady, Gromadzki Majdan, Ignatówka, Ka-
jetanówka, Nadrzecze Sędlaki, Rapy Bojarskie,
Rapy Dylańskie, Rożnówka, Wola. Br. Ch.
Puszcza, jez. w pow. święciańskim, leży
nad niem wś Leonowicze.
Puszcza 1.) wś, pow. lidzki, w 2 okr. pol.,
gm. Bieniakonie, okr. wiejski Sokoleńszczy-
zna, o 11 w. od gminy, 21 dusz rewiz.; wła-
sność Kapulcewiezów. 2.) P., fol., pow. bory-
sowski, własność Onacewiczów, należy do
dom. Horodyszcze. 3.) P. Holubicka, własność
ziemska, pow. borysowski, od 1872 r. wło-
ścianina Japuty; razem z osadą Bykowszczy-
zna ma 11 J/, włóki. 4.) P., zaśc., pow. wił-
komierski, gm. Rogowo, 043 w. od Wiłko-
mierza. 5.) P., zaśc., tamże, gm. Subocz, o
59 w. od Wiłkomierza, własność Szalikowa.
6.) P., wś, tamże, gm. Subocz, okr. wiejski
Pelisze, o 64 w. od Wiłkomierza. 7.) P., wś,
tamże, gm. Kowarsk, o 24 w. od 'Wiłkomierza.
Puszcza 1.) grupa zabudowań w obr. gm.
Barwałdu Górnego, pow. wadowieki. 2.) P.,
część Porąbki w pow. bialskim. W 1880 r. 75
dm., 463 mk. 3.) P. lIlala, grupa zabudowań
w tejże wsi. Br. G.
Puszcza 'l'ucholska, ob. Tucholska Puszcza.
PlIszczanka, mała rzeczka w pow. bory-
sowskim, bierze początek w wzgórzystej oko-
licy zaśc. Rozsochy i Skorody, płynie w kie-
runku północnym, przecina gościniec z Chota-
j ewicz do Niestanowicz przy wsi Puszczance,
po za którą, ubiegłszy lesistemi moczarami o-
koło 4 w., wpada z lewej strony do Gromni-
cy dopł. Dzwinosy. A. Jel.
PuszczalJka, mała wś nad rzką t. n., pow.
borysowski, w 2 okr. pol. łohojskim, gm.
Pleszczenice, ma 6 osad; miejscowość lesista,
grunta lekkie. A. Jel.
Puszcze 1.) zaśc. włośc., w pow. lidzkim,
ob. Łozowiki. 2.) P., wś, w pow. rzeżyckim,
w dobrach Warklany, zaludniona wyłącznie
przez włościan pochodzenia polskiego, w licz-
bie 96 osób płci obojej.
Pllszczew, kol., leś. os., pow. częstochow-
ski, gm. Węgłowice, par. Truskolasy, od!. 14
w. na zachód od Częstochowy, ma 75 dm.,
475 mk., 512 mr. W 1827 r. było 30 dm.,
208 mk. Powstała na obszarze starostwa krze-
pickiego i należała następnie do dóbr rZl\do-
wy ch ekonomii Krzepice.
Puszczewiki, wś, pow. dzisieński, w 10kr.

Pua
Put
317
pol., gm., okr. wiejski i dobra (hr. Czapskich)' rego P. Folw, P. ma 135'071:!a. Nowe P. ma
Łużki, o 10 w. od gminy, 8 dusz rewiz. 21 dm., 161 mk. (50 kat., 111 prot.) a Stare 30
PU8zczewo 1.) wś, pow. oszmiański, w 1 dm., 242 mk. (186 kat., 56 prot.). 4.) P., ob.
okr. pol., gm. Polany, okI'. wiejski Hermanisz- Puszczykowskie holendry i leśnictwo. E. Cal.
ki, o 10 w. od gminy, 10 dusz rewiz.; należy PlIszczykowskie 1.) Holendry, niem. Pusz-
do dóbr Hermaniszki, Wołłowiczów. 2.) P., czykowo-Hauland, pow. kościański, o 4 klm. na
wś włośc., pow. oszmiański, w 1 okr. pol., wschód od Mosiny; par. kat. Parzęczew, prot.
gm. Polany, okr. wiejski Hermaniszki, 09 w. Rakoniewice, poczta w Wielichowie, st. dr.
od gminy, 31 dusz rewiz.; należy do dóbr żel. w Kościanie o 16 klm.; ma 16 dm., 99 mk.
skarbowych Słobódka Trzecianiszki. 3.) p" (14 kat., 85 prot.). 2.) P.. leśnictwo, niem.
zaśc. szl., pow. oszmiański, w 1 okr. pol. o 14 Unterberg, pow. szremski, w pobliżu Mosiny,
w. od Oszmiany, 2 dm., 26 mk. katol. 4.) P., pod Puszczykowem (Kapitulnem). E. Cal.
wś włośc., pow. trocki, w 1 okr. pol., gm. Je- PlIszezyno, st. dr. żel. riazańsko-kozłow-
wie, okr. wiejski Aleksandryszki, o 8 w. od skiej, w gub. riazańskiej, pomiędzy st. Ria-
gminy 11,21 w. od Trok, ma 2 dm., 29 mk. zań (o 12 w.) a Sergiewo (o 9 w.), o 186 w.
katol. i 6 żydów (w 1864 r. 18 dusz rewiz.); od Kozłowa.
należy do dóbr skarbowych Kozakiszki. 5.) Puszelaty, wś, pow. dzisieński, w 2 okr.
P., wś rząd. nad potokiem, pow. wileński, pol., gm. Pohost, okr. wiejski Biruki, o 8 w.
w 4 okr. pol., o 50 w. od Wilna, 4 dm., 31 od gminy, 32 dusz rewiz.; należy do dóbr Bi-
mk. katol. J. Krz. ruki, dawniej Ukolskich, następnie Wołosow-
PllSZCZyjów, mor. Pustejov, niem. Petro- skich.
witz, wś, pow. opawski, obw. są.d. bielowiecki, Pnszkailce 1.) wś, pow. nowoaleksandro-
na Szląsku austr. (ob. Petrowitz bei Wagstadt). wski, w 5 okr. pol., o 78 w. od Nowoaleksan-
W r. 1880 było 210 dm., 1085 mk.; rz.-katol. drowska. 2.) P., wś, pow. nowoaleksandrow-
1077, żyd. 8; Niemców 69, Czechoszląz. 1907, ski, w 5 okr. pol.. o 73 w. od Nowoaleksan-
Polaków 9. Br. G. drowska.
PlIszezyki, wś, pow. wołkowyski, w 20kr. PlIszkanka, rzeczka (nazw. w Enc. Org.,
pol., gm. Tołoczmany, o 17 w. od Wołko- II, 428) w pow. augustowskim, bierze począ.-
wyska. tek na wschód wsi Koniuchy, płynie ku wscho-
Puszczykówko, wś, pow. szremski, 03 1 /, dowi przez Naumowicze, Puszkary i wpada
klm. na północ od Mosiny, na lewym brzegu z lew. brzegu do Niemna. Długa 6 w. J. BUz.
Warty. Dawniej własność kapituły poznań- PlIszkar, szczyt górski w grupie Magóry,
skiej, zabrana przez rząd pruski; par. 'Wiry, pomiędzy Czeremoszem Czarnym a rzką Czar-
poczta i st. dr. żel. w Mosinie; 8 dm., 93 mk. ną. W znies. 812 mt.
(52 katol., 41 prot.). Pod P. znaleziono w War- Puszkarnia 1.) wś rząd. nad jez. Spandze,
cie piszczel mamuta. E. Cal. pow. trocki, w 1 okr. pol., gm. Olkieniki,okr.
Puszczykowo 1.) wś i folw., pow. ko- wiejski Wójtowo, o 31 w. od Trok, 17 dm.,
ściański, o 5 klm. na wschód od Wielichowa, 180 mk. katol. (92 dusz rewiz.). 2.) P., wł.
nad kanałem obrzańskim; par. Parzęczew, szl. nad rz. Wilenką, pow. wileński, w 6 okr.
poczta w Wielichowie, st. dr. żel. w Kościanie poL, o 11 w. od Wilna, 1 dm., 43 mk. (5
o 15 klm.; ma 13 dm., 108 mk., między któ- prawosł., 30 katol., 8 żydów); młyn muro-
rymi 6 protest. Folw. (20 mk., 1 dm.) wchodzi wany.
w skład okI'. domin Goździchowo. Z P. pisał Puszkarowo, wś, pow. telszewski, w 4
się pod r. 1394 Nicolaus filius (Akta grodz. okI'. pol., o 20 w. od Telsz.
Pozn.) Posczukofszki; w r. 1580 było 3 1 /, łan. PlIszkary, wś nad Niemnem, pow. augu-
os., 3 zagrodo i 1 kom Ol'. 2.) P., domin., pow. stowski, gm. Łabno, par. Adamowicze, odl. od
średzki, o 4 klm. na północ-zachód od par. i Augustowa 58 w., ma 26 dm., 161 mk., 632
pocz. w Kostrzynie, st. dr. żel. w Pobiedzi- mr. W 1827 r. było 7 dm., 89 mk. W chodzi-
skach, okr. domin. Tarnowo; ma 7 dm., 72 mk. ła w skład dóbr rząd. Adamowicze.
i obszaru 205'32 ha, czyli 175'90 roli, 8'87 Puszkary 1.) wś, pow. dzisieński, w 20kr.
łąk, 11'33 past., 4'43 lasu i 4'79 nieuż.; czy- poL, gm. Postawy, okr. wiejski Zosin, o 10 w,
sty doch. grunt. 2700 mrk; chów bydła i 0- od gminy, 28 dusz rewiz. 2.) P., zaśc. pryw.
wiec; właścicielem jest Aleksy Suchorzewski. nad bezim. jez., pow. dzisieński, w 2 okr. pol.,
P. istniało przed r. 1565; w r. 1580 należało o 104 w. od Dzisny, 1 dm., 7 mk. katol. 3.)
do Adama Tarnowskiego, a około r. 1620 le- P., wś i dobra nad rz. Minią, pow. telszewski,
żało pustkami; przy schyłku zeszłego stulecia w 4 okr. pol., o 35 w. od Telsz, w 1859 r. 33
posiadał je Michał Radoszewski. 3.) P., wś, mk., młyn i cegielnia. 4.) P., wś, pow. sień-
pow. szremski, o 6 klm. na północ od Mosiny, ski, gm. Ostrowno, ma 24 dm. i 95 rok.
należało. już przed r. 1580 do kapituły po- PlIszkaryszki 1.) wś, pow. nowoaleksan-
znańskiejj obecnie składa się z Nowego i Sta- drowski, w 3 okr. pol., O 50 w. od Nowoa.łe-

318
Pus
bandrowska. 2.) P., wś, pow. rossieński, par.
kielmeńska.
PlI8zkane, wś, wchodząca w 1636 r.
w skład sstwa kaniowskiego (ob. t. III, 813).
PlIszkeppeln 1.) Gross, wś, pow. nizinny,
st. poczt. Neu-Argeningken. 2.) P. Klein, wś,
tamże. 3.) P. Gros, wś, pow. ragnecki, st.
pocz. Neu-Eggleningken. 4.) P. Klein al. U-
8zupoehnen, wś, tamże.
Puszki, kol., pow. chełmski, gm. Turka,
par. ew. IJublin. :Mieszkają tu Niemcy ewan-
gielicy. Jest to osada wieczysto czynszowa,
należąca do dóbr Dorohusk.
Puszkiele, w spisie z 1861 r. Putkiele,
zaśc., pow. dzisieński, w 3 okI'. pol., gm. Druj-
ka, okr. wiejski i dobra Szaumanów Malkow-
szczyzna, o 10 w. od gminy a 50 w. od Dzi-
sny, 1 dm., 12 mk. katol. (w 1864 r. podany
jako wś, mająca 16 dusz rewiz.).
Puszkino, st. dr. moskiewsko-jarosław-
skiej, w gub. moskiewskiej, pomiędzy st. My-
tyszcze (o 11 w.) a Talicy (o 14 w.), 028 w.
od Moskwy a 233 w. od Jarosławia.
Puszkow, wś, pow. klimowicki, gm. Ko-
stiukowicze, ma 40 dm. i 229 mk.
Puszków, wś nad rz. Dereniuchą, [okrą"
dopł. Bohu, pow. bałcki, okI'. pol. Bohopol,
gm. Lipoweńka, par. kat. i st. poczt. Hołowa-
niewskie, ma 72 osad, 726 mk., 868 dzies.
ziemi włośc.; cerkiew murowana p. w. św. Łu-
kasza, wzniesiona w 1872 r. i uposażona 55
dzies. ziemi, ma 816 parafian. Niegdyś wła-
snoŚĆ Potockich, dziś Sołtykiewiczowie posia-
dają 801 dzies., Filipscy 800 dzies. i Jasińscy
50 dzies. Dr. M.
Puszkowiec, osada w obr. gm. Cieszko-
wic (Tzieschkowitz, mor. Teżkovice), pow.
opawski, obw. są,d. bielowiecki, na Szlą,sku
austr. Br. G.
PlIszmycowa (łotew.), wś, pow. lucyński,
ob. Poszmucowo.
Puszno 1.) Godowskie, wś włośc., pow. no-
woaleksandryjski (puławski), gm. Godów,
par. Chodel, ma 55 os., 1019 mr. obszaru.
W 1827 r. było 11 dm., 73 mk. W chodziła
w skład dóbr Godów. 2.) P. Skokowskie, wś i
fol., pow. nowoaleksandryjski (puławski), gm.
Godów, par. Chodel, odl. 35 od Puław, ma ka-
mień wapienny. W 1827 r. było 25 dm., 116
mk. W 1875 r. fol. Puszno Skokowskie rozl.
mI'. 295: gr. Ol'. i ogr. mr. 231, lasu mr. 55,
os. karcz. mr. 1, nieuż. mI'. 8; bud. z drze-
wa 5. Br. CIt.
Puszogl'ód, fol. i dobra, pow. maryampol-
ski, gm. Poniemoń, par. Pokojnie, odl. od Ma-
ryampola 54 w., ma 4 dm., 150 mk. Dobra
Puszogród składały się w 1885 r. z fol. P. i
Rymiszki oraz os. Dobile, w r. 1873 oddzielo-
ne od dóbr Pogiermoń, rozl. mI'. 703: gr. 01'. i
ogt'. mr. 525, htk mI'. 146, past. mr. 1, w os.
Put
mI'. 1, nieuż. mI'. 18; bud. mur. 3, z drzewa
21; płodozmian 10 i U-polowy.
Puszołaty (żm. Puszolataj), mko rząd. nad
rzką Omietą, pow. poniewieski, w 3 okr. pol.,
o 23 w. od Poniewieża. W 1859 r. 10 dm.,
278 mk., kośc. kat. par., szkoła żydowska,
dom schronienia dla starców i kalek. Kościół
par. katol. p. w. św. Piotra i Pawła, wzniesio-
ny w 1639 r. kosztem Władysława IV. Par.
katol., dek. szadowskiego, 5250 wiernych.
Filia w Spirakach. W P. był przed 1863 r.
proboszczem znany lingwista litewski ks. An-
toni Juszkiewicz. J. Krz.
Pusztamezfi (węgier.), ob. Pllstepolje.
Puszupie, wś, pow. telszewski, w 2 okr.
pol., o 39 w. od Telsz.
Puszy (łotew.), ob. Pusza.
Puszyca, rzeczka w pow. rzeżyckim, wy-
pływa z jez. t. n., wpada do jez. Ruszony.
Puszyłowo, dobra, pow. wiłkomierski, gm.
Rogowo, o 42 w. od Wiłkomierza.
Puszyna, niem. Pllschine, wś i dobra, pow.
niemodliński, par. Fyrlą,d, odl. 31ft mil od
Niemodlina. W 1861 r. było 97 dm., 677 mk.
(13 cw.), stary zamek, zbudowany jeszcze
przez Templaryuszów, kaplica w zamku. Ob-
szar dóbr wynosił 2849 mI'. (1694 mr. lasu) a
wraz ze wsią 3710 mI'. (1548 mI'. roli, 271
mI'. łą,k). We wsi szkoła katol., młyn wodny.
W skład dóbr P. w 1818 r. wchodziły: Pie-
chocice, Henrychów, Jamka Polska.
Puszyna, wś, pow. rossiellski, par. tauro-
gowska.
puszYllce, zaśc. szI. nad jez. i rzką Tramis,
pow. wileński, w 3 oh. pol., o 77 w. od Wil-
na, 3 dm., 26 mk. katol.
Puszynia, karczma, pow. poniewieski, w 3
okr. pol., o 20 w. od Poniewieża.
Puszynie, wś, pow. telszewski, w 4 okI'.
pol., o 18 w. od Telsz.
Puszyniszki, wś, pow. rossieński, par.
lalska.
PlIszynmetll'Y, dwór, pow. szawelski, gm.
Szawlany, o 20 w. od Szawel.
Puszynowo 1.) dobra, pow. szawelski, gm.
Szawlany, o 19 w. od Szawel, 1061 dzies.
rozległ.; własność Bogdanowicza. 2.) P., ws
i dobra, pow. szawelski, gm. Tryszki o 57 w.
od Szawel.
PlIszynpelki, wś, pow. rossieński, par.
lalska.
Puszynszyki, wś, pow. szawelski, gm.
Szawlany, o 18 w. od SzaweI.
Putaczyno, dworzysko w Kołbajowicach,
wsi pow. rudeckiego. W r. 1357 nadał je Ka-
zimierz W. Andrzejowi Czaplicowi (Arch.
Bernard. we Lwowie, C., t. 454, str. 1016).
Plltany, dobra skarbowe, pow. dyneburski,
w 1863 1'.850 dusz re wiz. Nadane w 1700 r.
wraz Kurdziszkami ks. dominikanom agłoń-

Pat
skim przez Ewę Justynę z Sielickich Szosto-
wicką, skarbnikową witebską.
Putbus, targowisko i kąpiele morskie, na
płd.-wsch. wybrzeżu wyspy Rugii; posiada a-
genturę pocztową i wyższy zakład naukowy
(pedagogium). W 1884 r. było 1800 mk., głó-
wnie ewang., trudniących się przewaznie rolą
i hodowlą bydła; gleba żyzna. Kąpiele leżą
w odl. 3 do 4 klm. przy os. Lauterbach; urzą-
dzone w 1816 r. Liczba gości kąpielowych
dochodzi zwykle stu. Targowisko P. założył
w 1810 r. ks. Wilhelm Malte z P.; ciągnie się
ono półkolem obok pięknego parku ksiązęce-
go, w którym się znajduje zamek, gniazdo
książąt putbuskich, linii pobocznej dawnych
ksiąząt rugijskich. Dla pięknego otoczenia zo-
wią miejscowość tutejszą rugijskiem Karlsru-
he. Zamek książęcy zgorzał r. 1865, został
jednak odbudowany. W starych dok. P. na-
zywa się Podebuck. Książęta putbuscy po-
chodzą od Stoisława, brata rugiiskiego księcia
Jaromira, zmarłego r. 1212. Cesarz Karol IV
wyniósł w 1427 r. jednego z jego potomków,
Malte z Putbus, do godności hrabiowskiej, a
Szwedzi r. 1807 do książęcej. Posiadali oni 45
wsi i 55 dóbr. R. 1854 umarł ks. Wilhelm
Malte z P. bez potomka, lecz po śmierci jego
żony odziedziczył go jego wnuk Wilhelm, syn
jego córki KlotyIdy, która była wyszła za
hrabiego v. Willich i Lottum, a rząd pruski
zezwolił nadal nazywać się księciem putbu-
skim. Kś. Fr.
Plltezyn al. Putczyna, wś nad bezim. dopł.
Usy, pow. miński, w 3 okI'. pol. kojdanow-
skim, gm. Rubiezewicze, ma 21 osad; miejsco-
wość wzgórzysta, grunta dobre. A. Jel.
Puteba, ob. Putwie.
Plltejki, wś, pow. poniewieski, w 3 okI'.
pol., o 27 w. od Poniewieża.
Putele, wś i dwór, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 5 okr. pol., o 102 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Puteliszki, wś, pow. rossieński, par. kro-
ska.
Puteuiki, ob. Putwie.
Puterki, os. włośc., pow. sokołowski, gm.
i par. Kossów, ma 4 dm., 49 mk., 15 mI'.
W chodziła w skład dóbr N owa Wieś.
Putiatycze, rus. Putiatyczi, wś, pow. gró-
decki, 16 klm. na płd.-zach. od sądu pow.
w Gródku, 14 klm. na płd.-wschód od pocz. i
st. kol. w Sądowej Wiszni. Na płn. leży Mi-
latyn, na wschód Dobrzany, na płd.-wschód
Szołomieńce (pow. rudecki), na płd. Milczyce,
na zach. Nikłowice, na płn.-zach. Dołhomości-
ska (3 ostatnie w pow. mościskim). Wieś lcży
w dorzeczu Wisły. W płd.-wsch. stronie ma-
ła struga płynie na płn., podążając do pot.
Zamłynki (al. Wzduch), dopływu Rakowa,
wpadaj8jcego do Wiszni. Zabud. wiejskie leż8j
Put
319
we wschod. stronie obszaru. Na płn.-zach. las
"Buluka" (szczyt 301 mt.) z leśniczówką
"Brzezina" na wschód i gajówką "Hubiw-
szczyzna". 'Vłasn. więk. (Henryka Wisznie-
wskiego) ma roli Ol'. 281, łąk i ogr. 75, lasu
332; wł. mn. roli Ol'. 375, łąk. i ogr. 128, past.
7, lasu 23 mr. W r. 1880 było 79 dm., 501
mk. w gm., 3 dm., 19 mk.na obsz. dwor.; 97
rz.-kat., 417 gr.-kat., 6 izraeL; 82 Polaków,
429 Rusinów, 9 Niemców. Par. rzym.-katol.
w Milczycach, gr.-kat. w Dobrzanach. We
wsi jest cerkiew p. w. św. Dymitra. Wieś tę
osadził w r. 1380 rycerz Putyata, na obszarze
nadanym przez Władysława ks. Opolskiego i
nazwał ją Putiatycze. Potomkowie jego nosili
nazwisko Putyatycldch (Rkp. Ossol., X 1829,
wartyk. "Putiatycze"). D. 6 stycznia 1391 r.
zeznaje w Gródku Jan Tarnowski, wwda san-
domirski, ststa Rusi, ze na rozkaz króla ode-
brał od Mymoja Putiatycze, dał je Iwaśkowi
Sienkiewiczowi, a Mymoiowi dał Humiatycze
(Arch. Bernard. we Lwowie, C., t. 35fi, str.
1487). Według Siarczyńskieg9 (Rkp. Osso1.
X111829) dziedziczyli tę wieś Swirscy, a ich
córka wniosła ją wraz z Dobrzanami Sieniń-
skiemu, podkomorzemu lwowskiemu. Lu. Dz.
PutiatYlice, v; ś, pow. rohatyński, 16 klm,
na płd.-wschód od sądu pow., urz. poczt. i tel.
oraz par. rzym.-kat.. w Rohatynie. Granice:
wschod. Łopuszna i Zołczów, połud. Łuczyńce
i Babuchów, zachod. Wierzbiłowce, północ.
Rohatyn i Puków. Obszar dwor. 943, włośc.
1463 mI'. W 1857 r. 814 mk.; w 1880 w gm.
1009 mk., na obsz. dwor. 49; rz.-kat. 60, gr.-
kat. 1025, par. w miejscu, dek. Rohatyn.
Szkoła etat. o 1 naucz., kasa gm. pożyczkowa
z kapit. 415 złr. Właścicielami w ostatnich
czasach byli: Kopystyńcy, Kornel Krzeczuno-
wicz, poseł sejmowy, Torosiewicze.
Putice, wś, pow. neweIski, w 1 okr. pok.
do spraw włośc., gm. Trechalewo; w 1863 r.
9 dusz rewiz.
Putijailska, wś na Kaszubach, pow. kar-
tuski, st. p. i par. kat. Sierakowice, odl. 2
mile. W 1867 r. było tu 23 mk. kat.
PutilIa al. Putylla, ob. Putyl6wka.
PutimeJ, wś, pow. klimowicki, gm. Miło-
sławicze, ma 35 dm. i 123 mk., z których je-
den zajmuje się wyprawą skór, 10 wyrobem
naczyń drewnianych.
Putka, fol. i os. młyn., pow. błoński, gm.
i par. Grodzisk, odl. 2 w. od Grodziska, ma
42 mk. W 1827 r. było 2 dm., 19 mk. W 1886
r. fol. Putka i Kałęczyn I powstał z połącze-
nia drobniejszych osad, rozl. mI'. 297: gr. Ol'.
i ogr. rur. 227, łąk mI'. 24, past. mr. 13, lasu
mI'. 14, nieuż. mI'. 19; bud. mur. 2, z drzewa
16; płodozmian 5-polowy; młyn wodny.
Putkale, wś, pow. telszewski, w 2 okr,
pol., o 66 w. od Telsz.

&20
Pat
put
Putkiele, mylnie, ob. Puszkiele. wieckim, graniczy od w8(jhodu z Wikowem
Putkowiee, fol., pow. grójecki, gm. Czersk, Werchnym i Niżnym, W ojtynelem, Fuersten-
par. Sobików, odl. 16 w. od Grójca. Fol. ten talem i Suczawicą, od płd. z Mołdawicą Ru-
oddzielony od dóbr Sułkowice, ma 128 mr. ską., od zach. ze Seletynem a od płn. ze Straża,
obszaru. i KarIsbergiem. Granica płn. dotyka się pra-
Putna 1.) potok, powstaje ze źródeł le- wego brzegu rz. Suczawy, wschodnia zaś wy-
śnych z pod pasma Luty, u płd.-wsch. podnó- biega z doliny Sucza.wy (wznies, 470 mt.) na
ża góry Leksoru (1016 mt.), w obr. Kalny, grzbiet Magóry :Małej (799 mt.) i Wielkiej
pow. doliński; płynie na płn.-wschód granicą (832 mt.), ztąd na Aloniss (916 mt.), przez
gmin: Kalny i :Mizunia, aż do ujścia doń polanę Stryniszorę na polanę Haciungo (950
Hawryłowa. Odtąd przenosi się na obszar mt,), gdzie schodzą się granice wsi Wikowa
Witwicy, gdzie uchodzi z praw. brzegu do Niżnego, Wojtynela i Fuerstentala. Z tej po-
Łużanki. W dolnym biegu zowie się także lany wznosi się granica ku płd.-zach. grzbie-
Sołotwiną. Długość biegu 10 klm. Wody tem górskim na polanę Kruczą (Cruce), 1092
górskie; prąd rwący. 2.) P., rzeka podgór- mt. wys., aż po szczyt Hopelankę (1075 mt.).
ska, ma źródła W obI'. Putny, w pow. rado- Grzbiet ten górski od Magóry po polanę Ha-
wieckim, w lesie Oglinda, u płnoc. podnóża ciungo stanowi dział wodny między rz. Putna,
górskiego działu Rusu (1191 mt.); płynie le- a Suczawa" mianowicie do Putny spływaja,
śnym parowem na płn. aż po ruiny klasztoru na zach. i płn.-zach. strugi górskie pomniej-
Putny, gdzie zabrawszy z lew. brzegu potok sze, między niemi pot. Veceo, a do Suczawy
Ursoję zwraca się na płn.-wsch., podpływp na płn.-wschód pot. Remeseo i Wojtynel. Od
pod monaster i wydostaje się na obszerniejszą polany Haciungo po szczyt Hopelankę oddzie-
równinę, poczem wygiąwszy się na płn. opły- laja; ten dział górski dopływy Putny od do-
wa wieś Putnę od wschodu i na obszarze gm. pływów Suczawicy, a mianowicie do Putny
Karlsberg zlewa wody do Suczawy z praw. na płn. płynie potężny strumień Putniszora
brzegu. Z pomiędzy licznych dopływów z pra- al. Krekusik, a do Suczawicy na płd.-wschód
wego brzegu wymieniamy: Putryszorę i Wi- pot. Ruska, Berkieza i Wojwodiasa. Niemniej
ci6w (al. Veceo). W dolnym biegu tworzy granica południowa ciągnie się grzbietem gór-
po części granicę między Putną a Karlsber- skim od wsch. na zach. od Hopelanki przez
giem. Na lewym brzegu wznoszą się działy Hotar, Huzano (1091 mt.) po szczyt Rusu
górskie: Oglinda al. Oględa (1167 mt.), Stry- (Ruski, 1194 mt.), oddzielając dorzecze PuŁ..
goja (906 mt.), Magóra Vase (1159 mt.), Ur- ny a tem samem Suczawy od dorzecza Moł-
IBoja (922 mt.) i Scunca mare (653 mt.), a nad dawicy. Od działu Rusu wykręca się granica
praw. brzegiem dział Barbakaryje, Gomory na płn.-zach. przez dział Oględa (1167 mt.)
(763 rot.) i :Magóra Wielka (832 mt.) i Mała po szczyt Strygoję (1192 mt.) a następnie na
(799 mt.). Dług. biegu wynosi 23 klm. Two- płn. :Magórę Vasę (1159 mt.) i Skorburę (996
rzy liczne kamieńce i dzieli się na odnogi tuż mt.), zkąd spuszcza się granica leśnymi ob-
pro wsią. Zródła leżą 1100 mt., ujście 493 szarami na płd.-wschód i wreszcie północ do
rot. n. p. m. 3.) P., rzeka górska, bierze po- doliny rz. Putny, którą. schodzi do doliny Su-
czątek w półn. stronie gm. Dorny pe Dżu- czawy. Od szczytu Rusu po Strygoję wynio-
maleu, w pow. kimpoluńskim, z pod góry sły grzbiet górski oddziela dopływy Mołda-
Sterparu (1403 mt.); zrazu płynie na płd.- wicy od dorzecza Putny; a od szczytu Stry-
gach., tworząc granicę między Pożorytą a Wa- goi po Skorburę dolinę Putny od doliny Su-
leputną; w końcu przyjąwszy kierunek płn.- czawy, do której z tego działu spływają
wschodni przechodzi na obszar Pożoryty, gdzie Brodynorska za pomocą. Brodyny, Askunzo,
z praw. brzegu uchodzi do :Mołdawy. Dolina Askunczel i Boul. W tych granicach obszar
rzeki jest górską; aż do Waleputny płynie Putny obejmuje 13,336 ha 36 arów 16 mt. kw.
jarem, a dopiero na obszarze Pożoryty dolina Prawie środkiem tego obszaru z płd.-zach. na
cokolwiek się rozszerza. Z praw. brzegu przyj- płn.-wschód i na północ płynie naprzód zwę-
muje na górnym biegu strugę Putnę Małą, żoną a potem od ujścia Putnyssory, cokolwiek
dalej Tynisz i Chersti; z lewego zaś nieznacz- rozszerzoną, pół klm. szeroką doliną rzeka
ne strugi. Długość biegu 20 klm. 4.) P., Putna. Całe dorzecze Putny, z wyjątkiem
potok, powstaje w płn.-wschod. stronie Moł- dolnego jej biegu, należy do obszaru gm. Put-
dawicy Ruskiej, w pow. kimpoluńskim, z pod ny. Zabudowania wiejskie legły w dolinie
góry Orate (1034 mt.); płynie leśnym jarem rzeki, począwszy od ujścia Putnyssory w dół
na płd.-zachód i poniżej przys. Putny, należa;- za biegiem rzeki. Górny (połud.) koniec wsi
tego do obszaru :Mołdawicy Ruskiej, zlewa wznosi się 650, a dolny (półn.) 514 mt., pod-
swe wody do Mołdawicy z lew. brzegu. Ujście czas gdy obszar P. sięga na granicy połudn.
656 mt, n. p. m. Długość 9 klm. Br. G. w szczycie Rusu 1194 mt., przy ujściu Putny
Putna, wś kośc., w pow. i obw. są.d. rado-, do Suczawy na. granicy półn. tylko 470 mt.

Put
Put
321
Okolica P. należy do najpiękniejszych w Bu- wiecki Calistru darował dobra Tereblestie 15
kowinie. W 1869 r. było 193 dm., 1047 mk.; stycznia 1748; Grzegorz Kupczyn (Cupcin)
w 1880 r. 258 dm., 1207 mk.; 192 katol., 985 dobra Kamionkę, Kupkę i Tomesci (dziś Su-
gr.-orm., 24 żyd., 6 innego wyznania; Niem- czaweny) 2 lutego 1503; Marya Komisoja do-
ców 210, Rusinów 10, Rumunów 985, innej bra Czudyn 15 sierpnia 1707; Filoten, biskup
narodowo 2. Par. łac. w Karisbergu. ,V miej- radowiecki, połowę dóbr Krasnej 11 stycznia
scu cerkiew gr.-orm. p. W. Ofiary N. M. P. 1613; Hajdeu połowę dóbr Karapczowa Serec-
Pierwotnie należała do par. gr.-orm. we 'Vo- kiego 2 listopada 1762. Oprócz tego klasztor
łowcu. Według podania zbudował we Wo- nabył 30 marca 1575 r. rozległe dobra Ku-
łowcu cerkiew ks. multallski Dragosz r. 1346. czurmare za 400 dukatów, na którym to ob-
Cerkiew tę zniósł r. 1468 Stefan 'V., ks. szarze powstały później gminy'W ołoka i Ko-
lllultański, i zbudował w Putnie t. r. cerkiew rowia. Kościół uwagi godnym jest jeszcze
drewniana" odbudowana, 1781 r. We Wołow- pod tym względem, że w nim spoczywają
cu zaś tenżc sam książę fundował w 1502 r. zwłoki wielu władców Multan z domu Drago-
nowa, cerkiew p. w. Podniesienia św. Krzyża. sza. Na praw. brzegu rz. Putny, przy ujściu
'Vedług szem. gr.-orm. dyec. bukowińskiej pot. Veceo, znajduje się w skale wykuta pie-
z r. 1885 było w par. putniańskiej 341 rodzin, czara, którą tradycya uważa za pustelnię. St.
1075 mk. Szkoła ludowa l-klasowa. U połud. poczt. Wików Nizny (15'5 klm.), st. tel. Czu-
stóp góry Cyrany a zachodnich góry Ursoi, dyn (6'65 klm.). Własność gr.-orm. funduszu
tuz poniżej ujścia pot. Głodu, na lew. brzegu religijnego. 2.) P., przys. Mołdawicy Ru-
P., w uroczem miejscu wznosi się starożytny skiej, w pow. i obw. są.d. kimpoluńskim.
i warowny klasztor, Manastirea Putna zwany, 3.) P., przys. Pożoryty, w pow. i obw. sąd.
z głównym kościołem p. w. Uśpienia N. P. M. kimpoluńskim. 4.) P., wólka w obrębie gm.
i zimową. kaplicą. p. w. św. Piotra i Pawła. Wikowa, w pow. i obw. sąd. radowieckim;
Załozycielem tego klasztoru jest ks. multań- liczy 2 dm., 8 mk. (męż. 5, kob. 3) według
ski Stefan W. Rozpoczął on budowę pię- obI. z r. 1880. Br. G.
knego i bogatego, ołowiem krytego kościoła Putne, Putnoje, jez., pow. porzecki gub.
klasztornego r. 1466. Budowę jego wraz z for- smoleńskiej, na płd.-wschód od jez. Pławno.
tecznemi murami klasztoru i wieżą, z cioso- Putniki 1.) Pątnilci, wś, pow. wilejski, w 1
wego kamienia, ukończono r. 1470. 'V XVII okr. pol., par. kat., gmina, st. p. i tel. Ra-
wieku (1634-1654) ks. mołdawski Bazyli doszkowicze, okI'. wiejski Putniki, o 7 w. od
Lupul, skoligacony z domem Radziwiłłów, oj- gminy a 45 w. od Wilejki, przy b. drodze
ciec pięknej Rozandy, zniósł powyższy ko- poczt. z Wilna do Mińska, ma 21 dm. i 187
ściól i rozpoczą.ł nową budowę, której dokoń- mk. prawo sł. (w 1864 r. 94 dusz rewiz.), 620
czył dopiero Stefan XII i Grzegorz (1654- dzies. ziemi; należy do dóbr Dekszniany, W 0-
1658). W 1654 r. bandy kozackie pod wodzą. łodkiewiczów. Dawniej była tu cerkiew fun-
Tymosza zrabowały kościół. Jakub, metropo- dacyi Szumskich. 'V skład okr. wiejskiego
lita multański, zrestaurował r. 1757 cały kla- wchodzą wsie: P., Wołodźki, Wazgiły, Sze-
sztor, a r. 1772 odnowił wnętrze kościoła. miatowszczyzna, Powiazyń, Pieciule, Sycewi-
Stefan V przywilejem z 15 marca r. 1490 na- cze, .W ołoki, Migówka i pięć zaśc. Borowy,
dał klasztorowi rozległe góry Branisko, wśród w ogóle w 1864 r. 379 dusz rewiz. włościan
których powstały: Straża, Putna, Sulica al. uwłaszczonych i 163 dusz b. włościan skarb 0-
Mołdawa, Płoska, Szypot, Ulma, Korasnodil, wyeh i jednodworców. W XVI w. własność
Izwor, Łuczyna i Kirlibaba. Tenże sam fun- Stanisława Surwiły, który zapisuje zonie swej
dator darował klasztorowi Wików Werchny Maryannie Bohdanównie Jaroszance, 2 do voto
(15 września 1466), na obszarze którego po- za Benedyktem Jesmanem; następnie syna
wstała później wieś Biłka; następnie Wików jego Jana Surwiły (w 1598 r.), poczem prze-
Nizny (20 września 1479), W ojtynel (16 mar- chodzą. na własność ks. Korybutów Wisznio-
ca 1490), Botuszanicę, Klimowce i Fratowce, wieckich, dalej sukcesyjnie dostają. się do ks.
na lewym brzegu Suczawy, przywilejem z 14 Horskich.W 1611 r. własność Teodora Karo-
października 1489; dobra Kosminul, na obsza- Ila i bryanny z Ciechanowieckich Horskich,
rze których powstały potem wsi Czahor i I wojewodziców mścisławskich, którzy w 1669
Mołodia, przyw. z 3 kwietnia 1488; Ostrycę r. sprzedają Janowi Antoniemu Chrapowic-
przyw. z 25 kwietnia 1472; Ternawkę (obec- kiemu, wojew. witebskiemu, i żonie jego An-
nie wcią.gnioną w obszar dóbr Fratowiec No- nie z 'Vyleżyńskich; w 1686 r. własność sy-
wych) przyw. z 1 marca 1479; Bałlwwce nów ich Stefana i Franciszka, z których osta-
przyw. 10 września 1471 i wreszcie Mahalę tni w 1687 r. zapisuje siostrze swej Maryan-
przyw. z 15 września 1473. Za przykładem nie. Ta wychodzą.c w 1703 r. za Franciszka
hojnego fundatora inni pobożni obdarzali kla- Kurcza, wojewodzica brzesko-litew., wniosła
sztor posiadłościami, mianowicie biskup rado- dobra te tytułem wiana w dom mężowski.
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 101. 21

B22
Put
Kurczowie puszczają P. w zastaw :Michałowi
Rafałowi i Elźbiecie ze Stachowskich Dzierz-
gowskim Szumskim. W 1725 r. nabywa do-
bra te od Jana Michała Kurcza :Franciszek
Montwid Białłozor, podsędek upicki, i puszcza
w zastaw Szumskim a w 1744 r. zapisuje
wnukowi swojemu Idziemu Kurczowi, pod-
stolicowi brzeskiemu, który w 1745 r. sprze-
daje za 12,000 zlp. Pawłowi i Aleksandrze
z Maciejewskich Rymwid :Mickiewiczom, a
ci w 1770 r. za 160,000 złp. sprzedają, Mi-
chałowi VV o!odkowiczowi, stście haj eńskiemu,
Antoni zaś Swiętorzecki, pisarz ziemski miń-
ski, zostaje zastawnikiem. Od 1784 r. dzie-
dzictwo Wincentego VV ołodkowicza, marszał-
ka borysowskiego, od 1839 do 1864 r. pod
dożywociem wdowy jego Jadwigi z hr. Ty-
szkiewiczów, od 1864 do 1883 r. własność
syna jej Józefa, od r. 1884 zaś synowca jego
Wincentego Wolodkowicza. 2.) P., wś, pow.
horecki, gm. Lubinicze, ma 18 dm. i 141 mk.,
z których 5 zajmuje się wyrobem przedmio-
tów z łyka i kory. J. KI'Z.-A. K. Ł.
Putniszki, zaśc., pow. szawelski, należy
do dóbr Iinki.
Putnitza al. Putnizca (dok. 1285), ob. Plu-
tnica.
Putno, wś i dobra, pow. grodzieński, w 1
okr. pol., gm. Gornica, o 22 w. od Grodna.
Putnok, miasteczko w hr. goemerskiem
(W ęg.), niedaleko Myszkowca (Miskolcz), st.
węg. kol. półn., st. poczt. i tel., kościół paraf.
katol. i ewang., uprawa roli i wina, handel,
rzemiosła, jarmarki, 2879 mk. Zamek tutej-
szy zdobyty został 1567 r. przez Turków po
trzydniowem oblężeniu; 1706 r. był w posia-
paniu partyzantów Rakoczego.
Putno\Vce, dobra, pow. sokólski, w 1 okr.
pol., gm. Iakowlany, o 18 w. od Sokółki.
Putno \Vice 1.) wś i fol., pow. chełmski, gm.
i par. W ojsławice, odl. 25 w. od Chełma, po-
siada szkołę począ,t. ogólną" pokłady wapna,
piec wapienny, wiatrak. W 1827 r. było 24
dm., 95 mk.; należała do par. Swierze. W 1877
r. fol. P. rozI. mI'. 1258: gr. Ol'. i ogr. mr. 495,
łą,k mr. 251, past. mI'. 18, lasu mI'. 469, nieuż.
mr. 25; bud. mur. 2, z drzewa 17; płodozmian
8 i 11-polowy; las urzą,dzony w kolei 100-le-
tniej. Wś P. os. 41, z gr. mr. 852; wś Wól-
ka Putnowska os. 23, z gr. mr. 222. 2.) P.,
wś, pow. hrubieszowski, gm. Jarosławice, par.
Uchanie, posiada cerkiew pounicką" dawniej
filią. par. Buśno. W 1827 r. było 9 dm., 43
mk.; par. Hrubieszów. Wś ta wraz z młynem
:Busieniec wchodziła już na począ,tku XVII
wieku w skład starostwa hrubieszowskiego
(ob. t. III, 184). Bj'. Ch.
Putno\Vicka Wólka, wś, pow. chełmski,
gm. i par. Wojsławice. Wchodziła w skład
dóbr PutnQwice (ob.).
Put
Putnyszol'a, potok, powstaje w płd,-wsch.
stronie Putny, w pow. radowieckim, z dwóch
strug leśnych, opływają,cych dział Oruce (995
mt.), z pod Pojany Cruce (1092 mt.). Płynie
parowem na płn. i uchodzi do Putny w obrę-
bie wsi Putny z prawego brzegu. Długość
biegu 14 klm. Br. G.
Putokszle, wś, pow.rossieński, gm. Sar-
tyniki, o 85 w. od Rossień.
Putl'amentyszki, wś, pow. rossieński, gm.
kołtyniańska, o 53 w. od Rossień.
Plltl'elJica, wś, pow. dzisieński, w 1 okr.
poL, gm., okI'. wiejski i dobra hr. Czapskich
Łuźki, o 2 w. od gminy a 37 w, od Dzisny,
ma 10 dm., 115 mk. (58 dusz rewiz.).
Putresze, dobra, pow. kowieński, w 1 okr.
pol., o 38 w. od Kowna.
Plltroszany i P. poduchowne, wś, pow. ma-
ryampolski, gm. i par. Balwierzyszki, odI. od
Iaryampola 37 w., ma 44 dm., 422 mk.
W spisie z 1827 r. dwie wsie prywatne t. n.:
l sza ma 26 dm., 206 mk. a 2 ga 12 dm., 92 mk.
Putl'oszany, ob. Pugro8zany.
Plltry 1.) wś, pow. dzisieński, ob. Sloboda.
2.) P., wś, pow. poniewieski, w 3 okr. pol.,
041 w. od Poniewieża. 3.) P., wś, pow. 1'08-
sieński, gm. Mankuny, par. Ejragoła, o 28 w.
od Rossień.
PlItl'ycze, wś włośc., pow. wilejski, w 2
akr. poL, gm. RabUlI, akr. wiejski Korejki,
o 13 w. od gminy a 18 w. od Wilejki, ma 7
dm., 71 mk. (30 dusz rewiz.); należy do dóbr
skarbowych Wilejka.
Putl'ynie 1.) wś, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 akr. pol" o 45 w. od Nowoaleksan-
drowska. 2.) P., dwór, pow. poniewieski,
w 4 akr. pol., o 85 w. od Poniewieża.
PlItl'yszany, wś włośc. na lew. brzegu 'Vi-
lii, pow. trocki, w 2 okr. pol., gm. Zośle, okr.
wiejski Rusiany, o 17 w. od gminy, poniżej
Kasperyszek, 34 dusz rewiz.; należy do dóbr
skarbowych Szylany. J. ]U'Z.
PlItl'yszki 1.) wś i os. włośc., pow. kalwa-
ryjski, gm. Podawinie, par. Dauksze, od!. od
Kalwaryi 22 w., ma 67 dm., 372 mk., 1016
mr.; wchodziła w skład dóbr rząd. Ludwinów.
Os. P. powstała z uwłaszczonych osad, rozI.
mr. 118: gr. Ol'. i ogr. mr. 87, łą.k mr. 30,
nieuż. mr. 1; bud. z drzewa 6. 2.) P., os.,
pow. władysławowski, gm. Zyplc, par. Łuk-
sze, odl. od 'Vładysławowa 33 w., ma 3 dm.,
38 mk. W 1827 r. 4 dm., 46 mk.
PlItryszki 1.) wś, pow. wileński, w 3 okr.
pol., gm. Malaty, okr. wiejski Biebrusy, o 6 1 / a
w. od gminy, 10 dusz rewiz.; należy do dóbr
Biebrusy Dowgiałów. 'V wykazie wsi wcho-
dzą.cych w skład okr. wiejskiego Biebrusy
podano Pietrzyszki. 2.) P., wś, pow. gro-
dzieński, w 1 okr. poL, gm. Wiercieliszki, O 7

Put
Put
323
w. od Grodna. 3.) P., wś, pow. poniewieski, skę, Lostyn, Putyłówkę, Porkułyn, Tononki,
w 3 okr. pol., o 40 w. od Poniewieża. Harywski pot., Beszyński i Bisków Wielki;
Putschinel1, obszar leśny tuż przy Tylży, z lew. brzegu: Komarniczny, Slatynę, Rypien,
tworzący z miejscowością Jacobsruh miejsce Storoniec, Dychtenicę, Manczuliwski i Myszy
przechadzek dla Tylżyczan. Ad. N. pot. Poziom wód przechodzi od 810 mt. (źró-
Putschlau Górne i Dolne (Ober u. Nieder), dło) do 470 mt. (ujście). 2.) P., pot. górski,
wś i dobra, pow. głogowski, par. ew. Weiss- powstaje w obrębie gm. Putyłowa al. Storoń-
holz. W 1842 r. 26 dm., dwór, dwa folw., ca, w pow. wyżnickim, ze źródeł leśnych, u
224 mk. (12 katoL). stóp góry Roszysznego (1021 mt.), z dwóch
Putt, właściwiej Bud, Butt, fol. we wsi strug, opływających tę górę; płynie na płd.
Neuvorwerk, pow. prądnicki. a zabrawszy pot. z pod góry Wibczyny (1091
Puttgal'ten (niem.), dobra na Rugii, st. p. mt.), zwraca się na zachód i w obrębie Płoski
Altenkirchen. uchodzi z praw. brzegu do Putyłówki (P ut y-
Puttnen. dobra pryw., w okr. tukumskim, li). Długość biegu 8 klm. Br. G.
pow. talseński, par. kandawska (Kurlandya). Putynowo, wś nad rzką Woltą, pow. dzi-
Putwice, przys., pow. kobryński, w 1 okr. sieński, w 3 okI'. pol., gm., okr. wiejski i dobra
pol., gm. Zbierogi, o 22 w. od Kobrynia. Łopacińskich Leonpol, o 3 w. od gminy a 44
Putwie 1.) okolica, pow. rossieński, gm. w. od Dzisny, 6 dm., 68 mk., w tej liczbie 64
Pojurze, o 63 w. od Rossień. 2.) P., dwór i prawo sł. i 4 żyd. (33 dusz rewiz.).
wś nad rz. Okmianą, tamże, par. Szyłele, o 70 Putyski, wś, pow. bielski gub. gro dzień-
w. od Rossień. Dwór należał do Putwińskich. skiej, w 1 okr. pol., gm. Nowe :Berezowo, 027
Znajdują się tu ślady obronnego zamku. Nie- w. od :Bielska. Za czasów Rzpltej stanowiły
gdyś Puteniki al. Puteba, silna twierdza i lu- ststwo niegrodowe putyskie, leżące w woje-
dna osada. W 1307 r. komtur Ragnety Tol- wództwie podlaskiem, w ziemi bielskiej. Po-
rat spalił przedmieście, a potem przez zdradę dług spisów podskarbińskich z 1771 r. posia-
wziął samą warownię, załogę jej wyciął a dał je Karwowski, stolnik bielski, wraz z żon&
twierdzę spalił. Odbudowaną jednak prawdo- Brygidą z Bobrownickich, opłacając zeń kwar-
podobnie została wkrótce, gdyz w 1328 r. ty 493 złp. 23 gr., a hyberny 106 złp. 27 gr.
Krzyżacy spalili przedmieście i lud wycięli. Na sejmie z 1773-1775 r. stany Rzpltej na-
Putwilłskie, dwór i wś, pow. rossieński, dały te dobra narodowe w posiadanie emfite-
gm. i par. koltyniańska, o 52 w. od Rossień. utyczne tymże Karwowskim, wraz z staro-
Dwór należał do Rymszy. stwami: augustowskiem, narewskiem i leśnic-
Putyk, kol., pow. janowski, gm. :Brzozów- twem knyszyńskiem, oraz z zastrzeżeniem
ka, par. Modliborzyce, odI. od Janowa 10 w., praw dożywocia poprzednich starostów.
ma obszaru 300 mr. Był tu folwark, obecnie Putyszcze, wś, pow. sień ski, gm. pustyń-
w całości rozparcelowany przez ostatniego ska, ma 14 dm. i 65 mk., z których 1 zajmuje
właściciela Czarnowskiego. W r. 1880 było się krawiectwem, 1 szewctwem.
5 dm., 41 mk.; obecnie 18 osad, 147 mk. We- Putyszcze, szczyt górski, 832 mt. wznies.,
dług podania ludowego mieli tu ponieść klę- nad pot. Hołowczanką, przy źródłach pot. Ka-
skę Tatarzy w czasie najazdu w 1241 r., je- mienistego, na obszarze gminy Hołowiecka,
dnocześnie z porażką pod Kraśnikiem. w pow. stryjskim.
Plltyłów al. Putyliw, ob. 8to1'oniec. . Putyszki, dwór, pow. poniewieski, w 4
Putyłowicze, wś nad dopł. rz. Zerewy, okr. pol., o 59 w. od Poniewieża.
pow. owrucki, na zachód od mka Łuhiny a na Putywl, mto pow. gub. kurskiej, przy uj-
płd.-zach. od Norzyńska; ob. Arch. J. Z. R., ściu rz. Putywlki do Sejmu, o 291 w. od Kur-
cz. III, t. 2: 345; cz. IV, t. 1: 49. ska odległe, ma 7407 mk., 11 cerkwi, staro-
Putyłówka al. PutyZZa, niem. PutiZZa 1.) rz. żytny monaster mołczańsko-peczerski (z XIII
górska, powstaje w Karpatach bukowińskich, w.), szkołę powiatową i miejską, ślady waro-
pod górą Seny (859 mt.), w płd.-zach. stronie wni i wałów, fabryki łoju i mydła; st. poczt.
Płoski Prywatnej, w pow. wyżnickim. Płynie Prowadzi znaczny handel zbożem i bydłem. Je-
leśnym jarem na wschód, a potem na płn.- dno ze starożytniejszych miast Rusi, wspomi-
wschód, mając od strony półn. szczyt Loso- nane już pod 1146 r., następnie dzielnica Igo-
wej (1429 mt.) i Komarniczny (1192 mt.) a ra, bohatera "Słowa o pułku Igora". 'V XIV
od płd. szczyt Minty (1326 mt.). Przyjąwszy w. zawojowane przez Litwinów, lecz w XV
z praw. brzegu pot. Płoskę, zwraca się na w. książęta tutejsi wrócili pod zwierzchność
płn., zrasza obszar gm. Sergic, Putyłowa, To- w. ks. moskiewskich, w 1500 r. wcielone osta-
raków, Kiselic, Dychtenicy i wreszcie w Uj- tecznie do państwa moskiewskiego, atoli długo
śoiu Putyłowskiem uchodzi z praw. brzegu do jeszcze potem odegrywało ważną rolę w woj-
Czeremoszu, Długość biegu 39 klm. Dolina nach z Tatarami, Litwą i Polską. 'V 1604 r.
rzeki gÓl'fJka. Przyjmuje z praw. brzegu: Pło- przyjęło stronę Samozwańca. i pozostało mu

324
Put
wiernem do końca. Putywlski powiat ma na
przestrzeni 2518 w. kw. 115,022 mk., zajmu-
jących się rolnictwem. Powierzchnia wzgó-
rzysta, grunt piaszczysto-gliniasty, w części
zaś czarnoziem urodzajny. Znajdują się tutaj
wyborne kamienie młyńskie, osełki i wapień.
Znaczniejsza rzeka Sejm. Lasy zajmują 7%
ogólnej przestrzeni. J. Kl'Z.
Putz (niem.), ob. Puc.
Plltzal' (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. nakielski, st. p. Sarnów.
Putzermill (niem.), dobra ryc. w Pomera-
nii, pow. Kołobrzeg-Coerlin, st. p. Coerlin.
Putzig i P. Hauland, pow. czarnkowski,
ob. Jędl'zej6w i Ję(l1'zejowskie-olf:(l1'y,
Putzig (niem.), ob. Puck.
Putziger 1.) Heiste1'1lest (niem.), ob. Jastm'-
nia Pucka. 2.) P.-Kaernpe (niem.), ob. Pucka
Kępa. 3.) P. Wiele, ob. Pucka Zatoka. ,,'Wiek"
oznacza w języku szwedzkim zatokę; takze
niem. "Haff" (por. Frisches i Kurisches Haff),
pochodzi od szwedzkiego "hav" i oznacza mo-
rze. Obie nazwy świadczą o stosunkach han-
dlowych ze Szwecyą w naj starszych już cza-
sach. Kś. Fr.
Putzl'aths Ziegelei, cegielnia i wybud., po-
wiat wystrucki, st. p., tel. i kol. Wystruć.
Puwszumy, okolica, pow. telszewski, w 2
okr. pol., o 42 w. od Telsz.
Puzajcie, wś, pow. kowieński, w 3 okr.
lJOl., o 37 w. od Kowna.
Puzajków, ob. Pużajk6w.
PuzailCe, wś włośc. i dobra skarbowe nad
Niemnem, pow. trocki, w 3 okr. pol., gm. J e-
zno, okr. wiejski Sipowicze, o 28 w. od gmi-
ny a 70 w. od Trok, ma 13 dm., 73 mk. kat.
(40 dusz rewiz.).
Pllzallowicze, ob. Puziniewicze.
Puzany, fol. szl. nad rz. Dzisienką, pow.
dzisieński, w 3 okr. pol., o 42 w. od Dzisny,
1 dm., 34 mk. (7 prawosł., 27 kat.); własność
Bolesława Szyryna, dawniej attynencya Po-
dolszczyzny.
Puzary 1.) wś na poL-prus. Mazurach, po-
wiat szczycieński, około 12 klm. na połud.-
wschód od Szczytna. 2.) P., dobra, tamże, o 4
klm. od st. p. Lipowca. Obszar 354 ha.
PuzdesZł'Y, wś włośc., pow. władysławow-
ski, gm. Szyłgale, par. Słowiki, odl. od vVła-
dysławowa 18 w., ma 19 dm., 194 mk., 1103
mI'. obszaru. W chodziła w skład dóbr rząd.
Kidule. W 1827 r. 22 dm., 233 mk.; nalezała
do par. Sudargi.
Puzdrowice, ob. Puzdrowiec.
PUZdł'owicie, ob. Puzrowice.
Puzdrowiec, mylnie Pazdrowiec i Pazdro-
wice, fol., pow. wągrowiecki, o 5 1 / 2 klm. na
zach.-płn. od Janowca, par. Kozielsko, okr.
domin. Brudzyń, poczta i st. dr. żel. w Ja-
nÓwcuj ma 4 dm., 60 mk. i obszaru 225'34 ha:
Puz
202'26 roli, 5'60 łąk, 9'31 past., 4'20 lasu,
2'86 nieuż. i 1'11 wody; czysty doch. grun.
2175 mrk; właściciel Jan Moszczeński. W r.
1444 Sędziwój, pleban kozielski, skarżył W oj-
ciecha Kozielskiego czyli Spławskiego o dzie-
sięciny z P., Modrzewia i Międzylesia (Łaski,
Lib. Ben., I, 141, przyp. 4); r. 1578 posiadał
jedną część P. Kluczewski a drugą Grzy-
mułtowski; około 1620 r. było tam trzech
właścicieli: Janowski, vVybranowski i Kotarb-
ski; pierwszy z nich i trzeci uprawiali kaMy
swój łan, a vVybranowski miał 2 łany i 2 za-
gro dn. Przy schyłku zeszłego wieku wcho-
dził P. w skład dóbr stępuchowskich i należał
do Aleksandra Moszczeńskiego. E. Cal.
Puzdrowizna, wś włośc. nad rzką Turką"
pow. ostrowski, gm. Poręba, par. Brok. Nie-
gdyś wś czynszowa Biskupsczyzny, następnie
dóbr narodowych. W 1804 r. 4 osady rolne,
opłacające z hyberną czynszu 107 złp. 161,'2
gr. W 1819 r. na 4 osadach rolnych 8 go-
spodarzy, opłacających ten sam czynsz co
w 1804 r., wysiewających 28 kor. jarzyny i
oziminy i zbierających 45 fur siana; gajowy;
razem 8 dm., 44 mk.; 14 koni, 14 wołów, 18
krów, 17 jałowic, 17 świń; dzieci posyłają do
szkółki w Broku. W 1827 r. 8 dm., 58 mk.
W 1859-59 r. urządzono wś kolonialnie; na
215 mI'. utworzono 8 osad rolnych po 22-24
mr., 7 ogrodniczych, karczemną i kowalską.
Czynsz ustanowiono przed upływem lat wol-
nych na 60 1'13. 11 1 / 2 kop., po ich upływie 72
rs. 67 kop. Lud. Krz.
Puz(lrowo, niem. Pusdrowo, dobra ryc.,
pow. kartuski, odl. 3 1 / 4 mili na wschód od
Kartuz, st. pocz. pomocnicza w miejscu, nad
traktem z Gdańska przez Kartuzy do Słup-
ska. 'V znies. 523 st. n. p. m. Dobra zawie-
rają 6 działew, z których jeden zowią Dąbro-
wą, 16 gbur. posiadłości i 7 zagr., razem 3487
magd. mr., wraz z 44 mr. jeziora. W 1868 r.
513 mk., 444 kat., 69 ew., 44 dm.; par. kat.
Sierakowice, pół mili odl., ew. Sulęcin, szkoła
kat. w miejscu. R. 1375 nadaje w. m. Win-
rich v. Kniprode wiernemu Jesken Pinth do-
bra Puzdrowo i Niebędzino, obejmujące 58
włók, na prawie magdeburskiem. Poniewaz
gleba tu licha, dla tego będzie nam w Pu-
zdrowie zamiast płużnego da wał po 1 korcu
owsa od osiadłej włóki, a na uznanie naszego
zwierzchnictwa 1 funt wosku i 1 fenik chełm.
na św. :Marcin. Dan w Gdańsku (ob. Gesch.
d. Lande Lauenb. u. Buetow v. Cramer, II, str.
234, i Dregera odpisy w Peplinie, str. 66).
Według taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono
pobór podwójny a akcyzę potrójną, płacili:
p. Sadzik od 1 wł.osiad. i ogrod. 2 fi. 8 gr.,
p. Pobłocki od wł.osiad. 3 1 / 2 folw. ogrodz. 5
fi. 23 gr., p. Bojanowic od 2 1 / 2 wł. folw.
2 fi. 15 gr.; possessores z Borzostowa od 6

Puz
wł. folw., 2 ogrod. 6 fl. 16 gr. (ob. Roczn. T.
P. N., w Pozn. 1871, str. 192). P. należało do
pow. mirachowskiego. Podług taryfy na sym-
plę z r. 1717 płacił Piotr Pobłocki 4 gr., p.
Sadzik 8 gr., Jan Bronk 4 gr., Wojciech Bo-
iant 7 gr. 9 den., Stanisław Bojan 3 gr. (ob.
Cod. Belnensis w Peplinie, str. 98). Wizyt.
Szaniawskiego z r. 1710 donosi, że P., wś szl.,
płaciła mesznego 6 kor. żyta i tyleż owsa
(str. 23). W wizyt. Rybińskiego z r. 1780
czytamy, że P. i Młyn Puzdrowski należało
wówczas do Zakrzewskiego, Kręckiego i p.
Boion; katol. było 107, komunikantów 72,
protest. 13 (str. 157). R. 1858 był posiada-
czem Leon Łaszewski. Kś. Fr.
Puzele 1.) al. Puzole, WH włośc. nad rz.
Naczą, dopł. jez. Pielasy, pow.lidzki, w 2 okI'.
pol., gm. i dobra skarbowe Koniawa, okI'.
wiejski Nacza, o 2 w. od gminy, 1 dusza re-
wiz. 2.) p" folw. pryw. nad rz. Naczką, pow.
lidzki, w 2 okI'. pol., o 35 w. od Lidy a 22 w.
od Ejszyszek, ma 4 dm., 37 mk. katol. 3.) P.
1, 2 i 3, trzy wsie, pow. oszmiański, w 2 okI'.
pol., gm. Połoczany, okI'. wiejski Kobyłki, o
68 w. od Oszmiany, w 1864 r. miały 29, 21
i 4 dusze rewiz.; Puzele 1 należały do Deder-
ków, 2-ie do Tyszkiewiczów, 3-cie zaś do Cze-
repowiczów. 'V spisie z 1866 r. podany folw.
(1 dm. i 10 mk. katol.) i WH, mająca 15 dm. i
175 mk. (36 prawosł. i 139 katoL). J. K1'Z.
Puzgudzie, folw., pow. szawelski, należy
do dóbr Kurszany, Grużewskich.
Puzicze al. Pużyay, dobra, pow. mozyrski,
własność Zamajskich, mają około 97 8 /. włók.
Puzieniszki, zaśc. nad jez. Ałksnas, pow.
święciański, w 2 okI'. pol., gm. i dobra skar-
bowe Łyngmiany, okI'. wiejskj Antolkiena, o
8 w. od gminy a 28 w. od Swięcian, ma 3
dm., 31 mk. katol. (w 1864 r. 10 dusz rewiz.).
Puziewicze 1.) wś, pow. grodzieński, w 4
oki'. pol., gm. Skidei, o 30 w. od Grodna. 2.)
P., ob. Puzowicze.
Puziki 1.) zaśc. włośc., pow. oszmiański,
w 2 okr. pol., gm. Połoczany, okr. wiejski Li-
twa, o 8 w. od gminy, 6 dusz rewiz.; należy
do dóbr skarbowych Borzdyń. 2.) P., wś,
pow. wołkowyski, wlokl'. pol., gm. Między-
rzecz, o 18 w. od W ołkowyska.
Puziliszki, dwór, pow. rossieński, par. kro-
ska, własność Styrpejki.
Puzilliewicze al. Puzanowicze, dobra nad
Niemnem, pow. nowogródzki, na pograniczu
pow. oszmiańskiego, w 4 okI'. pol. mirskim,
par. połonecka, o 16 w. od Mira, o 10 w. od
mka Korelicz a o 4 w. od mIm Turca, mają
93 1 /'J włók; własność Umiastowskich, poprze-
dnio Rajeckich. MiejscowoHć mocno falista,
bezleHna, grunta b. urodzajne, łąk obfitość.
Puzkarhvka, domy w Jabłonicy, pow. na-
dwórniański.
Puz
325
Puźki, wś, pow. sieński, gm. Zamoczek, ma
43 dm. i 227 mk., z których 1 zajmuje się
krawiectwem, 1 szewctwem, 1 kowalstwem.
Puzniki 1.) WH, pow. tłumacki, odl. 1'87
klm. na zachód od stacyi poczt. i par. rz.-kat.
w Chocimierzu, a o 15'91 klm. na płd. od sądu
pow. i stacyi tel. w Tłmaczu. Granice:
wschod. Chocimierz, połud. Zuków i Bohoro-
dyczyn, zach. Przybyłów, półn. Gruszka. Na
południe od osady, w lesie "Dąbrowa" zwa-
nym, znak triang., 207 mt. n. p. morza Czarne-
go. Obszar dwors. ról, łąk i pastw. 670, lasu
928, włośc. 1495 mr. W 1857 r. 933 mk.,
w 1880 w gm. 1149, na obsz. dwoI'. 66; rz.-
kat. 92, gr.-kat. 1014, par. w miejscu, dek.
Tłumacz. Cerkiew drew. p. w. św. Parasce-
wy, wybudowana i poświęcona 1816 r. Księ-
gi metr. od 1785 r. Szkoła niesystemizowana.
Kasa pożycz. gm. z kap. 453 zł. Właśc. pos.
dwor. Jan Jakubowicz. 2.) P., wś, pow. bu-
czacki, odl. 8'5 klm. na połud. od st. pocz.
Baryżu a o 10'5 klm. na płd.-wschód od st.
tel. w Monasterzyskach. Granice: wschod.
potok Baryż za nim wś Zubrzec, połud. No-
wosiółka, zachód rzeka Koropiec i lasy na-
leżące do wsi Koropca, półn. Zaleszczyki Ma-
łe. W 1870 r. 557 mk., 1880 r. w gm. 640.
Obszar P. złączony z gm. katastr. Baryż.
Właśc. pos. dwoI'. Tytus Szawłowski. B. R.
Puznów Stary, WH, i P. Nowy, wP, i fol w.,
pow. garwoliński, gm. Wola Rębkowska, par.
Garwolin. P. Stary ma szkołę początkową,
30 dm., 421 mk., 547 mI'. W 1827 r. było 27
dm., 130 mk. P. Nowy ma 9 dm., 125 mk.,
342 mI'. Podług lustracyi z 1664 r. należała
do starostwa niegrodowego Garwolin.
Puznówka, wś włośc., pow. garwoliński,
gm. Pszonka, par. Parys ów, posiada szkołę
początkową ogólną, 50 dm., 418 mk., 62 os.,
835 mI'. W 1827 r. było 45 dm., 205 mk.
Wchodziła w skład dóbr Osieck.
Puzole, ob. Puzele.
Puzony, WH włoHc., pow. wilejski, w 30kr.
pol., gm. Porpliszcze, o 85 w. od m. Wilejki,
4 dm., 24 mk.
Pllzowce, folw., pow. grodzieński, w 4 okr.
pol., gm. Kamionka, o 49 w. od Grodna.
Puzowicze al. Puziewicze 1.) wś, pow. sło-
nimski, w 4 okI'. pol., gm. Kozłowszczyzna, o
19 w. od Słonima. 2.) P., wś, tamże, gm. Pa-
cowszczyzna, o 34 w. od Słonima.
Puzówka, WH, pow. nowoaleksandrowski,
w 2 okr. pol., o 45 w. od Nowoaleksan-
drowska.
PUlOWO 1.) wś, pow. wilejski, w lokI'.
pol., gm. Wiazyń. okI'. wiejski Poniatycze, o
8 w. od gminy, 9 dusz rewiz.; należy do dóbr
Poniatycze, Wołodkowiczów. 2.) P., wś i do-
bra nad bezim. dopł. Łani, w 3 okI'. pol. ko-
pylskim, gm. i par. katol. Cimkowicze. Wieś

326
Puz
Pul
ma 35 osad pełnonadziałowych; folwark, dzie- wś, mająca 15 dm. i 151 mk. 2.) P., wf"
dzictwo Wi>jniłłowiczów, 600 dzies. ziemi w płn.-zach. części pow. borysowskiego, w 3
dworskiej; nalezy do domin. Sawicze. Grunta okr. pol. i gm. Dokszycc, przy drodze z okoli-
szczerkowe, pszenne, bardzo urodzajne, miej- cy Krasny-Ług do folw. VV olszczyzna, ma 8
scowość od zachodu równa, od wschodu i po- osad; grunta faliste, lekkie. 3.) P., fol., pow.
łudnia falista, bezleśna. Włościanie zapłacili borysowski, własność Bujnickich, ma 312
5969 rs. wykupu na wydzieloną, ziemię. dziłJs. ziemi dworskiej. A. Jel.
Puzowo al. Puzów, wś nad błotami rz. Puzyl'Y, dawna nazwa wsi Puzyrki (ob.),
Turyi, pow. włodzimierski, o 11 w. na płn.- w pow. berdyczowskim.
zchd od Włodzimierza. Podług rewizyi zamku PuzYI'yszki 1.) os. karcz. rz. nad rz. Mere-
łuckiego z 1545 r. należała do Bohusza Pu- czanką, pow. wileński, w 5 okr. pol., o 35 w.
zowskiego i jego bratanków, którzy mieli 0- od Wilna, ma 1 dm., 9 mk. (3 katol., 6
bowią,zek utrzymywania jednej horodni w zam- żyd.). 2.) P., zaśc., pow. wileński, w 3
ku łuckim (Jabłonowski, Rewizye, 55). O P. okI'. poL, gm. Podbrzeź, okI'. wiejski Adamej-
znajdują, się też wzmianki w Pamiat. Kij. cic (mylnie Adamejciszki), o 21 w. od gminy,
Arch. Kom., t. IV, cz. 2: 114; Arch. J. Z. R., 6 dusz rewiz.; należy do dóbr skarbowych
cz. I, t. 1: 92, 373; cz. VI, t. 1: 223. Jęczmicniszki. 3.) P., fol. skarbowy nad Me-
Puzl'owice, u Buszyńskiego Puzdrowicie, reczanką, pow. wileński, w 5 okr. pol., gm.
wś, pow. rossieński, gm. Szweksznic, o 113 Ilino, okI'. wiejski Puzyryszki, o 35 w. od
w. od Rossień. Wilna, ma 2 dm., 29 mk. katol.; młyn wodny.
Puzy, zaśc., pow. dzisieński, w 2 okI'. poL, W skład okręgu wiejskiego wchodzą wsie:
o 107 w. od Dzisny, 1 dm., 6 mk. prawosł. Zołtuny, Kalniszki, Biacikilnia, Mankuniszki,
Puzycz, wś, pow. grodzieński, w 4 okI'. Bogdziulc, Kurmielany, Złoukty, Jankuny,
pol., gm. Zydomla, o 18 w. od Grodna. Niegibany i przys. :Bogdziule, w ogóle 290
Pllzyczy al. Puzicze. dusz rewiz. włościan skarbowych. J. Krz.
Pllzyniszki 1.) folw., pow. poniewieski, Puza al. Malctnka, chutor, pow. kijowski, o
w 2 okr. poL, o 29 w. od Poniewieża. 2.) P., 3 w. od Krasnohorki, w lesie położony, należy
zaśc., pow. poniewieski, w 4 okr. pol., o 25 w. do klucza kopyłowskiego Jackowskich. Znaj-
od Poniewieża. duje się tu gorzelnia i do 50 mk.
PllzYI'ki 1.) dawniej Puzyry, wś nad rzką Pnzajków, mylnie Puzajków, wś rząd. przy
Zakijanką" pow. berdyczowski, 06 w. powy- ujściu rz. Perejmy (Sarażynki) do Sawranki,
żej mka Białopola (par. katoL), wązkim pasem pow. bałcki, okr. pol. i st. poczt. Sawrań, gm.
na przestrzeni 11/, w. po nad rzką położona, Pieszczanka, par. kat. Krzywejezioro, o 30 w.
ma 580 mk., 892 dzies. ziemi. Cerkiew św. od Bałty, ma 368 osad, 2291 mk., 4064 dzies.
Trójcy, drewniana, wzniesiona w 1788 r., upo- ziemi włośc.; cerkiew p. w. św. Dymitra,
sażona jest 35 dzies. ziemi. W cerkwi znajdu- wzniesiona 1876 r., uposażona jest 73 dzies.
je się obraz N. M. P., uważany za cudowny. ziemi. Własność niegdyś Rzewuskich, którym
Do par. należą wsie Panasówka i Dzierżanów- skonfiskowana. Bałaklejewowie mają tu fer-
ka. Podług akt b. konsystorza unickiego ra- mę rozległą 600 dzics. ziemi. Dr. M.
domyskiego w P. była cerkiew unicka około Pnze 1.) fol., pow. rossieński, gm. Botoki,
1747 r. i wówczas przebywał tu niekiedy Fi- 046 w. od Rossień. 2.) P. al. Pużele, dwór,
lip W ołodkowicz, biskup chełmski, późniejszy pow. rossieński, gm. Skaudwilc, par. Niemok-
metropolita kijowski unicki. W 1863 r. P. szty, o 37 w. od Rossień; własność Niewia-
wraz ze wsią Sadki należała do Władysława rowicza. 3.) P., okolica, tamże, o 23 w. od
hr. Tyszkiewicza. 2.) P. Wielkie i Małe, sioło Rossień.
i wś nad rz. Ikopocią, pow. zasławski, 025 w. Puzele, ob. Puże.
na pld. od Zasławia i tyleż od Szepietówki, Pnzyce, niem. Pusitz, wś w Pomeranii, pow.
dawniej w pow. krzemienieckim. W P. W. lęborski, par. kat. Rozłazin. W 1356 r. nada-
znajduje się cerkiew, wP. M. zaś gorzelnia je komtur gdański Sweder von Pelland Dobro-
parowa (od 1849 r.), zatrudniająca 12 robotno szowi i Kirstaninowi wś "Pusicz", obejmującą
i produkująca 4392 wiader spirytusu (w 1881 50 włók, wraz ze sołectwem, na prawie chełm.
r.). Należą do klucza sławuckiego. Ob. Arch. Otrzymują, oni dziesiątą włókę wolną oraz
J. Z. R., cz. VI, t. 1: 292. J. Krz. trzeci fenik od sądów niem. Sądownictwo nad
PuzY"Y 1.) dwie wsie, pow. wilejski, w 3 polskimi mieszk., młynami, karczmami i krusz-
okI'. pol., gm. Wołkołata, okI'. wiejski dzia- cami sobie zastrzegamy. Po trzech wolnych
tłowski, o 25 i 26 w. od gminy a 48 W. od latach będą nam od każdej czynszowej włóki
Wilejki. Jedna z nich, należąca do dóbr Mar- na M. B. Gromniczną płacili 11 skojców i 2
cyanów Oskierków, ma 36 dusz rewiz., druga kury. Dostawiać nam także będą od każdej
zaś, do dóbr Kosztownia Chmielewskich, 33 włóki jedną furę "die da heisset probot". Bi-
dusze. W spisie z 1866 r. podana jako jedną, skup będzie pobierał od każdej włóki wiardu-

Pui
nek, prob. 1 korz. żyta i tyleż owsa jako me-
Bzne. Dan w Lęborku (ob. Gesch. d. IJande
Lauenburg v. :Buetow, von Cramer, II, str. 214
i odpisy Dregem w Peplinie, str. 75). R. 1437
maja, 221/, radła (hoken); każde czynszuje 22
skojców, lecz jeszcze maja, lata wolne i będa,
czynszowali w 11 roku. Pół radła leży odło-
giem; młyn płaci 2 grz. Z osiadłych wł. płaca,
21 grz. i 1 wiardunek, z wolnych jeszcze bę-
dzie ozynsz wynosił 22 skojców; z pustych
11 skojców (str. 294). R. 1427 było tu z 50
włók 20 pustych, dla tego zamienił zakon na
prośbę mieszkańców podział na włóki na po-
dział na radła (Hakendorf), których było 25;
każde czy osadzone czy puste czynszowało
teraz 22 skojców (ob. Zeitsch. d. Westpr.
Gesch. Ver., VI, str. 38, przypisek 5). R. 1780
było tu 6 kat. i 28 ew. (ob. Wizyt. Rybiń-
ł;kiego, str. 98). Kś. Fr.
Pużyszki al. Rowdcm, wś, pow. rossicńł;ki,
gm. Erżwiłek, par. botocka, o 29 w. od Ros-
ł;ień.
Pyamlziczow (w dok.), ob. Pi/źezów.
Pyaschen (niem.), ob. PŹCt8Zno.
Pyć, młyn nad rz. Górccką, pow. łódzki,
gm. Gospodarz, ma 1 dm., 12 mk., 54 mr.
dwors. Wchodzi w skład majoratu rząd. Czar-
nocin.
Pychanie, wś, pow. homelł;ki, w pobliżu
rozległego błota Kobylino, długiego do 40 a
szerokiego około 5 wiorst.
Pychawka al. Peehówka, rzeczułka w pow.
kijowskim, okala z trzech stron mko Dymir.
Pychowczyce, wś, pow. grodzieński, w 2
okr. pol., gm. Mała :Brzostowica, o 44 w. od
Grodna.
Pychowice, wś, pow. wielicki, na praw.
brzegu Wisły, przy drodze z Podgórza (1'6
klm.) do Tyńca, w glinkach urodzajnych a o-
kolicy równej, nizinnej. Par. rz.-kat. w Podgó-
rzu. Składa się z 45 dm. i 255 mk., 249 rz.-
kat. i 6 izrael. Pos. większa (A. Maszewski)
2 dm. i 19 mk.; 42 mr. roli, 14 mr. łąk, 88 mr.
pastw. i 11mr. lasu; pos. mn. 146 mr. roli,
88 mr. łąk, 47 mr. pastw. i 7 mI'. lasu. Gra-
niczy na zachód z Kostrzem i Bodzowem, na
połudn. z Kobierzyncm a na wschód z Za-
krzówkiem. Wątpliwy przyw. król. Elżbiety,
wydany w Bochni 24 sierpnia 1376 (Kod.
Małop. I, 396), nadaje paulinom na Skałce rolę
Srzeb w Zawadzie (nie istniejącej). Czytamy
tamże "cum area et horto et cum fossalibus o-
mnibus vulgariter dictis Padołki, qui mansus
ł;ive Srzeb iacet circa Wislam et magnum la-
cum (dzisiaj niema) et tendit ad viam, qua
itur in Pychowice, cum tribus campis et duo-
bus pratis intel' monteł; adiacentes, qne sunt
retro montem Tentawa (?) duobus particulis
circumque viam eundo in villam iam dictam
Pychowicz". Ten opis świadczy o znacznej
Pyl
327
zmianie, może wskutek zmiany koryta Wisły.
Za Długosza (L. B., III, 118) należały P. do
par. na Skałce. W 1490 r. (Pawińs., Małop.,
450) miała wieś 6 łan. km. a w 1581 (ibid., 41)
trzymał ją kanonik krak. Podoski, liczyła 4
łany km., 6 zagród z rolą, 6 komol'. bez bydła
a 4 komorników z bydłem. Mac.
Pyczek 1.) os., pow. turecki, gm. Strzał-
ków, par. Lisków, odl. od Turka 17 1 / 2 w., ma
6 mk. 2.) P. Stary i P. Nowy, kol., pow. tu-
recki, gm. Strzałków, par. Przespolcw, odl. od
Turka 17 1 / 2 w., maja, 11 dm. i wraz z Grobli-
cami i Zalesiem 336 mk.
Pyczkow (Lib. Ben. Łask.), dziś Bryszki,
os. włośc. i fol., pow. piotrkowski, gm. i par.
Rozprza. Fol. ma 2 dm., 21 mk., 400 mr.; os.
włośc. 1 dm., 4 mk., 15 mr. W XVI w. były
tu drobne dwory szlacheckie z rolami, na któ-
rych osadzono wtedy 8 kmieci, pozostały
tylko dwa dwory z małemi folwarkami. Role
te dawały dzicsięc. pleban. z Rozprzy, zaś
dawne łany kmiece na stół arcybiskupi (Ła-
ski, L. B., 191). Br. Ch.
Pydyhy, część wsi Soli, w pow. żywieckim,
ma 17 dm., 82 mk. (1880 r.). Br. G.
Pygany, wóllm do Piskorowic, pow. jaro-
sławski, na praw. brzegu Sanu, przy gościńcu
z Sieniawy do Leżajska, blizko Sieniawy,
składa się z 19 dm. i 102 mk. Rzym.-kat. na-
leża, do par. w Leżajsku, gr.-kat. do par. w Pi-
skorowicach. Graniczy na wschód z Wylewa,
a na płn. z Felbinem. Mac.
Pyhasowskie-Dworzyszcze, ob. Porosiec.
Pyków, opustoszała wś na praw. brzegu
Teterowa, pomiędzy ta, rzeka, a Zdwiżem, we
włości iwankowskiej, t. j. w dzisiejszym pow.
radomyskim, na pograniczu pow. kijowskiego,
w pobliżn mka Iwankowa. Za Koniecpolskich
nalcżała do dóbr Iwanków. Ob. Arch. J. Z.
R., cz. VI, t. I, dodatki: 156 i Słownik. t. III:
314.
Pykówka, wś, pow. bobrujski, w 2 okr.
pol. paryc kim, gm. Ozarycze, przy drożynie
z Zamoszan do Cydowa. A. Jel.
Pykówka, leśniczówka na obsz. Babiniec,
pow. borszczowski.
Pykroił, wyb. do Kambłowa należące, wy-
mienione w wizyt. Rybińskiego z r. 1780
(str. 188).
Pylebol'g (niem.), po polsku Izbiczno, je-
zioro, ob. Pielebll1'yel'-See.
Pyliny, ob. Petynie.
Pylipicha, uroczysko we wsi Edem, w pow.
kaniowskim.
Pylow (niem.), ob. Pita i Piławka.
Pyłda, wś, pow. lucyński, w 20kr. pok.
do spraw włośc., gm. P., o 10 w. od Lucyna,
w 1863 r. 146 dusz rewiz. Posiada kościół
par. kat. p. w. Ukrzyżowanego Zbawiciela,
w 1765 r. przez Jana Augusta Hylzena, woj.

328
Pył
mińskiego, erygowany, na mleJsce wznie-
sionego tu w 1699 r. przez dominikanów po-
sińskich kościoła filialnego. Par. kat., deka-
natu przedlucyńskiego, ma 2465 dusz. Do-
bra, mające obecnie 1119 dzies. ziemi dwor-
skiej, od 1746 r. należały do dóbr Kownata
Hylzenów, następnie do Rodziewiczów, dziś
Aleksandra Steyna. W 1572 r. dziedziczył P.
Mathias Schenking. W dobrach tych żyje
wielu Estów. Gmina P. w 1863 r. miała 1717
dusz rewiz. J. KI'Z.
Pyłdzieńskie, jezioro w pow. lucyńskim,
na południe od jez. Lucyńskiego.
Pyłypcze 1.) rus. nazwa Filipcza, przys.
Zaleszczyk Starych. 2.) P., rus. nazwa Fi-
lipkowic, wsi pow. borszczowskiego.
Pyłypczieta, młyn koło Pobuka, obszar
dworski Lubieńce, pow. stryj ski.
Pyłypy, grupa domów w :Młodowie, w po-
wiecie cieszanowskim.
Pynnove, ob. Pniów.
Pyra, wś, pow. grodzieński, w 5 okr. pol.,
gm. Jeziory (Oziery), o 23 l/a w. od Grodna.
P!'rce, wś, pow. czauski, gm. RadomI, 19
dm. i 137 mk., z których 2 zajmuje się kra-
wiectwem, 5 stolarstwem, 1 bednarstwem.
Pyrczów, po rus. Pyrcziw, grupa domów
w Cisowie, w pow. dolińskim.
Pyrda, jezioro bagniste na prus. Litwie,
pow. tylżycki, w nizinach nadniemeńskich,
Należy do szeregu zbiorników wodnych cią-
gnących się wzdłuż całego pobrzeża nadnie-
meńskiego, a świadczących, że kiedyś Niemen
szerokiem korytem płynął przez całą nizinę.
Pyre, jezioro, ob. Pyrkść.
PYł'eszewska Słoboda, ob. Pel'eszewska
Sloboda.
Pyriatin, ob. Piratyn.
Pyritz (niem.), ob. Pierzyce.
PYł'ka, wś, pow. garwoliński, gm. Kło-
czew, par. Korytnica, 2 dm., 8 mk., 19 mr.
Pyr ki, wś, pow. orszański, gm. Lubowicze,
ma 6 dm. i 69 mk., z których 3 zajmuje się
stolarstwem.
Pyrkowizna, fol. na obszarze Frydrycho-
wic, w pow. wadowickim. Br. G.
Pyrkowszczyzna, wś, pow. sieński, gm.
Łukoml, ma 16 dm. i 78 mk., z których jedcn
zajmuje się bednarstwem.
Pyrkść al. Pl/re, małe jezioro na obszarze
dóbr Krasnogruda, w pow. sejneilskim, w po-
bliżu jez. Gaładuś.
Pyrlica, st. dr. żel. odeskiej, na linii Raz-
delnaja-Ungeni, w gub. bessarabskiej, pomię-
dzy st. Perewał (o 12 w.) a Ungeni (o 13 w.),
o 184 w. od Razdelnej a 141 od Bender.
Pyrohowce, mylnie, ob. Piroltowce.
Pyrohy, ob. Perohy.
Pyrra, rzeczka, prawy dopływ Kotry (do-
pływu praw. Niemna), długa 13 w., przyjmu-
Pya
je Łochnicę i Żydomlę i wody jez. Mlooznego.
Połowa rzeki stanowi część kanału Tyzenhau-
sa i służy do spławu drzewa (ob. t. II, 834).
Pyrszczyzna, wś, pow. dzisieński, w 1 okr.
pol., gm. Zaleś, okr. wiejski i dobra Micha.
łowskich Kosarewszczyzna, o 6 w. od gminy
a 53 w. od Dzisny, przy b. dr. poczt. z Wilej-
ki do Dzisny, 7 dm., 60 mk. (29 dusz rewiz.).
Pyrtkowie, grupa zabudowań w przys.
Ponikwi, w gm. łlfiędzybrodzie Lipnickie, po-
wiat bialski. Br. G.
PYł'y, wś i fol., pow. warszawski, gm. "\Vi-
lanów, par. Służew; ma 94 mk., 366 mI'. ziemi
dwor., 160 mr. włośc.
Pyrzanki-Boreli, wś, pow. makowski, gm.
i par. Krasnosielc. W 1827 r. 6 dm., 33 mle
Pyrzowa Góra, lesista wyniosłość pomię-
dzy wsią Kłódzką"\V olą a Dobrzeszowem i
Kuzniakami, w pow. kieleckim, na płn.-zach.
od Kielc, na granicy od pow. koneckicgo.
PYł'Zowice, wś i fol., pow. będziński, gm.
Ożarowice, par. Sączów; wś ma 26 dm., 256
mk., 23 os., 3311111'. włośc.; fol. 4 dm., 1006
mr. (w tern 550 1111'. roli uprawnej). Obszar
dworski należy do dóbr ks. Hugo Hohenlohe.
W 1827 r. 22 dm., 105 mk. Według Długo-
sza w XV w. P., wś w par. Sączów, własność
Stanisława Rudzkiego h. Pilawa, mialo 22 ła-
ny, z których dziesięcinę, po 6 groszy, płaco-
no bisIe krakowskiemu; za meszne dawano
miarkę jęczmienia i owsa probosz. w Sącz 0-
wie (Długosz, L. B., t. II, 202). W drugiem
miejscu podaje tenże historyk odmienne szcze-
góły a mianowicie, że P. były własnością
Jana :Feliksa Tarnowskiego, miały 12 łanów,
z których dziesięcinę po 6 groszy z łanu, pła-
cono bisk. krakowskiemu. Wartość dziesięciny
wynosiła 1 grzywnę (L. B., III, 73). Br. Ch.
Pyrzyce 1.) dok. Pyriz, os. nadana w r.
1278 przez wojewodę Beniamina tworzącemu
się w Wieleniu klasztorowi (Kod. Wielk., Nr.
4'73), leżała w okolicy Przemętu i Kębłowa,
w wojew. poznańskiem. 2.) P., ob. Piel'zyce,
w pow. krotoszyńskim. E. Cal.
Pyrzyce, ob. Piel'zyce.
Pysana Kernycia, grupa domów w Ro-
żance Wyźnej, w pow. stryjskim, na pólnoc-
nym stoku Wierchu Wysokiego al. Ostrego.
Pyskerwicz, ob. Piskorowice.
Pyskowice al. Pislcowice, niem. Peiskre-
tscham, 1872 Peysenckrcschin, mto nad rz. Dra-
mą, w malowniczej dolinie, przy drodze bitej
z Opola do Krakowa, pow. toszecko-gliwieki,
odl. 1 l/a mili od Gliwic, 9 mil od Opola. Po-
siada kościół par. kat. murowany p. w. św.
Mikołaja, kaplicę cmentarną św. Stanisława
i po za miastem kościołek św. :Marka, syna-
gogę, szpital miejski, seminaryum nauczycieli
katolickie, szkołę katol., ratusz, urząd poczt.
W 1842 r. było tu 345 dm., 3322 mk. (2985

Pys
kat., 79 ew., 258 żyd.). Ludność przeważnie
była polska (co czwart3; niedzielę nabożeństwo
niemieckie). Po spaleniu w 1823 r. miasto od-
budowane z muru i wybrukowane. Na obsza-
rze dworskim dóbr P. był młyn wodny, dwa
wielkie piece, kuźnica (Rosalienhuette) i wal-
cownia. W mieście przemysł rękodzielniczy:
tkactwo, szewctwo. Około 1870 r. było do
5000 rok. Przybyła rafinerya cukru, fabryka
tabaczna, farb, fajansu. Par. P., dek. t. n.,
miała 1869 r. 3922 kat., 62 ew., 204 izrael.
Dok. pyskowicki, dyec. wrocławskiej, mial
w 1869 r. 25641 kat., 400 ew., 443 izr. w 8
parafiach: Broslawice, '\V. Paczyn, Kamieniec,
Kopienice, P., Tworóg, Wieszowa i Ziemięci-
co. Nabożeństwo w języku polskim.
Pystapals, ob. Pusto pol.
Pysz 1.) ob. Pisa. 2.) P., ob. Pisek. 3.) P.,
ob. Jańsbork (III, 441).
Pyszocze, wś nad rz. :Możą, pow. borysow-
ski, w lokI'. pol. chołopienickim, gm. uchwal-
ska, ma 33 osad pelnonadziałowych; cerkiew
drewniana paraf. N. :M. P., na miejscu pou-
nickiej zbudowana w 1851 r., przeszło 1500
wiernych; posiada z dawnych zapisów okolo
3 włók gruntu. Cerkiewki filialne: w Slobod-
ce z 1780 r.; w W olkowszczyźnie i w Smor-
kach. Grunta w okolicy piaszczyste, łąk
dostatek. A. Jel.
Pysząca, okr. wiejski i fol., pow. szromski,
o 4 klm. na płd.-wsch. od Szremu, nad strugą,
dopływem jeziora grzymysławskiego, par.,
poczta i st. dr. żel. w Szremie. P. należała do
ststwa szremskiego. W1253 r. ks. Bolesław
i Przemysław oddając mieszczaninowi Konra-
radowi Szrem do osadzania na prawie nie-
roieckiem, przekazali mu młyn książęcy w P.
Rząd pruski zabrawszy dobra starościńskie,
przezwał folwark Sansberg. 'Yś ma 56 dm.,
367 mk.; w skład okręgu wchodzi powyższy
folwark; cały okrąg ma 57 dm., 4H) mk. (385
kat., 30 prot.). Folwark wcielono do królew-
skiej domeny Grzymysław. E. Cal.
Pyszcz, niem. Pyschz, Pieschz, wś i fol.,
pow. raciborski, odl. 2 mile od Raciborza, po-
siada kościół par. kat., szkołę kat., trzy mły-
ny wodne. W 1842 r. było 162 dm., folw.,
885 mk. (10 żyd.).
Pyszcz 1.) ob. Piszcz. 2.) P., ob. Piściec.
Pyszczug, st. poczt. w pow. wetługskim
gn b. kostromskiej.
pyszczYIl1.) al. Piszczy n, dok. Peztin (1315),
Pesczyn i Piscźno (1358), niem. Ludwi[Jsfelde,
domin. i okI'. domin., pow. bydgoski, o 12
klm. na wsch.-południe od Koronowa, nad
Strugą, dopł. Brdy; par. Dobrcz, poczta i st.
dr. żel. w Kotomirzu o 3 klm. Z P. pisali się
Wojciech w r. 1315, Szczepan i Tomasz w r.
1358. Około r. 1583 należał P. cząściowo do
Stanisława Myśleckiego, Bartłomieja Sieniń-
PYł
329
ski ego, Andrzeja, Prokopa i Rafała Pyszczyń-
skich. Dominium liczy 149 mk. w 9 dm.; ob-
szaru ma 939'85 ha, t. j. 668'40 roli, 42'78
łlłk, 60'09 past., 73'19 lasu, 87'08 nieuż. i
8'31 wody; czysty dochód grun. 5539 mrk;
chów bydła, owiec, świń i koni litewskich.
W skład okI'. domin. wchodzi fol. Marcelewo
(1 dm., 6 mk.) i 3 domy strażników kolejowo
z 20 mk.; cały okrąg ma 13 dm., 175 mk.
(101 kat., 74 prot.). 2.) P., dok. Pischyno
(1136), Pisczyno (1298), Pisczin sive Galczewo
(1579), pow. gnieźnieński, o 3 klm. na płn. od
Gniezna, nad odpływem jezior gnieźnieńskich
do VI{ ełny; par., poczta i st. dr. żel. w Gnie-
źnie; ma 13 dm., 146 mk. (127 kat., 19 prot.).
Bulla Innocentego II z r. 1136 wymienia P.
między posiadłościami arcyb. gnieźnieńskich
a przywilej Kazimierza z r. 1357 między wsia-
mi kapitulnemi; w r. 1298 arcyb. Jakub II za-
mienił P. na Urbanowo, Brodno i Piechcin,
wsi kapitulne. W 1579 r. składał się P. z 6
łan. osiadł., 5 1 / 2 pół-łan. pustych i 5 komor.;
zabrany przez rząd pruski, wcielony został do
domeny gnieźnieńskiej. 3.) P., dok. Pyschi1Z0
(1209), Piscino (1267), własność niegdyś kla-
sztoru trzebnickiego. ,y r. 1209 Władysław
Odonicz, bawiąc w Głogowie, nadał klasztoro-
wi wsie Pyschino et Bratostowo, tudziet wo-
dę ,)usque ad Syrcham fluvium ubi magnam
intrat aquam", a papież Klemens IV potwier-
dził tę posiadłość w r. 1267. Mosbach (Wia-
dom., 4) przypuszcza, że tu mowa o 'Viesz-
czyczynie i Brzostowni z pod Książa Szrero-
skiego, Bach, monograf Trzebnicy, wpadł na
"Bueschin und Protoslow in Polen", a Haeu-
sIeI' poprawiając Mosbacha, na "Pyszonce und
Brzostovine bei Schrimm". Wydawca Nowsze-
go Kodeksu Wielkopolskiego (Nr. 64: Indeks),
szukał tych wsi w pobliżu Gniezna, to jest
w Pyszczynie i Braciszewie, później dopiero
zachwiał się w pierwotnym domyśle. "Pisczi-
no" i "Braczessevo" w przywileju króla Ka-
zimierza z r. 1357 występują w tern samem
zestawieniu, z małą, zmian'11 w formie nazwisk.
:Między r. 1136 a 1298 mógł Pyszczyn zmie-
niać właścicieli. J ezeli wreszcie przypuszcza.
my, że "Pyschino" z Kod. Wielkop. jest
Pyszczynem z pod Gniezna, w takim razie
"magna aqua" oznaczałaby Wełnę, do której
odpływają jeziora gnieźnieńskie. E. Cal.
pyszczYl1ek, wś, pow. gnieźnieński, grani-
czy z Pyszczynem, ma 24 dm., 210 mk. (175
kat., 35 prot.). P. własność kapituły gnieźnień-
skiej już przed r. 1357, dzielil swe losy z Py-
szczynem. Większa własność ma 189'70 ha.
Pyszki, wś nad Niemnem, pow. augustow-
ski, gm. Łabno, par Adamowicze, odl. od Au-
gustowa 61 w., ma 13 dm., 127 rok., 426 mr.;
wchodziła w skład dóbr rząd. Łabno. W 1827
r. było 7 dm., 41 mk.

330
Pye
Pyszki, wp., pow. nowogradwołyński, gm.
:Mszaniec, par. Ostropol, ma 177 dusz włościan,
700 dz. ziemi włośc., 532 dz. dwor.; cerkiew
murowana; własność Ostaszewskich. L. R.
Pyszki al. Pyszczek, młyn na obsz. :Brzoz-
dowiec, w pow. bóbreckim.
Pyszków, w XVI w. P!Jskowo, Pysskow, wś
i fol. nad rzką Zeglinną, pow. sieradzki, odl.
16 w. od Sieradza, gm. :Barczew, par. :Brze-
żno. Wś ma 22 dm. i 405 mk. (z pusto Olsza-
ki); fol. 7 dm. i 147 mk. (z fol. Staropole i
Lipno); gospodarstwo folwarczne staranne.
Dobra P. składały się w 1887 r. z fol. P., Lip-
no i Staropole, rozl. mr. 3271: fol. P. gr. Ol'. i
ogr. mI'. 454, łąk mI'. 194, past. mI'. 8, lasu
mr. 2057, nieuż. mI'. 74, razem mr. 2787; bud.
mur. 10, z drzewa 7; fol. Lipno gr. Ol'. i ogr.
mI'. 166, łąk mr. 13, past. mr.64, nieuż. mI'.
7, razem mr. 250; bud. mur. 2, z drzewa 4;
fol. Staropole gr. Ol'. i ogr. mI'. 225, łąk mr. 1,
nieuż. mI'. 8, razcm mI'. 234; bud. mur. 1,
z drzewa 2; las urządza się. .Wś P. os. 60,
z gr. mI'. 295; wś Lipno os. 14, z gr. mI'. 44.
Jestto starożytna osada, jak o tem świadczą,
liczne cmentarzyska i wyroby kamienne (sic-
kiery i dłuta), tu ;VVykopywane. W XV w. nie-
jaki Swyaszko (Swiętosław), haeres de "Ly-
pycze", mający na Charłupi i Pyszkowie, dzie-
dzictwie jakiegoś Wincentego, pewną sumę,
zapisał mansyonarzom w 'Varcie, których
ufundował Jakub z Sienna, arcyb. gnieznień-
ski, 11 grzyw. rocznego dochodu z tej sumy
zabezpieczonej na Pyszkowie i Charłupi. Win-
centy miał prawo skupić ten czynsz za opłatą
165 grzyw. Łany kmiece w P. płacą dziesię-
cinę kanonii i prebendzie gnieznieńskiej, zaś
plebanowi w :Brzeznie tylko kolędę (Łaski,
L. B., I, 412 i 420). Około 1559 r. dziedzi-
czyli P. Tomasz syn Jana i Jadwiga z Pysz-
kowskich, małżonkowic Charłupscy. Od tych
przeszedł w ręce Bużeńskich (h. Poraj) z :Bu-
żenina. Z tych około 1628 r. dziedziczył na
Pyszkowie Jan Bużeński al. Gniewiecki. Do-
bra bużenińskie, złożone z Bużenina, Wielkiej
Wsi, Strumian, Witowa, Prażmowa, Ligoty,
Strzałek, Majaczewic, Szczawna, Woli Szcza-
wińskiej, Biadaczewa, Barczewa, Pyszkowa,
Lipna, Będkowa i Wólki :Będkowskiej, prze-
szły do Pstrokońskich h. Poraj około 1637 r.;
zaś w 1771 r. :Magdalena Pstrokońska, osta-
tnia ze starszej linii, wniosła te dobra, będą-
ce podówczas w zastawie, w dom Korabitów
Kobierzyckich, dotąd tu władających. W la-
sach P. w lutym 1863 r. był rozbity oddzia-
łek ks. }Iakarego Drohomireckiego, który tu
zginął. Br. Ch.
Pyszkowce, wś, pow. buczacki, odl. 5'5
klm. na płn.-wschód od :Buczacza. Granice:
wschod. Romaszówka i Słobódka; połud. Try-
buchowce; zachodnia Buczacz iDźwinogród;
Pys
półn. ::Medwedowce. Obszar dwor. 897 mr.,
włośc. 1589 mI'. W 1857 r. 760 mk.; w 1880
r. w gminie 904, na obszarze dwor. 36, rz.-
kat. 260, gr.-kat. 825. W miejscu jest ekspo-
zytura par. gr.-kat. w Trybuchowcach, utwo-
rzona 1762 r. Cerkiew drewno p. w. św. Trój-
cy, wystawiona z materyału pozostałego z da-
wniejszej cerkwi w 1840 r. Księgi metryk.
rozpoczynają się od r. 1785; szkoła etat, o 1
nauczycielu, kasa pożyczk. gm. z kapit. 900
złr. Właścicielka w 1880 r. Jadwiga br. Bła-
żowska. Przez tę wieś przechodzi kolej pań-
stwowa Buczacz-Husiatyn. B. R.
Pyszkowice, pow. kładzki, ob. Piszko-
wice 1.).
PYSZliOWO, wś i foL, pow. włocławski, gm.
Pyszkowo, par. Chodecz, odl. 28 w. od 'Vło-
cławka, ma 190 mk. W 1827 r. 14 dm., 154
mk. W 1887 r. fol. P. rozl. mI'. 840: gr. Ol'. i
ogr. mr. 702, łąk mI'. 82, past. mr. 25, lasu
mI'. 7, nieuż. mI'. 24; bud. mur. 19, z drzcwa
2. ,V skład dóbr wchodziły poprzednio: wś
P. os. 18, z gr. mI'. 22; wś Łączewna os. 14,
z gr. mr. 251; ko1. Sadok z gr. mI'. 16. W 1238
r. dnia 29 czerwca ks. Kazimierz kujawski
zawarł tu umowę z Krzyżakami w sprawie
poboru cła (ob. t. VIII, 674). P. gmina nale-
ży do sądu gm. okI'. IV w Chodczu, ma dwie
szkoły pocztkowe, kopalnie torfu (PYBzkowo,
Borzymy i Swiątniki), 4036 mk. i 18.096 mr.
obszaru gruntów dominialnych. Br. Ch.
Pyszna, rozległa hala na płn. stoku głó-
wnego grzbietu Tatr, a głównie szczytu Bły-
szczu, a na górnym końcu doliny Kościeli-
skiej. 'Vyborna pasza dla owice, miała nadać
nazwę tej hali, należącej do górali w Kliku-
szowy (w pow. nowotarskim). Tu wyrabiają,
najlepsze scry w bruskach. Położenie hali
1350 mt. n. p. m. Nazwę tej hali przenieśli
niektórzy pisarzc o Tatrach na szczyt Błyszcz
i są,siednią, Bystrą. Z hali tej spływa potok
Pyszniański, jedno z ramion źródlanych Ko-
ścieliskiego potoku. B,!. G.
Pysznagól'ka, wś, pow. konccki, gm. i par.
Radoszyce, odl. od Końskich 21 w., ma 6 dm.,
32 mk., 67 mr. włośc.
Pyszllica, wś, pow. niski, na wznicsieniu
161 mt. n. p. m., nad pot. Kościelnym, ucho-
dzącym z praw. brzegu do Sanu, przy dro-
dze z Ułanowa (14'2 klm.) przez J astkowice
do Rozwadowa. Posiada kościół rz.-kat., urząd
poczt., szkołę ludową, i gorzelnię. 'Wieś liczy
381 dm. i 2114 mk. (obszar więk. pos. 9 dm.,
64 mk.); 1909 rz.-kat., 151 izrael. i 54 prot.
Gleba piaszczysta a lasy szpilkowe. Posiadł.
więk. (Wolf Birnbaum) wynosi 130 mr. roli,
22 łąk, 21 past. i 1968 mr. lasu; pos. mn. 2232
roli, 327 łąk, 428 past. i 230 mI'. lasu. Wieś
zwana pierwotnie Pyszyńską, Wolą, al. Py-
szenką., została założoną w lasach królewskich

Pys
Pyt
331
w 1569 r. za pozwoleniem Zygmunta Augusta, pok. do spraw włośc., gm. Pyszno, w 1863 r.
który dozwolił sołtysowi Jerzemu Studzień- 71 dusz rewiz.
skiemu i kmieciom zbudować kościół i wyzna- PY8znyług, pow. łukowski, gm. Białobrze-
czył rolę i daniny na utrzymanie księdza. gi, par. Kock. Nie pomieszczony w ostatnich
W 1578 r. (Pawiń., Małop., 203) liczyła już spisach urzędowych.
30 kmieci na 9 łanach i 2 komom. bez bydła. Pytaj, rzeczka w pow. berdyczowskim, bie-
Gdy w r. 1593 Zygmunt III zatwierdził przy- rze pocz!\tek pod wsi/\ Lewkówk!\, przepływa
wilej Zygmunta Augusta, utworzył bisk. Ber- pod wsi/\ Owsianiki i we wsi Zbaraż wpada od
nard Maciejowski parafi/\ w 1605 r. Należała lewego brzegu do rzki Desny. Długa około
ona do dyec. krakowskiej, dek. miechociń- 10 w.
skiego. '\V 1784 r. zbudowano istniejący dre- Pytałowo, st. dr. żel. warsz.-petersblr-
wniany kościół. Parafia należy do dyec. prze- skiej, w gub. petersburskiej, pomiędzy st. Zo-
myskiej, dek. rudnickiego, i obejmuje: Domo- gowo (o 14 w.) a Pondery (również o 14 w.),
sławę Now!\, Jastkowice z Domosław!\ Star!\, 0345 w. od Petersburga a 153 w. od Dyne-
Kusiorami, Moskalami, Paleniem, Szwedami i burga odległa.
W ołoszczyzn/ł, K/\ty, Kuty,ły, Kłyżów, Rudę' Pytki Piól'Y, ob. Piór!! 2).
Jastkowsk!\, Studzieniec i Zdżary. Do parafii Pyt'kówka, wś, pow. rohaczewski, gm. Du-
należy filia w Kurzynie. P. graniczy na połu- dycze, ma 49 dm. i 188 mk., z których 1 zaj-
dnie z Kłyszowem, na północ z Jastkowicami, muje się wyrobem wozów, sań, itp., 2 wybija-
od wschodu zaś ma rozległe bory, w których niem oleju konopnego. W pobliżu znajduje się
leży Studzieniec i Zdżary. Mac. błoto Bluźniec, około 20 w. długie a do 1 w.
PyszlJikowo, wś, pow. suraski, w 3 okr. szerokie i zajmuj/\ce 2500 dziesięcin. Pokryte
pok. do spraw włośc., w 1863 r. 39 dusz jest lasem, zaroślami i mchem.
rewiz. Pytkówka, grupa zabudowań wiejskich,
Pyszno, wś, pow. lepeiski, w 3 okr. pok. w obI'. Milówki, pow. żywiecki. B1'. G.
do spraw włośc., w 2 okI'. poL, gm. Pyszno, o P)1Iewo, karczma, pow. mogilnicki, o 7
15 w. od Lepla, ma 157 mk., cerkiew p. w. klm. na płn.-wschód od Gniezna; par. Strzy-
'\Vniebowst!\pienia Pańskiego, z muru wznie- żewo Kościelne, okr. wiejski Jeziorzany,l
sion/ł przez Kaszyca, kaplicę katol. par. Lepel. dm. i 9 mk.; istniała już przed r. 1523.
Dobra maj/ł 208 dusz męzkich i 2037 dzies. Pytlówka, rzeczka w pow. święciańskim,
zicmi dworskiej. Gmina ma 627 dusz, 111 przepływa pod wsią Łomiesta.
chat, w 17 wsiach. W 1863 r. było w gminie Pytlówka 1.) folw., pow. święciański, w 1
671 dusz rewiz. W pobliżu wsi wznosi się okr. pol., 1 dm., 10 mk. katol. i 8 żydów. 2.)
wzgórze Pysznohora, P. wraz z Zabołociem P., zaśc. szlach. nad stawem, po;V. święciań-
stanowiło własność Anny z Chreptowiczów ski, w 2 okr. pol., o 38 1 / 2 w. od Swięcian, ma
l-mo voto Rajeckiej, 2-do v. Kryszpinowej, 2 dm., 7 mk. żydów; młyn wodny.
która w 1742 r. odprzedała te dobra synow- Pytowice, wś, fol. i dobra, pow. piotrkow-
cowi swemu Janowi Chreptowiczowi) stolni- ski, gm. i par. Kamieńsk, odl. 26 w. od Piotr-
kowi nowogródzkiemu. Po jego śmierci dosta- kowa. LeŻ!\ śród płaskowzgórza, którego wo-
ły się dobra bratu jego Marcyanowi Chrepto- dy uprowadza Widawka; wś ma 16 dm., 152
wiczowi, sście werbelskiemu; w 1765 r. wła- mk.; fol. 6 dm., 54 mk., tartak parowy, trzy
sn0ść syna ostatniego Joachima, kanclerza w. młyny wodne, huta szklana, smolarnia, pokła-
lit., który po śmierci ojca, zmarłego w 1767 r. dy torfu. W 1827 r. było 16 dm., 179 mk.
sprzedał Fabianowi Kaszycowi, ten zaś w 1786 Dobra Pytowice składały się w 1886 r. z fol.
r. odstąpił Piotrowi i Teresie z Komarów Sie- Pytowice i Słostowice, os. Piaskowizna i
lawom. Po śmierci Piotra Sielawy w 1791 r., Kmiecizna, nomenklatur: Kotlewy, Aleksan-
przechodzi na własność syna jego Józafata, drów, Janówka i Nowiny, rozl. mr. 3391: fol.
poczem odziedziczył syn ostatniego Apolina- P. gr. or. i ogr. mr. 642, łąk mr. 277, past.
ry, po bezpotomnem którego zgonie w 1836 r. mr. 27, lasu mr. 1367, nieuż. mr. 100, razem
przechodzi do Krystyny ze Szczytów ks. Lu- mI'. 2415; bud. mur. 8, z drzewa 43; płodo-
beckiej, jako córki jego siostry Teresy Szczy t- zmian 12-polowy; fol. Słostowice gr. Ol'. i ogr.
towej, marszałkowej dawidgródzkiej. Po niej mr. 340, ł!\k mr. 51, pastw. mr. 23, lasu mr.
właścicielem był Jan Szczytt, marszałek dry- 488, bagna mr. 55, nieuż. mr. 19, razem mr.
sieński, jako nabywca, ten zaś sprzedaje Sta- 976; bud. z drzewa 3; płodozmian 11-polowy;
nisławowi, majorowi wojsk ross.; dziś wła- lasy nieurz/łdzone. '\VŚ P. os, 22, z gr. mr.
sn0ść syna jego Kazimierza. A. K. Ł. 138; wś Słostowice os. 47, z gr. mr. 269; os.
Pyszno, kol., należała r. 1780 do par. U- Piaskowizna os. 1, z gr. mr. 6; os. Kmiecizna
goszcz, w pow. bytowskim; liczyła 3 mk. kat. os. 1, z gr. mr. 7. Na pocz/łtku XVI w. istnia-
i 4 ew. (ob. Wizyt Rybińskiego, str. 23). ły już P. i dawały dziesięcinę i kolędę pleb.
Pysznohorp, dGbra, pow. lepeiski, w 3 okr. w Kamieńsku, część tylko jednego pola dawała

332
Pyt
Pyz
kanonii i prebendzie gnieźnieńskiej (Łaski, L' I młyn. W 1331 r. Krzyżacy niszczą ogniem i
B., I, 503). Br. Ch. rabunkiem całe miasto. Kazimierz W. odbu-
Pyto wsk a 'Vólka al. Kodrębska Wólka, wś, dował w 1333 r. zamek i obwarował, miesz-
pow. noworadomski, gm. Gosławice, par. Ko- kańcom ułatwił swobodny handel z Toruniem.
drąb. Leży u źródeł rzki Widawki; wchodziła W 1345 Kazimierz W. zawiera w P. ugodę z Bo-
w skład dóbr Kodrąb. lesławem, ks. swidnickim, działającym w imie-
Pyzdl'y, niem. Peisern, w dok. 1297 Pysd01', niu Jana, króla czeskiego. W 1364 r. P. zali-
1298 Piysdi1', 1301 Pisdra, 1306 Pysdri, os. czono do 6 miast wielkopolskich, których de-
miejska nad rz. Wartą, na wyniosłym brzegu, legaci mieli stanowić najwyższy sąd miejski
pow. słupecki, gm. i pal'. Pyzdry. Odl. 19 w. dla 'Vielkopolski, z uchyleniem apelacyi do
od Słupcy, 77 w. od Kalisza, 237 w. od War- Halli i Magdeburga. W końcu rządów Ludwi-
szawy. Leży w pobliżu granicy pruskiej, od- ka wojska węgierskie zajęły w 1382 r. zamek
dzielającej pow. słupecki od pow. wrzesiń- w P. na rzecz zięcia królewskiego Zygmunta,
skiego w w. ks. poznańskiem. Posiada ko- margr. brandenburskicgo, ale .Wincenty z Kę-
ściół par. murowany i drugi poklasztorny, py, woj. poznański, popierający kandydaturę
dom modlitwy ewang., synagogę, dom przy- do tronu polskiego Ziemowita mazowieckiego,
tułku dla 10 starców i kalck (?), szkołę dwu- obległ w 1383 r. miasto, które po czterodnio-
klasową, ogólną" komorę celną, 3 klasy, st. wem oporze otworzyło swe bramy, zamek zaś
pocz. Najbliższe stacye dr. żel. pruskie.l (Po- trzymał się jeszcze trzy dni. Rzucony do mia-
znań-Gniezno-Toruil) w l\liłosławiu i Zerko- sta przez oblegających pocisk kamienny zabił
wie. Komora celna pruska w Pogorzelicy. stojącego przy wale miej skim Mikołaj a, pleba-
P. mają, 232 dm., 3151 mk. (2033 kat., 117 na z :Biechowa (Mon. Hist., II, 726). Kazimierz
ewang., 12 prawosł., 989 żyd.). 'V 1827 r. Jagiellończyk w czasie wojen z Krzyżakami
było 278 dm., 3416 mk.; w 1860 r. 283 dm., często tu przebywał. Zygmunt I nadał mia-
3317 mk. Domy przeważnie budowane z gli- stu w 1522 r. jeden jarmark, Zygmunt Au-
ny. Do mieszczan należy znaczny obszar (250 gust w 1557 r. dodał drugi, Stefan Batory
włók ?) pięknego lasu, którego poręby roz- w 1576 r. trzy jeszcze dodał. W 1309 i 1390
dzielane corocznie między obywateli miej- r. zakupiło miasto wieś :Bieniowice od jej ezę-
skich dają, drzewa na dom w wartości do 100 ściowych dziedziców i odtąd stało się posiada-
rs. P. były ważnym w przeszłości stanowi- czem istnieją,cych dotąd rozległych lasów. O
skiem strategicznym i handlowym. Leżą one zamożności miasta świadczy zarówno obwaro-
nad Wartą, w punkcie gdzie zbiegają, się licz- wanie za rządów Kazimierza 'W. jak i powsta-
ne i ważne dopływy tej rzeki, z lew. brzegu jąee cechy. Rzeźnicy mają przywileje z 1297
Prosna i nieco niżej Lutynia, z praw. brzegu i 1389 na wolny handel mięsem, ustawę ce-
Meszna (wody jeziora powidzkiego) i Wrze- chową z 1423 r.; szewcy z 1469; krawcy, stel-
śnia. Wraz z Koninem i Kołem P. stanowią, machy i kołodzieje 1427, z tego roku stolarze,
jeden z naj dawniej szych grodów nad 'Vartą. kowale i ślusarze. W 1522 r. powstały zgro-
Już na początku XIII w. P. są stolicą powia- madzenia bednarzy, młynarzy, kuśnierzy.
tu t. n. (terra pisdrensis),którą według Kroni- W 1633 r. Władysław IV zatwierdził ustawę
ki Wielkopolskiej (Mon. Hist., II, 558) zajął bractwa strzeleckiego, potwierdzoną przez Ja-
Henryk Brodaty w 1232 r. za zgodą, i życze- na Kazimierza i Jana III. Bractwo te upadło
niem Wielkopolan (wraz z ziemią, poznańską" i została po nim pamiątka w chorągwi i insy-
kaliską, i sredzką). W 1257 r. Przemysław gniach króla kurkowego, przechowywanych
ks. wielkopolski zawarł z bratem :Bolesławem w magistracie (przed 1863 r.). Pomyślny 1'0-
w Gieczu umowę, mocą której ustąpił mu gro- zwój P. miał swe zródło w zamożności i zalu-
dy wie}kopolskie: Gniezno, Kalisz, Rudę, Py- dnieniu powiatu rozległego, którego były sto-
zdry, Srodę, :Bnin, :Biechów, Pobiedziska i licą. Powiat ten w XVI w. zajmował 50'27
KIecko. W 1265 odbywa tu arcyb. gnieznień- mil kwadr. i obejmował 100 parafii z 18 mia-
ski Jan konsekracyą I!'alenty, dziekana gniezn., stami i 394 wsiami. Po ciężkich klęskach, ja-
na biskupa poznańskiego. Falentę popierał ks. kie sprowadziły na 'Wielkopolskę i Kujawy
:Bolesław i żona jego Helena, podczas gdy ka- powodzie letnie w 1627 r. i wynikły ztąd głód
pituła wybrała (po śmierci Bogufała) niejakie- a następnie straszliwa epidemia, przyszły kon-
go Pietrzyka, proboszcza katedralncgo, a pa- trybucyc, rabunki i pożogi wojen szwedzkich,
pież Klemens IV, do którego strony spierają- które do reszty zrujnowały te strony. W
ce się udały, oddał biskupstwo swemu kape- 1656 r. stał pod P. obozem generał szwedzki
lanowi Mikołajowi (Mon. Hist. Pol., II, 590- W rangel. W 1704 r. zawiązała tu szlachta
592). Książęta wielkopolscy pamiętają o Py- wielkopolska pod marszałkiem :Broniszem kon-
zdrach. Przemysław uwalnia mieszczan w 1283 federacy/\ dla popierania Augusta II. Skut-
od opłaty myta w obrębie księstwa. Włady- kiem tego zawrzała tu walka domowa między
sław Łokietek nadaje 1314 r. cztery wsie i stronnikami Leszczyńskiego (Grudziński) i

Pyz
Pyz
333
Sasa. Morawa zaraza w 1714 r., pażary w Pierwotny kościołek uległ rUlllle i na jego.
1768, 1807 i 1814 r., zadawały co.raz ta naw e miejscu wzniesiono nowy w 1749 r., lecz i ten
ciosy miastu, które mimo to dzięki karzystne- został zamknięty po 1819 r. Istniały jeszcze
mu położeniu odzyskiwała zawsze względną poprzednio cztery małe kościałki św. Piotra i
pomyślnaść. Pod panawaniem pruskiem P. za- Pawła pod zarządem mansyonarzy kallegiaty,
trzymały swe stanowisko jaka miasta pawia- drewniany kośqiałek św. Krzyża pa za mia-
towe. Majl\ one 325 drewno dm. a4 murowo i stem i WW. Sw. w 1475 r. wystawiony.
publiczne budawIe wszystkie murowane. Są Prócz szpitala św. Ducha był drugi drewnia-
tu dwie szkoły katolicka i ewangielicka (złą- ny przy kollegiacie. Zamożność mieszczan i
czona ze szkołą, garnizonową), synagoga mu- bezpłatny materyał budowlany wielkiego lasu
rowana, 2047 mk. (598 żydów) a oprócz tego. miejskiego ułatwiały te pobożne, nietrwałe
212 wojskowych. Z ruin zamku wybudowano fundacye. B/'. Ch.
warowne więzienie, ratusz murowany nie był Pyzówka al. Pyż6wlca, wś, pow. nowotar-
jes2:cze wykańczony, ulice brukowane. Z da- ski, na płn.-zach. od Nowegatargu, adl. 10
wnych murów pozostały ruiny, rozbierane po- klm. Graniczy od wschodu z Laskiem i Kli-
woli przez mieszczan. Las miejski (1400 mr.) kuszową" ad płn. ze Sieniawą, od zach. z Pie-
był bardzo podniszczony. Istniały warsztaty niążkowicami a od płd. z Morawczyną. Połu-
płócienne (wyrabiono 1800 r. za 930 talarów) dniową granicę tworzy pot. Syraczka, dopływ
i wyrób skór (1800 talar.). Handel zostawał Lepietnicy. Z obszaru wsi spływa ku połu-
głównie w ręku żydów. Między mieszczanami dniu do Syraczki kilka strug b. n. Na półn.
wielu było zamożnych, liczących od 20 do 30 granicy wznosi się wzgórze Janiłówka (818
tysięcy talar. Niektórzy trudnili się handlem mt.); płn.-zach. narożnik graniczny tworzy
bydła. Na Warcie pod miastem był most a za również wzgórze lesiste (816 mt.); wzgórze
nim drugi 900 łokci długi (Holsche, II, 295, nad wschodnią granicą, Przysłop zwane, ma
297). Po utworzeniu królestwa kongresowego 730 mt. Obszar włościański liczy roli Ol'. 623,
w 1815 r. P. pozostają stolicą powiatu, miej- łąk i ogr. 92, pastw. 87, lasu 132 mr. austr.
scem sejmików. Mają sąd pokoju, fabryki su- W r. 1777 było 45 dm., 249 mk.; w 1799 r.
kna, 278 dm., 18 murow., 3412 mk. (1042 ży- 56 dm., 323 mk.; w 1824 r. 60 dm., 337 mk.;
dów). Przy nowym padziale kraju na 5 gu- w 1869 r. 79 dm., 427 mk.; w 1880 r. 474
bernii w 1846 r. P. przestały być stolica, po- mk. W r. 1777 posiadali włościanie wołów
wiatu, a przy nowej organizacyi administra- 62, koni 16, źrebiąt 2; w r. 1799 wołów 74,
cyjnej w 1867 r. straciły charakter miasta. koni 25; w roku 1824 wołów 194, krów 123,
Z zabytków przeszłości pozostało niewiele. koni 44, owiec 120. Wieś ta zwała się da-
Po dawnym zamku szczątki, które weszły woiej Śl'eniawą (Srzeniawa). Według lustra-
w skład wzniesionego przez rząd pruski wię- cyi z 1636 r. 13 zarębników opłacało czynszu
zienia, przechowały się dotąd. Dom więzienny dorocznego złp. 130, zagrodnik złp. 2, komar-
został własnością prywatną. Kościół parafial- nicy złp. 5 gr. 9. Było tu sołtystwo; dochód
ny, istniejący już w XIII w. a wyniesiony z niego złp. 11. Całkowity dochód czynił złp.
w 1519 r. przez Jana Lubrańskiego na sto- 148 gr. 9. Był tu także folw. starościński.
pień kallegiaty (asadzono przy niej mansyo- Dochód z niego czynił złp. 233 gr. 8. Lustra-
narzy), został adbudowany widocznie w XVI cya z r. 1660 podaje: "J est w tej wsi zagra-
w. Popadł on w ruinę w połowie XVIII w. i dników na rolach 5, którzy jako i w inszych
wtedy nabożeństwo parafialne przeniesiano do wsiach nierównie, ale iuxta quantitatem fundi
franciszkanów. Pożary 1768 i 1807 ponisz- possessi czynsz doroczny płacą; dostaje się go
czyły wszystko prócz murów. Jest to budo- annuatim od wszystkich złp. 47 gr. 8; item
wla ostrołukowa, z wieżą na czele, mająca kwartalnego dają na kwartał per florenos du-
w całej budowie jednostajną szerokość i wy- as, quod facit annuatim florenos 8; spy owsia-
sokoŚĆ. Kościół po franciszkański jest także nej zsypują korcy nowotarskich 2, co czyni
starożytna, budawlą, niewiadamej erekcyi. groszy 24; oprawę łokci 5 co czyni gr. 12
Historyk zakonu franciszkańskiego (w 1688 r.) den. 9; robią dni 6 sprzężą, również 6 dni pie-
Biernacki powiada, iż w 1277 r. na kapitule sZO. In possesione sołtystwa zostaje Stani-
odbytej w Kaliszu policzono klasztor w P. do sław Pyzowski przy rozkazaniu robót, rządzie
prowincyi czesko-polskiej. Po spaleniu w 1768 we wsi i podróżach zwykłych do dworu daje
r. został adbudawany i przyozdobiony stara- do dworu darocznie złp. 12", Całkowity da-
niem gwardyana ks. Piotra Krajewskiego. chód czyni zatem złp. 68 gr. 14 den. 9. Sta-
Trzeci kościołek św. Ducha powstał wraz ze ni sław Pyzowski pokazał konsens Elżbiety
szpitalem w XIII w., jak a tem świadczy przy- Pyzowskiey, rodzicielkiey swoiey a teraz-
wilej ks. Przemysława z 1290 r. (Nakielski, nieyszego krola Jego Mci Pana Naszego Miło-
Miechowia, 216). Zarządzali nim kanonicy la- ściwega de Data Cracoviae die lO-ma Februa-
teraneńsey aż do ich zniesienia w 1819 r. rij Millesimo Sexcentesimo Quadragesimo

SM
Pyz
Quarto in Personam sui, produkował y ces"Syą
coram Actis Civitatibus Neoforensibus Prae-
sentibus Nobilibus Joanne Kucharski et Re-
migiano Łazowski zeznaną y do Akt Grodz-
kICh Sandeckich per oblatum podaną. !tern
pokazał przed urzędem naszym lustratorskim
Conservatią na Sołtystwo od teraźnieyszego
króla Jego Mci Pana Naszego Miłościwego de
data in Castris ad Cracoviam die 12 Julij an-
no 1657, która cum omnibus et singulis agris,
pratis, campis, sylvis, pascuis Hamry dictis
ad rupem Jaworzyna sese extendentibus, ta-
berna, molendino, braxatorio, horto Stankow-
ski et Zająckowski nuncupatim piscinis lacu-
bus subclitis eorumque laboribus, oneribus,
commodis, fructibus, personis nobilium Stani-
slai et Sofiae Pyzowski coniugibus ad extre-
ma vitae tempora gratiose conservant". Folw.
starościński przyniósł dochodu złp. 165. '\Ve-
dług lustracyi z r. 1765 było ról 14. Płacono
podatku rozmaitego złp. 1801 den. 4. Sołty-
stwo było w posiadaniu Jana i Reginy Czer-
wieńskich za przywilejem Augusta III z 7
paźdz. 1750. Płacili do dworu tg. 54 gr. 24,
wliczonych w ogólny powyżej podany dochód
z tej wsi. W tymże roku nie istniał już fol-
wark starościński. Grunta doń przynależne
rozdano chłopom. WŚ należy do sądu pow. i
urz. podatk. i poczt. w Nowymtargu. Paraf.
rzym.-katol. w Klikuszowie. B1'. G.
Pyzowy, os. nad rz. Pilicą, pow. nowora-
domski, gm. Iasłowice, par. Bąkowa Góra,
ma 1 dm., 8 mk., 49 mr. włok W 1827 r.
było 2 dm., 6 mk.
Pyzy, przedmieście mka Goniądza, pow.
białostocki, w 3 okr. pol., o 46 w. od Białego-
stoku.
Pyża, dobra, pow. siebieski, w 3 okr. pok.
do spraw włok, gm. Ryki, w 1863 r. 163
dusz rewiz.
Pyżowice, ob. PY1'zowżce.
Pyżówka al. Peż6wka, wś, pow. uszycki,
położona na górze nad jarami, którymi (,d
Py
strony zachodniej płynie Uszyca (wpadająca
04 w. poniżej pod St. UszycI!, do Dniestru),
z drugiej strony dotyka gruntami do Dnie-
stru. Odległa 04 w. od St. Uszycy, 30 w. od
Nowej Uszycy, 55 w. od Kamieńca a 85 od
Deraźni (najbliższej st. dr. żeL), przy drodze
z Łojwiec do Wachmowiec, należy do 2 okr.
pol. Zwańczyk, gm. Gruszki, par. kat. i st.
poczt. Uszyca, par. praw. Łojowce. Ma 73
osad, 400 mk. (w tej liczbie 50 jednodwor-
ców), 1020 dzies. ziemi dworskiej, w tern 114
dzies. dobrego dębowego lasu, 421 dzies. zie-
mi włośc. i 50 dzies. cerkiewnej. Cerkiew fil.
p. w. N. M. P., wzniesiona w 1874 r.; młyn
wodny na Uszycy, walcowy, systemu pesz-
teńskiego, poruszany turbiną, o sile 20 koni,
przerabia rocznie około 80,000 pudów mąki;
wiatrak o dwóch kamieniach. Z dawnych pa-
miątek znajduje się Vf P. przechód podziemny
od Dniestru do jaru Zornawki, na przestrzeni
około 100 sążni, nie zbadany jednak dotych
czas, oraz słup kamienny na granicy od wsi
Łojowiec, wysoki około 21/ sąż., nazwany
babą. Grunt górzysty, gleba glinkowata,
z piaskiem zmieszana. Znajduje się kamień
wapienny i łupek. Za czasów Rzpltej P.
wchodziła w skład sstwa uszyckiego, do któ-
rego należały nadto Koniłówka, Durciakowa i
Gorajówka. Ostatnim sstą uszyckim był Sa-
dowski. Ukazem z d. 18 sierpnia 1795 r. ce-
sarzowa Katarzyna darowała sstwo uszyckie
i teremeckie gen.-majorowi Bazylemu Szere-
metiewowi, który w 1800 r. sprzedał oba
sstwa a z niemi i P . Józefowi iDuklannie
z Morawskich W yleżyńskim, którzy w 1802
r. sprzedali same tylko P. Wojciechowi 0-
drzywolskiemu, od którego drogą spadku prze-
szła do jego córki Emilii Batowskiej. Od Ba-
towskiej w 1834 r. kupił P. Józef Regulski,
dziś Włodzimierza Regulskiego. W. B.
Pyżowllia al. lIuby, wś, pow. noworadom-
ski, gm. Rzeki, ma 20 dm., 97 mk., 92 mr.
ziemi włośc.

QU8cke (niem.), rzeczka, lewy dopł. Słup-
ny, w Pomeranii; nad nif1l leży wś i dobra
Quackenburg. Kś. Fr.
QU8ckenberg (niem.), wś i dobra ryc. ze
st. poczt. w Pomeranii, pow. słupski, nad trak-
tem z Słupska do Bytowa, 12 klm. na płd. od
Słupska, nad rz. Quacke. Okolica równa, gle-
ba średnia. W 1877 r. 420 mk. ew. Kś. FI'.
QU8(lendorf (niem.) 1.) wś włośc., pow.
gdański, st. p. Gr. Plehnendorf, par. kat. Król.
kaplica w Gdańsku, ew. Rychemberk, szkoła
ew. w miejscu; 904'39 magd. mI'. W 1869 r.
151 mk., 7 kat., 135 ew., 9 menon., 18 dm.;
11 gburskich posiadłści i 5 zagród. WŚ leży
w małych gdańskich Zuławach, niedaleko Wi-
sły, 3/. mili na wschód od Gdańska, do które-
go należała od 1807 do 1826 r. Gleba bardzo
urodzajna; za posiadłość 150 morgoWf1l płacą
do 75,000 mrk. R. 1399 nadaje komtur gdański
Albrecht von Schwarzburg wsi Q., obejmujf1l-
cej 12 włók, prawo chełmińskie (ob. Cod. dipl.
Cartusiae w Peplinie, str. 185). Czynsz wyno-
sił 15 grzyw.; dziesięciny dla biskupa pół
wiardunka od włóki a na meszne dla probo-
szcza 1 kor. jęczmienia i 1 kOI:, owsa od włó-
ki. Od kar sf1ldowych pobierała wieś trzecif1l
część; kary od wykroczeń dróżnych i sf1ldo-
wnictwo nad rycerzami i ich pac)ołkami, jak
i nad obcymi zastrzegł zakon sobie. Przy-
sługiwało im także prawo łowienia ryb w Ma-
łej Motławce małemi narzędziami, w granicach
wsi, dla własnej potrzeby. Uwolnieni byli od
tłoki i służenia przy wyprawach wojennych,
wyjąwszy gdy szło o obronę całego kraju.
Za to byli zobowif1lzani co rok siano na łące
pod Plehnendorf "die da Bresslau genant ist",
gdy już było skoszone na obszarze jednej
włóki zgrabić i w kopki ustawić. R. 1429 na-
daje Paweł von Russdorf, w. mistrz wieś
tutejszf1l szlachetnemu Henrykowi Hattenick,
właścicielowi pobliskich dóbr Mutterstrentz
(ob. tamże, str. 186). R. 1446 nabyli tę wś
kartuzy anie za 1080 grzyw., na co w. mistrz
chętnie dał swoje zezwolenie. Za to odwdzię-
Q-
czyli się mu ojcowie, postanawiając wsi tej
nigdy nie sprzedać. Mieszkańcy tutejsi skła-
dajf1l się z niemieckich kolonistów (ob. Zeitsch.
d. Westpr. Gesch. Ver., VI, str. 133). Po
pierwszym podziale Polski szła tędy granica
celna. R. 1807 stała cała ta okolica pod wo-
df1l, przez co Gdańszczanie chcieli to miasto
ratować przed Francuzami, ale daremnie. :Po-
tem powstał o Q. spór między Napoleonem a
Gdańskiem o granicę (ob. Land u. Leute des
Landskr. Danzig von Brandstaedter, str. 21).
2.) Q., dobra, tamże, st. p. Gdańsk, 6'8 klm.
odl., 103'51 ha roli Ol'. i ogr., 0'09 past., 3
nieuż., 2'89 wody, razem 109'49 ha; czysty
doch. z grun. 3057 mrk; hodowla bydła; wła-
ściciel 1858 r. Schindler; 1885 Epp; 1869 r.
62 mk., 7 kat., 50 ew., 5 menon.; 5 dm. Do-
bra te leh nad Małf1l Motławf1l. R. 1429 na-
daje w. mistrz Paweł v. Russdorf Henrykowi
Hattenick; obejmowały one wtedy 6 1 /'4 włóki.
R. 1446 nabyli je kartuzyanie za 540 grz.
(ob. Zeitsch. d. 'Vestpr. Gesch. Ver., VI, str.
95). Inne tej miejscowości dotyczące źródła
zawiera niedrukowany dotychczas "Appa-
ratus" przeora Schwengel z przeszłego stu-
lecia. Kś. Fr.
Quadrillen, fol. na niem. Warmii, pow. 1'e-
szelski, o 5 1 / 2 klm. na płn.-zach. od st. p., tel.
i kol. żel. w Reszlu, nad rzeczkf1l wpadającą
do j ez. Zain. Ad. N.
Qualkau, 1223 Falkau, 1150 Villa Falko-
nis i Qualkou, właściwie Fałków, wś i fol., pow.
świdnicki, par. kat. Górka (Gorkau). W 1842
r. 42 dm., 379 mk. (19 ew.), szkoła ew. Trzy
młyny wodne, łomy granitu w górze Sobo-
cie (Zobtenberg), używanego na wyrób płyt,
stopni. ,
Qualhvitz, ob. Z1'ódłowice.
Quahvitz (niem.), ob. Chwałowice.
Quamlitten (niem.), dobra ryc., pow. ry-
backi, 2 klm. od st. p. i tel. Drugehnen. Ob-
szaru 756 ha.
Quanzendorf 1373 Quanczilldorif, wś i do-
bra, pow. niem czyń ski, par. ewang. Wilków.

336
Qua
W 1842 r. 35 dm., zamek, dwór, fol., 189 mk.
(25 kat.); łomy granitu. Znaleziono tu groby
z urnami.
Quarghammer, kuźnica żelaza, na obsza-
rze dóbr Althammer, pow. toszecko-gliwicki.
Założona w XVIII w., produkowała w 1861 r.
do 5000 cent. żelaza i zajmowała 11 robotno
Quaritz, 1331 Ouaricz, targowisko i przy-
ległość majoratu Quaritz i Tschammer, pow.
głogowski. Posiada kościół par. kat., szkołę
kat., kościół ew. (od 1741 r.) na 1000 miejsc,
skołę ew. (o.d 1742). St. dr. żel. na przestre-
Dl Głogowa-Zegań (Sagan), o 19 klm. od Ze-
gania. W 1842 r. było tu 209 dm., 1767 mk.
(61 kat.), zamek, fol. z owczarnią, (1400 owiec),
sołtystwo dziedziczne, gorzelnia, 7 wiatraków,
2 olejarnie, cegielnia, uprawa lnu. Kościół
kat. od 1565 do 1658 r. zostawał w ręku
ewangelików. O pół mili na płd. od Q. leży
w dolinie śród gór rozległe bagno, zarosłe ol-
szyną, i przerznięte przez strumiell.
Quarzau al. Quarznau, dziś Voeltzendorf
(ob. Cltwarzno), pow. wejherowski. W 1871 r.
7 dm., 108 mk. Obejmuje 577'59 ha roli Ol'.
i ogr., 30'53 łą,k, 113'16 past., 7'17 lasu, 191
nieuż., 0'33 wody, razem 730'69 ha; czysty
dochód grun. 2696 mrk. Kś. Fr.
Quaschill (niem.), ob. Chwaszezyn.
Quaschiner al. Espenkruger -Bee (niem.),
Chwaszczyńskie jezioro, pow. wejherowski, na
wschód od wsi t. n., leży nad szosą, oliwską"
wznies. 145 mt. n. p. m. i jest 1/5 mili długie
(ob. Kassubei uud Tuchler-Haide, von Pernin,
str. 48). Kś. Fr.
Qllast, fol. dóbr Wendzin, pow. lubliniecki.
Quast (niem.), fol. do Tuczna należą,cy;
1868 r. 2 bud., 1 dm., 32 mk., 28 kat., 4 ew.
Quatzow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. sławiński.
Quedell (niem.), dobra ryc. z fol. Krausen-
dort pow. rastemborski, blisko granicy pow.
leckiego, nad traktem z I.ecu do Rastembor-
ku, 6 klm. na płd.-wschód od st. p., tel. i kol.
żel. w Rastemborku. Obszaru 548. Własność
ks. Schaumburg-Lippe. Ad. N.
Quedin, zamek w Pomezanii. R. 1236 po-
zwala mistrz ziemski Hermann Balk Dytery-
kowi Dypenow zamek ten sprzedać, ale nie
zadnemu Polakowi ani Pomorzaninowi (ob.
P. U. B. v. Perlbach, str. 45 i Kwidzynek, SI.
Geogr., t. V, str. 30). Kś. Pl'.
Qlledllall (niem.), wś i dobra, pow. króle-
wiecki wiej ski, 6 klm. na płn. od Królewca,
nad bitym traktem do Cranz, na wzgórzach
poczynają,cej się tutaj sambijskiej wyżyny.
Gleba urodzajna. Mieszkańcy rolnicy. Poczta
w miejscu. Omnibus pocztowy kursuje mię-
dzy Królewcem na Quednau do Cranz. Da-
wnymi czasy stał tu kościół p. w. św. Jakuba,
pod którego opiekę marynarze przed podróżą,
Qui
morską, się udawali, a po szczęśliwym powro-
cie ofiary składali. Ad. N.
Ql1edzyn (dok.), ob. Kwidzyn.
Quehnen (niem.), wś, pow. iławkowski, st.
p. Wildenhoff.
Ql1ellellal1 (niem.), dobra, pow. prusko-ho-
lądzki, st. p., tel. i kol. żel. Pr. Holą,d.
Queiss, Kwissa, ob. Kwiaź.
Queissell, 1289 Gwizdawon, wś, pow. sty-
nawski. Posiada kościół par. kat., szkołę kat.,
młyn wodny. W 1842 r. 24 dm., sołtystwo,
122 mk. (13 ew.). Dawniejsza posiadłość bi-
skupów wrocławskich.
Ql1erbach, wś, pow. lwowski, na Szlą,sku
pruskim, par. ew. i kat. Giehren. YV 1842 r.
było 226 dm., 1185 mk. (40 kat.), szkoła ew.,
młyn wodny, tkactwo bawełniane. W pobliżu
v; si od 1770 r. istnieją, kopalnie kobaltu.
W 1826 r. dobywano do 17,000 cent. rudy i
wyrabiano 292 cent. farby błękitnej. Eksploa-
tacya" kopalni następnie zawieszono.
Querlug, leśnictwo w pow. czarnkowskim,
poczta w Chełście (N euteich), okr. domin.
Nothwendig, 1 dm. i 6 mk.
Ql1erseifen, 1418 Twerscltseyfen, wś, pow.
jeleniogórski (Hirschberg), par. kat. i ew.
Arnsdorf. W 1842 r. 31 dm., 169 mk. (13 kat.).
Ql1ertingshof (niem.), dobra, pow. morą,-
ski, st. p. i tel. rorą,g.
Quesdof Grass i Klein, dobra ryc. w Pome-
ranii, st. p. Suckow, właściciel ks. Hohenzol-
lern-Sigmaringen.
Queselldorf (niem.), ob. Gwiździny.
Quesell-See Grass i Klein (niem.), dwa je-
ziora w pow. człuchowskim, rowem ze sobą,
połączone. Leżą, między Brzeźnem a Boro-
wym Młynem; pierwsze wzniesione 155 mt.
n. p. m., drugie 157 mt.; oba są, płytkie ale
razem nieomal milę długie (ob. Kassubei und
Tuchler-Haide, v. Pernin, str. 48). Kś. Fr.
Quetlielldorf, ob. Kwiatki.
Ql1etliOwa, jezioro, ob. Kwiatkowo.
Quetschlal1kell al. Qlletzlaulcen al. SUI1'-
dehlen, os., pow. pilkałowski, st. poczt. Ial-
wischken.
Quetz al. Queczow, ob. Kwiecowo.
Ql1etz (niem.), wś i dobra ryc., pow. lic-
barski, 6 1 / 2 klm. od st. p. i tel. Dobregomia-
sta. Obszar 302 ha.
Quel1tsch, 1375 Qlleitsch, wś, pow. świ-
dnicki, posiada kaplicę kat., filia" 'Vierzbic
(Wirrwitz). W 1843 r. 24 dm., folw., 249 mk.
(15 kat.); par. ew. Rogau-Rosel1au, szkoła
ew. w miejscu.
Quicka, ob. Kwik.
Quickelldorf, 1322 Quitkendorl, wś, pow.
za"bkowicki, posiada kościół par. ew., szkołę
ew., par. kat. Piotrowice (Peterwitz). W 1842
r. 70 dm., 515 mk. (74 kat.), dwa młyny,

Gul
tkactwo bawełniane, '\Ve wsi źródło mineral-
ne żelaziste.
Qllidate, os. nad rzeczk q Ruda, na obsza-
rze wsi Ruda Mała, w pow. rybnickim, ma 25
mk., tartak.
Quidlitz, ob. Kwilice.
Quidsin, pol. Kwidzyn, według Kętrz. miej-
scowość w pow. wejherowskim, w spisach
urzędowych niewymieniona.
Quielitz, 1321 QlIelicz, wś, pow. głogow-
ski, posiada kościół par. kat., szkołę, 4 młyny
wodne. W 1842 r. 91 dm., sołtystwo, 707
mk. (38 ew.),. Wś ta była własnością augu-
styanów w Zeganiu.
Quilitten (niem.), wś i dobra, pow. swięto-
siekierski, st. p. Bladiau.
Qllilow (niem.), wś i dobra ze st. p., w Po-
meranii, pow. gryfijski, nad lew. brzegiem
Piany, 11 klm. na płn.-zachód od Nakła.
W 1877 r. 191 mk. ew. Ks. H'.
Qllintei, część wsi Krasiejowa , w pow.
opolskim.
Qllinteł'ei, młyn wodny i grupa domów
w 8wiebodowie (Schwiebedowe), pow. mie-
licki.
Qlli..am al. ChwiJ'amy, Chwirarn, Kwiram,
Kirany, Skwim1n, QlIyerarny, QlIiran, wś kośc.,
leży na płd. i w poblizu Wałoza. W r. 1337
stały Ch wiramy pustkami; r. 1641 stała tam
kaplica, w której odprawiano nabozeństwo
protest.; r. 1738 znajdowała się ona w ręku
katolików (ob. Pow. walecki w XVI w. przez
Calliera, str. 12). Por. Chwirama. Ks. Fr.
Qui..l, wś i dobra, pow. jeleniogórski, pa'.
kat. i ew. Buchwald. W 1842 r. 127 dm., 673
rok. (39 kat.), szkoła ew., warsztaty tkackie.
Do Q. należały: fol. Pfaffengrund i Hain, kol.
Gansberg, grupa domów Hickel i dwa młyny
wodne.
Quh'men (niem.), wś na pol. '\Varmii, pow.
ostródzki, st. p., tel. i kol. 'leI. Olsztynek.
Quh...en, fol. do Kamienia nalezący, pow.
suski, st. p. !ława; 1868 r. 9 bud., 4 dm., 55
mk. ew.
Quh'utsch, pustko w Warłowie, pow. lu-
bliniecki.
Quisbel'now, dobra ryc. w Pomeranii, st.
poczt. Polzin.
Quitau, al. QlIeteud011, ob. Kwiatki.
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 101.
Owe
337
Quittainen (niem.) 1.) dobra, ws l młyn,
pow. pr. hola,dzki, 12 klm. na płd.-wschód od
Holądu, w równinie, w okolicy lesistej. We
wsi okazały zamek, w którym znajduje się
zakład dla chorych, fundacyi rodziny Doen-
hoffów. Poczta w miejscu. 2.) Q. Gross, fol.
3.) Q. Klein, wś, tamże, st. p. Schlodien.
QuitzdOl'f, łuż. KwJetanecy (ob.), wś nad rz.
Czarną Schoeps, której poziom wznies. 454 st.
n. p. m., pow. rozborski, par. ew. Diehsa.
W 1842 r. 48 dm., 199 mk. ew., młyn wodny,
olejarnia, gorzelnia, kopalnia torfu. Do 1815
r. wś należała do saskich Łużyc.
Quitzel'ow (niem.), dobra w Pomeranii,
pow. dymiński, st. p. Dymin, 5'5 klm. odl.,
ma 551'84 ha.
Qllitzin (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Grimmen, odl. od mta pow. 5 klm., ma
668'78 ha.
Qllmaelisch, wś i fol., pow. żegański, par.
ew. i kat. Przewóz (Priebus). W 1842 r. 24
dm., 135 mk. (3 kat.).
Quolsdol'f 1.) 1263 QlIalichdorf, wś, pow.
bolkowioki, nad Strzygowska, wodą, par. kat. i
ew. Reichenau. W 1842 r. 111 dm., 960 mk.
(137 kat.), szkoła ew. od 1785 r., sołtystwo
dziedziczne, 3 młyny wodne, hodowla owiec,
tkactwo lniane. Do 1810 r. wś była wła-
snością. klasztoru w Gryzoborze (Gruessau).
2.) Q.] wś i dobra nad rz. Białą Schoeps,
pow. rozborski, par. ew. Haenichen. W 1842
r. 71 dm., 443 mk., 2 młyny wodne, cegielnia.
Do Q. nalezały fol. Ferdinandshof i Heinrichs-
walden, tudzież wioska Hinter Quolsdorf.
3.) Q. przy Mellendorf, wś, pow. żegański,
par. ew. :Przewóz. W 1842 r. 12 dm., folw.,
106 mk. ew. 4.) Q. przy Tschoeppeln, wś,
pow. 'legański, par. ew. Przewóz. W 1842 r.
38 dm., 183 mk. ew.; młyn wodny.
Quoltitz, dobra w Pomeranii, pow. rugij-
ski, st. p. Sagard, nalez8; do klasztoru św.
Anny i Brygity w Stralsundzie, 271'25 ha.
Quossell al. Qlloossen (niem.), dobra, pow.
frydlądzki, st. p. Gallingen.
Quostków (niem.), Quosnitz, 1358 Qwas-
nicz, ws, pow. olawski, par. ew. Piskorzów
Wielki, kat. Domajowice. W 1842 r. 10 dm.,
folw., 76 mk. (14 kat.). Dawniejsza własność
kapituły wrocławskiej.
Qwesil1 al. Quezen (dok.), oh. Gwiździny.
22

Baaben, 1213 Rabyn, wś i fol., pow. świ-
dnicki, w górzystej okolicy, przy górze Raa-
benberg, z ruinami i widokiem na pasmo gór
Olbrzymich. W pobliżu linia drogi żelaznej
Wrocław-Freiburg, par. kat. Sasterhausen.
W 1842 r. 45 dm., folw., 316 mk. (12 ew.),
szkoła kat., młyn wodny. Dawniej własność
wroeławskiego kościoła na Piasku.
Raaben (niem.), młyn, pow. iławkowski,
st. p. Landsberg.
Baabmuehle, młyn wodny w Seppau, pow.
głogowski.
Baade (nJem.), fol., pow. świętosiekierski,
st. p. i tel. Swiętosiekierka.
Raa(len (niem.), ob. Raduń, Radunek.
Baake 1.) Gross, 1438 Grossin Rachau, pow.
trzebnicki, nad rzk/\ (Paschkerwitzer Was-
ser), par. ew. Paschkerwitz. W 1842 r. 13
dm., 88 mk. (9 kat.), dwór, fol., młyn. 2.) B.
Klein, 1402 Rachau, pow. trzebnicki, par. ew.
J.>sary, W 1842 r. 8 dm., 62 mk. (25 kat.).
3.) B" 1292 Rackaua, wś i dobra, pow. ole-
śnicki, posiada kościół par. ew, (do 1706 r.
filia Ligoty), szkołę ewang., młyn wodny.
W 1842 r. 31 dm., 253 mk. (6 kat.).
Baase (niem.), ob. Razowa.
Baatsch, ob. Raczanki.
Baatz, 1290 Ratis, 1302 Jauernuuiz, pow.
ziębicki, ob. Jaworowice.
Baba, rzeka, prawy dopływ Wisły, ma źró-
dła na granicy gm. Sieniawy i Klikuszowej,
w pow. nowotarskim, na zachod. stoku Gor-
ców, w pobliżu punktu zbiegu granic Sienia-
wy, Klikuszowy i Rdzawki, pod 37° 38' 21"
wsch. dłg. g. F. a 49° 32' 15" płn. szer. Jako
drobna struga pod/\ża granicą Sieniawy i Kli-
kuszowy na płd. a dosięgn/\wszy lasu nad
granic/\ Pyzówki zwraca się na lekki płn.-
zachód, płynąc między domostwami Sieniawy,
dolink!\ nad którą, od płd. wznosi się Janiłów-
ka (818 mt.) i las Bucznik (816 mt.), a od
płn. Rabska g6ra (783 mt.). Zabrawszy od
lew. brzegu strugę nadpływają,cą od wsi Bie-
lanki, wykręca się na płn. łukowato przez ob-
:R.
szar Raby Wyźniej (w pow. myślenickim),
opływaj/\c Rabską, górę od zachodu. Od ujścia.
Zaklętego pot. podąża w kierunku płn.-wsch.
przez Rokiciny i Chabówkę (pow. nowotarski)
aż do wsi Rabki, gdzie z praw, brzegu przyj-
muje pot. górski Poniczankę. Ten potok, jako
też górne ramię Raby od źródeł aż po ujście
Poniczanki obejmuj/\ dział górski Piątkowej
(715 mt.) i Rabskiej góry (783 mt.). W Cha-
bówce zbliża się najbardziej dolina R. do do-
liny sąsiedniej Skawy, gdyż rozdziela je wał
szeroki tylko na 2 klm. Dolina R. od ujścia
Poniczanki, rozszerza się nieco, roztoczywszy
się w obszerną, równinkę między wzgórzystą,
na zach. od :Mszany Dolnej, przy ujściu Mszan-
ki (al. Mszany) do Raby. Na przestrzeni od
Rabki do Mszany Dolnej płynie R. w kierun-
ku płn.-wschod. Nad praw. brzegiem wznosz/\
się ostatnie czubałki zachodnich Gorców, jak
Pilna (607 mt.), Grzebień (679 mt.), Potoczko-
wa (747 mt.), Adamczykowa (612 mt.), a nad
lew. brzegiem Rabka (644 mt.) i Wielki Lu-
boń (1023 mt.). Wśród tej uroczej doliny le-
gły wioski: Zaryte (pow. myślenicki) i Raba
Niźnia (pow. limanowski). Od ujścia Mszany
zmienia R. nagle kierunek swój płn.-wsch.
na płn.-zach. i płynie przez obszar Kasinki
(pow. limanowski) dolin/\, nad kt6r/\ od płd.-
zachodu wystrzelił stożkowaty Strzebel (977
mt.), a od płn.-wsch. Lubogoszcz (967 rot.) i
Kiczera (726 rot.). Liczne potoki z działu Lu-
bonia i Strzebla, jakoteż Lubogoszcza, zasilają
R. Są to przeważnie potoki krótkie; znaczniej-
szym z nich jest Kasinka. Porzecze R. wobrę-
bie Kasinki jest namuliste i przepuszczalne;
dla małej warstwy humusu grunta wymagają,
skrzętnej uprawy, albowiem za pługiem po-
kazują się kamienie. U stóp stromej Kiczery
(726 mt.) opuszcza R. pow. limanowski i prze-
rzuca się powtórnie w pow. myślenicki, prze-
pływając wś Lubień uroczą, kotliną, nad którą
od wschodu wznosi się Kiczora (726 mt.), od
płd.-wsch. stożkowy Strzebel (977 mt.), a od
zach. dział Cymbałowej al. Zębałowej (859

Rab
Bab
389
rot.). Tutaj płynie R. coraz szerszem łoży- szcza pow. myślenicki  przechodzi do pow.
skiem, zmieniaj'\o po każdym wylewie swe wielickiego, gdzie opływa miasto Dobczyce
koryto. Stan wody R. w Lubniu jest zwykle od strony wsohodniej, dalej przerzyna obszar
niski; płynie bowiem kilku korytami po roz- Niezdowa, Winiar, Kunio, Stadnik, Fałkowic,
łożystym kamieńcu, który się w bród przeby- mta Gdowa. Tuż za Gdowem przechodzi do
wa. Znaczna szerokość kamieńca i gwałto- pow. bocheńskiego i opływa Marszowice, Klę-
wność wody w czasie wezbrania nie dopu- czany, Niewiarów, Nieznanowice, Pierzch6w,
szczają wystawienia tutaj mostu. Dla komu- Pierzchowice i Nieszkowice. Powyżej Drogi-
nikacyi pieszej zbudowano długą i wysoką ni zabiera z praw. brzegu pot. Trzemeśnę, po-
ławę, mającą około 600 kroków długości a niżej zaś Winiar rzkę Krzyworzekę. Między
trzy belki szerokości. Zazwyczaj na wiosnę Pierzchowicami a Nieszkowicami przyjmuje
lub w jesieni zrywa rzeka tę ławę, rozbijając kierunek północny, przepływa między Książni-
przęsła ogromnemi skałami, które unosi. Po cami (wś i młyn), gdzie przyjmuje z lewego
takich powodziach, przerywających na kilka brzegu Gnojski pot., następnie zra.sza Łężko-
dni komunikacyą obydwu części wsi, zmie- wice i Targowisko. Między Targowiskiem od
niają się brody i nową ławę budować trzeba płn.-zachodu a Chełmem od połud. tworzy R.
na innem miejscu. Kamieńce porastają z cza- znaczne kolano, wyginająo się na płn.-wschód
sem jałowcem i olszyną; próbowano je także i opływa Stanisławice, Cikowice, Chodenice,
zasiewać trawą i owsem, ale bezskutecznie. Damienice i Proszówki. Tu zmienia kierunek
W Lubniu wpuścił prof. dr. Nowicki znaozną na płn. i podąża do Wisły rozległą równiną,
ilość zarybku łososi do R. przed kilku laty. dotykająo wschod. brzegów Niepołomskiej
Od ujścia Krzeczówki płynie R. wprost na puszczy. Z praw. brzegu (od wschodu) legły
płn. i przechodzi na obszar gm. Pcimia, przy- gminy: Krzyżanowice Wielkie, Słomka, Ga-
j::\wszy z lew. brzegu znaczny strumień Łę- włów Stary i Nowy, Majkowice, Bogucice,
tówkę, a z praw. brzegu Suszankę. Dolinę Cerekiew i Uście Solne; na lewym: Krzyżano-
rzeki ścieśniają stoki z praw. brzegu góry wice Małe, Baczków, Mikluszowice, Wyżyce,
Kamienik (782 mt.) i Łysina (897 mt.), a z le- Bieńkowice i Niedary. Ujście R. do Wisły
wego brzegu Kotoń al. Pękalówka (848 mt.), leży na obszarze Niedar. Koryto R. miejsca-
z pod której płynie pot. Klecanka, uchodzący mi zajmuje do 80 mt. szerokośoi, rozszerzane
do Raby z lew. brzegu pod kościołem pcim- przez bystry nurt tej rzeki i zdarzające się
skim. Od Pcimia począwszy podąża znowu w ostatnich latach częste powodzie, podrywa-
na płn.-zach. przez obszar Stróży, tworząc tu, jące mało wyniosłe brzegi. Koryto R. w tych
jak w Pcimiu, rozległe kamieńce i zabierając okolicach miało dawniej 30-40 mt. szeroko Za
z lew. brzegu pot. Trzebuńkę. Nad praw. brze- to zmniejszyła się głębokość wody, która przy
giem (od wschodu) rozpościera się dział gór- najmniejszym stanie pod Baczkowem docho-
ski Chełm, ze szczytem Stróża (654 mt.) a od dziła lI/a mt., gdy dziś zaledwie 50 ctm. się-
zachodu (lewy brzeg) R., między Trzebuńką, gil., wyjmując niektóre głębizny i topieliska,
Rabą i Bysinką wzgórze Sularzowa (624 mt.). które w wielu miejscach R. na tym dolnym
Od ujścia Trzebuńki podpływa R. pod Plebań- biegu się znajdują. O stanie rzeki R. na prze-
ski.!; górę (508 mt.) wprost na płn., a docho- strzeni od Bochni do ujścia, podał r. 1773 do-
dząc do Myślenic przybiera kierunek płn.- kładne sprawozdanie A. Liesganig, 6wczesny
wschodni. Dotąd dolina R. jest górską, wą- dyrektor budownictwa w Galicyi, wydelego-
ską i głęboką; pod Myślenicami wypływa ona wany dla zbadania koryta R. w celu uspła-
z gór w bezbrzeżnem korycie i dopiero pod wnienia jej dla transportu soli z Bochni do
Książnicami podnoszą się cokolwiek jej brze- Wisły, co jednak do skutku nie przyszło. Ca-
gi. Naprzeciw Myślenic na praw. brzegu R. ła dolina rzeki w dolnym biegu jest podmo-
wznosi się góra Uklejna (677 mt.). Na stoku kłą. Wody gościnne bywają na R. w tym
jej, w lesie, na obszarze przysiołka Chełmu, samym czasie co na Sole iSkawie, t. j. na
znajdują się szczątki dawnego zamczyska, św. Jan, św. Jakub, oprócz tego często w cza-
niższe piętro czworobocznej baszty, bez śladu sie letnich nawałnic. Od ostatniej wioski gór-
okien lub otworu na drzwi; mury grube, zło- skiej mogłaby być R. spławną, a w okolicy
żon e z surowego kamienia, gruzu i wapna. Bochni żeglowną. Okolica nad górnym bie-
W XVI w. był zamek już w gruzach. Od giem R. jest ubogą w drzewo; od Bochni zaś
Myślenic począwszy dolina R. staje się coraz mogą chodzić małe galary krakowskie. Po
szerszą a góry zwolna rozstępują się i znika- Myślenice jest łoże Raby zasute górskimi ja-
j!ł. W kierunku płn.-wschod. przepływa obsza- zami. N a górnym biegu łomy drzew i kamie-
:xy gm. Dolnej Wsi, Osieczan, gdzie z praw. ni, częste mielizny i zaspy kamieńca, poniżej
brzegu przyjmuje pot. Bulinkę, wypływająoy kręty bieg, częste kolana, przykre zawroty,
ze wschod. stoków Uklejny, następnie Bano- w końcu krótkotrwałe wody, są główną
wic, Borzęty, Drogini i Brzl\zowio. Tu opu- przeszkod dla spławu i żeglugi. Nad rzeką

840
Rab
tą po obu brzegach leży do 50 wsi i 4 miasta.
N a dolnym biegu łożysko rzeki wyścielone
jest piaskiem i źwirem rzecznym, który pod
Krzyżanowicami wydobywany, służy do kon-
serwacyi drogi prowadzącej do Wisły pod
Sierosławice. Według prof. Nowickiego żyją
w R. ryby: brzana, brzanka, cyrta, głowacz,
jazgar, jaź, jelec, karaś, karp, kiełb, klonek,
kolka, lipień (pod :Bochni9,), łosoś, miętus,
okoń, płotka, pstr9,g (w okolicy Raby Niźniej,
W yźniej i Zarytego ), siekierka, strze bla,
szczupak, śliz, świnka, ukleja, węgorz. Dla R.
i8tnieje oddział krajowego towarzystwa ry-
backiego w Bochni. W r. 1880 wpuszczono
narybku pstrąga w R. pod Nieznanowicami
2000. Wysoki jaz pod Winiarami przeszka-
dza ci9,gowi ryb z Wisły do R. Cały bieg R.
wynosi 138 klm., z czego od źródeł po My-
ślenice przypada 59 klm., od Myślenic po
Krzyżanowice 56 klm., a od tych po uj ście 23
klm. Na powiat nowotarski 12, limanowski
14, myślenicki 41, wielicki 16 i bocheński 55
klm. Z praw. brzegu przyjmuje dopływy:
Poniczankę, Słonkę al. Słony pot., Olszówkę,
Głęboki, Mszankę, Kasinkę, Suszankę, Krzy-
wice, Ziębówkę, Uklejnę, Eulinkę, Trzemeśnę,
:Burletkę, Krzyworzekę, Kędzierzynkę, Stra-
domkę i Babicę; z lew. zaś brzegu: Zaklęty,
Luboński, Krzeczówkę, Łętówkę, Klecankę,
Trzebuńkę, Gnojski, Mikoszcze, Bysinkę, W 01-
nicę, Rudnik, Niżowę, Porębę i Królewski pot.
Spad wód wskazują liczby: 780 mt. (źródło),
638 mt. (kapliczka w Sieniawie), 531 mt. (ko-
śiół w Rabie Wyźniej), 425 mt. (ujście Ol-
szówki), 402 mt. (most na Rabie na gościńcu
do Mszany Dolnej), 345 mt. (ujście Krzeczów-
ki), 337 mt. (ujście Łętówki), 286 mt. (ujście
Bysinki), 266 mt. (most na R. poniżej Drogi-
ni), 214 mt. (ujście Stradomki), 189 mt. (mię-
dzy Bogucicami a Mikluszowicami), 185 mt.
(powyżej ujścia do Wisły). Br. G.
Raba 1.) Niżna, wś, pow. limanowski, par.
rz.-kat. w Olszówce. Leży w dolinie rz. Ra-
by, przy gościńcu z Mszany Dolnej (7'5 klm.)
do Jordanowa i kolei państwowej między st.
:Mazana Dolna i Zaryte. Zajmuje wąsk9, gór-
sh dolinę (428 mt. n. p. m. wznies.), ci9,gn9,cą
się od płd.-zach. ku płn.-wschodowi, zawart9,
od północy stokami Wielkiego Lubonia (1023
mt.), od południa zaś wzgórzami 526 do 529
mt. wzniesionemi, które oddzielaj9, R. od Ol-
szówki. Jałowa glinkowata gleba pokrywa
strome zbocza górskie (zwane działami), na
których udaje się tylko nisko wyrastający
owies. W dolinie gleba lepRza, napływowa,
namulista, wydaje żyto, jęczmień, ziemniaki,
o ile na uprawę pozwala ostry górski klimat.
Dolina sama jest właściwie kamieńcem, po-
krytym cienką warstw9, ziemi. Ztąd na po-
lach gromadzą się co roku większe kupy ka-
Rab
mienia wydobytego przy orce. Lasy świer-
kowe przetrzebiono podczas budowy kolei
żelaznej, obnażaj9,c zbocza wzgórz. Na płd.-
zachód graniczy R. Niżna z Zarytem, na. półn.
z Gliznem, na wschód z Podobinem a połud.
z Olszówk:!,. Potok płynący przez Olszówkę
uchodzi do Raby na obszarze tej wsi z praw.
brzegu. Z obszaru 1658 mI'. przypada więk.
posiadłości 122 mr. (82 roli, 2 łąk, 8 past. i
30 lasu) a 1536 mr. pos. mn. (917 roli, 61 łąk,
215 past. i 343 lasu). Z 91 dm. atoi 3 na ob-
szarze więk. pos. (spadkob. K. M. Baranow-
skiej). Ludność składa się z 641 osób, z któ-
rych 628 rz.-kat. a 13 izrael. Zydzi trudnią
się karczmarstwem i młynarstwem; stoją tu
4 wodne młyny. Chaty drewniane, rozrzuco-
ne, schludne; lud należy do górskiego szczepu
Kliszczaków. Przed zbudowaniem kolei tru-
dniła się ludność dowożeniem deszczek do Kra-
kowa na targi, obecnie do pobliskich stacyi.
2.) R. Wyźna, wś, pow. myślenicki, nad gór-
nym biegiem Raby, w pobliżu granicy wę-
gierskiej, w dolinie górskiej, rozszerzonej do-
linami potoków spływaj9,cych z obu brzegów
do Raby, a z których największym jest "Za-
klęty potok". Dolina wznosi się około ko-
ścioła 531 mt. n. p. m.; otaczają ją zaś od
zachodu lesiste grzbiety Beskidu, tworzące
granicę Galicyi, sięgaj9,ce do 826 mt., od płd.
Rabska góra (783 mt.), od wschodu Piątkowa
(684 mt.), od płn. mniejsze wzgórza (535 mt.)
tworzące dział wód Raby i Skawy. Droga
gminna ł9,czy R. z gościńcem, w;odącym ze
Skomielny Białej do Podwilka na Spiżu. Naj-
bliższa st. kol. Chabówka (5 klm.). Obszar
pos. więk. (Stefan Wilkoszewski) ma 1141 mr.
(451 roli, 6 łąk, 52 past. i 632 lasu); mn. pos.
2401 mI'. (1841 roli, 57 ł9,k, 267 past. i 236
lasu). Gleba zimna, ilasta; lasy świerkowe.
We wsi są 4 młyny wodne, z nich jeden dwor-
ski. W 1880 r. było 189 dm. a 1251 mk. (596
męż., 655 kob.); 1240 rz.-kat. i 11 izrael.; na
obszarze więk. pos. 9 dm., 58 mk. (30 męż.,
28 kob.), z których 56 rz.-kat. a 2 izrael.
Szkoły nie ma. W górze Strug znajdują się
łomy kamienia młyńskiego, w ławicach 1-2
stóp grubych. Kamień ten składa się z gra-
nitu lub kwarcu, zlepionego niebieskim iło-
marglem. Siarczyński (rkp. Bibl. Ossol., Nr.
1826) wspomina, że w pierwszej połowie bie-
ż9,cego wieku były tutejsze kamienie młyń-
skie poszukiwane; dzisiaj wyrabiają, je tylko
dla okolicy bliskiej i na żarna. Wieś założono
około roku 1580, gdyż regestra poborowe
z r. 1581 (Pawiński, Małop., 49) zwą, ją navae
radicis. Należała do Spytka Jordana, kaszt.
krak., i miała 23 półłanków kmiecych, 8 za-
gród z rolą, 2 zagr. bez roli, 2 komoro z by-
dłem, 1 komoro bez bydła i 3 rzemieśł. NadtG
był łan sołtysi, 2 zarębnik6w i 1 folusz, Tak-

Rab
Rab
341
że i teraz trudni się ludność tkactwem, jako kiciny, Chab6wkę Rabkę, Zaryte, Rabę Ni-
przemysłem domowym, wyrabia jednak tylko źnią, Mszanę Dolną i Górną, Kasinę i Kasinkę,
grube płótna, które spienięża na miejscu lub Glizne, Węglówkę, Skomielnę Białą, Porąbkę,
na targach pobliskich miasteczek. Należała Gruszowice, Dobrą, Jasną, Tymbark, Zamie-
do par. w Rabce. Chociaż parafią erygowano ście, Ohyżówkę, Podrzeczki, Jurków, Wilczy-
wraz z założeniem wsi, to uposażenie dał jej ce, Łostówkę, Łętowę, Słomkę, Podobin, Wi-
dopiero w 1668 r. Kasper Sierakowski; od te- tów, Niedźwiedź, Olszówkę, Porębę Wielką"
go też roku przechowały się metryki. Kościół Słone, Ponice, Koninę i Lubomierz. Niektórzy
drewniany stał w 1595 r., jak świadczy wi- dzielą Zagórzan na Porębian i Rabczan, ob.
zytacya zachowana w aktach parafialnych Górale. Br. G.
(Łepkowski, Roznik Tow. nauk. krakow. z r. Rabczallka, rzeczka, ma źródło w lesie
1861). Dzwony noszą daty 1678 i 1732). Hłuboczku, w obr. gm. Delawy, w pow. dro-
Obecny kościół murowany, bez sklepienia, hobyckim; płynie głębokim jarem wprost na
z czworoboczną wieżą, odbudowany w 1840 r. północ. Przepływa wś Słońsko i zwraca się
Par. należy do dyec. krakowskiej, dek. ma- na płn.-wschód; odtąd płynie uregulowanem
kowskiego, obejmuje: Rokiciny, Sieniawę i korytem na wschod. brzegu rozległych błot
Bielankę. Mac. tyśmienickich, których wody zabiera, dalej
Rabalee, os. w dobrach Wojciechów, pow. przez zach. obszar Dołhego, Oparów, gdzie
janowski. z praw. brzegu przyjmuje Lutyczynę, nas tę-
RabalilJa, wś, pow. suwalski, gm. Wólka, pnie przez Rabczyce i wkońcu w biegu płn.
par. Raczki, odl. od Suwałk 13 w., ma 18 dm., podąża do Tyśmienicy z praw. brzegu, naprze-
151 mk. W 1827 r. było 18 dm., 102 mk. ciw gm. Hrudy. Długość biegu wynosi 18
Rabce (Riabce), wś, pow. wilejski, w lokr. klm. Br. G.
pol., gm. Chotenczyce, gm. Rabce, o 2 w. od Rabczaiłsko-dunajecki, dział górski, ob.
gminy a 49 w. od Wilejki, przy b. dr. poczt. Karpaty (t. III, 862).
z Ilii do Radoszkowicz, ma 7 dm., 69 mk. (33 Rabczyca, węg. Rabcsicza, wś w hr. oraw-
dusz rewiz.) W skład okręgu wiejskiego skiem, pod Magór/ł. Kościół kato!. paraf.,
wchodzą wsie: R., Chotenczyce, Dworzec, Za- chów bydła, uprawa lnu, wyrób naczyń dre-
górzany, Budźki, Daszki, Łowcewicze, Plesz- wnianych, 1309 mk. (1121 Polaków).
czany, Zajelniki i zaśc. Zajelniaki, w ogóle Rabcz'ce al. Rapczyce, rus. Ripczyci, wś,
282 dusz rewiz. włościan uwłaszczonych. pow. drohobycki, 18 klm. na płn.-wschód od
Rabcza Stara, węg. O. Rabcsa, wś w hr. Drohobycza, 3 klm. od sądu pow. i urz. pocz.
orawskiem, na stoku Babiej Góry, na granicy w Medenicach, 11 klm. na wschód od urz. tel.
Galicyi. Kościółpar. katolicki, chów bydła, i st. kol. w Dobrowianach. Na wschód leżą,
uprawa lnu, płóciennictwo, wyrób drewnia- Medenice, na płd. Letnia, na płd.-zach. Opa-
nych sprzętów, 1482 mk. (1347 Polaków). ry, na zach. Wróblo wice, na płn.-zach. Lit y-
Parafia rozległa na 1 1 /, mili kwadr. nia i IIrudy (część Lityni). Wzdłuż granicy
Rabczanie, także Zagórzanami zwani, ród płn.-zach. płynie Tyśmienica, dopływ Dnie-
góralski, zajmujący wierzchowinę Raby gór- stru, środkiem obszaru pot. Rabczanka, prawy
nej po obu jej stronach. Siedziby ich leżą dopływ Tyśmienicy. Zabudowania wiejskie
w głębokiej kotlinie, pomiędzy płn. stokami leżą w płd. części obszaru. Płn. część mocz a-
Beskidu wschodniego w dziale skawiańsko- rzysta, wznosi się średnio do 268 mt. Na gra-
rabczańskim. Czy się zbliżamy do nich od nicy zach. stoi karczma "Czerwona", a na gra-
płd. z doliny nowotarskiej, czy też od płn. od nicy płn. karczma "Buczała". Własność więk-
równin Wisły, zawsze legły ich osady poza sza (fundacyi hr. Skarbka) ma roli Ol'. 72, łąk
górą. Stanowią oni przejście od Nowotarżan i ogr. 429, past, 9 mr.; włas. mn. roli 01'. 594,
do Babiogórców, a wyłom Raby między górą łąk i ogr. 402, past. 258 mr. W r. 1880 było
Luboniem (od zach.) a Lubogoszczem (od 171 dm., 903 mk. w gminie, 4 dm., 13 mk. na
wsch.) położony zamyka ich siedziby za bie- obsz. dwor.; 6 rzym.-kat., 890 gr.-kat., 16
giem Raby na północ. Na płd. tedy odgranicza izrael., 4 innych wyznań; 15 Polaków, 896
ich siedziby pasmo Gorców, od wschodu lesi- Rusinów, 5 Niemców. Par. rzym.-kat. w :Me-
ste działy Niedźwiedzia, które się od Gorców denicach, gr.-kat. w miejscu, dek. drohobycki,
przeciągnęły do góry Mogilnicy i zródłowisk dyec. przemyska. Do par. należą: Opary i
rzeki Łososiny, a od zach. odgranicza je płyt- Dołhe. We wsi jest cerkiew i szkoła etatowa
ki łęg poprzeczny, oddzielający obszar górnej jednoklasowa. Lu. Dz.
Raby od obszaru Skawy. Od rz. Raby zowią Rabe 1.) [przy Baligrodzie] z Huczwicami,
się oni także góralami od Rabki czyli Rabcza- rus. Raby, wś, pow. liski, składa się z dwóch
nami, bo też tutaj ich rodowość najwybitniej- grup domów, zajmujących polany górskie (od-
sza przybiera cechy. Zajmują oni wsi: Sie- ległe od siebie o 2'5 klm.). Południowa ma
nia.wę, BicIankę, Rabę Wyźnią, Rdzawkę, Ro- cerkiew drewnianą i rozlega aię u zródłowisk

342
Rab
pot. Rabskiego, półnoona. z cerkwil\ drewnia-
na, u źródłowisk pot. Huczwickiego (dopływ
Rabskiego a. z nim Hoczewki z lew. brzegu),
na południe od Baligrodu (odl. 11'3 klm). Obie
osady otacza od zachodu pasmo "Wysoki
Dział", tworzące dział wód Osławy i Hoczew-
ki. Na pograniczu wsi wznoszą się szczyty 815,
913 i 990 mt. Góry a północ wysunięte "Na
rywni" (796 mt.) i "Zebrawski las" (730 mt,)
są także lesiste; nie mn,iej lesiste S8; pasma na
wschód, ze szczytami "Zebrak" (711 mt.), "Po-
toki" (782 mt.) i ,,:Michałów" (810 mt.). R.
należy do par. rzym.-kat. w W ołkowyi i po-
siada kapelani8; gr-kat. Uposażenie proboszcza
składa się z 20 mr. roli, 4 mr. łąk, 22 zł. 34
cent. odsetek od kapitału i 118 zł. dodatku
do kongruy. Gleba nieurodzaj na; dawniej wy-
dobywano tu z kamienia iło-marglowego żela-
zo i były czynne kuźnice hr. Fredrów. Siar-
czyń ski (Rps. bibl. Ossol., 1826) powiada, że
wieś odznaczała się wspaniałym zamkiem a
puszczona na licytacyą była oszacowana na
141,600 złr. Dzisiaj pos. większa jest własno-
ŚCi8; izraelity (Herscha Grossingera), wynosi
226 mI'. roli, 48 mr. ł8;k i ogr., 18 mI'. past. i
94 mI'. lasu; pos. mniejsza 597 mr. roli, 59 mr.
łąk, 107 mr. past. i 8 mI'. lasu. WŚ R. ma 38
dm. i 293 mk.; 1 rzym.-kat., 271 gr.-kat. i 21
izrael., na obszarze więk. pos. 1 dm. i 13 mk.,
2 gr.-kat. i 11 izrael.; Huczwice maj8; 21 dm.
i 145 mk., 1 rzym.-kat., 130 gr.-kat. i 14
izrael.; obszar większej pos. 3 dm., 8 mk.,
z których 6 gr.-kat. i 2 izrael. Obie osady
graniczą na zachód z :Mikowem i Dusiatynem,
na płd. z Wolą MichoW8;, Maniowem i Kolo-
nią, na wsch. z Bystrem a na płn. z Kamion-
kami, Sukowatem i Rostokami. 2.) H. (kolo
Ustryk), rus. Rahyj, wś, pow. liski, par. rzym.-
kat. w Jasieniu a gr.-kat. w Hoszowie. Leży
w okolicy górskiej i lesistej, u źródeł pot. Ja-
sińskiego (dopł. Strwi8;ża) i jego dopływów.
Przez wś, której chaty ciągną się długą UliC8;
z płn.-zachodu na płd.-wschód, prowadzi pod
górę gościniec z U strzyk do Lutowisk, wzno-
szący się koło karczmy do 638 mt. Najniższe
wznies. koło drewnianej cerkwi wynosi 564
mt. Dolinę wąską granicza od zachodu pasmo
wzgórz lesistych "ZukóW', ciągnące się w kie-
runku płd.-wschodnim i tworzące dział wo-
dny Sanu i Strwiąża. Najwyższe szczyty
wzgórz a zachód od Rabego są: przy karcz-
mie na Zukowie 709 mt., między R. a Soko-
łOW8; Wolą 675 mt. a dalej ku płd. 725 mt.
Od wschodu zwiera dolinę pasmo ciągnące się
w tymże kierunku i będące odnóżem lesistego
Stebnika. Tworzy ono dział Jasińskiego poto-
ka i Stebnika, również dopływu Strwiąża.
Najwyższe szczyty sięgają tu na wschód od
R. "Na buczkach" 726 mt., w miejscu zaś
gdzie biją źródła Stebnika 807 mt. pomiaru
Rab
wojskowego. Wioska. górska., graniczy na pół-
noc z Zadwórzem i Moczarami, na zachód
z Woll\ SokołoW8;, na płd. z Zołobkiem, na.
wschód z Gałówk8;. Obszar wsi (2605 mr.) na-
leży w dwóch trzecich częściach do pos. więk.
(Ad. Ziętarski), w której lasy zajmują prawie
siedm ósmych części; mniejsza pos. ma 392
mI'. roli, 208 mI'. ł8;k,144 mr. past. i 6 mI'.
lasu. Do paraf"ri należy: 36 mr. roli, 6'5 mI'.
łąk i 6 mr. past. W XVIII w. była tu osobna
parafia gr.-kat. Grunt górski, iłowy; lasy
szpilkowe. R. ma 58 dm. (3 dworsk.) i 375
!pk., 7 rzym.-kat., 338 gr.-kat. i 30 izrael.
Zydów mieszka we wsi 18, na obszarze dwor-
skim 12. Pierwsi trudnią się wykupywaniem
jaj, zboża i przędzy, drudzy karczmarstwem.
Podług narodowości w r. 1880 było 45 Pola-
ków i 330 Rusinów. Mac.
Habeczyno, w spisie z 1864 r. Raheszno 1.)
wś nad rz. Mierzyc8;, pow. dzisieński, w 3
okI'. pol., gm., okr. wiejski i dobra ks. Radzi-
wiłłów Czeres, o 7 w. od gminy a 32 1 / 2 w. od
Dzisny, ma 5 dm., 38 mk. prawo s!. i 9 katol.
(w 1864 r. 16 dusz rewiz.). 2.) R., zaśc.,
tamże, o 32 w. od Dzisny, 1 dm., 7 mk. katol.
Habelmuehle, młyn w Wierzbicach Wiel-
kich, pow. kożuchowski.
Rabenau, fol. i domin. w gminie Austen,
pow. górski (Guhrau), na Szląsku pruskim.
Habence, domy w Roztokach, pow. kosso-
wski.
Habendy 1.) pow. łomżyński, gm. i par.
Lubotyń; mieszka tu drobna szlachta. W 1827
r. było 14 dm., 87 mk. 2.) H., wś, pow. ostro-
łęcki, gm. i par. Troszyn, ma 586 mI'. obszaru,
należy do drobnej szlachty. 3.) H., wś, pow.
ostrołęcki, gm. i par. Goworowo, ma 3 os., 25
mI'. Wchodziła w skład dóbr Kobylin. Br. Ch.
Habengebierge, góra na Szląsku Dolnym,
w pow. kamionogórskim, w pobliżu Lubawy,
leży śród płaskowzgórza sięgającego do 2000
st., stanowi8;cego północne podnóże gór Olbrzy-
mich. W znosi się nad dolin8; rzeki Bobrawy
u j ej źródeł.
Habenhors 1.) w pow. bydgoskim, ob.
Stefanów. 2.) R., pow. chełmiń8ki, ob. Gziki,
Habeilka, karczma przy drodze między J 0-
Sk8; a Bortnikami, pow. bracławski, okr. pol. i
par. Tulczyn, gm. Chołodówka.
Habensteill, przedmicście miasta Cieszyna.
Habenstein (niem.), dobra w Brandenburgii,
pow. Zauchc-Belzig, st. pocz. Niemegk. Tu
pewnie szukać należy "Castrum Rabenstein",
wymienionego w dok. z 1'.1338 (ob. "Kod.
dypl. Wielkop.", NI! 1187). Kś. Fr.
Rabenwalde (dok. 1341), dziś Riewalde,
pol. Rywałd, w pow. starogardzkim.
Habeszno, ob. Raheczyno.
Habian,', wś, pow. węgrowski, gm. Jaczew,

Rab
par. Korytnica, ma 37 dm., 312 mk., 799 mr.
W 1827 r. było 28 dm., 168 mk.
Rabia skała, szczyt w głównym grzbiecie
Karpat wschodnich, w dziale dukielsko-skol-
skim, na granicy Galicyi i Węgier, w płd.
stronie gm. Wetliny, w pow. Lisko. Na zach.
od niego legł szczyt Dziurkowiec (1190 mt.),
a na wschód Czoło (1157 mt.), Borsuk (1000
mt.) i Czerteż (1076 mt.); na płn. zaś dział
Jawornik ze Sękową (1022 mt.). Wznies.
1168 mt. n. p. m. Miejsce znaku triang. Ku
płn. spływa pot. Lutowa do Solinki. Br. G.
Rabieki, w spisie urzęd. Rebeki, wś, pow.
dzisieński, w 2 okr. pol., gm. Postawy, okr.
wiejski Antonowo, o 22 w. od gminy, 66 dusz
rewiz.
RabielJiec 1.) al. Rabinieć, Rabineć, potok
górski, ma żródła w płn. części gm. Białobe-
rezki, w pow. kosowskim; płynie na płn.-zach.
wzdłuż granicy tej że gminy z gm. Roztokami
i wpada do pot. Łużek, dopływu Rożenia.
Długość biegu 3 klm. Na prawym brzegu w po-
pobliżu ujścia, wznosi się szczyt Rabiniec (916
mt.). 2.) R. al. Rabiniec, Rabineć, potok gór-
ski, bierze początek w Karpatach wschodnich,
w paśmie Czarnohorskim, z pod Fureteka al.
:Foratyka (1530 mt.), w obr. gm. Zabiego,
w pow. kosowskim; płynie leśnym jarem bie-
giem powolnym na płn.-wsch. i po 6 klm. bie-
gu zlewa swe wody do Czarnego Czeremoszu
naprzeciwko osady Rabieńca. Nad płn.-zach.
brzegiem wznoBi Bię Kierniczny Mały (1424
mt.), a nad płd.-wsch. grzbiet LadieBkul (1399
mt.). W wodach potoku żyje pstrą,g. 3.) R.
al. Rabenec, tracz nad lewym rzegiem Czere-
mOBZU Czarnego, na obszarze Zabiego, w pow.
kosowBkim; ob. Łukowiec. BI'. G.
Rabierzyce, pow. gnieźnieński, ob. Grzy-
bowo-Rabierzyce.
Rabi,iowka, wś nad rz. Grabarką" dopły-
wem Zbrucza, pow. starokonstantynowski,
par. Kupie!. W 1867 r. było tu 107 dm.
Rabinówka 1.) zaśc. szl., pow. wileński,
w 1 okr. pol., o 10 w. od Wilna, 3 dm.. 14
mk. katol. 2.) R., dwie pobliskie wsi, w zach.-
płd. części pow. ihumeńskiego, przy gościńcu
handlowym mińsko-słuckim, w 1 okr. pol.
uździeńskim, gm. Dudzicze; jedna wieś ma 15
a druga 1 osadę; miejBcowość dość leśna,
grunta lekkie, szczerkowe. Posiada kaplicę
katol. par. uździeńskiej. 3.) R., urz. Riabi-
nowka, wś, pow. bychowBki, gm. Propojsk,
w pobliżu błota Czysta Łuża, zajmującego
2860 dzies. przestrzeni, ma 42 dm. i 146 mk.
Rabinowo, fol., pow. włocławski, gm. Pia-
ski, par. Zgłowiączka, odl. 28 w. od Włocław-
ka, ma 41 mk. Fol. Rabinowo, oddzielony od
dóbr Zydowo, rozl. mr. 292: gr. Ol'. i ogr. mr.
232, łąk mr. 23, past. mr. 2, lasu mr.17,
nieuż. JUr. 18; bud. mur. 4; płodozmian 9-po-
Rab
343
lowy; pokłady torfu. Do włościan należy
8 mr.
Rabinowo, fol. szl., pow. święciań3ki, w 4
okI'. pol., o 92 w. od Święcian, 1 dm., 10 rok,
(7 prawosł. i 3 kat.).
Rabishall 1.) dawniej Rabs-Hau, wś i do-
bra, pow. lwowski (na Szląsku). Leży na pod-
górzu gór Izerskich, składa się z trzech części
(Ober, Nieder i Muehldorf), posiada kościół
par. ewang. z 1566 r. (od 1659 do 1742 w rę-
ku katoL), szkołę ewang., kaplicę kato!. W
1842 r. 316 dm., fol., leśnictwo, 1567 mk.
(26 katoL). 2.) R. Hayne, wś, pow. lwowski
(na Szlą,Bku), par. ewang. Rabishau. W 1842
r. 58 dm., 293 mk. (8 katoL). Wś powstała
w 1621 r.
Rabisko, część wsi Cerekwi, w pow. bo-
cheńskim, na praw. brzegu Raby. Br. G.
Rabizy, wś, pow. dzisieński, w 2 okr. pol.,
gm., okr. wiejski i dobra ks. Puzynów Ihume-
nowo, o 2 w. od gminy a 44 w. od Dzisny, ma
2 dm., 27 mk. katol. (13 dusz rewiz.).
Rabka, os., część dóbr Klimontów, w pow.
będzińskim.
Rabka, góra, na płn.-zach. od wsi t. n.,
w obr. gm. Skomielny Białej, pow. myślenic-
ki, pod 37°36' wsch. dłg. g. F., a 49 0 37'30"
płn. sz. g., na lew. brzegu Raby. W znies. 644
mt. n. p. m. Miejsce znaku triang. BI'. G.
Rabka ze Słonką, wś i zakład kąpielowy, pow.
myślenicki, okr. sąd. w Jordanowie. Posiada
przyst. kolei transwersalnej (linii Zwardoń-
Nowy Są,cz), odl. od Zwardonia o 109, od No-
wego Są,cza o 65 klm., par. rzym.-kat., urząd
pocz. i tel. i szkołę ludową,; co drugi ponie-
działek targi. W ś rozciąga się w dolinie gór-
nego biegu rz. Raby, do której wpadają na
jej obszarze potoki: Skomielna z lew. a Słon-
ka i Poniczka z praw. (południowego) brzegu,
Gleba mało urodzajna, składa się z łupku gli-
nowego, nieprzepuszczalnego; głównym bo-
gactwem okolicy są dobrze zachowane lasy,
przeważnie szpilkowe (mianowicie świerkowe).
Znajdują się też gaje dębowe i bukowe. Ubó-
stwo gleby zmusza ludność do szukania zarob-
ku w przemyśle, ztąd zdawna istnieją, we
wsi warsztaty tkackie. Prawie w każdej cha-
łupie stoi warsztat do wyrobu płótna, którego
rocznie około 4600 sztuk wyrabiają. Położe-
nie tkaczy jest niepomyślne, ponieważ izraeli-
ci, dostawcy przędzy, wykupują płótno po ni-
skich cenach. Dla podniesienia tego przemy-
Błu utworzono wMyślenicach "Towarzystwo
tkaczy". Oprócz tego zajmuje się ludność
garncarstwem. Wś zajmuje rozległą dolinę
(wznies. przy kościele 478 mt.), zasłoniętą od
wschodu, północy i południa lesistemi górami
a odsłoniętą, ku zachodowi. W tę stronę o-
twiera się piękny widok na Beskid, zamknię-
ty olbrzymim stożkiem Babiej góry,odl. o dwie

344
Rab
Rab
mile (17 klm.), której sine kontury rysują się nie już wtedy warzono to sól. Być może, że
wydatnie na tle pogodnego nieba. Szczyty tylko warzelnie należały do klasztoru a wsi
otaczające Rabkę są,: od płn. Luboń Ma- nie było. Kazimierz W. w 1364 nadał przy-
ły (870 mt.) i Wielki (1023 mt.), od płd. Pi- wilej Mikołajowi z Uścia, dozwalający osadzać
łat i Rabuń ze szczytem św. Krzyż (715 mt. i wsie na prawie niemieckiem między rzekami
664 mt.); od wschodu Pilna (607 mt.) i Grze- Rabą, Słoną, Łętownią i Kasiną. Za Ludwika
bień (679 mt.), od zachodu Rabka Dzielec Węg. 1382r.została "Sal in Rabka" odebraną
(664 mt.). Na obszarze wsi rozchodzą, się go- klasztorowi wraz z innemi dobrami należącemi
ścińce: z miejscowości zwanej Zabornią 1) na do klucza szafIarskiego. Władyslaw Jagiełło
południe do Nowego Targu, 2) poludniowo-za- rozdarował lub zastawił te ,dobra różnym
chodni na Spytkowice do Podwilka na 'V ę- panom. Według poszukiwań Zegoty Paulego,
grzech, 3) ze Skomielny na północ, wojskowy ogłoszonych w broszurze A. Aleksandrowicza
przez Lubień i Pcim do Myślenic, 4) wschodni (Rozbiór chemiczny trzech zdrojów wody al-
na Zaryte do Mszany Dolnej i N owego Sącza, kaliczno-slonej j odowo-broffiowej w Rabce,
wreszcie 5) na Jordanów i Osielec do Krako- Kraków, 1882, str. 3), sprzedał Rabkę i Kasi-
wa, wschodni. Ostatnie dwa gościńce przeci- nę Zygmunt, wójt z Dębowcgo Dzialu, Janowi
nają, samą wieś. Najbliższem miasteczkiem jest Ligięzie, woj. łęczyckiemu, za 1000 grzywien
Jordanów (odl. 10 klm.). R. zajmuje obszar groszy praskich. Od Ligięzów dostała się R.
3214 mr., z czego przypada 1370 (401 roli, 10 na początku XVI w. w posiadanie Jordanów
łąk i ogr., 51 past. i 908mr.lasu) na własność h. Trąby. W r. 1540 mial ją, Jan Jordan. W
większą, a 1844 mI'. (1277 roli,53 łą,k i ogr., 285 1584 r. (Pawiński, Małopolska, 49) Spytkowie
past. i nieuż. i 229 lasu) na pos. mniejszą. W Jordanowie posiadali wsi: Rabkę, Rabę Niżn(ł,
1880 r. bylo we wsi 198 dm., 1247 mk., 1199 Chabówką" Slonne, Skomielnę Białą, Rokici-
rzym.-kat. i 48 izrael. Na obszarze więk. pos., ny i Ponice. Olszówka należała do Mikolaja
wraz z zakładem kąpielowym, 20 dm. i 77 mk., Pieniążka. Jordanowie założyli i uposażyli pa-
61 rzym.-kat. i 16 izrael. Od tego czasu przy- rafią w 1557 r. i zbudowali pierwotny dre-
było w zakładzie 2 domy, kilka zaś przebudo- wniany kościół. Fundatorem był Wawrzyniec
wano. :Mieszkańcy rzym.-kat. należą, do szcze- z Ielsztyna Jordan Spytek, kasztelau krakow.
pu góralskiego Kliszczaków; odznaczają, się (t 1568). W 1568 należała R. do Anny z Sie-
silnym wzrostem, przeważnie mają, czarnc 0- niawy Jordanowcj, kaszt. krak. Jcrzy Gros-
czy i noszą długie włosy, spadające im na ra- sman, mieszczanin oświecimski, uzyskał przy-
miona. Strój mężczyzn składa się z ciemnego wilej u Zygmunta Augusta (dany w Grodnie
wielkiego kapelusza o szerokich kresach, przy- 19 czerwca 1568) na poszukiwanie i kopanie
branego, zamiast wstążki, muszlami naniza- soli między wsiami Rabką, i Słoną. Dla braku
nemi na jedwabny sznurek, z ciemnej tabacz- pieniędzy zaniechał rozpoczętej w pobliżu wa-
kowego koloru guni, zwanej chazuką, z czer- rzelni roboty w roku następnym, a wziąwszy
wonemi wyłogami, którą w dni gorące zawie- już poprzednio znaczną zaliczkę (Acta consular.
szają przez lewę ramię, obcislych białych su- civit. crac., tom. 23, pag. 200) odstąpił połowy
kiennych spodni i chodaków (kierpców), wy- prawa swego Bartłomiejowi Osfalle, kupcowi
rabianych z surowej skóry, spiętych rzemy- z Werony. Czy tenże robił dalsze poszukiwa-
kami. Strój kobiet, mniej malowniczy, sklada nia, nie wiadomo, alc w następnym roku (21
się li mężatek z białego rańtucha, t. zn. płach- czerwca 1569) wyrobil sobie Marcin Kono-
ty, i zazwyczaj niebieskiej spodnicy; dziew- pnicki, dworzanin królewsl_i, wył(łczny przy-
Id chodzą z odkrytą głową i zaplecionymi wilej na poszukiwanie kruszczów w okolicach
warkoczami, w które wplatają, jaskrawe wstąż- podbieszczadzkich (datowany z Lublina) i wy-
ki. Lud jest rozwinięty (każdy niemal umie bił szyb na 3 łatry głęboki, następnie zaś zo-
czytać), religijny, zapobiegliwy i trzeźwy, za- bowią,zał Iatysa .Wychowańca z Kaźmierza
razem jednak podejrzliwy w stosunkach z ob- do wybicia 16 łatrów szybu prostego, dobrze
cymi i przebiegly. Domy drewniane, dobrze ocembrowanego. Matys nie wykonał dobrze
utrzymane. R. graniczy na płn. ze Skomiclną roboty i uszedł, o co go Konopnicki 1570 r.
Białą, i Zarytem, na wschód z Olszówką i do grodu krak. pozywał (Lib. inscript. castri
Slonnem, na płd. z Ponicami i Chabówką" na crac., tom. 98, pag. 53). W tym czasie umarł
zachód ze Skawą. Nazwisko Rabki spotyka- Konopnicki i upadła zapewne warzelnia a tyl-
my w dok. Bolesława 'V stydliwego z r. 1254 ko lud okoliczny czerpał wodę na własny u-
(Długosz, Lib. Benef., III, 446), potwierdzają- żytek aż do r. 1813. W kalendarzu Duńczew-
cym posiadłości klasztoru cystersów w Szczy- skiego z r. 1768 jest wzmianka, że te źródła
rzycu, które w r. 1234 nadał klasztorowi Teo- leczą, gardziele. W 1584 r. parafia w R. obej-
dor h. Gryf, wda krakowski. 'V dyplomie czy- mowała: Chabówkę, Olszówkę, Rabę (Niżną,),
tamy: Sal in Rabschycza, co Długosz objaśnia Skomielnę Białą, Rokieiny i Ponice. Wieś
(L. B., III, 438, 446) Sal in Rabka. Widocz- składała się z 25 półłanków, 3 zagród z rolą,

lab
Rab
345
I komornika. z bydłem, 2 rzemieśln. i 1 tra- dr. Fryderyka Skobla, dla zbadania tych źró-
cza (Pawiń., :Małop., 49). Nie długo potem deł. Uzyskawszy w dyrekcyi skarbu pozwo-
przeszła R. na własność Zebrzydowskich, ale lenie odkrycia źródeł, udał się tam dr. Sko-
już w r. 1621 sprzedał ją Jan Zebrzydowski, bel w sierpniu 1858 r. w asystencyi komisa-
ststa lanckoroński, faryanowi Przyłęckiemu, rza skarbowego Fleischmanna, a zbadawszy
któremu sejm dozwolił (r. 1635) pobierać cło zródła na miejscu, sporządził pierwszy ich o-
na naprawę dróg. Po Przyłęckim odziedziczy- pis (ogłoszony w 26 tomie Roczników Tow.
li R. Komorowscy a po nich 'Wielopolscy. nauk. krak. z r. 1859). Na podstawie rozbioru
W 1725 r. J ózef Jan hr. na Pieskowej Skale dokonanego przez A. Aleksandrowicza, ko-
Wielopolski, ststa nowotarski, posiada R., Za- misya balneologiczna a współcześnie z nią
ryte, Słone, Rdzawkę, Skomielnę (Oblat.lib. dziedzic Rabki p. JuI. Zubrzycki rozpoczęli
149, f. 407). "'\V r. 1740 w dziale po Franci- starania u rządu o urządzenie zakładu ką,pie-
szku Wielopolskim otrzymał klucz rabczań- lowego. Dopiero w 1861 r. reskrypt mini-
ski Józef '\Vielopolski, ststa lanckoroński. sterstwa skarbu pozwolił właścicielowi R. u-
Klucz ten tworzyły Rabka, Chabówka, Sko- rządić zakład kąpielowo-leczniczy. Do lipca
mielna, Zaryte, Ponice, Rdzawka i Słone. Do- 1862 r. odkopano cztery źródła, w których
ha te nabył w pierwszej połowie biez. wieku znaleziono obszerne ocembrowanie, utworone
Józef Wieniawa Zubrzycki, ojcec dzisiejszego z grubych a tak zdrowych desek, iż uznano że
właściciela, od Wincentego na SIemieniu Wie- nowego ocembrowania nie będzie potrzeba.
lopolskiego. W r. 1885 ukończono budowę ko- Dopiero w maju 1863 r. mógł A. Aleksandro-
lei państwowej tranwersalnej, której stacye: wicz zbadil'ć trzy zródła: Rafaeli, Maryi i
w Chabówce i Zarytem i przystanek w Rabce Krakusa. Zródło czwarte, Kazimierza, nie by-
ułatwiły dostęp do tej pięknej doliny. Par. ło zabezpieczone jeszcze od naplywu słodkiej
w R. należy do dekanatu makowskiego i obej- wody, piąte zaś Heleny odkryto dopiero w r.
muje: Słonne, Chabówkę, Skomiell1a; Białą, 1882. Pracowano z takim pośpiechem nad
Rdzawkę, Ponice, Skawę i Zaryte. Prócz ko- splantowaniem terenu, założeniem ogrodu i
ścioła znajduje się prywatna kaplica we dwo- chodników, nad budową łazienek i domów mie-
rze w Rabce i w zakładzie ka;pielowym w Słon- szkalnych, że w r. 1864 kąpiele zostały 0-
nie, nadto malownicze kościoły w Zarytem, twarte i korzystało z nich 164 osób. W rzę-
Ponicach i św. Sebastyana wSkomielny bia- dzie solanek jodo-bromowych R. zajmuje
łej. W aktach parafialnych przechowuj ą się pierwszorzędne miej Bce. Według dr. M. Zie-
metryki od r. 1665 i Liber memorabiliwn. Prof. leniewskicgo (Nasze wody mineralne i zakła-
Łepkowski (Rocznik Tow. nauk. krak. z r. dy zdrojowo-ka;pielowe, w Gaz. lwowskiej z li-
1861, str. 314) podaje z Liber memorabilium, pca 1886 r.) posiadają tutejsze zdroje w 1000
że przy kościele był 1570 proboszczem kś. częściach wody samoistnego jodu (zdrój Ma-
Wojciech Najemnik, w 1605 Szymon Petrycy. ryi 0.0386, podczas gdy Heilbrunn 0.028,
Przechowały się dzwony, nosza;ce daty 1558 i Krankenheil i Kreuznach 0.001, samoistnego
1610 r. i zniszczony pomnik Stanisława 8ien- bromu zaś, którego w Heilbrunn i Kranken-
kowicza z r. 1628. Przed r. 1634 zgorzał ko- heil niema, zawiera Kreuznach 0.231 aR.
ściół, w tym bo,dem roku konsekrował bisIe (zdrój Maryi) 0.0574. To też powiada dr. Zie-
Jan Oborski obecny kościół p. w. św. Maryi leniewski w Rysie balneoterapii (str. 244) "iż
Magdaleny. Jest to drewniana budowla z ba- szczycić się Galicya może posiadaniem zdro-
niastą wieżą. Był przy nim 1763-1768 pro- jów słono-jodo-bromowych, naj silniej szych
boszczem kś. J óze{ Alojzy Putanowicz, prof. z pomiędzy europejskich. Nie tylko zatem
akademii krak., a w r. 1802 kś. Andrzej An- z narodowych i ekonomicznych względów, ale
tałkiewicz, malarz, który go odmalował. Prof. nawet z czysto umiejętnych zasad, nie godzi
Łepkowski wspomina o kropielnicy zrobionej się nam odmawiać sprawiedliwego przyznania
z dwóch kul kamiennych, wykopanych w Ra- wyższości wspomnianym ojczystym zdrojom
bie Niżnej w r. 1835. Zakład kąpielowy. Do nad obcokrajowymi, jeżeli nie chcemy okryć
r. 1813 lud okoliczny czerpał z tutejszych się śmiesznością (z zapoznawania naszych wód)
zródeł wodę, używając jej zamiast soli; zau- a sobie samym ubliżać". Zakład ley w doli-
ważono lecznicze własności mułu. lząd au- nie Słonki, na płd.-wschód od wsi (odI. o 1
stryacki, widząc w tern uszczuplenie dochodów klm.). Temperatura średnia w zakładzie wy-
z monopolu soli, polecił zasypać ziemią i ka- nosi w czerwcu 16° Cels., w lipcu 17'6° C.,
mieniami sześć otwartych zródeł. Gdy mimo yr sierpniu 17'8° C., we wrześniu 14-16° C.
to przesączała się woda, najęto stróza, które- Zródła leżą na pochyłej ku południowi zwró-
go nadzorowało dwóch strażników skarbo- conej płaszczyźnie. Nad pot. Słonką, w odI.
wych. W 1857 r. komisy a balneologiczna, za- od niego 4 mt., zdrój "Rafaeli"; ma on wyso-
wiązana przy Towarzystwie nauk. krakow- kość słupa wody 12 cali wied. Od wierzchu
skiem, wydelegowała swego przewodniczącego jest zabezpieczony cembrzyną kamienną, na 4

848
Iłab
stopy wysoką., niżej zaś do dna czworoboczną,
drewniana,. W kierunku wschodnim, około 15
mt, od niego, znajduje się zdrój "Maryi", opra-
wiony w czworobocznl\ cembrzynę drewnianą.
Wysokość słupa wody aż po otwór odpływo-
wy wynosi 34 stopy. W kierunku płd.-wscho-
dnim od niego, około 37 sl\żni, zdrój "Krakusa",
ocembrowany drewniana, czworoboczna, cem-
brzyną, położony wyżej od poprzednich, ma słup
wody 16'8"; około 22 sa,żni od niego w kie-
runku płd.-zachodnim jest zdrój "Kazimierza",
głębszy od poprzednich, z drewniana, czworo-
boczną cembrzyną, dalej zaś zdrój "Heleny".
Dokładnego zbadania przybytku wody nie
można było przeprowadzić, skonstatowano
tylko, że naj obfitszym jest zdrój RafaeH, po-
tem Maryi, im zaś źródło leży wyżej, tern
ilość wody się zmniejsza. W trzech źródłach
badanych dostrzegł Aleksandrowicz następu-
jące właściwości: Woda w studniach zostaje
w ciągłym ruchu, z powodu wydobywających
się gazów, które za zbliżeniem ognia zapalaj a,
się. Ruch ten jest największy w zdroju Ra-
faeli. Woda świeżo zaczerpana jest przezro-
czysta, i bezbarwna" a tylko ze zdroju RafaeH
cokolwiek sinawą. Posiada woń oleju skalne-
go a w zdroju "Krakusa" w porze niekąpielo-
wej niemiła, woń, z powodu cząstkowego roz-
kładu soli jodowo-bromowych; smak ma sło-
ny, nieco gorzkawy. Najmniej gorzka jest wo-
da ze źródła :Maryi, gdyż tam najmniej jest
soli magnezyowej. Z badania temperatury wo-
dy przy różnej ciepłocie powietrza (w lipcu
1862, maju 1863 i styczniu 1866) okazało się,
że temperatura jest niezmienną, mianowicie
w zdroju Rafaeli 9'5 0 Cels., Maryi 8'8 0 Cels.,
Krakusa 8-5 0 Cels., Kazimierza 10 0 Cels. Cię-
żar gatunkowy wody po kilkakrotnych bada-
niach okazał się następuja,cy: w zdroju Ra-
faeli przy 15 0 Cel. 1'019495, Maryi 1'018775,
Krakusa 1'018800, Kazimierza 1'00992. Ba-
danie chemiczne (jakościowe) przedsiębrał naj-
przód trzech zdrojów dopiero wymienionych
A. Aleksandrowicz, który rezultat i sposób
swego badania ogłosił w wymienionej powy-
żej broszurze, czwartego zaś zdroju Kazimie-
rza dr. K. Olszewski (Rozbiór chemiczny wo-
dy mineralnej rabczańskiej ze zdroju Kazi-
mierza, Kraków 1885), który podał także ro-
zbiór chemiczny soli rabczańskiej (Kraków,
1884). Różnica pomiędzy tymi rozbiorami jest
w najgłówniejszej części ta, że kiedy Aleksan-
drowicz oznaczył tylko ślady boranu sodowe-
go, to prof. dr. Olszewski wykazał, że "ten w
nowszych czasach coraz więcej w medycynie
zastosowywany składnik zajmuje w zdroju
Kazimierza i soli czwarte miejsce, a zatem i
w innych zdrojach rabczańskich znajduje się
w jeszcze większej ilości. Rozbiory te da-
ły następujący rezultat, podany tu taką, ko-
Rab
leją: zdr6j Maryi, Rafaeli, Krakusa, skład
samej soli.
0,03 0,07 0,08
0,13 0,09 0,09 0,65%
22,8622,9822,96 91,59"
0,04 0,94 0,05 0,05"
0,07 0,06 0,07 0,14"
1,14 1,23 1,11 1,18"
0,02 0,03 0,03 0,63"
0,40 0,45 0,49 1,11"
0,13 0,26 0,28 1,23"
ślady ślady ślady "
ślady ślady ślady 0,04"
ślady ślady ślady ślady "
ślady 'Jady ślady ślady"
0,01 0,01 0,01 0,01"
ślady ślady ślady 0,16"
ślady ślady ślady 1,56"
0,02 ślady 0,02 0,40"
-;- -1-100
2'1,87 26,26 1 25,18 czśc!.
0,14 0,14 1 0,07
Sezon kąpielowy trwa od 1 czerwca do 15
września i dzieli się na trzy sześciotygodnio-
we (do 10 lipca, do 20 sierpnia i 15 września).
Sprawozdania zdrojowego lekarza dra Ry-
bczyńskiego (z r. 1886 i 1887) wymieniają 22
chorób, w których użycie wód rabczańskich
jest wskazane. Są to różne postaci zołzów,
czyli to choroba tkwi na skórze, na błonach
śluzowych, na okostni lub w sustawach; wy-
pociny i wysięki stałe i zbite w różnych na-
rzędziach; przewłoczny gościec i jego następ-
stwa; wreszcie zadawniona dna ze stwardnia-
łymi wysiękami około sustawów (dr. M. Zie-
leniewski: Rys balneologii powszechnej, War-
szawa, 1873, str. 196 nt.). Użycie jest wew-
nętrzne przez picie wody bądź czystej zimnej,
bądź ogrzanej lub zmieszanej z mlekiem albo wo-
dą sodową i zewnętrzne, mianowicie kąpiele sło-
nojodowe pełne lub nasiadowe, z dodaniem we-
dług potrzeby soli lub ługu. Oprócz tego u-
żywano w pewnych chorobach kąpieli zimnych
i natryskowych w łazienkach urządzonych na
rzece za zakładem, żętycy i wód mineralnych.
Ruch gości w zakładzie był następujący: w r.
1864 było 120 osób, w 1865 r. 129, w 1866 r.
139, w 1867 r. 242, w 1868 r. 278, w 1869 r.
263, w 1870 r. 220, w 1871 r. 368, w 1872 r.
456, w 1873 r. 356, w 1874 r. 446, w 1875 r.
365, 1876 r. 419, 1877 r. 428, w 1878 r. 449,
w 1879 r. 552, w 1880 r. 425, w 1881 r. 565,
w 1882 r. 668, w 1883 r. 606, w 1884 r. 610,
w 1885 r. 802, 1386 r. 1042, wreszcie w 1887
r. 951 osób. W r. 1864 wydano kąpieli 2040,
w 1874 r. 4952, w 1885 r. 7319; w tymże ro-
ku rozesłano 3935 flaszek wody, 521 kgr. soli
i 90 flaszek ługu; w 1886 r. wydano w ogóle
14529 kąpieli, sprzedano 4184 flaszek wody i
637 kgr. soli w pudełkach. W miarę wzrostu
liczby gości powiększał się corocznie zakład.
Siarkanu potasowo SOlKO
Chlorku potasu KCl . . .
" sodu NaCi . . . .
Jodku sodu NaJ. . . . . .
Bromku sodu NaBr .. . .
Węglanu sodowo CONaO .
Węglanu litowego COLiO
" wapniowo COjCaO .
" magnow. C0 2 MgO . .
" żelazawego C0 2 1<'eO .
" mangan. CO,MnO.
" strontowego C0 2 SrO
" amonowego.....
Siarkanu barowo SOIBaO
'£lenku glinu .Al, Ol . . . .
Boranu sodowego BOJNaO
Kwasu krzemowo SiO; . . .
Ogólna iloŚĆ składno stałych
Kwasu węglowego wolno .

Rab
Obecnie ma. zakład gmach łazienny z 24 po-
kojami wysokimi. W większych znajduje się
po dwie, w mniejszych po jednej wannie cyn-
kowej. Pomieszkań jest liczba wystarczająca.
W 15 domach zakładowych, po części drewnia-
nych, po części murowanych, jest 240 poko-
jów, z odpowiednią, ilością, kuchen. Ceny wy-
noszą od 50 centów do 3 złr. za dobę. W cha-
tach włościan są, także mieszkania, tańsze na-
turalnie. Zwyczajne ką,piele kosztują, po
30, 60 i 80 centów a taksa kuracyjna (z mu-
zyką) wynosi 5 złr. W zakładzie znajduje się
kaplica, kryty deptak, werenda, sala dla za-
baw i zebrań, czytelnia, dwie restauracye
z cukiernią, jatki mięsne, sklepy galanteryjne
i bławatne. Innych potrzeb dostarczają górale
z wsi okolicznych. Komunikacyą ze stacyą, ko-
lejową utrzymuje omnibus i powóz zakładowy,
tudzież liczne wózki góralskie. Dla pieszych
wycieczek utrzymuje zakład chodniki wota-
czających zakład lasach świerkowych, cokol-
wiek dalsze spacery są do stacyi kolei w Cha-
bówce, Zarytem; koleją, do Mszany Dolnej,
wózkami góralskiemi na górę Luboń, św.
Krzyż, Obidową, Zimną wodę; trwają,ce dwa
dni: do Nowego Targu, Poręby i przez Pod-
wilk na Babią górę. Kilkudniowe wycieczki
odbywają, się do Pienin (Czerwonego klaszto-
ru) i Tatr. Zakład rabczański jest pięknym
rezultatem energii i wytrwałości właściciela
(p. Jul. Zubrzyckiego), który z niewielkimi
środkami umiał doprowadzić go do obecnego
pomyślnego stanu. Opisy R. podawał "Tyg.
Illustr." z 1867 r. (t. XVI, XfI 418) i 1871 r.
(VIII, str. 44). Mac.
Babki 1.) wioska nad rz. ::Mołczadzią, pow.
nowogródzki, przy granicy pow. słonimskiego,
w 2 okr. pol. horodyszczańskim, gm. Koszele-
wo, ma 5 osad pełnonadziałowych; grunta nie-
co faliste, urodzajne, łąki wyborne. 2.) R.,
urzęd. Riabki, wś i os., pow. słonimski, w 4
okr. pol., gm. Dworzec, o 48 w. od Słonima.
3.) R., wś, pow. czauski, gm. Czerniawka, ma
13 dm. i '79 mk., z których 3 zajmuje się wy-
robem naczyń drewnianych, 1 wyrobów z ko-
ry i łyka, 6 kołodziejstwem, 5 bednarstwem,
7 tokarstwem.
Babkowa, las, pow. uszycki, gm. Kosi-
kowce, par. Zwańczyk, należy do Huty Białej
:Mieczysława Regulskiego.
Babkowicze, wś nad rz. Dzwieją" dopł. le-
wym Uszy, pow. nowogródzki, w 2 okr. pol.
snowskim, gm. Wolna, ma 28 osad pełnona-
działowych; grunta nieco faliste, bardzo uro-
dzajne, łąki obfite, miejscowość bezleśna.
Rabkowszczyzna, przedmieście miastecz-
ka Strzyżawki, w pow. winnickim. W 1868
r. miało 45 dm.
Rablacken (niem.) wraz z Trankwitz, fol.,
należący do :Metgethen, pow. rybacki, 2 1 / 2
Rab
347
klm. od st. pocz., tel. i kol. żel. Metgethen.
Obszar 310 ha.
Bablauken (niem.), majątek na pruskiej
Litwie, pow. ragnecki, 7 klm. od st. p., tel. i
kol. żel. Szillen. Obszar 133 ha.
Rabie, wś, pow. wiłkomierski, gm. Ołoty,
par. kat. Poniemuniek, odl. 101 w. od Wiłko-
mierza. W chodziła w skład dóbr Soły.
Babowice, dawniej Rawowice i Rawice, wś,
pow. poznański, par. Siekierki, poczta i st. dr.
żel. w Swarzędzu (o 5 klm. na płd.-wschód),
17 dm., 142 mk. (84 kat., 58 prot.). R. były
własnością, poznańskich kawalerów św. Jana
jerozolimskiego aż do okupacyi pruskiej. W r.
1366 odnowił komandor Mikołaj Poppo przy-
wilej na sołectwo, które sołtys Stanisław
Swęk był nabył od Mikołaja z pobliskiego Ja-
sienia. W 1394 r. uwolnił król Władysław
mieszkańców R. od różnych ciężarów. W 1',
1580 trzymał R. .Adam Czarnkowski. Obecnie
fol. ma 109'02 ha; czysty dochód grun. 1220
mrk. Właściciel Hermann ::MueHer. E. Cal.
Rabowicze sioło, pow. bychowski, gm.
Propojsk, w pobliZu błota Czysta Łuża, zaj-
mującego 2860 dz. przestrzeni, ma 75 dm. i
270 mk., z których 2 zajmuje się krawiec-
twem, 15 wychodzi na zarobek.
Rabowo Ługowe, zaśc. szl., pow. d.zisień-
ski, w 3 okr. poL, 043 1 / 2 w. od Dzisny, 1 dm.,
6 mk. kat.
Rabowszcze, duży obręb leśny w pow. no-
wogródzkim, nad rz. Słoczwą, w gm. Wsielub,
pomiędzy wsiami: :Mołoczka, Gieniuszczy i
Biczewicze. A. Jel.
Babowszczyzna, fol., pow. nowogródzki,
o 4 w. na płd. od jez. Switezi, w 2 okI'. pol.
horodyszczańskim, od 1847 r. własność Micha-
łowskich, ma 5 włók; miejscowość lekko fali-
sta, dość leśna; grunta szczerkowe, dobre.
Rabsen, 1307 Rapocina, wś, pow. głogow-
ski, posiada kościół par. kat., szkołę. W 1842
r. 40 dm., dwór, fol., sołtystwo, 310 mk. (47
ew.). Dawniej własność klasztoru klarysek
w Głogowie.
Rabska Góra, szczyt w Górcach zacho-
dnich, w grzbiecie odrywającym się od Obi-
dowej (1027 mt.), tworzącym dział wodny
między pot. Poniczanką a Lepietnicą" od któ-
rego na płn.-zach. wychodzi dział górski, ob-
lany od płd.-zach. i płn. przez Rabę, a od
wschodu przez Rdzawkę. U połndn. stóp te-
go działu legła wieś Sieniawa, a u zach. Raba
Wyżnia, obie w dolinie Raby; na półn. zaś
stokach rozpostarły się Rokiciny i Chabówka.
Najwyższy punkt stanowi Rabska Góra (783
mt.), na granicy Raby Wyżniej, Sieniawy i
Rokicin. W półn. stronie, nad gościńcem no-
wotarsko-myślenickim, wznosi się szczyt Piąt-
l}owa (715 mt.); tuż przy gościńcu kapliczka
Swięty Krzyż (664 mt.). Ob. Górce (II, 700).

348
Rab
Rabski Potok, wypływa w obrębie gm.
Rabego, w pow. Lisko, w Karpatach, z Działu
bagnistego (816 mt.); spływa krętym kory-
tem w kierunku płn.-wsch. przez obszary gm.
Rabego i Huczwicy, gdzie z lew. brzegu za-
biera Huczwiczkę i na granicy Baligrodu
z Bystrem wpada do Hocewki z lew. brzegu.
Długość biegu 7 1 / 2 klm. Zródła leżą 795 mt.,
ujście 460 mt. n. p. m. :Nad praw. brzegiem
wznoszą się szczyty: Michalów (810 mt.) i
Piaski (782.mt.), nad lewym zaś Wysoki dział
(990 mt.), Zebrak (711 mt.) i Milikówka (710
mt.). Przy ujściu Huczwiczki do R. leży
tracz wodny; nad górnym biegiem R. tracz
parowy na wysole 603 mt. n. p. m. Br. G.
Babskówka, grupa zabudowań w obrębie
Raby :Niźniej, pow. limanowski. Br. G.
Babszany, dobra, pow. wiłkomierski, par.
Kowarsk, własność Butlerów, mają 1400 dz.
ziemi dworskiej.
Rabszczyzna, wyniosłość w pow. neweI-
skim, pokryta lasem sosnowym, przerzynają-
ca drogę z Połocka do :Newla, w pobliżu dóbr
Turyczyn, stanowi dział wodny rzek spływa-
jących z jednej strony ku Dź;vinie, z drugiej
ku Łowaci i zatoce Fińskiej. Srodkowe wzgó-
rze stanowi Pieczanowska Hora. J. Krz.
Rabsztyn, obecnie fol. z ruiną zamku, pow.
olkuski, gm. Rabsztyn, par. Olkusz. Leży
w pobliżu drogi bitej z 'V olbromia do Olkusza,
na skalistej górze, wznoszącej się śród pła-
skowzgórza olkusko-krakowskiego i górującej
na.d okolicą. Obok ruin zamku, dotąd okazale
i malowniczo się przedstawiających, mieszczą
się tu zabudowania folwarczne. W 1827 r.
było 5 dm., 45 mk. Cały obszar wyżyny olku-
skiej, nieprzedstawiający warunków korzyst-
nych dla hodowli bydła i rolnictwa, był
własnością książęcą, zaludniającą się powoli
bardzo w czasach historycznych. :Niemiecka
nazwa wskazuje na niemieckich założycieli
pierwotnej osady. Zamek zapewne zawdzię-
cza swój początek Toporczykom, którzy po-
siadają w tych stronach rozległe dobra i przez
naśladownictwo (zapewne dość częste u ów-
czesnych panów) obyczajów i sposobu życia
niemieckich baronów, wybrali sobie R. za sie-
dzibę, od której przyjęli nazwisko. Obronne
z natury położenie także sprzyjało awantur-
niczym upodobaniom ówczesnych panów ma-
łopolskich. Toporczykowie z Rabsztyna zo-
stają w ścisłych związkach zLeliwitami
z Mclsztyna. W połowie XV w. Książ Wiel-
ki, dawne dziedzictwo Ielsztyńskich, należy
do Jana Rabsztyńskiego, a za to współcześnie
w Rabsztynie siedzi Spytko z Melsztyna, wy-
znawca hussytyzmu, który za napad zbrojny
na zgromadzony w Korczynie dwór i radę
królewską, został ukarany śmiercią a majątek
jego uległ konfiskacie. Król jednak:i;e złago-
Rab
dził wyrok i oddał Rabsztyn pozostałej wdo-
wie i synom. Czy R. był pierwotnie grodem
królewskim, czy też dopiero przez konfiskatę
stał się starostwem, niewiadomo. Marcin Beł-
za, jeden z rajców krakowskich, skazanych za
zabójstwo Andrzeja Tęczyńskiego, tu odsiadu-
je więzienie (Paprocki, Herby Ryc., 885).
Według regest. pobor. z 1581 r. należą do
zamku rabsztyńskiego wsi: Kosmołów, Zeder-
man, Sienniczno (w par. Przeginia), Bogucin,
Pomorzany (w par. Olkusz), Gołczowice (par.
Chechło). Starostą jest Seweryn Bonar, trzy-
mający takZe w dzierżawie wsi królewskie
Osiek i Zimnodół (Pawiński, Małop., 30, 31).
W 1587 r. głośny z męztwa Hołubek urzą-
dził tu zasadzkę na posiłki spieszące Ma-
ksymilianowi z :Niemiec. Porozumiawszy się
z górnikami olkuskimi, jednocześnie z dwóch
stron zaatakował je śród lesistej zapewne dro-
gi, rozproszył, zabrawszy wielu jeńców i ta-
bor niemogący uciekać po tutejszych piaskach
i kamieniach. Zygmunt III oddawał R. dwom
z kolei ulubieńcom swoim, miłośnikom cudzo-
ziemczyzny, z artystycznemi usposobieniami,
którym R. dla malowniczego położenia był
zapewne pożądaną rezydencyą. Obdarowa.ny-
mi byli: Mikołaj Wolski, marszałek nadworny,
i Zygmunt Myszkowski, marsz. w. kor., który
przebudował znaczną część zamku. Smutny
stan gmachu przedstawia nam lustr. 1660 r.
"Zamek na skale przyrodzoney, complectitur
latifudium nie małe, ktory od Szwedow na
ustępowaniu spalony iest. Propugnacula pier-
wsze od mostow ktore są dwa, wały staro-
świeckie sypane z fosami sutemi do bramey
wiezdney, ktora tylko iedna iest. Pokoie po
obu stronach kosztowne, ale w ruinę poszły,
Trzecia strona naiwięksa, ktor!\ niebosczyk
P. Myszkowski Marsz. W. K. z gruntu wy-
murował, o 40 circiter plus minus pokoiach,
ta iako tylko z fundamentu wywiedziona by-
ła, w murze tylko samym stoi". W 1713 r.
nadał August II ststwo Aleksanrowi Domi-
nikowi hr. na Pieskowej Skale i Zywcu Wie-
lopolskiemu i jego .małżonce Ludice Maryi
Sapieżance, marszałkównie w. lit. (Zychliński,
Złota Ks., IX, 189). Lustr. z 1765 r. podaje:
"WjeZdiając do zamku, brama, nad tą, rezy-
dencya spustoszała. W dziedzińcu po prawej
stronie wieża na skale bez przykrycia, w niej
pokojów spustoszałych 4. Rezydencya quon-
dam o 3 kondygnacyach spustoszała, same
mury tylko stoją, częścią poobalane. Stajnie i
insze pomieszkania spustoszałe; studnia. w ska-
le wykuta, murami obalonemi zawalona".
Ostatnia lustr. z 1789 r. opiewa: "Zamek na
skale wystawiony spustoszały, połowa jego
tylko murów, rozwaliny stoją: na drugiej po-
łowie dach do reszty spada, przez co już po-
koje pognieły. Rezydencya Starosty z izbami,

hb
Rac
349
spiżarnią, dobrze utrzymane, dachem gonto- W skład okr. wiejskiego wchodzt\ wsie: R.,
wym pokryte. Folwark przystawiony do mu- Kławsie, Niesterki, Słoboda, Kosuta, oraz
ru. Studnia bardzo głęboka w skale wykuta, zaśc. Kosuck i Abramowszczyzna, w ogóle
nowo wyreparowana, dachem pokryta. Szpi- w 1864 r. 422 dusz rewiz. b. włośc. skarbo-
kIerz pod gontami z piętrem porządny; sto do- wych. Gmina R. należy do 3 okręgu pok. do
ła o 2 boiskach; browar pod gontami, z suszar- spraw włośc. oraz 1 rewiru powołanych do
nią, palarnią, izbą do roszczenia słodu, izbą służby wojskowej z pow. wilejskiego, dzieli
dla pisarza i z szpiklerzem. Góry mineralne się na 5 okręgów wiejskich: R., Huby, Korej-
mogące co importować w tym Starostwie ki, Ostaszkowo i Orpa i obejmuje 33 wsi, ma-
znajdują się, lecz łożenia wielkiego potrzeba jących 383 osad, zamieszkałych przez 4111
kosztu na dobywanie ich, dla czego tak z gór, włościan. W 1864 r. było w gminie 1173
jako i huty zadnej intraty, podobnie jak i dusz rewiz. b. włośc. skarb. i 207 włościan
w dawniejszych lustr. nie dostrzegliśmy. La- uwłaszcz., w 1881 r. zaś 2989 mk. Szkoła
sy jak są wielkie, tak i dobrze dotąd utrzy- gminna znajduje się we wsi Rabuń; uczęszcza-
mywane, najmniej nieposzkodowane; mogą ło do niej w 1885/6 r. 40 chłopców i 4 dziew-
przynieść do półtora tysiąca intratę. Do pil- czyny. 2.) R., fol. rząd. nad rz. Wilią, pow.
nowania tych lasów jest leśnych 8 i leśniczy. wilejski, w 2 okr. pol., o 14 w. od Wilejki,
Sstwo to w pow. krak., posiada JP. Miecz- przy b. drodze poczt. borysowskiej, 1 dm.,
kowski ab anno 1775. Summa intraty rOCZnf j 9 mk. prawo sł. J. Krz.
zł. 15,618 gr. 16 den. 4". Dobra rządowe Rab- Rabusa al. Rabucha, wś nad bezim. dopł.
sztyn i Czubrowice składały się w 1826 r. rz. Wiedrec, pow. rzeczycki, przy torze drogi
z fol. Rabsztyn, wsi: Skulskie, Sikorka z bro- żel. pińsko-rzeczyckiej, w 4 okr. pol. rzeczye-
warkiem, Bogucin, Gołcowice, młyn, tartak, kim, gm. Rowieiiska Słoboda, ma 39 osad
stępy oraz browarek; fol. Rutki, wieś i młyn pełnonadziałowych; grunta urodzajne. A. Jel.
Hutki, młyn Koślickiego, wieś Pomarzany Rabuszka, wś nad bezim. dopł. Moczyny,
z dwoma browarkami, fol. realność ROZDOS, pow. miński, w pobliżu dawnego traktu poczt.
wsie: Kosmoł6w, Zederman, Zimnodół, Osiek, mińsko-wileńskiego, w 2 okr. pol. rakowskim,
Sienniczno, Czarnogóra, Racławice, Ziemno- gm. Zasław, ma 4 osady; miejscowość lekko
dole, fol. Czubrowice i wś z młynem Czubro- falista, mało leśna, grunta szczerkowo gli-
wice, rozl. wykazana mr. 8653, lasu mr. 7791. niaste. A. Jel.
Rabsztyńskie starostwo niegrodowe, w pow. RablIszki, własność ziemska, pow. miński,
krakowskim, podług lustracyi z r. 16600bej- włościanina Łukomskiego, ma około 3 1 / 2 włóki.
mowało zamek wraz z folwarkiem i wsie: Ko- Raby, ob. Rabe.
smołów, Zederman, Zimnodół, Osiek, Sienicz- Race, wś, pow. sejneński, gm. Sereje, par.
no, Racławice, Łęki, Bogncin, Gołczowice, Mirosław, odl. od Sejn 34 w., ma 17 dm.,
Pomarzany i Ponik. W r. 1771 posiadał jc 150 mk.
Gadomski, podkomorzy sochaczewski, opłaca- Racendów al. Racendowo, dok. Reczssadowo
jąc zeń kwarty złp. 3145 gr. 20. Na sejmie (1388), Ratszadowo, Racz(tdowo (1579), Raca-
z r. 1773-75 stany Rzpltej nadały to ststwo dowo (1618), niem. Ratzendau, domin. i okr.
w posiadanie emfiteutyczne :Mieczkowskiemu, domin., pow. pleszewski, o 10 klm. na wsch.-
szambelanowi. Ob." Wiadomość o starostwie południe od Jarocina, u źródeł Lubianki, do-
rabsztyńskiem" (Bibl. Warsz.1855, t. II, 188). pływu Lutyni, par. Sławoszew, poczta i st.
Opisy i widoki R. podają: Tyg. Illustr. (1862, dr. żel. w Kotlinie o 6 klm. W r. 1388 pisał
V, 79) i Tyg. Powsz. (1884, Nr. 2). Br. Ch. się Gyszbracht z R.; w r. 1579 posiadali R.
Babsztyn, szczyt we wschod. połaci Pie- Jan Raczadowski i :Maciej Mańkowski, a w r.
nin, między Ruską wodą (od płn.) a Lipnickim 1618 Wojciech Zawadzki. Obecnie R. ma 8
pot. (od płd.), na granicy Galicyi i hr. spi- dm. i 230 mk.; obszaru wraz z fol. Nowa Ru-
skiego, pod 38° lO' 30" wsch. dłg. g. :1<'. a da 908'70 ha, t. j. 645'54 roli, 24'17 łąk,
49°23' 38" płn. szer. Wznies. 899 mt. npm. 212'86 lasu, 0'90 wody; czysty doch. grun.
Piękny widok z niego na dolinę Lipnika, aż 6973 mrk; cegielnia, wiatrak, huta szklana,
ku Lechnicy i na Trzy Korony Pienin zachod. maślarnia i fabyka serów; właścicielami są ży-
W pobliżu groty: Jarmuta i Aksamitka. dzi: Marcus Cohn i Magnus Czapski. W skład
Bab licha, ob. Rabusa. okr. domin. wchodzi fol. Nowa Ruda, 2 dm. i
Babuhn (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, 24 mk., cały okrąg ma 10 dm., 254 mk. (171
pow. kołobrzeski, st. p. Ramelow. katol., 83 prot.). E. Cal.
Babuit 1.) sioło nad rzką t. n., prawym Bacenowa, potok, ma źródło w południo-
dopł. Wilii, pow. wilejski, w 2 okr. pol., gm., wej stronie gm. Rutara, w pow. stryjskim,
okr. wiejski i dobra skarbowe Rabuń, o 21 w. w lesie na półn. stoku Obnohy (1111 mt.).
od Wilejki, ma 50 dm., 482 mk. różnych wy- Płynie leśnym parowem na płn., po pod górą
znań. Była tu cerkiew prawosł. murowana. Racenowl\ (953 mt.) i Kotunowiec (826 mt.)

856
Rac
i w Hut6rze uchedzi do We-dr6-vyki z prawego
brzegu. Długoś6 biegu 6 klm. Zródło wznies.
1100 rot., ujście 710 mt. n. p. m. Br. G.
8aeewieze 1.) al. Raczewicze, wś włośc.,
pow. święciański, w 4 okr. pol., gm., okr. wiej-
ski i dobra. skarbowe Wojstom, 03 w. od gmi-
ny, przy drodze z Wilejki do Oszmiany, 10
dusz rewiz. 2.) R., dwa przysiółki, tamże,
dawniej fermy skarbowe. W 1864 r. miały 5
i 1 dusze rewiz. osadników w.-rossyjskich.
3.) R., dobra, pow. kowieński, w 3 okr. pol.,
054 w. od Kowna.
8acewo 1.) wś, pow. sokólski, w 2 okI'.
polic., gm. Nowowola , o 9 w. od Sokółki.
2.) R., fol., pow. orszański, posiada kapl. kat.
par. starosielskiej, fabrykę krochmalu, zatru-
dniającą 13 ludzi i dającą 3000 rs. dochodu
rocznie; własność Mężyńskich.
Racewo, wś nad błotami uformowanemi
przez rzeczkę Szybekę, pow. czehryński, na
wschód od Czehrynia, ma 1040 mk.; w 1741
r. było w R. 54 sadyb i do 400 mk.; w 1808
r. 52 osad i 601 mk. Cerkiew p. w. Nawie-
dzenia N. M. Panny, drewniana, wzniesiona
w 1774 r., uposażona jest 36 dz. ziemi. Wś ta
wchodziła dawniej w skład starostwa cze-
hryńskiego, obecnie należy do dóbr państwa.
Ob. Arch. J. Z. R., cz. I, t. 3: 195; cz. VI,
t. 2: 152. J. Krz.
Rachanie, wś, fol. i dobra, dawniej mia-
steczko, pow. tomaszowski, gm. i par. Racha-
nie, leży śród wyżyny, wznies. 818 st. npm.,
odl. 10 w. od Tomaszowa, posiada kościół par.
ka.t. murowany, cerkiew pounicką, dawniej
filialną, dom przytułku dla kalek (?). Na ob-
sza.rze folwarku gorzelnia z prod. roczną do
70,000 rs., dwa młyny wodne. Według Enc.
Orgel. (XXI, 844) R. miały (około 1862 r. ?)
710 mk. (22 żyd.). W 1827 r. 122 dm., 831
Jestto dawna osada w ziemi bełzkiej. Pod r.
1341jest wzmianka o erekcyi probostwa w R.,
które już jako miasto, oddane zostały 1436 r.
przez Kazimierza, ks. mazowieckiego i ruskie-
go Mikołajowi Lach de Brzewuśna, z obowiąz-
kiem dostarczania kopijnika z łucznikami u-
zbrojonymi na każdą wyprawę wojenną w zie-
miach ruskich. Zygmunt I w 1509 r. nadaje
miastu na prośbę Trajana Rachallskiego, cho-
re-żego bełzkiego, przywileje na jarmarki na
św. Magdalenę i św. Marcina. Pierwszy Tra-
jan Rachański wszedł w zupełne posiadanie
dóbr jako właściciel. Z rąk jego poszło mia-
sto w posiadanie Cetnerów, którzy założyli
piękny ogród a fundowali w tymże kaplicę,
wznieśli zamek, pałacem zwany. Obszerne lo-
chy, do dziś istniejące a niektóre zawalone,
tudzież wystające mury, świadczą o istnieniu
budQwli charakteru obronnego. Po Cetn erach
przeszły w drugiej połowie XVII w. w ręce
Cza.rnkowskich a z kolei Rostkowskich, Rze-
lac
czyckiah, Fredrów a. obecnie hr. Starzyńskiej.
Parafia i kościół drewniany powstały 1341 r.
W pobliżu ogrodu, po spaleniu przez Tatarów,
wybudowano inny z drzewa p. w. św. Anny,
który istniał półczwarta wieku. Michał Czarn-
kowski w 1701 r. wybudował nowy p. w. św.
Trójcy, z kaplicą murowaną, w której umie-
szczono obraz św. Anny. W tem miejscu do
dziś stoi na podmurowaniu figura kamienna
Matki Boskiej. W 1744 r., w odległości 100
kroków od dawnego kościoła, wybudowała
z drzewa nowy Anna Rostkowska, starościna
wiska i tyszowiecka, tudzież obszerny dom na
mieszkanie dla księży komunistów (Bartosz-
kami zwanych), sprowadzonych w 1749 r.
Mieszkali tu oni do r. 1777 (por. Grodysla-
wice). W pobliżu tego kościoła Adam i Anna
Rostkowscy założyli 1769 r. fundamenta na
kościół murowany, do dziś istniejący, a 1797
r. dopiero Aryadna z Krasickich Rzeczycka,
przy staraniu ówczesnego proboszcza Ant.
}Iokrawskiego, dokończyła; konsekr. w 1798 r.
p. w. Przemien. Pańskiego. Po przejściu tej
części kraju pod panowanie austryackie, mia-
steczko uległo zamianie na wieś. Dobra R.
składały się w 1866 r. z fol. R. i Michalew,
rozl. mr. 2339: gr. 01'. i ogr. mI'. 849, łąk mr.
228, past. mr. 29, lasu mr. 1140, nieuż. mr.
93. WŚ R. os. 124, z gr. mr. 1148; wś Mi-
chalew os. 50, z gr. mr. 681. R. par., dek.
tomaszowski, 1647 dusz. Br. Oh.
RachalJshof (niem.), dobra i kol., pow.
świecki, st. p. i par. ew. Grupa, kat. W I,u-
bień, 145 ha obszaru (83 roli Ol'. i 16 lasu).
W 1885 r. 9 dm., 13 dym., 64 mk., 52 ew., 6
kat. i 6 innych chrześcian. W 1868 r. było
79 mk. Kś. Fr.
Rachcin, wś i fol., pow. lipnowski, gm.
Szpetal, par. Chełmice, odl. o 20 w. od Lipna,
ma 15 dm., 166 mk., 251 mr. Fol. należy do
dóbr Chełmica Wielka.
Rachelany, wś, pow. sejneński, gm. Hoł-
ny Wolmera, par. Berżniki, odl. od Sejn 10
w., leży nad jez. Hołny, ma 10 dm., 75 mk.,
227 mr. W 1827 r. 7 dm., 43 mk, W chodziła
w skład dóbr Hołny Mejera.
RachelilIka, wś, pow. płoński, gm. Kucha-
ry, par. Królewo, od!. 014 w. od Płollska, ma
7 dm., 53 mk., 141 mr.
Racheliszki, wś nad Wilia;, pow. wileński,
w 2 okr. pol., gm. Muśniki, okr. wiejski Kier-
nów, o 8 w. od gminy a 39 w. od Wilna, ma
5 dm., 53 mk. kat. (w 1864 r. 18 dusz rewiz.);
należy do dóbr Kiernówka, Rusieckich.
Rachelshof, też Rachholzhof (niem.), kol.
i leśno do Jeżewa należące, w Pomezanii, pow.
kwidzyński, st. p. Ryjewo (Rehhof), par. kat.
Tychnowy, ew. Kwidzyn. W 1868 1'.7 bud.,
3 dm., 21 mk. (13 kat. i 3 ew.); od niedawna

Rac
przyst. dr. żel. na przestrzeni od Kwidzyna
do :Malborka. Kś. Fr,
Bachen, 1418 Rochow, wś, pow. nowotar-
ski (na Szląsku), par. ew. Rausse. W 1842 r.
25 dm., fol., 129 mk. (20 kat.).
Bachenau, wś, pow. zgorzelicki. Do 1815
r. należała do saskich Łużyc i była poprze-
dnio własnością szpitala św. Ducha w Zgo-
rzelicach. W 1842 r. 25 dm., 149 mk. (6 kat.),
par. ew. Kieslings Waldau.
Bachin al. Rachynia, wś, pow. doliński,
przyst. kolei stryjsko-stanisławowskiej, 6
klm. na płn.-wschód od sądu pow. w Dolinie.
Na płd.-wch. leżą Raków i Nadziej ów, na płd.
Dolina, na zach. Słoboda Bolechowska, na
płn.-zach. Belejów, na płn. Turza Wielka, na
wsch. Zawadka, Kadobne (obie w pow. kału-
skim) iKrechowice. WŚ leży w dorzeczu
Dniestru za pośr!ldnictwem Turzanki, prawo-
bocznego dopł. Swicy. Wody z półn. części
obszaru zabierają potoki: Siwka i Głęboka,
łączące się po za obrębem wsi. Siwka tworzy
na małej przestrzeni granicę płn.-zach. a po-
tem płn. Zabudowania wiejskie leżą. w płd.
części obszaru (392 mt.). Przeważna część
wsi lasem pokryta (lasy: Graby, Chmielnik,
Gąszcz, Pereczów, las Kameralny). Najwyż-
sze wznies. w połud. stronie obszaru sięga
488 mt. W stronie płd.-wschod., niedaleko
granicy Krechowic, ma 'Verch Kruchy do 454
mt. Wśród lasów w stronie półn. jest jedna
chata zwana "Szuligańczyk". Do obszaru
dworskiego należą karczmy: "Na Kruszynie",
"Na Tartaku" (koło Turzy Wielkiej) i młyn,
tartak i os. "Trepelna" koło Jakubowa. Połu-
dniowy kraniec wsi przebiega kolej państwo-
wa. 'Vłasn. więk. (rządowa) ma roli or. 1, łąk
i ogr. 75, lasu 7799 mr.; wł. mn. roli or. 426,
ł&k i ogr. 702, past. 340, lasu 128 mr. W r.
1880 było 167 dm., 738 mk. w gm., 8 dm., 48
mk. na obsz. dwor. (do którego należą obsza-
ry: Jakubów, Jaworów i Turza Wielka). Co
do wyznania było 176 rz.-kat., 538 gr.-kat.,
59 izrel., 13 innych wyznań, 34 Polaków, 588
Rusinów, 164 Niemców. Par. rz.-kat. i gr.-
kat. w Dolinie. We wsi jest cerkiew p. w.
św. Eliasza i szkoła filialna. W r. 1592 po-
twierdza Zygmunt III "actum granicialem"
między Kniaziołuką a dobrami ststwa doliń-
skiego: Doliną, Rachinią i innymi (rkp. Ossol.,
Nr. 2837, str. 133). Warzelnia soli istniała
tu do 1791 r. Państwo rachińskie, w sól bo-
gate, posiadali niegdyś Dzieduszyccy. Nale-
żały wsie: Rachinia, Słoboda z solnemi bania-
mi Leśną i Nowicą (Nowicza) zwanemi, Pa-
cyków, Lolin, Niagryn nad Swicą, Seneczów,
Równia. koło Sł()body nad Łomnicą, Topolsko
i Hołyń nad Siwką. Lu. Dz.
Bachlow, niem. Rachlau, wś, pow. wojerec-
ki, do 1815 należała do saskich Łużyc, par.
Bac
851
kat. Wittichenau. W 1840 r. był(} 136 Ser-
bów, w 1860 r. 152, w 1880 r. 116 Serbów.
Bach mańki, wś, pow. orszański, gm. Chły-
stów, ma 12 dm. i 95 mk.
Bachmanów, w dok. Rochmanów, dawniej
wś Pikasy, mko w pobliżu rz. Wilii, w płn,-
wschod. części pow. krzemienieckiego, nieda-
leko Szumska, w 1870 r. miało 45 dm., 371
mk., wtem 10 proc. żydów, cerkiew drewnia-
ną p. w. św. Trójcy, dom modlitwy żydowski,
zwaliska starożytnego zamku. Niegdyś R. był
znacznem miastem, przez Cellaryusza jeszcze
wzmiankowanem. Z na.zwy wznosząc (Rach-
manów w bliskim związku z "rachmanskij
wełykdeń" w wierzeniach ludu ukraińskiego),
powstanie R. odnieśćby należało do czasów
pogańskich, choć z dokumentów wiadomo, że
R. jeszcze w pierwszej połowie XVI w. był
wsią, zwaną Pihasy, i w tym czasie dopiero
na miasto zamieniony, otrzymał obecną na-
zwę. Najdawniejszymi właścicielami R. byli
Bohowitynowie h. Korczak, przybyli w te
okolice z Litwy. W 1513 r. Zygmunt I, król
polski, nadaje Bohuszowi Bohowitynowi, pod-
skarbiemu litewskiemu, za zasługi, obszerne
dobra na Litwie oraz na Wołyniu w pow.
krzemienieckim: wś Pihasy, mko Szumbar,
Wfle: Kutno, Załuże, Ołybisy, Kordyszów,
Nowystaw, Horbowce, Zołobki, Wołoka, By-
kowce, Potuturów, Walów, Bryków, Bajma-
ki i kilka innych. Majętności te rozciągały
się na przestrzeni kilku mil wokoło. Rozro-
dzeni potomkowie Bohusza, osiadłszy w tych
maj ętnościach, podzielili się na kilka linii i
przybrali nazwę Bohowitynów Szumbarskich
(od Szumbaru), Kuteńskich (od Kutna), :Ko-
zieradzkich (od Kozierad). Podług rewizyi
zamku krzemienieckiego z 1545 r. dziedzicami
Pihasów, Szumska i przysiołków szumskich
byli Wojna i Iwan Bohuszewicze, którzy mie-
li obowiązek utrzymywania trzech horodni
zamkowych. W 1570 r. właścicielem Pihas
i Załuża był Wojna Bohuszewicz Bohowity-
nowicz, który w tymże roku usypał i pod-
wyższył groblę na pograniczu z wsią Obyczą,
uzyskawszy na to pozwolenie dziedzica Oby-
czy 1Iytki Popielińskiego i brata swego Bo-
howityna Piotrowicza Szumbarskiego, trzy-
mającego od lat dawnych wś Obycz w zasta-
wie. W 1579 r. Michał Bohowityn Szumbar-
ski, dziedzic Pihas i Obycza, robi wieczysty
zapis tych wsi Wkryńskiemu, a w akcie tym
wś Pihasy nazwana już jest mkiem Rahmano-
wem. W parę lat potem R. wraz z Obyczą
przechodzi napowrót w posiadanie Bohowity-
nów. W 1596 r. d. 7 stycznia dziedzic tutej-
szy Wacław Bohowityn Szumbarski, chorl\ży
wołyń ski, w którego rękach skupiła się znacz-
na część fortuny Bohowitynów, ewikuje i za.-
bezpiecza na kluczu rachmańskim z przyle-

352
Rac
głościami sumę 40,000 zł., pożyczoną od żony
swej Zofii :Michajłówny ks. Czartoryskiej.
Wkrótce potem umiera Waclaw Bohowityn i
wdowa po nim staje się panią i właścicielką
pozostałej po nim fortuny, t. j. mka R., poło-
wy m. Szumbaru, połowy wsi Horbowiec i
wsi: Kordyszowa, Bykowie,c, Ołybisów, 80-
szyszcz, Nowego Stawu, Zołobek, Obyczy,
Potuturowa, Walowa, Brykowa i Baj mak.
Zofia Bohowitynowa niedługo żyła po śmierci
męża (zmarła 1603 al. 1604 r.). Była ona
rozumną i głębokiej nauki; tłumaczyła ewan-
gielie i pisma apostolskie z języka greckiego
na słowiański i założyła w R. drukarnię,
w kwrej długo jeszcze potem wytłaczano
pobożne księgi ruskie. Prawem spadku po
śmierci Zofii Bohowitynowej objęli cała, ma-
jętność bracia jej rodzeni: ks. Jerzy i Michał
Micbajłowicze Czartoryscy. Dnia 10 gru-
dnia 1605 r. ks. Jerzy zrzeka się całego tego
majątku na. rzecz krewnego swego ks. :Micha-
la Wiśniowieckiego, ststy owruckiego, i żony
jego Reginy Mohilanki. Po śmierci ks. Mi-
chała Wiśniowieckiego (1618 r.) dziedzicem
majątku rachmanowskiego został ks. J eremi,
woj ew. ruski, który zjeżdżał tu niekiedy, za-
mek powiększył i silnie obwarował, i wydał
ztąd kilka przywilejów dla mieszkańców mia-
sta. Syn jego Miehał, obrany królem polskim,
nie zapomniał o R. i obdarzył miasto kilku
przywilej ami. W tym czasie R. i kilka wsi
okolicznych trzymał w dzierżawie zastawnej
Remigiusz Błędowski. W 1672 r. pożar zni-
szczył zamek rachmanowski i wszystko co się
w nim znajdowało, między innemi papiery i
przywileje miejscowej cerkwi. Król Michał
Korybut wydał nowy przywilej dla cerkwi
racbmanowskiej d. 23 czerwca 1672 r. z War-
szawy, potwierdzając wszystkie dawne pra-
wa i prerogatywy tejże cerkwi, przez po-
przedników swoich nadane. W 1675 i 1676 r.
Tatarzy zniszczyli do szczętu mto R., będące
wówczas dziedzictwem ks. Dymitra 'Viśnio-
wieckiego, wojew. bełzkiego, hetm. w. kor.,
przyczem mieszkańcy częścią w jasyr upro-
wadzeni, częścią zaś po lasach rozpierzchnęli
się, wsie zaś do tego majątku należące popa-
lone i na uroczyska zamienione zostały. Zni-
szczenie to wymownie opisał Remigiusz Błę-
dowski, zastawny dzierżawca dóbr rachma-
nowskich, w manifeście d. 12 paździel'. 1676
r. do grodu krzemienieckiego zaniesionym.
Po wielu dopiero latach mko R. powoli dźwi-
gać się z gruzów zaczęło, aż nareszcie dawny
swój byt i zamożność odzyskało. W 1725 r.
dobra rachmanowskie przeszły do Radziwiłła
Rybeńki, tytułem wiana za Franciszką U 1'-
szulą, córką ostatniego z rodu Wiśniowieckich
ks. Janusza .A.ntoniego Korybuta, kasztelana
krakowskiego. Radziwiłłowie odziedziczyw-
Rac
szy te dobra, a posiadając już w okolicy wie-
le innych majętności, i coraz inne nabywając,
jak klucze szumski i antonowiecki, często tu
przebywali, podobnie jak i syn ich Karol Pa-
nie Kochanku, woj ew. wileński, który wspa-
niałe łowy w puszczach 8zumskich i rachma-
nowskich wyprawiał. Powoli jednak świe-
tność R. i jego dworu gasnąć poczęła a ks.
Dominik Radziwiłł, synowiec Karola i spad-
kobierca jego fortuny, doszedłszy do pełnole-
tności, sprzedawać zaczął dobra wołyńskie.
Klucze szumski i rachmanowski kupił wtedy
od niego w 1806 r. Romuald Bystry, ststa
hutowski, który przez nieład i marnotrawstwo
roztracił całą fortunę, i pozostał mu z niej
jeden tylko R. i parę okolicznych wiosek,
które posiadają sukcesorowie jego Siemiąt-
kowscy. W 1860 r. właścicielką R. z attyn.
Załuże i Lutowiszcze była Marya z Cieci-
szowskich Siemią,tkowska. Przy miej scowej
cerkwi ocalało dość bogate archiwum, sta-
rannie utrzymywane przez parocha. Obszer-
niejszy opis R. podał T. J. Steoki (Wolyń, t.
II: 53-63), który też ogłosił kilka dokumen-
tów odnoszących się do przeszłości tego mia-
steczka (tamże, str. 442-464). J. Krz.
RachmallY, wś w pow. orszańskim, w po-
bliżu rozległego błota Radomski Moch (ob.).
Rachllowiecka słobódka, pow. uszycki,
w 1 okr. pol., st. pocz. i par. rz.-kat. Duna-
jowce (o 9 w.), gm. i par. gr. Rachnówka, przy
trakcie poczt. z Kamieńca do U szycy. \V
1868 r. było tu 20 dm.
Rachllówka 1.) wś, pow. hajsYIlski, okr.
pol. Kuna, gm. Kublicz (Kiblicz), par. katol.
Granów (o 7 w.), o 12 w. od Hajsyna, ma 97
osad, 750 mk., w tej liczbie 40 jednodworców,
666 dzies. ziemi włościańskiej, dworska nale-
ży do klucza kuniańskiego (ob. Kuna) Jaro-
szyńskich. Znajduje się tu cerkiew par. p. w.
św. Jana, wzniesiona w 1752 r. i uposażona
50 dzies. ziemi, mająca 1080 parafian. Wś ta
należała dawniej do klucza granowskiego ks.
Czartoryskich. 2.) R., u Marczyńskiego i
w dokumentach Raclmiówka, wś nad bezim.
dopł. Tarnawy, pow. uszycki, na pograniczu
pow. kamienieckiego, w 1 okr. pol., gm.
w miejscu, st. pocz. i par. katol. Dunajowce
(o 7 w.), na płn. od mka Krzywczyka, ma 109
osad i wraz ze Słobódką Rachnowiecką 550
mk., w tej liczbie 34 jednodworców, 620 dzies.
ziemi włośc. i 654 dzies. dworskiej; cerkiew
p. w. N. M. P., wzniesiona w 1813 r. i uposa-
żona 35 dzies. ziemi, ma 744 parafian. Do
gminy należą: R. ze Słobódką, Błyszczanów-
ka, Hołozubińce, Huta Błyszczanowiecka
(Blyszczanowica), mko Krzywczyk, Ksawe-
rówka, Michałówka, Raczyńce z przysiołkami
GalicYI\ i Łukaszówką, Sosnówka, Supruńkow-
ce, Szlak, zaśc. Szydłówka, Teklówka, W 01'0-

Rac
bijówka i Zamłynówka. Gmina dzieli się na 8
starostw wiejskich, ma 1331 osad, 7373 mk.
włościan (3646 męż. i 3727 kob.), 5959 dzies.
ziemi włośc., wtem 4617 dz. ornej. Oprócz tego
w obrębie gminy zamieszkuje 200 osób innych
stanów i znajduje się 1885 dzies. ziemi (1091
dzies. ornej). Do niedawna była we wsi sta-
cya pocz. konna, przeniesiona obecnie do mka
Szatawy (o 10 w.). ;R. należała do Witosław-
skich, następnie do Zerów, dziś Sabatynowej.
Ob. Arch. J. Z. R., cz. III, t. 2: 511, 512; cz.
VI, t. 1, dodatki: 494, 495. Dr. M.
Rachoy 1.) Lasowe, małe miasteczko nie-
daleko źródeł rz. Wilczycy (Suchej), dopływu
:Murachwy, pow. jampolski, przy trakcie pocz.
do Bracławia, gm. i par. katol. Krasne, o 1 w.
od st. dr. żel. odeskiej Rachny, ma 215 osad,
1406 mk., 233 dzies. ziemi włośc., 1535 dzies.
dworskiej, stacya poczt., pałac z pięknym o-
grodem; cerkiew p. w. N. M. P., wzniesiona
w 1862 r. i uposażona 46 dzies. ziemi, ma
1122 parjtfian. Jest to stara osada, własność
niegdyś Swirskich, od których nabyta przez
ks. Stefana Czetwertyńskiego, następnie Ska-
rzyńskieh, Dąbrowskich, obecnie Bałaszowa.
St. dr. żel. odeskiej R., między stacyami J ur-
kówką (o 15 w.) a J!\roszynka, (o 19 w.), odle-
gła, jest o 39 w. od Zmerynki, 147 w. od Bir-
zuły a 324 w. od Odessy. 2.) R. Polowe, wś
nad rz. Kraśnianką, dopł. Bohu, pow. jampol-
ski, na pograniczu pow. winnickiego, gm. i
par. katol. Krasne, o 15 w. od st. dr. zel. Ra-
chen (Lasowych), ma 104 osad, 664 mk., 997
dzies. ziemi włośc., 1154 dzies. dworskiej,
w tej liczbie tylko 75 dzies. lasu, dwa sta-
wy, dwa młyny murowane; cerkiew drewnia-
na p. w. N. M. P., wzniesiona w 1790 r. i u-
posażona 64 dzies. ziemi, posiada 944 para-
fian. Własność niegdyś Piaseckich, dalej Po-
tockich, Domaniewskich, obecnie należy w po-
łowie do Chełmińskich i Mosakowskich. 3.)
R. Sobowe, w dok. Rachmów i Rachnów, wś przy
ujściu Białki do Sobu, pow. hajsyński, na po-
graniczu gub. kijowskiej, okI'. pol. Kuna, gm.
i par. kat. Granów, o 14 w. na płn.-wschód
od Hajsyna, ma 100 osad, 674 mk., w tej licz-
bie 52 jednodworców, 420 dzies. ziemi włośc.,
2554 dzies. dworskiej wraz z Semireczką i
Huńcza,; cerkiew p. w. św. Jerzego, wzniesio-
na w 1881 r. i uposażona 50 dzies. ziemi, liczy
802 parafian. Jest to dość dawna osada, wy-
mieniona w rewizyi zamku bracławskiego
z 1545 r., która, trzymał wówczas Rachnow-
ski, bezwątpienia jej założyciel. Następnie
należała do klucza chaszczowackiego hr. J aro-
slawa Potockiego, poczem do Urusowych, o-
becnie Sznejderów. Ob. Arch. J. Z. R., cz. VI,
t. 1: 26. Dr. M.
Rachocio 1.) fol., pow. sierpecki, gm. Gut-
kowo, par. Unieck, odl. o 37 w, od Sierpća,
Słownik Geogratlczny T. IX.-Zeszyt 101.
Rac
353
ma 6 dm., 53 mk., 210 mI'. W 1827 r. ma 11
dm., 43 mk. 2.) R., wś włośc. nad rz. Skrwą,
pow. sierpecki, gm. Borkowo, par. Sierpc, odl.
o 4 w. od Sierpca, ma 8 dm., 60 mk., 223 mI'.
ziemi użytk. i 90 mI'. nieuż. W 1827 r. wś
rząd., 6 dm., 60 mk. Br. Oh.
Rachodoszcze, wś, fol. i dobra nad rz.
Wieprz, pow. zamojski, gm. Suchowola, par,
Krasnobród (wschod. obrz. Lipsko), odl. 13 w.
od Zamościa, w okolicy lesistej, ma szkołę
początkową, 34 os., 381 mk. (299 kat., 77
prawosł., 5 żyd.). W 1827 r. było 33 dm.,
204 mk., należała do par. Suchowola. Dobra
Rachodoszcze składały się w 1875 r. z folw.
R., Zalesie, nomenkI. Pasieka i Czarnowoda,
rozl. mr. 1649: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mI'. 250,
łąk mr. 52, wody mI'. 3, razem mr. 283; bud,
mur. 1, z drzewa 13; płodozmian 12-polowy;
fol. Zalesie gr. Ol'. i ogr. mr. 281; budowli
z drzewa 7; w nomenkl. Pasieka i Czarnowo-
da gr. mI'. 17, nadto w lasach mI'. 1046; las
nieurządzony. W skład dóbr wchodziły po-
przednio: wś R. os. 34, z gr. mI'. 514; wś Fe-
liksówka os. 25, z gr. mI'. 348; wś Boża Wo-
la os. 27, z gr. mr. 421; wś Suchowola os.
101, z gr. mI'. 1901; wś Gutkowo os. 65, z gr.
mr.810; wś Wólka Husina os. 30, z gr. mr.
582; wś Nowe Sioło al. Nowa Wieś os. 14,
z gr. mI'. 77. Dobra R. stanowiły dawniej
część dóbr Adamów, hl'. Tarnowskich, w osta-
tnich czasach własn. Załusków. Żuk.-.A. Pal.
Rachów 1.) wś, os., fol. i dobra nad Wisłą,
z pra. brzegu, pow. janowski, gm. Annopol,
par. Swieciechów, odl. 42 w. od Janowa. Le-
zy na krawędzi wyżyny lubelskiej, po nad
dolina, Wisły, w miejscu gdzie schodzą się
trzy trakty z różnych stron gubernii lubel-
skiej (od Józefowa, Lublina na Urzędów i
Kraśnik), zmierzające do przeciwległego brze-
gu i dalszych okolic gub. radomskiej. Z tego
powodu istnieje tu przewóz i przystań dla
statków, st. poczt., mały browar i przeszło
500 mk. W 1827 r. 28 dm., 218 mk. R. gra-
niczy z przyległą i na jcgo obszarze założoną
osadą miejską Annopolem (ob.), którą zwykle
nazywają Rach9wem. W połowie XV w. R.
należy do par. Swieciechów, jest własnością
w połowie Jana Czyżowskiego h. Półkozic a
w drugiej należy do Piotra i Mikołaja Ra-
chowskiego h. BiUna. Z 15 łan. kmieco płaco-
no dziesięcinę archidyakonatowi zawichost-
skiemu wartości 15 grzyw. Z 5 łan. kmieco i
folw. rycerskiego dzie,sięcinę, wartości 6 grz.,
dawano plebanowi w Swieciechowie. Była też
karczma z rolą, zagr. z rolą, z których płaco-
no dziesięcinę częścią archidyak. zawichost-
skiemu, częścią do Świeciechowa (Długosz, L.
B., II, 511), Według reg. pobor. pow. lubel-
skiego z r. 1531 wś Rachów, w par. Swieczie-
chów, miała 13 łan. (Pawiński, Małop., 356).
2a

354
Rac
Rac
przy uregulowaniu grauic między Austryą a ostatecznie zrzeka wsi R. (ob. Toeppen, Hist.
Rzecząpospolita, po pierwszym rozbiorze pas pol. Geogr. v. Preussen). Ad. N.
graniczny przeszedł nieco na płd.-"schód od Rachsittenthal (niem.), majtek, pow. kró-
Rachowa. Dobra R. al. Annopol składały się lewiecki, st. pocz. N euhausen. Obszar 70 ha.
w 1S86 r. z fol. R., nomenkl. Łęk, Leśniczów- Rachujka, wś włośc. nad rz. Orzyc, pow.
ka Rachowska, fol. Stary i Kopanina, rozl. przasnyski, gm. Zaręby, par. Chorzele, odl. o
mr, 3455: gr. or. i ogr. mr. 1636, łąk mr. 126, 29 w. od Przasnysza, ma 30 dm., 187 mk.,
past. mr.67, lasu mr. 1194, nieuż. mr.432; 474 mr. ziemi użyto i 430 mr. nieużytków
bud. mur. 16, z drzewa 26; płodozmian 11- (bagna i piaski).
polowy, las nieurządzony, pokłady wapna. Rachnta, os. młyn., pow. odolanowski, pod
W skład dóbr poprzednio wchodziły: os. An- Namysłakami, o 8 klm. od Miksztata, przy
nopol os. 113, z gr. mr. 164; wś Rachów os. stawie rachucińskim, utworzonym przez Ba-
14, z gr. mr. 157; wś Jakubowice os. 8, z gr. ryczkę dopł. Ołoboczki. Istniała jeszcze około
mr. 78; wś Wólka Sucha os. 5, z gr. mr. 44; 1845 r. i składała się z 2 dm., z 16 mk. kat.;
wś Chamówka os. 5, z gr. mI'. 72. 2.) R. al. par. Ołobok.
Rachowa, wś i fol., pow. turecki, gm. i par. Rachwałowice, właściwie Rafalowice, wś i
:Malanów (ob.) odl. od Turka w. 12. Br. Ch. fol. nad 1'71. Kocielina" pow. pińczowski, gm.
Bachów 1.) wzgórze między Świdnikami Filipowice, par. Rachwałowice, odl. 35 w. od
a Tęgoborzem, w pow. sądckim, na lew. brz. Pińczowa, na lewo od drogi z Koszyc do Kor-
Dunajca, a praw. brzegu Swidnika, dopływu czyna, posiada kościół par. drewniany, szkołę
Dllnajca. Wznies. 381 mt. n. p. m. 2.) R., pocztkową, 29 osad. W 1827 r. 32 dm., 154
wzgórze polne, w obr. gm. Dobrotowa, pow. k.. Kośiół i parafi:ł' niewiadomej erekcyi,
nadworniański, na lew. brzegu O sławy, mię- lstmał-¥' JUŻ .w pOł?le XV w., zapewne po-
dzy nią od wschodu a pot. Kochaweciem od' predmo nalezła Wles do par. 'ł! !:zemyko-
zachodu. Wznies. 589 mt. n. p. m., a 175 mt. ww. Za czasow Dłu9'0sza własClClelem był
nad coliną bliskiego Prutu. Br. G. Toasz .Rachwałoskl h. rzYJ?aa.. Łany
Bachowice, niem. Rachowitz, wś kośc. i do- km16ce l zagrodmcy, dawali Z16SlęClDę do
bra, pow. toszecko-gliwicki, posiada kościół Pzem.akowa, dwa zas łany km16ce plebano-
par. kato!., szkołę kato!. W 1861 r. 33 dm., WI m16Jscowemu (L. B., II, 2, 26, 150).
645 mk. (7 ewang.). Obszar większej posiadł., W, edług .reg. ob. pow. krakowsklg? z r. 190
należący do dóbr ks. raciborskiego, miał 800 ws. mIała 1 /'J łan. vy r.151 wIe s ta, dZ16r-
mI'. a przy nadleśnictwie Potempa 115 mr i żaWlOna przez Złotmcklego, mIała 3 łan. km., 3
7626 mr. lasu mieszanego; gmina wiejska 550 zr.  rol, 3 kom. bez bydła, 1 re. (Pa-
mr., os. kośc. 54 mr. i przy os. karczem 46 mr.; WlDSI, Małop., 10, 442). Now. koscoł wy-
razem 650 mr. R. par. obejmuje 3300 dusz. stawIł w 1542 r. prob. Albert KIJewk1. Pzez
., .. lat 45 zostawał podobno w ręku rożnowwr-
Bacho","lcze,. ws, pow. słommskl! w 2 okr. ców. W 1885 r. fol. Rachfałowice rozl. mr.
pol., gm. Zrow1Ce, o 14 w. od. Sł?mma., ,547: gr. Ol'. i ogr. mr. 445, łąk mr. 42, lasu
BachowIec, szczyt w Beskldzle trenczyn- mr. 47, nieuż. mr.13; bud. mur. 1, z drzewa
so-s.olskim, w obrębie gm. Soi, pow. żywiec- 18; płodozmian 11-polowy; las nieurządzony.
kI, mlędzY.P?t. Czerną a łomc (Sołą,); wzn. Należały dawniej: wś R. os. 29, z gr. mr.l71;
951 mt. :MIeJsce aku t.f1ang. Na płn.-zach. wś Filipowice os. 22, z gr. mr. 159. R. par.,
od szczytu rozpoSClera SIę polana t. n. z zabu- dek. pińczowski (dawniej opatowiecki) 1568
dowaniami. W 1880 r. było 15 dm., 46 mk. dusz. Br.' Ch.
Bachowska Huta, os.,fabr., pow. janow- Raciąska Struga, niem. Reetzer Fliess, wy-
ski, gm. Annopol, par. Swieciechów. Huta pływa z małegojeziora przy os. Suszku, w pow.
szklana z prod. do 5000 rs. rocznie. chojnickjm, i przerzyna po za wsią Przyżarcz
Rachsitten (niem.), wś, pow. królewiecki, długie jezioro t. n. Wstąpiwszy w pow. tu-
et. pocz. N euhausen. Wieś ta była przedmio- cholski pędzi młyny: wysocki i raciąski, pły-
tem sporów między biskupami sambijskimi a nie przez jez. Rudnicę i Przylonek, wije się
zakonem. Należała ona pierwotnie do kapitu- przez staw przy os. Nadolniku i przy wsi Na-
ty sambijskiej, która zmuszoną, była przez za- dolnej Karczmie (Niederkrug) wpada do Brdy.
kon do zamiany majątku tego i wsi Awanken Jej bieg tworzy półkole na południe zwróco-
na dwie wsie inne: Weiskayms (Wischenen) i ne. Sławny zamek raciąski (ob. Raciąż) nie
Sursigems (Schorschenen). Dan in octava e- stał nad tem jeziorem lecz na półwyspie po-
pyphanie domini 1300. Traktat zawarty z land- blizkiego jeziora Mrowinieckiego (Przyżarcz).
meistrem Ludwig v. Schippen. Później ska- Raciąska Wola, kol. włośc., pow. nieszaw-
rzy się biskup i upomina o krzywdę. D. 20 maja ski, gm. i par. Racią,żek, ma 109 mk., 134 ror.
1322 przychodzi do ugody, a zakon przyznaje Raciąski Młyn, Reetzer Muehle, 08. młyń.,
biskupowi pewne majątki, za które się tenże do Raciąża należca, nad Strugą Raciąską

Rac
(Reetzer-Fliess). W 1363 r. podaje komtur
tucholski Siegfried v. Gerlachsheim do wiado-
mości, że uczciwemu Wilkowi (Willeken), mły-
narzowi, jego dzieciom i sukcesorom, sprzedał
młyn raciąski wraz z nowym młynem podle
Brdy prawem dziedzicznem. Za to będzie nam
karmił 4 wieprze od nas mu dane i co rok do-
stawiał 2 łaszty żyta na św. Marcin od obu
młynów. Dajemy mu także podle młyna ra-
ciąskiego dwie morgi roli a u nowego podle
Brdy 30 morgów, z prnwem łowienia ryb wo-
bu stawach dla swego pożytku. Chcemy też,
aby milę drogi tam i sam w tucholskim po-
wiecie od nas i braci naszych żaden młyn nie
był budowany bez zezwolenia pomienionego
Wilka i jego spadkobierców. Dan w Tucholi
(ob. Cod. Belnensis w Peplinie, str. 21). We-
dług taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono pobór
podwójny a akcyzę potrójną, płacił młynarz
tutejszy od 2 kół 4 fI. (ob. Roczn. Tow. P. N.
w Poznaniu, 1871, str. 185). Mesznego płacił
proboszczowi dwa półkorce żyta i tyleż o-
wsa (ob. Wizyt. Jezierskiego z r. 1695). W r.
1764 nadaje Anna z :MycieIskich Radzi-
wiłłowa Fryderykowi Goede, młynarzowi,
21 morg i 250 pręt. kw., w rewirze no-
wocerkiewskim, nad granicą wysocką, przy
końcu jez. pod Milonkiem, jako i jego spadko-
biercom. Czynsz będzie płacił według inwen-
tarza. Szlacheckim osobom i dp.chownym nie
wolno mu tej posiadłości sprzedać, innym tylko
za zezwoleniem (ob. Odpisy kś. Kujota w Pe-
plinie z akt gruntowych). Dan w Człuchowie.
Według lustracyi sstwa tucholskiego z r. 1664
płacił młyn racia,ski 168 fi.; liczył się do t. z.
polnych, wprzeciwstawieniu do zaborskich.
Młynarz tutejszy zobowiązany był strzedz
barci w Polskim Cekcynie koleją przez jeden
tydzień. R. 1858 posiadał tę majętność Buet-
tner; było wtedy 11 mk. W 1868 r. 8 bud.,
2 dm., 7 mk. kat., 13 ewang.; 1885 r. 2 dm.,
13 mk. Kś. Fr.
Raciąskie jezioro, niem. Reetzer - See,
znaczne jezioro w pow. tucholskim, przy wsi
kościelnej Raciążu, na wznies. 106 mt. npm.
Ciągnie się z południa na północ i zostaj e
w IIOwiązku z jez. Rudnicą. Obfituje w rózne
rodzaje ryb. Kś. Fr.
Raciąż, 1250 r. Ratcenz, 1358 r. Racz8ą8,
os. miejska, dawniej miasto nad rzką Racią-
żnicą, dopływem Wkry, pow. sierpecki, gm. i
par. Raciąż, odl. 32 w. od Sierpca, 40 w. od
Płocka, 42 w. od Mławy a 24 w. od Płońska.
Najbliższa st. dr. żel. nadwiślańskiej w Cie-
chanowie. Osada obecnie posiada kościół par.
murowany, synagogę, szkołę początkową o-
gólną, sąd gminny okr. III, urząd gminny, st.
pocz., księgarnią, aptekę, dwa browary piwa
zwyczajnego, olejarnią, 6 małych garbarni
Rao
355
(wyrób skór na kożuchy), cztery młyny wo-
dne, 243 dm., 4360 mk. (połowa żydów). Do
osady należy 3315 mr. ziemi uźytk. i 165 mr.
nieużyto Wś włośc. przy osadzie leżąca ma 5
dm., 42 mk., 259 mr. Jest to dawna osada.
Wspólność nazwiska i charakteru pierwotne-
go z Raciążem pomorskim (w pow. tuchol-
skim), również grodem i siedzibą kasztelana,
nie jest zapewne przypadkow jedynie lecz
może mieć źródło czy to w zatraconem dla nas
znaczeniu nazwy czy może w kolonizacyi po-
morskiej. Na wiecu odbytem 1250 r. we wsi
"Wilckovici" (Wilkowiec, Wilkowo, Wilcz-
kowor) występuje Jakub, kasztelan "de Rat-
cenz" (Kod. Maz., 15). Akt, na którym podpis
jego się znajduje, jest wyrokiem przysądzają-
cym bisk. płockiemu wieś Długosiodło, w o-
kręgu zamku pułtuskiego leżącą. Akt z 1358
r., odnoszący się do rozgraniczenia Litwy
z Mazowszem, wymienia w liczbie delegowa-
nych do tej czynności "Mroczkonem castella-
num raczsąsensem " (Kod. Maz., 73). W 1512 r.
Zygmunt I zamienił kasztelanią raciąską na
dobra Kockie (w lubelskiem), należące zdawna
do biskupów płockich. Kościół parafialny za-
pewne da wno istniał przy grodzie, lecz brak
wiadomości o jego dziejach. Obecny, na miej-
sce dawnego drewnianego, wzniesiony został
staraniem proboszcza kanon. Gracyana Rze-
wuskiego, ze składek parafian w ciągu lat 10
(od 1876 do 1886 r.). Jest to budowla w sty-
lu ostrołuku ,ceglanego, o trzech nawach i
dwóch wieżach. W 1736 r. parafia liczyła
1232 katol. i 16 żydów, obecnie 4959 katoI.
(2039 osada i 2920 wsie) i przeszło 2000 ży-
dów (Rozporządzenia i pisma pasterskie ks.
:Michała Poniatowskiego, bisk. płockiego, 1785
r., t. IV, mieszczące wykaz parafii i ludność
dyecezyi płockiej). Po grodzie nie zostało o-
becnie żadnych śladów. R. był stolicą powia-
tu t. n., miejscem odbywania sejmików. W
1800 r. za czasów pruskich R. leżał w pow.
mławskim, miał 116 dm., 580 mk. (15 żydów).
Stał tu garnizonem szwadron huzarów. W
1827 r. było 133 dm. i 1266 mk. a w 1864 r.
140 dm., 1990 mk. (865 żydów). R. par., dziś
w dek. sierpcekim, poprzednio w dekanacie
raciąskim. R. gmina obejmuje 525 dm., 7397
mk., 13078 mr. obszaru, wtem 382 mr. nieu-
zytków. W gminie znajdują się: dwa kościoły,
ewangiel. dom modiitwy, synagoga, urząd
gminny, sąd gminny, poczta, apteka, 2 bro-
wary, 2 fabryki octu, 4 młyny, fabryka oleju
szkoła i 8 karczem. W skład gm. wchodzą:
Cieciersk, Draminko, Kondrajec-Pański, K.
Szlachecki, Kossobudy, Kraszewo-Gaczułty,
K.-Dezerta, K.-Bory, K.-Sławęcin, K.-Fałki,
K.-Budy, Krajkowo, Kruszenica-Włodki, K.-
Sądki, Lipa, Niedroż-Stary, Raciąż os. i fol.
Sierakowo, Sierakówko, Ulijanowo, Wawrzon-

356
Rac
i, Zychowo, Zdunówko, Żukowo-Strusie,
Z.-Wawrzonki. Br. Oh.
Baeil\ż, ludowe Reciąi, niem. Reetz, dok.
1178 Rezck, 1273 Recinz, 1294 Racens, 1305
RQ8Sins, Ratzens, Racenze, Racez, 1293 Star-
gart, wś kośc. w pow. tucholskim, w naj-
wynioślejszym punkcie powiatu (wznies. 146
mt.). Odl. 1 milę na płn.-zachód od Tucholi,
nad jez. raciąskiem. Posiada dwuklasowa,
szkołę kat. i pomocnicza" st. pocz.: naj bliższa
st. kol. w Ostrowitem (Osterwick). Razem
z Raciąskim :Młynem (Reetzer-Muehle) obej-
muje 914 ha: 644 ha roli 01'., 42 ła,k i 41 lasu.
W 1858 r. było 461 mk.; 1871 r. 619 mk.
(587 katol. i 32 ew.); ] 885 r. 662 mk. (631
kat., 16 ew. i 15 żydów). Domów było 86,
dymów zaś 148. Tutejszy nowy kościół kat.
p. w. św. Trójcy, patronatu rządowego, jest
wraz z wieżą w cegłę budowany (w latach
1864-1866). Konsekrowany r. 1871 d. 4
paźdz. przez sufragana Jeschke'go. Przy ko-
ściele istnieje bractwo św. Józefa (od 1677 r.)
i br. trzeźwości (od 1858 r.), oprócz tego jest
szpital dla 4 ubogich niewiast. N a cmentarzu
stoi grobowiec familii Połczyńskich na Wyso-
ce, posiadających w okolicy znaczne dobra.
W Da,brówce jest drewniany kościół filialny
p. w. św. Jana Nep. (zbud. 1766 r.), kollato-
rem jest Adam Połczyński na Wysoce. W
skład par. (dekanat tucholski), wchodza,: Ra-
cia,ż, Stobno, Piastszyn, Zalno, Zielonka
(nieistnieje), Nowe Zalno, Nadolna Karczma
czyli Lutomski :Most (niem. Niederkrug), Wy-
soka, Lubierzyn, Grochowo, :M. Komorza,
Wysocki :Młyn, Racia,ski Młyn i Nadolnik, a
od r. 1887 także Dziegieć, odła,czony od par.
śliwickiej. Do filii sa, przyłączone: Dąbrówka,
W. Komorza i Woziwoda, Rola plebańska
w Racia,żu obejmuje około 296 mr., nadto
w Piasto szynie ła,kę i około 2 morgi roli. W
1867 r. liczyła parafia 2408 dusz, r. 1886 zaś:
2702. Stary kościół, który r. 1851 prawie
z całą, wsi a, zgorzał, był drewniany, dachów-
ką pokryty, tylko presbyteryum miał muro-
wane. W wielkim ołtarzu znajdował się obraz
św. Józefa, sławny i na dalsza, okolicę, tak że
w Borka: Echo sepulchralis, str. 767, II, Ra-
cią,ż zowie się: "Locus sponsi Deiparae Virg.
S. Josephi gratiosa imagine celebris". Na od-
pust św. Józefa zjeżdżała się szlachta z różnych
stron, jako to kasztelanowie gdańscy, staro-
stowie tucholscy, tczewscy, ziemscy sędzio-
wie z Tucholi i Mirach9wa i szlachta z Więc-
borka, Człuchowa, Swiecia, Kościerzyny,
Chojnic, Koronowa itd. Wota z ognia wyra-
towane, zostały przerobione na teraźniejszą
wielka, monstrancytł (ob. Cudowne obrazy kś,
Fankidejskiego, str. 181). Dawniej należał R.
do archidyecezyi gnieźnieńskiej. Z probosz-
OłÓW 131\ znani: Jakub Szado 1653, Wawrzr-
Rac
niec Bekierton 1661, Wojciech Idzikowski
1665-76, Andrzej Aleksander Grabowski
1676-1733, kanonik Kamieński 1733-76,
Franciszek Łukowicz, Gaspar Hoppe 1775-93,
Kazimierz 8plettstoesser 1798-1821, Michał
Półczyński 1821-45, Józef :Michał Wieland
1846-79, jako wikaryusz Mikołaj Frydry-
chowicz 1879-83, Andrzej Rink od 1883.
R. należy do rzędu naj starszych osad woko-
licy. W dokum. występuje wś i zamek ra-
cia,ski już w XII wieku. W 1178 r. zapisuje
Sambor I klasztorowi oliwskiemu dziesięciny
z Racia,ża (Redzk, Rezek albo Rezck, ob.
Perlbach: P. U. B., str. 4). Długo niewiedzia-
no, gdzie właściwie leżał ów Racia,ż. W y-
dawcy kodeksu pomorskiego (Hasselbacha)
wpadli na pomysł, że owo Redzk nie jest na-
zwa, miej scowości lecz oznacza rzeź a więc
dziesięcinę z rzezalni książęcych, albo tyle co
rzeka, porzecze, brzeg morski i prawo zaboru
rozbitych statków. Wydawcy Kod. dyplomat.
wielkopolskiego upatrywali w objaśnieniach
do przywileju z r. 1299 w"Racenze" miasto
Racia,żek poniżej Włocławka nad Wisła,. Do-
piero Q,uandt ("Baltische Studien", 1885, ze-
szyt I, str. 176 i 178) szczęśliwie Redzk od-
gadna,ł. Tradycya ludowa zachowała pamięć
zamku i wskazuje jako miejsce, gdzie stał,
wzgórzysta, wyspę na j ez. Mrowinieckiem czy-
li Przyżarczu, około ćwierć mili na północny-
zachód od Racia,ża. Jeszcze niedawno temu,
za pamięci żyjących, był tam tylko półwysep,
który skutkiem przerwania przez wodę stał
się wyspa,. Autor rozprawy: Kasztelania ra-
cia,ska i ziemia zaborska (Rocz. Tow. N. w To-
runiu, 1880, str. 127-136) myli się utrzy-
muja,c, że zamek racia,ski leżał tuż obok wsi
R., na jednym z półwyspów jeziora. Powiada-
ją" że na owym półwyspie wyorywał pług
jeszcze przed ćwierć wiekiem zardzewiałe i
połamane brzeszczoty szabel, ostrogi i inne
szcza,tki. Utrzymuje się podanie, że dawniejszy
pan zniszczonego zamku, w ciemnych nocach
jesiennych wyjeżdża na czarnym koniu, z licz-
nym orszakiem myśliwców i hałaśliwą sfora,
w pobliskie knieje i wśród odgłosu trąb od-
bywa polowanie. Jeżeli kto odważy się pod-
patrywać poluja,cych, to duchy gonia, go ma-
nowcami i parowami. Gród ten raciąski zasła-
niał Pomorze, zwłaszcza kasztelania, świecka"
na zachód od Wielkopolski, i leżał nad głó-
wnym traktem, wioda,cym z Nakła do Byto-
wa. O szlaku tym jest już wzmianka w przy-
wileju Mestwina z r. 1273 (" usque ad magnam
viam, quae ducit in Recinz", P. U. B. v. Perl-
bach, str. 210). I późniejsze dokumenta krzy-
żackie pozwalaj a, tę drogę śledzić za Racia,żem
koło Brus, gdzie się bytowska, nazywa. Za-
mek był siedziba, kasztelanów. Naj starszą
wzmiankę o zamku podaje Bogufał. W 1256

Rac
Bn
357
r. wyprawił się Przemysław, zaczepiony przez przy licznych dokumentach krzyżaokich od-
Mestwina, który Nakło był zdobył, razem noszących się do Chojnic, niemniej przy do-
z Kazimierzem kujawskim, pustoszlllC okolicę, kładnych wiadomościach kronik krzyżackich,
pod zamek pomorski Raciąż, dokąd się z oba- byłoby się niezawodnie przechowało imię
wy przed nadchodzącymi schronili mieszkań- komtura lub mistrza, który wybudował ten
cy tej kasztelanii. Książęta podłożyli ogień i kościół. Budowa sama bardzo jest podobna do
mimo dzielnej obrony załogi owładnęli gro- naj starszych murowanych świątyń w Tczewie
dem. Między jeńcami znajdował się dowódzca i Gniewie, które także z wielką słusznością
twierdzy, chorąży Sokół (ob. »Scriptr. Pruss, ", przypisują pierwszym książętom pomorskim.
I, 765). Zburzony zamek został odbudowany, Sambor I nie byłby tak wielkiego i koszto-
występuje jednak przez pewien czas pod mia- wnego kościoła stawiał w okolicy nie podle-
nem Starogrodu (ob. P. U. B. v. Pł:rlbach, gającej jego rządom. Ale i owe dziesięciny
dok. z 1293 r., str. 447). Po śmierci Swięto- oliwskie z Rezek czyli Redzk, dane r. 1178
pełka (1266) odgrywa zamek raciąski jeszcze przez Sambora I., dowodzą, że wtenczas Ra-
raz ważną rolę w sporze jego dwóch synów, ciąż na pewno był w ręku Pomorzan. Długie
Mestwina II i Wracisława. Waśnili się oni o walki po r. 1100 o Nakło i Czarnków się to-
zwierzchnictwo. Wracisław uzyskał przewa- czące, wskazują, że te grody stanowiły obron-
gę i trzymał Mestwina w grodzie tutejszym ną granicę Pomorza; co było pod Brdą musia-
w więzieniu r. 1271 (" \Vardzlaus fratrem ce- ło już oddawna być oderwane od Polski razm
pit et in Redzk eum tenuit vinculatum", Script. z resztą Pomorza po śmierci Chrobrego. Za-
v. Pruss V, p. 603). Ostatnią wiadomość o den z przywilejów, wystawionych przez kró-
zamku mamy z r. 1294, gdyż tam (in Racens) lów lub książąt wielkopolskich przed Przemy-
wystawił Mestwin przywilej na dobra Wy to- sławem, nie odnosi się do obwodu Raciąża, za-
min w pow. wejherowskim (P. U. B. v. Perl- tern nigdy tu władzcy polscy nie wykonywali
bach, str. 454). Z czasem zamek wskutek praw książęcych (ob. Rocz. Tow. Nauk. w To-
przyjaźniejszych stosunków Pomorza i Wiel- runiu, 1880, str. 127-133). Dalsze wiadomo-
kopoiski stracił znaczenie i popadł w ruinę. ści o R. dotyczą już tylko wsi tutejszej. Na
O kasztelanii raciąskiej także w dok. kilka- początku XIV w. nadaje król Wacław JI wsie
krotnie jest mowa. Wspomina o niej najprzód Sierock, Raciąż i Stobno Piotrowi Swięcy
Bogufał. R. 1299 nadaje Władysław Łokie- z Nowego w zastaw za 200 grzywien, które
tek Mikołajowi Jankowiczowi, woj. kaliskie- mu jako wiano był przyobiecał, a r. 1305 na-
mu, wszystkie sądy w kasztelanii raciąskiej daje mu je Wacław III prawem dziedzicz-
(omnia judicia, quae in districtu vel castellania nem (ob. Perl1ach: P. U. B., M 638). R. 1320
de Racenze) i 30 miar miodu z barci w tej ka- nadaje Piotr Swięca uczciwemu Rulkowi za
sztelanii położonych (et triginta urnas mellis jego częste usługi lemaństwo w Raciążu o 4
in mellificiis nostris in eodem districtu, P. U. włókach na prawie dziedzicznem i łąkę, po-
B., str: 518). W 1300 r. uzyskali cystersi czynającą się od dębu przy strudze i ciągnąca"
z Byszewa od arcyb. Jakuba część dziesięcin się aż do wysockiej granicy; oprócz tego daje
jego z północnej połaci kasztelanii nakielskiej mu wolne rybołówstwo w jez. Przyżarcz mała"
(retro Nakel), za co mu oddali wieś Dobrów. siecią, dla własnego stołu. Za to ma mu służyć
Ale gdy tegoż roku dodali mu swoję wś Pie- koniem, 6 grzywien wartującym, jak inni. Dan
cewo, użyczył im arcyb. dziesięcin z Dzidna i w Tucholi w świątki (ob. Cod. Belnensis, str.
z Bralewnicy w kaszt. raciąskiej (" castellania 23 i odpisy,Dregera, str. 117). W 1325 r. na-
de Racez", ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 525). daje Piotr Swięca karczmę we wsi Raciążu
Wydawcy kodeksu wielkopol. pomylili się Wawrzyńcowi Walce (Walk e) wraz z 2 mr.
tłumacząc Bralewnicę przez Zbrachlin pod roli pod warunkiem, aby co rok na Matkę B,
Trzemesznem, gdy tymczasem Br. leży o milę Gromniczna" 2 grzyw. płacił. Pozwalamy też
od Tucholi, ku rzece Kamionce, gdzie pod jemu i jego spadkobiercom we wsi tej sprzeda-
młynem Toboła" zaczynało się księstwo po- wać sól, mięso i chleb, co drugim we wsi i ob-
znańakie króla Przemysława. Oczywiście więc cym ma być zakazane, chyba za zezwoleniem
dotykała kaszt. raciąska na południe starych pomienionego Wawrzyńca. Chcemy też, aby
granic Pomorza i Wielkopolski. Zdaje się, że ten karczmarz i jego spadkobiercy mieli wol-
te okolice już zdawna należały do Pomorza. ne drwa, pastwiska i wody równo z drugimi
Dowodzi tego fakt, iż jeden z naj starszych ko- gburami w tei wsi. Dan w Tucholi, w dzień
ściołów w tych stronach, fara chojnicka, wznie- Wszystkich Świętych (ob. Cod. Belnensis
siony był podobno przez Sambora I r. 1205. w Peplinie, str. 21 i Preuss. Prov. Bl., 1830,
Prawda, że jedynym dokumentem jest stara str. ę). Niedługo potem nabyli Krzyżacy do-
tablica, wpuszczona w mur nad bramą kościel- bra Swięców, a zatem i R., który odtąd nale-
ną, i zapiski po wizytacyach biskupich. Ko- żał do komturstwa tucholskiego. W 1349 r.
ściół ten jednak ma tak znaczne rozmiary, że nadaje komtur tucholski Konrad Vullekop

858
Rac
Rac
uczciwemu Mikołajowi :BIum (Clans :Blumen) zaś należało pół włóki (ob. str. 112). R. 1648,
i jego prawym sukcesorom wś R. z 34 włóka- gdzie uchwalono pobór podwójny a akcyzę po-
mi do osadzenia, z prawem chełmińskiem i trójną, płacili tu poddani od 27 wł.osiad., 2
sprzedaje mu sołtystwo prawem dziedzicznem. karczem i 3 ogrod. 57 fi. 14 gr. (ob. Roczn.
Po mieniony Mikołaj i jego następcy mieć ma- Tow. Przyj. N. w Poznaniu, 1871, str. 184).
ją 4 włóki wolne wiecznie od wszelkiego czyn- Według lustracyi z r. 1664 miała wś R. 37
szu dziedzicznem prawem. Do tego dajemy włók, sołtyskich 4, plebańskich także 4, wy-
mu i jego sukcesorom trzeci grosz od są,du, braniecką, 1, którą wś zastępuje w cieżarach, le-
drugie dwa zaś ma nam na zamek tucholski mańskich włók 4, gburów 6; kościół był co11a-
oddawać. Posiadacze reszty 30 wł. będą, tionis regiae; czynsz wynosił 152 fI. 14 gr.
z każdej wł. na św. Marcin po pół grzywny R. 1672 d. 18 marca nadaje Andrzej Morsztyn
płacili i po 2 kury i 2 dni usługi czynili przy 2 włóki: Zabłotnowską i Niecewską, w spu-
sianie albo w innej potrzebie. Chcemy przy- stoszonem starostwie, Albrechtowi Kuberow-
tem, aby wszyscy posesorowie tych włók, t. j. skiemu i jego spadkobiercom. Posiada on już
sołtys z kmieciami swymi, co rok dawali ple- lemańskie włóki t. z. Pliszkowskie, które ku-
banowi swemu po pół wiardunku zamiast dzie- pił. Wolno mu pi wo warzyć i ryby latem ło-
sięciny. Nadajemy także sołtysowi i kmie- wić; czynszu będzie płacił rocznie 9 zł. Dan
elom łąkę przy rzece, za co, co rok, 2 grz. nam w Warszawie. Przywilej ten potwierdza król
będą płacili. Będą nam wreszcie pomagali Michał w 'Varszawic r. 1673 d. 20 czer-
przy budowlach i czynili inne usługi, którc wca. W wizytacyi J ezierskiego z r. 1695
całej ziemi pożyteczne są" ile razy im od bra- czytamy, że wówczas było tu tylko 6 wło-
ci naszych będzie nakazane. Dan w Tucholi ścian, dawniej zaś 12, każdy dawał mesz-
w dzień św. Bartłomieja (ob. Cod. Belnensis, nego pół korca żyta i tyleż owsa, także
str. 11). R. 1355 oświadcza Henryk de Tha.. z pustych włók. Dwóch wolnych dawało
ba, komtur człuchowski, że wszyscy miesz- toż samo. Sołtys płacił 2 korce żyta i tyleż
kańcy wsi Racią,ża mają wolne pastwisko i owsa, młynarz zaś 2 półkorcze żyta i tyleż
suche drwa, także brzezinę, między mostem owsa. W szkole mieszkał organista, który u-
"Sylestri" (Z ele ska ?) i jez. Przyżarcz aż do czył także chłopców. Prowizorami kościoła byli
ostrowu wtem jez. (ob. Cod. Beln., str. 47 i Marcin Bruski, sołtys, Paweł Bury i Aleksan-
odpisy Dregera w Peplinie, str. 117). R. 1450 der Pytlowski (str. 14). R. 1705 d. 15 wrześn.
w dzień św. Franciszka nadaje Henryk Ra- nadaje ssta tucholski Bieliński Mateuszowi
bensteiner, komtur tucholski, Henrykowi, soł- Łukowiczowi 2 puste wł. t. z. Bednarskie,
tysowi w R., i Piotrowi Peyoten 4 wł. we wsi prawem wieczystem; czynsz będzie płacił jak
i 6 mr. łąk, osobno leżą,cych, na prawie chełm. inni,:od tłoki będzie wolny, może je też sprzedać.
Henryk sołtys i Piotr Pijote będą, rocznie Dan w Niborku. R. 1726 d. 23 listop. nadaje
płacili 4 grz. praskiej monety i 2 korce owsa August II prawem wieczystern Mateuszowi
chełm. miary; są wolni od tłoki; tylko w razie Łukowiczowi szlachcicowi 1 wł. wybraniecką,
jeżeli kraj będzie w potrzebie, mają służyć po śmierci pana Kazimierza Cisowskiego;
jak inni; nadto udziela im wolne rybołówstwo dzierżawca winien mu ją oddać według lu-
dla własnego stołu w jez. Przyżarcz. Za cza- stracyi, będzie miał także drzewo na opał i
sów Rzpltej należał R. do sstwa tucholskiego. budowle, piwo i gorzałkę może warzyć dla
Lustracya tegoż sstwa z r. 1570 podaje: R. własnej potrzeby. Co rok, albo wedle potrze-
villa, in qua templum, habet 33 mansos, de qui- by Rpltej, uzbroi jednego wybrańca jak
bus parochus 3 mansos habet et 17 mansi an- węgierskiego piechotnika. Inne ciężary będzie
te annum igne peri!Jrunt. Ejusdem, t. j. jest ponosił wedle konstytucyi koronnej na wy-
dzierżawą Jerzego Zalińskiego; 13 mansi pos- brańców. Zresztą nie będzie płacił żadnego
sessi ad 20 gr., 3 hortulani ad 2 gr., opifex ad czynszu, nie będzie też szarwarkował, ani ża-
6 gr., 1 caupona hereditaria (karczma) ad 20 dnych żołnierzy na kwaterę przyjmował. Dan
gr., czopowe ad 15 gr. Wizytacya Trebnica w Grodnie. R. 1750 d. 30 czerwca nadaje
z r. 1653 donosi, że wówczas było we wsi 10 August III Stanisławowi Lubiewskiemu 2
włościan, dawniej 12, każdy dawał mesznego włóki Ksiąszkowskie; czynsz miał rocznie
1 półkorcze alias rzeszetnik żyta i tyleż owsa, wynosić 6 zł. prusko i 8 korcy owsa. Dan
tak samo 2 wolni, sołtys płacił 2 korce żyta i w Warszawie. R. 1767 dnia 16 kwietnia
tyleż owsa, a od 1 pustej włóki ćwierć korca przychyla się Stanisław August do pro-
żyta i owsa, tak samo karczmarz od pustej wł. śby Wawrzyńca Grabowicza i Magdaleny
Młynarz dawał od 2 pustych wł. in duplo, a Schultz, właścicielki 4 włók, należących odda-
od młyna 1 1 / 2 korca żyta i owsa.. Do probo- wna do młyna, aby im ich przywilej potwierdził.
stwa należały 4 włóki z łą,kami i ogród przy Kontrybucyą, będą płacili zwyczajną,. Dan w
plebanii, oprócz tego miał proboszcz wolne ry- Warszawie. R. 1770 d. 10 czerw. nadaje Anna
bołówstwo w pobliskiem jeziorze, do kościoła Goltz, starościna tucholska, Wawrzyńcowi

Rao
Grabowicz i Giertrudzie Chylewskiej 2 puste
wł. prawem wieczystem; maj też mieć wolne
drzewo, mog owce trzymać, piwo warzyć i
wolność sprzedaży. Dan w Tucholi. R. 1771 d.
10 czerw. nadaje Anna Goltz, aby dopomódz sta-
rostwu, Stanisławowi Nowickiemu ijego żonie
Konstancyi ur. Rzeźniczkowej, 2 puste Pilo-
chowskie włóki; czynsz będl\ płacili podług in-
wentarza a podatki wiejskie wedle starego
zwyczaju; będą mieli wolne drzewo budulco-
we, mog też owce i bydło trzymać i w jez.
ryby łowić, od tłoki będą wolni (ob. Odpisy
kś. Kujota w Peplinie). Kś. Fr.
Raciążek, dawniej Raciąż, 1250 r. Radcis,
Radciz, 1311 Radcens, 1316 Raczians, Radcens,
Raczens, osada miejska, przed 1867 r. mia-
steczko, pow. nieszawski, gm. i par. Raciążek.
Leży na wyniosłej krawędzi, zamykajl\cej
szeroką tu dolinę lew. brzegu Wisły, odl. 5
w. od Nieszawy, w stronie zach.-płn., około
3 w. od koryta rzeki, przy drodze z Nieszawy
do Ciechocinka. Posiada kościół par. muro-
wany, szkołę początkową, dom schronienia
dla starców i kalek, urząd gminny, ruiny da-
wnego zameczku, 82 dm., 782 mk. i 1071 mr.
ziemi należącej do mieszczan. W 1827 r. by-
ło 69 dm., 517 mk.; 1864 r. 87 dm., 890 mk.
Jest to starożytny gród książęcy. W ą,tpliwy
co do daty (1065 al. 1165 r.) akt uposażenia
klasztoru benedyktynów w Mogilnie podaje
w liczbie osad składających opłaty klasztoro-
wi: Raciążek i Słońsk. W 1250 r. "in Radcis"
Kazimierz, ks. łęczycki i kujawski, odstępuje
bisk. kujawskiemu prawo kollacyi probostwa
włocławskiego. W potwierdzeniu przez tegoż
księcia posiadłości i przywilejów biskupich,
wymieniono w liczbie wsi: "Radciz". Akt ten
nadaje biskupom prawo polowania w lasach
na obszarze między Złotoryą, Ciechocinem i
"Radaz" (Kod. dypl. Muczk. i Rzysz., II, 43,
604). W potwierdzeniu posiadłości biskupich
przez papieża Aleksandra VI w 1259 r. wy-
mieniono: "castrum quod Raciąż dicitur cum
omnibus pertinenciis suis" (ib., 614). W 1259
r. Kazimierz, ks. kujawski, zabiera zamek ra-
ciąski bisk. W olmerowi, który rzuca nań klą-
twę a sam chroni się do Łagowa w kielec-
kiem. Dopiero w 1267 r. kardynał Guido,
legat papieski, polecił opatowi i kustoszo-
wi klasztoru P. Maryi we Włocławku oSl\dze-
nie i rozstrzygnięcie tej sprawy. Delegaci
papiescy (opat i kustosz klasztorny) złożyli
sąd we Włocławku i wysłuchawszy obu stron,
wydali wyrok zalecaj ący zwrot zamku wraz
z obwodem biskupowi a książę cia uwolniono
od klątwy (Długosz, Hist., ks. VI). W akcie
z 1311 r. bisk. Geruardus oświadcza, iż "ca-
strum Radcens... mali homines de manibus
nostris abstulerant" a dopiero książęta Prze-
mysław i Kazimierz odebrali takowy i zwró-
Rac
359
cili biskupom (ib., 641). Rozmaite akta bi-
skupie datowane Sl\ z Raciąża (Radcens, Ra-
czens) w 1320, 1342,1348,1349, 1351, 1355,
1362 r. W akcie biskupim z 1426 r. powie-
dziano o wsi Sosnka, że należy "ad castel-
laniam nostram Raczansensem". N a akcie
z 1366 r. podpisał się "Paulus" pleban "de
Raczens". W 1316 r. "Holibinus scultetus de
Raczians" kupuje wójtowstwo radziejowskie
od Gerkona (Kod. Muczk., II, 648). W akcie
z 1317 r. (ib., 208) występuje już inny soł-
tys Olbracht. Krzyżacy, których posiadłości
i zamki sąsiadują przez Wisłę z R., chciwie
spoglądali na to warowne stanowisko z lew.
brzegu Wisły. W 1330 r. Werner, mistrz
pruski, wyruszył z siln armią, zdobył Nakło,
Wyszogród i obległ R., do którego schroniła
się szlachta z okołicy ze swem mieniem. Po
kilkonastodniowem obleżeniu, Krzyżacy zruj-
nowawszy mury za pomocą machin i owła-
dnąwszy studnią zamkową, zabrali sam zamek
z mnóstwem jeńców, dopuszczając się licz-
nych morderstw na bezbronnych (Długosz pod
1330 r.). W 1358 r, Kazimierz W. pojednał
tu, Jana biskupa poznańskiego, z Ziemowitem,
ks. mazowieckim i warszawskim, i spór mię-
dzy nimi rozstrzygnął, zalecając z nowo za-
kładanych wsi dawać dziesięciny biskupowi.
Obecni byli: Maciej, bisk. włocławski, i Wła-
dysław, ks. gniewkowski. Tenże Maciej zbu-
dował (odbudował?) zamek w R. W 1375 r.
Ulrych v. Osten z Drdzenia, popierając spra-
wę ks. Władysława Białego, chciał zająć R.
Opanował dzwonnicę, lecz straż zamkowa od-
parła napad. Biskupi tu często przemieszki-
wają. Tu w 1383 r. umiera bisk. Zbilut, spa-
raliżowany od kilku lat; tu po jego zgonie
odbywa kapituła obiór następcy, szukając
bezpiecznego miejsca wobec nacisku Drago-
sza, starosty sieradzkiego, popierającego kan-
dydaturę włas1}ego brata. W 1404 r. w cza-
sie Zielonych Swiątek odbywa się tu walny
zjad, na który przybywa Jagiełło z Witoldem
i gronem s'3natorów a ze strony krzyżackiej
W. mistrz Konrad V. Jungingen z gronem
komturów. Zawierajl\ obie strony układ, od-
dający Krzyżakom Zmujdź a zastrzegający
wykup ziemi dobrzyńskiej przez Jagiełłę za
40,000 zł. W 1410 r, Jagiełło przybywa tu
z Przypustu (pod Nieszawą) i ztl\d wyrusza.
statkiem do Torunia. W tymże roku w świQ-
to Poczęcia P. Maryi odbywa się w R. zjazd
między Jagiełł a W. mistrzem Henrykiem V.
Plauen, celem układów o zawieszenie broni.
Przebywa tu król w 1414 r. i wzywa potaje-
mnie znoszącego się z nim byłego mistrza
Henryka V. Plauen, by schronił się do zamku
raciąskiego, leoz Jan Kropidło, ks. opolski,
biskup włocławski, bawiący wówczas w R.,
ostrzegł o tem Krzyżaków, którzy zapobiegli

860
Rac
ucieczce. W 1434 r. w dzień Narodzenia P.
Maryi prowadzą się układy między senatora-
mi polskimi a krzyżackimi posłami o wieczy-
sty pokój. Na żądanie Krzyżaków układają-
cy przenoszą się do Złotoryi. W 1459 r. sta-
wia R. na wojnę z Krzyżakami 6 zbrojnych
pieszych. Po pokoju toruńskim (1466) traci
R. swe strategiczno-polityczne znaczenie i
odtąd nie pojawia się na kartach dziejów. Bi-
skupi kujawscy mając tu swą rezydencyą,
zamierzali zapewne, za przykładem innych bi-
skupów, utworzyć kollegiatę przy tej rezy-
dencyi. Na miejsce dawnego drewnianego
kościołka, kilkakrotnie odbudowywanego, wy-
stawił bisk. Hieronim Rozdrażewski w 1597
r. obszerny murowany kościół p. w. św. Hie-
ronima z wieżą, i zegarem. Kościół ten ukoń-
czony został dopiero w 1612 r. przez bisk.
Wawrzyńca Gębickiego, z funduszów zosta-
wionych przez Rozdrażewskiego. Konsekra-
cya nastąpiła w 1627 r. Dzwony noszą, datę:
1617 i 1638 r. Pięknej roboty rzeźbione stal-
la pochodzą z 1630 r. Zamek biskupi, odbu-
dowany po zniszczeniu przez Krzyżaków
przez bisk. Macieja z Gołanczewa po 1330 r.,
został ponownie przebudowany w 1467 r.
przez Jakuba Sienińskiego a ozdobiony wieżą,
w 1530 r. przez Jana Karnkowskiego. Zamek
ten popadł w ostateczną ruinę dopiero po
zabraniu dóbr biskupich przez rząd pruski
w końcu zeszłego wieku. Miasteczko samo
zawsze było nieludną, i ubogą osadą, niemają-
cą znaczenia wobec pobliskiego Torunia i Nie-
szawy, któr,e skupiały ruch handlowy i prze-
mysłowy. Zydom nie wolno było osiedlać się
w mieście. W skład klucza dóbr biskupich
R. wchodziły: R. (miasto i foL), Dąbrówka
(wś i foL), Podzamcze (wś i fol.), Brzeźno (wś
i fol.), Siarzewo (wś i fol.); wsie: Józefów,
Niestuszew, Turzno, Turzenek, Otłoczyn, 0-
tłoczynek; młyny Kuczek i Kut; holendry
Kawęczynek. Dobra te zabrane przez rząd
pruski, zostały za ks. warszawskiego nadane
przez Napoleona marszałkowi Soult. Zwróco-
ne rządowi królestwa polskiego stanowiły
w 1818 r. oddzielna.. ekonomia... W 1854 r. do-
bra rza..dowe R. obejmowały: miasto i wójtow-
stwo R., miasto Nieszawę z młynem, wsi:
Turzno, Turzenko, Kuczek z młynem, Słońsk,
Siarzewo, fol. Podza"mcze, wś Podzamcze
z młynem, Dąbrówka, Niestuszewo, Jutrzen-
ka, fol. Brzeźno, wś Brzeźno z młynem, Ostro-
wa..s z młynem, Zazdrość, os. Zamara, fol.
Straszewo, os. Czajka, fol. Dąbrówka, Sędzin,
wś Sędzin, Kuczkowo, fol. Gęcin, wsi: Gęcin,
Ułomna, Ujma Duża, fol. Plebanka, wś Psa-
rzewo, wś Ujma Mała, fol. Zbrachlin, wś
Zbrachlin, Siutkowo, Mikanów, kol. Piekut,
Piaski, młyn Ośle. Wydzielono na majorat
dla generała majora Arseniewa: dobra Luba-
Rac
nie, obejmujące folwark Siutków, Kucerz, Gą-
binek, wieś Gąbinek, młyn Kurka. R. par.,
dekanat nieszawski, ma 3640 dusz. Do par.
należy kaplica fil., na miejsce której wybu-
dowano obecnie nowy kościół w Ciechocinku.
Do par. R. wcieloną została par. Słońsk. Wi-
dok R. z opisem podał H. Filipowicz w Tyg.
Illustr. z 1869 r. (t. IV, 25). R. gmina nale-
ży do sądu gm. okr. I w Nieszawie, ma 7847
mr. obszaru: 1945 dworskiego, 5902 mr. wło-
ściańskiego. Br. Ch.
Baciążnica, rzeczka, prawy dopływ Wkry,
ma pocza..tek w błotach pod Raciążem, w pow.
sierpeckim, płynie przez pow. płoński pod
Galominem, Kiełkami, Lachowcem i pod So-
chocinem wpada do Wkry, ubiegłszy około
4 mil.
Racibol'ów al. Raciborowo, wś i fol., pow.
krotoszyński, o 6 klm. na płn.-zach. od Kro-
toszyna (st. dr. żel. i poczta), nad strug3;, do-
pływem Orli (pod Starogrodem), par. Benice.
R. jest gniazdem Raciborowskich h. Rawicz,
którzy tu siedzieli w XV W. Około r. 1510
mieszkają tu częściowi posiadacze: Jan Raci-
borowski, Ambroży Pępowski, Mikołaj Wło-
stowski i Andrzej Bułakowski. Kmieci było
ośmiu, liczba ich atoli malała z czasem. Mię-
dzy r. 1578 i 1618 należał R. do Rozdrażew-
ski ch; składał się z 3 1 / 2 odn. 2 1 / , śladówosia-
dłych; później wszedł w skład dóbr kro to-
szyńskich. Wś ma 7 dm., 59 mk. (54 kat., 5
prot.). Fol. o 2 dm. z 24 mk. (okr. domin.
Krotoszyn) tworzy jedną całość z Benicami.
Bacibol'owice 1.) nad rz. Wolborką, wś,
fol. i dom dozor. warsz.-wiedeń. drogi, pow.
piotrkowski, gm. Bogusławice, par. Wolbórz,
odl. 14 w. od Piotrkowa, na prawo od szosy
z Piotrkowa do Brzezin, w pobliżu linii dr. żel.
warsz.-wiedeń., niedaleko st. Baby. Wś ma 8
dm., 73 mk.; fol. 4 dm., 78 mk.; os. dozorcy
kolej. 1 dm., 7 mk. W 1827 r. było 16 dm.,
150 mk. W 1875 r. fol. R. rozl. mr. 430: gr.
or. i ogr. mI'. 363, łąk mr. 25, past. mr. 19,
wody mr. 3, lasu mr. 3, nieuż. mI'. 17; bud.
mur. 3, z drzewa 6; płodozmian 6 i 7-polowy;
pokłady torfu. Wś R. os. 22, z gr. mr. 73.
Wś ta ze wszystkich łanów dawała dziesięci-
nę plebanowi w"W olborzu, który miał swój
spichrz w Rzeczkowie (Łaski, L. B., II, 176).
Mieszkała tu częściowa szlachta. Według reg.
pob. pow. piotrkowskiego z r. 1552-1553, we
wsi R. Stanisław Mazurek miał 1/, łana, Stefan
Kapusta 1/ 2 łana, Stanisław Racibor, Jakub
KamieIski, Mat. Piotr Tworowscy i Jan Ka-
mieński 2 łany (Pawiń., Wielkop., II, 267).
2.) B., wś i fol., pow. hrubieszowski, gm.
Białopole, par. Moniatycze (wchod. obrządku
Buśno), odl. 20 W. od Hrubieszowa, posiadała
cerkiew fil. par. Buśno, szkołę począt. ogólną.
W 1870 r. istniały na obszarze folw.: młyn

Rac
wodny, dystylarnia, piec wapienny, cegielnia.
Znajdują się tu pokłady marglu i torfu.
W 1827 r. było 18 dm., 158 mk. W pobliżu
R. wypadnie prawdopodobnie st. dr. żel. pro-
jektowanej od Chełma, do połączenia z linią
galicyjską Lwów-Bełzec. W 1870 r. fol. R.
rozI. mr. 2186: gr. or. i ogr. mr. 506, łąk mr.
338, past. mr. 58, lasu mr. 903, zarośli mI'.
207, nieuż. i wody mr. 74; bud. mur. 5, z drze-
wa 35; las urządzony. W skład dóbr wcho-
dziły poprzednio: wś R. os. 37, z gr. mr. 255;
wś Zaporze os. 15, z gr. mr. 180; wś Korma-
nowo os. 18, z gr. mr. 229. Br. Ch.
Raciborowice z Prawdą, wś, pow. krakow-
ski, na granicy krolestwa polskiego, na połu-
dniowym stoku Łysej Góry (284 mt.), pod
50° 7' płn. szer. a 37° 41' wsch. dłg. od F.,
odl. 7'5 klm. na płn.-wschód od Krakowa, na
wznies. 246 mt. n. p. m. (koło kościoła), po-
siada kościół paraf. rz.-kat., szkołę ludową,
młyn wodny. WŚ rozłożyła się na pagórkach
o glebie glinkowej, nad doliną Dłubni, która
tworzy rozległe łąki. Obszaru ma 578 mr.,
z których kapituła krakowska posiada 175 mr.
(157 roli, 15 łąk i ogr., 18 past. i 5 lasu) a
403 mr. włościanie (325 roli, 28 łąk i ogr., 42
past. i 8 lasu). Z 46 dm. i 314 mk. przypada
8 dm. i 44 mk. na przys. Prawdę, położony
na samej granicy, na wznies. 305 mt., między
Zdzisławicami, Pielgrzymowicami i Maciejo-
wicami w królestwie polskiem. Obszar więk.
pos. ma 4 dm. i 47 mk. Bolesław Wstydliwy
w dyplomie danym w Krakowie 19 maja 1273
(Kod. Katedry krak., 97), oświadcza, że "Ra-
cziborowicz" darował kapitule nie wiele lat
przedtem dziedzic i syn Racibora (Raczthibor)
szlachcica, którego żona w tymże roku jeszcze
żyła. Książę uwalnia R. od wszystkich cię-
żarów, równając z innemi wsiami kapituły.
W 1396 r. Spytek z Melsztyna rozgraniczał
R. od Zdzisławie (Zesławic) a 1452 r. Piotr
Szafraniec od Pielgrzymowic. Przy rozgrani-
czeniach innych wsi znajdujemy wymienione
R. w dokum. z 1308, 1409 i 1426 r. (Kod. ty-
niecki, wyd. Kętrzyński, str. 179, 220 i 248).
Parafia istniała tu oddawna. Proboszczem
przy niej był Jan Długosz, historyk, który
w r. 1471 (L. :B., I, 155) zbudował nawę i ba-
biniec z cegieł, chór zaś wymurował jego po-
przednik Paweł z Zatora, doktor dekretów
(ibid., II, 58). Prof. Łepkowski (Roczn. Tow.
nauk. krak., 1861, str. 153) podaje, że w 1464
r. Kazimierz Jagiellończyk przeniósł R. na
prawo niemieckie. Kościół tutejszy ma w pre-
zbyteryum sklepienie ostrołukowe a w głó-
wnej nawie pułap drewniany. Cegły czerwo-
ne i czarne, polewane, są układane w prezby-
teryum w kwadrat, a w nawie w zęby. Nad
bocznemi drzwiami znajduje się herb Długo-
sza - Wieniawa i napis: "Anno Domini 1476
Rat
361
in honorem Dei et Stae Margarethae et :Mar-
thae fabrioata sunt pcr generosum dominum
J oannem Długosz". Piękne są gotyckie drzwi
i szczątki witraży w oknach, a prócz tego
obramienie drzwi i okien, wykładane polero-
waną cegłą. Z obrazów zasługują na uwagę:
Matki Boskiej w ołtarzu, obraz olejny na płó-
tnie, sprzedany przez bernardynów krak., św.
Małgorzaty z r. 1690, obraz N. P. M. sprowa-
dzony z Rzymu 1625 r. przez plebana Anni-
bala Orgasa Romanusa, obrazy przenośne
(feretrony) św. Małgorzaty i P. M., noszące
cechy szkoły staroniemieckiej, i umieszczony
w wielkim ołtarzu Chrystus na krzyżu, prze-
niesiony z domu mansyonarzy na Wawelu.
Najdawniejszym pomnikiem jest nagrobek
Walentego Brzostowskiego z r. 1586, potem
Samuela Bielskiego z r. 1591, Mikołaja i Jana
Rajskich z r. 1654 i Anny z Brzezin Brzeziń-
skiej z r. 1657. Napisy podaje prof. Łepkow-
ski (l. c.). Kropielnica z pinczowskiego ka-
mienia, w postaci kielicha, pochodzi z XVI w.
a kielich mszalny z r. 1529. Dzwony noszą
daty 1518, 1550 i 1758 r. N a dzwonnicy znaj-
duje się zegar zrobiony przez włościanina
Wilgusa, który żył jeszcze w r. 1861 i był
członkiem Tow. rolniczego krak. Na cmenta-
rzu jest kaplica i pomnik Eustachego Belli
z Zastowa, zabitego 21 lutego 1846. W 1581 r.
(Pawiński, Małop., 437) trzymał R. od kapi-
tuły Oczieski; było 8 łan. kmiecych, 2 czyn-
szowe, 3 zagrody bez roli, 6 komorn. bez by-
dła, 2 rzemieśl., półłanek piekarski i 1 duda.
Role probostwa były już za Długosza (L. B.,
II, 58; I, 155) w trzech kawałkach. W owym
czasie dwór kanoników był dobrze zbudowa-
ny (honestis aedificiis cooperata). Kmiecie
odrabiali po dwa dni w tygodniu od św. Bar-
tłomieja do św. Małgorzaty, zresztą po 3 dni
w tygodniu ciągłe. Zagrodnicy odrabiali w le-
cie po 1 dniu pieszym i płacili po fertonie
czynszu. Gdy kmiecie robili powabę, należało
im dawać po pół kwarty piwa. Wieś miała
dobre gaje a zbiór roczny przynosił do 200
grzywien. Najprzód przeznaczała kapituła tę
wś na uposażenie proboszcza na Skałce, pó-
źniej u św. Floryana na Kleparzu (ibid., III,
115) i dla tep;o za Długosza pobierał część
dziesięcin klasztor na Skałce. Kmiecie da-
wali dziesięciny prebendzie raciborskiej w ka-
tedrze krakowskiej a młyn opłacał 9 grzy-
wien. Par. należy do dyec. krakowskiej, daR:.
bolechowskiego. Obejmuje: Prawdę, Batowiec,
Bieńczyce, Bolęcin, Bossutów, Dziekanowice,
Kantorowice, Mistrzowice, Prusy, Sulechów,
W ęgrzec z Sudołem, Zastów i Zasławice, z o-
gólną liczbą 2826 rz.-kat. i 110 izrael. Wieś
graniczy na zach. z Dzjekanowicami i Batowi-
cami, na płd. z Zasławicami, na wsch. z Za-
stowem, Prusami i Kantorowicami. Mac.

362
Rac
Raciborówka, rzeczka, lewy dopływ Bie-
brzy, uchodzi poniżej W ęgierca, na obszarze
gub. grodzieńskiej.
Raciborówka, przys. wsi Wygnanki, pow.
proskurowski, gm. Juryńce, par. kat. Kuma-
nów, przy drodze z Dachnówki do Kurowecz-
ki, ma 27 osad. Własność Raciborowskich,
przez których została założoną.
Raciborowo, w XVI w. Racziborowo major,
wś i fol., pow. kutnowski, gm. Kutno, par. Gło-
gowiec. Wś ma 13 dm., 261 mk., 264 mr.;
fol. 3 dm., 29 mk., 275 mr., należy do dóbr
donacyi Golębiów (senatora Starynkie'.vicza).
W 1827 r. 10 dm., 33 mk. Akt uposażenia
mansyonarzy w Płocku przez bisk. Scibora
w 1388 r. wymienia w liczbie dających dzie-
sięcinę: Raciborowo (Kod. Maz.). Według Lib.
Ben. Łask. (II, 47'7, 478) w par. Głogowie
istniały: Raciborowo i Raciborówek. Pierwsza
dawała dziesięcinę łanów folw., z wyjątkiem
dwóch dających kościółowi w Kutnie, miej-
scowemu plebanowi, łany kmiece zaś wika-
ryuszom kollegiaty płockiej; druga z łanów
kmiecych i folw. kościołowi w Głogowcu.
Raciborowska Wola al. Raciborska Wola,
wś i fol., pow. kutnowski, gm. Sójki, par. Gło-
gowiec, odl. 5 w. od Kutna, ma 186 mk.
W 1827 r. R. Wólka ma 12 dm., 99 mk. Do-
bra R. Wola, w 1'.1872 oddzielone od dóbr Sie-
mianów, składały się z fol. R. Wola, Wiesz-
czyce i nomenkl. Wzgórze, rozl. mr. 918: gr.
Ol'. i ogr. mr. 785, łąk mr. 20, lasu ml'. 90,
nieuż. mr. 23; bud. mur. 20, z drzewa 11; pło-
dozmian 16-polowy, las nieurządzony; pokła-
dy kamienia wapiennego. Br. Ch.
Racibol'ska Góra, w po bliźu Podzamcza
orawskiego, hr. orawskie, wznies. 779 mt.
n. p. m. (Zejszner). Br. G.
Raciborskie Pl'zedmieście, w Opawie, na
Szląsku austr., ma 176 dm., 3135 mk. Bj'. G.
Raciborsko z Bonarówką i Witkowcami, wś,
pow. wielicki, odl. 6'8 klm. na płd.-wschód
od Wieliczki, wznies. 414 mt. n. p. m., li źró..
deł Wilgi. Par. rz.-kat. w Wieliczce. Glebę
składa glinka urodzajna, a lasy liściaste. Wraź
z obszarem więk. pos. (Maryan Dydyński) ma
136 dm. i 659 mk.; 653 rz.-kat. i 6 izrael. (os.
Bonarówka 5 dm. i 28 mk.; os. Witkowce 17
dm., 97 mk.; obszar dworski 5 dm., 52 mk.).
Pos. więk. ma 243 roli, 38 ogr. i łąk, 27 past.
i 178 mr. lasu; pos. mn. 357 roli, 92 łąk, 57
past. i 54 mr. lasu. R. istniała już w XIV w.
Dokument z 25 sierpnia 1386 r. podaje świad-
ków: "de Raciborsko Slaso et Falislaus" (Kod.
kat. krak., II, 113, wyd. Piekos.), zatem przy-
puszczenie Siarczyńsldego (rkp. Bibl. Ossol.,
Nr. 1827), jakoby ją założyli Morsztynowie
i sprowadzili osadników z Raciborza, jest
mylnem. W XV w. (Dług., L. B., II, 104)
Raczyborsko należało do Kląpa Stanisława i
Rac
kilku współwłaścicieli i składało się z 6 łan.
kmiecych, karczmy, zagrody i ról szlachec-
kich. Dziesięciny oddawano prebendzie go-
rzowskiej w Krakowie i proboszczowi w Wie-
liczce. W 1581 (Pawiński, Małop., 44 i 447)
dziedziczył wś Floryan Morsztyn. Miała wte-
dy 6 półłanków kmiec., 4 zagr. z rolą, 2 ko-
morn. z bydłem, 3 bez bydła. Morsztynowie
założyli tu zbór kalwiński, po którym pozo-
stał cmentarz. Jako główna siedziba głośnej
w dziejach literatury rodziny Morsztynów,
R. uważanem jest za domniemalne miejsce
urodzenia niepospolitego poety Andrzeja Mor-
sztyna. R. leży w malowniczej okolicy; na
płn. lekko faliste, urodzajne pola, na płd. lasy,
przez które idzie gościniec z Dziekanowic do
Wieliczki. Na wschód graniczy z Dobranowi-
cami i Grajowem, na zach. z Koźmicami a na
płn. z Chorągwicami. Mac.
RacibOl'Y 1.) wś i fol., pow. grójecki, gm.
Komorniki, par. Rembertów, odl. 9 wiorst od
Grójca, ma 108 mk. W 1827 r. 11 dm., 88 mk
W 1874 r. fol. R. rozl. mr. 695: gr. Ol'. i ogr.
mr.604, łąk mr. 37, lasu mr.29, nieuż. ml'.
25; bud. mur. 2, z drzewa 11; płodozmian 10-
polowy. Wś R. os. 14, z gr. mr. 67. 2.) R.
Stare, wś, pow. mazowiecki, gm. i par. Soko-
ły, odl. 10 w. od Wysokiego Mazowieckiego.
Znajduje się tu przystanek drogi żel. warsz.-
petersb., odl. 128 w. od Warszawy a 35 w.
od Białegostoku, pomiędzy stacyami Szepie-
towo i Łapami. W 1827 r. 6 dm., 43 mk.
W 1876 r. fol. R. Stare rozl. mr. 168: gr. Ol'.
i ogr. mr. 112, łąk mr. 20, past. mr. 10, lasu
mI'. 20, nieuż. mr. 6; bud. z drzewa 9. Wś R.
Stare os. 5, z gr. ml'. 39; wś Ruś Stara os. 2,
z gr. mr. 15. 3.) R. Nowe, wś, pow. mazo-
wiecki, gm. Piekuty, par. Sokoły; mieszka tu
drobna szlachta. W 1827 r. 4 dm., 19 mk.
4.) R., pow. mazowiecki, ob. Kropiwnica-R.
5.) R. Jurgi al. R. Jurki al. R. Górne, wś nad
rz. Wissą, w pobliżu ujścia do Biebrzy, pow.
kolneński, gm. Kubra, par. Przy tuły. W 1827
r. 14 dm., 83 mk. W 1866 r. fol. R. Jurgi
rozl. mr. 335: gr. Ol'. i ogr. mr. 120, łąk mr.
60, past. mr. 50, zarośli mr. 90, nieuż. mr. 15.
Wś R. Jurgi Wielkie os. 13, z gr. mr. 53; wś
R. Jurgi Małe os. 2, z gr. mr. 6. 6.) R., pow.
ciechanowski, ob. Garlino R. Br. Ch.
Racibórz, niem. Ratzebur, mto nad Czarną
Rzeką (niem. Zarne), lewym dopływem Głdy,
pow. szczecinkowski, ob. Okonek.
Raciborz, w dok. Ratibor, Rathybor, Rath-
wor, Ratburg, Razibor, mto powiatowe na Gór-
nym Szląsku, pod 35° 49' 22" wsch. dług. i
50° l' 45" półn. szer., wznies. 578 st. n. p. m.,
na lew. brzegu Odry, w dolinie rzeki, która
odtąd zaczyna być spławną dla większych
statków, odl. 155 klm. od Wrocławia a 84
klm. od Katowic. Położenie miasta malowni-

Rac
Rac
263
cze; dokoła podnosi się poziom, a w dali wi- Starożytny kośoiół paraf. p. w. św. Miriama
dniej!ł Bieskidy od południa, a wyniosłości wzniesiony został 1205 r.; od 1416 do 1810
morawskich gór od zachodu. Miasto posiada r. był kollegiat!ł. W 1430 r. wzniesiono przy
dwa kościoły kato!. i kaplicę, kościół ewang. nim polską kaplioę, Drugi kościół św. Jakuba
(od 1830 r.), synagogę (od 1829 r.), gimna- jest dawnym poklasztornym, założonym w r.
zyum ewang. (od 1819 r.), instytut głuohonie- 1258 wraz z klasztorem dominikanów, roze-
mych (od 1840 r.), seminaryum dla nauczy- branym 1823. Istniał też klasztor dominika-
cieli w tego rodzaju zakładach, dwie prywat- nek, których kośoiół oddany został w 1823 r.
ne wyższe szkoły żeńskie (jedną prowadziły gminie ewangielickiej i przebudowany 1830 r.
około 1861 r. urszulanki), szkołę żydowską Zamek starożytny uległ ostatecznie w 1858 r.
prywatną, szkołę rzemiosł i kilka szkół ele- pożarowi, po którym odbudowany i w częśoi
mentarnych, sąd apelacyjny dla Górnego Szlą- znaoznej obrócony został na browar. Dobrze
ska, główny urząd celny, stacyą schodzących przechowała się stara ostrołukowa kaplica
się tu linii dróg żelaznych prawego i lewego zamkowa, która w 1283 r. przyłączona do
brzegu Odry, most żelazny na Odrze z wia- kollegiaty, uposażona została wieloma pre-
duktem kolejowym, rynek zbożowy i towaro- bendami. Ogród zamkowy służy za miejsoe
wy, oparty na schodzącyc'h się liniach komu- przechadzki miejskiej. Dobra należące do
nikacyjnych kolejowyoh i wodnych, fabryki zamku raciborskiego, po wygaśnięciu książąt
machin, wozów, dywanów, kamieni młyń- z linii Piastowskiej, zostały oddane 1532 r.
skich, cygar i tabaki, młyny parowe, 15,323 wraz z księstwem lennem Austryi. W 1609
mk. (1872 r.), w tej liczbie 900 wojskowych. r. cesarz Rudolf sprzedał te dobra za 161,977
Dokoła miasta ludne przedmieścia, ogrodnic- zł. reń. baronowi von Mettich. Przechodząc
two i warzywnictwo. W 1750 r. było 1577 rozmaite koleje, zostały te dobra nadane
mk.; 1800 r. 3024; 1825 r. 5315; 1850 r. 9384; landgrafowi Wiktorowi Amadeuszowi księ-
1861 r. 11,794 mk. i 946 wojsk. W tym osta- ciu Hessen-Rothenburg wzamian za odstl\-
tnim roku miasto miało 33 ulic, 637 dm., bez pione przezeń Prussom w 1815 roku posia-
przedmieść i przyległych osad wiejskich, wraz dłości i dochody. Dobra te nabył poprzednio
z któremi liczyło wtedy 19,432 mk. Ludność w 1812 r. kurfirst heski (za 627,751 talar.),
przeważnie niemiecka, lecz katolicka w 8/, który otrzymał w 1810 r. sekularyzowane
częściach. Obszar miasta z ogrodami wynosi dobra kościelne i poklasztorne (kollegiaty, ko-
168 mr.; obszar gruntów miejskich zajmuje ścioła św. Krzyża i obu klasztorów racibor-
550 mr. roli, 308 mI'. łąk i od 1860 r. przyłą- skich i po cystersach w Rudzie). Ponieważ
czono 1000 mr. przedmieścia Neugerten. R. z dobrami temi łączyły się prawa zwierzch-
pojawia się na kartach dziejowych w począt- nicze, przeto Fryderyk Wilhelm III aktem
kach XII w., jako siedziba wypędzonego przez z 1821 r. wyniósł dobra na stopień zmedya-
braci Władysława II (1139-1162). Syn je- tyzowanego księstwa, z prawem głosu w iz-
go Mieszko otrzymał w dziale okrąg raciborski bie panów i sejmie szląskim. Landgraf Wiktor
i cieszyński. W 1177 przebywa w R. wygna- Amadeusz ustanowił w 1829 r. z dóbr tych
ny Mieszko Stary z żoną i dziećmi. Otrzy- fidei komis dla swego siostrzeńca ks. Wiktora
mawszy w dziedzictwie obwód opolski, piszą Hohenlohe-Waldenburg-Schillingsfuerst. Par.
się książęta tutejsi opolskimi. Za rządów Ka- R., dek. t. n. miała w 1869 r. 10251 kat., 1952
zimierza (1211-1230) otrzymuje R. prawo ew., 1197 izr., 4 dyss. Dek. raciborski, dyec.
niemieckie. Mongołowie pod R. przeprawiaj!ł wrocławskiej, miał 1869 r. 36963 kat., 2363
się przez Odrę i pustoszą okolicę a w 1255 r. ew., 1381 izr. i 14 parafii: Binkowice, Jano-
palą i rabują miasto wracający z Prus krzy- wice, Krzyżanowice, Lubowice, Ostrogi, Pa-
żowcy Ottokara czeskiego. Ks. Władysław włów, Polski-Krawarz, Raciborz, Rudnik, Ru-
otoczył miasto murem i przedmieścia osa- derswaId, Stara Wieś, Tworków, Wojnowice,
dził sprowadzonymi z Hollandyi kolonistami. Zabełków. Raciborski powiat, zajmujący połu-
'V skutek rozdziału jego dzielnicy między dniowy kraniec regencyi opolskiej, utworzony
czterech synów, stał się R. rezydencyą udziel- został w 1817 r. z części dawnego powiatu
nego księcia. W 1299 r. otrzymało miasto t. n., obejmującego całe dawne księstwo
prawo magdeburskie. Rada miejska, co rok raciborskie (Raciborz, Rybnik, Żóraw i 147
wybierana, składała się z 5 konsulów i 7 ła- gmin), ma 15'73 mil kwadr. obszaru (około
wników. Po wygaśnięciu domu książęcego 7 mil obszaru dawnego księstwa, 7 mil ks.
przeszło księstwo raoiborskie jako lenne do Troppen-Jaegerndorfi do 2 mil państwa Oder-
Austryi (1532 r.) i odtąd zmieniało często pa- berg) czyli 339,234 mr. W 1861 roku było
nów, zostając zwykle w zastawie. W 1609 r. 270,000 mI'. zajęte pod uprawę rolną, 57,000
cesarz Rudolf nadał R. stanowisko cesarskie- lasów i 13,000 mr. pod budowlami, drogami,
go miasta (Immediatstadt). W 1741 r. wraz wodami. Graniczy od wschodu z pow. rybnic-
z Szląskiem przeszło pod panowanie pruskie. kim, od północy z kozielskim, od zach, z głup-

364
Rac
czyckim a. od południa (na długości 7 mil) ze
Szlą,skiem austryackim i Morawią,. Pod wzglę-
dom geologicznym wierzchnią, warstwę two-
rz" utwory diluwialne: gliny, rudy żelazne,
piaski, w niższych występuje formacya wę-
glowa i bazalt. Układ powierzchni przedsta-
wia pagórkowatą równinę, podnosza,ca, się ku
południowi (wzgórza Bobrownickie 1050 st.)
i stanowiąca, część podgórza Beskidu szla,sko-
morawskiego, odległego o 4 mile. Gleba żyzna
w części zachodniej, ubożeje w miarę posuwa-
nia się ku wschodowi. Ostry klimat, w skutek
wyniosłego położenia, oddziaływa szkodliwie
na wegetacyą. Wiosna opóźnia się o 14 dni,
w stosunku do sa,siedniej równiny :Morawii
a o 10 dni odnośnie do dolnego Szląska. Czę-
ste deszcze letnie (264 paryz, linii, podczas
gdy w Wrocławiu tylko 212 linii) utrudniaj a,
dojrzewanie i sprzęt zboża. Mimo to uprawia-
ną, jest pszenica, buraki cukrowe, rzepak, len.
Z płodów mineralnych dobywane są tylko
węgle kamienne. W 1855 r. powiat liczył
90,424 mk.; 1858 r. 94,782 mk.; 1861 r.
101,181 mk. (miasta Raciborz i Hulczyn 14,334
mk.); 1872 r. 116,609 mk., a więc 7652 mk.
na jedną milę kwadr. Według wyznań było
96% kat., 3% ew. i 1% żyd.; według narodo-
wości 47% Polaków, 33% Morawian i 18%
Niemców. Morawianie zajmują południowo-
zachodnią część powiatu, Polacy północną i
środkową. W miastach większość stanowią
Niemcy. W Raciborzu w 1861 r. było na
10174 Niemców, 1620 Polaków i to przeważ-
nie śród ubogiej ludności przedmieść. Hulczyn
miał przeważnie morawska, ludność (2139 Mo-
rawian, 401 Niemców). Czysto niemieckie
gminy były: Zauditz, Throem iRaatsch.
W powiecie przeważa wielka własność, gdyż
istnieją tu trzy wielkie obszary dóbr, jedne
z naj znaczniej szych w całem królestwie pru-
skiem: ks. raciborskie (30 dóbr rycerskich
i 7 przyległ. i jedno allodyalne Lubowice) ma-
jące 41,333 mr.; majorat Kuchelno (ks. Lich-
nowsky'ego, obejmujący 33,164 mr., 18 dóbr
rycer. i 3 przyległ., skupywane od 1679 do
1788 r.) i dobra 8chillersdorf-Oderberg-Hult-
schin (od 1844 do 1846 r. zakupywane przez
Rotszyldów), obejmuja,ce 28,761 mr. (21 dóbr
rycer.). Monografia, R. ogłosił po niemiecku
Weltzeil p. t. "Geschichte der Stadt Ratibor",
Raciborz 1861 r. Br. Ch.
Raciborzany, dawniej przys. J anowic, te-
raz osobna gmina, w pow. limanowskim, par.
rz.-kat. i urz. poczt. w Skrzydlny (0'53 klm.).
Leży w okolicy podgórskiej i lesistej, nad pot.
Stradomką, przy gościńcu zDobry do Góry św.
Jana, zajmuje dolinę osłoniętą od zach. lesista,
górą Czeczeń (835 mt.), od wsch. wzgórzami
sięgają.cemi do 444 mt. n. p. m. Graniczy na
półn. z klasztorem azczyrzyckim, na wschód
Rac
z Janowicami i Jodłownikiem, na. południe ze
Skrzydlną a na zach. z Gruszowem. W ś liczy
34 dm., 297 mk., 284 rz.-kat. i 13 izr. Młyn
wodny. Z obszaru 454 mr. należy 142 do kla-
sztoru szczyrzyckiego (115 roli, 15 ła,k i ogr.
i 12 past.) a 312 mr. do posiadłości mniejszej
(236 roli, 37 ła,k i 39 past.). Długosz podaje
o tej wsi dwie różnia,ce się wiadomości. We-
dług pierwszej (Lib. Ben., I, 143 i III, 234)
była dziedzictwem Stanisława Klampa i kilku
szlachty (por. Raciborsko); prócz ról szlachec-
kich było 6 półłanków km., z których czwar-
ta dziesięcina przypadała prebendzie gorzow-
skiej. 'Wartość dziesięciny konopnej szaco-
wano na 5 grzywien. Według drugiej wersyi
(L. B., II, 130) dziedziczył wieś Jan Swyecz-
ka i kilku braci (h. Starz a) a jedyne predium
szlacheckie dawało dziesięciny proboszczowi
w Skrzydinej, kmiecie zaś, zagrodnicy i karcz-
marze klasztorowi sieciechowskiemu. W 1581
r. (Pawiński, Małop., 50 i 448) były R. wła-
snościa, klasztoru szczyrzyckiego, miały opo-
datkowany 1 łan roli, 3 zagrody z rolą, 4 ko-
morn. bez roli i 2 bez bydła. Mac,
Racice, domin. i okr. domin., pow. inowro-
cławski, o 6 klm. na południe od Kruszwicy
(poczta), na zachod. brzegu Gopła; par. Pola-
nowice, st. drogi żel. w Inowrocławiu i Ja-
nikowie o 20 klm. R. istniały już przed r.
1489, liczą 141 mk. w 8 dm.; obszaru maja,
wraz z fol. Baranowo i Cykowo, 559'24 ha,
czyli 350'28 roli, 142'98 ła,k, 15'32 pastw.,
10'41 nieuż. i 40'25 wody; czysty doch. gr.
8774 mrk; cegielnia, nabiał, uprawa buraków,
chów i tucz bydła holenderskiego; właścicie-
lem jest Władysław Ossowski. Dawniej na-
leżały R. do Zawadzkich; w r. 1593 pisał się
w aktach ziemskich suraskich Adam Ra-
czycki z Kujaw (Herbarz J. Kapicy :Milew-
skiego, 346). W skład okr. domin. wchodzi
fol. Baranowo z 6 dm. i 48 mk.; cały okr. ma
14 dm. i 189 mk. kat. E. Cal.
Racicze, wś, pow. augustowski, gm. Ho-
łynka, par. Teolin (wschod. obrz. Porstuń),
od!. od Augustowa 52 wiorst, przy drodze
z Sopoćkiń do Grodna; ma 74 dm., 531 mk.,
86 os. i 1768 mr. Wchodziły w skład majo-
ratu rza,dowego Łabno.
Racie, os., pow. nowogradwołyński (zwia-
helski), par. Cudnin. W 1867 r. było tu
36 dm.
Raciechowice z Sosnową, w XV w. Raczye-
chowicze, Raczechowycze, wś, pow. wielicki, w o-
kolicy podgórskiej i lesistej, 8'4 klm. na płd.-
wschód od Dobczyc, wznies. 457 mt., na dzia-
le wodnym dopływów Raby z prawego brze-
gu: Krzyworzeki i Stradomki. Z obszaru wsi
spływa kilka potoków do obu rzek. Glebę
stanowi glinka urodzajna i ciemne iły, z pod
których wydobywa się w miejscach niżej po-

Ru
łożonych rdzawka (woda zepsuta, czerwono
zabarwiona). Od północy otaczaj'ł wś niższe
wzgórza, pokryte świerkowymi lasami: Skrzy-
dło las (387 i 434 mt.); od wschodu las Buko-
wnik, przedzielaj'łcy wieś od Sawy, od zach.
duże lasy po lewym brzegu Krzyworzeki, ku
południowi zaś widok otwarty na górę Gro-
dzisko (623 mt.), o stożkowym kształcie, a
w dalszej okolicy na Czeczeń (835 mt.). Wieś
graniczy na płn. z Krzyworzek!\ i Mierzeniem,
na zach. z Czasławiem i Kornatk!\, na połud.
z Komornikami i Poznachowicami Dolnymi.
We wsi kościół, par. rz.-kat. i szkoła ludowa.
Więk. własn. (spadkobiercy Aleks. Bilińskie-
go) ma 388 roli, 64 łąk i ogr., 26 past. i 487
mr. lasu; pos. mn. 393 roli, 109 łąk i ogr., 46
pastw. i 79 mr. lasu. Wieś ma 70 domów i
470 mk., 455 rz.-kat. i 15 izr. (obszar dwor-
ski 6 dm., 45 mk., a Sosnowa 28 dm., 190
mk.). Sosnowa leży pod lasem, na północ od
wsi. Kościół drewniany z XVIIIw. Erekcya
parafii pochodzi z r. 1440. Za Długosza były
R. własnością W yszgi i miały drewniany ko-
ściół, łany kmiece, zagrody, karczmę i folwark
szlachecki. Kmiecie dawali dziesięciny kla-
sztorowi w Sieciechowie a szlachcic probo-
szczowi. W 1581 r. (Pawiński, Małop., 50,
51, 448) należały do Wieruskiego a składały
się z 6 zagród bez roli. Do par. należał nie-
istniejący dziś Czermin, nie było zaś Sosno-
wy i Kurnatki. Par. obecnie należy do dyec.
tarnowskiej, dek. dobczyckiego, obejmuje: So-
snowę, Czasław, Wiary, Kurnatkę, Glichów,
l'oznachowice Górne, Komorniki, BiegoBz6w-
kę, Dębie z Bukownikiem, Mierzeń i Krzywo-
rzekę, ogółem 2870 rz.-kat. i 54 izr. Mac.
Racieuiki, fol. i dobra, pow. trocki, w 3
oh. pol., gm. Butrymańce, okr. wiejski Aj-
ciuny, 049 w. od Trok, ma 1 dm. i 39 mk.;
własność Zasztowtów.
Racięcice, wś, fol. i kol. i R. Poduchowne,
wś, w dok. z XVI w. Raczyaczycze, Raczię-
czyce, pow. kolski, gm. Sompolno. Wś i folw.
i R. poduchowne należą do par. LubBtówek,
kolonia do par. Sompolno, odl. 17 w. od Koła.
Posiada cegielnię, wiatrak, pokłady torfu, je-
zioro zwane Bagno. Kol. ma wraz ze wsi'ł 35
dm., 182 mk.; fol. 5 dm., 91 mk. R. poducho-
wne 5 dm., 30 mk. W 1827 r. było 25 dm.,
270 mk. We wsi kościół drewniany, filia par.
Lubstówek. Kości6ł ten był przed 1864 r.
parafialnym, istniał już w XV w. Na począt-
kn. XVI w. probostwo dla szczupłych docho-
dów nie było obsadzone. Do par. należała wś
Łuczywna. Proboszcz pobierał dziesięcinę tyl-
ko z ról folwarcznych w R. a z kmiecych
kolędę. Miał on łan roli, jezioro w lesie i łą-
kę w Łuczywnie, zarośniętą drzewami (Łaski,
L. B., 1,224). Z tego powodu zwykle zarzą-
dzał parafią proboszcz Lubst6wka tak, iż osta-
Rac
365
tecznia para.fią zniesiono i wcielono w 1864 r.
do Lubstówka, którego proboszcz zdawna po-
bierał dziesięciny z łanow kmiecych w R.
Według reg. pob. pow. konińskiego z r. 1579,
wś R. była własności!\ Stan. i Gabr. Łuczyliń-
skich, miała 3 łany, 2 zagr. bez roli, 2 komoro
bez bydła. Część Adama Głębockiego miała
1 łan (Pawiński, Wielkop., I, 236). W 1870
r. fol. R. rod. mr. 1724: gr. or. i ogr. mr. 782,
łąk mr. 130, past. mr. 9, wody mr. 51, lasu
mr. 123, zarośli mr. 599, nieuż. mr. 31; bud.
mur. 10, z drzewa 5; płodozmian 14-polowy;
las nieurza,dzony. W skład dóbr wchodziły
poprzednio: wś R. os. 32, z gr. mr. 178; wś
Bagno os. 4, z gr. mr. 108; wś Łuczywno os.
19, z gr. mr. 340; wś Smolniki os. 10, z gr.
mr. 164; wś Lasek os. 4, z gr. mr. 26; wś
Rozmienna Góra os. 5, z gr. mr.38; wś Do-
datek Bagno os. 4, z gr. mr. 27; wś Młynisko
os. 18, z gr. mr. 147; wś Koszary os 7, z gr.
mr. 126; wś Jaźwiny os. 3, z gr. mr. 70; wś
Klonowa os. 4, z gr. mr. 214; os. Zielona
Baba gr. mr. 23. Br. Oh.
Racięciu, w XVI w. Raczieczino, wś, fol. i
dobra, pow. nieszawski, gm. Ruszkowo, par.
BroniBzewo, odl. 50 w. od Nieszawy; wś ma
143 mk.; fol. 173 mk. W 1827 r. było 15 dm.,
155 mk. Według reg. pob. pow.radziejow-
skiego z r. 1557 i 1566 we wsi R., w par.
Broniszewo, Jan Sierakowski miał 4 łany, 3
rzemieśl., Polanowski 1 łan, 3 zagr. (Pawiń-
ski, Wielkop., II, 31). W 1885 r. fol. R.
rozl. mr. 1277: gr. or. i ogr. mr. 1059, ła,k
mr. 86, lasu mr. 97, nieuż. mr. 35; bud. mur.
21, z drzewa 7; płodozmian 5 i lO-polowy; las
nieurządzony, pokłady torfu, wiatrak. W skład
dóbr wchodziły dawniej: wś R. os. 49, z gr.
mr. 210; wś Trzciniec os. 5, z gr. mr. 92; wś
Mostki Racięckie os. 3, z gr. mr. 46.
Racięckie Mostki, ob. Mostki 2.) i Racięcin.
Rachuów al. Wrocim6w, niem. Rattimau,
wś, pow. frydecki, na Szląsku austr. Posiada
kościół par. kat., dek. karwińskiego. Parafia
liczy 4481 kat., 57 ew., 29 żyd.; filia w Rze-
piszczu. Wś ma 883 mk., 1567 mr. obszaru.
Raciuiewko al. Nowe Raciniewo, niem. Neu-
Raczyniewo, wś należ!\ca do Raciniewa, ma
288'15 magdeb. mr. W 1868 r. 27 bud., 12
dm., 83 mk., 72 kat., 11 ew.; 1885 r. 1 dm.,
4 mk. Kś. Fr.
Raciuiewo al. Stare R., niem. Raczyniewo
al. Alt-R., 1667 Rackiendorif, dobra ryc., pow.
chełmiński, st. p. i par. kat. Unisław, 1'5 klm.
odl.; st. kol. Chełmno, 16 klm odl.; par. ew.
Ostromecko. Razem z fol. Siegswalde obej-
muje 617'86 ha roli Ol'. i ogr., 38 łąk, 5 past.,
325'64 lasu, 24'01 nieuż., 0'31 wody, razem
1010'82 ha; posiada gorzelnię parową, cegiel-
nię i młyn; hodowla bydła holenderskiej rasy
i owiec, uprawa buraków dla oukrowni w U-

366
Ba4
nisławiu. Właśc. Juliusz Siego R. 1885 było
w R. samem 14 dm., 299 mk. i to 214 kat., 85
ew. W miejscu jest l-klas. szkoła ew. W zbio-
rach toruńskiego niem. Tow. Kopernika znaj-
duje się z tutejszej miejscowości fibula bron-
zowa, pozwalająca przypuszczać, że tu istnia-
ły groby rzędowe (ob. Ossowski, Objaśn. do
mapyarcheol. Prus Zach., str. 16). O R. to-
czy się spór między historykami; trudno bo-
wiem rozstrzygnąć, czy wymienione w dok.
z r. 1224 i 1231 "Rasin al. Ratzin i Razyn"
jest Raciniewem czy Radzynem (ob.). W sta-
rych dokumentach zowie się ta miej scowoś6
także Raczignewe 1410, Raczignife 1400,
Ratzgnibbe, Radtschyneff 1510, Rackendorf,
Rockendorf, Ruchendorf. Za czasów krzyżac-
kich należało R. do wójtostwa unisławskiego
(ob. Kętrz., O ludno pol., str. 75). W wizyt.
Strzesza z r. 1667 czytamy, że wś szlachecka
R. należała wtedy do Wład. Zawackiego, cho-
rążego pomorskiego, dawniej rozpadała się na 4
działy szlacheckie; włościan (cmethones) było
7. Mesznego płaciła 3 korce żyta i tyleż owsa
(str. 21). W przywileju z r. 1345 wymieniony
jest Eberhard z R. (Racegnive; ob. Kod. dypl.
Wielkop., Nr. 1240). Kś. Fr.
Baciszki, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 3 okr. pol., o 53 w. od Nowoaleksan-
drowska.
BaciszYIJ, w XVI w. Raczissin i Raciscltyn,
wś nad rz. Wartą, naprzeciw Działoszyna,
pow. wieluński, gm. i par. Działoszyn, odl. od
Wielunia w. 27, ma 65 dm., 372 mk., 54 os. i
899 mr. obszaru. W chodziła w skład dóbr
Działoszyn. W 1827 r. 31 dm., 172 mk. W
XVI w. łany kmiece dawały dziesięcinę ka-
nonii wieluńskiej, co z dziesięciu łanów, po 6
gr., czyniło jedną seksagenę i 6 gr., zaś łany
szlacheckie pleb. wDziałoszynie. Jeden kmieć
ze swej części łana dawał 3 gr. plebanowi i 3
gr. kanonikowi. Pleban prócz tego dostawał
od kmieci kolędę po groszu z domu (Łaski,
Lib. Ben., I, 533 i II, 96). Według reg. pob.
pow. wieluńskiego z r. 1552-1553 wś w par.
Działoszyn, własność Kobylańskiego, miała 10
osad, 5 osadników (Pawiński, Wielk., II, 299).
Raciuny 1.) wś, pow. święciański, w 30kr.
pol., gm. Melegiany, okr. wiejski Polesie, o 9
w. od gminy. W 1864 r. należała w części do
dóbr Swiła, Mackiewiczów (37 dusz rewiz.),
w części zaś do dóbr Anżełowo, Abramowiczów
(25 dusz rewiz.). 2.) R., wś, pow. nowo ale-
bandrowski, w 3 okr. pol., o 54 w. od Nowo-
aleksandrowska. J. Krz.
Backau (niem.), ob. Rakowo.
Backelwitz al. Rakelwitz, ob. Roclawki.
Backendorff (dok.), ob. Raciniewo.
Baćki (Rat' ki) 1.) fol. i wś nad rz. Dzi-
sienką, pow. dzisieński, w 2 okr. pol., gm. Ihu-
menowo, okr. wiejski Sebastyanowo, O 7 w.
Rac
od gminy a 49 W. od Dzisny. Fol. ma 1 dm. i
5 mk. katol., wś zaś 12 dm. i 95 rok., w tej
liczbie 60 prawosł., 16 katol. i 29 starow.
(w 1864 r. 15 dusz rewiz.); należy do dóbr
Zosin, Szymkiewiczów. 2.) R., zaśc., pow. dzi-
sień ski, wlokr. pol., gm. Głębokie, okr.
wiejski Ozierec, o 15 w, od gminy a 48 w. od
Dzisny, ma 2 dm., 10 mk. katol. (5 dusz re-
wiz.). J. Krz.
Baekiewicze 1.) wś, pow. słonimski, w 1
okr. pol., gm. Kossów, o 38 w. od Słonima.
2.) R., wś włośc., wchodziła w skład dóbr
Hanuta, w pow. Bwięciańskim.
Raeki-Most, karczma, pow. nowoaleksan-
drowski, w 3 okr. pol., 057 w. od Nowoale-
ksandrowska.
Raekitt 1.) Gross (niem.), dobra ryc. w Po-
meranii, pow. słupski, st. pocz. Dambee. 2.)
R., dobra ryc., pow. kamioński w Pomeranii,
st. pocz. Przebrno. 3.) B., dobra ryc. w Po-
meranii, pow. pierzycki, st. pocz. Pierzyce.
Rackschuetz, 1288 Rodacowicz, 1324 Rogs-
cltuetz, 1360 Rakczicz, wś i dobra, pow. nowo-
tarski (na Szląsku), posiadają kościół par.
ewang. (od 1 Z 42 r.), kaplicę katol. (już w 1353
r.), filią par. Swidnica Polska (PoIn. Schwei-
nitz), szkołę ewang. W 1842 r. 71 dm., dwór,
fol., 479 mk. (53 katoL). Hodowla owiec.
Racksdoyf, wś, pow. ziębicki, par, katol.
Kaubitz. W 1842 r. 33 dm., 193 mk. (90 ew.).
Backwitz 1.) Gross, 1360 Rack()Wicz, 1371
Grozzen Rakewicz, wś, pow. lwowski (na Szlą,-
sku prus.), par. Lwów. W 1842 r. szkoła ew.,
57 dm., 455 mk. (65 katoL), hodowla owiec.
2.) R. Wenig, 1371 Wenigen Ra!cewicz, wś i do-
bra, pow. lwowski, par. ewang. Kesselsdorf-
Ober, katol. Lwów, posiada kopalnie węgla
kamiennego. W 1842 r. szkoła ewang., zamek
z folw., 52 dm., 371 mk. (41 katol.) 3.) B.,
fol., pow. oleśnicki. Należał do gminy Julius-
burg.
Rackuny, wś włośc. nad strum. Raduńką,
pow. lidzki, w 4 okr. pol., gm. Raduń, okr.
wiejski Możejki, o 3 w. od gminy, 32 w. od
Lidy a 35 W. od Wasiliszek, ma 8 dm., 80 mk.
katol. (34 dusz rewiz.); należy do dóbr skar-
bowych Ejszyski.
Racławice 1.) folw. nad rz. Prosną, pow.
kaliski, gm. Ostrów Kaliski, par. Giżyce, odI.
od Kalisza 29 wiorst, ma 95 mr. W chodzi
w skład dóbr Giżyce. 2.) B., wś, fol. i dobra,
pow. miechowski, gm. i par. Racławice, odl.
10 w. od Miechowa, leży przy drodze bitej
z :Miechowa do Działoszyc. Droga ta okrąża
łukiem, ku południowi wypukłym, wyniosły
taras wyżyny olkusko-krakowskiej, pomiędzy
:Miechowem, Książem i Działoszycami. Wś
posiada kośoiół par. murowany, szkołę począ,t-
kową" 31 osad. W 1827 r. było 46 dm., 298
mk. Na miejsce dawnego kościoła wzniósł 0-

Rac
becny murowany w 1778 r. proboszcz miej-
scowy kś. Janikiewicz. Dobra Racławice skła-
dały się w 1886 r. z fol. R., Dale i Przysłoń-
ce, rozl. mr. 1554: fol. R. gr. or. i ogr. mr.
286, ła.k mr. 20, pastw. mr. 27, lasu mr. 359,
nieuż. mr. 14, razem mr. 706; fol. Dale gr. Ol'.
i ogr. mr. 447, pastw. mr. 35, nieuż. mr. 9,
razem mr. 491; fol. Przy słońce gr. or. i ogr.
mr. 142, lasu mr. 209, nieuż. mr. 6, razem mr.
357; bud. mur. w ogóle 6, z drzewa 15; las
nieurządzony. Wś R. os. 31, z gr. mr. 166.
Por. Dziemięrzyce. W polowie XV w. R. maj!lt
kościół par. p. w. św. Piotra. Sa. tu łany km.,
karczma, z których płacono dziesięcinę. Był
też folwark a proboszcz miał rolę wolną i ła.kę
do swego użytku (Długosz, L. B., II, 79, 80).
W r. 1581 wś R., dzierżawiona przez Mikołaja
:Marszowskiego, miała 1 czyn., 2 zagr. bez roli,
1 kom. z bydłem, 4 kom. bez bydła, 1 rzem.
Część Oleszyńskiego miała 2 łan. km., 2 czyn.,
3 zagr. bez roli, 7 kom. z bydłem, 1 rzemieśl.
(Pawiński, Małop., 15). Na polach tej wsi za-
szła w dniu 4 kwietnia 1794 r. pamiętna bi-
twa, w której odniesione przez Kościuszkę
zw'ycięztwo nad korpusem gen. Torrnasowa
nadało potężny impuls ruchowi powstańczemu.
Dnia 24 marca 1794 r. ogłoszony został na
rynku krakowskim akt powstania narodowego
i powołano pod broń mieszkańców wojewódz.
krakowskiego od 18 do 28 lat. W cia.gu trzech
dni z każdych pięciu dymów miał stawić się
zbrojny w pikę lub karabin. Już w dniach 25,
29 i 31 marca zaszły pierwsze drobne spotka-
nia między spiesza.cymi połączyć się z Kościu-
szką oddziałami wojska regularnego a siłami
rossyjskiemi pod wodza. Łykoszyna, Jusupowa,
Tormasowa. Korpus Kościuszki w bitwie pod
R. składał się z 5 batalionów piechoty (licza.-
cych 2534 do 2673 ludzi), 22 szwadr. jazdy
(4232 do 4479), 12 dział z 57 ludźmi i pewnej
liczby nowozaciężnych wieśniaków, podawanej
rozmaicie przez różne źródła od 300 do 2000
ludzi. Ogółem po strąceniu strat w poprze-
dnich utarczkach było co najwyżej 4342 żoł-
nierzy regularnych i pewna liczba wieśnia-
ków krakowskich (Por. Korzon., Wewn. Dzieje
Polski, IV, 356-363). Po skończonej bitwie
wieśniacy popowracali do swych niedalekich
siedzib. R. par., dek. miechowski (dawniej księ-
ski), 2480 dusz. R. gmina, należy do s. gm.
okr. IV w Książu Wielkim, st. pocz. Miechów.
Gmina ma 3048 mk. i 11,198 mr. obszaru.
3.) R., w dok. Raczlawgcze, wś, pow. olkuski,
gm. Rabsztyn, par. Racławice, leży niedaleko
granicy od Galicyi, na zachód od Ojcowa i
Szklar, w wąwozie wrzynającym się w olku-
ską wyżynę, nad pot. Racławką, który po
zła.czeniu się z Krzeszówką tworzy Ruda-
wę, dopływ Wisły pod Krakownm. Wieś po-
siada kościół par. drewniany (modrzewiowy),
Rac
367
szkołę początkową, 132 dm. W 1827 r. było
tu 143 dm., 972 mk. Długosz nie wspomina o
tej wsi. Do tych R. odnieść należy zapewne
sołtysa Mikołaja "de Raczslavicz" podpisanego
na akcie z 1358 r. (Kod. Małop., I, 298). Pa-
wiński (Małopolska 26, 444) uważa wś R.
w par. Pobudnik (z regestr. 1490) za też sa-
me z R. należącymi do zamku rabsztyńskiego
(w regestr. z 1581 r.). Te ostatnie miały
w 1581 r. 21 półłanków, 4 czynsz., 2 komom.
z bydł., 6 kom. bez bydł., 7 rzem., 1 piekarz,
1 duda. Kościół i par. powstały tu dopiero
około pocza.tku XVI w. R. par., dek. olkuski,
2119 dusz. Br. Ch.
Racławice 1.) z Świętodni6wkami, wś, pow.
niski, odl. 1'3 klm. na płd. od Niska, w piasz-
czystej równinie (168 mt. n. p. m.), na lewym
brzegu Sanu. Przez wieś prowadzi gościniec
z Niska do Rudnika. Wieś graniczy na płd.
z Woliną, na zachód z przysiołkami Warcho-
lem i Warchołami, po za którymi ciągną się
obszerne bory sosnowe, niegdyś część połu-
dniowa puszczy sandomierskiej. Wś składa
się z 99 dm. i 580 mk., 526 rzym.-kat., 3 ew.
i 51 izrael. Pos. większa (dawniej Adolfa hr.
Mniszcha, obecnie izraelity) wynosi 290 mr.
roli, 57 mr. łąk, 10 mr. pastw. i 3 mr. lasu;
pos. mn. 421 mr. roli, 18 mr. łąk i 91 mr,
pastw. Parafia z kościołem drewnianym niema
erekcyi, ale są ślady że istniała już w 1326 r.
Wymienia ją Długosz (L. B., I, 350 i II, 362).
Według regestr. podatk. z 1508 r. pow. san-
domierskiego, :Mikołaj Chrzanowski, dziedzic
Chrzanowic i Racławic, zapłacił 1 grzyw. 30
groszy jako czwartą część dochodu z dóbr.
Inna część R. należy do Wojciecha :Malickie-
go, który z części w Malicach (pow. opatow-
ski), Kurowie, R. i innych zapłacił 5 grzyw.
24 gr. W 1578 r. R. rozpadły się na jeszcze
drobniejsze cza.stki. Jan Podgrocki ma 1 os.,
3/ 8 łana, 7 zagrodo z rolą, 1 ubog.; Adryan
Brzeski 3 os., 3/. łana; Wawrzyniec Koński 3
os., 3/, łana, 2 ubogo bez roli; Baltazar Brze-
ski 3' os., 3/, łana; Maliccy maja. w ogóle 8 os.,
3 1 /  łana, 2 zagrodo z rolą, 2 zagr. bez roli, 2
ubogich, 2 rzemieśl. (Pawiński, :Małop., 198,
199,457, 458). O walkach ze Szwedami, sto-
czonych tu przez Stefana Czarnieckiego, ob.
Nisko. Kościół teraźniejszy zbudował w r.
1746 Józef Grabiński, podczaszy wieluński
p. t. św. Stanisława bisk. Par. należy do
dyec. przemyskiej, dek. rudnickiego, i obejmu-
je: miasto Nisko, Hutę Deręgowską, Kończy-
ce, część Nowosielec, Przędzel, Stróżę, Woli-
cę z Nową Wsią i Zarzyce. 2.) R., w XV w.
Raczslavicze, wś, pow. gorlicki, par. rz.-kat.
w Rozembarku, rozciąga się długą uliC8; w do-
linie Sietnicy, dopływu Ropy z lew. brzegu.
Teren spada z zachodu (285 mt. na granicy
Rozembarku) ku wsohodowi (271 mt. na gra-

368
Rac
Rac
nicy Binarowy). Od północy zasłania wś lesi- ciech Racławski z wiatrakiem, a drugl\ Ale-
sta Racławska góra (421 mt. n. p. m.), od po- ksander Kębłowski. Przy schyłku zeszłego
łudnia Dział Krzemienny (371 mt.) i Sciborka wieku były w ręku Mateusza Drogońskiego;
(297 mt.). Przez R. prowadzi droga z :Biecza następnie przeszły do Kosińskich. E. Cal.
(4'9 klm.) na płn.-zachód do Cięszkowic. Pos. Racławówka z Kielan6wką i Zabierzowem,
większa (Stan. Więckowski) ma 116 mr. lasu; wś, pow. rzeszowski, odl. 8 klm. na płd. od
mniejsza 615 mr. roli, 36 mr. ła,k i ogr., 111 Rzeszowa, w okolicy falistej, urodzajnej, wzn.
mr. pastw. i 202 mr. lasu. R. licza, 111 dm., 246 mt. n. p. m., nad pot. Zgłobieńskim, lew.
693 mk.; 674 rz.-kat. a 19 izrael. Na Sietnicy dopływ Wisłoka. Składa się z trzech osad, u-
jest jeden młyn wodny. Za Długosza (L. B., żywaja,cych z dawna praw osobnych wsi,
III, 201) R. graniczyły z Zagórzanami, co z których jednak dwie: Kielanówka (Kila-
wskazuje, że nie istniały jeszcze Kwiatonowi- nówka, lub Kilianówkl\) i Zabierzów są połą-
ce, wś rozdzielaja,ca dziś ta dwie osady. Siar- czone z pierwszl\ we wspólnl\ gminę. Nadto są
czyński (Słownik geogr. Galicyi; rps. bibl. dwa folwarki z os.: Raciborz i Kielanowski fol-
Ossol. X2 1826) podaje, że R. zostały założone wark. Na obszarze wsi spływaja, do pot. Zgło-
w r. 1253 przez Cedrona (Teodora) Jaksę h. bieńskiego z lew. brzegu pot. Radzelówka i
Gryf, woj. krak., założyci-ela klasztoru cy- Niechobrzka a z prawego Nosowski i bezi-
stersów w Szczyrzycu, i nazwane od imienia mienny pod Zabierzowem. Teren wznosi się
jego żony Racławy. W r. 1581 (Pawiński, ku wschodowi w małe płaskowzgórze, opada-
:Małop. 122) miała 11\'2 łanów kmiecych, 5 ja,ce ku płd. z 289 na 275 mt., tworzące dział
zagrodo bez roli, 2 komorników z bydłem, 4 między pot. Zgłobieńskim a Zwięczyckim, nad
kom. bez bydła i 3 rzemieślników. Mac. którym leży Kielanówka. Ku zachodowi niższa
Racławice 1.) mylnie Roclawice, niem. wyżyna nazywa się Boguchwała, i dosięga
Razlawitz, wś, pow. inowrocławski, o 7 klm. 264 mt. N a płn.-wschód od R. rozcia,gają się nad
na północo-wschód od Inowrocławia (poczta i potokiem nisko położone obszerne łąki, na płn.
st. dr. żel.), par. Płonkowo; 5 dm. i 46 mk. zaś od Zabierzowa i Kielanówki nie wielki las.
(37 ka.t., 9 prot.). 2.) R., fol. do Kruchowa, W Zabierzowie znajduje się murowany ko-
pow. mogilnicki, o 5 klm. na północ od Trze- ściół, wzniesiony przez Teodora ks. Lubomir-
meszna (poczta i st. dr. żel.), par. Kruchowo. skiego, woj. krak., konsekrowany w r.1732
Racławice 1.) Niemieckie, niem. Rassel- przez Andrzeja Pruskiego, sufragana przemy-
witz deutsch, 1387 r. MajO?' Rasslawitz, 1408 skiego, przy którym jest szpital dla ubogich,
Rassilwicz, 1531 Raslawitz teutonicalis, wś założony przez Mikołaja Spytka Ligięzę, kaszt.
kośc., pow. pra,dnicki, odl. 2 mile od Pra,dnika sandom. i starostę bielskiego. "W aktach para-
i 1 milę na płd.-zachód od Głogowy Górnej. fialnych przechowuj a, podrobiony dokument
Posiada kościół par. katolicki (z 1798 r.), szko- pargaminowy, według którego parafia, miał e-
lę katol. (1861 r. 3 naucz., 362 dzieci), 6928 rygować w r. 1318 Bartłomiej Pakosz, kawa-
mr. obszaru (5882 mr. roli, 450 mr. łąk). ler maltański. Wizyt. bisk. Sierakowskiego
W 1861 r. 342 dm., 2295 mk. (10 ewang.). (XVIII w.) opowiada, że 1624 r. spalili ko-
Ludność bezrolna trudni się szewctwem a prze- ściół Tatarzy wraz z przywilejami a probosz-
ważnie wychodzi w lecie na roboty mularskie cza Tomasza Krucińskiego uprowadzili w ja-
do królestwa polskiego. 2.) R, Polskie, niem. syr. Mimo to parafia jest dawna" gdyż na
Rasselwitz Polnisch, 1383 Polonicalis Rastlovitz, akcie erekc. kościoła w Ła,ce (z 1409 r.) wy-
1531 Raslawitze Polonicalis, wś i dobra ryc. stępuje jako świadek Marcin, pleban z Zabie-
nad Solecką wodą, pow. prądnicki, posiada rzowa. Trzy osady mają obecnie 99 dm., 535
kościół par. kat., zbudowany 1802 r. z muru, mk.; 506 rzym.-kat., 29 izrael. Obszar więk-
szkołę katol., 1394 mr. obszaru (1112 mr. roli) szej posiadłości (Teod. br. Christiani-Kron-
wiejskiego, 1990 mr. obszaru dóbr rycer. (537 wald) ma 6 dm., 36 mk.; Kielanówka 27 dm.,
mr. roli, 340 mr. łąk, 1073 mr. lasu). W 1861 153 mk.; Zabierzów 14 dm., 79 mk. Obszar
r. 121 dm., 756 mk. (7 ewang.), młyn wodny. więk. pos. ma 921 mr. roli, 42 mr. łąk i ogr.,
Raclawiec 1.) fol., pow. jędrzejowski, gm. 43 mr. past. i 32 mr. lasu; mn. pos. 538 mr.
Sobków, par. Korytnica, wchodził w skład roli, 117 mr. ła,k i ogr. i 31 mI'. past. Wszy-
dóbr Korytnica. 2.) R., pow. hrubieszowski, stkie trzy osady granicza, na północ z Nosów-
gm. Białopole, par. Buśno (wsch. obrz.). kl\ i Przybyszowem, na wschód z Rzeszowem
Raclawki, fol. do Targowej Górki, pow. i Staroniwą, na płd. z Zwięczycl\ i Boguchwa-
średzki, o 7 klm. na zach.-południe od Wrze- ła" na zach. z Niechobrzem. W Zabierzowie
śni (st. dr. żel.), par., okr. domin. i poczta jest szkoła ludowa jednoklasowa, w R. kasa
w Targowej Górce, 7 dm. i 118 mk.; właści- pożyczko gminna z kapit. 634 zł. W. a. Mac.
cielem jest król pruski. R. należały w r. 1578 Racławska gó..a, na granicy Racławic
do Jana i Stanisława Racławskich i nie miały (pow. gorlicki) i Ołpin (pow. jasielski), na dzia-
kmieci; w r. 1618 posiadał jednę część Woj- le wodnym Sietnicy i Olszynki, dopływów

Rac
Ropy. Stok płd. pokrywa las po części jodło-
wy. Wznies. 421 mt. (szt. gen.). Br. G.
Racławski potok, ob. Sitanka, Sietnica.
Racot al. Ratat, dok. Raczsati in insula (na
ówczesnej Obrze), niem. Razot i Rakoten (na
niektórych mapach), wś, domin. i okr. domin.,
pow. kościański, o 5 klm. na płd.-wschód od
Kościana (st. dr. żeL), przy bitym trakcie do
Gostynia; par. Gryżyna (dawniej Wyskoć),
poczta w miejscu. W r. 1366 Jan, bisk. po-
znański, ustanawiając stałego wikarego przy
kościele wyskockim, przekazał na utrzymanie
jego między innemi dziesięcinę z R. W r. 1580
składała się wieś z 6 łanów, 3 zagrod., 3 ko-
morn., 2 osadn. i z młyna wodnego. Około
tego czasu należał R. do Kostków, którzy tu
wystawili sobie zamek; tu w r. 1635 dokonała
życia Anna z Kostków księżna Ostrogska,
wdowa po Aleksandrze, woj. wołyńskim. Ku
schyłkowi XVII W. dostała się majętność
w ręce Broniszów, z których Piotr, późniejszy
kaszt. kaliski, dzielił przez długie lata losy
Stanisława Leszczyńskiego. Opuszczając kraj,
powierzył maja,tek swój, żonę z domu Szołdr-
skich i kilkoletnia, córeczkę Dorotę, pieczy
rządcy. W nieobecności jego zmarła Broni-
szowa, a gdy dziedzic nie wracał, przywłasz-
czył sobie rządca cały maja,tek, oddając có-
reczkę na folwark, między czeladź dworską.
Po upływie kilkunastu lat wrócił Bronisz i u-
wolnił swą córkę, którą następnie wydał za
ks. Jabłonowskiego, woj. rawskiego, a rządcę
okuć kazał w kajdany, wtrącić do lochu i gło-
dem umorzyć. Działo się to w zamku Ko-
stków, który z czasem runął. Bronisz wysta-
wił sobie na innem miejscu skromny domek,
gdzie życia dokonał. Po śmierci jego objęła
dobra córka, Dorota ks. Jabłonowska, która u-
piększała siedzibę i trudniła się chodowaniem
jedwabników. W czasie konfederacyi barskiej
wojsko rossyjskie zniszczyło dwór miej scowy.
Po śmierci księżnej (1774) przeszły do bra w ręce
syna j ej Antoniego ks. J abłonowskiego, kaszt.
krakowskiego, który tu wzniósł pałacyk i za-
łożył ogród angielski. Książe sprowadzał do
R. z dóbr swoich na Ukrainie i Wołyniu ró-
żne tameczne płody, po które zjeżdżali się
kupcy zagraniczni. We dworze gościło wiele
rodzin wielkopolskich po kilka miesięcy. U-
rządzono tu teatrzyk amatorski, dla którego
pisał sztuki Józef Wybicki, dziedzic pobli-
skich :Manie czek, później szy senator-woj ewoda.
W r. 1793 bawił tu Józef ks. Poniatowski,
Tadeusz Kościuszko i generał Wielhorski;
częstym też gościem był J ezierski, w. łowczy
koronny. W końcu zeszłego wieku nabył do-
bra ks. Oranii, późniejszy król holenderski
(Przyjaciel Ludu leszcz., z r. 1836, tom III,
193, 599, z ryciną zamku). Przed r. 1672 stał
W R. kościół par. p. w. św. Marcina. W cielo-
Słownik Geogra.ficzny T. IX.-Zeszyt 101.
Rac
369
ny do par. gryżyńskiej, obrócony został
w końcu na kościół luterański. W r. 1860 na-
leżało do par. protestanckiej 21 osad i 551
dusz, śród 4440 katolików. Na gruntach R.
znaleziono młotek z jasnego serpentynu. Wś
ma 33 dm. i 269 mk. (183 katol., 81 prot., 5
żydów). Domin. liczy 187 mk. w 12 dm. i
składa się z fol. Betkowo, Brzeźniak, Darno-
wo, Racot, Słonin Nowy i Stary, Spytkówki i
Wyskoć, zajmujących obszar 3013'35 ha, t. j.
1752'18 roli, 394'43 łąk, 29'28 past., 772'75
lasu, 61'55 nieuż. i 3'16 wody; czyst. doch.
grunt. 27749 mrk; gorzelnia parowa i cegiel-
nia; chów koni i bydła oldenburskiego i sim-
menthalerskiego; właścicielką jest W. księ-
żna Zofia Sachsen-Weimar. W skład okr.
domin. wchodzą fol. Darnowo, Słonin Nowy i
Stary, Spytkówki i Witkówki, tudzież leśnic-
two Stary Lubosz; cały okrąg ma 32 dm.,
506 mk. (365 katol., 141 prot.). E. Gal.
Racówka, grupa zabudowań w gm. Wy-
sokie, na płd. od gościńca limanowsko-sądec-
kiego. Na mapie mon. austr.-węg. (Z. 7. Kol.
23) podano: Kacówka. Bl'. G.
Racza 1.) Mała, wś nad rzką Głuchówką,
dopł. Teterowa, pow. radomyski, o 3 w. po-
wyżej R. Wielkiej, gm. i par. praw. Czudin,
ma 688 mk., nadzielonych 900 dzies. ziemi,
z których płacą 996 rs. 11 kop. rocznie. Do
właścieiela należy 380 dzies. ziemi ornej,
1379 dz. lasów i 282 dz. nieużytków. Wcho-
dziła niegdyś w skład klucza radomyskiego
dóbr metropolitów unickich kijowskich, obe-
cnie własność Karola Wierzbickiego. 2.) R.
Wielkct, w dokum. Raczyn, wś nad rzka, Głu-
chówką, lewym dopł Teterowa, pow. radomy-
ski, o 2 na płn.-zchd od wsi Czudina (par.
praw. i gmina), ma 672 mk., nadzielonych
1296 dzies. ziemi, z której płacą 1053 rs. 81
kop. wykupu rocznie; gorzelnia. N ależała do
klucza radomyskiego al. poleskiego dóbr me-
tropolitów unickich kijowskich, obecnie do
dóbr meżyryckich (ob. Meżyryczka) Złotnic-
kich. O wsiach tych znaj duj a, się wzmian_
ki w Arch. J. Z. R., cz. I, t. 4: 8, 642; cz. III,
t. 1: 214. 3.) R. Stara i Nowa, dwie wsie nad
lewym dopływem Hreźli, pow. owrucki, na
pograniczu pow. radomyskiego, na płn.-zahd.
od Chabnego. J. Krz.
Racza Wielka, szczyt górski, ob. Rajcza
Wielka.
Raczanki, niem. Raatsch, wś i dobra nad
rz. Troją, pow. raciborski, par. Trzeboń. W
1861 r. 29 dm., 208 mk. katol. Obszar więk.
posiadł. 919 mr. roli i 361 mr. łąk; wś obej-
mowała 10 zagrod., młyn i 15 komorn., w o-
góle 198 mr. R. wraz z Trzeboniem stanowiły
zdawna komandorya, nicmieckiego zakonu. Po
sekularyzacyi w 1810 r. własność rządowa
(domena).
24:

370
Rac
Baczany 1.) wś :włośc., pow. święciański,
w 1 okI'. po!., gm. Swięciany, okr. wiejski i
dobra skarb9we Symoniszki, o 8 w. od gminy
a 12 w. od Swięcian, ma 9 dm., 103 mk. kat.
(w 1864 r. 30 dusz rewiz.). 2.) B., dobra,
pow. nowoaleksandrowski, w 4 okI'. pol., 048
w. od Nowoaleksandrowska. 3.) B., wś, pow.
wiłkomierski, gm. Towiany, o 6 w. od Wił-
komierza. J. Krz.
Bacze 1.) dobra, pow. kowieński, w 2 okr.
pol., o 70 w. od Kowna. 2.) B., wś, pow. tel-
szewski, w 2 okr. pol., o 43 w. od Telsz. 3.)
B., wś, pow. sza.welski, gm. Gruździe, o 14 w.
od Szawel.
Bacze, błoto w pow. radomyskim, o 10 w.
na północ od Radomyśla.
Raczek dok. Rasen, wś, pow. lubawski, st.
pocz. i par. ew. Lubawa, par. kat. Kazanice;
61 ha obszaru (39 ha roli). W 1868 r. 15 bud.,
8 dm., 60 mk., 59 kat., 1 ew.; 1885 r. 10 dm.,
70 mk., 38 kat., 32 ew. Za czasów krzyżac-
kich należała do wójtostwa bratyańskiego (ob.
Kętrz. O ludno pol., str. 88). Kś. Fr.
Raczele, wś, pow. telszewski, w 2 okr. pol.,
O 41 w. od Telsz.
Raczenięta (Raczeniaty), wś włośc. nad rz.
Dubinką, pow. oszmiański, w 4 okr. pol., gm.
W ołożyn, okr. wiejski Łużany, o 56 w. od
Oszmiany, ma 13 dm., 98 mk. prawosł. i 4
katol. (w 1864 r. 44 dusz rewiz.).
Raczewieze, ob. Racewicze.
Baczignife (dok.), ob. Raciniewo.
Baczkany, wś nad bezim. rzeczką, pow.
słucki, gm. Lachowicze, ma 38 osad pełnona-
działowych; grunta faliste, szczerkowe, dość
urodzajne. A. Jel.
Baczki 1.) os. miejska, przed 1867 r. mia-
steczko, pow. augustowski, gmina Dowspuda,
par. Raczki. Odl. od Suwałk 17 '/2 w., od Au-
gustowa 21 w., od granicy pruskiej 5 w., od
st. dr. żel. brzesko-grajewskiej wGrajewie
421/» w., st. dr. żel. w Olecku (Prusach) 22 w.
R. leżą na wyniosłym prawym brzegu rz. Roz-
pudy, stanowiącej naturalnIII granicę między
powiatem augustowskim i suwalskim. Obfi-
tość raków, miała nadać nazwisko miejsco-
wości. Przez R. przechodzi trakt łączący Su-
wałki z granicą pruską, w obecnej chwili
przekształcony na drogę bitą. N a rzece wznie-
siono w r. 1884 most długi 15, szeroki 4 sążni.
Obszar gruntów miejskich wynosi 622 mr. 212
pr., w tem: ogrodów owocowo i warzyw. 17
mr. 52 pręt., roli ornej 501 mr. 172 pr., łąk 4
mr. 179 pr., past. 48 mr. 79 pr., wody 1 mr.
218 pr., piasków 11 mr. 38 pr., granic i dróg
25 mr. 255 pr., pod zabudowaniami 12 mr. 112
pr. (w r. 1886). Ulic w osadzie 16: Kościelna,
Suwalska, N owomoczydlańska, Staromoczy-
dlańska, Szkolna, Stodolna, N adrowna, Króle-
wiecka, Browarna, Nowa, Żydowska, Niemiec-
Rao
ka, Dworna al. Dowspudzka, Stc..'odworna,
Nadrzeczna, Ogrodowa. Dwa rynki: główny i
koński. Rynek główny zabudowany w czwo-
robok, po większej części domami murowane-
mi, z tych 4 jednopiętrowe. Miasto błotniste,
posiada gdzie nie gdzie trotoary brukowane,
jeszcze w r. 1846, oraz jedną ulicę Suwalską,
prowadzącą do mostu, wyłożoną kamieniem.
R. mają kościół paraf. katolicki, synagogę mu-
rowaną, dom modlitwy. W r. 1830 było 204
dm. i 2500 mk.; w 1850 r. 140 dm., 2079 mk.;
obecnie 11 dm. murowo (w tem dawniejszy
magistrat), 194 drewno i 2807 mk. (439 kat.,
34 ewang., 5 prawosł., 2329 żydów). Jar-
marków 6, targi co czwartek. Od czasu do
czasu, zwykle w soboty, spędzają tu znaczną
ilość trzody chlewnej, którą przybyli kupcy
z Prus wielkiemi partyami zakupują. Ludność
miejscowa utrzymuje się głównie z przemy-
tnictwa, z czem też łączy się ożywiony handel
końmi. Rzemieślnicy, przeważnie żydzi: szew-
ców (wraz z czeladzią) 48, krawców 16, cza-
pników 2, stolarzy 4, stelmachów 2, kowali 6,
ślusarzy 2, tokarz 1, mularzy 3, cieśla 1, pie-
karzy 8, rzeźników 7, zegarmistrz 1, introli-
gator 1, szklarzy 2, furmanów 3, rzezaków 2,
złotnik 1, powroźników 2, mosiężnik 1, bla....
charzy. Do zakładów fabrycznych zaliczyć
można: 2 piwowarów (z obrot. 3000 rs.), gar-
barnia (o br. 900 rs.), zakład garncarski, fa....
bryka świec łojowych ("szabasówek"), cegiel-
nia, W okolicy obfite pokłady torfu, ślady rudy
żelaznej. Domów zajezdnych 2, handel win 1,
szynków piwnych 2, wódczanych 5, massarski
2, składów żelaża 2, innych sklepów większych
5. Kupców I-ej gildyi 1, II-ej 3, mniejszych 15,
kupców zbożowych 5, felczerów 2, akusze-
rek 2, doktór przyjezdża raz na tydzień z Su-
wałk, apteka. Szkoła elementarna 1 klas. o
3-ch oddziałach, miała w 1885 r. 62 uczniów
(chłop. 49, dziew. 13, w tem kat. 51, żyd. 11);
hederów 9. ,V domu skarbowym, murowanym,
wartości rs. 3300, mieści się zarzą.d gminy
Dowspuda, oraz narzędzia ogniowe (1 sikaw-
ka i 6 beczek). R. jako lezące w pasie pogra-
nicznym, posiadają przykomórek, przez który
wywieziono w 1876 r. za 228,685 rs., przy-
wieziono za 17,860 rs. Podatków skarbowych
płaci osada 400 rs. 71 kop. rocznie, składki o-
gniowej od zubudowail 982 rs. 62 kop. R., ja-
ko wieś, była gniazdem rodziny Raczków h.
Ostoja, rozrodzonej później na Litwie. O je-
dnym z nich Stryjkowski (Kronika, ks. 22,
str. 701) wspomina, że w r. 1506 pod Klec-
kiem "Tatarów, przeprawy naszym broniących
na rzece, długą rusznicą, ognia z niej daj ą.c,
odstraszał, a po tem widząc jak się jej bali,
choć nienabitą, kilku ich gonił". W drugiej po-
łowie XVI w. Maryna Raczkówna, córka Sta-
nisława, wniosła dobra Raczki w dom męża

Rac
Rac
371
Grzegorza Massalskiego, podkomorzego gro- uległy konfiskacie. Odtąd miasteczko zostało
dzieńskiego (Niesiecki, VIII, str. 3). Ona też własnością rządu. Z dawnych pamiątek pozo-
funduje w r. 1599 kościół parafialny w R. p. stał tylko kościół w stylu włoskim, ą.ługi ło-
w. św. Trójcy, Wniebowzięcia N. M. P. i św. kci 110, szeroki 20, wysoki 15 łok. Swiątynia
:Michała, uposażywszy go odpowiednio (Akt ta, po 226 latach od dnia założenia, dopiero
erekcyjny na pergaminie w archiwum ko- w r. 1835 d. 27 września została poświęcona
ścielnem). August II w r. 1703, nadaje mia- przez bisk. Stanisława Kostkę Choromańskie-
stu targi tygodniowe. W r. 1748 od Ejdziato- go, admin. dyec. augustowskiej. Po nad głó-
wicza nabywa dobra R. Józef Pac, hr. na Ho- wnem wejściem umieszczony herb Lilija (Pa-
rodyszczu i Dowspudzie, kasztelan ks. żmujdz- ców) a poniżej tablica marmurowa opiewa
kiego, starosta chwejdański i ziołowski (Akt wazniejsze zdarzenia w historyi świątyni. We-
Tryb. Główn. 1749 r. 2 maja, ;N'g 102-103). wnątrz świątyni, beczkowate sklepienie której
Błędnie więc podaje Encykl. Olgerbranda, ja- wsparte jest na 12 kolumnach jońskich, zwra-
koby nabyte zostały od Raczyńskich, w któ- cają uwagę dwa pomniki wykonane z białego
rych posiadaniu nigdy R. nie były. Pod rzą- kararyjskiego marmuru, podobno dzieło Ka-
dem Paców nastają najświetniejsze czasy dla nowy. Pomieszczone po obu stronach wielkie-
nędznej osady. Nowy dziedzic odnawia znisz- go ołtarza, na płytach jednakowej formy i
czony kościół i hojnie go uposaża (Przywilej wielkości przedstawiają w płaskorzeźbie, po
w arch. koś.) w r. 1751. Za staraniem wła- lewej stronie: na kolumnie z wyrytym herbem
ścicieli Stan. August wynosi R. do rzędu Paców, popiersie mężczyzny uwieńczone kwia-
miast, lecz pożar w r. 1765 niszczy świezo tami; o nią wsparta postać niewieścia w stro-
powstającą osadę. Prawem własności nabył je ju greckim, z "corona muralis" na głowie, zda-
od Józefa hr. Paca z mocy aktu darowizny je się opłakiwać zgon przedwcześnie zgasłego
z d. 5 marca 1797 r., oraz testamentu z d. 6 męża. Po prawej stronie naprzeciw pierwsze-
t. m. i roku Ludwik hr. Pac, generał dywizyi go: skrzydlata postać kobieca, unosząc się pra-
wojsk franc. i polskich. W skład dóbr R., wie w powietrzu, ryje na tablicy bohaterskie
prócz miasteczka, wchodziły wsie: Raczki, Li- czyny zmarłego. U stóp jej, rzucone w malo 4
pówka, Witówka, Szczodrochy, Bolesty, 'Wier- wniczym nieładzie, godła rycerskie. Pirami-
ciochy i Wasilówka, wszystkie w pow. dą- dalne zaś zakończenie pomnika zdobi herb Pa-
browskim, obwodzie i wdztwie augustowskim, ców. W aktach kościelnych niema wzmianki o
wartujące 110,000 talarów czyli złp. 600,000 tych pomnikach, tradycya tylko niesie a her-
(Wykaz hipoteczny w archiw. kośc.). Hr. Lu- by stwierdzają, iż poświęcone są pamięci ja-
dwik Pac, zawczasu myśląc nad podzwignię- kiegoś Paca (Ludwika ?). Brak napisów utru-
ciem handlu i przemysłu, buduje cały szereg dnia sprawdzenie podania. Jeden z 6 ołtarzy
piętrowych kamienic w rynku, przeznaczając bocznych przedstawia św. Maryą, Magdalenę
je na pomieszczenie "kramów", wznosi w po- de Pazzi (ur. 1566 we Florencyi, t 1607, ka-
środku rynku gmach z cegły, zwany "kaffen- nonizowana 1669), pędzel lichy, lecz godna u-
haus", którego ruiny dotrwały do 1864, a wy- wagi, bogato rzeźbiona rama, z herbem Paców
borna cegła w części użytą została do budują- u góry. Tez same godła zdobią i chór kościel-
cej się bóżnicy i domu na pomieszczenie magi- ny. W tyle świątyni wieza wysoka 38 łokci,
stratu. Sprowadzeni przez Paca osadnicy, mieści w sobie 4 dzwony, z tych największy
z czasem zabudowali oddzielną ulicę, zwa- (625 f.), p. t. św. Ludwika, przelany ze stare-
ną Niemiecką. Jednocześnie osadzeni zostali go w r. 1834 w Broku, ozdobiony herbami Pa-
tkacze przy załozonej (w r. 1822) tu fabryce 0- ców i Małachowskich. Par. R., dek. augusto w-
brusów i serwet, istniejącej do r. 1830. Ko- skiego, składa się: z osady Raczek, wsi Li-
ściółparaf., zniszczony podczas pożaru w r.1765, pówki i Witówki, w pow. augustowskim; tu-
z ruin i gruzów po raz trzeci na nowo wzno- dziez wsi: Małe Raczki, Wasilówki, Wiercio-
si (1811-1823), sprowadziwszy umyślnie ar- chy, folw. Szczodrochy, wsi: Włodzimierówka,
tystów z Włoch (Inw. koś. z r. 1841). W 1812 Nieszki, folw. Nieszki, wsi Bolesty Stare, Bo-
r. generał Pac walczy wciąż przy boku Na- lesty Nowe, Rudniki, Choćki, Sidory" Rabali-
poleona. Powróciwszy w 1815 r. do dóbr swo- no, Podwysokie, Zyliny, Lipowe, Zubrynek,
ich zaprowadza tu wzorowe gospodarstwo, Krukówek, folw. Krukówka, Koniecbór, kolo-
i następnie uzyskuje dla R. przywilej na nii Koniecborskich, wsi: Stoki, Kuryanki, Po-
6 jarmarków. Przyjąwszy udział w walce paśnica, Józefowo, Franciszkowo, Bakaniuk,
1831 r., zakończył życie jako wygnaniec na folw. Bakaniuk, Niemcowizna i folw. Wolani-
dalekim wschodzie. Rok 1831 sprowadził dot- nowo, w pow. suwalskim. W 1886 r. obejmo-
kliwe klęski na miasteczko. Domy będące wła- wała 5475 dusz, wtem mężcz. 2692, kob.
snością Paca zostały spalone i do szczętu zruj- 2783. W r. 1884 spisano aktów urodzin 217
nowane (akta magistr.). Rozległe (na Litwie) (męż. 115, kob. 102), ślubów 36, aktów zej-
dobra Paców, a w ich liczbie i R., w 1835 r. ścia 140 (męż. 65, kob. 75). Najstarsze akty

372
Rao
chrztu sięgają r. 1684, zaślubin 1766, zgonów
1786 r. Od r. 1823 zaprowadzono przy ko-
ściele bractwo św. Trójcy. Cmentarzy 2: stary
zawiera w obwodzie 112 prętów i posiada ka-
plicę drewnianą, zbud. w r. 1825 kosztem ple-
bana; stary-morgo 4, założony za miastem za
rządu pruskiego, otoczony ogrodzeniem ka-
miennem (Inw. koś. z r. 1819). Na plebanii
znajduje się obraz olejny, przedstawiający
zgon małżonki hr. Ludwika Paca, Karoliny hl'.
Małachowskiej, t 1822, Szpital a raczej przy-
tułek starców, istniał oddawna przy kościele
tutejszym, bez stałego funduszu (Inw. kośc.
1819). O 2 W. od miasta, wznoszą się wspa-
niałe ruiny Dowspudzkiego pałacu, ulubiony
eel wycieczek dla mieszkańców. 2.) D. Małe,
przedmieście Suwałk w płd.-zachodniej stro-
nie. Nazwisko wzięło od miasteczka leżącego
o 17 '/, W. na zachód. Zamieszkałe przeważnie
przez najbiedniejszą ludność żydowską.. 3.)
B. Małe al. Zaskwiery, wś nad rz. Rospudą,
pow. suwalski, gm. Dowspuda, par. Raczki,
odl. 1 w. od os. Raczki. Należały do dóbr
Raczki, skonfiskowanych w r. 1835. Młyn
wodny, kuźnia. W 1827 roku było 17 dm.,
87 mk. 4.) B., wś i kol., pow. sejneński,
gm. i par. Sereje, odl. od Sejn 30 w., ma
28 dm., 278 mk. Mieszkają tu koloniści
Niemcy, osadzeni 1843 r. W 1827 r. było
30 dm., 188 mk. 5.) R., oś. włok, pow. kon-
stantynowski, gm. Hołowczyce, par. Janów i
Konstantynów (wsch. obrz.), ma 6 dm., 44 mk.,
363 mr. W 1827 r. było 8 dm., 42 mk. Sta-
nowi część wsi Bonin. M. R. Witanowski.
Raelki 1.) okolica szlach., pow. oszmiań-
ski, w 1 okr. pol., o 10 w. od Oszmiany, 8
dm., 134 mk. kat. 2.) D., zaśc., pow. ihu-
meński, w 4 okI'. poL, gm. puchowicka, par.
kat. błońska. Położenie niskie, łąki i pastwi-
ska. rozległe; w okolicy stanowiska grubego
zwierza. 3.) R. al. Raszki, wś i fol., pow. ko-
bryński, w 1 okr. pol., gm. Zbierochy (Zbiro-
gi), o 30 W. od Kobrynia, dawniej w par. zbie-
l'ochowskiej dziś wysoko-litewskiej, w pobliżu
st. dr. żel. moskiewsko-brzeskiej. W 1789 r.
R. folw. dziedziczny W. Kości, pułkownika,
z wsiami R., Pszonaja (?), Smolice, MaIki, Ka-
rabany, Wołoszki, razem 60 dymów (Akta
Podskar., Nr. 35, str. 34). Obecnie własność
Siedlikowskiego; włościanie wnieśli 2567 rub.
87 kop. wykupu za ziemię. 4.) R., wś, pow.
wołkowyski, w 2 okr. pol., gm. Zelzin, o 27
W. od W ołkowyska.
Raczki 1.) wś, pow. bracławski, okr. pol.,
st. poczt. i par. kat. Niemirów (o 4 w.), gm.
Rubań, 055 w. od Winnicy, ma 122 osad,
700 mk., w tej liczbie 12 jednodw., 1011 dz.
Tiliemi włośc.; cerkiew p. w. św. Mikołaja,
wzniesioną w 1783 r. i uposażoną, 62 dz. zie-
tni; 1360 parafian. Należy do klucza niemi-
Rac
rowskiego, dawniej Potockich, następnie hr.
Strogonowa, dziś ks. Szczerbatowych. 2.) R.,
wś na praw. brzegu rz. Rosi, pow. taraszczań-
ski, wśród lasów położona, o 7 w. od sioła
Matwiejechy (par. prawosł.), par. kat. Woło-
darka, ma 188 mk., 1119 dz. ziemi, po wię-
kszej części lesistej; cerkiew drewniana p. w.
św. Dymitra. Należała do klucza tetyjowskie-
go hr. Ostrowskiego Tomasza, przez którego
darowana Libmanowi. 3.) R., wś, pow. ży-
tomierski, par. Cudnów, posiada cerkiew dre-
wnianą, gorzelnię murowaną, 1300 mr. lasu,
600 mr. ziemi dwoI'. i 600 mr. włośc. Wła-
sność dawniej Kamińskich, potem Barszczew-
skich, Władysława Przyborowskiego, Try-
polskiego, W yrzykowskiego, W oraksina, dziś
Tereszczenki. J. Krz.
Raczki 1.) Wielkie, niem. Retzken, wś na
poL-prus. Mazurach, pow. margrabowski, 1
klm. 00 granicy król. polskiego, 5 klm. od st.
poczt. i tel. w Margrabowy. Wieś polska.
Krzysztof v. Glaubitz, ststa straduński, sprze-
daje r. 1560 sołeckie 3 włóki na prawie cheł-
mińskiem, włókę za 38 grzywien, celem zało-
żenia wsi dannickiej na 30 włókach. W R,
mieszkają w r. 1600 sami Polacy. 2.) R. Ma-
łe, dobra, tamże, od R. Wielkich o 2 klm. na
północ; obszar 159 ha. 3.) R. Nowe, wś, tam-
że, od R. Wielkich o 2 klm. na połud. Ad. N.
Raczkial1Y, wś nad potokiem, pow. osz-
miański, w 1 okr. pol., gm. Soły, okI'. wiejski
i dobra Sulistrowskich Kuszlany, o 5 W. od
gminy a 14 w. od Oszmiany, ma 15 dm., 167
mk. kat. (w 1874 r. 64 dusz rewiz.).
Raczkiewieze 1.) wś, pow. słucki, wlokl'.
pol. starobińskim, gm. Czap1ice, o 1 w. od st.
Sinica, na dawnej szosie brzesko-bobrujskiej,
ma 30 osad pełnonadziałowych; miejscowość
lekko falista, dość leśna, grunta dobre, szczer-
kowe. 2.) R., dobra, pow. słucki, w lokI'.
pol. starobińskim, gm. czaplicka, dość dawne
dziedzictwo Zaleskich, mają około 79 włók;
grunta szczerkowe, lekkie, miejscowość dość
leśna, nizinna. W R. urodził się w 1819 r. i
przemieszkiwał potem Bronisław Zaleski, pi-
sarz i filantrop, redaktor Roczników Towarzy-
stwa historycznego w Paryżu. Była tu ka-
plica kat. par. Słuck, filii urzeckiej. 3.) D.,
wś poradziwiłłowska, pow. słucki, w 3 okI'.
pol. kopyIskim, gm. Cimkowicze, w pobliżu
Cimkowicz, ma 30 osad pełnonadziałowych;
grunta faliste, pszenne, urodzajnej miejsco-
wość bezleśna. A. Jel.
Daczkiszki, dwór nad Dubissą, pow. ko-
wieński, w 4 okI'. pol., o 45 w. od Kowna,
między U gianami a Ej ragołą; własność J óze-
fowicza.
Raczków, wś, fol. i 08., pow. turecki, gm.
Bartochów, par. Warta, odl. od Turka 36 w.
Wś ma. 7 dm. i wraz z wsią, Upuszczowem 159

lae
mk.; folw. 3 dm., 67 mk.; os. 1 dm., 2 mk.
W 1886 r. fol. R. rozI. mI'. 626: gr. Ol'. i ogr.
mr. 592, łąk mr. 10, lasu mr. 7, nieuż. mr. 17;
bud. mur. 7, z drzewa 8; płodozmian 9 i 11-
polowy. Wś R. os. 25, z gr. mI'. 74: wś Upu-
szczów os. 7, z gr. mI'. 36. W XVI w. dzie-
sięcinę z łanów folwarcz. i kmiecych pobierał
pleban w Warcie, który również dostawał
kolędę po groszu z domu (Łaski, I,. B., I, 411).
Raczków al. Raczlcowo, fol., wś i dobra,
pow. oszmiański, w 2 okI'. pol., gm. Połocza-
ny, okI'. wiejski Litwa, o 6 w. od gminy a 61
do 62 1 / 2 w. od Oszmiany. :Fol. ma 1 dm., 10
mk. kat., wś zaś 5 dm. i 27 mk. prawosł. i 5
katol. (w 1864 r. 24 dusz rewiz.); własność
Wagnerów. 2.) R., osada na połud. krańcu
pow. mozyrskiego, w 3 oh. pol. turowskim,
gm, Biarozów. Miejscowość dzika, odludna.
Raczków 1.) a1. Rac.zlcowo, majętność z ko-
ściołem paraf. i okI'. domin., pow. wągrowiec-
ki, dek. gnieźnieński św. Piotra i Pawła, odl.
7 1 / 2 klm. na wsch.-płd. od Skok, na prawym
brzegu Wełnianki, par. w miejscu, poczta
w Popowie Kościelnem, st. dr. zel. w Łopien-
nie (o 17 klm.). R. ma 17 dm. i 180 mk. kat.;
obszaru 413'63 ha, t. j. 221'40 roli, 33'83 łąk,
38'09 past., 108'87 lasu, 11'02 nicuż. i 0'42
wody; czysty doch. gr. 3540 mrk; właścicie-
lem jest Leonard Brzeski, dziedzic Jabłkowa.
Pomiędzy 1252 a 1280 r. wś Raskovicze a1.
Roskovicze (Kod. Wielkop., 303 i 496) była
własnością klasztoru owińskiego; w r. 1389
pisał się z R. Trojan Grochola; r. 1579 nale-
żała jedna część R. do Szyszkowskiej, a dru-
ga do Jana Raczkowskiego. W 1618 r. po-
siadał całą majętność z młynem Łukasz Racz-
kowski, a około 1845 r. Łukasz Ciesielski.
Kościół istniał już w XV w.; dzisiejszy dre-
wniany wzniosła w r. 1780 Ludwika de Osten
Saken z legatu Stanisława Miniszewskiego, a
wykończył go i przyozdobił Wawrzyniec Lo-
ga i dziedzice miejscowi. Par. składały na po-
czątku XVI w.: Bliżyce, Glinno, Jagniewice,
Kakulin, Niedarzyn, Rączków, tudziez nieist-
niejące już Małkowo i Zdżar; później przyby-
ły: Antoniewo, Jabłkowskie Huby, Nadmłyn,
Pomarzanki, Raczkowski młyn, Sosnówka, tu-
dzież Jabłkowo i Pomorzany z kościołami fi-
lialnymi. Przy kościele istniała altarya p. w.
św. Doroty, uposażona przez Raczkowskich.
Pleban miejscowy, pobierał między innemi,
dzicsięcinę snopową z dwóch łanów zwanych
Voydzylynsky i Martynynsky. W skład okr.
domin. wchodzi młyn Raczkowski (1 dm.,
6 mk.). E. Cal.
Raczkowa, dolina w Tatrach liptowskich,
po połudn. stronic głównego grzbietu Tatr.
Półn. ścianę doliny tworzy grzbiet główny od
szczytu Hrubego Wierchu, zwanego także
Raczkową Czubą (2142 mt.), będącego naroż-
lin
373
nikiem dolin: Raczkowej, Jamniokiej i Jarzl\>o-
czej aż po Błyszcz (2183 mt.), narożnik do.
lin Raczkowej, Kamienistej i Kościeliskiej.
Grzbiet ten od Hrubego Wierchu ciągnie się
na płn. wschód po Kończystą (2071 mt.), po-
tem na płd.-wschód po Starą Robotę (al. Wy-
soki Wierch, 2170 mt.), następnie na wschód
po Gaborów Zadek (1946 mt.), wreszcie na.
płd.-wsch. po Błyszcz. Na długości 4310 mt,
tworzy granicę między Galicyą a Liptowem
(W ęgry). Zachodnią ścianę doliny tworzy
ramię górskie, wybiegające od Hrubego Wier-
chu na płd. ze szczytami J akubiną al. Magórą
Wyźnią (2189 mt.), Pośrednią kotliną, Ostre-
dokiem (2049 mt.) iMagórą Niźnią (1921 mt.);
opada ono zwolna ku ujś9iu pot. Jamnickiego
do Raczkowej "Wody. Sciana ta odgranioza.
dolinę Raczkową od Jamnickiej. Od wschodu
przypiera dolina do ramienia poprzecznego,
idącego od Błyszcza na płd. po szczyt Bystrę,
także Wysokim Wierchem nad Bystrą zwa-
ny (2250 mt.). Tu rozdziela się na dwie od-
nogi, wschodnią między pot. Kamienistą a
Bystrą, i zachodnią, między Bystrą, a Raczko-
wą. Ta ostatnia tworzy wschod. ścianę doli-
ny Raczkowej. Od Starej Roboty (2170 mt.)
wysuwa się ku płd. ramię rozwidlające górną
część doliny na wschodnią, zwaną Gaborową
doliną i zachodnią, właściwą Raczkowę. Obie-
ma dolinkami płyną potoki: wschodni Gabo-
rowym, zachodni Raczkową Wodą zwany.
Powyżej ich połączenia się stoi szałas i kilka
szop. Gaborową dolinę łączy przełęcza mię-
dzy Błyszczem a Starą Robotą (zwana Gabo-
rowy Zadek) z doliną Kościeliską. Tędy wy-
borne przejście z doliny Kościeliskiej do Racz-
kowej. W górnej części zachodn. ramienia
doliny R. legły u samych stóp Kończystej
dwa stawki, Raczkowemi Plesami lub Staw-
kami zwane. Połączenie się doliny R. i Gab04
rowej leży 1425 mt. n. p. m. Odtąd 400 mt.
na płn. wzniesienie doliny R. wynosi 1569
mt., o 600 mt. dalej w górę 1690 mt., a je-
szcze 400 mt. w górę 1751 mt. Po nad tern
stanowiskiem leżą wspomniane stawki, wznie-
sione 1671 mt. (według Wahlenberga), 1676
lub 1681 mt. (Steczkowski). Od połączenia
się Gaborowego potoku z Raczkową, 900 mt,
na płd., tuż nad potokiem, ścieżka po wschod.
brzegu 1289 mt.; szałas Ostrzyca 1240 mt.
W dolinie tej, według Wahlenberga, znajdo-
wać się ma źródło Dosziha (?)j temperatura
jego (d. 3 sierpnia 1813) wynosiła 4'6 0 R.;
wznies. żródła 1193 mt. Wahlenberg podaje
pomiary dwóch czub Raczkowych, wschodniej
2133'87 mt. (2178 mt. Oesfeld) i zachodniej
2094'15 mt. (2161'36 mt. Oesfeld). Pierwszy
będzie niezawodnie Wysoki Wierch czyli Klin
Starorobociański czyli Stara Robota; drugi zaś
Hruby Wierch. Wal. EIjasz (Przewodnik) na

874
Rac
Hruby Wierch przenosi mylnie jednę Racz-
kow czubę, a drugą, na szczyt J akubinę (2189
mt.), gdyż u Wahlenberga wyraźnie jest mo-
wa. o czubie Raczkowej zachodniej i wscho-
dniej, co powtarza także Oesfeld. Długość
doliny 7 1 / 2 klm. Br. G.
Raczkowa, wś, pow. sanocki, w okolicy
górzystej i lesistej, u źródłowisk pot. Różo-
wego, lew. dopływu Sanoczka (dopływu Sa-
nu). Od płn. i wschodu otaczajl1i wieś lesiste
wzgórza, których pasmo od szczytu Grabów-
ka (531 mt.) pochyla się ku płd.-wschodowi
(523, 529 i 501 mt.) a w Turzym potoku opa-
da na 425 mt. Na obszarze wsi wpada do pot.
Różowego kilka górskich strumyków. Grani-
czy wś na wschód z Mrzygłodem i Końskiem,
na płn. z Krzywem, na zach. z Grabówka.. i
Lalinem, od którego oddziela ja.. mniejszy las,
północna część Wrocienia, na płd. z Falejów-
kił. Par. gr.-kat. w Jurowcach a rzym.-kat.
w Dydni. Pos. więk. wynosi 111 roli, 4 łąk,
16 past. i 303 mr. lasu; pos. mn. 402 roli, 37
ła..k, 46 past. i 41 mr. lasu. WŚ ma 72 dm.
(2 na obszarze więk. pos.) i 407 mk.; 177 rz.-
kat., 223 gr.-kat. i 8 izrael. .Mac.
Raczkowa \Voda, potok, wypływa ze sta-
wów Raczkowych, w górnym końcu doliny
Raczkowy; łączy się z Gaborowym potokiem
i podąża na płd. a wypłynąwszy na Podhale
liptowskie, rozdziela się na dwa ramiona.
W schodnie Raczkowa.. zwane, uchodzi do Bia-
łej IJiptowskiej z praw. brzegu dwiema odno-
gami, na płn.-wschód od Przybyliny; zacho-
dni, z'!ane r.zybyiną, przepływa wś Przy-
bylmę l  JeJ krancu zlewa wody do Białej
LIptowskieJ. Pod Obecną Łuką przyjmuje R.
Wodę, potok Jamnicki, także Małl1i Białą
(Mała Bela) zwany. Długość biegu 12 klm.
Ja.nota podaje wznies. poc!\ątku potoku na
1451'66 mt. Bl'. G.
Raczkowice, wś, kol. i karcz., pow. nowo-
radomski, gm. i par. Dąbrowa; wś ma 33 dm.,
298 mk., 363 mr. włośc.; kol. 13 dm., 83 mk.,
31.; os. karcz. 1 dm., 11 mk., 4 mr. dwor.' na-
leży do dóbr Oielętniki. W 1827 r. 28 'dm.
18.6 .mk. Dziesięcna z łanów kmiecych, war
tosCl do grzywny Jednej, szła dla wikaryuszów
kollegiaty w Kurzelowie, z folwarcznych zaś
dla plebana w Dąbrowie, który od kmieci
otrzymywał tylko kolędę po groszu (Łaski,
L. B., , 515, 557). Według reg. pob. pow. ra-
domskiego z r. 1553, R. własność Prokopa,
Benedykta i Mikołaja Witowskich, miały 9
os., 2 łany (Pawiń., Wielk., II, 278). Br. Ch.
Raczkowicze, wś nad bezim. dopł. Ślizan-
ki, w zach.-płd. cęś?i pow. borysowskiego,
w 2 okr. pol. ł?hoJsklm, gm. Hajna, ma 17
osad P?łn0:ładzIałowych; okolica dość wzgó-
rzysta l lesIsta; grunta szczerkowe, urodzajne.
Rac
Raczkówka, część Raniszowa, w pow.
kolbuszowskim. Br. G.
Raczkowski, fol. nad bezim. dopł. Isło-
czy, pow. miński, przy drodze ze wsi Bobro-
wniki do Galimców, w 2 okr. pol. i par. kat.
Raków, gm. I wieniec. .A. Jel.
Raczkowskiszki, dobra, pow. rossieński,
gm. Kroże, par. stulgiewska, o 29 w. od Ros-
sień; własność Lewoniewskiego.
Raczkowszczyzna al. Rackowszczyzna, fol.
i dobra, pow. sejneński, gm. Sereje, par. Mi-
rosław, odl. od Sejn 42 w., ma 3 dm., 44 mk.
W 1827 r. 7 dm., 100 mk. Dobra R. skła-
dały się w 1886 r. z fol. R., Kocieniszki, no-
menkl. Pasieka, rozl. mr. 557: fol. R. gr, or. i
ogr. mr. 230, łąk mr. 49, past. mr. 6, lasu
mr. 140, nieuż. mr. 18, razem mr. 443; bud.
mur. 2, z drzewa 9; płodozmian 9-polowy; fol.
Kocieniszki gr. or. i ogr. mr. 77, łąk mr. 27,
lasu mr. 3, nieuż. mr. 8, razem mr. 114; bud.
z drzewa 4; płodozmian 5-polowy, pokłady
torfu. W skład dóbr wchodziły poprzednio:
wś Peleda os. 4, z gr. mr. 6; wś Race os. 29,
z gr. mr. 232; wś Buceniszki os. 9, z gr. mr.
32; os. Pilokalnie gr. mr. 1; os. Kociliszki
gr. mr. 1. Br. Ch.
Raczkowszczyzna 1.) fol. i dobra nad Nie-
wiszką, pow. lidzki, w 3 okr. pol., gm. Dubi-
cze, okr. wiejski Nowydwór, 021 w. od Szczu-
czyna, ma 17 mk.; własność Jankowskich.
2.) R. al. R,ac,kow,szczyzna, zaśc. nad rz. Zyżmą"
pow. oszmlanskI, w 3 okr. pol., gm. Siedli-
szcze (Siedlicko), okr. wiejski Gilwińce o 9
w. od gminy, 66 w. od Oszmiany a 27";'. od
Dziewieniszek, ma 3 dm., 21 mk. kat. (w 1864
r. 5 dusz rewiz.); własność Tubielewicza.
3.) R. (Józejin), fol. szI., pow. świę9iański, w 2
okr. pol. o 9 w. na płd.-zach. od Swięcian 4
dm., 21 mk.; kaplica katol. par. Święciay.
4.) B., pow. święciański, ob. Paulinowo 5.).
Rączkuny, wś, pow. lidzki, w 1 okr. pol.,
gm. Zyrmuny, okr. wiejski Horodenka, dwór
Holmanciszki, o 12 w. od gminy a 28 w. od
Lidy, ma 4 dm., 31 mk. (16 dusz rewiz.).
Baczów 1.) Wielki, niem. Radisch Gross
wś, pow. rozborski. Do 1815 r. należała d
Saskich Łużyc. Posiada kościół par. ew ang.
poprzednio filią Belska, od połowy XVIII w:
parafialny. W 1800 do 1802 r. na miejsce
drewnianego murowany z wieżą. W 1842 r.
szkoła ew., 80 dm., 435 mk. (w połowie Ser-
bowie łużyccy). Kopalnie torfu. W pobliżu
wsi ciągnie się pasmo wzgórz złożonych z sza-
rej waki, dosięgające tu do 926 st. wznies.
2.) B. Maly, niem. Radisch Klein, wś, pow. roz-
borski, par. ew. Kletnów (Klitten). W 1842
r. 15 dm., 66 mk. ew.
Baczowa, potok, dopływ Orawy, ob. Pod-
zamcze (VIII, 489).
RaczulJY 1.) wś włok i dobra skarbowe

Rac
nad jez. Ryżem, pow. oszmiański, w 1 okr.
pol., gm. Soły, okI'. wiejski Zajeziorce, o 19
w. od Soły a 23 w. od Oszmiany, ma 3 dm. i
27 mk. kat. (w 1864 r. 19 dusz rew.). 2.) B.,
fol. nad rz. Kiernówką, pow. oszmiański, w 1
okr. pol., gm. Soły, okr. wiejski Kowale, o 19
w. od Oszmiany, 1 dm., 20 mk. kat.; własność
Salmanowiczów. 3.) n., fol. nad rz. Oszmian-
ką, tamże, o 28 w. od Oszmiany, ma 8 dm. i
58 mk. kat.; kaplica kat. par. Soły. Urodził
się tu d. 3 września 1797 r. Antoni Odrowąż
Kamiński. W 1654 r. własność Michała Ka-
czanowsiego, później Poźniaków, dalej Kon-
stancyi Swięcickiej, wreszcie Benisławskich.
W spisie z 1864 r. wykazane jako własność
Sławińskich, Kaczanowskich, Kamińskich i
Hurczynów. Włościanie z części Sławińskie-
go wnieśli 1017 rub. 25 kop. a części zaś Sal-
monowiczów 4816 rub. 94 kop. wykupu za
wydzieloną im ziemię. J. Krz.
Baczybol'ek, posiadłość, pow. ihumeński,
od 1822 r. własn. Abramowiczów, ma 4 włóki.
Raczyce, wś i fol., pow. stopnicki, gm.
Grabki, par. Gnojno. Fol. ma 1175 mr., nale-
ży do dóbr Januszowice, wś zaś ma 40 os. i
211 mI'. W 1827 r. 21 dm., 156 mk. Za cza-
sów Długosza należała już do par. Gnojno,
której pleban pobierał dziesięcinę z łanów
kmiecych (L. B., II, 446). Według reg. pob.
pow. wiślickiego z r. 1508, wś Raczyce, Ja-
nuszowice, Góra i inne, własność Andrzeja
Marchowskiego, płaciły poboru 2 grzyw. 36
gr. W r. 1579 własność Anny Marchockiej,
miały 7 osad, 2 łany, 1 biednego osadn. (Pa-
wiński, Małop., 227, 448). Br. Ch.
Baczyce, niem. Ratschitz, wś i fol. na praw.
brzegu Baryczy, pow. odolanowski, o 3 klm.
na zach. od par. kat. i poczty wOdolanowie,
st. dr. żel. w Przygodzicach o 15 klm. R.
wchodziły dawniej w skład ststwa odolanow-
skiego; trzymali je w r. 1579 Feliks Kurow-
ski, a w r. 1618 sukcesorowie Daćboga Karn-
kowskiego. W nowszych czasach przyłączono
R. do dóbr ks. krotoszyńskiego. Na gruntach
R. wykopano popielnicę, z grotem żelaznym.
Wś ma 92 dm. i 756 mk. (728 kat., 28 prot.).
Fol. liczy 31 mk. w 3 dm.; obszaru ma 227'68
ha, t. j. 172'17 roli, 38'30 łąk i 17'21 nieuż.;
właścicielem jest ks. Thurn-Taxis. E. Cal.
Baczyck al. Raczysk, wś, pow. piński, ob.
Radczysk.
Raczyki, wś w par. Łf1ikoszyn (pow. ku-
tnowski), obecnie nie istnieje. Wymienia jf1i
Lib. Ben. Łask. (II, 483). Według reg. pob.
pow. łęczyckiego z r. 1576 wś Racziky, wła-
snoŚĆ Mikołaja Kuczyńskiego, miała młyn o 2
kołach (Pawiński, Wielkop.. II, 85). Zdaje się
że weszła w skład Nowej Wsi w tejże parafii.
Baczyliszki, wś, pow. maryampolski, gm.
Antonowo, par. Pilwiszki, odl. od Maryampo-
Rac
375
la 16 w., ma 7 dm., 44 mk. W 1827 r. 2 dm.,
17 mk.
Raczyn, wś, fol. i dobra, pow. wieluński,
gm. 'Wydrzyn, par. Raczyn, odl. 7 w. od Wie-
lunia. Posiada kościół par. drewniany, 27 dm.,
370 mk. W 1827 r. było 23 dm., 310 mk.
J estto gniazdo rodziny Raczyńskich h. J a-
strzębiec. Na początku XVI w. wieś składa
się z drobnych części szlacheckich, obejmują-
cych 15 i pół łanów kmiecych, z których da-
wano kustoszowi kollegiaty wieluńskiej po
fertonie, mierze owsa i żyta. Kustosz brał też
dziesięcinę z łanów nieosiadłych, pleban zaś
miejscowy z ról szlacheckich, a prócz tego po
mierze żyta i owsa z łanów kmiecych, od
kmieci wolnych (liberis) za dziesięcinę półto-
ry grzywny, od zagrodników i komorników
po groszu za meszne. Fundatorami i kollato-
rami kościoła byli cząstkowi dziedzice Ra-
czyńscy. Data erekcyi nieznana; parafif1i sta-
nowiła jedna wieś. Pleban miał dwa łany,
dom z ogrodem i łąką. Zakrystyana płacili
parafianie i budowali mu dom. Prócz zwy-
kłych sprzętów kościelnych były trzy dzwo-
ny na dzwonnicy i mały w kościele, dwa
mszały (pisany i drukowany) i dwie agendy
(pisana i drukowana gnieźnieńska; Łaski, L.
B., II, 99, 137, 138). Według reg. pob. pow.
wieluńskiego z r. 1552, 1553, własność Ra-
czyńskich, miała 19 osad, 7 łanów. Sołtysi
grunt wynosił 1 1 / 2 łana. Karczma. Raczyń-
ski miał 2 łany. Młyn dziedziczny (Pawiński,
Wielkop., II, 22). Obecny kościół drewnia-
ny p. w. WW. Sw. pochodzi z 1844 r. W koń-
cu zeszłego wieku wcielono do parafii jako
filią kościół w Łagiewnikach. R. par., dek.
wieluński, 1250 dusz. Dobra R. składały się
w 1886 r. z fol. R. i Brody Raczyńskie, atyn.
Milejów i Staropole, rozl. mr. 1028: fol. R.
gr. Ol'. i ogr mr. 692, łąk mr. 29, past. mr. 2,
lasu mr. 112, nieuż. mr. 9, razem mr. 844;
bud. mur. 5, z drzewa 13; płodozmian 4 i H)-
polowy; fol. Brody gr. Ol'. i ogr. mr. 143, łąk
mr. 21, past. mr. 15, nieuż. mr. 5, razem mr.
184; bud. mur. 2, z drzewa 1, płodozmian
7-polowy, las urządzony, wiatrak. Wś R.
os. 40, z gr. mr. 261. Br. Ch.
RaczYIl 1.) w dokum. Ratczyn, sioło, pow.
dubieński, na wschód od Dubna; ob. Pamiat.
Kij. Arch. Kom., t. IV, cz. 2: 126. 2.) B.,
sioło, pow. włodzimierski, dawniej w pow.
łuckim, na płn.-zach. od mka Horochowa; ob.
Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 1: 284. 3.) B.,
ob. Racza.
BaczYIl al. Raćzynskie Holendry, os. wiejska,
pow. chodzie ski, o 71/, klm. na płn. od Ry-
czywoła; par. Margocin, poczta i st. dr. żel.
w Budzyniu o 10 klm.; ma 63 dm., 425 mk.
(15 kat., 406 prot. i 4 żyd.); około 1830 r. by-
ło 43 dm., 10 mk. kat. i 265 prot. E. Cal.

376
Rac
Baczyn-Bl'ód, uroczysko leśno-bagniste,
na zach.-płd. krańcu pow. mozyrskiego, w po-
bliżu rz. Lwy, w obrębie gul. J3iarozów.
Baczyna, góra w pow. przemyskim, na ob-
szarze gminy Hucisko, nad pot. Kamieniec,
wznies. 452 mt. Ze stoków jej spływa też
pot. Łopuszka, dopływ Mleczki.
Baczyilce, wś nad Studzienicą (Studenicą),
dopł. Dniestru, pow. uszycki, w 1 okr. pol.,
st. pozt. Dunajowce, gm. Rachnówka, par.
kat. Zwańczyk (o 5 w.), par. praw. Hołozu-
bińce, ma 79 osad i wraz z Zamłynówką i Ho-
łozubińcami 1596 mk., w tej liczbie 62 jedno-
dworców. Należy do klucza hołozubińskiego
Wiktora Skibniewskiego, dawniej hr. Anto-
niego Krasińskiego. R. mają dwa przysiołki:
Galicyą i Łukaszówkę.
Baczynki, urzęd. Raczynok, wś, pow. or-
szański, par. starokorotniańska, w pobliżu bło-
ta zwanego Wielkie (Bolszoje), zajmującego
do 1500 dzies. przestrzeni.
BaczYliska GÓl'a, szczyt górski, 443 mt.
wznies., na obszarze gm. Swaryczowa, w pow.
dolińskim, nad pot. Czaczawą.
Baczyny 1.) wś i fol., pow. konstantynow-
ski, gm. i par. Przesmyki, ma 36 dm., 240
mk., 1291 mr. Mieszka tu drobna szlachta.
W 1827 r. 39 dm., 177 mk. 2.) B., wś, pow.
mławski, gm. Rozwozin, par. Lubowidz, odI.
o 40 w. od Mławy, posiada urząd gm., szkołę
początkową, wiatrak, 36 dm., 327 mk., 860
mr. ziemi użytecz. i 21 mr. nieużytków.
Baczysk, ob. Radczysk.
Baczyszki 1.) zaśc. szI. nad stawem, pow.
wileński, w 3 okr. pol., o 44 w. od Wilna,
1 dm., 3 mk. kat. 2.) H., wś, pow. ponie-
wie ski, w 3 okr. pol., o 21 w. od Poniewieża.
3.) H., dwór, pow. szawelski, gm. Krupie, 051
w. od Szawel.
Baczyzna, fol., pow. wieluński, gm. i par.
Praszki, odI. od Wielunia 24 w., ma 1 dm.,
35 mk.
Bad, jezioro w pow. świeckim, wznies. 78
mt. n. p. m., 3/ 10 mili długie i tyleż szerokie.
Rada, nazwa średniego biegu strumienia
Łęgu, dopływu Sanu, w gm. Ostrów, pow. ja-
rosławski. Ob. Łęg, V, 657). Br. G.
Hadachówka, wś i fol., pow. nowomiński,
gm. i par. Kołbiel, odI. 17 w. od Mińska
W 1886 r. fol. R. rozI. mI'. 444: gr. or. i ogr.
mr. 194, łąk m. 51, past. mr. 50, lasu mr. 136,
nieuż. mI'. 13; bud. mur. 1, z drzewa 11, las
nieurządzony. WŚ R. os. 16, z gr. mI'. 147.
Radacki, fol., pow. szubiński, o 6 klm. na
płn.-wschód od Gąsawy, par. Góra, okI'. wiej-
ski Białożewin, st. dr. żel. w Damasławku
(Elsenau) i w Mogilnie o 21 klm.; 1 dm. i 10
rok. Należy do domeny król. Gąsawa.
Hadaczow, węg. Radacs, wś, hr. szaryskie,
Rad
kościół par. kato!., zdrój szczawiowy, łąki,
pastwisko, lasy, 400 mk.
Badaczyn al. Kiczera Radaczyńska, szczyt
w głównym grzbiecie Karpat wschodnich, na
granicy Galicyi i Węgier, w połudn. stronie
Seneczowa, pow. doliński. Wznosi się 1144
mt. npm. N a płn.-zach. leży szczyt Czarna
Repa (1288 mt.) a na połud.-wschód Czarny
Wierch (985 mt.). U płn. podnóża legła wś
Seneczów i biją źródła pot. Słowiańskiego,
dopływu Mizuńki. Br. G.
Badaj al. Rataj, karczma w gm. Nawsie,
pow. ropczycl(i. Br. G.
Hadajewice, ob. Radojewice.
Radajki, pow. tarnobrzeski, ob. Jadachy.
Radajowice, wś, pow. nowosądecki, nad
potokiem uchodzącym z praw. brzegu do Du-
najca, na zachod. stoku lesistego wzgórza Maj-
danu (503 mt. npm.). Graniczy na zach. z Roż-
nowem, na płd. z Gródkiem, na płn. z Rozto-
ką a na wsch. z Paleśnicą i Bartkową. Par.
rz.-kat. w Rożnowie a urz. poczt. w Gródku
nad Dunajcem. Dawniej rozróżniano R. Wiel-
kie i Małe, jak o tem świadczy dział wsi (Ra-
dnyowice) pomiędzy Klemensa i Piotra Roż-
nów z 9 marca 1370 r. (Kod. Małop. Piekosiń-
skiego, I, 367 i u HelcIa, Prawa pols. pomn.,
II, 173); prawdopodobnie część zwana Bójnem,
z osadą Bębny, leząca ku wschodowi od wsi
a licząca 23 dm. i 144 mk., zwaną była R. Ma-
łemi. Cała wieś ma 94 dm. i 616 mk.; obszar
dworski 5 dm., 43 mk. Co do wyznania jest
619 rz.-kat. a 43 żyd. Obszar wiek. pos. (A.
Dobrzyński) ma 7 roli, 1 łąk i 521 mr. lasu;
mn. pos. 216 roli, 17 łąk, 83 past. i 92 mr.
lasu. Mac.
Badaksdol'f, 1319 Rodaksdorj, 1360 Ro-
dagsdorj, wś, pow. nowotarski (na Szląsku),
par. kat. Leuthen, posiada kaplicę kat. filial-
ną (już w 1353 r.). W 1842 r. 36 dm., za-
mek, 220 mk. (66 kat.).
Badan (niem.), wś, pow. świętosiekierski,
st. p., tel. i koJ.. żel. Brunsberga.
Badanitza (dok.), ob. Radowiska.
Badantz, ob. Radowce.
Badawa, wś, pow. jarosławski, nad Luba-
tówką, praw. dopływem Sanu, w równinie
piaszczystej, otoczona zewsząd sosnowymi bo-
rami. We wsi jest kościół par. rzym.-kat.,
szkoła ludowa i dwa młyny wodne. Par. kat.
w Cetuli a urząd poczt. w Sieniawie (odl. 14
klm. na płn.-zach.). Grunt jałowy, piaszczy-
sty, zasiewany łnbinem przyorywanym; mimo
to piasek z nieużytków posuwając się, zasy-
puje urodzajniejsze grunta i utrudnia dostęp
do kościoła. W 1887 r. zadrzewiono ten obszar
piaszczysty. Wś pochodząca zapewne z XVI
w., była własnością jezuitów jarosławskich,
którzy w r. 1594 zbudowali tu drewnianą ka-
plicę przy dworze. Po zniesieniu zakonu w r.

Rad
1774 zamienił rząd austryacki, który tę wś
wcielił do funduszu naukowego, kaplicę na ko-
ściół paraf., dodając uposażenie z funduszu re-
ligijnego. Par. należy do dyec. przemyskiej,
dek. jarosławskiego, i obejmuje Cetulę, część
Czerc, Mołodycz, Surmaczówkę, Zapałów i
Zaradawę, w ogóle 1531 rz.-katol., 6 protest.
i 147 żydów. Prócz kościoła rz.-kat. jest dre-
wniana cerkiew dawniejsza, niegdyś stano-
wiąca osobne probostwo, teraz zaś filia Cetuli.
Uposażenie dawnego probostwa stanowiło 43
roli i 7 mr. łąk, należące i dzisiaj do uposa-
żenia proboszcza gr.-kat. R. ma 134 dm., 753
mk.; obszar więk. pos. (Wilh. hr. Siemiński)
3 dm., 16 mk.; podług wyznania jest 265 rz.-
kat., 405 gr. kat. i 68 izr. Przeważna część
izraelitów (63) przebywa we wsi. Z obszaru
5296 mr. lasy sosnowe i wydmy zalesione
zajmują prawie trzy czwarte części; obszar
większy ma 3847 mr. mianowicie: 247 roli,
155 łąk, 67 past. i 3378 mr. lasu; mniejszy
1449 mr. a to 952 roli, 165 łąk, 265 past.
i 67 mr. lasu. R. graniczy na płn. i wschód
z Zaradawą cz. I i III i Mołodyczem, na zach.
z Czerwoną Wolą i Manasterzem a na połud.
z Cetulą i "\Viązownicą. Mac.
Radawczyk, folw. i dobra, pow. lubelski,
gm. Konopnica, par. Niedrzwica, odl. 14 w. od
Lublina, posiada młyn wodny, pokłady torfu.
W 1827 r. było 24 dm., 171 mk. Dobra Ra-
dawczyk składały się w 1874 r. z folw. R.,
Boboszów, attyn. Konopnica D., rozl. mr. 1834:
folw. R. gr. or. i ogr. mr. 799, łąk mr. 52,
nieuż. mr. 47, razem mr. 898; bud. mur. 3,
z drzewa 24; płodozmian 6 i 8-polowy; folw.
Boboszów gr. or. i ogr. mr. 460, łąk mr.47,
lasu mI'. 410, nieuż. mI'. 19, razem mr. 936;
bud. z drzewa 5; płodozmian 4-polowy; las
nieurządzony. A. Pal.
Radawie, niem. Radau, 1413 Radan, dobra
ryc. z kol. Radawka, pow. olesiński, par. Zem-
bowice. W 1861 r. było w R. 62 dm., 626
mk. (2 ew., 6 żyd.) a w Radawce 11 dm., 103
mk. katol. W miejscu kaplica katol., filia
Zembowic. Przez obszar dóbr płyną dwa łą-
czne strumienie, z których jeden poruszał trzy
młyny i tartak. Na wiosnę wylewają one
często i zrządzają wtedy wielkie szkody. Dobra
R. wraz z częściami Kosic i Łęki (Lenke) o-
bejmowały w 1857 r. 10197 mr., wtem 1900
mr. roli i 155 mr. łąk. Obszar gminy wiej-
skiej 1400 mr. Kolonia Radawka miała 10
osadn. i 1 komorn. Do R. należały też os.
Draganie i młyn Krollmuehle.
Radawiec Wielki, wś, fol. i dobra, i R. Ma.
ły, wś i fol., pow. lubelski, gm. i par. Kono-
pnica, odl. 12 w. od Lublina. Są tu pokłady
wapienia i kamienia budowlanego; wiatrak i
gorzelnia (1873 r.). W 1827 r. było 49 dm.,
503 mk. Długosz w opisie par. Konopnica
Rad
811
wylicza jako trzy oddzielne wsi: "Radawiea
Hectoris, R. Puczkonis, R. Pszonczyn ", nie po-
dając żadnych szczegółów (L. B., II, 540),
Według reg. pob. pow. lubelskiego z r. 1531
wś Radawiecz miała w części Kacpra 6 1 /,
łan., 1 młyn; Mateusz Puczek 1 1 /, łan.; Lodza.
1 1 /, łan.; Andrzej Piotrowski al, łan.; Spicuth
1 1 /, (Pawiński, Małop., 348). Dobra Radawiec
Wielki lit. AB. składały się w 1873 r. z folw.
R. Wielki, R. Mały i Pawlin, rozl. mI'. 2752:
fol. R. Wielki gr. Ol'. i ogr. mr. 690, łąk mr.
26, lasu mr. 478, nieuż. mr. 43, razem mI'.
1237; bud. mur. 6, z drzewa 11; płodozmian
12-polowy; fol. R. Mały gr. Ol'. i ogr. mI'. 684,
łąk mr. 74, lasu mr. 91, nieuż. mr. 22, razem
mr. 871; bud. mur. 4, z drzewa 3; płodozmian
12-polowy; fol. Pawlin gr. Ol'. i ogr. mr. 608,
łąk mr. 16, mieuż. mr. 21, razem mI'. 644;
bud. mur. 2, z drzewa 1; las urządzony.
W skład dóbr poprzednio wchodziły: wś R.
Wielki os. 58, z gr. mr. 1292; wś R. Małyos.
8, z gr. mI'. 55; wś Radawczyk os. 5, z gr. mr.
53; wś Sporniak os. 10, z gr. mr. 118. Br. Ch.
Radawka al. Radówka, mylnie Rydawka,
wś nad rzką Rudą (Pustuławą ?), dopł. Hny-
łopiaty, pow. winnicki, gm. Kutyszcze, par.
kat. Janów, o 58 w. od Winnicy, ma 82 osad,
548 mk., 759 dzies. ziemi włośc., 1208 dzies.
ziemi dworskiej z Zofijówką, 34 dzies. ziemi
cerkiewnej; cerkiew p. w. św. Anny, wznie-
siona w 1762 r., ma 1170 parafian. Na grun-
tach wiejskich znajduje się starożytna mogi-
ła. N alezała do Jędrzeja Chołoniewskiego, b.
marszałka pow. lityńskiego, dziś sukcesorów
Kazimirskich. Dr. M.
Radawka al. Radówka, potok, powstaje
w lesie Lasowej, w płn.-zach. części Mołody-
cza, pow. jarosławski; płynie na płd. kręto
przez las i Zaradawę, gdzie zlewa się do pot.
Buczałki (al. Ruczkałki), dopływu pot. Bahy,
uchodzącego do Lubaczówki. Długość biegu
wynosi 10 klm. Br. G.
Radawlle (niem.), ob. Radunia.
Radawllitz (niem.), ob. Radownica.
Radca, jezioro w pow. sieńskim, w obrębie
gminy lisiczyńskiej, pomiędzy folw. Wysoki
a wsiami Białe Górki i Kliszyno, na północ od
j ez. Sielawa, z którem połączone jest bezimien.
rzeczką. Ma kształt okrągławy, do 3 w. śre-
dnicy i zajmuje 440 dzies. przestrzeni. Brzegi
niskie, piaszczyste, częścią pokryte lasem,
w niektórych miej scach zarosłe trzciną; dno
po części piaszczyste, po części iłowate. Na
północ od niego znajduje się jez. Obida (ob.).
Rocznie poławia się około 220 pudów lesz-
czów, szczupaków, okoni, płoci, jerszów i u-
klejek. J. Krz.
Radcowszczyzlla, zaśc. nad rzeczką Stu-
dzionką, prawym dopływem Usy, pow. miń-
ski, w 3 okr. poL, gm. i par. kat. Kojdanów,

378
Rad
Rad
ma 5 osad; miejscowość lekko falista, małole- Radczycba, część wsi Romanówki (ob.),
śna, grunta szczerkowo-gliniaste, urodzajne, w pow. zwinogrodzkim, należąca do skarbu.
łąki bujne. A. Jel. Radczysk al. Radczyće, Radczyćk, mylnie
Radcy al. Douhoje, wś na płd. krańcu pow. Raczysk, Raczyck, wś, pow. piski, przy dro-
bobrujskiego, w pobliżu dużego jeziora ufo 1'- żynie z folw. Kołodno do wsi Cmień i Ruchcze,
mowanego z rozlewu rzki Tremli, zwanego w 3 oh. pol. płotnickim, gm. R., ma 66 osad
Tremlec, w 2 okr. pol. paryckim, gm. Czernin, pełnonadziałowych i do 300 mk.; cerkiew par.
ma 18 osad; miejscowość małoludna, nizinna, murowana p. w. Narodzenia N. M. P., z 1841
grunta piaszczyste. A. Jel. r., fundacyi Aleksandra Skirmunta, około
Radcza, zatoka jeziorna z lewej strony rze- 1900 parafian; kaplice: w Ruchczy, fundowa-
ki Prypeci, pow. mozyrski, w obrębie gminy na przez Skirmuntów i w Owsiemirowie; pa-
Lenin, bardzo rybna. A. Jel. roch ma 2 włóki gruntu. We wsi znajduje
Radcza al. Radcze, al. Radczyna, wś, pnw. się zarząd gminy i szkółka wiejska. Gmina
stanisławowski, nad pot. Horocholina" dopły- składa się z 9 okręgów (starostw) wiejskich,
wem Bystrzycy Bohorodczańskiej, odl. 5'62 ma 497 osad i 3014 mk. włościan, którym na-
klm. na wschód od st. pocz. i par. rz.-kat. dzielono 14,091 dzies. ziemi. W skład gminy
w Łyścu, o 13'5 klm. od st. tel. i sądu pow. wchodą, między innemi: R., Brodnica, Chwe-
w Stanisławowie. Granice: wschód Czernie- dory, Cmień, Dubrojsk, Kostrów, Łasick, Nie-
jów, płd. Iwanikówka, drogą tylko od R. prze- czatów, Owsiemirowo, Ruchcze, Serniki, Swa-
dzielona, zach. Łysiec, płn. Czukułówka. Ob- ycewicze, '\Veszna, '\Viczówka, W ołczycy, i
szar dwor. 609, włośc. 1496 mr.; 1191 mk., Zółkinie. Dobra R. należały dawniej do Skir-
gr.-kat. 1184 (7 rz.-kat.), par. w miejscu, dek. muntów, dziś bar. Hartinga. A. Jel.
i dyec. Stanisławów, utworzona w 1805 r. Raddatz (niem.), wś i dobra ryc. nad je-
z dwóch parafii złączonych. Cerkiew drewnia- ziorem t. n., w Pomeranii, pow. szczecinkow-
na wystawiona 1826 r. Księgi metrykalne ski, st. pocz. Persanzig 3'5 klm. odl., st. kol.
rozpoczynają się od 1783 r., prowadzone do Gross Dallenthin 7 klm. odl. Dobra obejmu-
1805 r. osobno dla cerkwi św. Mikołaja i oso- ją 997'43 ha; ezysty dochód 3918 mrk. W lu-
bno dla cerkwi Naj. P. M. Od 1805 r. prowa- terańskim kościele tutejszym przechowuje się
dzone są tylko dla cerkwi św. Mikołaja. Szko- wóz tryumfalny Sobieskiego, ofiarowany mu
ła etat. (w 1887 r. 167 dzieci gr.-kat.), kasa w darze przez Wiedeńczyków, który koszto-
pożyczko gminna z kapit. 4632 złr. W 1857 r. wał 3000 dukatów. W 60 lat po wyprawie
984 mk.; w 1880 r. w gm. 1080, na obsz. znajdował się ten zabytek na Szląsku, w ma-
dwor.24. Właśc. pos. dwor. w 1870 r. spadk. jątku należącym do potomków króla po ką-
Antoniego Romera, w 1880 r. Joel, Lazar i dzieli. Tam zabrał go podczas pierwszej
Mendel Zwiebel. B. R. wojny szląskiej (1740 - 42) pruski generał
RadczalJka, potok, powstaje w gm. Boho- Aleksander v. .Kleist, jako zdobycz i .:vysła.ł,
rodczany, pow. bohorodczański, z pod wzgó- za, przyzwolemet;n krola, do Pomeranll, gdzw
rza Horocholińskiego Pola (347 mt.); płynie na w ten. pr.zeroblOny zostł na ambnę. D
płn.-wschód prawie równolegle do Bystrzycy ZIS dma Jeszcze s!anowl on kazalmcę. nac
Sołotwińskiej, korytem krętem, przez obszar Jeszcze. dobre de.hkatne złote malowidła,
Bohorodczan Starych, następnie wschodni ob- z :vyrazonml na kIlku tarzah .początkowe:
szar Łyśca; tworzy granicę między Łyścem a ml hteaml (J. S. R. P.), wldac blałe.go orła l
Radczą i Drohomirczanami; wkońcu zrasza łą- tu!eckw trofea (tubany,. halebardy ltd.). Na
ki Drohomirczan, gdzie uchodzi do Rudki, werzchu. odczytc mona. słowa:. "Currus
praw. dopływn Bystrzycy Sołotwińskiej. Dłu- trlUphahs Joams Sob;e.skl, .Regls Polno-
gość biegu 13 klm. Ob. Budka Br. G. rum. Na strome przedmeJ umIeszczony Jest
Radcze w , d , k '. J bł ' herb familijny Kleistów. Niedługo po sie-
, s, pow. ra zyns l, gm. a on, d . l t ., .. l d ł t b t k F
par. Radcze (wsch. obrz.), posiada cerkiew d mlO k e W mJ lk v.:oJn d le ° b g ą . ł a n za k y e. ry-
f . l . k d . f d . u ery le l, g Y a Wl w .1.\" Z o aZYl prze-
para la ną poumc ą, rewmaną, un aCYl .J.U.a- l d . k N d d B
ryi z Wodzickich Scipionowej w 1797 r., szko- g a, u wJs. . a prawo o szosy o ar-
łę początkowa" 107 dm., 820 mk., 2018 mr. walde lOa,CJ, 9 kl. na zach. od Szceclll-
W 1827 r b ł 80 d 520 k uka, znaJduJe Slę nad Jez. Raddatz starozytny
. y o m., m. .1.". par. na- . . W Ub W' .
leżała do dekan. wisznickiego. d szan 2 1 7 ec, t PO m d em. . a . eJ;g zwan b y . , d znosl,slę
.' o m . na pozlOm JezlOra; o wo ugory
R\(łczow, attyn. Ch;oczy, dobra, pow. wynosi 460 kroków. Znaleziono w nim sko-
łckl, w 1860 r. własnosc Pawła Węgrzec- rupy, wężykowatemi liniami ozdobione, podo-
kwgo. . A. K. Ł. bne do wydobytych z nawodnych budowli
Radczyce, okohca, pow. prużański, w 1 w pobliskiem Persanzig. O 2000 kroków na
okr. pal., gm. Sielec, o 24 w. od Prużany. południe od okopów znajduje się na wschod.
Radczyce, ob. Radczysk. stronie jez. inny szaniec, "Burgwerder" po

Rad
niem. zwany. Podanie głosi, że tu niegdyś
stał zamek, poł!1lczony podziemnym przecho-
dem z wsi!1l Raddatz. Dziś zachowały się tyl-
ko dwa pod prostym kątem się schodz!1lce wa-
ły (ob. "Alterthuemer d. :Neustettiner Schlo-
chauer Kreises v. Kasiski, str. 16-17). Kś. Fr.
Raddeilen-Peter, ob. Hans-Mueller-Matz.
Raddow Gross (niem.), dobra ryc. w Po-
meranii, pow. Regenwalde, st. pocz. Gross
Borkenhagen.
Radduhll (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Greifenberg, tamże st. pocz., tel. i kol.
Radeck 1.) wś i dobra, pow. prużański,
w 1 okr. pol., gm. Kotra, o 18 w. od Prużany.
2.) R., wś i folw., pow. wiłkomierski, gm. To.,.
wiany, o 15 w. od Wiłkomierza. Urodził się
tu Mścisław Kamiński, literat i badacz ludu.
Radecki potok, powstaje w gminie Rycer-
ka Górna, pow. żywieckim, nad granic!1l oraw
sh (Węgry), z pod Beskidu Wrzeszkowskie-
go (863 mt.); płynie na wschód koło grupy
chat, Bernatem zwanej, i w Rycerce Górnej
uchodzi do Rycerki z lew. brzegu. Długość
4m. B
Radeczka, grupa zabudowań w gm. Ry-
cerka Górna, nad pot. t. n., pow. żywiecki.
Radeczllica al. Rodecznica, wś, fol. i kla-
sztor, pow. zamojski, gm. Radecznica, par.
Mokrelipie, odl. 14 w. od Szczebrzeszyna.
W malowniczem położeniu, na górze otoczonej
lasem, wznoszą się po za wsią gmachy dawne-
go kościoła i klasztoru bernardynów, słynne-
go z odpustów i obrazu św. Antoniego, obe-
cnie zamienionego na klasztor prawosławny.
W 1883 r. wzniesiono tu pomnik na cześć ce-
sarza Aleksandra II. W 1827 r. wś miała 43
dm., 245 mk. Fol. R. należy do klucza Góra-
jec, dóbr ordynacyiZamoyskich. Klasztori ko-
ściół założył tu Mikołaj Swirski, bisk. sufra-
gan chełmski, w 1667 r., początkowo z drze-
wa a wkrótce potem przyst!1lpił do wznoszenia
murowal\ych gmachów, które poświęcono w
1695 r. Swiątyni!1l zdobił przysionek na kolu-
mnach wsparty, do którego wchodziło się po
kilkudziesięciu stopniach. W' ołtarzu wielkim
był obraz św. Antoniego głośny z cudów.
W lesie w pobliżu kościoła znajduje się stu-
dzienka ze źródłem, przy którem miał się świę-
ty objawić i stąd woda posiada lecznicze wła-
sności w różnych chorobach. Odpusty tutejsze
ści!1lgały tłumy pobożnych. W 1869 r. zam-
knięto kościół i zamieniono go na cerkiew, na-
przód unicką, potem prawosławną. W 1886 r.
założono tu klasztor prawosławny celem prze-
ciwdziałania propagandzie katolickiej. Opis
R. podał "Tygod. Illustr." z 1861 r. (t. III,
179). Br. Ch.
Radeczllicza, w dok. z 1336 r. (Kod. Wiel-
kop., 3846, 1557), może oznaczać wś Radzice
lub strumień pod tą wsią płynący, lewy do-
Rad
379
pływ Łobzonki, uchodzącej do Noteci. O 10'9
klm. na północny-zach. od Złotowa leży także
wś kośc. Radownica. Kś. Fr.
Radeczyna, las w płd.-zach. stronie Pod-
kamienia, w pow. brodzkim. :Najwyższe wznies.
sięga 367 mt. na końcu płd.-wsch.
Ra(legast (niem.), ob. RadogQszcz.
Radegast, rzeka, lewy dopływ Stepnicy,
dopływu morza Baltyckiego (pomiędzy uj-
ściem Odry i Elby).
Radegosz, ob. Radgoszcz.
Radejki 1.) wś, pow. wiłkomierski, gm. i
par. U ciany, o 70 w. od Wiłkomierza; uwłasz-
czona od dóbr U ciany. 2.) H., fol. i karczma
na szosie warszawsko-petersburskiej, tamże.
Radejkiszki, zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
Wirbaliszki, o 88 w. od Wiłkomierza.
Radekow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Randow, st. pocz. Tantow.
Radelau, 1288 Radlove, 1417 Radilwitz, wś,
pow. trzebnicki, par. kat. Cerekwica (Zir-
kwitz). W 1842 1'.11 dm., 74 mk. (27 ew.).
Radelicki, potok, jest to właściwie zacho-
dnie ramię rzeki Kłodnicy, oddzielaj!1lce się na
obszarze wsi Radelicz i uchodzące do Dniestru.
Radelicz, wś, pow. drohobycki, 32 klm. na
płn.-wschód od Drohobycza, 12'2 klm. na płn.-
wsch. od sąd. powiat. i urz. pocz. w Medeni-
cach,13 klm. od st. kol. Bilcze-Wolica. Na
płd. leży Krynica, na zach. Horucko i wsie
powiatu rudeckiego: Lipice i Kołodruby, na
płn. Saska DominikaIna, Horożana Mała i Saj-
ków (przysiołek Werbiża), na wschód Uście i
Rudniki, wsie pow. żydaczowskiego. Płn.
część wsi przepływa Dniestr, zachd. część
zaś prawoboczny dopływ Dniestru: Krynica, a
wzdłuż granicy wschod. dopływ Dniestru:
:Niezachówka, tworz!1lca na swych brzegach na
obszarze R. rozległe trzęsawiska. Zabudowa-
nia wiejskie leżą na płd.-zach., na lew. brzegu
Krynicy.:Na wschód od nich, na praw. brzegu
Krynicy, chaty: Chobicka i Kruszyna, a na
płn. i płd. od nich lasy. Własn. większa tu i
w Saskiej Kameralnej ma roli or. 67, łąk i
ogr. 59, past. 13, lasu 831 mr.; wł. mn. roli
or. 415, łąk i ogr. 853, past. 409, lasu 5 mr.
W r. 1880 było 125 dm., 650 mk. w gminie,
3 dm., 23 mk. na obsz. dwor.; 6rz.-kat., 637
gr.-kat., 22 izrael., 8 innych wyznań; 22 Po-
laków, 637 Rusinów, 14 :Niemców. Par. rz.-
kat. w Medenicach, gr.-kat. w Horucku. We
wsi jest cerkiew i szkoła filialna. Za czasów
Rzpltej należała wś do dóbr koronnych, do
klucza medenickiego. W lustracyi z r. 1686
(Rkp. Ossol., X9 1255, str. 62) czytamy: "Ta
wieś ma łan MJ 1. Osiadłości w nim jest XII 20.
Według dawnych i świeżych inwentarzów ta
wieś należy do klucza medynickiego. Teraz
jako nam powiadano trzyma ją JmPan Brucki.
Prawa żadnego nie pokazał. Powinności je-

380
Rad
dnak do prowentu medyniokiego klucza te na-
leżały: Za robooiznę, ponieważ odległa ta wś
od folwarku była, płacił każdy z ćwierci zł.
13. Przędzę, chyżne, dziesięcinę pszczelną,
z oczkowym, żerowszczyznę tak jak inni pod-
dani płacili do dworu medynickiego. Młyn
jest tamże o dwóch kołach. Staw, za który po
spuszozeniu złp. 600. Karczma jest także, któ-
ra należała do arendy medyniekiej. Pastwisk
i sianożęci, które do tej wsi należały, odejmu-
je JmPan Pruszczycki nullo jure, z których
pastwisk, gdy one dla bydła na pastwiska
przygnanego najmowano, pewny był pro-
went". W inwentarzu z r. 1760 (Rkp.Ossol.,
;Wg 1632, str. 53) czytamy: "Ta wieś ma w o-
siadłości łan j eden, która że jest za przywile-
j em w posesyi W go J mPana Jerzego Dunina
Borkowskiego, podstolego żydaczowskiego,
na którą prawo produxit, dla tego prowentu
z niej żadnego do skarbu nie przychodzi, tyl-
ko się pro informatione namienia, że od eko-
nomii oderwana, hybernę jednak na gardeku-
rów JKrMości płacić ma". W r. 1656 d. 28
stycznia nadaje król Jan Kazimierz Krzyszto-
fowi Stapkowskiemu wś R. w kluczu medy-
nickim (Archiwum Bernard. we Lwowie, C., t.
405, str. 94 do 95). Według inwentarza z r.
1768 (Czemeryński, Dobra kor., str. 207) była
w posiadaniu Jerzego Dunina Borkowskiego,
podstolego żydaczowskiego, z prow. 2441 złp.
22 gr., z czego kwarta 278 zł. 13 gr. Zajęta
w r. 1779. Lu. Dz.
Radem (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Regenwalde, st. pocz. Friedrichsgnade.
Radem 1.) Gr08s (niem.), ob. Radomno. 2.)
R. Klein (niem.), ob. Radomek.
Rademjo, jezioro w płn.-zachodniej części
pow. ihumeńskiego, w obrębie gminy Wierch-
mień, w miejscowości bagnistej, pomiędzy wsią,
Tury i zaśc. Bartniki i Starzynki, ma około
10 mr. przestrzeni. A. Jel.
Raden, wś, pow. głupczycki, par. Tropplo-
witz. W 1861 r. 52 dm., 309 mk. kat. Obsza-
ru 1079 mr.; gleba zimna, kamienista, wydaje
żyto i owies. We wsi kaplica katol. (od 1842),
szkoła (od 1820 r.).
Raden Alt i Neu, dobra prywatne z kościo-
łem ewangielickim, w okręgu mitawskim, pow.
i par. bowska (Kurlandya). Do dóbr należą
fol.: Klein Raden, Peterdorf, Paulinenhof, Alt-
hof i Kuhlmannshof.
RadelJice al. Rady1tice, rus. Radynycd, wś,
pow. mościski, 8 klm. na płd.-wsch. od sąd.
pow., st. koL, urz. pocz. i tel. w Mościskach.
Na płn. leżą Strzelczyska, na płn.-wsch. Li-
pniki, na wsch. Czyżowice, Podliski i Wiszen-
ka, na płd. Ostrożec i Krukienice, na zach.
Pnikut i Ruchowiec. Mały potok płynie przez
zach. część wsi do Strzelczyk, gdzie się łączy
z Siekanicą. Zabudowania wiejskie leżą w do-
Rad
linie potoku. Na granicy płd.-wschod. wznosi
się obszar do 326 mt., w środku opada do 306
mt., na płd.-wschód (grupa domów Helena al.
Helenka, Helin i fol. Zady al. Na Zadach) do
268 mt., na płn.zach. do 249 mt. Własn. więk.
(hr. StanisIawa Stadnickiego ) ma roli or. 558,
łąk i ogr. 93, pastw. 58, lasu 266 mr.; własn.
mn. roli or. 907, łąk i ogr. 152, past. 78, lasu
40 mr. W r. 1880 było 200 dm., 1148 mk.
w gm., 8 dm., 60 mk. na obsz. dwor.; 324 rz.-
kat., 852 gr.-kat., 32 izrael.; 390 Polaków,
818 Rusinów. Par. rz.-kat. w miejscu, dek.
mościski, dyec. przemyska. Erekcya parafii
zaginęła; akta konsystoryalne wspominają pod
:r:. 1590, że około r. 1476 założył ją, Mikolaj ze
Zmigrodu (Stadnicki), dzierżawca Radcnic, za
zezwoleniem Kazimierza J agicllończyka. Była
tu niegdyś kaplica z bractw cm Opatrzności
Bożej i prebendaryusz, fundacya Franciszka
Puławskiego, łowczego podlaskiego. Kośeiól
drewniany wzniesiono w r. 1654, konsekrowa-
ny w r. 1768. Do par. należą: Burczyce, Chli-
pIe, Czyżowice, J atwięgi, Kornice, Laszki,
Lipniki, Mistycze, Ostrożec, Pakość, Podliski,
Sanniki, Sudkowice i 'Wiszenka. Par. gr.-kat.
w miejscu, dek. mościski. Należą,: Podliski,
Czyżowice i Wiszenka. We wsi jest cerkiew
i szkoła etatowa. Za czasów Rzpltej należała
wieś do dóbr koronnych i tworzyła wraz z Ja-
twięgami i Kornicami dzierżawę. 'Według in-
wentarza z r. 1768 (CzemerYllski, Dobra ko-
ronne, str. 207) należała do Jana Grabińskie-
go z prow. 9030 złp. 20 gr., z czego kwarta
2257 złp. 20 gr. W r. 1790 oddano ją jako
częściowy ekwiwalent za Nadwórnę Ignacemu
hr. Cetnerowi. Znajdują się tu kurhany w ni-
wie "Mogiliska". Lu. Dz.
Radellka, prawy dopływ Uszy, prawego
dopływu Prypeci, między Hreźl8; a Iliją.
Radenz (niem.), ob. Borzf}ciczki, pow. kro-
toszyński. Nazwę niemiecką zawdzięcza ta wś
hr. J. S. Radolińskiemu, dawnemu dziedzico-
wi. Gmina miejscowa zaprotestowała uroczy-
ście przeciw tej zmianie (ob. Przegl8;d Po-
znański, XXIX, 152).
Radestów, właściwie Radostów, wś i foL,
pow. konecki, gm. i par. Borkowiee, odI. od
Końskich 24 w., ma 25 dm., 189 mk. W 1827
r. było 17 dm., 102 mk. W 1886 r. folw. Ra-
de stów rozl. mI'. 520: gr. Ol'. i ogr. mr. 294,
łąk mr. 18, past. mr. 6, lasu mr. 172, nieuż.
mr. 20; bud. mur. 10, z drzewa 10; płodozmian
13-polowy; las nieurzl1idzony. Wś R. os. 21,
z gr. mr. 92. vV XV w. Radestów, wś w par.
Borkowice, własność Mikołaja Szpota h. Ła-
bądź, miała łany kmiece (Długosz, L. B., II,
517). Wieś ta leżała na linii granicznej dye-
cezyi gniezllieńskiej i krakowskiej. Obszar
dworski dawał dziesięcinę pleban. w Skrzyn-
nie (dyec. gnieznień.), kmiecie zaś pleb. w Bor-

Rad
Rad
381
kowicach (dyec. krakow.), który też brał pe- kościele (41 dm., 219 mk.), Podlesie (96 m.,
wną część dziesięciny dworskiej (Łaski, L. B., 447 mk.), Podmalcem (69 dm., 382 mk.), Swi-
1,690). W r. 1508 część Grotskiego i Barba- nią Krzywdę (29 dm., 145 mk.), Trzydniaki
ry z Radostowa płacila gr. 16. W r. 1569 (58 dm., 361 mk.), Zarzecze (40 dm., 217 mk.)
Radestow, w par. Borkowicze, własność :Ma- i samą wieś Radgoszcz (135 dm., 696 mk.).
cieja, Karwickiego, miał 1/ 2 łan., 3 komOl'n.; Nadto na 17 obszarach dworskich 49 dm.,
Jan Radostowski miał 112 łan., 1 zagr. (Pa- 289 mk.; 128 rzym.-kat. i 159 izrael. Obszar
wiński, :Małop., 315, 474). Bl'. Ch. więk. pos. ogółem wynosi 1755 mr. roli, 216
Radesz, ob. Radziei. mr. łą,k i ogr., 104 mr. past. i 885 mr. lasu;
Radewald (niem.), pow. międzychodzki, pos. mn. 3079 mr. roli, 427 mr. łąk, 493 mr.
ob. Kolno. past. i 26 mr. lasu. Wieś posiada kościół par.
Ra(lewitz (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, rz.-kat., szkołę ludową jednoklasową, zakład
pow. Randow, st. pocz. Pencun. ubogich, kasę pożycz. gm. z kapit. 1084 złr. i
Radewszczyzna, ob. Rydzewszczyzna. wiatrak. Założona prawdopodobnie w końcu
Radgościce, wś nieistnicją,ca obecnie, wy- XV w. w płd. części puszczy sandomierskiej,
mieniona w dypl. Konrada, ks. mazowieckiego, należała w 1'. 1536 (Pawiński, :Małopolska,
danym w Łowiczu d. 12 kwietnia 12321'. (Kod. 497) do F. Ligięzy z Gorzyc, burgr. krak.,
:Małopolski Piekosińskiego, str. 47). Książe jako przyl. Dąbrowy. Miała wówczas 14 pół-
potwierdza nadanie wsi Hudaczowo, Radgo- łanków km., z których płacono czynszu i ose-
ścice i Korito ad :Magnum Sal (w Bochni), zwa- pu 9 grzyw. a nadto dawano jaja, kapłony, se-
ne sosthe, przez W"ładysława Laskonogiego ry itd. Zanotowano też: imbricum (imbrias-
niejakiemu Virbetowi. Wydawca kodeksu dachówki, gonty?) in magna copia dantes;
przypuszcza, że R. leżały w pobliżu klasztoru młynarz płacił 1 1 / 2 grzyw.; były dwie karcz-
stanią,teckiego i weszły następnie w skład je- my. Istniało też sołtystwo i folwark, które
go posiadłości, ponieważ dokument ten zna- kmiecie obrabiali. W r. 1581 (ibid., 260,487)
lazł się w kopijarzu tegoż klasztoru z XVII R. "Wielka" miała 20 km. na 9 łanach, km. 5
wieku. Mac. na 1 łanie, chałupników 2, kom Ol'. 2, rzemieśl.
Radgoszcz, wś i fol., pow. ostrołęcki, gm. 2 i karczmę z ćwiercią łana. Parafią erygo-
Troszyn, par. Kleczków, ma 1001 mr. obsza- wał 1662 r. Jerzy ks. Lubomirski a w dwa la-
m. W 1827 r. było 9 dm., 70 mk. W aktach ta póżniej zbudował drewniany kościół, który
sądowych z 1409 r. są wspomniane R. Gędo- zniszczał zupełnie, wskutek czego w r. 1861
ry, R. Niedźwieck, gniazda Radgoskich (Glo- postawiono nowy. Do r. 1801 było tu benefi-
ger, Ziemia łomżyńska). cium simplex, następnie filia do Dąbrowy, za-
Radgoszcz al. Radgoszcz Upustny, potok, mieniona w r. 1847 na kapelanią miejscową, a
powstaje w gm. Smyków Mały, pow. dą,brow- 1859 na parafią; należy do dyec,. tarnowskiej,
ski, w lesie Jeziorkach (246 mt.), nad granicą dek. dąbrowskiego, i obejmuje Zdżary. Fun-
gm. Jastrząbki Nowej (pow. tarnowski). Pły- dusz ubogich założył :Mikołaj Spytek z }fel-
nie na płn. przez Smyków :Mały, Wielki, Lu- sztyna; składa się z zakładowo kapitału 524 złr.,
szowice, koło ich przysiołka Iwierza, gdzie obligacyina 155 złr. i ]1/2 mr. gruntu. Zawiadu-
zasila obszerny staw, poniżej którego, przy- je nim wójt. Według Siarczyńskiego (Rps. bibl.
jąwszy z lew. brz. pot. bezimienny od Luszo- Ossol., 1826) kwitnęło tu dawniej garn car-
wic, przechodzi na obszar gm. Radgoszcza, od stwo a wyroby miały zbyt do Szląska i kró-
której bierze nazwę. Tu zabiera z praw. brze- lestwa polskiego, przemysł ten jednak upadł.
gu pot. Dębę. W dalszym biegu zrasza łąki Od wschodu otaczają R. duże lasy sosnowe:
Brzezówki, Suchegogruntu, a dostawszy się :l;)ulecki, Wielki i Dolny, na zach. graniczy ze
na łąki gm. Zabonia, granicą tejże z Suchym- Zdżarami i Nieczajną, na płn. z Brzezówką i
gruntem płynie kopanym rowem na płn.- wschód Malcem, na płd. ze Smykowem Wielkim. Mac.
i we wschod. części obszaru Zabonia wpada Radgoszcz 1.) al. Radogosć (na mapie
do Brenia pod nazwą Upustu z praw. brzegu. Chrzan.), niem. Radegosz, wś i okr. wiejski na
Długość biegu 23 klm. Zródla leżą 230, ujście praw. brzegu 'Warty, pow. międzychodzki, o
170 mt. n. p. m. Br. G. 4 klm. na płn. od par. i pocz. w Międzycho-
Radgoszcz, wś, pow. dąbrowski, w równi- dziej st. dr. żel. w Drzeniu o 24 klm. R. było
nie nadwiślańskiej, w dorzeczn potoku tegoż niegdyś własnością, klasztoru bledzewskiego
nazwiska, doplywu Upustu a z nim Bre- odzemskiego, który ją w r. 1328 zamienił na
nia, 188 mt. n. p. m., posiada 589 dm. i Rokitno, dziedzictwo }Iikołaja, kaszt. staro-
3166 mk. (1558 męż., 1608 kob.); 2803 rzym.- grodzkiego. W końcu zeszłego w. wchodziła w
kat. i 363 izrael. Rozległa ta wieś rozddziela skład dóbr międzychodzkich, należących do
się na drobniejsze części (wólki): Czarnkow- Unrugów. Wś ma 48 dm.,379 mk.; okr.wiejski
ską Wólkę (34 dm., 169 mk.), Łęg (64 dm., składają, R. Hamernia i karczma Nadrzeczna.
391 mk.), Narożniki (23 dm., 139 mk.), Pod- (Flusskrug); cały okrąg ma. 50 dm., 398 mk.

382
Rad
(14 katol., 384 protest.). 2.) B., ob. Red-
goszcz. E. Cal.
Badhoszt, najwyższy szczyt Tatr mo-
rawskich (Jaworzyn al. Beskidu morawskie-
go), wznosi się na 3556 stóp. U stóp jego
leży Rożnów.
Badieska al. !zwor Radieska, potok. Zowią
go także Redieszczykiem; ob. !zwor i Radieskul.
Badieskul, grzbiet graniczny w Karpatach
wschodnich, w dziale czarnohorskim, ,na gra-
nicy Węgier, w płd.-zach. stronie Zabiego,
w pow. kosowskim; łączy on szczyty Stóg
(1655 mt.) i Kopilas (1599 mt.); na płn.-wsch.
wznosi się szczyt lesisty Radieska (1505 mt.),
między pot. Szybenym a dopływem jego Ra-
dieską. Br. G.
Badików, grupa domów w Gołogórach,
w pow. złoczowskim.
Badingsthal (niem.), fol., pow. niborski, st.
poczt. Lidzbark; w naj nowszych spisach nie-
pomieszczony.
Badiów, szczyt płn.-zach. grzbietu Orowe-
go, na granicy Nanowy (pow. dobromilski) i
Bandrowa (pow. Lisko), między pot. Królów-
ką od zach. a Stebnikiem od wschodu, docho-
dzi 660 mt. n. p. m. Br. G.
Badischken (niem.), wś na pruskiej Litwie,
pow. ragnecki, st. p. i tel. Kraupischken.
Badiulewszczyzna, ob. Radziwonowszczy-
zna.
Badiwola, potok, powstaje w obrębie gm.
Stanowice Dolne, pow. serecki; płynie na płn.-
wschód i wśród obszernych mokradeł wpada
do Molnicy (ob.) z praw. brzegu, ubiegłszy
3 1 / 2 klm. Br. G.
Radków 1.) wś i fol., pow. włoszczowski,
gm. Radków, par. Dzierzgów, odl. 14 w. od
Włoszczowy, posiada młyn, tartak, gorzelnię
(1873 r.). W 1827 r. było 30 dm., 264 mk.
Według Lib. Ben. Łask. (I, 546) wś R., w par.
Dzierzgów, własność prepozytury krakow-
skiej, dawała dziesięcinę z łanów kmiecych,
wartości 9 do 10 grzyw. i po 6 pęków konopi
z łanu, prepozyturze kurzelowskiej . We wsi
był dwór szlachecki zwany Zyra, mają,cy
specyalne role folwarczne, dające dziesięcinę
plebanowi w Dzierzgowie, który pobierał ją,
także i z niektórych ról kmiecych, skutkiem
niedbałości proboszcza kurzelowskiej kolle-
giaty. Reg. pob. pow. lelowskiego z r. 1581
podają: W części Bałkowskiego 2 łany kmie-
ce, 4 zagr. bez roli, 2 komoro bez bydła, 3/,
roli. Część Rzeszowskiej 2 1 /, łan. km., 3 zagr.
bez roli, 1 komol'. bez bydła, 3 1 / 2 Puste. Część
Stanisława Kietlińskiego 1 łan km., 1 zagr.
z rolą, 2 zagr. bez roli, 2 komoro bez bydła.
Część Stanisława Dobrowieckiego miała 1 łan
ziemi, 2 zagr. z rolą" 1 komoro bez bydła (Pa-
wiński, Małop., 69). Dobra R. składały się
W 1883 r. Z fol. R. i Jakubówka, rozI. mr.
Rad
1968: fol. R. gr. 01'. i ogr. mr. 499, łąk mr.
175, lasu mr. 629, nieuż. mr. 56, razem mr.
1360; bud. mur. 7, z drzewa 7; płodozmian 10-
polowy; fol. Jakubówka gr. Ol'. i ogr. mr. 157,
łąk mr. 69, past. mr. 41, lasu mr. 297, nieuż.
mr. 44, razem mr. 608; bud. mur. 2, z drzewa
19; płodozmian 8-polowy; las urządzony. Wś
R. os. 35, z gr. mr. 322; wś Jakubówka os.
22, z gr. mr. 173. 2.) B., nazwa części wsi
Bychawka, w pow. lubelskim. 3.) B., wś i
fol. nad pot. Kamień (dopływ Huczwi), pow.
tomaszowski, gm. Poturzyn, parafia Rzeplin
(wschod. obrządku Telatyn), odI. 18 W. od To-
maszowa, a 7 w. od Poturzyna, leży na grani-
cy od Galicyi, przytyka do wsi Liski i Prze-
wodowa w pow. sokalskim. Wody płyną od
Przewodowa i Lisek, wznoszących się do 279
mt. n. p. m. Posiada cerkiew drewnianą, po-
unicką, filią, par. Telatyn. Erekcya nie znana,
obecna cerkiew wzniesiona 1730 r. Wś ma
58 dm., 372 mk.; 1827 r. było 47 dm., 319
mk. Dobra R. w końcu XVIII W. własność
Iwanickich, od 1811 r. Pawłowskich, od któ-
rych 1870 r. nabył Jan Komornicki. W 1871
r. fol. R. rozl. mr. 884: gr. or. i ogr. mr. 329,
łąk mr.48, lasu mr. 500, nieuż. mr. 7; bud.
mur. 2, z drzewa 13, las nicurzą,dzony. Wś
R. miała os. 30, z gr. mr. 654. Br. Ch.
Radków, dobra, pow. słucki, w 1 okr. pol.
starobińskim, dawniej ks. Radziwiłłów, obec-
nie ks. Wittgensteinów, mają przeszło 370
włók. A. Jel.
Badków, niem. Ratkau, wś, pow. opawski,
obwód sąd. witkowski, na Szlą,sku austr., na
lew. brzegu Morawicy, 5 1 / 2 klm. od Witkowa
na płn., graniczy od płn. z Domoradowicami
(Damadrau) , Filipowicami (Philippsdorf) i
Melczem (Meltsch), od zachodu z Ciechanowi-
cami (Zechsdorf), od płd. z Ligotką (Nitsche-
nau) a od wsch. z obszarem Detrychowa (Dit-
tersdorf). .W znies. 473 mt. Do obrębu kata-
stral. R. należą: lIertmanice (Erdmannsdorf)
i 'Vigstein Górny z ruinami zamku na górze,
przy gościńau do Witkowa (Wigstadt) i nad
Morawicą,. Mury, które jesl:cze pozostały, są,
w niektórych miejscach 10-12 mt. wysokie;
otaczał go wysoki mur, do dziś dobrze zacho-
wany; przed ni.m cią,gną,ł się podwójny wał.
Czynione rozkopy wydobyły szczątki broni,
ostrogi, ubrania końskie, mi.ecze, lance, groty,
strzały i t. p. Kto go założył i kiedy, niewia-
domo. Zdaje się, że musiał dzielić losy z zam-
kiem w Uwalnie (Lobenstein) i padł ofiarą,
napadu Tatarów. Po r. 1241 miał go niejaki
Witkon z Krawarza, dzielny burgrabia twier-
dzy lIradca (Graetz), znowu podnieść i nazwać
go Witkowstein, Witkenstein, Wittenstein, a
ztąd powstała nazwa Wigstein. R. liczy 195
dm., 1064 mk., między nimi kat. 1056, prot.
1, żyd. 7; Niemców 604, Czechoszlązaków 460.

Rad
Na Hertmanice przypada 29 dm., 144 mk.,
wszyscy narodowo niemieckiej; na Wigstein
zaś 27 dm., 183 mk.; Niem. 141, Czechoszląz.
42. Zatem sam R. liczy 139 dm., 737 mk.,
między nimi kat. 731, żyd. 6; Niemców 319,
Czechoszląz. 418 (1880 r.). Do obrębu gminy
R. należą: młyn Hansel, Wendelinhof i Pollo-
metz. Granicę połud. i wsch. tworzy Mora-
wica, a półn. granicę potok Melcz, dopływ
lewy Morawicy. Par. w miejscu. Szkoła lu-
dowa. Poczta w Melczu. Bl'. G.
Ra(lkowa, dopływ Dniepru od lew. brze-
gu, w pobliżu ujścia, w dzisiejszym pow.
chersońskim.
Radkowce, wś, pow. starokonstantynow-
ski, par. Stary Konstantynów (o 10 w.), na
pograniczu pow. zasławskiego, w poblizu wsi
Futory (dawniej Feniki), założona w począt-
kach XVIII w. Na gruntach wsi R., wod-
osobnionej, bezleśnej miejscowości, znajduje
się uroczysko Kołodno, które, wedle podań lu-
du, jest zgliszczem mka tejże nazwy. Posiada
ona ślady grobelek i stawków, wyschłych od
dawna. I w innych okolicach Wołynia są
osady zwane Kołodno; tak w pow. krzemie-
nieckim, na pograniczu Galicyi, dalej w pow.
łuckim, wś Kołodeńka w pow. rowieńskim i
in. Nazwy te pochodzą prawdopodobnie od
wyrazu koło da - kłoda, to jest osady po-
wstałe na karczowiskach, leśnych trzebieżach
("pryszłymo na peń i na kołodu U), chociaż
znawca przeszłości Wołynia Teofil Stypuł-
kowski (En cykl. Powsz., t. XV, str. 166)
utrzymuje, że powstały one z osad jeńców
wojennych (kołodnik po rusińsku więzień).
Jeżeli podania co do zatraconego mka Koło-
dna są pewne, to zburzone i zaginione ono
było za czasów Chmielnickiego jak i całe są-
siedztwo (Ostropol, Hryców, Łabuń, Połonne,
Piatka i inne), aczkolwiek nie znajduje się
ono na liście miasteczek Wołynia i Ukrainy
zburzonych, startych z oblicza ziemi przez
Chmielnickiego i jego watazków (ob. Regestr
miast pobranych przez Kozaków; Księga pa-
miętnicza Michałowskiego, str. 158 i 159).
Radkowica, urzęd. Rakowće, wś nad rzką
.Wierzchówką, dopł. Smotrycza, pow. prosku-
rowski, gm. Kuźmin, par. kat. i st. poczt. Sa-
tanów, o 3fi w. od Jarmoliniec, ma 137 osad,
790 mk., 791 dz. ziemi włośc., 648 dz. ziemi
dwors.; cerkiew p. w. św. Mikołaja, wzniesio-
na w 1772 r. i uposażona 33 dz. ziemi, ma 877
parafian. Znajduje się tu kamień wapienny i
cegielnia. Należała do Antoniego Sadowskie-
ho, dziś Jaroszyńskich. Dr. M.
Radkowic 1.) wś i fol., pow. iłżecki, gm.
Rzepin, par. Swiętomarz, odl. od Iłży 28 w.,
posiada urząd gminny, 71 dm., 432 mk., 275
mr. ziemi dwor., 766 mr. włośc. Obszar dwor-
ski stanowi majorat rządowy. W 1827 r , by-
Rad
383
o 41 dm., 238 mk. W XV w. R., w par.
Swiętomarz, były własnością bisk. krakow-
skiego, miały 7 łan. kmiec., karczmę z rolą,
z których płacono dziesięcinę snopową i ko-
nopną, wartości 10 grzyw. (Długosz, L. B.,
II, 463). 2.) R., wś, pow. kielecki, gm. Ko-
rzecko, par. Chęciny, posiada szkołę począt-
kową. Obręb leśny radkowicki stanowi część
rz&dow. leśnictwa Bodzentyn. Ludność wiej-
ska zajmuje się wyrobem półkoszków do wóz-
ków. W 1827 r. było 47 dm., 355 mk. Kmie-
cie dawali plebanowi w Chęcinach tylko kolę-
dę, po groszu z łanu (Łaski, L. B., I, 585).
R. wś, w par. Chęciny, w dyec. gnieznień-
skiej, własność królewska, miała 6 łan. km.,
z których płacono dziesięcinę snopową i ko-
nopną, wartości 6 grzyw., prebendzie szydło-
wieckiej w Kielcach. Był tam zagr. z rolą,
płacący dziesięcinę kanonii, z folw. dawano
do N owych Chęcin (Długosz, L. B., I, 467).
Według reg. pobor. pow. chęcińskiego z 1573
r. wś R., naleząca do ststwa chęcińskiego,
miała 3 1 / 2 łan. (Pawiń., Małop., 277). Br. Ch.
Radkowice, wś przy ujściu rzki Materki
do Dniestru. Rzeczka ta płynie granicą pow.
uszyckiego i mohylowskiego.
Radkowszczyzna, wś pow. ihumeński, ob.
Ratkowszćzyzna.
Radkuny 1.) wś, pow. dzisieński, w 3 okr.
pol., gm. Druja, okr. wiejski i dobra Szauma-
nów, Ryżewszczyzna, o 14 w. od gminy, 16
dusz rewiz. 2.) B., wś, pow. poniewieski,
w 2 okr. pol., o 58 w. od Poniewieża.
Rł\(Uauken (niem.), cegielnia, pow. gl\biń-
ski, st. p., tel. i kol. zel. Gąbin.
Radliczyce, wś, fol. i dobra, pow. kaliski,
gm. Marchwacz, par. Rajsko, odl. od Kalisza
18 w., od st. p. Blaszki 8 w., od Łodzi 86 W.
Wś ma 8 dm., 131 mk.; fol. 8 dm., 8 mk. Na
obszarze dworskim była gorzelnia, cegielnia,
wyrób dachówek, młyn konny, pokłady mar-
glu i torfu. Wymieniona w potwierdzeniu po-
siadłości i dochodów arcyb. gniezn. przeE In-
nocentego II (1136) wś Radlice oznacza praw-
dopodobnie Radliczyce, gdyz podano sąsiednie
wsie, jak Rajsko, Dębsko. Lib. Ben. Łaskiego
(II, 9) wymienia tę wieś podając, iz pleban
w Rajsku pobierał ztąd po dwie miary żyta
i owsa z łanu kmiecego. Według reg. pobor.
pow. kaliskiego z r. 1579 B., w par. Rajsko,
własność Stanisława Radliczkiego, miały li},
łana, 3 zagr. Cześć Marcina 1 łan (Pawiński,
Wielk., I, 126). Dobra Dąbrowa i Radliczyce
mają obfcnie 1271 mr., a mianowicie: fol. DI\-
browa gr. or. i ogr. mr. 450, łąk mr. 49, past.
mr. 14, lasu mI'. 256, place i nieuż. mr. 30,
razem mr. 799; płodozmian 14-polowy; bud.
mur. 6, drewnianych 5; fol. Radliczyce gr.
01'. i ogr. mr.447, łąk mr. 7, nieuż. i place
mr. 18, razem mr.472; płodozmian 13-polo-

384
Rad
Rad
wy; bud. mur. 17. WŚ D8,browo os. 15, z gr. czem koźmińskim za 358,333 tal. gener. pru-
mr. 20; wś R. os. 30, z gr. mr. 105. Br. Ch. skiemu Kalkreuthowi; ten umierając, zrobił
Radlin 1.) wś, pow. kielecki, gm. Górno, opiekunem swych dzieci króla Fryderyka Wil-
par. Leszczyny, posiada szkołę początkową. helma III, który całą tę majętność kazał roz-
Wchodziła w skład dóbr rząd. ekonomii Kiel- przedać około 1840 r. R., Stęgosze i Cielczę
ce, W 1827 r. było 67 dm., 317 mk. W XV nabył wówczas Władysław hr. Radoliński,
w. R., w par. Kielce, własność bisk. krakow- dziedzic Jarocina. Klucz radliński składały
skiego, miał 9 łan. km., jeden łan należ8,cy do około 1793 r.: Annopol, Cielcza, Kąty, Koza-
uposażenia wikaryusza prebendy szewieńskiej kowy folw., Łuszczanów, Polskie Holendry,
(Szewna) przy koUegiacie kieleckiej. ł.an ten Stęgosze i Wilkowyja, Zamczysko w R. 1'0-
dawał dziesięcinę snopową i konopną preben- zebrano po r. 1840; poważne sklepienia, po-
dzie szewieńskiej, wartości do pół grzywny rozrzucane kamienie ciosowe i marmury świad-
(Długosz, L. B., I, 464, 474). Według reg. czyłyo rozmiarach i wspaniałości jego. W r.
pobor. pow. chęcińskiego z r. 1540, było tu 1708 zmarło w R. na powietrze morowe 138
3 1 / 9 łana, pół łana pustego, 1 łan nalezał do osób. Kościół p. w. św. Walentego wystawił
wikaryatu kieleckiego. W r. 1573 było 8 łan., Andrzej Opaliński, który o nim wspomina
1 rzemieślnik (Pawiński, Małop., 276, 583). w spisanym przed śmiercią (1592) testamen-
2.) R., wś i fol., pow. lubelski, gm. i par. Cho- cie. "Ciało moje, mówi, w Radlinie, w koście-
dei, odl. 28 w. od Lublina, posiada tartak, le ode mnie zbudowanym niech pochowano bę-
wiatrak, pokłady kamienia wapiennego i opo- dzie.... Obicie do kamienicy radlińskiej, które
ki. Staranne gospodarstwo folwarczne, piękny właście do gmachów tych jest uczynione, i te
ogród angielski. W 1827 r. 35 dm., 214 mk. ochędóstwa, które należą do tegoz domu i
Wspomina tę wieś Długosz ale jej nie opisuje w kaplicy, przy Piotrze (synie starszym) się
(L, B., II, 545). Według reg. pobor. pow. lu- niech zostają, za które tysiąc złotych niech
belskiego z r. 1531 wś R., w par. Ratossin, odłoży".... (Niemcewicz, Zbiór Pam., V, 267).
miała 4 łany (Pawiński, Małop., 358). Dobra Uposażywszy kościół, utworzył Andrzej Opa-
R., po rozdziale w r. 1880 dopełnionym, skła- liński parafią, za wynagrodzeniem 100 grzy-
dały się z fol. R. i przyl. Stasin rozl. mr. 1565: wien dla kościoła mieszkowskiego, do którego
gr. 01'. i ogr. mI'. 848, łą,k mr. 12, past. mI'. 2, R. należał pierwotnie. Piotr Opaliński, woj.
lasu mr. 655, nieuż. mI'. 48; bud. mur. 15, kaliski, pomnożył uposażenie w 1'.1652 i otrzy-
z drzewa 20; płodozmian 6,8, 10 i 15-polowy, mał erekcyą od Tholibowskiego, bisk. poznań-
las nieurządzony. W skład dóbr wchodziły skiego, w r. 1659. Druga erekcya była z 1665
przed 1864 r. wsi: R. os. 27, z gr. mr. 484; r. Kościół stawiany z drzewa, zgorzał między
Łopiennik os. 11, z gr. mr. 240; Zak8,cie os. 1683 a 1686 r. Nowy kościół z cegły palonej
7, z gr. mr. 53; Majdan Stary al. Radliński poświęcił Hieronim Wierzhowski w r. 1688.
os. 27, z gr. mr. 196; Ludwinów os. 41, mI'. Kaplica murowana, w stylu gotyckim, przysta
317; wś Kazimirów os. 10, mI'. 84. Br. Ch. wiona w r. 1625 do pierwotnego kościoła,
Radlili 1.) wś kośc., okI'. wiejski i domin. przeznaczoną była na groby familijne Opaliń-
na lew. brzegu Lubieszczki (dopływ Lutyni), skich. Rycinę przedstawiającą, wnętrze dzi-
pow. pleszewski (Jarocin), o 3 klm. na wschód siejszej kaplicy zamieścił z opisem Tyg. IUus.
od Mieszkowa, przy drodze żel. gnieznieńsko- (1862 r., VI, 13), tudzież Przyjaciel Ludu le-
oleśnickiej, między Chrzanem a Jarocinem. szczyński (1843 r., IX, 337) i E. hr. Raczyń-
Par. kat. w miejscu, pczta w Mieszkowie, st. ski w swych Wspomnieniach Wielkopolski
dr. żel. w Chrzanie (Zerków) o 5 klm. W r. (II, 269). W kościele i w kaplicy znajduj&
1291 Jan, syn Czechosława z Galewa, oddał się pomniki i nagrobki, opisane szczegółowo
tę wieś Marcinowi z Staniewa do osadzania przez J. Łukaszewicza (Opis kośc. par., II,
na prawie niemieckiem; r. 1372 Langwar i 219-222): a) Jędrzeja z Bnina Opalińskiego,
brat jego Marcin sprzedali R. z przyległemi dziedzica R. i Włoszakowic, marsz. koron.,
Kątami, Wawrzyńcowi, kaszt. poznańskiemu; ststy wielkopolskiego (t w Poznaniu 3 marca
r. 1358 pisał się Jan z R. W XVI w. należ a- 1593); b) Katarzyny z Kościeiskich, żony Ję-
ły dobra do Andrzeja z Bnina Opalińskiego, drzeja Opalińskiego (t 20 lipca 1601); e) Ję-
marsz. koron., ststy wielkopolskiego; w 1578 drzeja z Bnina Opalińskiego, bisk. poznańskie-
r. było w R. 4 ślady osiadłe, 3 zagrodo i 2 ko- go (t w Cią,żyniu 1623 d. 19 grud.); d) Pio-
morn.; zarzą,dzał Jan Nieradzki. Po Andrzeju tra Opalińskiego, kaszt. kaliskiego (t około r.
Opalińskim dostały się dobra w spadku Pio- 1661); e) Katarzyny z Leszczyńskich, żony
trowi, kasztel. kaliskiemu, a przez Ludwikę Piotra Opalińskiego (t 1664 d. 21 maja);
Opalińską, córkę Katarzyny z Przyjemskich, f) Antoniego Opalińskiego, ststy wałeckiego
przeszły w dom ks. Sapiehów-Koźmińskich, (t 1695); g) portret młodej niewiasty z her-
w których ręku znajdowały się aż do r. 1791. bami Nałęcz i Łodzia. W sklepach kościoła
KQ.zimierz Sapieha. sprzedał je razem z klu- spoczywają zwłoki: a) Ludwiki z Opalińskich

Rad
Rad
385
Sapieżyny, starościny bobrujskiej (t 1719 r. sko-leluchowska międlł:Y st.: Tarnów i Pleśna,
19 stYC2:.); h) Jana Sapiehy, feldmarszałka w pobliżu zaś prowadzi gościniec z Tarnowa
rossyjskiego, ststy bobrujskiego (t 1730 r. do Tuchowa. Graniczy na zachód z Swiebo-
23 lutego); e) Pawła Sapiehy z, Lachowicz dzinem, na płn. z Nowodwónem, na płd. z Kło-
(t 1737 r. 7 lutego); d) Barbary z Swinarskich kow a zachód z Porębą. Jest tu młyn wodny
Krzyżanowskiej (t 1786 r. 29 listop.). Księgi zwyczajny i kasa pożyczko gminna z kapit.
kościelne zaczynaj się od r. 1691; dawniejsze 177 złr. Wieś ma 40 dm. i 260 mk. rz.-katol.;
spaliły się wraz z plebani. Przy kościele za- obszar dworski (Józ. Wykowskiego) 3 dm.,
prowadzone bractwo Szkaplerzne w r. 1666. 31 mk., 24 rz.-katol. i 7 izrael. Pos. większa
Parafi (639 dusz) składaj: Dąbrowa, Radlin, wynosi 260 mr. roli, 16 mr. pastw. i 48 mr,
Radlinek, Radlińskie Holendry i Huby. Szko- lasu; mn. pos. 125 mr. roli, 25 mr. łlłk, 16 mr.
ła miejscowa istniała w r. 1610, a szpital mię- pastw. i 3 mr. lasu. W 1508 r. (Pawiński,
dzy r. 1592 i 1683. Szpitalowi temu zapisał Małopolska, 467) była własnościl\ Bernarda
Jędrzej Opaliński (t 1592) pewnl\ ilość owiec Radlińskiego (de Radlna) i opłacała kwarty
a Piotr Opaliński, woj. łęczycki, przekazał pob. 1 grzywnę 13 gr. 9 denarów; w 1536 r,
1000 złp. Wieś ma obecnie 6 dm., 71 mk.; (ibid. 547) Hieronima Radlińskiego, miała 8
w skład okr. wiejskiego wchodzi fol. Dąbrowa; kmieci, którzy płacili 3 grzyw. 12 gr., nadto
cały okr. ma 7 dm., 83 mk. (73 kat., 10 prot.). dawali kapłony, jaja i kury, karczmę opłaca-
Dominium liczy 279 mk. (271 kat., 8 prot.) jcą 2 grzyw., 2 zagr. na posługach, 2 sa-
w 18 dm.; obszaru ma 903'44 ha, czyli 673'55 dzawki, dwa młyny, dworski i czynszowy,
roli, 79'05 łąk, 19'03 past., 100'40 lasu, 28'26 dajcy 111, grzyw., wreszcie predium i las
nieuż. i 3'15 wody; czysty dochód grun. 7821 starczl\cy na opał. Szacowano tę wieś na 250
mrk; właściciel ordynat Hugo hr. Radoliński. grzyw. W 1581 (ibid., 262) Jana Radlińskie-
2.) R., ob. RadUńskie Holendry. E. Cal. go, miała 7 km. na 4 1 / 2 łanach, 5 zagrodo z 1'0-
Radlin G6rny i Dolny, dwie wsie i dobra, la" 1 komom. z bydłem i 6 bez bydła. Mac.
pow. rybnicki, par. Grodzisko (Loslau), odl. Radlna Poręba, ob. Porba 7.) (t. VIII,
1 1 / , mili od Rybnika, wzdłuż strumienia, do- 819).
pływu Wodzisławki. R. Górny posiada ko- Radlnia, wś, pow. konstantynowski, gm.
ściół, filią Grodziska; obecny murowany pocho- Olszanka, par. Hadynów, ma 12 dm., 87 mk.,
dzi z 1767 r. Szkoła z tegoż roku; w 1861 r. 336 mr. W 1827 r. było 15 dm., 65 mk.
350 dzieci uczęszczało. W 1861 r. R. Górny Radlonki, grupa zabudowań i leśniczówka
miał 188 dm., 1290 mk. (11 ew., 2 żydów); R. w gm. Trzemeśni, pow. myślenicki, przy gra-
Dolny 37 dm., 332 mk. (3 żyd.). R. Górny 0- nicy od Zasania. Br. G.
bejmował 2493 mr. roli w ogóle, Do dóbr Radlow (niem.), dobra w Pomeranii, pow.
Grodzisk należał folwark Kempa i kol. Glazin gryfijski, st. poczt. Zuessow.
(15 domów, 106 mk. Polaków). We wsi 230 Radłów, miasteczko w pow. brzeskim, za-
gospodarstw, trzy młyny. R. Dolny składał budowane, przeważnie drewnianemi dworkami,
się z fol. Kisielowiec i wsi (260 mr. roli), w w rynek i kilka ulic wzdłuż gościńców, które
której było 62 gospodarstw; ludność polska. std prowadz: na północ do Żabna, na płn.-
Gleba trudna do uvrawy, spód nieprzepuszczal- zachód do Jadownik Mokrych nad Wisł, na
ny, ludność zarabia pracą w pobliskich ko- zachód do st. kolei Karola Ludwika w Biadoli-
palniach węgla. Br. Ch. nach i Brzeska, na płd. do 'V ójnicza, a na
Radlinek, wś, pow. pl!3szewski (Jarocin), wschód przez Siedlce nad Dunajcem do Tarno-
o 4 klm. na płd.-zach. od Zarkowa, nad stru- wa. R. leży w równinie nadwiślańskiej, na
gą Chrzanowsk, która spływa do Lubieszcz- wznies. 196 mt. npm., po lew. brzegu Dunaj-
ki; par. Radlin, poczta w Mieszkowie, st. dr. ca (odl. 2 klm.), ma kościół paraf.rz.-katol.,
żel. w Chrzanowie o 4 klm.; ma 24 dm., 166 sd powiatowy, urząd poczt. i tel. i szkołę lu-
mk. katol. E. Cal. dow3" dwuklasowa,. Niema apteki, chociaż le-
Radliliska Wola, pow. radomski, ob. Ko- karz stale tu przebywa. Ludność trudni się
iuch6w i Kożuehow8ka Wola. garncarstwem i rolnictwem. :Mto składa się
Radliiłskie Holendł'Y al. Radlin, niem. z 287 dm. i 1774 mk. (866 mężcz., 908 kob.),
Wilhelmswalde, osada wiejska, pow. pleszew- nadto na obsz. większ. posiadł. jest 20 dm. i
ski, o 3 klm. na płn.-wschód od :Mieszkowa; 213 mk. Pod względem wyznania jest 1834
par. katol. Radlin, protest. Jarocin, poczta rz.-katol. i 153 izrael. Obszer więk. pos. ma.
w:Mieszkowie, st. dr. żel. w Chrzanie o 3 klm.; 724 mr. roli, 73 mr. łąk i ogr., 317 mr. pastw.
ma 23 dm., 201 mk. (41 katol., 160 protest.). i 422 mr. lasu; mn. pos. 952 mr. roli, 128
Radloa al. Raina, wś, pow. tarnowski, par. mr. łąk i ogr., 167 mr. pastw. i 2 mr. lasu.
rz.-katol. w Porębie, odl. 8 klm. na płd. od Gleba piaszczysta, lasy szpilkowe, starannie
Tarnowa, nad dopływem Biały z praw. brze- utrzymywane. Sd pow. należy do okr. sądu
gu. Terytoryum wsi przecina kolej tarnow- krajowego w Krakowie, obejmuje 25 gm. ad-
Słownik Geograflczny T. !X.-Zeszyt 101. 26

386
Rad
miniatr. i 17 obszarów dworskieh, w których
znajduje się 4056 dm., 21,363 mk. (20,674
rz.-katol., 689 izrael.); 10,486 Polaków a 862
Niemców. W przeważnej części zaliczono
żydów do narodowości niemieckiej. Instytu-
cyą finansową jest kasa pożyczkowa gminna,
z kapit. 7304 złr. i towarzystwo zaliczkowe,
}iczl\ce 124 członków, obracaja,ce kapitałem
31,698 złr.; instytucyą hu.manitarna, przytułek
ubogich, założony w XVI w. przez bisk. krak.
:Maja,tek składa się z kapit. 920 złr., domu.
murowanęgo, 500 sa,zni kw. gruntu. Zawiadu-
je zakładem gmina. Na obszarze dworskim
jest gorzelnia ?ospodarcza. Ozdobą, mta jest
starożytny kosciół. Parafia, erygowano w
1084 r. (?) (według szematyzmu duchownego),
teraźniejszy zaś kościół założył bisk. krak.
Jan Grott 1328 r., który w R., jako dobrach
biskupstwa, w tym azasie przebywał (Dok.
danym w R. 6 listopada nadaje Piotrowi de
Dambno prawo lokacyi Jaworska; Kod. dypl.
kat. krak. wyd. Piekosińskiego, II, str. 3;
d, 26 listopada 1332 sprzedał Sdislao soł-
tystwo w Wzdowie). W dokumencie z 13
stycznia 1320 r. przyznaje Władysław Łokie-
tek Piotrowi, dziedzicowi Dobczyc, niektóre
prawa w Radłowskim borze, własności bisk.
krak. Jana Muskaty, mianowicie wręb, barć i
polowanie z sokołami, prawo trzebienia lasów
pod grunta i paszenia własnego bydła (Kod.
dypl. kat. kl'. wyd. Piekosińskiego, I, 133),
co bisk. Muskata dokumentem wydanym w
Opatowcu 13 stycznia 1320 r. zatwierdził
(ibid., 156). Później jednak zaja,ł Kazimierz
W. te dobra, gdyż utrzymywano, że poprze-
dnio były szlacheckiemi (militales), ale prze-
konany, że je biskupom nadali ksia,żęta, zwró-
cił je 1354 bisk. Bodzancie i uwolnił od wszel-
kich ciężarów (Dok. dany w Krakowie 19 ma-
ja 1354, ibid., 252). Później wystąpił Wa-
wrzyniec de Zabawa z pretensyami do bisku-
pa o prawo: "leczyenstwo y o wramb" (pro
libertate et ductura voluntaria) w lasach
radłowskich, może opieraja,c się na wymienio-
nem wyżej przyw. Władysława Łokietka, da-
nym Piotrowi z Dobczyc w 1320 r., został
Jednak przez :Mikołaja de Strelche (Strzelce
nad Wisłą), sędzieo, iPiotra de Falkow, pod-
sędka ziemi sandomierskiej, odsądzony (wyrok
ibid., II, 343). Za Długosza (L. B., II, 136)
wf> mia.ła 12 łanów kmiecych, 10 zagr. z rolą,
4 zagr, bez .roli i duży obszar biskupi. Dzie-
sięciny, szacowane na 20 grzyw., oddawano
proboszczowi w R. W 1536 r. (Pawiński,
:Malopolska, 491) miała 11 kmieci, z których
7 na łanach a 4 na półłankach siedziało. Pła-
cili czynszu z łanu po 32 grzyw. a z półłanka
po 7 grzyw.; dl\.w.ali nadto cztery korce owsa
z łanu, 2 koguty, 2 sery, 20 jaj i odrabiali po
2 dni w tygodniu. Z 12 karczem, 8 dawało
Rad
po grzywnie bez 4 gr. a z 5 po 22 grosze
czynszu. Było nadto 4 zagrodników na posłu-
gach, 2 sadzawki, dwór, predium, małe łąki i
bagnisko. W 1581 r. (ibid., 259) było 12
kmieci na 6 łanach, 4 zagrody z rola" 10 zagr.
bez roli, 4 komorn. z bydłem, 8 bcz bydła i 3
rzemieślników. Verdum w opisie podróży
w końcu XVII w. odbywanej (Liske, Cudzoz.
w Polsce, 132) powiada o R.: "Piękna wieś-
dobrze zbudowany kościół, zgrabny zamek i
ogród" a o Radłowskiej woli: "Długi szereg
domów wzdłuż jeziora, na 1 1 / 2 mili do Radło-
wa się cia,gnie". Dykc. Geogr. Echarda po-
daje, że w kościele jest nagrobek Maciejow-
skiego, arcyb. gnieźn. Wielkie stawy urza,-
dzić miał Zbigniew Oleśnicki, bisk. krak., a
pałac i ogrody założył Opaliński, marszałek
w. koronny. Siarczyńs1d (Słownik geogr. Ga-
licyi, rps. bibl. Ossol., 1826) podaje, ze istniał
tu wspaniały ogród, przypominajtłcy ogrody
Lucculla a piękne probostwo wymurował ks.
DuwaI. Teraz ogród mniej starannie utrzy-
mywany, w którym stoi piękny dwór a raczej
pałac. Po zaborze Galicyi wcielił te dobra
Józef II do funduszu religijnego, zniósł cztery
folwarki i uwolnił lud od pańszczyzny, zamie-
niając ją na czynsze. Z razu lud płacił chętnie,
gdy jednak pojawił się nieurodzaj, zaprzesta-
no płacić, skutkiem czego zaprowadzono na-
powrót pańszczyznę, która trwała do r. 1848.
Dobra sprzedano naprzód Badenfelsowi, na-
stępnie w r. 1872 nabył je bankier krakow-
ski Ludwik de Sternsztyn Helcel. Po jego
śmierci przeszły na własność wdowy, która
przeznaczyła na fundacya, probostwa cmentar-
nego i inne cele dobroczynne w Krakowie.
Kuratorya zarza,dzająca masa, spadkowa, ad-
ministrowała dobrami przez kilka lat, niechca,c
sprzedać ich w obce ręce i dopiero w r. 1885
sprzedano je Tomaszowi hr. Zamoyskiemu.
R. niema przywileju, moca, którego miałby
prawo do tytułu miasteczka, używa go jako
siedziba władz sądowych i rynek targowy.
Graniczy na wschód z Siedlcami i Dunajcem,
na płn. z Dunajcem i Wolą Radłowska" na
płd. z Niwka, i Bobrownikami Małemi a na
zachód ma rozległe bory sosnowe. Parafia na-
leży do dyec. tarnowskiej, dek. wojnickiego i
gbejmuje: Wolę Radłowską, Wał, Rudę i
Smielanę, Podwale, Zdzary, Zdrochec, Marcin-
kowice, Biskupice, Głów, Niwkę, Dobczyce i
Rudkę, ogółem 6491 rz.-katol. i 310 izrae-
litów. Mac.
Radłó\V 1.) al. Radiowo, wś, os. wiejska,
domin. i okI'. domin., pow. mogilnicki, o 4
klm. na zachód - południe od Pakości, par.
Szczepanowo (dawniej Słaooszewo czyli Sła-
woszewo), poczta w Pakości, st. dr. żel. w Ja-
nikowie o 7 1 / a klm. Wś ma 6 dm., 53 mk.
(21 kato!., 32 prot.). Os. wiejska liczy 195

Rad
Rad
387
mk. (148 katol., 47 prot.) w 23 dm. Damin. Radłowice, rus. Radłowyczi, wś, pow. sam-
miało 8 dm., 163 mk.; obszaru wraz z folw. borski, 5'62 klm. na płd.-wsch6d ad S'l\du
Karolewo 676'81 ha, czyli 560'03 roli, 3'23 pow., urząd poczt., st. kolei i tel. w Sambo-
ła,k, 50'32 pastw., 37'85 lasu, ] 9'19 nieuż. i rze. Na płn.-zach. leży Sambor, na w5ch.6d
5'44 wady; czysty dochód grunt. 6637 mrk; Kulczyce, na płd.-wschód Szade, na płd. Siel-
cegielnia; właścicielem był Nepomucen Sile- ce, na płd.-zach. Uheree Zapłatyńskie. PłIl.-
wicz, a następnie bank Kwilecki, Potacki i zach. część wsi przepływa Dniestr. Koryta
Sp., od którego nabyła tę majętność pruska jego na tej przestrzeni płytkie a szerokie,
komisya kolonizacyjna, płacąc 649'88 mrk za brzegi niskie, to też ta część wsi narażona na
hektar. R. istniał już przed r. 1523. W skład wylewy. Do Dniestru wpada w obrębie wsi
okr. domin. wchodził fol. Karolewo; cały 0- od praw. brzegu pot. Oreb, z dopływem Uher-
krąg miał 9 dm., 175 mk. (162 katol., 13 ce; łączą się niedaleko ujścia. Na praw. brze-
prot.). 2.) H., wś i fal., pow. odolanowski, o gu Dniestru leżą zabudowania wiejskie, a
4 klm. na płn.-zachód od Ostrowa, nad 010- mianowicie: na płd. część wsi Radłowice Gór-
boczką, przy bitym trakcie do Roszkowa, par. ne (337 do 341 mt. wzn.) al. Aleksandrow-
Pogrzybów, paczta i st. dr. żel. w Ostrowie. szczy zna (od dawnyc właścicieli Aleksandra-
R. pasiadali Piotr Radławski i Maciej Soko- wiczów), na płn. R. Srednie i Dolne (średnia
liński w r. 1579 a Marcin Radłowski w r. do 293 mt. wznies.). Na lew. brzegu Dniestru
1618. Wś ma obecnie 40 dm., 253 mk. (212 leżą: grupa domów Wychylówka nad rzeką,
katol., 41 prot.). Fol., wchodzący w skład tuż przy gościńcu samborsko - drahobyckim,
akr. domin. Przygodzice, liczy 99 mk. w 5 dalej karczma Kalinówka, grupa domów Oha-
dm., obszaru ma 286.83 ha, czyli 255'12 roli, łupki al. Chatki, a jeszcze dalej, na samej płn.
24'82 łąk, 1'53 pastw., 5'29 nieuż. i 0'07 wo- granicy wsi, przy gościńcu samborsko-rudec-
dy; owczarnia zarodowa i nabiał; właścicielem kim, karczma Ryniówka al. Jamy. Kraniec
jest ks. Radziwiłł. 3.) H. al .Radlowo, dom., płd. obszaru zajmuje las Radłowicki (szczyt
paw. wrzesiński, o 7 klm. na wschód-południe 353 mt.). Prawie środkiem wsi biegnie kolej
ad MielZyna i a tyleż od Powidza i Strzałko- państwowa i gaściniec samborsko-drohobycki,
wa, przy granicy królestwa polskiego, par. a przez Dniestr prowadzą 2 mosty. Własność
Ostrowo Kościelne, poczta i st. dr. źel. w więks,;a (Karola Barańskiego) ma roli Ol'. 836
Strzałkowie, ma 8 dm., 106 mk. (99 katol., 7 mr., łąk i ogr. 208 mr., pastw. 135 mr., lasu
prot.), abszaru 75'96 ha, t. j. 229'11 roli, 264 mr.; własnaść mniejsza: roli Ol'. 636 mr.,
12'22 łąk, 17'72 pastw., 9'46 lasu i 7'45 łąk i ogr. 67 mr., pastw. 214 mr., lasu 24
nieuż.; czysty dochód gruntowy 1588 mrk; mr. W r. 1880 była 199 dm., 865 mk. w gm.;
właścicielem jest F. Kros!'!. W r. 1294 miał 19 dm., 138 mk. na obsz. dwor.; 384rz.-katol.,
R. należeć do poznańskich kawalerów św. Ja- 498 gr.-katol., 121 izrael.; 773 Polaków, 230
na Jerozalimskiego (Kod. Wielkop., n.344). Rusinów. Parafie: rzymsko i gr.-katol. w Sam-
W 1399 r. nabył go Pasko i sprzedał klaszto- borze. We wsi jest cerkiew, szkoła etat.
rawi lędzkiemu; r. 1578 dzierżawił go Marcin jednokl., dwa dwory, fol. i garzelnia. W ar-o
Łukowski, a w r. 1618 jakiś marszałek nadwor- chiwum parafialnem łacińskiem w Samborze
ny; w nowszych czasach posiadali R. Wilkoń- (Metrica capulatorum ab a. 1666 ad a. 1725,
scy. W 1882 r. nabył R. na subhaście za t. II, str. 336) czytamy: ,,10 Febr. a. 1709.
115,000 mrk Van d. Osten. E. Cal. In cnria bonorum villae Radławice matrim:o-
Radłów, niem. Radlau, wś, pow. olesiński, nium .legitiJ?e .contraxerunt: Genrosns Petrus
par. Sternalice, odl. 11/2 mili od Olesina. N ahuJowsk1; pl?erna B:aclaven.sls, ?t Genero.
W 1861 r. 61 dm., 432 mk. (4 ewang.), szko- sa Janna Sl.emska, .vlrgo dplfern avogro.
ła ad połowy XVIII w. Obszar wynosi 1408 ensls (omm.lsss banms per .dspensalOnem t
mr. (1261 mr. roli). m.dult.um. Illm\ reve:. adm.lm8tratn prel
shensIs) In asslstentIa lIlmI et Rdslml domIlll
Ha(lłowce, ab. RaZowce. Georgii Winnicki, archiep. et Metropolitae ki-
Ha(lłówek al. Radlówko, mylnie Pudłówko, joviensis, episcopi premisliensis, sanocensis,
majętność, pow. inowrocławski, o 7 klm. na samboriensis etc. assistentc sibi Rdo Domino
płn.-zachód ad Inowrocławia i o tyleż na Pctro Bodyni, sacerdote congregationis missio-
wschód-północ od Pakości, paT. Tuczno, poczta nis, vicario Eccl. Paroch. Samboriensis, prae-
w Jaksicach, st. dr. żel. w Inowracławiu, ma sentibus testibus: Generoso Stephana Jurecki,
6 dm., 133 mk. kato!., obszaru 286'19 ha, czy- ensifero dobrynensi, et Ant011io Barzyński,
li 252'13 roli, 4'89 łąk, 20'29 pastw., 5'82 pincerna łanciciensis ac aliis pluribus ci:rca
nieuż. i 3'6 wody; czysty doch. grunt. 5666 eundem actum comparentibus". Lu. Dz.
mrk; należy do Brzeskich. W r. 1583 był R. Hadłowice, niem. Radlowitz, 1288 Radlawiz,
własnościlł Jana Krotoskiego, kaszt. inowro- wś, pow.olawski, par. ewang. Piskorzów.
cławskiego. W 1842 r. 19 dm., sołtystwa, 170 mk. (60

388
Rad
Rad
katoL), Dawniej własność kolegiaty św. Krzy- bch wystawili zbór. Biskupi napróżno się do-
ża we Wrocławiu. magali aby był oddany katolikom. W roku
Radiowo, kaszub. Redlowo, 1710 Wysokie 1743 stał kościół tutejszy jeszcze w dość do-
Radłowo, niem. Hochredlau, Hoch-Redlau i Re- bry m stanie; potem zaniechali go parafianie
dlau, dok. 1366 Redelow, majętnoś6 chełmińska (ob. Utracone kośc. p. Fankidejskiego, str. 217).
na Kaszubach, w pięknem położeniu, nie dale- R. 1583 było tu 5 włościan (ob. Wizyt. Roz-
ko zatoki Puckiej, nad rzką Kaczą, na radłow- drażewskiego, str. 14). R. 1710 płaciło R.
skich wzgórzach (Redlauer Hoehen), stąd na- mesznego 8 kor. żyta i tyleż owsa. (ob. Wizyt.
zwa Wysokie R., pow. wejherowski, st. pocz., Szaniawskiego, str. 42). Według taryfy z r.
tel. i kol. i par. ew. M. Kaczki, par. kat. Oksy- 1648, gdzie uchwalono pobór podwójny a
wie. Gmina obejmuje 484 ha: 335 roli orn., akcyzę potrójną, płaciło tu 6 osób 12 fi. (ob.
17 łąk, 20 lasu. W 1869 r. było 223 mk., 122 Roczn. Tow. P. Nauk w Pozn., 1871, str.
kat., 101 ew., 19 dm.; 1885 r. 21 dm., 44 dy- 201). Kś. Fr.
mow, 241 mk.,20i kat., 35 ew. Oberża A- Radlowska Wola, wś, pow. brzeski, par.
dlerhorst (5 dm., 46 mk.) leży na przylądku rz.-kat. i urz. pocz. w Radłowie, odl. o 4 klm.
górującym nad zatoką Puck. Piękny widok na płd.-wschód, leży w równinie, nad pot. Ki-
na morze ściąga tu licznych gości w porze le- sieliną, lew. dopływem Dunajca, przy drodze
tniej z pobliskich zakładów kąpielowych. z Radłowa do Jagodnik nad Wisłą. WŚ wraz
Z dóbr tutejszych dostawiaj mleko do Sopo- z obszarem większej posiadł. (Tom. hr. Za-
tu; prócz tego jest tu hodowla owiec. Wła- moyski) ma 227 dm. (dwór 4 dm.), 1245 mk.;
ściciele: Ottomar Hermes, naczelny radca kon- 1227 rz.-kat. i 18 izrael. Obszar więk. pos.
systoryalny w Berlinie, Jul., Aug. i Ant. v. (attyn. Radłowa) składa się z 328 mI'. roli,
Rossicki i Józef v. Grablowski. Na obszarze 48 mI'. łąk i ogr., 39 mI'. past. i 850 mr. lasu;
wsi znajduje się cmentarzysko, leżące na po- pos. mn. ma 823 mI'. roli, 283 mr. łąk, 189 mI'.
łudniowej pochyłości wzgórza radłowskiego i past. i 10 mI'. lasu. Lasy ciągną się w stronie
przy samej granicy ze wsią Kaczkami. W 1836 zachodniej, łąki i pastwiska na płn.-wschód aż
r. natrafiono na grób skrzynkowy z 9 urnami, po Dunajec. Kasa pożyczko gm. ma 4900 złr.
z których 5 ocalało. Wszystkie były twarzo- kap. Szkoły niema. Graniczy na płd. z Ra-
we; znaleziono w nich łańcuszki i szczypczy- dłowem i lasami, na zach. z borem (w którym
ki bronzowe (ob. Objaśn. do mapy archeol. wś Wróblówka), na płn. z Rudą, Wałem i Za-
Prus Zach. Ossowskiego, str. 60). Od r. bawą. Mac.
1311 należało R. do komturstwa gdańskiego. RadlowszczyzlJa, ob. Rałow8zc.zyzna.
R. 1365 d. 12 czerw. nadaje komtur Ludeke Radly, pow. częstochowski, ob. Ługi-Radły.
v. Essen dobra Redelow Piotrowi sołtysowi i Kolonia ta powstała w ostatnich czasach na
jego spadkobiercom na prawie chełm. z 31 obszarze dóbr rządowych (ob. Kr.zepice), przy
włókami, między któremi były 3 wolne sołec- os. młyn. Radły, nad rz. Liswartą, na grani-
kie, z połową jazu i trzecim fenikiem od kar cy od Szląska pruskiego. W 1827 r. było tu
ądowych. Za 3 morgi łąk, które się jeszcze 15 dm., 65 mk., obecnie 82 dm., 620 mk.
dołączają, będzie Piotr zobowiązany nam dla Radmaunsdorf, wś, pow. lwowski (na
podróży dostawiać konia 3grz. wartującego; Szląsku), par. ew. Zobten. W 1842 r. 42 dm.,
za łowienie ryb w zatoce będzie naszemu wój- 198 mk. (1 katoL).
towi rybackiemu w Pucku 2 grz. płacił, dru- Radmannsdorf (niem.), ob. Tr.zebieluch.
gim osadnikom dajemy (pewnie każdemu?) łą- Radmercy, niem. Radmeritz, targowisko nad
kę 1 mI'. obejmującą, za co nam będą czynszo- rz. Nissą, pow. zgorzelicki. Na granicy od Sa-
wali 20 korcy owsa; od każdej osiadłej włóki ksonii, którą stanowi rzka Wittich, dzieląca
będą płacili 16 skojców, 2 kury i od każdego wieś na dwie połowy. Do 1815 r. należała 0-
pługa 2 korce żyta; biskup będzie jako dzie- sada do Saskich Łużyc. W 1842 r. był tu ko-
sięciny pobierał pół wiardunka; wieś cała jest ściół par. ew. (do 1617 filia kości(jł' w Nie-
wreszcie zobowiązana uzbroić jednego ze wsi dzie), szkoła ewang., kopalnie węgla kamien-
dla posyłek; o strawę jednak dla niego w. nego, 101 dm., folw., 556 mk. (7 katoL). Osa-
mistrz starać się będzie (ob. Prutz, Gesch. da należała do zakładu dla panien szlachec-
des Kl'. Neustadt, str. 192). Około r. 1400 są kich, istniejącego w saskiej połowie wsi. Za-
tu 3 puste wł., 28 czynszujących i karczma, kładu fundatorem był w 1728 Joachim v. Zie-
która płaci 3 złote (tamże). Wieś rządziła się gIer i Kliphausen, szambelan Augusta II, kró-
wtedy jeszcze wciąż starodawnem prawem pol. la polskiego i saskiego.
(str. 54). Dawniej był tu murowany kościół RadmialJY, zaśc., pow. kowieński, w 4 okI'.
ewang., zbudowany r. 1568. Znajdowała się pol., o 25 w. Kowna.
tu jedna czy więcej hut żelaznych. Niemieccy Radnia 1.) al. Ciekqca, rzka, prawy dopływ
robotnicy przyjęli zaraz luteranizm i ze skła- Schodni (Szkodni), dopł. Czarnej, z którą łl\czy
dek zbieranych na odbudowę kościoła w Kacz- się pod Połańcem, przy ujściu do Wisły. R.

Bad
bierze pocza,tek pod ęzydłowem. 2.) R. al.
Bednia, lewy dopływ Swidra, pra.wego dopły-
wu Wisły; płynie z pod Gościewicz w pow.
łukowskim.
Radnicken (niem.), wś i folw., pow. rybac-
ki, st. pocz. Gruenhoff.
Badnitz (niem.), ob. Badocin.
Badobycz, rzeczka wspomniana w Lib.
Ben. Łaskiego (II, 32), oznacza może Strugę
al. Ner, który oblewa Pleszew i pod Rokuto-
wem wpada do Prosny . N azwa tymczasem
Radobycz przypomina Radowicę, dopływ Lu-
tyni, płyna,ca, o 15 klm. na zachód od Ple-
szewa. E. Cal.
Badocha 1.) pustka, kol. i os. nad rz. Bry-
nica.., pow. będziński, gm. Gzichów, par. Oze-
ladź; kol. ma 3 dm., 5 mk., 20 mr. włośc.; os.
1 dm., 17 mk., 12 mr. dwors. 2.) B., polo we
wsi :Makowiska (pow. noworadomski). Wspo-
mina je Lib. Ben. Łask. (I, 527).
Badocha, wś nad Sożą, pow, homelski.,
w pobliżu Chalczy. W okolicy mieszka duz.o
szlachty zaściankowej.
Badochoilce, potok, wytryska w lesie Bu-
czynie (345 mt.), w obr. gm. Czyszki, pow.
samborski, przepływa na płd. obszar gm. Ra-
dochoniec, i w biegu wschod. wśród mokrych
łąk:, między wzgórzami: Potoczyskami (323
mt.) od płn. a Lasem za błotem podąża ku A-
damówce (folw. gm. Rogoźna), gdzie zwraca
się na płd.-wsch. Opłynąwszy wieś od zach.
wpada do Błożewki z lew. brzegu, poniżej wsi
Rogoźna, naprzeciwko Brześcian, na obszarze
tej ostatniej gminy. Długość biegu 11 klm.
RadochOlice Polskie i Ruskie, rus. Radochon-
ci, wś, pow. mościski, 21 klm. na płd.-.zach. od
sąd. pow. w Mościskach, 6 klm. od urz. pocz.
w Hussakowie. N a wschód leżą Bolanowice i
Jordanówka, na płn.-wschód Horysławice, na
płn. Hussaków i Chodnowice, na płn.-zachód
Boratycze, na zachód Miżyniec i Gdeszyce
(cztery ostatnie w powiecie przemyskim),
na płd. Bylice, na płd.-wschód Rogóźno (obie
w pow. samborskim). Płn.-zach. część wsi le-
ży w dorzeczu Wisły, za pośrednictwem pot.
Buchty, dopływu Wiaru. Buchta tworzy się
z kilku potoków nadpływających z Gdeazyc i
płynie na płn. do Horysławic, przyjmując wo-
brębie wsi małe dopływy. Płd. kraniec wsi
leży w dorzeczu Dniestru, za pośrednictwem
potoku Radochońce, nadpływającego od zach.
z Gdeszyc a płynącego łukiem lekko na płn.
wygiętym do Rogóźna. Zabudowania wiejskie
leża, w dolinie Buchty, na zach. od nich ce-
gielnia. Na wschód wzgórze Korpakówka (310
mt., znak triang). Płd. część wsi zajmują la-
sy: "Las za błotem" (337 mt.) na praw. brze-
gu pot. Radochońce i las "Potoczyska" (323
mt.). Torfowisko w lasach ma 130 mr. obsza-
ru. Na granicy płd.-wschod. śród lasu karczma
Rad
389
"Białe drogi". Własn. więk. (hr. Stanisław
Stadnicki) ma roli Ol'. 341 mr., łąk i ogr. 128
mr., pastw, 25 mr., lasów 1552 mr.; własn,
mn. roli 01'. 1609 mr., łąk i ogr. 305 mr.,
pastw. 364 mr., lasu 222 mr. W r. 1880 było
257 dm., 1524 mk. w gm., 10 dm., 90 mk. na
obsz. dwor.; 898 rz.-katol., 679 gr.-katol., 37
izraeL; 973 Polaków, 614 Rusinów. KapelanilIo
rz.-katol. w miejscu, dek. mościski, dyec. prze-
myska. Była tu niegdyś parafia, niewiadomej
erekcyi. Pod koniec XVIII w. wcielono ją do
par. hussakowskiej, a w r. 1865 założono ka-
pelanią,. Kościół drewniany p. w. św. Mikoła-
ja w miejscu, dek. mościski. Do par. należą
Horysławice; cerkiew murowana p. w. św.
Mikołaja, szkoła etat. jednoklasowa, fol., go-
rzelnia i karczma. R. należą w cia..gu XV i
i XVI w. do Wapowskich, dziedziców Wapo-
wiec, w pow. przemyskim. Doszli oni do zna-
czenia i maja,tku przez beneficya duchowne,
które pozwalały pojedynczym członkom rodu
gromadzić mienie, przechodza,ce po nich na
dalsza.. rodzinę. Jan de Radochonycze, magi-
ster akademii krak. w 1408 r., kanonik kate-
dralny, dziekan w 1416 r. a rektor 1424 i
1431 r., umiera prawdopodobnie 1450 r. Dom
kanonicki po nim obejmuje w Krakowie Dłu-
gosz. Jakub z R., także uczeń akademii, zrzeka.
się kanonii krakowskiej w 1477 r. na rzecz
swego krewnego Piotra. Ten ostatni, jako
krewny bisk. Jana Rzeszowskiego, ważna, rolę
odgrywał w kapitule, jeździł dwukrotnie do
Rzymu (1482 i 1488 r.). Synowcem jego był
znany historyk i humanista Bernard Wapow-
ski, zapisany do akademii krakow. jako "Ber-
nardus Stanislai de Radochonycze". W 1535
r. umiera Bernard a w 1536 stryj jego Piotr;
Radochońce zostają w ręku synowców (ob. J.
Szuj ski, Wstęp do wyd. kroniki Wapowskie-
go, Kraków, 1874 r.). Lu. Dz.-Br. Ch.
Badochówka, w dokuli. Radach6wka, wś
nad bezim. dopł. rz. Stubły, pow. rówieński,
na płd.-zahd. od Klewania, par. Ołyka., posia-
da kapl. kat. dek. dubieńskiego. Około 1859 r.
należała do Janusza Nowowiejskiego. Ob.
Arch. J. Z. R., cz. I, t. 4: 286, 287, 292-294,
318; cz. VI, t. 2: 74.
Radocby, folw. do Orli należący, na pol.
Mazurach, pow. niborski, blisko st. p., tel.
i kol. żel. w Niborku. Ad. N.
Badocin, niem. Radnitz, wś, pow. opawski,
ob. sąd. bielowiecki, na Szl!\sku austr., na lew.
brz. rz. Wag, tuż na zach. od Bielowca (Wag-
stadt), graniczy od płd. i wsch. z obszarem
Bielowca, od płn. z Ciskiem (Zeiske), od zach,
z Starą W sia.. ( Altstadt). W zniesienie 393
mt. npm. Należy do sądu obw., urz. podat.,
poczt. i par. w Bielowcu. Liczy 67 dm., 406
mk. rz.-kat.; niemców 393, Czecho-szląz. 13.
(r. 1880). Br, G.

390
Rad
Radocilla, potok, powstaje w gm. Radoci-
ny, pow. gorlickim, z pod szczytu :Beskidu
(610 rot.), w głównym grzbiecie Beskidu
wscllodniego; płynie na płn. przez :R.adocinę,
a następnie granicIli Czarnego, Nieznajowej
III ję.dnej a Długiego i Rostajnego z drugiej
strony, zabrawszy z lew. brzegu pot. Zawoję,
tworzy rz. Wisłokę. W spomina ten potok
przywilej Zygmunta Augusta z d. 2 sierp.
1569, mocą, którego Iwan, sołtys z Świętko-
wic, założył wieś Czarny Potok, dziś Czarne
w pow. gorlickim: "Ex utraque parte fluvii
et rivuli Czarny ab fluvio et rivulq Radocina
intel' fundo s villae nostrae regalis Swiętkowa
ex una et villae Dolhae parte ab aItera usque
ad radicem silva rum Biesczad ac ad parietem
fundi et bonorum Zdymia." Potok Czarny
przepływa wieś Czarne i wpada zlew. brzegu
do R. (W,ś Dolha dziś zwie się Długie, Świę-
tkowa-Swiątkowa, Zdymia-Zdynia). Br. G.
Radocilla, rus. .R(docyna, wś, pow. gorlic-
ki, u źródłowisk Wisłoki, na granicy węgier-
skiej. Dolina górska, w której zabudowała
się wieś nad rzeką, i drogą, do 'Varadki na
Węgrzech, wznies. poniżej drewnianej cerkwi
na 523 mt. npm., na południe zamyka ją,
szczyt Beskidu (619 mt), ku zachodowi po-
dnosi się teren w lesistych wzgórzach dzie-
lących R. od Koniecznej do 695 mt. a Ma-
łym Beskidzie do 635 mt. Od wschodu w Du-
brym werchu do 664 mt. Par. gr. kat. na-
leży do dyec. przemyskiej, dek. dukielskiego,
i obejmuje najbliższą, wieś na północ leżą,clli:
Dołhe. Uposażenie proboszcza składa się z 38
roli, 6 łą,k i 44 ror. pastw. a nadto 186 złr.
dodatku do kongruy. Najbliższa poczta w Gra-
bie (od!. o 5 klm.). We wsi jest szkoła lu-
dowa niezorganizowana, w której uczy dj ak.
R. ma 87 dm. i 486 mk.; 479 gr. kat. Rusinów,
7 izrael. Pos. wiek. (Józefa Lewickiego) wy-
nosi 3 łąk, 1 past. i 229 mr. lasu; pos. mn.
858 roli, 161 łąk, 347 past. i 49 mr. lasu.
Gleba górska jałowa, lasy świerkowe. Mac.
Radocka, ob. Radoszka.
Radocka Góra, nazwa części wsi Radoczy
w pow. wadowickim. Br. G.
Radocza z GÓ1'ą Radocką, wś, pow. wado-
wicki, od!. 53 klm. na półn. od Wadowic, na
lewym brzegu Skawy, wznies. 312 mt. npm.,
przy gościń()u zWadowic do Zatora, ma ko-
ściółrzym,-kat., szkołę ludową i młyn wodny.
Leży w okolicy urodzajnej, lekko sfałdowa-
nej (gleba glinkowa), pokrytej na zachodniej
stronie liściowymi gajami, które ją, dzielą, od
Frydrychowic. Ozdobą wsi jest piękny dwór
i zabudowania gospodarskie większej posia-
dłości F. br. Bauma. Liczy wogóle 173 dm.
(47 na obszar dworski) i 1,108 mk. (291 obsz.
dworski)j 1,047 rzym.-kat. i 61 izraelitów.
Więk. POi'). ma 557 m. roli, 15 łąk i ogrodów,
Rad
47 past. i 200 mI'. lasu; pos. mn. 553 m. roli,
23 łąk i ogr., 70 past. i 46 mI'. lasu. Kościół
drewniany został zbudowany w r. 1535 (Łep-
kowski, Rocz. Tow. nauk. krak. 181H, str. 250),
na miejscu dawnego z 1484 r. Parafia jednak
jest wcześniejszą" gdyż erygowano ją 1400 r.
W 1563 r. dziedzic oddał kościół różnowier-
com i zabrał. uposażenie proboszcza. Po 30
latach oddany katolikom a dopiero w roku
1624 konsekrował go bisk. sufragan krak.
:Mikołaj Oborski, zmieniając tytuł dawny św.
Klemensa na tyt, Przemienienia Pańskiego.
Par. należy do dyec. krak., dek. wadowickie-
go. W r. 1581 R. była w części własności/ł
Zygm. Palczowskiego (Pawiński, Małop. 101)
i składała się z 8 1 / 2 łan. kmiec., 4 zagród z ro-
lą" 1 komoro z bydłem, 5 kom. bez bydła i 1
rzemieślnika, 1/ 2 pola zaś stało pustką. Druga,
część posiadała BrandTsowa a trzymał ja,
Narembskij składała się z 2 łanów kmiecych,
5 zag-ród bez roli, 3 komorników bez bydła;
wreszcie część Frydrychowskiego miała 3/.
łanu kmiecego i 1 zagrodę bez roli. R. gra-
niczy na płd. z Tomicami a na płn. z Grabo-
szycami. Mac.
Radoczka (Kętrz. pisze Radocka), attyn.
do Cisewia, wymieniona w wizyt. Rybiń-
skiego z r. 1780 (str. 67), pow. chojnicki, par.
Wiele. Ks. Fr.
Radoczko, jezioro pod Płochocinem i Bą,-
kowem, wpow. świeckim, wymienione wprzy-
wileju z r. 1350 (ob. Kreis Schwetz von We-
gner, II, str. 399).
Radogoszcz, wś i kol. nad rz. Złotl1i. pow.
łódzki, gm. Radogoszcz, par. Łódź, od!. 2 1 / 2 w.
od Łodzi, stanowi niejako jej przedmieście.
Posiada urząd gminny, fabrykę mydła z prod.
na 45,000 rs. i cegielnią z prod. na 20,000 rs.
Wś ma 33 dm., 344 mk., 233 mr.; kol. 121
dm., 991 mk., 1,443 mr. (798 mr. ornej).
W 1827 r. było 15 dm., 351 mk. Jest to sta-
rożytna osada, wspominana w dok. 1242 r.
(kod. dypl. Bartosz.). Należała pierwotnie do
par. Zgierz a następnie do par. w Łodzi.
W XVI w. łany kmiece płaciły dziesięcinę
scholastryi łęczyckiej, folwarczne plebanii
w Zgierzu, zaś pleb. w Łodzi pobierał tylko
kolędę po groszu z łanu. (Łaski, L. B., II., 382).
Według reg. pob. pow. łęczyckiego z r. 1576
we wsi Radogoszcz, w par. Zgierz, Stanisław
Skotnicki miał 3 łany, 3 osad.; Anna Lu-
tomirska 3 łan., 2 zagr., 2 karczmy, szyn-
karz wódki; Barbara Radogoska 4 łany, 3
osad. (Pawiński, Wielkp. II. 63). R. gmina,
należy do s. gm. okr. III w Bałutach, st. p.
i kol. w Łodzi. Br Ch.
Radogoszcz, niem. Radegast, wś, pow. sta-
rogardzki, odl. o 5 mil na połd. od Starogardu,
st. p. Buelowsheide, par. kat. Osiek 8/. mili
odl., ew. Skurcz, zawiera 7 gburstw i 10 za-

Rad
gTód, 599,69 rot. W 1869 r. 17 dm., 107 mk.,
102 kJat., 5 ew. Cała gmina, do której należy
Trzebiechowo (1885 r. 3 dm. i 23 mk.), Dę-
bia.góra (4 dm., 39 mk.) i Łuby (9 dm, 65mk.)
obejmuje 329 ha, 42 dm. i 293 mk" 285 kat.,
8 ew., z których na R. sam przypada 26 dm.,
] 66 mk. Między R. a Osiekiem cia,gnie się
jezioro Kalęba, Kś. Fr.
Radohoszcz 1.) urocz. na gruntach wsi
Hniewczyc, pow. piński, koło Pińska. 2.) n.,
w spisie urzęd. mylnie Ragodoszez, wś nad Piną,
pow. kobryński, na pograniczu pow. pińskie-
go, w 5 okr, ,pol., gm. Odryżyn, o 80 w. od
Kobrynia. Sluza na Pinie, o parę wiorst po-
niżej uścia do nicj od pr. brzegu rzcki Zarob-
czanki.
nadoboszcz 1.) al. Radohoszcza Wielka,
wś nad bezim. dopł. Wilii, pow. ostrogski,
o 2 w. na płd.-zach. od Ostroga, pomiędzy gó-
rami, w lesistem położeniu. Posiada cerkiew
parafialną. Gleba wogóle piaszczysta, po gó-
rach tylko i to w małej części glinkowata;
w wa,dołach są bujne łąki zalewne, wydające
obficie siano. Prawie kazdy włościanin ma
przy osadzie sad, składaj ący się z drzew owo-
cowych. Włościanie trudnia, się rolnictwem
i wogóle sa, zamożni. Domy obywatelskie,
wzniesione na wynioślejszych miejscach, dość
porządnie sa, zabudowane i otoczone obszer-
nami ogrodami owocowemi. 'V e wsi znajduje
się dota,d cmentarzysko aryańskie, zupełnie
opuszczone, z kilkoma kamieniami grobowemi,
wrośniętemi w ziemię, na których widać śla-
dy napisów, zupełnie prawie zatartych przez
czas i swawolę ludzka,. Pośrodku wsi jest
miejsce wynioślejsze, zwane "kościelisko," na
którem prawdopodobnie stał zbór aryański.
Zresztą niema żadnych pamiątek ani podań
miej Bcowych. Jest to stare dziedzictwo ro-
dziny Sieniutów, dzielącej się na Sieniutów
Lachowieckich, TychomeIskich, Olszańskich
i Radohoskich. Sieniutowie byli aryanami,
lecz na pocza,tku XVII w. powrócili do katoli-
cyzmu. Po wygaśnięciu linii Sieniutów Radoho-
skich wzięli najblizsi krewni po kądzieli: Do-
1]rzyńscy, Scybińscy, Jezierscy, Piaseccy,
Swiętochowscy i ks. Jabłonowscy, jak o tem
świadczy dział majątków sporządzony w 1766
r. Obecnie R. Wielka nalezy do: Złotolińskich,
Dziewulsich, Wysokich, Lebedyńskich, suk-
cesorów Zeromskich i Chodorowskich. 2.) n,
!riala, wieś nad dopływem 'Vilii, pow. ostrog-
ski, położona prawie na równi z R. Wiel-
ką, rozłożona po górach i dolinach, od pół-
nocy zasłonięta lasem, posiada cerkiew filial-
ną na wysokiej górze, do której doroczny od-
pust licznych ścia,ga pielgrzymów. Ma 134
mk., prawie wyłącznie samą szlachtę czyn-
szową, katolików, kilku tylko włościan pra-
wosławnych. Szlachta mówi po polsku, cho-
Rad
391
Claz niepoprawnie, niektórzy umieją czytać
i pisać; 17 z nich je.st zamożnych, 16 zaś bie-
dniejszych. Pierwsi mah pola orne czarno-
ziemne i koło domów sady, a drudzy tylko ogro-
dy i utrzymuj a, się z pędzenia smoły, wyrobu
tarcic, belek i klepcIe Możniejsi trzymają po
kilkanaście koni i tyleż bydła rogatego, cho-
dują, owce, trzodę chlewną., a zima, najmuja
furmanki pod transporta; biedniejsi maja, od 2
do 3 krów i trochę nierogacizny. R. Mała
jest przysiołkiem wsi Dobrynia i należy do
dóbr Płużno. Własność pierwotnie ks. Ostrog-
skich, potem Koniecpolskich, w końcu ks. J a-
błonowskich, w posiadaniu których dotąd zo-
staje. Z. Roż,
nadohoszcz (Radonez), dawna nazwa mtka
Pohar (ob.) w pow. starodubskim gub. czerni-
howskicj, wspomnianv. w kronice Ipatiewskiej
pod 1155 r.
nadoboszcza, rzeczka w gub. grodzieńskiej,
lewy dopływ Jasiołdy.
nadoboszcza, wś, nad rz. Newdą, pow. no-
wogródzki, w 2 okr. pol. horodyszczańskim,
ma 15 osad, miejscowość falista, małoleśna,
grunta urodzajne, szczcrlwwo-gliniaste.
nadohoszcza, wieś w płd. stronie pow.
owruckiego, na płd.-zch. od mka Łuhina, nie-
gdyś własność monasteru Nikolskiego Pustyń-
skiego w Kijowie; ob. Arch. J. Z. R., cz. l,
t. 4: 21, 52, 80, 81; cz. III, t. 2: 166, 170.
Radojewice al. Radajewice, niem. Radaje-
witz, dawniej Radujewice, wś, domin. i okr.
dom., pow. inowrocławski, o 12 klm. na wsch.-
połud. od Inowrocławia i o tylez na półn.-
wschód od Kruszwicy, w okolicy wznies. do
109 mt. npm., par. Góra, poczta w Łojowie,
st. dr. żel. w Inowrocławiu. W r. 1489 naJe-
żały R. do Radojewskich, a w r. 1553 nast.
do Zakrzewskich; w r. 1583 posiadał tam l/a
łan. Jan Niemojowski. Wś liczy 157 mk. kat.
i 20 dm. Dominium ma 9 dm., 145 mk. i ob-
szaru wraz z fol. Popowo 662'79 ha, t. j.
343'25 roli, 99'16 łąk, 156'20 past., 28'63 lasu,
26'73 nieuż. i 8'82 wody; czysty doch. gr.
4646 mrk; chów bydła holenderskiego i fry-
zyjskiego. W skład okr. domin. wchodzi fol.
Popowo; cały okr. ma 10 dm., 163 mk. (127
kat., 36 prot.). E. Cal.
nad oj ewo, dawniej Radujewo, wś i domin.,
pow. poznański, o 9 klm. na płn. od Poznania;
po lew. brzegu Warty, w okolicy wzgórzy-
stej; par. Owińska, poczta i st. dl'. żel. w Po-
znaniu. Przemysław I nadał w r. 1252 R, kla-
sztorowi owińskiemu, który je posiadał aż do
kassacyi. W r. 1388 wchodziło R. w skład
opola chojnickiego.W lesie znalezIOno cmen-
tarzysko z popielnicami i przedmiotami z bron-
zu, tudzież śmietniki cia,gnące się wzdłuż sta-
rego łożyska Warty. Ku kółnocy od R. stoi
na wzgórzu odwieczny db, u którego stóp le-

392
Rad
żały kamienie kołem z promieniami wypełnio-
nemi drobnemi kamyczkami. Poszukiwania
dyr. Schwartza (Mater. z. e. praehist. Kartogr.
d. Pr, Posen, IV, Nachtr. 5) nie doprowadziły
do pożądanego skutku z powodu rozgałęzio-
nych korzeni dębu. WŚ ma 11 dm., 109 mk.
(99 kat., 10 prot.). Domin. liczy 172 mk. (108
kat., 64 prot.) w 13 dm.; obszaru ma 501'47
ha, czyli 308'63 roli, 65'76 łąk, 32'06 pastw.,
73'34 lasu, 21'06 nieuż. i 0'62 wody; czysty
doch. grunt. 4320 mrk; gorzelnia i cegielnia;
ch6w krów holenderskich; obszerne sady o-
wocowe (10 ha); właścicielem jest O. H. v.
Treskow, którego przodkom nadał R. rząd pru-
ski po zaborze dóbr klasztornych. E. Gal.
RadolilJ 1.) wś i fol., niegdyś miasteczko,
pow. czarnkowski, o 5 klm. na płd.-wschód od
Trzcianki, po prawym brzegu Noteci, nad Sil-
nicą al. Trzcianką; par. ka.tol. Biała, par. prot.,
poczta i st. dr. żel. w Trzciane (Schoenlanke).
Herb miasta, jak wnioskuje Vossberg (Wap-
penbuch, 14) przedstawiał w czerwonem polu
bróg zboża, spoczywający na 4 słupach srebr-
nych (Leszczyc, herb Radolińskich). Przy-
puszczenie H. Wuttke'go (Staedteb. d. Landes
POBen,421) i innych, iakoby z tego R. w r.
1390 pisał się Piotr, jest mylne. Radolińskich
bowiem gniazdo rodzinne jest Radolina w Ko-
nińskiem, Radolin zaś nadnotecki nie istniał
jeszcze w XIV w.; powstał on na obszarach
wsi Białej, należącej pierwotnie do CLarnkow-
skich, a w końcu do Poniatowskich (1754) i
Radolińskich. Jeden z nich uzyskał w 1'.1759
przywilej Augusta III na założenie miasta
pod nazwą RadoJina. Dziedzic ten nadał pod
dniem 2 września 1764 mieszkańcom nowo
założonej osady przywilej, mocą którego wol-
no im było wybierać SWIII władzę miejscową.
W r. 1772 dostał się R. pod panowanie pru-
skie, a następnie w ręce jakiegoś Livonius'a.
W 1848 r. oświadczyli się mieszkańcy R.
przeciw reorganizacyi w. ks. poznańskiego, a
w r. 1858 przestali rządzić się prawem miej-
skiem. Ludność zajmuje się tkactwem, cho-
wem bydła i uprawą roli; w r. 1816 było 58
warsztatów tkackich w biegu; czysty dochód
z ha roli oblicza się na 11 mrk. W r. 1788
było tu 467 mk. i 46 dm.; 1816 r. 601 mk.
(92 kat., 506 prot., 3 żyd.); 1831 r. 83 dm.,
627 mk. (60 kat., 552 prot., 15 żyd.); 1842 r.
721 mk.; 1855 r. 81 dm., 703 mk. (117 katol.,
575 prot., 11 żyd.); 1871 r. 93 dm., 773 mk.
(130 kat., 641 prot., 2 żyd.). Folwark (1 dm.
i 6 mk.) wchodzi w skład okr. domin. Biała.
2.) R., ob. Radolińska Wapiarnia. E. Cal.
Radolina, wś, fol. i młyn nad rz. Wartą,
pow. koniński, gm. Golina, par. Myśliborz, odl.
od Konina w. 16; leży między Lądkiem a Go-
liną; WB wraz z os. Rybaki liczy 14 dm., 213
mk.; fol. 4 dm., 55 rok.; młyn 1 dm., 7 mk.
Rad
Na początku XIII w. spotykamy R. w liczbie
wsi dających dziesięcinę klasztorowi w Lądzie
(ob. t. VIII, 666). W XVI w. dziesięciny fol-
warczne pobiera pleb. z Myśliborza, kmiecie
zaś dają mu tylko meszne po mierze owsa i
żyta. Łany sołtysie leżą pustkami, karczma-
rze i zagrodnicy dawali kolędę po groszu (Ła-
ski, Lib. B., I, 292). Ztąd wywodzą swój ród
Leszczyce z Koszut Radolińscy. Dobra Rado-
lina składały się w 1885 r. z folw.: R., Bar-
barka, os. Rybaki, rozl. mr. 876: fol. R. gr. or.
i ogr. mr. 391, łąk mr. 174, past. mr. 86,
niem. mr. 29, razem mr. 680; bud. mur. 14,
z drzewa 6; fol. Barbarka gr. or. i ogr. mr.
193, nieuż. mr. 3, razem mr. 196; bud. mur.
3, z drzewa 2. W skład dóbr poprzednio
wchodziły: wś R. os. 47, z gr. mr. 168; wś
Barbarka os. 8, z gr. mr. 8; wś Chrusty
os. 8, z gr. mr. 6. Br. Ch.
RadUńska 1.) Wapiarnia, niem. Radoline1'
Kallifabrik, pow. czarnkowski, tuż pod Rado-
linem, nad Notecią, naprzeciw Wałkowic; 1
dm., 11 mk. 2). 8, Wieś, niem. Radoliner Go-
lonie, pow. czarnkowski, osada wiejska, o 3
klm. na południe od Radolina, wzdłuż Silnicy
al. Trzcianki; ob. Flot.
8adolny, niem. Radolni-See, zach. ramię
wielkiego jez. W dzidzkiego w pow. kościer-
skim, '/5 mili długie i 1/! o mili szerokie.
R. 1767 nadaje ssta nowowiejski Chrystya-
nowi Engler w Anielskiej Hucie wolne rybo-
łówstwo w jez. Radolny. Kś. Fr.
Radom, miasto, stolica powiatu i gubernii,
leży pod 51 0 23' 9 szer. płn. i 38° 18' 7 dłg.
wsch. (od Ferro), nad rzkąMleczna;, dopływem
poblizkiej Radomki (Radomierzy) uchodzą-
cej do Wisły, śród pochylającej się ku płn.-
wschodowi równiny pagórkowatej, stanowią-
cej przejście od wielkich dolin Bugu i Wisły
i dolnej Pilicy, do wyżyny małopolskiej. Ra-
dom mieści się na niewielkiem płaskowzgórzu
okrążonym od płd.-zach., zachodu i płn.-zach.
przez rzkę Mleczną" powstająca; z połączenia
kilku strumieni odprowadzających wody te-
go płaskowzgórza. Ponieważ wycięcie lasów
zmniejszyło zasoby wody, przeto rzeczka ta
w górnym biegu (powyżej R.) często bardzo
w lesie wysycha. Okrąża ona miasto od stro-
ny zachodniej. Centralne położenie R. uwi-
doczniaj ą cyfry j ego odległości od większych
miast: Warszawy (95 w.), Kielc (73), I...ublina
(105), Sandomierza (108), Opatowa (79), Koń-
skich (80), Piotrkowa (106). Kolej żelazna
(dą, browsko-i wangrodzka) przerzynaj ą,ca gu-
bernią ma w R. stacyą, odI. 79 w. od Kielc, 53
w. od Iwangrodu. Drogi bite (I i II rzędu)
rozchodzą się z R. siedmiu promieniami. Mia-
sto rozcią,ga się w kierunku od płn.-zach. ku
płd.-wsch. wzdłuż traktu lubelskiego, ztąd
ulica Lubelska jest główną artery miasta.

Rad
Rad
393
Na krańou płd.-wsch. mieści się stacya. drogi sklepów gotowyoh ubiorów, 5 ręka.wiozni-
żelaznej wraz z budowlami mieszozlljoemi biu- czych, 12 bławatnych, 3 składy futer i sukna
ra i warsztaty kolejowe. Część ulicy Lubel- i około 200 drobnych sklepów z pieczywem,
skiej w pobliżu stacyi, zabudowała się dziś norymberszczyzną, tytoniem i t. p. :Miasto
dwupiętrowemi kamienica.mi i stanowi naj- nie posiada dotąd oddzielnego teatru zimowe-
więcej ożywiona. dzielnicę miasta. Radom go, tylko letni zbudowany w 1887 r. Miej-
posiada obecnie tylko dwa kościoły katolic- scem przechadzek są dwa ogrody publiczne,
kie: parafialny i pobernardyński, dwie cer- jeden dawny zwany Saskim (8 mr. obszaru),
kwie prawosławne świeżego pochodzenia, ko- drugi nowy wprost gmachu rZl\du gubernial-
ściołek ewangielicki i synagogę. Z zakładów nego obszerny (12 mr.), starannie utrzymywa-
dobroczynnych istnieja.: szpital św. Kazimie- ny. Dla oczyszczenia miasta wielką, usługę
rza, szpital żydowski i przy nim lombard, oddają przeprowadzone w 1885 i 1886 r. b-
dom przytułku dla starców, towarzystwo do- nały, których budowa kosztowała 35,979 rs.
broczynności i utrzymywany przez nie dom Miasto składa się z 34 ulic, 5 placów, posiada.
przytułku, ochrona dla dzieci prawosławnych. 6 oddzielnych budowli kościelnych, jeden wię-
Naukowe zakłady Sl\ następujące: gimnazyum kszy gmach (rząd gubernialny) i 480 domów,
męzkie, gimnazyum żeńskie, dwie szkoły ele- przeważnie murowanych. Ulice brukowane
mentarne (męzka i zeńska), prywatne progi- z chodnikami granitowymi i ciosowymi. 0-
mnazyum (4-klas.) męzkie i dwie pensye pry- świetlenie stanowią latarnie naftowe. Ludnoś6
watne żeńskie. Władze s8./dowe S8./: sąd okrę- miasta wzrasta dość szybko. W 1868 roku
go wy z wydziałem hypotecznym; przy sądzie było 11,122 (spis jednodniowy), obecnie (1887
więzienie, zjazd sędziów pokoju, sąd pokoju r.) jest 13,383 stałej, 3277 mk. niestałych,
okI'. I, prokurator, 3 sędziów śledczych, 6 3260 wojska, i czasowo bawi8./cych, ogółem
rejentów, 13 adwokatów przysięgłych, 4 ko- 19,920 mk. Sród ludności stałej jest 6848
morników. Władze administracyjne: rząd gu- katoJ., 139 prawosł., 182 ewang., 6214 żydów.
bernialny, kasa gubernialna, izba skarbowa, Znaczenie pierwotnej osady i założonego za-
izba leśna i dóbr państwa, zarząd żandarmeryi pewne przy niej grodu, polegało na zetknię-
gubernialny i powiatowy, zarząd akcyzy, ko- ciu w tem miejscu wyżyny małopolskiej z ni.
misya włościańska, zarząd powiatowy, magi- ziną dolnego biegu Pilicy i na krzyżowaniu
strat z kaSI\ miejsk!ł i biurem policmajstra, się w tym punkcie dróg prowadz8./13ych prze:/:
urz8./d pocztowy ze stacy8./ telegraficznl\. Kolej puszcze zalegaja..ce dorzecze Pilicy i lewy
d8./browsko-iwangrodzka. ma tu swe biura i brzeg Wisły, na północ do Mazowsza i na
warsztaty mechaniczne. Instytucyami kredy- wschód, przez Lublin na Ruś. W miarę tego
towemi są: oddział banku państwa, dyrekcya jak stosunki polityczne i handlowe łączyły
szczegółowa towarzystwa kredytowego ziem- ściślej Wielkopolskę i Małopolskę z Mazow-
skiego, kasa oszczędności przy magistracie, szem, Litwa.. i Rusia.., wzrastało znaczenie R.
kasa przemysłowców radomsldch, kasa rze- jako głównej stacyi odległej około 4 mil od
mieślnicza. Ze stowarzyszeń istniej 1\: stowa- przeprawy przez Pilicę (pod Białobrzegami) a
rzyszenie spozywcze p. n. "Oszczędność", do 6 mil od Wisły pod Jaroszynem (Góra Pu-
straż ogniowa ochotnicza, resursa (przeszło ławska). Nazwa sama jest przymiotnikową,
200 członków) z czytelnią, biblioteką" salą ba- formlł Radom', utworzona. od imienia. Radom,
lową. w której odbywaj a.. się koncerty i przed- właściwie Radomir. Nazwa pobliskiej rzeczki
stawienia teatralne. Organem interesów mia- Radomicrza al. Radomirka, wskazuje, iż sama
sta i okolicy jest "Gazeta Radomska" wycho- osada mogła nosić pierwotnie miano Radomirz
dZlłca dwa razy na tydzień. Z zakładów fa- (jak Sandomirz od imienia Sandomir). W Wiel-
brycznych ważniejsze są: młyn parowy z pro- kopolsce jest wieś Radomirz. Pierwotna for-
dukcYI\ na 29,195 rs., zajmujący 12 robot., ma nazwy dzisiejszej Radomki brzmi w dok.
3 browary z 25 robot. i prod. na 40,050 rs., z 1256 r. Radomiria. Do niej wreszcie al. do
4 garbarnie ze 160 robot. i prod. na 177,805 rzki Mlecznej odnieść należy rzkę Radomera
rs. Prócz tego kilka małych fabryk octu, za- w dok. z 1230 r. (Kod. Małop., II, 46). Pra-
pałek, miodu i dwie dystylarnie. Są także wdopodobnie dzisiejsza Mleczna, jak to często
dwie drukarnie. Z ważniejszych sklepów i za- bywa z drobniejszemi rzekami, uwazana była
kładów publicznych są: 3 apteki, skład mate- za początek Radomki, która od osady (grodu)
ryałów aptecznych, 3 księgarnie, 7 zajazdów, leżącego w pobliżu źródeł otrzymała nazwę
12 restauracyi, 6 handlów win i korzeni, 4 Radomierzy. Dzieje. Pierwsza.. wzmiankę o R.
magazyny mód, 4 jubilerów i złotników, 5 spotykamy w dokumencie z 1154 r., którym
zegarmistrzów, 3 tapicerów, magazyn mebli, wieś Sławno "juxta Rado(m)" nadana. jest
owocarnia, 4 sklepy z materyałami piśmien- katedrze wrocławskiej (Kod. Wielkopolski
nymi, 8 sklepów z obuwiem, 7 sklepów żela- M 586), a darowizna ta dotyczy Sławna. w pa-
znych, 9 ze sprzedaża.. szkła i porcelany, 16 rafii Nowa Cerkiew pod R. (Długosz, IJib. Ben.,

894
lłafI
Rad
I 112). Na mocy tego świadectwa, bytność wstały w ich intereaie (Smolka). Gdy jeszcza
w R. Henryka Sandomierskiego, syna Krzy- w końcu 1234 Konrad ks. Łęczycy z Bole-
woustego jest prawdopodobna,. Lubo mylnie sławem byłym księciem Sandomierza, a obec-
fnndacya kościoła św. Jana jest przypisywa- nym ks. Sieradza i Mazowsza, rozrządza dr 0-
ną księciu Kazimierzowi II, bratu i następcy gami "w powiecie Skrzyńskim" (Kod. Wiel-
Henryka w R., to pobyt Kazimierza II w Sie- kop.) tem prawdopodobniejsze jest, że w tej
klukach w puszczy Stromieckiej, zapewne na porze Konrad rządził Skrzynnem, Sieciecbo-
łowach (Rzysz., Cod. dipl. Pol., I, 28) nie wy- wem i Radomiem. Bolesław Wstydliwy był
klucza prawdopodobiellstwa rezydowania w R. 1262 w Skrzynnie. W ciągu procesu o fun-
Z tego nawet co wiemy o usiłowaniach Kazi- dusze maryackie od 1529 do 1779, akt z r.
mierz a i rodziny Piotra Dunina (Jaksy "kBię- 1695 powołuje akt "Bolesława", który dla ucz-
cia", żonatego z jego córką Beatryksą i Idzie- czenia opata sieciechowskie,go Jędrzeja, miał
go Swiętosława jego syna) by objąć władzę potwierdzić darowiznę Sadkowa przez Piotra
obszerniejszą jut za zycia Bolesława IV, moż- syna Piotrka, dla kościoła św. Piotra w Sta
na wnosić, że Kazimierz II mógł bawić i 1171 rym R. uczynioną, dodając między murami
-1172 w R. Koło Sieciechowa bowiem znaj- Nowego R. miejsce na kościół i 7 łanów (Pam.
do wały się majątki Jaksy, temu klasztorowi Rel.-Mor. 1855, str. 283, 251). Wzmianka Ję-
darowane (M. M. Aevi, III). Z tych Łęczna, drzeja opata, znanego 1349 (KI. Sieciech., str.
później Puchaczów w lubelskiem do XVI w. 174) cofa akt do czasów Kazimierza W., któ-
nosiła nazwę "Rusi" (Ks. Gacki, KI. benedyk. ry za zgodą bisk. Bodzanty miał ów pierwszy
w Sieciech., sk 56). Do tej Rusi J aksy mógł dokument potwierdzić w Sandomicrzu 1342
Piotr oślepiony 1145 uciec z synem, jako do (? w kopii 1484 i dalszych). Inny egzemplarz
majątków swego zięcia. Tu bawili: albo do owego aktu pomija Sadków, Bodzantę, wyli-
czasów jego wygnania jedynie, albo wrócili cza 4 łany i oznacza rok 1351 wobec świad-
się powt6rnie, gdy wyprawa Fryderyka I ków Abrahama, ststy Rusi, Jana, wojew. san-
na pomoc Władysławowiczom podjęta w 1172 domierskiego, 'Wilczka, kaszt. sandomierskie-
(Smalka, Henryk Brodaty, str. 12-13), zmu- go, Eustachego, lubelskiego. Zaczem o Bole-
siła Bolesława IV do zgody z nimi i wydania sławowskiej fundacyi św. Piotra nie może być
im Szlą ska. Wówczas korzystając z zamię- mowy. W 1282 r. Janusz, kasztelan radom-
azania ogólnego, ofiarowali Jaksa i Święto- ski do współki z Ottonem, woj ew. sandomier-
sław władzę po Bolesławie IV Kazimierzowi, skim zdradził Leszka Czarnego i wydał zamek
który wbrew upiększeniom kroniki Wince.nte- w R. Konradowi ks. na Czersku. Piotrek już
go (Mon. Bielow., II, 394) nie odepchnął, kasztelan i w R. 1284. Z czasów Łokietka ma-
gwoli braterskiej miłoś-ci, daru panów mało- my spisy 1326 i 1342 r., z których widać że
polskich, ale pośpieszył do Łęczycy (trakt R. był głowl1l archidyakonatu, a rektor św.
wielkopolski z Rusi do niej przechodził przez Piotra wicearchidyakonem (Tej ner, Mon., I).
Radom) i tu pierwsze spisał pacta conventa Czasy Kazimierza W. są dla R. naj ważniej-
z panami 1172 r. (Piekosiński, M. M. Aevi, szymi. Król ten założył Nowy R., obwarował
III, 2 n. 1, o,raz E. S. S. w PrzegL bib1.-ar- go murem i nowym zamkiem, wzniósł nowy
ch601. 1881, Zycie Zdzisława rcyb.). O po- kościół z cegły p. w. Ś. Jana Chrzciciela (Ja.nko
byoie Leszka Białego w R. świadczyć się zda.- z Czarn, Długosz, Lib, Ben., II, 513). W bra-
je trodyoya o założeniu przezeń kościoła św. mie Iłżeckiej wmurowany kamicń z datl1l1357
Stanisława 1216, oraz położenie R. na trakcie i napisem: opus regis Casimiri, znajomy kś.
w jego wędrówkach do Mikulina, pod Jeze- Siarcilyńskiemu 1782-83 (por. Opis pow. ra-
wern, na zjazd z bratem Konradem i legatem domsk., Pam. Rel.-Mor. 1855, str. 241 i nast.)
Rajnoldem 1211, oraz na wyprawę krzyżową. może określać chwilę zaczącia budowy. Kazi-
!II Brodatym a także 1222 Vi Łęczycy (M. M. mierz był tu 1349 r. (M. M. Aevi III). Sprze-
Aevi, nI; Smolka, Henryk :Brodaty). W la- dał on wójtostwo w Nowym R. okoł.o 1340
tach 1228, 1230 i 1232 była Grzymisława, w Lublinie, w dzień św. Wincentego Konra-
wdowa po Leszku w sąsiedniem Skrzynnie. dowi z Warszawy (Pam. ReI. Mor. 1856, str.
Pohyt jej w zamku radomskim, którego ka- 410) i tym sposobem ufundował Nowy R. Ka-
sztelan Marek jest już pod tę porę znany, zimierz W. w Sandomierzu 1357 r. (Pam. Re1.-
wielce jest możebny. Zjazd 1224 Grzymisła- Mor. 1856, str. 495) darował łan pola Pawło-
wy z Konradem "u przeprawy przez Pilicę wi radomianinowi, zwanemu "Płocki", wobec
z Wierzbicy", stwierdza też hypotezę pobytu Ninoty, kaszt. rad-Oms., Sieciecha, rozpirski-
księżny w R. Zachodzi pytanie, czemu Grzy- go, Jakóba, sędzi sandomier., Mikołaja, probo-
misława z synem została uwięziona przez Kon- szcza Wiślicy, Przecława, podkomorzego po-
rada. nie w R. lecz w Sieciechowie, zkąd za- znańsk., Jana Pakosławicza, a pisał akt P!.'7Y
\\ę.'łt\\. \ld.l\.l\ W\i{\, d.'S \l t'Sill. tt<1k(\i.. tlt1.ta.W, ¥1:QQQ(JuIJZL 6andronier. Osobiście b\ł
];}ę.dce Zawichost i Sandomierz najprzód po- Kazimier... w R. 1364 r., w oktawę Boz. Nar.

Rad
Rad
395
l przeniósł Nowy R. z prawa średzkiego na giełłą przeciw niedoszłemu władcy Polski, oe-
magdeburskie, wobec Jędrzeja woj ew. kra- sarzowi Zygmuntowi (Gołębiowski, Dzieje
kowsk., Zawiszy, sandeckiego, Klemensa, ra- Polski, I, 506 n. 127). W 1390 r. wystawił
domsk., Pełki, zawichojskiego, kasztelanów, Jagiełło dwa akty w R. (Bart., Cod. dipI.
Pełki, sędziego sandomier. i Bodzanty wielko- Pol., III; Pam. Rel.-Mor., 1856, str. 476),
rządcy krakow. (transumpt z 1447 r., Pam. z których drugi ponownie zaznaeza istnienie
Rel.-Mor. 1856, str. 411-413). Był potem współczesne, starego i nowego R. W 1393 r.
w Nowym R. 1365 (Kś. Gacki, KI. w Siec.) gdy królestwo oboje bawią w Jedlni, Hinczko
i 1369 gdy nadał wójtostwo w Brzozie Pie- podskarbi odbiera w R. dochody z ziemi san-
traszowi Sawiczowi (Pam. Rel.-Mor.) Rządy domierskiej, zarówno od poborców "poboru
Ludwika Węgierskiego przynoszą dwa waźne królewskiego", jako też od podkanclerzego
fakty dla R. Najprzód zjawia się 1370-1376 Klemensa z Moskorzewa i Spytka z Mielszty-
r. starosta radomski (Pam. Rel.-Mor. 1856, na oraz wojewody i kasztelana krakowskich
1857; Bartosz., Kod. dypl., III, 332), dzielący (Życie dom. Jadw. i Jag., str. 23). Prócz dwo-
odtąd z kasztelanem władzę miejscową. VV r. ru królewskiego, przebywa tu i dwór kaszt.
zaś 1374 lubo na ostatniem miejscu (Sando- radomskiego Klemensa z }Iokrska, zapewne
mierz, Zawichost, I.Jublin, Sieciechów, Łuków, liczny, skoro występuje marszałek "Mikołaj
R.) jest wymieniony R. w liczbie "zamków i z Kościelca" (Helcel, Starod. Pom. Pr. Polski,
miast, do których godności i sądowe jurys- I, 163, 303, 394). Wypada przypuszczać, że
dykcye są przywiązane", a które tylko sta- albo starosta z kasztelanem dzielili się mie-
rostom i ziemianom krajowcom wolno będzie szkaniami w zamku noworadomskim przy fa-
odtąd jedynie oddawać w posiadanie i zarząd. rze, albo też zostawiając gród do użytku pa-
Ruchy wywołane zabiegami o następstwo tro- nujących, wojennego i sądowego, sami osob-
nu po śmierci Ludwika, odbiły się i na R. nie ne sobie rezydencye zbudowali w mieście,
w ten jednak sposób jak podaje dotychczaso- W końcu listopada 1393 r. przysłano królowi
wa historya R. Zjazdy w sprawie Jadwigi do Radomia "poduszki skórzane, worki krep-
odbywały się nie w R. ale w Radomsku (Mon, tuchy, na najętych saniach", a że i Skirgiełło
Biel., II, 752 iM. M. Aeyi, II, A). Jeden za dotąd tu bawiący wybierał się w drogę, król
to z nielicznych aktów Zygmunta brandebur- nakazał podwody miejskie dawać księciu dar-
skiego, męża Maryi, i z tego tytułu pana Pol- mo (Życie dom. Jadw. i Jag., str. 38,39).
ski był wydany w Radomiu 29 października 1 stycznia 1394 r. bawiąc w R. oboje króle-
1382 (M. :M. Aeyi III; Czacki, O lit. i pol. pr., stwo zwolnili Spytka z }Iielsztyna od danin
I, 190 nast.). Poprawka Somersberga, Bielow- w jego okręgu samborskim (A. G. Z., VI).
skiego i Szujskiego, Ra.domia z Rudy, którą Pobyt Jagiełły w R. 1400 r. znany tylko
najazd Węgrów z Zygmuntem w ziemiach ogólnikowo (M. M. Aeyi, IV B, str. 263) z wy-
mazowieckich niszczył (Mon. Biel., II, 748), syłki doń posłańca przez rajców miejskich
nie da się usprawiedliwić powołaniem się na z Krakowa do R.; za to r. 1401 w R. przy-
drogę, jaką Zygmunt odbywa w połowie wrze- niósł dla Polski (Cod. Pol., I, Rzyszcz.) drugi
śni a 1383 z Krakowa na Radom, Sochaczew, akt króla w dziejach unii z Litwą (pierwszy
Gostynin do Brześcia (M. M. Ae., IV, XXXIX). 1386 r. w W yłkowyszkach). W 1409 Jagiełło
Jagiełło zaledwo objąwszy władzę w Polsce, uwolnił R. od dawania podwód nadzwyczaj-
na św. Szczepan 1387 r. w Radomiu bawiąc, nych, zastrzegając tylko trzy lub cztery wo-
dał Arynknechtowi z R. grunt nad Mleczną, zy dla siebie i swej żony do miast najbliż-
a jak sądzi kś. Gacki i kazał zbudować kościół szych, a to trybem Kazimierza W. 1418 r.
w Jedlni, ile że w Jedlni bawił 1387 po św. wybuchnęły spory między miastem a mły-
Tomaszu apostole (J edlnia przez kś. Gackie- narzami co do używalności pastwisk koło
go). Jagiełło 7 stycznia 1ó88 upamiętnił sadzawek. Rzecz rozstrzygnięta na korzyść
swój pobyt w R. fundacyą ważną dla miasta miasta, a nadto obniżono pobór miarek, licząc
(Cod. dipl. Rzysz., I). Chwilowa donacya po- ich cztery na 8 korcy słodu. W 1430 r. 8pę-
sagowa R. dla Aleksandry Olgierdówny, wy- dziwszy tu święta Bożego Narodzeniu wy-
dana za Ziemowita IV, została zastąpioną dał Jagiełło w Jedlni znany akt. W 1432 r.
podobno użytkiem Bełza (Pam. Rel.-Mor.). uzyskał R. uwolnienie od podatków oraz oeł,
W końcu maja 1389 r. Jadwiga wyjechała a to na poprawę murów okolnych miejskich,
z Korozyna na spotkanie męża do R., zkąd 16 ,V dziejach kasztelanii miejscowej, jest to
czerwca 39 ludzi z orszaku Jagiełły, L,itwi- chwila dość ciekawa. Albowiem od 1428 r.
nów i Rusinów wróciło do Korczyna (Zycie po Klemensie z Mokrska, obejmuje kasztela-
dom. Jadw. i Jag., str. 13). Wszakże Jagiełło nią w Radomiu Jan z Goślic, z Osolina albo
bawił tu dłużej lub ponownie tego samego ro- Balie (Helcel, MI 2272 i 2275, A. G. Z., II,
ku, bo 10 paźdz. 1389 w R. posłowie Mircia 25 i 36, mylnie 1413; Vol. Leg.) do 1436,
wojew. mołdawskiego, zawarli rozejm z Ja- a po nim Mikołaj z Osolina 1438 (Gołębiow-

398
łła1t
Rałl
ski, Dzieje Polski, II, 160). Po nich zjawia usunięcia przemocą elekta kapituły z Krakowa,
się w tej 8amej godności, z tegoż samego 1'0- bisIe. Jakóba z Sienna, i tu też czekali długo
du Grzegorz z Branie (brat spółczesnego sę- posłowie chana Tatarów Hadzigireja (t 1466),
dziego ziemskiego Piotra) od 1444 do 1459 r. wiernego druha Polski od 1452 r., przywiózł-
(H . elcel, II, 521; kś. Gacki, Klasz. na Łysej szy w darze wielbłąda i propozycYI\ pomocy
Górze, str. 211). Charakterystyczne to dzie- przeciw najezdźcom Podola. Spędzając święta
dziczenie jednego urzędu przez członków je- Bożego Narodz 1461 i czerwiec 1462 r. w R.
dnej rodziny, na które Jan Ostroróg niedługo (Helcel, II, ;M 3726) król rozstrzygn!\ł spór
powstanie w swem ,,:M:onumentum". Jan pier- o prawo nominacyi nauczyciela szkoły w'Vie-
wszy z tej grupy rodowej kasztelanów radom- liczce pomiędzy proboszczem a magistratem.
skich, był "tutor terrae radomiensis" 1435 r. Wyrok zapadł na korzyść plebana, gwoli da-
(Helcel, II, MI 2599, str. 405), czyli uczestni- wnym miejscowym obyczajom. W 1464 przed
czył we władzy zarządu krajem, jaką, dygni- 29 czerwca odbywa się ważna narada "pry-
tarze sobie zabrali za małoletności Warneń- watna" (wedle Długosza) co do obrony kraju od
czyka. Mikołaj wziął udział w konfederacyi Węgrów, jak i projektowanego małżeństwa
korczyńskiej, wymierzonej przeciw konfede- Władysława z Ludmiłłą husycką, królewną,
racyi husytów, zawiązanej przez Spytka czeską. Mamy dowód (akt fundacyi miejskiej
z Melsztyna (syna bohatera z nad Worskli Wierzbicy, Księ. kancler., 38, str. 501; Pam.
1399 r.). Dla R. innego rodzaju faktem jest Rel.-Mor., 1858) że 12 lipca Kazimierz odpra-
przywilej koronacyjny Warneńczyka z 25 lip- wiał sejm w R., o którym milczy Długosz, by
ca 1434 r. i traktat brzeski z Krzyżakami za- nie nadać znaczenia urzędowego tym nara-
warty 1436 r. (Gołęb., Dzieje Pol., II, 174, dom z husytami, które ledwo interdyktu nie
nota z), którym świadkują delegaci miast, ściągnęły a miasto. Podobnie zjazd 1473 r.
z wyjątkiem Radomia. W 1444 r. nadano dwa po Zielono Swiątkach niby prywatny w R. od-
łany na Zamłyniu Janowi Witkowiczowi. byty (po piotrkowskim), na którym nikogo
1447 cały urząd miejski R. i jego mieszkańcy nie było z Rusi i krakowskiego, a użyty przez
wiedli jakieś spory z baronami, którzy mając Kazimierza do ułagodzenia wrogów czeskich:
w herbie "Łabędzia". Jacyś "Labęczones" Sl\ Dobiesława Kmity, lubelskiego, Jana z Tar-
1464 reprezentowani przez potomstwo J ędrze- nowa, wojnickiego i Stanisława Wątróbki,
ja z Gosznikowa: Jana, Jędrzeja Piotra i Zo- sandeckiego, kasztelanów, jest conventus ge-
fią, Stanisławowl1, Szydłowiecką, kasztelanowę neralis (por. akt, Pam. Rel.-Mor. 1886, str.
żarnowską. Może to są, Łabędzie 1447 (Hel- 486-7, dla Skaryszewa co do piwa). Na go-
zel, II, 3030, 3752). W tym roku 1447 na dy 1475 r. oboje króle8two w R. przyjęli swa-
rozkaz króla, Wojciech z iichowa, kaszt. za- ty księcia bawarskiego o rękę Jadwigi. Po
wichojski pod pieniężną rękojmią zawiesił te częstych pobytach królestwa w R. (1476,
spory. Godna uwagi spółczesność tego za- 1477, 1478, 1479), zapisanych przez Długo-
targu miasta ze szlachtą, z innemi zajściami sza, z jego śmiercią nastaje głucha o nich ci-
tego rodzaju, jak w Kościanie 1447, Lublinie sza. Bo np. 1482 r. w lutym Kazimierz król
1451, Lwowie 1459, Krakowie 1461 i t. d. (nie "królewicz święty" t 1484, jak omylnie
Położenie centralne R. na przecięciu dróg skraca Mosbach, Przyczynki do dziej. Polski,
handlowych, oraz szczegóły podane przez str. 115) troszczy się o stosunki ekonomiczne
Długosza, wskazuj 4, że Kazimierz Jagielloń- R. W r. 1488 po Wniebowstąpieniu odbywa
czyk bywał w R. częstym gościem sam lub się znów sejm w R., na którym król wyposa-
z żoną, a jego żona Elżbieta Austryaczka ża Przytyk na prośbę Jana z Podlodowa (Pam.
zwykle czasu sejmów tu przemieszkiwa. Po- Rel.-Mor. 1858). Nowym dowodem pobytu
mijając przejażdżki przez R. podane u Długo- Kazimierza w R. jest akt z 28 paździel'. 1489
sza, zaznaczamy bądź ważniejsze, bądź nie- (Rzyszcz., II, 953) który może był wydany
znane mu. W 1449 r. zjazd Kazimierza pier- także na sejmie. Sejmy te podnosiły zna-
wszy raz jadącego do Polski z matką i bisk. czenie polityczne Radomia, jako centralnego
Oleśnickim; 1455 r. zajrzał Kazimierz do "Ra- w państwie punktu. Liczl\c tylko stwierdzone
domów" ("Radomy" Bartosz., Cod. dipl. Pol., świadectwami, mielibyśJllY pewność, że prócz
III, 417, 418; por. Helcel, II, N2 3507) w to- dwu tamtych, trzeci sejm w R. odbył się
warzystwie podkanclerzego Tomasza ze Strzę- 1491 na śv. Idziego (Kś. Gacki, Klaszt. Be-
pina, krajczego koron., urzędników ziemskich nedykt. akt str. 221; A. G. Z., X, ro 164,166,
i jednego z ministrów skarbu królewskiego 2/ 14,91). Czwarty był zapowiedziany na Zie.
(iupnika Mikołaja Serafina). Pobyt to niezna- lone Swiątki 1492, ale Kazimierz III jadl\c do
ny Długoszowi. W 1456 r. król potwiedził R. R. umarł w Grodnie 7 czerwca (Bielow., Mon.,
własność Zamłynia, przeznaczył na mury i III, 88 n., 221). Przez cały ten czas R. do-
fosy oraz uwolnił od posług starościńskich znawał różnych ulg handlowych, a na.dto 1486
(Siarczyń8ki). W 1461 wypadł w R. rozkaz wcielono przedmieście Zamłynie do Nowego

Rad
Rad
397
R., który coraz bardziej wyróżnia się od Sta- z Wrzosu miał dom w mieście naprzeciw ko-
re go R. Nazwę miasta w formie: "Radomy" ścioła (Łaski, Lib. Ben., I, 688, 683) zaś 1541
spotykamy w dok. z 1390, 1401, 1453, 1455 prymas Gamrat "de Czonoklski" z Krome-
(Pam. Rel.-Mor. 1856; Rzysz., Cod. dipl., I; rem Marcinem, kanonikiem pułtuskim erygo-
Star. Pom. Pr. pol., II, XII 3570; Bartosz., Cod. wali ołtarz w kaplicy kosnowskiej, w farze
dipl., III). Już 1409 r. odróżniano R. "civi- noworadomskiej (Pam. Rel.-Mor. 1856, str.
tas et oppidum", t. j. miasto (Nowy R.) i mia- 503). Kś. Gacki zwraca uwagę na ten przydo-
steczko (Stary R.), a za Długosza (Lib. Ben., mek od posiadłości dodany Gamratowi, a dotd
II, 514) Nowy R. jest oppidum, gdy Stary R. nieznany. W czasie sejmu piotrkowskiego zje-
"wieś przed miasteczkiem R. położona, nie- chała tu w 1548 (18 wrześ.) Barbara Radziwił-
gdyś" miasteczko, dziś sioło (villagium). Na łów na, witana przez męża o ćwierć mili przed
pocztku n(}wego panowania, Fryderyk Ja- R. Barbara wyjechała z R. do Korczyna i tam
giellończyk, prymas Rzpltej, odbiera" w Fa- 9 lutego 1549 doczekała się z utęschnieniem
rze noworadomskiej " z wielk pokor oznaki króla (Jagiellon. w XV w., Przeździecki, I).
kardynalskie z rk "ojca wikarego Vitreatora" Prowadził ją zmarł tędy w pocztkach czer-
(Mon. Bielow., III, 252). R. dotknięty poża- wca 1551 r. Dla R. toczyła się jednocześnie
rem, uzyskał od Olbrachta na lat 18 wolność wa.żna sprawa wójtostwa staroradomskiego,
od wszelkich danin i podatków 1494 r. (Pam. jego dochodów oraz własności Dzierzkowa,
Rel.-Mor.1856). Drugi ślad pobytu Olbrach- Gołębiowa i Woli Gołębiow., w której zapa.-
ta w R. jest w akcie nadania chorżostwa dały kolejno wyroki od 1549 do 1580 r.,
krakowskiego Mikołajowi Firlejowi za mę- w którym zakończono sprawę. W 1550 r. 13
stwo w bitwie pod Kopestrzynem (tamże). Za kwietnia wydał tu bisk. przemyski Dziaduski,
Aleksandra R. uzyskuje odnowienie przywi- monitorium przeciw Orzechowskiemu (Katal.
leju na łażnię i wolność od podatków. Niedłu- ręko Jagiel. Wisłockiego, J(g 3393). W 1557
go zjawia się tu szach Achmet chan tatarski R. uległ pożodze, w skutek czego uwolniony
uwięziony potem w sąsiedniej wsi. W 1504 r. został na pewien czas od ciężarów publicz
godzono tu spór Zabrzezińskiego z Glińskim, nych. W 1559 r. w czerwcu, orędownik tutej-
ale Litwini niepogodzeni wyjechali 18 lipca szych protestantów, Stanisław Lasocki prze-
t. r. Tegoż roku król na prośby matki zapisał konywa Zygmunta Augusta, że wbrew Co-
siostrze Elżbiecie zamek wraz z ziemi w do- mendoniemu, okolice R. s pełne wyznawców
żywocie lub do zamżpójścia (Bibl. Warsz. nowej wiary, którzy też mają oaobny dy-
1852, I, 524). Statut ogłoszony 1505 r. w R. strykt radomski, a ich spółwyznawca 1568 r.
wedle wyrażenia Czackiego "ruszył paraliżem wypędził bernardynki z R. i dom ich zajlłł dla
króla i Rzpltę". Tu też Aleksander rozstrzy- siebie na lat kilka (Pam. Rel.-Mor.). W 1569
gną! spór o Mierzeję między Gdańskiem a El- mieszka tu wzgardzona przez męża Katarzyna
bla,giem. Był w R. 17 maja 1505 (A. G. Z., Rakuska, któr odwiedzaj a, Comeudoni, Ho-
X, XII 202). W 1507 r. Zygmunt I z Mielnika zyusz, Dudycz (Przeźdz. Jagiell.; Mosbach).
jada,c, odbierał w R. od ststy Szafrańca poda- Wbrew wersyi kś. Gackiego, donosza,oej. że.
tek koronacyjny (48 gr.). W 1508 wykupiw- przez R. prowadziła Anna zwłoki swego bra-
szy R. z zastawu, wcielił go król do królew- ta z Warszawy do Krakowa, to spis jałmużn
szczyzn. Był w R. 1511 po święcie 11,000 wydanych na tym pogrzebie (Ks. stołu, 248).
panien. W maju 1513 wyznaczył Zygmunt I 1574 r. poczyna.ic od 28 stycznia do 10 lu-
wracaja,cy z Poznania, w R. fundusz na obro- tego wskazuje, iż kondukt jedzie na Rawę,
nę Podola, Krakowa, Płocka, gospodarstwo Inowłodź, Opoczno, Białaczów, Radoszyce.....
w Oświęcimiu. Był tu także 1519 r.; w 1520 Stefan Batory 1576 r. potwierdził przywileje
nadał prawo wybierania pewnej miary od dawne R. jadą.c z Głowaczowa w czternaście
zbóż przywożonych i od słodu; 1522 i 1525 wozów i 90 koni. 17 kwietnia 1578 stanął
w którym uwolnił od grobelnego, oraz część w R. a podjęty przez ststę Jędrzeja Zborow-
szosu, wedle ustawy z 1510 wynoszą.cego 72 skiego, tegoż samego dnia wyjechał na łowy
grzywien i 12 groszy, przeznaczył król na do Jedlni (Pawiński, Zródła dziejowe IX).
obronne ubezpieczenie R. W 1530 potwierdził W 1583 potwierdził zamiany wsi miejskich.
nadania Jagiełły; wreszcie był 1533 (A. G. Królowa Anna Jagiellonka, jego żona, otrzy-
Z., X, ro 525). W 1538 r. przelał na miasto mała R z wsiami, jak niegdyś jej matka Bona
grobelne i mostowe. W 1543 r. Bona odesła- i Elżbieta Rakuska w uposażeniu 1580 r.
ła tu swoją. córkę Izabellę, królowę węgier- )V pogrzebie Stefana wziął udział kś. Jerzy
ską. z Grodna, by usunć powód niechęci ze Swiątkowski, pleban noworadomski, rozdaj.ąc
strony posła francuskiego. Za czasów Zy- jałmużnę (Pam. Rel.-Mor.). W 1588 bawiła
gmunta I, przed 1526 r. pleban z Wieniawy tu Anna dla moru 8 października (Pawiński,
kupił dwa ogrody "za górą św. Piotra" w Sta- IX, Jagiell.). Już za Zygmunta. III, który
rym R. między łanami miejskiemi, a pleban 1588 potwierdził miejskie przywileje, 1591 r.

398
Rad
Rad
na. skutek zniszczenia przez swawolę dwu zbo-I z mocy ktorego zbrodniarza od kary śmierci
rów w Krakowie, protestanci w Chmielniku mogło uwolnić zażądanie go (jeśli był bezŻen-
zebrani, zaża,dali odbudowy świątyni i ukara- nym) przez kobietę w małżeństwo. }'orma,. te-
nia winnych. Gdy król okazał się głuchym i go symboliczną, było zarzucenie chustki na
zabronił nawet zgr{)madzeń w tej sprawie, d. szyję skazanego Ostatniego grudnia 1634 r.
23 września zjechali się do R. w celu pozy- zapisano w metrykach Nowego R. potwier-
ska;nia na sejmie wznowienia uchwały kon- dzenie małżeństwa, bez zapowiedzi, Konińskie-
federacyi generalnej warszawskiej z 1573 r. go Józefa z wdową, Katarzyną Kozłowską"
i wyznaczenia miejsca jawnej czci Boga. Dla gdyż wyzwoliła go od ścięcia przez to, iż wzię-
małej liczby przybyłych, zjazd przeniesiono ła za męża (Pam. Ret-Mor.) Po śmierci Wła-
do Lublina na kadencYI\ trybunału (Heiden- dysław3. IV zwołane sądy kapturowe do R.
stron, Piasecki). W 1594 za nieobecności Zy- (1648) obrały na marszałka Balcera W ą,sowi-
gmunta. III, protestanci na usilne prośby ar- cza. Za Jana Kazimierza w R. odbywały się
cybiskupa i in. odłożyli swe zebranie zapo- trybunały 1650, 1652, 1654, 1655 r., odkąd
wiedziane tu w R. 1596 r. 16 września bawił przerwa nastąpiła w jego kade:ncyach aź do
tu w R. nuncyusz Gaetano. Tędy prowadzo- 1658 z powodu najazdu szwedzkiego. Już bo-
no zwłoki Anny Jagiellonki 29 października. wiem w grudniu t. r. i do kwietnia 1656 r. dzie-
W 1618 wybuchł pożar, który sprowadził ulgi ci niechrzczono w R. dla najazdu szwedzkiego.
dla. R. W 1613 r. postanowiony byl tu trybu- W lutym 1656 z Rawy Karol szwedzki WY8Y-
nał skarbowy. W 1618 "na ten raz" ponownie ła Rudgera Arzenberga na zwiady ku R. a sam
zwołany dla dokończenia rachunków, wszelcy na ,Vrociszew, Stromiec, Jedlnię, Kazanów,
poborcy zdawali rachunek od 1609 a w r. dąży do Kazimierzowi, by odciąć Czarneckie-
1620 po raz trzeci go utworzono, czas kaden- go od Wisly. W Zakrzewie napadnięty Ar-
cyi wskazując na poniedziałek po św. Bartło- zenberg ledwo uciekł do R., a 18 lutego roz-
mieju; nakazano też pisarzowi polnemu robić bił Karol Gustaw Ozarneckiego pod Gołębiem.
rachunek II: kwarty ną opłatę żołnierzom prze- Po zdobyciu Warszawy 31 lipca, na Warkę i
Znaczofiej. Dla braku czasu na sejmie, trybu- Jedlińsk stanął król szwedzki w R. i 12 sier-
nał przedłużono do 1622 r. i znów "na ten je- pnia ztąd ofiarował sobie Kujawy, elektorowi
den raz" zwołano go nie tylko do R. ale i do 9zęść drugą Kujaw, Prusy, Pomorze, Podlasie,
Wilna 1626 r. na 22 lipca. Ciągle w formie Zmudź, Kurlandyą, Radziwiłłom hr. słuckie i
tymczasowości zwoływano tu trybunał 1627 woj ew. nowogródzkie, jako państwo niezależ-
do "retent poborowych", przyczem prolongo- ne, Kozakom Ukrainę, Rakoczemu resztę z t y-
wano go do 1628 r. z naznaczeniem dwu ka- tułem króla i Litwę. Stanął w R. Karol Gu
dencyi (8 sierpnia, 6-27 listop.). Sejm roku staw w domu mieszczanina Gąski Adama.
następnego nowy naznaczył trybunał na 26 Z R. król szwedzki na Przytyk udał się do N 0-
lutego 1630, wciąż "na ten jeden raz" podob- wego Miasta nad Pilicą do elektora. Chrztów
nie jak 1632. Dla miasta nie było istnienie z powodu najazdów kozackich i tatarskich
trybunału bez korzyści, zwłaszcza, że 1618 r. nieodbywano. do lipca 1657 r. (Akta kośc. No-
13 kwietnia wydał król Zygmunt III polece- wego R.). Ze łupili Szwedzi Radom, pisze
nie by nikt z przedmieszczan i po wsiach przy Sław. Geogr. Korab-Kurpińskiego (1763). Lu-
miejskich (Dzierżkowa, Gołębiowa i Wola Go- stracya 1661 r. zaznacza tylko, że domki pod
łębiow.) nie ważył się wódki. palić, lecz ją ku- murami w R. na wale były przez Kozaków
powano z "garków" miejskich. Sądząc z pó- spalone, inne pustki źołnierze popalili. Jan
źniejszyeh. opisów Kitowicza, wyszynk ten Kazimierz z Warszawy 5 sierpnia 1658 wzy-
był w prostym stosunku do obfitości zjazdów wa obywateli pow. radomskiego, żeby chle-
na trybunał. W 1631 r. 2 maja Jan Daniło- bów i stacyi nie dawali pułkowi Połubińskie-
wicz podskarbi nadworny w R. wezwał szlach- go, bo sam dokonywa opresyi i nie idzie gdzi.e
tę do płacenia podatków (A. G. Z., X, N2 3683) każą wodzqwie. W 1664 w tutejszym grodzie
a 20 września t. r. już w Warszawie wy- oblatował Zaboklicki, poseł bracławski mot y-
Imacza R. na miejsce do poboru pieniędzy na wa zerwania przez się sejmu, na którym mia
skarb Rzp1tej (N9 3648). Za rządów Włady- no sądzić Lubomirskiego. W czasie następnie
sława IV odbywały się trybunały 1633, 1634, 1666 r. zawiązanej konfederacyi pod laską,
1637, 1638, 1642, przyczem obostrzono kara- .Warszyckiego, kaszt. krakow., pow. radomski
mi zaniedbanie egzekucyi podatków przez sta- obrał sobie na chorążego Piotra Kochanow
rostów lub nie składanie ich przez poborców skiego, wojskiego sandomierskiego. W czasie
1637 r. List królewski z 25 maja 1632 zała- bitwy pod :Mątwami Warszycki leżał chory
twił spory plebana z mieszczanami. Z tego w R., ale nakłonił biskupa krakow. Trzebiec-
czasu mamy też rzadki przykład zastosowa- kiego, by wpłynął na zgodę stron i tem spro-
nia zwyczaju wspominanego przez Czackiogo wadził umowę "Łęgonicką". "Po skończonym
(O lit. i pol. pr., I, 19 n. 3, II, 145 n. 1), i podpisanym traktacie, pisze Pasek, rusz¥-

Ra1l
Rad
359
lismy się z pod Łęgonic ku Radomiu, bo tez Po przebaczeniu oponentom, król na trzeci
Lubomirski był nad Wisłą,". Akt przeproszc- dzień wyjechał z R. ipiesz!\c ku WarBzawie,
nia króla przez Lubomirskiego odbył się w Ja- witany u Pilicy w Warce przez Sobieskich.
rOBzynie pod Puławami (Pasek i list Grzy- Aleksandra i K;onsiantego (Manifest Augusta.
mułtowskiego, kasztel. poznań. z 8 sierp. 1666 II do Litwy i Zmudzi, zalecający spokój, jest
r.). Król tedy tylko przejechał przez R. J aż datowany z R. już 27 grud. 1697 str. 495-6),
za Michała Korybuta, po dwuletniej przerwie, Na sejmie 1699 nakazał August II likwida-
odbył sie trybunał skarb. na nowo w R. cyą "krwawych zasług wojsk koronnych" od
28l11tego. W r. 1671 Verdum przejeżdżający 1 lutego 1692, do R., dodając na rzecz ich
tędy, widział las milowy wkoło R. lm Mako- opłacenia "sześć milion. 666,666 zł. pol. i gro-
wu i Wsoli. O R. pisze: "Jest to ładne mi a- szy 20" od siebie (V ol. Leg.). Suma ta Bciśle
sto otoczone murami. Znajduje się w nim trzy odpowiada jednemu milionowi rubli, na które
czy cztery wielkie kościoły i mnóstwo do- snać August II liczył, zostając pod wpływem
brze zbudowanych domów" (Liske, Cudzo- wschodniego przyjaciela. W 1701 r. czterokro-
ziemcy, str. 117). Gdy chodziło jednak o po- tnie trybunał na niczem się rozchodził (Zału-
datek (subsydyum), w poczcie miast wię- ski, Epist. hist. famiI., III, 125). Należy też
kszych płacących go, R. niepodano, zaliczają,c zaznaczyć, że jeśli nie R. sam, to dygnitarze
go do mniejszych (1673). W kwietniu 1671 jego ziemi, Choętowski, starosta radomski,
odbył się trybunał skarbowy, w którym szyb- Tarło, stężycki, Swiętosław Dunin, sędzia gro-
ko i szczęśliwie załatwił ftolbrzymią sprawę dowy radom., Stan. Borch, kasztelanic radom.,
zadowolenia woj skowych" (j ak się wyraził i 3 posłów sandomierskich wniosło protest do
podkanclerzy Olszowski do marszałka trybu- grodu warsz. (23 czerw. 1701) przeciw ko-
nału Władysława Reja z Nagłowic, woj ew. ronacyi elektora brandeb. na króla pruskieg'o
lubelskiego Załuski, Epist. his tor. famiI., I, (Załusk. In, 137). W czasie zatarg"\Sw Au-
293). W marcu 1672 r. generał Łą,czyński, gusta II z Karolem XII, R., opłacał cięż-
chwilowy nominat na komendanta Kamieńca ko "mijane tańce obu króli" (Otwinowski).
Podolskiego, chował w R. żonę. Król }\IIichał W 1704 r. 7 marca Hieronim Lubomirski het-
jadą,c pod Gołąb dziesięć dni zamiast czte- tman w. koron. (pogniewany na Augusta II
rech zwykłych "strawił na jeździe wolną no- o przymierze z Piotrem W.), zamknął sesyą,
gą", być może że byt i w R. między 17 a 27 trybunału skarbowego w R., wzywając pobor-
września 1672 r. Po zawiązaniu się konfe- ców, by z pieniędzmi stanęli na reasumpcyą,
deracyi szczebrzeszyńskiej przy Sobieskim, trybunału w Warszawie (A. G. Z., X, Ni 6506,
przeClW tej która w Gołębiu stanęła przy kró- Załuski, Epist. hist. Fam., IV, 397, 5-2). Część
la, Sobieski 4-11 listopada 1672 r. ruszył bowiemwojskapodwodzą,Biernackiegozawią,-
z Szczebrzeszyna i nowy zacią,g Czarneckiego zała konfederacyą, i niedopuściła do otwarcia
pisarza rozbił pod Zwoleniem i Rawą, (por. trybunału. Znów August II w manifeście z 6
Epist. I, 48). Oczywiście tędy przechodził maja 1704 naznaczył trybunał w R. (str. 181).
przez R. Sobieski. 'V 1678 r. zapisano w R. Po elekcyi Leszczyńskiego, Karol XII wi-
jedyne dwie metryki chrztu nieprawych uro- dział się z nim w Ołtarzewie i z :Błonia na
dzin w R. (na wywrót, Pam. Rel.-Mor.). Au- Nowe l\-Iiasto l Przytyk, przeszedł 24 lipca.
gust n jadą,cy po raz pierwszy w życiu do przez R. ku Sandomierzowi, goniąc za Augu-
Warszawy, został powitany w polu przed R. stem (Nordberg Histoire de Charles XII, I,
przez bisk. Andrz. Chr. Załuskiego, dotychcza- 469). Jan Przeoendowski podskarbi w. k., wy-
sowego stronnika Contiego, który tylko z po- dał w R. (1710 r.) rozporządzenie co do rewi-
rady Przebędowskiego, kaszt. chełmskiego od- zyi celnej towarów pewnych kupców (A. G.
stą,pił od swego zamiaru witania króla w W ą- Z., X, N2 6596). Sieniawski w. hetmam kor.,
chocku. Marszałek koron. Stan. Lubomirski "kum" Piotra W. (we Lwowie 1711), nazna-
witał króla po francusku, tłumacząc dotych- czył trybunał skarbowy w R. na 30 stycznia
czasowych zwolenników Contiego, że zwłoka 1712 r. (A. G. Z., X, MI 6636). W 1717 r. po
mała nie wiele znaczy, skoro szczerze teraz sejmie niemym, trybunał radomski wydał "de-
przystępują. Za nim mówili przepraszając klaracyą," przeciw wojskom "różne gravamina
króla, Załuski i Sapiehowie: Kazimierz, kaszt. i exorbitancye czyniącym (V ol. leg.). W 1730
wileński i Benedykt, podskarbi litewski, ża- w czerwcu konsystowała tu chorągiew kapi-
hLją,C Kontyzmu. Nowy król w wilią Trzech tana RudzyńBldego, kasztelanica czerskiego
Króli 1698 z Owerbekiem, posłem brandebur- (Mater. do dz. Farm. Swieżaw. Wenda, III).
skim w jednych saniach przybywszy, staną,ł Między 1737 a 1748 r. St. Konarski pisał listy
w klasztorze bernardynów w R. i korzystał z R. do Tarłów woj. sand. (KataI. Wisłoc.,
tam z zapasów Załuskiego. Towarzyszył Au- NI! 3612), bawi8,c zapewne u swego brata 1'e-
gustowi n marszałek koron. "z laską, swoją ktora szkół pijarskich w R. Wskutek zatar-
II:wyczajn!\" (Epist. hist. famiI., II, 498-9). g6wo dziesięciny z Gulina i Nowej albo Ko-

400
Rad
Rad
ziej Woli między B:czezińskimi ich dziedzicami Nar. i Obca, 1791). W połowie czerwca 1794
a. benedyktynami z Siecioohowa, 25 września r. Kościuszko staną,ł obozem w Kozłowie na
1738 ogło8zono trzech Brzezińskich za zagro- północ Radomia (H. Gacki, Jedlnia) idąc do
żonych klą,twą a 20 grudnia t. s. r. z rozka- Warszawy. Gdy Prusacy zawczasu dają,c
zu kardynała i bisk. krak. Jana Lipskiego Warszawie tytuł Lui8hurga, od jej oblężenia
przy ogłosie wielkiego dzwonu i rzuceniu na cofnęli się (Monitor do ludu uzbrojonego), do
ziemię świecy, z kazalnicy, w Starym R. 21 swojego kordonu, część komend zostawili
fi, w N owym R. 25 grudnia uroczyścio ich w Opocznie, Końskich i Radomiu (Pamięt. Ki-
wyklęto. W 1739 r. 2 marca nastą,piło trze- tow., II, 254). W 1795 r. austryjacy utwo-
cie wyklęcie z dodatkiem interdyktu, nie do- rzyli cyrkuł radomski i kozienicki. W 1813
puszczają,cego wyklętych do kościołów w ca- r. na skutek okólnika Gorskiego, bisk. kielec-
łym dekanacie. Zadośćuczynienie nastą,piło kiego, dziekan radomski, odprawił nabożeń-
19 sierpnia 1739 (Kś. Gacki, kI. ben. w Sie- stwo za ks. Józefa Poniatowskiego w obecpija-
ciechowie, 139-142). Za Augusta III pija- rów i bernardynów, oraz władz miejscowych,
tyki, karty i kości były zabawą. dla wojsko- i trzy razy dziennie przez trzy dni kazał
wych, którzy zj eżdżali do R. "Trzecia zaba- dzwonić. Tegoż bisk. Górskiego 22 lipca 1814
wa Wenus, jako faworytka Marsa, niezanie- r. g08zczą,cego w kolegium pijarskiem w R.
dbała do R. przysłać swojego fraucymera, odwiedził gubernator departamentu Borozdyn.
z Warszawy i Lublina, dla zabawy ognistych R. jest następnie stolicą obwodu radomskiego
rycerz ów " (Kitowicz, Opis obycz., I, 142). i województwa. Na skutek rozporz3;dzenia kś.
Z tych czasów zdaje się datować wyrażenie Namiestnika z 9 listop. 1816 r., które naka-
"panienka radomska". Gwardya koronna pie- zywało w każdem województwie wybrać 10-
Bza, złożona z za.wadyaków, dostarczała stra- sem 2 włościan w rolnictwie celują,cych, i
ży i trybunałowi w R. W 1764 zaliczono R. wręczyć im po 6000 złp. na kupno gruntu
do miast większych podatkowych (V oL leg.) wolnego od wszelkich ciężarów, odbyło się
i skasowano trybunał skarbowy. W 1767 r. w R. losowanie, i los wyciągnął Józef Hernik
"w miasteczku Radomiu" (Pam. XVI, t.7, z Mokrosęka. W Słupicy kupił 32 morgi, co
str. 24), ogłoszoną została konfederacya, któ- potwierdzono 27 sierp. 1820 r. Po jego śmier-
ra, w myśli pierwotnej dążąc do złożenia ci 1840 r. trzej synowie podzielili się ojcowi-
z tronu Stanisława Augusta, skończyła się zną, naj starszy został organistą w sandomier-
przypuszczeniem dysydentów do traktowania skiem. Mury R. wzniesione przy erekcyi mia-
i wezwaniem imperatorowej jako gwarantki stli. (Nowego R.) przez Kazimierza W. (Janko
ustaw. Ks. Karol Radziwiłł jej marszałek zje- z Czarnk. i Dług. Lib. Ben.) istniały w 1388
chał do R. 13 czerwca. Wojsko z artylcryą r. kiedy Jagiełło fundował łaznie "extra mu-
z rozkazu ks. Repnina, ambasadora, dodawało ros" (Rzyszcz. Kod. dypl. Pol. I). W 1432 i
opieki zgromadzonym w ratuBzu konfedera- 1456 różne daniny państwowe z miasta 11.1486
tom. Wręczono im też gotowy akt konfe- i z przedmieścia królewskiego Zamłynia, 0-
deracyi. Pod ratuszem stanęły armaty, 24 bracano z woli króli na reparacyo; murów
czerwca zawiązano konfederacyą i o tem 6 lip- (Pam. ReI. Mor., 1857). W 1525 r. Zygmunt I
co. Radziwiłł zawiadomił ogół (A. G. Z., X, 12 grzyw. i 12 gr. z szosu na ten sam cel
XII 7388). Dnia 24 lipca zjazd się skończył pi'zeznaczył a 1539 r. zwolnił benedyktynów
zalimitowaniem sesyi przeniesionych do W ar- od reparacyi części murów przyległej ich za-
sza wy. Z 168 konsyliarzy, zostało 24 przy miejskiej kaplicy P. Maryi. W 1549 gdy do-
boku ,1panie kochanku," który 30 lipca zje- chody wójtowskie z łazien, ogrodu i jatek
chał do Warszawy. W 1771 r. w końcu chlebnych, po śmierci Mikołaja Kunata, wcie-
października Pułaski Kazimierz z Częstocho- lono do miasta, przeznaczono je na konserwa-
wy na Przedbórz i Radom przybył do Ra- cyą murów (Pam. ReI. Mor., Klasztor w Sie-
wy, gdzie go doszła 3 listopada wiadomość ciech, 181). LUBtracya 1567 r. podaje, że wie-
o nieudanem porwanin Stanisława Augusta. ża miejska więzienna była odległa od zamku
Ustanowione 24 liBtop. 1789 r. komisye po- starościńskiego, a mur odgradzał dziedziniec
rządkowe cywilno wojskowe dla Korony we- tegoz od cmentarza farnego. 'V 1784 r. ołtarz
szły w życie i w R. dla powiatu radomskie- nowego kościoła Wniebowzięcia wpuszczono
go. Konfederacya targowicka zniosła je, Ko- w basztę miejską. Bram podają trzy lub czte-
8ciuszko przywrócił. W 1791 r. komisya porz. ry. Na krakowskiej albo iłżyckiej Siarczyń-
cyw. woj. pow. radomskiego przysłała sejmo- ski mieszkający w R. 1782-1783 widział ka-
wi po ogłoszeniu nowej konstytucyi list z po- mień z datą 1337 r. i napisem " OpUS regis Casi-
winszowaniem opatrzony podpisami 7 komis a- miri". Brama ta iłżecka albo "pijarska" wio-
rzy. Dnia 23 lipca prezes tej komisy i Ka- dła do St. R., drogą idącą na prawo od figury
mieniecki, miecznik radomski, na egzaminie murowanej. Przy niej 1481 r. leżał ogród
W szkołach pijarskich rozdawał nagrody (Gaz. bractwa biednych i folwark Warcaba fundato-

Rad
ra kaplicy św. Jana. Druga brama zachodnia
przcd r. 1480 sq,siadowala z domcm i polem
dziekana kieleckiego (Długosz Lib. Benefic.,
I, 447). Wedle lustracyi 1787 r. była brama
Piotrkowska wiodąca na przedmieście "Za-
młynie" położone za rz. Mleczną. Pam. ReI.
Mor. (1857) wspomina bramę szpitalną (św.
Ducha 7), która graniczyła z ogrodem wójtow-
skim, przywłaszczonym przez Podlodowskich
w pierwszej połowie XVI w. W 1671 r. Ver-
dum widział mur w N. R. i liczne wieże. Siar-
czyń ski przed r. 1793 zapisuje, że "mury są
jeszcze jakiekolwiek, ale bliskie coraz więk-
szej rujny. Fos zaś miejsce tylko widzieć mo-
żna". Swięcki (Star. Pol., 1816) podaje, że R.
murem jest obwiedziony, gdy "Zbiór krótki"
także z 1816 r. zaznacza, że był "przedtem o-
toczony murem". Kś. Gacki podaj e, że fosa
trzy sążnie szeroka i głęboka została zasypa-
ną ostatecznie 1821 (Pam. ReI. 1857, str. 129).
Ludność R. W XIV w. przedstawia jak i w in-
nych miastach polskich mięszaninę plemienna,
odbijającą się w różnorodności nazwisk. Ku-
nat z Warszawy, pierwszy wójt N. R., proto-
plasta rodu Kunatów, jest Konradem, niewia-
domo jednak jakiego pochodzenia. Za to Pa-
weł "zwany Płocki" obdarzony 2 łanami
w Dzierzkowie 1357 r. (Pam. ReI. Mor.,
1856), sądząc z przydomku polskiego, jest po-
lakiem; Mikołaj Arynknecht !la zasługi obda-
rzony gruntem w Koparczowie nad Mleczną
(późn. Zerwi Kaptur lub Kaptur) 1387 r. nosi
w nazwie pięt,no germańskie (Pam. ReI. Mor.,
1356). Długosz (przed r. 1480) wymienia 15
"przedmieszczan radomskich" w N. R. z pól
Zapłotniczych. Są to Piątek, Jedwabny, War-
cab (zapewne były górnik), Gołąbczyna, Ry-
czek, Kwapisz, Michał Krawiec, Dobroj (?).
Koło klasztoru bernardynów, na przedmieściu
jedlińskiem (v. lubelskiem) mieszkali Jan ry-
marz, Mikołaj Slapk, Mia,sek kowal (faber),
Falacianka. Za "Zapłotniczem" mieszkali: Mi-
chał szewc, Przekora, Bessering, było pole
Landwójta (Kunata?) i Piętki (Długosz Lib.
Ben., I, 303-4, II, 514). Z akt znamy micsz-
czan: Dydka 1416 r., Wojciecha Trzaskę 1420
r., 1486 r. Jana Stefanowicza, 1489 Macieja
:Małodobrego, 1495 Kościeniow, wnuka ich po
siostrze Jana Fdka. 1506 występuje Bartło-
miej tesar (tesarz, stolarz), Michał Kubicz,
Maciej Czapnik, Jan Pajączek; w 1521 przy
wozach wojennych R. figurują Jan de Smelka,
Marcin Kądzielia, Jakub Długosz. W 1564 R.
liczył 180 domów t. j. tyle co Korczyn i Pil-
zno, a mniej niż Chęciny (296), Połaniec
(284), Zwoleń (258), Stężyca (239), Szydłów
(181). W 1569 szosu podwójnego czyli dupli
tak od domów, jak od ról miejskich R. płacił
192. W 1578 R. płacił szosu 187. Po zarazach
i wojnach 1622-1656 ludność spada. W 1629
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 102,
Rad
401
(lustr.) ma R. 84 domów;, 1660 (lustr.) 37 dm.,
1662 liczył 395 głów (Zródła dziejowe, IX).
W 1776 miał domów 252. W latach 1802 do
1811 Nowy i Stary R. z okolicznemi wsiami
liczyły 2550 ludności co wywołało połączenie
obu parafii (Pam. ReI. Mor., 1855). W 1816
"Krótki Zbiór" podaje 252 dm. i 1161 mk.
W 1821 Geogr. Stejna oblicza 285 dm. (20
mur.), 3400 mk. (649 żyd.). 1863 r. 326 dm.,
9359 mk. Szkoła paraf. istniała zapewne od za-
łożenia parafii. Swiadczy o tem dość znaczna
ilość uczniów jakich R. dostarcza akademii
krakowskiej. Grzegorz z R. zostaje bakała-
rzem w Pradze 1397, a Klemens z R. 1398 r.
(Pam. ReI. Mor.). W 1404 r. na 4 promują-
cychsię w drugiempółroczu byłjeden z R. Wa-
cław z R. składający egzamin drugi 1405 r.
W 1411 r. zjawia się na wszechnicy krakow-
skiej Henryk syn 'Wojciccha z R. Ten czy in-
ny Henryk z R. bakałarzuje się 1442 r., magi-
struje 1445 1'.,1448 jest archidyak. sand. i pro-
boszczem u św. Pawła w Sandomierzu. On pe-
wno wykłada Alberta W. 8 ksiąg "polityk"
1448-1449 (Wisłocki Katalog. biblio t. uno
JagieI., :Ni1 645) i 1436 nabył Słownik do Po-
likratyku Jana z Salisbury, będąc archidya-
konem sandom. i włodarzem krak. (Ng 483).
"\V 1427 magistrujc się w Krakowie Bartło-
miej z R. 1428 i 1436 dziekan wydziału sztuk,
1443 prof. teologii, 1446 rektor, autor Punc-
torum supcr librum Priorum Arystotelesa,
prof. teologii, niegdy kanonik u św. Floryana
na Kleparzu (Kat. :N!! 1978). Prócz tych gło-
śniejszych, 1418 był w Krakowie Stefan syn
Wita z R., Marcin syn Mikołaja z R., 1420 r.
było trzech z R., Jan syn Mikołaja, Mikołaj
syn Jana i Wojciech Trzaska, 1421 Stanisław
syn Marcina. Janowie uczą się w Krakowie
1452,1457,1486. Możektórym z nich jest ma-
gister Jan z R. właściciel rękopisu Huguinis
de 8 partibus oracionis (Ręk. zawiera daty
1393 i 1453, Ng 453), oraz Jan z R. altarzy-
sta u P. Maryi, właściciel rękopisu Arystote-
lesa 1504 r. (Kg 2073). Jakub z R. spisał Q,ue-
stioncs fisicae w XV w. (Xg 2182). Mikołaj e,
jeden 1456 bakałarz, 1458 magister, drugi ba-
kałarz 1468, trzeci 1493. Innym od nich Mi-
kołaj em z R. magistrem sztuk, a bakałarzem
dekretów był właściciel dzieła Piotra Condi-
tora: Summa super V libros Decretalium (ręk.
z 1429 r., Ng 389), Filipa z Pergamu. Speculum
regiminis (NI! 385) i Omelie super Mateum,
które ów Mikołaj miał jako pleban w Drugni
(;N:. 1401) Mgr. Mikołaj z R. właściciel uwag
Landolfa na Lombarda i Tomasza z Akwinu
pochodzi z XIV w. (X2 1391). 1485 magistrem
zostaje Marcin z R. sentenciarius. St. R. ma
ł:ektora szkoły 1523, kantora 1522, w 1668
Srodowicz rektor tej szkoły miał rolę baka-
larską, na Zamłyniu, a 1747 pleban St. R. prze-
26

402
Rad
Rad
stał utrzymywać szkołę dla bliskości pijarów. rzy albo mistrze gimnazyum radomsk. " by
W ciągu wieku XV mamy już pozytywne ćwiczyli chłopców uprawiających artes librales
wiadomości o szkole w N. R. Mianowicie,ra- w śpiewie i muzyce (Pam. ReI. Mor., 1858,
domscy mieszczanie Kościeniowie w 1495 bu- str. 250). Pierwszy to pobierał Stanisław Kuno-
dując kaplicę u św. Jana w N. R. przepisali, wski. W 1641 nowa erekcyaplebanii (parochia)
by z funduszów jej płacono pewną ilość re- na probostwo ustanowiła i szkołę z rektorem
ktorowi i żakom szkoły w N. R. za asystę i kantorem z płacą 10 i 5 fI., wszystko za
przy wiatykach i w Boże Ciało (Pam. ReI. kś. Gniewosza (t 1649). Najazd Szwedów
Mor., 1856, str. 502). W 1518 r. przejeżdża- zniszczył tak R. że niestało funduszów na u-
jąc Zygmunt I przez R. dał 6 groszy star- trzymanie szkoły. Dopiero Jan Lewiński od-
szym żakom (scholaribus) a młodszym 3 (ks. dał własną kamienicę w R "andzichowską" pro-
T.Lubomirski w hist. skarb. w Polsce). W 1522 sząc jezuitów o założenie tu kolegium (koło
kś. Feliks z Woli Pawłowskiej, pleban w N. 1674). Prowincyał odmówił na skutek braku
R. wynajął czapnikom i tkaczom ogród i łąkę funduszów. W 1680 r. Józef Gąsiorowski
przez siebie kupioną za 24 grzyw., za co mieli wojski radomski skłonił Lewińskiego by ofia-
rektorowi szkoły dawać świece łojowe palące rę swą zwrócił do Pijarów. Kasper Korwin Ko-
się 3 godziny na całą zimę (od 15 dni przed chanowski podsędek sandomierski, ofiarował
Godami do 15 dni po Oczyszcz. M. B. 2 lutego). swą pomoc i na pocza,tek kamienicę "Fore-
Za to rektor z żakami śpiewa różne pieśni po stowską"; za nim Jan Gołembowski ssta dał
łacinie. W 1533 i 1536 robi zapisy 5 i 24grz. kilka tysięcy, kś. Walenty Gniewosz pro-
kś. Stanisław Konopka proboszcz z Bukówna boszcz N. R. dom własny, kędy była dawniej
w celu zyskania śpiewów łacińskich żaczych szkoła, i 1000 zł. na początek fabryki, oby-
w czasie nabożeństw. W 1541 kś Feliks znany watele z pow. radomskiego nadto ustąpili soli
już, buduje nowy gmach szkolny. W 1565 Ga- przypadającej na ich powiat. W chwili uro-
bry el Tarło, kaszt. radomski zapisuje w te- czystego wprowadzenia pijarów, 1682 do N. R.
stamencie 59 grzywien na szkołę, pod wa- nadszedł list prowincyała odwołujący ich do
runkiem żeby rektor i żaki śpiew,ali "Ojcze Chełma. Dla wzniesienia kościoła i kollegium
nasz" po polsku. W 1539 kś. JózefSmiatkow- Kochanowski z Karol. Kaź. Wa,sowiczem, pija-
ski, kan. sandomierski w N. R. proboszcz zro- rem i Janem Zarębą sędzią sandom. tworzą
bił inwentarz ksiąg plebańskich. Było 170 owarzystwo celem popierania fundacyi.
dzieł: Biblia, Concordantiae, Ambroży, Atana- Smierć trzech tych opiekunów zachwiewa na
zy, Bazyli, Augustyn, Chryzostom, Grzegorz chwilę losami pijarów, aż znowu Marcin ze
Nanz., Grzegorz papież, Hicronim, Hilary, Cy- Smogorzewa Wa,sowicz daje 1683 i 1684 r.,
pryan, Eufemi, Józef żyd. Kanony koncyliów, najprzód 10,000 potem 15,000, wreszcie 1688
Filon, Klemens Aleks., Orygenes, Bonawen- nowe 15,000 na 4 alumnów w mającej po-
tura, Tomasz z Akwinu, Wincenty Sieneń- wstać szkole. Sejmy 1685 i 1690 potwierdziły
ski, komentarze, postylle itd., Lombardica hi- fundacyą łącząc ją z darem Wąsowicza. Brat
t9ria, Vita S. Stanislai nec non Legelldae kś. Stanisława kś. Florentyn Konarskijako re-
SS. Pol. Ung. etc. in Lombardica historia non ktor od 1737 do 1756 skończył budowę kole-
contentae. Liber antiquus manuscriptus seu hi- gium, choć jeszcze kościół został drewniany.
storia necis nobilis lVIichaelis Zalewski, Doctrina Następca Konarskiego kś. :Florentyn Potkall-
de Iloenitentia auctore Melanchtone (combus- ski zbudował konwikt, kś. Jerzy Lubomirski,
tus, dopisek) Opera clementis J Caearius Are- podkomorzy w. k., Przebendowski, Mateusz
latensis, Damascenus i i. Swiecki jedyny Ossolillski, podskarbiowie w. k. dali 20,000,
Kurcyusz, ani jedncj książki polskiej (Pam. Potkallska Marya, Tarłowa, kaszt. lub. 30,000,
ReI. Mor., 1857, str. 261-2). W 1629 r. Wojciech Słomka włodarz zł. 588, wojsko pol-
(Pam. ReI. Mor.,1858, str. 243) były już nadto: skie 4000 zł. Za czasów komisyi edukacyjnej
biblia polska, dzieła S. Bernarda i Marcina pijarzyutworzyliskołępodwydziałową mniej-
Białobrzeskiego, Stanislai Byliński de Wisnia szą. 1782 kś. Fran. Kolendowicz wizytator
Adversus Corvinllm, De poeuitentia allctore znalazł rektora, prefekta i 3 nauczycieli 3
J oanne Ramult de Zabloyce, gramatyka grecka klas, uczni 174, muzea i bibliotekę, konwikt
Klenarda, Cycero, Liwusz, vVarro, Kwintylian, (12,000 złp.) na 3 uczni (w sukniach księ-
Terencyusz. W cia,gu XVI w. nieustaje fre- żych fioletowyeh). Objazd wizytatora kś.
kwencya Radomian w Krakowie. '\V 1573 ba- Hołowczyca z r. 1782 i 1783 w szkołach
kałarzuje się Benedykt syn Jana, 1575 magi- rad9mskich podaje 371 uczni. W r. 1791
ster. ItV tymże roku Kacper Cilindł'inus colle- Gaz. nar. i obca na d. 23 lipca wspo-
ga minor (t 1625), Wojciech bakałarz i Jan mina popis szkół w N. R. kś. Pijarów, wobec
bakałarz 1577. Kś. Gniewosz proboszcz u fary komisyi porządkowo cywil-wojsk. i przyznanie
1631 na Woźnikach zahypotekował 200 fl. z cze- dwu medali Piotrowi Paliszewskiemu z klasy
go % 14 fl. mieli brać "bakałarze czyli rekto- IV i Bartłom. Adamskiemu z klasy III.

Rad
Rad
403
W rozbiorze kraju 1795 szkoła straciła fu n- nego u P. :Maryi i u św. Piotra i Pawła (kś.
dusze z Potyczy (95938) i nabyła w GaUcyi Gacki, klasz. Sieciech., str. 248). Kś. Siar.
tytuł gimnazyum. W r. 1797 gmach szkolny czyński (Opis pow. radom. 102 i 105) powta-
zajęto na administracyą. Po 1809 mimo ty tu- rzając tęż samą powieść co kś. Gacki o górze
łu nie była szkoła, departamentowa, i smutny sypanej "za starem (?) miastem gdzie kościo-
żywot wiodła (Łukaszewicz Hist. szkół). Geo- łek pusty św. Piotra, najdawniejsze w tern
grafia Stejna w liczbie znakomitszych gma- mieście probostwo, bez parafii teraz do Bene-
chów podaje 1821 r. "kolegium kś. pijarów dyktynów należące;" nic nie wie o kościele
utrzymuja,ce szkołę wojewódzką". 'V 1861 r. św. Piotra i Pawła, co świadczy o pomyłce
było gimnazyum, szkoła realna, trzy żeń- w lustracyi 1773 i 1787 i akcie 1744 r. (za św.
skie pensye (Pamiętnik Rel.-Moral., 1861). Piotra.) Drugim kościołem farnym Starego R.,
Kościoły i klasztory. Wedle podań Długosza, jest kościół św. Waclawa w rynku, wcdle aktu
bisk. krakowski Gedko, fundując kolegiat!;' 1774 fundow. przez Leszka Białego 1216 (Pam.
w Kielcach w r. 1171, uposażył dziekanię no- Rel.-Mor. 1855). Kś. Siarczyński, przypisuje
wej kolegiaty funduszami probostwa w St. jego fundacya, pod tą samą. datą, Bolesławowi
Radomiu (Mon. Biel., III, 350. Dług. V, 80, Wstydliwemu, co w każdym razie świadczy
Lib. ben., II, 514, I, 443). W 1252 w upo- o żywej ciągle tradycyi co do r. 1216 i fun-
sażeniu benedyktynów sieciechowskich, Sad- datorów. Być może, ze ów "wikary stały
ków jest tytułowany jako sąsiedztwo Rado- w Radomiu" znany 1326 r. obsługiwał ten
mia "ad S. Petrum" (M. M. Aevi I, str. 42), kościół św. Wacława. Odnawiano go 1440 r.
co się też powtarza w opisie miejscowości (wedle aktu 1802). Bractwo ubogich zawią-
opłacających czynsz papiezowi 1326 (Tejner zało się przy nim 1523 i drugie imienia Jezus.
Mon. PoL, I, 261), który wymienia .rektora 1747, cech kuśmierski śpiewał tu godzinki.
(plebana) od św. Piotra" obok stałego wika- O klątwach w tym kościele rzucanych czyta-o
rego w R. Kościół św. Piotra tak 1252 jak my 1738-39. (Klasz. Sieciech. 139-142).
1326 okazuje się punktem krystalizacyjnym W r. 1802 obrócono go na skład mąki, a pa-
R. Przy nim więc zapewne istniała plebania rafią oddano w administracyą proboszczowi od
owa, słuząca za uposażenie dziekanii kielec- św. Jana Chrzc. w Nowym R. W 1809 urzą-
kiej 1171. Długosz (Lib. ben., II, 514), już dzono magazyn wojskowy, a w 1811 skaso-
nie wiedział nazwy kościoła, tem uposażeniem wano nawet ślad dawnych dwu parafij, sta-
w Starym R. będącego, ale tradycya zapisana nowiąc jedną u św. Jana Chrzc. Krzyż z tego
przez kś. Gackiego (Pam. ReI.-Mor. 1855, str. kościoła z błędną intytulacyą, iż pochodzi
342 nast.) wie o górze św. Piotra (mons S. z katedry św. Wacława z datą 1380 prze-
Petri) 1482, 1529 a potem Piotrówce należą- chowywano w Puławach (kś. Gacki). Przy
cej do 1819 r. do benedyktyków z Sieciecho- załozeniu Nowego R, jcdnoczcśnie z nowym
wa, która od 1790 do 1812 służyła za cmen- zamkiem i murami, powstał trzeci kościół pod
tarz grzebalny dla katolików obu Radomiów. wezw. św. Jana Chrzciciela, z cegły, dzieło
Zdniem ks. G. kościół św. Piotra stoja,cy na Kazimierza W. (Długosz, libero ben., II, 513).
owej górze usypanej jako kaplica zamko- Wizyta 1793 r. błędnie fundacyą jego przy-
wa jest ową kaplicą, oddaną przez biskupa pisała Kaźmierzowi II, za czem już poszła
Iwona krakowskiego do obsługi benedykt y- tradycya wielu dzieł historycznych. Kościół
nów z Sieciechowa w 1222 r. Gdy Kaźmierz pierwotny był prostokątcm. Z póżniejszych
,V. załozył Nowy R., benedyktyni wznieśli ofiar mieszczan radomskich powstały tu licz-
tam nową kaplicę P. Maryi, a obsługujący ne kaplice: św. Krzyza 1426, fundacyi Teo-
obie benedyktyn miał tytuł "praepositus dora Dydka, stanęła u samego wejścia do ko-
cellae B. M. V. et capelae 8. Petri" (1447 ścioła (Pam. Rel.-Mor., 1856, str. 489-499).
i 1523 r. ob. klaszt. Bened. w Sieciech., str. Jej altarysta M.ikqłaj załozył szpital za mu-
245-246). Fundusz odtąd słuzący św. Pio- rami Nowego R. (Sw. Ducha?) i fundusz ka-
trowi zyskał nazwę l\faryackiego. Odnawiali pliczny przekazał mu 1432 r. Druga kaplica
kaplicę św. Piotra benedyktyni 1590, 1695, warcabowska stanęła 1482 na płn. od zakry-
1747. W 1802 została składem umarłych. styi do wieży, a jej uposazenicm folwark za
Budynki plebańskie w ilości 8, istniejące jesz- bramą iłżecką i 3 łąki, z których jedna post
cze 1789, tak spustoszały, że plebanię, dzwon- montem S. Petri. Później zwano ją różańco-
nicę i dzwony sprzedano do Piotrkowa 1810 wą, od ołtarza św. różańca i zawiąząlo się bra-
za 2135 zł. dla zabezpieczenia kościoła zmie- ctwo różańcowe, którego starsi 1681 r. prze-
nionego w magazyn. Lustracya 1773. (Opis znaczyli 10 fI. na szkołę Nowego R. z warun-
ręko w bibl. Uno Warszawsk. 1850) oraz z 1787 kiem, by żacy umieli śpiewać w kaplicy psał-
(Staroż. Polsk.) podają w Starem mieście "Fa- terz. Na połud. znów stanęła kaplica kosnow-
rę i kościołek św. Piora i Pawła pusty". ska fundacyi Wojciecha i Anny Kościeniów
W 1744 r. wymieniają akta kapelana wspól- 1495 r. takze z fundacyą na szkołę Nowego

404
Rad
Rad
R. Później zwano ją kaplicą św. Anny i uro- za Macieja przełożonego kaplicy tej, Stanisława
czyście erygowano 1541 r. Kaplica Barycz- czytelnika mszy tamże i z współudziałem Sta-
kowska fundacyi Stefana Baryczki 1505 r. nisława z Wilkowa, Barłomieja Tesar (Te sa-
U drzwi kościelnych 1540 ks. Feliks proboszcz rza), Michała Kubicza, Macieja Czapnika i Jana
zbudował kaplicę Zwiastowania M. B., św. Fe- Pajączka utworzone zostało bractwo literackie
liksa i Adaukta. Później z kaplic kosnow- przy kaplicy P. Maryi. Od 1673 r. Adryan
skiej i baryczkowskiej zrobiono krużganek Warcab dał zapis na swej części Zamłynia na
do kaplicy Kochanowskich aś-to krzyzką za- 2-go księdza w tej kaplicy, ale zapis przenie-
mieniono na skład rzeczy kościelnych. Jan siono do Sieciechowa i w XVIII w. był jeden
Kochanowski ssta kozienicki (t 1633) zapisał tylko kapelan. W 1784 po rozwaleniu drew-
1630 r. fundusz na kaplicę, kwadratową z pół- nianej zniszczonej kaplicy, opat Prokopowicz
kulistern sklepieniem (w którem są cyfry z Sieciechowa, zaczął murować a 1785 skoń-
i liczby fundatora). Ołtarz jej był niegdyś czył kościół Wniebowzięcia P. Maryi 28 łok-
wielkim ołtarzem fary. Złocił go Jan Krzy- ci długi, 16 szeroki, 15 wysoki, którego wiel-
chulski 1605 r. Przy tein kościele 1464 za- 1}i ołtarz nieco w basztę miejską wpuszczono.
wiązało się bractwo bezimienne (Pam. Rel.-M., SIadem tego topór z gwiazdą i tablica z datą
1856, str. 503). Obok mieścił się konsystorz fundacyi i nazwą fundatora. W 1781 r. już
radomski w oficyałacie. Znany jest o f'icyał nie było benedyktynów w R., folwark pusz-
1486 Jan Rudnicki ze Stężycy i pisarz kś. An- czono w dzierżawę, a kaplicę obsługiwali ber-
drzej 1483. W 1678 r. Adam Gąsiorowski nardyni. Od 1 listopada 1802 r. wzięto ko-
przeznaczył fundusz na kapelę i kantorów ściół maryacki na magazyn zbożowy, płacąc
w farze Nowego R. i zahypotekował go na po 40 reńskich aż do 30 marca 1808. W 1811
pół łanie w Dzierzkowie. Czwarty kościół był r. prefektura radomska zamieniła go na teatr
p. w. św. Ducha. Przed 1480 r. dziesięcinę I?ubliczny, w którym 1818 r. debiutowała
z Rajca małego pobierał proboszcz od św Du- Zuczkowska (Halpertowa). W 1830 r. prze-
cha w R (Lib. ben., II, 515). W 1483 r. są kształcono teatr na kościół ewangielicki, wy-
znani obok Jakóba proboszcza farnego od św. biwszy nowe drzwi wchodowe wprezbiteryum
Jana w Nowym R. i Mikołaja wikarego od dawnem, gdy dawniej było wejście od fary
św. Jana, jeszcze :Macicj proboszcz od św. Du- (Kś. Gacki, klasztor w Sieciech., str. 246-
cha (Pam. Rel.-:Mor., 1857, str. 252). Lustra- 249). Należący tu do kościoła ogród sojczyń-
cya z 1564 r. wspomina o 8 kamieniach łoju ski, od 1513-1565 własność Sieciechowa był
składanych przez jatki rzeźnicze na szpital w dożywociu dwu sióstr wdów z Konar, be-
św. Ducha. W 1553 r. Zygmunt August prze- nedyktynek; 1643 miała go dożywociem nie-
znaczył korzec mąki żytniej z młyna Pacyny jaka Rajecka, a w 1807 puszczono go w wie-
na rzecz szpitala radomskiego. Jest to za- czystą dzierżawę (Kś. Gacki, kI. w Sieciech.,
pewne ten sam szpital, dla którego 1432 r. 102, 226, 191). Klasztor i kościół bernardy-
Zofija królowa kazała dawać ten sam korzec nów (fratrum minorum de observantia, Dłu-
żyta co tydzień z Pacyny. Długosz (I,ib. ben., gosz, Lib. ben., II, 513) istniał w R. przed
II, 513) pisze zapewne o nim także wspomi- 1480 r. na przedmieściu jedlińskiem (lustr.
nając w Nowym R o szpitalu fundowanym 1787) czyli lubelskiem. :Fundacyą przypisują
za czasów bisk. Zbigniewa (1423-1455). Być to Kazanowskiemu staroście radom. 1468, to
może, że jego założycielem jest Mikołaj alta- Kazimierzowi JagielL 1480 (wedle libero mo-
rzysta z kaplicy św. Krzyża u fary N. R. nasterior. religio. seraphicae 1602). :Mialy
z 1432. Później 1486 r. Gębarzewski jest być wały klasztorne. Słynie braciszek Jacek
wikaryjuszem szpitala radomskiego. Vi 1717 r. za ssty Pękosławskiego, zwycięzca kielichowy
znany Stefan Nadolski proboszcz szpitalny, po czterokrotny w jednym dniu (Pam. ReI.-Ior.,
1770 r. Stefan Możdżenicki był proboszczem 1855, str. 391-3). W 1485 ku Dzierzkowu
świętoduskim i plebanem noworadomskim, choć przy bernardyńskim klasztorze za murami
mieszkał przy kościele staroradomskim. Lu- Nowego R. był ogród cum fusorio (z topnicą)
stracya 1787 r. o tym kościele milczy, a Siar- stanowiący uposażenie ołtarza Bożego Ciała
czyń ski donosi przed 1793, ze "kościół szpi- w kościele farnym N owego R. Był klasztor
talny św. Ducha zniesiony jest zupełnie; be- ten pod wezw. św. Katarzyny. W 1504 r.
neficium w jego gruntach posiada proboszcz Elżbieta królowa zamieniła domek zamkowy
farny" (str. 105). Nowozałożona kaplica P. z placem na dom przedmiejski i ten darowała
Maryi czyli kościół Maryacki w Nowym R klasztorowi na powiększenie jego cmentarza
ma obsługę benedyktyńską, wspólną ze św. Pio- (Pam. Rel.-Mor., 1857, str. 121). W 1836 r.
trem 1447, 1523 r. W 1547 był probos7,czem odnowiono kościół. Kś. Siarczyński i lustra-
u P. Maryi profes sieciechowski brat Aleksy cya z 1782 r. wspominają kościół drewniany,
z Garwolina. Jego następca pisał się Grego- opustoszały św. LeonalIda "za bernardynami".
rius vicarius ad S. Mariam in Radom. W 1506 Kościół i klasztor Benedyktynek czyli panien

Rad
Rad
405
zakonu św. Franciszka także na przedmie- Sieciech., 270). W 1724 r. (wedle Siarcz.)
8ciu jedlińskiem (lustr. 1787 r.), istniał już z cechu prasołów August II wyłączył żydów.
w XVI w., skoro 1568 r. Stanisław przed- W 1752 r. poznajemy w Jedlni krawca An-
mieszczanin wypędziwszy zeń zakonnice, za- drzeja z Radomia (Kś. Gacki, J edlnia, str.
jął go samowolnie (Pam. ReI.-Mor.). Wedle 47). W 1765 lustracya winiarzy podaje 2 (od
Siarczyńskiego były one osadzone przez Tarłę beczki po 8 zł.), sprzedających miód 4, pieka-
sstę Zwoleńskiego 1620 r. po przeniesieniu rzy 14, szewców 12, prasołów 3, kramarz 1.
z Janowca fundacyi. Cyfrę tę poprawia kś. 1789 brano łopatkowego od rzeźników żydów
Gacki na 1619 i fundatora zwie Janem Karo- 512 zł. gr. 6, katolików rzeźników nie było.
lem Tarłem (Pam. ReI.-Mor., 1858, str. 148). Piekarzy było 12, płacą do zamku 36 fI.,
Zapewne była to fundacya ponowna. Za- szewców 20 płacą 3 fI. 6 gr., praso łów 4, pła-
mknięto klasztor w 1819 (EncykL kośc. niepo- cą 9 fI. 1 gr., sukienników nicmasz. Kramarz
daje o nim powyższych szczegółów). W 1821 jeden Zelik żyd kupiec przy zamku płacący
odbywa się tu "nabożeństwo dla więźniów," 800 fI., ale inni kramarze po 4 fI. Handel polega,
osadzonych w gmachu poklasztornym. Opis o ilc się zdaje na tranzycie. Z powodu zape-
ręko z 1850 r. podaje, że zamieniony został na wne istnicnia samego zamku lub milowych
cerkiew. Kościół księży Pijarów w rynku, lasów w koło (jeszcze w XVII w. 'Verdum),
powstały z kolegium (wykończonem od 1737 Tatarzy 1268 idą na Drohiczyn, Chełm, Lu-
do 1756) był w owej epoce jeszcze drewnia- belsk, Skaryszew, Iłżę i Tadek (Połn. Sobr.
ny. Później wzniesiono go z cegły. Po skaso- rusko liet. II); do tegoż Skaryszewa zjeżdża-
waniu zakonu, urządzono w pustej nawie, za- ją się książęta 1228 i 1263 pomijając R. są-
chowującej jeszcze chór organowy na filarach, sicdni. J ak widać z aktu 1264 dotyczącego
wystawę starożytności, na którcj odznaczył Skaryszewa, to przedmiotem handlu w XIII
się zbiór medali dr. Rewolińskiego. Dziś mie- w. były śledzie, wosk i sól, do czego po ten
ści się tu gimnazyum. Rzemiosła. Cech tkac- rok kasztelan radomski się mięszał ze swego
ki istniał 1423, kuśnierski 1484 (Pam.ltel.- urzędu (dok. w arch. radom.). W 1394 r.
Mor., 1855). ,V 1522 spotykamy się z cechem pierwszego stycznia skarb królewski zyskał
tkaczy i czapników; 1525 r. wspomniany jest w R. od Marcina "domownika i łucznika żu-
Grzegorz złotnik, który kupił kielich z kapli- py" 40 grzywien (Życie dom. Jad. i Jag., str.
cy Baryczkowskiej (u fary N. R.), od p. Sta- 23). Wynika stąd, że w tym czasie była w R.
nisława :Baryczki. Lustracya z 1564 podaje żupa czyli komora soli dostarczanej dla zie-
16 jatek rzeźniczych, płacących po 4 kamic- mian z Wieliczki, :Bochni a możc i Drohoby-
nie łoju, z tego 6 na szpital św. Ducha, szew- czy. Cło radomskie z R. jako komory i ze
cy płacą 2 grzyw., prasołowic 6, 2 sukno Zwolenia, Sieciechowa, Kozienic, Jastrzębia,
sprzedający płacili po 12 gr., bud kramar- Szydłowca, :Bzina i :Blizina jako przykomor-
skich było 12 (po 8 gr.), 9 przedających pod ków płacono w ilości 2 do 4 gr. od jucznych
ratuszem płaciło po 4 gr., piekarzy 24 (po 4 bydląt, od koni i bydła po 1 gr. a od owcy po
gr.), blech dworski 8 grzyw. dawał, z wagi 3 denary, ta połowa szła na korzyść kasztcla-
ratusz brał dochód. Jednakże wykaz poborów na. Bywały wpływy znaczne, zwłaszcza od
z R. (1569 r.) nla tylko następne pozycye: wołów, których tędy pędzono do 8000 (Lustr.
szos miejski zwany duplą tak od domów jako 15(4). Cło to 1615 czyniło 460 fI. z tego ka-
i od ról miejskich (fI. 192), komornicy (f1. 10 sztelanowi 260, staroście radom. 60, kozienic-
gr. 10), garnce gorzałczane (16 f1.), wino kiemu 140. W 1661 czyniło tylko 57 fI.
i małmazya (fI. 7), dziesięcina z półtora łan a W 1391 R uzyskał dla swego handlu powa-
gr. 15, czopowe za pierwsze półrocze 100 fi., żną ulgę, bo zwolnienie od opłaty mostowcgo
za drugie 175 fI. Wpływu od rzemicślników w Ryczywolc, Stężycy i Kazimierzu (na Wi-
w R. niema, choć jest w wykazach Skarysze- śle) i Opatowie (Pam. ReI. Mor. 1856). Tym
wa i Ryczywoła. 'V r. 1611 zawiązuj c się sposobem trakty wschodnie (północne i połu-
cech szewcki w N.R. Za Zygmunta III wN. R. dniowe) zostały otwarte dla radomian. Komu-
było 46 bań gorzałczanych, ile że już i magnat nikacya nadwiślańska o tyle jest ważną" że
Mikołaj Potocki kaszt. krak. i hetm. w. k. już 1349 szedł trakt handlowy z Torunia do
wódką, upijać się lubił (1648, Pam. ReI.-Mor. Włodzimierza na Rusi przęz Sieciechów (na-
1858). W 1676 r. prasołowic (t.j. sprzedawcy przeciw Stężycy) i Kazimierz (Kod. Wielkp.,
soli) zawiązują odrębny cech solny (Pam. ReI.- X2 1280). Godne uwagi, że trakt łowiecki
Mor., 1858). W r. 1690 burmistrz radomski którym królowie jeżdżą przez Kozienice i Jedl-
Mikołaj Poznański, jako złotnik "wielce do- nią, do R. niema nic wspólnego z tą drogą, han-
bry," ze starej monstrancyi i pastorału opa- dlowq. W 1419 r. obniżono dla Radomia cło
ciego zrobił dla Sieciechowa nową, monstran- lubelskie z czterech na dwa grosze od każ-
cyę srebrną w promienie i winne grona, wagi de go konia jucznego. W 1422 r. uwolniono
34 grzyw. a ocenioną 200 (Kś. Gacki, klaszt, ich od opłaty mostowego w Mszadle. Już

406
Rad
Rad
za Kazimierza Jagiellończyka 1446 r. R. u- obiecywał rajcom Wrocławia swe zabiegi
zyskał zwolnienie dla swych kupców od w kwestyi przywrócenia tranzyta Wrocła-
budnego (targowego) wOpatowie, Skrzynnie. wianom (oczywiście przez Radom) na Ruś
W 1455 r. po naradzie króla z rajcami miej- (Mosbach, str. 130). Wojna z Albertem pru-
skimi (w 1453) oznaczono trakty handlowe. skim wskazuje, że folga nastąpiła, a dług Mi-
W Radomiu przecinały się trakt ruski z Beł- kołaja Ruedigera wrocławianina u radomskie-
ża, Hrubieszowa, Krasnystawu, Lublina, Ka- go Jana Wankusza z 1523 r. (Mosbach, str.
zimierza i Zwolenia idący; wrocławski idący 135), domysł ten potwierdza. Wszakże już
na Skrzynno, Opoczno, Żarnów, Przedborz, 1524 r. Zygmunt I wydał edykt na lat 10
Radomsk, Brzeźnicę, Wieluń i Bolesławiec; zakazujący tranzyta obu stanom, dla fałszy-
wielkopolski na Przytyk, Inowłódz, Brzeziny, wej monety rozdzielnej i nieprawidłowości ze
Stryków i ł.ęczycę (Kod. 'Wielkop. Racz.). strony Szlązaków. Wrocławianie, ze względu
W 1461 zwolniono R. od ceł na komorze Ja- na upadek handlu, prosza, Krzysztofa już kan-
nowskiej nad Wisłą, 1463 od ceł w Przytyku clerzego o pośrednictwo (Mosbach, str. 135).
(Pam. Rel.-:Mor.). W 1467 r. Kazimierz III Cofnięcie musiało nastąpić między 29 lutego
JagiellOllczyk nakazał urzędnikom (jak woje- a 10 paździcr. 1526 r. Pod ostatnią datą Zy-
wodzi i in.), z powodu niewejścia w życie gmunt I grozi Wrocławiowi zerwaniem sto-
uchwały 1455 r. (o niej to chyba mowa jako sunków handlowych, z powodu importu nowi-
na conventus generalis w R. zapadłej) by nek religijnych (str. 135-6) jakie kupcy do-
dawali opiekę i swobodny przejazd 'Vrocła- wozili. W 1527 r. za podszeptem kanoników
wianom jadącym do Lublina zwykłemi dro- katedry wrocławskiej, bawiących w Polsce
gami, to jest "przez Radom i jego drogi" Zygmunt I wydał zakaz handlu z Wrocławia-
(Przyczynki do dziej. pols., str. 110). 'V 1482 nami, groząc winnym Polakom nie już konfi-
11 lutego sam król chyba,- nie królewicz (jak skatą (jak Olbracht w 1499), ale i karą śmier-
objaśnia Mosbach 115) pisze "uprzejmy" list ci (str. 138). Wrocławianie w liście do cesa-
z Radomia do rajców wrocławskich, że zło- rza 1527 r. w styczniu, zwracają uwagę na
ezyńców, którzy uszli ręki sprawiedliwości upadek handlu, przez podwyższenie cła od lat
(zapewne napastnicy kupców wrocawskich) 70. W 1527 stanął traktat z Austryą ut via e
każe wyśledzić, schwytać i ukarać. Swiadczy sint liberae (Dziennik sejm. 1555, str. 322-
m o pobycie króla w R. i o jego zabiegach 323), nie: z Elektorem i Rzeszą w 1528, 1541.
w kwestyi pewności handlu tranzytowego Król Ferdynand 1555 r. obesłał króla Zy-
przez R. W tej samej kwestyi" wolności han- gmunta Augusta, senatorów i posłów sejmu
dlowania z Rusią", do czego trzeba było bez- piotrkowskiego w kwestyi przywrócenia wol-
piecznego traktu, Maciej Korwin proszony nego handlu. Istotnie na owym sejmie naj-
przez 'Vrocławian, podejmuje się pośrednic- przód podniesiono zarzut, że mieszczanie przy-
twa w obozie pod Wiedniem 1485 r. 2 marca wileju na składy nie złożyli (ani Lublin, ani
(Mosbach, str. 115, 116). W tej samej kwc- Gdańsk, ani inne). Co do dróg handlowych
styi zabiera głos 'Władysław Jagiellończyk wręcz oświadczono, ze Krakowianie bronią
czeski 25 czerwca 1493 i 15 kwietnia 1497 r. z Wrocławia kupcom drogi zwykłej (to jest
w liście do Wrocławian i do Olbrachta; mó- przez Radom) do Lublina, jeno aby na Kra-
wiąe o zakazie lub trudnościach dla handlu ków jeździli (Dzienniki sejm. 1555 i 1558, str.
Wrocławian na Rusi i w Lublinie oraz o skła- 48 i 52). Ponieważ sejm ten nie wydał ża-
dach pewno w Krakowie i kilku miastach dnych konstytucyi, zajęty sprawą religii, i
Wielkopolski w Polsce, d. 27 sierpnia 1493 sprawa tranzyt a radomskiego upadła. W 1559
(Mosbach, 116-117, 119). Sprawa tego skła- r. zaś na sejmie uchwalono na czas sejmu
du i tranzyt a skończyła się (1499 r. 27 lipca) elekcyjnego, że "kupcowie żadni ani z Koro-
rozkazem Olbrachta, by kupcy polscy towa- ny wypuszczeni, ani do Korony puszczani być
rów, zboża, wołów nie zbywali na Szląsku, mają nie tylko z kupiami (towarami), ale oso-
lecz tylko w Polsce, choćby Szlązakom i to bami swemi, sub pena capitis" (str. 193). Pc-
w pewnych na to oznaczonych składach. W 01- wne zadość uczynienie za te ogólne przepisy
no im przejeżdżać przez Szląsk do Norymber- uzyskali Radomianie przez cło grobelne (1538)
gi, Lipska i Frankfurtu nad Menem, ale na w wysokości 3 denarów od koniu. jucznego i
Szląslm wzbronioną mają sprzedaż. Na skła- wołu, a 1555 r. uwolniono ich od wszelkiej
dach też tylko w Królewcu, Poznaniu i Kali- opłaty cła wewnętrznego (Pam. Rel.-Mor.,
szu, Wrocławianie mogą sprzedawać lub wy- 1857). W r. 1565 Radomianie uzyskali odno-
mieniać swój towar (Mosbach, str. 120). Ile wie nie wykazu (z 1455 r.) dróg handlowych
na tem ucierpiał l{adom, ściśle niewiadomo. przez ich miasto idących (V ol. Leg.). W XVII
W 1514 r. Krzysztof z Szydłowca podkancle- wieku sprawa tych dróg odnowiła się. W 1611
rzy, kasztelan sandomierski (poprzednio ra- r. następne drogi uprzywilejowane miastom
domski, a brat Mikołaja, stst,y radomskiego) składowym wskazano ze Szląska do Małopol-

Rad
Rad
407
ski, Rusi przez Będzin al. Oświecim i Krzepi- wraca 1625 od 21 czerwca i trwa do 12 listo-
ce, a do :Mazowsza i Litwy przez Bolesławiec pada; następnie odnawia się 28 października
i Wieluń, co odpowiada trakt6wi radomskie- 1652 do 1658 r. W 1632 r. 25 maja Włady-
mu z 1455 r. (V ol. Leg.). Z jednej strony sław IV godząc spory miasta z plebanem na-
szlachta wielkopolska w laudach swych z r. kazał mieszczanom ulice rozprzestrzenić, i na-
1679 skarży się na to, że kupcy z Rusi i Li- wozy wywiózłszy, ponaprawiać rynsztoki.
twy (jeżdżący traktem na Radom) swoje to- W 1708 mór szedł od Krakowa do Warszawy i
wary dowożą do granic, mijając składy świe- ślad jego w Jedlni pozostał w krzyżach z datą
żo ustanowione w Toruniu i Gnieznie. Z dr u- 1709 r. (Kś. Gacki, Jedlnia). W 1815 r. ulice
giej strony rezydent austryacki Zierowski sprostowano i wybrukowano (Geogr. Stejna).
wykrywa zmowę Torunian przeciw handlowi 'Wójtostwo w Nowym R. sprzcdał Kazimierz
Polski ze Szląskiem (Wrocławiem). Nalegał Wielki za 300 grzyw. gr. pragskich Konrado-
więc na podskarbiego :Morsztyna, by utrzy- wi z Warszawy, nadając trzy wsie pod mi a-
mał dawny trakt handlowy owych kupców stem: Dziedków, Gołębiów i 'Wolę i szósty
do Szląska, i uważał że agitacya między pa- denar czynszu z łanów ich, 6 łanów wolnych
nami litewskimi mogłaby na to wpłynąć. młyn w ;VVoli i nad stawkami, ile ich założą,
D.7 września 1679 Jan Sobieski wydał rozpo- plac wolny z domem i łaźnią, wszystkie skle-
rządzenie w myśl dawnych ustaw dla handlu py sukicnników i kramarzy, ławki rybne,
Litwy i Rusi z \Vrocławiem. O ile mógł na szewckie i solne, połowę jatek rzeźniczyeh i
to wpłynąć starosta radomski, Dominik :Mi- stołow chlebnych, rzeźnią, pasieki, bór, polo-
chał Radziwiłł, piastująey tę godność 1688- wanic, wyrąb drzewa, szósty łan, trzeci denar
1690 r. (:Mo sb ach, Przycz., str. 172-175) nie- z kar, służba wojenna samotrzeć, jeden w szy-
wiadomo. Lustracya 1660 r. mówi o targach szaku a drugi łucznik., Dan w Lublinie na św.
we wtorki i jarmarkach na św. Piotra i Pa- .Wincentego 1300 r. Swiadkami są: Herman,
wła, św. Michała i św. J ędrzeja. Wedle okre- kujawski (od 1340) i :Floryan, łęczycki (od
śleń lustracyi 1629 r. trzy korce sepne (spu) 1339) kanclerze, kasztelan radomski Ignalo
czynią cztery korce radomskie targowe, któ- jest :Mścigniew (1334-1338) pisarz Przyby-
re obowiązywały na lewym brzegu \Visły. sław syn Jacentego z Gniezna (znany od 1335
Higiena publiczna w Radomiu została zainau- wedle :Maurcra, Urzędnicy kancelaryjni... do
gurowaną przez pozwolenie Władysława J a- 1386). Przywilej ten znany z lustracyi 1569,
giełły z 1388 r., datowane z Lublina na zbu- z datą 1300 r. Lustraeya z 1620, zna go z da-
dowanie łaźni, po za murami miasta (Rzysz., tą 1330. Powyżsi świadkowie, do których
Cod. Pol., I, 255-6). Król Aleksander odno- należy Sieciech, spicimirski kasztelan, Piotr
wił przywilcj 1502, ile że śladu po łaźni nic Kośeielecki, podkomorzy sandomierski, Wizga
zostało (Pam. Rel.-Mor.). W 1564 lustracya z Jankowie (Pam. ltel.-:Mor. 1586, str. 410)
podaje dwie łaźnie: miejską i wójtowską. Za mało znani, czynią rok aktu 1340 możebnym.
Zbigniewa Oleśnickiego został założony szpi- W 1388 r. występuje w aktach krakowskich
tal w Nowym Radomiu (Długosz, L. B., II, Kunat, wójt radomski, który za dług 10 grzy-
513) przez rajców i obywateli miasta. Ksiądz wien u Prandoty z Przełęku, pozwał Krzesła-
Gacki wspomina o szpitalu pod r. 1432 przy wa, kasztcl. sandomierskicgo, aby wierzy tel-
wiadomości, że królowa Zofia zapisała tygo- ności jego zaspokoił (Helcel, Star. Pom. pr.
dniowo korzec mąki żytnej z młyna Pacyny pol., I, .N' 69 i 235), co tak załatwiono, że
(Pam. Rel.-Mor. 1856). Inny zapis na szpi- wrazie niewypłacalności kasztelana, sam Pran-
tal zrobiono 1486 r. \V 1553 Zygmunt Au- dota pod karą królewską i grozą sfantowania
gust odnowił ten sam zapis. W r. 1606 sp 0- miał uiścić swoj dług. Pożyczka ta świadczy
tykamy w K aptekarza Szymona, który farze o bogactwie wójta. W r. 1529 z tej rodziny
miejseowej ofiarował trybularz srebrny i 4 członkowie uposażali kaplicę Kosnowską albo
kociołki miedziane. Już był wówczas i doktor św. Anny u fary radomskiej. W 1539 r. kś.
w K, nazwiskiem Andrzej Rusel, dr. medy- :Feliks, proboszcz noworadomski, pożyczył
cyny i filoz., który 1608 kupując na Zamły- wójtowi Kunatowi (Mikołajowi) 180 grzywien
niu Koparczew (inaczej Zerwikaptur) przyznał i ubezpieczył tę sumę na jego Zamłyniu. W r.
na jego hypotece 200 fI. wyderkafu dla fary 1541 dopożyczył mu jeszcze 70 grzyw. z tym
noworadomskiej, zaś żona jego zapewne, do- warunkiem, aby corocznie dawał kopę groszy
ktorowa RusIowa 1606 r. na ten sam cel daje na msze w kaplicy Zwiastowania. Gdy Kunat
kielich (Pam. Rel.-:Mor. 1858). Później umie- zobowiązania nie dopełnił, kś. FelikB 1550 r.
ra w R. dr. Andrzej Krośnieński, pierwsze zajął Zamłynie. Układ z 1549 r. po śmierci
stopnie naukowe na uniwersytecie w Krako- obecncgo wójta Kunata, przelewał na miasto
wie otrzymujący 1591 r. (Stat. nec non liber dochody z łaźni, ogrodu wójtowskiego przy
promotion). Zaraza zaczyna grasować w R. bramie szpitalnej (św. Ducha) i czynsz z jatek
1622 r. i trwa do Trzech Króli 1623, potem chlebnych. Co do tych używalności, nieza-

408
Rad
Rad
długo następujl1i spory z nabywcami wójto- Długosza, a opis lustracyi wszystkich, zwła-
stwa staroradomskiego, a spory te dajl1i razem szcza 1554 i 1765 r. wskazują mu miejsce ko-
miarę nadużyć, jakich się dopuszczano tak lo fary nowol'l1domskiej. Krótki opis zamku
w stosunkach z miastami jak i z dobrami kró- z 1548 r. w którym Zygmunt August z Bar-
lewskiemi. Mianowicie 1548 r. Stanisław Lu- barl1i Radziwiłłównl1i spotkał się ("po obiedzie
pa Podlodowski, stolnik sandomierski, kupil od stołu wstawszy, J. K. M. szedł na górę do
wójtostwo, wyrobił sobie na nie lenno miej- Jej K. M. i tam jest izba wielka, było w niej
skie i zagarnąwszy trzy wsie podmiejskie: tak wiele ludzi, iż na krużganku niektórzy
Dzierżków, Gołębiów i Wolę Gołęb., nigdy stali" Baliński, Pisma hist., I, 151-152) za-
(prócz pewnych dochodów) nienależące do powne odnosi się już do tego nowego zamku.
wójtostwa, wbrew miastu, wymienił na dzie- Wedle lustracyi (o ile się zdaje z 1554 r.)
dzictwo 4 wsi królewskich 1550 r. i zaraz zamek stał przy ulicy Grodzkiej, idącej od
w Blizocinie i "\Voli Bliz. w lubclskiem zalożył rynku. Brama miala z boku lokal burgrabie-
Podlodów. Sejm r. 1555 znalazl, że Podlo- go. Na prawo w dziedzińcu dom piętrowy
dowski samowolnie przywłaszczył sobie wsie z kuchnią i gospodarskiemi izbami na dole, a
królewskie: Mazowszany, Blizocin, Blizocka jadalnią na górze, która gankiem oszklonym
Wola i 3 nowe wsie od ststwa radom. (Dzien. łączyła się z domem wielkim. Ten na dole
sejmów z 1555, str. 38). W skutek tego zo- mial jedną, na górze dwie izby i kilka kom-
stała lustracya 1564 r. nakazana. "\V 1566 r. nat; dru.gie piętro mialo salę wkoło opatrzoną
na sejmie lubelskim unieważniono zamianę, oknami. Od podwórza były krużganki. :Mię-
gdyż miasto dowiodło, że wójtostwo starora- dzy obu domami stała wieża a w niej 4 skle-
domskie z tych wsi miało tylko ustąpiony py. Ku wschodowi za dużym domem była
szósty denar czynszu, łany, folwark oraz mly- wieża "biała" (dla złoczyńców) i przy pleba-
ny, a to jako ekwiwalent 800 grzywien w któ- nii druga wieża (dla szlachty). Ztąd do bra-
rych Kazimierz VV. wójtostwo Konradowi my stroną pólnocną ciągnął się mur trzyru-
sprzedał, oraz 100 czcrwonych złotych, które sztowy bcz blanków, wzdłuż niego taras. Bu-
król Alcksander 1505 r. dołączył. Spór jednak dyn ki były z muru podskorupione lub gontem
na tem się nie zakończył. Synowie Stanisła- kryte, na piwnicach. Okna z błonami szkla-
wa, J akób i Jan, w"\V arszawie na sejmie 22 nemi okratowane lub z żclaznemi okiennicami.
grudnia 1579 r. za silną protekcyą i dodaniem W jednej komnacie strop malowany z pozła-
części swej w Piotrowicach, poża.danej, jak caniem. Za murem przekop z trzema sadzaw-
twierdzili, przez króla do łowów, uzyskali lu- kami i wał, na który wychodziło się furtą, bo
stracyą, która zacząwszy się w poniedziałek tu był ogród, łaźnia i browar. Przy cmenta-
po 'Vniebowzięciu 1580 w Radomiu, stwier- rzu farnym była w murze grodzka furta (Pam.
dziła, że radomskie wójtostwo i wsie Dzierz- Rel.-Mor. 1857, str. 250-251). Opis z 1567
ków, Gołębiów i "\Vola Gołęb. więcej czynia. r. (Ene. Orge1.) przedstawia go, jako dwór mu-
niż ustąpione wzamian królewszczyzny: Mlecz- rowany, mający na równi z sobą mur i przekop,
ków, Mazowszany, Blizocin i "\Vola Blizocka. z trzema sadzawkami. U bramy (na Z.) dom
Do wójtostwa przydaną została wieś Gli- murowany piętrowy. Z piętra wchód do świe-
nice z 5 zagrodnikami wymianą z Firlejem (za żo zbudowanego blanku i do tarasu czyli wię-
Leskovdce i Serocko). Za lustracyi 1615 r. zienia, będa.cego wwicży miejskiej o pól staja
właścicielem wójtostwa był Seweryn Kur- oddalonej do dworu. 'V kącie dolnych gm a-
d wanowski, a małżonkowie Szczepan Racz- chów furta na wał, a z niej ganek drewniany
kowski z żoną Katarzyną Osuchowską, 22 między sadzawkami do baszty drewno miej-
maja 1670 za wola. króla Michała scedowali skiej. Do wierzchnich gmachów wiódł ten sam
je Kochanowskiemu, stcie radomskiemu (Pam. ganek. Dom wielki pod dachówką, piętrowy
Rel.-Mor. 1888). Zamek pierwotny stał wraz stał na południe nad przekopem. Na wschód
z kościołem św. Piotra na sypanej górze, któ- od niego był mur "przy którym blanki dwoje,
rą kś. Gacki odnajduje w wzgórzu mającem zwierzchnie; dalej w tymże murze biała wieża
3 morgi 79 pręt. rozległości, niedaleko Mlecz- wśród blanków". Porównywająe dwa opisy
naj, a wysokości pionowej 5 łokci. Przestrzeń z XVI w. spostrzegamy, że zamek był obwa-
ta objęta jest parowem i ma wał skrajny. Tu rowany; zarówno od miasta mur go odgrani-
kś. Gacki mieści zamek wspomniany w dzie- czał, jak od muru miejskiego. W murach
.lach pod 1282 r. (Pam. Rel.-Mor. 1855, str. zamkowych były dwie wież c, od wschodu na
244-246). Akta mają mu nadawać w 1590 r. zewnątrz miasta, i druga od miasta przy fa-
miano "domus regalis" , a 1605 już tylko wspo- rze. Dwa domy, u bramy piętrowy zachodni
minają, górę niegdyś zamkową "mons quon- i dwupiętrowy południowy mają, wzmianko-
dam. ar(',i". Widać, ie "po wona(',b. 7.wed7.- wa.na; wie7,, m.id7,Y \',<lba;. l'r7.erobiono a;
kich, zamek pierwotny runął zupełnie. Inny w XVII w. (jak widać z następnej lustracyi),
zamek wzniósł Kazimierz W. wedle tradyeyi na dworek z czterema izbami. Wedle lustra-

Rad
Rad
409
cyi 1629 r. zamek składał się z dolnych i gór- wickiej), Gołębie (archid. lubel.), Swieszedlice
nych gmachów, wał wkoło muru, 3 sadzawki (par. Ciepielów), Zwoleń miasto, Stężyca mia-
i spichlerz. W lustracyi 1660 r. zaznaczono, sto, Solec i w jego parafii Czatkowice i Wola.
że jest bardzo zdezolowany. "Dwa pokoje W 1508 r. obejmowała przedmieście Szydło-
górne po ruinie wielkiej nieprzyjacielskiej wiec, Korzeny, Ostałów Wielki i Mały, Gra-
restaurowane. Samborza nad bramą, bUzka ru- bowę, 'V olę Grabowską" Częstochowice, R y-
inie". Dla tego wyznaczono na poprawę zam- biankę, Pogorzałę, Skarzycko. W 1564 na-
ku 400 fi. rocznie, a płacę podstarościemu leżały do ststwa J edlna, Maków, Makowiec,
200, burgrabiemu 120 f1. Starosta Gołuchow- Jastrzębia, Kozłów, Gzowice, Krwatka (KIwat-
ski (1678-1683) wziął był sól na reperacyą ka królewska), Sucha, Wola Suska, Tczów,
zamku. Sejmik wOpatowie 1683 r. zebrany Bartodziej e, Rawica Nowa albo Tczowska
zalecił, aby zobowiązania swego dotrzymał Wola, Brzoza, Wola Brzoska, Kozienice, Opat-
(Kś. Gacki, Pam. ReI.-Mor. 1860, str. 274). kowice, Swierze, Piotrkowice, Bielany, Wa-
Wedle lustracyi 1765 r.: "Jest zamek staro- cyń, Mironice (Miroń), Glinice, przedmieście
świecki murowany, przykryciem gontowem Zwolcń. Jako ststwo "bogate" (Heidenstein)
konserwowany, spodem piwnice mają,cy, fron- było otaksowane na 4574 fI. 20 gr. Bogat-
tem ku kościołowi farnemu stoi, do którego szemi były: bialskie na Podlasiu 8562 fl. 21
wejście z ulicy, Brama między murami. Dzie- gr., rogozińskie w Prusicch 7978 fi. 10 gr.,
dziniec obszerny wkoło murem obwiedziony. iskie 5736 f1. 23 gr., grodeckie na Rusi
W tym zamku na wchodzie' schody kamienne 5165 f1. (Zr. dziejowe, IX). 'V 1615 r. ststwo
ze czterech gradusów, sień, z tej na prawej miało tylko dwa młyny miejskie, trzeci na
stronie izba wielka sądowa, w której okien 13, Pacynie, Maków, 1\>Iakowiec i 'Vacyń. W 1765
malowana, z sufitem. Na drug'iej stronie dwie r. należał do ststwa Radom z zamkiem i pod-
izby i schowanie na kancelaryą. Dalej były 2 zamczem, wsie Dzierżkowo, Gołębiów, Gliniec,
izdebki na skład archiwów grodzkich, szynk .Wola Gołębiowska, 1\>faków, Makowiec, Wa-
i wieża w rogu. Przy bramie kamienica dwu- cyń, Piotrowice i dzierżawy: KIwatka, Gzo-
piętrowa w arendzie żydowHkiej za 800 f1. wice, Rawica i Brzezinki. 'V 1771 r. płacono
W środku dziedzińca dworek o czterech izbach, kwarty 1989 fI. 12 gr. (więc 7957, 18); 1787
na około kramnic 20, najmowanych w czasie r. intraty było 14,364 gr. 25 '/ 2 , W cdle wia-
trybunału skarbowego. 'V 1787 r. zamek wy- domości zebranych przez kś. Gaekiego (Pam.
restaurowano, pokryto nowym dachom. Z 2ch ReI.-1\>Ior. 1858, po 1'.1860) rozpadło się staro-
sal zrobiono 10 pokoi na kancelarye. Kamie- stwo radomskie na części dopiero w końcu
nica przy bramie niemieszkalna. 'Wieża o 2ch XVI w. i początkach XVII. Jego zdaniem
piętrach wyreperowana. Spiehlerz i suszar- Paprocki błędnie tytułuje Firleja (1533-53)
nie za fosą na podwalu. W r. 1860 został za- starostą stężyckim, bo w owej epoce nie zo-
mieniony na plebanią noworadomskiej fary stało wydzielone z kompleksu ststwa radom-
(Kś. Gacki, Klasz. w Sieciech., str. 246) w je- skiego. W 1564 do ststwa stężyckiego zali-
dnej części, a w drug'iej na hypotekę (Encyk. ezono wsi 37 (w 1569 r.): Rokitnę, Kletnią,
Orgel.). Starostwo l'adomskie utworzone zo- 'V ojciechów, Niecieczę, Zajezierze, Brzeziny,
stało za Ludwika węgierskiego. Już 1290 r. .Wargocin, Bałtów, Łąg, Skoki, Ryki, Oszezy-
występujący przy Łokietku Bartłomiej z t y- wilki, Rudę 14ałą, Skrudę, Kąty, Babice, Ko-
tułem "provisor totius terrae sandomiriensis" rzenne Jaty, Swięte, Bazanów, Rososz, Ch:r:oś-
(1\>Ion. 1\>1. Aevi III) zdaje się być ekonomicz- no, Grabów :ąycki, Wolę Sierską, Sarny, Zy-
nym zarządcą, dóbr państwowych w sando- czyn, Wolę Zycką" Kozice, W ylezin, Ow-
mierskiem i jest niejako wzorem dla utworze- nią, Dybie, Zadybie, Zaryte, Stryj, Wróblew.
nia osobnego zarządu dla ziemi radomskiej. Z tego f\tstwu stężyekiemu 1634 r. lustracya
W r. 1370 zna kś. Gacki, Jana, ststę radom- przypisała Stężycę i wsie: Kletnę, Rokitnę,
skiego, z układów granicznych Wojciecha, Łąki, Zajezierze, W ojcicchów i Przewoz, gdy
dziedzica Pękosława z cystersami w W ą,ehoc- 1765 r. starostwo ryckie obejmowało: Ryki,
ku (Pam. ReI.-Mor. 1856 i 1857). W 1376 r. Rososz, Sierską Wolę, Swaty, Chrosno, Sar-
pleno titulo zwie się on Jan z Tarnowa "ststa ny, Ojszy 'Vilk, Ogonów, Panisze, Kurków,
ziemi radomskiej" (Bart, III). W 1430 "rządcą Grabów, Babiee, Ownią, Wyleżyn, Rudę,
wsi królewskich w pow. radomskim" jcst Mi- Skrudę, Dębie, Bazanów, Okrzeję. W 1579 r.
kołaj z }',odwigowic. Za Długosza do wsi kró- ceniono je na 6296 fI. 21 gr. 10 den., a 11)80
lewskich należały: Jastrzębia, Mąkosze, Jedl- na 6296 fI. 29 gr. W 1580 r. był ststą stę-
na, Tczów, Maków, Makowiec (już nią prze- życkim Bartłomiej z Zielonek Zieleń ski, sekre-
"tał być 1480), Sucha, Chotkowska Wola (za- tarz królewski za elekcyi 'Valezego. Ekono-
liczona do par. Ryczywół), Gzowice, Mazo- mia kozienicka od 1607 oddzielona ze starostą,
wszany, Zamłynie (przedmieście Starego R.), (1609) Janem Świętosławskim, w 1632 obej-
Bartodzieje, Radzice, Swierczynka (z par. drze- mowała: Kozienice, Opatkowice, 1\>Iironice,

410
Rad
Ru
Bielany, Świerze, Brzozę z Woll\ Brzoską, nemi wydarł osadę młynarsh Pacynę jeszcze
Jedlnę, Kozłów, Jastrzębie, Gzowice z folw. 1433 r. nadaną Pacowi przez Jagiełłę, zwró-
Piotrowice, Wargocin, Wróblany. Z czasem i coną właścicielom Pacynom 1827 r.). Zięć jego
ta ekonomia rozpadła się na dzierżawy Brzozę Piotr Choiński wziął ststwo 1810, poczem
i Gzowice. W 1706 Kozienice są dobrami sto- w 1822 r. wróciło do skarbu. Ststwo radom-
łowemi; do 1830 r. w dzierżawie prywatnej. skie bywało uposażeniem królowych dynastyi
Dzierżawa Zwoleń, za dzierżawcy Jana Bo- Jagiellońskiej: Elżbiety Kazimierzówny 1504
husza, w 1580 była otaksowana na 819 fI.; r., Zofii Olgimondówny Holszańskiej, ostatniej
w 1629 obejmowała Zwoleń z folw. i wś Bar- żony Jagiełły, Elżbiety Rakuskiej, żony Ka-
todzieje. Dzierżawa a ststwo 1674 r. gołąb- zimierza Jagiellończyka, Bony, która 1545 r.
skie także oderwane od radomskiego, 1789 uwolniła ststwo od zapisu na swą korzyść na
obejmowała Gołąb, Wólkę Gołębską, Niecie- rzecz Elżbiety Rakuskiej, pierwszej żony Zy-
czę, Skoki, Bałtów (Bałutów) i Wolę Bałtow- gmunta Augusta; Katarzyna, trzecia żona wy-
skl\. Z Suchej, należącej do ststwa radomskie- jechała z kraju przed śmiercią. Ostatnia Anna
go z Kozienicami i Jedlną w r. 1659 powstała  agiellonka miała zapisy na dobrach ststwa.
część ststwa kozienickiego, a później osobna Zony króli elekcyjnych miały zapisy gdziein-
dzierżawa suskowolska. Pierwszym starostą dziej robione (Dogiel). Nadużyć w starościń-
radomskim jest 1370-1376 r. Jan z Tarnowa. skich dobrach tak ze strony prywatnych jak i
1409-1418 Dobrogost Czarny z Odrzywołd starostów, akta wspominajl\ dosyć. Tak np. już
(Pam. Rel.-Mor. 1856, str. 493), zna go Długosz 29 stycznia 1552 r. wspominali o tem w roz-
w historyi 1409 r. jako ststę radomskiego, na mowie z sobą Zygmunt August i Bona. Pod-
polecenie króla Jagiełły przez budowniczego lodowscy z Gębarzewa posiadłszy Mazowsza-
Jarosława, pod Kozienicami budującego most ny (koło 1589 r.) zajęli bory po pola mako-
łyżwowy na Wiśle; 1442 r. Hincza z Rogo- wieckie i wycięli je. Książę Zbarazki z Koń-
wa (Helcel, Star. Pom. Pr. pol., II, Kg 3071); skowoli w lasach gołąbskich wycina samo-
1463 r. Dominik Litwos z Kazanowa (Kod. molnie do 1000 fur drzewa corocznie. Staro-
Tyniec., 463, A. G. Z., III); 1465, t 1485 (Kś. sto wie folwarki tworzl\, wyganiając kmieci.
Gacki, J edlnia Pam. Rel.-Mor. 1858); Der- Tak w Dzicrżkowie uczynić radziła lustracya
sław z Smogorzewa ststa radomski 22 grudnia 1580 r. a zrobiono z wójtostwem w Gzowicach.
1488 (A. G. Z., X, ro 163); 1501-1507 r. Kacper Maciejowski zdając ststwo radomskie,
Piotr Szafraniec (Pam. Re1.-Mor.1357); 1508- wszelki dobytek spędzał do Sobótki, wsi sta-
1531 Mikołaj Szydłowiecki, kaszt. sandomier- rostwa zawichojskiego, zastawnej jego żony.
ski, podskarbi; 1533-53 Piotr Firlej z Dąbro- Po folwarkach bywało 30-40 sztuk bydła,
wicy; 1567 Jan Lutomierski, kaszt. sieradzki, 20-80 owiec, 20 sztuk trzody. Wysiewów
podskarbi (1563-64, Vol. Leg.); 1568-74 bywało żyta i owsa 100 do 200 korcy, psze-
Grzegorz Podlodowski z Przytyka syn Stani- nicy i jęczmienia 5 do 20. Korzec pszenicy
sława; 1574-85 Jędrzej Zborowski, marsza- i grochu szedł 28 gr., żyta 18, tatarki i owsa
łek nadworny; 1585-98 Stanisław Gostom- 10 gr. Pacht od krowy wynosił 3 złp. Urzęd-
ski z Lężenic; 1608 Kacper Ciołek Maciejow- nik (ekonom) brał 6 zł., dworniczka (pani sta-
ski (Pam. Rel.-Mor. 1858); 1611 Samuel z Gu- ra, gospodyni) 3, dziewka po 11/, parobek
towa Ciołek; 1620 t 1642 Filip W ołucki, 2 zł. Ziemia j'adamska wcześnie lubo bez na-
kaszt. i wojew. rawski (1625-42 Vol. Leg.); zwiska, stanowi odrębną dzielnicę. Gdy bo-
1648-50 Mikołaj z Oleksowa Gniewosz (V ol. wiem po śmierci Henryka Sandomierskiego,
Leg.); 1650 Stanisław Skarszewski, ustąpił Bolesław Kędzierzawy 1165-66 "lepszą (ele-
1654 r.; Piotr Korwin Kochanowski 1654, cho- gantior) część" jego dzielnicy ze stolicą, t. j.
ry w 1659 r. wyjechał za granicę i dostał su- z Sandomierzem otrzymał (M. M. Aevi, I) a
rogatora w osobie Pawła Podlodowskiego na Kazimierz II, zapewne po powrocie z Niemiec,
lat trzy, t 1679 r.; 1678-83 Jan Kazimierz przebywał w radomskich Sieklukach, i tam
z Gołuchowa Gołuchowski (dobrodziej pija- o opiekę był wzywany przez chłopów z zawi-
rów); 1688-90 Dominik Michał Radziwiłł; słości opatów czerwińskich (Milesco profugus
1697 -1728 Stanisław z Chomętowa na J a- latuit in Secluki sub duce Kasimiro, Rzyszcz.,
sieńcu Chomętowski. Od 30 kwietnia 1729 do Cod. dipl. Pol., I, 28); z połączenia tych dwu
1730 t J akób ze Skrzynna Dunn; 15 byiet. faktów, wysnuwa się wniosek, że jednocześnie
1730-48 Stanisław Antoni na Swidnie Swi- ze zgonem Henryka i podziałem jego dzielni-
dziński; 1748-55 t 1779 r. Kazim}erz z Gra- cy, druga z trzech części jego puścizny z Sie-
nowa Granowski; 1758 Michał Swidziński, klukami (więc i z R.) dostała się w ręce Ka-
w 1772 r. potwierdzony, zdał ststwo (1773 r.) zimierza II i ten, jako rządca samodzielny
na ostatniego starostę Aleksandra z Potkania radomskiej połaci przebywał w owych Sie-
Potkańskiego, marszałka Targowiczan sando- klukach. Tylko też w obcej, niezależnej od
mierskich, e-łośnego ze zdzierstw. (Między in- Mazowsza dzielnicy, szukać mógł przytułku

Rad
Rad
411
chłop mazowiecki. Kronika wielkopolska (t. z. w tym grodzie. U Wojszyna i Nasiłowa jest
:Bogufały, :Mon. Biel., II, 518) nadaja,ca Hen- granica sieciechowskich dóbr z kasztelanią
rykowi ziemię sandomierska, i lubelska, (choć kazimierska, (znaną od 1372 do 1417), do któ-
tej jeszcze nie było) również i Kazimierza ob- rej też, już przekształconej w ststwo, jeszcze
darza tylko tytułem księcia sandomierskiego, 1498 r. zNasiłowa, Szawłowic i Opatkowa
po śmierci Kędzierzawego (str. 527). Trady- brano robociznę (Kś. Gacki, KI. bened., 120).
cya przypisująca Leszkowi Białemu fundacyą \V 1474 r. Dziurów nad Kamionną leży w po-
kościoła św. Wacława w Starym R. (Pam. wiecie radomskim (Kś. Gacki, KI. ben. Łys.,
Rel.-Mor.) 1216 r. wskazuje, że i ten książę 217); Mniszek 1442 i 1462 (str. 209 i 229).
władał R. Prócz tego Kochów nadany z tar- Granica północna za to ścieśnia się. Siekluki,
giem przez Henryka augustyanom w Czer- rezydeneya Kazimierza II, należą do :Mazow-
wińsku przed 1155 r. (Rzysz., Cod. dipl. Pol., sza 1343 r., Kazimierz W. daje Ziemowitowi
I, str. 10) spokojnic przez nich posiadany, ks. Mazowsza "Zapilcze" 1359 czyli posuwa
z potwierdzeniem Kazimicrza II (M. M. Aevi, Mazowsze od Pilicy do Radomicrzy (Rzyszcz.,
III, 18) był w ich ręku za Leszka, i uzupełnio- <,Jod. dipl. Pol. i Kod. Mazow.) chociaż wieś
ny nowym darem przez 'Ydowę tegoż Grzy- Zdżar zakładana w lesie tej nazwy, z nadania
wisławę z synem 1229 r. Swiadczy to o nale- tegoż Kazimierza 'V., jest podana "w ziemi
żeniu i prawego brzegu Wisły do tcj dzielnicy, sandomierskiej" (A. G. Z., V). Podobnie jest
w całym tym peryodzie, co się też potwier- niejasna granica zachodnia, kędy Konrad I
dza wykazem dóbr danych przez tegoż Hen- jako ksi\żę Łęczycy 1234 r. włada "powiatem
ryka Sieciechowu, jak Dziewcza Góra pod :;krzyneckim" (Kod 'Vlkp.). Wyśmierzyce sa,
Wa,wolnicą i Leszna pod Stężyca, (M. }I. Ac., zależne od benedyktynów lla zamku płockim,
I, 42). "\V dokumencie Bole:;ław Lcszkowic Jasiona jest osadzona przez któregoś z Bole-
('V stydliwy) ma juz tytuł księcia "radom- :;ławów mazowieckich (może zarazem i księcia
r.;kiego" (Kod. Wlkp., ](2 438) obok krakow- Sandomierza, więc Bolesława, syna Konra-
skiego, sandomierskiego i lubelskiego. Akt da I por. Łaski, Lib. Ben.). Obok tego jednak
ten nosi datę 1268 r.; atoli wystawca doku- mamy dokument Jagiełły z 1429 r. wydany
mentu, bisk. krakowski Prandota już nie żył w Nieszawie, którym pozwala Mikołajowi
wtedy (t 1266), ze świadków Paweł z Prze- z Drzewicy, "w pow. radomskim" zamienić ja,
mankowa nie był dziekanem, a Prokop z Wro- na miasto (Ks. Metr. 29 :;tr,. 94 V.; Mon. Biel.,
cławia nic mógł być kustoszem 1296 r., gdy III, 271; :taski, Lib. Ben., I, 649). Nieco pó-
kanonikiem był dopiero 1274, a scholasty- źniej Kazimierz Jagiellończyk pozwala Janowi
kiem 1279 r. To okazuje wyraźną fałszywość z Podlodowa, kaszt. żarnowskiemu i dworza-
aktu, zaczem upada i dowód istnienia na- ninowi swemu, by w Nowym Przytyku, zało-
zwy ziemi radomskiej w XIII w., mimo zam- żonym obok Starego, odbywał się jarmark i
ku już od jego początku, z }Iarkiem kaszte- targi, a Przytyk ten lezy w wojew. sando-
lanem na czele i sędzia, Stro{lCem. Jako "terra mierskiem i pow. radomskim (na sejmie piotr-
radomiensis" zjawia się 1372 (Bartosz., Cod. kowskim feria 3 infra. Ascension. Dni 1488,
dipl. 'Pol., lU) a nawet gdyby i bylo podej- potwierdzona 1511 w R. Ks. Metr. 25, str. 79;
rzenie że to jest dodatek transumptu (1535) por. kś. Siarczyński, Opis pow. radom., str.
już 1351 r. byłaby odróżnioną tytułem i gra- 166-169). Tym sposobem gmnica świecka
nicą u rzeki Kamiennej od sandomierskiej (Kś. administracyjna powiatu radomskiego sięga
Gacki, K1. Ben. Skrzyz. na Łysog" 199). Już w obręb innej (poznańskiej czyli gnieźnień-
jednak 1404 sa, postawione obok siebie jako skiej) duchownej administracyi, a dotyka Gra-
jednakowe districtus, t. j. powiaty (ziemie) bowa i Woli Grabowskiej, na początku XVI
radomski i sandomierski (A. G. Z., VII) co po- w. (1508) zaliczanych do ststwa radomskiego.
wtarza się i w statucie nieszawskim 1454 r. Dzieje kościelne Gorynia i Woli Goryńskiej
w stosunku do ziemi krakowskiej, lubelskiej w przeciwnej od Przytyka stronie położonych
i wiślickiej (Bobrzyń., O ustaw. Niesz., str. (między J edlińskiem a Gowarczowem) wska-
54). Księga ziemska radomska najdawniejsza zują dowodnie, że granice kościelnych obwo-
z 1400 r. obecnie jest w Bibl. Jagiellońskiej dów zmieniały się w ciągu wieków. Tak owe
(Wisłocki, Katalog rękopis.). Pomijając ko- dwie wsie 1326 i 1342 znajdują się w archi-
mornika ziemskiego z 1372 r., mamy ślady dyakonacie radomskim (Tej ner, :Mon. Po1., I).
wieców sandomierskich w R. 1403, 1419 i W XV w. należą do dekan11tu radomskiego, a
1429 (Klasz. Sieciech., str. 100, 175). Roki za Łaskiego (Lib. ben.) w początkachXVI w. sa,
zaś znane są, już 1475 (KI. Łysog. 218). Prócz w archidyakonacie kurzelowskim archidyece-
zamku radomskiego, w ziemi tej istnieje za- zyi gnieżnieńskiej, co też ma miejsce i z Przy-
mek i kasztelania sieciechowska z kasztelana- tykiem i Drzewicą. Porównywając spisy pa-
mi od 1229-1339, którzy są, zapewne następ- rafii podane 1326 do opłaty papiezkich danin,
cami autonomicznych niegdyś Toporczyków z wykazami Długosza i późniejszemi oblicze-

412
Rad
Rad
niami można zauważyć, że jedynie najdawniej- niec w. XV) idzie korytem Kamionny rzeki tak
szy wykaz kościelny z początków XIV w. że rozdziela atynencye jednej i tej samej pa-
zgadza się z obrębem administracyjnym je- rafii (np. W ąchockiej), Dekanat radomski
dno imiennym z początku XVI w. Wiek XV 1529 obejmuje Radom, Wsolę, Zakrzów, Jaro-
znany nam z Długosza przedstawia ważne sławice, Wolą św. Doroty, Szydłowiec, Bor-
odmiany. VV 1326 i 1342 (Tej ner I, 261,442) kowice, Wierzbicę, Kowalę, Cerekiew, Skary-
archidyakonat radomski sięga od Chlewisk szew, Tczów, Odechów, Zwoleń, Sucha" Jedl-
(Chelewicz) Jarosławia, Ciepły i 'Vysokiej nią, Brzozę, Głowaczów, Ryczywół, Siecie-
(więc prawie linii Grabowa Skrzynno na Z.), chów, Bobrowniki, Stężycę, Ryki, Drzązgów,
na Płn. do Chotkowa (Chochów) Samagoszczy Koqk, Czemierniki, Przetoczno, Boturz, Okrze-
i Swierzy (Swierżowa) dochodząc, ociera się o ję, Zelechów, Korytnicę, Gorzno, Samogoszcz,
Radomierzę, ogarnia Ryczywół, przeskakje 'ViIczyska, Kozirynek, Tuchowicz, Pruszyn,
Wisłę i zająwszy parafie: Stężycę, Łuków, Ze- Zbuczyn, Trzebieszów, Ulan, Swierze(Pam. ReI.
lechów i niezrozumiały Choschów, styka się Mor. 1855, str. 258). ,V ostatnich latach rzą-
na wschód z archidyakonatem lubelskim na dów Zygmunta Augusta II następują zmiany
granicy późniejszego ptu stężyckiego i deka- w granicach powiatu czyli ziemi R. Kiedy
natu zwolińskiego. Na południe wymienia spis 1539 i 1564 województwo sandomirskie ma 6
1326 jedyną Wierzbicę i Skaryszew. Za Dłu- powiatów, a w ich liczbie i radomski, już
gosza dekanat radomski w ogóle ścieśnia się. w 1567 r. ogólna liczba powiatów rośnie do 7,
Szydłowice i Chlewiska, na zachód Goryń, i obok radomskiego zjawia się stężycki. 'Vy-
na północ "\Vierzbica, na południe Jedlnia na- gląda to na dalszy ciąg odmian, które zaszły w
stępnie Wisła na wschód wytykają jego gra- administracyi kościelnej, już za czasów Długo-
nice. Arcidyakonat lubelski zabiera Zwoleń, sza, a przez które zostały wsie oderwane po dru-
Stężycę, Zelechów, Ryczywół, Ciepielów, Sie- giej połowie XIV w. do archidyakonatu lubel-
oiechów, Łuków, Wąwolnicę. Na początku skiego. Są to mianowioie parafie położon na
XVI w. (1508), spisy drukowane przez prof. wschód Wisły. Trudności elementarne (wylewy
Pawińskiego (Zródła dziej. XV, str. 469) jak Wisły) a zapewnc i kwestya populacyi, utru-
powiedzieliśmy, wytykają też same granice dniająca skoncentrowanie zarządu były zape-
pow. radomskiemu, co spis 1326 archidyako- wne głównemi przyczynami tych modyfika-
natowi t. n. Na zachód Bzin radomski i Blizin cyj granicznych, które już ujawnia spis pobo-
opoczyński, Szydłowiec rad., Mroczkow opocz., rowy 1569 r. "'N 1569 r. pow. radomski obej-
Skłoby rad., Nieświn opocz., Zapniów rad., muje parafii 59 i 531 nomenklatur a mianowi-
Gowarczów opocz., Przysucha rad., Gielniów cie Sto Radom (16 nomenklatur), Skaryszów
opocz., Nieznamirowice i Zychorzyn rad., (17), N. Cerekicw (20), Kowalska (Wolanów t.
Drzewica opocz., Klwów i Sulgostów rad. a j. wola kowal. 3), Kaszów (2), Jarosławice (4),
Odrzywół op ocz. dają miarę zachodnich strat Zakrzów (6), Jankowice (8), Wsola (9), Li-
powiatu radomskiego między 1429 a 1508 r. sow-Komorniki (4), J edlińsko (5), Goryń (7),
Dalej powiat radomski 1508 r. ma na półno- Odechów (7), Tozów (6), Ciepielów (8),
cy granicę rz. Pilicy aż do Białobrzegów, skąd Wielkie (7), Krępa (7),Ohotcza (2), Sienno
skręcać się zdaje dzisiejszą szosą na J edliIlsk (2), Bałtów (4), Kowala Stępocina (16),
do Radomska; a tą aż do Wisły dochodzi, prze- Wierzbica (9),W ąchocko (3\ Skarzycko (2),
rzuca się na prawy brzeg tej rzeki i tu pod- Bzin i Lipowe pole (reszta do pow. sandom.),
chodzi na Samogoszcz pod Garwolin, w Trzcian- Mirzec (lVIircz) (5), Iłża (13), Krzyżanowice
qe, Rowach, Kobylej Woli, Górznie, ogarnia (3), Gąsawy (4), Szydłowice (3), Wysoka
Zelechów, wierzchowinę Bystrzycy pod Lu- (22), Błotnica (16), Jasionna (4), Nieznanice,
blin płynącej, nad którą Burzec, radomski jesz- (4), Radzanów (7), Bicliny (4), Bukówno
cze leży. 'Wschodnia granica od Burzca idzie (8), .Wrzos (9), 'Vrzeszczów (9), Potworów
na Gułów (koło Adamowa) i jej Wolę (koło (6), Klwów (16), Ohlewiska (13), Borkowice
Syrokomli) i w okolicach Sobieszyna spotyka (16), Stary Skrzyn (18), Skrzynno (9), Wie-
rz. Wieprz. Tu wedle spisów poborowych niawa (9), Mniszek (14), Swierze (5), Oleksów
1531, starostwo lubelskie miało przednie cza- (9), SieciecJ.ów (6), Sucha (2), Janowiec v.
ty na lewym brzegu Wieprza naprzeciw Ły- Serokomla (9), Regów (4), Zwoleń (8), Jaro.
sobyk we wsi W ęgielce (parafii Rudno) naprze- szyn (7), Smogorzew (6), Odrzywół (2), Pa-
ciw Bobrownik, Niebrzegów lubel. (par. Koń- włowice (2), Solec (4), Ryczywół 3. 13 wsi
skowola) a między niemi Strzyżewice (paraf. sieciechowskich, 25 iłżeckich bisk. krakow-
Wilkołaz) tak że tylko mały okrajczyk z pra- skiego, 10 starostwa soleckiego, 18 radom-
wego brzegu Wisły (z Gołąbiem i Wolą Go- skiego, 3 m. Radomia, 22 rud żelaznych. lVIiast
łąbską) należy do powiatu radomskiego w r. jest 20: Radom, Szydłowiec, Skrzynno, Sole e,
1508. Granica południowa powiatu radomskie- Sienno, Nowy Targ albo Odechów, Skary-
go w początkach 1508 (więc sięgająca w ko- szów, Grzymałów, Przytyk, Nieznamirowice,

Rad
Rad
413
Wierzbica, KIwów, Jedlińsko, Sieciechów, skich 1191 znamy wieś Piscatores (zdaje się
Zwoleń,Ryczywół, Janowice, Kozienice, Iłża, późniejsze Małygi nad Wisłą, w kluczu Re-
Jastrząb. Stan rzeczy trwał ten sam do końca gowskim. (Siarczyński, Opis pow.radomsk.,
Rzpltej t. j. do utworzenia cyrkułu radomskie- 81), Rajec (Raci), Mokosy (Mąkosino) Liso-
go i kozienickiego w kordonie austryackim, wo, Bartodziej e, Jankowice, Goryń, Klo-
t. z. Galicyi Wschodniej. Gdy je wcielono do nów, Malczów, Nieznamierowice, Bogusławice,
ks. warszawskiego, nowy departament radom- Grzmucin (M. M. Aevi III). We włościach
ski obejmował 10 powiatów: radomski (Radom, sieciechowskich z 1252 (M. M. Aevi I) Dziew-
Skrzynno, Drzewica, KIwów); kozienicki (Ko- czą górę (pod Wąwolnicą), Lesznę (w par.
zienice, Sieciechów, Ryczywół, Białobrzegi, Stęzyca), Stypicza, Ostwisz teraz. Uściwierz,
Jedlińsko); ,Opatowski (Opatów, Zawichost, Nadrąb, asiłów, Opatkowice, Łęcznę, Po-
Gliniany, Cmielow, Ożarów, Ostrowiec, Den- dolszany, Swięcicę, Brzeźnią, Psary, Sielce
ków, Tarłów); Solecki (Solec, Sienno, }lirsko); (w par. Końskowola) Ostrów, Kobylany, Ja-
Sandomierski (Sandomierz, Klimontów, Bogo- ników, Chechły, Ciszycę, Rajce, Szawło,wice,
rya); Staszowski (Staszów, Pokrzywnica, Garno, Brzeznica, Zgliszyn i Słyszyn, Swię-
Osiek); Szydłowiecki (Szydłowiec, Iłza, Gra- cin i Podolszany, Opatkowice, Sadłów. W 1326
bowiec, Jastrząb); Kielecki (Kielce, Borzęcin, (Tejner I) prócz "św. Piotra" (t. j. St. R.)
Miedziana góra); Konecki (Końskie, Biała- są podane parafie Wysoka, Ciepła, Tczów,
czów, Gowarczów, Radoszyce); Opoczyilski Chlewice, Wierzbica, Kowala, Jarosławice,
(Opoczno, Przysucha, Gielniów, Drzewica, Samagoszcz, Skaryszew, Korytnica, N. Cer-
Nowe miasto nad Pilicą. W 1816 r. nastąpiło kiew, Sieciechów, Swierżowa (Swirze), Ko-
przemianowanie departamentu radomskiego na chów (Chochów), Stęzyca, Łuków, Zelechów i
województwo sandomierskie w królestwie kon- Chozków (?) razem 20. W śród puszczy jedliń-
gresowem, przez co Radom zeszedł na stolicę skiej, która przedmieściu Radomia dziś "lu-
obwodu jednoimiennego i dwu powiatów ra- belskiemu " dała nazwisko jedlińskiego, powsta-
domskiego i kozienickiego. VV pierwszym po- j e nowa parafia J edlnia z kościołem dopiero
dane są miasta: Radom, Wierzbica, Skaryszew, w końcu XIV w. (1387-1391, kś. Gacki,
Wyśmierzyce, Przytyk, Jedlińsk, Białobrzegi, Jedlnia), Skaryszówparafia 1326 r., dopiero
Wolanów . W kozienickim: Kozienice, Zwoleń, także w tej epoce wydziela z siebie parafią
Magnuszew, Janowiec, Ryczywół, Sieciechów, Oda,chów, założoną przez ówczesnego kanoni-
Kazanów, Głowaczów. vV 1845 r. utworzono ka sandomierskiego, Mikołaja Trąbę, między
gubernia, radomską z 8 powiatami i 19 okrę- 1392 a 1402 (Dług. Lib. benef.). W 1420 Zakli-
gami. Z tych powiat radomski miał dwa 0- ka ze Szczekarzewic dostaje od Jagiełły
kręgi: radomski i kozienicki (Radom, Guzów, "puszcze, lasy i gaje" (vastitates, silvae et
Wierzbica, Skaryszew, Jedlna, 'Vyśmierzyce, nemora) w ziemi sandomierskiej i pow. ra-
Przytyk, J edlińsk, Białobrzegi, 'V olanów, domskim, nad rzekami Swarzyną, Ciemną
Kozienice, Zwoleń, Magnuszew, Janowiec, Strugą i Kamionką, do osiedlenia, ale nadaw-
Ryezywół, Jastrząb, Sieciechów, Kazanów, ca tak niezna wielkości daru, ze umie tylko
Głowaczów, Gniewoszów z Granicą); pow. 0- obszar tych pustek określić obowiązkiem służ-
poczyński z okręgami opoczyilskim, koneckim by wojennej z kazdych przyszłych 30 łanów,
i szydłowieckim; opatowski z okręgami opa- każdych 20, i kazdych 10, jednego kopijnika,
towskim i soleckim; sandomierski z okręgami dwu i jednego łucznika konnego i zbrojnego
sandomierskim i staszowskim, kielecki z kie- (Bart. III, str. 379--381). W koilCu tego wie-
leckim i jędrzejowskim; stopnicki z stopnic- ku, a przynajmniej w zródłach Długosza
kim i szydłowskim, miechowski z miechow- ct 1480) Mąkosy, znane juz 1191 nieprzesta-
skim, skalbmierskim i proszowskim; olkuski ły być wsią łowiecką, z łanami niewymierzo-
z olkuskim, pileckim i lclowskim. Zaludnienie nemi, podobnie jak J edlnia. 'V opisie Długo-
ziemi i pow. radomskiego w k011CU XII w. da sza dekanatu radomskiego, już mamy pierwsze
się mniej więcej wywnioskować z faktu, ze by dane statystyczne. Parafii juz wówczas było
uposażyć kolegiatę w Sandomierzu, trzeba w dekanacie 19, w nich nomenklatur 147
było po ąochody dla niej sięgać aż po Siecie- z których największe są: Maków (własność
chow i Swierze na skraju północnym ziemi królewska) 40 łan., Wirzbica 31 łan., 'fczów
póżniejszej radomskiej (1191), a fundusze dla 20 łan., Zakrzów 20 łan., Wawrzys'l.ów 20
kolegiaty kieleckiej musiały być wzięte z pa- łan. itd. Parafia St. R. obejmowała za Długo-
rafii Starego Radomia 1171 (Mon. Med. Aevi sza prócz wsi St. R., Wolą Kanimira (5 łan.,
i J,.ib. benef. Dług.). Tradycya miejscowa 90 groszy, 10gr., 1 folw.) Mazow8zany łany,
w Swierzach naznaczała parafią dla Jedlni o Zakowice, Janiszów, Rajec Wielki i Mały,
3 i dla Tczowa o 2 mile odległych (Kś. Gacki Malczow, Piotrowice, Prędocin, , Długojów,
J edlnia), co także świadczy o małej ludności Krwaty, Mala,czini, Zamłynie, Sródmieścio
tych okolic. Z innych miejscowości radom- N. R., W Prędocinie łany, ogr. i kar. do St. R.,

414
Rad
Rad
ale już folwark do Szydłowca przyłączyli Kozienice 336. Wedle taryfy 1776 r. było
w XV w. właścicieli Prędocina, Szydłowiec- w pow. radomskim wsi dziedzicznych 414,
cy. Par. N. Radom obejmowała za Długosza: królew. 47, duchowno 90, miast dziedzicznych
Szadków własność benedyktynów z Sieciecho- 16, królew. 5, duchowno 6, dymów ogólnie
wa, Gołębiowską Wolę, Jastrzębią. Łany 15,210. W 1789 r. było ludności chrześcian
w Trawnicy, tytułem dziesięciny składanej 85,441 (męż. 43,928, kob. 41,413), żydów
dla dziekana kieleckiego, nalezały do St. R., 6363 (męż. 3250, kob. 3113), razem 91,804
a folwark rycerski do N. R. Nadto tu należa- głów. W 1821 obwód radomski liczył miast 18,
ło 25 łanów kmiecych, 4 ogrody z wsi Dzierż- wsi 493, gmin 201, mieszkańców 92,206. Ka-
ków. Wizyta Jerzego Radziwiła, bisk. kra- sztelania radomska powstała prawdopodobnie
kowskiego w latach 1596-1598 odbyta, uwy- w tym czasie (XII w.) kiedy Radom pojawia
datnia zmianę w administracyi kościelnej. się na kartach dziejów. Na akcie spisanym
Dekanaty: radomski, solecki, stężycki i zwo- 1233 r. w Skaryszowie wobec Pakosława,
leński stanowią, część archidyakonatu lubel- woj. sandomierskiego i jego dworu, podpisał
skiego. Dekanat radomski ma 13 kościołów się "comes Marcus castel1auus de Radome" i
(paraf.): Borkowice, Chlewiska, Szydłowiec, "Stronec judex de Radom". Tenże sam Marek
Radom St., Wsola, Zakrzów, N. Cerkiew, Wo- podpisuje akt z 1237 r. spisany w obecności
la św. Doroty t. .l. Wolanów, Jarosławice, Bolesława ks. mazowieckiego. Na akcie z r.
Mniszek, Kowala Stępocina, Wierzbica i Wy- 1264 nadającym klasztorowi miechowskiemu
soka. Dekanat solecki 9 kościołów i 1 kapli- prawo założenia miasta na obszarze Skary-
cę: Janowiec, Chotcza, Ciepielów, miasto i szowa podpisał się między innemi "Janusius"
wieś, Wielkie, Lipsko, Krępa, Rzeczniow, kaszt. radomski. Jeżeli można wierzyć rocz-
Sienno, Solec. Dekanat stężycki liczy 16 pa- nilwm on to w 1282 wydaje R. mazurom. Pio-
rafii: Gołębie, Stęzyca, Pawłowice, Wargo- trek już występuje 1284, Mścigniew 1290,
cin, Macejowice, Samogoszcza, Gorino, Wil- Michał 1316, Smuszko 1325, potem Goworek
czyka, Zelechów, Okrzeja, Kłoczów, Korytni- brat Prota bisk. krak. 1333, Mścigniew
ca, Zabianka w. Nowa Wąwolniea, Drążgów, 1334-1338, Andrzej 1340-1341, Jan z "Pi-
Bobrowniki miast. Dekanat zwoleń ski ma 20 licy" 1343-1346, Ninota 1358-1359, Kle-
kościołów: Skaryszów, Kazanów, Tszczów, mens, wątpliwe czy z Osowy jak chce Barto-
Oleksów, Zwoleń, Sucha, J edlna, Brzoza, Gło- szewicz z Paprockiego 1365-1376, Klemens
waczów, Leśnice, Ryczywół, Swierze, Kozieni- z Mokrzka 1390-1422 (Kod. Małop. Pieko-
ce, Brzeźnica, Sieciechów, Policzna, Grodek, siński, Helcel Star. Pam. praw. pol. I, NR 367,
Bieżdzieża, Rogów, Jaroszyn. W drugiej po- 674, II, 120, 1014,2024, 2273,1392,3981). Po
łowie XVI w. t. j. za Batorego, prof. Pawiński nim obejmują jakby w dziedzictwo kasztela-
oblicza w pow. radomskim (z odłączonym stę- nią Balińscy, Osolińscy albo Gośliccy. Jan
życkim) 2 miasta, 26 wsi bisk. krakowskiego, przed 1422 do 1436 (Helcel II, M 1581, 2272,
dwie wsie i 2 części plebańskie, 2 miasta i 19 str. 389, 401) tutor ziemi sandomierskieJ
wsi klasztoru sieciechowskiego, 1 wś sulejow- 1434, Mikołaj z Osolina konfederat korczyński
skiego, 6 wsi klasztoru wąchockiego, razem 1438 (Gołęb. Dzieje Pol. II, 160, Helcel II,
kościelnych wsi 54, części 2, miast 2, parafii str. 534, 543, ro 3270). W 1444 kasztelanem
miejskich 20, wiejskich 38. Miast 20, wsi 505. jest Grzegórz z :Branic (Helcel II, str. 521,
Kmiecych łanów w 1573 r. było 2418. Za- XI! 3196) do 1459 (kś. Gacki KJaszt. Łysogór,
grodników rolnych i bezrolnych w 1569 r. by- str. 211). Eustachy ze Sprowy 1462-1476
lo 1138, komorników 494 razem 1632 głów. (t 1478 M. M. Aovi II, B.), Stanisław z Szy-
Między 1569 a 1581 prof. Pawiński oblicza dłowca 1479 (M. M. Aevi II B, str. 287, A.
ludność wiejsk& na 44,132. W 4 miastach G. Z. VI 194) do 1491 (Gacki ibid, str. 220-
1564 r. b1'ło 748 dm., 5984 mk., licząc po 8 221 por. A. G. Z. IV, VII), Stanisław z Mło-
dusz na dym. Radom miał 180 dm., 1440 mk., dziejowic 1501-1507 (Kod. dypl. PoL), Mi..
Zwoleń 258 dm., 2064 mk., Kozienice 171 kołaj z Szydłowca 1510-1515, Adam z Drze-
dm., 1368 mk. (Stężyca 239 dm., 1912 mk.). wicy 1518 (A. G. Z. II-VI, Mon. Biel. III,
'\V końcu XVI w. pow. radomski niewłącza- 271) syn Jakóba kaszt. żarno wsk. a brat Ma-
jąc nawet stęzyckiego ma 42 parafii. W r. cieja podkancl. bisk. przemysko i kujawsko i
1674 do pow. radomskiego przy było nomen- prymasa kasv.telanił 1526 i 1533 (Pam. Rel.-
klatur 105 z ludnością 3872. W 1662 r. mi a- Mor. 1857). Spytek Tarnowski 1535, Paweł
ły w powiecie miasta 5382 mieszk.: Radom 'V olski, kanclerz kor. 1543, Bernard Macie-
395, Skaryszów 339, Ciepielów 114, Iłża 564, jowski 1546, Mikołaj Myszkowski 1550, Ga-
Szydłowiec 478, Zwoleń 535, Przytyk 289, bry el Tarło (t 1565), Jan Tarło z Szczekarze-
Wierzbnik165,Jedlińsko244,Odechów61,Ja- wic (1565-1573), 1576 obrano kaszt. Mi-
strząb 250, Nieznamierowice 163, Klwów 370, kołaja Ligęzę z Bobrka, Stanisław z Tar-
Skaryszew 398, Sieciechów 227, Solec 474, nowa 1578-1583. (Pam. Rel.-Mor., 1857),

Rad
Jrzy :Mniszech z W. Kończyc 1581-1589
(Zród. Dziej. IX i Vol. Leg., por. Pam.
Rel.-Mor.), Krzysztof Lanckoroński 1549, po-
czem 1591-1601 Jędrzej Firlej z Dąbro-
wicy (V ot Leg.), 1613-1618 Mikołaj O-
leśnicki (V ol. Leg.), 1620-1633 Samuel
z Konar Słupecki (V ol. Leg. A. G. Z. X),
1646-1649 Maciej Pękosławski (Vol. Leg.),
1668-1674 Mikołaj z Głogowiec Głogowski,
1678 -1685 Józef ze Szczecna Borek, 1697-
1699 Jan z Brzezia Lanckoroński, 1699-1670
Andrzej :{orsztyn, 1701 Franciszek Morsztyn,
1733-1737 Piotr na Skrzynnie Dunin (wyj e-
chał do Cieplic), 1764 J. Potkański. Z urzę-
duików ziemskich znani są: wojski radomski
1620, Hieronim Dunin Sulgustowski (Vol. Leg.)
1646, Stanisław Wolski z Dąbrówki Warszo-
wej (Pam. Rel.-Mor. 1858, str. 256). W1764,
(Vol. Leg.) prócz rotmistrzów i poruczników
pow. radomsk. występują: Franc. Libiszewski,
podczaszy radomski, Wojciech z W. Rudy W ę-
żyk podstoli, Michał Jaksa Bąkowski cześnik,
Roch z Chynowa Romer wojski, Michał Ja-
gnia,tkowski miecznik, Konstanty Popiel skar-
bnik; prócz sędzi kaptur. pow. radomskich jest
Izydor Zdziechowski oboźny pow. radomskich.
R. jest miejscem urodzenia dwu zasłużo-
nych współczesnych lekarzy: Chałubińskiego
Tytusa i Adama Raciborskiego.
Powiat radomski, utworzony w 1867 r. z da-
wnego powiatu t. n., rozdzielonego na dwa: ra-
domski (21 gmin) i iłżecki (18 gmin), ma 35'5
mil kw. obszaru, zajmuje środkową część półno-
cnej połowy gubernii. Granicę płn. powiatu sta-
nowi Pilica, oddzielająca go od pow. grójec-
kiego gub. warszawskiej, od wschodu grani-
czy z pow. kozienickim, od płd. z iłżeckim i
częścią koneckiego, od zach. z koneckim i 0-
poczyńskim. Pod względem układu poziome-
go przedstawia on płaszczyznę, podnoszącą się
powoli w kierunku od północy ku południowi
i zachodowi i stanowiącą przejście od obszaru
środkowych dolin Bugu i Wisły do wyżyny
małopolskiej. Rzekę Radomkę, przerzynającą
powiat w kierunku od płd.-zach. ku płn.-
wschodowi, można przyjąć za granicę obszaru
nizinnego. W połowie północnej (na lewym
pobrzeżu Radomki) występują nieznaczne tyl-
ko wzniesienia na linii mało wybitnego wodo-
działu Pilicy i Radomki, w okolicy Kadłubka
(na północ od Jedlińska), gdzie utworzyły się
bagna. Gleba t. zw. popielatka zalega wąskim
pasem od granicy pow. koneckiego. Glina
występuje gniazdami i około Radomia; wo-
góle przeważnie gleba gliniasto-piaszczysta.
Przy ogólnym obszarze 181,197 dzies., jest
ziemi ornej 98,630 dz., łąk 15,369 dz., sadów
i ogrodów 7864 dz., lasów 51,008 dz., wód i
i nieużytków 8326 dz. Obszar rozdziela się
między 1 miasto, 8 osad miejskich, 312 fol-
Rad
415
warków, 269 wsi i osad włośc. Własność
większa posiada ziemi 171,400 mr., włościanie
147,101 mr. W 1887 r. wysiano: pszenicy
6516 czetw., żyta 21,870 czetw., jęczmienia
9710 cz., owsa 30,304 cz., grochu i jarzyn
5059 cz., tatarki 1697 cz., ziemniaków 26,776
cz. Zebrano: pszenicy 35,061 czetw., żyta
52,269 cz., jęczmienia 28,583 cz., owsa 66,114
cz., grochu i jarzyn 21,889 cz., tatarki 5711
cz., ziemniaków 179,556 cz. W powiecie znaj-
duje się: koni 13,384 sztuk, bydła rogatego
43,198, owiec 34,822, w tej liczbie popra-
wnych 14,928, zwyczajnych 19,894. Zakłady
fabryczne istnieją następujące: 10 garbarni,
z prod. roczną na rs. 70,295, robot. 189; 4 go-
rzelnie, z prod. na rs. 561,770, robot. 22;
5 browarów, z prod. na 252,735, robot. 28;
3 dystylarnie, z prod. na rs. 107,482, robot.
13; 4 młyny amerykańskie, z prod. na rs.
199,640, robotno 35; 1 fabryka octu, z prod.
na rs. 1046, robot. 1; 1 olejarnia, z prod. na rs.
32,009, robot. 7; 2 fabryki narzędzi rolniczych,
z prod. na rs. 3017, robot. 9; 1 fabryka zapa-
łek, z prod. 1500 rs., robot. 16; 2 piece wa-
pienne, z prod. na 1'8. 2200, robot. 7; 3 cegiel-
nie, z prod. na rs. 9800, robot. 34; 3 zakłady
blacharskie, z prod. na rs. 6010, robot. 3.
Wykazy urzędowe pominęły młyny wodne i
wiatraki. Jarmarków w powiecie jest 46,
w liczbie których jeden ważniejszy w os.
Skaryszew. Ludność powiatu (wraz z miastem
Radomiem) wynosi w 1887 r. 114,466 dusz,
w tej liczbie: katolików 97,490, prawosł 170,
luteranów 1633, żydów 15,143. Urodziło się
wciągu 1886 r. 3721, zmarło 2004. W 1867
r. powiat liczył 76,266 mk., 1870 r. 84,809
mk., 1879 1'.97,706 mk. Budynków murowo
jest 625, drewno 10,528. W powiecie (oprócz
Radomia) jest szkół elementarnych 15, w nich
uczących się chłopców 593, dziewczyn 318,
razem głów 911. Pod względem kościelnym
powiat stanowi radomski dekanat, dyec. san-
domierskiej, składający się z 29 parafii: Bia-
łobrzegi, Błotnica, Bukowno, Cerekiew, Go-
ryń, Jankowice, Jarosławice, Jasionna, J a-
strząb, J edli{lsko, Kaszów, Kowala-Stępucina,
Lisów, Mniszek, Odechów, Potworów, Przy-
tyk, Radom, Radzanów, Skaryszew, Stromiec,
Wieniawa, Wierzbica, Wolanów, Wrzesz-
czów, Wrzos, Wsola, Wyśmierzyce i Za-
krzów. Prócz 29 kośc. paraf.,jest 1 filialny, 10
kaplic. Pod względem sądowym składa się z 1
oh. sądu pokoju dla miasta Radomia i 6 okrę-
gów sądów gminnych: Dzierzków, J edlińsk,
Białobrzegi, Przytyk, Wolanów, 'Vierzbica.
Pod względem administracyjnym rozdziela się
radomski powiat na 1 miasto i 22 gmin: Biało-
brzegi, Błotnica, Gębarzew, Gzowice, Jedlińsk,
Kowala-Stępocina, Kozłów, Kuczki, Orońsk,
Potworów, Przytyk, Radom, Radzanów, Ro-

416
Rad
gów, 8karYBzew, Stromi.ec, Wielogóra, Wie-
niawa, Wierzbica, Wolanów, Zakrzów i Zale-
sice. W skład tych gmin weszło 8 osad miej-
skich, dawnych miasteczek. KaZda gmina
posiada swą kasę wkładowo zaliczkową.
Radomska gubernia zajmuje środkową część
południowej połowy królestwa polskiego, ob-
jętą przez dwie płynące granicami tej guber-
nil rzeki: Wisłę i Pilicę. Stanowi ona wię-
kszą połowę dawniejszej gubernii t. n., z któ-
rej przy nowym podziale królestwa w 1867 r.
utworzono dwie gubernie: dzisiejszą radom-
ską i kielecką. Graniczy od północy z gub.
piotrkowską (pow. rawski) i warszawską (gró-
jecki), od których oddziela ją Pilica. Wisła
zaś od wschodu stanowi granicę od gub. lu-
belskiej (pow. pulawski, janowski) a od połu-
dnio-wschodu oddziela ją od Galicyi (pow.
tarnobrzeski). Powyżej Połańca granica gu-
bernii zwraca się ku północy, oddzielając po-
wiat opatowski od stopnickicgo (gub. kiclec-
kiej), poczem w dalszym ciągu południowa
granica przytyka do pow. kieleckiego i wło-
szczowskiego, dochodząc do Pilicy. Obszar
ogólny gubernii wynosi 224'33 mil kwadr.
(10,854 wiorst) al. 12,352 klm. kwadr. Czę-
ścią płn.-wschodnią (pow. radomski, kozienic-
ki) obszar gubcrnii wkracza w pas środkowych
dolin (Wisły, Warty, Bugu), rozdzielających
wyżynę pojezier,za baltyckiego od południo-
wych wyżyn. Srodkowe powiaty gu bernii:
opoczyński, konecki i iłżeCiki zajmują pofalo-
waną wyżynę, która służy za podnóże dla
występującego w pow. opatowskim (i przyle-
głej części gub. kieleckiej) pasma Łysogór.
Odnoga tego pasma i dźwigająca je wyżyna
zajmują też obszar powiatu sandomierskiego,
sięgając brzegów Wisły, nad którymi opada-
ją stromą krawędzią (Góry Pieprzowe). Pod
względęm geologicznym obszar gubernii przed-
stawia wielką rozmaitość w naturze i ukła-
dzie warstw. Północna część gubernii, należąca
do pasa nizin, przedstawia diluwialne piaski i
gliny (pow. radomski i kozienicki); środkową
część (wyżyna małopolska) cechuje różnoro-
dność występuj ących tu formacyi. Wyniosły
taras (w pow. koneckim), z którego rozcho-
dzą się wody w trzy strony (ku zachodowi i
północy do Pilicy, a ku wschodowi do Wisły),
składa się z piaskowca liasowego, który zaj-
muje południową część pow. opoczyńskiego
i sięga wąskim pasem ku wschodowi w pow.
iłżecki. Biała jura występuje na stokach tego
wyniosłego tarasu od zachodu (koło Sulejowa,
Opoczn&), na północ i od wschodu wąskim pa-
sem ciągnie się na Iłżę do rz. Kamiennej. Sta-
nowi ją żółtawo-biały, zbity wapień. Brunat-
najura towarzyszy białej, ciągnąc się napołu-
dnie od niej szerszym pasem po za Iłżę do
Ostrowca i brzegów Kamiennej. Przedstawi-
Rad
cielami lei s<\ piaski., piaskowce żelaziBte, wa-
pniste piaskowce, szare gliny. Z formacyą tą.
styka się wąski pas marglów kajprowych.
Prawie przy ich zetknięciu występują między
żelazistym piaskiem a glinami gniazdowe rudy
żelazne (głównie około Tychowa w pow. iłżec-
kim). Pokład ten ciągnie się od Mirowa (w pow.
radomskim, na wschód od Szydłowca ) do Bo-
dzechowa (w pow. opatowskim), ma długości
35 wiorst, szer. do 40 sażeni i grubości do 28
cali. Zakłady żelazne w Bodzechowie, Ostrow-
cu, Starachowicach na nim się wspierają. Kre-
dowa formacya, stanowiąca wyżynę lubelską,
przechodzi na lewy brzeg Wisły i występuje
w pow. opatowskim, iłżeckim i kozienickim,
szerokim pasem wzdłuż brzegów Wisły. Góra
puławska stanowi północny kraniec, południo-
wy zaś Lasocin i Gliniany. Składa się z bia-
łych kredowych margli. Największe bogac-
two pojawów geologicznych spotykamy na
obszarze pow. opatowskiego i sandomierskie-
go, w pasmie Łysogór i ich rozgałęzieniach.
Obszar ten przedi\tawia pod względem układu
warstw dwa prawidłowe łęki antyklinalne,
ciągnące się w kicrunku "\V. Pd. W., przedzie-
lone synklinalną doliną Łagowa. Łęki te roz-
padają się ku zachodowi na kilka oddzielnych
grzbietów, na wschód zaś ciągną się dwa tyl-
ko wyniosłe grzbiety od Słupi Nowej do Opa-
towa i od Łagowa do Klimontowa. Cztery
niższe grzbiety giną pod napływami. Oś obu
łęków tworzą łupki syluryjskie i piaskowiec
szarowakowy; część środkową- dolno dewoń-
skie piaskowce i kwarcyty, skrzydła zaś bocz-
ne- środkowo i górno dewońskie wapienie i
łupki. Południowo-wschodnią część gubernii
zalega płaska wyżyna, spadająca ku Wiśle,
w której da wniej sze formacye, stanowiące
przedłużenie warstw pasma łysogórskiego, po-
krywa gruba warstwa loessu (pow. opatowski
i sandomierski) a w części piaszczyste utwory
lodowcowe (wschodnia część pow. opatowskie-
go). W loessie tym wody powyżłabiały licz-
ne jary o ścianach prostopadłych niemal, ce-
chujące dorzecze Opatówki i pow. sandomier-
ski w części zbliżonej ku Wiśle. Glinom loes-
sowym zawdzięczają te okolice swą żyzną
glebę pszenną i bogatą roślinność. Najwyższy
punkt na obszarze gubernii Łysagóra wznosi
się 1813 st. ang., na północ od niej os. Słupia
Nowa 922 st. (rynek) a na południe Łagów
922 (rynek). Sandomierz wznosi się 721 st.
(poziom Wisły 468'72') a Pieprzowe góry
728'. Opatów leży w dolinie wznies. 615'.
Pod względem hydrograficznym obszar gu-
bernii rozdziela się głównie na dwa dorzecza:
Wisły i Pilicy, płynących granicami gubernii.
Powiat konecki i opoczyński w przeważnej
części, tudzież północno-zachodni i północny
pas radomskiego i kozienickiego należą do do-

Rad
Rad
417
rzecza Pilicy, która przyjmuje ztąd drobne obszaru zajmuje gleba złożona z napływowych
tylko dopływy. Dorzecze Wisły, obejmujące piasków różnych rodzajów (gruby i miałki
większą część gubernii posiada trzy większe do- piasek kwarcowy oz większą częścią, gliny i
pływy: Radomkę, !łżankę, i Kamiennę i znacz- innych przymieszek). Z powodu nieurodzaj-
ną liczbę drobniejszych. Zadna z nich nie jest ności po większej części pokryta lasem. Czy-
spławna., lecz stanowią one, mianowicie Ka- ste, jałowe piaski i obszary zasiane odłamkami
mienna, ważne motory, nadające ruch licznym skał, spotykamy na całej przestrzeni Łysogór
zakładom fabrycznym (przemysł górniczy). i wyżyny sandomierskiej w wynioślejszych
:Mineralne bogactwo gubernii stanowią: pokła- punktach. Ziemi ornej gubernia. posiada
dy i kopalnie rudy żelaznej w 6 miejscowo- 580,557 dzies., łąk 74,702 dzies., sadów i o-
ściach pow. opoczyńskiego, w 5 kopalniach grodów 43,522 dz., lasów 366,724 dz., wód i
pow. koneckiego, 2 pow. iłżeckiego i 2 pow. nieużytków 76,805 dz. Na obszarze tem znaj-
opatowskiego; wapienie w pow. radomskim i duje się 11 miast, 51 osad (dawnych miast e-
iłżeckim, wapień muszlowy w pow. opatow- czek), 2147 wsi i oddzielnych osad włośc.,
skim i koneckim, wapień grubo ziarnisty 1311 folwar., 179 kolonii włok, 719 osad
w pow. sandomierskim; pokłady i kopalnie zamieszkałych (karczmy, osady leśne, fa-
gliny ogniotrwałej w pow. opoczyńskim, opa- bryczne, górnicze). Własność większa zajmu-
tQwskim i koneckim" oraz pokłady i kopalnie je 930,782 mr., włościanie 870,555 mr. (1882
gliny fajansowej w Cmielowie (pow. opatow- r.). Własuość większa składa się przeważnie
ski); piaskowiec zdatny na kamień ciosowy, z średniej wielkości folwarków. Posiadłości
kamienie młyńskie, piaskowiec pstry w pow. obcia,żone pożyczką Tow. Kred. Ziem. w su-
opoczyńskim, koneckim, iłżeckim, sandomier- mie od 3000 do 10,000 rs. stanowią 48%, ni-
skim i opatowskim. W tym ostatnim nad żej 3000 rs. pożyczki ma 13%, dóbr a wyżej
rzeką Kamienną spotykamy znaczne pokłady 25,000 rs. tylko 7% ogółu dóbr stowarzyszo-
piaskowca doskonalego, zdatnego nawet do nych. Hodowla bydła mało rozwinięta, zaspa-
wyrobu posa,gów; pokłady torfu w pow. ra- kaja zaledwie miejscowe potrzeby. Znajduje
domskim (jedna kopalnia), kozienickim (1), się w gubernii: koni 71,776 sztuk, bydła roga-
koneckim (2). Co do gleby ziemi to pas tego 243,451 sztuk. W ogólnej liczbie koni
czarnoziemu (?) ciągnie się w dolinie Wisły od przeważają włościańskie, domowego chowu.
Góry Puławskiej do Mniszewa (pow. kozie- W 13 majątkach było rasowych koni 263, u-
nicki) na długości około 50 w., przy szeroko- trzymywanych dla rozpłodu i poprawy rasy.
ści 1 do 1 1 /, w., obejmuje około 6338 mI'. Co do bydła rogatego, hodowla systema-
Gliniasta gleba t. z. popielatka, występuje tyczna dla poprawy ras i na sprzedaż, pra-
w drobniejszych lub rozleglejszych obszarach wie nie istnieje. W okolicach ,Łysogór wy-
w pow. opatowskim i sandomierskim a także tworzyła się rasa tak zwana Swiętokrzyska.
zalega wąskim pasem granice pow. opoczyń- (w powiatach: koneckim, opatowskim i san.
skiego, radomskiego i koneckiego. Głębokość domierskim), która zmieszana w następstwie
ornej warstwy dochodzi 1 stopy. Urodzajniej- z rasami holenderskiemi i szwajcarskiemi,
sza w opatowskim i sandomierskim niż w in- wyróżnia się dorodnościa. wołów roboczych
nych powiatach, gdzie przeważa domieszka i krów mlecznych. W miejscowościach gdzie
piasku. Margiel albo t. z. rędzina znajduje S3; gorzelnie bydło wywarem bywa wypa.
się w dolinie Wisły, we wschodniej stronie sane i sprzedawane na rzeź, lecz w małych
pow. opatowskiego, w pow. iłżeckim i w po- stosunkowo ilościach. Sztuki na rzeź głó.
ludno części kozienickiego. Gleba ta należy wnie sa. sprowadzane z południowych gu-
do rzędu urodzajniejszych. , Głębokość ornej bernii cesarstwa, Prawie wszędzie właści-
warstwy dochodzi 2 stóp. Zyzność jej wyni- ciele wypuszczaj a. dochód z krów w dzierża-
ka z połączenia kredowych marglów z czarno- wę żydom, Hodowła owiec stanowi jeden
ziemem. Gliniasta gleba pojawia się gniazda- z ważniejszych działów gospodarstwa rolnego.
mi we wszystkich powiatach. Czysta glina Ogólna liczba owiec w guberni R. dochodzi
zajmuje zachod. część pow. sandomierskiego i 242,919 sztuk, w liczbie tych 119,656 cienko-
połudn. opatowskiego, pojawia się także w 0- wełnistych i 123,263 grubo-wełnistych, hodo-
kolicy Iłży oraz Radomia i Opoczna. W in- wanych przeważnie przez włościan. Owce po-
nych miejscowościach ma ona przeszło 50% prawne (Rambouillet - Negretti) oraz gatunki
gliny a resztę stanowi piasek. Glina iłowata, z tychże mieszane, hodują tylko zamożniejsze
z drobnym piaskiem kwarcytowym (około majątki. Ogrodnictwo w wielu miejscach roz-
50% gliny), występuje we wschodnich czę- winęło się, mianowicie w okolicy Sandomie-
ściach gubernii. Jeżeli przepuszczalna, to dość rza, lecz brak ukształconych ogrodników i
urodzajna. Najczęstsza w pow. radomskim, taniego kredytu nie pozwala na dalsze udo-
sandomierskim, w częściach koneckiego, opo- skonalenie tej gałęzi przemysłu. Pszczolnictwo
czyńskiego, iłżeckiego i kozienickiego. Resztę nie weszło jeszcze na drogę racyonalnego i
łownik Geograficzny T. IX.-Zes:1Jyt 102. 27

418
Rad
Rad
szerszego rozwoju. Gospodarstwo rybne w powroźnicy (83) z prod. 13,146 rs.; kołodzie-
niektórych mahtkach zostało już zaprowa- je (432) z prod. 34,456 rs.; cukiernicy (21)
dzone. Na folw. Łękawica (pow. kozienicki) z prod. 29,314 rs.; tkacze (710) z prod.
jest 12 małych sadzawek do rozpłodu (6 dla 61,865rs.; stolarze (714) z prod. 117,416 rs.;
wzrostu i 6 dla łowienia); urz[\dzenie koszto- tokarze (2) z prod. 1600 rs.; młynarze (248)
wało rs. 6000 i przynosi dobre zyski. W do- z prod. 125,761 rs.; gwoździarze (381) z prod.
brach Borkowice (pow. konecki) w trzech fol- 35,361 rs.; garncarze (414) z prod. 34,997 rs.;
warkach urządzono 10 sadzawek, zajmujących blacharze (154) z prod. 18,275 rs.; złotnicy
4 1 / 2 mr., prócz tego jest siedm fabrycznych (9) z prod. 6880 rs.; rzeźbiarze (125) z prod.
dużych stawów, zajmujących 42 1 / 2 mr., do 32,305rs.; kamieniarze (539) z prod. 47,452
których przenosi się dwuletnie ryby; połów rs.; ceglarze (78) z prod. 660,320 rs.; kotlarze
odbywa się co dwa lata. Zakłady przemysło- (10) z prod. 15,050 rs.; kowale (1340) z prod.
we i fabryczne są następujące: 56 fabryk że- 113,176rs.; malarze (41) z prod. 8601 rs.;
laznych, z prod. na rs. 3,010,988, zajmują brukarze (126) z prod. 32,305 rs.; mosiężnicy
2397 robot.; 38 garbarni, z prod. 717,195 rs., (41) z prod. 5350 rs.; nozownicy (9) z prod.
rob. 92; 11 młynów (9 parowych i 2 ameryk.), 2226 rs.; fabrykanci broni (6) z prod. 2720
z prod. na 482,749, rob. 48; 29 gorzelni, rs.; zduny (77) z prod. 16,689 rs.; slusarze
z prod. na rs. 814,650, rob. 153; 7 dystylarni, (333) z prod. 90,185 rs.; szklarze (217)
z prod. na rs. 236,112, rob. 19; 30 browarów, z prod. 16,554 rs.; jubilerzy (3) z prod. 4500
z prod. na rs. 144,679, rob. 103; 3 cukrownie, rs.; fabrykanci powozów (10) z prod. 2900
z prod. na rs. 882,000, rob. 401; 15 tartaków, rs.; fryzyerzy (21) z prod. 7700 rs.; introli-
z prod. na rs. 43,028, rob. 39; 10 olejarni, galorzy (96) z prod. 11,066 rs.; kominiarze
z prod. na rs. 6970, rob. 22; 24 cegielni, (95) z prod. 14,225 rs.; felczerzy (198) z prod.
z prod. na rs. 28,447, rob. 123; 4 fabryk su- 34,505 rs.; fotografowie (4) z prod. 3400rs.;
kna, z prod. na rB. 18,750; 4 fabryk miodu, zegarmistrze (48) z prod. 8469 rB. W ogóle
z prod. na rs. 3381, rob. 6; 8 fabryk narzędzi 12,016 pracujących, produkują za 3,757,174
rolniczych, z prod. na 1'8. 53,717, rob. 278; rs. Roczna produkcya grubego płótna, przez
9 pieców wapiennych, z prod. na rs. 7940, włościan wyrabianego, dochodzi do 700,000
rob. 17; 2 fabryki łóżek żelaznych, z prod. na łokci. Co do handlu, dla braku ścisłych da-
rs. 4450, rob. 32; 3 fabryki szkła, z prod. na nych, można mieć jedynie przybliżone cyfry:
rs. 84,390, rob. 65; 2 fabryki porcelany i fa- "\V wewnętrznym handlu zbyt zboża, ogrodo-
jansu, z prod. na rs. 34,500, rob. 72; 2 fabryki wizn i owoców dochodzi do rs. 3,966,839, in-
garnczków glinianych, zprod.nars. 3630, rob. wentarza żywego do rs. 1,884,417, drzewa do
32; 2 fabryk octu, z prod. na rs. 2,047, rob. rs. 642,215, wyrobów fabrycznych do rs.
3; 2 fabryki papieru (bibularnie), z prod. na 2,365,739, wyrobów rzemieślniczych do rs.
rs. 1890, rob. 14; 2 farbiarnie, z prod. na rs. 257,473 (?)j razem do rs. 9,116,683. Z innych
2375, rob. 3; 2 smolarnie i dziegciarnie, z prod. guberni królestwa przywożone są: zboże, owo-
na rs. 1492, rob. 5; 1 fabr. wyrobów miedzia- ce, bydło, mydło, sukno, piwo, spirytus, wódka,
nych, z prod. na rs. 4350, rob. 6; 1 fabr. zapa- cukier, wyroby tabaczne i t. p'J a mianowicie:
łek, z prod. na rs. 1000, rob. 10; 1 fabr. świec produkty gospodarstwa wiejsk.na rs. 680.790;
łojowych, z prod. na rs. 1200, rob. 2; 1 fabr. bydło, konie i inne zwierzęta na rs. 150,572;
serów, z prod. na rs. 2160, rob. 2; 1 fabr. produkty fabryczne na rs. 558,290; wyroby
farbki do bielizny, z prod. na rs. 1125, rob. 3. rzemieślnicze na rs. 822,072 rs. Towary przy-
Istnieje prócz tego jeszcze 262 młynów wo- wozowe z cesarstwa w rocznym obrocie
dnych zwyczajnych, z prod. na 260,000 rs., a przedstawiaj[\ sumę do 140,000 rB. Towary
166 wiatraków, z prod. na 168.216 rs. i 2 mły- zagraniczne przybywają głównie z Warszawy
ny konne, z prod. na 9619 rs. Przemysł ręko- a w części przez granicę austryacka, i pruska,.
dzielniczy wiejski i miejski przedstawia się w Handel niemi koncentruje się w Radomiu.
następujących cyfrach: masarze (przerabiający Przedmiotami handlu wywozowego sa,: zboże,
mięso wiepl''Zowe) zatrudn. 369 ludzi, poduk. bydło, konie, świnie, skóry, masło, sery, jaja,
za 544,644 rs.; farbiarze (39 pracujących) drzewo. Wywóz odbywa się przez Warszawę,
z prod, 26,289 rs.; rzeźnicy (401) z prod. oraz komory w Sandomierzu i Zawichoście.
570,767 rs.; rękawicznicy (19) z prod. 6040 Produkty powyższe wychodzą za granicę lub
rs.; krawcy (1040) z prod. 134,714 rs.; szew- do cesarstwa. Przybliżony roczny obrót han-
cy (1970) z prod. 544,844rs.; kuśnierze (98) dlowy wywozu do innych gubernii królestwa
z prod. 43,594 rs.; tkacze (431) z prod. 26,406 wynosi: za zboze rs. 2,678,462; bydło, konie
rs.; czapnicy (418) z prod. 30,370 rs.; kape- i t. p. rs. 215,639; drzewo rs. 193,408; wyro-
lusznicy (46) z prod. 6998 1'8.; rymarze (123) by fabryczne 1'8. 1,513,932; wyroby rze-
z prod. 20,778 r8.; bednarze (271) z prod. mieślnicze rs. 15,000; razem na 1'8. 4,616,441.
18,988 rs.; piekarze (274) z prod. 187,1621'8.; Wywozu zagranicę: za zboże 1'0. 762,866; b'-

Rad
Rad
419
dło, konie, etc. rs. 123,000; drzewo rs. 68,200; uczniów); seminaryum duchowne katolickie
razem na rs. 954,066. Jarmarków w gubernii (7 naucz., 55 uczni); dwie szkoły 2 klasowe
odbywa się po miastach i osadach w cia,gu 1'0- męzkie (4 naucz., 193 uczni); jedna 2 klasowa
ku 332. Jednym z ważniejszych jest jarmark żeńska (6 nauc., 258 uczen.); jedna 1 klasowa
w Skaryszewie (w pierwsza, niedzielę wiel- męzka i żeńska (3 naucz., 99 uczn.); prywatna
kiego postu), na który sprowadzane bywają 1 klasowa żeńska (2 naucz., 18 uczen.); pryw.
konie, bydło miejscowe i z Cesarstwa. Zaku- 1 klas. żeńska żydowska (1 naucz., 11 uczen.);
pu dopełniaj a, i kupcy z zagranicy. Obrót na szkół rzemieślniczych niedzielnych 11 (11
tym jarmarku dochodzi do 177,222 rs. Główna naucz., 366 uczni); l'\zkół pocza,tkowych wiej-
linia komunikacyjna na obszarze gubernii dro- skich 134 (153 naucz., 9290 uczni); szkół e-
ga żelazna iwangrodzko-da,browska, otwarta, wangielickich 12 (męzkich i żeńskich), w tych
została 15 stycznia 1885 r. Dzieli się ona na nauczycieli 12, uczących się: chłopców 501,
3 oddziały: od Iwangrodu (st. dr. żel. nadwiśl.) dziewcząt 193; hederów żydowskich 193
do Bzina przez Radom wiorst 90; od st. Koluszki (naucz. 197, ucza,cych się 3765). Pod wzglę-
(warsz.-wied.) do Bzina 105 w. i od Bzina do dem kościelnym gubernia R. obejmuje dyece-
Bodzechowa46w.Drogibite(szosa)państwowe zya, sandomierska" dziela,ca, się na 7 dekana-
idą w trzech kierunkach: a) szosa krakowska tów, maja,cych prawie te same granice co
od Białobrzeg do Bzina 73'2 w.; b) Lubelska, i powiaty tejże nazwy. Dekanaty te dziela,
po lewym brzegu Wisły, 53'2 w. i c) od Bzi- się na 183 parafii. Kościołów parafialnych ma
na do Zawichost a 87'7 w. Gubernialnych gubernia 183, filialnych 20, kaplic 83, klaszto-
ziemskich dróg w różnych kierunkach ośm. rów męzkich 3, żeński 1. Parafie prawosławne
I rzędu, obejmuja,cych 469 1 / 2 w., w tej liczbie należa, do eparchii warszawskiej; kościołów
401 II, w. dróg utrzymywanych z funduszów ewangielickich 2, domów modlitwy ewang. 8,
podatku drogowego. Dróg powiatowY0h II synagog 40, domów modlitwy żydow. 51.
rzędu 66 (wiorst 1650), z tych szossowanych Nad zakładami dobroczynnemi wywiera kon-
1491 w. Drogi te utrzymywane sa, szarwar- trolę rada gubernialna zakładów dobrocz. i
kiem. Dróg wiejskich i polowych III rzędu rada miejska zakład. dobroczynnych w Rado-
301 w. Na drogach tych jest 308 mostów, miu. W 1887 r. było w gubernii: szpitali 6
w liczbie tej 10 taryfowych. Przewozów (1 żydowski), domów przytułku 6, ochron dla
przez rzeki jest 7: przez Pilicę przy wsi Bia- dzieci katol. 2, ochrona prawosławna 1, laza-
łobrzegi, na Wiśle: przy Mniszewie, przy dr 0- retów więziennych 2, rada dobrocz. 1, dom
dze do Lublina, przy twierdzy Iwangród, przy ochrony dla starców 1. Najwyższą, instytu-
Zawichoście, przy Sandomierzu dla mieszkań- cya, sądową, jest sąd okręgowy w Radomiu.
ców Galicyi. Ludność gubernii w 1886 r. wy- W gubernii jest 10 sędziów śledczych (3 w Ra-
nosiła 697,273 głów, t. j. 343,089 męż., domiu, 6 w miastach powiatowych i 1 w Szy-
354,184 kob. Co do wyznania: katol. 587,048, dłowcu); 8 okręgów sa,dów pokoju i 40 sa,dów
prawosł. 1199, ewang. 11,392, żydów 97,634. gminnych, rozdzielonych na dwa okręgi zja-
Urodziło się w ciągu roku 30,429 (męż. 15,711, zdów sędziów pokoju (Radom i Sandomierz).
kob. 14,718); zmarło w cia,gu roku 17,912 Pod względem administracyjnym gubernia
(męż. 8989, kob. 8923). W 1867 r. ludność dzieli się na 7 powiatów: radomski, kozienicki,
gubernii wynosiła 498,852 dusz; 1870 r. - iłżecki, konecki, opoczyński, opatowski i san-
527,343; 1875 1'.-572,708; 18791'.-613,086. domierski, 145 gmin wiejskich i 11 miast.
W miastach mieszkało w 1880 r. 66,290. Bibliografia. W latach 1815-16 wychodził
Najgęstsze zaludnienie miał pow. sandomier- w R. Dziennik departamentowy radomski;
ski (75 mk. na wiorstę kwadr.), najmniejsze w 1817 do 36 r. Dziennik urzędowy woje-
iłZecki (46 mk. na wiorstę). Budowli muro- wództwa sandomierskiego; 1837-43 r. Dzien-
wanych było 4095, drewnianych 72,091. nik urzędowy gub. sandomierskiej; 1844-66
Dawniejsza gubernia radomska miała w 1863 r. Dziennik urzędowy gub. radomskiej; odtąd
r. na obszarze 438'8 mil kwad. 966,946 mk., "Radomskija gub. wiedomosti". W 1831 r.
a więc 2203 mk. na 1 milę; dziś zaludnienie wychodził tu "Inwalida radomski". Obecnie
wynosi 3113 mk. na 1 milę. Zakłady nauko- od kilku lat "Gazeta radomska". Szkoły pijar-
we były w 1887 r. następuja,ce: gimnazyum skie ogłaszały drukiem swe programaty.
męzkie (24 nauczyc. z dyrektorem i inspekto- W programacie na r. 1824 ks. Antoni Michał
rem, uczniów 605); gimnazyum żeńskie (28 ,V olicki, rektor, zamieścił historyą, tego ko-
nauczaj., 211 uczennic); progimnazyum męzkie legium. Gimnazyum tutejsze wydawało od
(11 naucz., 148 uczniów); progimnazyum żeń- 1834 do 1840 r. "Akta uroczyste zakończenia
skie (15 naucz., 54 uczennic); prywatne pro- kursu rocznego nauk". Opisy i widoki R. po-
gimnazyum męzkie (7 naucz., 115 uczni); pry- mieszczał Tyg. Illustr. z 1864 r. (t. X, str.
watne progimn. żeńskie (6 naucz., 52 uczen.); 348 i 440), 1866 r. (t. VIII, 204) i 1880 r.
eeminaryum nauczycielskie (7 naucz., 134 (R. i jego okolice przez S. Przyborowskiego, t.

420
Rad
IX, 157, 171, 187); Tyg. Powsz. z 1885 r. (M
34). Ks. Ign. Polkowski pomieścił rezutaty
swych poszukiwań archiwalnych w niewielkiej
notatce: "Ze starej przeszłości Radomia" (Gaz.
Radomska z 1884 r.). Ks. Fr. Siarczyński skre-
ślił "Opis pow. radomskiego" wydany z ręko-
pisu w 1847 r. w 'Varszawie przez I,ipińskie-
go. W 1848 r. wyszła w Warszawie książka
zbiorowa "Radomianin ", mieszcząca między
innemi historyą R. Dziej c R. ze źródeł wyj a-
śnił dopiero ks. Gacki w pracach: " Stary Ra-
domi jego kościoły", "Radom i Fara Nowo-ra-
domka" w Pam. rcl.-moral. ('Varszawa, 1855 i
1857 r.). Fr. M. Sobieszczański swe poszuki-
wania archeologiczne ogłosił w pracy ,,'Vy-
cieczka archeologiczna w gub. radomską"
(Warszawa, 1852) i "Kilkanaście dni w Opo-
czyńskiem" (1853 r.). SapaIski Józef wydał:
"Pogląd na historyę naturalną guberni ra-
domskiej", Radom, 1862 r. Stosunki geolo-
giczne najważniejszej części obszaru gubernii
wyjaśnił, na podstawie własnych badań i prac
poprzedników, Józef Siemiradzki w "Sprawo-
zdaniu o badaniach geolog. w zachod. części
gór kielecko-sandomierskich", do których do-
łączył szczegółową mapę geologiczną i wykaz
prac poprzedników ("Pam. Fizyogr.", t. VII,
za 1887 r.). Szczegółowy opis gubernii podają
wydane pod kierownictwem gubernatora ra-
domskiego: ,,1vlaterjały dla statisticzeskago o-
pisania radomskoj gubernii", 2 tomy, Radom,
1881 r. (Część historyczną opracował E. S.
Swieżawski, dane statystyczne zebrał na
miejscu p. fflierzanowski, początek z ustępem
o nazwie, opisy powiatu, gubernii i biblio-
grafią opracował Br. Ch.).
Radom, wś, pow. obornicki, o 7 klm. na
zachód-północ od Ryczywoła, w okolicy wzgó-
rzystej; par. katol. Połaj ewo, protest. Buko-
wiec (Gramsdorf), poczta w Ryezywole, st.
dr, żel. w Budzyniu o 16 klm. W ś ma 2 ce-
gielnie, 34 dm. (z folw. Radom-Rigge) i 371
mk. (30 katol. 341 prot.). Z większych posia-
dłości ma jedna 238'77 ha, druga 172'98 ha
i trzecia 154'25 ha. R. wchodził dawniej
w skład starostwa rogozińskiego; po zaborze
dóbr wcielony został do król. domeny Poła-
jewo. E. Cal.
Radomek, niem. Klein Radem, wś w Po-
mezanii, pow. suski, st. pocz., par. katol. i ew.
!ława; 171 ha. W 1868 r. 50 bud., 31 dm.,
233 mk., 35 kat., 198 ew.; 1885 r. 46 dm., 61
dymów, 257 mk., 21 kat., 236 ew. Kś. Fr.
Radomia, rzeczka, ob. Radomka.
Radomice 1.) 1271 Radomie, 1275 r. Rado-
miei, wś nad rz. Nidą, pow. kielecki, gm. Mo-
rawica, par. Lisów. W 1827 r. było 61 dm.,
366 mk. Była to dawna posiadłość klasztoru
cystersów w Wąchocku. Bolesław, ks. kra-
kowski i sandomierski, chcąc nagrodzić kla-
Rad
sztorowi szkody zrządzone przez Tatarów, po.
zwala im przenieść pewną liczbę wsi Da prawo
niemieckie. Wydany w Krakowie 8 maja
1271 r. dokument wymienia: "Radome et Be-
low juxta f1uvium qui Nida nuncupatur secus
publicam stratam que ducit in Marzysc".
Z potwierdzenia swobód i posiadłości klasztor-
nych w 1275 r. dowiadujemy się, że R. miały
nadane targi, podobnie jak Łukowa (Kod.
Małop. II, 130, 136). Według Długosza (L.
B., III, 411) R., w par. Lissów, nadane kla-
sztorowi wąchockiemu przez Bolesława Wsty-
dliwego, matkę jego Grzymisławę i dziedzica
wsi Tomka, miały łany km., z których płacono
po fertonie, jeden tylko dawał 14 groszy, prócz
tego po 30 jaj, 2 koguty i sery. Odrabiano
raz w tydzień własnym wozem i pługiem, da-
wano osep, powab. Były 2 karczmy z rolą,
z których jedna płaciła 1 grzyw., druga 3 fer-
tony, folwark i sadzawka. Ze wszystkich ról
płacono dziesięcinę, wartości 8 grzyw., kla-
sztorowi. W 1540 r. R. miały 2 kmieci na ła-
nach, 8 kom. na pół łanach, karczmę płacącą
2 grzyw., 2 puste łany. Z tego wszystkiego
dawano królowi z łanu po 12 korcy owsa i 10
groszy i 3 korce jęczmienia i 3 dni robocizny
w roku dla folw. Szydłowskiego. Były tam łą-
ki, lasy, pasieki i folwark. Taksowano R.
wspólnie z Marzyszem (Pawiński, Małop., str.
270). 2.) B., wś, folw. i rumunki, pow. lipno-
wski, gm. Kłokock, par. Ostrowite, odl. o 5
w. od Lipna, posiada ThI'ząd gminny. Wieś
ma 23 dm., 255 mk., 832 mr. Rumunki mają
31 dm., 223 mk., 313 mr., wiatrak i karczmę.
Fol. Radomice rozl. mr. 816: gr. Ol'. i ogr. mr.
555, łąk mr. 107, pastw. mr. 36, lasu mr. 76,
nieuż. mr. 42; bud. mur. 5, z drzewa 5; płodo-
zmian lO-polowy; las nieurządzony; jest wia-
trak, pokłady torfu. Kazimierz ks. dobrzyń-
ski nadał R. niejakiemu Jakuszowi "dictus
Schlachta", który po śmierci księcia wobec
wdowy po nim 1vlałgorzaty sprzedał R. w Li-
pnie 1378 r. Andrzejowi, sędziemu dobrzyń-
skiemu, za 300 kóp groszy (Mucz. Rzysz., II,
761). W 1564 r. Radomicze, w pow. lipnow-
skim, należały do Stanisława Myśliborskiego,
który od 12 kmieci, karczmarza, rzemieślnika,
bartnika i 3 zagrodo płacił poboru 7 fl. 12 gr.
(Pawiński, Wielko 312). W 1789 r. wś nale-
żała do dóbr Kikoł; wysiewano na folwarku
87 kor. żyta, 10 1 / 2 kor. pszen.; czynszu po-
bierał dziedzic 510 zł. Br. Ch.
Radomice, fol. do Czerniej ewa, nad Wrze-
śnicą, pow. gnieźnieński (Witkowo), o 3 klm.
na płd. od par. i pocz. w Czerniejewie; st. dr.
żel. w N ekli o 6 klm.; ma 7 dm., 157 mk. kat.;
obszaru 1476'01 ha; właścicielem jest Zy-
gmunt hr. Skórzewski. E. Cal.
Radomicko, niem. Radomitz, wś kośc., do-
min. i okr. domin. w dekan. szmigielskim,

Rad
pow. kościański (Szmigiel), o 7 1 / 2 klm. na po-
łudnie od Szmigla, nad rzką Zieminem, dopł.
Obry, wznies. 107 mt. n. p. m. Par. w miej-
scu, poczta w Lipnie, st. dr. żel. w Starem
Bojanowie o 6 klm. R. znaczną, było osadą"
gdy w r. 1258 ks. Bolesław, syn Odonicza,
nadawał ją, klasztorowi lubińskiemu "cum ta-
bernis et theloneo et omni jure forensi";
r. 1277 uwolnił ją Przemysław II od opola
krzywińskiego, a w r. 1294 przekazał klaszto-
rowi połowę sadza",ki miejscowej i połowę
młyna. Około tego czasu wyszło R. z rą,k
benedyktynów lubińskich; w r. 1311 bowiem
występuje jako świadek Jaśko z R., syn Win-
centego, wspólnie z Januszem z Gułtów (Go-
lutow), synem Przecława; o nadaną atoli po-
łowę młyna i sadzawki toczyły się jeszcze
w r. 1335 spory, które roztrzygnięto na ko-
rzyść klasztoru przeciw uroszczeniom Dobie-
sława z Zielonego Dębu czyli z Zieleńca, To-
masza i całej ich rodziny. Między r. 1376 a
1382 pisał się z R. Dobrogost Gomółka, mię-
dzy r. 1390-1 Hanka i Jutka, a w r. 1395
Mikołaj Radomiccy. Na ten mniej więcej czas
przypada też podział dóbr wspomnionego
Przecława z Gułtów (z Gołuchowa, w Herb.
Paprockiego), który jednemu z synów swoich
zapisał R. Szmigiel i Kłębów, temu samemu,
co w r. 1403 postarał się o odnowienie erekcyi
dla kościoła radomickiego. W r. 1505 był
dziedzicem R., Bernard. Córka jego Anna, żo-
na Mikołaja Jutrosińskiego, zastawiła tę ma-
jętność w r. 1536 Mikołajowi Daleszyńskiemu
za 1200 złt. ówczesnych. W r. 1559 siedział
tu Stanisław Radomicki (h. Kotwicz); nastę-
pnego roku puściła je Anna Radomicka w wy-
derek Rafałowi Leszczyńskiemu; po Hieroni-
mie Radomickim, którego tu jeszcze spotyka-
my w r. 1610, przeszły te dobra w ręce Two-
rzyjańskich; przy schyłku zeszłego wieku po-
siadała je Kordula z Gorzeńskich Turnina,
stolnikowa kaliska, a około 1845 r. ks. Ace-
ren za. W r. 1580 składało się R. z 6 łanów o-
siadłych, 1/ 2 łanu karczmarskiego, 2 zagrod.,
5 komorn., 3 osadn. i z młyna; do par. należa-
ły, prócz R., Boguszyn, Sierpowo i Smyczyna
Stara. Kościół p. w. św. Jana Chrzciciela
istniał przed r. 1403; w miejsce starego wy-
stawili nowy, także z drzewa, Tworzyjańscy
po r. 1610; dzisiejszy, z cegły palonej, po-
święcony został w r. 1851; par., liczą,cą, 830
dusz, składają, obecnie: Błotkowo, R., Sierpo-
wo, Smolno, Smyczyna IWydorowo. Księgi
kościelne zaczynają, się od r. 1697. Szkoła
istniała w r. 1685. Wieś ma 36 dm., 307 mk.
(282 katol., 25 prot.). Dominium liczy 95 mk.
w 6 dm.; obszaru ma, wraz z Smolnem i Wy-
dorowem, 1224'73 ha, t. j. 411'50 roli, 53'67
la,k, 2'98 pastw., 732'70 lasu, 23'33 nieuż. i
0'55 wody; cz. doch. grunt. 6489 mrk; chów
Rad
421
bydła holenderskiego; właścicielem jest Ka-
likst Biron, ks. Kuroński. W skład ok:r. dom.
wchodzą, folw.: Smolno i Wydorowo. Całyo-
kręg ma 10 dm., 146 mk. (107 katol., 39
prot.). E. Cal.
Radomierz, rzeka, ob. Radomka.
RadomilJ, wś i folw., pow. rypiński,
gm. Płonne, paraf. Radomin , odl. o 15
w. od Rypina, posiada kościół par. murowa-
ny, urzą,d gminny, cegielnią" posterunek stra-
ży celnej, wiatrak, karczmę, 42 dm. (6 mur.),
414 mk. W 1827 r. było 36 dm., 313 mk.
Fol. Radomin w 1886 rozl. mr. 1644: gr. Ol'. i
ogr. mr. 1079, łąk mr. 88, past. mr. 15, lasn
mr. 402, wody mr. 6; bud. mur. 12, z drzewa
22; płodozmian 8 i 12-polowy; las urzą,dzony;
pokłady torfu. W skład dóbr wchodziły po-
przednio: wś R. os. 43, z gr. mr. 67; wś Ba-
chorz os. 13, z gr. mr. 19; wś Gaj os. 5, z gr.
mr. 342. O istnieniu R. w XII w. świadczy
uposażenie klasztoru norbertanek wStrzelnie
na Kujawach (ob. t. VIII, 662). Kazimierz, ks,
szczeciński, dobrzyński, pomorski, aktem wy-
danym w Rypinie 15 kwiet. 1375 r. nagra-
dzają,c zasługi marszałka swego dworu Iwona,
uwalnia jego włości: Radomino, Sudragi i
Balnio, w ziemi do brzyilskiej położone, od opłat
i danin książęcych (Mucz. Rzysz. Kod., Dypl.,
II, 759). Tenże sam Iwo podpisuje w 1375 r.
jako świadek przywilej uwalniający dobra
bisk. płockich od pewnych ciężarów, wydany
przez ks. Kazimierza dobrzyńskiego w Płocku
(Kod. łvIaz., 87). Według reg, pob. pow. ry-
pińskiego z r. 1564, we wsi kośc. R. posiadał
Piotr Radomiński 1 łan, Bartłomiej R. miał 6
zagrodo na łanach całych, rzeźnika i rzemieśl.,
Piotr Albert i Mateusz Radomińscy 2 łany,
Malcher Swieżawski, trzech zagrod., Franc.
Karwowski 2 zagr., Albert Radomiński pięciu
zagrodo (2 kmieci?), Andrzej Osuchowski dwa
łany i dwóch zagr., Anna Charzewska 1 kmie-
cia na łanie, Małgorzata Radomińska 1/ 2 łanu,
Zbyszek trzech zagrodo i 1 łan, ogółem dali
poboru 11 flor. 24 gr. 1 solid. (A. Pawiński
Wielkop., t. I, 296). Jest to gniazdo ro-
dziny Radomińskich. W XVIII W. mieszka-
ją, tu Cisowscy. W 1789 r. własność Jana
Cissowskiego, który wysiewa 135 1 / 2 kor.
żyta, 1 1 /, kor. pszen., i pobiera 1420 złp.
czynszu. Z kolei przeszło w ręce Rościszew-
skich. Kościół i parafia niewiadomej erekcyi.
Kościół sam jest budowlą, ostrołukową, i wedle
miejscowej tradycyi pochodzi z XII w. R. par.
dek. rypiński, 807 dusz. Br. Ch.
RadomilJ, w dok. Redemin, Radomino, wś
na poL-prus. Mazurach, pow. niborski, 6 klm.
na płn. od st. pocz., tel. i kol. żel. w Niborku.
Maciej z R. stracił r. 1412 przy napadzie Po-
laków 1 konia, co Hanusz z Waszulek i Mar-
cin z Zagrzewa poświadczają. Wolf V. San-

422
Rad
senheim, komtur baldzki, odnawia Piotrowi
z R. przywilej na 10 włók ohełm. z obowiąz-
kiem jednej służby pruskiej. Dan w Ostró-
dzie r. 1422, w piątek po św. Trójoy. W R.
mieszkają r. 1600 sami Polacy. Ad. N.
Radomina, os. karcz., pow. wieluński, gm.
i par. Naramnice, odl. 13 w. od Wielunia.
Radomino, ob. Radomin.
Radomhlskie sioło, ob. Radomyśl (pow.
łuoki).
Radomirka, rzeczka, ob. Gielćzew.
Radomirka, wś i fol. nad rzką Gicłczew
al. Radomirką, pow. krasnostawski, gm. i par.
Wysokie. Znana jest zwykle pod drugf\ na-
zwą, Gielczew (ob.). Wś ma 115 osad, 3079
mI'. włośo.; folw. należy do dóbr ordynaoyi
Zamoyskioh.
Radomiu, dok. Rador/dr, wś, fol. i leśnic-
two, pow. babimoski (W olsztyn), o 14 klm. na
}Jłd.-wschód od Kębłowa, na wschod. wybrze-
żu jez. Domnickiego; par. i poczta w Przemę-
oie, st. dr. żel. w Starem Bojanowie i Wscho-
wie o 20 klm. R. nadany w r. 1210 przez 0-
donicza Winemarowi, opatowi porteńskiemu,
był w ręku cystersów wieleńskich, przenie-
sionych z biegiem ozasu do Przemętu, aż do
zniesienia klasztorów za rządów pruskich.
W r. 1395 zastawił król Władysław wieś R.
z innemi wsiami braciom Gryżyńskim. Po za-
braniu dóbr klasztornych wcielono R. do król.
domeny Kaszczor. Wieś ma 50 dm., 405 mk.
(400 kat., 5 prot.). Folw., przezwany Rad-
staedt, którą to nazwę rozciągają niektórzy na
wieś Radomirz, liczy 62 mk. w 3 dm. i wcho-
dzi w skład domeny i okr. domin. Zaborowo
(Unterwalden); obszaru ma 1232 ha; czysty
doch. grunt. 8352 mrk. Leśnictwo przezwane
Oelpoche, tamże, ma 1 dm. i 12 mk. E. Cal.
Radomka 1.) dawniej Radomirza, Rado-
mierz, 1256 r. Radomiria, rzeka, bierze począ-
tek z północnych stoków płaskowzgórza zale-
gającego obszar pow. koneckiego i stanowią-
cego węzeł wodny dla schodzących się tu
dorzeczy Pilicy, Nidy i Wisły. Wypływa
oua pod wsią, Ruski Bród (według innych pod
Bębnowem), na południe OQ Skrzynna, płynie
w kierunku półn.-wschod. przez gminy: Bor-
kowice i Chlewiska w pow. koneckim, Skrzyn-
no w opoczyńskim i przeohodzi na obszar pow.
radomskiego (gminy: Wieniawa, Przytyk,
Wielogóra, Jedlińsk i Kozłów), który przerzy-
na w kierunku od zachodu ku wschodowi,
w jego północnej, nizinnej połowie i przybie-
rają,o coraz wydatniej kierunek półnoono-
wschodni, zdąża przez obszar pow. kozienic-
kiego (gm.,Jedlnia, Bobrowniki, Brzóza, Ma-
ryampol i Swierze Górne) ku Wiśle, do której
uchodzi z lew. brzegu po za Ryczywołem, pod
wsią Kłodą. W górnym swym biegu przebie-
ga ona płaskowzgórze bogate w płody mine-
Rad
ralne (rudy żelazne i kamień koło Chlewisk,
gips koło Domaniewa); w tej części stanowiła
ona niegdyś (koło Skrzynna) granicę dyece-
zyi gnieźnieńskiej od krakowskiej. W średnim
biegu przyjmuje głównie z prawego brzegu
dopływy: Dobrzycę pod Słowikowem (powy-
żej Przytyka), Bosak pod młynem Gulinką
na obszarze Dąbrówki Podłężnej, Paoynkę
z Mleczną, pod Wolą, Owadowską,; z lewego
zaś brzegu J azownica (Wiązownica) prowadzi
wody bagien między Sieklukami, Gozdem i
Kadłubkiem, na linii wododziału R. i Pilioy.
Obszar leśny dzisiejszego pow. kozienickiego
dostarcza licznych drobnych strumieni, głó-
wnie z prawego brzegu, jak Kosienica z Le-
niwą, i Ostrownicą, Kosionck. W dalszym
biegu odgraniczała R. woj ew. mazowieoic od
sandomierskiego, czyli jak się wyraża Swię-
cicki Mazowsze od Polski. Płyną o niziną pow.
radomskiego rozdwaja R. swe koryto na dwic
odnogi, które się schodzą pod Goryniem i od-
tąd R. może być spławną dla drzewa. Za Sta-
nisława Augusta rozbudzona działalność prze-
mysłowa zwróciła uwagę na użytck jakiby
siła spławna R. przynicść mogła. Dopiero
jednak w 1823 i 1824 r. wykonano roboty,
które umocniły brzegi od Gorynia do uj ścia i
wykopano kanał 4 4 /& wiorst długi a 24 stóp
szeroki. W skutek tego od 1826 r. rozpoozął
się spław drzewa i innych przedmiotów, lecz
tylko na trzy milowej przestrzeni od Gory-
nia. Skutkiem zaniedbania tej drogi wodnej
spław obecnie na niej ustał. DługoM ogólna
R. wynosi 73 wiorst (3 w pow. koneckim, 4
w opoczyńskim, 43 w radomskim a 23 w ko-
zienickim); ujście jej leży o 18 w. powyżej
ujścia Pilicy. Doliną R. posuwała się koloniza-
cya tych stron, przemysł pasterski i rolniczy.
Skrzynno, Przytyk, Jedlińsk, Skaryszew,
Głowaczów, tudzież Radom i Jedlnia (nad do-
pływami Radomki), są głównymi ogniskami i
staoyami ruchu kolonizatorskiego. W 1256 r,
Bolesław, ks. krakowski i sandomierski, na.daje
klasztorowi miechowskiemu prawo polowania
na bobry we wsi klasztornej Swirczewice
(Swierze?) przy ujściu R. do Wisły (Kod.
Małop., 104). 2.) R., w XVI w. Radomya,
rzeczka, prawy dopływ Warty. Bierze począ-
tek ze spływu wód wyżyny otaczającej ko-
tlinę, w której Bzyi rozsiadło się miasto Ra-
domsk. Ubiegłszy oKoło 6 wiorst uchodzi do
'V art y pod Cerkowizną (po zach. stronie toru
dr. żel. warsz.-wiedeń.). Na początku XVI w.
proboszcz radomski miał na tej rzeczce pod
miastem młyn i staw a piąta altarya przy ko-
ściele tutejszym miała także dwie sadzawki i
młyn, daj "cy po 2 grzyw. rocznego czynszu
altaryście (Łaski, Lib. Ben., I, 495, 498).
3.) R., nazwa dawana niekiedy rzeczce zwa-
nej dziś Mleczna, płynącej pod Radomiem.

Rad
Niewiadomo czy do niej, czy też do dzisiej-
szej R. (dopływu Wisły), odnieść należy
wzmiankę dokumentu z 1230 r. o zjeździe
(colloqium) w okolicy Skaryszowa, przy mo-
ście na rzece "cui nomen Radomera (Kod.
Małop., II, 46). Br. Ch.
Radomka, ruczaj, w pow. orszańskim, wy-
pływa z rozległego błota Radomski Moch (ob.).
Radomki, dobra i młyn na pol. lazurach,
pow. ostródzki, 7 klm. odl. od st. poczt. i tel.
Dąbrówna. Obszar 74 ha.
Radomi, sioło, pow. czauski, w 2 okręgu
pol., o 12 w. od Rasny, gm. ltadoml, ma 25
dm. i 162 mk. Kośc. kat. p. w. N. M. P.,
wzniesiony z muru w 1835 r. kosztem Chod-
kiewicza i parafian. Par. kat., dek. czerykow-
sko-czauskicgo, ma 1891 wiernych. Byli tu
niegdyś karmelici fundacyi Chodkiowiczów.
W okolicy R. znajduje się dużo zaścianków
szlacheckich. Gmina R. obejmuje 729 dm. i
5986 mk. (1614 męż., 1704 kob. i 2668 dzie-
ci), z których 33 zajmuje się przemYF\łem le-
śnym, używając do pomocy 66 koni. W gmi-
nie jcst 6065 dzies. lasów prywatnych i 2.35
dzies. lasów włościańskich. R., niegdyś dość
znaczne miasta handlowe, było w peryodzie
udziałów miejscem warownem. Jeszcze i dziś
pod zwierzchnią powłoką ziemi znajdują się
ślady fundamentów i murów. Podług podania
przedtem jeszcze R. był stoliclJ" pIc mienia Ra-
dymiczów, przebywających w dorzeczu Soży
i jej dopływów. Pod koniec pierwszej ćwierci
XVI w. zamek R. należał do księstwa mści-
sławskiego, poczem stanowił ststwo nie gro-
dowe radomelskie al. radomskie, które we-
dług metryk litewskich w r. 1539 do 1770
obejmowało w sobie zamek R. i posiadłości:
Rasno, Zapole, Zaliwie, Uszpole, Poradnin.
Ststwo w różnych czasach posiadali Zenowi-
czowie, Sołomereccy, Hołyńscy, Burdziłowscy,
W ojniłowiczowie i Wiazewiczowie. '\V 1771
r. opłacano z niego kwarty złp. 446 gr. 7, a
hyberny złp. 1278. Jako najdawniejszych sta-
rostów wymieniajlJ" źródła: Jurja Zenowicza
(od 4 listopada 1529 do 1534 r.), kn. Wasila
Andrejewicza Połubińskiego (1535-1550),
kn. Iwana Wasilewicza Połubińskiego (1551),
Michała Paca (1584, t 1595 r.). J. KI'z.
Radomi, sioło, pow. krzemieniecki, na za-
chód od 'Wiszniowca. Podług rewizyi zamku
krzemienieckiegc z 1545 r. należało do Seme-
na Catina, który z dóbr swoich B,. i Bor-
szczówki obowilJ"zany był do utrzymywania
dwóch horodni w zamku (ob. Jabłonowski,
Rewizye, str. 94 i 98); por. też Pamiat. Kij.
Arch. Kom., t. IV, cz. 202, 210).
RadomIlo 1.) niem. Gl" Radem, duża wś
kośc. w pow. lubawskim, nad granicą pow.
suskiego, odl. 11 klm. na płd.-zach. od Iławy.
Leży na wzgórzu, u którego stóp rozciąga się
Rad
423
jez. radomskie, na północ zaś i wsch6d rozle-
głe lasy; gleba dość żyzna, składa się z gliny
i marglu. Mieszkańcy trudnią się rolnictwem,
hodowllJ" bydła i koszykarstwem. R. posiada
agenturę poczt., 3-klas. szkołę kat. z 160 dzieć-
mi (1877 r.), z dwoma nauczycielami i l-klas.
szkołę ewang. z 1 nauczyc. i 90 dziećmi. Ko-
ściół p. w. św. Katarzyny, kollacyi rządowej,
zbudowany r. 1702 a 1'.1735 d. 18 września
konsekrowany; obecnie jest zrujnowany, dla
togo ma stanąć nowy. Przy kościele bractwo
św. Józcfa, założone r. 1712 i bractwo trze-
źwości, fundowane 1855 r. Do parafii (dek.
nowomicjski) należą: Itadomno, Nowydwór,
Chrośle, J amiolnik, Gryźliny, Studa, Ruda i
Bagno; dawniej także Iława. W 1767 r. było
1175 komunikantów a 1879 dusz; r. 1887 zaś
2013 dusz. Obszar wsi obejmuje 1371 ha,
w toj liczbie 935 roli 01'., 106 łąk i 33 lasu.
W 1868 r. było 171 bud., 100 dm., 940 mk.,
679 kat., 257 ew.; r. 1885 zaś 119 dm., 235
dym., 1105 mk., 759 kat., 344 ew., 2 żyd.
\V skład gminy wchodzą: Pustki, Szaleniee i
Tabory. Za czasów krzyżackich należało R.
do wójtowstwa bratya{lskiego. \V starych do-
kumentach napotykamy je pod różnemi na-
zwami: Radom, Radam, Redemin, Redmin
(ob. Kętrzyń., O ludno pol., str. 88). Według
krzyżackich ksiąg szkodowych z r. 1414 po-
niosła ta wś, obejmująca 69 włók, znaczny
uszczerbek. Spalony został kościół i 25 po-
siadłości; szkodę oszacowano na 1700 grzyw.;
proboszcz poniósł stratę na 36 grzyw. (ob.
Gesch. d. Stadt u. d, Kl'. Kulm, v. Schultz, II,
155). Wizyt. Strzesza z r. 1667 donosi, że
w Wielkiem Radomnie było dawniej 36 wło-
ścian, od każdej posiadłości (ager) dawali me-
sznego 1 korzec żyta i tyleż owsa. Proboszcz
Albert Babecki, instytuowany r. 1654. We
wsi była szkoła (str. 293). W nowszym cza-
sie byli proboszczami: Michał Jabłoński 1848
r., Reiske 1858, Jan Okrój 1868, Jan Batke
1881 r. 2.) R., majęt. chełm. al. folw., tamże,
zawiera 207 ha, między tymi 136 roli 01'., 50
łąk; 1868 r. 17 bud., 7 dm., 83 mk., 47 kat.,
32 ew.; 1885 r. zaś: 5 dm., 15 dym., 68 mk.,
44 kat., 24 ew. R. 1402 wymieniaj a, dokum.
Łukasza, syna Olbrachta, rycerza z Radomna
(ob. Kętrz., O ludno pol., 125 i 185). Kś. Fr.
Radomsk, dawniej Radomskye, Radomsko,
urzęd. od 1857 r. Nowo-Radomsk, miasto po-
wiatowe gub. piotrkowskiej, leży pod 51 0 3'9"
szer. płn. i 37 0 8' O dłg. wsch. od Ferro, nad
rL:ką Radomka" dopływem pobliskiej Warty.
R. leży podobnie jak i Piotrków w zagłębie-
niu, śród wyżyny sięgaja,cej w stronie wscho-
dniej (o 5 w. od miasta) do 980 st. n. p. m.
Kotlina ta rozciąga się w stronie płn.-wschod.
od miasta i nad nią, podobnie jak i przy Piotr-
kowie spotykamy os. Bugaj. Wody tego zbior-

424
Rad
Iład
nika. uprowadza. w kierunku połud.-zachodnim w sprawach dotyczących dzielnicy ks. Wła
rzka Radomka, uchodząca po 6-wiorstowym dysława łęczyckiego i dobrzyńskiego, wystę-
biegu do Warty pod Szczepocicami. Warta puje w Łęczycy obok innych dygnitarzy "Ty-
przerzyna tor dr. żel. warsz.-wied. 04 1 / 2 W. czo de Radomskie" (Rzysz., I, 201,203). Trzy
od Radomska pod Cerkowizną. Położony śród te fakty z 1343 i 1348-49 zdają się świadczyć,
okolicy niesprzyjającej rolnictwu i do nieda- że tak w XIII jak w XIV w. R. należał do
wna pokrytej lasami, R. stanowi ognisko han- dzielnicy łęczyckiej. Janko z Czarnkowa pod
dlowe i stacyą, przy krzyżujących się tu dro- 1382 uważa R. za miasteczko sieradzkie (Mon.
gach z nad Pilicy (Przedborz) i Warty (Dzia- Bielow., II, 723). W 1472 r. zaliczono wsie
łoszyn) z dawnym traktem warszawsko-kra- Wielki Młyn, Trzebce, Myśliwczów, Łazów,
kowskim i zastępującą, go dziś drogą, żelazną, Polichno, Kruszynę, Zagórze, Zalesie i Wolę
warsz.-wiedeńską, która tu posiada stacyą, Grzybowską do "ziemi sieradzkiej i pow. Ra-
odl. 177 w. od Warszawy (tyleż prawie od domskye" (A. G. Z., VI, 164, spis mylnie to
Krakowa), 42 w. od Piotrkowa, 40 od Często- odniósł do Radomia), co dowodzi zmiany w po-
chowy, 129 w. od st. Granica. Miasto posiada dziale administracyjnym. Odtąd R. stale na-
obecnie kościół par. murowany, kościół mur. leży do wojew. sieradzkiego. Prócz fundacyi
poklasztorny, kaplicę mur. św. Maryi Magda- miasta na prawie niemieckim, R. od Leszka
leny i kościołek św. Barbary po za miastem, Czarnego uzyskał kościół S. Krzyża franci-
szpital św. Aleksandra na 36 łóżek, dom przy- szkanów (Łaski, Lib. Ben.) zapewne już po
tułku dla 16 starców i kalek, szkołę elemen- fundacyi kościoła parafialnego św. Lamberta.
tarną, katol., szkołę prywatną, męzką, 2-klas., Ubocznie, w fundacyi Przyrowa (1364) wspo-
dwie szkoły prywatne żeńskie 2-klas., sąd mina Kazimierz W. o R. (M. M. Aevi, III,
pokoju okr. z wydziałem hypotecznym miej- 361). W r. 1379 spłonął R. i kościół, zape-
skim, urząd powiat., kasę powiat., magistrat. wne św. Lamberta (Mon. Hist., II, 886). W r.
W 1859 r. założono tu staraniem Towarz. 1'01- 1398 w aktach Piotrkowskich zjawia się Mi-
niczego szkołę rolniczą niższą, wkrótce zam- kołaj, pleban z R. zapewne po odbudowaniu
kniętą,. Z większych zakładów fabrycznych (R. Hube, Kościół paraf. w R. 1876). W 1382
istnieją obecnie: dwie fabryki mebli giętych i d. 27 listopada dygnitarze W. Polski, M. Pol-
fabryka wełny z gałganów, z prod. ogólną ski, Sieradza i Łęczycy zjechawszy się w R.,
410,914 rs. Zajmują one 961 robot. Meble przysięgają wierność córce Ludwika W ęgier-
tu wyrabiane idą przez Odessę na Kaukaz i skieo, danej "za dziedzica prawego w Króle-
do środkowej Azyi; wełna znajduje zbyt stwie Polskiem osiadłego" (Kod. Wielkop.,
w Białymstoku. R. jest głównym rynkiem ](11 1804). Janko z Czarnkowa podaje imiona
handlu zbożowego dla okolicy. Zboże koleją Maryi i Jadwigi, jako podległych temu wybo
wychodzi na Sosnowice do Prus. W mieście rowi, i wspomina o zamieszkaniu mężów z nie-
znajduje się księgarnia, apteka, cukiernia, 3 mi. Zjazd z 2 marca 1384 także w R. odbyty,
restauracye, 3 handle win i 110 sklepów, ho- ustanowił rząd tymczasowy (po 6 panów i 2
tel, kilka zajazdów. Położone w bagnistej ni- obywateli z każdej zicmi) (M. M. Aevi, II A,
zinie, zabudowywało się dość nieregularnie. str. 1-3; }Ion. Biel., II, 52). Miano odtąd
Rynek, okrążony kamienicami piętrowemi, nie znosić się z Węgrami, wrazie nieprzyby-
i 11 ulic brukowanych składają miasto, posia- cia królewny obrać nowego króla i zawarto
dające 331 dm., 8165 mk. (stałych). Co do sojusz z Opolczykiem. W 1455 r. na skutek
wyzRania jest: 3221 katol., 20 prawosł., 21 zjazdu delegatów miejskich z 1453 r. uchwa-
ewang., 4903 żyd. Wzrost ludności zawdzię- lono trakt handloww z Rusi do 'Vrocławia na
cza R. kolei żelaznej i utworzeniu powiatu. Radom, Skrzynno, Opoczno, Żarnów, Przed-
Na początku obecnego stulecia miał 1000 mk. bórz "Radomskie" (Raczyń., Cod. Maj. PoJ.,
(Flatt, Opis ks. warsz.). W 1827 r. było 182 175). W 1456 r. zakazano wybierać cło od
dm., 1709 mk.; 1858 1'.3605 mk. (1554 żyd.). krakowskich kupców w "Radomskie" (M. M.
Dochód miasta w 1858 r. wynosił 40.38 rs.; bu- Aevi, V, str. 218-9); w 1458 r. zwane "Ra-
dowIe były ubezpieczone od ognia na 126,530 domysky" (Długosz, Lib. Ben., III, 160). W r.
rs. W 1877 r. dochód kasy wynosi 20,479 rs. 1475 wspomniono szpital; 1477 Kazimierz
Do miasta należy 5156 mr. roli, pastwisk i Jagiellończyk potwierdził fundacyą ołtarza
lasów. Dzieje. Już 1243 r. Konrad I, jako w farze R. (pierwszy ołtarz stanął 1434 r.).
książę Krakowa i Łęczycy, potwierdzał tu na- W 1521 r. R. wykupiło się od dostarczenia
danie dla dominikanów w Płocku (Rzyszcz., wozu wojennego sumą 20 grzyw. (po 30 gr.).
Cod. dipl. Pol., II, str. 37-38). Dochował się W tej epoce Bona dźwignęła na nowo kościół
dokument nadawczy dla R. wydany przez św. Ducha, a prócz tego istniał kościół św.
Leszka Czarnego z 1266 r. (Łaski, Lib. Ren., }Iaryi }lagdaleny drewniany i kaplica św.
1,494). W 1343-1346 r. znany jest kanonik Rozalii. W kościele św. Lamberta 1521 r.
wiślicki Jan z R. (M. M. Aevi, I). W 1348-49 było 6 ołtarzy; z dochodów ołtarza M. Boskiej

Rad
Rad
425
dwie grzywny ezły "dla mistrza szkoły", za- cławsko-kaliskiej, liczyła 1521 r. następne
pewne istniejącej od fundacyi miasta. Była nomenklatury: R. i wsie: Swierznice (dziś
też (pewno z tejże daty) łaźnia miejska 1521. przedmicście R.), Stobiecko miej s., Marciszo-
W tym czasie na prośbę Lismanina, Bona zre- wo szlach., Wierzbica, Rożny, Zdania, Golanki,
staurowała kościół i zbudowała klasztor dre- Bogwidzowy, Młodzowy, Bartodziej e, Okradzi-
wniany dla ojców franciszkanów. Łaskiego szow, Płoszów, Piaszczyce, Kietlin, Orzechów,
Lib. Ben. (I, 497-9) zachowało z tej epoki Orzechowiec, Strzałków, Zakrzów, Szczepo-
kilka nazw lokalności, i tak ogrody zwały się: cice, Radziechowice, Strzałkowiec (nieistnie-
Rozumkowski, Dobrypanowski, Strugaliński, jące dziś), Ładzice. Dziś ilość wsi zdwoiła się.
Kupiszowski, Zagnajowski, Zawiszyński; łąki: W 1745 i 1765 r. ludność do 2000 dochodziła,
Radziejowska iKarłówna, Liszygaba; pola: 1779 r. 3304, 1812 r. 5353t a 1876 r. (Huba
Zawisza, Juchora, KIwacz, Brywidzowy; sa- R., Kościół paraf. st. i nowy w R.) 8918 dusz.
dzawka Boża Czasza. Są to nazwy mieszczan, Ststwo radomskie niegrodowe w 1669 r. obej-
jak nazwy: Nys, Osły, Dyndo, są nazwami mowalo miasto R. i wsie: Niechcice, Wiewio-
chłopskiemi. Pierwsze bractwo przy kościele rowo, Do bryszyce, U szczanowice, Radziecho-
zawiązało sio 1536 r. Bona w 1543 dała pole wice, Strzałkowice, Orzechów i Zamoście.
wójtowskie na dom wikaryuszy. W 1563 r. Z ksiąg podskarbińskich 1580 r. wynikałoby,
R. miało 90 rzemieślników, płaciło szosu 128 że" tenuta" R. stanowiła część ststwa wie-
flor. W 1624 r. Lisowczycy przcchodząc tę- luńskiego, z którego w tym czasie została wy-
dy ze Szląska podłożyli ogień i R. spłonął. ła,czoną i była w posiadaniu Aleksandra Ko-
Spalony kościół franciszkanów odbudował niecpolskiego, dworzanina Stefana Batorego.
gwardyan o. Bonawentura Budecyusz 1631 r. Oceniona, była na 1068 fl. 14 gr.; kwarta
W 1728 gwardyan o. Gordyan W ąsowski za- z niej wynosiła 213 gr. 20, W 1771 r. dawa-
cza,ł budować klasztor z cegły. Był w posia- ła kwarty 1968 gr. 13, hyberny 1895 gr. 12;
daniu zakollu do 1864 r. Dnia 10 listopada na sejmie 1773-75 poszło w emfiteuzę Ry-
1734 Józef Rzewuski, krajczy koronny "puł- chłowskiego, chor. piotrkowskiego. Pow.ra-
kownik pierwszy wojsk", wydał manifest za dom ski (radomisC:ensi) spisany w księgach
Augusta III w R. (A. G. Z., X, .N'2 7003). poborowych 1511 r. (Zródła dziej., t. II, 203)
W 1742 r. 25 sierpnia pożar zniszczył miasto. obejmował parafie: "Radomskie", z nomenkla-
W 1771 Kazimierz Pułaski z 600 ludźmi idąc tur. 20, Dmenin 6, Kodrąb 6, Kobiele 5, Rzu-
do Piotrkowa przeciw Zarembie, w R. odebrał chowice 4, Chełm 14, Welki Młyn 8, Niedo-
wiadomość o wygnaniu generalności z Pre- spielin 4, Maluszyn 7, Zytne 7, Borsykowa
Bzowa i zdobyciu Tyńca, Lanckorony i Bobr- W. 8, Chrząstów 4, Wszeborzyce 1, Da,browa
ki. Przestrzeżony, iż posądzano go o udział 9, GidIe 8, Kłomicze 9, Mstów 7, Makowiska
w porwaniu króla, Pułaski wrócił do C7.ęsto- 3, Dwors7.owice 3, Pajęczna 8, Wiewiec 5,
chowy i uszedł z kraju (Kitowicz, Pamięt., Siemkowice 3, Sulmierzyce 12, Rza,śnia 10,
str. 266). Za Ks. Warszawskiego "R. jest Jedlno 2, Krampa 1, Lgota 7, Ba,skowice (Becz-
stolica, ósmego powiatu w departamencie ka- kowice 5, Kamieńsko 15 - t. j. nomenkla-
liskim", małe lecz porządne miasteczko w ryn- tur 201. ,V 1535 r. było sołectw 12 na 215
ku murowane, z ratuszem i klasztorem. 'V 0- wsi. W 1540 r. łanów kmiecych było 839 1 / 2 ,
kolicy włościanie robia, "Radomska, kaszę" sołeckich i wójcich 14 1 !2' szlacheckich bez-
(Opis z 1816). Za królestwa 1825 r. stolica kmiecych 44 8 / 4 , młynow 84, karczem 77.
pow. radomskiego w obwodzie piotrkowskim, 'V 1552 r. (Paw., Zr. Dz., T. II, 273) było
jest siedzibą sa,du pokoju i sejmików, ma 182 6 miast, 215 wsi i 33 parafii: "Radomskie"
dm., 22 mur., 1689 mk. (342 żyd.). O stanie n. 21 (1553 r. zaś 23) Dmenin 6, Kodrąb 7t
oświaty w R. daje wskazówkę zarówno ist- KobicIe 5, Rzujewice 5, Cheł 15, ,V. Młyn 8,
nienie wczesne szkoły jak i młodzież tutejsza Niedospielin 4, Maluszyn 7, Zytne 8, Borzy-
kształcąca się w Krakowie. Już w 1400 r. kowa 8, Chrza,stów 4, W szeborzyce 1, Dąbro-
są z R. słuchacze: Mikołaj syn Janusza, Ja- wa 8, GidIe 9, Kłomnice 11, Mstów 6, Boro-
kób syn Jana, Stefan syn Jakóba, 1405 Lam- wno 4, Kruszyna 7, Brzeźnica 8, Makowiska
pert syn Piotra z R., braciszek z Miechowa, 4, Pajęczno 7. W 1553 Dworzyszowice 1, Wie-
1406 Wojciech syn Jana, 1409 Mikołaj syn wiec 5, Rza,śnia 10, Siemkowicze 3, Sulmie-
Mikołaja, 1412 Tomasz syn Jakóba, 1414 i rzyce 12, Jedlno 2, Lgota 6 (1553-57), Ban-
1415 Stanisław syn Arnolda, 1418 Andrzej chowice 3 (1553-54), Kamieńsko 13, Dobrzy-
syn Stanisława, Jan z R. R. zabiegał też szyce 2, Krępa 1. W 1552 było kmieci w po-
lubo daremnie, o kanonizacyą franciszkanina wiecie 1970 (1553 r. łanów 8111/ 4 ), łanów
Antoniego z R. Parafia R. mająca 1398 r. szlachty ubogiej i wójcich 43 1 / 2 , karczem 34,
proboszczem Mikołaja, zaliczana do 1818 r. do młynów 1281/. 'V 1564 r. wcdług niezupeł-
archidyakonatu uniejowskiego archidyecezyi nego obliczenia było łanów kmiecych 1086 8 / 4 ,
gnieznieńskiej, a od t. r. do dyecezyi wło- po 16 gr. płam1icych 15, łanów szlachty bez-

426
Rad
kmiecej 55, młynów 145, karczem 90, zagro-
dników i rzemieślników 585, kużnic 9, i kowa-
li 11, garnków gorzałczanych 10 (t. II, 312,
rawiń.). W 1571 r. pow, radomski liczył 989
łanów i zagrodników 492, miał 42 mil kwadr.
W 1590 r. jest 1001 łanów też chłopskich.
Księgi grodzkie R. przechowały się od 1397
a ziemskie od 1410 r.
Powiat nowo - radomski u tworzony został
w 1867 r. z połowy (26 gmin) dawnego pow.
piotrkowskiego i 2 gmin (27 wsi) pow. wic-
luńskiego. Zajmuje on północną część połu-
dniowej połowy obszaru gube:cnii, graniczy
na północ z częścią łaskiego i piotrkowskim,
od wschodu rz. Pilica oddziela go od pow. k0-
neckiego i włoszczowskiego, od południa gra-
niczy z częstochC)wskim a od zachodu z wie-
luńskim. Obszar powiatu wynosi 38'37 mil
kwadr. Zajmuje on część wyżyny krakowsko-
wieluńskiej, na której rozwija się górny bieg
Warty i Pilicy. Wody tej części wyzyny
uprowadza Widawka do Warty. Obszar po-
wiatu pochyla się ku połud.-zachodowi a do-
sięga swego największego wzniesienia w pła-
skowzgórzu rozciągającem się na wschód od
Radomska i stanowiącym węzeł wodny, z któ-
rego rozchodzą się dopływy Pilic.y, Warty i
Widawki. Płaskowzgórze to sięga w górze
05 w. od Radomska do 980 st., pod Orzechów-
kiem 959 st., jeszcze dalej ku wschodowi pod
Przerębskq Wolą na dziale wodnym Warty i
rilicy do 1078 st. Linia działu wodnego prze-
chodzi (w przybliżeniu) przez Przerąb, Kod.
rlłb, Przyborów, Kotwin. Wyniosły taras na
wschód Radomska leżący, rozdziela dorzecza
Warty i Widawki. Wody kotliny Radomska
uprowadza Radomka do Warty płynącej 04 1 / 2
w. na płd.-wsehód od Radomska; 08 w. na
półn.-wschód płynie (równolegle od Warty)
'Widawka, okrążająca wyniosły taras radom-
ski, ku północ.-zachodowi. W tym samym
kierunku (po zachodniej stronie toru drogi
żel. warsz.-wiedeń.) wzrasta na nowo wznie-
sienie poziomu, spiętrzającego się w całe pa-
sma wyniosłości, jak góry :Makowo (między
wsią Dobryszyce, torem drogi żel. i korytem
Widawki). Ta wzgórkowata wyżyna ciągnie
się dalcj ku zachodowi, przechodząc na obszar
pow. wieluńskiego i dosięgając brzegów 'War-
ty. Na obszarze powiatu Warta płynie sze-
roką doliną, o niskich, podmokłych przeważnie
brzegach. Rzeki przerzynające i opływające
ten obszar wcześnie sprowadziły tu osadni-
ków. Zaludnienie dolin rzecznych sięga cza-
sów przedhistorycznych. Lesisty obszar środ-
kowej wyżyny także bardzo wcześnie przez
kolonizacyą i nadania książęce podzielił się
na średniej wielkości majątki. Połozony na
granicy Wielkopolski i Małopolski, obszar ten
przedstawia pośrednie ogniwo między wielką
Rad
własnością, rozwijającą się na płaskowzgó-
rzach małopolskich a drobną własnością i osa-
dami cząstkowej szlachty, ccchujqccmi wiel-
kopolskie niziny a zwłaszcza dolinę Warty i
jej dopływów. Dotqd jeszcze, mimo licznych
rozdrobnień i kolonizacyi obszarów dworskich,
z ogólnej cyfry 376,203 mr., jaką obejmuje
powiat, 228,104 (prawic 2/ 3 ) nalezy do wię-
kszej własności i rozdziela się między 266
folwarków (a więc przeszło 800 mr. na 1 fol-
wark). Na 455 wsi przypada 128,238 mr. a
więc około 280 mr. na jednę wieś. Do osad
miejskich (Pajęczno, Brzeźnica, Pławno, Ko-
niecpol) należy 6545 mr.; Radomsk posiada
5156 mr., lasy rządowe 8160 mr. Co do spo-
sobu uzytkowania było: 232,112 mr. ziemi or-
nej, 92,731 mr. lasów, 34,612 mr. łqk i 16,748
mr. wód i nieużytków. W 1880 r. było w po-
wiecie lasów prywat. nieurzqdzonych 50,612
mr., urządzonych 33,910 mr., zasianych po
wyci.ęciu 7,063 mr., niezadrzewionych po wy-
cięciu 14,716 mr., danych włościanom za słu-
żebności 2871, zdaWlla do włościan należą-
cych 421 mr., do osadmiejskich 536 mr. Sa-
dy dworskie zajmowały 401 mr., włościańskie
332 mr., w osadach 14 mr. W 1886 r. wy-
siano 99,442 czet., zebrano 504,034 czet. Do
rzędu większych majątków nalezą: Maluszyn,
Koniecpol, Kruszyna, Chełmo, Krzemieniewi-
ce, Przerąb, Kobiele .Wielkie, Dąbrowa, Cie-
lętniki, Dubidze (Dupice), Borowno, Kodrqb
Skrzydłów, Kłomnice, J elno. W zorowem go-
spodarstwem wyrózniają się: Oheł1\10, Ęodrąb,
(stadnina), Borowno (bydło), Dubidze. Srednie
majątki wiele ucierpiały zarówno przez zmia-
nę w stosunkach rolnych po 1864 r. jak i
przez ostatnie przesilenie, ztąd znaczna liczba
obszarów: folwarcznych uległa parcelacyi. Na
wyciętych lasach powstało równiez wiele ko-
lonii. Gleba żytnia, średniej dobroci, przeważ-
nie szczerk i popielatka; w południowej części
pod piaskiem lub próchnicą występujl\ pokła-
y gliny i marglu (w gm. GidIe, Dąbrowa,
Zytno, Maluszyn, Koniecpol). Ztąd uprawa
żyta, kartofli i łubinu przeważa w ekonomii
rolnej. W związlm z własnościami gleby i
położenia zostaje hodowla owiec na wełnę
i przemysł gorzelniczy (16 gorzelni). Prze-
mysł fabryczny, prócz jedynego ogniska ja-
kiem jest miasto Radomsk, zostaje przeważnie
w związku z gospodarstwem rolnem. W 1886
r. było w powieeie: 1 cukrownia, z prod. rocz-
ną na 234,540 rs., zatrudn. robotno 355; 16 go-
rzelni, z prod. 609,756 rs., rob. 112; 3 browary,
z prod. 5,282 rs., rob. 9; 3 fabr. octu, z prod.
835 rs., rob. 3; 2 fabr. mebli giętych, z prod.
322,914 rs., rob. 861; 98 młynów wodnych i
wiatraków, z prod. 161,070 rs., rob. 139; 58
piekarni, z prod. 16,540 rs., rob. 63; 2 huty
szklane, z prod. 50,676 rs., rob. 138; 3 wa-

Rad
pielnie, z prod. 15,150 rs., rob, 18; 18 cegiel-
ni, oz prod, 19,651 rs., rob. 66; 1 fabr. żela-
znych wyrobów, gwoździ i blachy, z prod. na
6000 rs., rob. 30; 1 fabr. wełny sztucznej,
z prod. 88,000 rs., rob. 100; 2 papiernie (bi-
buła i tektura), z prod. 25,100 rs., rob. 56.
Ogółem 208 zakładów z prod. na 1,554,814 rs.,
zatrud. 1950 robotno Przemysł rękodzielniczy
przedstawiał następujące główne pozycye:
4078 domowych warsztatów płócienniczych i
sukiennych, z prod. na 41,458 rs., robot. 4128;
7 kożuszników, z prod. na 7,500 rs., 11 rob.;
3 zakłady żelaznych przeróbek ślusarskich i
kowalskich, z prod. na 10,503 rs., robot. 31;
169 krawców, z prod. na 46,793 rs., rob. 199;
237 szewców, z prod. na 46,352 rs., rob. 290.
Handlu wywozowego przedmiotami są: zboze,
drzewo, skóry surowe i okowita, wysyłane do
Prus. Z zagranicy od czasu wyższych ceł nic
się nie sprowadza. Traktów bitych czyli szos
przechodzi przez powiat cztery, których bu-
dowa dopiero się prowadzi, a mianowicie:
Przedbórz-Radomsk w różnych odstępach po-
siada szosy 21 w.; Wieluń-Radomsk 21 w.;
Włoszczowa-Radomsk 10 w. i Częstochowa-
Koniecpol 12 w. Kolej zelazna warszawsko-
wiedeńska przerzyna powiat na długość 36 W.,
ze stacyami: Radomsk i Kłomnice. Ludność
powiatu w 1867 r. wynosiła 82,615 mk.; obec-
nie jest 123,652 mk. (3226 na 1 milę). Podług
wyznań: katol. 109,108, prawo sł. 46, ewang.
4,415, żydów 11,083. Szkółek elementarnych
ma powiat 74, prócz tego w Radomsku jest
pensya męzka dwuklasowa, 2 pensye żeńskie
dwuklasowe; nauczycieli i nauczycielek jest
85, uczących się 5,900. Pod względem ko-
ścielnym powiat stanowi dekanat noworadom-
ski dyecezyi kujawskiej, składający się z 30
parafii: Bąkowa-Góra, Borowno, Borzykowo,
Brzeźnica, Chełmo, Cielętniki, Dąbrowa, Dme-
nin, Do bryszyce, Dworszowice, GidIe, J edlno,
Kłomnice, Kobiele- Wielkie, Kodrąb, Koniec-
pol, Kruszyna, Lgota, Makowiska, Maluszyn,
Niedośpielin, Nowo-Radomsk, Pajęczno, Pła-
wno, Rząśnia, Rzejov.:ice, Sulmierzyce, 'Viel-
go młyny, Wiewicc i Zytno. W powiecie znaj-
duje się 35 kościołów katolickich, 30 parafial-
nych, 4 kaplic, 1 klasztor dominikanów W Gi-
dIach, 1 klasztor żeński dominikanek w Św.
Annie, 6 synagog, 1 kościół filialny luterań-
ski. Z zakładów dobroczynnych są: 3 szpitale
i 1 dom starców i kalek. Pod względem sądo-
wym powiat stanowi jeden okrąg sądu pokoju
(dla Radomska) i 7 okręgów sądów gminnych:
Pajęczno, Brzeźnica, Kłomnice, Nowo-Ra-
domsk, GidIe, Soborzyce, Chełmo, Pod wzglę-
dem administracyjnym powiat noworadomski
składa się z 24 gmin: Brudzice, Brzeźnica,
Dąbrowa, Dmenin, Dobryszyce, Garnek, Go-
sławice, GidIe, KobicIe, Konary, KOlliecpol,
RatI
427
Kruszyna, Maluszyn, Masłowice, Pajęczno,
Przerąb, Radomsk, Radziechowice, Rząśnia,
łtzeki, Sulmierzyce, WieI go młyny, ZamoBcie,
Zytno, mających 115,487 mk. i zajmujących
obszar 371,047 mr. i z jednej gmmy miejskiej.
W skład gmin wiejskich wchodzą dawne
miasteczka, dziś osady, Brzeźnica, Koniecpol,
Pajęczno i Pławno. Ogólnej ani szczegółowej
ilości budynków statystyka rządowa nie po-
siada. Do dziejów i obecnego stanu R. odno-
szą się: R. Hube, Kościół parafalny w R.,
Warszawa 1878 r. Opisy z rycinami w Tyg.
Illustr. z 1869 r. (t. III, 1(9), 1872 r. (t. X,
6), z 1,874 r. (Nr. 345). (Dzieje R. skreślił
E. S. Swieżawski; opis miasta i powiatu, z po-
mocą, danych zebranych przez p. Chmurzyń-
skiego, opracował Br. Ch.).
Radomski Moch, błoto w pow. orszań-
skim, w obrębie gm. chłystowskiej, na pra-
wym brzegu rz. Berezyny, w poblizu wsi:
Ordówka, Berezyna, Badunowa i Rachmany.
Naj większa długość dochodzi do 12, szerokość
zaś do 3 w.; zajmuje 3750 dzies. przestrzeni.
Wypływaj a, z niego ruczaje RaJomka i Anto-
nów. Jest bardzo gręzkie i wodniste, pokryte
drobnym, rzadkim i prawie zeschłym lasem
sosnowym i osika,.
Radomyśl, wś i foJ., pow. siedlecki, gm.
i par. Zbuczyn, leży przy linii dr. żel. warsz.-
terespol., odl. 16 W. od Siedlec, a 10 od Łuko-
wa, posiada szkołę początkową, ogólną, 50
dm., 325 mk., 1536 mr. ziemi. W 1827 r. by-
ło 41 dm., 244 mk. W 1871 r. fol. Radomyśl
lit. A z nomenkl.: Radomyśl, Olminy i Zabło-
cie, rozI. mr. 183: gr. or. i ogr. mr. 104, łąk
mr. 10, lasu mr. 60, zarośli mr. 7, nieuż. mr.
2; bud. z drzewa 16; las nieurządzony. Osady:
Radomyśl gr. mr. 25; Okniny os. 3, z gr.
mr. 102; Zabłocie os. 2, z gr. mr. 59. We-
dług reg. pob. pow. łukowskiego z r. 1531 we
wsi Radomyśl-Szadki (Sądki 1534) Jan i Stani-
sław mają 1/, łan. W r. 1552 we wsi Rado-
myśl, w par. Zbuczyn, część Sandkowsldej
2/, łana. W r. 1580 Stanisław Radomiski pła-
ci wspólnie z sąsiadami z 5-u włók, które sami
orali, fI. 2 gr. 15 den. 12 a to i z czwarciną,
od 3 zagrodo na rolach gr. 18, od 2 zagrodo
bez 1'01 gr. 8; p. Platho od 3 ćwierci, które
sam orał, gr. 11 d. 9. Summa n. 3 gr. 23 d. 3.
W r. 1580 we wsi Radomiśl Sethky Mateusz
Radomiski od 3 włók, które sam orze, fi. 1 gr.
13, od 2 zagrodo bez roli gr. 8 Summa fI. 1 gr.
23 (Pawiń., Małop., 383, 396, 413). Br. Ch.
Radomyśl, folw., pow. trocki, w 3 okr.
pol., 043 W. od Trok, ma 1 dm. i 8 mk. kat.
W 1850 r. dobra R., w par. Wysoki. Dwór,
składały się z 2 folw., 3 wsi i 2 zaśc.; Zyznie-
wski posiadał 454 dzies., Lacki zaś 215 dzies.
Radomyśl, w dokum. Radomińskie siolo,
Radomysle, Radomyszl, sioło skarbowe, pow.

428
RH
rocki, na pograniczu dubieńskiego, na płd.-
zach. od Łucka, o 13 w. od Połonki a 13 1 / 2 od
Czarnkowa, z kapl. kato!. par. Złoczówka.
Należało niegdyś do zamku łuckiego. Podług
rewizyi zamku łuckiego z 1545 r. "w tom sele
dworyszcz dwanadcet, a służba powinowataja
ludej tych dworyszcz, perwej seho powinni
byli w każdoj nedeli do zamku wyszneho na
storożu po dwa człoweki choditi i klikati, a
teper obaczywszy nam narachnost zamkowu-
ju, włożyli jesmo na to sełopo szesti czołowi-
kow na nedeli k toj storoży choditi od roku do
roku, a na dwor hospodarskii Krasnyj służb u
służat, na wesnie deń orut, a na pareninu dwa
dni, aralat deń, owsa deń żnut, i żyta żnut
dwa dnia. A rybołow zamkowych odynadcat,
kotoryi pod mes tom Łuckim meszkajut" (Ja-
błonowski, Rewizye, str. 77).
Radomyśl, w dokum. Radornyszl, mto po-
wiatowe gub. kijowskiej, pod 50°31' płn.
szer. i 46°55' wschod. dług. geogr., przy uj-
ściu rzki Myki i Sucharnej do Teterowa, od!.
o 17 w. od szosy brzesko-kijowskiej a 95 w.
na płn. od Kijowa, rozpościera się na wynio-
słym i skalistym (granit siwy) brzegu rz. Te-
terowa, na której znajduje się tu most. Prze-
dmieścia Sl\: Lutowka, Mykhorod i za rzeką
Rudnia. Prócz władz administracyjnych i sądo-
wych jest tu szkoła powiatowa, urząd pocz. i
st. telegr. W 1885 r. było 8579 mk.; w 1856 r.
563 dm.; w 1863 r. 4962 mk.; w 1865 r. zaś
5291 mk. (2926 męż. i 2361 kob.). W 1797 r.
R. liczył 1829 ludności męskiej, w tej liczbie
1424 żydów. Do mta należy 2545 dzies. zie-
mi, przeważnie na prawym brzegu Teterowa.
W 1882 dochody mta wynosiły 12,330 rs. 44
kop., wydatki zaś 12,409 rs. Handel mało ro-
zwinięty, znajduje się w ręku żydów. Rów-
nież i przemysł znajduje się na niskim sto-
pniu. W 1880 r. było w R. 7 fabryk, zatru-
dniających 30 robotników i produkujących za
83,950 rs. W mieście odbywa się 5 nieznacz-
nych jarmarków do roku, mianowicie: 9 i 15
maja, 6 sierpnia, 14 września i 6 grudnia.
Mieszczanie zajmują. się rolnictwem, Rzlachta
drobniejsza zaś utrzymuje się z chowu bydła
i z transportowania zboża do portu w Ozarno-
bylu, oraz drzewa obrobionego do okolic po-
bliskich. Cerkiew murowana z dzwonnicą, na
wyniosłem miejscu, wśród rynku; kaplica
katol., z muru w 1804 r. kosztem obywateli i
mieszczan wzniesiona, jest filią parafii w 'IV y-
szewicach. W 1880 r. miasto nawiedził wielki
pożar. W odległych wiekach miejscowość tą,
pokrytą lasami zajmowali J\Enczanie al. Minczo-
wie, zostający w powinowactwie plemiennem
z Drewlanami. Według podań miejscowych
główną. siedzibą. ich miał być gród Miczesk,
:Miczsko, Mykhorod czyli dzisiejszy R. W la-
topisach ruskich o dawnym Miczesku znajdu-
RRd
jemy parę wzmianek. W 1150 r. Izaeła.w, w.
ks. kijow., strą,cony z tronu przez Jerzego
Suzdalskiego, z pułkami swymi staje w Mi-
czesku. Było to podczas jego pochodu do Ki-
jowa przeciw Jerzemu. Ale niedługo tu on
gościł, bo Wasilko Halicki gonił za nim. Mie-
szkańcy wszakże lIIiczeska gościnnie go przy-
jęli, co atoli nieuszło im płazem, bo kiedy po
zajęciu następnie Kijowa przez Izasława, Wa-
silko sprzymierzony z Jerzym, musiał też u-
chodzić, w przechodzie swym przez Miczesk
najnielitościwiej zdarł i zniszczył jego miesz-
kańców (ob. Ipat. letopiś, str. 286-6 i u Ka-
ramzina kron. 'IV oski'. i Rostow., t. II, str. 224).
,V 1240 r. lI-liczesk musiał uledz pod zalewem
mongolskim, albowiem odtąd tracimy jego
ślad w dziejach. Ludność jego była praw-
dopodobnie albo w pień wycięta, albo rozpro-
szona. Dopiero gdy za litewskich czasów Ki-
jowszczyzna wracać zaczęła do życia, spoty-
kamy znów ślad "Miczeska na Teterewi". By-
ła to osada. jak nas naucza przywilej Włodzi-
mierza Olgierdowicza (1387-1393), należą,ca
do zdawna dziedziczą,cych na kijowskiej Rusi
kn. Polowców ze Skwira Rożynowskich. Po-
siadał ją, w ówczas Jerzy Iwantycz Rożynow-
ski. Atoli wkrótce napady dziczy zawołg-
skiej na Kijowszczyznę w 1399 r. (za Timur
Kutłuka) i w 1416 r. (za Edygi) musiały się
dobrze dać we znaki i Miczeskowi, ile żc Olel-
ko Włodymirowicz, ks. kijowski (1443-55),
potwierdzaj ą,c posiadanie onego Michałowi, sy-
nowi J-erzego, Rożynowskiemu, w swym przy-
wileju wyraża się o Micku (Miczesku) i in-
nych, jako o posiadłości "bardzo spustosza-
łej". R. 1482 przyniósł nowy walny napad
Mendligireja, który całkowicie spustoszył Ki-
jowszczyznę. Wówczas Rożynowscy, posia-
dacze tak :Micka jak i innych dóbr w Ki-
jowszczyźnie, musieli z powodu zaguby doku-
mentów, lub innych przyczyn albo odpaść od
dziedzictwa, albo sprzedać lub zastawić komu
bą,dź innemu, albowiem na począ,tku XVI w.
Micko, Miczck al. Mykhorod jest w ręku ar-
chimandrytów pieczerskich. Ludność rozpro-
szona lub zagnana w lasy, zaczęła wracać do
dawnych siedzib, tak że z czasem M. stał się
sporą, osadą,. Do tych też czasów łą,czy się za-
pewne legenda miejscowa, że gdy w M. lud
nie mógł się już zmieścić, to wielu mieszkań-
ców, po wspólnej naradzie, postanowiło prze-
nieść się po za obwód jego i wówczas osiedlili
się na miejscu dzisiejszego Radomyśla. Myk-
horod został z czasem zupełnie opuszczony, a
wyrósł natomiast i wzmógł się Radomyśl.
Lubo R. ówczesny zasłaniały wtedy od napa-
dów nieprzyjacielskich rozległe pustynie i
trudne przejścia, jednakże archimandrytów
pieczerskich, dziedziców miejsca, konieczna o-
strożność zmuszała do zapewnienia większej

Rad
Rad
429
obronności temuż miejscu. Pod 1572 r. Bpoty- BZY zapis dóbr, które już w obcych znajdowa-
kamy wzmiankę o istniejącym tu zamku 0- ły się rękach, ani syn jego Andrzej niedocho-
bronnym. Obręb dóbr radomyskich rozpoście- dzili prawem majętności, zwłaszcza R., może
rał Bię przeważnie na prawym porzeczu Tete- dla tego, że obaj byli wiernymi wyznawcami
rowa, w górę do W' yszewicz, w dół do Zabi- obrządku wschodniego, ale wnuk Józefa a syn
łocza. Była to okolica lesista, obfita w miód, Andrzeja Stefan Niemirycz, różnowierca i nie.
wosk, zwierzynę, to zwabiło licznych osadni- mający już tych skrupułów, zapozwał archi-
ków, tak że wkrótce nie tylko sam R. się roz- mandrytę Pletelnickiego o restytucyę dóbr.
rósł, ale stało się to niemniej przyczyną i roz- W pozwie swoim z 2 lipca 1616 r. zaniesio-
kwitu innych dokoła zamku leżących włości. nym do sądu ziemsko kijowskiego domagał się
Ławra pieczarska miała dóbr wielość, bo 0- on, aby tak archimandryta jak i cała kapituła
prócz dwóch "zamków" Wasylkowa i R., pieczerska "na żałobę i prawne poparcie jego
w 1593 r. za archimandryctwa Meletja Chre- stanęła oblicznie do podniesienia i odebrania
ptowicza Bohuryńskiego, posiadała ona 2 mia- sumy pieniędzy, jeżeli jaką sobie mianują być
steczka, 50 wielkich siół, 5 sieliszcz, 3 przy- na dobrach powodowych wieczystych imie-
siołki, 5 sadyb, 2 dwory, różne rybne łowIe, niem Myków przy Teterewi, nowoosiadłym
młyny rzeczne, przewozy, miodowe i pienięż- R., także i na sielcu Czudynie i Zabiłoczu", a
ne dania, i bobrowe gony (Arch. J. Z. R., cz. następnie aby prawa albo listy, jakie na te
I, t. I, M 91. Gołubicwa: Petr Mogiła). Me- dobra mają, pokazawszy i sumę wziąwszy,
letji Chreptowicz umarł 1593 r. a na miejscu z dóbr mianowanych "wiecznością ustąpili".
jego został Nikifor Tur. \Viadomem jest zaj- Pletelnicki zaskoczony niespodzianie pozwem,
ście, jakie miało miejsce pomiędzy nim a me- niewiedział jak się bronić, Zwrócił się tedy
tropolitą kijowskim unickim Michałem Raho- o pomoc do Zacharyasza J ełowickiego, sekr.
zą, tak o archimandryą (opactwo) pieczarską, królewskiego, i w liście swym zaklinał i bla-
jak również i o dobra do niej należące a po- gał aby, go ratował" bo nikt inny (pisał) nie-
zostałe w ręku dyzunitów. Rahoza chciał do- świadom tej sprawy, czembyśmy mogli zwą-
bra te zająć na rzecz unii, ale Tur do zajęcia tlić ich tam prawo stare, którem się popisu-
onych niedopuścił go, a nawet, pomimo że ją". Pletelnicki znalazł dzielnego pomocnika
król złożył go z archimandryi, nietylko tako- w osobie Jełowickiego, ile że tenże był mocno
wej nie ustąpił, ale i dóbr, do których rościł w tej sprawie zainteresowany, albowiem
prawo Rahoza, nie oddał, R. więc, podobnie w tym samym czasie procesował się z Janem
ja.k i inne dobra, pozostał i nadal przy ła- Abakiem o Swietylnów i Rożny (za Dnie-
wrze pieczarskiej. Po Turze (t w 1599 r.) prem), również stanowiące niegdyś cząstkę
objął rządy nad archimandryą Elizej Pletel- dóbr rożynowskich a ustąpione przez niejakie-
nicki. Opat ten, czynny, zabiegliwy, do ure- go Jerzego Rożynowskiego Janowi Aksakowi,
gulowania spraw majątkowych opactwa nie- sędz. ziem. kijow., pomimo że Jełowicki miał
zwłocznie przystąpił. Wiele bowiem dóbr na- już na te dobra od króla przywilej nadawczy.
tenczas ?d archimandryi odpadło. Prowadził Jełowicki przeto prowadząc własną sprawę,
on nieustanne procesa; "całym rozumem i si- zarazem i archimandryty sprawę o R. prom 0-
łami", jak się wyraża głos ówczesny, boro- wał. Sprawa ta ciągnęła się długo, i ostatecz-
niaczy ich od tych, kotoryje jałmużnie, to ne rozwiązanie przyspieIJzyła ta okoliczność,
jest majetnostkam toho światoho miesca (św. iz wykryto i stwierdzono dowodami, iż ów Je-
Ławry pieczar.) krywdy i bezprawia czyniat' rzy Rożynowski, który się podawał za wnuka
i ich gwałtom odejmujut' i oddalajut' więcej Jacka Rożynowskiego, nie był nim właściwie
zmyślenymi i potwornymi protestacyami, re- a był to bojarzyn ostrski, nazwiskiem Roż-
lacyami i pozwami nesłusznymi trudniat' i nowski, jako ze wsi Rożnów pochodzący. On
obtiażajut' do szkody i kosztu prywodiat'" (ob. to będąc sługą rękodajnym u Michała Ratom-
Kazanie na czestnom pohrebie Pletelnickoho skiego, ststy ostrskiego, miał wykraść u te-
przez Zachar. Kopystenskiego). Tymczasem o goż papiery odnoszące się do dóbr i rodu Ro-
R. przyszło archimandrycie zafrasować się żynowskich, sam się pod ich imię podszywszy.
niepomału. Jak wiemy R. w dawnym czasie Owoż fakt ten wykrycia i stwierdzenia do-
stanowił cząstkę dóbr należących do kniaziów wodami tego samozwaństwa obalił wszelkie do
Połowców ze Skwira Rożynowskich. W 1536 R. pretensye Niemirycza, który samochcąc
r. dom Rożynowskich wygasł i cale jego dzie- popsuł był swoją sprawę, bo zamiast oprzeć
dzictwo po Jacku Rożynowskim przeszło dro- pretensye na mocy niewątpliwego zapisu dóbr
gą zapisu na Józefa Niemirycza, syna Iwana, od Jacka Rożynowskiego, a zatwierdzonego
wuja Jacka Rożynowskiego. Król zatwierdził przez króla dziadowi jego Józefowi, on oparł
ten zapis Józefowi Niemiryczowi po śmierci je, tak samo jak i Aksak, na wlewku pra-
trzech synów Jackowych, bezpotomnie ze- wnym, danym mu od samozwańczego Roż-
IIzłych. Ale ani Józef Niemirycz, otrzymaw- nowskiego. Końca tcj długiej i zawiłej spra-

430
Rad
Rad
wy Pletelnicki się nie doczekał, bo umarł w 1626 czasach: Józef Szumlański, Jerzy Winnicki,
r. a sprawa została na jego korzyść zasa,dzona, Lew Kiszka. Za tego ostatniego R. znacznie
dopiero w 1629 r. Pamia,tka, pozostałą w R. się podniósł i stał się dominialna, włościa,
po tym archimandrycie była papiernia, którą wszystkich dóbr. Stana,ł tu klasztor kś. ba-
on "kosztom nemałym na podiwienje w tom zylianów, których przełożonym był oficyał
kraju, jako weszcz nebywałuju, wystawił i lVIichał Prymowicz. Po Lwie Kiszce nasta,pił
podnes". Niemniej też w tymże Radomyślu i Atanazy Szeptycki (t w 1747 r.). Po Szep-
Horodku powznosił cerkwie. Po Pletelnickim tyckim nastąpił Floryan Hrebnicki. Za jego
objął archimandryą Zacharyasz Kopysteflski, a czasów R. poniósł w 1750 r. wielkie straty
po nim Piotr :Mogiła. Ten ostatni oddał się od hajdamaków. Rabuś Podolaka wpadł w no-
niemniej czynnie administracyi dóbr radomy- cy chyłkiem na zamek, i zrabował go ze
skich. Mczko za jego troskliwością znacznie szczętem, jak zarówno i klasztor bazyliański
się podniosło, a i dobra się uporządkowały i (Kuryer Polski i Arch. J. Z. R., cz. III, t. 3,
spory dochód przynosić zaczęły. :Mamy ślad, str. 527). W 1751 r. obywatele wwdztwa
że za rza,dów :Mogiły kopano tu rudę żelazna,. kijowskiego dla utrzymania nadal porządku
Taryfa podymnego wwdztwa kijowskiego i straiy własności, postanowili uformować
z 1631 r. podaje, iż z mczka R. brano z 15 trzy chora,gwie, które by zasłaniały kraj od
dymów po 24 gr.; od roli po 24 gr.; a od 5 0- najazdów hajdamackich. Wkrótce jedna z o-
grodników po 18 gr.; z 15 nędznych chałup po wych chorągwi rozłożoną była w R. pod do-
12 gr.; z 18 dymów po 24 gr.; pop płacił 6 zł.; wództwem Antoniego Laryssy Zdanowskiego,
kowal i szwiec po 6 zł.; młynarz od koła jedne- druga w Chwastowie pod :Michałem Trypol-
go dorocznego 2 złp. 12 gr.; węglarz, dymarz, skim a trzecia w Iwankowie pod Antonim
płókarz, kuźnik, kaMy z nich 2 złp. 12 gr.; Kamieńskim. :Mundur tej milicyi wojewódz-
papiernik od papieru 2 złp., a od towarzystwa kiej składał się z kontusza. niebieskiego i in-
2 złp. 12 gr. Wsie należące wówczas do kI u- pana czerwonego. Na chorągwi wyobraiony
cza radomyślskiego były: Czudyn, Zabiłocz, był wizerunek N. M. P. Berdyczowskiej (Arch.
Międzyrzeczka, Krymek, Ruda Zabiło ck a, sło- J. Z. R., cz. lIr, t. 3, str. 363). Po śmierci
bod a Nehrebowka, Nowa Grobla, Wyszewi- Floryana Hrebnickiego w 1754 r. objął rządy
cze (Arch. J. Z. R., cz. VII, t. I: 391-2). metropolitalne Felicyan W ołodkowicz. Ten,
Wkrótce potem (1648 r.) bunt Chmielnic- luboć w R. nie mieszkał wcale, ale dość CZE;'-
kiego srogą klęskę zadał tak całemu tutej- sto w nim przebywał i okoliczność ta wiele
8zemu Polesiowi, jak i R. Po pogromie kor- przydawała życia temu mczku. On to w 1763
8uńskim orda wnet tu spadła; 'fatarzy palili, r. poświęcił i ozdobił tutejszą cerkiew kate-
rabowali i najechaną ludność okoliczną w lasy dralną, wzniesioną na miejscu dawnej spalo-
i niedostępne pozapędzali kryjowki (Jerlicz, nej przez kś. Mateusza Krzywnickiego. W 0-
t. II, str. 334). Kozacy jednak R. oszczędzili łodkowicz prócz tego, że w Żytomierzu semi-
i nie zajęli go. W 1650 r. z ramienia archim. naryum unickie w 1754 r. ufundował, zapro-
Józefa Tryzny niejaki Semen Sknicki był tych wadził w R. konsystorz. Z jego ręki zawia-
dóbr zawiadowcą (opis akt ldew. centr. dywal dobrami metropolitalnemi komisarz
arch., MI 19, str. 8). Ale dalsze wojny kozac- generalny Kamieński. W 1768 r. milicyą swoją,
kie dały się w końcu dobrze we znaki Rado- nadworną oddał pod rozporządzenie konfede-
myślowi, który wcia,ż przez srogie przecho- racyi barskiej. Milicya ta, poła,czywszy się
dza,c dociski, tak upadł, ii przybrał postać z palestrą żytomierską i z milicyami Prosku-
mizernej wioski. Lustracya podymnego woj. rów i Bościszewskich, tudzież kopajgrodzka"
kijowskiego z 1683 r. powiada, iż wtedy w R. rozproszyła podjazd nieprzyjacielski pod Le-
było wszystkiego 4 dm., z których wzięto szczynem. R. doznał wtedy niemałej szkody
podymnego 2 zł. (Arch. J. Z. R., VII, t. 1, od rabunku z pogromu uchodza,cego nieprzy-
etr. 496). Wszakże następnie pod zarządem jaciela (Socharzewski, Echo etc., rkpsm). W 0-
Samuela Szumlańskiego, cześnika podolskiego, łodkowicz pojmawszy około tego czasu mane-
który Radomyślszczyznę trzymał w dzierża- go lVIelchizedeka Znaczka Jaworskiego, wię-
wie, dobra te cokolwiek się wzmogły i zalu- ził go naprzód w R., a potem VI Dermaniu.
dniły. W 1693 r. R. został zajęty przez Około 1764 r. żydzi zaczęli się osiedlać w mia-
"wolnicę" Palejowską. Niedługo jednak woj- steczku i płacili pogłównego z parafią 305 zł.
ska koronne stąd ja, wyparowały. Szwagier (Dyspartyment pogł. na r. 1764). W 1768 r.
Paleja ledwie się zdołał schronić do cerkwi, dziekanem radomyskim był kś. Jan Roch Ko-
ska,d w małym poczcie życie uniósł (Wie licz- ściuszko. W ołodkowicz, według Stebelskiego,
ko, t. III, str. 132). Wkrótce potem dobra umarł w Kupieczowie, rezydencyi swojej pod
radomyskie zaczęły należeć do uposażenia Włodzimierzem i pochowany w katedrze wło-
czyli jak nazywano do stołu metropolitów ki- dzimierskiej. Po śmierci jego został metropo-
jowskich unickich. Tymi zaś byli w tych lita, Ludwik Leon Szeptycki (t 1779 r.). Po

Rad
śmierci Szeptyckiego został metropolit& Jason
Junosza Smogorzewski i pierwszy z metropo-
litów stale w R. zamieszkał. Z decretum re-
formationis, który postanowił i wydał dla
cerkwi tutejszej kś. dziekan Rubanowicz pod-
czas wizyty w 1783 r., widzimy, że cerkiew
ta nie była w żaden stały fundusz opatrzona"
używała ona tylko pewnych gru.ntów, jako
to: gruntu obok niej zajętego przez plebanią"
ogród i sad wiszniowy, dalej sadyby sporej
nad rz. Myką" pod gumnem, kuchnią" spichle-
rzykiem, chlewami i stajenką,. Nadto posia-
dała ona jeszcze inną, sadybę nad droga, do
Potijówki idą,cą, za miastem; tudzież pole or-
ne o trzech zmianach i łą,ki na uroczyskach:
Kniażyn, Łado i Horody. Oprócz tego pleban
pobierał dań od Czubów, którzy posiadali
ostrów Popowska otczyzna i tam mieli swoje
barcie. Dań wynosiła półtrzecia belca, t. j. 23
kwart polskich midu. Niezależnie od tego
pleban radomyski pobierał również dań mio-
dowa.. z ostrowów: Hłuchów, Korżes bór i Za-
polje. Poo górą. za cerkwią, stała chatka za-
krystyana. Tamże szkoła ze schludną komna-
tą" a przez sień szpital. Cerkiew była p. w.
św. Trójcy. Przy niej istniały bractwa t. zw.
stare, siostrzyczek i Małej Raczy. Do cerkwi
należały kaplice w Mykhorodzie i Czudynie.
Smogorzewski zamieszkawszy stale w R.,
wkrótce zaj&ł się budową, nowej katedralnej
pod temże wezwaniem cerkwi, którą, w sposób
okazalszy z cegły wymurował; a obok niej
i seminaryum. Za rezydencyą, służył mu da-
wny zamek. R. za staraniem jego rozwijał
się i powiększał. W dobrach stanęła papier-
nia, hamernia i tartak wodny. Smogorzewski
miał upodobanie w ozdobieniu miejsca. Mamy
przed oczyma list jego, w którym pisze, że
naprzeciw ogrodu wycina las dla perspekty-
wy, ale użyje drzewo na zbudowanie mostu
na Teterowie, który powią,że R. z Mykhoro-
dem. Smogorzewski był sympatyczną, osobi-
stością,. Prawy charakter zjednał mu wielką,
wziętość. Oszczędny dla siebie, hojny dla
drugich, przystępny, gościnny. Zasługi jego
dla kościoła były wielkie. W Warszawie zbu-
doał swoim kosztem okazałą, świą,tynię,
w Zytomierzu fundował misyą" urzą,dził też
seminaryum i kapitułę katedralną, kijowska"
na prelaturze wybrane osoby utwierdził. Usil-
nie pracował nad obroną, kościelnej jedności.
Umarł d. 1 listopada 1788 r. i w katedrze ra-
domyskiej pochowany został. Za jego życia
jeszcze zmarł 1783 roku w R, kś. :Michał
Prymowicz, archiprezbiter lwowski, wielki
wikary i oficyał generalny kijowski. Oficya-
łem metropolitalnym po Prymowiczu został
kś. Meleniewski. R. i za metropolity Teodo-
zyusza Rostockiego pozostał zawsze rezyden-
eN główną. Rostocki d. 10 września 1790 r.
Rad
431
pierwszy z biskupów ruskich zajął krzesło
w senacie. Umarł on w Petersburgu w 1804
r., gdzie ostatnie lata życia przepędził. Po-
zwolono mu jechać do Rzymu i tam osiąść,
ale śmierć wcześnie przyszła. Po zniesieniu
greko-unickiej kij owskiej metropolii w 1795
roku, Radomyśl został wzięty na skarb a
przy ustanowieniu gubernii w 1797 r. został
miastem powiatowem. Miasto otrzymało za
herb: rzekę z trzema unoszą,cymi się nad nią,
gołębiami. Edwa1'd Rulikowski.
Rctdomyski powiat utworzony w 1797 r., zaj-
muje północna, część gub. kijowskiej i grani-
czy: od północy z pow. rzeczyckim gub. miń-
skiej, od wschodu przedzielony Dnieprem od
pow. osterskiego gub. czernihowskiej, od po-
łudnia z pow. kijowskim i skwirskim, od za-
chodu z pow. gub. wołyńskiej: żytomierskim
i owruckim i podług danych z 1881 r. ma
8429'2 w. kw. przestrzeni. Podług Stołpiań-
skiego radomyski powiat ma rozległości
7377 w. kw. czyli 767,265 dziesięcin, w tej
liczbie: 279,519 dz. ziemi ornej, 85,189 łąk,
331,333 lasów i zagajników, 3.250 wygonów,
13,510 piasków, przeszło 30,000 błot i ba-
gnisk, 21,500 pod wodami i zabudowaniami.
Powierzchnia powiatu w ogóle niska, błotni-
sta, pokryta lasami, piaskami i błotami, nosi
wyraźny charakter Polesia; tylko w południo-
wej części powiatu znajdują się wzniesienia.
Jezior znajduje się bardzo wiele, lecz wszyst-
kie one są, nierozległe. Z błot ważniejsze: Bo-
tima przy miasteczku Hornostajpole, Zdwiż
przy wsi Vlołkowo, Kazimirowskie przy wsi
Warowicze, Hlebowskie przy mczku Chabne;
Błota te są, nieprzebyte, grza,zkie i pokryte
oczeretem. Oprócz tego w powiecie znajduje
się mnóstwo błot wysychają,cych podczas su-
chych lat. Obszar powiatu zroszony jest głó-
wnie rz. Teterowem (dopł. Dniepru), z liczny-
mi dopływami i rz. U żą, dopływem Prypeoi.
Gleba przeważnią piaszczysta, w nizinach tor-
fiasta, przechodzi w czarnoziem. W miejscaoh
błotnistych znajdują się znaczne pokłady ru-
dy żelaznej. Zaludnienie bardzo słabe, wyno-
si zaledwie 165,796 mieszkańców (w 1881 r.),
t. j. 19'6 na 1 w. kw. (w całej gub. kijowskiej
średnie zaludnienie na 1 w. kw. wynosi 51
dusz). W 1865 r. było w powiecie 152,343
mk. (74,776 męż. i 77,567 kob.). Podług wy-
znań było 124,929 prawosł., 2686 rozkolni-
ków, 7587 katol., 497 protest., 21,930 żydów
i 3 mahometan. W 1879 r. (podług kalenda-
rza Hm'landa) było w powiecie 23,187 żyd.
(11,319 męż. i 11,863 kob). Podług narodowo-
ści: 76,313 Małorusów, 32,252 Litwinów t?),
9100 Polaków. Podług stanów było: 2065
szlachty dziedziczncj, 405 szlachty osobistej,
5930 szlachty drobnej, 1024 duchownych pra-
wosł., 17 katol., 72 żydow., 29,008 mieszczan,

432
Rad
Rad
110,093 włościan, w tej liczbie 18,364 b. wło- ga do Radomyśla, 17 3 /. w. długa. Nadto
ścian skarbowych. W 1879 r. zawarto w po- przecinaj& powiat trakty komunikacyjne z Ki-
wiecie 2036 związków małżeńskich, urodziło jowa przez Dymer do mka Czarnobyla, z Ki-
się 10,055 dzieci (5226 chłop. i 4829 dziew.), jowa przez Hostoml, Kresiatycze do Owrucza
zmarło 5047 osób (2550 męż. i 2497 kob.), i w końcu 2. Kijowa przez Białogródkę do Bru-
przyrost przeto ludności wynosił 5008 dusz. siłowa. Oprócz tego w powiecie znajduje się
W 1864 r. było w powiecie: 11,412 sztuk 19 stacyj poczt. wiejskich do przewozu urzędni-
koni, 55,319 bydła rogatego, 42,921 owiec ków administracyjnych, policyjnych i akcy-
prostych, 19,203 owiec rasy poprawnej, 36,034 znych. Pod względem kościoła katol. pow.
świń, 9363 kóz i 7 osłów, czyli w ogóle radomyski stanowi dekanat t. n., dyecezyi
173,979 sztuk bydła (w tej liczbie 2576 sztuk łucko-żytomierskiej, obejmuja,cy 9 parafij:
w mieście), Główne zajęcie ludności stanowi Brusiłów, Korostyszew (z kapl. w Starosieli-
rolnictwo, nadmiar zboza przerabia się w go- cy, Berezówce, Produbówce, Stawkach, Wi-
rzelniach, których w 1865 r. było 19 w po- leńce i w Tesnówce), Chabne, Iwanków, Wy-
wiecie. Oprócz rolnictwa znaczne źródło do- szewicze (Wiszewicze), z filia, w Radomyślu
chodu dla mieszkańców stanowi obróbka ma- i kapl. w Krymku, Malin (z kapl. w Mirczy),
teryałów leśnych, wydobywanie rudy zela- Rozwazów, Horbulów (z kapl. w Czajkówce)
znej i przerabianie jej na surowiec, żelazo i i Czarnobyl. Liczy 10,610 wiernych. W pow.
wyroby z takowych. Przemysł to ciężki i mało radomyskim, we wsi Jurewie, urodził się dnia
korzystny, ale górnicy (rudnicy) oddaja, mu 14 października 1806 r. Alojzy Kalikst Ko-
się z zamiłowaniem tradycyjnem i uważają się złowski, filolog, autor gramatyki polskiej.
za coś lepszego od wieśniaków rolników. Rudę Tenże powiat jest także miejscem pobytu i po-
dobywają oni najwięcej z nad brzegów rzek, szukiwań zasłużonego badacza natury Gusta-
a mianowicie Irszy i takową w zwyczajnych wa Belke, autora rozprawy Notice sur l'his-
kuźniach przekuwają na zelazo. Oprócz tego toire natur elle du district de R. (Bulletin de
zajmują się oni jeszcze w lasach wypalaniem la societe des natur. de Moscou) 1866 r. Mar-
węgla drzewnego i pracują w fryszerkach. szałkami szlachty pow. radomyskiego byli:
Górnicy ci zamieszkują 15 wsi, w części wy- Wacław Hański h. Gozdawa (1807 r.), An-
łącznie, w części zaś wspólnie z rolnikami. toni Mikołaj Bohdanowicz h. Mogiła (1809,12),
W południowej części powiatu zajmują się Onufry Gałecki h. Junosza (1817 r.). J. Krz.
mieszkańcy pszczolnictwem. Przemysł fa- Radomyśl 1.) miasteczko w pow. miele-
bryczny mało rozwinięty; w 1880 r. było tu ckim, w równinie, 205 mt. npm., między Wi-
56 fabryk, zatrudniających 974 robotników słą i Wisłoką, pod 38°53' wschodniej długo-
i produkujących za 1,884,010 rs. Pod wzglę- ści (Ferro) a 50°10' północnej szerokości. Pod
dem administracyjnym powiat radomyski osadą wypływa pot. Rabka, dopływ pot. Par-
dzieli się na 5 okręgów policyjnych (sta- tyńsldego (dopł. do Brenia). Wiodą stąd dro-
nów): Brusiłów, Korostyszów, Malin, Iwań- gi: na płd. do Czarny, stacyi kolei arc. Ka-
ków i Czarnobyl oraz 16 gmin: Malin, Pot y- rola Ludwika (16 klm.), na półn.-wschód do
jówka (Pociejówka), Korostyszów, Wodotyj, Mielca (15 klm.), na zachód do Dąbrowy (21
BruBiłów, Kiczkiry, Wyszewicze (nalezą do klm. w linii prostej). W okolicy gleba glin-
1 okr. pokoj. do spraw włośc.); Czarnobyl, kowa, mocno z piaskiem zmieszana; opodal
Szepielicze, Hornostajpol, Chabne, Przyborsk, znajdują się lasy szpilkowe w stronie płn.
Iwanków, Krasiatycze, RozwaZów i Martyno- i płd.-wschod. i zachodniej. Zabudowane prze-
wicze (w 2 okr. pok. do spraw włośc.), obejmu- waznie drewnianemi dworkami, liczy 484 dm.,
ja,cych 19 okr. (starostw) wiejskich i 319 3141 mk., 1468rzym.-katol. i 1670 izrael.
miejscowości zamieszkałych. W 1847 r. po- Więk. pos. (M. i R. Gulwirthów) ma 2 dm.
wiat posiadał 1 mto, 8 mczek, 77 siół, 291 i 27 mk. a Wólka Plebańska 18 dm. i 78 mk.
wsi i 1 chutor, razem 378 osad zamieszkałych. Wraz z gruntami uprawnemi (633 roli, 42 łąk
Pod względem oświaty pow. stoi nisko bo ma i 140 morg past.) zajmuje obszar miejski
tylko 7 szkół w mkach: Rożew, Chabne i Ma- 5000 morgi maja,tek g"miny składa się z 152 mr.
lin, oraz we wsiach: Brusiłów, }faksymowicze, past., wartości 2000 zł. i 19 mr., lasu oszaco-
Skuraty i Czapowicze. Najdawniejsza z tych wanego na 1800 złr. Dochód roczny wynosi
szkół istnieje od 1861 r.; uczniów w 1880 r. 1800 złr. R. ma kościół paraf. rzym.-kat., sąd
miały wszystkie 347, w tem tylko 4 katol. powiat., urz. poczt., czteroklasową szkołę lu-
(314 chłopców i 33 dziew.). W tymże roku dową, młyn wodny. Sąd obejmuje 43 gmin
w szkołach cerkiewnych było 442 uczniów. i 33 obszarów więk. posiadłości, na obszarze
Pod względem komunikacyjnym tylko połu- tym znajduje się: 6416 dm., 33,220 mk.,
dniową część powiatu przecina trakt pocztowy 29358rzym.-kat., 19 gr.-kat., 519 prot. i 3324
brzesko-kijowski, ze stacyami w Korostysze- izrael.; 32495 Polaków, 650 Niemców, 9 Rusi-
wie, Stawiszach i Koczerowie, skl\d idzie odno- nów i 2 cudzoziemców. Ludn08ć trudni się

Rad
rolnictwem i garncarstwem. W miasteczku
przebywa dwóch lekarzy, jest apteka, kilka
sklepów żydowskich, odbywają, się targi i dwa
jarmarki doroczne na bydło, trzodę, płótno
i zboże. Miasteczko założył w 1581 r. Miko-
łaj Firlej, kaszt. biecki, na gruntach wsi Rudy
i Dolczy, należących dojego żony Ligięzianki,
za przywilejem Stefana Batorego. Mieszkań-
com przyznano 4 latll. wolności od wszelkich
danin, targ i dwa jarmarki. Parafia erygo-
wana dopiero 1599 r. Na prośby :Mik. Firleja,
kaszt. wojnickiego, dodał Zygmunt III w 1631
jarmarki: w poniedziałek pp niedzieli suchej,
na św. WawrzYIlCa i WW. Swiętych. W 1646
wydano akt lokacyjny parafii i nakładem Mik.
Firleja zbudowano drewniany kościół p. t. św.
:Mikołaja i Na.wiedzenia N. P. M., który po-
święcił 1740 bisk. Michał Kunich R. prze-
szedł juz wtedy w dom 'V odzickich z Grano-
wa, a gdy spłonął kościół, Eliasz 'V odzicki
wymurował nowy, ceglany, który poświęcił
}'loryan Janowski zmieniaj ąc tytuł na "Prze-
mienienia Pańskiego." Utworzono też prepo-
zyturę, która istniała do r. 1800. Oprócz
kościoła parafialnego był drewniany kościo-
łek św. Stanisława, w którego miejsce w 1851
r. wymurowano kaplicę. Obok kościoła są, dwie
murowane kaplice, wzniesione w obecnym
stuleciu. Na Wólce Plebańskiej stał dor. 1800
drewniany kościół p. t. Przemienienia PaIl-
skiego, zniesiony jako beneficium simplex
w 1783; w jego miejscu wymurowano ex voto
za pomocą składek piękny kościół na pamiątkę
cholery w r. 1873. Par. należy do dyec. tar-
nowskiej, dek. radomyskiego i obejmuje Bre-
sów, Wólkę Dulecką, Dulczę Małą i Malec.
R. graniczy na płd. z Wólką Dulecką, na za-
chód z Dulczą, Wielką i Małą, na płn. z Part y-
niem i Podlesiem a na wschód z Rudą. 2.) R.
nad Sanem, mtko w pow. tarnobrzeskim, na
prawym brzegu Sanu, wznies. 169 mt. npm.,
w pobliżu granicy królestwa polskiego. Od
wschodu i północy ciągną się bory sosnowe
i w miejscach wytrzebionych wydmy piasz-
czyste. Iiasteczko składa się z osobnego
rynku i kilku szerokich ulic, wogóle ma 217
dm. i 1339 mk., z nich 923 rzym.-kat., 3
ewang. i 413 izrael. Zniszczone powodzią 25
marca 1888 r. miasteczko, zajmuje wraz z ro-
lami i nieużytkami (pos. mn. 429 roli, 88 łąk,
625 past. i 42 m. lasu) 931'5 ha powierzchni,
niema majątku ani rozwiniętego przemysłu,
wskutek czego dochody płyną jedynie z opłat
targowych i podatków. Jest tu kościół par.
rzym.-kat., urząd poczt., szkoła ludowa 2 kla-
sowa, zakład dla ubogich i stowarzyszenie
oszczędności i pożyczkowe (146 członk., kapit.
35674 złr.). Fundusz dla ubogich powstał ze
spadku po proboszczu Tad. Bąkowskim (t1817),
posiada 100 złr. kapitału. Miasto założył
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 102.
Rad
433
w 1556 Jakub z Sienna Sienieński, który też
zbudował kościół drewniany i utrzymywał
księdza. Syn jego Abraham sprowadził au-
gustyanów z Krakowa, lecz dopiero r. 1625
oddał im zarząd parafii bisk. Marcin Szysz-
kowski. Po kasacyi klasztorów usunięto au-
gustyanów od probostwa. Teraźniejszy ko-
ściół wybudowany z drzewa w 1828 r., na
cmentarzu jest kaplica M. B. Bolesnej. Par.
należy do dyec. przemyskiej,. dek. miecho-
cińskiego i obejmuje też wsie Zabno i Nowi-
ny. Smutna okolica Radomyśla zamieniła się
powoli w pustynię piaszczystą wskutek nie 0-
ględnego wycinania lasu, a nawet w stronie
zachodniej ku Sanowi utworzyła się wynio-
sła wydma, sięgająca aż pod progi mieszkań
i zagrazająca kościołowi. Wydma ta zajmuje
około 38 morgo Zachodnie stoki tej wydmy
zalesiono świeżo. Wylew Sanu w 1813 r.
zniszczył prawie całe miasto. Nad rzeką stał
dawniej zamek a raczej pałac w pobliżu ol-
warku Podzamcze. R. graniczy na płd. z Za-
bnem, na płn. z Pniowem, na zach. oblewa go
San a na wschód otaczają bory i wydmy
piaszczyste, ciągnące się po granicę królestwa
polskiego. Mac.
Radomyszl, ob. Radomyśl.
RadoIł, rzeczka, wypływa w obr. Ciszowy
Wielkiej, w pow. bielskim, obw. sąd. skoczow-
skim, z pod góry Czantoryi Małej (864 mt.),
w Beskidzie szląskim; płynie na płn. przez
Ciszową, Wielką i Małą, (Zeislowitz), gdzie
z lew. brzegu zabiera strugę Rzeczycę; na-
stępnie w biegu płn. zrasza Krzakowice Górne
i Dolne, jakoteż Godziszów i wreszcie na gra-
nicy Godziszowa i Bladnicy (właśc. Błotnicy),
uchodzi z lew. brzegu do Błotnicy, dopływu
Wisły pod Skoczowem. Długość biegu 9 klm.
Radollek, wś i fol., pow. opoczyński, gm.
Sworzyce, par. Bedlno. Odl. od Opoczna 12 w.,
ma 7 dm., 57 mk., 200 mr. dworsk.,48 mr.
włośc.
Radollek, małe jezioro na płn. granicy
pow. tucholskiego, przy Brodach.
Radollia 1.) w XVI w. Radunya, wś i fol.,
pow. opoczyński, gm. Radonia, par. Błogie.
Odl. od Opoczna 22 w., Illa 18 11m., 210 mk.
Staranne gospodarstwo folwarczne. W 1827 r.
było 21 dm., 135 mk. W potwierdzeniu po-
siadłości cystersów sulejowskich przez Grze-
gorza IX z 1229 r. wymieniono także "posse-
siones de Rudnou" (Kod. Małop., II, 42). Po-
twierdzenie Bolesława Wstydliwego z 1262
r. wymienia wś Rudeno (Mucz. Rz., K. dypl.,
I, 87). W XV w. R, wś szlachecka, miała ła-
ny kmiece, z których dziesięcinę płacono kan-
clerzowi kolegiaty łęczyckiej i magistrom
kościoła św. :B'loryana. Była tam karczma,
zagr., folwark, dające też dziesięcinę (Długosz,
L. B., l, 505). W XVI W. jest tu dwór i WIJ.
28

434
Bad
Dw6r ma. niewiele roli, gdyż dziesięcina, da-
wana plebanowi w Błogiem, miała wartość do
trzech fertonów (Łaski, Lib. Ben., I, 628).
W 1876 r. fol. R. rozl. mr. 363: gr. Ol'. i ogr.
mI'. 316, łąk mr. 31, nieuż. mr. 16; bud. mur.
12, z drzewa 8; płodozmian 10 i 13 polowy.
W skład dóbr wchodziły poprzednio wsi: R.
os. 28, z gr. mr. 323; Sieciechów os. 8, z gr.
mr. 165; Maryanka os. 6, z gr. mr. 119;
Pieńki os. 2, z gr. ror. 48; Olimpiów os. 8,
z gr. mr. 163; Honoratów os. 11, z gr. mr.
254; Kazimierzów os. 9, z gr. mr. 105; Wła-
dysławów os. 11, z gr. mr. 195. R., gmina
z urzędem we wsi Mniszków, ma 2463 mk. i
8945 mr., w tem ziemi dwor. 4624 mr.: sąd
gm. okr. V w Wójcinie, st. p. w Sulejowie.
W skład gminy wchodzą: Dąbrowa, Grabowa,
Grabowskie Olendry, Honoratów, Jaksonek,
Jawór, Józefów, Karczonek, Kazimierzów, Ma-
ryampol, Maryanka, Mikułowice (A i B), Mni-
szków,. Olimpiów, Pieńki, Radonia, Stoczki,
Stok, Swieciechów, Taraska, Władysławów,
Włodzimierzów. 2.) R., w XVI w. Radunya,
ws włosc., pow. opoczyński, gm. Janków, par.
Sławno, odI. od Opoczna 12 w., ma 19 dm.,
64 mk., 191 mr. włośc. Lib. Ben. Łaskiego
(1,633) w opisie par. Sławno wymienia R.
lecz nie daje żadnych szczegółów. Widocznie
była to mała osada. W 1508 r. Radunia, wła-
sność Wilama, płaciła poboru gr. 22. W 1577
r. własność Piotra Radońskiego ma 8 łan.,
2 zagr. (Pawiński, Małop., 292, 481). Br. Ch.
Radonice, wf> i fol., pow. błoński, gm. Pass,
par. Błonie, odI. 3 w. od Błonia, ma 191 mk.
W 1884 1', fol. R. razI mr. 465: gr. or. i ogr.
ror. 419, łąk mr. 21, nieuż. mr. 25; bud. z drze-
wa 22; płodozmian 8 i 11-polowy; wiatrak.
WŚ R. os. 18, z gr. mr. 27.
Radonie, wś i fol., pow. błoński, gm. i par.
Grodzisk, odl. 3 w. od Grodziska. Posiada
browar, z produkcyą roczną na 28,000 rs.
(1878), zajmujący 6 robotników, wiatrak,
młyn i 183 mk. W 1827 r. było 18 dm.,
142 mk. W 1885 r. folw. R. z przyI. Dąbrow-
ka rozI. mr. 526: gr. Ol'. i ogr. mr. 367, łąk
mr.47, past. ror. 35, lasu mr. 40, w os. mr.
10, nieuż. mr. 21; bud. mur. 5, z drzewa 8;
las nieurządzony, pokłady torfu. Wś R. os.
12, z gr. mr. 39. Br. Ch.
Ra(loniek, wś i fol., pow. opOCZyilSki, ob.
Radonelc.
Radonka, os., pow. opoczyński, gm. Ow-
czary, par. Podldasztor Sulejowski. OdI. od
Opoczna 26 w., ma 1 dm., 23 mr. dwors.
Radolłsk, niem. Radonslc, 1653 Radunslc,
wś, pow. złotovrski, st. p. Lutowo, par. kat.
Sypniewo odl. 1 1 / 2 mili. Ma 718 ha (453 roli
orn., 78 łąk, 92 past.). W 1868 r. 92 bud.,
33 dm., 235 mk., 1 kat., 234 ewang. (par.
Rad
gronowska). W 1885 r. było 46 dm., 47 dym.,
304 mk., 11 kat., 293 ew. Już r. 1766 istnia-
ła tu sik. ewang. 'V R. mieszkało tu 10
włośc., którzy płacili mesznego po 3 flor. (ob.
Wizyt. Trebnica, str. 157). Kś. Fr.
Radontowo, niem. Reinlwldsthal, folw. dóbr
borzechowskich obejmował 105 mr. W now-
szych spisach nie wymieniony. Kś. Fr.
Radonupis, rzeczka w pow. telszewskim,
prawy dopływ Okmiany, przyjmuje od pra-
wego brzegu lł.nżułupis.
RadolłOl, łotew. Radopols, folw. dóbr Wie-
lony, pow. rzeżycki, par. i gm. Wielony (o 5
w.), o 30 w. od mta Rzeżycy, ma 1005 dzies.
obszaru. Jest tu kaplica kat., stanowiąca filię
kośc. par. wielońskiego, przy której od 1753
do 1830 r. wznosił się słynny na całą okolicę
klasztor bernardynów wielońskich (ob. Wie-
lony). G. M.
Radoryska Huta, wś włośc., pow. łukow-
ski, gm. i par. Radoryż, ma 28 os., 607 mr.;
wchodziła w skład dóbr Radoryż.
Badoryska \Vólka, wś włośc., pow. łu-
kowski, gm. i par. Radoryż, ma 25 os., 472
mr.; wchodziła w skład dóbr Radoryż.
Radoryż 1.) Szydłowslci, wś i folw. nad rz.
Białowod1ł, pow. łukowski, gm. i par. Rado-
ryż, odI. 22 w. od Łukowa, posiada urząd
gminny, młyn wodny, tartak, cegielnię, go-
rzelnię (1871 r.), 50 dm., 450 mk. W 1827 r.
było 12 dm., 100 mk. Na obszarze R. bierze
początek rzeczka Białowoda, al. Mała By-
strzyca, dopływ Bystrzycy, wpadaja,cej po-
wyżej Tchórzewa do Tyśmienicy. Dobra R.
składały się w 1871 r. z folw. R. i nomenkl.
Orle Gniazdo, rozl. ror. 3185: gr. 01'. i ogr. mr.
796, łąk 176, past. 223, lasu 1244, zarośli 236,
wody 101, nieuz. 79, zarośli (w nomenklatu-
rze Orle Gniazdo) mr. 33; bud. mur. 13,
z drzewa 33; płodozmian 7 i 11 polowy; las
nieurządzony. W skład dobr wchodziły po-
przednio: Wś R. os. 29, z gr. mr. 222, wś
Wielgolas os. 10, z gr. mr.152; wś Wólka
Radoryska os. 25, z gr. mr. 472; wś Cisownik
os. 24, z gr. mr. 458; wś Huta Radoryska
os. 28, z gr. mr. 607; wś Laski os. 15, z gr.
mr. 225; wś Wierzcholina os. 5, z gr. mr. 83.
2.) R. Kościelny, wś, pow. łukowski, gm. i par.
Radoryż, posiada kościół par. drewniany, 25
dm., 249 rok., 686 mr. ziemi. Wchodził w skład
dóbr Krzywda. W 1827 r. było 24 dm., 195
mk. W połowie XV w. wś Radorzysz Wielki
(Magna), w par. Tuchowicz, własność Jana
Pękosławskiego h. Habdank, miała łany km.,
z których dziesięcinę snopo wą i konopną, war-
tości 10 grzyw., dawano bisk. krakowskiemu.
R. Mały (Parva), w par. Wojeieszków, wła-
sność Mikołaja Sobieskiego h. Janina, miała
łany km., z których dziesięcinę snopow8; i ko-

Rad
nopną, wartości 4 grzyw., dawano bisk. kra-
kowskiemu (Długosz, L. B., t. II, str. 558,
5(1). Według reg. pob. pow. łukowskiego,
z r. 1531, wś Radorzis magna, w par. Tucho-
wicz, miała 7 1 /, łan, 1 młyn. W r. 1552 wś
R., w par. Tuchowicz, własność Zofii Rado-
rziskiej, miała 7 osad. Część Gabryela Rado-
rziskiego miała 7 os., koło l. W r. 1580 wś
R., własność Piotra Goiczskiego, który płacił
od 2 1 /, włók osiadłych fI. 2 gr. 15, od 2 za-
gród bez ról gr. 8; p. Janowa Morawczowa od
półpiętej włóki ze wszystkich wsi fI. 4 gr. 15;
}I. Mikołaj Radorziski infra. summa £1. 7 gr. 8
(Pawiński, Małop., 378, 393, 430). Kościół
parafialny erygował w 1588 r. Jan Czysz-
kowski, obecny wzniósł Jezierski w 1735 r.
R. par., dek. łukowski, 1434 dusz. R. gm.,
nal!Jży do s. gm. okr. II w Tuchowiczu, st. p.
w Zelechowie, graniczy z gm. W oJcieszków,
Gułów, Jarczew i }Iysłów, ma 2,274 mk.
i 10,723 mr. obszaru. W skład gm. wchodzą:
:Budki, Cisownik, Drozdak, Fiukówka, Huta,
Józefinów, Kożuchówka, Krzywda, Laski, Ra-
doryska Huta, Radoryska Wólka, Radoryż Ko.
Bcielny, R. Szydłowski, Wielgolas, Wierzcho-
lina. Br'. Clt.
Radoryżec, wś nieistniejąca obecnie, w par.
Okrzeja (pow. łukowski). Według reg. pob.
pow. stężyckiego z r. 1569 we wsiach: Cisownik
(Cisownik) i Radorzirzec, w par. Okrzeya,
Krystyan Sobieski posiadał w Ratorirzu 9
półłanków, w Radorzirzu piętnacie półłan-
ków (Pawiński, Małop., 333).
Radość 1.) zaśc., pow. święciański, w 2
okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra skarbowe
J)augieliszki, o 4 w. od gminy a 26 '/2 W. od
Swięcian, ma l dm., 9 mk. kat. (podług spisu
z 1864 r. 14 dm. rewiz.). 2) R. (Radost'),
u Echarda Radoszcz, wś, pow. brzeski gub.
grodzieńskiej, w 40kr. poL, gm. Kamieniec
Litewski, o 32 w. od :Brześcia. Niegdyś kró-
lewszczyzna, opłacająca 100 złp. kwarty.
Radość, wólka w pow. jasielskim, nad bezim.
pot., praw. dopł. Ropy, przy drodze do Jasła,
w okolicy pagórkowatej (286 mt. npm.), ma
26 dm. i 116 mk. rzym.-kat. Obszar więk.
(Stef. Wilkoszewski) ma 31 mr. past. i 16 mr.
lasu; pos. mniejsza 115 roli, 44 łąk, 20 past.
i 226 mr. lasu. Stanowi część gm. Pagórka.
Parafia rzym.-kat. w Cieklinie. Graniczy na
płn. z Pagórkiem, na płd. z Cieklinem, na
wschód z Duląbką a na zachód przez las Dę-
binę z Rozdzielem i Lipnikami. Mac.
Radoska, wś włośc., pow. konecki, gm.
Grodzisko, par. Radoszyce. Odl. od Końskich
18 w., ma 50 dm., 295 mk., 367 mr. włośc.
i 2 mr. dwors. W 1827 roku było 21 dm..
144 mk.
Radost (RadośC?), wś, pow. sokołowski,
gm. Sterdyń. Ma 16 dm., 145 mk., 83 mI'.
Rad
435
Radostawka, mylnie Radosławka, potok,
nazwa dolnego biegu Baczki, dopływu Styru.
Ob. Baczka. Br. G.
Radostków, wś, folw. i os. młyn., pow.
częstochowski, gm. Mykanów, par. Borowno,
OdI. 10 w. na północ od Częstochowy. Posia-
da piec wapienny, młyn wodny, pokłady
wapna i torfu, 41 dm., 322 mk. W 1827 r.
było 30 dm., 275 mk. Dobra R. składały się
w 1879 r. z folw.: R., Nałęcz, nomenkI.: Bent-
kowskie i Teofilów; rozl. mr. 1329: fol. R. gr.
or. i ogr. mr. 549, łąk mr. 19, past. mr. 3,
lasu mr. 467, nieuż. mI'. 28, razem mr. 1066;
bud. mur. 10, z I'lrzewa 8; płodozmian 8-po-
lowy; fol. Nałęcz gr. Ol'. i ogr. mr. 108, łąk
mr. 86, past. mr. 1, lasu mr. 54, nieuż. mr.
13, razem mr. 263; bud. z drzewa 3; las
nieurządzony. Vvś R. os. 44, z gr. m. 384.
W XVI w. łany kmiece i fol. dają dziesię-
cinę i kolędę pleb. w Borownie (Łaski, L. B.,
I, 522). W 1552 r. własność Felicyi i Se-
bastyana Pągowskich, miała 10 osad, 1'/2 łan.,
2 młyny o 1 i o 2 kołach (Pawiński, Wielkp.,
II, 300). Br. CIt.
Radostów 1.) wś 11 źródeł rzki Oleśnicy
(lew. dopł. Warty), pow. wieluński, gm. Cza-
stary, par. Dzietrzkowice, odI. od Wielunia
19 w., ma 57 dm., 534 mk.; os. rząd. 1 dm.
W 1527 r. wś rząd., ma 39 dm., 396 mk.
W 1303 r. Ubisław, kaszt. kaliski, nadaje R.
i Białę O1obocką klasztorowi klarysek w.01o-
boku (ob. t. VII, 523). R. należał jeszcze na
początku XVI W. do par. w Łubnicy. Już je-
dnak Lib. Ben. Łaskiego (II, 142) zazna-
cza, że par. ta ma być złączona z par. Dzietrz-
kowice, co też i nastąpiło. W 1552 r. R.,
w par. Millesyn (Mieleszyn), własność klasz-
toru w O1oboku, miał 8 os., 3 łany i 1 łan
sołtysi, dziedziczny (Pawiński, Wielkp., II,
302). 2.) B., wś, fol. i dobra nad rzką Łago-
wicą, pow. opatowski, gm. Rembów, par.
Szumsko, leży o milę na płd. od Łagowa, od
Opatowa odl. 30 w., posiada kużnicę żelaza,
która w 1875 r. wyrobiła 500 pudów kutego
żelaza, młyn wodny, tartak, cegielnię, pokła-
dy torfu. W 1827 r. było 32 dm., 144 mk.
Dobra R. składały się w 1879 r. z fol. R., Zaole-
sie, nomenkI.: Antoniów, Fryszerka i Skrzyn-
ki rozl. mr. 2649: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mI'.
417, łąk mr. 100, past. mr. 93, nieuż. mr. 20,
razem mr. 630; bud. mur. 2, z drzewa 15;
płodozmian 14-polowy; fol. Zaolesie gr. or.
i ogr. mr. 211, łąk mr. 79, past. mr. 28, wo-
dy i nieuż. mr. 11, razem mr. 329; bud.
z drzewa 3; płodozmian 8-polowy; nomekl.:
Antoniów, Fryszerka i Skrzynki gr. Ol'. i ogr.
mr. 19, łąk mr. 5, lasu mr. 1645, nieuż. mr.
22, razem mr. 2691; bud. z drzewa 15; las
nieurządzony. W skład dóbr poprzednio wcho-
dziły: wś R. os. 41, z gr. mr. 267; wś Anto-

436
Rad
mow os. 1, z gr. mr. 1, wś Skrzynki, os. 4,
z gr. mI'. 3. W 1578 r. wś R., w par. Sum-
sko, własność Stanisława Duczymińskiego,
miała 4 osad, 1 łan, 6 zag., 1 rzem. (Pawiń-
ski, Małop., 170). 3.) H., wś i folw., pow. hru-
bieszowski, gm. Mircze, par. Nabroż, odI. 28
w. od Hrubieszowa, posiada cerkiew drewnia-
n po-unicką., filią. par. Wiszniew. Dawniej
była osobna parafia w dek. tyszowieckim.
W 1887 r. folw. R. rozl. mr. 593: gr. or. i ogr.
mr. 513, łąk mr. 51, lasu 4, odpadki mr. 6,
nieużytki mr. 19; bud. mur. 10, z drzewa 19.
płodozmian 16-polowy. Wś R. os. 63, z gr.
mI'. 557. Por. Łykoszyn. Br. Ch.
Radostów, wś, w płn. części pow. kowel-
skiego.
Hadostowice, niem. Radostowitz, wś, pow.
pszczyński, odl. I/ ł mili od Pszczyny, gdzie
jest par. rz.-kat. W 1861 r. 40 dm., 382 mk.
(44 ew., 2 żyd.) i 369 mr. obszaru wiejskiel.:0
i 131 mr. dominial.
Ha(lm.towa Wola, w dokum. libe?,tas Ra-
dostonis, osada niistnieją.ca obecnie, między
Jaworem a Wolą. Sm iłową, (dziś Doły), wpow.
brzeskim, par. Poręba L szwicka. Andrzej
"\Vanrowicz, podsędek krak., w Krakowie 3 li-
stopada 1364 r. miejscowość tę przyznał bi-
skupowi krakowskiemu (Kod. dypl. Kat. krak.,
wyd, Piekosińskiego, I, 284). Mac.
Rftłlostowo, niem. Rathstube, dok. Radosto-
VO, (1224), Radastowe, Radestaw, Radistowo, Rat-
lItowe, domena królewska, w nowo-utworzo-
nym pow. tczewskim, niedaleko kolei wscho-
dniej, niespełna pół mili od st. kol. poczt. i
par. kat. w Bubkach; par. ewang. Rudno.
Szkoła kat. (53 dzieci) w miejscu. Jest tak-
że gorzelnia parowa i młyn do szrótowania
zboża. R. z fol. Starzęcinem obejmuje 3555'18
mr. i t. zw. radosławskie łą,ki pod Tczewem,
obejmujące 276'96 mI'. W 1869 r. było w R.
19 dm., 309 mk., 285 kat., 24 ew. W skład
gminy wchodzi R., Starzęcin i dworzec sub-
kowski, 2 klm. odl. Obszar wynosi 786 ha,
(700 roli orno i 59 łąk). W 1885 r. liczyły te
miejscowości 20 dm., 56 dym. i 337 mk.,
z których na R. samo przypada 12 dm. i 258
mk. Z R. rozchodzą się drogi do Brzuszeza,
Subków, Rajków i Gręblina; rola jest uro-
dzajna. R. jest starą osadą. W 1224 r. daro-
wał ją, Sambor oliwskim cystersom jako za-
pomogę do rozpoczęcia nowej budowy klasz-
toru, który co tylko zburzyli byli Prusacy
(ob. Perlbach, P. U. B., str. 24). W 1249 r.
ugodzili się cystersi z bisk. kujawskim Mi-
chałem względem dziesięcin, za wszystkie
dziesięciny ustąpili mu R. i Dzierżążnę pod
Wejherowem (tamże, str. 109). Ugodę póź-
niej zmieniono, bo r. 1276 klasztor znów po-
siada R. (Tamże str. 235). W 1279 r. przy-
rzeka. klasztor od wsi swoich, między któremi
Rad
jest i R., dawać rocznie 6 grz. torllń. zamiast
dziesięcin (str. 2(2). R. 1289 nadaje Mestwin
klaszt. oliwskiemu R. i Rajkowy, które mu
przypadły po śmierei Sambora (str. 406).
R. 1301 ustępuje opat oliwski Ruediger wsie
R., Kwasin i Brzeźno bisIe kujaw., za to mają,
wszystkie inne wsie klasztorne wolne być od
dziesięcin (str. 531). Klasztor jednak znowu
wieś tę pozyskał i posiadał ją, aż do kasaty.
W ostatnich wiekach prowadzili zakonnicy
sami gospodarstwo i przysyłali zawsze jedne-
go jako ekonoma, dla którego tu utrzymywali
osobną domową kaplicę. Stała tuż przy dwo-
rze i była bardzo szczupła. Dopiero r. 1689
wystawił opat Hacki wielką kaplicę z 3 ołta
rzami. Była cała w cegłę budowana, dachów
ką, pokryta. Cmentarz około kaplicy był do-
brze ogrodzony. W r. 1780 kaplica jeszcze
stała, kiedy zaginęła nie wiemy (ob. Utracone
kośc. :Fankidejskiego, str. 208). W 1657 r.
podczas drugiej wojny szwedzkiej Stefan
Czarniecki stanął pod R. obozem, który opu-
ścił dnia 8 lipca (ob. "Opactwo Peplińskie"
p. ks. Kujota, str. 435). W 1878 r. w jesieni
znaleziono na obszarze dóbr 22 monet złotych,
z których każda miała 12 marek wartości
i kawał złota, wartujący 180 mrk. Prof.
Roeper w Gdańsku uznał te monety za by-
zantyńskie z V W. Kś. Fr.
Radostowo, wś na pol.-prus. Mazurach,
pow. szczycieński, wśród bagien południowej
części powiatu, blisko granicy król. polskiego,
o 6 klm. na wschód od st. p. Lipowca. N ale-
żała dawniej do wójtostwa wielbarskiego; za-
łożona r. 1763. Ad. N.
Radostynła, niem. Radstein, 1531 Radostina,
1534 Radostny, wś i fol., pow. prądnicki, par.
Ligota, odl. 2 mil od Prą,dnika. Folwark ma
1018 mr. (868 roli, 24 wody, 35 nieuż.), wś
1946 mr. W 1861 r. 110 dm., 739 mk. (22
ew.); szkoła w miejscu.
Radoszew al. Radosiew, Radosiewie, Rado-
siw, Siedliska, wś, pow. czarnkowski, o 9 klm.
na płn.-zach. od Czarukowa, o tyleż na płd.
od Trzcianki, nad strugą, która powyzej Czaru-
kowa wpada do Noteci; par. i poczta w Czarn-
kowie, st. dr. żel. w Trzciance. W r. 1580
należał R. do Barbary Rogozińskiej; później
wchodził w skład dóbr Biała, z któremi dzie-
lił swe losy. Pod wsią, odkopano cmentarzy-
sko z popielnicami i naszyjnik złoty. Wś ma
29 dm., 272 mk. (204 kat., 68 prot.). Folwark
liczy 70 mk. w 3 dro. i należy do okr. domin.
Hamernia Czarnkowska; obszaru ma 355,27
ha, czyli 222'88 roli, 33'24 łąk, 7'19 past.,
87'79 lasu i 4'17 nieuż.; czyst. doch. grunt.
2554 rork. E. Cal.
Radoszewo, niem. Reddischau, 1649 Ra-
dessino (Ossowski mylnie Radziszewo), dobra
ryc. na Kaszubach, po kasz. Redeszewo, pow.

Rad
wejherowski, st. p. i par. kat. Starzyn 2 klm.
odl., par. ew. Krokowo, od!. od Wejherowa
20 klm. na płd., ma 331 ha (239 roli 01'., 14
łąk); młyn parowy. W 1869 r. 8 dm., 120
mk., 103 kat., 17 ew., w 1885 r. zaś 9 dm., 18
dym., 127 mk. kat. Właśc. 1885 Konstancya
Łyśniewska. Tutejsza szkoła kato1. miała
1877 r. 1 nauc. i 100 dzieci. O parę set kro-
ków od siedziby dworskiej, na nie wielkiem
wzgórzu wśród równiny, znajduje się cmenta-
rZYbo. Przy wydobywaniu zwiru natrafiano
często na groby skrzynkowe. Jedna urna twa-
rzowa znajduje się w muzeum berlińskiem.
'Właścicielka dóbr posiadała z tegoż cmenta-
rzyska nie wielką urnę i pokrywę od innej,
czarną, pięknie rytowaną, którą r. 1877 ofia-
rowała do muzeum Tow. N. w Toruniu (ob.
Objaś. do mapy arch. Prus. Zach., str. 64).
Według taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono
pobór podwójny a akcyzę potrójną, płacili
w R.: Radoszewski od 3 wł. fol. 3 f1., Piotr
:Balga od 1 wł. fol. 1 fI., Jan :Balga od 1 wł.
fo1. 1 f1. R. należało wówczas do pow. puc-
kiego (ob. Roczn. T. P. N. w Pozn., 1871, str.
194). Podług taryfy na symplę z r. 1717 pła-
cili tu: Jerzy Kolkowski (?) 4 gr., Radoszew-
scy successores 4 gr., Filip Radoszewski 4 gr.,
Krzysztof Malotke 3 gr. 13% den. (ob. Cod.
Belnensis, str. 102). Wizyt. Gniewosza z r.
1649 donosi, że tu wtedy było 5 działów szla-
checkich, mesznego mieli dawać każdy 1 1 / 2
korca żyta i tyleż owsa, ale płacili tylko po
1 korcu owsa (str. 886). W wizyt. Szaniaw-
skiego z r. 1710 czytamy, że prob. pobierał
stąd 4 kor. żyta i tyleż owsa (str. 60). W ko-
penhadzkich tablicach woskowych z XIV
i XV w. zowie się ta miejscowość Redeschs,
Redischow i Redysow. R 1395 zostaje Hart-
wig z R. oskarżony raz o skaleczenie, a drugi
raz nieco później o zabójstwo. W tychże ta-
blicach jest jeszcze wymieniony J eske von
Reddischow (ob. Zeitsch. d. Westpreuss. Gesch.
Ver., IV, 76). W gdańskich tablicach wosko-
wych zapisany jest pod r. 1399 Domislaus
z R. jako świadek (ob. tamże, XI, 56). Kś. Fr.
Radoszewa al. Gać, nazwa dawana rzecz-
ce Luciąży w jej początkowym biegu, od źró-
deł do Starej W si. Ob. Luciąża.
Radoszewice 1.) wś i fo1. nad rz. Wartą,
pow. wieluński, gm. Radoszewice, par. Osya-
ków, od1. 21 w. od Wielunia, posiada kościół
murowany filialny i szkołę początkową. Wieś
składa się z dwóch części, mających razem 56
dm., 625 mk. R. zostały, wedle tradycyi za-
pisanej w herbarzach Okolskiego i Niesiec-
kiego, nadane przez Bolesława Krzywouste-
go wychodzcy czeskiemu J:anowi (Geskowi)
Wrszowcowi, zabójcy ks. Swiętopełka. Dał
on tu początek Okszycom, którzy od wsi
przybrali nazwisko Rado szewskich i Siemkow-
Rad
437
skich. Oni to założyli w Siemkowicach kościół
i parafię około XIII w., do której na począt-
ku XVI w. należy dwór i folwark w R., pod-
czas gdy łany częściowej szlaohty i kmieoe
należą do par. w Ossyakowie. Dziesięcinę
z folw. bierze pleb. w Siemkowicach, któremu
też łany kmiece i szlacheckie dają meszne po
korcy żyta i owsa, zagrodnicy zaś i komor-
nicy dają po groszu pleb. w Ossyakowie. Ra-
doszewscy nosili przydomek Boksa, może dla
odróżnienia od drobnej szlachty Okszyców, za-
mieszkujących i Radoszewice i sąsiednie wsi
(Siemkowice, Chorzów). W 1552 roku R. są,
własnością Jana, Hieronima i Mikołaja Ra-
dossowskich, miały 26 osad, 11 łan. Były 2
młyny, nowo-zbudowane o jednym i dwóch
kołach (Pawiński, Wielkp., II,289). Na po-
czątku XVII w. Marcin Boksa Radoszewski
z Siemikowic wystawił kościół, konsekrowa-
ny 1625 r. p. w. Maryi Magdaleny. Był
on początkowo filią Ossyakowa (1650 roku)
i miał uposażenie dla kapelana. Kościół ten
w 1760 r. zrestaurowany, podupadł i zastą-
piony został nowym, murowanym wystawio-
nym na początku obecnego stulecia. Obec-
nie kościół ten jest filią parafii w Ossya-
kowie. Dobra R. składały się w 1885 r.
z folwarku R., Kuszyna i Dolina, kolonii wie-
czysto - czynszowych: Mierzanów, Katarzy-
nopol; os. młyn. Borkowe; przyległ. Sznury,
Wymysłówek, rozl. mI'. 3824: fo1. R. gr. Ol'.
i ogr. mr. 918, łąk mI'. 193, past. mI'. 101,
lasu mr. 1967, wosadach wieczysto-czynsz.
mI'. 1400, nieuż. mI'. 66, razem mr. 3246;
bud. mur. 7, z drzewa 33; płodozmian 13-po-
lowy; fo1. Kuszyna gr. Ol'. i ogr. mI'. 321, łąk
mI'. 70, past. mI'. 3, nieuż. mr. 17, razem mI'.
411; bud. mur. 2, z drzewa 9; płodozmian
13-polowy; fol. Dolina gr. Ol'. i ogr. mr. 60,
łąk mI'. 1, past. mI'. 43, nieuż. mr. 9, razem
mr. 93; bud. z drzewa 2; os. młyn. Borkowe
gr. Ol'. i ogr. mr. 46, łąk mr. 3, past. mr. 12,
nieuż. mr. 13; bud. z drzewa 4; las urządzony.
W skład dóbr wchodziły popoprzednio: wś R.
os. 83, z gr. mI'. 536; wś Kuszyna os. 21,
z gr. mI'. 259; wś Kusznica. al. Kuźnica
os. 30, z gr. mr. 231; wś Laski os. 26,
z gr. mr. 292; wś Zamyślona os. 18, z gr. mr.
227; wś Tądle os. 2, z gr. mr. 29; wś Ga-
bryelów os. 12, z gr. mI'. 144; wś Kije os. 4,
z gr. mI'. 53; wś Bugaj os. 9, z gr. mr. 142.
R. gmina należy do s. gm. okr. III w Ossya-
kowie, st. poczt. w Wieluniu. W skład gm.
wchodzi 12 wsi włośc., 17 osad włośc. odręb-
nych, 9 fol., 23 os. młyn., leśn., rozkolonizo-
wanych folwarków. Osady te posiadały 684
dm. (16 mur.), 5739 mk. (2756 męż., 2983
kob.). 2.) R., wś i fol. nad jez. Brdowskiem,
pow. kolski, gm. Lubotyn, par. Brdów, odl.
od Koła 20 w., ma 5 dm., 60 rok., olejarnię

438
Rad
i młyn poruszany siła, lokomobili. W 1887 r.
fol R. rozI. mr. 520; gr. Ol'. i ogr. m. 460, łąk
mr. 2, past. mr. 33, lasu mr. 15, nieuż. mr.
11; bud. mur. 17, z drzewa 2; płodozmian
9-polowy. WŚ R. os. 19, z gr. mr. 17. We-
dług reg. pob. pow. przedeckiego z r. 1557
wś R., w par. Brdowo, własność Stanisława
Rysińskiego, miała 9 łan (Pawiński, Wielkp.,
II, 20). 3.) R., w 1271 r. Radosczewic, w 1275
Radostovici, wś nie istniej&ca obecnie. Leżała
w pobliżu Łukowy, wsi kościelnej, w pow.
sandomierskim, stanowiła. własność cystersów
w Wąchocku (Kod. Małop., II, 130). Po-
twierdzenie posiadłości przez Leszka z 1284
r. lcrie wymienia R. w liczbie wsi klasztor-
nych. 4.) n., wś nieistniejqca obecnie, woko-
licy Czerwińska, nadana w XII w. klasztoro-
wi czerwińskiemu (ob. t. VIII, 658). Br. Ch.
Rado8ze\Vizna, os. leś., pow. częstochow-
ski, ob. Julianka.
Rad08ze\Voica, w XVI w. Radoschewnycza
i Radochownycza, wś i fol. nad rz. Pilicą, pow.
noworadomski, gm. i par. Koniecpol, odl. 35
w. od Radomska; wś ma 54 dm., 408 mk.; fol.
7 dm., 49 mk., młyn wodny i tartak. W 1827
r. było 39 dm., 294 mk. Dobra Radoszewnica
składały się w 1884 r. z folw. R., Łysiny,
Stanisławice i Borowa, rozl. mI'. 4510: fol. R.
gr. Ol'. i ogr. mI'. 330, łąk mr. 105, pastw. mr.
154, wody mI'. 24, lasu mI'. 1301, zarośli mI'.
10, w os. mI'. 21, nieuż. mr. 34, razem mr.
1980; bud. mur. 7, z drzewa 14; płodozmian 7
i 12-polowy; fol. Łysiny gr. Ol'. i ogr. mr. 361,
ła,k mr. 26, pastw. mr. 88, wody mI'. 4, w os.
mr. 17, nieuż. mr. 12, razem mr. 508; bud.
mur. 10, z drzewa 12; płodozmian lO-polowy;
fol. Stanisławice gr. Ol'. i ogr. mr. 433, łąk
mI'. 63, pastw. mI'. 99, wody mr. 3, w os.
mI'. 18, nieuż. mI'. 17, razem mr.635; bud.
mur. 2, z drzewa 12; płodozmian 9 i lO-polo-
wy; fol. Borowo pastw. mr. 33, wody mI'. 13,
lasu mI'. 1244, zarośli mr. 19, w osad. mr. 63,
nieuż. mr. 15, razem mI'. 1387; bud. z drzewa
14; las nieurządzony. W skład dóbr wchodzi-
ły poprzednio: wś R. os. 45, z gr. mI'. 536;
wś Stanisławice os. 14, z gr. mI'. 192; wś
Borowa os. 15, z gr. mI'. 261; wś Łysiny os.
38, z gr. mI'. 298; wś Łabędź os. 21, z gr. mI'.
180; wś Borowa os. 54, z gr. mr. 622; wś Pu-
st]wwie Jatno os. 4, z gr. mr.35. Według
Łaskiego (Lib. B., I, 560) łany kmiece i folw.
dawały dziesięcinę, wartości do czterech grzy-
wien, plebanowi w Chrza,stowie (Koniecpol
Stary). W cdług reg. pob. pow. radomskiego
z r. 1552-1553 wś Radochownicza (Rado-
szownica), własność Tomasza Radochowskie-
go, w par. Chrz!\stów, miała 8 osad, 2 łany,
młyn (Pawiński, Wielkp., II, 278). Bl'. Ch.
Hadoszki, wś włośc. nad rz. Opatówką,
pow. sandomierski, gm. Wilczyce, par. J anko-
RRd
wice, odl. od Sandomierza 6 w., ma 61 dm.,
305 rok., 1099 ror. W 1827 r. było 57 dm.,
246 mk.
Radoszki, niem. Radoszk, w dok. z 1408 r.
Radischkow, 1411 Rediszlcow, 1412 Radisk, wś
kośc. nad jeziorem Samin, niedaleko rzeki
Branicy i drogi bitej do Lidzbarka, pow. bro-
dnicki, st. pocz. Bartniczki, par. ew. Górzno,
obejmuje 1087 ha (766 roli i 194 łąk). W
1868 r. 127 bud., 58 dm., 432 mk., 411 kat.,
21 ew., 1885 r. zaś 73 dm., 109 dym., 542
mk., 530 kat., 12 ew. We wsi dwuklasowa
szkoła kat. z 2 nauczyc. i 154 dziećmi (1887).
Od niedawna R. posiadają przyst. kolei na
linii z Brodnicy do Działdowa. Kościół p. w.
św. Wawrzyńca i św. Mikołaja, dawniej pa.
tronatu kapitulnego, dziś w nieparzystych
miesiącach przysługuje prawo rz!\dowi, w pa-
rzystych biskupowi. Teraźniejszy kościół po-
chodzi podobno z r. 1717. Przy kościele istnie-
je bractwo trzeźwości (od 1855 r.). Do
par . (dekanat lidzbarski) należą: Radoszki,
Dębowo i Kozieniec, Gutowo, Leżenko, Sa-
min, Traczyska i Zembrze. W 1867 r. li-
czyła par. 1249 dusz, zaś 1885 r. 1424 dusz.
Dawniej R. należały do kapituły chełmiń-
skiej. W 1408 r. wynagradzaj!\ reprezentanci
kapituły lemanowi Clawco Steywege to co
mu brak do 24 włók w Radoszkach przez na-
danie mu dwóch morgów łąk nad Branicą,
drzewa opałowego i innych przywilejów. Dan
w Chełmży (ob. Urk. B. des Bist. Culm. v.
Woelky, str. 364). R. 1414 skarzy się kapi-
tuła, ze wskutek ostatniej wojny wś tyle
ucierpiała, że ma tylko 2 gospodarzy (tamże,
str. 392). I młynarz tutejszy znaczną poniósł
szkodę. W wizyt. Strzesza z r. 1667 czyta-
my, ze R. należały wtedy do pow. kurzętnic-
kiego, rozpadały na 9 działów szlacheckich.
Kościół był drewniany. Do probostwa należa-
ły 4 wł. Patronem kościoła był dawniej tylko
św. Mikołaj bisk., r. 1537 został na prośby
parafian dodany św. Wawrzyniec. :Prob. byli
tu dawniej: Andrzej Ciszewski, Andrzej Ol-
szewski, 1667 Michał Wlewski, instytuowany
r. 1664. Wś cała obejmowała 60 wł. włą,cznie
z 4 proboszczowskiemi. Od każdego płacono
mesznego 1 korzec żyta i 1 korz. owsa. Szko-
ła znajdowała się w dobrym stanie; nauczy-
cielem był Paweł Osiecki. Parafian liczono
359 (ob. str. 374). R. 1686 był prob. Osse-
dowski, 1706 Szymon Krzyżanowski (ob. Wi-
zyt. Potockiego, str. 632); w nowszych zaś
czasach: Andrzej Słoszewski r. 1848 i Józef
Sartowski, instytuowany r. 1856. Ks. Fr.
Radoszko\Vicze 1.) dawniej Radoszkowice,
mto nadetatowe przy ujściu Hujki do Wiazyn-
ki al. Lipieniówki, pow. wilejski, na pogra-
niczu powiatu mińskiego, w pięknem poło-
zeniu: pomiędzy górami: przy b. dr. poczt.

Rad
Rad
439
z Wilna do :Mińska, odI. o 52 w. od Wilejki a dek. wilejskiego, ma 2501 wiernych. :Ma fil
1401/2 w. od Wilna, o 8 w. od st. dr. żel. lipa- w Budźkach oraz kaplice na cmentarzu grze-
wo-romeńskiej R. (w pow. mińskim). Posiada balnym w R., fundacyi Wołodkowiczów, z gro-
urząd policyi miejskiej, nie zależny od komi- bami tej rodziny, i w Krzemieńcu. Dawniej
sarza okręgu policyjnego (stanowego prysta- istniała filia w Baturynie oraz kaplice w Łu-
wa), 220 dm. należących do mieszczan chrze- kowcu i Karpowiczach. Na miejscowym cmen-
ścian i 110 do żydów, 2250 mk. (200 prawosł., tarzu spoczywaj a; zwłoki Aleksandra Tyszyń-
883 kato!., 7 mahom. i 1160 żydów), zarząd skiego, znanego krytyka, b. profesora szkoły
miejski (duma), zarząd gminy włościan oko- głównej w Warszawie, zmarłego w 1880 r.
licznych, szkółkę ludowa; (w 1885/6 r. 32 w rodzinnym swym folwarku :Miassocie. Jeat
uczniów), cerkiew paraf., kościół paraf. kato!., to stara osada, choć czas jej założenia nie jest
synagogę, aptekę, 4 domy zajezdne, 6 skle- znanym. R. były niezawodnie od dawnych
pów, około 100 rzemieślników (głównie cieśli, czasów królewszczyzną. Podług spisów pod-
kowali, mularzy itd.), st. pocz., młyn wodny skarbińskich z 1569 r. należały do stołu kró-
o 3 kamieniach, browar piwny, 3 niewielkie lewskiego i obejmowały mko R. z zamkiem i
garbarnie. W 1859 r. było 222 dm., 1223 przyległościami. W 1568 r. Zygmunt August
mk.; dochody i wydatki mta wynosiły 485rs. zebrał pod R. około 100,000 zbrojnej szlachty,
661/,; w 1866 r. było 225 dm. i 1125 mk. Na celem rozpoczęcia kroków wojennych z Ros-
św. Trójcę odbywa się jarmark trzydniowy, syą, z powodu uwięzienia w Moskwie w roku
głównie na konie i bydło, głośny na cała; oko- poprzedzaja;cym posła króla, :Bykowskiego.
licę, nadto co tydzień sa; targi. Z wyjątkiem Ale niesforność szlachty i opieszałość królew-
żydów, zajętych zwykłym handlem drobia- ska stały się powodem, że po trzytygodnio-
zgowym, przeważna ilość micszkańców trudni wem obozowaniu, cała wyprawa na niczem
się rolnictwem. W ostatnich czasach rozwinę- spełzła i szlachta rozpuszczoną, została. Od
ło się tu na wielką skalę koniokradztwo i han- 1576-79 r. ssta, niegrodowym radoszkow-
deI kradzionymi końmi. Okolice R. mało po- skim był Jan Janowicz Hlebowicz (t w 1591
siadają lasów, pastwiska i łąki w dobrym ga- r.), w 1594 r. zaś również Jan Hlebowicz, stol-
tunku, grunta faliste, dosyć żyzne, produkuj a; nik nadworny (t w 1604 r.). Za czasów dru-
głównie żyto, owies, groch i jęczmień. Rzecz- giej wojny szwedzkiej w 1708 r. Karol XII
ki Wiazynka i Rujka są dosyć rybne, poła- przebywał w tych okolicach i mieszkał w R.
wiają się w nich nawet pstrągi. Z Wiazynką przeszlo jedenaście tygodni. U dając lilię sta;d
b,czy się rzeczka UniInanka, tworząca spła- na Ukrainę, gdzie go czekała klęska połtaw-
wną o 3 w. za R. rz. Udrankę (dopływ Wilii), ska, pożegnał swego sprzymierzeńca Stanisła-
i tu znajduje się przystań dla składu wyro- wa Leszczyńskiego, zostawiwszy przy jego
bów leśnych, spławianych przcz .Wilią i Nic- boku pułkownika Stanisława Poniatowskiego,
men do Prus. Cerkiew par. Pokrowska, dre- zmarłego w 1762 r. kasztelanem krakowskim,
wniana, wzniesioną została w 1848 r. Par. ojca króla Stanislawa Augusta. W 1709 r.
praw., dekanatu (błahoczyńca) mołodeczniań- pod wodzą Rrehorego Ogińskiego zniesiony
skiego, ma 3512 wiernych (1757 męż. i 1755 został pod R. oddział szwedzki. Korejwo (w 0-
kob.) i 3 kaplice ementarne. Kośc. kato!. par. pisie gub. wileńskiej, str. 743) a za. nim
p. w. św. Trójcy, fundowany w 1447 r. przez Encykl. Ungra, mylnie twierdzą, że R. były
Piotra Sienkę Giedygołdowicza, namiestnika niegdyś w posiadaniu Tyszkiewiczów, którym
smoleńskiego i kasztelana wileńskiego, i upo- Zygmunt August oddał dobra w zastaw za
sażony spólnie z żoną Bogumiłą (:Baliński, wziętą jakoby od nich sumę. Być może, że
Star. Polska, III: 827, mylnie podaje datę który z Tyszkiewiczów był sstą radoszkow-
fundacyi 1467 r., gdyż Giedygołdowicz umarł skim a więc dożywotnim posiadaczem tego
w kwietniu 1451 r.). Na miejsce popadłego miasteczka. Do 1762 r. sstą radoszkowskim
w ruinę pierwotnego kościoła wzniesiony zo- był Antoni Ogiński, od 1762 r. :Michał :Mas-
stał z drzewa w 1734 r., a gdy ten przez po- salski, 1768 r. Stanisław Brzostowski a 1771
żar zniszczonym został, ze składek parafian r. ks. :Michał Radziwiłł, krajczy litewski, 0-
oraz sąsiednich mieszkańców, a zwłaszcza płacając zeń kwarty 3199 złp. i 28 gr. a. hy-
hojnego daru p. Wołodkowi9zowej, staraniem berny 1382 złp. W 1792 r. Stanisław August
ówczesnego proboszcza kś. Zylińskiego, zało- nadał R. prawo magdeburskie oraz przywileje
żono w 1855 r. fundamenta obszernej skle- z jakich korzystały inne miasta litewskie. Do
pionej świątyni, murowanej z cegły, ozdobio- 1793 r. R. nalezały do wwdztwa mińskiego,
Dej z frontu dwiema wyniosłemi wieżami. następnie do 1842 r. do gub. mińskiej. Tu
W ciągu kilku lat następnych ukońc.zony ko- w 1821 r. urodził się Julian Horain, li-
ściół, konsekrowany przez biskupa Zylińskie- terat. Gmina R. należy do 1 okręgu policyj-
go w 1859 r., posiada figury Pana Jezusa i nego, 1 okr. pok. do spraw włośc., 2 rewiru
św. Antoniego, cudami słynące. Par. katol., powołanych do służby wojskowej z pow. wi-

440
Rad
lej8kiego oraz 5 okr. 8ądu pokoju smorgoń-
8kiego, dzieli się na 60kr. wiejskich: Ogarki,
Putniki, Głowa9ze (Hołowacze), Klimonty,
Bachmetówka i Srednia, obejmuje 65 wsi, ma-
jących 570 osad, zamieszkałych przez 5444
włościan. Podług spisu z 1864 r. było w gmi-
nie 1696 dusz rewiz. włościan uwłaszczonych
i 472 b. włośc. skarbowych. 2.) B., st. dr.
żel. lipawo-romeńskiej, na przestrzeni Wilej-
ka-Romny, zwana pierwotnie Petryszki (P e-
traszki), w pow. mińskim, gm. Zasław, o lIIi
w. od wsi Petryszki, pomiędzy st. Ratomka
(o 17 w.) a Alechnowicze (o 13 w.), o 141 w.
od 8t. Wilejka, 33 od :Mińska a 571 w. od st.
Romny. A. Ch.-J. Krz.
Radoszkówka, rzeczka w pow. wilejskim,
przepływa pod wsią J armo1icze.
Radoszkowo 1.) wś i folw., pow. szrem-
ski, o 2 klm. na płd.-wschód od par. i poczty
w Książu, st. dr. żel. w Ohociczy o 6 klm.
W r. 1580 było w R. 25 owiec; w końcu ze-
szłego wieku należało z holendrami do Igna-
cego Zakrzewskiego, kaszt. nakielskiego. 'Vś
ma 5 dm., 81 mk. (77 kat., 4 prot.). Folwark,
należący do majętności Książek, nie tworzy
odrębnej całości. 2.) B. al. Radoszkowskie Ho-
lendry, tamże, liczą 121 mk. (82 kat., 39 prot.)
w 12 dm. E. Cal.
Ra(loszów 1.) wś i dobra, pow. kozielski,
par. Uciszków (Autischkau), leży w dolinie,
śród lesistych gór. W 1861 r. 59 dm., 476
mk. (8 ew.). Obszar większ. własn. miał 2148
mr. (1284 mr. roli, 709mr.lasu); wś 661 mr.
(645 mr. roli). We wsi kościół kato!. filialny,
zbudowany z drzewa 1730 r., szkoła kato!. od
1795 r. 2.) B., niem. Radoschau, wś, pow. by-
tomski, par. Kochlowice, leży przy drodze
z Kochlowic do Katowic, w wyniosłem poło-
żeniu. Obszar dominialny ma 3722 mI'. lasu;
wieś ma 205 mr. W 1861 r. 44 dm., 447 mk.
(3 ew., 4 żyd.). Na obszarze R. przed 1861 r.
istniały liczne kopalnie węgla (Baehrenhof i
inne), dające zatrudnienie ludności. Gleba u-
boga, 3.) B. Górny i R. Królewski, dwie wsi,
pow. rybnicki, odI. 1 milę od Rybnika,
w którym jest par. rzym.-kat. R. Górny le-
ży nad Rybnicką wodą, na północnym stoku
wyniosłego pasa, dzielącego dorzecze Olszy od
dorzecza Rudy. :Mała wioska na 329 mr. ob-
szaru. W 1861 r. było 28 dm., 254 mk. (7 ew. i
5 żyd.). Ludność żyje z pracy w kopalniach
węgla (Heitzgrube), którego pokłady znajdują
się na obszarze wsi. R. Królewski sąsiaduje
z R. Górnym, ma 222 mr., 19 dm., 161 mk.
(1861 r.). 4.) R. Dolny, niem. Nieder Rado-
8chau, 1228 r. Radosevici, 1288 Rado8cow, wś i
dobra, pow. rybnicki, par. Rybnik. Lezy o 1
milę od Rybnika, niedaleko źródeł Rybnic-
kiej wody, w środku obszaru węglowego
w powiecie. Obszar dóbr ma 545 mr., roli do
Rad
wsi należy tylko 76 mr. Ludność pracuje
w kopalniach. W 1861 r. 18 dm., 168 mk.
(2 ewang.). Br. Ch.
Badoszówka 1.) wś cerkiewna nad bezim.
dopł. Horynia, pow. krzemieniecki, na płn.-
zachód od Jampola. Należała dawniej do
zamku krzemienieckiego. Podług lustracyi
z 1545 r. wś ta osiadła na gruntach wsi Lepe-
rówki przed trzema laty, w niej trzech boja-
rów putnych, którzy koniem służą (J abło-
nowski, Rewizye, 104). W 1860 r. należała
do Jana Czosnowskiego. 2.) R., wś, pow. za-
sławski, własność Sanguszki, posiada dwa
piece wapienne. J. Krz.
Radoszyce, os. miejska, przedtem mia-
steczko, pow. konecki, gm. i par. Radoszyce,
nad strumieniami Pisną (Lipską) i Rojscem
(Róziec), które biorą początek ze stoków wy-
niosłego tarasu, śród którego leżą R. i okrą-
żywszy ten taras od płd.-zach. i wschodu,
łączą się z sobą o 3 w. na północ od R. Zdaje
się, iż tu znajdował się dawniej wielki staw,
zwany Łączeń. Po złączeniu tworzą, rzeczkę
Bobrowiec, płynącą. w stronę zach.-półn. do
Taraski, praw. dopływu Pilicy. 'Wyżyna ra-
doszycka stanowi część wyniosłej części po
wiatu, będącej działem wód dorzecza Pilicy,
Wisły i Nidy. Osada leży w odI. 17 w. od
Końskich a 36 w. od Przedborza (nad Pilicą),
9 w. od st. poczt. w Rudzie Malenieckiej, po-
siada kościół par. murowany, synagogę, szko-
łę początkową, sąd gminny okr. III, urz. gmin-
ny, urząd leśny leśnictwa rząd. Przedbórz,
aptekę. Istniejąca tu dawniej st. poczt. zosta-
ła zniesioną. Z zakładów fabrycznych istnie-
ją: mały browar, gorzelnia, dwie cegielnie.
R liczą, 350 dm., 3169 mk. (1336 żydów).
W 1827 r. było 252 dm. i 1425 mk., w 1858
1'.264 dm. (3 murow.), 1934 mI.. Dochód mia-
sta w 1858 r. wynosił 1264 rs.; ubezpieczenie
budowli od ognia 28,990 rB. Do osady należy
1806 mr. ziemi ornej i 676 mr. łąk. Rynek
zabudowany domami murowanemi, brukowa-
ny. W osadzie odbywają się targi tygodnio-
we (co środa) i 6 jarmarków. Głównym przed-
miotem handlu jest trzoda chlewna i woły,
których hodowlę doprowadzili okoliczni wło-
ścianie do znacznej doskonałości (około 1880
r. płacono 200 do 300 rs. za parę). Ludność
osady chrześciańska trudni się rolnictwem
a z rzemiosł przeważnie kołodziejstwem. W'y-
rabialle tu bryczki i wozy (do 3000 sztuk
rocznie) rozsyłane bywają. na jarmarki do
Opatowa, Sandomierza, Sieradza, Łowicza.
W okolicy R. istnieją fabryki żelazne w Siel-
pi (rządowa), Rudzie }Ialenieckiej i Fałkowie.
R. jeszcze w czasach historycznych były osa-
dą. leśną i górniczą na obszarze królewskich
puszcz, zalegających tutejszą wyżynę. Przy
osadzie znajdował się dwór myśliwski a za-

Rad
Rad
441
pewne przemieszkiwał tu i starosta królew- istniejącego sprzedawali. Kazimierz JagieI-
ski. Być może iż Kazimierz W., zwiedzający lończyk potwierdza 1456 r. przywileje swo-
często te okolice (Opoczno, Przedborz), dał ich poprzedników, uwalniające mieszczan od
początek przemysłowi górniczemu. Dobywa- wszelkich ceł w kraju, jako też pozwolenie
nie rudy a zapewne i wyrób żelaza, a prócz by każdy w żupach król. nabywać mógł co
tego łomy kamieni (lapides molares) istnieją tydzień 10 centn. soli, centnar po 6 gr. Gdy
tu już w XV w. Motorem jest woda, potwo- uskarżali się mieszczanie, powiada Zygmunt I
rzonych w tym celu zbiorników. W 1564 r. w rozporządzeniu z 1525 r., że Hier. Szafra-
jest w lasach królewskich 6 hut (z tych jedna niec, ststa chęciński, corocznie od nich stacyą,
nieczynna). Nad stawem łączeń powstaje wymaga, której nigdy nie dostarczali, prócz
osada górnicza t. n., o której wspomina Lib. dla królewien, córek króla Kazimierza, a siostr
Ben. Łaskiego (I, 597). Prócz tego jescze naszych, kiedy w Radoszycach przebywały;
w XVI w. dawny przemysł leśny utrzymuje stanowimy przeto: iż jeżeli 2 radnych i 2
się tu, jako bartnictwo i wyrób smoły. Pasie- mieszczan stwierdzą przysięgą przed ststą,
ka i prawo polowania należy do uposażenia jakoby od naj dawniejszych czasów nie dawali
plebana. Choć nazwa sąsiedniej wsi (Grodzi- stacyi ststom, w takim razic od uiszczania ta-
sko) wskazuje na dawne zasiedlenie okolicy, kowej mają być uwolnieni. A ponieważ uża-
jednak mniemanie o starożytności parafii i lali się także o zabronienie używania im ścież-
kościoła, oparte jakoby na dacie (1004) wyry- ki przcz grunta wsi Radoszki do ich ogrodów
tej na piaskowcu nad drzwiami, nie ma pod- prowadzącej, polecamy przeto: ażeby 2 star-
staw. Długosz opisuja,c R. (L. B., 1,368,369) ców wybranych z gminy miejskiej, usprawie-
wyraźnie powiada, iż istnieje tu kościół muro- dliwili przez przysięgę, iż oddawna w uży-
wany "novae fundationis". Był on zresztą p. w. waniu tej ścieżki byli; skoro zaś na to wyko-
św. Pawła apost. i Stanisława bisk. (L. B., I, nają przysięgę, takowa ścieżka wymierzoną,
595) a więc co najwcześniej możnabyerekcyą być ma na 3 dłonie (palmarum) i do użytku
odnieść do końca XIII w. Długosz założenie im oddana. Podług lustracyi z 1564 r. nale-
miasta przypisuje Kazimierzowi W. Zapewne żały R. do ststwa chęcińskiego. Przyległe
parafia z kościołem drewnianym powstała wsi: Radoszka i Grodzisko były przedmieścia-
w tym czasie. Za czasów Długosza było tu mi; rzeźnicy ogółem składają grzyw. 5 i 2 ka-
12 łanów miejskich, dających dziesięcinę zda- mienie łoju; 8 piekarzy płaci po groszu; owsa
wna prebendzie Jaszkowskiej (al. Radoszyc- stacyjnego dają mieszczanie korcy 48, na ko-
kiej) przy katedrze sandomierskiej. -Wartość ronacyą na pierścień grzyw. 2, a zamast wo-
dziesięciny wynosiła od 8 do 10 grzywien. zu wojen. grzyw. 6; łaźni nie ma. Zalił się
Konopnej dawali po 4 pęki. Wójtowskie ła- wójt, iż ststa chęciński odjął mu 6-ty grosz
ny oddawały plebanowi w Opocznie. Nowo od czynszu, 3-ci od spraw sądzonych, jako
osadzone łany i folwark królewski dawały na też połowę czynszu od jatek rzeźniczych. Na
prośbę króla i za zezwoleniem arcybisk. gnie- rzece Łęczynie są 2 młyny, w lesie hut 5,
źnieńskiego plebanowi miejscowemu. '\Vłady- szósta od lat 4 spustoszała. Po wojnie szwedz-
sław Jagiełło zatrzymał się w R. w 1411 r. kiej powoli zaczęli się żydzi wciskać do mia-
jadąc na wyprawę do Prus; tu obchodził swię- stai lustracya 1660 r. zastała już dwóch go-
to Trzech Króli i odesławszy zta,d królowę spodarzy, płacących po zł. 6. Ze ich coraz
Annę do Krakowa, sam ruszył na Sulejów, więcej przybywało, dowodzi uchwała magi-
Łęczycę, Brześć do Torunia. Zatrzymuje się strat u z r. 1740: "My Burmistrz z Raycami,
tu w 1425 r. jadąc z Wielkopolski (na Przed- za zgodą pospólstwa takowe laudum postana-
borz) na Ruś. Kazimierz Jagiellończyk bawi tu wiamy: iż żydzi niewierni, których się już
w 1450 r. Rodzina królewska, królewny mia- napełniło, dla większego uciśnienia y zni-
nowicie, bawią w R. może dla ochrony przed szczenia nas y na większą przeszkodę, która
morowem powietrzem, jak o tern świadczy się iuż dosyć z nich dzieie w ubogich han-
przytoczony poniżej akt Zygmunta 1. Według dlach naszych, zabiegaiąc ku większemu ich
Balińskiego, Władysław Jagiełło przeniósł R. zgromadzeniu, aby się żaden nie ważył, nie-
z prawa polskiego na niemieckie w 1428 r. wiernemu żydowi domu albo gruntu na bu-
Może to było tylko ponowienie aktu Kazimie- dowanie przedać, zastawić, albo dla mieszka-
rza W. Prócz tego tenże król zaprowadza nia orędować, pod winą 40 grzywien. Który-
targ we wtorek, jarmarki: w poniedziałek po by się poważył przedać, zastawić, albo orędo-
Narodzeniu N. P. i na św. Dorotę; ustanawia wać domu, winy się nie obawiaiąc, tedy dom
skład na kamienie młyńskie (depositorium iego albo grunt konfiskowany y na potrzebę
alias szklath lapidum molarium) w ten sposób: pospólstwa obrócony, a on z miasta precz wy-
ażeby wiozący takowe do Radomska, Opocz- pędzony. Także białogłowa którakolwiekby
na, Piotrkowa i pobliskich okolic tu się za- na służbę żydowską się udała, z miasteczka
trzymywali i wedle zwyczaju w Tęczynie wypędzeniem ma bydź karana". Stanisław

442
Rad
August wracając z Krakowa 1787 r. przybył
tu 14 lipca i dwudniowy pobyt poświęcił na
zwiedzanie pobliskich fabryk żelaznych, pie-
ców, machin, fryszerek. Zatwierdzaja,c tenże
król 1788 r. używanie prawa magdeb., posta-
nawia: "aby porządki miasta się składały
z radnych dożywotnich, 6 ławników i 6 gmin-
nych. A z pomiędzy radnych na urza,d bur-
mistrza, aby 4 było obranych kandydatów,
do potwierdzenia przez urząd starościński,
którato elekcya co rok w dzień N owego Ro-
ku aby się odprawiała. Tegoż dnia na wójta
4 kandydatów być ma elekcya przez ławni-
ków i gminnych, z kt,órych jednego urząd
staroś. na landwójta wybierze, który wójt po
wykonanej przysiędze miejsce zasiąść ma po
burmistrzu zaraz i sądy wójtowskie w kom-
plecie 3 ławników sądzić, z wolną, do pośre-
dniczej juryzdykcyi appcllacyą. Rachunkowe
księgi, tudzicż tranzakcyj micjskich być maja,
oprawne i do wynotowania każdemu chca,ce-
mu mieć excerpt. Studnie z potrzebnemi na-
rzędziami i inne ogniowe porządki, aby utrzy-
mywane były. Dozwalamy rzemieślnikom bę-
da,cym, w jeden cech czyli bractwo się złą-
czyć, t. j. cieślom, kołodziejom i szklarzom.
Niemniej odżywiamy jarmarki: w poniedzia-
łek po 3 Królach, w ponicdz. po św. Annie,
w poniedz. po Narodz. N. P., w poniedz. po
św. Marcinie bisli:., targi zaś w poniedziałek".
Lustracya 1789 r. podaje: "Jaka jest lokacya
miasta i wiele pod tymże bydź może łanów,
nie można wiedzieć z żadnej lustracyi, albo-
wiem nie składali przywileju originalis loca-
tionis. Stacya: lustracye przepisały rok rocz-
nie płacić na pamięć powinności tej zł. 3; da-
wać przytem powinni sepowy owies, który
się także stacyjny bydź rozumie, kor. 48 na
miarę warszawską. Dla pewności skarbu
Rzpltej, za miary piwnego słodu zł. 62, a a
miary gorzałczanego zł. 32 postanawiamy. Ze
zaś mieszczanie mają, wolność robienia piwa i
gorzalek palenia, browarek więc jeden miasto
mieć powinno. Od 1775 r. zaarendowało mia-
sto propinacyą, JW. Hyacyntowi hr. Mała-
chowskiemu, kancl. w. k., stście radoszyc.,
który płaci rocznie po zł. 600. Z tej propina-
cyi wystawiony ratusz w rynku, na nim ze-
gar i dwie studnie na rogach porza,dnie, z bez-
pieczeństwem i wygoda, powszechna,. Targi
bywaja, w poniedziałki, jarmarków zaś 12.
Most na rzece Rożecu, w trakcie pocztowym
ku Końskim, przez mieszczan wystawiony i
od nich utrzymywany. Bywały cechy ku-
pieckie i rzemieślników, do których należeli:
kołodzieje, rzeźnicy i szewcy, którzy jeszcze
cień tych porza,dków cechowych utrzymuja"
ale z tego żadnej nie masz prowencyi. Jest
przy mieście wójtowstwo, Grodzisko zwanc,
należą do niego 2 stawy, jeden na rzece
Rad
Cwiklina czyli Szczeklina, na którym bywał
młyn, a teraz jest piec wielki do topienia ru-
dy żelaznej i lania surowizny, Antoninów
zwany, znacznym kosztem i nakładem wy-
stawiony. Drugi staw, Łęczeń zwany, na któ-
rym jest młyn, z którego młynarz daje czyn-
szu zł. 260. N a gruncie wójtowskim, przy
mieście, sa, lokowani żydzi, których się znaj-
duje gospodarzy 14, z tych dwóch maja,
w rynku domy na placu gdzic dwór królew-
ski dawne wspominaja, lustracye; z domów
tych płaca, zł. 44. Reszta żydów składaj a,
czynszu zł. 189 gr. 25; mają, także i bóżnicę
niedawno wystawiona,. Budynki dworskie:
pałac drewniany z drzewa kostkowego nowo
postawiony; przy jednym rogu skarbiec mu-
rowany, kratami żelaznemi, okiennicami i
drzwiami takiemiż opatrzony. Ogród nowo za-
plantowany, potarzeryja i t. d. Summa intra-
ty ogólnej ststwa zł. 22,278 gr. 8 den. 12."
Radoszyckie ststwo niegrodowe, w pow. chę-
cińskim, podług lustracyi z r. 1765 obejmo-
wało Radoszyce oraz wsie: Radoszkę albo
Przedmieście, Przyłogi, Cisownik, Wolę Dzi-
bałtowska" W olę Kamienną al. Zatorowska, i
dawniejsze huty: zwane: Lewaszów, Kopałów,
Molarzów, Łysaków, Nalewajków, Sałata, Ko-
zów, Juźwików, Gruszka, wreszcie rudy: Kró-
lewiec, Adamów al. Rokitowy Kiersz. W r.
1771 posiadał je Józef Czartoryski, stolnik
w. ks. litewskiego, opłacają,c zeń kwarty złp.
1495 gr. 22 i hyberny złp. 1940. Na sejmie
z r. 1773-75 stany Rzpltej nadały te dobra
narodowe w posiadanie emfiteutyczne Mała-
chowskiemu, referendarzowi koron., ła,cznie
z ststwem radzickiem. Na tymże sejmie wy-
znaczono oddzielną, komisya, z 14 urzędników
i dygnitarzy do oznaczenia granic tego staro-
stwa. Z pamią,tek przeszłości przechowały się
w R. prócz kościoła, po rozebranym około 1860
r. dawnym dworze starościńskim, dwa tak
zwane skarbce, budowle z cegły i kamienia,
o ścianach dwułokciowej grubości, z odrzwiami
ciosowemi, żelaznemi drzwiami i okiennicami.
Ludność okoliczna przedstawia mieszaninę ró-
żnoplemiennych przybyszów: Mazurów, Szlą,-
zaków, Litwinów, Niemców. O pół mili na
zachód od R., we wsi Jakimowice, ostatki woj-
ska polskiego złożyły broń dnia 18 listopada
1794 r. R. par., dek. konecki (dawniej szy-
dłowiecki), ma przeszło 8000 dusz. R. gmina
należy do są,du gm. okr. w miejscu, st. poczt.
w Rudzie Malenieckiej. Gmina ma 3121 mr.
obszaru, 297 dm. i 3158 mk. R. fol. i os. leś.,
pow. konecki, gm. Grodzisko, par. Radoszyce,
odl. od Końskich 18 w.; os. leś. ma 3 dm., 12
mk., 47 mr.; fol. 4 dm., 54 m:k., 416 mr.
W 1827 r. było 22 dm., 310 mk. Br. Ch.
Radoszyce 1.) wś, pow. sanocki, w Beski-
dzie nad Barburą" lewym dopł. Osławicy, przy

Rad
gościńcu z Bukowska do Węgier, odI. 6 klm.
od urz. poczt. i st. dr. żel. przemysko-łupkow-
skiej w Komańczy. Osada zajmuje dolinę pot.
w najniższem miejscu (501 mt. n. p. m.), zasło-
nięta od zachodu lasem pokrywaja.cym główne
pasmo Beskidu, na dziale wodnym Laborczy
i Osławicy. Pasmo to tworzy tu siodełko
(645 mt. wznies.) między szczytami Horb śre-
dni (922 mt.) i Groń (698 mt.). Przez to sio-
dełko poprowadzono gościniec. Od północy
wznosi się Kiczera 718 mt. i Kawałówka (616
mt.), od płd. góra Radoszyce (738 mt.) i Roz-
tok (600 mt.). Gleba zimna i kamieni"ta, lasy
przeważnie świerkowe. 'Wś ma 148 dm. i 940
mk. (470 męż., 470 kob.), z nich 25 rz.-kat.,
871 gr.-kat. i 44 izrael. Jest tu szkoła ludowa,
młyn wodny zwyczajny, cerkiew drewniana
paraf. Po zaborze Galicyi mieściła się tu ko-
mora celna na granicy od 'V ęgier. Gmina na-
była obszar więk. pos. i posiada w ogóle 4351
mr. (1917 roli, 389 łąk, 877 pastw. i 1168 mr.
lasu). Uposażenie proboszcza stanowi 106 mr.
roli i 36 mr. łąk; nadto wspólne pastwisko
z gminą, 20 sągów na opał i 1 buk na mate-
ryał. Par. należy do dyec. przemyskiej, dck.
jaśliskiego. Obejmuje Osławicę. Dawniej by-
ła to wieś królewska, bo w r. 1445 zeznał
ststa Kuropatwa wobec aktów grodzkich (A.
G. Z., XI, 252, nr. 2011), że miał na wsi Ra-
dischicze 50 grzywien u królowej; w r. 1450
(ibid., str. 359, nr. 2865) toczył się spór o soł-
tystwo w tej wsi. Graniczy na płn. z Dołży-
cą, na płd. z Osławicą, na zach. z Węgrami
a na wsch. z Dus.zatynem, od którego dzieli
ją Osławica, kolej przemysko-łupkowska i le-
siste pasmo wzgórz ze szczytem J asieniowa
(735 mt.) tworzące dział wód Osławicy i 0-
sławy. 2.) R., część mka Szerzyn, w pow.
jasielskim. lr1ac.
Radoszycki potok, powstaje w obr. Rado-
BZYC, w pow. sanockim, z pod góry Poborza
(716 mt.), płynie ku płn. i ubiegłszy 2 1 / 2 klm.
uchodzi z prawego brzegu do Barbury, dopły-
wu Osławicy. Br. G.
Radoszyn, w dokum. Rado8zyny, wś, pow.
kowelski, na zachód od mka Mielnicy; wła-
sność Skorupskiego i Kinda. Uroczyska noszą
nazwy: Dolkowirżyca, Maczutysza, Sedylna,
Siedliszcze, Werbeń i Zastawie. Podług re-
wizyi zamku łuckiego z 1545 r. wś należała
do Semena i Hawryła Radoszyńskich, którzy
obowiązani byli utrzymywać jedną horodnią
w zamku i przyczyniać się wespół z innymi
do naprawy (npoboy robiti") dwóch innych.
Włościanie winni byli dostawiać "ternicę"
drew do zamku. O R. znajdują się liczne
wzmianki w dokumentach; ob. Skorowidz No-
wickiego, str. 671. Por. Pogru8zewo.
Radoszyna, wś i dobra, pow. radzymiński,
gm. Strachówka, par. Pniewnik. Spis urzęd.
Rad
443
osad i wsi gub. warszawskiej nie podaje tej
miejscowości. W 1827 r. było 15 dm., 108
mk. Ob. Jaczew'ek.
Radoszyilska 'Vólka, wś, pow. kowelski,
własność Wielobyckiego. A. K. Ł.
Radoszyny, ob. Rado8zyn.
Radotki, wś włośc. nad rz. Skrwą, pow. li-
pnowski, gm. Brudzcń, par, Siecień, odl. o 38
w. od Lipna, ma młyn wodny, 9 dm., 42 mk.,
45 mr. Fol. R. należy do dóbr Siecień. Zna-
leziono tu popielnice niekształtnie wyrobione.
Według reg. pob. ziemi dobrzyńskiej z 1'.1564
wś Radothki, w par. Rokicze, wdowy Eufemii
Radockiej, miała 1 1 / 2 łan. i zagrodn. Blassius
młynarz, poddany Stanisława Myszlybor-
skiego od dwóch kół wolnych. Płacono pobo-
ru 1 fI. 26 gr. (Pawiński, WicIkop., I, 279).
Radow, ob. Radowel.
Radowa, strumień, powstaje w obrębie
gminy Perechińsko, pow. doliński, ze źródeł
leśnych, u płn.-wschod. podnóża grzbietu gór-
skiego Wulkanu (1021 mt.), w lesie Głębo-
kim. Strugi spływające na wschód, płn.-wsch.
i północ, połączywszy się u zaehod. stóp lesi-
stej góry "Pod zastupką", tworzą silny stru-
mień, który podąża leśnym jarem na półn.-
wschód a potem śród łąk Perchińska i zacho-
dnią część wsi. Poniżej wsi łączy się od pra-
wego brzegu z dwiema odnogami Łomnicy,
poczem zwraca się na płn.-zach., zrasza obszar
Olchówki, tworzy granicę między Dubą a Cie-
niawą i na obszarze Cieniawy uchodzi do po-
toku Duby z praw. brzegu. Z lewego brzegu
przyjmuje Radó,wkę i Gniły potok. Długość
biegu 16 klm. Zródła leżą na wys. 900 mt.,
ujście 410 mt. Br. G.
Radowa, szczyt w Karpatach wschodnich,
w dziale dunajecko-popradzkim, na granicy
gmin: Roztoki (pow. sądecki) i Czarnej Wody
(pow. nowotarski), między szczytami Przehy-
bą (1195 mt.) od płn.-zach. a Wielkim Roga-
czem (1182 mt.) od płd.-wsch.; wznosi się
1265 mt. Z półn. spływają wody za pomoca"
Roztoki Małej i Wielkiej do Popradu, a z po-
łudnia Czarna woda uchodzi do Ruskiej, dopł.
Dunajca. :Miejsce znaku triang. Br. G.
Radowa, wś w hr. szaryskiem, ma kościół
katol. paraf., piękne łąki, lasy, pastwiska,
301 mk.
Ra(lowąź, u Długosza Radoban8z, wś i fol.
nad rz. Wisłą, pow. sandomierski, gm. i par.
Koprzywnica, odl. od Sandomierza 18 w., ma
20 dm., 117 mk., 40 mr. ziemi dwor., 24 mr.
włośc. W 1827 r. było 16 dm., 82 mk. Las
t. n. zapewne z osadą leśną, wspomina dokum.
z 1166 r., którym kapituła krakowska oddaje
kilka posiadłości swych w zamian za inne ks.
Maryi, żonie Bolesława Kędzierzawego (ob.
t. VIII, 659, 2.). W XV w. Rot WŚ w par.
Michocin, własność Domarata Kobylańskiego

444
Rad
Rad
h. Grzymała i Jakuba Domarata Grzymały, W r. 1599 ks. Aleksander Lapuszneanul do-
miała łany kmiece, karczmę, zagrodo Z folw. budował przedsionek do kościoła. W r. 1882
rycerskiego płacono dziesięcinę w Michocinie odnowiono kościół kosztem funduszu religij-
(Długosz, L. B., II, 360). Br. Ch. nego, zachowuja,c starożytne malowidło al-
Badowce, Radowcy (ross.), ob. Radziejowce. fresco. Biskupstwo na mocy darowizny z 6
Badowce, niem. Radautz, rus. Radiwci, mia- lipca 1413 i 8 sierpnia 1420 r. posiadało mia-
sto powiat. na Bukowinie, pod 43° 35' wsch. sta: Radowce, Kocmań i do Kocmania należa,-
dłg. (Ferro) a 47° 50' 45" płn. szer. g. Obszar ce włości: Sadowę, Suchowerchów, Kliwodyn,
miasta graniczy od płn. z Fratowcami Stary- Dawidów al. Dawidestie i Rohożnę. Biskup-
mi i Andrasfalvą, od wschodu z Satulmare, od stwo to obejmuja,ce górna, część kraju, podle-
płd. z W ołowcem a od zach. z Horodnikiem gało metropolicie w Suczawie, a po przenie-
Górnym. Wzdłuż półn. granicy płynie potok sieniu stolicy do Jas w r. 1564, metropolicie
Pozen, przez płn.-wschod. część obszaru. Od tamecznemu aż do r. 1781. Biskupi radowiec-
potoku, przy gościńcu do Andrasfalvy, odry- cy idą, następna, koleją: 1) Jan (Joanichin),
wa się wodne ramię Temnik, płynące wscho- wspominany w dok. z 1472 (w sprawie dóbr
dnim brzegiem miasta i ła,czące się z Fonty- Ostrycy) i 1502 r. (nadanie klasztorowi w Pu-
nelem, powstającym na obszarze Horodnika tnie). Choć Aleksander I Dobry uposażył bi-
Górnego. Opuściwszy miasto zwraca się potok skupstwo włościami kocmańskiemi w 1413 r.,
na płd,-wschód i przeszedłszy na obszar Sa- wszelako stolica biskupia nie zaraz była obsa-
tulmare uchodzi do Suczawy z praw. brzegu. dzona,. 2) Pachomiu, przytoczony w donacyj-
Obszar R. opada w kierunku płd.-wsch. Bło- nym przywileju rodziny Korlazanów z 18 lu-
nia w płn.-zach. narożniku leża, 376 mt., ry- tego 1515 r. dla klasztoru w Mołdawicy, na-
nek 374mt., most na Fontynelu 365 mt., płd. stępnie w przywileju z 6 paźdz. 1520 potwier-
granica 372 mt., wschodnia granica 350 mt. dzającym posiadłości biskup. radowieckiego.
Część płd. nachyla się do doliny rzeki Sucza- 3) Prokop, przytoczony w powyższym przy-
wicy, płyna,cej prawie równolegle do granicy wileju jako następca Pachomiego. 4) Teofan I,
R., w odległości 400-1000 mt. Między Po- w przywileju z 16 stycz. 1528 r. moca, którego
zeniem a Temnikiem wzgórze Crucci (Kreutz- mnich Nicefor ofiaruje dobra Dulcesci klaszto-
berg). Najwyższy punkt obszaru R. ma 391 rowi w Neamz. 5) Teodozy I, kupuje na mo-
mt. Przechodzą przez R. dwa gościńce, jeden cy przywileju z 2 marca 1548 dobra Ortesci
z Wikowa Niżniego przez Suczawę rz., Fra- za 200 tatarskich flor. 6) Mikrofan, w przyw.
towce Stare do Sołki, drugi z Seretu do Su- z 5 czerwca 1551, moca, którego ks. Stefan
czawicy. :Miasto legło wśród rozległej równi- Locusteanul winnice skonfiskowane niejakie-
ny, pokrytej żyznemi polami i ła,kami. Za- mu Spatar Jurie darowuje biskupstwu rado-
budowało się rozciągle w rozłożysty rynek wieckiemu. 7) Eutymius, 1552-1570. 8) Iza-
i długie przedmieścia. Mimo pięćsetletniej .lasz do r. 1580. 9) Grzegorz, 1580-86, po-
przeszłości miasto ma wygla,d świeżej osady. czem arcyb. suczawski. 10) Gedeon I, pod r.
Przed r. 1393 należały R. do niejakiego Ra- 1589. 11) Teodozy II, około r. 1592. 12) Am-
domira. Wojewoda Aleksander I Dobry, 01'- filo ch. 13) Teodozy III, około 1600-1604.
ganizator państwa mołdawskiego (1401-32), 14) Jan, około 1606. 15) Efraim, 1609-17.
urządzaja,c hierarchią kościelna" umieścił w R. 16) Atanazy I, 1618. 17) Eulog I, około 1623.
stolicę biskupią. Jako centr kościelny odgry- 18) Dyonizy, około 1628. 19) Eulog II, 1631
wały R. wybitniejsza, rolę w dziejach Buko- -1642. 20) Anastazy, 1642-51. 21) Teo-
winy, a wielu z książąt multańskich znalazło fan II, 1652-68. 22) Teodozy IV, 1668-
w radowieckiej katedrze schronienie dla swo- 1673, poczem arcybiskup suczawski. 23) Se-
ich popiołów. Dopiero po przyłączeniu Buko- rafin 1673-83. 24) Misail I, 1685-90. 25)
winy do Austryi przeniesiono r. 1781 biskup- Laurencyus 1690 -1700. 26) Gedeon II,
stwo do Czerniowiec. Dzisiejszy kościół pa- 1701-1706. 27) Kalistru, 1706 - 24. 28)
rafialny p. w. św. :Mikołaja istniał już przed Atanazy II, około 1728. 29) Antoni, 1729.
r. 1402, w którym Aleksander I fundował 30) Varlaam, 1737. 31) Atanazy III, 1739.
przy nim biskupstwo; przy kościele był kla- 32) Misail H, 1744. 33) Jakub, 1745-1749.
sztor. Wzniesiony w stylu starożytnych ba- 34) Dozyteus, 1740-60 r. Następcy jego re-
zylik bez kopuł i wież, powstał zapewne przed zydujllt już w Czerniowcach. Dzisiejsza para-
XV wiekiem. W kościele znajdują się nagrob- fia gr.-orm. w R. liczy rodzin 1086, dusz gr.-
ki książąt: Bogdana I (t około 1370 r.), Lazcu ormo 3155 (męż. 1568, kob. 1587); dzieci obo-
(t ok. 1370), Romana I (t ok. 1392), Stefana I wiązanych uczęszczać do szkoły 398 (chł, 200,
(t 1398) i Bogdana II (t 1451), jako też :Ma- dziew. 198) (według szem. duch. gr.-orm. dyec.
ryi, córki Anastazyi a wnuczki ks. Lazcu; z r. 1885). W 1869 było mk. 9007 (męż. 4446,
Anastazya ta ofiarowała klasztorowi dobra kob. 4561); w r. 1880 zaś mk. 11,162 (męż.
Kocmań, o ozem świadczy napis na nagrobku. 5700, kob. 5462), z czego kat. 4282, gr.-orm.

Rad
Rad
445
3049, zyd. 3452, innych wyznań 379; co do to wschod. granica powiatu nad Snczawą ma
narodow.: Niem. 7364, Rus. 441, Ruro. 2985, 316 rot. Daleko wyżej wzbił się obszar po-
innej narodowo 306. R. są, siedzibą, dekanatu wiatu należący do dorzecza Czererooszu, bo
(protopresbiteratu) gr.-or. W skład jego wcho- dochodzi 1567 mt. w szczycie Tomnatyku,
dzą: Radowce, Pratowce Stare, Horodnik Gór- nieroniej obszar jego w dorzeczu :Mołdawy
ny i Dolny, Suczawica, Mardzina, Solka, Poje- (1487 mt. w szczycie Starej Opejny). Grani-
ny, Pertestie Górne z Kaczyką, Pertestie Dol- Cli. półn. powiatu tworzy dział wodny między
ne, Komanestie z Ludihuroorą, Todorestie z So- Suczawą a Seretem, a granica połud. dział
łońcero nad Suczawą, Keszwana, Botuszany, wodny roiędzy Suczawą a Mołdawą. Wzdłuż
Arbora, Jasłowiec, Burła, 'Vołowiec, :Mille- granicy półn. wznoszą, się następujące szczy-
szowce z Badowcaroi i Satulmare z Hadikfal- ty Karpat bukowińskich: :Melesz (1398 mt.),
vą. Cały dekanat liczy rodzin gr.-orro. 10,353 dział Szczywiory ze szczytem Stożkiem (1417
czyli głów 42,434 (roęż. 21,180, kob. 21,254). mt.), Minty (1326 mt.), Płoska (1132 mt.),
Rz.-katolicy mają w R. kościół paraf. rouro- Krasny dział (1180 rot.), Wibczyna(1091 rot.),
wany, zbudowany r. 1792, p. w. Wniebowst. Szurdyn (1307 mt.), Rotundul (1341 mt.),
N. P. Maryi. Do par. należą: Burła, Galane- Sungul (1379 mt.), Pietruszka (1145 mt.); na
stie, Milleszowce, Satulmare, W ojtynele i W 0- granicy zaś połud.: Tatarka (1552 rot.), Po-
łowiec (dusz 4429 w 1885 r.). W tymże ko- rejka (1425 rot.), Sergiewa (1221 mt.), Syhlo-
ściele odprawiają się takie nabożeństwa dla ja (1225 mt.), Przysłop (1181 rot.), Zofia (1065
greko-katolików. Do par. gr.-katol. należy mt.), Kostura (960 rot.), Frassyn (934 mt.),
Sadem, wólka gm. Seletyna, dusz gr.-kato!. Kaczyka (807 mt.); na granicy zaś wschodniej
801 (1885). Par. ew.-augsb. od r. 1791 ma w części jej połud. szczyt Arszyce (494 mt.).
dusz 3681 z filią Sereth. Do 1862 r. pastor Powiat dzieli się pod względem sądowym na
mieszkał w:Mil1eszowcach. Dom modlitwy ist- dwa okręgi: radowiecki i solecki. Okrąg ra-
nieje od r. 1871; kościoły we Fratowcach i dowiecki obejmuje 184,281 ha 96 ar. 65 mt.
Terblestie. Obszar R. obejmuje 2763 ha 5 ar. kwadr., a solecki 29,373 ha 56 ar. 2 mt, kw.,
57 mt. kw. W r. 1869 było 1341 dm. a w 1880 razem zatem 213,655 ha 52 ar. 67 mt. kwadr.
r. 1748 dm. R. są siedzibą starostwa, sądu W okręgu radowieckim jest dm. 12,515, mk.
powiat., urzędu podat., poczt. i telegr. Mają 62,118, między nimi: kato!. 10,286, gr.-orm.
gimnazyum 6-klas., szkołę ludową męzką 4- 43,283, żyd. 4,822, innego wyznania 3,727; a
klas. i szkołę zeńską 6-klas. Załoga wojskowa co do narodowości: Rumun. 38,015, Niemc.
liczy 209 ludzi. Miasto jest własnością fun- 14,706, Rus. 5,977 a innej narodowo 3,283;
duszu religi.inego gr.-orm. Odbywaj::ł./ się tu w okręgu soleckim zaś dm. 4,031, mk. 19,292,
bardzo uczęszczane targi tygodniowe. W mie- między nimi: kato!. 4,285, gr.-orm. 14,271,
ście znajduje się papiernia i zakład wojskowy żyd. 400, innego wyznania 336; co do na.ro-
dla chowu koni poprawnej rasy. Radowiecki dowości: Rumun. 14,273, Niem. 2,630, Rus.
powiat graniczy od wschodu z pow. suczaw- 1,026, innej narodowo 1362; razem zatem
skim i sereckim, od płn. z storożynieckim i powiat liczy dm. 16,546, mk. 81,410 (męż.
wyżnickim, od zach. z kossowskiro w Galicyi 40,884, kob. 40,526), między nimi: kat. 14,571,
i ziemią siedmiogrodzk::ł./, a od płd. z pow. kim- gr.-orm. 57,554, żyd. 5,222, innego wyznania
poluńskim czyli dołhopolskim i suczawskim. 4063; co do narodowo zaś Rumun. 52,288,
Największa długość od zachodu ku wschodowi Niem. 17,336, Rus. 7003, innej narod. 4,645.
wynosi 83 klm. a największa szerokość z płn. Urodzajna gleba i obfite wypasy skłoniły
na płd. 45 klm. Główn::ł./ rzeką powiatu jest rzą,d do założenia wzorowej ekonomii skarb 0-
Suczawa, która bierze pocz::ł./tek w zach. stro- wej i chowu koni poprawnej rasy. Duże i
nie obszaru i płynie łukiem na płn. wydanym wygodne murowane stajnie i inne budynki
od zachodu ku wschodowi, dzieląc powiat na gospodarcze wzniesiono nie tylko w mieście,
dwie nierówne połaci, północną mniejszą i po- ale i przyległych włościach, jak w Wojtyne-
łudniową większą. Wszystkie dopływy Su- lu, Wikowie Górnym, w Hołowcu (Władyka),
czawy, aż do granicy wschod. powiatu, mają Fratowcach Nowych (:Mit oka) i t. d. W gó-
swe źródła w jego obrębie, tak że powiaty na rach tutejszych dobywają jak w Suczawicy
płn. należą do dorzecza Prutu i Seretu a na płyty piaskowcowe, ztąd mieszkaIwy trudnią
płd. do dorzecza Mołdawy. Jedynie płd.-zach. się przeważnie kamieniarstwem. Okolica Sol-
część obszaru tego powiatu przez potok Kirli- ki słynie łagodnym klimatem, ztąd urządzono
babę, dopływ Bystrzycy Złotej, należy do tu zakład leczniczy. W Fuerstenthalu huty
dorzecza Mołdawy a przez potok Saratę i Ja- szklane. Wreszcie Kaczyka i jej okolica obfi-
łowiczorę do dorzecza Czeremoszu, więc Pru- tują w pokłady solne, wyzyskiwane w Bali-
tu. Poziom obszaru powiatu nachyla się ku nach kaczyckich. Br. G.
wschodowi tak, że gdy okolica położona nad Radowel, w dokum. RadowI, Radow, sioło
źródłowiskami Suczawy wznosi się 1457 mt., nad bezim. dopł. Uborci, pow. owrucki, l) 16

446
Rad
w. na płd.-wschód od Olewska, posiada kapl.
katol. par. Olewsk. Niegdyś własność klasz-
toru karmelitów w Olewsku. Ob. Arch. J. Z.
R., cz. III, t. 2, 16, 23, 288, 290-292; cZ.
IV, t. 1, 48.
Badowica, lewy dopływ Lutyni, która
wpada do Warty, powstaje pod ltosaków-
kiem, o 5 klm. na płn.-zach. od Dobrzycy,
w pow. :pleszowskim (Jarocin), obraca młyny
Jagłę i Zyburę, mija vVitaszyce i uchodzi na-
przeciw Woli Książęcej, o 6 klm. na wschód-
połud. od Jarocina, ubiegłszy do 6 klm.; ob.
Radobycz. E. Cal.
Badowicze 1.) w dokum. Rodowicze, wś,
pcw. kowelski (dawniej w pow. włodzimier-
skim), na. płd. od Kowla. Podług rewizyi
zamku włodzimierskiego z 1545 r. własność
wdowy Stadnickiej, która obowiązaną była do
utrzymywania w zamku 1 horodni. Nabyta
później przez Onufrego Gerwazego Steckiego,
dotąd pozostaje w tej rodzinie. Znajduje się
tu kapl. katol. par. Turzysk. Ob. Jabłonow-
ski, Rewizye, str. 12 i Pam. Kij. Arch. kom.,
t. IV, cz. 2: 26, 108, 184. 2.) B., w dokum.
Rodowicze, wś nad rz. Łuhą, pow. włodzimir-
ski, na płn:-zach. od Porycka. Uroczyska no-
szą nazwę Zaskowska droga, Trystianiec i Szac-
niutyński staw. Podług rewizyi zamku wło-
dzimierskiego z 1545 r. należała do Denisa
Radowickiego, który obowiązany był do u trzy-
mywania 1 horodni w zamku. Ob. Jabłonow-
ski, B ewizye, str. 51, 54 i 86; Pam. Kij. Arcll.
Kom., t. IV, cz. 2: 113 i Arch. J. Z. R., t. I,
cz. 4: 80-88. 3.) R., w dokum. Radoczeż, Ra-
doczyży, Namdoczyży, wś, pow. włodzimierski,
na płn.-zach. od Włodzimierza, w sąsiedztwie
wsi Spaszczyzna; własność niegdyś monaste-
ru Spasa w Włodzimierzu. J. Krz.
Badowiska Wólka, wś, pow. kobryński,
na płd.-zach. od Drohiczyna.
Radowiska 1.) Wielkie niem. Gross Rado-
wi8k (dokum. Gross Reddewisch, Redebisch), wś
kośc. w nowo utworzonym pow. wąbrzeskim,
odl. milę na płd.-wsch. od Wąbrzeźna; ma
agenturę poczt. i dwukl. szkołę katol. (z 2
naucz. i 144 dz.). Obszar wsi i kol. Trzonków
wynosi 1053 ha (888 roli 01'., 81 łąk, 8 lasu).
W 1868 r. 178 bud., 101 dm., 682 mk., 572
kat., 110 ew.; 1885 r. 121 dm., 183 dym.,
832 mk., 708 kat., 124 ew., z których na
Trzonki przypada 44 mk. i 7 dm. Kościół,
p. w. św. Jakuba apost., jest patronatu rządo-
wego. Istnieje przy nim bractwo św. :Barba-
ry od 1860 r. i bractwo Trzeźwości od 1859 r.;
w Kurkocinie jest kościół filialny p. w. św.
Bartłomieja. Do par. (dek. golubski), należą:
Radowiska W. M., Pułkówko Anielewo, Za-
radowiska i Krukocin. W 1867 r. liczyła
1353 dusz, w 1887 r. 1626. R. należały za
Rad
czasów krzyżackich do komturstwa golubskie-
go. R. 1418 r. nadaje w. m. Michał Kuech-
meister Janowi z Orzechowa (Hanno s von
Orsechau) za wierne usługi młyn wodny w R.
Dan w Papowie (ob. Gesch. d. Stadt. u. d. Kl'.
Culm v. Schultz, II, 98). Według krzyżac-
kich ksiąg szkodowych z r. 1414 poniosła wś
w czasie wojny znaczne szkody (tamże, str.
146). Wizyt. Strzesza z r. 1667 donosi, że do
probostwa należy 6 włók na mocy przywileju
z r. 1340, wystawionego przez komtura ko-
walewskiego :Betke de Bonszteke. Włościan
było 20, dawali mesznego od każdej posiadło-
ści 1 1 /. korca żyta. Komunikantów było 60.
Proboszczem był Jerzy Radomski, przed nim
Jan Wygnański (st. 352). Do par. należała
filia Zieleń. W nowszych czasach byli prob.
Tomasz Grzankowski (r. 1848) i Jakub Ko-
złowski (1'.1856). 2.) B. Małe, niem. Klein Ra-
dowisk, wś, tamże, posiada szkołę ewang.
(1 naucz. i 90 dz.), obszaru zaś razem z wyb.
:Bożą wolą 501 ha, (410 roli 01'., 27 łąk, 7 lasu).
W 1868 r. było we wsi 49 bud., 22 dm., 194
mk., 55 kat., 139 ew., a na folw. 3 bud., 1
dm. i 10 kat. mk.; w 1885 r. zaś 15 dm., 39
dym., 185 mk., 61 kat. 124 ew. Na płn.-zach.
od wsi, na prawo od drogi z WołyczyklIo, na
równinie, naprzeciw jeziora bez nazwy; znaj-
dują się 'Jkopy, odzl1aczające się niezwykle
małemi rozmiarami. Srednice ich nie przeno-
szą 28 do 30 mtr., wysokość 3 do 4 mtr. Ob-
wód koła kaZdego z nich obłożony jest głaza-
mi. Wejścia prowadzące do wnętrza mają po
3 mtr. szerokości (ob. "Objaśnienie do mapy
archeol. Prus. Zach. Ossowski, str. 6). We-
dług krzyżackich ksiąg szkodowych z r. 1414
poniosła wś znaczne straty, została bowiem
spalona, dobytek zaś uprowadzony. R. 1667 r.
płacili gospodarze mesznego 5 korcy żyta
i tyleż owsa (ob. Wizyt. Strzesza, str. 354).
3.) R. Małe, niem. Klein R., dobra ryc., tamże;
obejmują razem z folw. Bożąwolą (2 dm. i 13
mk.) 320 ha, między temi 159 roli 01'., 14 łąk,
53 lasu. W 1868 r. było tu 34 bud., 12 dm.,
102 mk., samych kat.; r. 1885 zaś 10 dm., 30
dym., 157 mk., 122 kat., 35 ew. Do dóbr na-
leży folw. Bożawola. R. 1667 te dobra były
własnością Łosiów. "Curiae duae nihil sol-
vunt," pisze wizytator Strzesz (ob. str. 354).
R. 1424 zamienia w. m. Paweł v. Russdorf
Janowi Orzechowa (Hannos v. Orsechau) wś
Sierakowo (Seyfersdorf) na wś M. Radowiska
wraz z tamtejszem jeziorem, lasem, łąkami
i rozgartami, jako i większem i mniejszem są-
downictwem z wyjątkiem drożnych sądów.
Osadza go tu na prawie magdeb., ale tak, że
gdyby Jan umarł bez męzkich spadkobierców,
córkaby go odziedziczyła. Za to będzie słu-
żył we wojnie, pomagał przy budowlach i pła-
cił czynszu 1 funt wosku i 1 fen. koloński.

Rad
Dan w Malborgu (ob. Schultz, Gesch. d. Stadt
u. d. Kl'. Culm, II, 100). Kś. Fr.
Radówka, ob. Radawka.
Badówka 1.) wś włośc. nad rzką Wier-
szeradówką, pow. trocki, w okr. poL, gm.
i dobra skarbowe Merecz, o 6 w. od gminy
a 98 w. od Trok, ma 8 dm., 79 mk. katol.
(37 dm. rewiz.). W skład okręgu wiejskiego
wchodzą wsie: R., Dubieniki, N arulańce, Rud-
ni a, Trośniki i Uciecha, oraz zaśc. Wierszera-
dówka, wogóle 178 dm. rewiz. b. włośc. skar-
bowych. 2.) R, folw., należy do dóbr Choło-
mierz, pow. horodecki, obejmujących 1986
dziesięcin. J. Ki'z.
Badówka 1.) lewy dopływ Radowy, (do-
pływ Duby), powstaje w płd.-zach. części Pe-
rehińska" w pow. dolińskim. Długość biegu
3 klm. Zródło leży 800 mtr., ujście 525 mtr.
npm. 2.) B., potok, w pow. cieszanowskim,
wypływa z lasu Kujanka i wpada do Buczał-
ki na obszarze gm. Zarodowy. Br. Ch.
Badowllica 1.) niem. Radownitz, wś kośc.
nad Krzywą Strugą (dopły do Głdy), przy
szosie do Złotowa (odl. 10,9 klm.) Da płn.-
zach. Posiada agenturę poczt. i stacyą tel.,
(od 1886 r.), szkołę kat. (1 naucz. i 64 dz.),
szkołę ewang. (1 naucz i 121 dz. w 1887 r.).
Par. ewang. Złotowo. Obszar wynosi 752 ha
(574 roli 01'., 31 ła.k, 59 lasu). W 1885 r. 63
dm., 100 dym., 471 mk., 342 kat., 118 ew.,
11 iyd. Kościół kat. p. w. św. Barbary jest
patronatu prywatnego, przy nim bractwo
Trzeźwości (od 1859 r.); oprócz tego jest szpi-
tal dla 2 ubogich. W skład par. (dek. kamień-
ski) wchodzą: Radownica, Górzna, Kamień
(Hohenfier), Strassfurth czyli Gródna, Dwór
Lendycki, Pokrzywnica, Franciszkowo, No-
wyd wór, Bergelau, Barkriege (niem.), Anto-
nienbusch (już nie istnieje), Maryanowo i Jó.
zefowo. Obecnie (1887) buduje się nowy ko-
ściół w stylu ostrołukowym. Koszta oszaco-
wano na 32,000 marek, z której sumy jedna
trzecia przypada na ubogą gminę. Przy ko-
paniu fundamentów znaleziono w miejscu,
gdzie ma stanąć wieża, trzy urny, w których
prócz popiołu znajdowały się małe gnaciki
białe i kolczyki. Urny stały w rzędzie, jedna
przy drugiej, obstawione w czworobok 4 ka-
mieniami, nad urnami zaś leżał duży płaski
kamień. Po wydobyciu rozsypały się na ka-
wałki. Par. tutejsza leży na kresach dyece-
zyi chełmińskiej, w stronie zamieszkanej pra-
wie wyła.cznie przez protestantów. W parafii
istnieje aż 6 szkół prot., a tylko 2 katol. Ko-
ściołów zaś mają tu protest. 4: w Kamieniu,
w Grodnej, w Krzywej Wsi i Górznej, a kato-
licy tylko jeden. Teraźniejszy prob. Dekow-
ski położył około wybudowania nowego ko-
ścioła znaczne zasługi. Stary kościół był drew-
:u.iany. R. 1867 r. liczyła par. 613 dusz,
Rad
447
r. 1887 zaś 739. Kościół tutejszy był daw-
niej filia. par. złotowskiej. Odłą.czenie i erek-
cya parafii nastąpiło w 1726 r. na podstawie
darowizny dziedzica Jana "Wiganda v. Osten-
Sacken, którą d. 19 maja 1730 r. potwierdził
arcyb. gnieźnieński Teodor Potocki; benedyk-
cya nastąpiła r. 1744. Dawniej należała R.
do dek. łobżenickiego, właścicielami zaś byli
dziedzice dóbr radownickich; uwłaszczenie na-
stąpiło dopiero w pierwszej połowie bieżącego
stulecia. R. 1653 było tu 20 włościan, daw-
niej 33; byli zobowiązani dawać mesznego po
1 korcu żyta czyli 4 rzeszetniki, owsa zaś per
medietatem (Wiz. Tebnica, 169). 2.) H., do-
bra ryc. tamże, obejmują razem z folw. Józe-
fowem, Maryanowem i Franciszkowem i leśno
Radownicą 3331 ha, między tymi 1874 roli
01'., 180 łąk, 1180 lasu. W 1885 r. było w R. 12
dm., w Fr. 4 dm., 73 mk., w leśno 1 dm. i 7
mk.; razem 500 mk., 300 kat., 200 ew. Go-
rzelnia parowa przerabia dziennie 225 cent.
kartofli; oprócz tego jest tu młyn o 2 gan-
kach i hodowla była rasy holenderskiej. Do-
bra należa. do towarzystwa dyskontowego
w Berlinie; czysty dochód szacowano r. 1885
na 11,479 mrk. Teraźniejszy administrator
dóbr spuszcza jezioro tutejsze do rzeki Głdy
przez kanał przekopany w środku wsi. R.1653
posiadał te dobra Andrzej Grudziński, woj ew.
kaliski (ob. Wizyt. Trebnica, str. 164); 1695
Maciej Działyński, także woj. kaliski, potem
von Osten-Saken, po nich Grabowscy. R. zaś
1866 nabył te dobra Dr. Strousberg (ob. der
Kreis Flatow von Schmitt, str. 290). 3.) R.,
(niem.) Forsthaus Radawnitz, leśnictwo, tamże,
1885 r. 1 dm. i 7 mk. Kś. Fr.
Badowllie, wś, pow. kobrYIlski, w 5 okr.
pol., gm. Janów (Iwanowo), o 90 w. od Ko-
brynia.
Badrllż al. Radl'oi, wś, pow rawski, od!.
19 klm. na płd.-zach. od Rawy Ruskiej, 9 klm.
od sądu pow. w Niemirowie, 5 klm. od urz.
poczt. i st. kol. jarosławsko-sokalskiej w Ho-
rYIlCu. N a płn.-wschód leży Dziewięcierz, na
wschód W ójtowszczyzna, na połud. Smolin,
na połud.zach. Huta Kryształowa, na za-
chód Sienia w ka, na płn.-zach. Wólka Ho-
ryniecka i Horyniec (4 ostatnie w pow. cie-
szanowskim). Wieś leży w dorzeczu Wisły
za pośrednictwem Basenki (dopływu Luba-
czówki) i Gliniańca, prawobocznego dopływu
Basenki. Do Gliniańca poda.ża z obszaru kil-
ka małych dopływów, wpadających poza obrę-
bem wsi. Wieś składa się z części: Gaje La-
sowe (rus. Haji Lisowi, al. Na Lesie), Goły,
Hałanie, Hrynie, Kohuty, Kozaki al. Kużyki,
Kupibida, Kurji, Kuciery al. Kuczyry, Nako-
neczny, Petryczyny, Prusie al. Prusy, Sopot
Mały i Wielki. We wschod. wyższej części
obszaru wznosz& się: D&browniczy do 355 mt.

448
Rad
lła1I
(znak triang.) i Załuczka do 351 mt.; w stro- nów 11, niwę przy tejże granicy na staj 27
nie zachodniej Smorodniki do 280 mt. Na i tamże łąki na wozów siana 12 i łąkę pod
płd.-wschód leży las "Sucha Lipa. u Własn. Czuryłową na wozów siana 8. Z tych pól wy-
więk. (Kazimierza Andruszowskiego) ma roli prawuj 11. dragana na usługę Huty Kryształo-
or. 378, łąk i ogr. 97, past. 37, lasu 931; wej. Halanie, mielnicy reproduxerunt przy-
własn. mn. roli 01'. 3694, łąk i ogr. 338, past. wilej Jana Kazimierza, zdarty, zepsuty i ża-
788, lasu 25 mr. W r. 1880 było 299 dm., dną miarą nieprzeczytany, na dole tylko pis-
1564 mk. w gm., 10 dm., 70 mk. na obsz. dw.; mo. Siedzieli za tem prawem 9, mają młyn
43 rzym.-kat., 1554 gr.-kat., 32 izrael., 5 in- na potoku o jednym kamieniu, z którego miar-
nych wyznań; 58 Polaków, 1563 Rusinów, 11 kę trzecią biorą, pola ćwierci 3 między gro-
Niemców, Par. rzym.-kat. w Horyńcu, gr.- madzkimi mają. Powinności ich za niewypra-
kat. w miejscu, dek. lubaczowski, dyec. prze- wienie dragana zł. 51 gr. 20, za nickarmienie
myska. We wsi jest cerkiew i szkoła j ednokl. wieprza zł. 15 gr. 15 z groszowym płacić. Po-
(od 1873 r.). Za czasów Rzpltej należała wieś wozów 4 o mil 12 dają i siekierkę na tydzień
do sstwa lubaczowskiego. W lustracyi wojew. po 3 dni odbywają. Erynie, mielnicy repro-
bełzkiego z r. 1766 (rkp. Ossol., Nr. 2835, duxerunt przywilej Jana w Jaworowie d.20
str. 120 nn.) czytamy: "W tej wsi poddani za października r. 1679 dany, którym kupienia
prawami siedzący reproduxerunt przywileje młyna na potokach między podrożem stoją-
i prawa swoje, a naprzód: Dubniewicze poka- cego, z obszarem pola przy tymże młynie le-
zali konsens czyli prawo od JWPana ssty lu- żącym, trzecią miarkę za grzywien 12 pozwo-
ba(;zewskiego dane, przez Zygmunta III w r. liI, pospieszeństwo tych grzywien na tymże
1605, Jana III w r. 1684 przywilejem po- młynie, przedanie ,młyna tego za wiadomością
twierdzone, którym to konsensem JW. Płaza króla ostrzegł. Zadnego czynszu ani dań
młynu i gruntów do niego należących kupienia z młyna i pól nienaznaczając, ale tylko przy-
od Hałania, mielnika radrożskiego, z przyległo- chyliwszy się do dawniejszych przywilejów
8ciami w prawie Hałania wyrażonymi, do te- Zygmunta Augusta i Zygmunta III prawo
goż młyna należącymi, to jest niwkę nad po- pomienionych mielników w całości zachował.
tokiem po drogę od Smolina idącą pomiędzy Mielników za tem prawem siedzi gospodarzów
młyn Hrynia ku górze się ciągnącą, tudzież 3 18, mają młyn na potoku o jednym kamieniu,
ćwierci między gromadzkimi leżące i czwartą z którego miarkę trzecią biorą, tudzież pola
ćwierć oddzielnie, tudzież obszaru przy lesie ćwierci dwie między grQmadzkimi, niwę,
Gorajców i lesie Potylickim będącego pozwo. w której staj 130; łąkę na wozów siana 30.
m, od robocizny, powozów, żyrowizny, dani Powinności ich: jednego wyprawujllj dragana,
miodowej, osepu dawania uwolnił, robienia za niewyprawienie drugiego zł. 51 gr. 20, za
piwa, palenia i szynkowania gorzałki pozwo- nieukarmienie wieprza zł. 15 gr. 15 z groszo-
m, który to konsens królowie Zygmunt III wym płacą, powozów 4 o mil 12 dają, siekie-
i Jan III, jako wyżej wyrażono, potwierdzili. 1'11. na tydzień dni 3 odbywają. Osiadłość i po-
Dubniewicze pokazali drugi konsens czyli pra- winności tejże wsi: Ta wieś osiadła na łanach
wo od JW. Lubomirskiego, woj. krakowskie- 34\1 2 , to jest ćwierciach 138 po 12 zagonów
go, in rem szlachetnego Dubniewicza, wójta mających, zagrodach 16, niw więcej 40 majllj-
radrożskiego, dany, przywilejem Jana III ca, z których do cerkwi należy ćwierci 4, pod
w Jaworowie d. 6 lipca 1684 r. potwierdzony, Dubniewiczami ćwierci 5 i niwy, pod mielni-
którym konsensem JW. woj. krakowski przy kami ćwierci 5, w arendę dodanych ćwierci 5,
roku 3 ćwierci, to jest półłanku i ćwierci do Huty Smole{lskiej ćwierci 3; reszta pól
Knyżyńska zwanej z ogrodami i sianożęcia- pod poddaństwem, do pańszczyzny, i różnym
mi dawniej nadanymi zachowuje i tegoż Dub- z różnych wsi na czynsz idąca. Poddanych
niewicza wraz z sukcesorami od wszystkich w tej wsi z leśnymi, tywonami, polowymi
podatków i składek gromadzkich solvis one- znajduje się 127. Powinności te: Poddani
ribus Respublicae uwalnia, który konsens Jan z ćwierci osiadłej dni 4 pańszczyzny i szar-
III potwierdzajlljc, tegoż Dubniewicza przy warku 4, pociężni ciągłem, piesi pieszo odby-
klinie roli gromadzkiej za łąką nadanej, z sa- wają, żurowego zł. 2, czynszyku drobnego gr.
dzawką, ogrodami dwoma, obszarem w lesie 6, kurę jednę i jaj 5 oddaj!\. A ze trzech za-
Głuchym, do domostwa potylickiego należllj- gonów osiadłych czwartllj część powinności
cym, jako z prawa od JW. Płazy, ssty luba- tych pełnią; z pustych ćwierci czynszu stroż-
czewskiego, danego używali, zachowuje i od nego zł. 18, z pól sznurem mierzonych ze staji
składek gromadzkich uwalnia salvis oneribus ozimego zł. 1 gr. 6, a na jare sianego po gr.
Respublicae. Siedzi poddanych za tem pra- 18, a ogrody, sadki, według taksy płacą.
wem 7, mają pola ćwierci 4 między gromadz- Tkacze z warsztatu po półsetka robią. Na za-
kimi i tam ćwierć na Baszenkach na staj 6, kos, obkos, zażyn, oMyn i tłokę wychodzą;
kt\t od granicy smoleńskiej na staj 23 i zago- konopi każdy po garści 15 moczy, międli, we-

Rad
dług próby oddaje i z pańskiego przędziwa po
motków 3 arszenowych przędzie. Osep owsa
jak od którego mozna wziąć podług ustano-
wienia oddają. Stronki od owcy po gr. 10
płacą, inne zaś powinności, jako to: wywoże-
nie tramu, oranie, radlenie, drew, kołów, zer-
dzi wożenia, młócenia zwyczaj em innych wsi
odbywają. Arendy karczemnej podług kon-
traktu zł. 2550 wypłacającej, commoda et
adiuncta takowe: 1) Browar z winnicą i karcz-
mą; 2) młynów 2 o jednym kamieniu z wy-
miarem dwóch miarek; 3) żarnowc zwyczajem
innych wsi; 3) pola ćwierci 5 z ogrodami i łą-
kami; 5) poddanych pociężnych 6, pieszych 6,
po dniu pailszczyzny i dniu szarwarku, tu-
dzież dni powinne latem odbywających. Kon-
serwacya budynków przez arendarza ostrze-
żona. Intrata roczna z wsi Radroża (wymie-
niona szczegółowo, str. 122) efficit 8778 zł.
25 gr. 12 denarów. Onera et expensa fundi
(wymienione również szczegółowo) wynoszą
382 zł. 12 gr. Lu Dz.
Hadruzka, al. Na Radrużce, młyn i folw.
w Horyniu, pow. cieszanowski.
Radschuetz, 1431 Rat8chicz, wś nad Odrą,
pow. stynawski, par. ew. i kat. Koeben. W
W 1842 r. 54 dm., folw., 403 mk. (42 katoL),
szkoła ewang., gorzclnia, cegielnia, przewóz
na Odrze.
Hadstaedt, w pow. babimoskim, ob. Ra-
domirz.
Radszell (niem.) 1.) wś na prus. Litwie,
pow. pilkałowski, st. pocz. Kussen. 2.) H. al.
Szameitkehmen, wś, tamże, pow. stołupiański,
st. pocz. Mehlkehmen. 3.) R., wś, tamże,
pow. pilkałowski, st. pocz. Schillehnen. 4.)
H., wś, pow. stołupiański, st. pocz. Sodar-
gen. Ad. N.
Radszllhllell (niem.), wś, pow. wystrucki,
st. pocz. J odlauken.
HadtkehlUell (niem.), WB na prus. Litwie,
pow. darkiejmski, st. pocz. Szabienen.
Radtkellhoefell (niem.), dobra, pow. la-
biewski, 1 klm. od st. poczt., tel. i kol. żel.
w Labiewie.
Raduehów 1.) wś, domin. i okI'. domin.
nad Bystrzem, lewą, odnogą, Prosny, pow. 0-
dolanowski (Ostrów), o 8 klm. na pólnoco-
wschód od Grabowa, par. Grabów (dawniej
Giżyce w król. polskiem), poczta w Grabowie,
st. dr. żel. w Ostrzeszowie o 22 klm. R. istnial
już przed r. 1523; w r. 1579 składal się z 2 1 / 2
łanów, 4 zagrod., 1 komorn. i 2 rzemieśln.;
właścicielką była Jadwiga Kakawska z po-
bliskiej Kakawy. W r. 1618 stał tu młyn o 3
kołach a dziedzicem był Andrzej Zajączek.
Wś ma obecnie 10 dm., 86 mk. (78 kat., 8
prot.). Dominium liczy 127 mk. w 9 dm.; ob-
szaru ma 635 ha., czyli 345'37 roli, 74'71 łąk,
187'60 lasu, 2'25 nieuż. i 25'57 wody; cz.
Słownik Geograficzny T. IX.-Zes:ł:yt 102.
Rad
449
doch. gr. 4445 mrk; cegielnia i młyn wodny;
mleczarnia i chów bydła oldenburskiego.
W skład okI'. domin. wchodzi młyn Górski na
Bystrcu; cały okr. ma 10 dm., 136 mk. (73
kat., 63 prot.). 2.) R. al. Raduchowo, folw.,
pow. wschowski (Leszno), tuż pod Osieczną,
o 9 klm. na północo-wschód od Leszna, ma ob-
szaru 141'33 ha (109'81 roli, 27'80 łąk, 0'61
pastw., 0'89 nieuż. i 2'22 wody); cz. doch.
grunt. 1464 mrk; chów bydła, nabiał i ma-
ślarnia. Dawniej wchodził w skład dóbr 0-
sieczno; w Spisie gmin i okręgów nie wyka-
zany. E. Cal.
Raducie 1.) wś, pow. święciański, w 3
okr. pol., gm. Melegiany, okI'. wiejski i dobra
Kublickich, Poleś, o 5 w. od gminy, 14 dusz
rewiz. 2.) R., zaśc. szlac., pow. święciański,
w 3 oh. pol., o 30 w. od Swięcian, ma 2 dm.,
17 mk. katol.
Radueiszki, fol., pow. wiłkomierski, gm. i
par. Subocz, o 62 w. od Wiłkomierza; wła-
sność Chrzczonowiczów.
Raducki Folwark, wś i foL, pow. wieluń-
ski, gm. Radoszewice, par. Osyaków, odl. od
Wielunia 13 1 / 2 w., ma 6 dm., 40 mk.; ob. Ra-
duczyce.
Raduez, wś i fol. nad rz. Rawh i Białką,
pow. rawski, gm. Maryanów, par. Babsk, odl.
12 w. od Rawy; wś ma 12 dm., 84 rok.; fol.
7 dm., 71 mk. W 1827 r. było 22 dm., 154
mk. W 1886 r. fol. Raducz lit. AB z nomCl\kl.
Przewodowice rozl. mr. 1493: gr. Ol'. i ogr.
mr. 854, łąk mr. 97, lasu ror. 525, nieuż. mr.
17; bud. mur. 7, z drzewa 19; płodozmian 7 i
8-polowy; cegielnia, pokłady torfu. W skład
dóbr wchodziły poprzednio: wś R. os. 19,
z gr. mr. 20; wś Julianów os. 6, z gr. mI'.
125. Br. Ch.
Radueze, wś, pow. czauski, gm. RadomI,
ma 28 dm. i 212 mk.
Raduezyee al. Radlt8zyce, wś, os. karcz. i
dobra nad rz. Wartą, pow. wieluński, gm. Ra-
doszewice, par. Osyaków, odl. od Wielunia
10 w.; wś ma 63 dm., 386 mk.; os. 1 dm., 6
mk.; os. karcz. 1 dm., 4 mk. Lib. Ben. Ła-
skiego (II, 112 i 133) w opisie par. Osyaków
powiada, ze R. nalezą, do par. Ruda, a pleban
w Osyakowie pobiera tylko po groszu od
mieszkańców i za te pieniądze utrzymuje wi-
karyusza. W opisie zaś par. Ruda powiedzia-
no, że R. należą do par. Osyaków a pleban
w R. pobiera tylko świętopietrze. W 1552 r.
własność arcyb. gnieźnieńskiego, roiały 6
osad., 6 łan. Dwaj sołtysi dziedziczą 1 łan.
Kuźnica nowo zbudowana o 1 kole (Pawiński,
Wielkp., II, 289). Dobra Raduczyce składały
się w 1886 r. z fol. R. al. Raducki fol. Broni-
sławów i Kazimierzów, rozl. mr. 3371: fol. Ra-
ducki gr. or. i ogr. mr. 233 łąk ror. 55, past.
mI'. 47, lasu mr. 1476, w odpadkach rur. 1130,
29

450
Rad
nieuż. mI'. 37, razem mr. 2978; bud. mur. 4,
z drzewa 21; fol. Bronisławów gr. Ol'. i ogr.
mI'. 281, past. mI'. 2, nieuż. mI'. 5, razem mr.
288; bud. mur. 2, z drzewa 6; fol. Kazimierzów
gr. Ol'. mr. 103, nieuż. mI'. 2, razem mr. 105;
bud..z drzewa 3; las urządzony w kolei 80-le-
tniej; gorzelnia. W skład dóbr wchodziły po-
przednio: wś R. os. 69, Z gr. mI'. 923; wf>, Fol-
wark Raducki os. 18, z gr. mI'. 187; wś Dro-
bnice os. 63, z gr. mI'. 1268. Br. Cit.
Raduczyszki, fol. nad potok. Burbiszki,
pow. trocki, w 2 okr. pol., o 36 w. od Trok,
1 dm., 15 mk. (8 katol., 7 prawosł.).
Ra(luczyzna, zabudowania w Łukawicy,
pow. cieszanowski.
Radue al. Raduee, dawniej Radwa, prawy
spławny dopływ Prośnicy (Persante) w Po-
meranii.
Raduga, sioło, pow. homelski, gm. 'Wietka,
ma 139 dm. i 247 mk., z których 2 zajmuje
się kowalstwem, 50 wychodzi na zarobek.
Radugiszki, wś, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 3 okI'. pol., o 55 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Raduhll (niem.), ob. Radunia.
Radul, słoboda w pow. horodniallskim gub.
czernihowskiej, nad Dnieprem, ma 3000 mk.,
2 cerkwie, 2 fabryki powozów, znaczna przy-
stań i st. pocz., 31 w. na północ -zachód od
mka Rzepki.
Radule Szlaclteclcie i Włościwlskie wś nad rz.
Narwią, pow. mazowiecki, gm. Stelmachowo,
par. Tykocin, posiada wiatrak i 1169 mI'. ob-
szaru. Mieszka tu drobna szlachta i wł(')ścia-
nie. W 1827 r. było 6 dm., 23 mk. Z. Gloger
odnalazł tu zabytki z epoki krzemienia (ob.
t. VI, 909).
Radulin, wś, pow. nowograd-wołyński,
gm. Smołderów, ma 286 dusz włośc.; ziemi
włośc. 1304 dzies. Należy do klucza smołde-
rowskiego hr. Alfreda Potockiego. L. R.
Radul, potok, prawoboczny dopływ pot.
Szybenego (dopływu Czeremoszu Ozarnego).
Nie podaje go ani mapa Galicyi Kumersberga
(sekc. 54), ani spec. mapa mon. austr. (Z. 13,
Col. 31 i Z. 14, Col. 31). Br. G.
Itadu/i 1.) mko rząd. nad rzką Raduńką,
pow. lidzki, w 4 okI'. pol., gm., olu. wiejski i
dobra skarbowe Raduń, o 28 w. na płn.-zchód
od Lidy, 35 w. od Wasiliszek a 77 w. od Wil-
na, przy bocznej drodzo, która w XVI w. by-
ła najkrótszym traktem pomiGdzy 'Wilnom a
Krakowem. W 1881 r. było 1526 mk. (757
męz. i 769 kob.); w 1866 r. 91 dm., 869 mk.
(361 katol. i 508 żydów); kościół katol. dre-
wniany i takaż kaplica, synagoga, zarząd
gminy, szkoła ludowa, do której w 1885/6 r.
uczęszczało 56 chłopców i 2 dziewczyny.
Własność skarbu, który ziemię oddał wło-
ścianom na wykup. O ćwierć mili od mia-
Rad
steczka, na rozległej płaszczyźnie, przy wsi
Horodyszczu, znajduje się wielki okop, a cho-
ciaż mieszkańcy nazywają go szwedzkim,
kształt jego wszakże i nazwisko przyległej
wsi okazują, że jest dawnem grodziskiem.
Podług Balińskiego (Star. Polska, III: 259)
R. zwany jest cd ziemiopisarzy i wędrowni-
ków XVI w. Radomi. Miasteczko stanowiło
niegdyś ekonomią stołu królewskiego. Podług
lustracyi z 1538 r. było tu 7 ulic prócz rynku
i 210 dm. chrześciańskich, bo żydom wzbro-
niono osiadać. Znaj dowało się 35 szynków do
sprzedaży piwa, 7 miodu a 1 tylko gorzałki. N a-
stępnie R. stanowił ststwo niegrodcwe, które
w 1770 r. obejmowało w sobie mczko z przy-
ległościami. W 1766 r. posiadał je JózefTysz-
kiewicz, kasztelan mści sławski, który zeń o-
płacał kwarty złp. 2616 gr. 5, a hyberny złp.
2690. Na sejmie z r. 1773-75 Stany Rzpltej
załatwiając wielokrotne spory o granice tego
sstwa zachodzące, przez oddzielne prawo wy-
znaczyły komisarzy ad hoc z 6 urzędników,
dla ostatecznego ich załatwienia. W Metr. li-
tewskiej szereg starostów raduńskich rozpo-
czyna pod koniec XV w. Janusz Kostewicz
(1498-1527); dalej idą: Jan Hlebowicz
(1527), Szymko Maćkiewicz (1532-1541),
Stanisław Kieżgajło (1546-1549), Augustyn
Fursowicz (1551), Jurij W ołczkowicz (1556),
Jan Hercyk (1569) i Mikołaj Talwosz (1581).
Kościół par. katol. p. w. N. M. P. Rożańcowej
pochodzi z 1838 r., przeniesiony tu ze wsi
Koleśniki (z powodu zamknięcia tam klasztoru
karmelitów). Poprzednio istniał kościół od
1752 r., ktory zgorzał; odbudowany w 1801
r., temuż uległ losowi. Na cmentarzu grze-
balnym kaplica. Par. kat., dekanatu raduń-
skiego, 7522 wiernych. Dawniej znajdował
się kościół filialny we wsi Dubiczach. Deka-
nat raduński obejmuje 11 parafii: R., Ejszysz-
ki, Wasiliszki, N acza, Bieniakonie, Zabłocie,
Wawiorka, Iszczołna, Woronów, Ossów i So-
leczniki, razem 58,768 wiernych. W parafii
powierzchnia równa bezleśna, w niektórych
miejscach porosła krzakami i pokryta bagna
mi. Gleba piaszczysta, źwirowata. Zraszaj
rzeki: Dzitwa, Pielasa, Raduńka, Naczka, 80-
puńka, Jodub. W skład oh. wiejskiego wcho-
dzi mko R., wsie: Juciuny, Straczuny, Horo-
dyszcze, Jatowty, Popiszki, Składańce, Woj-
kuńce i zaśc. Poraduń, w ogóle w 1864 r. 565
dusz rewiz. włośc. skarbowych, 3 jednodwor-
ców i 32 ludzi wolnych. Gmina R. należy do
3 okI'. pokoju do spraw włośc. w mku Ejszysz-
kach oraz do 3 rcwiru powołanych do służby
z pow. lidzkiego tamże, składa się z 4 okI'.
wiejskich: R., }Iożejki, Kiwallce i Pielasa i o-
bejmuje 67 wsi, mających 536 dm., zamiesz-
kałych przez 6969 mk. włościan. Podług spi-
su z 1864 r. było w gminie 1740 dusz rewiz.

Rad
b. wł08c. skarb., 346 wł08cian uwłaszczonych,
85 jednodworców, 56 żydów rolników, i 32
ludzi wolnych, w ogóle 2259 dusz rewiz. 2.)
B., wś poradziwiłłowska, na prawym brzegu
rzeki Uszy, pow. nowogródzki, w 4 okr. pol. i
gm. mirskiej, ma 99 osad pełnonadziałowych;
miejscowość bezleśna, grunta pszenne, łąki za-
lewne wyborne. 3.) B., fol. dóbr Czeresowo,
pow. lepeIski, własność Reuttów. 4.) R., o-
bra, pow. połocki, w 1758 r. dziedzictwo Z')-
chowskich. 5.) R., dobra, pow. siebieski, ma-
ją 920 dzies. ziemi dworskiej. Należy do nich
folw. Połozowo. 'Vłasność sukcesorów Józefa
Ogińskiego. J. Krz.-A. Jel.
Radlili 1.) al. Radlm, niem. Radun, wś
kośc., pow. i obw. sąd. opawski, na Szla,sku
austr., nad pot. Radunka" tworzącym grani-
cę od gm.Wirszowic ('Vrschowitz). Graniczy
od płn. z Kileszowicami (Gilschwitz), od zach.
z Chwalkowicami i Wirszowicami, a od wsch.
z Podwiehowem i Suchemi Łażcami (Suchola-
setz). Wznies. 284 mt. npm. W płd. stronie
las Radunka. Wś ma 71 dm., 564 mk., 563
rzym.-kat., 1 prot.; 553 Czecho-szląz., 11
Niemców (1880 r.). Kościół par. katol. i szko-
ła ludowa w miejscu. Sąd, urz. podat. i pocz.
w Opawie. Powyżej wsi, pod lasem Radunką,
na wzniesieniu, wśród pięknego parku angiel-
skiego, nad romantyczną doliną Radunki, stoi
dwupiętrowy zamek Raduń. Jest to ulubio-
ne miejsce wycieczek mieszkańców Opawy.
Własność hr. Bluecher von 'Vahlstatt. 2.)
B. Wielki, niem. Gross-Raaden, i Raduniek al.
Radunek, niem. Neu-Raaden, dwie wsi, two-
rzące jedną całość tabularną, pow. i obw. sa,d.
karniowski. Leżą w dolinie pot. Ramsel. Od
płn.-wschod. wznosi się Kieferberg (593 mt.),
na płn.-zach. Kahlberg (661 mt.), w płd.-zach.
Raduńska góra (630 mt.), a na płd.-wsch.
Eichberg (528 mt.). Wieś R. Wielki wznies.
370 mt. npm. Obszar obu wsi graniczy od
wschodu zapomocą doliny Opawicy z Bran-
czycami (Bransdorf) i Kościelcem (Weiss-
kirch), od płn. z Jeźnikicm (Moessnig) i z Go-
czałkowicami (Gotschdorf), od zach. z Krons-
dorfem, a od płd. z Ła,czkami (Wiese). Mają
86 dm., 558 mk., 549 kat., 9 prot.; 552 Niem-
ców, 6 Czecho-szJa,z. (r. 1880). R. Wielki ma
szkołę ludową i kościół par. Sąd i urz. podat.
w Karniowie (7 1 / 2 klm.), a urz. pocz. w Ko-
ścielcu. Br. G.
Radlili 1.) niem. Raduhn, wś włośc. na Ka-
szubach, pow. kościerski, nad jez. Radunią,
nad granicą pow. chojnickiego, odl. 3 1 / 2 mili
na płd.-wschód od Kościerzyny, st. pocz.
Dziemiany, par. kat. Leśno, ew. Lipusz. Za-
wiera 11 gburs. posiadł. i 12 zagr., razem
1075 ha (900 roli, 62 łąk, 24 lasu). W 1869
r. było 24 dm., 274mk., 259 kat., 15 ew.;
1885 r. 35 dm., 65 dym., 352 mk., 346 kat.,
Rad
451
6 ew. We wsi jednoklasowa szkoła (1 naucz.
i 72 dz.). Na północ od R. ciągnie się wynio-
sły obszar, dochodzący w górze Gomolnik 194
mt. R. 1711 pobierał ztąd prob. mesznego
2 1 / 2 korca żyta i tyleż owsa (Wizyt. Szaniaw-
skiego, str. 69). R. 1772 posiadał tę wieś,
wówczas folw., kapitan v. Manteuffel (ob.
Zeitsch. des .Westpr. Gesch. Ver., XV, str.
107). 2.) R., niem. Radun, zamczysko nie-
gdyś i jezioro, które oblewa zachodnią część
Wałcz a (ob. Pow. wałecki przez Calliera, str.
46 i Kod. dypl. Wielkop., Joli! 865). Kś. FI'.
Radulł, 1228 Raduna, 1534 Rado/ma, wś,
dobra i kol., pow. toszecko-gliwicki, par. Wi-
sznice, odl. 11/4 mili od Toszka. Dobra ryc.
mają 1818 mr. (696 mr. lasu); wś ma szkołę
katol., karczmę, młyn na stawie, 821 mr., kol.
ma 70 mr. W 1861 r. wś 63 dm., 507 mk. (6
żyd.), kol. 21 dm., 165 mk. katol.
Radullek al. Rodunek, Rudanek, ob. Ru-
dunek.
Radullia 1.) kaszub. Redunia, niem. Ra-
daune, jedna z większych rzek na ziemi ka-
szubskiej. Ma początek nie w jez. ostrzyc-
kiem, jak często podają, lecz powstaje z połą-
czenia dwóch rzeczek. Większa wypływa
z jez. Stasiczna pod Stężycą, w pow. kartu-
skim, przerzyna potem połudn. ezęśćjez. raduń-
skiego, Odnogą zwaną, płynie przcz jez. ra-
duńskie więcej jak 2 mile długie i wchodzi
pod Chmielonkiem w jez. Kłodno. Ztąd zwra-
ca się pod Zaworami na południe do jez. Małe
Brodno, przerzyna szosę kościersko-bytowską
i wpada pod Ręboszewem do W. Brodna, a
z niego do jez. ostrzyckiego, ciągnącego siQ
w kształcie podkowy u stóp malowniczej wy-
żyny, lasem pokrytej. Drugi dopływ wycho-
dzi z jez. Długiego, oddzielonego od jez. Sta-
siczna tylko l/s mili szerokim przesmykiem.
Ztąd dąży w płn.-wschodnim kierunku przez
jez. Grodno al. Dąbrowskie, dalej przez Pa-
tulskie, a z niego wpada pod Pierszczewkiem
w jez. Kolano, stanowiące płd.-&ach. część jez.
Ostrzyckiego. Z niego wychodzą oba d9pływy
już połączone. Radunia odtąd aż do Zukowa
przedziera się w płn.-wsch. kierunku przez
płaskowzgórze, ciasnem łożyskiem, o stro-
mych malowniczych brzegach. Przepływa ona
jez. Trzebno, mija Goręczyn, Somonino i
Kiełpin, płynie dalej przy W yczechowie, 0-
sowie, pod hamernią Rutkami i Borkowcem i
przeciąws.zy kolej i szosę gdańsko-kartuską
dochodzi Zukowa. Tu wstępuje w szeroką do-
l,inę i przyjmuje z lew. brzegu Słupiankę, a za
Zukowem strugę Strzelniki, stanowiącą gra-
nicę między pow. kartuskim i gdańskim. Przy
Luiska.ch (Ellernitz) wstępuje w pow. gdafl-
ski i wykręca się ku połuduiowi. Odtąd, ply-
nąc prawie równolegle z torem nowej kolei
kartuskiej, tworzy granicę między pow. kar-

452
Rad
tuskim a gdańskim. Zaraz za Luiskami przyj-
muje z prawej strony z pod Przyjaźni strugę
EUerbeck (może Luiską?). Potem mija Niestę-
powo, Sulmin, Wid1ino, Łapino i Kolbudy. Tu
tworzy mały wodospad i przyjąwszy z praw.
brzegu Reknicę, przerzyna trakt gdańsko-ko-
ścierski. Od Popówki aź do Pruszcza płynie
przeważnie w zach. kierunku, tworząc znaczne
wygięcia. N a tej przestrzeni leżą nad nią
Dolne i Górne Prągowo, Bielkowo i Bielków-
ko, Gołąbkowo, Goszyn, Prędzieszyn, Stra-
szyn i Jaśki. Nieco przed Pruszczem zwraca
się R. nagle ku północy i dzieli Bię na dwie
odnogi, Nową i Starą Radunię. Ostatnia pły-
nie naprzód przy św. Wojciechu i Lipiczu
w płn. kierunku; przed wsią Nobel wykręca
się ku wschodowi i przy N onnenhof uchodzi
do Motławy. Nowa Radunia nie jest właści-
wą rzeką, lecz kanałem 11/ mili długim, wy-
kopanym za czasów krzyźackich między r.
1348-1354 przez G,dańszczan. Ciągnie się on
prostą linią przy Swinich Głowach, Górce
(Hoppenbruch) i Starym Szotlądzie (równole-
gle z szosą i kol. gdańską,) do Gdańska, gdzie
się łączy z Motławą, zasilając wodą liczne
młyny i fabryki. Dla tego w czasach wojen-
nych nieprzyjaciele często go przecinali, co
dla Gdańszczan zawsze wielkim było ciosem.
Uczynili to najprzód Krzyżacy r. 1454 i 1455,
gdy Gdańszczanie stanęli po stronie związkow-
ców. Za ich przykładem poszedł r. 1577 Ste-
fau Batory, potem r. 1734 Rossyanie pod ge-
nerałem Lascy, wreszcie r. 1811 Francuzi
pod ks. Eugeniuszem. Podział wody między
Starą a Nową Radunią reguluje śluza przy
:Pruszczu. Spad ma R. bardzo znaczny. J c-
zioro Stasiczno bowiem, zkąd wypływa głó-
wna jej odnoga, lezy 505 st. npm. a długość
rzeki od Ostrzyc począwszy wynosi tylko 9,
a z zakrętami 13 mil. Spad ten jest nieregular-
ny; bowiem od Ostrzyc do Zukowa na 2 4 /5 mi-
l.ową przestrzeil przypada 165'33 stóp; od
Zukowa do Niestępowa na 12/5 mili 27 stóp;
od Niestępowa do Kolbud na 1 1 / 10 mili 173'07;
od Kolbud do J asków na 2 I/I o mili 20'67 stóp,
wreszcie od Jaśków do śluzy pod Pruszczem
na 3/ 5 mili 27'12 stóp. R. nie jest spławna,
ale pędzi za to wiele młynów i hamerni.
J3rzegi rzeki są po większej części bardzo wy-
sokie; okolica przez którą płynie należy do
najpiękniejszej na ziemi kaszubskiej (ob. Land
und Leute des Land1.r. Danzig von J3rand-
staeter, str. 76-80; Program gimu. św. Ja-
na w Gdańsku z r. 1869, gdzie jest i mapa je-
ziór raduńskich; "Kassubei und Tuchler Hai-
de" von Pernin, str. 68). Niektórzy utrzymu-
ją, że Raduniajesttoów "Eridanus", o którym
wspomina juz Hezyod (Theog. 338) i Herodot
(III, 115), opowiadający, że na północ jest w E-
uropie rzeka Eridano8 zwana, wpływająca do
Rad
morza północnego, zkąd bursztyn pochodzi.
W tej rzece utopił się według greckich mitów
Faeton, strącony gromem Jowisza z rydwanu
słonecznego (ob. St. Adalbert von :Pawłowski,
1868, str. 57). 2.) R., niem. Radaunesee, naj-
większe z jezior radUllskich. Do klasztoru
w Żukowie należała jego północna cześć od
wsi :Przewozu do Chmielonka (ob. "Klasztory
żeńskie" p. Fankidejskiego, str. 61). 3.) R.,
niem. Raduhner-See, jezioro na pograniczu
pow. kościerskiego i chojnickiego; nad niem
leży wś Raduń. Kś. Fr.
RadlIllica, rzka w pow. mozyrskim (ob.
Mazyrz, t. VI, 758).
Radullin, wś, pow. sokólski, w 3 okI'. pol.,
gm. Ostrów, o 39 w. od Sokółki.
Radlliłka, rzeczka w pow. lidzkim, prawy
dopływ Dzitwy, wypływa z błot około wsi
Lewkiszki, płynie w kierunku południowo-
wschodnim pod wsiami: Lebiedniki, N owosa-
dy, Iaczuńce, Kiwańce, Poluńce, mkiem Ra-
duń, wsiami: Horodyszcze, Rachny, Mielewi-
cze i Kiemej sze.
Radlinka, w dokum. Radun, rzeczka na le-
wym brzegu Dniepru, powyżej Kij owa, do-
pływ Czartoryi, stanowiła granice ziemi mo-
nasteru Iichajłowskiego.
Radm'łka al. Radunka, potok, powstaje w le-
sie Kożuchu (499 mt.), na granicy gm. Wir-
szowic i Jakubszowic, w pow. opawskim.
Płynie zrazu na płd.-wschód, poczem zwraca
się na płn. i wchodzi na obszar Radunia, pły-
nąc uroczą doliną. Przepływa tu trzy stawki,
a opuściwszy obszar H,adunia, przechodzi na
łąki Kileszowic (Gilschwitz) i uchodzi do pra-
wego ramienia Morawicy, zwanego Młynów-
ką (Muehlbach). Długość biegu 9 klm.
Raduiłslde jeziora, niem. Radaune -Seen,
grupa 22 jezior, które rozłożyły się w formie
elipsy, dokoła wyniosłego tarasu wyżyny bal-
tyckiej, ciągnącego się z płd.-zach. na płn.-
wschód prawie przez środek pow. kartuskiego.
Pierwsze z r7.ędu jest jez. Stasiczno al. Stę-
życkie, wznies. 162 mt. npm. (zachowujemy
tu porządek, w jakiem te jeziora są ponume-
rowane na mapie dodanej do programu real-
nego gimnazyum św. Jana w Gdańsku z r.
1869). Z kolei idzie jez. Radunia, największe
z całej grupy, takZe 162 mt. wznies., 2 mile
długie a 1/20 do T/S mili szerokie. W najwęż-
szem miejscu ponizej Przewozu (Lindenhof)
przechodzi kartusko-bytowska szosa. :Połu-
dniowa część jeziora nazywa się Odnogą. Za-
tokami niejako tego jeziora są,: pod Łą,czynem
w płd. stronie jez. Łączyilslde, w płn. Nierzo-
sto we. Odnoga przy Łączyńskiej Hucie zo-
wie się 1\fodszadowo a pod Lipowcem Karsno.
Z zach. strony spływają, do jez. Raduńskiego
jeszcze trzy ważniejsze: N:owowiejskie, Boru-
cińskie i Glinno. Między Zurominem a Boru-

Rad
cinem leży jez. Żurowiska, małych rozmiarów.
Drugi koniec elipsy, którą tworzą jez. Ra-
duńskie, rozpoczyna się jez. Długiem, leżącmn
w pobliżu od Stężyckiego. Za niem idzie jez.
Grodno al. Dąbrowskie, 167 mt. npm., dalej
Patuły, 159'5 mt. npm., Kolano pod Piersz-
czewkiem, stanowiące płd.-wsch. część jez.
Ostrzyckiego. Na wschód od Patuł lcży jez.
Kniewo, spływające do Patuł, a na płd. od
niego, między Golubiem a Szymbarkiem, jez.
Lubowiska. Między jez. Patułami a Ostrzyc-
kiem są jeszcze jez.: Łąkie, Bok, Kamionka i
dalej na północ jez. Buk, na północ od Starych
Czapli. Na wschód od jez. Ostrzyckiego leży
'l'rzebno, a na północ jez. \V. Brodno, a dalej
na północ I. Brodno, 160 mt. npm., między
niemi przechodzi szosa kartusko-bytowska.
Do M. Brodna uchodzi Smętowska Struga
(Smentau Fliess), która płynie przez jaz.
Strzelno. Dalej na północ schodzą się w jaz.
Kłodnie obie części elipsy. Północno-zacho-
dnia część Kłodna zowie się jez. Białem, płn.-
wschod. zaś Rekowem (Por. Die Kassubei und
die Tuchler Haide, von Pernin, str. 31-32 i
SI. geogr. "Kartuzy", t. III, str. 885-886).
Jeziora raduńskie obfitują w różne rodzaje ryb
smakowitych, zwłaszcza w marenki. Już
w przeszłem stuleciu, pisze Borek w swojem:
Echo supulchralis (str. 613, II) "Lacus Radu-
nia est murenarum, truttarum (pstrągi) alio-
rumque piscium saporis singularis". Ciekawą
jest powiastka kaszubska: "Jak morcnczy do
Reduni przeszłe. \V tech czasach, jak tu jesz-
cze Krzeżoce żele, nie boło w Rcduni żodnych
morenków. Jak Krzeżoce roz wesele wepró-
wiale, tak (ł)oni mówiele do kuchorza, że
(ł)on miół morenczy (ł)ugotowac. Ale żc (ł)on
żódnych dostac ni móg, zaczął kląc. Tede
przeszed do niego dióbół i mówiół, że (ł)ou
be mu przeniós te rebe, czebe (ł)on mu
s(ł)oję deszę zapisół. I kuchórz to też zrobiół.
Ale jak le (t. j. tylko) dióbół precz poszed,
tede kuchórz dostół strach i szed do (ł)orga-
niste i mu powiedzół, żebe (ł)on muszół dió-
błu s(ł)oję deszę dać, czebe (ł)on przed pół-
niem (południem) morenków przeniós. A (ł)or-
ganista mowiól: Temu je do pomożenio. I
(ł)on szed chutka (prędko) na tormę (wieżę) i
popchnął zegar na dwanóstą i na Aniól pań-
ski zazłoniół. A dióbół bcł z morenkame jesz-
cze barzo daleko Jak (ł)on czoł (czuł), że to
ju złoniło, tede (ł)on rozerznął miech, chtó-
rym (ł)on je niós i pórę wepuscół. A jak (ł)on
prawie nad Redunią lecół, rozerwół mu sę
czesto (całkiem) miech i morenczy w Redunią
wpadłe. Tede dióbół ni móg kuchórzowi nic
zrobic, boju downo po półuiu beło" (Według
relacyi z miejsca zasiągniętych). \V końcu na-
dmieniamy, że aż do Ręboszewa ;Radunia nale-
żała do panien norbertanek w Zukowie. Po-
Rad
453
cząwszy od jez. Ostrzy,ckiego aż do Kielpina
mieli ją kartuzi. Do Zukowa należała znów
od granic Kiełpina aż do Luiska. O ile wia-
domo z dok., miały zakonnice na niej 2 jazy
na węgorze, w Chmielonku i przy Zukowie.
Posiadały i młyny w tychże miejscach (ob.
Klasztory żeńskie p. kś. :Fankidejskiego, str.
61). Kś. FI'.
Baduschkowitz, 1349 Bischlwwitz sive Ra-
duschowitz, 1360 Biscopicz seu Radosclwwicz, wś,
pow. olawski, par. ewang. Grossburg, katol.
Domajowice. W 1842 r. 14 dm., sołtystwo,
101mk. (10 katoL). Wś ta należała do dóbr
bisk. wrocławskiego.
Radusz 1.) al. Radusza, wś, pow. bobruj-
ski, w lokI'. pol., gm. Nowe Stcpy, o kilka
wiorst od rz. Oły, za poddaństwa własność.
Pruszanowskich, ma 50 osad pełnonadziało-
wych; miejscowość lekko falista, lesista, grun-
ta lekkie, łąk dużo. 2.) B., fol., pow. bobruj-
ski, ob. Janowo. 3.) R. al. Radl/Bzy, wś u źró-
dcł rzki Prudok, dopł. praw. Prypeci, pow.
mozyrski, w lokI'. pol. skryhałowskim, o 2
mile od Mozyrza, ma 5 osad; grunta i łąki
dobre, miejscowość równa. A. Jel.
Radusz, niem. Obnt-See, jczioro w pow.
babimoskim (Wolsztyn), około 3 klm. długie,
1 klm. szerokie, pod Kębłowem, ku zachodowi
zlewa się z Obrą; należało d.awniej do klaszto-
ru oberskiego (Obra).
Radlisz, holcndry, pow. międzychodzki, o
9 klm. na zachód-północ od Sierakowa, na pra-
wym brzegu Warty; par. protest. Sieraków,
poczta w Nowej Zatomi, st. dr. żel. w Drze-
niu o 20 klm.; ma 77 dm., 604 mk. prot. \V r.
1845 było 56 dm. i 553 mk. (6 katoL). Przy
schyłku zeszłego stulecia wchodził R. w skład
dóbr sierakowskich, należących do Bnińskiego,
sędzi ziemskiego poznallskiego. E. Cal.
Raduszki, zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
Uciany, 074 w. od Wiłkomierza.
Raduszy, ob. Radusz 3.)
Radutycze, mylnie R(tdużyćze, wś i dobra
ks. Wittgenstejna nad rz. Ptyczą, pow. bo-
brnjski, w 4 okr. pol. świsłockim, gm. Nowe-
Dorohi, ma 11 osad pełnonadziałowych; grun-
ta lekkie, łąki i pastwiska obfite, rybołóstwo
znaczne. IJud rolniczy, hoduje pszczoły leśne,
wyrabia rogoże z lipowego łyka. Dobra mają
przeszło 615 włók. Była tu kaplica katol. par.
Hłusk, zamknięta po 1863 r. A. Jel.
Radwa, dawna nazwa rzki Radne. VI{ spo-
minana w dokum. z 1159 r. (ob. t. VIII, str.
658, 2.).
Badwan 1.) fol., pow. opatowski, gm. i
par. Iwaniska, odI. od Opatowa 16 w., ma 28
dm., 184 mk., 192 mI'. W 1827 r. było 10 dm.,
120 mk. 2.) R., wś i folwarki, pow. op 0-
czyński, gm. Topolice, par. Białaczów, odl. od
Opoczna 10 w., ma 22 dm., 177 mk. W 1827

454
Rad
r. było 15 dm., 99 mk. Fol. R. lit. B rozl. mr.
112: gr. Ol'. i ogr. mr. 68, past. mI'. 4, zarośli
mr. 39, nieuż. mr. 1; budowli z drzewa 7. ,Yś
R. lit. B os. 3, z gr. mI'. 6. W 1874 r. fol.
R. lit. A rozl. mr. 118: gr. Ol'. i ogr. mr.74,
past. mr. 4, zarośli mI'. 39, nieuż. mI'. 1; bud.
z drzewa 1. Fol. R. lit. C rozI. mr. 130: gr.
Ol'. i ogr. mr. 84, past. mr. 4, zarośli mI'. 41,
nieuż. mr. 1; budowli z drzewa 6. WŚ R. lit.
A os. 22, z gr. mr. 55. }'ol. R. lit. E, oddzie-
lony od części lit. B, rozl. mr. 102: gr. Ol'. i
ogr. mr. 57, past. mr. 5, zarośli mI'. 39, nieuż.
mI'. 1; bud. z drzewa 5. J!'ol R. lit. F, oddzie-
lony od części R. lit. E, rozl. mI'. 103: gr. Ol'. i
ogr. mI'. 58, lasu mr. 27, nieuz. mr. 18; bud.
z drzewą. 4. W połowie XV w. wś ta należy
do par. Zarnów. Była wtedy własnościa, Ra-
dwańskicgo h. Leliwa, miała 3 łany kmiece,
z których dziesięcinę snopowa, i konopna, pła-
cono kantoryi sandomierskiej. Była tam karcz-
ma, zagr., fol. rycersk,i, z których dziesięcinę
dawano plebanowi w Zarnowie (Długosz, Lib.
Ben., I, 325). Może dopiero nowo wykarczo-
wane części i nowo załozona, Wolę llad wań-
ska, przyłączono do par. w Białaczowie. Ła-
ski (Lib. Ben., I, 707) wymienia wś Redwan
i Redwańską, ,y olę w opisie par. Białaczów,
ale nie podaje szczegółów; widocznie dziesię-
cinę dawano z niej do innego kościoła, gdyż
i Redwańska Wola oddaje pleban. w Bedlnie
dziesięcinę z ról dworskich. W 1508 r. Rad-
wan, Popielawy, Damba i Janków, własność
Leonarda Popławskiego, płaciły pob. 1 grzyw.
gr. 23. W r. 1577 wś Radwan, w par. Biała-
czów, własność Piotra i Mikołaja Prymuszów,
miała 21/'4 łan., 2 zagr. z rolą (Pawiński, Ma-
łop., 287, 479). Br. Ch.
Radwall 1.) z Pod1'adwanem, wś, pow. dą-
browski, par. rz.-kat. i urz. poczt. w Szczuci-
nie (odl. o 6 klm.). Lcży w równinie nadwi-
ślańskiej (170 mt.), nad Breniem, wólka zaś
Podradwanie pod lasem, na połud.-zachód od
wsi. Z ogólnej liczby 126 dm. i 735 mk. przy-
pada na wólkę 35 dm. i 195 mk. Na obszarze
dworskim (Bog. Bzowski) 8 dm., 54 mk. Co
do wyznania jest 765 rz.-kat. a 42 izrael. Ka-
sa pożycz. gminna ma 554 złr. kapitału. Ob-
szar więk. pos. ma 298 roli, 150 łąk i ogr., 97
past. i 161 mI'. lasu; pos. mn. 426 roli, 202
łąk i 73 mr. pastw. R. graniczy na płn. ze
Skrzynką i Wolą Mędrzechowską, na wschód
z Brzeżówką, na płd. z Gruszowem Wielkim
i Nieczajną, na zach. ze Smęgorzewem. 2.) R.,
fol. i gajówka na obszarzc dwor. :Miłoszowic,
pow. lwowski. .1J ' lac.
Radwalice z Wólką al. Radwaniec, rus.
Radwwłci, wś, pow. sokalski, 28 klm. na płd.-
wschód od sądu pow. w Sokalu, 5 klm. od
urz. poczt. w Witkowie Nowym. Na zachód
leżą Tyszyca i Jastrzębice, na płn. Hohołów,
Rad
na płn.-wsch. Witków Nowy, na wsch. Sta-
nin, na płd.-zach. Pawłów (3 ostatnie w pow.
kamioneckim). ,Yś leży w dorzeczu ,Yisły za
pośrednictwem pot. Grabowca al. Peresi1.i,
dopływu Bugu. Obszar przeważnie lesisty.
Na płn.-wsch. leżą zabudowania wiejskie, na
płd.-wsch. od nich grupa domów: Wólka Rad-
waniecka al. \Y olica. N a płn.-wsch. od za-
budowań lasy: Moczula i Czarny las, na płd.
Wysoki garb z gajówką (222 mt. wzn.), Kru-
szyniec, Grabowiec, Oporów (238 mt.), Własn.
więk. (hr. ,Yłodzimicrza Dzieduszyckiego) ma
roli Ol'. 213, łąk i ogr. 177, past. 16, lasu 4166
mr.; wł. mn. roli Ol'. 601, łąk i ogr. 464, past.
104, lasu 417 mr. W r. 1880 było 89 dm.,
613 mk. w gminie, 9 dm., 98 mk. na obszarze
dwor.; 50rz.-kat., 610 gr.-kat., 46 izrael., 5
innych wyznań; 90 Polaków, 610 Rusinów, 11
Niemców. Par. rzym.-kat. w Sokalu, gr.-kat.
w miejscu, dek. sokalski, dyec. przemyska.
Do par. należą: Tyszyca i Hohołów. ,V e wsi
jest cerkiew i szkoła filialna. Stoi tu tartak
parowy o sile 8 koni, który przerabia rocznie
650 mt. kub. drzewa sosnowego i dębowego,
a produkuj c 440 mt. kub. desek, łat i brusów.
Za czasów Rzpltej należała wieś do dóbr ko-
ronnych, do ststwa sokalskiego. W lustracyi
woj ew. bełzkiego z r. 1765 (rkp. Ossol. Nr.
2835, str. 172 nn.) czytamy: "We wsi R. jest
pół łanu wybranieckiego, na którym siedzą
Jan i Grzegórz Sajkiewiczowie i Ostap Mo-
czulski, którzy relJroduxerunt przywilej Au-
gusta III w Warszawie d. 13 kwietnia 1757
r. uczciwym Janowi i Grzegorzowi Sajkiewi-
czom, i niegdy Janowi Ponurce na pół łanu
dany. Przychylając się do przywileju i pra-
wa A. 1676, zakazującego więcej nad gospo-
darzów 4 na całym zostawać łanie, Jana i
Grzegorza SajkIewiczów przy przywileju i ła-
nie zachowujemy, płacenie łanowego corocz-
nie }1O złp. 50 zaczynając od raty marcowej
przy kwarcie dwoma ratami po złp. 25 na-
znaczamy, a Ostapa Moczulskiego w poddań-
stwo JO. Xięcia podkomorzego koronnego,
ststy sokalskiego, podajemy. Osiadłość i po-
winności poddanych Radwanieckich i Wolec-
kich: W tych wsiach pod poddaństwem jest
łanów 10, idque ćwierci 32 w Radwańcach,
pod Wolanami ćwierci 8 osiadłych; pola dwor-
skiego w obszarach na pługów 54. Reszta
pól idzie w najem. Poddanych z gumiennym,
tywonem, gajowym jest 30 na ćwierciach sie-
dzących, 4 na ogrodach a 4 na czynszu; a zaś
na Woli 8 na ćwierciach, a 2 na zagrodach.
Powinności ich są te: Poddani na ćwierciach
siedzący, pociężni ciągłem, piesi pieszo, latem
od św. Wojciecha do św. Pokrowy, to jest
przez niedziel 25 na tydzień po dni 3, zima,
od św. Pokrowy do św. Wojciecha po 2 dni
w tydzień, a zagrodnicy latem po dni 2, zimą

Rad
po dniu jednym w tydzień pańszczyzny, szar-
warku na miesiąc każdy dzień jeden, do cze-
go każą, tudzież zakos, obkos, zażyn, obżyn,
tłok 3, równie i czynsz łownicy odbywają.
Na ćwierci siedzący osypu owsa po ćwierci 2,
a garncy 52, kur 3, jajec 10 dają i po motków
6 przędą, do pługa po parze bydła sprzęgają
I!ię, z bronami zaś ile bron, tyle dni pańszczy-
zny wytrąca się, do wożenia nawozu, siana
grabienia i żniw pojedynczo wychodzą. Za-
grodnicy po kurze jednej, jajec 5 dają i po
motków 3 przędą, kapustę sadzą, polewają,
konopie moczą, międlą bcz pańl!zczyzny, I!tró-
żą, do folwarku jako i karczmy stają,. Tkacze
z warl!ztatu po półl!etku jednym robią, laffy
zł. 78, dani zł. 20 płacą, a zaś kwarty do zam-
ku zł. 207 przykładają się, która, jako niena-
leżyta od nich, tak w intratę nie rachujc I!ię.
Pola na ćwierciach pustych na dwór zasicwa-
nc. Obszar Neszow nazwany od granicy ja-
strzębickiej na pługów 30; obszar pod dwo-
rem na pługów 16; trzcci obl!zar w Zalislm na
pługów 8. Lasy dworkie: Las sosnowy od
półn. strony Oczerep nazwany, zaczynajlcy
się przy niwkach Hoholowskich i drozynie
IJoprzecznej; tcgo lasu sosnowego jest na sta-
je do Perewoldka. Dalej zaczyna się las dębo-
wy Perewoldko nazwany, i tego jest w prze-
ciągu na staje do Popowego stawku. Dalcj
las sosnowy po nad korczyńską granicą, cią-
gnie się na ćwierć mili do witkowskiej gra-
nicy, a od witkowskiej do stanińskiej granicy
także sosnowy na pół mili, a od stanińskiej
granicy do pawłowskiej na staj dwoje, od
niestanińskiej do jastrzębickiej na 3 ćwierci
mili, a od jastrzębickiej granicy do Oczercpa
wyż wyrażonego polami na ćwierć mili, po
nad granicą jastrzębicką i hoholowską, i jest
lasu wszystkiego, najwięcej sosnowego na bu-
dowle zdatnego, od północnej strony i granicy
hoholowskiej do południowej strony i granicy
niestanińskiej na milę wzdłuż, wszerz zaś od
wschodniej strony i granicy witlwwskiej do
zachodniej strony i granicy jastrzębickiej na
milę, w środku którego lasu wieś, pola, ogro-
dy, łąki dworskie, sołtyskie i gromadzkie.
Prowent w Radwańcach (wymieniony szcze-
gółowo na str. 173 i 164) wynosił 3823 zł.
14 gr. 2 den. w r. 1762; 3771 zł. 29 gr. 1
den. w r. 1763; 3722 zł. 26 gr. 2 dcn. w r.
1764". Lu. Dz.
Radwańce, mor. Radwanice, niem. Radwa-
nitz, z Lipiną, dwie wsi, stanowiące całość ta-
bularną, pow. frysztacki i obwód sąd. bogu-
miński, na Szląsku austr., na praw. brzegu Łu-
czyny. Graniczą od zach. z Ostraw", Polską,
od płd. z Bartułtowicami (Bartelsdorf), od
wsch. 7. PeterswaIdem a od płn. z obszarem
Ostrawy Polskiej. Leżą przy gościńcu cie-
szyńsko-ostrawskim. W 1880 r. było tu 174
Rad
455
dm., 1755 mk.; katol. 1552, protest. 158, żyd.
45; Czecho-szląz. 1599, Niem. 118, Pol. 38.
W obrębie gm. R. leży os. Salmowiec (19 dm.
i 457 mk.); oprócz tego grupa chat Podlesie.
'V R. jest szkoła ludowa. Są,d i urząd podal.
w Boguminic; par. i poc7.ta w Ostrawie Pol-
skiej. Br. G.
Radwal1czew al. Radwaniczew, w XIV w.
Radwallczero, wś i fol., pow. słupecki, gm. i
par. Skul ska 'Vieś, odI. 35 w. od Słupcy, od
zachodu i północy przytyka do granicy w. ks.
poznańskiego. "\VŚ ma 10 dm., 95 mk.; fol. 4
dm., 66 mk.; posterunek straży pogranicznej,
1 dm., 7 mk. :FoI. R. rozl. mr. 420: gr. ol'. i
ogr. mr. 382, łąk mr. 26, nieuż. mI'. 12; bud.
mur. 8, z drzewa 2; płodozmian 14-polowy.
'Vś R. os. 16, z gr. mI'. 15; wś Rakowo Ol!.
35, z gr. mI'. 132. W cdług Lib. Ben. Łaskie-
go (I, 205) R należało do par. Siedlimowo,
lecz plebanowi nie dawało nic prócz dwóch
groszy mesznego z łanów kmiecych. Prawdo-
podobnie dziesięciny pobierał plebM w Skul-
;;ku, ztąd nastą,piło póżniej przcnicl!ienie wsi
do jego parafii. Br. Cit.
Iładwal1icze 1.) Zal'zeczne, wś i dobra, po-
wiat brzeski gub. grodzieńskiej, w 2 okr. pol.,
gm. Radwanicze, o 28 w. od Brześcia. 2.) R.
Kościelne (Cel'kowne), wś i dobra, tamże, o 28
w. od Brześcia.
Radwaniec, w XVII w. Rculwanyecz, wś,
fol., karcz., pow. ;;łupecki, gm. i par. Kazi-
mierz, odI. od Słupcy 12 w. Wś ma 6 dm.,
75 mk.; fol. 2 dm., 12 mk.; os. karcz. 2 dm.,
10 mk. Fol. R oddzielony od dóbr Kozarze-
wek, roz1. mI'. 183: gr. Ol'. i ogr. mI'. 168, łąk
mI'. 12, nieuż. mI'. 3; bud. mur. 5, z drzewa 3;
są, pokłady torfu. W XVII w. R. należał do
par. Kozarzewck, wcielonej w tym stuleciu do
par. Kazimierz. P. stał ;;am pustkami (Łaski,
Lib. Ben., I, 235). Br. Ch.
Hadwalliszki 1.) zaśc., pow. święciański,
w 2 okI'. pol., gm. Kukuciszki, okr. wiejski
Galiniszki, o 17 w. od gminy a 69 w. od Swię-
cian, ma 1 dm., 9 mk. kat. (w 1864 r. 1 du-
sza rewiz.); należy do dóbr Naniszki, Breni-
szów. 2.) H., wś, pow. wileilski, w 3 okI'.
pol., gm. Giedrojcie, oh. wiejski i dobra Ja-
sieńskich Okmiana, o 2 w. od gminy, 20 dusz
rewiz. J. Krz.
Radwallitz, 1338 Rrulwentitz, wś, pow. wro-
cławski, par. ewang. i katol. we 'Vrocławiu.
W 1842 r. 18 dm., sołtystwo, 164 mk. (74
kat.). Dawna własność kapituły wrocławskiej.
Radwanka Duża i R. .Malct" os. i kol., pow.
rawski, gm. Boguszyce, par. Zelechlinek. R.
Duża ma 20 dm., 129 mk., 310 mI'. ziemi włośc.
R. Mała 2 dm., 5 mk., 39 mI'. W 1827 r. by-
ło 6 dm., 49 mk. W XVI w. R. nalezała do
par. Zelechlin, miała tylko łany kmiece, które
dawały dziesięcinę plebanowi w Głuchowie.

456
Rad
RadwalJki, niem. Radwonke, w 1578 Red-
wąki, wś i okr. wiejski, w pow. chodzieskim,
między Budzyniem a Margoninem, o 6 klm.,
w okolicy wzgórzystej; par. Chodzież, poczta
w :Margoninie, st. dr, żel. w Budzyniu. R. ist-
niały już przod r. 1578 (ob. Radwankowo);
przy schyłku zeszłego wieku należały do Gru-
dzińskich. Wś ma 69 dm., 584 mk.; czysty
doch. grun. z ha roli 9 mrk. W skład okręgu
wchodzi Katarzynowo (2 dm., 13 mk.); cały
okrąg ma 71 dm., 597 mk. (144 katol., 444
pro t., i 9 żyd.). E. Cal.
Radwanków 1.) al. R. Ki'ólewski, wś, pow.
garwoliński, gm. i par. Warszawice, 11 dm.,
86 mk., 41 mr. W 1827 r. było 6 dm., 44
mk. Wchodziła w skład dóbr ststwa czerskie-
go. 2.) R, Szlachecki al. Poświgtny, wś nad
Wisłą, pow. garwoliński, gm. Sobienie J ezio-
ry, par. Warszawice, ma 9 dm., 83 mk., 65
mr. ziemi. W 1827 r, było 5 dm., 73 mk. Ist-
niał tu kościół parafialny juz w 1417 r., lecz
w 1736 r. przeniesiono parafią do wsi War-
szawice, staraniem i kosztem Franciszka Bie-
lińskiego. Według lustracyi z 1669 r. R.
wchodził w skład dóbr ststwa czerskiego.
Ra(lwankowo, wymien. w aktach grodz-
kich poznańskich między r. 1386 i 1399 (ogło-
szonych w 1887 r.), mylnie objaśnione jako
Radwanki w pow. chodzieskim, gdyż jestto
Więckówek z pod Niepruszewa, w pow. bu-
kowskim.
Radwankowska Kępa, wś włośc., pow.
grójecki, gm. i par. Czersk, ma47 mk., 270 mr.
Radwanów, wś, pow. konecki, gm. Pija-
nów, par, Pilczyca, odl. od Końskich 24 w.,
ma 31 dm., 217 mk. W 1827 r. było 16 dm.,
107 mk. W 1876 r. fol. R. rozl. mI'. 837: gr.
Ol'. i ogr. mr.282, łąk mr. 104, past. mr. 2,
lasu mr. 417, nieuż. mr. 32; bud. z drzewa 9;
płodozmian 6-polowy, las nieurządzony; młyn
wodny. W skład dóbr wchodziły poprzednio:
wś R. os. 26, z gr. mr. 210; wś Słomiana os.
7, z gr. mr. 99. Br. Ch.
Badwanów, potok, powstaje w wschod.
stronie gm. Nawsia, pow. cieszyński, z połą-
czenia dwu strug, jednej od płn.-wsch. z pod
Wielkiego Stożka (975 mt.), drugiej od płd.-
wschodu z pod Krkawicy (973 mt.). Płynie
na zachód a potem na płd.-zach. lasem, opły-
wając wzgórze Groniczek (833 mt.), przez ob-
szar Nawsia, a w końcu przez półn.-wscho-
dni obszar Jabłonkowa, gdzie między domo-
stwami zlewa się do Olszy. Długość biegu
8 klm. Bi'. G.
Radwanowce, po węg. Radwany, wieś
w hr. 8zaryskiem, urodzajna gleba, łąki, lasy,
182 mk.
Radwanowice, wieś, pow. chrzanowski,
w okolicy pagórkowatej i lesistej, wznies. 329
mt. n. p. m., u zlewu Sklarki do Zdolskiego
Rmf
potoku, dopływu Rudawy, na granicy króle-
stwa polskiego. Par. rz.-kat, w Rudawie a
urząd poczt. w Krzeszowicach (od!. na płd.-
zach. o 8 klm.). Liczy 85 dm. i 498 mk., 466
rz.-kat. a 32 izrael. Jest we wsi kaplica. Ob-
szar więk. pos. (dr. W. Włyński) ma 261 roli,
9 łąk, 53 past. i 39 mr. lasu; pos. mn. 291
roli, 23 łąk, 65 past. i 8 mr. lasu. R. był od
najdawniejszych czasów wsią drobnej szlach-
ty i dziś część micszkańców uważa się za
szlachtę, chociaż obyczajami i sposobem życia
nie wyróżniają się od włościan. .Władysław
ł,okietek d. 13 Iistop. 1329 (Kod. Małop. Pie-
kosiń., I, 215) dozwolił Hermanowi szklarzo-
wi założyć na prawie średzkiem wś w lasach
pobliskich Radwanouicz. W 1373 r. był dzie-
dzicem Jan (Kod. kat. krak., wyd. Piekosiń.,
II, 50). Dług. (L. B., I, 39) powiada: "nulluB
cmetho sod omnes nobiles dc armis Radwano-
wye". Niektórzy mocą prawa lub zwyczaju
płacili dziesięciny z ról, mieli zaś role nieró-
wne; nie liczyli ich też na łany, ale na dwory
(cuda). Jan Długosz młodszy, kan. prebendy
krzeszowskiej, zrobił z nimi układ, by zamiast
dziesięcin dawali rocznic 10 grzywien. '\Y in-
nem miejscu (L. B., II, 61) dodaje historyk,
żc dziedzicami byli szlachcice różnych her-
bów, którzy sami uprawiali role kmiece. W r.
1581 (Pawiński, :Małop., str. 34) dziedziczył
Jt. Stanisław :Brachowski i kilku szlachty.
'YŚ miała wówczas 4 łany kmicce, 8 zagród
bez roli i 7 komorników bez bydła. R. grani-
czą na polud. z Rudawą i Pisarami, na wschód
z Brzezinką i Kobylanai, na zachód z Czat-
kowicami a na półn. z Zarami i królestwem
polskicm. Mac.
Radwanówka, kol., pow. janowski, gm. i
par. Potok Wielki. Był tu folwark, część dóbr
Potok Wielki (lit. J), który został rozparcelo-
wany po 1864 r. (ob. t. VIII, 868).
Radwaliska g()l'a, wzgórze 421 mt. wznic-
sione, na obszarze gm. Ołpiny, w pow. jasiel-
skim. Pokrywa je las zwany Piokliska.
Badwany, wś, pow. miechowski, gm. i
par. Luborzyca, ma 6 os., 34 mr. Wchodziła
w skład dóbr Łuczycc.
Radwany Zaorze, wś nad rzką, Orz, na sto-
kach wyżyny Czerwonego boru, pow. łom-
żyński, gm. i par. Szumowo. Mieszka tu drob-
na szlachta. W 1827 r. było 10 dm., 69 mk.
Radwany, przys. i fol. do Wojnicza, w po-
wiecie brzeskim. Leżą na połudn. stronie go-
ścińca z Brzeska do ,y ojnicza. Mac.
Radwicie, dobra, pow. rossieński, gm. Kon-
stantynowo, o 83 w. od Rossień.
Radwiłe, wś, pow. szawelski, gm. Gruź-
dzie, o 12 w. od Szawel.
Radwill 1.) Kindschen (niem.), wś, pow.
kłajpedzki, st. poczt. i tel. 2.) B. Michel al.

Rad
Bartel-Broszien al. Bruiszen (niem.), wś, pow.
szyłokarczenski, st. poczt. Saugen.
Radwszyszki, okolica, pow. kowieński, w 1
okI'. pol., o 35 w. od Kowna.
Rady, trzy dwory na lew. brzegu Niewia-
ży, pow. poniewieski, w 1 okI'. pol., o 25 i 24
w. od Poniewieża, par. kat. Krakinów, pomię-
dzy Nowem Miastem a Krakinowem; jeden
z nich leży przy ujściu Upity. Własność
Szwojnickich, Kordzikowskich i Zawiszów.
Przy dworze Szwojnickich wzniesioną została
z muru w 1861 r. kaplica kat., p. w. Pocie-
szenia N. M. P., przez dzicdzica Michała
Szwojnickiego. J. Kr'z.
Radyca, słoboda w pow. zyzdryńskim
gub. orłowskiej, nad jez., 300 mk. Warszta-
ty wykończania wagonów i lokomotyw z fa-
bryk Malcowa w Ludynowie; huta szklana.
Radycki I.otok, potok, powstaje w obr. gm.
Radycza, w pow. turczańskim, z pod Minczo-
łu Radyckiego (884 mt.); płynie parowem le-
śnym na płn., a dosięgnąwszy chat Radycza,
zwraca się na zachód i zabiera od prawcgo
brzegu pot. z Opalonka (1098 mt.) i skręca
się na płd.-wschód i przez obszar Ilnika po-
dąża do Zawadki. Nad ujścicm wznosi się gó-
ra Madracz (741 mt.). Długość biegu 6 klm.
Radycz, góra lesista, na granicy gm. Posady
Nowomiejskiej iPietnic (w l)ow. dobromilskirn),
a Wołczy Dolnej (w pow. staromiejskim). Od
strony płn. lezy las Radycz. Od wschodu wy-
pływa Błozewka, dopływ Strwiąża, od płn.
Głęboki pot., a od płd. pot. Zawaliny (dopły-
wy Wyrwy). Wzniesienie 524 mt. Miejsce
znaku triang. Er'. G.
Radyczyzlla 1) grupa domów w Krcchow-
cach, pow. stanisławowski. 2.) R., karczma,
w Berezowicy Wielkiej, pow. tarnopolski.
Radycz, wś, pow. turczański, 10 klm. na
płd.-wsch. od sąd. pow. i urz. poczt. w Turce.
Na płn. leży J asionka Stec,iowa, na płn.-wschód
Kondratów, na wschód Zubrzyca (część Ho-
łowska), na płd. i zach. Ilnik; płn.-wschodni
narożnik dotyka Łosieńca. Wieś leży w do-
rzeczu Dniestru za pośrednictwem kilku strug,
które płyną na zach. i łączą się po za obrę-
bem w8i w jeden potok, uchodzący do Zawad-
ki, dopływu Stryja. Na płd. wznosi się Men-
czoł Radycki do 1044 mt. (znak triang.), na
wschód Szymonec do 1132 mt. (znak triang.),
na płn. Opołonek do 1098 mt. Własn. więk.
(spółki handlowej dla płodów leśnych) ma ro-
li Ol'. 60, łąk i ogr. 42, past. 33, lasu 760 mr.;
własn. mniej. roli Ol'. 369, łąk i ogr. 173,
past. 225 mI'. W 1880 r. było 36 dm., 184
mk. w gminie; 178 gr. kat., 6 izrael., 178 Ru-
sinów, 6 Niemców. Par. gr.-kat. w Łosińcu.
"\Ve WBi jcst cerkiew. W wykazie dokumentów
znajdujących się w regestraturze gubernialnej
lwowskiej, sporządzonym w 1787 r. (rkp. OS8.,
Rad
451
X2 2837, str. 67 i 68) czytamy: nA. 1561 faria.
sexta post Octavas Corporis Christi. Vilnae: Pri-
vilegium Sigismundi Augusti Provido Telepia-
no Kraynik, locandi villam in loco Radicz dieto,
Radycz appelandam, datum. In qua ad Scul-
tetiam duo lanei cum molendino, fromentario
et torquatili, Folusz dicto, ac Taberna cum
tertia parte dationum, et tortis, ac cincturis
equorum dantur. Cui Scultete subditi, tres
dies quotannis laborare, sic licet: arare, metere
et falcastrare obstringuntur. Ratione quorum
Sculteti, in duobus equis armati servire, tem-
pore belli, et on era subditalia consueta ferra
obligantur. " "A. 1561 feria sexta post Octa-
vas Sacratissimi Corporis Christi. Vilnae.
Privilegium Sigismundi Augusti, quo facultas
Magnifici Mielecki Telepiano Kraynik; in loco
Radycz dicto, de cruda radice villam locandi,
Radycz appelandam. In qua ad Scultetiam duo
lanei agri, cum molendino frumentario, et alio
Folusz dicto, Taberna, tertia parte dationum
regalium, tortis, cincturis equorum poprągi
dictis, laboribus trium dierum quotannis, sci-
licet: arationis, falcastrationis et messis, sal-
va expeditione bellica, in duobus equis, bena
armatis, salvisque ccnsibus publicis, per Scul-
tetos, juxta consuetudinem, praestari 80litis
data, approbatur. Cujus per Stephanllm regam
8ubsecuta confirmatio Varsaviae in comitiis,
die 28 decembris A. 1579." "A. 1568 die 10
Aprilis. Knyszyni. Consensus Sigismundi Au-
gusti regis super cessionem per providum Te-
lepianum Kraynik, Provido Joanni Radiczki
Advocatiae in villa Radycz cum omnibus utili-
tatibus et pertinentiis eo antiquitu8 spectan-
tibus, postea quam facta fuerit, cum conser-
vatione circa eandem jure advitalitio, Provi-
dum Joannem factus." W tymże wykazie str.
17: "A. 1578 die 27 Septem. Premisliae. Con-
sensus Stephani Regis N o bili Hrickoni Ilnicki
Uczylowicz eximendi advocatiam in villis Il-
nik, Radycz etc... de manibus quorumvis pos-
sessorum, eandemque cum filio Romano, juri
advitali pussidendi datus." Za czasów Rzpltej
nalezała wieś do dóbr koronnych, krainy ilni-
ckiej, w ekonomii samborskiej. W lustracyi z r.
1686 (rkp. Oss., J(g 1255, str. 153) czytamy:
"Ta wieś ma łanów Nro 7, z osobna wójtow-
skich Nro 2. Jeden pusty. Czynsze na św.
Michał; kuchennego od chlebnika każdego,
stróżnego, żyrowszczyzny, kop hajduckich,
za sądy zborowe trzema ratami tak właśnie
płacą jako Ilnik. Czynsze na św. Marcin:
Czynszu głównego z każdego łanu po zł. 6;
za wołu z każdego łanu płacą zł. 1; kop haj-
duckich płacą z łanu zł. 2; owsa czynszowego,
kury, gęsi z łanu tak dają jako Ilnik; od chyż-
ników, jeśli trzech ich będzie, płacą po gr.
Nro 13; z pustych łanów koszonych płacą
z łanu każdego zł. 6; z wójtowstwa całego

458
Rad
wszystkiego czynszu zł. 4 gr. 12; z popostwa
pop czynszu płaci zł. 3. Czynsze na św. Woj-
ciech: kuchennego od chlebników po gr. 10;
stróżnego po gr. H); kop hajduckich }}łac&
z łanu każdego po zł. 2; owies, kury, gęsi tak
dają jako Ilnik; za jagnię i jarząbki, barana
kuchcnnegD i baranka tak płacą, jako Ilnik;
dziesięcinę owczą tak płac&: albo od dwu-
dziestej owcy barana, albo za niego zł. 3, albo
od każdej owcy po gr. 4; cieślów wyprawują
jako w Ilniku; drzewo dają to jest tarte drze-
wo jedno, ciosanicę jcdnę, krokiew jednę, łat
dwie, gontów kop. dwie z łanu, albo za drze-
wo zł. 2. Robotników po 4 posyłają z łanu
osiadłego, na cały tydzień, a kiedy kosić lm-
zą, to za jcdnego kosiarza dwóch robotników
rachują." 'V inwentarzu z r. 1760 (rkp. Oss.,
Nr. 1631, str. 176) czytamy: "Ta wieś osia-
dła na łanach 7. Videlicct sianych 1 3 /.. ko-
szonych 2, pustych 3 1 /t. Z osobna wójtow-
skichłanów 2. Chlebnika adpraesenś znajduje
się Nr. 15. Czynszc tej wsi (wymienione
szczegółowo) czynią 88 zł. 2iP/ 2 gr. W ójtow-
stwa posc88oraml JM:. PP. Jan ,V ysoczański
i Maryanna z Komarnickich, małZonkowie, na
które prawo prodnxerunt, vigore którego pła-
cić powinni czynszu do kasy ckonomicznej
zł. 4 gr. 12. Ad hoc hybernę na gardekurów
JKr. Mośei i inne oncra fnndi ferre tenentur.
Lasy tej wsi: 1) Las nazwany Opołonok,
w którym drzewo smereczyna i buczyna. 2)
Las smerek,owy od gromady czyli granicy zu-
brzyckiej. Zalili się poddani tej wsi, że niegdyś
Kast Pasternak, poddany tej wsi, zastawił po-
la na 4 dni do orania J mć szlachcie posscso-
:rom wsi Łozińca, który też sobie za własny
przywłaszczają" którego gruntu windykacyą
administracyi zalecamy." Lu. Dz.
Radycze al. Budy Radycze, wś, pow. go-
styński, gm. Pacyna, par. Gombin, odl. 21 w.
od Gostynia, ma 67 mk. W 1827 r. było 4
dm., 46 mk. W 1882 r. fol., R. oddzielony od
dóbr Kamień w r. 1881, roz1. mr. 268: gr. Ol'.
i ogr. mr. 260, nieuż. mr. 8; bud. lllur. 3,
z drzewa 3; płodozmian 12-polowy. WŚ R.
ma 7 os., 6 morg.; wchodziła w skład dóbr
Kamień. BI'. Ch.
Radyczów, al. Rady8zczów, potok, ramię
Barze al. Zbioru, Zboru, powstaje w obr. gm.
Nahujowic, w pow. drohobyckim, z połącze-
nia pot. Zboru i Szyszowej (ob. K1'llhelnica);
płynie przez Nahujowice na wschód dolinką
wą,ską, nad którą od płn. wznosi się wysoka
góra (342 mt.), a od płd. la;; Radyczów (357
mt.), a na obszarze gm. Uniatycz łączy się ze
Szumówką i Hryszczem, tworząc potok Bar,
dopływ Tyśmicnicy. Długość biegu 7 klm.
Radyczyny, kol., wś, fol., os. nad 1'.1:. War-
tą" pow. turecki, gm. 'Vichertów, par. Psary,
odl. od Turka 15 w.; kol. ma 10 dm., 58 mk.;
Rad
wś 19 dm., 131 rok.; fol. 1 dm.; os. 1 dm., 7
mk. W XVI w. wś ta (Radyczyno) należała
do par. Wilamow (Łaski, TJ. B., I, 363).
Radykainów al. Radykalnów, szczyt, na
lew. brzegu Wesełówki, dopływu Białej Ora-
wy, w płn.-zach. stronie obszaru Namiestowa,
w pow. namiestowskim, hr. orawskiem, do-
chodzi 926 mt. npm. N a płd. wznosi się Pale-
nica (860 mt.), na płn.-zach. Pizdyganówka.
(884 mt.), a na I\łn.-wsch. Wahanów wierch
(922 mt.). :Miejsce znaku triang. BI'. G.
Radyki 1.) okolica, pow. kowieński, w 1
akr. pol., o 9 w. od Kowna. 2.) R., wś, pow.
szawelski, gm. Janiszki, o 35 w. od Szawel.
Radymle, wś w IJow. pińskim, ob. KoI'O-
sleszów (t. IV, 419).
Radynmo, miasteczko w pow. jarosław-
skim, w równinie, 206 do 211 mt. npm., na
lewym brzegu Sanu, który przed zregulowa-
niem koryta robił w tern miejscu silne ku
zachodowi wygięcie, i przy linii dr. żel. Karola
Ludwika (224 klm. od Krakowa, 21 klm. od
Przemyśla, a 118 klm. od Lwowa). Z R. pro-
wadzl gościńce na zachód do Krakowa, na
wschód do Lwowa a na połud. węgierski przcz
Przemyśl. Pod samcm R. uchodzi do Sanu
z lew. brzegu rzeczka Ruda, płynąca na ob-
szarze Ujkowic. lVIimo korzystnego położenia
uboga osada, znaną jest z wyrobów powroźni-
czych. R. posiada sąd powiatowy, kośoiół
par. rzym.-kat. i cerkiew gr,-kat., urz. poczt.
i tel., a wreszcie dwie jednoklasowe szkoły
ludowe męzką i żeńską. Przebywa w niem
stale notaryusz i lekarz, jest apteka, kilka
sklepów korzennych. 'V pobliżu miasta sta-
cya kolei. Jarmarki odbywają się 20 maja,
20 sierpnia, 20 września i 20 grudnia, a w po-
niedziałki i piątki targi tygodniowe. Liczy
293 dm., 1919 mk. (906 m., 1013 k.), z nich
850 rzym.-kat., 171 gr. kat. i 898 izrael.
Z obszaru do biskupstwa przemyskiego rzym.-
kat. należy 115 roli, 52 łąk, 14 past. i 55 mI'.
lasu; mieszczanie mają 463 roli, 86 łą,k, 86
łąk, 86 past. i 46 mr. lasu. Gleba glinkowa,
urodzajna. Są,d pow. obejmuje 32 gminy i 29
obszar. dworskich, w których jest 4555 dm.,
25,990 mk., podług wyznania: 7830 rzym.-
kat., 16,125 gr.-kat., 8 prot. i 2027 izrael.,
a pod względem narodowości 17,675 Polaków
i 8254 Rusinów. R. zostało założone w XIV w,
na polu zwanem Radomie. Kazimierz W. na-
dał w r. 1366 przywilej lokacyjny wsi Ra-
dymna Bernardowi z Szynwałdu na 46 łanach.
Za Długoszem (Hist. Pol.) powtarza Siarczyń-
ski (rkp. bibl. Oss. w r. 1826) i Ealiński
(Star. Polska II, 649) jakoby nazwa pocho-
dziła od Radymiczan, szczepu słowiańskiego
wymienionego przez Nestora. Prawdopodob-
nie nie przyszła pierwotna lokacya do skutku,
bo później Władysław Opolczyk polecił Ze-

Rad
lazigłowie osadzić wieś na 84 łanach. W ój to-
wi wyznaczył 6 łanów i młyn i nadał inne
zwyczajne prawa i przywileje. Ale i to nie
ściągnęło mieszkańców, bo wójt J asko z :Ma-
zowsza, rycerz, otrzymawszy od "Władysława
Opolczyka 1378 r. wójtostwo, azeby się wy-
kupił z niewoli, w której kilka lat zostawał,
sprzedał je za 60 grzywien :Marcinowi z Lut-
kowa, który dopiero na 86 łanach wieś osa-
dził. W 1380 r. nadał R. król Ludwik bisk.
przemyskiemu rzym.-kat. a w 1386 wykupił
biskup Eryk wójtostwo za 100 grzyw. Bisk.
Jan z Lubicnia uzyskał w 1431 r. od Włady-
sła wa J agicłły przywilej przeistaczaj ą,cy wieś
na miasto z prawem magdeburskim i zapro-
wadzający targi wc wtorki i trzechdniowy
jarmark na św. .Wawrzyńea, do czego 1467 r.
dodał Kazimicrz Jagiellończyk ośmiodniowy
jarmark na św. :Mateusza. .Wkrótce jednak
zaczęły nicszczęścia spadać na nową osadę.
W 1498 r. zrabował je Stefan, woj. wołoski,
a w 1501 spalili Tatarzy. Wtedy spłonęły
i przywileje. Odnowił je 1506 król Alcksan-
dcl' i nadał mieszczanom prawo poboru mo-
stowego i grobelnego a w 1518 dozwolił
Zygmunt I bisk. Piotrowi Tomickiemu zbu-
dować zamek obronny i otoczyć miasto mu-
rem. Na ten cel odstąpił król biskupowi czo-
powe na półtora roku a szos z Brzozowa i Ra-
dymna na rok, co w 1519 przedłużył na takiż
przeciąg czasu, ażeby zamek dobrzc był ubez-
pieczony. W 1533 r. uwolnił król mieszczan
od czopowego na kwartał, za co mieli most
na SlInie naprawić, później zaś otrzymali na
utrzymanie grobel i mostów prawo wybiera-
nia większych opłat. Pomnożył jeszcze przy-
wileje mta Zygmunt III w 1589 ale w 1623
zniszczyli je znów Tatarzy biało grodzcy.
Władysław IV zakazał w 1640 mieszkać tu
żydom, a bisk. Achacy Grabowski otoczył je
wałem i rowem. August III ustanowił w R.
szcść nowych jarmarków w 1745, które póź-
niej zniesiono. Rohrer (Eine l'teise durch Ga-
1izien 1806) chwalił R. z powodu wyrobu
sieci, włoków i powrozów i rokował mu świet-
ną przyszłość; podobnie Kuropatnicki w swej
geografii Galicyi z 1'. 1786. Siarczyński utrzy-
muje, że przed zaprowadzeniem cła na grani-
cy królestwa polskiego handel wyrobami po-
wroźniczemi przynosił 10 tysięcy złr., a je-
dna robotnica wyrabiała na dzień 16 łokci
sieci. Przemysł utrzymywał się stale, alc
z powodu wyzyskiwania spekulantów żydow-
skich, dostarczaj ących rękodzielnikom przędzy,
nie wzbogacał ludności; dopiero przed kilku
laty założono towarzystwo, mające dostar-
czać materyału i starać się o zbyt wyrobów.
Par. została najprzód założoną, w Skołoszowie,
co widać z przywileju bisk. Jana Lubieniec-
kiego z r. 1432. Dopiero później wybudowa-
Rad
459
no kościół w mieście p. t. św. Sebastyana
i Wawrzyńca, a gdy go Tatarzy spalili powstał
teraźniejszy murowany, ukończony 1729 r.
Prócz niego był jeszcze kościół z osobnym
proboszczem przy szpitalu św. Ducha, znie-
siony jako beneficium simplex około 1784 r.
W 1749 r. za pozwoleniem Benedykta XIV po-
łączono to probostwo z dochodami stołu ka-
pituły kat. Par. naleiy do dyec. przemyskiej,
dek. jarosławskiego" i obejmuje: Drohojów,
Skołoszów, Sotnicę, Swięte, Zadąbrowie, Za-
miechów i Zamszc. Połączony z kościołem
jest instytut ubogich, utworzony w 1838 r.
przez mieszczanina :Marcina Będzińskiego. Par.
gr.-kat. ma ccrkiew drewnianą, dosyć okaza-
łą; należy do dyec. i dek. przemyskiego; obej-
muje Skołoszów, Zagrody, Zasanie i część
:Michałówki. Uposażenie proboszcza składa się
z 55 mr. roli, 7 mr. łąk, 22 kop. żyta ze skup-
czyny i 18 sągów drzewa. R. jel-!t miejscem
urodzenia Jana Zacharyasiewicza, współcze-
I-!ncgo powicściopisarza. Pochodzi on z miej-
scowej rodziny micszczańHkiej i w l't. pobie-
rał początkowe nauki. l{,. graniczy na zach.
i północ z Ostrowcm, na płd. zc Skołoszowem
a na płd.-wl-!chód z Zagrodami. 11-1ac.
RadYI., nicm. Radine, wś i fol., pow. HYCO-
wski, par. ew. Syców. "\V 1840 r. 16 dm., fol.,
157 mk. (23 katoL).
Radynka, wś nad rzką t. n., pow. radomy-
ski, na wschód od Chabnego, o 6 w. od :Maksy-
mowicz (par. prawosł.), ma 390 mk., nadzie-
lonych 1147 dzies. ziemi, z której płacą 389
rs. 39 kop. rocznie; wielka smolarnia kupca
Chriakowa. N ależy do dóbr Iartynowicze
sukcesorów Steckich. Ob. Areh. J. Z. R., cz.
VI, t. 1, dodatki: 151.
RadYI.ska Buda al. .M(tksymoUJska Buda,
wś w pobliżu błota Karasie, pow. radomyski,
o 7 w. od 1Iaksymowicz (par. prawosł.), ma
140 mk., nadzielonych 203 dzies. ziemi, z któ-
rej płacą 60 rs. 92 kop. wykupu rocznie. N a-
leży do dóbr 1Iartynowicze sukcesorów Stec-
kich.
Radyowcze, ob. Rctdziejowce.
Radyowka, ob. Radziejowce.
Radyówka, rzka, lewy dopływ pot. Lubo-
mirki w pow. łańcuckim.
Radyszki 1.) wś, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 oh. pol., o 44 w. od Nowoaleksan-
drowska. 2.) R. 1 i 2, dwa dwory, pow. no-
woaleksandrowski, w 5 okr. pol., o 99 i 104
w. od Nowoaleksandrowska. 3.) R., wś, pow.
rossieński, par. taurogowska.
Radyszyn, wś i os. leś., pow. włocławski,
gm. Łęg, par. Włocławek; wś ma 21 mk., 168
mr.; leś. os. 7 mk., 15 mr. dwoI'.
Radywanówka al. Kryżawka, wś nad Ta-
szłykiem Syrym, pow. czehryński, o 2 w. po-
wyżej mka Telepina, ma 700 mk., 1617 dzies.

460
Rad
ziemi. W 1808 r. było tu 48 osad i 458 mk.;
cerkiew Pokrowska, drewniana, niewiadomej
erekcyi, uposażona jest 35 dzies. ziemi. Wieś
otrzymała llazwę od założyciela (osadczego)
Radyona Kryża. Należała dawniej do Zofii
Borozdinej, od której w 1819 r. kupił Jan
Stojanowski; dziś jego sukcesorów.
BadywolJowo, dawna nazwa mIm Żabot y-
na (ob.).
Badzallów 1.) i R. poduchowny, wś i fol.,
pow. radomski, gm. i par. Radzanów, odl. od
Radomia 28 w., posiada kościół parafialny,
urz. gminny, wiatrak, smolarnią, 23 dm., 358
rok. W 1827 r. było 23 dm., 191 mk. Fol.
Radzanow rozl. mI'. 538: gr. Ol'. i ogr. mI'. 279,
łąk mr. 21, pastw. mI'. 2, lasu mI'. 222, nieuż.
mr, 14; bud. mur. 10, z drzewa 13; płodozmian
9-polowy; las urządzony w kolei 60-letniej;
wiatrak. Wś R. os. 30, z gr. mI'. 305; wś R.
Poduchowny ma 9 dm., 112 mr. Kościół i par.
erekcyi niewiadomej. .Według Lib. Ben. Ła-
skiego (I, 663) już na początku XVI w. stał
tu stary drewniany kościół paraf. p. w. św.
Marcina. Pleban, prócz domu z ogrodem, miał
rozmaite role i łąki, na których osadził kmie-
cia. O część pól zarosłych drzewami był spór
z dziedzicem. }Iiał też pleban dwie sadzawki.
W R. były dwa dwory szlacheckie, dające
wraz z jednym łanem, na którym siedziało
d wóch kmieci, dziesięcinę wartości do 2 grzyw.
plebanowi. \Vedług reg. pob. pow. radomskie-
go z r. 1508 wś R. z części Jana Radzanow-
skiego, płaciła poboru gr. 14 d. 4. W r. 1569
Andrzej Spoth miał tu 5 łan. 1 zagr. (Pawiń-
ski, Małop., 311, 473). Obecny kościół wzniósł
w 1820 r. dziedzic R. Maciej Skrodzki. Według
Niesieckiego jest R. gniazdem rodu Radzanow-
skich. R. par., dek. radomski (dawniej jedli{l-
ski), 1203 dusz. R. gm. ma 546 dm., 5121 mk.,
obszaru 18776 mr., w tem ziemi dwor. 11,512,
włośc. 7259 mr.; s. gm. okI'. III w os.
Białobrzegi o 12 w., st. pocz. w os. Przy-
tyk, W skład gm. wchodzą: Błeszno, Błe-
szna-Kępa, Borki, Brodek, Bugaj, Bukowno,
Czarnocin, Dąbrowa, Gołosze, Grzmiąca, Gór-
ki, Kadłubska \Vola, K. \V ólka, Kąty, Kępi-
na, Ludwików, Maksymilianów, Młodynie, Ol-
szowa, Paprotnia, Radzanów, Ratoszyn, Ro-
golin, Romaników, Smardzów, Szczepanów,
Ulaski Grzmiąckie, U. Stamirowskie, Wiktu-
sin, Włodzimierzów, \Vyśmierzyce, Zaborze i
Zacharzów. 2.) R., wś i folw. pow. stopnicki,
gm.Olganów, par. Dobrowoda, odI. od Sto-
pnicy 10 w., posiada dwa młyny wodne, po-
kłady torfu, zródło wody słono-siarczanej.
W 1827 r. było 31 dm., 230 mk. Fol. Radza-
nów rozI. mr. 775: gr. Ol'. i ogr. mI'. 578, łąk
mr. 91, pastw. mr. 66, lasu mr. 6, nieuż. mI'.
34; bud. mur. 8, z drzewa 13; pokłady torfu.
Do fol. należały dawniej: wś R. os. 41, z gr.
Rad
mr. 291; wś Kawczyce os. 16, z gr. ror. 154.
W xv w. R. w par. Dobrowoda, własność
Mikołaja h. Habdank, miał łany km., karcz-
mę z rolą, zagr. z rolą, z których dziesięcinę
snopową i konopną płacono prob. w Chotlu
wsi kus tod yi wiślickiej. Wartość dziesięciny
7 grzywien. Był też folwark rycerski, nale-
żący do par. Busk, z rolami podzielonemi na 3
pola, z jednego dziesięcinę dawano do Buska,
z pozostałych do Książnicy (Długosz, L. B.,
II, 373, 425). W 1579 r. wś R. w par. Dobro-
woda, własność Mikołaja Radzanowskiego,
miała 10 osad., 5 łan., 1 zagr., 2 bied. (Pawiń.,
Małop., 211). 3.) B., kol. włośc., pow. chełmski,
gm. Bukowa, ma 207mr. obsz.. 4.) R., os.miej-
ska, daw. miasteczko, fol. i dobra nad rz. Wkrą,
(Działdówlq), w wyniosłem położeniu, w po-
bliżu wzgórz Nieckich (ob. Nieckie), niedaleko
ujścia }lławki do Wkry, pow. mławli\ki, gm.
Ratowo, par. Radzanów, odI. 57 w. od Płocka,
26 w. od Mławy, 8 w. od st. pocz. w Szreń-
sIm. Posiada kościół par. drewniany, szkołę
początkową, synagogę, unąd gminny, młyn
wodny, trzy wiatraki, 106 dm., 1258 mk.
(618 męż., 640 kob.), 1412 mr. ziemi użytk. i
240 mI'. nieużytków. R. był siedzibą, Radza-
nowskich h. Prawdzic. Janusz, dziedzic R., o-
trzymał w 1400 r. od ks. Ziemowita płockie-
go przywilej na założenie miasta na prawie
chełmińskiem, z targami i dwoma jarmarkami.
Zapewne sprowadzeni tu z dalszych stron rę-
kodzielnicy rozwinęli przemysł sukienny. W
1532 r. Zygmunt I dozwolił sukiennikom u-
żywać własnej cechy na suknach rozwożo-
nych po kraju i wyprowadzanych do Prus.
Parafia tutejsza zapewne powstała wraz
z miastem. Obecny kościół p. w. św. Franci-
szka Serafickiego, wzniesiony przez Jerzego
}Iałoszewicza. Za miastem śród bagnisk są o-
kopy, na których miał się wznosić zamek, re-
zydencya dziedziców. Dykcyonarz Echarda
podaje, że istniał tu "stary zamek na skale" a.
rodzina Radzanowskich wygasła 1630 r. Na
początku obecnego stulecia R. był własnością,
hr. MoszY{lskiej, miał 108 dm., 540 mk. (63
żydów). W 1827 r. było 79 dm., 861 mk.
W 1858 r. 100 dm., 1043 mk. W ostatnich
czasach istniały tu dwie hamernie, zajmujące
do 10 robot., z prod. do 12,000 rs. Fol.
Radzanowo-Ratowo al. Ratowo-Radzanowo,
z nomenkI. Radzanówek, rozl. w 1883 r. mr.
1964: gr. Ol'. i ogr. mI'. 702, łąk mI'. 179, past.
mI'. 29, lasu mI'. 985, nieuż. mI'. 69; bud. mur.
9, z drzewa 20; płodozmian lO-polowy; las
nieurządzony; cegielnia, pokłady torfu. Attyn.
Radzanów ma 648 mI'. lasu i 150 mI'. łąk.
W skład dóbr wchodziły poprzednio: wś Ra-
towo os. 24, z r. mr. 71; wś Luszewo 08. 23,
z gr. mr. 584; wś Józefowo os. 16, z gr. mr.
212; wś Trzciniec os. 6, z gr. mI'. 159; wś Ce-

Rad
Rad
461
gielnia os. 4, z gr. mI'. 147; wś Budy Kala- klm., na prawym brzegu Warty; par. katol. i
santowo os. 3, z gr. mr. 31. R. par., dek. mław- prot. Bnin, poczta w miejscu, st. dr. żelaznej
ski (dawniej bieżuński), 4229 dusz. Br. Ch. w Mosinie i w Gądkach; 41 dm., 384 mk. (14
Radzanowo, w 1350 Radzonowo, wś i fol., katol., 370 prot.). Istniały już w XVIII w. i
pow. płocki, gn1. Rogozino, par. Radzanowo, należały do klucza kurnickiego. Obszar więk-
odl. o 12 w. od Płocka, posiada kościół par. szej posiadłości ma 58 ha.
murowany, szkołę początk., karczmę, 62 dm., Radziąc, niem. Radziunc, wś, pow. mie1icki,
589 mk. W 1827 r. 25 dm., 278 mk. W 1881 par. kat. w miejscu, ewang. Straburek (Tra-
r. fol. Radzanowo, z attyn. Ślepkowo Królew- chenberg). Posiada kościół pa-r. katol., szkołę
skie, rozl. mI'. 1528: gr. Ol'. i ogr. mI'. 714, łąk ewang. i katol. W 1841 r. 56 dm., fol., soł-
mI'. 60, past. mr. 13, lasu mr. 729, wody mr. tystwo, 536 mk. (234 katoL). Do R. należy
2, nieuż. mr. 10; bud. mur. 11, z drzewa 10; kol. Winna Góra, mająca 9 dm., 90 mk. (35
las nieurządzony; wiatrak; nadto attyn. Ślep- katoL). Istniały tu dawniej winnice.
kowo Królewskie rozl. mI'. 240. 'Wacław, ks. Radziątków, w XVI w. Radzathkow, wś
mazowiecki, nadał wieś R., należącą do dóbr nad rz. Luciążą, z folw. Kacprów, pow. piotr-
stolowychksiążęcych, Pawłowi zwanemu War- kowski, gm. Krzyżanów, par. Bogdanów, od!.
da. W 1350 r. ks. Bolesław potwierdził to 19 w. od Piotrkowa, a 2 w. na płn.-zach. od
nadanie dla syna Pawła, niQjakiego Falisława. Jeżowa, ma 22 dm., 144 mk., 184 mI'. ziemi
podkomorz. płockiego (Kod. Iaz., 61). Zape- włośc. W 1886 r. fol. Radziątków al. Kac-
wne synem Falisława (jeśli nie bratem) był prów, oddzielony od dóbr Bogdanów, rozl. mr.
Paweł "vexilJifer Warszowiensis", podpisany 660: gr. Ol'. i ogr. mr.294, łąk mr. 72, past.
na akcie z 1385 r., sporządzonym w Płocku mr. 6, lasu mr. 260, nieuż. mI'. 28; bud. mur.
(Kod. Maz., 105). W 1457 r. dwaj bracia Pa- 1, z drzewa 12; płodozmian 7-polowy; las u-
rys i Sasin dzielą się dobrami swemi w ten rządzony. Według Lib. Ben. Łask. (II, 220)
sposób, że Sasin bierzc Radzanów i Radzanow- dwory szlach. dawały dziesięcinę plebanowi
ską Wolę, zaś Parys Michrowo i Iichrowską w Bogdanowie, łany kmiece zaś na stół arcy-
Wolę (w ziemi warszawskiej, dziś pow. gró- biskupi a pleban. tylko kolędę. Według reg.
jecki), z tem zastrzeżeniem, że w razie spusto pob. pow. piotrkowskiego z r. 155-1553 wś
szenia R. "per inimicos partis Prussiae" będzie ltadziatków w par. Bogdanów, w części AI-
miał prawo Sasin do działu na Michrowie berta Radziatkowskiego, miała 7 osad., 2 ła-
(Kod. Maz., 224-225). Kośc. par. erygował ny. Część Kristoporskiego 8 osad. (Pawiński,
w 1611 r. Adam Kosobudzki, dziedzic R. Obe- Wielkp., II, 257). Bt'. Ch.
cny murowany wznieśli po 1858 r. Hołyńscy. Radziborz Rudka, fol. nad rz. Bzurą, pow.
R. par., dek. płocki, 830 dusz. Br. Ch. łęczycki, gm. Chociszew, par. Parzęczew, odI.
Radzany, w urzęd. spisie Rodzany, kol. i os., od Łęczycy 16 w., ma 2 dm. a wraz z os. Ku-
pow. kaliski, gm. Ceków, par. Kościelec, odI. kułką i Rudą 27 mk.
od Kalisza w. 23, ma 31 dm., 238 mk. W Radzice 1.) w XVI w. Radzycze, wś i fol.
1827 r. było 24 dm., 171 mk. nad rz. Drzewiczką, pow. opoczyński, gm. i
Radzewo, wś, pow. szremski, o 6 klm. na par. Drzewica, odl. od Opoczna 12 w., posiada
zachód-południe od par. i pocz. w Bninie, st. szkołę początkową gminną, 136 dm., 904 mk.,
dr. żel. w Gądkach i Iosinie o 12 klm.; ma 396 mr. ziemi dwor., 3217 mr. włośc. W 1827
64 dm., 462 mk. (407 katol., 55 prot.); wię- r. było 93 dm., 645 mk. R. leżą śród lesiste-
ksza posiałość z óbszareID 103 ha należy do go i bagnistego płaskowzgórza. Między R. i
Klemensa Zorawskiego. Między r. 1510 i 1696 Dąbrówką rozciągają się błota maja..ce 700 mI'.
istniał tu kościół paraf. p. w. N. I. Panny i obszaru. Lasy rządowe obejmujące około
św. Mikołaja; parafię, złożoną z osad: Cmoń, 50,000 mI'. przeszły od 1879 r. pod zarzą(l
Konarskie, Niesłabin, Orkowo i R., wcielono księstwa łowickiego. W X V w. Radzice wś
do Bnina; w miejsce kościoła stanęła w r. królewska, w par. Drzewica, miała 30 łan.
1710 kapliczka z drzewa. W r. 1578 posiadali km., z których dziesięcinę snopową i konopną
tu części: Stanisław Radzewski i Stanisław płacono prebendzie Kobiernickiej. Było tez
Górka, woj. poznański, a w r. 1618 Zygmunt dziewięć karczem z rolą i zagrodnicy, od któ-
Grudzil1ski, kaszt. biechowski; stały wówczas rych dzieliJięcina dochodziła do 26 grzywien.
młyny z 5 kołami. Około r. 1564 składało R. Z łanu sołtysiego i folwarku płacono dziesię-
dziesięcinę bisk. poznańskim; wcielone z cza- cinę "in gonithwam" prebendzie sandomier-
8em do klucza kurnickiego, wspólnych mic- skiej. Fol. królewski dawał dziesięcinę pleb.
wało dziedziców. 'V nowszych czasach wyo- w Brudzewicach (Długosz, L. B., I, 361).
rano na R. kilka popielnic. E. Cal. Według reg. pob. pow. opoczyńskiego z r.
Radzewskie Holendry, niem. Hohensee, 1577 wś R., w par. Drzewicza, miała 19
dawniej Radzewo-Hauland, holendry, pow. łanów, 2 zagrodo z rolą (Pawiński, :Ma-
8zremski, między Bninem a Mosiną, o 8 1 / 2 łop., 283). R. choć należały do parafi

462
Rad
Drzewica, dawały z łanów folwarcznych dzie-
sięcinę pleb. w Brudzewicach, wartości około
połowy seksageny (Easki, L. B., V, 649).
Radzickie starostwo niegrodowe (dziedawa?),
w woj. sandomierskim, pow. opoczyńskim, po-
dług lustracyi z r. 1765 składało się z wsi
Radzice, Domaszno, Wirzynka albo Swirczy-
na, Brudzewice, Wólka Kuligowa i '\Vola Po-
dIaskowa. Właściwie była to część ststa opo-
czyńskiego (ob.). W r. 1771 posiadał je :Mi-
kołaj Małachowski, opłacający zerl kwarty
złp. 1161 gr. 25, a hyberny złp. 916 gr. 18.
Na sejmie z r. 1773-75 Stany Rzpltej nada-
ły to sstwo w posiadanie emfiteutyczne Mała-
chowskiemu, referendarzowi koronnemu, łącz-
nie z sstwem radoszyckiem. 2.) H., wś i os.
młyn., pow. pułtuski, gm. Kleszewo, par. Puł-
tusk, ma 3 os., 68 mr., młyn wodny. W 1827
r. było 4 dm., 21 mI.. W chodziły w skład
dóbr Górki. Br'. Ch.
Hadzice al. Radzicz, niem. Ilermannsdorf,
dawniej Radzitz, wś, pow. wyrzycki, o 9 klm.
na wschód-północ od mta pow., na trakcie z N a-
kła do Łobżenicy, nad Rudną, dopływem Ło-
bżonki; par, katol. Glesno i Sadki, prot.
w miejscu; poczta w Dębionku (Debenke), st.
dr. żel. w Walden o 8 klm.; ma 70 dm., 685
mk, (17 katol., 659 prot. i 9 żyd.). Radeczni-
ca, o której wspominają dokum. z 1259 i 1366
r. (Kod. Wielkop. n. 382 i 1366), jest zape-
wne inną wsią. Dambowo Radzlai w r. 1288
(Kod. Wielk., 618), wymienione między osa-
dami, których dziesięciny arcy b. gnieźn. J <1.-
kub zamienił na składane klasztorowi Byszew-
ski emu dziesięciny, uważa wydawca Paproc-
kiego (ob. Indeks do Herb. ryc. wyd. Turow-
skiego) za dwie odrębne osady: Dębowo i gra-
niczące z niem Radsłaj. W r. 1578 należały
R. w jednej części do Radzickiej, a w drugiej
do Borzymowskich, w r. 1618 do Łukasza
Mościborskiego i P. Sorzynowskiego, przy
schyłku zaś zeszłego wieku do Andrzeja Pi-
sarzewskiego, dziedzica Liszkowa. E. Cal.
Hadzicy, wś nad rzką :Mieżnicą, lew. dopł.
Naczy, pow. borysowski, w 1 okr. pol. choło-
pienickim, gm. Łosznica, ma 22 osad pełnona-
działowych. Cerkiew pounicka p. w. św. Elja-
Bza, przeszło 1300 wiernych, ma z dawnych
zapisów 2.ł14 włóki gruntu; kaplice: w no-
chowie i Zabieryczach. A. Jel.
Radziczek, posiadłość Krotoskich w r.
1578, którą, uprawiali kmiecie z wsi Wiele,
położonej o 2 mile na północ-wschód od Ra-
dzic (pow. wyrzyski), wchodziła w skład pa-
rafii Glesno, pow. nakielskiego; w r. 1618 le-
żała już pustkami z młynem o 1 kole i z je-
dną komornicą.
Radzie, wś, pow. białostocki, w 3 oh. pol.,
gm. Jaświłki, o 48 w. od Białegostoku.
Radzil', niem. Radzien, wś na poL-prus.
Rad
Mazurach, w płd.-wsch. części :pow.leckiego,
tuz przy granicy pow. jaIisborskiego, nad
rzeczką, dopływem Gawlika. Jan v. Tieffen,
komtur brandenburski, nadaje Radziowi (Ra-
ze) i Mazurowi (? Monsur, Iansur) 10 włók
na prawie magdeburskiem. Dan w Lecu r.
1485. Ad. N.
Hadziechów, sioło skarbowe, pow. włodzi-
mierski, ma 55 chat; był tu kościół i klasztor
augustyanów, fundowany w 1701 r. przez 0-
ralIskiego. Kościół ten zamieniono dziś na cer-
kiew prawosławną. '\Vłai;ność niegdyś gene-
rała 'V ydźgi, od którego przeszło do Branic-
kich, wreszcie po 1831 skonfiskowane. Czyt.
art. Sendulskiego w ,,'\V ol. eparch. '\Vied."
z 1874. A. K. Ł.
Radziechów, niekiedy Raziecltów, rus. Ra-
dychiw, miasteczko, pow. kamionecki, posiada
sąd powiatowy, urz. pocz. i tel., odl. 32 klm.
na płn.-wsch. od Kamionki Strumiłowej, leży
pod 50°15' płn. szer., 42°16' wsch. dług. Na
płn.-wschód leżą Tetewczyce, Peratyn i Ato-
nówka, na wsch. Niemiłów, na płd.-wsch. Sro-
dopolce, na płd. Krzywe, na płd.-zach. Stanin,
na płn.-zach. Józefów. R. leży na linii głó-
wnego działu wodnego europejskiego. Płn.-
zach. część obszaru należy do dorzecza Wisły,
za pośrednictwem Białegostoku, dopływu Bu-
gu, a w części płd.-wsch. płynie pot. Radzie-
chowski al. Ostrówki, dopływ Styru (dorze-
cze Dniepru). Radziechowski potok powstaje
l}a płd. od zabudowań miejskich i płynie do
Srodopolec. Na płd. od zabudowalI wiejskich
leży pasieka dworska i las "Dąbrowa", na płn.
gaik "Kopań" (249 mt.), na zach. niwy "Cho-
roszczo" (253 mt.), na płn. niwy "Perewoto-
ki (268 mt.), na wsch. las "Zapust", w nim
leśniczówka i chata "Czutrowiną" zwana, na
płd.-wschód leży grupa domów "Kąty" (Ku-
ty), z dwoma młynami nad pot. Radziechow-
skim, z wiatrakiem, folw. i gorzelnią. Własn.
więk. (hr. Stanisław Badeni) ma roli Ol'. 1008,
łąk i ogr. 57, pastw. 266, lasu 992 mr.; własn.
mn. roli Ol'. 2952, łąk i ogr. 118, past 316 mr.
W r. 1880 było 480 dm., 3555 mk. w gminie,
18 dm., 129mk. na obsz. dwor.; 422 rzym.-
kat., 2392 gr.-kat., 818 izrael., 52 innych wy-
znall; 339 Polaków, 3238 Rusinów, 64 Niem-
ców. Par. rz.-kat. w miejscu, dek. buski. Pa-
rafią fundował Józef hr. :Miel' w r. 1775. Ko-
ściół murowany, konsekrowany w r. 1828
p. w. Niepokalanego Poczęcia N. M. P. Do
par. należą: Dmytrów, Hanunin, Józefów,
Krzywe, Iierów, Pawłów, Peratyn, Płowe,
Sieńków, Srodopolce, Stanin, Surzno z Tobo-
łowem, '\V olica Baryłowa, Wólka z Szczy-
główką i Zabawa. Par. gr.-kat. w miejscu,
dek. chołojowski. Do par. należy Józefów.
Cerkiew p. w. św. Mikołaja i szkoła etat.
4-klasowa. R. należał dawniej do Łaszczów a

Rad
potem do Mierów, którzy wystawili tu obszer-
ny pałac. Lu. Dz.
Radziechowice, wś i fol., pow. noworadom-
ski, gm. Radziechowice, par. Radomsk, lezy
na lewo od drogi z Radomska (odl. 7 w.) do
Brzeźnicy. Wś (kolonia) ma urząd gminny,
121 dm., 804 mk., 2232 mI'. ziemi; fol. (dona-
cya) 3 dm., 61 mk., 1160 mr. (105 ornej). W
1827 r. było 87 dm., 503 mk. W XVI w. R.
dają dziesięcinę katedrze gnieźnieńskiej, ple-
banowi zaś w Radomsku kolędę po groszu.
Według reg. pob. pow. radomskiego z r.
1552-1553 wś Radziechowicze, w par. Ra-
domskie, własność S. R. Majestatis Ungariae
(Izabelli siostry Zygm. Augusta) miała 10
osad., 8 łan. (Pawiński, Wielkp., II, 272).
Dobra Radziechowice składały się w 1854 r.
z fol. R. i Dąbrowka, nomenkl. Klekot (młyn),
Cerkowizna i Brodowe, zostały wydzielone
z dóbr rządowych ekonomii GidIe i nadane
w r. 1835 jako majorat generałowi Liprandi.
Obszar majoratu wynosi obecnie 1842 mr.
W skład tych dóbr wchodziły wsie: R. os.
107, z gr. mr. 2845; wś Da,browka os. 12,
z gr. mr. 267; wś Cerkowizna os. 4, z gr.
mI'. 80. Br. Ch.
Radziechówka 1.) al. Radziechowski potok
i Ostrówka, potok, wypływa W obI'. gm. Ra-
dziechowa, w pow. kamioneckim, ze stawku
wśród wsi, płynie na wschód przez błota "Na
Kaczorówce" , mija Kąty, wólkę Radziechowa,
a zabrawszy potok od leśniczówki Pukaczowa
w obr.,Peratyna, skręca się na płd. obszar
przez Srodopolce, Niemiłów, wsch. część Mu-
kania, następnie zach. część Chmielna (w pow.
brodzkim), nastpnie przez obI'. Łopatyna
(Zahajki na błocie), gdzie na granicy ze Sta-
nisławczykiem zlewa swe wody do Styru
z lew. brzegu. Zabiera wody z błot i mocza-
rowatych łąk, które legły na całym biegu po-
toku. Długość biegu 25 klm. 2.) R., potok,
powstaje w gm. Radziechów, pow. żywicckim,
w lesie Pietruszka (861 mt.); płynie przez wś
lladziechowy na wschód i w obI'. gm. 'Wie-
prza wpada do Soły z lew. brzegu. Długość
biegu 6 klm. Br. G.
Radziechowy al. Radzichowy, Radziechów,
wś, pow. żywiecki, nad pot. Radziechówką,
graniczy od wschodu z 'Vieprzem, od płn.
z Leśną, Lipowa" od płn.-zach. z Ostrem i Li-
powem, a o płd. z Kamesznicą, odl. 6 klm:
na płd. od Zywca. Wzdłuż granicy płn. pły-
nie potok Leśna, a wzdłuż granicy płn.-zach.
pot. Twardorzeczka, która w dolnym swym
biegu zrasza obszar R., zwany "Plebańska,".
Do Twardorzeki wpływa od płd. pot. )Iagór-
ka, z polany t. n. i płyna,cy na płn. przez ob.
szal' R. Obszar R. zraszają. dwa potoki: pół-
nocny Radziechówka, południowy Przybodza,
dopływy Soły. Oprócz tego przepływa obszar
Rad
463
pot. Rybny. Nad Radziechówką legło jądro
wsi, gęsto zabudowanej. '\V płn. stronie nad
Leśną grupa zabudowań Plebańska; między
górną częścią, R. a Twardorzeką: os. Pawlu-
śka i Gruszka po płn. stronie lasu Pietruszki;
po płd. stronie jego osady: Kapłonka, Ka-
rówka i Magórka; po płd. stronie Radziechów-
ki, między nią a Przybodzą, Jaworzynka i Ko-
marek, a na płd. od PrzybodzyBąków. 'Vznies.
wsi koło kościoła 447 mt.; Plebańska 491 mt.,
Pietruszka las 861 mt., Gruszka 665 mt., Ma-
górka 1091 mt., Glinne na płd. granicy 1024
mt. Większa posiadłość liczy łąk i ogr. 1,
past. 2, lasu 1972 mr.; mn. posiadłość roli Ol'.
2339, łąk i ogr. 410, past. 849, lasów 18 mr.
W r. 1869 było 322 dm., 2493 mk.; w 1880
r. 431 dm., 2876 mk., rz.-kat. 2856, żyd. 20;
Polaków 2869, Niemców 7. W miejscu lw-
ściół łac. par. murowany, p. w. św. Marcina.
Uszkodzone inwentarze wskazują rok 1390 ja-
ko datę erekcyi. Podobno husyci zajmowali
przez jakiś czas ten kościół za rządów Jana
Luksemburczyka. Według reg. pob. pow.
szląskiego z r. 1581 wś R., w par. Radzie-
chów, w części Jana Komorowskiego miała
3 1 / 2 łan. km., 3 zag. bez roli, 1 komol'. bez by-
dła. Część Krzysztofa Komorowskiego 3 1 / 2
łan., 2 zag. bez roli (Pawiński, Małop., 107).
W inwentarzu paraf. Cięciny, spisanym
z 1789 r., czytamy, iż za czasów gdy
pan Krzysztof Czarnecki był starostą ży-
wieckim (1626 r.) tak rozległą była parafia
radziechowska, że zesłana tu komisya oświad-
czyła, iż ksiądz nie może wydołać obowiąz-
kom, a więc królowa Konstancya dała r. 1628
fundusz na wikaryuszów; niebawem zaś Jan
Kazimierz wCięcinie wikaryuszów dodał.
"'IV r. 1636 Tomasz Oborski, sufragan krak.
poświęcił kościół. Przy kościele jest kaplica
p. w. św. Izydora, fundowana przez kś. Grze-
gorza PikuIskiego plebana. W niej dwa ołta-
rze. "'IV r. 1719 powstało tu bractwo św. Izy-
dora, zatwierdzone przez Klemensa XI. Z cza-
sem bractwo upadło; dopiero r. 1876 zostało
wskrzeszone. Par. w miejscu liczy 3198 dusz
rz.-kat.; doń należą Leśna z 731 rz.-kat. i O-
stre z 366 rz.-kat. W całej par. rz.-kat. 4295,
prot. 8, zyd. 42 (1885 r.). Do par. należały
dawniej Cięcina, Lipowa i Milówka.. W r. 1808
była dziedziczką Rozalia z MoruzYllskich
Wielop')lska. Dziś R. należy do dóbr arcyks.
Albrechta. W miejscu szkoła ludowa. Br. G.
Radziej, miejscowość na Łagiewnikach,
w pow. krotoszyńskim, gdzie podczas zjazdu
szlachty jeden z Potockich miał zabić w l)oje-
dynku jakiegoś Radziejowskiego.
Radzieje 1.) Bedy, wś, pow. ciechanowski,
gm. Bartołdy, par. Pałuki, odI. 13 w. od Cie-
chanowa, ma 4 dm., 22 mk., 83 mr. 2.) R.
Wity: wś nad rz. Sonią, pow. ciechanowski,

464
Rad
gm. Bartołdy, par. Pałuki, odl. o 13 w. od
Ciechanowa, ma 2 dm., 11 mk., 52 mI'. W
1781 r. było 18 mk. Obie wsie zamieszkane
przez drobną szlachtę.
Badzieje\Vo al. Rodziejewo, wś, pow. ho-
melski, gm. Rudzieniec, ma 75 dm. i 398 mk.,
z których 2 zajmuje się garbarstwem, 1 kra-
wiectwem, 3 szewctwem, 1 stolarstwem, 1
bednarstwem. J. K1'Z.
Badzieje\Vo al. Radziejowo, niem. Rathsd01i,
za. czasów krzyżackich Rautenberg, dobra ryc.
nad jez. borzecl1Owskiem, pow. starogardzki,
st. pocz., tel. i kol. Starogard, odl. 11 klm.,
par. katol. Zblewo, ew. Borzechowo. Posiada
gorzelnią parową złączoną z młynem i cegiel-
nią, hodowla bydła i owiec dobrej rasy. Do-
bra mają 773 ha (452 ha roli or., 23 łąk i 171
lasu). W 1869 r. było 8 dm., 179 mk., 124
kat., 55 ew.; 1885 r. zaś 10dm., 32 dymów.
Według taryfy pobor. z 1648 r. płacił tu Mi-
chał Kliński summatim 4 fl. 4 gr. (ob. Roczn.
T. P. N. w Pozn., r. 1871, str. 173). R. 1711
pobierał ztąd prob. 5 korcy żyta i tyleż owsa
(Wizyt. Szaniawskiego, sk 119). Według
taryfy na symplę z r. 1717 płaciło R. 13 gr.
4 1 / 2 den. W pierwszej połowie XVI w. nabyli
tę wieś Klińscy. Pierwszy, który tam miesz-
kał, był Leonard Kliński, r. 1533 poeł sta-
nów pruskich do króla Zygmunta L Zona je-
go Emerencya z W ojanowskich pisała się po
śmierci męża Radziejowska. Leonard zostawił
dwóch synów, z których jeden mieszkał w R.,
a drugi w Niedamowie i odtąd piszą się, jeden
Christof Kliński z R., dzierżawca sstwa rogo-
zińskiego 1556 r., drugi zaś Jerzy z Nieda-
mowa. W niem. zaś listach i aktach sądowych
grudziądzkich pisze się pierwszy "herr Chri-
stof Kliński von Rauttenberg uf Roghausen
stadthalter" (ob. Kętrz., O ludno pol., str.
144). W drugiej połowie XVIII W. posiadał
R. Feliks Pląskowski, który utrzymywał ka-
plicę w swoim dworze. R. 1780 odprawiał
w niej codzień. mszę św. kapelan domowy
Grzegórz Wilhelm Warmiak. Tylko we więk-
sze święta przybywał z państwem do Zblewa,
gdzie dopomagał proboszczowi w nabożeń-
stwie (ob. "Utracone kościoły" p. Fankidej-
skiego, str. 251). Kś. Fr.
Radzieje\Vszczyzna, folw. szlach. nad jez.
Gilus, pow. trocki, w 4 okr. pol., odl. 75 w.
od Trok, 1 dm., 17 mk. katol.
Badziejó\V al. Radziejowo, w dok. z 1232 r.
Radeiew, 1306 r. Radeow, os. miejska, dawniej
miasto powiatowe i sejmikowe, leży w zach.
stronie pow. nieszawskiego, odl. 3 W. od gra-
nicy w. ks. poznańskiego (pow. inowrocław-
ski), śród równiny wznoszącej się do 420 st.
n. p. m., niedaleko od wsch. brzegu jez. Go-
pła, pod 52°38'3" szer. płn. i 36°12'9" dług.
wsch., posiada dwa kościoły kato!. (parafialny
Rad
i pofranciszkański), dom przytułku dla 13
starców i kalek, szkołę początkową, sąd gm.
okr. III, urząd gminny, st. poczt. odl. 33 W.
od Włocławka, 1589 mk., 1794 mr. ziemi do
mieszczan należącej. W 1327 r. było 132 dm.,
1239 mk.; 1858 r. było 152 dm. (64 murow.)
i 1598 mk. (245 żyd., 79 Niemców), budowle
ubezpieczone były od ognia na 50,910 rs., a
dochód kasy miej skiej wynosił 930 rs. R.
należy do rzędu dawniejszych osad. W
1142 księżna Salomej a nadaj e R. kla.sztoro-
wi w }-Iogilnie (nad Gopłem). Potwier-
dzenie praw i dóbr kościoła płockiego przez
papieża Grzegorza IX w 1232 r. zawiera
nadanie Konrada, ks. mazow., w którem po-
wiedziano odnośnie do ciężarów obowiązują.
cych w dobrach biskupich: "Hem nova servi-
tus in Radeiev servandi hominem in trunco
iudicatum a Judice Crusuicensi et deducendi
in Crusuic, deleatur, quia hec non fuit in tem-
pore domine que contulit Deo Radeiov". (Kod.
Maz., 6). Według "Staroż. Polski" R. jako wś
miał należeć do dóbr kapituły płockiej i w
1252 r. otrzymał od Kazimierza, ks. kujaw-
skiego i łęczyckiego, przywilej miejski z pra-
wem magdeburskim. Wątpliwy co do daty
przywilej Łokietka (1288 czy 1298) potwier-
dził mieszczanom prawo magdeburskie, pozwa-
lając im stosować się we wszystkiem do praw
i przywilej ów Inowrocławia, Brześcia i Siera-
dza (Mucz. Rzysz., I, 157-159). W 1306 r.
Przemysław, ks. kujawski, zawiera w Toruniu
umowę z Pawłem de Pauelsteyn, prokurato-
rem króla czeskiego w Polsce, o cło pobierane
w Radziejowie, które miało iść do równego
działu między księciem a prokuratorem króla
czeskiego, przebywającym w Brześciu Kujaw-
skim. W 1310 r. w Krakowie Łokietek, nagra-
dzając przysługi jakie mu wyświadczał na
wygnaniu niejaki Gierko, nadaje mu wójtow-
stwo radziejowskie, odebrane widocznie od
nieprzyjaznego książęciu posiadacza. Ztąd
przy'" ilej nakazuj e milczenie wieczyste tym,
którzyby rościli prawo do tego wójtowstwa.
Przywilej nadawał Gierkowi siódmy łan wol-
ny, trzeci denar ze spraw, wolną łaźnią, dwa
młyny (wodne czy inne), sześć jatek rzeźni-
czych i szósty denar z wszelkich opłat. Za
sprawy miał pobierać po 4 denary, z tych dwa
królowi, trzeci dla siebie. W 1322 r. Łokie-
tek nadal miastu przywilej na wiatrak i pra-
wo posiadania i nżytkowania pastwisk i ba-
giell w okolicy miasta, zastrzegając szósty
denar z wiatraka i z nowo zoranych pól. Do
R. odnosi się niewątpliwie akt mylnie odnie-
siony przez wydawców Kod. Mazowieckiego
do Radzymina, mianowicie uznanie władzy
ks. Ziemowita mazow. przez starszyznę miej-
ską w 1383 r. Podpisani tu są: W oyslaus ad-
vocatuB, J acusiuB procoll6ul, Nicolaus Rachem-

Rad
Rad
465
berg, Veruko, Myczko, Clobucznyk, Honko niszczony przez pożary i rabunki szwedzkie
Crl1suiczky, Neko l\forzyskoth, consules" (Kod. w 1657 r., przetrwał do ostatnich czasów.
Maz., 99). Władysław Jagiełło nadał miastu Prócz tego istniał jeszcze w R. kościołek dre-
w Korczynie 1404 r. prawo sprzedazy soli wniany św. Jana Chrzciciela. Kościół ten Ra-
(salis minuti), z warunkiem by dochód ztąd fał Leszczyński, ststa radziejowski, oddał lu-
był obracany na ulepszenia w mieście. Król teranom i osadził przy nim około 1580 r. ka-
ten bywał tu dość częstym gościem.PrzejeZdża zuodzieję Adama Prażmowskiego, który z wiel-
przez R. w 1418, 1419 r. a w 1422 r. odpra- kim zapałem i powodzeniem prowadził propa-
wia w tutejszym zamku zaręczyny córki swej gandę religijną i załozył przy zborze szkołę.
Jadwigi z 8-letnim synem margrabi brande- Wizytacya z 1779 r. wspomina o starej, 0-
burskiego. \V 1459 r. R. dostarcza na wojnę puszczoncj kaplicy w Starym Radziejowie,
z Krzyżakami dziesięciu zbrojnych pieszych. był to może pierwotny kościołek parafialny.
O pomyślnym stanie miasta świadczą, dane \V 1720 r. osiedli W R. pijarzy, którym odda-
z regestrów pobor. z 1566 r. Płaciło miasto no zarząd parafii, prowadzony przez nich do
wtedy szosu fI. 80, od włóczęgów i komorni- 1830 r. Przeniesieni do Włocławka, wrócili
ków fl. 7 gr. 4, od rzemieśl. 20 gr., czopowego tu następnie i przebywali do 1864 r. Utrzy-
za pierwszą ratę fI. 65 gr. 7, za drugą ratę mywali tu niewielkie kollegium od 1727 r.
(dwa kwartały) fl. 97, od wina, miodu i piwa Zniesione przez rząd pruski szkoły otworzono
gdańskiego 21 n., za ostatni kwartał czopowe znowu w 1819 i prowadzili je pijarzy do 1830
fi. 47, od miodu gr. 19, od piwa gdańskiego r. Obecnie prócz kościoła parafialnego, w sty-
gr. 15, od garców gorzałczanych fI. 20 gr. 24. lu ostrołukowym, z cegły bez tynku, przecho-
Suma opłat od trunków dorównywa niemal wał się jeszcze kościół pofranciszkański (0-
tymże opłatom we Włocławku a szos prze- duowiony 1857 r.), przy którym mieszka wi-
wyższa włocławski (48 zl.). Miasto było wów- kary. Gmach klasztorny służył za pomiesz-
czas stolicą powiatu, zajmującego 13'30 mil czenie biura powiatowego (1867-1371 r.).
kwadr. (732'83 klm.) i obejmującego 20 parafii, Radziejowskie starostwo grodowe podług lu-
2 miasta i 130 wsi. Odbywały się tu sądy stracyi z r. 1662 obejmowało: miasto Radzie-
grodzkie i ziemskie i sejmiki wojewódzkie. jów, miasteczko Skolsko, wsie: Stary Radzie-
Klęska głodu a następnie straszna epidemia, jów, Skotniki, Płowce, Czołowo, oraz 9 łanów
przez głód spowodowana, zniweczyła w 1625 dawniej uprawnych a w r. 1662 pusto leżą-
r. i następnych latach pomyślność Kujaw. cych. W r. 1771 posiadał je Kosowski, opła-
W ojny szwedzkie dopełniły reszty. Około cając zeń kwarty 695 złp. 12 gr., a hyberny
1800 r. R. jest jeszcze stolicą powiatu ale ma złp. 2543 gr. 26. W metryce koronnej znajdu-
tylko 796 mk. i 123 dm., z tych 2 murowo a je się (ks. 203 s. 288) przywilej z d. 4 listo-
10 drewno alc dachówką krytych. Po 1815.r. pada 1663 r. dla Stefana Ozarnieckiego, Bzcze-
R zostaje miastem powiatowem, dopiero przy gółowo wyliczający wszystkie jego zasługi
podziale królestwa na 5 gubernii jest wraz dla kraju, za które król obdarzył go tem sta-
z okręgiem wcielony do pow. włocławskiego. rostwem. R. par., dek. nieszawski, 2560 dusz.
Przy nowym podziale w 1867 r. utworzono R. gmina należy do S. gm. 01.1'. III w Radzie-
pierwotnie powiat radziejowski, lecz w cztery jowie, ma rozl. 15,031 mr., w tem domin.
lata (1871 r.) obrano Nieszawę za siedzibę 7766 mr., włośc. 7265 mI'. Br. Ch.
władz i ztąd powiat zmienił nazwę. Kościół Hadziejów, kol., pow. hrubicszowski, gm.
parafialny istniał tu niewątpliwie (a może Białopole, pal'. ew. Lublin.
w Starym Radziejowie) przy założeniu mia- Hadziejów 1.) wólka do Wrzępi, w pow.
sta. Podpisany na akcie z 1249 r. (Kod. l\'Iaz., bocheilskim, par, rz.-kat. w Cerekwi, 7 klm.
14) "Wroztlaus pleban de Radicov" jest praw- na płd.-wschód od Uścia Solnego, leży w ró-
dopodobniej plebanem z Radziejowa (Radieov) wninie (190 mt.), przy drodze z Cerekwi do
niż ze wsi Radziki, zwłaszcza że obok niego Strzelec \Vielkich. Od strony połud. ma duży
podpisał Vitalis, scholastyk włocławski. Obe- ból' kameralny, zwany Bratucickim i wś Bra-
cny kościół p. w. Wniebowzięcia P. M. tucice. Składa się z 23 dm. i 100 mk. 2.) H.,
wzniósł z muru w 1331 r. Jan Grot, bisk. wólka w gm. Bratuczyce, w tymże powiecie.
krak. W 1519 r. mieszczanin radzieJjowsld Radziejów, niem. Radzeaw, W8, pow. ryb-
Płaczek zapisał 800 fl. na utrzymywanie man- uicki, ma 57 osad; stauowi część Popielowa.
syonarzy. których bywało 6 do 7. Było też Radziejown, szczyt w Beskidzie wscho-
kilka uposażonych altaryi. Do wikaryuszów dnim, w pasmie góry Lubienia, koło Piwnicz-
należały dochody probostwa szpitalnego ko- nej, 1261 mt. wznies., cały pokryty lasem,
ściołka św. Ducha, oddane im w 1584 r. przez przerznięty głębokiemi parowami.
bisk. Rozdrażewskiego. Szpital sam i kościół Radziejown, rus. Radiowa, także Rozd.zie-
istniały już w 1462 r. Łokietek założył tu jaw(t, wś, pow. liski, par. rz.-kat. w W ołko-
klasztor franciszkanów z kościołem, który, wyi; posiada drewnianl\ cerkiew, filią par. gr.-
Słownik Geograficzny T. !X.-Zeszyt 102. 30

466
Rad
kat. w Gorzance. J eBtto górBka oBada, leżąca
na lesistych wzgórzach, tworzących dział wo-
dny (625 mt.) Solinki i Hoczewki. WŚ mieści
się nad pot., dopływem Tyszkówki (dopł.
Wołkowyjki), na jej obBzarze wypływa także
potok uchodzący pod Baligrodem (8 klm.) do
lIoczewki. Dolinę wsi otacza od płd. i zach.
lesiBte pasmo ze Bzczytami: na płd. Kamiona
(979 mt.), na zach. Worotnikówka (928 mt.),
na wsch. Korbania (694 mt.). Ku płn.-zacho-
dowi pochyla Bię teren powoli ku dolinie Ho-
czewki. Wraz z obszarem więk. posiadłości
(Ant. TyszkowBki) ma R. 35 dm. i 219 mk.;
14 rz -kat., 200 gr.-kat. i 5 izrael. Gleba ja-
łowa, górska, lasy szpilkowe. W-ięk. pos. ma
194 roli, 72 łąk, 46 past. i 508 mr. lasu; mn.
pos. 320 roli, 82 łąk, 164 past. i 3 mr. lasu.
Do parocha w Gorzance należy 14 mr. roli.
Wieś graniczy na płd. z Łopienką, na wsch.
z Tyskową, na płn. z Wolą Gorzańską a na
zach. z Łubnem. :Mae.
Badziejowce, pierwotnie Wnuezkowee, w
dokumen. Rad!Joweze, Radyowka, Radioviensis,
urzęd. Radowe!J, małoruB. Radiwei, wś u źró-
deł rz. Zharu, dopł. Bohu, pow. lityńBki, na
pograniczu pow. latyczowskiego, przy linii
dr. żel. odesko-wołoczyskiej, pomiędzy sta-
cyami Serbinowce i W ołkowińce (o 7 w.) oraz
przy drodze z Iwanowiec do HrYBzek, o 40 w.
od Lityna, gm.Owsianiki, par. kat. Bar (o 12
w. na płn.-wschód), ma 212 dm., około 700
mk., 770 dz. ziemi włośc., 272 dz. rządowej,
46 dz. cerkiewnej, reszta obszaru podzielona
na 19 drobnych części, należących przeważ-
nie do Radziejowskich. Cerkiew p. w. św.
Michała, wzniesiona w 1879 r., ma 1700 para-
fian. J estto stara osada szlachecka, należąca
dawniej w całości do jednego licznego rodu
Radziejowskich. Będąc położona między Ba-
rem a Latyczowem, tuż na szlaku tatarskim,
przechodziła ważne koleje losu i kilkakrotnie
do szczętu była niszczoną przez Kozaków, Ta-
tarów, Turków a nawet Węgrów i \V ołochów,
lecz zawsze dźwigała się z ruiny a rozprosze-
ni jej dziedzice powracali, acz w przerzedzo-
nych szeregach, na zagon rodzinny, pełniąc
dalej obowiązki służby kresowej. Pierwszą
wzmiankę w dokumentach o wsi tej spotyka-
my pod 1439 r., w którym król Władysław III
daje w zastaw za sto grzywien monety pol-
skiej wś \Vnuczkowce, leżącą pod lasem Zhar,
Janowi Fiol de Konariow, dopóki grzywny te
jcmu lub jego spadkobiercom nie będą zwró-
cone. Nie wiemy co się dalej dzieje z Fiolem
i jego osadą, nie wiemy również czy pozosta-
je on ,w jakim związku z drukarzem krakow-
skim Swiętopełkiem Fiolem. Dopiero w 1505
r. król Aleksander na sejmie w Radomiu na
prośbę sukcesorów Fiola: Łazarza Radewicza
de Onuczkowce i wnuka jego Hryńca, powyż-
Rad
szy przywilej zatwierdza. W 1552 r. król
Zygmunt August w Piotrkowie potwierdza
dawne prawa Eustachemu, Kalimanowi i Her-
manowi Radyowskim, przyczem dodaje, że
dóbr tych nic pozwoli nikomu wykupić, chy-
ba po zejściu ich sukcesorów, za poprzedniem
uiszczeniem zapisanej sumy. Dziwna atoli
w tych czasach zachodzi sprzeczność nawet
w urzędowych dokumentach, bo gdy z działu
1520 r. sporządzonego w grodzie kamieniec-
kim między Radyowskimi, z testamentu Ła-
zarza Reszki-Radyowskicgo w 1522 r. na
rzecz sukcesorów tego sporządzonego, a nako-
niec i innych dokumentów widzimy, że pier-
wotna wś \V nuczkowce, zniszczona przez Ta-
tarów, przeniosła się w inne miejsce, posu-
nąwszy się ze szlaku tatarskiego w głąb
lasów Zhar i przybrała nową nazwę, rozdzie-
liwszy się nawet na dwie wsie: Radziejowce
i Hryszki i gdy sukcesorowie Jana Fiola, a
potem syna jego ł,azarza Radewicza przybrali
nazwisko Radyowskich od nazwy osady Ra-
dyowce, to jednakże w późniejszych przywi-
lejach z 1557, 1559 r., w Piotrkowie przez
krola Zygmunta wydanych, dobra te zawsze
są zwane \Vnuczkowcc, a posiadacze ich imio-
nami tylko są oznaczeni z dodatkicm "Ruthe-
nis". W ostatnim jednakże z powyższych do-
kumentów nie ma już mowy o wykupie dóbr,
lecz są już one nadane prawem lennem, z obo-
wiązkiem pełnienia służby wojskowej. Lu-
stracya z 1569 r. wykazuje, że wieś Wnucz-
kowce, zniszczona przez Tatarów, dziedzice
jej przenieśli się na drugą siedzibę Radyowce,
w której jest 30 panów, obowiązanych 17
kormli służyć woj skowo i 8 poddanych. N a-
stępna lustracya 1607 r., w Radziejowcach
uczyniona, wskazuje, że Radziejowskich może
60 wsiąść na koń; chłopów zaś jest 5 ciągłych,
10 ogrodników. Podług lustracyi Humiec-
kiego, kaszt. kam., w 1616 r. była w posesyi
"Radyowskich, których liczba niemała , na
którą ukazali prawo lenne od ś. p. króla Au-
gusta de data Pctricoviac in conventu regni,
in vigilia Trium Regum anno 1559, w którym
mencyą czyni na summę starą, którą mieć
mieli od ś. p. króla Władysława grzywien
sto, które lenno nic nowe jest i wedle prawa
zostaćby się nie mogło, ale iż z nich onera
równo z inszemi do zamku barskiego odpra-
wują, a do tego, że na tem miejscu ta wieś
fundowana, gdzieby Król JMć, za nastąpie-
niem wprzód rewizyi, wieczności mógł dawać,
tedy przy posesyi tych dóbr zostawują, kog-
nicyą jednak praw tych Królowi JMci i Sej-
mowi zostawujemy" (Jabłonowski, Lustracye,
str. 30). Taryfa 1662 r. pokazuje w R. 97
osób płci męz. i oznacza daniny do zamku
barskiego po 2 złp. Późniejsze przywileje
królów polskich nie tylko potwierdzały da

Rad
wne prawa Radziejowskich na dobra R., ale
zami.eniły lenne prawo na dzi.edziczne, zawsze
jednak z obowiązkiem pełnienia służby woj-
skowej do zamku barskiego. Starostowie bar-
scy naduzywając przywilejów szlachty, obo-
wiązanej wojskowo słuzyć tylko dla obrony
kraju, obowiązek ten wyzyskiwali na własną
korzyść; widzimy to ztąd, ze król Zygmunt
August 1558 r. z Krasnegostawu upomina
sstę barskiego Herburta, aby szlachty Radzie-
jowskich "naszych dobrych wojowników" nie
uciskał; równiez w 1662 r. król Jan Kazimierz
z Warszawy takiez upomnienie daje staroście
barskiemu Janowi Wyhowskiemu, który na-
wet daniny ze szlachty ciągnął na swoją ko-
rzyść. Gdy ststwo barskie w 1658 r. nadane
zostało dzicdzicznem prawem Janowi Wyhow-
skiemu a po śmierci tego przeszło we włada-
nie ks. Lubomirskich a później Ponińskiego,
poczęli oni na mocy powinności wojskowych,
odprawianych do zamku barskiego, a takie
na mocy daniny przez Jana "\Vyhowskiego sa-
mowolnie ustanowionej, rościć sobie IJrawa
dziedziczne, nie tylko na wieś R. lecz i na
wszystkic okoliczne s:dacheckie wsie znajdu.
jące się w obrębie Baru i toczyli z dziedzica-
mi onych procesy przez 30 lat, a utworzona
tym sposobem olbrzymia sprawa dopiero
w 1778 r. przez komisarzy sejmowych w La-
tyczowie ostatecznie rozwiązaną została, z po-
twierdzeniem Radziej owskich prawnymi dzie-
dzicami R.> na mocy służących im praw i przy-
wilejów. SIadem pierwotnej osady Wn.ucz-
kowce, pozostał stawek, dotąd zwany Wnucz-
kowskim, znajdujący się w stronie. południo-
wej dzisiejszcj wsi Radziejowice. Ze wieś ta
zburzoną została w skutek krwawej bitwy,
wskazują dziś jeszcze znajdujące się w pobli-
zu dwa wielkie kurhany, mogiłami zwane;
jcden z nich w lesie nalezącym do dóbr wsi
I wanowiec i juz przed kilkudziesięciu laty
porosły wiekowemi dębami, a drugi na grun-
tach wsi R., od granicy wsi Komarowiec. Kur-
hany te ogromnemi swemi rozmiarami świad-
czą o morderczej walce, jaka się tu odbyła i
o wielkiej li.czbie poległych z obu stron wo-
jowników. Ze kurhany te nie są to strażnicc
Scytów, Daków lub innych starożytnych lu-
dów, dowodzi ta okoliczność, ze znajdowały
się one niegdyś w niedostępnych lasach i pu-
szczach. Jeden z tych kurhanów, od wscho-
dniej strony, zkąd postępować mogli najezdcy,
jest mniejszy, drugi zaś kurhan, na zachodniej
Atronie, gdzie byli obrońcy, jest daleko wię-
kszy od pierwszego. Z tego wypada, ze obroń-
cy wszyscy plegli i otwarli najezdcom dal-
szy szlak na Zeniszkowce, Deraźnię, Zińków
i dalej w głąb Podola a nawet i samej Polski.
Nie rozminiemy się tez z rzeczywistością, gdy
powiemy, ze w drugim tym większym a za-
Rad
467
chodnim kurhanie, spoczywają bojownicy z o-
kolicznej szlachty, gdyż około Baru i Lat y-
czowa stało kilkanaście szlacheckich osad, na
straży od nieprzyjaciół, a dziedzice ich, wszy-
scy obowiązani służyć ojczyźnie wojskowo.
Owi to bojownicy są: Radziejowscy, Wołko-
wińscy, Wasiutyńscy, Jołtuchowscy, Popow-
scy, Kożuchowscy, Łopatyńscy, Czerneliow-
scy, Korostowcy, Halczyńscy, Petrykowscy,
Hałuzińscy, Serbinowscy, Petranowscy, Sze-
lechowscy i zapewne wielu innych, którzy
juz dawno wyginęli w częstych walkach, wie-
my bowiem, ze kresy te nie bardzo szczodrze
były zasilane koronnem wojskiem i że sama
szlachta formowała z siebie silne hufce, które
broniły ojczystej zagrody. W końcu nadmie-
nić wypada, ze R. na Podolu i dziedzice ich
szlachta Radziejowscy nie pozostają w ża-
dnym związku z Radziejowem i Radziejowi-
cami w królestwie polskiem, oraz z Hieroni-
mem i prymasem Radziejowskimi i stanowią
odrębna, gałąź szczepu, który wiekami się for-
mował i trwa dotąd. Sz. Kostyko Raclziejowski.
Radzhjowo Stm'e, wś i dobra donacyjne,
pow. nieszawski, gm. BytOl1, par. Radziejów.
Obecnie dobra rządowe R. składaj a, się z fol.
Opatowice, Pścininek i Łany Wybranieckie,
W 1886 r. fol. R. Stare lit. A rozl. mr. 138:
gr. Ol'. i ogr. mI'. 135, łąk mI'. 1, nieużytków
mI'. 2; bud. murowo 7. Przed uwłaszczeniem
włościan nalezały: kol. Radziejów pod mia-
stem znajdująca się, i Czarnocice. W 1827 r.
R. Stare fol. miał 24 dm., 241 mk., kol. 9 dm.,
6 mk. j łanectwo 3 dm., 31 mk. Pojedyncze
części obszaru noszą jeszcze nazwy: "\V ójtów-
ka, Jeziorki, Szlachectwo. W 1566 r. wś Sta-
ry Radziejów miała 111/7 łan., 4 zagr., 2 ko-
mom., 2 rzem. (Pawiński, Wielkop., II, 27).
Donacyą tę otrzymał rz. radca stanu Aleksy
Bołgowski, po śmierci którego dobra przeszły
na własność brata jego generał-Iejtenanta i
senatora, a następnie na syna jego Sergiusza.
Radziejowice, wś, fol. i dobra nad rzką
Pisia, al. Radziejówką (dopł. Bzury), pow.
błoński, gm. i par. Radziejowice. Leh 04 w.
na płn.-wschód od l\fszczonowa, a około 8 w.
od st. dr. zel. warsz.-wied. w Rudzie Guzow-
skiej, 12 w. od Grodziska, posiadają kościół
par. murowany, szkołę początkową, gorzelnią
z prod. roczną do 50,000 rs., browar, cegiel-
nią z prod. do 28,000 rs., tartak, 4 młyny wo-
dne (w całych dobrach), 497 mk. W 1827 r.
było 25 dm., 249 mk. Na obszarze folwarku
piękny pałac i park, wzorowe gospodarstwo,
głośna obora i owczarnia. Położona w sa,siedz-
twie dawnej puszczy ksia,żęcej Jaktorowskiej,
była ta wieś zapewne nadaną zdawna już
przez ks. mazowieckich jednemu z Junoszów,
którego potomkowie przyjęli od siedziby mia-
no Radziejowskich. Paprocki powiada, iż był

468
Rad
to "starodawny i możny ród wieku mego,
przedtem senatorzy w ks. mazowieckiem by-
wali, urzędy na sobie znaczne od książa.t a
potem od królów miewali, jako był Andrzej
kasztelanem sochaczewskim" (Herby rycer.,
323). W 1502 r. Aleksander król pozwala
wykupić Ninogniewowi Kryskiemu miasto
Płońsk, trzymane w zastawie przez Andrzeja
"de Radziejowicze", kaszt. sochaczewskiego
(Kod. Maz., 323). Córka tego Andrzeja, Kata-
rzyna była kochanką po kolei obu ostatnich
ks. mazowieckich. Przypisywano jej otrucie
Stanisława a jednocześnie zamiar nakłonienia
Janusza do zawarcia z nią małZeństwa (por.
Relacyą o zgonie ostatnich ks. mazowieckich,
ze zbioru rękopis. Naruszewicza, ogłoszoną,
w Album Literackiem 'Vójcickiego, Warsza-
wa 1848). Tenże Andrzej, jako kasztelan so-
chaczewski podpisał w 1505 r. w Radomiu
odnowiony przywilej na sołtystwo we wsi
Glina, wydany przez króla Aleksandra (Mucz.,
Rzysz., I, 228). Największego znaczenia do-
sięgła ta rodzina w XVII w. Stanisław Ra-
dziejowski, woj. łęczycki, żonaty z Katarzy-
ną Sobieską, pozyskawszy względy Zygmun-
ta III, zbogacił się z łaski królewskiej. Po-
dejmował on nieraz króla i królowę w swej
siedzibie (niecałe 6 mil od Warszawy). Synem
Stanisława był głośny awanturnik, banita i
zdrajca Hieronim, krajczy królowej, podkan-
clerzy. Podejmował on w R. w 1642 r. Wła-
dysława IV wraz z całym dworem. Ojciec
Hieronima wystawił tu pałac z obszernemi
oficynami dla gości, pozakładał ogrody i zwie-
rzyńce. Hieronim kazał umieścić na pałacu
tablicę marmurową, wyliczającą królewskie
wizyty. Wyrok skazuja,cy Hieronima na ba-
nicyą pociągał konfiskatę maja,tku, który
przeszedł w ręce bisk. Jędrzeja Olszowskiego.
Michał, syn Hieronima, wychowany przez Ma-
rya, Ludwikę, przy protekcyi Sobieskiego zo-
stał arcyb. gnieźnieńskim i kardynałem. Od-
kupił on R. i tu przemieszkiwał, prowadza,c
wystawne życie. P()dejmował tu przybywa-
jącą do Polski małżonkę Jakuba Sobieskiego.
Jako przeciwnik Augusta II musiał schronić
się do Gdańska i wtedy R. zostały złupione
przez wojska saskie. Po śmierci prymasa,
ostatniego z Radziejowskich, dobra przeszły
do jego siostrzeńców Prażmowskich, od któ-
rych nabyli je Ossolińscy a po nich drogą
spadku Krasińscy, w których ręku dota,d po-
zostają. Ci ostatni odbudowali na nowo pałac,
z którego cZęść tylko przechowała się w ca-
łości, na miejsce dawnej drewnianej kapliczki
wznieśli w 1822 r. obecny murowany kościół
i utworzyli w 1786 r. parafią na miejsce
dawnej filii par. w Mszczonowie. Opis i wi-
dok R. podał Tyg. Illustr. z 1863 r. (t. VIII,
344) i 1869 r. (t. IV, 233). Dobra R. składa-
Rad
ły się w 1886 r. z fol.: R., Krze, Adamów i
Korytów, rozI. mr. 4070: fol. R. gr. Ol'. i ogr.
mr. 542, ła,k mI'. 157, past. mI'. 73, lasu mI'.
1519, nieuż. mr. 78, razem mr. 2369; bud.
mur. 10, z drzewa 37; płodozmian 11-polowy;
fol. Krze gr. Ol'. i ogr. mr. 462, łąk mI'. 118,
past. mI'. 20, lasu mr. 134, nieuż. mI'. 20, ra-
zem mr. 754; bud. z drzewa 15; płodozmian
10 i ll-polowy; fol. Adamów gr. Ol'. i ogr. mI'.
313, past. mI'. 24, zarośli mI'. 2, nieuż. mr. 6,
razem mr. 345; bud. z drzewa 3; płodozmian 9-
polowy; fol. Korytów gr. Ol'. i ogr. mI'. 304,
łąk mr. 36, past. mI'. 56, lasu mI'. 147, nieuż.
mr. 59, razem mr. 602; bud. z drzewa 15;
płodozmian lO-polowy; lasy nieurządzone.
W skład dóbr wchodziły poprzednio wsie: R.
os. 21, z gr. mr. 309; Słabomierz os. 12, z gr.
mr. 386; Zboiska os. 9, z gr. mI'. 375; wś
Korytów os. 22, z gr. mr. 532; Krze os. 42,
z gr. mI'. 256; Kamionka os. 8, z gr. mr. 257;
'Vólka Brzozokalska os. 7, z gr. mr. 133; Ku-
klówka os. 10, z gT. mI'. 126; Dobiegała os. 4,
z gr. mr. 62; Hamernia os. 3, z gr. mr.4; Bu-
dy Stare os. 23, z gr. mI'. 422; Budy Nowa
os. 22, z gr. nu. 374; Budy J ózefowskie os.
20, z gr. mI'. 311; Brzózki os. 5, z gr. mr. 53;
Tartak os. 8, z gr. mI'. 80; Krzyżówka os. 8,
z gr. mI'. 101; Podlasie os. 8, z gr. mr. 94;
Adamów os. 6, z gr. mr. 102; Podgórze os. 2,
z gr. mr. 41. R. par., dek. grodziski (dawniej
błoński), 2780 dusz. R. gmina należy do sądu
gm. okr. lIr w Mszczonowie, tamże urząd gm.
i st. poczt. Gmina ma 15,300 mr. obszaru i
5124 mk. (2491 męż., 2633 kob.); co do wy-
znania: 4911 katol., 8 prawosł., 99 ewang.,
103 żyd. i 3 innych wyznań; co do stanów:
4999 włościan, 42 szlachty, 33 mieszczan. Na
obszarze gminy jest 2195 mI'. lasu. W skład
gminy wchodzą: Adamów, Brzózki, Brzozokal-
ska Wólka, Budy Stare i Nowe, Chroboty,
Ciemne, Czekaj, Dobiegała, Długowizna, Gnoj-
na, Grabce, Grabce W ręckie, Grabce J ózef-
polskie, Hamernia, Józefpol, J ózefowskie Bu-
dy, Kamionka, Korytów, Krzyżówka, Kuklów-
ka Zarzeczna, Kuklówka Radziejowska, Krze,
Lublinów, Mszczonowskie Budy, N0'Yydwór,
:fodlasie, Radziejowice, Słabomierz, Swinice,
Swinicka Huta, Tartak, Wójtówka, Wręcza,
W ręcka Wólka, Zboiska, Zazdrość. B1'. Ch.
Ra(lziej(HVka, rzka, ob Fisia.
Ra(lziejowo, ob. Radziejewo.
Ratlziejowszczyzna, w spisie z 1864 r.
Radziew8Zczyzna, dobra, pow. trocki, w 4 okr.
pol., gm. Aleksandr?wo (dawniej Oława), okr.
wiejski Czyżuny i Zwirżdany, parafia Daugi;
własność Mańkowskich. W 1850 r. miały
1189 dzias. i składały się z fol. i 6 wsi. Wło-
ścianie wnieśli 4102 rs. i 95 kop. wykupu
za wydzieloną im ziemię.

Rad
Rad
469
Radzielówka, rzka w pow. rzeszowskim, maczów, o 44 w. od Brześcia, własność Jego-
ob. Nieclwlrrz. ryna. 2.) R., wś, tamże, gm. Ołtusz, o 44
Radziemice, właściwie Radzirnice, wś i fol. w. od Brześcia.
nad rzeczką, lewym dopł. Szreniawy, pow. Radzięcin, w XV w. Radzanczyn, wś i fol.,
miechowski, gm. Łętkowice, par. Radziemice, pow. zamojski, gm. Goraj, par. Radzięcin,
odl. 20 w. od Miechowa, 9 w. od Proszowic, Leży w górzystej okolicy, nad rz. Ładą, o 46
posiada łomy kamienia (opoka kredowa), ko- w. na zach. od Zamościa i o 3 w. na połud. od
ściół par. murowany, młyn wodny. W 1827 Goraja. Najbliższa st. poczt. Frampol. Posia-
r. było 20 dm., 195 mk. W 1874 r. fol. R. da kościół par. mur., szkołę początkową, młyn
rozl. mr. 781: gr. Ol'. i ogr. mr. 715, łąk mr. wodny, 63 dm., 527 mk. rz.-kat. W 1827 r.
39, past. mr. 4, lasu mr. 2, nieuż. mr. 22; bud. 53 dm., 310 mk. Ludność trudni się obok
mur. 4, z drzewa 7. Wś R. os. 36, z gr. mr. uprawy roli pszczolnictwem. Murowany dwór,
164. W sierpniu 1228 r. Kazimierz ks. na Opo- z ogrodem nad stawem, w pobliżu rzeki, nosi
lu nadał Klemensowi, woj. opolskiemu, mię- nazwę zamku. Starożytna ta osada nadaną
dzy wieloma wsiami i Radziemice (ob. t. VIII, została w 1377 r. przez Ludwika W ęgierskie-
669; i Kod. dypl. Bartosz. pod 1228 r.). Pier- go wraz z zamkiem królewskim Goraj i inne-
wotnie należała ta wieś, o ile się zdaje, do mi włościami podskarbiemu królestwa Dymi-
par. Wrocimowice, do której dotąd należy trowi i bratu jego Iwanowi, dziedzicom z Klecz
Radziemska Wola. W polowie XV w. istnieje (Star. Pol., II, 1156). W połowie XV w. R.
tu już kościół par. Dziedzicem jest Jan Ia- należy do par. Goraj (Długosz, Lib. Ben., II,
socki h. Dołęga. Wś ma 12 łanów kmiecych, 576). Według regestrów pobor. z 1581 roku
dających dziesięcinę snopową i konopną pre- R. wraz z Wolą mają 12 łanów i młyn
bendzie więckowskiej przy katedrze krakow- (Pawiński, Małop., 355). Dziedzice wsi Go-
skiej. Dwa łany daja, dziesięcinę do Wroci- rajscy założyli tu zbór kalwiński. Po Goraj-
mowie, wartości do 2 grzywien. Dziesięcina, skich posiadali te dobra Potoccy, pod których
z przymiarków dzielą się pleban w Wrocimo- opieka, odbył się tu synod kalwiński 1666 r.
wicach i prebenda top ol ska w Krakowie. Fol- W 1771 r. wyrok trybunału nakazał Sucho-
wark daje miejscowemu plebanowi (Długosz, dolskim, dziedzicom wsi, zwrócić zbór katoli-
L. B., II, 78). 'Vedług wizytacyi Radziwiłła kom z całem uposażeniem (kś. Bukowski, Hist,
z końca XVI wieku prawo nadania probostwa Reformacyi, I, 411). Na miejsce starego, dre-
posiadał Stanisław Tarnowski, kaszt. sando- wnianego zapewne kościoła, wzniósł w 1758 r.
mierski. Według reg. pob. pow. krakowskie- dziedzic wsi Marek Antoni hr. Butler w 1758
go z r. 1490 wś R. miała 8 łan. W r. 1581 (1715?) r. obecny murowany kościół p. w.
R. własność pana Radomskiego, miała 9 J/ ła- św. Kazimierza. Konsekracya nastąpiła do-
nów km., 2 zagr. z rolą, 4 komol'. bez bydła, piero w 1794 r., dopełnił jej kś. J. K. Len-
1/. roli (Pawiński, Małop., 13, 440). Obecny czewsld, bisk. i sufr. lubelski. Obecnie do pa-
kościół mur. pochodzi z 1660 r. R. par., dek. rafii należy kościół fil. w Frampolu. W 1870
miechowski, ma 259 dusz. Br. Ch. r. fol. R. rozl. mr. 1253: gr. Ol'. i ogr. mr. 543,
Radziemska 'Vola, wś, pow. miechowski, łąk mr. 62, past. mr. 275, lasu mr. 154, zaro-
gm. Pałecznica, par. Wrocimowice. śli mr. 131, nieuż. mr. 88. Wś R. os. 46, z gr.
Radziellen, pow. szczycieński, ob. Zieleniec. l}lr. 825; wś Albinów os. 3, z gr. mr. 90; wf!
Radzieszów, pow. odolanowski, ob. Ra- Sredniówka os. 20, z gr. mr. 459. R. par., dek.
dziszew. zamojski (dawniej zaklikowski), 2869 dusz.
Radziewce, ob. Radziowce. 'V skład par. wchodzą: Abramów, Abramow-
Radziewicze 1.) karcz., nowo święciański, ska Wólka, l,[osznia, Majdan Teodorówka, Ję-
w 40kr. pol., 083 w. od Bwięcian, 1 dm., drzejówka, Sredniówka, Komodzianka, Smo-
4 mk. zyd. 2.) R. (Radewiczy), wś, pow. brze- ryń, R. i Radzięcka 'Vola. Żuk.-Br. Ch.
ski gub. grodzieńskiej, w 5 okr. pol., gm. Radzięcka 'Vola al. Srnoryń, wś, pow. za-
'Vierzchowicze, o 44 w. od Brześcia. 3.) B., mojski, gm. Frampol, par. Radzięcin, odl. 6 w.
dobra, pow. grodzieński, w 3 okr. pol., gm. od Frampola a 40 w. od Zamościa, ma 55 dm.,
Gudziewicze, o 38 w. od Grodna, własność 514 mIc kat. Ziemia urodzajna, położenie
Mikulskich. Włościanie wnieśli 1807 rs. 44 płaskie, liczne sadki owocowe, zamożność śre-
kop. wykupu za ziemię. 4.) R., wś, pow. so- dnia. W 1887 r. fol. R. Wola al. Smoryń
kólski, w 1 oh. pol., gm. Kruglany, o 21 w. rozl. mr. 753: gr. Ol'. i ogr. mr. 486, łąk mr.
od Sokółki. J. Kn 56, lasu mr. 198, nieui. mr. 13; bud. mur. 1,
Radziewszczyzna 1.) zaśc. szl., pow. osz- z drzewa 22, las nieurządzony. "IV skład dóbr
miański, w 1 okr. pol., o 34 w. od Oszmiany, 1 poprzednio wchodziły: wś R. Wola os. 55,
dm., 14 mk. kat. 2.) R., ob. Radziejowszczyzna. z gr. mr. 994; wś Komodzianka os. 40, z gr.
Radziez 1.) urzęd. Radesz, dobra, pow. brze- I mr. 851.
ski gub. grodzieńskiej, w 1 okr. pol., gm. Do- Badziętów al. Radziątków al. Kasprów, fol.

470
Rad
nad rzeką b. n., pow. piotrkowski, gm. Krzy-
żanów, 2 dm., 18 mk., 508 mI'.
Radzigoła, wś, pow. poniewieski, w 4 okr.
poL, o 42 w. od Poniewieża.
Radziki 1.) Wielkie al. R. Duże, w XVI w.
Radzyków i Radzyki, wś, fol. i dobra nad rz.
Drwęcą, na granicy od Prus, w równinie, pow.
rypiński, gm. W ąpielsk, par. Radziki, odI. 10
w. od Rypina, posiada kościół par. murowa-
ny, szkołę początkową, młyn wodny, sklep,
karczmę, 49 dm., 64 os. włok, 334 mk.
W 1827 r. R. Małe miały 22 dm., 181 mk.,
R. Wielkie 39 dm., 230 mk. We wsi są rui-
ny zamku. Na obszarze dóbr pokłady kamie-
nia wapiennego i torf. J estto dawna siedziba
rodu Ogończyków Radzikowskich. Jakub z Ra-
dzików, chorąży dobrzyński, występuje na
akcie z 1434 r. (Muczk., Rzysz., II, 859), Mi-
kołaj, kasztelan dobrzyński w 1509 r. (ib., I,
229). Według Niesiećkiego ów Mikołaj jest
synem Jakuba, wojew. brzesko-kujawskiego.
Z tych czasów zapewne gdy R. były siedzibą
możnej senatorskiej rodziny, pochodzi zamek,
którego szczątki dotąd się przechowały i ko-
ściół paraf., niewiadomej erekcyi, który ist-
niał już w 1502 r. Pierwotnie zapewne R.
Wielkie i Małe stanowiły jedną całość. Oko-
ło połowy XVI w. wychodzą z rąk Radzikow-
skich. Według regestrów pobor. z 1564 r. wś
kościelna R. ma 12 kmieci na całych łanach,
4 zagrod., od których pobór wynosił 6 fI. 11
gr. 1 sold. Właścicielem jest Stanisław Plec-
ki (Pawiński, Wielkop., I, 300). W 1789 r.
właścicielka Suchorska wysiewa 60 kor. żyta
i 7 kor. pszenicy, pobiera czynszu 744 złp.
Proboszcz wysiewa 16 kor. żyta i 1 kor. psze-
nicy. Na początku obecnego stulecia należą
do Przeciszewskich. Od nich nabywa w 1840
r. Franc. Salezy Dmochowski (syn tłumacza
Iliady) a w ostatnich czasach właścicielami
R. sa, Siemiątkowscy. Dobra R. Wielkie skła-
dały się w 1886 r. z fol. R. Wielkie i Kierz
Radzikowski, nomenkl. J ózefówko i Olszak,
rozI. mr. 1770: fol. R. Wielkie gr. Ol'. i ogr.
mr. 753, łąk mr. 79, past. mr. 99, lasu mr.
385, nieuz. mI'. 62, razem mr. 1379; bud. mur.
13, z drzewa 2; fol. IGerz Radzikowski gr.
Ol'. i ogr. nu. 361, łąk mI'. 14, nieuż. mI'. 16,
razem mI'. 391; bud. mur. 5, z drzewa 3, las
nieurządzony. W skład dóbr wchodziły po-
przednio wsie: R. Wielkie os. 39, z gr. mI'.
283; Pólko Wielkie os. 4, z gr. mI'. 61; Pólko
Małe os. 2, z gr. mI'. 72; Kierz Radzikowski
os. 11, z gr. mI'. 22; Czernie os. 5, z gr. mI'.
64; Kupno os. 8, z gr. mr. 62. Podanie miej-
scowe tyczące się zamku dostarczyło Franc.
Salez. Dmochowskiemu osnowy do powieści
"Przekleństwo :Matki" (1860 r.). Por. też:
"Koresp. Płocki" z 1877 r. Nr. 85. Włościa-
nin z dóbr R. Wielkie Dombek, utworzył w r.
Rad
1850 wraz z kilku towarzyszami bandę, któ-
rej był dowódcą i szerzył przez kilka lat po-
strach w całej okolicy po obu stronach Drwę-
cy. Sądy pruskie nałożyli wysoka, cenę na
jego głowę, nakoniec schwytany, zakończył
życie w więzieniu fortecznem w Grudziądzu.
R. par., dek. rypiński, 300 dusz. 2.) R. Małe,
wś, fol. i dobra nad rzka, Drwęcą, pow. rypiń-
ski, gm. Osiek pod Brodnicą, par. R. Wielkie,
odl. 12 w. od Rypina, leza, na granicy pru-
skiej, posiadają 25 dm., 259 n:k. W 1564 r.
był tu właścicielem Sandziwy Zelski, miał 13
łanów, karczmę i 4 zagrod., od których pobór
wynosił 7 fI. 26 gr. 2 sol. (Pawiński, Wielkp.,
I, 300). W 1789 r. posiadał je kś. kanonik
Pląskowski, który wysiewał 107 kor. żyta, 9
kor. pszenicy i czynszu pobierał 620 złp. R.
Małe są miejscem urodzenia komedyopisarza
Józcfa Narzymskiego (1839 r.). Dobra R. :Ma-
łe składały się w 1866 r. z fol. R. Małe, Bo-
lesławice, Łapinożek; nomenkl. Bielany, Bic-
lawki, Brzozówka i Chorab, rozI. ogólna mI'.
30]4: gr. Ol'. i ogr. mI'. 2160, łąk mI'. 256,
past. i zarośli mr. 87, lasu mr. 451, nieuż. mI'.
60. W r. 1871 nastąpił podział dóbr w teu
sposób, iż przy dobrach R. Małe, Bielany, Bie-
lawki, Brzozówka i Chorab pozostał obszar
1532 mr., w tem gr. Ol'. i ogr. mI'. 908, łąk mr.
60, past. mr. 7, lasu mI'. 451, zarośli mr. 66,
nieuż. mI'. 40; bud. mur. 12, z drzewa 9; pło-
dozmian 9 i 14-polowy; wiatrak, cegielnia;
fol. Łapinożek z rozI. mI'. 480: gr. Ol'. i ogr.
mr. 365, łąk mr. 40, wody mr. 18, nieuż. mr.
6; bud. mur. 5; płodozmian 9-polowy; fol. Bo-
lesławice z przyl. Brzostowiec, Bogaczewko,
Czarna Ruda, Ławy, Łamkowizna i Kapuśnik,
miał w. r. 1885 rozI. mI'. 877: gr. Ol'. i ogr. mI'.
451, hk ror. 113, past. mI'. 115, lasu mr. 163,
nieuż. mI'. 35; bud. mur. 7, las nieurządzony,
pokłady kamienia wapiennego i torfu. Dawniej
wchodziły w skład dóbr wsie: R. Mało os. 33,
z gr. mI'. 104; ŁapinO\ek os. 22, z gr. mr. 50;
Boleslawice os. 22, z gr. mr. 88. Br. Ch.
Radzików 1.) wś i fol. nad rz. :Mrową,
pow. błoński, gm. Radzików, par. Rokitno,
odl. 9 w. od Grodziska, 4 w. od Błonia, po-
siada browar z produkcyą roczną dochodzącą,
26,000 rs., cegielnil z prod. na 1200 rs.; ma
197 mI.. W1827 r. było 14 dm., 176 mk.
W 1887 r. fol. R. rozl. mI'. 747: gr. Ol'. i ogr.
mI'. 642, łąk mr. 69, past. mI'. 10, niemt mI'.
26; bud. mur. 9, z drzewa 13; płodozmian 6 i
9-polowy. WŚ R. os. 16, z gr. mI'. 86. R.
gmina należy do sądu gm. okI'. I w Błoniu,
tamże st. poczt. Gmina ma 16,583 mr. obsza-
ru i 4666 mk. (2211 męż. i 2455 kob.); co do
wyznania 4167 katoI., 287 ewang. i 212 żyd.
\V skład gminy wchodzą: Białuty, Czarnów,
Chruślin, Grądy, Giełżew, Gołaszow, Józefów
(cukrownia), Kopytów, Kury, Leszno, Łaź-

Rad
niew, Łubiec, :Michałów, :Myt czyn, Pilaszków,
Pleśniak, , Pogroszew, Płochocin, Radzików,
Rokitno, Swięcicc, Szymanówek, .Witki, W 01-
skie. 2.) R., dawna okolica szlach., w pow.
siedleckim, gm. Pióry, par. Zbuczyn, odl. 14
w. od Siedlce. W obrębie jej leżą: R. Wielki,
wś, ma 52 dm., 322 mk., 1373 mr. W 1827 r.
40 dm., 230 mk. R. Stopki (w gm. Czuryły),
ma 21 dm., 137 mk., 791 mr. W 1827 r. 17
dm., 109 mk. R. Oczlci, wś i fol., ma 50 dm.,
325 mk. W 1827 r. 15 dm., 82 mk. W 1870 r.
fol. R. Oczki rozl. mI'. 395. W ś R. os. 11,
z gr. mI'. 94. R. Kornica, wś, ma 24 dm., 178
mk., 550 mr. W 1827 r. 19 dm., 95 mk. We-
dług reg. pob. pow. łukowskiego z r. 1580, ze
wsi R. .Wielki, w par. Zbuczyn, Bartizel Nu-
rzimski zapłacił od siebie i od sąsiadów l!' po-
łowy wsi od 4 włók co sami orzą fI. 2, z dru-
giej połowicy wsi Kozłowie od 4 włók winni
summa fI. 2. R. Oczki w 1531 r. płacił w 1580
r. Józef Radzikowski od 4 włók, które sami
orali, f!. 2, od komornicy bez bydła 2 gr., ko-
mornik jeden spustoszał a drugi uciekł. Sum-
ma fi. 2 gr. 2. W 1531 1'. wś R. Stopki, w pa-
rafii Zbuczyn, płaciła od 1/ 2 łanu. VI[ r. 1552
ezęść llujnowa dawała z 1/4 łana. Część Bar-
toI. z )/, łanu. Część Kisielnickich miała 3
osad. W r. 1580 Wacław Wadowski od 3
włók co sam orze z uczestnikami fI. 1 gr. 13,
od 3 zagród na roli gr. 18, od 2 zagród bez
ról gr. 8. Summa fI. 2 gr. 11. W 1531 r. Ma-
teusz Filipowicz płacił od 1/ 2 łanu (Pawiński,
Małop., 378, 384, 395, 396, 417, 418). Br. Ch.
Radzikowo, wś i fol., pow. płoński, gm.
Siclec, par. Radzikowo, odI. o 21 w. od Płoń-
ska, posiada kościół par. drewniany, szkołę
początkową, karczmę, 57 dm., 409 mk., 1331
mr. R. wchodziła w skład dóbr królewskich
stotwa wyszogrodzkiego a od 1660 r. w skład
ststwa kębłowickiego, oddzielonego od wy-
szogrodzkiego; ob. Kgblowice. Kościół i par.
erekcyi niewiadomej. Po spaleniu przez Szwe-
dów w r. 1712 nowy z drzewa wystawił Lu-
dwik Lasocki i Tomasz Romocki. R. par.,
dek. płoński (dawniej zakroczymski), 584 dusz.
Radziłów, os. miejska, dawniej miastecz-
ko, pow. szczuczyński, gm. i par. Hadziłów,
nad rz. 'Vis są, niedaleko jej ujścia do Bie-
brzy, na zachod. krawędzi błot nadbiebrzań-
skich. Pod R. wpada do Wissy rzka Matlak
z dopływ. Kubrzanką. OdI. 19 w. od Szczuczy-
na, posiada kościół par. drewniany, synagogę,
szkołę początkową, urząd gm. Sąd gm. i st.
poczt. w Szczuczynie. Osada ma 163 dm.,
1859 mk. (930 męż., 929 kob.) i 1987 mI'. zie-
mi do mieszczan należącej. W 1827 r. było
101 dm., 784 mk.; w 1858 r. 124 dm. drewn.,
1539 mk. (658 żyd.). Dochód kasy miejskiej
w 1858 r. wynosił 407 rs. 32 kop., ubezpie-
czenie domów od ognia 20,950 rs. J estto je-
Rad
471
dna z dawniejszych osad w ziemi wizkiej. Był
tu zdawna warowny gród książęcy na pogra-
niczu od ziem pruskich, przy nim utworzyła
się osada miejska, którą Konrad, ks. mazo-
wiecki, przeniósł z polskicgo prawa na nie-
mieckie przywilejem wydanym w Wiznie
1466 r. nazajutrz po dniu św. Stanisława.
Mieszczanie obowiązani byli dawać czynsz
z uprawnego łanu po pół seksageny groszy,
sześć korcy owsa i trzy jęczmienia. Prócz
tego obowiązani byli naprawiać groblę przy
młynie książęcym na rzece, którą akt nazywa
"Słucz" (Kod. Maz., 236, 237). Kościół i pa-
rafią erygował tu podobno Janusz, ks. mazo-
wiecki, w 1482 r. Obecny pochodzi z 1740 r.
W 1660 r. R. wchodzi w skład ststwa ostro-
łęckiego (ob. t. VII, 691). Odbywały się tu
roki sądowe, g'dyż R. był stolicc\ maleńkiego
powiatu w ziemi wizkicj; powiat ten miał
jednak swoich urzędników. W 1885 r. fol.
R. lit. A (wójtowstwo) rozI. mI'. 400: gr. Ol'. i
ogr. mr. 309, łąk mr. 73, past. mI'. 12, nieuż.
mr. 6; bud. z drzewa 12; młyn wodny. R.
par., dek. szczuczyński, 2435 dusz. R. gm.
ma 4497 mk., 10,232 mr. obszaru; sąd gm.
okr. I i st. poczt. w Szczuczynie. W skład
gminy wchodzą: Borawskie, Brodowo, Czer-
wonki, Karwowo, Kieljany, Kownatki, Kra-
marzowo, Mikuty, Iści9hy, Ostrowik, ladzi-
łów, Rydzewo, Słucz, Swięcenin i Zakrzewo.
Z wy mi cnionych wsi 3 zamieszkuje drobna
szlachta, 7 ludność mieszana, resztę wło-
ścianie. Br. Ch.
Radziłowicze, wś i dobra, pow. mozyrski,
w 3 okI'. turowskim, gm. Tonicz, ma 68 osad
pełnonadziałowych; cerkicw paraf. wzniesiona
w 1837 r. p. w. Zmartwychwstania, uposażo-
na 3 włókami gruntu; około 500 parafian.
Dobra od 1875 r. nalcżą do kupca Obuchowa,
razem z Bukczą (ob.), mają około 1550 włók.
Iiejscowość odludna, łąk obfitość. A. Jel.
Radziłówlia, wś  starostwie mielnickiem,
ziemi bielskiej, ob. Mielnilc.
Radzim 1.) mylnio Radzirnin, gród, kaszte-
lania, królewszczyzna i wś kośc. niegdyś, a
dziś folw. proboszczowski z kościołem i leśnic-
two królewskie, pow. i dekanat obornicki,
o 10 klm. na wschód-południe od Obornik, na
lewym brzegu Warty, wśród odwiecznych la-
sów; par. w miejscu, poczta w Chludowie, st.
dr. żel. w Wargowie o 8 klm. Z grodu, który
stał na ostrowiu, pozostało wysokie grodzisz-
cze, nasypy i głębokic przekopy. Poczet zna-
nych kasztelanów jcst następujący: Benjamin
r. 1256, Zbilut r. 1271, Chemko r. 1280-
1294, Drogosław r. 1294, Piotr z Górki Tar-
gowej r. 1343, Markuszy r. 1362-3, W oj-
ciech r. 137 4, Iarkuszy r. 1375, Wojciech r.
1377 -1383, Wincenty z Pniew r. 1387-1398
i Jarota w r. 1399. Zachodzący w końcu XIV

472
Rad
Rad
w. Radzimsoy są albo kasztelanami, albo wodny i tartak, 14 dm., 151 mk. W 1874 r.
ozłonkami rodu kasztelańskiego. "\V r. 1360 fol. Radzimowioe z attyn. Bieżany razI. mI'.
zamienili poznańsoy kawalerowie św. Jana je- 1938: gr. Ol'. i ogr. mI'. 382, łąk mr. 217, past.
rozolimskiego Siedleo, Brzezie i połowę Po- mr. 76, lasu mI'. 1207, nieuż. mr. 56; bud.
powa na królewszozyzny Maniewo, Brzeziny mur. 5, z drzewa 23; las nicurządzony. W
i R. z kościołem. Podczas zaburzeń domowych skład dóbr wchodziły poprzednio: wś Gicl-
V! marcu r. 1383, gdy w Starczanowie ulda- czynek os. 11, z gr. mI'. 46; wś Prusocin os.
dano się o rozejm, stało pod R. wojsko Win- 5, z gr. mr.63; wś Rydzyn os. 14, z gr. mI'.
centego, woj. poznańskiego, a pod Starczano- 521; wś Budy Zofijki os. 8, z gr. mI'. 81; wś
wem oddział Domarata, kaszt. poznańskiego; Budy Budzkie os. 2, z gr. nu. 68. BI'. Ch.
rzeka Warta przedzielała zapaśników. Mylnie Rudzin, fol., pow. nowomińl-iki, ob. Rct-
uważają niektórzy R. kronikarski za Radzyń clZYl1.
z pod Szamotuł i mylnie tłumaczą go inni nie- Radzin, wś, pow. rzeczycki, w 2 okr. pol.
znaną jakąś rzeką Radzyną (ob. Starczanów). jurewickim, gm. dcrnowicka, przy dr. ze wsi
W r. 1388 wchodził R. w skład opola chojnic- Kułażyn do wsi Pogonne, ma 46 osad pcłno-
kiego; r. 1580 trzymał tę wieś Adam Czarn- nadziałowych. Okolica nizinna bardzo, mająca
kowski; po r. 1793 zabrał rząd pruski ka- jednak tu i owdzie wyniosłości, grunta lckkie,
walerom ich posiadłości. Pod R. odkopano namułowe, urodzajne. A. Jel.
podobno przed kilkudziesięciu laty znacz- Radziniewo, niem. ob. Raciniewo.
na cmentarzysko z popielnicami. Kośoiół mioj- Rudziochy, jezioro pod wl-iią t. n., w pow.
8COWY p. w. św. Mikołaja i św. Barbary, sta- lipnowskim, ma 69 mI'. obszaru.
wiany z drzewa i erygowany 28 czerw. 1230 Radziochy, wś i fol. nad jeziorcm, pow.
r. przez bisk. poznańskiego Pawła, zawdzięcza lipnowski, gm. Skępe, pal'. Karnkowo, odl. o
swój początek Władysławowi, ks. wielkopol- 1 15 w. od Lipna, ma 7 dm., 85 mk. W 1789 r.
skiemu (J. Korytkowski, Br. DescI'. Archid. rl.ziedzic 19n. Zboiński wysiewał tu 15 korcy
Gnesn. et Posn., II, 182). "\V r. 1580 składa- żyta, czynszu pobicrał 485 zł. "\V 1827 r.
ły par.: Maniewo, Radzim i Trzyskotowo; fol. Radziochy rozl. nu. 1270: gr. Ol'. i ogr.
póżniej przybyły Czerwona Niwa i Gołębowo. mI'. 209, łąk mr. 68, past. mI'. 23, lasu mr.
W 1873 r. par. obejmowała 830 dusz. Fol. 870, wody mr. 69, nieuż. mI'. 32; bud. z drze-
proboszczowski, wcielony do okręgu wiejskie- wa 9; las urządzony. "\Vś R. miała 4 os., 16
go Maniewo, ma 1 dm. i 9 mk. Leśnictwo, mr. i wchodziła poprzednio w skład dóbr
przezwane Warthewald (1 dm. z 12 mk.), wcho- Kikoł. BI'. Ch.
dzi w skład oh. domin. Kąty (Eckstel1e). Na- Radzionków, niem. Radzionkau, wś kośc. i
zwę niemiecką Warthewald rozciągają niektó- dobra, pow. bytomski, o 1 milę od Tarnowic.
rzy i na folwark proboszczowski. 2.) R., pow. Posiada kościół katolicki par., który w XVI
gnieźnieński, ob. Rybno-Radzim. E. Cal. w. zostawał jakiś czas w ręku protestantów,
RadzilIl, ob. Radźmin. kopalnie rudy żelaznej, galmanu i łomy wa-
RadzilIlia, os. młyn nad rzką Pokrzywni- pienia na wzgórzach. St. dr. zel. na linii z By-
eą" pow. koniński, gm. Dąbroszyn, par. Rych- tomia do Kluczborka, odl. 8 klm. od Bytomia.
wał, odl. od Konina 14 w., od Rychwału 4 w., Dobra mają razem z fol. Strosek, 2759 mr.
ma 1 dm., 14 mk., 60 mr. Według Lib. Ben. roli, 198 mr. łąk i 1133 mr. lasu; wś 803 mI'.
Łaskiego (I, 277) młyn ten dawał pleban. roli, 24 mr. łąk rozdzielonych między 28 go-
w Rychwale meszne po korcu mąki żytniej i spodarzy, 28 ogrodziarzy i 111 komorn. W
pszennej. 1861 r. było 178 dm. i 1862 mk. (10 ewang.
RadzilIlice, ob. Radziemice. i 27 żyd.). "\Ve wsi istnieje kółko włościań-
RadzilIlin, fol., pow. szubiński, o 2 klm. na ski e polskie. R. par., dek. tarnowskiego, miała
południe od Kcyni; p,ar., pocz. i st. dr. zel. w 1869 r. 5439 katol., 31 ewang., 76 izraol.
w Kcyni, okr. dom. Zurawia; ma 2 dm., 27 Radziowce, Radziewce, wś, pow. wilejski,
rok. Około r. 1830 był R. wsią (12 dm., 122 w 1 oh. pol., gm,. Krasne (Krasne sioło ), okI'.
mk., 89 katol., 4 prot., 29 żyd.); w r. 1794 wiejski i dobra (Swidów) Granicze, o 5 w. od
pisał się Józef Lubicz na R. Radzimiński, gminy a 43 w. od Wilejki, przy b. dr. poczt.
woj. gnieźnieński. R. należał do Radzimiń- z Wilna do Mińska, ma 15 dm. i 129 mk. (58
ski ch jeszcze około r. 1845. E. Cal. dusz rewiz.).
RadzilIlin, ob. Radimin. Radziszew 1.) a1. Radzieszów, wś, pow.
RadzilIlów, dwór, pow. szawelski, gm. odolanowski (Ostrowo), o 17 klm. na płn. od
Gruździe, o 15 w. od Szawel. Grabowa, na lewym brzegu Pro sny, o 2 klm.
RadzilIlowice, wś i fol. nad rz. Działdów- na płn. od ujścia Ołoboczki; par. Gostyczyna,
ką" pow. mławski, gm. Ratowo, par. Strzego- poczta Ołobok, st. dr. żel. w Ostrowie o 19
wo, odl. o 23 w. od Mławy, posiada pokłady klm., okr. wiejski Lczionna; ma 3 dm. i 27 mk.
kamienia wapiennego i torfu, gorzell':i, młyn Młyn R., znany Długoszowi, istniał już przed

Rad
r. 1480. Przy ujściu północnego ramienia Oło-
boczki stoi obecnie młyn Sławiński. 2.) H.,
dok. Radzcsszcw, Raczcscw, Racziszcw, os. szl..
zachodząca w aktach grodzkich poznańskich
między r. 1386 a 1399, z której pisali się Ra-
dziszewsey, nie jest Radziszewem w pow.
odolanowskim, jak objaśnia wydawca rzeczo-
nych akt, lecz leżała w okolicy Obornik, Sza-
motuł i Pnicw, w pow. poznańskim. Istniejące
dotąd jezioro ltadziszewskic i pustkowie Ra-
dziszewiec upoważniają nas do do wniosku, zc
zlała się z pobliskiem Chojnem (na zachód od
Wartosławia), lub znikła z tej okolicy. 3.) H.,
Radzyczcw na mapie Zanoniego, oznaczony na
wschód od Obornik, między Rogoźnem i Sko-
kami, w pow. poznaliskim, jest BwZziszcwcm
w pow. obornickim. E. Cal.
Hadziszewiec, pustk., pow. szamotuIski,
okI'. wicjski Chojno, na zachód od "\Vartosła-
wia; 1 dm., 5 mk.
Radziszewka, dobra. pow. wiłkomierski,
gm. Kowarsk, par. "\Vidziszki (o 4 w.), o 15
w. od "\Viłkomierza, 76 w. od Kowna a 49 w.
od st. dr. zel. Janów. Położone przy b. szosic
warsz\1wsko-petersburskiej, mają, 1150 mr. zie-
mi dworskiej i 180 mr. lasu, łą,ki nicobszerne
lecz bardzo dobrego gatunku, gleba średnia.
}Ini,ej niż o 1 w. od samego dworu przepływa
rz. Swięta, która porą, wiosenną, służy do spła-
wu drzewa do "\Vilii i Niemna. O parę wiorst
ku południowi przepływa rzka Sesarka, u uj-
ścia której do rz. 8więtej stoi młyn wodny.
W 1788 r. własność Bartłomieja i Elżbiety
z Rudominów Dą,browskich, nabyta w 1818 r.
przez Hoppenów, w ręku których do dziś po-
zostaje. Dr. K.
Hadziszewo, wś włośc., pow. włocławski,
gm. Baruchowo, par. Białotarsk, odl. 31 w. od
Włocławka, ma 3 dm., 34 mk., 41 mI'. ziemi.
W 1827 r. było 5 dm., 32 mk.
Radziszewo, okolica szlach. nad bezim.
dopł. Nurca, pow. bielski gub. grodzieńskiej,
w 3 okI'. pol., gm. Skórzcc, 041-42 w. od
Bielska a 1 milę od mIm Ciechanowca, nie-
gdyś w całości własność Radziszewskich,
później skutkiem częstych podziałów familij-
nych i sprzedazy rozdrobniła się na wiele
cząstek, składają,cych obecnie okolicę szla-
checką. W obrębie jej znajdują, się: R. Króle,
R. Sobiehowo, R. Stare i R. Sicnczllch. W R.
Królach zmarł d. 3 sierpnia 1885 r. Franci-
szck Radziszewski, zasłuzony pracownik na
polu bibliografii polskiej, ur. tamże d. 15 gru-
dnia 1817 r. J. Krz.
Radziszewo al. Radziszewsldc, jezioro, pow.
szamotuIski, na prawem porzeczu Warty, o 7
klm. na zachód od Wartosławia (Neubruck),
pod Chojnem, 1 1 /'1 klm. długie, 1 klm. szero-
kie, spływa do Warty.
Radziszki, wś włośc., pow. suwalski, gm.
Rad
473
:Maćkowo, par. Puńsk, odl. od Suwałk 30 w.,
ma 47 dm., 551 mk., 1537 mI'. W 1827 r. by-
ło 32 dm., 246 mk. Wchodziła w skład dóbr
rzą,d. Krasnowo.
Radziszki, wś włośc., pow. święciański,
w 3 oh. pol., gm. Twerecz, okr. wiejski i do-
bra skq,rbowe Dzisna, o 11 w. od gminy a 49
w. od Swięcian, ma 3 dm., 41 mk. katol.
Radziszów, wś, pow. myślenicki, lezy nad
Skawiną, do której na obszarze wsi uchodzi
pot. :Mogiłka z lewego a pot. płyną,cy od Ku-
leszowa z praw. brzcgu, przy gościńcu ze
Ska winy (46 klm.) do :Myślenic i kolci pań-
stwowej, mają,cej tu stacyą, na linii Sucha Ska-
wina (7 klm.). Wicś zajmuje porzecze Skawi-
ny (226 mt.), podnoszącc się ku wschodowi
(249 na płd., 347 ku płn.) i zachodowi-połud.
(Kielek 336 mt.) w kraj falisty, o glebie glin-
kowej, urodzajnej. W stronic płd.-wschodniej
znajduje się las Bronaczowa, zwany w swej
północnej części Rozparlo\, zajmuje on wzgó-
rza 316 do 353 mt. wznies. Obszar wsi grani-
czy na płn. z Rzozowem i Bukowem, na wsch.
z Kuleszowcm, na płd. z Wolą, Radziszowską,
gdzic granicę tworzy Cedron-Skawinka, a na
zach. z Jurczycami i Polanką, Hallerowską.
"\V c wsi jest kościół par. rz.-kat., szkoła ludo-
wa i młyn. Wś ma 262 dm. i 1522 mk. Ob-
szar więk. pos. (spadkobiercy hr. Mieroszew-
skiego), 2 dm., 17 mk. Z ogólnej liczby 1539
mk. jest 1520 rz.-kat. i 19 izrael. Obszar więk-
szy ma 331 mI'. roli, 25 mr. łąk i ogr., 32 mr.
pastw. i 655 mI'. lasu; pos. mn. 1298 mI'. roli,
93 mr. łą,k i ogr., 73 mr. pastw. i 79 mI'. lasu.
Wieś położona na dawnej granicy ks. zator-
skiego należała do opactwa tynieckiego. Pe-
wnem jest, że w latach 1253-1258 (Cod.
dipl. tinec. Kętrzyńskiego, 43) był R. włością,
klasztoru, bo Bolesław "\Vstydliwy zatwierdza
jego rozgraniczenie (ten dok. także w Cod.
Polon., III, 150). Potwierdza to także doku-
ment Michała, opata tyn" z r. 1334 (Kod.
Małop., wyd. Piekosińskiego, I, 233) dozwa-
lający Mikołajowi zw. Smarz załozyć sołty-
stwo we wsiach klasztornych Ujazd i Wró-
blowy (woli) za dane opactwu dwa łany
w dziedzicznej wsi opactwa Radesehów i dypl.
z 1355 Franciszka, proboszcza kościoła św.
Floryana w Krakowie (Cod. tinec., 122 i Cod.
Polon., III, 247) wskazujący zarazem, że
w tym czasie był tu już kościół parafialny.
W 1394 (w d ypl. z 29 wrześn. Cod. tinec, 175)
nazywa opa t Mścisław R "hereditas". Piso-
wnia nazwy nie ustalona, brzmi w dokumen-
tach i u Długosza: Radzieschów, Radzeszow,
Rachezów, Radessow, Radesow, Radesov, Ra-
dcsou i Radeseo. Pierwotnie był tu kościół
drewniany, potem mały murowany bez skle-
pienia. Długosz (L. B. II, 134 i III, 192) po-
wiada, że wieś miała 11 łanów i pręt a w zie-

474
Rad
mi zatorskiej 9 łanów i 9 prętów. Mieszkańcy
obrabiali łą,ki klasztorne i dawali poradlne.
Folwark klasztorny mały, ale lepszy od ła-
nów sołtysich. Dziesięciny i daniny ceniono
na 10 grzyw. Sołtys miał 2 łany i płacił
dziesięciny proboszczowi. 'łV innem micjscu
(L. B. I, 70) opisuje Długosz, że wś miała 50
kmieci, płacących po 2 grosze praskie klaszto-
rowi a prebendzie zakrzowskiej w kat. krak.
dwie kopy groszy za obszar od dawna opusz-
czonej wsi Brunaczów, który sobie przywłasz-
(;zyli z lasami, krzami i pastwiskami. Było 2
sołtysów. Po zaborze Galicyi i zniesieniu o-
pactwa przeszedł H" na własność funduszu re-
ligijnego a potem został sprzedany. Między r.
1841 a 1844 zgorzał kościół i w 1857 wymu-
rowano nowy. Par. należy do dyec. krakow-
skiej, dek. skawińskiego i obejmuje Jurczyce,
z ogólną, liczbą 1800 rz.-kat. i 40 izr. Mac.
Hadziszowska 'Vota, wś, pow. myślenicki,
nad Skawinką-Cedronem, w pobliżu ujścia tej
rzeki do Ska winy z lew. brzegu, na połud.-
zachód od Radziszowa, ciągnie się długą ulicą
po o bu brzegach rzeczki i drogi do Lanckoro-
ny. Ma od polud. wzgórza lesiste (Ostra góra
332 mt.), ku północy zaś otwarta, ku Wiśle
}Jochylona wyżyna. Graniczy na płd. z Pod-
hybiem i Krzywaczką, na wschód z lasami
Brunaczową i Głogoczowem, na zach. z Podo-
lanami a na płn. z Polanką Hallerowską i Ra-
dziszowem. W ś ma kościół par. rzym.-kat.,
szkołę ludową i dwa młyny. Odl. od urzędu
poczt. w Ska winie 8'1 klm. Składa się wieś
z 230 dm. i 1697 mk. 1656 rzym.-kat. i 41
izrael. Posiadłość wieksza (attyn. Radziszo-
wa) ma obszaru 28 roli, 11 łąk. i 29 mI'. lasu;
pos. mn. 1718 roli, 12 łąk, 227 past. i 285
mr. lasu. Kościół (dyec. krakowska, dek. ska-
wiński) ma wieżę drewnianą, wykonaną na
wzór maryackiej w Krakowie. W kościele jest
obraz szkoły staroniemicckiej Zwiastowania
P. 1\'1. z XV w. Bogarodzica trzyma w ręcc
Gryfa. Obraz, podobnież staroniemiecki, .Wnie-
bowzięcia, Przenajśw. Rodziny i Bogarodzicy
z XVII w. Dzwony noszą daty 1562 i 1712
(Łepkowski, Rocznik Tow. nauk. krak., 1861,
str. 270). WŚ była własnością klasztoru ty-
nieckiego i dzieliła lasy Radziszowa. Długosz
(L. B., II, 135, III, 227 i 221) powiada, że
leży w ziemi zatorskiej i nazywa ją Rades-
sowska seu Brunawska wolya. "\V aktach
paraf. znajduje się też nazwa Radiszow nova.
Powstała na gruntach opuszczonej wsi Bru-
naczowa, co potwierdza wyciąg z lib. benef.
parafii w Radziszowie i wizy tacy e biskupie
z 1663 i 1729. Mac.
Hadziucie (mylnie Radzińce i Radzimice),
wś włośc. nad jez. Gaładuś, pow. sejneński,
gm. Krasnowo, par. Sejny, ma 47 dm., 261
mk., 57 osad i 824 mI'. W nadaniu sstwa łóź-
Rad
dziejskiego ur. Krzysztofowi Witanowskiemu
h. Rawicz przez Władysława IV w r. 1644
nosi nazwę "Radzioczyno" (ob. Łuździcje).
Ostatecznie wchodziła w skład dóbr Jcno-
rajście. Jł.1. R. Wit.
RadziuczYllo, ob. Radziucie.
Hadziuki 1.) dobra, pow. dzisieński, w 2
okr. pol., gm. Ihumenowo, okr. wiejski Julia-
nowo, o 53 w. od Dzisny; własność Borow-
skiego, brata biskupa płockiego. Włościanie
wnieśli 339 rs. 76 kop. za nadzieloną, ziemię.
W spisie z 1866 r. podane 2 folw., mające 15
i 24 mk. 2.) H., karczma prywatna, tamże, ma
1 dm., 7 mk. żydów. 3.) H., wś, pow. osz-
miański, w 4 okI'. pol., gm. Wiszniów, okI'.
wiejski Ancelcwszczyzna, o 9 w. od gminy
a 30 w. od Oszmiany, ma 13 dm. i 112 mk.,
w tej liczbie 48 prawosł. i 64 katol. (w 1864
r. 40 dusz rewiz.); należy do dóbr Łostaje,
Kryczyńskich. 4.) H., folw., pow. nowogródz-
ki, własność J czierskich, ma 9 włók. 5.) n.,
wś, pow. nowogródzki, w 2 okr. pol. horo-
dyszczańskim, gm. Koszelewo, ma 4 osady
pełnonadziałowe; grunta dobre, lasu dostatek.
Przechodzi tu drożyna z Koszelewa do Mart y-
nów ki iDybotówki. J. Kr'z. Al. Jel.
Hadziute 1.) zaśc. nad bezim. potokiem,
pow. wileński, w 3 okI'. pol., gm. Podbrzeż,
okr. wiejski Adamejciszki, o 8 w. od gminy
a 32 w. od Wilna, ma 2 dm., 19 mk. katol.
(8 dusz rcwiz.); należy do dóbr skarbowych
Jęczmieniszki. 2.) H., wś, pow. wileński, w 4
okr. pol., gm. "\V orniany, okr. wiejski Ostro-
wiec, o 1 1 / 2 w. od gminy a 57 w. od Wilna,
ma 7 dm., 68 mk. kat. (30 dusz rewiz.); wła-
sność Ostrowickicll.
Hadzillliszki, zaść. duchow, nad rz. Łabo-
narką, , pow. święciański, w 2 okI'. po1., o 36
w. od Swięcian, 1 dm., 5 mk. kat.
RadziUllce 1.) wś włośc., pow. lidzki, w 4
oh. pol., gm. Raduń, okr. wiejskii dobra skar-
bowe Kiwańcc, o 4 w. od gminy, 31 w. od
Lidy a 33 w. od "\Vasiliszek, ma 8 dm., 68
mk. katol. (w 1864 r. 28 dusz rewiz.). 2.) H.,
wś, pow. wileński, w 3 okI'. pol., gm. Giedrojcie,
okI'. wiejski Wielki Dwór, o 6 w. od gminy,
30 dusz rewiz.; należy do dóbr Wielki Dwór,
Jeleńskich.
RadzilIIlele, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 5 okI'. pol., o 89 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Hadziuuiszld, zaśc. rząd., pow. oszmiań-
ski, w 1 okr. pol., o 13 w. od Oszmiany, 2
dm., 14 mk. katoI.
HadzilllJY, wś, pow. kalwaryjski, gm. i par.
Olita. Odl. od Kalwaryi 52 w., ma 45 dm.,
352 mk. W 1827 r. było 22 dm., 174 mk.
Radzill"Y 1.) wś i dobra nad bezim. poto.
Idem, pow. oszmiański, w 1 okr. pol., gm. Po-
lany, okI'. wiejski Sucho doły, o 6 w. od gmi-

Rad
ny a 10 w. od Oszmiany; folw. ma 1 dm., 5
mk. katol., wś zaś 4 dm. i 26 mk. t. wyzn.
(16 dusz rewiz.); własność Kundziewiczów.
Włościanie wnieśli 1638 rs. 35 kop. za na-
dzielona, zicmię. 2.) H., wś wł., pow. wileń-
ski, w 3 okr. pol., o 51 w. od .Wilna, 7 dm.,
76 mk., (8 prawosł., 68 katol.) 3.) H., wś i do-
bra, pow. nowoaleksandro",ski, w 5 okr. pol.,
o 86 w. od Nowoalcksandrowska. 4.) H., wś,
pow. wiłkomierski, gm. Konstantynowo, o 8
w. od Wiłkomierza. 5.) R., wś, pow. wiłko-
micrski, gm. Subocz, o 70 w. od 'Viłkomie-
rza. 6.) H., wś i folw., pow. wiłkomierski,
gm. Towiany, o 19 w. od 'Viłkomierza. 7.) R.,
wś, tamże, gm. i par. Uciany, o 68 w. od Wił-
komierza; uwłaszczona od dóbr U ciany.
Radziusze, wś, pow. święciański, w 4 okr.
poL, gm. Niestaniszki, okr. wiejski i dobra
Chomińskich Dubrowlany (Dobrowlany), o 5
w. od gminy, 39 dusz rewiz.
Radziuszki, wś, pow. sejneński, gm. Kra-
snopol, par. Sejny. Odl. od Sejn 3 w., ma 20
dm., 231 mk. W 1827 r. było 10 dm., 116 mk.
Radziwallowicze, ob. Radziwonowicze.
Radziwie, wś włośc. nad rz. .W, isła, na-
przeciw Płocka, pow. gostyński, gm. Łąck,
par. Radziwie (ew. Gombin). Leży w nizinie
nadrzecznej i stanowi przedmieście Płocka,
z którym łączy ją most łyżwowy. R. posiada
kościół par. drewniany, niewiadomej erekcyi
i szkołę początkową ogólna,. Wieś R. wcho-
dziła poprzednio w skład dóbr Górki. R. par.,
dek. Gostyński, 2035 dusz. Parafia ta nale-
żała dawniej do dyecezyi płockiej.
Radzhvilimonty al. Rctdziwilmonty, dobra,
pow. słucki, w 2 okr. pol. kleckim, gm. Hry-
cewicze, nad rz. Ceprą, dopł. Łani, z rezy-
dencyą dawną ks. Radziwiłłów, ordynatów
klcckich; od 1874 r. dołączony do ordynacyi
nieświeskicj. Pałac z pamiątkami, kapl. kat.
par. Kleckj folw. ma włók 59, grunta i łąki
wyborne. O R. pisze Ewa Feli{lska w swych
pamiętnikach. Długi czas przemieszkiwał i zda-
je się, że tu się urodził Artur Bartels, humo-
rysta i rysownik. A. Jel.
Radzhviliszki 1.) Radźwiliszki, zmujdz. Ra-
dziwiliszkies, mko pryw. przy ujściu Oposzczy
do Niemenka, pow. poniewieski, w 4 okI'. pol.,
o 74 w. od Poniewieża, przy samej granicy
kurlandzkiej, w 1859 r. 14 dm., 193 mk. Po-
siada kośc. katol. p. w. N. I. P., w 1854 r.
z muru wzniesiony przez hr. Tyszkiewicza,
filialny birżański, kościół par. ewang.-ref.
Par. ewang. ref. ma 1280 wiernych (690 męż.
i 590 kob.). Z odnowczego zapisu sporządzo-
nego przcz księżnę Ludwikę Karolinę l{adzi-
wiłównę w r. 1687 na zbór birżański i radzi-
wiliski, dowiaduJemy się, iz mczko R., w po-
wiecie niegdyś upickim leżące, zostało za-
łożone w 1584 r. jednocześnie ze zborem
Rad
475
ewangieliekim przez ks. Krzysztofa Radziwił-
ła, wojow. wileńskiego, hetmana w. ks. lit.,
pradziada ks. Ludw. Karoliny. Podczas wo-
jen szwedzkich za panowania Zygmunta III
i Jana Kazimierza mczko wraz z kościołem
były do szczętu zburzone, lecz zaraz potem
odbudowane na nowo, tak iż nabożeństwo po-
dług obrządku wyzn. reform. aż dotychczas
trwało w nim nieprzerwanie. Ostatni kościół
był na początku b. stulecia bez żadnego stylu,
naprędce z kamieni wapiennych wzniesiony.
Na jego szczątkach stanąć niebawem mają,
mury nowej świątyni podług planu budown.
J aniszewskicgo z Wilna. Zbór w R. należał
dawniej do dystryktu zawilejskiego. Duchow-
ny pobierał pensyą. i ordynarYI\ ze skarbu
książęcego. W 1754 r. był przy nim pasto-
rcm Michał Cerawski. 2.) R., ob. Radźwi-
liszki. J. Krz.
Ra(lziwihnonty, ob. Radziwilimonty.
Radzhviłallce, wś włośc., pow. sejneński,
gm. i par. Wicjsieje. Odl. od Sejn 27 w., me.
18 dm., 148 mk. W 1827 r. było 7 dm.,
85 mk.
Radziwiłka, fol w., pow. Bochaczewski, gm.
i par. Młodzieszyn, odl. 8 w. od Sochaczewa,
ma 37 mk. W 1827 r. był 1 dm., 8 mk. Fol. R.,
w 1877 oddzielony od dóbr Młodzieszyn, rozl.
mr.2461: gr. Ol'. i ogr. mr. 425, łl\k mr. 217,
past. mr. 128, lasu mr. 1658, nieuż. 33; bud.
mur. 1, z drzewa 21, las nieurządzony.
Radzhviłki, wś, pow. augustowski, gm.
W ołowiczowce, par. Teolin. Odl. od Augu-
stowa 51 w., leży na wschód od drogi z So-
pockiń do Sejn, ma 21 dm., 159 mk. W 1827
r. było 10 dm., 57 mk.
Radziwiłł, jezioro, pow. odolanowski, o 7
klm. na wschód od Odolanowa, w pobliżu Przy-
godzic, majątku Radziwiłłów; około 2 klm.
szerokie 1 1 /, klm. długie, przedzielone groblą,
od jeziora Bagno, przyjmuje od południa od-
pływy jez. Dębnica, a od północy spływa do
Baryczy. Na zachodniem wybrzezu R., na-
przeciw kępy, leży wieś (pustkowie) Nad-
stawki. E. Cal.
Radziwiłłów, wś, foL, dobra i st. dr. żel.
warsz.-wied. i st. poczt., pow. łowicki, gm.
i par. Bolimów. St. dr. żel. od!. 52 w. od
Warszawy, 12 w. od Skierniewic; ma 17 dm.,
196 mk. kat. Do włościan należy 187 mr.
ziemi, rozdzielonej na 11 osad. Dobra R., w r.
1874 odzielone od dóbr Bolimów, składały się
z folw.: R., .Mogiły, Joachimów; llomeld.: Gra-
bina Duża, Majdany Bolimowskie, Grabie, Za-
budziska, Budy, Bartniki, Tartak, Prochowy
Młyn, rozl. mr. 6337: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mr.
339, łl\k mr. 134, past. mr. 31, lasu mr. 4881,
nieuż. mr. 59, razem mr. 5444; bud. mur. 2,
z drzewa 10; fol. Mogiły gr. Ol'. i ogr. m. 405,
łąk m. 32, past. mr. 63, nieuz. mr. 11, razem

476
Rad
Rad
mr. 511; bud. z drzewa 6; fol. Joachimów gr. \ ca hr. Górzyńskiego. W dniu 1 lipca 1863 r.
or. i ogr. mr. 327, łl\k mr. 4, past. mr. 42, lasu I rozbity został pod R. oddział pod dowódz-
mr.1, nieuż.mr. 8, razemmr. 382; bud. z drze- twem Józefa Wysockiego, który tędy z Ga-
wa 8, nadto bud. w nomenklaturach 1D; las licyi zamierzał wkroczyć na Wołyń. J. Krz.
urzl\dzony w kolei 80-letniej. BI'. Ch. Uadziwiłłów, fol., do Przygodzic, w pow.
Uadziwiłłów, mko pograniczne nad rzkl\ odolanowskim; poczta w Ostrowie, okr. domin.
Słownil\ (Słonówkl\), powiat krzemieniecki, Przygodzice; ma i:! dm., 100 mk. Powstał
w okr. pol. poczajowskim, gm. R., o 26 w. od w nowszych czasach.
Poczajowa, 5 w. od Krupca, 3 w,. od st. dr. Uadziwiłłówka, pow. dzisieński, ob. K1'U-
żel. połud.-zach. R., a 283 w. od Zytomierza ki Stare.
odległe, na wprost mta Brodów położone. Uadziwiłłówka 1) w, pow. berdyczowski,
W 18701'. było tu 1077 dm., 2864 mk., w tem o 3 w. od Berdyczowa (par. prawosł.), ma
79 procent żydów (dzi liczba mieszkallCów 1222 mk., 819 dzies. ziemi. Należała do Ra-
przechodzi 7400 dusz), cerkiew, kaplica, kO- 1 dziwiłów. 2.) n., w, pow. berdyczowski, o 2
ściół par. kato!., 2 synagogi, 9 domów mo- , w. od"\V ernihorodka (par. prawosł.), ma 282
dlitwy żydowskich, komora I klasy, st. poczt. I mk., 1391 dzies. ziemi. Należała do Alberta
i telegr., 3 fabryki wiec, cegielnia, piec wa- Rotariusza, następnie do Kamillskich. 3.) R.,
pienny, młyn, 124 sklepów, 248 rzemiclni- słobódka nad rz. Hnyłopiatl\, pow. żytomier-
ków, 2 jarmarki. Przez komorę tutejszl\' ski, par. Trojanów.
w 1876 r. wywieziono za granicę towarów na Uadziwiłłowski Ol"tel, ob. 0l'tel.
4,377,224 rs., a przywieziono na 3,123,190 rs. UadzhviMhol"z, wś, pow. ciechanowski,
Kupcy tutejsi prowadzili dawniej przemytnic- gm. Ojrzeń, par. Łopacin, odl. o 14 w. od Cie-
two na wielkl\ skalę. Kościół par. kat. p. w. chanowa, ma 14 dm., 133 mk., 181 mr.
N. M. P. Bolesnej, erekcyi z 1760 r., wznie- Badziwiłowce 1.) w, pow. lidzki, w 4
siony z drzewa w 1841 r. przez prob. Mokla-, okr. poL, gm. :Myto, okr. wiejski Wawiorka,
ka. Par. katol., dek. krzemienieckiego, ma o 20 w. od Lidy a 10 w. od Wasiliszek, ma
1680 wiernych i kaplice w Leduchowic, Bu-13 dm., 19 mk. katol. (9 dusz rewiz.); należy
dach, i Krzywcu. Stacya dr. żel. południowo-j do dóbr Bog'danowszczyzna, Skinderów. 2.)
zachodniej R., na linii która ze Zdołbunowa I B., okolica, pow. lidzki, w 4 okr. pol., gm.
dochodzi tutaj do granicy galicyjskiej i łl\czy i akr. wiejski :Myto (dawniej Wawiorka),
się z drogą galicyjskl\ Karola Ludwika, odl. o 20 w. od Lidy a 14 w. od Wasiliszek, ma
jest o 85 w. od Zdołbunowa. Już sama nazwa 17 dm., 87 mk. kato!. i 5 żydów (podług spi-
wskazuje, źe mko to winno swój poczl\tek ks. su z 1864 r. 5 dusz rewiz.); należy do dóbr
Radziwiłłom, którzy będl\c spowinowaceni z J a- skarbowych '\V asiliszki. i.) B., w włok,
nem III, znaczne posiadali dobra w wwdztwie tamże, okr. wiejski Wawiorka, 17 dusz rewiz.
ruskiem, niewiadom o jednak kto je założył Radziwiłowicze, wś, pow. sejneński, gm.
i w jakim czasie. Ze wszystkiego jednak wno- i par.I,ejpuny. Odl. od Sejn 40 w., ma 10
SZI\C osada nie musi być bardzo dawnl\, a Sl\- dm., 102 mk. '\V 1827 r. było 13 dm., 54 mIr.
siedztwo Brodów niedozwoliło temu miastu ni- Mieszka tu drobna szlachta.
gdy podnieść się odpowiednio. W 1775 r. Badziwiłowicze, okolica, pow. słonimski,
włacicielem miasta, składającego się wów- w 3 oh. poL, gm. Czemery, o 12 w. od
czas ze 146 dm., był Ign. :Malczewski, regent Słonima.
kancel. mn. koronny. Po Malczewskieh odzie- Badziwolliec, zaścianek, pow. miński, gm.
dziczyli R. Miączyńscy, z których generał Stal'ikow, par. kat. Kojdanów, należy do dom.
Kajetan Miączyński uzyskał dnia 19 lutego Stańkow.
1787 r. przywilej na założenie drukarni ksiąg Ra(lziwolliszki 1.) fol. i dobra, pow. lidz-
hebrajskich i żydowskich. Za życia jeszcze ki, w 1 oh. pol., gm. Tarnowszezyzna, okr.
gen. Miączyńskiego wierzyciele rozszarpali wiejski Radziwoniszki, po 20 1 / 2 w. od Lidy
fortunę jego, którą przegrał w karty, przepił i 'Wasiliszek, po lewej stronie dr. poczt. z Li-
i przemarnotrawił; mto R. dostało się wów- dy do Grodna, m,a 19 mk. prawosł. i tyluż
czas najznaczniejszemu wierzycielowi jego, i katol.; własność Zórawskieh. Była tu kapl.
bankierowi warszawskiemu Karolowi Sehul- I kat. par. Wawiorka. W skład okręgu wiej-
tzowi, który się wiele do wzrostu jego przy_I skiego wchodzą wsie: Mieńkowce, Cwirbuty,
czynił. '\V tym czasie właśnie powstała tutaj Biltowce i :Mańkowce, wogóle 166 dusz rewiz.
słynna garbarnia, załoźona przez Piotra Pa- właśc. uwłaszczonych. 2.) R., okolica szlach.,
ryssota, na którą Stanisław August wydał pow. lidzki, w 4 okr. pol., gm. Myto, okr.
przywilej pod d. 24 lipca 1789 r., ogłoszony wiejski Papiernia, ma 5 dusz rewiz. 3.) R.,
przez Lipińskiego (Staroż. Polska, II, 1422). fol., pow. lidzki, w 4 okr. pol., ma 4 mk.
Po Sehultzu R. przeszedł we władanie rodzi- prawosł. i 12 katol.; własność Narbuttów.
ny Turnów a od tych do dzisiejszego dziedzi-. Wś R. wymieniona jest w XVIII w. jako na-

Rad
leżąca do klucza Dzitwa ks. Wiśniowieckich.
4.) B., wś włośc., pow. lidzki, w 4 okr. pol.,
przy trakcie poczt. z Lidy do Grodna, po 20
w. od Lidy i Wasiliszek, ma 20 dm., 91 mk.
prawosł. i 28 katol.; cerkiew drewniana,
wzniesiona w 1696 r. przez dziedzica Chał-
chowskiego. Par. prawosł., dekanatu (błaho-
czynia) lidzkiego, 690 wiernych (325 męż.
i 365 kob.). 5.) R., ob. Radźwaniszki. J. J{rz.
Badzhvollowicze al. Radziwanowicze, sioło
nad Niemnem, pow. grodzieński, w 3 okI'. pol.,
gm. Łunna, o 39 w. od Grodna, posiada cer-
kiew par. i stacyę obserwacyjną dla badania
stanu wód Niemna. Par. prawo sł., dekanatu
(błahoczynia) grodzieńskiego, ma 2293 wier-
nych (1093 męż. i 1200 kob.). W 1686 r. dobra
posagowe Heleny z Kierdejów Roemerowej
Mateuszowej , śsciny sumieliskiej.
Radziwollowszczyzlla, wś włośc., pow.
dzisieński, w 2 okI'. poL, gm. i okI'. wiejski
Nowy Pohost, o 2 w. od gminy a 48 w. od
Dzisny, ma. 5 dm., 39 mk. prawosł. (19 dusz
rewiz.); należy do dóbr skarbowych Linkow-
azczyzna.
Badzka, niem. Ratzen, wś, pow. wojerecki,
par. ew. Las. W 1842 r. 8 dm., dwór., foL,
232 mk. ewang. Do 1815 r. należała do Sa-
skich Łużyc. Do R. należały: Kołpin, wioska
z fol. i fol. Kisselk. Wieś zamieszkują Serbo-
wie łużyccy.
Badźki (Rad' ki), wś, pow. wilejski, w 3
okr. pol., gm. i dobra ks. Druckich Lubeckich
Iańkowicze, okr. wiejski Radźki, o 6 w. od
gminy a 71 w. od Wilejki, przy b. dr. poczt.
połockiej, ma 5 dm., 41 mk. praw. i 19 katol.
(w 1864 r. 17 dusz rewiz.). W skład okręgu
wiejskiego wchodzą wsie: R., Jakubowskie,
Kuczyńszczyzna, Zanie, Czyleje, W orogi, Ba-
ranowo, Miłty, Szczekaty i Kaduszki, wogóle
206 dusz re wiz. włosc. uwłaszczonych.
Badźkowo (Rad'kowo), foL, pow. bychow-
ski, smolarnia i terpentyniarnia, zatrud. 2 lu-
dzi, produkują 1840 pudów i dają docho-
du 608 rs., oraz dziegciarnia, zatrudniająca
4 ludzi, produkująca 1500 pudów i dająca do-
chodu 600 rs. Własność Kamionków.
Badżmill al. Radzim, dawniej Redzmin,
niem. Resmin, dok. 1356 Resemin, dobra ryc.,
pow. tucholski, par. kat. i ew., st. p. i tel.
Kamień, odl. 5 klm., st. dr. żel. Tuchola 19
klm. odI. Razem z fol. Zarembą i cegielnią
obejmuje 687 ha (403 roli Ol'. i ogr., 99 łąk,
43 lasu). W 1868 r. było tu 22 bud., 9 dm.,
144 mk., 100 kat., 44 ew. Jest tu także go-
rzelnia. R. leży na połud.-zach. krańcu po-
wiatu, nad jez. Radzmińskiem. R. 1356 nadaje
w. m. \Vinrich v. Kniprode wiernemu Toma-
szowi (?) i jego prawowitym spadkobiercom
24 (40?) wł. na Redzimiu (in dem Rosemin)
na prawie chełm. Jeżeliby też między temi
Rad
477
granicami nieco mUleJ się znalazło, my nie
będziemy zobowiązani dopełnić liczby ani
bracia nasi. Za to będą nam służyli w lekkiej
zbroi i pomagać przy budowlach. Ponieważ
tu rola lekka, dlatego będzie nam dawał za
płużne zboże 1 korzec owsa od włóki na św.
Marcin. Jeżeli w ciągu 6 lat nie osadzą tych
włók, to znów nam przypadną (ob. Cod. Bel-
nensis, str. 33 i Odpisy Dregera w Peplinie,
str. 326 i 103). Dan w Czluchowie, w ponie-
działek po św. Lambertym. Il. 1359 nadaje
Jarosław, arcyb. gnieźn., wś \Vawrzyszkowo
"sitam in territorio N aklensi," szlachetnemu
Tomaszowi z Radzmina (Thomasio heredi de
Radzim; ob. Kod. dypl. Wielkp., :N"2 1398).
Za czasów Rzplitej należał R. do sstwa tuchol-
skiego, którego lustracya z r. 1570 donosi
o R. co następuje: Radzienia (?) należy do
parafii ceI'kwickiej. Maciej Prusiecki, szlach-
cic, posiada 2 1 / 2 wł., quos ipse arat, ad 12 gr.
Łukasz i Maciej Radzień;,ki, także szl., 16 wł.
ad 12 gr.; Wojciech Radzieński 4 wł. ad
12 gr. J{s. Fr.
Badźmill, niem. Resminer-See, dok. 1357
Redzym, jezioro na połud.-zach. krańcu pow.
tucholskiego; ob. Jugowo.
Radzowice, niem. Reesewitz, wś i dobra,
pow. oleśnicki, posiada kościół par. ewang.,
odbudowany na nowo z muru 1746 r. W r.
1842 był dwór, folw. i sołtystwo, 63 dm.,
521 mk. (22 katoI.). Data erekcyi parafii nie-
znana, księgi metryczne sięgają 1652 roku.
W 1654 r. kościół tutejszy oddano katolikom,
którzy go posiadali do zajęcia 8zląska przez
PI'nssy.
Radźwalliszki 1.) al. Radziwoniszki zaśc.,
pow. wileński, w lokI'. pol., gm. i okr. wiej-
ski Niemenczyn, o 8 1 / 2 w. od gminy a 32 w.
od Wilna, ma 1 dm., 10 mk. kato!. (5 dusz
I'Qwiz.); należy do dóbr Czarny Dwói' )ar-
czewskich. 2.) R., ob. Radziwoniszki.
RadźwilallY, dobra, IWw. poniewieski, w 2
oh. pol., o 52 w. od Poniewieża.
Radźwiliszki 1.) folw., pow. poniewieski,
w 4 okr. pol., o 83 w. od Poniewieża. 2.) B.,
Radziwiliszlei, żmujdz. Radzwiliszkes, mko i do-
bra, pow. szawelski, gm. Radziwiliszki, o 13
i 18 w. od Szawel a 197 1 / 2 w. od Kowna, przy
linii dr. lipawskiej; w 1879 r. 31 dm., 469
mk., kośc. katoI. paraf., dom schronienia na 3
starców. Posiada st. dr. żel., poczt. i telegr.,
zarząd gminy, szkołę ludową, do której w r.
1877 uczęszczało 47 dzieci. Kościół p. w. N.
M. P., wzniesiony z drzewa przez parafian
w 1619 r. a po pożarze w 1870 r. odbudowa-
ny; kaplica z 1851 r. Par. katol., dek. szadow-
skiego, ma 6006 wiernych. Kaplice w Naru-
szajciach (św. Michała) i w Sznurajciach (św.
Antoniego). Gmina składa się z 5 okr. wiej-
skich (starostw) i obejmuje 52 wsi, zamieszka-

478
Rad
łych przez 3138 mk. St. dr. żel. lipawo-ro-
meńskiej, na przestrzeni Lipawa-Kałkuny, po-
między st. Szylany (o 10 w.) a Szadowo (o 18
w.), odległą jest o 177 w. od Lipawy, a 186
w. od Kałkun. 3.) R., ob. Radziwiliszki.
Radzwiłalłce, folw. i wś, pow. trocki, w 3
okr. pol., gm. Butrymańce, okI'. wiejski Aj-
ciuny, o 8 w. od gminy a 59 w. od Trok.
Folw. ma 1 dm., 5 mk. katol., wś zaś 4 dm.
i 54 mk. katol. (w 1864 r. 25 dusz rewiz.);
należy do dóbr Jurgielany, Horbaczewskich.
Radzymin, miasto powiatowe gub. war-
szawskiej, leży pod 52°25'5" szeroko ; 39°2'6'
dług. wschod., w płn.-wschodniej stronie
od Warszawy, w od!. 21 w., połączony z War-
szawą drogą bitą. Najbliższa st. dr. żel. warsz.-
petersb. w Tłuszczu odl. 14 w. Położony
w równinie, z glebą sapowatą, na podłożu gli-
niastem i torfiastem, pochylającej się od płd.-
wschodu ku płn.-zachod. ku dolinie Bugu, do
którego podąża przepływająca w pobliżu mia-
sta rzka Rządza. Miasto posiada kościół par.
murowany, dom modlitwy ewang. murowany,
synagogę, szkołę początkową miejską ogólną,
sąd pokoju okr. II i sąd gminny okr. I (nale-
żące do zjazdu sędziów w 'Warszawie), urząd
powiatowy, urz. miejski, st. pocz. i telegr.
Ubogie, niebrukowane, posiada dwa rynki i kil-
kanaście ulic zabudowanych drewnianymi do-
mami. W 1881 r. było 177 dm. (10 murow.) i
3718 mk. (1802 męż., 1916 kob.). W 1827 r.
było 103 dm., 1054 mk.; 1858 r. 129 dm. (5
murow." 2389 mk. (1281 żyd.); 1870 r. 3232
mk. (1962 żydów, 55 ew.). Obszar miasta i
gruntów miejskich wynosi 1338 mr. Dochody
miasta w 1858 r. wynosiły 483 rs. 35 kop.;
w 1881 r. 2647 rs. (2623 rs. rozchodu). Prze-
mysł fabryczny reprezentują: mydlarnia i ole-
jarnia z produkcyą do 800 rs. rocznie; pięć
wiatraków. Dawniej istniała fabryka kafli
(z miejscowej dobrej gliny) i fabryka lasek.
Miasto cierpi brak wody; ma 45 studzien
w domach prywatnych, lecz woda niedobra.
R. leży w środku obszaru zawartego miydzy
Wisłą, Bugiem i ich dopływami Liwem i Swi-
drem. Zdawna zapewne istniała tu osada,
w której skupiały się interesy nielicznej lu-
dności leśnej puszcz pokrywających to całe
międzyrzecze. Wcześnie dość osada ta przy-
brała charakter targowiska. Kościół i parafia
erekcyi niewiadomej. Niepoparte dokumenta-
mi wersye przypisują erekcyą parafii bisk.
płockiemu Kazimierzowi, ks. mazowieckiemu,
w 1473 r. a fundacyą dziedzicowi wsi Janowi,
kuchmistrzowi ks. Konrada mazowieckiego.
Akt uznania zwierzchnictwa ks. Ziemowita
w 1383 r. odnosi się nie do Rad2;ymina, jak
mylnie wydrukowano w Kod. Maz. (skutkiem
złego odczytania rękopisu (Radzymensis za
Rad
Radzeoviensis), ale do Radziejowa Kujawskie-
go. Mimo swego centralnego położenia, R. od-
dalony od głównych dróg, w biednej, nielu-
dnej okolicy, blizki szybko rozwijającej się
Warszawy, nie miał warunków wzrostu. Prze-
niesienie stolicy do Warszawy skłoniło moż-
niejsze rodziny do nabywania posiadłości
w pobliżu stolicy i R. został własnością Lesz-
czyńskich, którzy zapewne uzyskali przywi-
lej miejski a przynajmniej nadanie jarmarków
osadzie przez Władysława IV w 1635 a więc
współcześnie z przywilejami dla Skaryszewa
(przy Pradze) i Pragi. Za Augusta II należa-
ły dobra i miasteczko do Bielińskich a od nich
przeszło na własność Czartoryskich. Ks. Eleo-
nora Czartoryska wzniosła tu w 1773 r. nowy
murowany kościół, założyła szkółkę początko-
wą. Według Dykc. Echarda był tu pałac i
piękny bardzo ogród. Stanisław August nawie-
dzał tu często swą wujenkę; potwierdził on
w 1785 r. swobody i przywileje miasta.
,V tym czasie proboszczami są dwaj znani
z prac literackich ludzie: kś Nagórczewski i
Kazimierz Narbutt (pijar). Z kolei przeszły
dobra w ręce Lubomirskich; Edward Lubomir-
ski zapisał na tych dobrach znaczne sumy i
pałac na zakłady dobroczynne i instytut oftal-
miczny w,Varszawie. Baron Morenheim na-
bywszy dobra w 1825 r. spłacił sumy te i
wartość pałacu. Od 1843 do 1862 r. mieścił
się tu przeniesiony z Łowicza instytut nau-
czycieli elementarnych. Obecnie gmach ten
użyto na biura powiatu. Dobra R. składały
się w 1884 r. z fol w.: R., Aleksandrów, Mo-
kre, Dybów i Annopol, rozl. mI'. 7551: fol. R.
gr. Ol'. i ogr. mI'. 185, łąk mI'. 40, past. mI'.
10, w wieczystych dzierżawach mr. 383,
nieuż. mr. 6, razem mr. 624; fol. Aleksandrów
gr. Ol'. i ogr. mI'. 534, łąk mI'. 110, past.
mI'. 51, lasu nn. 4402, zarośli mr. 50, w osa-
dach mI'. 34, wody mr. 15, nieuż. mI'. mI'. 80,
razem mr. 5272; fol. Dybów gr. Ol'. i ogr. mI'.
603, łąk mI'. 120, past. mI'. 90, nieuż. mI'. 4,
razem mr. 817; fol. Mokre gr. Ol'. i ogr. mr.
424, łąk mr. 135, nieuż. mI'. 4, razem mr. 563;
fol. Annopol gr. Ol'. i ogr. mI'. 182, łąk mI'.
45, past. mI'. 40, nieuż. mr. 1, razem mr. 268,
oraz w odpadkach mr. 7; bud. mur. 13, z drze-
wa 82 w całych dobrach; las nieurządzony;
młyn, wiatrak, pokłady torfu. W skład dóbr
wchodziły poprzednio: mto Radzymin posesyi
203, z gruntem mI'. 1339; wś Wioska Radzy-
mińska os. 11, z gr. mI'. 82; wś Dybów os.
33, z gr. mI'. 377; wś Zwierzyniec os. 14,
z gr. mI'. 280; wś Zawady os. 22, z gr. mI'.
373; wś Mokre os. 22, z gr. mI'. 52; wś Borki
os. 8, z gr. mI'. 158; wś Ciemne os. 35, z gr. mr.
681; wś Ruda os. 15, z gr. mr. 216; wś Siwek
os. 7, z gr. mr. 161; wś Teodorów os. 5, z gr.
mr. 113; wś Teresin al. Osiny os. 3, z gr. mI'.

Rad
Rad
47f.ł
150: wś Trzcianna os. 7, z gr. mr. 144; wś nowomiński i warszawski, od zach. warszaw-
Łoś os. 17, z gr. mr. 346; wś Aleksandrów os. ski i po za Narwią, pułtuski, płn. Bug a za
19, z gr. mI'. 44; wś Dąbrowo os. 7, z gr. mr. Bugiem pow. pułtuski. Wody z obszaru po-
211; wś Cegielnia os. 24, z gr. mr. 134. R. wiatu uprowadza do Narwi rzka Rządza, któ-
par., dekanat radzymiński (dawniej stanisła- ra wziąwszy początek w pow. nowomińskim,
wowski), 4528 dusz. R. gmina należy do s. przerzyna płd.-zachod. połowę pow. radzy-
gm. okr. I w Radzyminie. Obszaru ma 22743 mińskiego, przechodzi w pobliżu Radzymina.
mr. (w tern 13,360 mI'. ziemi uzytkowanej, Do niej wpada pod wsią Pasek rzka Cienka,
w 1868 r.) i 5615 mk. (1878 r.), w tej liczbie płynąca od wschodu (z pod Sulejowa, na za-
5103 katol., 570 ewang., 7 prawosł. W skład chód Jadowa) i przyjmująca od płd.-wschodu
gm. wchodzą: Aleksandrów, fol., Arciechów, Rynią z Borucą. Tym sposobem wody leśne i
wś włośc., Arciechowska Dąbrowa wś, Benja- polne prawie z całego obszaru powiatu spły-
minów wś włośc., Borki wś., Chorowa Góra wś, wają do Rządzy. We wschodniej części ob-
Ciemne wś, Cegielnia wś, Czerwone os., Cho- szaru rzka Ossownica bierze początek pod Os-
bre, Dąbrowa os., Dybow fol., Elizów, }'ranu- sownem, w pow. węgrowskim i płynąc z płd.
sin, Frydmanów os., Relenów wś, Janków Sta- ku północy zabiera drobne strugi z lasów :Mlę-
ry i J. Nowy wś, Kobylak fol., Kobyłka wś, cina i Czarnogłowia,płynie pod Jadowem i pod
Kempiste kol., Łoś, Łuzy fol., Maciolki wś, Borzymami wpada do Liwca z lew. brzegu.
Nadma, Ostrów wś, Radzymin, Radzymińska Dopływami jej (z praw. brzegu) są: Pniew-
Wioska, Radzymińska Dąbrowa, Radzymiń- niczka, Mostówka i Naborówka. W zach.
ska 'Wólka, Ruda, Siwek wś, Siedliska os., krańcu powiatu płynie mała rzka Czarna, u-
Słupno foL, Stoki os., Teresin wś, vVincentów chodząca do Narwi. Obfitość wód przy nie-
os., 1Viktorów os., Zawady wś, Zwierzyniec przepuszczalnym gliniastym spodzie i ubogiej
wś, Zdzary os. Kasa gminna wkładowo-za- roślinności lasów tutejszych (sosna pomiesza-
liczkowa miała na pozyczkach 15,000 rs., na miejscami z brzozą) wytworzyła dość ubo-
w tem własnego kapitału 5000 rs., resztę sta- gą glebę sapowatą (żytnia 2-ej klasy). W nie-
nowiły funduszc małoletnich i osób prywa- których miejscach spodnią warstwę stanowi
tnych. Procent dla składających 6%, dla po- siwy piasek, chciwie chłonący wodę, zwany
życzających 8%. Utrzymanie gminy koszto- przez wieśniaków rzygawic8;. Najżyźniejszą,
wało 1000 rs. Radzymiński powiat gub. war- częścią jest wynioślejszy nieco pas ziemi w 0-
szawskiej, utworzony w 1867 r. z połowy kolicy Radzymina i przyległej gm. Małopole.
pow. stanisławowskiego i 5 wsi pow. war- Lasy, które jeszcze przed 1830 r. zajmowały
szawskiego, ma 21'42 mil kw. (1036'3 w. kw.) przeważną część tego obszaru, zaczęły znikać
zajmuje część rozległej płaszczyzny zalegają- stopniowo wskutek zakładania kolonii nie-
cej międzyrzecze vVisły i Bugu. Płaszczyzna mieckich po 1831 r. i rozwinięcia się drobnej
ta pochyla się w kierunku od płd.-wschodu własności po 1864 r. Przeprowadzenie linii
ku płn.-zachodowi, ztąd nalezy ona do drze- kol. żel. warsz.-petersburskiej (w 1860 r.)
cza Bugu nie aś Wisły, która od ujścia Swi- przyczyniło się wielce do wycinania lasów i
dra pod wsią Swidry, na granicy pow. war- powstawania drobnych folwarków i osad w po-
8zawskiego i nowomińskiego, aż do ujścia bliżu stacyi i przystanków (W ołomin i Tłuszcz).
Narwi nie przyjmujc z praw. brzegu żadnego W 1880 r. było jeszcze przy ogólnym ob sza-
dopływu. Płaszczyzna ta składa się grubych rze powiatu 187,421 mI'. (Bokiewicz, Opis
pokładów utworów napływowych (piaski, zwi- pow. radz.) , 44,329 mI'. lasów prywa-
ry , gliny), na których do niedawnych czasów tnych nieurządzonych, 890 mI'. lasów urządzo-
rozpastarły się puszcze leśne, które stawszy nych, 770 mI'. zasianych po wycięciu, 15,058
się naturalnymi zbiornikami wód, dały począ- mr. wyciętych aniezadrzewionych, 5309 mI'.
tek licznym a drobnym rzeczkom, bagnom, je- oddanych włościanom za serwituty a więo
ziorkom, które po wycięciu lasów zaczynają jeszcze w 1880 r. obszar leśny zajmował trze-
stopniowo zanikać. W dolinach rzek (Bugu i eią część ogólnego obszaru powiatu. Jeżeli
Liwca), przy niskich i płaskich brzegach, dodamy do tego znaczną liczbę nieużyt-
sprzyjających zalewom, bagna, jeziorka i ła- ków (wydmy piaszczyste, bagna, wody, dro-
chy rzeczne mają zapewniomll sobie dłuższą gi), to pozostanie ziemi użytkowej obszar
trwałość. Położony między trzema większemi nie przechodzący zapewne 100,000 mI'. W la-
rzekami obszar powiatu ma za granicę półno- tach 1870 do 1872 średni wysiew roczny wy-
cną koryto Bugu, od zachodu część granicy nosił w powiecie 700 czetw. pszenicy i 7000
stanowi N a.rew (od ujścia Bugu) a płn.-wscho- czetw. żyta, zbiór zaś średni 2700 czetw. psze-
dnią granicę w części stanowi Liwiec. Wi- nicy i 46,333 czetw. żyta. O hodowli bydła
sła zaś płynie w odl. 7 do 10 w. od południo- brak danych. Owiec posiadał powiat 12,162
wej i płd.-zachod. granicy. Powiatami przy- zwyczajnych, 1,885 poprawnych i 1660 na
ległemi są: od wschodu węgrowski, od płd. mięso hodowanych. Przemysł fabryczny na

480
Rad
większa" skalę prowadzony nie istnieje. Prócz
gorzelni w Rudzienku sa" t:ylko drobne zakła-
dy, jak fabryka kafli w Radzyminie, tudzież
34 młynów i wiatraków. W 1867 r. na 40,000
ludności było 338 rzemieślników (77 szew-
ców, 69 kowali, 57 krawców, 29 stolarzy, 25
cieśli, 16 stelmachów itd.). Ludność powiatu
w 1867 r. wynosiła 40,186 mk., w 1870 r.
43,212, obecnie 58,470 mk. (5685 miejsk.,
1)2,785 wiej.). Około 1867 r. było 21 szkółek i
1093 uczniów. Na 40,000 mk. umiało czytać
tylko 3976, czytać i pisać 1248, średnie i wyż-
8ze wykształcenie posiadało 302. W 1883 r.
było szkółek 16 we wsiach i osadach: Radzymin,
Jadów, Sulejów, Tłuszcz, Rasztowska Wola,
Klemb6w, Dąbrowa, Załubice, Pniewnik, Po-
stoliska, Ręczaje, Ossów, Radzymińska Wio-
ska, Dobre, Strachow, Kukawki. Pod wzg-lę-
dem kościelnym powiat stanowi Radzymiński
dekanat dyec. warszawskiej, obejmujący 13
parafii: Cygów, Dąbrówka, Dobre, Jadów,
Klembów, Kobyłka, Niegów, Pniewnik, Po-
!!toliska, Radzymin i Sulejów, w pow. radzy-
mińskim, a Kamieńczyk i Kamionna w pow. wę-
growskim. Pod względem sądowym składa się
powiat z jednego okręgu sądu pokoju (dla
Radzymina) i 3 okręgów sądów gminnych: Ra-
dzymin, Jadów i :Międzyleś. Pod względem
administracyjnym składa się z jednego miasta
i 9 gmin wiejskich: Jadów, Klembów, :Mało-
pole, :Międzyleś, Ręczaje, Rudzienko, Stra-
chówka i Zabrodzie. Powiat ten ma specyalną
monografią p. t. Opis radzymińskiego powia-
tu pod względem topograficzno-historycznym,
statystycznym, hygienicznym i lekarskim,
przez d-ra Leona Bokiewicza, \Varszawa,
1872 r. El'. Ch.
Radzymin 1.) wś i fol., pow. ploński, gm.
Naruszewo, par. Radzymin, odI. 06 w. od
Płońska, posiada kościół par. katol., wiatrak,
cegielnią, 25 dm., 177 mk. Na folwarku hodo-
wla owiec. W 1885 r. fol. Radzymin rozI. mr.
1250: gr. Ol'. i ogr. mr. 914, łąk mr. 116, l)ast.
mr. 2, lasu mr. 177, nieuż. mr. 41; bud. mur.
8, z drzewa 17; płodozmian 7 i 8-polowy; las
nieurządzony; cegielnia. Wś R.. os. 21, z gr.
mr. 28; wś Radzyminek os. 8, z gr. mr. 200.
Z tego R. zapewne pochodził "Petrus Luba de
Radzimino curie episcop. canceUarius, canon,
plocen. ", podpisany na akcie z 1464 r. (Kod.
:Maz., 11). , Kościół i parafia" założyć miał
w 1353 r. Scibor h. Ostoja, prałat katedry
płockiej. Obecny z muru wzniósł w 1763 r.
dziedzic R. ks. Grzegorz SmolCl1ski. W 1865
r. został odnowiony. R. par., dek. płoński,
1425 dusz. 2.) R., os., pow. ciechanowski,
gm. Regimin, par. Ciechanów, odI. o 7 w. od
Oiechanowa, ma 1 dm., 28 mk. R. stanowi je-
dną całość z wsią Kalisz. Fol. należy do dóbr
Szulmierz. B1'. Ch.
Rad
Radzyminek, wś, pow. płoński, gm. N aru-
szewo, par. Radzymin, odI. o 5 w. od Płoń-
ska, ma 8 dm., 58 mk., 199 mr.
Radzymhaska \Vioska, wś, pow. radzy-
miński, gm. i par. Radzymin, 294 mk., 114
mr. dwors., 355 mr. włośc. Odl. 2 w. od Ra-
dzymina, posiada od 1869 r. murowany dom
modlitwy, ewang. z mieszkaniem kantora i
szkołę ewang., wzniesione kosztem parafian.
Radzymhlska \Vólka, wś i fol., pow. ra-
dzymiński, gm. i par. Radzymin, ma 222 mk.,
663 mr. dwors., 92 mr. włośc.
Radz)'llIiiuskie Budy, WB włoBc., pow. płoń-
ski, gm. i par. Sarbiewo, ma 12 dm., 94 mk.,
194 mr. obszaru.
Radzy.'., urz. Radin, w XVI w. Kozir!Jnek,
miasto powiat. gub. lubelskiej, leży pod
51 °46'2" szer. płn. i 40°17'3" dług. wschod.
od Fel'. nad rzką, Białką praw. dopływem Ty-
śmienicy. OdI. 60 w. od Lublina, 210 w. od
\Varszawy, 25 w. od Łukowa st. dr. żcI.
warsz.-teresp. a 27 w. od Międzyrzecza. Po-
łączony drogami bitymi z obu powyższymi
miastami. W odI. 10 w. ku wschodowi od R.
lezy os. miejska Wohyń. R. położony jest
śród płaskowzgórza doM wyniosłego, pokry-
tego do niedawna rozległemi lasami i bagna-
mi. :Miasto założone zostało na obszarze
wsi królewskiej Biała, należącej do ststwa
Kazimirskiego, przez Grota z Ostrowa, pod-
komorzego lubelskiego, za przywilejem Ka-
zimicrza JagieloIlCzyka w 1468 r. Grotowie
h. Rawa mieli w tych stronach liczne włości
w XV ',v. Ostrów z którego się pisali, leży
dziś w pow. włodawskim na płd. od Parczcwa.
:Miasto nosiło pierwotnie nazwę Kozirynek
(obrębu lcśnego zapewne). Dlugosz wymienia
Kozirynek jako "oppidum" mające kościół
par. drewniany p. w. św. 'frójcy (Lib. Ben.,
II, 559). W 1552 r. wś królewska Biała ma
37 osad., Kozirynek 16 os. i 2 koła młyńskie
(Pawiński, Małop., 393). Wsi Radzyń wykazy
poborowe z XVI w. nie wymieniają, za to
wymieniają: "Kozirynek antiquus" były więc
widocznie różne części tego pierwotncgo o-
brębu leśnego, z których jedna dla odróżnie-
nia nosiła dodatkową nazwę Radzyń. Jeszcze
w 1552 "oppidum Kozyrynek" płaci szosu 12
fl. (Łuków wtedy daje 10 f1.). W 1580 r.
występuje w wykazach pobor. "oppidum Ra-
dzyn" lecz parafia nosi nazwę Kozirynek.
Adam Goszcz rajca Radzinsky od domów szo-
su według starych kwitów dał fI. 25 gr. 18,
od 16 włók bez dziesięciny fI. 8, od 5 bani
gorzalcz. fI. 4, od 4 piekarek fI. 2, od 2 kowali
fI. 1, od 4 rzeźnik. fI. 2, od 2 komornic gr. J 2,
od 3 szewców f!. 1 gr. 15, od balwierza fI. 1,
od pra301a fI. 1, od 5 co szynkują gorzałką za
kwartunki f!. 2 gr. 15, p. Bartosz Kazanowski
z strony dziesięciny fI. 8. Summa fl. 57. Ze

Rad
wsi Kozirynek dał Jakub Iszdebsky od włók
z wojtowskimi fl. 10, od zagrody bez roli gr.
4, od 2 komornic gr. 4. Summa fl. 10 gr. 8.
Kazanowski Bartłomiej, sędzia łukowski upo-
sażył parafią w 1534 r. funduszem na 4 man-
syonarzów i dwu kościelnych z których jeden
miał pełnić obowiązki nauczyciela, drugi za-
krystyana. Reg. pobor. z 1580 wymieniają, "op-
pidum Budzin" widocznie osada przyległa do
Radzynia z której podsędek Kazanowski dał
szosu fI. 1 gr. 18, od 2 komornic gr. 8, od 2 kół
młyn. gr. 24 (Pawiński, lałop., 423). Iiasto
wraz z przyległymi wsiami pozostawało jako
dzierżawa królewska w posiadaniu Mniszchów
w końcu XVI w. Kościół paraf. w Koziryn-
ku zostawał podobno przez lat 40 w ręku pro-
testantów i dopiero za Stefana Batorego
zwrócił go katolikom Iikołaj Mniszech. Za
Jana Kazimierza posiadał je Henryk Denhoff,
pułkownik królewski. N astępnie zostawało
w ręku Antoniego Szczuki, podkanclerzego
litewskiego, po którym przeszło na Maryą
z Kąckich Potocką, żonę Eustachego, gener.
artyleryi litewskiej, który wzniósł tu oka-
zały pałac w połowie XVIII w. Pałac ten
dotąd istniejący składa się z głównego kor-
pusu z dwupiętrową salą, kaplicą i rotundą
ośmioboczną. Po obu skrzydłach ciągną się
pawilony. Na dziedziniec pałacowy prowadzą
dwie bramy z wieżami, zdobne herbami Pila-
wa i Brochwic, tudzież posągami przedsta,wia-
jącymi Herkulesa, Tezeusza i Samsona. Scia-
ny pałacu zdobiły portrety królów polskich
naturalnej wielkości. Od Potockich dobra prze-
szły w 1799 r. do ks. Sapieżyny (z domu Za-
mojskiej), która w 1831 r. odstąpiła je Szlu-
bowskim. Kościół par. obecny wzniesiony zo-
stał w 1641 r. przez Mniszchów już na obsza-
rze Radzynia, w miejsce dawnego istniejącego
we wsi Kozirynku. Jest to budowla sklepiona
w stylu włoskim. W kaplicy M. Boskiej sta-
rożytny obraz na drzewie ma.lowany. W ko-
ściele znajduje się grobowiec marmurowy bez
napisu z posągami leżącymi rycerza i niewia-
sty. Mają to być fundatorowie kościoła. Ofi-
cyny pałacowe już za rządu austryackiego
(między 1795 a 1809 r.) użyte zostały na po-
mieszczenie władz powiatowych. R. jest miej-
scem urodzenia znakomitego skrzypka i kom-
pozytora Karola Lipińskiego. Ojciec jego był
tu dyrektorem palacowej kapeli. Obecnie
znajduje się w mieście kościół par. murowany.
cerkiew, synagoga, szpital św. Kunegundy (o-
becnie św. Georgia) na 16 łóżek, obsługiwany
od 1885 r. przez siostry czerwonego Krzyża,
szkoła początkowa męzka (100 nczn.), szkoła
żeIlska (20 uczen.), sąd pokoju olu. I, sąd
gminny oh. IV (należące do zjazdu sędziów
pokoju w Biały), urząd powiatowy, kasa po-
wiatowa, urząd miejski, st. urz. pocz. i tel.,
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 103.
Rad
481
241 dm. (26 murow.), 8 ulic, 2 place, 4471 mk.
(1513 kato1., 45 prawosł., 2790 żydów). Do
mieszczan należy 2796 mI'. ziemi. Miasto
przedstawia się ubogo. Domy parterowe (3 o
piętrze), oświetlenie skąpe kilku latarniami
naftowemi, bruki zaniedbane, Jedyną fabryką,
jest mały zakład wyrabiający narzędzia rolni-
cze i młyn parowy pod miastem. Głównym
artykułem handlu mąka. Ozdobą miasta jest
starannie utrzymywany kościół (nowe okna
kolorowe, malowane, rzeżbione piękne stalle,
posadzka marmurowa, nowe ołtarze i organy),
tudzież piękny park i pałac dziedziców dóbr.
R. par., dek. radzyński, ma 7878 dusz. Opis R.
podał Tyg. Ilust. z 1860 r. (II, 537). Dobra Ra-
dzyń składały się w 1886 r. z fol.: Kozirynek al.
Gubernia, Marynin, Adamki z awulsem Biała,
nomenkl.: Feliksówka, Radoryż, Gradowiec,
Skrzynka, attyn. Oprawy, rozl. mI'. 4535: fol.
Kozirynek al. Gubernia gr. Ol'. i ogr. 632, łąk
mI'. 173, pastw. mI'. 2, lasu mI'. 185, nieuż. mr.
50; bud. mur. 11, z drzewa 17; płodozmian
8-polowy; fol. Marynin gr. Ol'. i ogr. mr. 609,
ł8;k. mI'. 25, pastw. mI'. 9, lasu mI'. 104, nieuż.
mI'. 20; bud. mur. 5, z drzewa 5; płodozmian
9-polowy; fol. Adamki z awulsem Biała gr. or.
i ogr. mI'. 677, łąk mI'. 180, past. mI'. 2, lasu
mr. 1740, nieuż. mI'. 54; bud. mur. 3, z drze
wa 20; płodozmian 4 i 7-polowy; las nieurzą
dzony. W skład dóbr wchodziły poprzednio:
Miasto R., os. 446 z gr. mr. 2404; wś Kostu
nin al. Głubne os. 17, z gr. mI'. 41; wś Jaśki
os. 8, z gr. mI'. 5; wś Rabsztyn os. 7, z gr. mI'.
8; wś Ruda os. 4, z gr. mI'. 15; wś Olszewni
ca os. 27, z gr. mr. 561; wś Płudy os. 19,
z gr. ml'. 731; wś Białki os. 36, z gr. mI'. 801;
wś Biała os. 50, z gr. mI', 1172; wś Koziry-
nek os. 33, z gr. mI'. 281; wś Zabiele os. 20,
z gr. mI'. 352; wś Wola Chomejska os. 31,
z gr. mI'. 621. Radzyńs7ci powiat gub. siedlec-
kiej, utworzony w 1867 . z 16 gmin dawniej-
szego powiatu t. n. (z drugiej połowy powstał
włodawski), ma 29'21 mil kwadr. (1434'36 w.
kw.) obszaru. Graniczy od płn. z konstant y-
nowskim i bialskim, od wschodu z bialskim i
włodawskim, od południa z włodawskim i lu-
bal'to\\'skim (w części granicę stanowi Ty-
śmienica), od zach. z łukowskim i częścią sie-
dleckiego. Obszar powiatu przedstawia lesiste
dawniej, dziś obfite w mokradle płaskowzgó-
rze, utworzone z pokładów napływowych.
Przez obszar powiatu w części płd.-wschodniej
przechodzi linia działu wodnego między Bu-
giem a Wieprzem. Główna rzeka jest Trzna,
która wszedłszy z pow. łukowskiego płynie
z zachodu na wschód-północ koło :Międzyrze
cza. '\Vody z płd. części powiatu prowadzi
do Wieprza Tyśmienica z dopł. Białką (z pod
Radzynia). Słabe nachylenie poziomu, utru-
dniając odpływ wód, sprzyjało wytwarzaniu
31

482
Rad
Rad
się, zwłaszcza w epoce gdy puszcze pokrywa- Przegaliny, łfliędzyrzecz. Ogrodnictwo w dość
ły powierzchnią, zbiorników stojących wód, pomyślnym stanie, dzięki wzrastającej dbało-
których działanie wytworzyło rozległe pokła- ści o produkcyą owoców w ogrodach więk-
dy torfów, dochodzące na linii działu wodne- szych posiadłości i u amatorów ogrodnictwa
go między Tyśmienicą a Krzuą do 4 sążni (po miastach i probostwach). Pszczolnictwo
grubości (koło Łuzek i Przega1in). Ten błotno- znajduje się też na drodze postępu; większa
torfiasty obszar na 6 wiorstowej długości część pasiek załozona w ostatnich latach, ztąd
nie przedstawia najmniejszego spadku. Z 0- rezultaty produkcyi jeszcze nie wielkie. Je-
gólnego obszaru powiatu, wynoszącego 291,555 dwabnictwo na małą skalę prowadzone jest
mr. (Pamiat. kniżka siedl. gub. za 1887 r. w Olszewnicy (Al. Błociszewski), z produkcyą
podaje 251,137 m1'.) zajmują: pola orne kilkunastu funtów jedwabiu rocznie. Gospo-
164,204 mr., łąki 33,000 mr., past. 47,322 darstwo rybne jedno tylko na wielkim stawie
mr., lasy 21,251 m1'., wody, błota i nieuż. i kilkunastu sadzawkach rozpłodowych w Sie-
19,196 mr., zabudowania i ogrody 6582 mr. mieniu. Staw ten, mający 1200 mr.,jest zbior-
Gleba przeważnie sapowata choć nie brak i nikiem wód dających początek Tyśmienicy.
obszarów glinkowatych, wydających pszenicę. Hodują się w nim karpie; kaMy spust daje do
Na suchszych, wynioślejszych miejscach po- 10,000 rs. dochodu. Przemysł fabryczny jest
rozkładały się nieliczne lecz rozległe stosun- właściwie gałęzią przemysłu rolniczego, gdyż
kowo osady wiejskie. 'Wielka własność prze- polega na przerabianiu produktów rolnych
waża. Dobra :Międzyrzecz (Potockich) mają w młynach, gorzelniach i małych browarach.
41,530 mr., Radzyń (Szlubowskich) 11,268 :Młyny parowe istnieją; w :Międzyrzeczu  (hr.
mr., Suchowola (Kickch) 5760 mr., :Milanów Potockiej przerabiający 60,000 korcy i Szym.
(Uruskich) 5657 mr., Zelizna (Zabiełłów) 5494 Papierni 40,000 kor.), pd Radzyniem (Sz1.
mr., Wohyń (Brzozowskich) 4819 DH., Sie- Klepfisz, 40,000 kor.), w Zeliznie (wydzierża-
mien,Bezwola, Branica, Kąkolewnica, Ustrzesz wiony, daje 1501's. miesięcznie). Młyny wo-
mają od 3000 do 4500 mr. (obszary włościa{l- dne walcowe: w Borkach, Borowem, Czechu,
skie tych dóbr nie są tu wliczone). Za to po- Rudzie, Siemieniu, wydzierżawione przez ży-
siadłoś ci od 500 do 2500 mr. jest zaledwie 17 dów (od 800 do 2200 rs.), przerabiaj a, od 2500
(w 1877 r.). ,V ogóle obszar większej włamo- do 7000 kor. rocznie. Jest jeszcze 6 młynów
ści (106 folw.) należy do 40 właścicieli, posia- zwykłych. Wiatraki istnieją prawie w każdej
daja,cyeh 152,418 mr. Z tego tylko 17 fol- wsi a między niemi jeden tylko holenderski,
warków, mających 21,393 mr., zostaje w dzier- walcowy pod :Międzyrzeczem. Gorzelnie, w licz-
żawie. Du włościan (149 wsi) należy 124,723 bie 11 (Bojanówka, Branica, Ka,kolownica,
mr., do miast i osad miejskich 14,414 mr. Go- Maryanka, Milanów, Olszownica, Prz.egaliny,
spodarstwo rolne wymaga tu znacznych na- Rudzieniec, Suchowola, Ustrzesz, Zelizna),
kładów dla wydobycia plonów z opornej gle- przerobiły w 1886 r. 780,000 pud. kartofli i
by. Dobra Ustrzesz i Przegaliny Wielkie prze- 39,000 pud. słodu, wyrobiły zaś 13 milionów
prowadziły wydrenowanie. Większa część łąk stopni (Tralesa). Przeważna część okowity
i pastwisk, wydających lichą, kwaśną trawę, idzie za granicę. Browar w Bezwoli przerabia
potrzebuje koniecznie osuszenia, które tu musi 1690 kor. słodu, produkuje do 15,000 antał-
być przeprowadzone współcześnie na znacznym ków piwa i daje zysku czystego do 6,000 rs.
obszarze. W 1886 1'. wysiano; 16,320 korcy Prócz tego istnieją 4 garbarnie, jedna z obro-
pszenicy, 35,017 kor. żyta, 17,148 kor. owsa, tem rocznym do 40,000 rs. i trzy małe, fabry-
7,457 kor. jęczmienia, 5868 kor. gryki, 3925 ka mielonej kości pod Międzyrzeczem z prod.
kor. innych zbóż, 57,300 kor. kartofli. Zebra- na 4000 rs., fabryka zapałek w Międzyrzeczu
no: 65,500 pszen., 124,530 żyta, 138,108 z prod. do 15,000 rs. rocznie (80 rob.), wresz-
owsa, 55,927 jęezm., 34,308 gryki, 23,590 in- cie fabryka obs-adek do piór stalowych w Mię-
nych zbóż, 543,830 kart. i 990,000 cent. siana. dzyrzeczu (50 rob.), spalona niedawno, odbudo-
Hodowlę bydła utrudnia brak dobrej paszy. wuje się na nowo. To ostatnie miasto, stano-
W yróżnia się poprawnem bydłem obora w Su- wiące główne ognisko handlowe i przemysło-
chowoli (ks. Czetwertyńska). Ogółem jest 6405 we powiatu, posiada dwa zakłady sortowania i
wołów i buhai, 10,170 krów, 6016 jałowizny i czyszczenia szczeciny, puchu, pierza i skórek
3185 cielą.t; koni jest 11,247, z tego u właści- zajęczych, sprowadzanych tu z Cesarstwa a
cieli większych 2136, u włościan 8522, w mia- wyprawianych ztąd po przerobieniu za grani-
stach 589. Bez wad było 3582. Hodowla 0- cę. Głównymi przedmiotami handlu wywozo-
wiec rozwija się pomyślnie. Ogólna ilość po- zowego są.: okowita, mąka, tudzież tuczne wo-
prawnych i włościańskich wynosi 70,198. Naj- ły (od 40 do 100 sztuk przy każdej gorzelni),
znakomitszą mają dobra Radzyń (4300 sztuk), barany i świnie. Główną linią komunikacyjną
inne znaczniejsze znaj duj a, się w dobrach: jest droga żel. warsz.-terespolska, przerzynają-
Ustrzesz, Branica, Sllchowola,Milanów, Plauta, ca powiat na długości 29 w. (stacya w Mię-

Rad
Rad
483
dzyrzeczu). Szosa państwowa warszawsko- Zahajki (3257 rok.), Żelizna (3845 mk.), Żero-
brzeska na długości 20 1 / 2 w. a oprócz tego cin (3038 mk.). (Dane statystyczne odnoszl\ce
drogi l-rzędu z Radzynia do Międzyrzecza, się do miasta i powiatu zebrał na miejscu p.
Łukowa i Lublina mają 38 w.; dróg 2-rzędu Levittoux). Br. Ch.
jest 301 w. Ludność powiatu wynosi 72,607, Radzy.. 1.) al. Radzin, fol., pow. nowomiń-
w tej liczbie: 35,423 katol., 23,160 prawosł. ski, gm. Otwock, par. Karczew, odl. 21 w. od
(b. unitów), 503 protest., 13,521 żydów. W Mińska. W 1873 r. fol. Radzin i Celestyny,
miastach (Radzyń i JYIiędzyrzec) mieszka oddzielony od dóbr Glinki, rozl. mr. 1200: gr.
15,937. W 1887 r. urodziło się 1216 chłop., Ol'. i ogr. mr. 199, łąk mr. 6, pastw. mr. 206,
1325 dziew., umarło 868 męż., 954 kob. W lasu mr. 782, nieuż. mr.8; bud. z drzewa 7;
1878 r. było 67,462 mk. (32,003 kat., 23,352 las urządzony w kolei 80-letniej; cegielnia.
prawo!!ł., 617 prot., 11,490 żyd.). W 1886 r. 2.) H., w XVI w. Radzeni al. Radzynie, wś i
było na obBzarze powiatu 33,567 budyuków. foL, pow. kutnowski, gm. i par. Rdutów, odl.
Domów mieszkalnych: w miastach 284 murowo 4 w. od Kutna, ma 20 dm., 199 mk. W 1827
i 516 drewn., we wsiach i folw. 28 murow., r. było 18 dm., 121 mk. W 1877 r. fol. Ra-
6380 drewn.; zabudowań gOBpodar. w miastach dzyń lit. AB. rozl. mr. 798: gr. Ol'. i ogr. mr.
5 mur., 846 drewn.; we wsiach 40 murow., 672, łąk mr. 41, pastw. mr. 3, lasu mr. 60,
25,468 drewno Ubezpieczenie rządowe od 0- nieui. mr. 22; bud. mur. 5, z drzewa 15; pło-
gnia tych budowli wynosiło 4,706,690 rs. dozmian 13-polowy; las nieurządzony; wia-
(1,395,670 rs. w miastach i 3,311,020 we trak. Wś R. os. 31, z gr. mr. 30; wś Nowa
wsiach). Zakładów naukowych średnich po- Wieś i PiotrowBk Wielki os. 17, z gr. mr.177.
wiat nie posiada, są tylko Bzkoły początkowe Według reg. pob. pow. łęczyckiego z r. 1576
w liczbie 24. Z tych ważniejsze Bą: 2-klasowe wś R., w par. Rdułtów, miała w części Marcina
w Międzyrzeczu iW ohyniu i żeńBkie w Radzy- ł Radzyńskiego 1 f/, łan., 1 zagr., 3 kom., 2 osad,
niu i Międzyrzeczu. Uczyło się w nich 607 Część Jakuba Radzyńskiego 1 łan., 1 zagr., 1
chłopców. Pod względem kościelnym lJowiat kom., 1 osad. Część Stan. Radzyńskiego 1
stanowi dekanat katolicki, obejmujący pięć łan., 1 zagr., lOBad. Część Anny Radzyńskiej
parafii: Radzyń, Międzyrzec, Komarówka, 0- 1 łan., 1 zagr. (Pawiński, Wielkp., II, 80).
strówki, W ohyń i jeden kościół filialny z pra- Radz,'i., dawniej Radzyny, majętność, w
wem parafii w Kąkolownicy. Ludność kato- pow. szamotuIskim, o 8 klm. na płd. od Sza-
licka powiatu należy we wBiach pogranicznych motuł, nad jeziorkiem, przez które płynie Sa-
do parafii w obrębie sąsiednich powiatów (U - mica szamotulska; par. i poczta w Kazimierzu,
lan, Czemierniki, Parczew, Rososz, Biała, st. dr. żel. w Szamotułach; 5 dm., 114 mk.
Trzebieszów). Dekanat (błaho czynie) prawo- (1 prot.); obBzaru ma 402'82 ha, czyli 199'29
sławny składa się z 16 parafii: Radzyń, Ru- roli, 28'53 łąk, 29'63 paBt., 128'62 lasa, 6'71
sko- Wola, Międzyrzec Stary, Międzyrzec N 0- nieuż. i 10'04 wody; czysty doch. grunt. 2150
wy, Drelów, Dołha, Witoraż, Kolembrod, mrk; mlyn wodny i cegielnia. E. Cal.
Szóstka, Bezwola, 'V ohyń, Rudno, Radcze, Radzyn, niem. Rehden, Reden, dok. 1224 r.
Gęś, Jabłoń (z filią Paszenki). Synagogi: 2 Ratzin, Rasin, Razyn, 1231 Rezin, 1248 Radi-
mur. w Radzyniu, 2 mur. w Międzyrzecu i 1 num, 1278 Redin, u Dlugosza Radzim i Radzin,
drewno w \Vohyniu. Szpital św. Kunegundy miaBto w Prusach Zach., w pow. grudziądz-
(od 1888 r. św. Georgia) w Radzyniu, obsługi- kim, przy szosie z Grudziądza do Brodnicy,
wany od 1885 r. przez siostry Krzyża Czer- nad jez. Zamkowem (Schloss-See), od!. 6'6
wonego. Szpital w Milanowie na 16 łóżek, fun- klm. na płd. od Mełna (st. dr. żel.). Obejmuje
dacyi Wandy hr. Koboga, obBługiwany przez 1295 ha (1066 roli orn., 116 łąk, lIasu). W
siostry miłoBierdzia. Szpital żydowski w Mię- 1868 r. było 387 bud., 181 dm., 1692 mk.,
dzyrzeczu, murowany, obszerny, lecz ubogi 806 kat., 721 ewang.; 13851'. zaś 203 dm., 428
w fundusze. Pod względem Bądowym powiat dym., 1941 mk., 1036 kat., 770 ew., 130 ży-
składa się z 2 okręgów sądów pokoju: Radzyń dów, 5 innych wyzn. Gleba gliniasta i żyzna,
i Międzyrzecz i 4 okręgów sądów gminnych: mieBzkańcy trudnią się rolnictwem, drobnym
Stołpno (sąd w Międzyrzeczu), Przegaliny, handlem i rękodzielnictwem. Drogi bite roz-
Cichostów i Biała. Pod względem administra- chodzą się ztąd do Grudziądza (o 20 klm.), do
cyjnym powiat rozdziela się na dwa miasta: Wąbrzeźna (127 klm.), do Jabłonowa (14'1
Radzyń (4640 mk.), Międzyrzecz (11,297 mk.) mt.) i Melna. W mieście jest 3-klasowa szko-
i 15 gmin: Biała (4719 mk.), Brzozowy Kąt ła kat. (3 naucz. i 242 dz.), dalej 3-klasowa
(3547 mk.), Jabłoń (4572 mk.), Kąkolownica szkoła ewang. (3 naucz. i 134 dz.), prywatna
(5020 mk.), Lisia Wólka (5164 mk.), Milanów szkoła dla dziewcząt i kato!. zakład dla pre-
(2972 mk.), MiBie (2488 mk.), Siemie!} (3534 parandów (od 1878 r. z 2 klas. i 62 uczn.).
mk.), Sitno (2163 mk.), Szóstka (3221 mk.), Oprócz tego istnieje tu towarzystwo rolnicze
Sucho wola (3702 mk.). Tłuściec (3754 mk.), i spółka pożyczkowa, która za r. 1884 wypła-

484
Rad
Rad
ciła członkom (w liczbie 312) 9% dywidendy. dam apostasiam passi sunt pro deiensione £idei
Istnieje zamiar osuszenia tutejszego jeziora, christianae a Pruthenis, quia per illum locum
co zabezpieczyłoby miasto od powodzi ale po- quasi continue fuit introitu s et exitus ipsorum
zbawiło najpiękniejszej ozdoby. Akta sądowe ad terram Colmensem (c. 150). Ponieważ
miejskie poczynające się od r. 1483, odkrył w tych długich walkach miasto wiele było u-
przypadkowo r. 1872 Kętrzyński na poddaszn cierpiało i dużo mieszczan zginęło, dla tego
kościoła farnego. Rzucają one światło na sto- nowi osadnicy odbudowali je na dogodniej-
sunki ziemi chełmińskiej w końcu XV i w po- szem miejscu, bliżej zamku. Ze między tymi o-
czątku XVI w. (ob. Kętrz., O ludno pol., str. sadnikami byli i Polacy, o tem świadczy sta-
XIII). Jarmarków odbywa się tu rocznie 8. tut odnowiony 1'.1278 przez Konrada V. Thier-
Długosz podaje, że r. 1015, w czasie wyprawy berg, gdzie między świadkami wymieniony
Chrobrego do Prus, zdobyte zostały grody: jest Sieciesław (Segislaus) Nagusz z Radzy-
Romowe, Balga i Radzyn (Radzim al. Ra- na, a w końcu dodatek: i wszyscy możniejsi
dzin), które spustoszono i spalono (1, 208). Polacy naszeg'o kraju (ob. "O ludno pol.",
Czy posiadłość (possessio) Razyn (Rasin, Ra- Kętrz., str. 109). Konrad v. Thierberg zaś,
tzin), którą pierwszy bisk. pruski Chrystyan ówczesny mistrz, odnowił im r. 1285 ów zagi-
około r. 1224 za 90 grz. nabył od opiekunów niony przywilej. Ale zamiast 100 włók, dał
synów Chrystyna (ob. Preuss. Urk. B. v. Phi- za ich zgodą 92, "quorum quilebet undecim
lippi, l, str. 36 i Acta Borussica, l, 276), jest virgas in latitudine continebit". Z tych sołtys
Radzynem czy też Raciniewem w pow. cheł- dostaje 20. Od każdej z pozostałych włók bę-
mińskim, nie wiadomo. Kętrzyński ("O ludno dą nam właściciele na św. Marcin płacili
pol. ", str. 58) jest pierwszego zdania, ostatnie "maldratam ", t. j. po 3 miary (mansuras) psze-
zaś popierają Froehlich (Gesch. d. Graudenzer nicy, żyta, jęczm. i owsa i 1 wiardunek chełm.
Kr. l, 244) i za nim Philippi (I. c., str. 36). monety, a od każdego placu w mieście po 6
W 1231 r. ustępuje Chrystyan dobra te (pre- den. Plac, gdzie dawniej stał młyn, do sołec-
dium in Rezin) Krzyżakom (ob. Preuss. Urk. twa przyłączony, odtąd do nas będzie należał.
n., I, str. 63 i Woelky Urk. n. d. Bist. Culm., 'Wyższe i niższe sądownictwo do nas będzie
str. 2). Pomimo to r. 1248 bisk. chełmiński należało, tak samo 2/3 kar sądowych, podczas
Heidenreich układa się z mistrzem ziemskim kiedy If.. pobierać będzie sołtys. Dajemy ta-
krzyżackim i mieszkańcami ziemi chełmińskiej, kże miastu drogę publiczną dla trzód idących
aby dziesięciny dla kościoła w Chełmży skła- na pastwiska" unius funis latam, quo mansi
dali w Chełmnie, Toruniu, Chełmży i Radzy- solent in Prussia mansurari". Oprócz tego na-
nie (in Radino ). Przecież te dziesięciny zbo- dajemy miastu nad granicą 28 włók dla pa-
żowe zwożono tylko do bisIe majątków. Pod stwiska i wspólnego użytku i 12 wł. we wsi
r. 1234 powiada Dusburg (III, 12), że Her- Mazankach, jako też prawo rybołówstwa w 3
man Balk, pierwszy mistrz krajowy, po wy- jez. Bliźnie, OkręgIaku i Bobrowie, nie za€!
pędzeniu Prusaków, którzy ziemią zawładnęli, w jez. Zamkowem; wolno im do tego uzywać
postawił "castrum de Redino ante solitudinem, wszelkich narzędzi, z wyjątkiem niewodu, ale
quae fuit intel' terram Pomesaniae et Colmen- ryby tylko w Radzynie sprzedawać im po-
sem in illo loco, ubi continuus insultus fuerat zwalamy. Sądownictwo nad temi 40 wł. i 3
Pruthenorum et introitus ad terram Culmen- jeziorami nam przysługuje, jako i /a kar, l/a zaś
sem". Krzyżacy chcieli więc oczywiście ko- będzie miasto pobierało. Będą sobie także sami
niec położyć ciągłym wdzieraniom się Prusa- wybierali burmistrzów i ławników. Pozwala-
kó do ziemi chełmińskiej (ob. Kętrz., O ludno my także na wystawienie jatek rzeżnickich,
pol., str. 32). '\V spomniana tu puszcza ciągnę- sukienniczych i innych. Od tych będzie po 6
la się od Ryńska na Nielub i Wąbrzeźno, aż latach wolnych komtur pobierał połowę, ale
pod pastwiska ladzyńskie, dalej od blot pod za to będzie i odnośne koszta do połowy pono-
Wiecznem aż do Dębowej Łąki i ztąd dalej aż sił. Datum in Redins. Jeszcze wielu innych
do granicy Pomezanii pod J3iskupiec. Zawie- przywilejów udzielił zakon miastu, które im
rała w swoich granicach w kierunku z W ą- z 1472 potwierdził król Kazimierz, a r. 1520
brzeżna przez Sitno, Łopatki i Książki ku Lem- Zygmunt I (ob. Froehlich: "Gesch. d. Grau-
barkowi także rozległe moczary; była więc den zer Kr., I, str. 246-250 i Schultz: Gesch.
dla Prusaków dogodną dla robienia ztąd wy- der Stadt und des Kl'. Culm.", II, str. 92).
cieczek. Już Herm. Balk nadał miastu włók 100. Po bitwie pod Grunwaldem, gdzie komtur 1'11.-
Nowa osada w dalszych zapasach z Pru- dzyński poległ, zajęli Polacy najprzód tylko
sakami różne przechodziła koleje, raz w nie- miasto Radzyn, zamek laś mężnie się opie-
przyjacielskich raz w krzyżackich znajdując rał (Długosz IV, str. 80, ed. Przeździeckiego).
się ręku. Oto co o tem pisze Dusburg: "NulIus Po odstąpieniu od oblężenia Malborka (19 wrz.
posset ad plenum scribere vel dictare, quanta 1410) ciągnął król przez Sztum i Kwidzyn
Fratres et Burgienses de Redino infra secun- pod R., gdzie stanął w niedzielę w uroczystość

Rad
Rad
485
BW. :Mikołaja. Dnia 21 września rano rozłożył kowicie, a mury przedzamcza w części. Był
się obozem nad jez. Mełdzyńskiem; wojsko zbudowany w czworobok, z wieżami po 1'0-
z własnego popędu przypuściło szturm do gach. Dziś stoi tylko front południowy, z dwo-
zamku, którego załoga po więcej jak pięcio- ma około 110 stóp wysokicmi wieżami i wiel-
godzinnej walce się poddała. Poruczywszy po- ką bramą. Na zachód od niej znajdował się
tem twierdzę Jaśkowi Sokołowi, Czechowi, kapitularz, 58 stóp długi, na wschód kaplica
w którego towarzystwie znajdował się także zamkowa. Najlepiej zachowały się sklepy;
sławny potem Zyska, wyruszył d. 23 wrz. powiadają też, że ze zamku prowadzi podziemny
pod Rogoźno (Dług., 92). Szkody, które w tej ganek az do kaplicy św. Jcrzego na cmenta-
i w następnej wojnie miasto, którc w tych rzu. Cały zamek był pewnie otoczony głęboką
czasach i jeden kościół utraciło, poniosło, 0- fosą, którą w zach. stronie jeszcze dziś widaó.
szacowali Krzyżacy na 4000 grzywien. W Komtllrst1Vo,radzyńskic obejmowało: miasto Ra-
wojnie 13-letniej stanęli mieszczanie radzyń- dzyn, fol. Swiecie w pow. brodnickim, Blizinki
scy zaraz z początku po stronie polskiej; za- (Blise), 'Vrocławki (Ratzlaw), Mełno (Alden-
mek, który zrazu opór stawiał, dostał się tez hof), Nowydwór (Nuwehof) i Babalice (Pau-
jeszcze w r. 1454 w ręce Polaków. Daremnie welsdorf); wsie czynszowe: Gobelndorf, to
kusili się Krzyżacy r. 1456 i 1461 napowrót jest Gawłowice, Zelnowo (Silnau), Czccz,ewko
go odzyskać. R. 1503 król Aleksander daje (Czeczaw), Gołębiewo (Grosse Sagen), Swie-
w zastaw zamek i miasto R. z należącemi do cie w pow. grudziądzkim (PoIn. Swetze), Ło-
nich wsiami bisk. chełmińskiemu Mikołajowi patki (Kezelingswalde), Boguszewo (Bogusch),
(ob. 'V oelky: Urk. B. d. Bist. Culm., str. 614). Linowo (Lindenau), Jarantowice (Arnsdorf),
W XV i XVI w. język niemiecki był UfZę- Rychnowo (Richenau), Lipinki (Weykersdorf),
dowym, ale ludność polska zdaje się przewa- Łąkorz (Lynkorn), Bursztynowo (Foerstenau),
żała. Akta sądowe z XV wieku zawierają na-Rywald (Liebenwalt), Blizno (Gr. Blese); ma-
zwiska, jak Mikołaj Szczecinka (Nicolaus Sche- jątki chełmińskie i dobra szlach.: Trzciano
schynke, 1484), Stanisław Strup czeski (1484), (Czende), Mgowo (Lugendorff), Piotrowice
Michał Krasowski (Crassasky, 1484), Maciej (Petrcndorf), Dziemiany (Schymelaw), Bobro-
Maciej Kapusta itd. W drugiej połowic XVI wo (Bobcraw), Piotrkowo (Peterkaw), Kit-
w. język niemiecki ginie. PierwBzy dokument nowo (Kyntnaw), Melno (Al den), Mędrzyce
polski w aktach sądowych pochodzi z r. 1567 (Mandel), Pęsławice (l>anzelndorfl'), Bogdanki
i zaczyna się od słów: Ja 'Valenty Kania (Bogdamsdorff), Sędzicc (Gr. i KI. Lantrich-
wyznawam. itd. (ob. Kętrz., Oludn. polsk., str. ter), Osetno (Osseten), 'Vardęgowo (Firdung),
176). R. 1568 srożyło się tu morowe powietrze. Płowęż (Plowese), Nowawieś (Nuwedorff),
W pierwszej wojnie szwedzkiej (1601-29) Białobłoty i Białobłotko (Gr. i KI. Belblat),
spalili Szwedzi kościół paraf. św. Anny i szpi- Kuligi (Kulingen), Kitnówko (Kinten), Dębie-
tal. Przy okupacyi w 1772 r. liczyło miasto niec (Dammentz), Dąbrówka (Dameraw), Ple-
52 dm. drew. pod słomą i 260 mk. (8 szew- mięta (Clementkaw), Nielub (Nelaw), Nowy
ców, 5 krawców, 2 bednarzy, 2 kołodziejów, Młyn (Neue Mole), Zakrzcwo (Cressau) (ob.
2 stolarzy, 1 kowal, 1 ślusarz, 1 garncarz i 1 :Froelich: Gesch. d. Graudenzer Kr., I, 9).
karczmarz). Jarmarków było 5. Podatki wy- Dokładną mapę komturstwa podał HenkeI
nosiły 955 f!., z tych 150 fI. hyberny, oprócz w "Zeitsch. des Westpr. Gesch. Ver.", 1886
tego czynszowano po 150 kor. pszenicy, zyta, (zesz. X VI, 36). Komturami byli: 1) Hart-
jęczm. i owsa do zamku. Burmistrzami byli: wich, 1251-52; 2) Hartung, 1278--80; 3)
Fabian Kelmner i Jakub IJenman 1570, To- Henryk von Vatcrnrode; 4) Hartung, 1289-
masz Majewski 1707, Albert Opczyński 1722, 1298; 5) Peter, 1304; 6) Hormann, 1312-21;
Jan Czarnecki 1741, Tomasz Radzki 1772 r. 7) Dietrich v. Spira, 1332; 8) Henryk v. Bo-
Ewangielicki system parafialny został tu w r. venden (Bobenczene), 1338; 9) Hartmann,
1796 wprowadzony. R. 1836 przeniosły się tu 1339; 10) Schweder (von Pelland ?); 10) Pe-
po kasacie benedyktynki z ?rudziądza. Naj- tzold V. Korwis (Kurwis), padł w bitwie pod
dłużej żyły: ksieni Teresa Zółkowska i }Ia- Radau; 11) Jan Y. Rubesom, 1370-77; 12)
ryanna Paździerska, ostatnia benedyktynka Henryk Gans V. Webirstete,1877-82; 13)
z Grudziądza (-r 1873). Zamek krzyżacki stał Gotthold Y. Kurwis, 1382, -r 1383; 14) Engel-
na północ od Radzyna, między miastem a Fi- hard Rabe Y. 'Viltstein, został potem nadmar-
jewem, nad jeziorem Zamkowem. Sterczące szałkiem; 15) Werner Y. Tettingen, 1387-90;
jeszcze dziś ruiny świadczą o jego dawnej 0- 16) Henryk Harder, 1390- 29 / 6 1391; 17) hr.
kazałości, a wykończone we wszelkim wzglę- Rudolf v. Kyburg, 1391-1402; 18) Wilhelm
dzie formy tej budowli o tem, że powstał pe- Folkolt, 1402-4; 19) Henryk V. Schwelborn,
wnie dopiero w XVI w., nie jest to więc pier- 3/ 2 1404; 20) Eberhard Y. Affenfeld, 1404 po
wotny zamek. Mury, któremi właściwy za- 19/ 11 ; 21) Jan Y. d. DolIen, 1407-9; 22) Mi-
mek był opasany, zachowały się jeszcze ca.ł- kołaj Y. Melin, 1409, padł w bitwie pod Grun-

486
Rad
Rad
waldem; 23) Jerzy v. Wrisberg, 1411; 24) leśnym a 60 n. - 120 n.; 5 wolarzom a 50
Henryk Hold, 1411; 25) Konrad v. Sefeln, 1'1. - 250 1'1.; 5 służącym i 5 pasterzom 400
1411-12; 25) Otto v. Walsbach, 1412-15; 1'1. Pozostało zatem 9629 fI. 10 gr. czystego
26) Andrzej v. Sekendorf, 1415-16; 27) hr. dochodu, od których kwarta wynosiła 2407 1'1.
Fryderyk v. ZoIlern, umarł po kilku miesią- 10 gr.; do czego jeszcze doliczyć trzeba kwar-
cach na morowe powietrze; 28) Wolf v. San- tę od wolnych sołectw ił, 137 f1., tak że cała
senheim (Sawnsheim), 1416-21; 29) :Mikołaj kwarta razem wynosiła 50881'1. 20 gr. Oprócz
v. Bergau, 1421-22; 30) Mik. v. Goerlitz, tego płacili trzej, lemani w Rychnowie, 2
1432; 31) Jan v. Pommersheim, 1433-44; w Linowie i 2 w Swieciu każdy po 100 1'1. na
32) Ludwik v. Landsee (Lanse), 1434; 33) Je- odnośne regimenty. Na obszarze ststwa było
rzy v. Egeiing, 1434-36; 34) Henryk Mar- 5 jezior. Miasto posiadało cztery kościoły
schalk, 1436; 35) Jan v. Erlebach, 1437-38; katol., z tych parafialny św. Anny i dawniej-
36) hr. Jan v. Gleichen, 1438-41; 37) Fry- sza prepozytura św. Jerzego do dziś się prze-
deryk v. Nickeritz, 1449; 38) Dyteryk v. chowały, dwa inne i kaplica przy farze za-
Werdenau, 1449-54. W 1446 r. należeli do ginęły. Kościół paraf. patronatu rządowego,
radzyńskiego konwentu następujący rycerze: murowany (sufit drewniany). Na łuku od-
1) kś. Jan Gladiator z Zalewa wpow. morąskim; dzielającym presbiteryum od głównej nawy,
2) kś. Mikołaj z Chełmży; 3) Olbracht von jest napis: "Templum hoc aedificatum anno
Olym, Saksończyk, komtur domowy, posiadał miIlesimo ducentesimo tricesimo tertio et re-
3 konie i pancerz; 4) Dyteryk Kundig z Miśni, para tum et dealbatum anno millesimo octin-
piwniczy, miał 2 konie i pancerz; 5) Frydó gentesimo tertiodecimo". Zdaje się, że kościół
ryk Schoneberg z nad Renu, 3 konie i panc.; został zbudowany dopiero po przeniesieniu
6) Seiffart Bortwitz z Miśni, 3 konie i panc.; miasta na teraźniejsze miejsce w końcu XIII
7) Jan v. KaUenbach z nad Renu, 2 konie i w. Ciężka wieża wznosi się na zachod. ramie-
panc.; 8) Daniel v. PIet ten z nad Renu, bez niu. VV głównej wieży wiszą trzy dzwuny,
konia, posiadał pancerz; 9) Hencze Torcksis lane r. 1789 przez Franciszka Krieger z To-
z Frankonii, bez koni ale z panc.; 10) Hans runia. W kościele są trzy nagrobki z r. 1541,
v. Gore w infirmeryi. StaJ'ostwo radzyńskie 1551 i 1585, poświęcone pamięci woj. cheł-
niegrodowe należało do wojew. chełmińskie- mińskiego Lusiani i dwóch sędziów ziemskich
go. Tu odbywały się naprzemian z Kowale- z familii Plemięckich. W pierwszej wojnic
wem sądy ziemskie i sejmiki wojew. chełmiń- szwedzkiej kościół został spalony. Wtedy na-
skiego. Starostami byli: 1) Gabryel Bażyń- bożeństwo odprawiało się w kaplicy św. Je-
ski, 1458; 2) Jan Dąbrowski, 1504; 3) Jan de rzego po za miastem. W 1640 r. odnowił sta-
Lusianis, 1520; 4) Jan de Lusianis, woj. cheł- rosta Mik. Wejher całe presbyteryum, po nim
miński, 1539-50; 5) Hugo Dąbrowski, 1568 ststa Jan Gniński cały chór wielki. Kaplicę
--1570; 6) Jan Dąbrowski, 1592; 7) Paweł Przem. Pańskiego, najpiękniejszą ozdobę ko-
Działyński, 1600; 8) Paweł Działyński, 1600; ścioła, zbudował w 1601 r. ststa Hugu Dą-
9) Hugo Dąbrowski; 10) Jan Weyher, kaszte- browski, który pod nią groby familijne urzą-
lan elbląski, później woj. malborski, 1614- dził. :Małżonka zaś jego Katarzyna z Dzia-
- t 1626; 11) Mik. Weyher, 1626-46; 12) łyńskich przeznaczyła na tę kaplicę 1 3 /. włó-
Władysław Gnin-Gniński, 1679-99; 13) Piotr ki. Do prob. należy plebanka Wymysłowo
Jan Czapski, 1718-1732; 14) Konstancya (5 włók i 2 ogrody). R. 1582 przyłączył bi-
Czapska z Gnińskich, wdowa po poprzedniku, skup Piotr Kostka prepozyturę św. Jerzego
1740; 15) Tomasz Czapski, od 14listop. 1740 i kaplicę zamkową do fary. W ten sposób do-
- t 1784. Lustracya ststwa z 1', 1765 opie- stało się proboszczowi jeszcze 8 włók. Z tych
wa, że zabudowania na zamku w lichym by- leżą 4 pod Czeczewkiem, 1 1 / 2 zwano Kalwa-
ły stanie. Dochody wynosiły: ze zboża i czyn- ryą. Proboszczami radzyńskimi byli: Konrad,
szu zbożowego 1085 fI., za 284 beczek piwa, 1278 r.; Michał Pęcherek, 1601; Łukasz Pil-
którego wyszynkiem zajmowali się karczma- czewski, 1630- t 1654; Tomasz Poniatowski,
rze, płacąc od beczki po 3 fI., razem 8521'1.; 1660; Wawrzyniec Pogorzelski, 1674; Chry-
za 11 beczek okowity ił, 35 n. 335 1'1.; czynsz styan Pokrzywiński, 1694; Paweł Gostomski,
w gotówce 9737 f1. 10 gr. W ogóle 12059 1707-22; Browiński, t 1737; Stan. Obeszyń-
fI. 10 gr. Rozchód wynosi 2430 fI. i to głó- ski, 1741; Kazimierz Zapalski, 1752; Tomasz
wnemu komisarzowi wszystkich starostw pła- Krakowski, 1780-89; Ksawery Sampławski,
cono 600 fI.; pisarzowi zamkowemu 200 fI.; 1848. Kaplica na zamku p. w. św. Krzyża,
ekonomom w Radzynie i na folw. w,Świeciu murowana, okazała, o 8 oknach wielkich i wy-
ił, 120 f1. - 240 1'1.; gospodarzom w 8wieciu, sokiem sklepieniu. Posiadała jeden ołtarz,
Gołębiewku, Blizenku i Czeczewie a 60 fI. - z kamienia wyrobiony, z obrazem Matki B.
240 fI.; strażnikowi zamku 30 1'1.; na repera- Bolesnej. Po obu stronach stały ozdobne sta-
cyą zamku i kaplicy 100 1'1.; dwom stróżom leo Kaplica ta i prepozytura św. Jerzego by-

Rad
ły od początku ze sobą, połączone i stały pod
zarządem jednego duchownego, krzyżaka, któ-
ry w niczem nie zależał od proboszcza w mie-
ście. Jego parafią składała służba krzyżacka
i domownicy zamkowi, oprócz tego wszyscy
poddani krzyżaccy, gdziekolwiek na ich do-
brach osiedli. Takiemi czysto krzyżackiemi
osadami były wtedy wioski Hansgut i }Ia-
zanki. Dla nich to on osobne odprawiał nabo-
żeństwo, zwykle u św. Jerzego, udzielał sa-
kramentów. 'V Wielkanoc na znak zależności
dawał mu każdy t. z. grosz paschalny. Dzia-
łalność jego duchowna musiała być nicmałą,
kiedy mu do pomocy dodano kilku mansyona-
rzy. Początkowo pobierał 20 grzyw. W 1286
r. nadaje mu komtur tutejszy 8 włók roli
i ogród znaczny przy mieście, Rnzgart zwa-
ny. Prócz tego miał stół wolny na zamku,
gdzie z drugimi braćmi zasiadał na obiad i
wieczerzę. Jeżeli jakie przeszk od y nie po-
zwalały mu stanąć do stołu, wtedy kucharz
wydawał mu przypadające potrawy o trzech
daniach, a piwniczy piwa. Zdaje się że po-
dobne rozporządzenia i fundacye poczynili
Krzyżacy i przy innych kaplicach zamkowych
i prepozyturach miejskich. Dokument tutcj-
szy wciągnięty był do metryk królewskich r.
1477 i dla tego się przechował (ob. Woelky,
Urkundenb. d. Bist. Culm, str. 73 i Utracone
kośc., przez }'ankidejskiego, str. 83). Za cza-
sów Rzpltej utrzymywali tu starostowie ra-
dzyńscy domowego kapelana. Kaplica pod-
upadać zaczęła; r. 1801 urządzono w niej ma-
gazyn; sklepienie już dawno zapadło, mury
niszczeją coraz bardziej. Prepozytura św. Je-
rzego na cmentarzu, murowana, zawiera gro-
bowiec księży radzyńskich; na cmentarzu
znajduje się grobowiec familijny Tokarskich.
Kościół mniejszy (minor ecclesia) w mieście
wspomina już przywilej z 1286 r., ale o losach
jego brak wiadomości. Kaplica Działyńskich,
z grobami tej rodziny była przybudowana do
północnej strony kościoła paraf. R. 1790 już
nie istniała (ob. Utracone kośc., przez Fanki-
dejskiego, str. 85). Do parafii należą: Radzyn,
miasto, wś i domena, Nowydwór, Wymysło-
wo, Szumiłowo, Kitnowo, Mełno, Olenruda,
Dąbrówka, Boguszewo, Zakrzewo, Dębieniec,
gdzie jest kaplica tyto św. Wwrzyńca, 1864
r. nowo odbudowana, Bogacz, Klewenau, 'Vi-
ktorowo, Plemięta, Nicponie, Gołębiewko, Ma-
zanki, Czeczewo, Gołębiewo, Gziki, Gawłowi-
ce, Hansgut, Rożental, Zielnowo, Buk i Zielo-
na Góra. R. 1867 liczyła parafia 2977 dusz,
a 1886 komun.; 1887 zaś r. 3000 dusz. Przy
kościele istnieje braetwo św. Anny, trzeźwo-
ści, założone r. 1855; dawniej także rożańco-
we i kwitnące jeszcze bractwo literackie
(confraternitas Literatorum), które istniało
już r. 1593. Wizyt. Strzesza z r. 1667 donosi,
Rad
481
że bractwo to posiadało 2 włóki roli od wszel-
kich ciężarów wolne; darowała je Anna Płą,-
chawska r. 1607. Literaci mieli też członków
najliczniejszych i przyczyniali się do uświe-
tnienia uroczystego nabożeństwa, starając się
mianowicie o dobry śpiew kościelny i muzy-
kę. Nadmienić jeszcze wypada, że r. 1582
biskup Piotr Kostka, przyłąezywszy do fary
prepozyturę św. Jerzego i kaplicę zamkową,
zobowiązał proboszcza utrzymywać odtąd naj-
mniej 4 wikarych. R. zaś 1775 Józef Zalew-
ski z Lubawy ufundował przy farze nowego
prebcndarza katechetę, którego głównem za-
daniem bylo uezyć dzieei katechizmu tak
w szkole jako i w kościele i dopomagać w na-
bożeństwie (ob. Fankidejski, Utracone kośc.,
str. 81). Oprócz tego istnieje tu szpital dla
ubogich. Dawniej był tu i osobny lazaret
dla trędowatych, który stał po za miastem,
ale r. 1472 już nie istniał. Dekanat radzyński
składał się r. 1641 z 9 parafii, były niemi:
Radzyn, Okonin, Gruta, Linowo, Płowęż, O.
strowite, Jabłonowo, Bursztynowo i Rywałd
(ob. Woclky, Urk. B. des B. Culm, str. 1028).
Dziś należą do niego te parafie, z wyj<łtkiem
Bursztynowa. 2.) n, wś, od!. 1/8 mili od
mta Radzyna, obejmuje 1291'98 mr. W 1868
r. było tu 54 bud., 28 dm., 219 mk., 89 kat.,
130 ew.; 1885 r. 21 dm., 169 mk. W skład
gminy wchodzi wś Proch, która r. 1885 miała
95 mk. i 15 dm. Wś należała dawniej do mia-
sta !t., przeszła następnie w posiadanie miesz-
czan, którzy potem swe działy sprzedali. Za
prawo do pastwisk na miejskim obszarze r.
1835 odkupione, włościanie otrzymali (w r.
1835) 43 1 / 2 włók pastwisk, których separacya
nastąpiła 1836 r. 3,) n., domena fiskalna,
niem. Domaine Relulen, tamże, zawiera 2677'25
magd. mr. i cegielnię. W 1868 r. 19 bud., 8
dm., 51 wyłącznie ew ang. mk.; 1885 r. 10
dm., 165 mk. Do gminy należy fol. Klewenau
(1855 r.) 2 dm., 23 mk., tak że cała gmina
liczy 12 dm., 30 dymów, 188 mk., 143 katol.,
45 ewang. Kś. Fr.
Radzynek, wś i f?lw. nad rz. Ruziee, pow.
rypiński, gm. i par. Załe, odl. o 11 w. od Ry-
pina, posiada 25 dm., 192 mk., 1104 mr. ob-
szaru (50 mI'. nieuż.). Dobra R. składają się
z fol. R., Brzuze, Duszoty i Somsiory, majlł
1884 mr. obszaru (916 mr. ornej zicmi). 'V e-
dług reg. pob. pow. rypińskiego z r. 1564 we
wsi R., w par. Chojno, Tomasz Radzyński miał
2 łany; Józef Radzyński miał 6 łan., 1 zagr.;
Szymon i Jan Radzyńscy 2 łany, 1 zagr. trze-
ci łan spalonego Alberta, wolny od opłaty.
Marein miał 4 zagr. poddanych Jakuba Mo-
szczeńskiego właśc. 1 łanu. Piotr Czietkow-
ski 2 łany. Płaeono poboru 5 fI. 22 gr. 2 sol-
dy. Par. Chojno płaciła 29 fI. 17 gr. 1 sold.
(Pawiński, Wielkp., 1,291). W 1789 r. R. był

488
Rad
własnościl1l Ludwika Przeciszewskiego, który
wysiewał 45 korcy żyta, 2 1 / 2 kor. pszenicy, i
pobierał czynszu 230 złp. Br. Ch.
RadzYlJia, w XVI w. nazwa łl1lki śród lasu,
Da obszarze wsi Niedospielin (ob.).
RadzYlJie, posiadłość niegdyś w par. cho-
rZ6Wskiej, w pow. pleszewskim, leżała już
pustkami przed r. 1523. Wymieniona mię-
dzy włościami, które Anna z Tęczyna wniosła
w r. 1506 Mikołajowi ks. na Raciborzu, myl-
nie objaśnioną jest Radzimiem, w pow. obor-
nickim (Cod. Dipl. Sil., VI, str. 155).
Radzyny, pow. szamotuIski, ob. Radzyń.
Raedchen, wś, pow. kożuchowski, par. ew.
i kat. Sława. W 1842 r. 38 dm., 195 mk. (34
kat.), młyn wodny.
Raedel, wś, pow. żegański, par. Hartmanns-
dorf Nieder; 1842 r. 16 dm. foL, 104 mk. ew.
Raedichen, 1361 Radechow, wś, pow. Zło-
toryja-Hajnowski, par. ew. Merzdorf. W 1842
r. 66 dm., dwór i fol., 428 mk. ew.
Raedlitz Ober i Nieder, 1506 Redliz, wś,
pow. stynawski, par. ew. Bielwiese. W 1842
r. 42 dm., 2 fotw., 271 mk. ,(3 kat.).
Rasowo, fol. nad jez. Zośle, pow. trocki,
w 2 okr. pol., o 33 w. od Trok, ma 1 dm., 30
mk. (2 kat. i 3 żyd.). W 1850 r. dobra R.,
w par. Zośle, własność de Raes'ów, składały
się z 4 wsi i 2 fol. i miały 960 dz. rozl.
Raetsch, 1309 Rathschicz, także zwane Ja-
vorium, wś, pow. ziębicki, par. W"iesenthal.
W 1842 1'.30 dm., 192 mk. (ew.).
Raelldchen 1.) Gross, wś i dobra, pow. gu-
rowski(Guhrau), par. ew. Gross-Saul. W 1842
r. 34 dm., fol., 188 mk. ew. Dzieliło się na
dwie części: królewskl1l i prywatną. 2,) R.
Klein, 1507 Reudichenu, wś i fol., pow. gurow-
ski, par. ew. Gross-Saul. W 1842 r. 24 dm.,
foL, 197 mk. (4 kat.).
Raellmung-K1'llSchin (niem.), ob. Kruszyn-
Rumunki.
Raellmung-Nieziwienc (niem.), ob. Nie-
iywięć.
Rafa, os. nad rz. Bugiem, pow. węgrow-
ski, gm. i par. Kamieńczyk, ma 1 dm., 15 mk.,
39 mr. W chodziła w skład dóbr Kołodziąż.
Rafa, niem. Raffa, osada przy przewozie na
Wiśle, leży na praw. brzegu, pow. chełmiń-
ski, st. p. i par. ew. Ostromecko, kat. Czarze;
1562'12 magd. mr. obszaru. W 1868 r. 4 bud.,
2 dm., 21 mk., 1 kat., 20 ew.; 1885 r. zaś by-
ło tu 21 dm., 131 mk. W skład gm. wchodzą:
wyb. Szadun (3 dm., 13 mk.) i Sześćstof (niem.
Schestoff) 2 dm. i 9 mk. Cała gmina ma 26
dm., 31 dymów, 153 mk., 48 kat., 105 ew.;
obszaru zaś 514 ha (68 roli or., 15 łąk, 38
lasu). Kś. Fr.
Rafaczówka al. Ra/acówki, grupa zabudo-
wań w gm. Zubsuche, pow. nowotarski, nad
granicą, Zakopanego: wznies. 979 mt. Br. G.
Raf
Rafajłowa al. Rajajl6w, potok, powstaje
w gm. Zielona, pow. nadworniański, ze źródeł
leśnych, z pod gory Taupiszyrki (1503 mt.),
tuż nad granicl1l galicyjsko-węgierską. Płynie
zrazu leśnym parowem na poludnie, zabiera-
jąc liczne potoki i strugi; poczem zwraca się
na zachód i leśną debrą podąża na polanę Ra-
fajłową, wśród której wpada do Bystrzycy
nadworniańskiej z lew. brzegu; wśród śre-
dniego biegu jaz Rafajłowiec. Długość biegu
8 klm. Zródła wznies. 1495 mt., ujście 752
mt. .Wzdłuż praw. brzegu wiedzie górzysta
ścieżyna do wspomnianego jazu. ,V wodach
R. żyjl1l ryby: babec, pstruh (pstrąg) i pyr
(nazwy ludowe). Br. G.
, Rafalin, fol. nad rzkl1l Pociechą, lew. dopł.
Swisłoczy, na płd. krańcu pow. ihumeńskiego,
w 4 okr., pol. puehowickim, gm. Pohorełe,
par. kat. Swisłocz, (w pow. bobrujskim), o 8
w. Dziedzictwo Rewkiewiczów, ma 55 włók;
grunta lekkie, łąk obfitość, miejscowość pole-
ska, bogata w lasy. Al. Jel.
Rafaliszki, folw. szlach. nad stawem, pow.
wileński, w 3 okI'. okr. pol., o 62 w. od Wilna,
ma 2 dm., 13 mk. katol.; własność Bańkow-
skich. Włościanie wnieśli 1496 rs. 96 kop.
wykupu za wydzieloną ziemię.
Rafaiski, folw. u źródeł rzki Niedźwiedzi-
cy, lew. dopł. Prypeci, pow. rzeczycki, w 2
okI'. pol. jurewickim, gm. dernowicka, przy
drożynie ze wsi Barszczówki do Krasnosielia;
grunta namułowe, urodzajne, łąk obfitość.
Rafałka, niem. Ra/alken, dobra na pol.-
prus. Mazurach, tuż przy mieście Lecu.
Rafałów 1.) kol., pow. łęczycki, gm. Pia-
skowiee, par. Parzęczew; odl. od Łęczycy
19 1 / 2 w., ma 20 dm., 122 mk. 2.) R., pow.
brzeziński, gm. i par. Dobra. Nie podany
w ostatnich urzędowych spisach. W 1827 r.
było 7 dm., 49 mk. 3.) R., wś i os. młyn.,
pow. łódzki, gm. Brużyca Wielka, par. Ale-
ksandrów; wś ma 7 dm., 66 mk., 94 mr.; os.
młyn. 1 dm., 5 mk., 10 mr. dwoI'. W 1829 r.
było 5 dm., 54 mk. 4.) R., wś, pow. iłżecki,
gm. Wierzchowiska, par. Krępa, odl. od Iłży
23 w., ma 12 dm., 88 mk., 8 mr. dwor., 179
mI'. włośc. Br. Ch.
Rafałów 1.) al. RafaZowo, folw., pow. no-
wogródzki, od 1870 r. własność mieszczanina
Budlewskiego, ma około 9 1 / 2 włók. 2.) R.,
pow. rzeczycki, w 1 okr. pol. brahińskim, par.
katol. ostrocbladzka, należy do domin. Bra-
hin, do 1873 r. własność Rokickich, odtąd
kupca Konoplina; grunta urodzajne, namułowe.
3.) R., dobra, pow. mścisławski, należały daw-
niej do sstwa mścisławskiego, około 1757 były
w posiadaniu Mikołaja Łopacińskiego. A. Jel.
Rafałówka, wś i folw., pow. białostocki,
w 1 okr. pol., gm. Zabłudowo, o 14 w. od
Białegostoku.

Raf
Rafalówka 1.) al. Annopol, Adl'yanówka
i Koriowy Chutor, wś, pow. humański, O 5 w.
na płd. od Kodowa (par. praw.), ma 355 mk.,
873 dzies. ziemi. Załozona w 1826 r. przez
byłych dziedziców Kodowa Rafałowiczów,
drogą spadku naleała w 1863 r. do :Michali-
ny z Podgórskich Zółkiewskiej. 2.) R., w do-
kum. Rafałów, mko nad Styrem, pow. łucki,
okI'. pol. Włodzimierzec, gm. R., o 28 w. od
Gródka, 10 w. od Woli Bielskiej, 22 w. od
Włodzimierca, 90 w. na płn.-wschód od Łuc-
ka, a 280 w. od Zytomierza odległe. W 1870
r. miało 170 dm., 759 mk., wtem 93% ży-
dów, cerkiew, kapl. katol. par. 'Włodzimierzec,
2 domy modlitwy zydowskie, 13 sklepów, 20
rzemieślników. Własność niegdyś Narcyza
Olizara, dziś 'skarbowe. Do włości rafałow-
skiej należały wsie: Bołochowicze, Mosiewicze,
Police i Zołudzk Mały. Ob. Arch. J. Z. R.,
cz. VI, t. 1, dodatki: 92, 93, 95 i 299.
Rafalówki, os., pow. szczuczyński, gm.
Pruska, par. Bargłów; ob. Kl'oszewo.
Rafałowo, właściwie Hustata, jez. w pow.
dzisieńskim, niedaleko wsi R, 2 1 /2 w. długie,
do 1 w. szerokie.
Rafalowo 1.) folw. i dobra nad jez. t. n.,
pow. dzisieński, w 2 okr. pol., gm. Jody, okr.
wiejski Rafałowo, par. kat. Ikaźń, o 79 w. od
Dzisny, ma 1 dm., 14 mk. ,katol. Założony
w 1800 r. przez ks. Rafała Swięcickiego, ka-
nonika smoleńskiego i od jego imienia nazwa-
ny. W 1834 r. dobra liczyły 866 dusz męż.,
a w 1847 r. 879 dusz i miały 5430 dzies.
Własność dawniej Łopacińskich, dziś Aliny
Niezabytowskiej. Do R. należą awulsa: :Milki,
Annopol, Alinów i Klotyldów. W skład okrę-
gu wiejskiego wchodzą wsie: Sokołowszczy-
zna, Dziernicze (Dyrnicze), Borodzinicze, Ry-
siewicze, Rudobiście, Repiszcze, Bujowszczy-
zna, oraz zaśc.: Antonowo, Mickowszczyzna
(Mitkowszczyzna), R ydzewszczyzna, Pożor-
dzie al. }Iaryanów i }Iieta, wogóle 431 dusz
rewiz. włośc. uwłaszcz., 15 b. ludzi dworskich,
6 ludzi wolnych i 33 zołnierzy urlopowanych,
wogóle 485 dusz rewiz. O 5 w. od dworu, we
Borodzinicach, znajduje się kap l. katol. wsi
p. w. św. Józefa, z muru wzniesiona w 1832 r.
przez Józefa Łopacińskiego, z grobami fami-
lijnemi. 2.) R., folw., pow. borysowski, w 2
okr. pol. łohojskim, gm. Osowo, grunta lekkie
kamieniste. 3.) R., folw., pow. mohylewski,
dziechciarnia, zatrudniająca 2 ludzi i produ-
kująca rocznie około 1000 pudów i dająca do-
chodu 600 rs.; własność Olszewskich. 4.) R.,
ob. Rafalow. J. Krz.
Rafalowska Wola, wś i fol., pow. nowo-
miński, gm. i par. Kuflew, ma 252 mk., 401
mI'. dwors., 614 mr. włośc.
Rafalowszczyzna, futor nad rz. Rudzisz-
Rag
489
czą, pow. lidzki, w 2 okr. pol., o 56 w. od Li-
dy, 1 dm, 10 mk.
Rafały 1.) fol., pow. makowski, gm. i par.
Karniewo, odl. 9 w. od Makowa. W 1827 r.
było 12 dm., 72 mk. W 1880 r. fol. R. rozl.
mI'. 213: gr. Ol'. i ogr. mr. 188, łąk mI'. 8,
past. mr.8, wody mr. 2, nieuż. mr. 8; bud.
z drzewa 7. 2.) R., pow. makowski; ob. Glin.-
ki-Rafały i Jarzyły. 3.) R., pow. sokołowski,
ob. K1'asnodęby-R.
Raffekl'ug, ob. Rafa.
Rafftel'lłłuende, folw. dóbr prywatnych
Gross-Ekau, w okr. mitawskim, pow. bowski,
par. ekawska (Kurlandya).
Ragaischen Alt, fol. na prus. Litwie, pow.
darkiejmski. Należy do majątku rządowego
Beyershof 4]/2 klm. od st. IJOczt. i tel. Trem-
pen. Obszar 617 ha.
Ragajsze, wś, pow. szawelski, gm. Kruki,
o 58 w. od Szawel.
Raganiszki, dobra, pow. trocki, w 3 okI',
pol., gm. Butrymańcc, okr. wiejski Ajciuny,
w 1864 r. własność Wiedeckich. W 1850 r.
dobra R., w par. Punie, składały się z fol.
i wsi, miały 192 dzies. rozl. i należały do Ba-
ranowskich.
Ragallówka, grupa zabudowań, w gminie
Ostrów Baranowski, pow. kolbuszowski.
Ragap, rzeczka na poL-prus. Litwie, pow.
pilkałowski, obfitująca dawniej w wodę, obec-
nie latem wysycha.
Rgalla, wś, pow. kalwaryjski, gm. Kirsna,
par. Swięto-J eziory. Odl. od Kal waryi 29 w.,
ma 13 dm., 29 mk.
Ragauen 1.) Gross al. Ragawischken vel
Gross Rogauen, wś, pow. darkiejmski, st. p.,
tel. Darkiejmy. 2.) R. Klein al. Rogallen al.
Nicklauszen, wś, tamże.
Ragellingkell, wysepka na rzece Rusi,
w pow. szyłokarczemskim, st. poczt. Rus.
Raggellhof, folw. dóbr koronnych Jakobs-
hof, w okI'. i par. mitawskiej, pow. dobleński
(Kurlandya ).
Ragging (niem.), wś, pow. nizinny, st. p.
Lappienen.
Ragielowce, wś, pow. lidzki, w 4 okr. pol.,
gm. Wasiliszki, oh. wiejski Szejbakpol, o 6 w.
od gminy, 47 w. od Lidy, a 12 w. od Wasi-
liszek, ma 5 dm., 52 mk. katol. (w 1864 r. 23
dusz rewiz.); należy do dóbr Sarowszczyzna,
Aleksandrowiczów i Berdowskich.
RaginiallY (od litew. ragana-czarownica),
wś, pow. poniewieski, w 2 okr. pol., o 31 w.
od Poniewieża, ku granicy kurlandzkiej, dzie-
dzictwo Roppów. Na pobliskiej górze palono
niegdyś mniemane czarownice. Przy niej
wznoszą się kopce sypane czyli kurhany.
Rozkopano niegdyś jeden z nich i odkryto
w nim szkielet olbrzymiej postaci człowieka,
przy którego piersiach leżało 7 czy też 9 cza-

490
.1'
szek ludzkich zwyczajnych. Na palcu miał
pierścień żelazny a u boku znaleziono żelazo
od dużej włóczni. Groby tutejsze badał Du-
bois de }Iontpereux (De tumulus, des fort s
etc., Paryż, 1845) i pod samem R. znalazł
około 100 mogił, w pobliskich zaś wsiach Pa-
kalniszkach, Rozalinie, Łaudyszkach i Kar-
piszkach jeszcze około 230. Największe z nich
miały 36, najmniejsze 12, zwyczajne zaś 24 stóp
średnicy. W rozkopanych 4 grobach pod R.
znalazł tylko popiół, troskliwie zebrany w środ-
ku i przykryty 1 st. ziemi; w jednym tylko
znalazł niespaloną czaszkę (ob. Bali11ski, star.
Polska, III, 459-466 i Grewingk, Ueber
heidnische Graeber Hussisch Litauens, 117-
118). J. Krz.
Raginy, wś, pow. słonimski, w 4 okr. pol.,
gm. Pacowszczyzna, o 47 w. od Słonima.
Ragiszki, wś, pow. władysławowski, gm.
Zyple, par. Łukszo. Odl. od Władysławowa
32 w., ma 3 dm., 33 mk. W 1827 r. było 3
dm., 33 mk.
Ragneta, litew. Ragainyte, w dok. Ragnit,
miasto na prus. Litwie, stolica powiatu t. n.,
leży nad Niemnem, o 11 klm. na płd.-wschód
od Tylży, pod 55°1' półn. szer. i 39°41' ws.
dług., nad bitymi traktami z Tylży na n.. do
Lasdehnon, taki sam trakt prowadzi z n.. do
Gbina i Szillen. Powyżej R. wpadaj do
Niemna: Jura (Szeczuwa) i Szeszupa. Gleba
w całej okolicy przeważnie gliniasta, pias-
czysta, w spodku mokra, ale wskutek dreno-
wania żyzna. Łąk dużo dobrych. Po drugim
brzegu Niemna wielkie bory, także około 30
klm. na wschód od R. znaczne lasy po obu
brzegach rzeki. W 1866 r. było 223 dm.
i 3746 mk. luteranów. Ludność miasta mówi
po niemiecku, podczas gdy w okolicy lud
wiejski posługuje się tylko przeważnie języ-
kiem litewskim. Trudni się drobnym han-
dlem, ogrodnictwem i rolnictwem. Sady owo-
cowe n.. słyn w okolicy. n.. prowadzi han-
del drzewem z obszaru cesarstwa rosyjskiego;
dwa tartaki parowe, fabryka francuskich ka-
mieni młyńskich i browar piwny. n.. jest sie-
dzib superintendenta, landrata, kasy powia-
towej, urzędu mierniczego. Poczta i telegraf
w miejscu; projektowana kolej żelazna z Tyl-
ży do 8tołupian pójdzie przez Ragnetę. Pocz-
ta osobowa chodzi tu stąd do Gbina, omnibus
prywatny do Tylży i Neu Eggleningken.
Jeszcze w epoce przedchrześciańskiej miała
gród warowny, który Krzyżacy r. 1277 zdo-
byli i do szczętu zburzyli. W 1289 r. wybu-
dował mistrz krajowy :Meinhard z Kwerfurtu
w pobliżu dawnej twierdzy now i nazwał
jl1l Landeshut; nazwa ta jednak wnet się na
"Ragnetę" zamieniła. Z powodu korzystnego
położenia stała się ona stolic jednej z naj-
główniejszych kornturyi pruskich, obejmują-
RAg
cej okolice nadniemeńskie, na południe aż do
Pregoły i wzdłuż kuryjskiej zatoki aż pod I,a-
biewo. Papież Urban V upoważnia we wrze-
śniu 1368 między innym i "dem Gebietiger
des Do (Dtschen Ordens) in ....Ragnit", jeżeli
z własnym proporcem do walki idą do używa-
nia "altaris portatilis," pry którym na sto-
sownych miejscach mogą kapłani "antequam
illucescat dies, circa tamen diurnam lucem"
mszę odprawić (ob. Cod. dipl. Warm., III).
Znaczenie strategiczne R. zmalało po po-
koju toruńskim, a jeszcze więcej, gdy z po-
czątkiem XVI wieku została majątkiem l:ito-
łowym księcia. Komturyą zniesiono, a w jej
miejsce utworzono wójtostwo główne, z 10
okręgów się składające. Prawo miejskie na-
dał R. w 1722 r. Fryd. Wilhelm L Dziś
mieści się w zamku sąd powiatowy i więzienie.
W okolicy znaleziono różne zabytki z czasów
pogańskich, między innemi brązową ozdob do
włosów w formie igły. Ragnecki powiat leży
między 39° 28' a 40° 15' wsch. dłg. i 54° 18'
a 55°8' płn. szer.; graniczy ze wschodu z gu-
bernią suwalska, i pow. pilkałowskim, z połu-
dnia także z pilkałowskim i wystruckim, z za-
chodu z nizinnym, z północy z tylżyckim i
gub, kowieńską. Obejmuje 22'3 mile kwadr.
Największa długość jego wynosi mil 8, szero-
kość zaś 5 mil. Obszar powiatu jest nizinną,
równina" jedynie w części zachodniej spoty-
kamy tu i owdzie nieznaczne wyniesienia. N a
najwyższej z nich leży wieś Lengwethen, 220
stóp n. p. m. Baltyckiego. N a północy podno-
si się teren łagodnie aż ku brzegom Niemna,
a samo miasto leży na wzgórzu nieznacznem.
Gleba różna; na północy prawie wyłącznie
pola piaszczyste i bagniste lub nad rzeczkami
takież łąki, na południu grunt ciężki, glinia-
sty. Klimat w ogóle dość ostry. Z wód naj-
większy Niemen z Jurą i Szeszupą; prócz nich
W ystruć w połudn. części, często bardzo
z brzegów występująca, i Tylzyl, poboczna
Niemna, pod Tylżą doń wpadająca. Ogółem
obejmuje powiat 238,440 mr. pól uprawnych,
1,997 mr. ogrodów, 66,052 mr. łąk, 44,038
mr. pastwisk, 96,497 mr. lasów. Uprawia się
przeważnie: pszenica, żyto, jęczmień, koni-
czyna, kartofle, w ostatnim czasie także bu-
raki. Siano nie wiele warte z wyjątkiem łąk
nadniemeńskich. Chów koni rozpowszechnio-
ny, mianowicie t. z. litewskich, uszlachetnio-
nych krwią arabskich i angielskich, ze stadnin
trakeńskich. Chów bydła wzmógł się znacz-
nie ostatniemi czasy, postęp tcn jednakże
wyłącznie prawie po dominiach widoczny, wie-
śniak chowa rasę krajową. Hodowla owiec i
świń dość znaczna, drobiu nic nad domową
potrzebę. Pszczelnictwem zajmują się mało.
Zwierzyny w skutek nieurodzajności ziemi
nie wiele, więc polowania po lasach nie szcze-

Rag
gólne, tern więcej, że mieszkańcy wiosek nad
lasami lezących zwierza ochraniać nie umieją.
Gospodarstwa rybne nie sa, prowadzone, choć
wody obfite w różne ryb g'atunki. Powiat po-
siada jedno tylko miasto, wsi 311, dóbr z fol-
warkami 53. Podług ostatniego spisu ludno-
ści (1886) było 54,495 mk., wtem 2/3 Niem-
ców, 1/3 Litwinów. Między pierwszymi liczni
potomkowie Salzburgczyków, sprowadzonych
przez Fryderyka Wilhelma I, a siedza,cych
przeważnie w wsiach Sengwethen, Szi1len i
Kraupischken. 'Vedług statystyk niemieckich
z r. 1878 mówiło 35,000 po nicmiecku, 17,000
po litewsku, lecz (dodajc taż statystyka)
"wielu Niemców tak się zlitwiniło, żc choć
niemieckie noszą nazwisko, tylko po litewsku
mówią i rozumiej a,". Są wszyscy wyznania
luterskiego i w całym powiecie ledwie kilku-
set zyje katolików. Przeważna część miesz-
kańców trudni się rolnictwem; rzemieślników
jest mało; handel ogranicza się prawie wy-
łącznie na drzewie i produktach rolnych.
Z zakładów przemysłowych posiada powiat
po kilkanaście gorzelni, cegielni i browarów,
znaczną liczbę wiatraków; są. także tartaki
i większe fabryki papieru w Wischwill.
W ogóle jednak ruch przemysłowy jest ma-
ły (ob. Weiss, Preus. Littauen und Masuren.
Glagau, Littauen und d. Littauer; Toeppen,
Hist. comp. Geogr. v. Preussen; Reichspost-
gebiet). Ad. N.
Ragniedino, osada handlowa nad rz. Tusz-
cza" pow.rostowlski gub. smoleńskiej, około
1000 mk., 2 cerkwie, znaczny handel zbożem,
oceniany rocznie na 1 milion rs. Osada stara,
podług podania założona w 984 r. przez lo-
gniedę, żonę ks. Włodzimierza.
Ragnit 1.) Althof (niem.), dobra i osada na
prus. Litwie, tuż przy mieście Ragnecie.
2.) R,-Preussen (niem.), wś na prus. Litwie,
tuż przy Ragnecie.
Ragojna, nazwa często używana na Li-
twie dla miasta Bagnety.
Ragosballis (niem.), fol. na prus. Litwie,
pow. stołupiański, należy do domeny królew.
Goeritten. Poczta, tel. i st. kol. żel. Stołupia-
ny. Obszar 137% ha.
RagoschelJ Klein al. Klein Koenigsberg, wś,
pow. darkiejmski, st. p. i tel. Trempen.
Ragosza, wierch lesisty na granicy gm.
Kainego i Ławocznego, w pow. stryjskim. Od
strony półn. powstajc pot. Kalnianka, dopływ
W ądrówki, a od połud. pot. z pod Ragoszy
al. Czerenina, dopływ Ławoczanki. W znies.
869 mt. Miejsce znaku triang. Por. Ławoczne.
Ragoszballen (niem.), fol., pow. stołupiań-
ski, st. p. i tel. Stołupiany.
Ragoszu Wel'cb, szczyt górski, na lewym
brzegu Kalnianki, na obszarze gm. Kainego,
w pow. stryjskim; wznies. 869 mt.
Rah
491
Ragówce, wś, pow. poniewieski, w 3 okr.
pol., o 33 w. od Poniewieża.
Ragowica, rzeczka na poL-prus. Litwie,
pow. darkiejmski, lewoboczny dopływ Węgo-
rapy, wpadaja,ca do niej po przyjęciu Sza1ty-
ny przy mieście Darkiejmach.
Ragowiszki, wś, pow. telszewski, w 3 okr.
pol., o 57 w. od Telsz.
Raguny, wś, pow. wileński, w 1 okr. pol.,
gm. Niemenczyn, okr. wiejski Podkrzyż, 04
w. od gminy a 26 w. od Wilna, ma 12 dm.,
60 mk. kat. (29 dusz rewiz.); wła8ność Sie-
strzeńcewiczów.
Ragupis, dwa zaśc., pow. nowoaleksan-
drowski, w 4 01.1'. pol., o 49 i 46 w. od Nowo-
ale ksandrowska.
Ragupoenen (niem.), wś na prus. Litwie,
pow. piłkałowski, st. pocz. Schorellen.
Raguszki, zaśc., pow. wiłkomierski, gm. i
par. Uciany, o 70 w. od Wiłkomierza; uwłasz
czony od dóbr Degule.
Raguty, zaśc., pow. nowoalcksandrowski,
w 4 okr. pol., o 46 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Ragy (dok. z 1'.1313), jaz w rzece Łebie
w Pomeranii, w pow. lęborskim (P. U. B. v,
Perlbach, str. 617). Ks. Fl'.
Ragyóc (węgier.), ob. 01'dzowiany.
Rabaczew, Rhaczew, uroczysko nad rz. 0-
rechowatą, pow. skwirski, o 1 1 / 2 w. od wsi
Topory, podług podania niegdyś miasteczko,
mające wiele cerkwi i licznych mie8zkańców
Greków, zburzone przez Tatarów.
Rabawoje, zaśc., pow. ihumeński, nad bło-
tem Omelne, rozciągającem się ztąd na płn. 6
w. aż ku rzece Siewołosie, dopł. Łoszy, w gmi-
nie Puków, par. katoł. uździeńska (o 4 mile),
ma 2 osady; miejscowość dzika, grunta lekkie,
własność poradziwiłowska, teraz k8. 'Vittgen-
steina. A. Jel.
Rahinów, przyległ. dóbr Hanuta, w pow.
święciańskim.
Rahmel (nicm.), ob. Rumia.
Rahnau (niem.), wybud., pow. holądzki,
st. pocz. i tel. Holąd.
RahnelJ (niem.), wś, pow. ga,biński, st. p.
N emmersdorf.
Rahnenbel'g (niem.), dobra ryc. w Pome-
zanii, pow. suski, st. poczt., tel. i kol. i par.
ew. Prabuty, odl. 1'2 klm., kat. Krasnołąka.
W skład gm. wchodzą: wyb. Goerkenhoefchen
(1 dm., 8 mk.) i folw. Gąski (2 dm., 29 mk.).
Dobra same liczyły w 1868 r. 21 bud., 158
mk., 151 ew., 7 kat.; 1885 r. 10 dm., 129 mk.
Cała gmina ma 13 dm., 25 dym., 146 mk., 31
kat., 115 ew.; 619 ha (412 roli or., 103 łąk).
Jednoklasowa szk. ewang. (1 naucz. i 65 dz.).
W 1809 napotykamy tu jeszcze 11 nazwisk
polskich na 27 włościan (ob. Kętrz. ,,0 ludno
poL", str. 207). Ks. Fr.

492
Rah
Raj
RablJerlfeld (niem.), wś na niem. Warmii, pow. sieński, gm. Rasna, ma 21 dm. i 153 mk.
pow. brunsberski, st. pocz., tel. i kol. żel. 3.) R., ob. Raje.
Frombork. Raj, futor, pow. latyczowski, par. Między-
Rablliedż al. Rahnied, dawniej jezioro oka- bóż, leży między 'V ołosowcami a Ihnatow-
lające zamek zasławski, nieszczęśliwej kn. cami.
waregskiej Rohuiedy al. Horysławy, żony Raj, wś, pow. brzeżański, odl. 3'75 klm. na
'Voldemara, kununga kijowskiego. Obecnie płd.-zachód od Brzeżan. Granice: wschod.
całkicm zarosłe, stało się błotem na przestrzeni Brzeżany, płd. Olcho wiec i N adorożniów,
około 1 włóki, wśród którego wznosi się samotne zach. lasy do dóbr Brzeżany i Kurzany, płn.
okopisko ze śladami ruin dawnych; tu przed Leśniki i Brzeżany. Obszar dwor. i włośc. na-
laty dziesięciu zbudowano cerkiew murowaną. leży do gm. Nadorożniów. W 1880 r. w gmi-
Miejscowość ta jak i cały Zasław należy dziś nic 461 mk., na obszarze dwor. 131; rz.-kat.
do urzędnika Chomentowskiego. W pobliżu 165, gr.-kat. 392, obydwie parafie w Brzeża-
przechodzi linia dr. żel. lipawo-romeńskiej. nach. Pos. więk. należy do dóbr Brzeżany,
Rabukahvell (niem.), leśn., pow. wystruc- własność Stanisława hr. Potockiego. Mieści
ki, st. pocz., tel. i kol. żel. Puschdorf. się tu zarząd tych rozległych dóbr, obejmują-
Rabuwerder (niem.), dobra ryc. w Pome- cych 23 folw. i 32,000 mr. lasu. Jest także
ranii, pow. Saazig, st. pocz. Gross Mellen. pałac, stanowiący rezydencyą, właścicieli. Za
Rabo (węgier.), ob. Hraclwwo. Sieniawskich i Czartoryskich był to zameczek
Oabodoszcz (mylnie), wś, pow. kobryński, myśliwl;ki, w kwadrat zbudowany, z czterema
ob. Radolwszcz. Stanowiła niegdyś I;stwo nie- basztami po rogach. Później wypełniono śro-
grodowe rahodowskie al. rahowskie, położone dek do wysokości baszt, a Elźbieta z książąt
w pow. pińskim wwdztwa mińskiego i grani- Czartoryskich ks. Lubomirska, wdowa po Sta-
niczyło z Gniewczycami. Podług spisów pod- nisławie Lubomirskim, marszałku, w. k. prze-
skarbińskich z 1766 r. posiadał je Orzcszko, niosła się tu z Brzeżan. Pałac stoi śród wspa-
opłacając kwarty 553 złp. 22 gr. a hyberny niałego parku, przez którego środek przepły-
180 złp. wa potok, tworzący sztuczne sadzawki. Rzu-
Oabosielie, wś nad bez. strugą, pow. bo- cone na nich mostki łączą ogród pałacowy
brujski, w 4 okr. pol. świsłockim, gm. Horba- z dzikim parkiem. Z okien pałacu otwiera się
cewicze, ma 9 osad; grunta lekkie, miejsco- widok czarujący na parowy i stawy parku i
wość małoludna. A. Jel. dalszą okolicę górzystą, a oraz na widzialne
zdala Brzcżany z klasztorem bernardynów na
Oabów, potok w pow. gródeckim, dopływ wysokiej i stromej górze, zbudowanym przez
Wiszni (dorzecze Wisły), wpada do niej pod :Mikołaja Hieronima Sieniawskiego, wojewodę
nazwą pot. Struha; przyjmuje pot. Zamłynki. ruskiego, w 1673 r. Park mający 30 mr. ob-
Rabulce, zaśc. szlach. nad rzką Powianuż- szaflI zasadzony drzewami szpilkowymi, ka-
ką, pow. dzisieński, w 4 okr. pol., gm. Miko- sztanami, platanami, jesionami rozłożystymi,
łajów, okr. wiejski 'Vianuża, o 10 1 / 2 w. od składa się z dwu nicrównych części. W połu-
gminy a 141/ od Dzisny, ma 2 dm., 23 mk. dniowej wznoszącej się pochyło ku południowi
prawosł. (w 1864 r. 7 dusz rcwiz.). w 1879 r. wycięto już ginące drzewa i założo-
Oaickau, ob. Rajkowy. no tu sad owocowy. Sadzawki zasila źródło
Raindowka, fol. dóbr Jarząbkowice, w pow. Rajówki (uchodzącej pod Brzeżanami do I,ipy)
pszczyńskim. , wytryskujące w parku. Dawniej było ujęte
Raillz szczyt górski na Spiżu, wznies. 805 w groblę, z której tylko głazy zostały. Park
mt., na obszarze gm. Drużbaki. nieco zaniedbany; w cieplarniach bardzo stare
Raiscben, wś i dobra, pow. wołowski, par. pomarańcze, cytryny i kamelie sprowadzane
ew. Piskorzyna. W 1842 r. 31 dm., dwór i jeszcze przez Aleksandra hr. Potockiego. Park
fol w., 208 mk. ewang., szkoła ewang. dotyka z dwóch stron wsi, której ludność 0-
Oaiscbmannsdorf, wś, pow. lignicki, par bowiązana dawniej odrabiać pańszczyznę w 0-
Wahlstatt; 1842 r. ]9 dm., 126 mk. (16 kat.) grodzie (folwarku nie było) składa się prze-
Oaisgell-Passou, ob. Pas8on-Reisgen. ważnie z ogrodników, a z trzeciej strony za-
Oaj 1.) pow. kozienicki, gm. Suskowola bud. gospodarczych i ogrodu strzyżonego fran-
par. Sucha. Nie podany w nowszych spisach cuskiego, dziś zaniedbauego zupełnie, za któ-
urzędowych. 2.) O., fol. nad rz. Wisłą, pow. rym ciągnie się kilka morgowy ogród warzy-
iłżecki, gm. Dziurków, par. Solec,odl. od Iłży I wny, z czwartej (płd.) zaś obszernego lasu bu-
37 w., leży tuż pod Solcem, na górze, ma 10 kowego. 'V pobliżu parku stoi cerkiewka mu-
dm., 57 mk., 397 mr. rowana przerobiona w r. 1878 z kuźni. Pałac
Raj 1.) zaśc. rząd. nad jez. Oczko, pow. jest to wysoki czworoboczny piętrowy budy-
wileński, w lokI'. pol., o 10 I/ od Wilna, 1 nek zakończony na szczycie okrągłą gloryetą.
dm., 9 mk. (1 prawosł., 8 katoL). 2.) R., wś. Zbudował go Aleksander hr. Potocki przed

Raj
1830 r. Na dole z pięknego westybulu prowa-
dzą schody na piętro, drzwi do kaplicy i do
sali bilardowej. Tu wiszą stare portrety.
Kaplica ma piękne alabastrowe odrzwia w sty-
lu odrodzenia i takiż sam przedział w sklepie-
niu, alabastrowy ołtarz dłuta Leonarda Mar-
coniego (około 1879). W sali bilardowej, któ-
ra służy za salon jadalny, wiszą cztery obra-
zy przedstawiające wjazd Jerzego Ossolińskie-
go do Rzymu. Są tu ciekawe weneckie szkła
(szklanki) z herbami Sieniawskich (Leliwa).
Dalej sala biblioteczna mieszcząca 3030 dzieł
w 4032 tomach i 544 broszur między niemi
wiele rzadkich paszkwilów i pism politycznych
z XVIII w., tudzież 47 rękopisów, z tych naj-
starszy z XIII w. Znajdują się tu druki ha-
lerowskie, rakowskie, biblia ostrogska, Victo-
ria Deorum (ob. :Maciszewski, Wiadomość o
bibl. hr. S. Potockiego w Raju, Przegląd bi-
bliograficzny, Warszawa 1882, str. 299-312).
Piętro ma inny rozkład. Najważniejszy salon
duży nad biblioteką, z sufitem malowanym
w 1871 r. przez Henryka Conti z Florencyi
(malował kaplicę zamkową) i kominkiem (L.
Iarconiego). Kilka pięknych obrazów i wspa-
niały gobelin starożytny, przedstawiający
scenę wschodnią. Pałacyk gościnny stawiał
Zacharjewicz około r. 1882. W dziele "La
Pologne" wyd. przez Chodźkę w Paryżu po-
wiedziano, że Raj założył Adam Sieniawski
mający za żonę Ewę. Ewy Sieniawskiej nie
było. Akty z r. 1668 wykazują, w Raju 12
gospodarzy, pałacyk myśliwski rozwalony
jeszcze za czasów szwedzkich. Potem znisz-
czył go Ad. Smigielski. W 1818 r. gdy dzie-
lono się spuścizną, po ks. marszałkowej Lubo-
mirskiej był tak opuszczony, że rodzina nawet
na obiad zjeżdżała do Brzeżan. Po Sicniaw-
skich dziedziczyli te dobra Czartoryscy, po-
tem Denhoff, Lubomirscy, wreszcie Aleksan-
der Potocki (syn Stanisława ministra ośw.),
po nim Stanisław (t 12 grud. 1887). B. R.-Mac.
Raj, fol., pow. tłumacki, ob. Lubiczówka.
Raj al. Roy z Naliwajką, wś, pow. i obw.
sąd. frysztacki, na Szląsku austr., na praw.
brzegu Olszy, przy gościńcu cieszyńsko-
frysztackim, 10 klm. na płn. od Cieszyna a 1
klm. od Frysztatu. Graniczy od zach. z Dar-
kowem, od płn. z Frysztatem i Zebrzydowica-
mi (Seibersdorf), od wsch. z Kunczycami :Ma-
łemi, a płd.-wsch. z Kaczycami i Otrębowem.
Płn.-wsch. część obszaru zajmuje Czarny las i
wzgórze Raj (305 mt.). W 1880 r. było do-
mów 86, mk. 766, kat. 749, pro t. 10, żyd. 7;
Polaków 721, Czechoszlą,z. 5, Niem. 40. Nale-
ży do par. rz.-kat. we Frysztacie. We wsi za-
mek z kaplicą" szkoła ludowa. St. pocz. i tel.
Frysztat. B1'. G.
Raj, karczma, pow. inowrocławski, tuż pod
Raj
493
Strzelnem. Nie wykazana w nowszych skoro
widzach.
Raj Panny Maryi, tak zwano dawniej Kar-
tuzy (ob.).
Rajbrot z Kamionkami, wś, pow. bocheński,
w okolicy podgórskiej i lesistej, u źródeł U sz-
wicy, na płd. od Lipnicy (6 klm.). Rozległa
wś, posiada kościół par. rz.-kat., zajmuje do-
linę rzeki (333 mt. wznies. koło kościoła), o-
toczona od płd. lasami na wzgórzach (góra
Kobyla 618 mt.), od wschodu 532 mt. (góra
Rogożowa) i 476 mt. (góra Dominikowa) a od
zach. do 501 mt. (Gnojnicki las) i 429 mt. (Pa-
pracka góra). Prawie ze wszystkich stron ota-
czają wieś lasy liściowe i szpilkowe, przewa-
żnie jodły i buki. We wsi znajduje się szkoła
ludowa. Już w r. 1260 była tu parafia z ko-
ściołem drewnianym, erygowana przez Bole-
sława Wstydliwego. Obecnie R. liczy 377
dm. (3 dm. Kamionki) i 2100 mk. (980 męż.,
1120 kob.), mianowicie 2034 rz.-kat. i 66
izrael. Obszar więk. pos. (Ad. DunikowiJki) ma
51 mr. roli, 9 mr. ła,k, 3 mr. past. i 279 mr.
lasu; mn. pos. 1869 mr. roli, 244 mr. łąk, 281
mr. pastw. i 981 mr. lasu. .Wieś niegdyś kró-
lewska, miała 1581 r. (Pawiński, Małop., 45) 20
łanów kmiecych, 4 za gr. bez roli, 8 komol'.
z bydłem, 1 łan sołtysi, 5 rzemieśl., 2 pieka-
rzy i 1 rzeźnika. Trzymał ją Ferens. :Miesz-
kańcy nie robili pańszczyzny, ale oddawna sie-
dzieli na czynszach. Pisano wś: Rabrot. Ko-
ściół przebudował Dunikowski w XIX W., na-
bywszy tę wieś od rządu przy sprzedaży
ststwa lipnickiego (ob. Lipnica) a 1879 odre-
staurowano go i odmalowano. Cmentarz ota-
cza mur z 5 kaplicami, założonemi przez Stan.
Katarzyńskiego a na murze ustawiono 13 po-
sągów apostołów. Ludność zamożna i praco-
wita, udaje się w czasie zbiorów siana i zboża
do wsi sąsiednich na zarobek. Graniczy na
zach. z Bytomskami, na płn. z Lipnicą" na
wschód z I wkową. Mac.
Rajce al. Rajcy, wś i dobra nad rzką Mcza-
wną, dopł. Newdy, pow. nowogródzki, w 2
okr. pol. horodyszczańskim, o 3 mile od No-
wogródka. Posiada zarząd gminny, szkółkę
wiej ską, 17 osad pełnonadziałowych; cerkiew
pounicką z 1817 r., fundacyi Franciszka Rajec-
kiego, około 3000 parafian płci obojga. Dobra
niegdyś Rajeckich, od początku prawie wieku
bieżącego Wereszczaków, około 86 włók ob-
szaru; gospodarstwo staranne, piękny ogród.
Miejscowość mocno falista, bezleśna, grunta
pszenne, łąki wyborne. Młyny i propinacye
przynoszą dochody. Gmina R. składa się z 5
okręgów (starostw) wiejskich, ma 590 osad
pełnonadziałowych, zamieszkałych przt z 3015
włośc. pł. męz., posiadających 5,722 dzies.
gruntu. A. Jel.
Rajccl'oWO, wś, wchodziła w XVI w.

494
Raj
w skład dóbr starostwa koziańskiego (ob. Ko-
ziany).
Rajehy. Tak lud górnoszląski nazywa osa-
dników niemieckich, śród niego po wsiach ży-
jących, np. w Hołdanowie, Piasku, koło Po-
koju, jako przybyłych z krajów koronnych
niemieckich ("Reichslaender").
Rajcieniki, wś, pow. trocki, w 4 okI'. pol.,
gm. Merecz, okr. wiejski Rzeczany, o 9 w. od
gminy a 70 w. od Trok, ma 17 dm., 118 mk.
katol. (w 1864 r. 47 dusz rewiz.); należy do
dóbr Mokniuny, Mujżelów.
Rajcy, ob. Rajce.
Rajezft Wielka i Mała al. Racza, dwa szczy-
ty w Beskidzie żywieckim, na granicy Galicyi
i Węgier, ponad źródliskami Ryczki; szczyt
płn. wznies. 1236 mt., płd. 1063 mt. Bj>. G.
Rajezft al. Raycza, wś, pow. żywiecki,
w okolicy lesistej i górzystej, przy gościńcu
z Żywca do Nowot na Orawie, nad zlewem
Słonicy, Rycerki i pot. Ujsolskiego, tworzą-
cym rzekę Sołę, płynącą przez obszar R.
wązką doliną i górzystą. Dolinę tę zasłania
od zach. góra Zabawa (824 mt.), a od wsch.
Sucha góra (1041 mt.). W środku doliny
wpada do Soły pot. Nikulina. W ś graniczy
od płn.-wsch, z Milówką, od płd.-wsch. z Uj-
sołami, od płd. z Rycerką Dolną, a od zach.
z Nieledwią; dzieli się na R. Dolną i Górną.
Zabudowania legły w dolinie Soły i rozłożyły
się grupami po stokach Zabawy i Suchej Gó-
ry. Noszą one nazwy: Zagarów, Graberki,
Dziaski, Basiówka (al. Bosiówska), Surych,
Kukułów (al. Kukuków), Niku1ina, Polanka,
Hetkówka (Hodkawka), Wiercigrochów, To-
mniszów, Krzepinów, Gurowa, Jarwówka, }Ia-
kierówka, Młodahora, Rycerki, Sarnówka,
Sliwkówka i Soblówka. W 1869 r. większa
posiadłość miała roli Ol'. 20, łąk i ogr. 6, past.
13, lasu 3191 mr.; mniejsza roli Ol'. 1258, łąk
i ogr. 447, past. 1904, lasu 116 mI', W roku
1869 było dm. 325, mk. 1797; w r. 1880 dm.
389, mk. 2037; rz.-kat. 1891, żyd. 140; Pola-
ków 1999, Niemc. 36, innej narod. 2. Jan Ka-
zimierz, wyjeżdżając do Francyi, wstąpił do
Żywca i wydanym tu przywilejem 4 czerwca
] 669 r, pozwolił poddanym państwa żywiec-
kiego ze wsi Rajczy, Rycerki, Radeczki, Soli
i Ujsoł, aby w Rajczy kaplicę czyli kościołek
wystawili. Plebanowi w Milówce, do którego
ten kościół miał należeć, nadał grunt, tymcza-
sem przez nauczyciela (za czynszem 18 zł.)
trzymany. Drewniany ten kościołek stanął r.
1674 p. w. św. 'Vawrzyńca, należał do par.
w Milówce aż do 1844 r., w którym utworzo-
no osobną parafią, włączając do niej Rycerkę
Dolną i Górną, Sól i Ujsoły. Król podarował
kościołkowi obraz Matki Boskiej częstochow-
skiej, na blasze malowany (z hebanowemi ra-
mami). Obra1' ten ma napis: "Imago haec a
Raj
Sereniss. Joanne Casimiro Rege P. et Belzen-
si castro aecepta eidemque in omnibus expe-
ditionibus bellicis confidenter auxiliata et post
resignationem sceptri ab eodem Gallias ab-
scendenti huic loco donata. A. 1669 4 Julii
in altari collocata a. 1684". R. 1688 Marcin
Portas z Bystrzycy z Węgier, z bandą zbó-
jów tutaj grasował. Księgi wspomnień oko-
licznych kościołów podają straszne szczegóły
z czynów tego bandyty. Dziś we wsi jest st.
kolei państwowej transwersalnej, st. poczt. i
tel. Szkoła ludowa l-klasowa; kuźnice żelaz-
ne. Właściciel Teodor Primavesi. Bj'. G.
Rftjczyk, os., pow. będziński, gm. Choroń,
ma 50 mr. dwors.
Rajdejkiszki, zaśc., pow. święciański, w 2
okr. pol., gm., olu. wiejski i dobra skarbowe
Daugieliszki, o 1/4 w. od gminy, 6 dusz rewiz.
Raje al. Raj, ws, pow. mścisławski, 021 w.
od }Iścisławia, z zarządem gminy nizkow-
skiej, obejmującej dusz 1214. St. poczt. na
trakcie z Orszy do Klimowicz, o 14 1 /2 w. od
st. Berezetnia.
Rajee 1.) Szlacheclci, wś i foL, pow. radom-
ski, gm. i par. Radom, od!. od Radomia 4 w.,
ma 12 dm., 183 mk. W 1827 r. było 13 dm.,
113 mk. W 1873 r. fol. R. Szlachecki rozl.
mr. 240: gr. Ol'. i ogr. mI'. 187, łąk mI'. 24,
past. mr. 25, nieuż. mr. 4; bud. mur. 1, z drze-
wa 12. Wś R. Szlachecki os. 12, z gr. mr.
42; wś Natalin os. 23, z gr. mr. 321. 2.) R.
Duchowny, pow. radomski, gm. Kozłów, par.
Radom, odl. od Radomia 6 w., ma 36 dm.,
287 mk., 854 mr. dwors., 486 mr. włośc.
W 1827 r. było 16 dm., 138 mk. W XII w.
R. daje dziesięciny kolegiacie sandomierskiej.
W XV w. Rajec major, w par. Stary Radom,
własność opactwa sieciechowskiego, miała 5
łanów km., z których płacono dziesięcinę, war-
tości grzyw., 3 zagr. dawało dziesięcinę do
Sandomierza a fol. szlachecki do Starego Ra-
domia. Klasztor sieciechowski pobierał z ła-
nów km. po fertonie czynszu, tudzież po 30
jaj, 2 koguty, 1 dzień odrabiano w tygodniu.
Zagrodnicy płacili ze wszystkich pól dziesię-
ciną snopową, wartości 5 grzyw., kolegiacie
sandomierskiej. Dziesięciny konopnej da WaliO
po jednym pęku (kitha) (Długosz, L. B., I,
309 i III, 264). Według reg. pob. pow. ra-
domskiego z r. 1569 wś Rajecz nobilium,
własność Stanisława Rajeckiego, miała li, ła-
na. Trzech Rajeckich 1 łan, 5 kom.; Rajecki,
Białasz iKrogulski 1 łan, 1 kom.; Maciej
Wolski 1/ 2 łanu, 1 kom.; Mikolaj Rajccki 3/,
łanu; zaś Rajecz wś, należąca do opactwa
sieciechowskiego, dzierżawiona przez Rogow-
skiego urzęd., miała 4 łany, 2 zagr. (Pawillski,
Małop., 298, 321, 478, 479). Br. Ch.
Rajee, wś, pow. nowogradwołyński, gm.
Hordijówka, ma 128 dusz męz. włośc., ziemi

Raj
włok 369 dz. Należy do dóbr romanowskich,
dawniej hr. Ilińskich, obecnie Steckich. L. R.
RĄiek, ob. Rajki.
Hajenczyszki, wś, pow. kowieński, w 2
okr. pol., o 63 w. od Kowna.
RĄiewka, rzeczka w pow. radomyskim,
prawy dopływ rz. Biełki (praw. dopływu Te-
terowa), przepływa pod wsią t. n. Bieg ma
od wschodu ku zachodowi.
Rajewo 1.) mylnie Bajewo (na mapie
Chrzanowskiego), przedm. Zbąszynia, pow.
międzyrzecki, na lew. brzegu Obry, nad jez.
Zbąszyńskiem, pod Zamkiem; par., okr. miej-
ski, poczta i st. dr. żel. w Zbąszyniu; ma 27
dm., 206 mk. W r. 1580 składało się z 13
zagrodników z rolą. 2.) R. al. Rajewskie Ho-
lendry, tamże, o 3 klm. poniżej Rajewa i Zbą-
szynia, liczą 49 mk. w 7 dm.
Rajewskie, zaśc., należy do mta Mozyrza,
ob. t. VI, 755.
Rajewszczyzna 1.) d wie wsie i dobra,
pow. wilejski, w 1 okr. pol., gm. Mołodeczno,
Ob.r. wiejski Rajewszczyzna, o 5 i 6 w. od
gminy a 24 i 25 w. od Wilejki, przy b. dro-
dze poczt. z "Wilna do l\n{lska. Fol. ma 1 dm.,
11 mk. prawosł.; wś zaś 16 dm., 148 mk.
(w 1864 r. 60 i 8 dusz re wiz.). W 1864 r.
własność Oskierków, dawniej attyn. Moło-
deczna ks. Ogińskich; podług spisu z 1866 r.
własność skarbowa. YV skład okręgu wiej-
skiego wchodzą wsie: R., Choromczyce, Kry-
nica, Siliwonówka, Adamowicze, Góranin,
Wołki, Koszewniki, Wiewiory, Myślewicze,
Ruchle, w ogóle 303 dusz rewiz. włościan
uwłaszczonych, 8 jednodworców i 2 b. ludzi
dworskich. 2.) H., zaśc. nad bezim. dopl.
ł\iemna, we wschodniej części pow. nowo-
gródzkiego, w 5 okr. pol. snowskim, gm. Ho.
rodziej, o 9 w. od st. drogi żel. moskiewsko-
brzeskiej Horodziej, ma 16 osad; miejscowość
małoleśna, grunta lekko faliste, szczerkowe.
3.) R., wś nad Sożą, pow. mścisławski, posia-
da prom i przystań dla materyałów leśnych.
Rajgras, fol., pow. ciechanowski, gm. i
par. Op ino góra, odI. o 6 w. od Ciechanowa, 1
dm., 11 mk., 91 mr.
Rajgl'ód, osada miejska nad jez. Rajgrodz-
kiem, przed 1867 r. miasteczko, pow. szczu-
czyński, gm. Przestrzele, par. Rajgród. Leży
przy drodze bitej z 'Warszawy do Kowna, po-
między Grajewem a Augustowem, odI. 224 w.
od Warszawy, 31 w. od Szczuczyna, 17 1 / 2 w.
od Grajewa, 3 w. od granicy pruskiej. Osada
zajmuje półwysep wchodzący w jezioro, na
krańcu półwyspu wznosi się nasyp (grodzi-
sko), zwany Górą, zamkową, czworokątny u
szczytu, mający 390 kroków obwodu. R. po-
siada kościół paraf. drewniany, kościół ewang.
reformowany, synagogę, szkolę począt., urząd
gm., st. poczt., aptekę, 217 dm., 3916 mk.
Raj
495
(1932 męż., 1984 kob.). Do osady należy
2696 mr. ziemi. Odbywa się tu 6 jarmarków.
Ludność przeważnie żydowska, trudni się
drobnym handlem, którego główny artykuł
stanowią ryby wędzone (sielawy i węgorze).
Około r. 1280 Narymunt, ks. litewski, wkro-
czył na Podlasie i zająwszy kraj cały, dał go
za udział bratu Trojdenowi. Ten dla zabez-
pieczenia granic od Prusaków i :M:azurów,
wzniósł gród warowny nad jeziorem. W akcie
rozgraniczenia Podlasia (ziemi wizkiej i go-
niądzkiej) z Litwą w 1358 r. (Kod. Maz., 73),
R. wymieniony jest jako punkt graniczny
wraz z rzeką N ettą. Czy zamek Rongart, wznie-
siony wedle Wiganda w 1360 r. przez Kazi-
miel'za W. i zburzony wkrótce przez Krzyża-
ków, można uważać za Rajgród, jest rzeCZ/lj
wątpliwą. Zdaje się że R. należał do Litwy
i był własnością książęcą, nadaną następnie
kniaziom Gli{lskim. Gdy głośny w dziejach
kniaź Michał za zdradę został ukarany konfi-
skatą, rajgl'odzkie dobra 1509 r. nadane zo-
stały przez Zygmunta I Mikołajowi Radzi-
wiłłowi, woj. wileńskiemu. 'V ciągu XVI w.
ststwo raj grodzkie występuje w regestrach
poborowych bądź oddzielnie, bądź tez jako
"tenuta", łączona ze ststwem augustowskiem.
W 1580 r. dochód z obu oceniony na 2967 zł.
gr. 25, kwarta zaś oznaczona 593 fI. 17 gr.
'V 1593 r. wyznaczono ststwo rajgTodzkie na
gwarancyą oprawy dla Anny, żony Zygmun-
ta III (ob. Podlasie, t. VIII, 417). W 1616 r.
zostaje ststwo w ręku l"iotra Dulskiego a
w 1632 r. na akcie elekcyi Władysława IV
podpisał się Krzysztof Dulski, raj grodzki i
augustowski starosta (V oL Leg., III, 145
i 365). Lustracya z r. 1664 wspomina, iż na
starostwie rajgrodzkiem zabezpieczono posag
królowej Maryi Ludwiki; obejmowało wtedy
miasto R. z folw. i wsie: Dręstwo, Krocówka,
lndziki, Czarnylas, Kosówka, Miecze, Kosiły,
Chmiele, Barszcze i dwa lasy, zw. Rybczyna
i Bełza. W 1674 r. ststą raj grodzkim jest
Jan Kazimierz Tedwin, podkomorzy derpcki
(Vol. Leg., V, 131). Król Jan III przywile-
jem 1679 r. potwierdza nadane przez Annę
z Radziwiłłów Kiszczynę prawo magdebur-
skie i różne swobody dla tego miasta. "'tV 1771
r. posiadali je Dominik Medeksza, podkomo-
rzy kowieński, wraz z żoną Anną z Wilczew-
skich, którzy zell opłacali kwarty złp. 1298
gr. 18, a hyberny zlp. 1096 gr. 29; jednakZe
już na sejmie warszawskim w r. 1775 Stany
Rzpltej nadały te dobra narodowe w emfiteu-
tyczne posiadanie Rydzewskiemu, podstole-
mu wizkiemu, wraz z wójtostwem (Vol. Leg.,
VIII, 141). D. 22 maja 1831 r. generał ros-
syjski Sacken, uważając pozycyą R. jako
klucz wdztwa augustowskiego i Litwy, zajął
miasto z korpusem 7000 żołnierzy, umooniw-

496
łaj
BZY wzgórze zamkowe bateryą z 14 dział oraz
ostrokołem. Dnia 28 nadciągnął Dembiński
w przedniej straży korpusu Giełguda, a po
zaciętej walce opanował tę pozycyą. Sacken
cofnął się do Augustowa (Puzyrewski, "\V ojna
1831 r., str. 264; Pam. Dembińskiego, I, 270).
Jako punkt pograniczny R. byłrynkiem handlo-
wym na produkty litewskie a głównie futra,
które do R. sprowadzane, rozchodziły się ztąd
po całem Mazowszu. Kościół katol. drewnia-
ny, p. w. Narodz. N. M. P., załozony był po-
dobno wraz z parafią w 1519 r. przez Mikoła-
ja Radziwiłła. Obecny zbudowany w r. 1764
przez Jana Olszewskiego, proboszcza, a po-
święcony dopiero w r. 1820 przez Augusta
Marciejewskiego, sufrag. augustowskicgo. R.
par., dek. szczuczyński (dawniej wąsoski), ma
6073 dusz (w 1885 r.). Opis i rysunek gro-
dziska w R. podał Al. Osipowicz w Tygod.
mustro z 1867 r. (Nr. 384). W 1859 r. dobra
rządowe R. miały ogólnej rozl. mr. 20,330.
Z tego w 1841 r. nadano na prawach majora-
tu radcy tajnemu Czetyrkinowi dobra Netta,
składające się z fol. Netta mr. 1083, Borsuki
rur. 223, Bargłówka mr.830, lasu mr. 1426;
probostwo Netta mr. 177; osady: Choszczow-
skie mr. 39, ChoBzczewo trzciane mr. 58, Stale
Nowiny rur. 35; wsie: Netta mr. 2593, Borsu-
ki mr. 351, Czarnybród mr. 55, Naddawki mr.
45, Borki mr. 54, Sosnowo mr. 42, Karpa mr.
102, Lipowo mr. 158, Pieńki mr. 124, Pieku-
towo mr. 292, Stare Nowiny mr.150, Pruchno-
wo mr. 117, Bargłówka mr. 648. W ogóle
wydzielono na majorat Netta mr. 8621. W r.
1844 dołączono do majoratu Pruska i Tajno
generał-majorowi Zabołockiemu 2 jeziora: Taj-
no mr. 306, Dręctwo mr. 424, razem mr. 730.
Pozostała część dóbr obejmowała mr. 10,797.
W skład jej wchodziły: mto Augustów; folw.:
Bargłów mr. 239, Augustów mr. 279; osady:
Bargłów Kościelny mr. 275, Zalaskowy Kąt
mr. 71, Kanałowa Sosnowo rur. 8, Probostwo
rur. 105, odpadek Karpa mr. 741. Pod szosą,
rzeką i kanałem 62 mr. Wsie: Bargłów Ko-
ścielny mr. 1179, Bargłów Dworny mr. 1626,
Brzozówka mr. 1421, Rudka Nowa mr. 1495,
Budka Stara mr. 1114, Jeziorki mr. 1652,
Uścianki mr. 461, Cerkasowizny mr. 142,
Chojnów (rozl. niewykazana), wybraniectwo
Rudka mr. 108. Leśnictwo rządowe R. ma
obecnie 27,214 mr. obszaru. M. R. Wit.
Rajgród, miejscowość leząca po prawej
stronie drogi z Druskienik i Ratnicy do Gro-
dna, w pobliżu brzegu Niemna. Jestto kotlina
błotnista po wyschłem jeziorze. 'Według lu-
dowego podania miało istnieć zapadnięte kie-
dyś miasto Rajgród (Narbutt, Pisma pomn.,
Wilno 1856, str. 224-5). Legendę pomieścił
:Marcin Ciepliński w "Ondynie wód druckie-
nickich (1845, zesz. VI, str. 15). M. R. Wit.
Raj
Rajgród, folw. dóbr Izabeila (Broniewo),
w pow. wyrzyskim. W 1879 r. sprzedany
przez właściciela dóbr K. Kaczorowskiego
Niemcowi za 134,000 mrk, ma 2 dm., 43 mk.;
powstał w nowszych czas:1ch.
Rajgródek 1.) urzęd. Rajgoj'od, mko nad
rz. Bohem, pow. hajsyński, na pograniczu
pow. bracławskiego, o 15 w. na zachód od
Bracławia a 23 w. od Hajsyna, okr. pol. Ku-
na, gm. Kropiwna Niższa (o 10 w.), par. kat.
Braclaw, ma 215 dm., do 2000 mk., w poło-
wie żydów, 771 dz. ziemi włośc., 2168 dz.
dworskiej (z Ostołopowem), 52 dz. cerkie-
wnej; cerkiew p. w. Wniebowzięcia N. M. P.,
wzniesiona w 1800 r., z 1210 paraf., kaplica
kat. par, Bracław, synagoga. W mku znaj-
duje się 8 sklepów, 15 rzemieśl., fabryka su-
lma, cegielnia, browar i gorzelnia, założona
w 1856 r., z aparatem Pistoriusa, zatrudn.
16 ludzi i produkująca do 1,800,000 stopni
spirytusu ncznie. Targi co dwa tygodnie.
Gleba czarna, okolica lesista. Jest to stara
osada, należąca niegdyś do wygasłego rodu
Bajbuzów. W ostatnich czasach należała do
Spędowskich i Pinińskich. Od Pinińskich dro-
gą wiana przeszła do Iwanowskich, od tych
zaś równiez jako wiano dostała się Tarnow-
skim. Do dóbr należy RajgródzIm Słobódka,
obok leżąca i mająca 15 osad (ob. tez Huba).
2.) H., mko, pow. żytomierski, par. Berdy-
czów, ma zarząd gminy, st. poczt. na trakcic
berdyczowsko-Iatyczowskim, pomiędzy Ber-
dyczowem a Ułanowem. W 1870 r. było tu
509 mk., w tej liczbie 37 % żydów, 185 dm.,
cerkiew, synagoga, dom modlitwy, gorzelnia,
browar, 26 sklepów, 18 rzemieślników. Po-
dług Echarda R. leży w pięknem położeniu;
należał dawniej do Tytusa Sarneckiego, dziś
Mieczysława Mazarakiego. 3.) R., ob. Raj-
horodok. Dr. M.-J. Kj'z.
Hajgrodzkie jezioro, jedno z większych
śród poj ezierza baltyckiego, rozciąga się w do-
rzeczu Łyku (dopł. Biebrzy) czterema odno-
gami, wychodzącymi wachlarzowato z jednego
punktu, na wschód od miasta Ełku. Odnogi te
zwrócone są ku północy, płn.-wschodowi i
płd.-wschodowi. Każda z nich ma od 4 do 5
w. długości a 1/ 2 do 1 w. średniej szerokości.
Północna i część płn.-wschodniej leżą na ob-
szarze pow.leckiego (w Prusach), pozostałe
w pow. szczuczyńskim. Jest ono jednym z o-
gniw łańcucha jezior ciągnącego się od W ęgo-
borku w płd.-wschodnim kierunku. Objęte ra-
mionami wachlarza obszary lądu są przestrze-
niami w części wzgórkowatemi, w części le si-
stemi i podmokłemi. Przy końcu wschodniego
ramienia leży na wchodzącem w jezioro przy-
lądku os. Rajgród, przy której wypływa z je-
ziora rzka J egrznia, łącząca j e z przy ległym
(w płd.-wschod. stronie) jez. Dręctwo i pro-

Raj
wadząca wody obu jezior do rz. Łyku, Da płd.
od Cisz ewa. Rzeczka ta jest właściwie dal-
szym ciągiem rzki Lega, łączącej jeziora: Sta-
ce i Skawęckie z Rajgródzkiem. Obszar je-
ziora wynosi podobno do 3000 mr. (w obrębie
królestwa), w Prusach znacznie mniejszy. Na
wschód i południe rozciągają się rozległe, po-
dmokłe przeważnie lasy leśnictwa rajgrodz-
kiego, które przerzyna szosa idąca od Łomży
na Rajgród do Suwałk. Br. Ch.
Bajhol'odok al. Rajhorod, Rajgródek, w do-
kum. Rajhorodka, wś nad rz. Tasminą, pow.
czerkaski, na pograniczu pow. czehryńskiego,
66 w. od Łuzanówki, 43 w. od Czerkas, 75 w.
od st. dr. żel. Pleciony Taszlik, st. poczt. Smi-
ła. ]\ira 1181 mk.; cerkiew par. drewniana,
wzniesiona w 1850-5 r., na miejscu dawnej,
jest uposażona 44 dz. ziemi. Cnkrownia zało-
żona 1853 r. Własność Krasowskich. W cho-
dziła niegdyś w skład ststwa czehryńskiego,
włości żabotyńskiej.
Rajki, wś, pow. bielski gub. grodzieńskiej,
w 1 okr. pol., gm. Dubiażyn, 04 w. od Bielska.
Bajki 1.) wś nad dopł. rz. Słuczy, pow.
nowogrodwołyński, na zachód mka Ostropola,
gm. Rajki, ma zarząd gminy, 207 dusz mę"'.
włośc., 630 dz. ziemi włośc. Wielki staw.
Własność niegdyś Łozińskich, obecnie Seli-
wańskiego. 2.) H., przedmieście mka Lińce,
w pow. lipowieckim. 3.) R., urzęd. Rajek,
wś nad Gniłopiatą, dopł. Postołowej, pow.
winnicki, na pograniczu gub. kijowskiej, gm.
Kutyszcze, par. kat. Pików, odl. 50 w. od
Winnicy, ma 53 osad, 186 mk., w tej liczbie
36 jednodworców, ziemi włośc. 345 dz., dwor-
skiej 637 dz.; gleba czarna, grunta równe.
Własność Będkowskich. 4.) H., wś nad Hny-
łopiatem, dopł. Teterowa, pow. żytomierski,
na pograniczu berdyczowskiego, na połud.-
wschód od mka Piatka, par. kat. Berdyczów,
posiada cerkiew paraf. drewnianą, gorzelnię.
Własność Abramowiczów. Ob. Arch. J. Z. R.,
cz. VI, t. 1 i 227. J. Krz.
RajkiallY, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 5 okr. pol., o 90 w. od Nowoaleksandrowska.
Hajków, szczyt górski nad rz. .Wiarem,
w pow. dobromilskim (ob. t. II, 74).
Hajkowce, wś nad blotami przez które są-
czy się Smotrycz, pow. proskurowski, przy
drodze z J;'ulsztyna do Andrzejkowiec, okr.
pol., gm., par. kat. i st. poczt. Fulsztyn (o 3
w.), o 24 w. od Proskurowa, ma 138 osad, 891
mk., w tej liczbie 28 jednodworców, 961 dz.
ziemi włościań., 33 dz. cerkiewnej; cerkiew
wzniesiona w 1772 r., z 827 wiernymi. R. na-
leżały do Herburtów, następnie Kalinowskich,
po których odziedziczył Józef Grabianka, oże-
niony z Kalinowską, wraz z całym kluczem
fulsztyńskim. Jakiś czas w końcu zeszłego
stulecia R. należały, prawem zastawu, do
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 103.
Raj
497
Onufrego :Morskiego, kB.szteI. kamienieckiego,
poczem w 1781 r. wróciły znów do Grabian.
ków, od których nabyli Skibniewscy. Dziś
Mścisław Skibniewski posiada tu i w sąsie-
dnich wsiach (Andrzejkowcach, Rososzy i
Wołkowcach) 2405 dz. ziemi użytkowej. R.
miały zameczek obronny, w którym, podług
podania, broniła się jedna z właścicielek (Ma-
ryanna z Koniecpolskich Grabiańczyna) od
Tatarów. Grabiankowie przenieśli się ztąd do
Ostapkowiec. Obecnie w R. są 4 folwarki go-
spodarskie. Dr. M.
Rajkowski lUłYII, niem. Raikauer Muehle,
osada młyń. nad Wierzycą; należy do Raj-
ków. W 1885 r. 2 dm., 23 mk.
Bajkowszczyzlla, fol. nad rzką Niewiszą,
pow. lidzki.
Bajkowy, niem. Raikau, dok. 1224 Raicovo,
1235 Raycow, 1283 Raichowe, 1298 Reykow,
1439 Reichenek, wś włośc. i kośc., pow. tczew-
ski, odl. 1/ 2 mili na półn. od Peplina (st. p. i
kol. żeL), par. ew. Rudno. Wś ma 1978 ha
(150 roli 01'., 108 łąk, 165 lasu); gleba śre-
dnia. '\V 1869 r. wraz z Rajkowskim Młynem
było 21 gbur. posiadłości 30 zagr. i 1 majęt-
ność większa, 105 dm., 1056 mk. kat., 26 ew.
i 5 żyd., razem 1090; ]885 r. było 112 dm.,
271 dymów, 1232 mk. (1196 kat., 32 ew., 4
żyd.). W skład gminy wchodzą: os. Józefo-
wo (4 dm., 61 mk.), Ornasowo (6 dm., 71 mk.)
i Rajkowski Młyn (2 dm., 25 mk.). Rajkowy
same liczyły 1885 r. 100 dm, 1057 mk,
Szkola kat. 2-klasowa (2 naucz. i 199 dzieci).
Jest we wsi szpital. Kościół p. w. św. Bar-
tłomieja, patronatu rzą,dowego, murowany
(sufit z desek), pochodzi z końca XVII lub
początku XVIII w., stoi na pagórku na zacho-
dnim krańcu tej długiej wsi. Przy kościele
bractwo trzeźwości od 1854 r., różańeowe od
1852 r. i szkaplerzne. W skład parafii wcho-
dzą te osady co składają gminę; r. 1867 było
1156 dusz. a 1887 r. 1181. Parafia należy do
dekanatu gniewskiego. Kościół blizko 30 lat
zostawał w ręku innowierców. Odzyskał go
napowrót biskup Rozdrażewski r. 1596 (ob.
Wizyt. tegoż, str. 256). Do probostwa należą
oddawna 4 włóki. Wizyt. Szaniawskiego z r.
1710 donosi, że kościół był w pruski mur bu-
dowany. VV środku drewniana wieżyczka
z sygnarkiem. Do kościoła należały 2 ogrody
przy plebanii, jeden zwany Skrzypice, drugi
Smyczek, a nad granicą Brzeźna i Radostowa
była łąka "Parchaty Kąt" zwana. }lesznego
pobierał proboszcz 59 korcy żyta i tylez ow-
sa, bo wieś obejmowała 108 do 110 włók.
Parafia liczyła około 250 dusz. Nauczyciel
był zarazem organistą (str. 223). Z probpsz-
czów są znani: Paweł Nurowski 1686 r.; Cwi-
kliński, zarazem prob. Jdonowski (t 1738);
Jankowski (1738-t 1746); Żabiński z Miło-
32

498
Raj
bądza; Mikołaj Kuchtowski 17 48 (ob. Echo
sepulchralis przez Borcka, II, str. 501). W no-
wszych czasach zarządzali parafią: Szymon
Rorna 1848; Guziński, Robert Kochanke 1863;
Kazimierz Schwanitz od r. 1873. R. należy
do naj starszych osad. Na polach wsi znajduje
się nad .Wierzyca, okrągły szaniec, przez lud
"Zamczykiem" zwany. O tutejszej głośnej
Mater Parowie szczegóły podano w artykule
Parowa. Na obszarze wsi zaszły w ciągu cza-
su co do granic wielkie zmiany; powstało bo-
wiem na nim i na polu Radostowskiem aż 5
osad (jak pokazuje dokument w. mistrza Lu-
dolfa Koenig z r. 1323), jako to: Stochow,
Stanschin, Sarow, Bresno (Brzeźno) i Bensk
(o b. Rzysz., Cod. dipl., II, 682). Z wsi tych
istnieje dziś tylko Brzeźno. R. 1224 nadaje
ks. Sambor klasztorowi oliwskiemu 10 włók
w Rajkowach (ob. Perlbach, P. U. B., str. 24).
R. 1289 nadaje ks. 'lestwin klasztorowi cała,
wś Rajkowy i Radostowo, które po śmierci
Sambora mu były przypadły (str. 406). Roku
1289 przyznaje król Władysław w sporze
klaszt. oliwskiego z W oysilem czyli W oj sI a-
wem, wwda, tczewskim, i jego wnukiem Ra-
motą wś R. klasztorowi (str. 503). R. 1439 od-
nawia w. mistrz Paweł v. Russdorf przywilej
rajkowski (Beicheneck), zatracony w ostatnich
wojnach. Z 60 włók, które do wsi nalezą, po-
siadać ma proboszcz 4 wolne, a sołtys 6. Od
reszty (50 włók) będa, nam mieszkańcy płacili
od każdej włóki 20 skojców i 18 fen. i 2 ku-
ry na św. Marcin. Sa, także zobowia,zani nam
służyć, wrazie jeżeli potrzeba kraju tego wy-
maga i będa, czynili tłokę jak inni; ale służba
i tłoka mają się tylko do 40 włók odnosić.
Sołtys będzie pobierał trzeci fenik kar sądo-
wych, wyja,wszy sądy drożne. Gdyby się
przy mierzeniu wykazało, ze tu nie ma 60
włók, nie będziemy zobowiązani liczby tej uzu-
pełnić. Gdyby się zaś miał pierwotny przy-
wilej znaleść, nie będzie miał żadnego pra-
wnego znaczep.ia. Dan w Malborku w wigilią
'Wszystkich Swiętych (ob. Documenta varia
w Peplinie, str. 88-89). Za czasów Rzpltej
nalezały R. do ststwa gniewskiego. R. 1611
zeznaje sołtys rajkowski Abraham Grube i
Grzegorz, chałupnik, pl'zod ststą gniewskim,
że R. obejmują 122 wł., między temi 4 prob.
i 10 sołeckich (ob. Doc. varia w Peplinie, str.
66). R. 1627 zaszła tu potyczka ze Szwedami;
polegli są pochowani w katedrze peplińskiej
(ob. Kujot, Opactwo pepliń., str. 66). Kś. Fr.
Bajmundowa, foL szl., pow. wilcński, w 5
okr. pol., 043 w. od Wilna, 1 dm., 13 mk.
(3 prawosł., 10 katoL).
Bajmundowo, os., pow. ciechanowski, gm.
Regimin, par. Lekowo, odl. o 14 w. od Cie-
chanowa, 1 dm., 9 mk., 22 mI'.
BajmulJdowo, fol. do Nekli, pow. średzki,
Raj
własność Zółtowskicb, ma 3 dm. i 32 mk.; po-
wstał w nowszycb czasach.
Rajmuntowice, w XV w. Ramaltowice, os.
leś. nad rz. Koprzywianką, pow. sandomierski,
gm. Górki, par. Olbierzowice, odI. od Sando-
mierza 21 w., 1 dm., 3 mk., 2 mr. dwoI'. Por.
Klimontów. 'V połowie XV w. wś Ramołto-
wice, w par. Olbierzowice, własność Syrokom-
lów, miała łany km.. karczmę, zagrod., fol-
wark rycerski, z którycb płacono dziesięcinę
do Olbierzowic (Długosz, L. B., II, 347, 349).
Rajna, zaśc., pow. trocki, w 3 okr. pol.,
gm. Jezno, okr. wiejski Sabowa, o 10 w. od
gminy.
Rajnie, wś i dobra, pow. tel szewski, w 1
okI'. pol., o 4 w. od Telsz.
Bajniszki, os., pow. władysławowski, gm.
i par. Błogosławieństwo, odl. od Władysła-
wowa 41 w., 1 dm., 9 mk.
Bajnów, wś nad Szczarą, pow. słonimski.
Bajnówka, wś, pow. rówieński, ob. Ja-
blomne (t. III, 348).
Bajówka 1.) zaśc., pow. wilejski, w lokI'.
pol., gm. Chotenczyce, okr. wiejski Karpowi-
cze, o 10 w. od gminy, 6 dusz rewiz.; nalezy
do dóbr Zaborze, Hrehorowiczów. 2.) B., fol.
i dobra nad rzk/ł Bułachówką, pow. wilejski,
w 3 okr. pol., gm. Porpliszcze, okI'. wiejski
Rajówka, 082 w. od Wilejki, 173 mk. kat.;
własność ks. Witgensteina. VV skład okręgu
wiejskiego wchodzą wsie: Porpliszcze, Osi-
nówka, Czeczuki i Kozły. 3.) B., dwie wsie i
fol. nad rz. Morocz, pow. słucki, w 3 okr. pol.
kopyIskim, gm. Pociejki, w pobliżu gościńca
z mka Cimkowicz do Nieświeża. Wś Mała-R.
ma 16 os.; Wielka-R. 27 osad. Fol. do 18741'.
należał do ordynacyi kleckiej ks. Radziwił-
łów, odtąd przyłączony do ordynacyi nieświe-
skiej, razem z fol. Karolin ma około 49 włók;
miejscowość lekkofalista, małoleśna, grunta
urodzajne, szczerkowe. '\V 1775 r. był zatarg
o R. pomiędzy Kurzenieckiemi, więc stanęła
konstytucya o załatwienie tej sprawy (ob.
Vol. Leg., VIII, 817). 4.) B. Mała, wś i
fol. nad bezim. rzką, pow. słucki, przy gośc.
poczt. nieświesko-słuckim. Wś ma 16 osad
pełnonadziałowychj folw. dziedzictwo P6łja-
nowskich, 17'/2 włók, w glebie pięknej; miej-
scowość dość leśna. 5.) B., wś, pow. mści-
sławski, posiada kaplicę kat. par. Mścisław;
własność Hajków, dziś Anny Tołpyzyny, 1042
dz. ziemi dworskiej, dwa młyny. Pomiędzy
mieszkańcami wielu zydów. 6.) ił., wś, tam-
ze, własność Henryka Tołpyhy; młyn i folusz.
7.) B., wś, tamże, własność Konstantego Aba-
kanowicza, 317 dzies. J. Kr.z.-A. Jel.
Bajówka al. Rajewka, wś nad strum. t. n.,
uchodzącym zaraz za wsią do rzki Białki,
pow. radomyski, odl. 5 w. od wsi Rakowicze
a 11 w. od Stawi8zcz (par. praw.), lasami oto-

Raj
Raj
499
czona, ma 164 mk. prawosł. (oprócz katol. i się w kierunku połud.-wschodnim i tworzące-
in. wyznań), nadzielonych 76 dz. ziemi, oce- go dział wodny Sanu i Dniestru a przedzielo-
nionej na 576 rs., z której opłacają rocznie 32 nego doliną Czarnej Sołotwiny (dopł. Sanu
rs. 76 kop. wykupu. W pobliżu wsi, w uro- z praw. brzegu). Część połudn. zwana Odry t
czysku Staryckie, znajduje się młyn krup- i półn. Ostre, ciągną się po za Lutowiska po
czatny, w uroczysku zaś Cybel smolarnia. Dniestrzyk Dubowy, a na lewym brzegu Sa-
Należy do dóbr Miasteczko. nu, wrzynającego się doliną poprzeczną, po
Rajowo 1.) wś (w spisie z 1866 r. zaśc.), Solinę. Na płd.-zach. od wsi szczyt Tousta
pow. dzisieński, w 4 oh. pol., gm. Mikołajów, (748 mt.), na zach. Kiczera (605 mt.), od płd.
okr. wiejski Hołomyśl, 08 w. od gminy a 11 szczyt Odry tu (752 mt.), od wschodu stoki
w. od Dzisny, ma 2 dm., 38 mk. (w 1864 r. dochodzące 562 mt. Na zach. od wsi (444 mt.)
9 dusz rewiz.); należy do dóbr Waśkowszczy- nad pot. Touste leży wólka Sakowczyk z mu-
zna, Orańskich. 2.) R., uroczysko, pow. woł- rowaną cerkwią. Wś graniczy na płd. z Ho-
kowyski, w 1 okr. pol., gm. Izabelin, o 17 w. rodkiem (Gródek), na wsch. przez San z Chre-
od Wołkowyska. J. Krz. wIem (6 klm.), na płd. ze Studennem. Na
Rajpol 1.) fol., pow. dzisieński, w 4 okr. zach. i wschód oblewają obszar wsi Solinka i
pol., gm. Jazno, okr. wiejski Krasnopol, o 16 San. R. ma parafią gr.-kat. należącą do dyec.
w. od Dzisny, ma 1 dm., 9 mk. katol.; wła- przemyskiej, dek. zatwarnickiego, która obej-
sność Hrehorowiczów. 2.) R., po łotew. Raj- muje: Horodek (Gródek), Studenne i Sakow.
pols, wś w pow. dyneburskim, parafii agłoń- czyk. Rz.-katolicy należą do par. w Wołko-
skiej, własność Borowskiego. 3.) R., po łot. wyi. WŚ R. ma 111 dm., 772 mk., Sakow-
Rajpols, kościół i plebania (bez wsi), pow. lu- czyk 26 dm., 189 mk.; obszar więk. posiadł.
cyński, o 18 wiorst od Lucyna, niegdyś do- (Urszuli hr. Golejewskiej) 4 dm., 21 mk. Z 0-
bra koronne, nalezące do ststwa lucyńskie- gólnej liczby (793 mk.) jest 11 rz.-kat., 728
go. Dominikanie posińscy (ob. Posiń) załozyli gr.-kat. i 54 izrael. Obszar więk. pos. wynosi
tu pod koniec XVII w. kapliczkę, następnie 256 roli, 48 łąk, 73 past. i 590 mr. lasu; pos.
Borchowie wznieśli w 1779 r. kościół paraf. mn. 733 roli, 98 łąk i 114 mr. past, Do pos.
p. w. Jana Chrzciciela. Kościół ten w 1865 r. mniejszej zalicza się takze 84 roli, 7 łąk i 12
zapieczętowano a parafią zniesiono. Atoli po mr. pastw., stanowiących uposażenie probo-
kilkunastu latach, na usilną prośbę włościan, szcza. Wś istniała już w pierwszej połowie
dozwolono w nim odprawiać od czasu do cza- XV w. pod nazwą Ralskije i należała do kom-
su nabożeństwo, lubo już nie stanowi on od- pleksu dóbr Kmitów z Sobienia od r. 1441
dzielnej parafii a wchodzi w skład parafii lu- (A. G. Z., XI, str. 178, Nr. 1370; str. 382 i
cyńskiej. Do 1865 r. liczono w R. 2700 pa- 420 Nr. 3348). Mac.
rafian. Kościół drewniany, słynie w okolicy Rajsko 1.) wś i dwa fol., pow. kaliski, gm.
cudownym obrazem cierpiącego Zbawiciela. Marchwacz, par. Rajsko, odl. od Kalisza 16
Rajpole 1.) zaśc. szl., pow. dzisieński, w 3 w., posiada kościół par. murowany, wiatrak.
okr. pol., o 26 w. od Dzisny, 1 dm., 4 mk. pra- Wś ma 15 dm. i wraz z wsią Janików 80 mk.;
wosl. 2.) R., wś rząd. nad jez. Dapy, pow. fol. lit. A 3 dm., 15 mk; fol. lit. B 5 dm., 12
trocki, w 2 okr. pol., o 26 w. od Trok, 3 dm., mk. W 1827 r. było w ogóle 20 dm., 119 mk.
91 mk. (6 prawosł., 85 katoL). W XVII w. W 1873 r. fol. i wś R. lit. A roz!. mr. 277:
należała do dóbr Bołbiany (ob.). J. Krz. gr. Ol'. i ogr. mI'. 252, łąk mr. 18, nieuż. mr.
Rajpols, ob. Rajpol. 7; bud. mur. 1, z drzewa 9. 'VŚ R. os. 21,
Rajściuki, zaśc., pow. wileński, w 3 okr. z gr. mr. 37. W 1878 r. fol. R. lit. B rozl.
pol., gm. Janiszki, okr. wiejski i dobra ks. mr. 164: gr. Ol'. i ogr. mr. 152, łąk mI'. 3, la-
'Vitgensteina Baranowo, o 17 w. od gminy, su mr. 2, nieuz. mr. 7; bud. z drzewa 11; wia-
3 dusze rewiz. trak. Kościół paraf. p. w. św. Michała i św.
Rajsda, rzka na pruskiej Litwie, w pow. 'Valentyna założony został podobno w XII w.
darkiejmskim, dopływ Skardupy, która złą- Napis na dzwonie podaje 11741'. Jakkolwiek
czywszy się z Jodupą wpada do Auksumy. sam tekst napisu (ob. Łaski, Lib. Ben., II, 8,
Rajsk, wś, pow. bielski gub. grodzieńskiej, przypisek wydawcy) nasuwa wątpliwość co
w 2 okr. pol., gm. Rajsk, o 8 w. od Bielska. do dokładnego odczytania daty, starożytność
Rajska Bl'ama, futor pod Kamieńcem, parafii jest wielce prawdopodobną. Akta kon-
własność niegdyś i miejsce zamieszkania poe- systorza gnieźn. wspominają pod 1434 r. ko-
ty Stacha z Zamiechowa (Starzyńskiego). ściół ten jako dawny. Już na początku XVI
Rajskie z Sakowczykiem, wś, pow. liski, w. słynął tu cudami obraz św. Anny. W 1607
wznies. 429 mt. n. p. m., na lewym brzegu r. wzniesiono na miejsce zrujnowanego dre-
Sanu, tworzącego w tern miejscu silne zagię- wnianego nowy murowany, dotąd stojący.
cia przy omijaniu stromo w dolinę rzeki sp a- Fundatorami byli zapewne Rajscy h. Korab,
dających ścian pasma górskiego, ciągnącego dziedzice wsi. W 1745 r. pleban a zarazem

500
Raj
dziedzic wsi Jan Kobierzycki, kanonik kaliski,
odnowił kościół i załoiył szpital na 5 ubogich.
Ostatnia restauracya dokonaną była w 1868
r. Według Lib. Ben. Łaskiego była przy ple-
banii szkoła już w XVI w.; pleban miał swój
łan roli a drugi w Janikowie. Według reg.
pob. pow. kaliskiego z r. 1579 Bartłomiej Ja-
nikowski miał 1/ 2 łanu, Jan Kobierzycki 2 1 / 2
łan., 4 zagr., część Manikowskich % łanu,
1 zagr., część Liubońskich l/t łanu, 1 zagr.
(Wielkop., 1. 126). R. par., dek. kaliski, 3360
dusz. 2.) R., pustkowie i młyn nad rz. War-
tą., pow. częstochowski, gm. Wancerzów, par.
:Mstów, odI. 14 w. na wschód od Częstocho-
wy. Os. ma 5 dm., 62 mk., 15 mr. włośc.; os.
młyn. 3 dm., 8 mk., 55 mI'. dwor.; oddzielonl\
została od dóbr Wancerzów. Była tu mała
bibularnia. 3.) R. Duże, wś, os. młyn. i os.
karcz., przy źródłach rzki Luciąży, pow. piotr-
kowski, gm. Rozprza, par. Mierzyn, odI. 1/ 2
mili na płd.-wschód od Rozprzy (st. dr. żel.
warsz.-wiedeń.). Wś ma 15 dm., 128 mk., 115
mr.; os. 1 dm., 3 mk., 5 mr. włośc.; os. młyn.
1 dm., 3 mk., 34 mr. dwor.; karcz. 1 dm., 4
mk., 5 mr. dwor. W 1827 r. 15 dm., 140 mk.
4.) R. Małe, wś i b. os. karcz., pow. piotrkow-
ski, gm. Rozprza, par. Mierzyn. Wś ma 22 dm.,
167 mk., 151 mr.; b. os. karcz. 1 dm., 3 mk.,
5 mr. dwor. W 1827 r. było w ogóle 14 dm.,
92 mk. Folw. ma 1 dm., 3 mk., 50 mr. Na
początku XVI w. R. duplex daje dziesięciny
z łanów kmiecych i folw. plebanowi w Mie-
rzynie (Łaski, L. B., II, 193). Według reg.
pob. pow. piotrkowskiego z r. 1552-1553 wś
Rajsko major, w par. Mierzin, w części Jana
Muchy, miała 10s. Jakub Mucha 1 łan. Część
Zuzanny 1/ 2 łanu. Rajsko minor w części J\'Ia-
teusza Rajskiego 3 osad, 1/ 2 łanu, Jan Zgadka
1 łan, Mateusz Zaleski 1 łan (Pawiiiski, Wiel-
kop., II, 253 i 254). 5.) R., fol., pow. jędrze-
jowski, gm. i par. Sędziszów. W połowie XV
w. należała do par. Sędziszów, była własno-
ścią Piotra Rosznickiego h. Lis, miała łany
km., z których dziesięcinę wartości 12 grzyw.,
dawano do Sędziszewa (Dług., L. B., II, 70).
Według reg. pob. pow. krakowskiego z 1490
r. wś R., w par. Slęcin (Slączyn) stanowiła je-
dną całość z Wolą Sędziszowska, (Pawiński,
Małop., 436). Bl'. Ch.
Rł\isko 1.) wś, pow. wielicki, par. rz.-kat.
w Kosocicach a urząd poczt. w Wieliczce
(odl. o 7 klm.). Wioska leży w okolicy pa-
górkowatej, przy drodze z Wieliczki do Borka
Falęckiego, łączącej się tam z gościńcem
z Krakowa do Myślenic i lzdebnika. Graniczy
na zach. ze Swoszowicami, na wsch. z Kosoci-
cami, na płn. z Kurdwanowem Górnym a na
płd. z Soboniowicami. Liczy 84 dm. i 562 mk.;
656 rz.-kat. i 6 izrael. W tej liczbie na ob-
B'tarze więk. pos. (J. Starowiejskiej) 1 dm. i
Raj
34 mk. Obszar większy obejmuje 159 roli,
23 łąk i ogr., 17 past. i 123 mr. lasu; pos. mn.
166 roli, 32 łąk, 20 past. i 8 mr. lasu. Za
Długosza (L. B., I, 146) był tu łan kmiecy,
karczma z rolą i predium, które kmiecie i
karczmarz uprawiali. W 1581 r. (Pawiński,
Małop., 41) należała do Sthokowskich, skła-
dała się z 2 łanów kmiecych, 5 zagród bez
roli, 7 komorników bez bydła, 1 łanu roli i
huty siarczanej, przy której było 1 koło, 1
towarzysz. 2.) R., wś, pow. brzeski, w ró-
wninie nadwiślańskiej, wznies. 183 mt. npm.,
na praw. brzegu Uszwi, o 7'5 klm. na wschód
od Uścia Solnego a 4 klm. na płd.-zach. od
Szczurowy (par. i urz. poczt.). Składa się
z dwóch grup chat, północnej, zwanej R. Małe,
i południowej R. Wielkie. N a południe przy-
piera do dużego boru Niedźwiadki, t. j. pół-
nocnej części Bratucickiego lasu, na zachód
graniczy ze Strzelcami Wielkiemi, na płn. ze
Strzelcami Małemi a na wschód z Niedzieli-
skami. Ma dosyć duży staw. Składa się z 57
dm., 256 mk., 240 rz.-kat. i 16 izrael. Obszar
więk. pos. (hr. Zamoyskiego) obejmuje 115
roli, 38 łąk i 51 mr. past.; obszar mn. 86 roli,
42 łąk i 99 mr. past. Jako attynencya Ra-
dłowa należała do bisk. krakowskiego. lst-
niałajuż w XIV w., bo dokumentem z 2 marca
1391 (Kod. kat. krak., wyd. Piekosińskiego, II,
155) zrzekł się przed Spytkiem z Melsztyna,
woj. i ststą krak., J\'Iikołaj Wątróbka ze Strze-
lec praw, które miał do tej wsi. Za Długosza
(L. B., II, 138) było tu sołtystwo i małe za-
grody, których dziesięciny oddawane bisku-
pom, szacowano na 2 grzywny. W 1581 r.
(Pawiński, Małop.) było 7 chałupników i soł-
tys na połowie łanu a 1536 r. 7 zagrodo na
małych półłankach, którzy płacili czynszu po
fertonie. Sołtys miał parcele i szósty denar
z czynszów. Mac.
Rajsko z Budami, wś, pow. bialski, na le-
wym brzegu Soły, przy drodze zOświęcima
(4'5 klm.) do Biały, 245 mt. wznies. Budy
leżą dalej ku południowi. Dwa potoki, ucho-
dzące z praw. brzegu do Wisły, biorą swe źró-
dła: jeden powyżej R., drugi w pobliżu Bud.
Tor kolei ces. Ferdynanda przecina obie osa-
dy. Jest tu szkoła ludowa niezorganizowana.
R. należy do parafii w Oświecimiu; liczy 113
dm. i 616 mk., z czego Budy 13 dm. i 31 mk.
a dwór 8 dm., 24 mk.; 600 rz.-kat., 1 prot. i
15 izrael. Pos. więk. (spadkob. K. Zwillinga)
wynosi 388 roli, 43 łąk i ogr., 52 past. i 88
mr. lasu; pos. mn. 298 roli, 26 łąk, 90 past. i
28 mr. lasu. Za Długosza (L. B., II, 225) by-
ła własnością Michała Skedzenskiego i dzie-
sięciny płacono mansyonarzom w Oświęcimiu.
Według reg. pob. pow. szląskiego z r. 1581
wś R., w pa,'. Oświecim, własność Stanisława.
Rajskiego, miała 4 łany km., 7 zagr. z rolą, 2

Raj
zagr. bez roli, 3 komoro z bydł., karczm. jako
zagr. (Pawiński, Małop., 97). Graniczy na
płn. z Brzezinką i Pławami, na wsch. z Har-
mężami, na płd. z Brzeszczem, Przecieszynem
i Wilczkowicami. Mac.
Bajsków, wś, kol. i os. przy ujściu Swędr-
ni do Pro sny, pow. kaliski, gm. Tyniec, par.
Kalisz, odl. od Kalisza 1 w. .Wś ma 32 dm.,
177 mk.; kol. ma 28 dm., 140 mk.; os. 1 dm.,
3 mk. W 1827 r. było w ogóle 23 dm., 221
mk. Wspominana w dok. z 1136 r. Według
reg. pob. pow. kaliskiego z r. 1579 wś Raj-
sko w par. Kalisz, miała 22 zagr., 2 rzeźników
(Pawiński, Wielkop., I, 121). W 1872 r. fol.
R. i Rypinek rozl. domin. mr. 261. '\V skład
dóbr poprzednio wchodziły: wś R. os. 27,
z gr. mr. 251; kol. R. os. 27, z gr. mr. 52;
wś Rypinek os. 12, z gr. mr. 265; wś Stare
:Miasto os. 21, z gr. mr. 78; wś Tyniec os. 2,
z gr. mr. 3. Br. Ch.
Rajsnel'ówka, fol. na obsz. dwor. Laszek
Górnych, pow. bóbrecki.
BajspoI, fol. nad rz. US&, praw. dopł. Be-
rezyny, pow. ihumeński, w 3 Dkl'. pol. bere-
zyńskim, gm. Jakszyce; miejscowość poleska,
grunta lekkie, łąk wielka obfitość. A. Jel.
Rajstele 1.) fol. szl., pow. wileński, w 6
okr. pol., o 3 w. od '\Vilna, 1 dm., 27 mk. kat.
2.) B., fol., tamże, o 3 w. od Wilna, 1 dm.,
31 mk. katol.
Bajsza.icie, wś, pow. telszewski, w 4 okr.
pol., o 7 w. od Telsz.
Bajsze 1.) wś nad jez., pow. wileński, w 1
okr. pol., gm. Rzesza, okr. wiejski i dobra
Fryczyńskich, Zameczek, o 17 w. od gminy a
6 w. od Wilna, ma 4 dm., 41 mk. kat. (w 1864
r.6 dusz rewiz.). 2.) R., wś, pow. nowoale-
ksandrowski, w 5 okr. pol., o 70 w. od Nowo-
aleksandrowska. 3.) R. 1 i 2, dwie wsie,
pow. nowoaleksandrowski, w 4 okr. pol., o 66
w. od N owoaleksandrowska.
Bajszele, zaśc., pow. wileński, w 1 okr.
pol., gm. Rzesza, okr. wiejski Zameczek, o 17
w. od gminy, 2 dusze rewiz.; należy do dóbr
Buj widziszki, Tyzenhauzenów.
Ba.jszew al. Rojszew, wś włośc., pow. war-
szawski, gm. Jabłonna, par. Chotomów, ma
317 mk., 638 mr. W spisie z 1827 r. wś Roy-
szew ma 15 dm., 228 mk.
Ba.jszupie, wś i os., pow. maryampolski,
gm. Jaworowo, par. Maryampol, odl. od :Ma-
ryampola 10 w., ma 20 dm., 216 mk. Os. R.
powstała z uwłaszczonych osad, rozl. mr. 174:
gr. Ol'. i ogr. mr. 111, łąk mI'. 56, past. mr. 4,
nieuż. mr. 3; bud. z drzewa 9.
Bajszupka, pow. maryampolski, gm. Kwie-
ciszki, par. Maryampol, odl. od :Maryampola
9 w., ma 8 dm., 84 mk.
Rajszyny, wś, pow. telszewski, w 1 okr.
pol., o 12 w. od Telsz.
Raj
501
Rajtal'owice al. Rytarowice, rus. Rytarewy-
czi, miasteczko, pow. samborski, 18 klm. na
płn.-zach. od sądu pow. w Samborze, 8 klm.
od urzędu poczt. w Krukienicach, leży pod
49°38' płn. szer. a 40° 46' wsch. dlg. od F.
N a wschód leżą Sadkowice, na płd. Wola :Ba-
raniecka i Brześciany, na zach. Rogoźno, na.
płn.-zach. Bolanowice, na płn.-wsch. Krukie-
nice i ChlipIe (3 ostatnie w pow. mośc.iskim).
Przez R. przechodzi główny dział wodny eu-
ropejski. Przeważna, płd.-wsch. część wsi le-
ży w dorzeczu Dniestru za pośrednictwem
Blażewki (dopływu Strwiąża), zasilonej kil-
koma małemi strugami ze środkowej części
obszaru. Z pośród tych dopływów znaczniej-
szy pot. Rudki, płynący wzdłuż granicy od
Sadkowic. Mniejsza, lesista, półn. część ob-
szaru należy do dorzecza '\Visły za pośrednic-
twem strug, podążających na półn. ku dopły-
wom Wiszni Sanowej. Najznaczniejszą z nich
jest Zaawka, płynąca wzdłuż granicy płn.-
zach. Srednia wyniosłość działu wodnego
wynosi 319 mt. Płn.-zach. część obszaru opa-
da ku płn.-zach. do 300 mt. a cześć płd.-wsch.
ku dolinie Błażewki do 280 mt. Grupa domów
z folw. zwie SIę ,,:Marudka." . Rozróżniamy tu
prócz tego wólki: Michalewszczyznę, N a Fol-
warku, Pod Cerkwią, Podlesie, Władypol i
część Załuże. Własn. większa (:Maciej Zenon
Serwatowski) ma roli Ol'. 652, łąk i ogr. 299,
past. 81, lasu 283 mr.; wł. mn. roli Ol'. 744,
łąk i ogr. 179, past. 85 mr. W r. 1880 było
198 dm., 1038 mk. w gminie, 8 dm., 43 mk.
na obsz. dwor.; 77 rz.-kat., 914 gr.-kat., 86
izraeL, 4 innych wyznań; 113 Polaków, 959
Rusinów, 9 Niemców. Par. rz.-kat. w Krukie-
nikach, gr.-kat. w miejscu, dek. mościski Do
parafii należą: Rogoźno i Sadkowice. Jest
cerkiew murowana p. w. św. Bazylego i szko-
ła etat. l-klasowa. W konstytucyach sejmu
walnego koron. z r. 1633 (V ol. Leg., 1859,
III, 824) czytamy: ,,:Mając przełożono od po-
słów województwa ruskiego, iż naznaczenie
cła na poprawę gaci brześciańskiej i rajterow-
skiej, sumpty wielkie, które tam urodzony
Andrzej Bogucki, kasztelan sanocki, i panny
zakonne klasztoru samborskiego podejmuj&,
żadną miarą wydołać nie mogą, przeto zno-
wu rewizory nasze do uznania tego i postano-
wienia myta naznaczamy, którzy aby nam i
Rzpltej naszej na przyszłym da Bóg sześć-
niedzielnym sejmie o wszystkie dostatecz-
nie referowali, mieć chcemy". Zegota Pauli
(Starożytności galicyjskie, Lwów 1840, str.
36) podaje: "Koło R. znaleziono okrągłą, nie-
polewaną misę, z piaskowej, żółtej gliny, ma-
jącą 4 cale wysokości, a w przecięciu u góry
pół stopy i dwa cale, u dna zaś 3 1 / 2 cala sze-
rokości, i popielnicę takiejże samej roboty co
i misa, napełnioną białemi, skalcynowanemi

502
Ra)
kościami, 9 cali wysoką, znacznie węższą u gó-
ry, najszersz!!J w środku (2 stopy) a zwężającą
się znowu ku dołowi. Popielnicę tę i misę zło-
żyła p. Julia z Dzierzkowskich Cieńska w za-
kładzie im. Ossolińskich we Lwowie. Lu. Dz.
Bajtarówka al. Czerna, wś i fol., pow.
stopnicki, gm. Łubnice, par. Beszowa. Folw.
wchodzi w skład dóbr Łubnice; wś ma 9 os.,
294 mr.
Bajtary, fol. poduchowny, pow. włoszczow-
ski, gm. i par. Moskarzów. Nabyty od rządu
za 1637 rs. (około 1870 r.), ma 80 mr. obszaru.
l\ajuuy 1.) okolica i do'Dra, pow. poniewie-
ski, w 1 okr. pol., o 17 w. od Poniewieza.
2.) B., okolica, pow. poniewieski, w 3 okr.
pol., o 40 w, od Poniewieża.
Bajzgi, wś, pow. szawelski, gm. SzawIe,
o 9 w. od Szawel.
Bajzgie, jez. w pow. szawelskim, z które-
go właściwie wypływa Dubissa, może jako
dalszy ciąg strumienia Szwentupis, biorącego
początek z blota TuruIe. Jezioro to połączone
jest strugą z jez. GudeIe. Ma ono brzegi od-
kryte i dno piaszczyste. Poławiają się w niem
szczupaki, okonie i płocie.
Rak 1.) os. młyn..nad rzką Blanówką, pow.
będziński, gm. Włodowice (Poręba Mrzygłodz-
ka), par. Mrzygłód, 1 dm., 7 mk., 117 mr.
dworskich. 2.) R" wś włośc., pow. rypiński,
gm. i par. Skrwilno, odl. o 19 w. od Rypina,
ma 28 dm., 167 mk., 545 mr.
Rak 1.) chutor, pow. kijowski, w 1 okr.
poL, gm. Borodzianka, o 64 w. od Kijowa, ma
29 mk., 22 dz. ziemi ornej i 579 dz. lasu.
Własność ks. Elżbiety Trubeckiej, dziedziczki
wsi Gawrońszczyzny. 2.) R, al. Ludwinówka,
chutor nad ruczajem Piaskówką, pow. kijow-
ski, o 2 w. od wsi Majdanówki, par. prawo sł.
Zabujanie, ma 60 mk. Własność dawniej Ro-
ściszewskich, dziś ks. Trubeckich. Ob. też
Ludwinówka 3.). J. Krz.
Rakanciszki, wś włośc. nad stawem i do-
bra skarbowe, pow. wileński, w 6 okr. pol.,
gm. Mickuny, okr. wiejski Łoźniki, 08 w. od
gminy a 6 w. od Wilna. WŚ ma 7 dm., 57
mk. kat. (w 1864 r. 45 dusz rewiz.), fol. zaś
1 dm. i 28 mk. kat. W poblizu st. dr. zel.
warsz.-petersburs. i lipawo-romeńskiej, zwana
Wilejka (ob.). W XII w. przodek książąt Hol-
szańskich miał tu zbudować zamek na górze.
Niegdyś dzierżawa królewska, następnie sta-
rostwo niegrodowe rakanciskie al. rakancie-
skie. W 1633 r. było we władaniu Stefana
Paca, który ceduje żonie swej Maryannie
z Rudominów. Dnia 15 lipca 1636 r. hojnie
ugaszcza króla Władysława. W 1642 r. Ma-
ryanna Pacowa, podkanclerzyna, ustępuje to
ststwo synowi swemu Mikołajowi Pacowi.
Od 1766 r. posiadał je Zyberg, opłacając zeń
kwarty 1406 złp. 24 gr. a hyberny 800 złp.
Rak
RakalJdzie, wś, pow. szawelski, gm. Gruź-
dzie, o 25 w. od Szawel.
Rakarka, rzka, prawy dopływ Widawy
(dopł. Warty). Płynie przez Bełchatów i
Grocholice w pow. piotrkowskim, wpada za
Rzęsaw!!J do Widawy.
Rakarz, pow. ostrowski, gm. Poręba, par.
Brok.
Rakecy (łuż.), niem. Koenigswarthe.
Rakehvitz al. Rackelwitz (niem.), ob. Rac-
lawki.
Raki 1.) wś włośc. nad rz. Orzyc, pow.
makow8ki, gm. i par. 1{ra8n08ielc, ma 4D 08.,
836 mr. W 1827 r. było 34 dm., 299 mk.
W chodziła w skład dóbr Krasnosielc. 2.) R.
Modzele, pow. płoński, ob. Modzele.
Raki, wś, pow. lidzki, w 40kr. pol., gm.
Zabłoć, 050 w. od Lidy a 15 w. od Wasili-
szek, ma 7 dm., 70 mk. katol.
Raki, wś, pow. nowogródwołyński, gm.
Ostropol (ob. t. VII, 694).
Raki, potok, powstaje w gm. Boryni, pow,
turczańskim, z pod góry Madracza (786 mt.);
płynie dolina górsh i ubiegłszy 4 klm. wpada
do Stryja z lew. brzegu. Br. Ch.
Rakiany, wś, pow. nawoaleksandrowski,
w 1 okr. pol., O 30 1 /, w. od Nowoaleksan-
drowska.
Rakiciszki, wś i dobra, pow. poniewieski,
w 2 okr. poL, o 29 w. od Poniewieża.
Rakietka, struga w pow. kozienickim, pod
J edlnią.
Rakiewicze, wś przy ujściu Retymli do
Osy, dopł. 'V ołowni, pow. nowogródzki, gm.
Lubcz, przy gościńcu z Nialikowa do W sielu-
bia, ma 13 osad; miejscowość wzgórzysta, bez-
leśna, grunta wyborue pszenne, łąki piękne,
młyn. A. Jel.
Rakitlce, wś włok, pow. wilejski, w 1
okr. pol., przy b. dr. pocztowej z m. Sosienki
do gr. pow. borysowskiego, o 45 w. od Wi-
lejki, ma 19 dm., 258 mk.
Rakiszki 1.) wś, pow. trocki, w 2 okr.
pol., gm. Kronie, okr. wiejski Kowale, 82 dusz
rewiz.; należy do dóbr Kowale, dawniej Wa-
wrzeckich, dziś Chrapowickich. 2.) R., zaśc.
szlach., pow. trocki, w 2 okr. pol., o 41 w. od
Trok, 1 dm., 20 mk. osadników wielkorosyj-
skich. 3.) R., wś szl., pow. wileński, w 4 okr.
pol., o 36 w. od Wilna, 4 dm., 62 mk. (54
katol., 1 prawosł., 5 żydów). 4.) R., sioło,
pow. kowieński, w 3 okr. pol., o 22 w. od Ko-
wna. 5.) R., żmujdz. Rokiszkis, mko, dwór i
wś nad rzk!!J Łaukupą, pow. nowoaleksandrow-
ski, na pograniczu Kurlandyi, w 4 okr. poL,
gm. i par. kat. Rakiszki, o 50 w. od Nowo-
aleksandrowska a niespełna 3 w. od st. dr.
żeL lipawo-romeńskiej Rakiszki, ma (w 1885
r.) 187 dm., 2649 mk. (1285 męż. i 1364 kob.)
bez dworu i wsi, liczącej 26 chat gospodar-

Rak
czych. W 1859 r. było tu 460 mk. W mku
znajduje się kościół kat. par., 4 domy modli-
twy żydowskie, zarząd okr. pol. (stanu), za-
rząd gminy, szkółka, sędzia pokoju, sędzia
śledczy, komisarz do spraw włościańskich, u-
rzędnik akcyzny, st. pocztowa. Oprócz tego
we dworze jest główna administracya klucza
rakiskiego dóbr hr. Przeździeckiej, przytułek
dla 16 kalek, szkoła organistów, towarzystwo
wkładowo-zaliczkowe, kasa emerytalna dla 0-
ficyalistów i czeladzi. W 1859 r. we wsi był
browar, młyn i wiatrak. Handel drobny po-
średniczący, głównie lnem; targi co piątek i
kilka większych do roku. W mku zamierzono
wystawić cerkiew ze składek, na co wyzna-
czono już odpowiedni plac. Kościół par. kat.
p. w. św. Mateusza Apostoła opatrzył pierwo-
tnie funduszem Aleksander Jagiellończyk, a
w 1516 r. Zygmunt I nadanie poprzednika
swego znacznie powiększył. Następny kościół,
drewniany, wzniosła w 1708 r. (podług Ba-
lińskiego w 1716 r.) Helena z Woj nów Ty-
zenhauzowa, wwdzina mścisławska. Gdy ten
zgorzał w 1864 r., nabożeństwo odbywało się
do 1877 r. w szopie zbudowanej czasowo na
cmentarzu grzebalnym, poczem w 1868 r.
Rajnold hr. Tyzenhauz rozpoczął budowę
świątyni murowanej w stylu gotyckim, z czer-
wonej cegły, na zewnątrz nietynkowanej, któ-
rą siostra i spadkobierczyni jego Marya hr.
Przeździecka, pod kierunkiem architekta J e-
rzego Wernera z Tyrolu dokończyła. Z lewej
strony dobudowała prześliczną wieżę, gdzie u-
mieszczone są dzwony i zegar z cyferblatem
i wskazówkami na trzy strony, zrobiony
w Strasburgu, z prawej zaś strony postawiła
murowaną kaplicę w kształcie rotundy, ze
sklepem grzebalnym, niezależnie od kry-
pty, przeznaczonej na groby familijne pod
wielkim ołtarzem kościoła. Koś()iół poświęco-
ny został 22 października 1885 r. przez kś.
biskupa Pallulona, przy licznym zjeździe oko-
licznych mieszkańców. Na pamiątkę konse-
kracyi kościoła rozdawany był TImyślnie
w tym celu wybity medal. Wnętrze kościoła
wspaniale wykończone w stylu gotyckim; od-
znacza się zwłaszcza ambona, wielki ołtarz
z bronzu, sprowadzony z Belgii, konfesyonał,
ławki w prezbiteryum i nawie kościoła, orga-
ny i prześliczne okna malowane w'Wiedniu.
Paraf. katol., dek. abelskiego, ma 7019 wier-
nych, kaplicę na cmentarzu grzebalnym przy
wsi Rakiszkach i filią w Okniście, p. w. św.
Ignacego, wzniesioną z drzewa w 1774 r.
przez hr. Tyzenhauza. R. stanowiły niegdyś
dobra lenne, później dziedziczne własność hl'.
Tyzenhauzów, a po śmierci ostatniego z nich
Rajnolda w 1880 r. przeszły na siostrę jego
Maryą hr. Przeździecką. Dnia 15 maja 1831
r. zaszła pod R. potyczka pomiędzy oddziała-
Rak
503
mi Lisieckiego i Grotkowskiego a korpusem
Litwinowa. Gmina R. składa się z 10 okr.
wiejskich, obejmuje 172 wsi i liczy 4032 mk.
włościan. Okrąg policyjny obejmuje 10 mia-
steczek, 344 wsi, 286 zaśc. i 14,323 mk. wło-
ścian. Dobra Rakiszki słyną z produkcyi wy-
bornego lnu, zwanego w handlu "koroną" i
"lnem rakiskim". Do dóbr należy awulsa: Ju-
lianów, \V ysoki Dwór, 'Wederowszczyzna,
Oknista, Łukszty, Ignalin, Skiemiany, Raki-
szeczki, Dogile, Łasze, Skrobiszki, Litwiniszki,
Komaje i Pietraszyszki, zawierają w ogóle
24,617 dzies. ziemi dworskiej. W dobrach
znajduje się 3 młyny, 7 jezior i 29 karczem;
dochód wykazany jest na 35,125 rs. St. Ra-
kiszki dr. żel.lipawo-romeńskiej, na przestrze-
ni Kałkuny i Radziwiliszki, pomiędzy sta-
cyami Abele a Poniemuniek, odległą jest o
57 w. od Kałkun a 131 w. od Radziwiliszek.
6.) Ro, dobra, wchodziły niegdyś w skład
sstwa Poswol, w pow. poniewieskim, (ob. t.
VIII, 855). 7.) Ro, fol w., pow. szawelski, gm.
Gruździe, o 37 w. od Szawel. 8.) R., wś,
pow. telszewski, w 3 okI'. pol., o 60 w. od
Telsz. ,l. Krz.
Rakita, zaśc., pow. wilellski, w 4 okr. pol.,
gm. Worniany, okr. wiejski i dobra Minejków
Dubinki, o 10 w. od gminy, 5 dusz rewiz.
Rakita, rzeczka w pow. głuchowskim gub.
czernihowsldej, ob. Polo8zki.
Rakitka al. Gnila, prawy dopływ Noteci,
w pow. wyrzyskim, wypływa z jeziora Za-
bartowo i uchodzi do Noteci połączywszy się
z rzeczką Gniłą.
Rakitka al. Kamionka, folw., pow. dzisień-
ski (ob. t. III, 780).
Rakitna, Rokitna, rzeczka w pow. homel-
skim, lewy dopływ rz. Ipuci; płynie od Horo-
szówkio
Rakitlla, wś nad rz. t. n., dopł. Prutu, pow.
chocimski gub. bessarabskiej, par. Chocim,
przy drodze z Rewkowiec do Kalinkauc, ma
212 dm. (w 1864 r.), cerkiew drewnianą, po-
sterunek straży celnej; własność klasztorna.
Rakitna, dopływ Prutu, ob. Rokitna.
Rakitnica al. Rokitnica, sioło, pow. kowel-
ski, na płd.-wschód od Kowla, na płn.-wschód
od Kupieczowa (w pow. włodzimierskim), nie-
gdyś dobra biskupów włodzimierskich. Ob.
Arch. J. Z. R., cz. I, t. 1: 374.
Rakitowica, szczyt w płn. rozgałęzieniach
J!żumbiru, w Tatrach Niżnich, na płd. od wsi
Sw. Jana, w hr. liptowskiem, na zach. brzegu
Szczawnicy (lew. dopływu \Vagu). Wznies.
958 mt. N a płn. od niego szczyt Hradek
(879 mt.), a na płd. Okruhła (1084 mt.) a na
płd.-zach. Południca (1550 mt.). Br. G.
Rakitowszczyzna, wś włośc., pow. wilej-
ski, w 3 okI'. pol., gm. Wołkołata, okr. wiej-
ski Birże, o 4 w. od gminy a 60 w. od Wilej-

504
Rak
Rak
ki, ma 8 dm., 38 mk. kato!. (15 dusz rewiz.); Rakojady, mylnie Rakujady, r. 1579 Reko-
llależy do dóbr skarbowych Firkowszczyzna. iadi, 1618 r. Rękojady (?), fol. do Roszkowa,
:Był tu młyn wodny. pow. wą,growiecki, własność Dziembowskich,
Bakity, wś, pow. sieński, gm. :Pustyń, ma odI. 3 klm. na wschód-północ od Skok, po
15 dm. i 96 mk., z których 1 zajmuje się wy- I praw. brzeg-u Wełnianki, w okolicy wzgórzy-
robem naczyń drewnianych. stej i lesistej; par. i poczta w Skokach, akr.
Bakhvski, grupa zabudowań (rota) w gm. domin. Roszkowo, st. dr. żel. w Rogoźnie o
Kuczurmare, pow. czerniowiecki, ma 5 dm. 16 klm.; ma 8 dm., 146 mk. W r. 1392 pra-
i 22 mk. Br. G. wował się Kraczek (Raczek?) z Rakojad
BaklalJiszki, ob. Reklaniszki. z :Przybysławem :Przysieckim; r. 1579 należa-
Baklewicze, wś, pow. słonimski, w 4 olu. ły R. w jednej części do Piotra Przysieckiego
poL, gm. Zdzięcioł, o 50 w. od Słonima. i w drugiej do Jana :Podarzewskiego, a w r.
Bakliszki 1.) Nowe, falw. nad rzką, 801- 1618 do Wojciecha :Podarzcwskiego i jcdnego
czyszcze, pow. lidzki, w 2 okr. pol., gm. Ale- z Przysieckich. :Przy schyłku zeszłego stule-
ksandrowo, akr. wiejski Rakliszki, o 51 w. od cia właścicielem był Wincenty Swinarski.
Lidy a 15 w. od Ejszyszek, ma 18 mk. katoI. Rakojedowszczyzlla, wś w płd. części
i 9 żydów; młyn wodny. 2.) B. Stare, fol. nad pow. mińskiego, w gm. Samochwałowicze,
rz. Solczą" tamże, o 54 w. od Lidy a 18 w. od niegdyś radziwiłłowska, ma 7 osad; miejsco-
Ejszyszek, ma 8 mk. katol. Należy do klucza woś6 falista, małoleśna, grunta szczerkowo-
horodeńskiego hr. :Potockich. W skład okręgu gliniaste. A. Jel.
wiejskiego wchodzą wsie: :Butrymańce, Redy, Rakolanka, ob. Ralcowalki.
Skawidań.ce, Czurańce, :Posol, :Popiszki, Koli- Ralwłnpce al. Rakolllpińce, mylnie Rakolu-
tańce, Rudnia, Gierkiszki, Kowalki, Poszy- py, wŚ,nad rz. Uszycą, pow. uszycki, w 2 okr.
leny, Raściuny, Jurańce, Strzelce (Strjelcy) i pol. (Zwańczyk), gm. Gruszka, par. katol.
:Porojść, wogóle 279 dusz rewiz. włośc. u- Stara UBzyca, praw. Czabanówka, o 27 w. od
właszczonych i 209 b. wlośc. skarbowych. 3.) Uszycy, ma 26 osad, 682 mk. (z Czabanówką,),
B., zaśc., pow. nowoaleksandrowski, w 4 okr. 672 dzies. ziemi włośc., 775 dzics. dworskiej.
pol., o 51 w. od Nowoaleksandrowska. Należy do Czabanówki (ob.).
BakIowce, wś, pow. lidzki, w 1 okr. pol., Bakolupitlce, ob. Rakolllpce.
gm. Tarnowszczyzna, akr. wiejski Olżewo, o Rakołupy, WŚ, fol. i dobra, !Jow. chełmski,
5 w. od gminy a 8 w. od Lidy, ma 11 dm., gm. Rakołupy, par. rz.-kat. Kuniów, odl. 18
94 mk. (w 1864 r. 33 dusz rewiz.); należy do w. od Chełma, posiada cerkiew paraf. pounic-
dóbr Olżewo, hr. Keiserlinga. ką, szkołę początkową ogólną. Na folw. go-
Bakłowice, niem. Rackelsdorf, wś i fol w., rzelnia parowa, z prod. roczną wartości do
pow. mielicki, par. ew. :Mielice. W 1842 r. 22 1)0,000 rs., dwa młyny wodne. W 1827 r. by-
dm., folw., 163 mk. (4 katoL), młyn wodny, lo 54 dm., 286 mk. Dobra Rakołupy składały
smolarnia. Do R. należała osada Komlowe. się w 1886 r. z fol. R. i Nowy Fol wark, no-
Bakobołty, ob. Rakobuty. menkl. Mańkowszczyzna, rozl. mr. 2392: fol.
Rakobnty al. Rakobolty, wś, pow. kamio- R. gr. Ol'. i ogr. mr. 526, łąk mr. 185, pastw.
necki, odI. 21 klm. na płd.-wsch. od Kamionki mr. 2, lasu mr. 756, nieuż. mr. 51, razem mr.
Strumiłowej, 7 klm. od sądu pow. i lUZ. pocz. 1920; bud. mur. 24, z drzewa 54; płodozmian
w Busku. Na płn.-zach. i płn. leżą Derewla- 13-polowy; Fol. Nowy gr. Ol'. i ogr. mr. 376,
ny, na wschód :Pobużany, na płd.-wsch. Kup- łąk mr. 44, lasu mr. 41, nieuż. mr. 11, razem
cze, na płd.-zach. i zach. Rzepniów. WŚ leży mr. 472; bud. mur. 1, z drzewa 4; płodozmian
w dorzeczu Wisły za pośrednictwem :Bugu, 9-polowy; las urządzony w kolei 80-le-
płynącego przez wschod. część wsi od płd. tniej. 'V skład dóbr wchodziły poprzednio:
z Kupcza na płn., przeważnie wzdłuż granicy. wś R. os. 32, z gr. mr. 336; wś Horodysko
Zabudowania wiejskie leżą na lew. brzegu rze- os. 44, z gr. mr. 794; wś Majdan Leśnianski os.
ki, W środku obszaru wznies. sięga do 233 27, z gr. mr. 490; wś Ostrów os. 40, z gr. mr.
mt. Własn. więk. (hr. Kazimierza Badeniego) 612; wś Majdan Ostrowski os. 53, z gr. mr.
ma roli or. 7, łąk i ogr. 2, pastw. 1 mr.; własn. 955; wś Janówka os. 22, z gr. mr. 219; wś
mn. roli or. 749, łąk i ogr. 187, pastw. 17 mr. Kukawka os. 18, z gr. mr. 293; wś Majdan
W r. 1880 było 105 dm., 662 mk. w gminie Kukawski os. 14, z gr. mr. 130; wś Plisków
(62 rzym.-kat., 584 gr.,kat., 16 izraeL); wszy- os. 41, z gr. mr. 844; wś Politówka os. 11,
soy Rusini. :Par. rz.-kat. w Busku, gr.-katol. z gr. mr. 30; wś Leśniewice os. 36, z gr. mr.
w miejscu, dek. busecki, arohidyec. lwowska. 687; wś Czarnołozy os. 11, z gr. mr. 257; wś
Do par. należy wś Kupcze. We wsi cer- Siennica Rożanna os. 48, z gr. mr. 1130; wś
kiew p. w. Uspienia N. M. P. i szkoła fi- Wola Siennicka os. 34, z gr. mr. 813; wś We-
lialna. Lu. Dz. sołówka os. 8, z gr. mr. 37; wś Złośnica os. 6,
Bakocz, ob. Rakowce. z gr. mr. 52; wś Kozieniec os. 15, z gr. mr.

Rak
231; wś :Browarówka os. 11, z gr. mr. 5. Od
dóbr R. oddzielono w 1869 r. dobra Ostrów.
łt. gmina należy do s. gm. okr. IV we wsi
Zmudż, st. pocz. \Vojsławice, urz. gm. w Ho-
rodysku. W skład gm. wchodzą: Czarnołazy,
Horodysko, Janówka, Kasiłan, Kukawka, Ku-
kawski Majdan, Kuniów, Leśniewice, Leśnie-
wicki Majdan, Ostrów, Ostrowski Majdan,
Pliskó, Politówka, Rakołupy, Sielec. Br. Ch.
Rakołupy, ob. Ralcołupce.
Rako)), szczyt w Tatrach nowotarsko-o-
rawskich, wznies. 1879 mt., na granicy Gali-
cyi i Oraw, w grzbiecie ciągnącym się od W 0-
łowca (2065 mt.) wprost na północ, a oddzie-
lającym doliną Chochołowską od Studziennej.
Rozległy ztąd widok na dolinę pod Rohacza-
mi, wierchy urwistych Rohaczów, Janoszko-
we skały, wogóle całą dolinę Studzienną.
Z drugiej strony zaś widać całe Podhale, Be-
skidy od Sącza po źródła Wisły, również Ora-
wę jak na dłoni. Br. G.
Rakollianka, polana i hale góralskie, w gm.
Kamesznicy, pow. żywiecki, na płn.-zach.
stoku Górki Motykowej (792 mt.), nad pot.
Głębówką, dopływem Jaruszówki. Br. G.
Rakollica, rzeka, lewy dopływ Berauna,
wpadającego z lew. brzegu do Mołdawy, dopły-
wu Elby.
Rakolliewice, niem. Rakowitz i Polnisch
Freistadt (nazwa nie ustalona), miasto, wieś,
okr. wiejski, domin. i okI'. domin., pow. babi-
moski (W olsztyn), dekan. grodziski. Odl.
30 klm. na płn. od W schowy i 53 klm. na
płd.-zachód od Poznania, między Rostarze-
wem i \Vielichowcm, na trakcie poznańsko-
cylichowskim, nad strugą spływającą do 0-
bry; par. kat. i prot., poczta i st. tel. w miej-
scu, st. dr. żel. w Wolsztynie o 11 klm. i
w Opalenicy o 21 klm. Gleba tutejsza jest
lekka, a spodek piaszczysty lub iłowaty; zna-
chodzi się glina garncarska i torfowiska tu
owdzie; lasy przeważnie iglaste. Miasto,
w ścisłem znaczeniu, ma kościół protestancki,
synagogę, aptekę, lekarza, towarzystwo po-
życzkowe, złożone z 444 członków, 221 dm. i
2019 mk. (554 katol., 1289 prot. i 176 żyd.);
późniejsze spisy podają 2136 mk. (635 kat.,
1341 prot., 157 żyd.). Przy schyłku zeszłego
stulecia było 176 dm., 6 bud. publ. i 21 wia-
traków., 1118 mk. (105 żydów). Dochody
miejskie wynosiły 613 tal. Miasto posiadało
browar i cegielnię; pogłównego płaciło w r.
1763 złp, 1022 gr. 25 a czopowego 222 złp.
W r. 1811 było 952 mk.; 1843 r. 1716 mk.;
1861 r. 1837 mk. i 190 dm. Mieszkańcy,
przeważnie Niemcy-protestanci, trudnią się
uprawą chmielu, lnu, kukurydzy i wina, wy-
robem młynków do kawy i handlem pijawek,
który ustaje. W 1839 r. trudniło się tem 80 osób;
w ciągu r. 1842 sprowadzono z południowej
Rak
505
Rossyi 2,150,000, a w Badzawkach przezimo-
wało 1,400,000 pijawek; tysiąc pijawek sprze-
dawano w przecięciu po 46 talar.; koszta spro-
wadzenia ich wynosiły 30 tal. Dochód z ha
roli oblicza się na 9 mrk. Za czasów Rzpltej
istniało w R. 12 cechów i bractwo strzeleckie,
założone w r. 1698. Cech rzeźniczy powstał
w r. 1629, sukienniczy r. 1695, krawiecki r.
1699, szewiecki r. 1700, garncarski r. 1707,
bednarski r. 1718, piekarski r. 1721, płócien-
niczy r. 1723, piwowarski r. 1724, młynarski
r. 1727, kuśnierski r. 1735 i kowalski w r.
1736. Kościół protestancki wystawił około
1662 r. dla sprowadzonych osadników Grzy-
mułtowski, założyciel miasta. Równocześnie
stanęła szkoła niemiecka. W ołtarzu kościoła
znajdował się obraz N. M. Panny, o którym
opowiadano, że gdy protestanci kilkakrotnie
obraz ten usuwali, zawsze wracał na swe
miejsce. W r. 1754 rzeźnik Godfryd Meisner
za bluźnienie religii katolickiej skazany został
na klęczenie w tym kościele przez trzy nie-
dziele podczas nabożeństwa; gdy zaś w 1757
r. dopuścił się podobnego bluźnierstwa, wtrą-
cony został do więzienia i skazany na śmierć;
ułaskawiony przez dziedzica z zastrzeżeniem,
ze przez 6 niedziel leżeć będzie w szacie
śmiertelnej krzyżem przed ołtarzem w tym
kościele i potem wynicsie się z miasta. Schwy-
tany potem w okolicy R., ścięty został w r.
1759 na rynku (Rękopis w zbiorach pozn.
Tow. Prz. Nauk). W 1'.1762 obchodzili uro-
czyście protestanci rakoniewiccy setną rocz-
nicę zbudowania kościoła (Krumbholz Hundert-
jaehrige Feier d. Gem. Rakwitz, r. 1762). W
r. 1860 parafia protest. obejmowała 28 osad i
3701 dusz wśród 6081 kat. Równocześnie
z kościołem powstało miasto w r. 1662. \Vieś
zaś szlachecka istniała juz w XIII w. W r.
1252 nadał ks. Bolesław wś Raczonoviczi nie-
jakiemu Raczonowi za odzyskanie na Niem-
cach Zbąszynia i Drzenia, uwalniając ją od
różnych ciężarów (Kod. Wielkop., N. 305).
W r. 1334 pisze się Jakub z R. (Rakonyevy-
cze). Między r. 1541 i 1603 posiadali R. Os-
sowscy (ob. Osowa Sien), późniejszymi dzie-
dzicami byli: Krzysztof Grzymułtowski r.
1662-1687, Maciej z Radomicka Radomicki
r. 1695-1729, Jerzy l<'elicyan na Lachowi-
czach Sapieha, zięć Radomickiego, r. 1729-
1749, Maryanna z Sapiehów 1-0 v. Koźmiń-
ska, 2-0 v. Dąmbska, wojewodzina brzesko-
kujawska 1'.1749-1781, Nikodem Wysogota
Zakrzewski, łowczy poznański, r. 1782-1793,
Faustyn Zakrzewski po r. 1793 i Florentyna
z Chłapowskich hr. Marcelowa Czarnecka w r.
1835. W r. 1580 tworzyły R. odrębną para-
fię i składały się z 9 łan. osiadł., 1 pustego, 9
zagrod., 3 komor., 1 rzemieśln. i 25 owiec.
Dnia 24 lutego 1662 r. uzyskał Krzysztof

506
Rak
Nieczuja Grzymułtowski, kasztelan, następnie
woj. poznański, przyzwolenie na założenie
miasta pod nazwą Freystat przy wsi R. Od-
nośny przywilej nadawał osadnikom prawo
niemieckie, targi tygodniowe, 5 jarmarków
(później doszły do 9) i herb Nieczuja z odmia-
ną (w niebieskiem polu pień drzewa z 5 sęka-
mi, przeszyty na ukos mieczem). W r. 1705
złupili Szwedzi wieś i miasto; r. J 708 spłonę-
ło prawie całe miasto. Około r. 1750 stanął
obszerny ratusz dwupiętrowy z wieżą, roze-
brany w nowszych czasach. W 1750 r. prze-
chodziło przez R. wojsko rossyjskie pod wo-
dzą gen. Martwinowa z Drewiczem w tylnej
straży; r. 1761 zawitały tu wojska pruskie i
rossyjskie; r. 1768 pojawili się konfederaci
barscy. W 1813 r. przeehodziły niedobitki
wielkiej armii, a w trop za niemi wojsko ros-
syjskie, podejmowane przez dziedziczkę Tere-
sę Zakrzewską, stało tu 17 tygodni. W dzień
urodzin cesarza Aleksandra I (dnia 23 gru-
gnia) strzelano z armat "aż mury pękały i szy-
by się tłukły". W r. 1815 dostały się R. pod
panowanie pruskie. W 1835 r. sprzedano tę
majętność (należącą do Zakrzewskich) złożoną
z Podgradowic, R., Swobody, Tarnowy i Wy-
gody, za 44,500 tal. na subhaście; nabyła ją
hr. Czarnecka, małżonka hr. Marcelego, który
we wsi wystawił wspaniały pałac, założył
park, wzniósł z cegły budynki gospodarcze.
W 1831 r., gdy do R. zaprowadzono ordyna-
cyę miejską, ustał dawny stosunek miasta do
dziedziców. Pod R. wykopano srebrne kol-
czyki, pierścień i mouety arabskie, anglo-sa-
skie i niemieckie z X i XI w. Kościół para-
fialny katolicki p. w. św. Marcina istniał
w R. przed r. 1580; za Zygmunta Augusta do-
stał się w ręce dysydentów i wrócił następnie
do katolików. Z biegiem czasu runął, a w miej-
scu jego wystawiono figurę św. Jana. Zabu-
dowania proboszczowskie rozebrano dopiero
w nowszych czasach. 'V r. 1709 stanął na
obszarach wiejskich drugi kościół p. w. św.
Rocha, z składek zebranych pomiędzy ocaloną
od zarazy ludnością miejską. Na wystawienie
kościoła przeznaczyła Dąmbska, dziedziczka,
12,000 złp.; następująca dziedziczka Ewa Za-
krzewska, kasztelanowa santocka, rozebrać
kazała stary kościół i prawie na tem miejscu
poczęła w r. 1797 wznosić z cegły palonej no-
wy kościół, którego budowę ukończono w r.
1805. Na cmentarzu znajdują się grobowce
rodziny Czarneckich. Księgi kościelne zaczy-
nają się od r. 1712. W skład parafii, liczącej
1371 dusz, wchodzą: Józefin, Podgradowice i
Rakoniewice. WŚ R. ma 6 dm., 47 mk., do
okręgu wiejsko należą Piaski (188 mk. w 20
dm.); cały okrąg ma 26 dm., 235 mk. (84 kat.,
151 prot.). Dominium liczy 140 mk. w 13
dm.; obszaru ma wraz z folw.: Józefin, Wygo-
Rak
da, Zygmuntowo, Faustynowo, Terespol i
Tarnowa, 1276'78 ha (484'75 roli, 307'62 łąk,
12'79 pastw., 440'14 lasu, 29'11 nieuż. i 2'37
wody); czysty doch. grunt. 7395 mrk; go-
rzelnia, cegielnia i fabryka serów; chów bydła
holenderskiego. Właścicielem od r. 1868 Sta-
nisław hr. Czarnecki, dziedzic Pakosławia.
W skład okręgu domin. wchodzą folw.: Józe-
fin, Tarnowa, Wygoda i Zygmuntowo; cały
okrąg ma 22 dm., 276 mk. (255 katol., 26
prot.). Monografią R. wydał w r. 1883 dr.
Stan. Karwowski. E. Cal.
Rakoszyce, białor. Rako8zycZY, wś nad rz.
Jałówką, praw. dopł. Piereczutej, pow. miń-
ski, w 3 okr. pol. i gm. Kojdanów, ma 50 o-
sad pełnonadziałowych; grunta lekko faliste,
szczerkowe, urodzajne, łąki wyborne, miej5co-
wość dość leśna. A. Jel.
Rakoszyn, w XV w. Rak'o8zino, wś i folw.,
pow. jędrzejowski, gm. Nagłowice, par. Rako-
szyn, odl. 16 w. od Jędrzejowa, przy drodze
bitej do Szczekocin, o 2 mile na zach. od Chę-
cin, posiada kościół par. drewniany, tartak pa-
rowy. W 1874 r. była tu gorzelnia. W 1827 r.
22 dm., 255 mk. WŚ należała do arcyb. gnieź-
nieńskich. Jan arcyb., uposażającw 1153 cy-
stersów w Brzeźnicy (Jędrzej owie), nadał mię-
dzy innemi i R. (Kod. Małop. 1, 3, 20). Kościół
par. istnieje tu już w połowie XV w. Łany
kmiece dawały klasztorowi jaja, sery, koguty,
osep, odrabiano powab. Karczma, zagr., fol-
wark i młyn płaciły dziesięcinę klasztorowi
jędrzejowskiemu (Długosz, L. B., III, 363).
W r. 1581 wś R., w pow. lelowskim, własność
Kacpra Kempińskiego, miała 21/9 łan. km., 7
zagr. bez roli, 1 kom. z byd., 4 kom. bez by-
dła, 1 rzem. (Pawiński, Małop., 71). Obecny
kościół wystawił 1780 r. proboszcz Tomasz
Kaliński. Dobra Rakoszyn składały się w 1874
r. z fol. R. i Ignaców, rozl. mr. 2196: folw. R.
gr. Ol'. i ogr. mI'. 467, łąk mr. 86, pastw. mr.
9, wody mI'. 37, lasu mI'. 1284, nieuż. mr. 38,
razem mr. 1921; bud. mur. 3, z drzewa 22;
płodozmian 15-polowy; fol. Ignaców gr. 01'. i
ogr. mr. 269, nieuż. 6, razem mI'. 275; bud.
mur. 2, z drzewa 2; płodozmian 16-polowy;
las nieurządzony. 'VŚ R. os. 20, z gr. mr.
158; Nowawieś os. 18, z gr. mI'. 202. R. par.,
dek. jędrzejowski (dawniej dzierzgowski),
1010 dusz. Br. Ch.
Rakoszyn, podmokłe pastwisko '.V Wierz-
bicy, na płd. od zabudowań wiejskich, pow.
Ra wa Ruska.
Raków 1.) wś, kol. i folw., pow. warszaw-
ski, gm. Pruszków, par. Służew,odl. 7 w. od
Warszawy; wś ma 147 mk., 67 mr. włośc.j
kol. 110 mk., 160 mr. Cegielnia z prod. do
38,000 rs. rocznie. Fol. R. wchodzi w skład
dóbr Okęcie. W 1827 r. było 24 dm., 195
mk. 2.) R., wF, i fol., pow. gostyński,

Rak
Rak
507
gm. Szcza.win Kościelny, pa.r. Żychlin, od!. 18 mI'. pastw., 30 mI'. ł!\k, 5 mr. w6d i nieuż.).
w. od Gostynina. Fol. lit. A. B. ma 6 dm., 90 W 1827 r. miasto miało 153 dm., 1232 mk.;
mk., część lit. B i C. ma 11 dm., 97 mk. W 1858 r. 139 dm. (4 murow.) i 1674 mk. (966
1827 r. było 23 dm., 163 mk. W XVI w.,ła- żydów); dochód kasy miejskiej wynosił 269
ny folwarczne dawały dziesięcinę pleb. w Zy- rs. Ludność osady żydowska trudni się dro-
chlinie, kmiece zaś na stół arcybiskupi (Łaski, bnym bandlem, chrześciańska zaś rzemiosłami
L. B., II, 497). W 1887 r. fol. R. lit. AB. i wyrobem motków wełnianycb, rozwożonych
rozl. mr. 513: gr. Ol'. i ogr. mr. 394, łąk mr. po jarmarkach. Rozległy obszar piasków, zale-
101, pastw. mr. 2, nieuż. mI'. 16; bud. mur. 6, gających południowe podnóże Łysogór, dziś
z drzewa 9; płodozmian 13-polowy; fol. Ra- jeszcze jest mało zaludnionym. W piętnastym
ków lit. CD rozl. mr. 518: gr. Ol'. i ogr. mr. wieku nieliczne jedynie i odosobnione spoty-
298, ł!\k mI'. 83, pastw. mr. 48, lasu mI'. 78, kamy tu osady. Właścicielami przeważnej
nieuż. mr. 11; bud. mur. 2, z drzewa 13; pło- części obszaru są biskupi krakowscy. Od nich
dozmian lO-polowy; las urządzony; wiatrak, zapewne nabył część lasów i łąk nad brzega-
pokłady torfu. Wś R. os. 14, z gr. mI'. 79. mi rzeki Czarnej, w pobliżu biskupiej wsi Dro-
"Według reg. pob. pow. orłowskiego z r. 1576 gowli, Jan Sieniński, kasztelan żarnowski i
we wsi Rakowo, w par. Zychlin, Kacper Ra- założył tu w 1509 r. miasteczko, któremu na-
kowski Deseczka miał 1 łan, Agnieszka Ra- dał nazwę jakoby od herbu żony swej Jadwi-
kowska 1f.J łan., Feliks Rakowski Lisek miał gi Gnojeńskiej. Sieniński posiadał w obrębie
1 łan., 2 zag., karczmę, 2 wiatraki, 2 osad. parafii Potok (do której należały Drogowie a
'V części R. Deseczki: Jan Rakowski Bissaga zapewne i obszar na którym powstał Rakow)
miał 1 łan, 2 zagr., 1 rzeźnik, 2 osad; Stani- wsie: Lipiny i Zaleszany. Przemysł górniczy
sław Rakowski Lenartowicz 1/ 2 łan, 1 zagr., i leśny rozwijał się w tych stronach. Kuźnice,
1 karczmę, Jan Rakowski Deseczka II, łana, smolarnie i tartaki przedstawiały rozmaite
1 zagr., 1 karczm., :Marcin Szleszyński, wojski sposoby użytkowania bogactw tutejszej natu-
gostyński, 1/, łana (Pawiński, Wielkp., II, ry. Regestra pobor. z 1579 r. nie wymieniają,
109 i 148). 3.) R, Maly i Duży, wś, kol., fol. i wcale R. ni w liczbie miast ni między wsia-
os., pow. piotrkowski, gm. U szczyn, par. Piotr- mi. Zapewne jak każda nowa osada zwolniony
ków, w stronie płn. od Piotrkowa. Wś składa był na pewien czas od podatków. Założyciel
się z trzech części: W'ygwizdów, R. Duży i lubo wyznania reformowanego, przyjmował
R. Mały, ma 41 dm., 432 mk., 745 mr.; folw. jednak wszelkich różnowierców nie tylko z Pol-
5 dm., 15 mk., 450 mr.; os. leś. i os. karcz. 2 ski ale i z ościennych krajów, celem zapomo-
dm., 4 mk., 14 mr. W 1827 r. było 25 dm, żenia nowej osady. Znajdowali się między
151 mk. Wieś ta stanowiła uposażenie prob. przybyszami i tacy, którzy pod hasłem ści-
piotrkowskiego, który pobierał dziesięciny za- słego braterstwa i wspólności dóbr, nową, Je-
równo z łanów kmiecych jak folwarcznych, ruzalemdzwignąć zamyślali.lVIiejsce to wszak-
posiadał sadzawki, łąki, lasy i gaje, folwark że stało się głównem siedliskiem zwolenni-
odrębny i 9 1 / 2 łanów kmiecych, 2 zagrodn. ków Socyna; od rozmaitego stopniowania opi-
Kmiecie płacili mu czynszu po 3 fertony z ła- nii i wykładów wiary zwani byli: Socynianie,
na i obrabiali każdy wyznaczoną część roli Unitaryusze (Christiani Unitarii), Anti-Tri-
folwarcznej; zagrodnicy odrabiali po jednym nitarze, Sakramentarze, Nowochrzczeńcy, A-
dniu tygodniowo (Łaski, L. B., II. 223). 4.) nabaptyści, Bracia Polscy, Bracia małego
R., pow. noworadomski, ob. Chmielarze. 5.) zboru, a nawet Rakowianie. Często zwoływali
R., os. leś. i pustk., pow. częstochowski, gm. tu synody, w celu ustalenia dogmatów. Mia-
Huta Stara, par. Mstów. W chodzi w skład sto położone pośród wielkich piasków, szybko
dóbr Huta Stara. 6.) R., łac. Racowia, os. wzrosło w okazałe domy, żyzne ogrody; za-
miejska, dawniej miasto, pow. opatowski, gm. kwitł przemysł sukienniczy i inne rzemiosła,
Rembów, par. Raków, odl. 31 w. od Opatowa, papiernia dostarczała obficie dobrego papieru,
około 9 w. na południe od Łagowa, leży mieszczanie odznaczali się zamożnością. Około
w piaszczystej dolinie, wznies. 910 st. npm., 1575 r. zaprowadzona drukarnia, wyróżniała
w punkcie zbiegu rzeczek: Czarnej i Łagowi- się piękności!\ wydawanych tu ksiąg. Aleksy
cy, prowadzących wody pobliskich Łysogór. Rodecki, Sebastyan i Paweł Sternaccy, wy-
Osada ma obecnie kościół par. murowany i tłaczali pisma aryańskie, rozsyłając je po
drugi filialny, przytułek dla starców i kalek, Niemczech i do W"ęgier. W czasie rozdwojonej
szkołę początkową, dwa młyny wodne, tar- elekcyi 1587 r., Maksymilian,arcyks. rakuski,
tak, 160 dm., 1971 mk. (przeważnie żydów), ze swymi stronnikami zajmuje R. Rozpisał
1018 mr. ziemi do mieszczan należącej i roz- ztąd listy do stanów Rplitej zebranych w Kra-
dzielonej na 232 osad. Obszar większej posia- kowie, do duchowieństwa i szkoły głównej,
dłości dóbr R. stanowi folw. Jamno, mający w wyrazach pełnych obietnic, słodyczy i u-
500 mr. (235 mI'. roli or., 120 mI'. lasu, 110 przejmości. Odebrawszy niepomyślne odpo-

508
Rak
wiedzi, sprawił szyki i ruszył pod stolicę
przy końcu października. Jakub Sieniński, syn
wzmiankowanego Jana, przyjąwszy wyznanie
aryańskie, założył 1602 r. i uposażył szkołę;
ta osadzona będąc biegłymi mistrzami, wabiła
młodzież nie tylko aryańską ale ewangielicką
i katolicką, tak dalece, iż liczba uczniów wzro-
sła do tysiąca, między którymi bywało po 300
szlacheckiej młodzi. Leszczyńscy, Braniccy,
Tarłowie, Niezabitowscy i inni pobierali nau-
ki; każdy zaś musiał się przykładać do jakie-
goś rzemiosła. Nauczyciele i rektorzy, głośni
nauką, i przez piśmienne prace, byli: Ostero-
dus, Piotr Statorius, V olkelius, Smalzius,
Twardochlebowski, trzej Lubienieccy, Stoiń-
scy, Crellius, J onas Schlichtingius, Piotr
Morszkowski, Jerzy :Manlius, Paweł Grokie-
rus, Marcin Ruarus, Jerzy Nigrinus, Joachim
i Waw. Stegmann. Uczone zakłady tutejsze,
w kwitnącym będące stanie, zjednały sobie
imię Aten Sarmackich,("Athenae Sarmaticae").
R. 1606 podczas rokoszu Zebrzydowskiego,
wiele ucierpiało miasto, zwłaszcza że i Sieniń-
ski podniósł był oręż przeciw królowi; miesz-
kańcy obawiając się zemsty, opuścili chwilo-
wo swe siedziby. Obalenie i zelżenie 1638 r.
przez młodzież aryańską krzyża, za miastem
stojącego, stało się prz-yczyną upadku R.
"Gdy przyszła o tem wiadomość w czasie sej-
mu, naznaczono komisarz ów: jednego sena-
tora, dwóch z izby poselskiej na czynienie in-
kwizycyi na miejscu. Dnia 19 kwietnia dekret
ferowano: aby Sieniński przysiągł zwyczajem
katol., że nigdy nie wiedział, ani kazał figury
Chrystusa rujnować; szkoły na wieczne czasy
Sl\ zniesione pod karą 10,000 czerw. zł., toties
quoties do skarbu wniesienia na czyjąkolwiek
instancyą". Ubolewaj I\C nad tem zdarzeniem
Sandius, mówił: post hos casus, Racovia adeo
decrevit, ut tantum nil remaneat, nisi magni
nominis umbra. Aleksandra z Sienińskich, wdo-
wa po \Viszowatym, odziedziczyła R., a prze-
szedłszy na łono kośc. katol., czynnie zajęła
się wyrugowaniem do szczętu aryanów; domy
od wynoszących się za bezcen nabywali żydzi,
wojna zaś szwedzka ostateczny zadała cios
miastu. \V marcu 1657 r. Kozacy z wojska
Rakoczego, ks. Siedmiogrodu, w liczbie 400,
zaprzątając się rabunkiem, napadnięci zostali
przez podjazd polski i do jednego wycięci.
Ciała ich przez dni kilkanaście leżały wśród
rynku, i dopiero za nadejściem Szwedów u-
przątnięte. 6.) R., wś, w 1174 i 1221 r. Rako-
vici, w XV w. R. major i Rakówek, pow. jędrze-
jowski, gm. Raków, par. Jędrzejów (odl. 7 w.),
posiada urząd gminny. Lud wiejski trudni
się wyrobem sit. W 1827 r. było 28 dm., 268
mk. Nadany w 1153 r. (Kod. Małop., II, 1,
8, 11, 20) klasztorowi w Brzeźnicy (Jędrze-
jowie). W XV w. wś R. major, w par.
Rak
Jędrzejów, należąca do opactwa jędrzejow-
skiego, miała łany km., karczmę, zagr., fol-
wark i młyn, z których dziesięcinę snopową i
konopną dawano klasztorowi. Prócz tego kla-
sztor pobierał z łanów kmiecychjaja, sery, osep,
powabę (Długosz, L. B., II, 71, i III, 364). W
1490 r. istniał Rakówek w par. Imielno (Je-
mielno). W r. 1581 wś R., w pow. ksiązkim,
własność opactwa jędrzejowskiego, miała 6
łan. km., 3 zagr. z rolą, 3 kom. z byd., 1
rzem., 1/ 2 karczm. (Pawiński, Małop., 86,439).
W 1833 r. wś i fol. R. wchodzi w skład dóbr
rządowo ekonomii Jędrzejów. R. gmina należy
do s. gm. okr. I w Jędrzejowie, ma 12,031
mr. obszaru i 3474 mk. (1867 r.). Br. Ch.
Raków 1.) mko i dobra nad rz. Isłocz, le-
wym dopływem Berezyny niem nowej, pow.
miński, przy trakcie handlowym z Mińska ku
Pierszaj om do W ołożyna i dalej w Oszmiań-
skie, na piaszczystej płaszczyźnie, otoczonej
malowniczemi okolicami, w 2 okr. pol. i gm.
Raków, o 18 W. od st. dr. zel. lipawo-romeń-
skiej Radoszkowicze i o 15 mil od Mińska.
O przedhistorycznem osiedleniu tego miejsca
świadczy dobrze zachowane horodyszcze obok
dworu dziedzica, jak niemniej wielki kurhan
na rozlewie rz. Isłocz i znajdywane na brzegu
tej rzeki narzędzia krzemienne. Horodyszcze
wśród gajów, na 18 stóp nad poziom łąk usy-
pane, ma formę nieco wydłużonej podkowy,
zwężonej od strony północnej, kędy się znaj-
duje zagłębienie wchodowe. Długość okopi-
ska tego wynosi 110 łokci, szerokość 50 łokci.
Na południowym krańcu jego znaJduje się
taras z wyraźnemi szczątkami murowanego
ofiarniczego ołtarza, a wnętrze całego horo-
dyszcza obwiedzione jest wałem, powstałym
z okopania tego miejsca rowem, szerokim na
kroków kilkanaście, do którego sprowadzono
pre..wdopodobnie wodę z tuz płynącej rzeki,
przez co okopisko było zarazem miejscem 0-
bronnem. W czasach litewskich R. był wła-
snością w. książąt i wchodził w skład dóbr
baksztańskich. \V 1465 r. oddany przez kró-
la Kazimierza Jagiellończyka za zasługi je-
dnemu z Kieżgajłłów. W 1550 r. ostatnia
z rodu Kieżgajłłówna, wojewodzianka trocka,
wniosła R. z przylcgłościami jako wiano Ja-
nowi Zawiszy, stście spiskiemu, zaś w pier-
wszej połowie XVII w. dostał się on z ręką
Anny Zawiszanki, wojewodzianki witebskiej,
Szymonowi Samuelowi kn. Sanguszcze, woje-
wodzie witebskiemu (Niesiecki, VIII, 240 i
X, 109, wyd. Bobrowicza). Sanguszkowie na-
zwawszy dobra rakowskie hrabstwem, przy-
jęli, nawet urzędownie, tytuł hrabiów na Ra-
kowie, tak jak Gasztoldowie na Gieranonach,
Chodkiewiczowie na Hłusku, Bychowie i La-
chowiczach, Radziwiłłowie na Mirze i Koj-
danowie. Za Sanguszków R. był świetny;

Rak
Rak
509
miastem i hrabstwem zarzl\dzaU gubernatoro- tę unickiego Atanazego Szeptyckiego za cudo-
wie, a ua zamku aż do końca XVIIIw. od- wny przyznanym; w Rakowie, na cmentarzu;
bywały się roczki podkomorskie i nawet po- w Wielkiem ;iole z 1823 r.; w Pereżyrach;
wiatowe. Sanguszkowie mieli piękną rezy- w Girowiczach; w Duszkowie, na cmentarzu,
dencyą w pobliżu miasteczka. Od 1750 r. do i filia w W yhoniczach z 1773 r., fundacyi Ma-
1781 władał R. ks. Józef Paulin Sanguszko, tuszewiczów, z nadaniem przez nich w 1780 r.
w. marszałek litewski. Zostawił on syna Ro- 3-ch włók ziemi. Przy cerkwi zachowało się
mana z Anny Centnerówny, zmarłego w bez- przytulisko dla kilku ubogich z zapisów San-
żeństwie. W 1792 r. gubernatorem rakow- guszków, Zajarskich i in. Istniał w R. nie-
skim był niejaki Józef Szyszkowski, człowiek gdyś zbór kalwiński, niewiadomo kiedy i
widocznie nieuczciwy, bo się w tym czasie przez kogo założony, który na początku
toczyły w kryminale sprawy o wspólnictwo XVIII w. nie był już w ręku kalwinów. Po
jego ze złodziejami mińskimi, którym dopo- drugim podziale Rzpltej 1794 r. R. został za-
magał w przemycaniu kradzionych rzeczy. sekwestrowany Sanguszkom i oddany przez
Fundowani w 1686 r. przez Konstancyq, Teo- cesarzowę Katarzynę II wraz z dobrami Ilia
dorę z Sapiehów, żonę ks, Hieronima Sangusz- (obecnie w powiecie wilejskim) hr. Mikołajo-
ki, dominikanie, mieli tu nie wielki klasztorek. wi Sołtykowowi, feldmarszałkowi wojsk ru-
Klasztor p. w. św. Ducha zgorzał w 1742 r. skich. Po odziedziczeni przez Sołtykowa dóbr
Za przeorstwa ks. W ołodkowicza i ze składek rakowskich, Tomasz Swiętorzecki, podstoli
znowu został odbudowany (ob. Pamiętnik Ma- mścisławski, właściciel sąsiednich Krzywicz,
tuszewicza, II, 9). Po 1835 r. dominikanie wytoczył mu w 1798 r. proces o granicę
zostali skasowani a kościół zamieniony na zmienioną w czasie powodzi przez rzeczkę
parafialny. Obecny kościół drewniany, zbu- Połoczankę al. Pralnię. Obie strony dopusz-
dowany został w 1824 r. przez bractwo Ro- ozały się gwałtów, aż d. 21 mąrca 1800 r.
żańca św. Par. kato!., dekanatu mińskiego, ma zawarto ugodę, na mocy której Swiętorzecki
7707 wiernych; kaplice: cmentarna w R., zrzekł się protekcyi do łąki zagarniętej mu
w Kijowcu, .Borzdyniu, Tupalszczyznie, Za- przez nowe koryto rzeczki, rakowskie zaś do-
niewszczyznie i W ołmie. Do plebanii należy minium ustąpiło na rzecz Krzywicz młyn
z dawnych zapisów pod pobliską wsią Kucz- zwany .Borek, wraz z groblą na rzeczce 'Vis-
kuny kawał gruntu. Od kilku lat parafią za- nozie. Nie długo jednak R. zostawał w ręku
rządza światły i zacny kapłan kś. Eustachy Sołtykowa, sprzedał bowiem w 1804 r. R.
Karpowicz, a w drugiej ćwierci bieżącego wraz z Ilią Wawrzyńcowi Zdziechowskiemu,
stulecia był tu długo na probostwie sławny po 120 rubli "za kaMą duszę rewizką,". Zdzie-
kaznodzieja Wiktor Malewicz, zmarły w Ho- chowski odprzedawszy Ilią w 1806 r. Józefo-
rodyszczu (gub. penzeńskiej) na początku 1887 wi W ołodkowiczowi, marszałkowi mińskiemu,
r. Cerkiew p. w. Przemienienia była tu od R. zatrzymał przy sobie; odtąd czwarte już
dawna. W 1702 r. Kazimierz Sanguszko, wo- pokolenie Zdziechowskich włada nim. Tu się
jewoda miński, fundował przy niej klasztor urodził około 1860 r. Maryan Zdziechowski,
bazylianów, uposażając mnichów zapisem wsi filolog i publicysta. Dobra R. z folw. Pomor-
Kuczynka (Kuczkuny) i 300 złoto rocznie na szczyzna, bardzo porządnie administrowane
miasteczku Rakowie. Benefaktorami, oprócz przez Edmunda Zdziechowskiego, posiadają
Sangus1.ków, byli: Macewiczowie, Sudakiewi- grunta w kulturze; młyny, gorzelnia, tartak,
czowie i Zajarscy. Monaster został zamknięty arendy i propinacya w miasteczku przynoszą
w 1839 r. Cerkiew wtedy zrobiono parochial- znaczny dochód; lasu i łąk dostatek; ogrodnic-
ną a wioskę w 1842 r. wzięto na skarb. Przy two w rozwoju. Miasteczko posiada przeszło
monasterze istniały: znaczna biblioteka (dziś 200 dm. i około 3000 mk., przeważnie żydów,
rozproszona), archiwum (istnieje teraz), brac- którzy się trudnią drobnym handlem, uprawą
two św. Anny i szpital. Na rzecz dwóch osta- warzyw i wyrobem machin rolniczych, mia-
tnich instytucyi zapisał w 1794 r. Dominik Za- nowicie: sieczkarni, młynków, wialni i mło-
jarski, ststa janowski, 5850 złp. Z przeorów carni. Wyroby te mają zbyt nie tylko w 0-
klasztoru bazyliańskiego w R. odznaczali się kolicy, lecz rozchodzą się nawet do gubernii
zacnością i nauką: Adryan Pańkowski (1735), pskowskiej, petersburskiej i in., a obrót rocz-
Joachim Obuch (1790-99), Tymoteusz Trza- ny teg'o przemysłu wynosi do 40,000 rubli.
akowski (1800), .Bohuszewicz (1803-5), An- Początek onego datuje się od 1843 r. Miesz-
toni Przycieski (1806), Włodzimierz Trzecia- czanie chrześcianie zajmują się rolnictwem,
kowski (1808--16), Julian Bohdanowicz (1820); handlem wieprzowiny i rozmaitemi rzemiosła-
ostatnim był W ołonczewski. Obecnie parafia mi, przeważnie garncarstwem, Naczynia po-
prawosławna liczy około 2500 dusz; kaplice: lewane tutejsze są poszukiwane przez lud
w pobliżu Rakowa p. w. Podniesienia Krzyża nawet dalszych okolic. W miasteczku jest
Z r.1737, Z obrazem N. M. P. przez metropoli- synagoga żydowska i kilka. domów modlitwy.

510
Rak
Targi odbywaj3, się co poniedziałek, na które
włościanie ZWOŻ3, produkta gospodarstwa i
przypędzaj3, bydło na sprzedaż. Ostatniemi
czasy R. zyskał smutn3, sławę siedliska ko-
niokradów z różnych stanów i wyznań, prze-
mycających ztąd kradzione konie do dalszych
stanowisk złodziejskich w gubernii wileńskiej.
:Mieszczanie katolicy odznatJzają się głębokiem
przywiązaniem do swego wyznania. Od lat
kilkunastu jest tu szkółka gminna, a w 1887
r. otwartą została st. poczt. listowa. W R.
znajduje się zarząd 2 okręgu polic., obejmują-
cego gminy: rakowską, pierszajską, iwieniec-
ką, starosielską i zaaławską; tudzież parafie
katolickie: rakowską, kamień ska, i pierszajską.
Gmina rakowska składa się z 12 okręgów
(starostw) wiejskich, obejmuje 897 osad, za-
mieszkałych przez 3680 włościan płci męzkiej,
nadzielonych 9,455 dzies. gruntu. 2.) R. Sta-
ry, dobra nad bezim. dopł. Isłoczy, pow. miń-
ski, w 2 okr. pol. i par. kat. Raków, gm. Za-
sław; w XV w. własność Kieżgajłłów, z kolei
Zawiszów, Sanguszków i ks. Druckich-Lubec-
kich, przed 10 laty nabyte przez Edmunda
Zdziechowskiego. Razem z folw. Nowe Pole
mają około 245 włók, w miejscowości falistej,
dość leśnej; grunta szczerkowe dobre, łąk
dostatek. A. Jel.
Raków, potok, bierze pocza,tek na półn.-
zachód od Gródka (pow. grodecki). Płynie
w kierunku zach. pod Bratkowice i Rodaty-
cze, a następnie wchodzi w obrąb pow. sądo-
wo-wiszeńskiego i wpada w Sądowej Wiszni
wraz ze Struhą czyli Glińcem do Wiszni z pra-
wego brzegu. W obrębie pow. grodeckiego
przyjmuje od lew. brzegu pot. Zamłynki. Nad
górnym biegiem ścielą się moczary i pod}l1o-
kłe ła,ki. Długość biegu wynosi 18 klm. Zró-
dła leżą 251 mt., ujście 230 mt. npm. :Mylnie
podany w opisie Dołhomościsk jako dopływ
Rakowa pot. :Miejski potok. B1'. G.
Raków, rus. Rakiw, wś, pow. doliński, odl.
10 klm. na płn.-wsch. od Doliny, 5 klm. od
st. kol., urz. poczt. i tel. w Krechowicach. N a
płn. leży Rachiń, na wsch. Krechowice, na
płd. Swaryczów i Strutyn Niżny, na zach.
Nadziej ów. Wś leży w dorzeczu Dniestru za
pośrednictwem Siwki, płynącej środkiem ob-
szaru z Nadziejowa do Krechowic. Zabudowa-
nia wiejskie leża, w dolinie Siwki (394 mt.).
Doliną tą biegnie kolej państwowa. Dolińsko-
kałuski gościniec przerzyna połud. część ob-
Bzaru. Półn. część wsi lesista. Na płd.-zach.
wznosi się przy gościńcu wzgórze Raczyńska
do 443 mt. (znak triang.). Własn. więk. (rzą-
dowa) ma 1 mr.; wł. mn. 1950 mr. W r. 1880
było 205 dm., 1050 mk. (66 rz.-kat., 971 gr.-
kat., 13 izraeL); 13 Polaków, 1037 Rusinów.
Par. rz.-kat. w Dolinie, gr.-kat. w miejscu,
dek. perehiński. Do par. należy Nadziej ów.
Rak
We wsi jest cerkiew i szkoła etatowa l-klas.
Za czasów Rzpltej należał R. do dóbr koron.,
do ststwa dolińskiego w pow. żydaczowskim.
W lustracyi woj ew. ruskiego z r. 1661, 1662
(rkp. Osso1., Nr. 2834, str. 134, 135) czytamy:
"Ta wieś zasiadła na łanach 10 1 / 2 , Teraz osia-
dłych łanów 2. Poddanych w tej wsi bywało
60, teraz tylko 15. Czynszu z łanu dają po
łp. 7 gr. 221/, facit z łanów 2 zł. 15 gr. 15.
Zyta z łanu półtora macy, facit z łanów 2
mac 3, po 1 zł. = 3 zł. Pszenicy z łanu po 3
ćwierci, facit z łanów 2 mac ]lI" po zł. 1 gr.
5 = zł. 2 gr. 7 den. 9. Owsa z łanu po mac
6, facit z łanów 2 mac 12, po gr. 15 = zł. 6.
Serów z łanu po 6. Drew z łanu powozów 6.
Jałowicę jednę, facit zł. 7. Wieprza jednego.
Kur z łanu po 4, dwie zosobna na pana pod-
starościego. Gęsi z łanu 2, facit 4 po gr. 6 =
24 gr., trzecia na pana podstarośCIego. Jajec
z łanu po kopie; sarnę jednę. Siana urobić
powinni stóg, a kiedy nie zrobia" powinni dać
zł. 15, które się w pro went skarbowy nie kła-
dą. Powóz powinni odprawić na mil 20. Dzie-
sięciny pszczelnej dziesiąty pień dawać po-
winni; teraz pszczół nie mieli. Dziesięciny ow-
czej 20-stą owcę; teraz owiec nie mieli. Dzie-
sięciny świnnej, kiedy się żer zrodzi, wieprza
dziesiątego, a kiedy się nie zrodzi, od wieprza
po gr. 3; teraz świń nie mieli. Za stróża i haj-
duka dają zł. 60. Kolendy z łanu po gr. 24,
facit z 2 łanów 1 zł. 18 gr. Summa prowentu
z tej wsi facit 96 zł. 4 gr. 9-den. W inwen-
tarzu z r. 1727 (rkp. Osso1., Nr. 1420, str. 27
do 29) czytamy: "Ta wieś osiadła na łanach
dwóch. Osadnicy wsi, w liczbie 51, wymie-
nieni są po nazwisku. J\'lielnik jest przy mły-
nie przyłączonym do arendy zamkowej, w tej
wsi. Powinności poddanych: Pieniędzy czyn-
szowych należy się z łanu jednego 7 zł. 22 1 /,
gr., z łanów dwóch zł. 15 gr. 15; żyta z łanu
jednego macy półtora; pszenicy z łanu 3/. ma-
cy; owsa z łanu mac 6; sera z łanu sztuk 6;
gęsi z obu łanów 2; kur prostych z łanu 4; ja-
jec z łanu kopa; osobliwie p. Podstarościemu
zamkowemu na sustentament z łanu gęś 1,
kur 2 i drzew na opał, co potrzeba; osobliwie
z łanu należy drzew wozów 4 po 1 zł., z 2 ła-
nów = 8 zł.; za stróżę i hajduka z łanów 2
= 60 zł.; za 2 styrty siana 60 zł.; za jałowi-
cę 15 zł.; za wieprza 10 zł.; rybackich pienię-
dzy 5 zł.; kolendnych pieniędzy 5 zł.; za sar-
nę jednę 2 zł.; spisnego dają ogółem 3 zł. 10
gr.; za podróżę z 2 łanów 15 zł.; z pustych
pól około 118 zł. 19 gr.; z gruntu cerkiewne-
go 12; osobliwie ta wieś według nowego po-
stanowienia płaci za robociznę 140 zł. 3 gr.
Jako w całej włości, tak i w tej wsi jest dzie-
sięcina owcza, świnna, pszczelna". "Arenda
rakowska przynosiła 800 zł." (l. c., str. 46).
W inwentarzu ststwa dolińskiego z r. 1758

Bak
(rkp. Osso1., Nr. 1419) podana jest osiadłość
wsi R. (str. 10 i 11). Osadników jest 61.
Wszyscy mieli 108 wołów, 6 byków, 59 krów,
13 jałówek, 6 koni, 6 owiec, 26 świń. Intrata
wsi wynosiła: czynsze 200 zł.; hyberna 150 zł.;
pogłówne 24 zł,; smolackie 62 zł.; świąteczne
18 zł.; wieprzowe 18 zł. Arenda z tej wsi
wynosiła 1125 zł. Podano też (str. 43) nastę-
pujący kontrakt na arendę: "Daję ten kon-
trakt od skarbu JW. JPana Wacława na Rze-
wuskach, Olesku, Podhajcach, Rejowcu, Rze-
wuskiego, wojewody podolskiego, hetmana
polno kor., chełmskiego, drohobyckiego, doliń-
skiego etc. starosty, starozakonnym Lejbom
Ickowiczom na arendę wsi Rakowa, ze wszyst-
kiemi do niej należytościami i gruntem do niej
należącym za złp. 1125, którą samą dwiema
ratami do skarbu wypłacać powinni, pierwszą
na dzień 10 grudnia w roku teraźniejszym,
drugą na dzień 1 czerwca r. 1759, złotem waż-
nym, czyli monetą, rachując każdy czerwony
złoty po złotych 18. Ten kontrakt zaczynać
się ma od dnia 1 sierpnia r. 1758 a kończyć
się powinien o takowym dniu r. 1759. Do tej-
że arendy przydaje się młyn z miarką zwy-
czajną, w którym ludzie wszyscy z tej wsi
mleć zboże powinni, nigdzie indziej. Ten młyn
według zwyczaju gromada zawsze reparować
powinna. :Myto do karczmy tej należące aren-
darze na siebie wybierać mają, jednak bez
extorsyi żadnej. Trunki dobrą ceną i miarą
sprawiedliwą, z zamku wydaną i cechowaną,
szynkować arendarze wspomnianej wsi po-
winni wzajemnie. Poddani trunków podwozić
ani podnosić w tej wsi nie powinni pod grzy-
wnami i karą, od zwierzchności zamkowej fe-
rowaną za dowiedzeniem im tego. Ludziom
trunków proporcyonalnie borgować powinni,
to jest pociężnemu nie więcej jak zł. 6, pie-
szemu nie więcej jak zł. 3, które dłngi za wia-
domością i exekucyą zamkową przy poracho-
waniu się co kwartał arendarskim powinni od-
dawać. Co utrzymać skarb przyrzeka. Aren-
darze zaś powinni pod rygorem. Działo się
w zamku dolifiskim dnia 31 lipca r. 1758".
Raków 1.) al. Ralcowo, wś, pow. gnieźnień-
ski (Witkowo), o 4 1 /. klm. na zach. od Czer-
niejewa (par. i poczta), st. dr. żel. o 7 1 /2 klm.
w Chwałkowie i w Nekli; ma 15 dm. i 118
mk. (24 kat., 94 prot.). R. istniał już przed
r. 1523; w r. 1580 było 6 łanów osiadłych i
pół pustego. Około 1618 r. należał do l'iotra
Opalińskiego, a w końcu zeszłego wieku do
Józefa Lipskiego. 2.) R., wś, fol. i okr. do-
min., pow. ostrzeszowski (Kępno), o 13 1 12 klm.
na płd,-wschód od Kępna; par. Siemianice,
poczta i st. dr. żel. w Łęce Opatowskiej o 2
klm. W r. 1360 bisk. wrocławski Przecław
nadał R. w dożywocie Stefanowi Gromassy,
kanon. poznańskiemu. Około 1550 r. należała
Rak
511
wś w jednej części do Rakowskich a w dru-
giej do Siemiańskich; istniała tu huta o 2 ko-
łach i młyn o jednem kole. Regestra poboro-
we wspominają" że powietrze morowe tu się
srożyło. WŚ ma 49 dm., 348 mk. (330 kat.,
16 protest., 2 żyd.). Fol. R. z Lipiem i mły-
nem Dymacz, tworzą okrąg domin. R., ma-
jący 13 dm., 205 mk. (1 prot.); właściciclem
jest hr. Piotr Szembek, dziedzic Siemianic.
3.) R. al. Rakowo, także Rekowo, wś i fol.,
pow. wągrowiecki, o 5 klm. na wschód od Łe-
kna (par. i poczta), st. dr. żel. w Domasławku
(Elsenau) o 7 1 / 2 klm., okr. domin. Kołybki.
WŚ R. przezwana, urzędownie Wiegenau, ma
15 dm. i 146 mk. katol., folwark zaś 125 mk.
w 7 dm.; obszaru 322'19 ha (271'96 roli, 42'39
łąk, 7'19 nieuż. i 0'65 wody); czysty dochód
grun.4217 mrk; właścicielem jest Władysław
Moszczeński, dziedzic Stempuchowa. W 1214
r. Piotr, syn Sławieńca, wniósł klasztorowi
łekneńskiemu R. i Gromadno (pod Kcynią);
w r. 1259 wrócił R. do synów Sławieńca na
mocy ugody zawartej z klasztorem. W XIV
w. płacili kmiecie R. dziesięcinę proboszczom
łekneńskim; w r. 1578 składał się R. z 8 śla-
dów osiadłych i 1 zagrod., a w r. 1618 z 10 1 /,
łanów, 1 zagrodo i wiatraka. Przy schyłku
XVIII W. należał do Tadeusza Trzcińskiego,
ststy kruszwickiego, dziedzica Starężynka.
4.) R., w dok. Rakowa i Rakowo, os., w woj ew.
poznańskiem, istniała w okolicy Wielenia i
Wronek w r. 1515 (Kod. Wielkop. Raczyń-
skiego, str. 204 i 205). E. Cal.
Raków, niem. Rakau, wś i dobra, pow.
głupczycki, par. Baborów, leży przy drodze
bitej i kolei żel. (Raciborz-Głupczyce). Dobra
mają, 1238 mr.; wś 695 mr. (563 mr. roli);
szkoła początkowa. W 1861 r. 69 dm., 548
rok. kat., Polaków i Morawian.
Raków, ob. Rakowo.
Rakow Gr088, dobra w Pomeranii, pow.
Grimmen, st. p. KI. Rackow.
Rakowa 1.) wś nad rz. Rusawą, dopł. Dnie-
stru, pow. jampolski, okr. pol., gm. i par. To-
maszpol, ma 213 osad, 1094 mk. (z przysioł-
kiem Siedliszcze), w tej liczbie 35 jednodwor-
ców, 1724 dz. ziemi włośc., 1285 dz. dwors.
Należy do dóbr Tomaszpol, dawniej Branic-
kich, następnie Dołgorukich. 2.) R" słobódka
nad j ez. Rakowe, przez które płynie rz. Sa-
miec, pow. proskurowski, na granicy pow. la-
tyczowskiego, gm. Malinicze, par. Proskurów,
przy trakcie poczt. z Proskurowa do Koper-
tyna, ma 8 osad. X. M. O.
Rakowa, dział górski w Karpatach buko-
wińskich, na praw. brzegu rz. Putyłówki, mię-
dzy nią a pot. Biskowem, w pow. wyżnickim.
Ten dział górski łą,czy z połudn. działami Kar-
pat bukowińskich szczyt Wanczyn (1367 mt.),
od którego biegnie grzbiet działu na płn.-zach.

512
Rak
Rak
kończąc się nad uJsclem Biskowa do Puty- tycze, na płd.-zach. i zach. Lutowiska. Srod-
łówki. Najwyższy szczyt Senna dochodzi 1285 kiem wsi płynie jedno z ramion Błażewki i
mt. a Rakowa, cokolwiek na płn. położony, tworzy stawy, do koła których leżą zabudo-
1278 mt. Wzdłuż grzbietu rozpościerają się wania wiejskie (293 mt.). Na płn. od nich.
połoniny z zabudowaniami halnemi. Stok płn.- znajduje się cegielnia. Na płn.-zach. leży las
wschodni stromo opada do doliny pot. Bisko- Dębica, na płd.-wsch. las Rakowa ze szczy-
waj przeciwległy zaś dzielą poprzeczne odno- tem "Na Garbach" (347 mt.). Część wsi z fol-
gi na liczne gniazda, wśród których legły do- warkiem zwie się Wolą, druga część J óze-
liny zroszone potokami: Porkutyn, Hrabusna fówką. Jest też leśniczówka "Tytusówką"
al. Tononki, :Borobanica, Liskowacz, Haryw- zwana, fol. "Zagrobla" i młyny: WieUd i Ma-
ski, Kiteryn i Beszyński, (prawe dopływy ły. Własność więk. (Ludwika Dolańskiego i
Putyłówki). Połudn. część tego działu należy Czesława Kozłowieckiego ) ma roli Ol'. 529,
do obszaru Storońca Putyłowskiego, Toraków łąk i ogr. 125, past. 97, lasu 587 mr.; wł. mn.
i Kisielic; północna zaś do Dychtenic i Uj- roli Ol'. 593, łąk i ogr. 339, past. 18, lasu 11
ścia Putyłowskiego. B?'. G. mr. W r. 1880 było 157 dm., 835 mk. w gmi-
Rakowa, rzeczka, powstaje w zach. części nie, 14 dm., 92 mk. na obsz. dwor.; 163 rz.-
gm. Pojeni, pow. radowiecki, z pod góry Bał- kat., 763 gr.-kat., 1 wyzn. izraeL; 162 Pola-
tyna; płynie na wschód wzdłuż połud. granicy ków, 755 Rusinów, 10 Niemców. Parafia rz.-
gminy a następnie, zabrawszy potok b. n. przez kat. w "\V ojutyczach, gr.-kat. w miejscu, dek.
wieś Pojeny przepływający, zwraca się na staro solski, dyec. przemyska. Do par. należa;
płd.-wschód, zrasza obszar Botuszan a skiero- Brześciany. Cerkiew w Rakowie rua według
wawszy się na połud., ruija Sołoniec Nowy,j wiadomości z r. 1733 dokumenta erekcyjne
Pertestie Górne i wreszcie w Pertestie Dol- od Tomasza i Jana Drohojowskiego z r. 1663
nem zlewa się do Sołońca z lew. brzegu. Nad na trzy ćwierci pola. We wsi jest szkoła eta-
lew. brzegiem wznosi się dział Rakowy ze towa 1-kla!Owa. Mac.-Lu. Dz.
szczytmi Arszyce (494 mt.) i Derman (501 Rakowa, część Romanestie (ob.), pow. su-
rut.). Zródła wznies. 691 rut. a ujście 381 mt. czawski, nad granicą gm. Jakobestie, u płd.-
Długość biegu 12 klm. Br. G. zach. stoku góry Okupu (495 mt.). Br. G.
Rakowa 1.) wś, pow. sanocki, w dolinie gór- Rakowa Noga, zaśc. szl. nad jez. W ojsac,
nego biegu Tyrawki, dopływu Sanu z praw. pow. trocki, w 1 okr. pol., 028 w. od Trok,
brzegu, wznies. 372 mt. Dolinę zasłania od 1 dm., 8 mk. kat.
południa pasmo lesiste, ciągnące się w kie- Rakowa Szyjka, jezioro w pow. roha-
runku płd.-wschodnim od :Brzozowa, gdzie się czewskim; rocznie poławia się około 20 pudów
od podgórza oddziela, po dolinę Strwiąża koło szczupaków, linów, okoni, jazów i płoci.
Ustrzyk. Na płd. od Rakowy pasmo to sięga Rakowa \Vola, wś i kol., pow. łódzki, gm.
w Kamiennej górze 461 mt. a w Słoni 609 mt. :Brójce, par. Kurowice; leży na prawo od dro-
wznies. Od płn. ciągnie się pasmo lesiste ró- gi bitej z Rokicin do Łodzi, rua 74 dm., 600
wnoległe poprzedniemu, od doliny Sanu po mk., 1236 rur. ziemi włośc. i 239 mr. kolonii.
dolinę Shwiąża, zwane (na wschód od R) Rakowałki (Rakołauka), wś, pow. wiłko-
Chwaniowem. Bliżej wsi góra Dąbrowa ma mi er ski, gm. i par. Uciany, 071 w. od Wiłko-
514 rut. Z tych wzgórz spływa na obszarze mierzaj uwłaszczona od dóbr Degule.
R do Tyrawki z praw. brzegu pot. Tarszew- Rakowce 1.) wś, pow. dzisieński, w 1 okr.
ka. Wieś graniczy na płn.-zach. z Tyrawą pol., gm. i okr. wiejski Wierzchnie, o 1 1 / 2 W.
Wołoską (3'7 klm.), na zach. z Stankową, na od gminy a 60 w. od Dzisny, ma 28 dm., 307
płd.-zach. z Paszową, na płn. z Rozpuciem a mk. (w 1864 r. 129 dusz rewiz.). Niegdyś
na płd. z :Bermichową. Osada obejmuje 92 dm. attyn. Szarkowszczyzny. 2.) 8" wś nad rz.
i 542 ruk.; 53 rz.-kat., 462 gr.-kat. i 27 izraeL; Janką, tamże, 062 w. od Dzisny, na 5 dm.,
ma cerkiew gr.-kat. drewn., filią par. w Tyra- 11 mk. kat. (?). 3.) R., wś nad rzką Mamaw-
wie Wołoskiej, gdzie jest także parafia rz.- ką, pow. oszmiański, w 2 okr. pol., gm. Kre-
kat. Obszar więk. pos. (Mar. Chylińskiego) wo, okr. wiejski Rakowce, o 3 w. od gminy a
zajmuje przestrzeni 350 roli, 22 łąk i ogr., 64 32 w. od Oszmiany, ma 16 dm. i 121 mk. (97
past. i 546 rur. lasuj obszar mn. pos. 671 roli, prawosł., 21 kato!. i 3 żyd.). Podług spisu
53 łąk, 106 past. i 88 mr. lasu. Glebę stano- z 1864 r. w części należącej do dóbr Nerówka
wi glinka a miejscami tłuste iły w miarę pod- Sulkowiczów było 10 dusz rewiz. włościan
noszenia się terenu; lasy szpilkowe i liścio- uwłaszcz. i 2 b. ludzi dworskich, w części do
we. 2.) R., wś, pow. samborski, o 15 klm. na dóbr Perłowa Góra Karczewskich 26 dusz re-
płn.-zach. od Sambora, 7 klm. od urz. poczt. wiz. i 7 b. ludzi dworskich, w części wreszcie
w Wojutyczach, 6 klm. od st. kol. i tel. w Na- do dóbr Krzywsk Soroków 33 dusz rewiz.
dybach (Nadyby-Wojutycze). Na płn. leżą W skład okr. wiejskiego wchodzą wsie: R.,
Bylice, na wsch. Brześciany, na płd. Woju Bałabany, Dziejnowce (Dejnowce) Kłysze, Ko-

Rak
rale, Krzywak, Ludwinów, Miazale, Mikulew-
szczyzna, Nierówka, Nowiki, Rakuciewszczy-
zna, Sołtany Strugi, Szymaki; zac. Jarmaki i
okolica Krzywsk, w ogóle 199 dusz rewiz.
włościan uwłaszczonych i 196 b. włościan
skarbowych.
Bakowce 1.) wś, pow. krzemieniecki, w r.
1860 własność Erazma Ra,czkowskiego. 2.) R.,
ob. Radkowica. 3.) R., ob. Rakówka.
Rakowce, podmokłe pastwisko w półn.-
wschod. stronie Dorożowa, w pow. sambor-
skim, na lewym brzegu Bystrzycy.
Rakowce, węg. Rakocz, wś w hr. szary-
skiem, kościół filialny gr.-kat., uprawa roli,
ła,ki, lasy, 154 mk.
Rakowcy, wś, pow. borysowski, w gm.
Kiszczyna-Słoboda, przy drodze z Kiszczynej
Słobody do Brodówki, ma 19 osad; grunta lek-
kie, miejscowość równa, lesista. A. Jel.
Rakowczyk, wś, pow. kołomyj ski, przy
gościńcu z Kołomyi do Stanisławowa, odl.
13'12 klm. na płn.-zach. od sa,du pow. i urz.
tel. w Kołomyi a o 3'75 klm. od gr.-kat. pa-
rafii i urz. poczt. w Słobódce Lenej. Granice:
wschod. Kamionka Mała, połud. Szeparowce,
zachod. Tłumaczyk, lJółn. Słobódka Leśna.
Obszar dwor. 1521, włośc. 1500 mr. W 1857
r. 519 mk.; w 1880 r. w gminie 729 mk., rz.-
kat. 40, par. Mariahilf, gr..kat. 498. Szkoła
filialna i kasa pozycz. gm. z kapit. 932 złr.
Właściciel posiadłości dworskiej rza,d i Zy-
gmunt Piwko.
Rakowe, wś nad jez. Miory, pow. dzisień-
ski, w 3 okr. pol., gm. i par. Miory, okr. wiej-
ski Miory 3-cio, o 5 w. od gminy, 30 w. od st.
dr. żel. dyneb.-witebskiej Balbinowo a 40 w.
od Dzisny, ma 4 dm., 19 mk. prawosł. i 33
katol. (w 1864 r. 13 dusz rewiz.); nalezy do
dóbr :Miory, Klotów. Włościanie posiadaja,
99 '/, mr. gruntu. J. KI'z.
nakowe, jezioro, właściwie duży staw,
utworzony przez rz. Samicc, pod Proskuro-
wem, na granicy pow. latyczowskiego.
nakowe, przys. gm. Dychtenicy, w pow.
wyżnickim, na dziale wodnym Czercmosza
:Białego z Putyłówkq,. Br. G.
Rakówek 1.) al. Zosinów, pow. warszaw-
ski, gm. Pruszków, par. Służew. 2.) R., pow.
jędrzejowski, gm. Raków, par. Jędrzejów.
W 1827 r. było 3 dm., 15 mk., par. Imielno.
3.) R., w, pow. suwalski, gm. Czostków, par.
Filipów, lezy nad jeziorem t. n., na samej
granicy od Prus, odl. od Suwałk 30 w., posia-
da szkołę pocza,tk., 32 dm., 354 mk. 4.) n.,
wś, pow. suwalski, gm. i par. Wizajny, odl.
od Suwałk 27 w., ma 16 dm., 142 mk. W 1827
r. było 13 dm., 91 mk. Bi'. Ch.
Bakówek, jezioro w pow. gołdapskim, cia,-
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 103.
Rak
513
gnie się wzdłuż granicy król. polskiego, do-
tyka jej dwoma odnogami, na jakie się tak
północny, jak południowy koniec jeziora pra-
wie zupełnie równo dzieli. Jedna z odnóg
wchodzi na obszar pow. suwalskiego przy wsi
Rakówek, w okolicy Przerośli. Wypływa zeń
Rominta. Ad. N.
Rakowica, potok w gm. Naraj owa, pow.
brzeżański, wypływa z pod wzgórza Bruczu-
chy (405 mt.) i ubiegłszy 2 klm. pod Narajo-
wem wpada do Narajówki z praw. brzegu.
nakowica 1.) uroczysko leśne śród trzęsa-
wisk i moczarów, pow. rzeczycki, na płn.-
zach. od wsi Nieżychów, w obrębie gminy
sawickiej. 2.) R., wś i dobra, pow. brzeski
gub. grodzieńskiej, w 3 okr. pol., gm. Mot y-
kały, o 19 i 21 w. od :Brześcia. 3.) R., do-
bra, pow. słonimski, w 3 okr. pol., gm. Ko-
strowicze, o 17 1 /» w. od Słonima. Własn. Jó-
zefa Makowieckiego, dziś Garbowskiej. Wło-
ścianie zapłacili 9143 rs. 82 kop. wykupu za
nadzielona, im ziemię. A. Jel.-J. Krz.
nakowica 1.) las w połud.-zachod. stronie
Ostrowa, w pow. sokalskim. Potok powstają-
cy na płn. jego stoku płynie na płn. i wpada
do Sołokii. 2.) R., leśniczówka koło Koniu-
szy, na obszarze dworskim Rożubowic, pow.
przemyski. L. Dz.
Rakowica, ob. Koniusza, pow. przemyski.
Rakowice, mylnie Ralcowiec, wyspa na Bo-
hu (Bożku), niedaleko Międzyboza, w pow.
latyczowskim, ze śladami jakiegoś gmachu
wzniesionego w XVII w. przez Tatarów; ob.
Międzyboż.
Rakowice 1.) wś i fol., pow. sieradzki, gm.
Wróblew, par. Sieradz, odl. od Sieradza 7 W.j
maja, 18 dm, 123 mk. W 1855 r. fol. R. rozl.
mr. 439: gr. Ol'. i ogr. mr. 388, łq,k mr. 31,
past. mr. 3, nieuz. mr. 17; bud. mur. 2, z drze-
wa 10; płodozmian 13-polowy; pokłady torfu.
Wś R. os. 54, z gr. mr. 101. W XVI w. R.
duplex, płaciły z łanów folwar. dziesięcinę
plebanowi w Sieradzu (Łaski, TJ. B., I, 431).
\Vedług reg. pob. pow. sieradzkiego wś R.
minus, w par. Sieradz, llliała w 1553 r. 1/, ła-
nu a w 1576 r. 2 1 / 2 łanu (Pawiński, '\Vielkop.,
II, 214). 2.) n. os. koL, pow. turecki, gmina
Strzałków, par. I,isków, odI. od Turka 23 w.,
ma 3 dm., 21 mI.. Br. Ch.
Rakowice, potok, wypływa w lesie lata.i,
w gm. Łopuszny, pow. samborskij płynie gra-
nicq, Łopuszny i hnasterca i ubiegłszy 11/»
klm. wpada do Spryni. Br. G.
Rakowice, wś, pow. krakowski, na płn.-
wschód od Krakowa, na lew. brzegu :Białego
Pra,dnika. Graniczy na zach. z Olsza" na płn.
z Prq,dnikiem Czerwonym, na wschód z Bień-
czycami a na płd. z Da,biem i przedmieściami
Krakowa. Przez wieś prowadzi droga gminna,
3a

514
Rak
łącząca gosClmec z Krakowa do Kościelnik,
z gościńcem do Iichałowic w Prądniku Czer-
wonym. Parafia u św. Mikołaja w Krakowie.
Do wsi nalezą osady: Wieczysta, Radość,
Wygoda i Pod Krzyżem. 'Wraz z obs7:arem
więk. posiadłości (6 dm., 106 mk.) i dwoma
młynami liczy 42 dm., 376 mk., 364 rz.-kat.
i 12 izrae1. Obszar więk. pos. (A. i M. Roz-
manithów) ma 173 roli, 31 łąk i ogr. i 22 mr.
past.; obszar mn. pos. 147 roli, 48 łąk i ogr.
i 34 mr. past. Gleba jest glinką urodzaj n<\!,
łąki i pastwiska ciągną się na południe od wsi
nad potokiem. Była to niegdyś wieH królew-
ska (Długosz L. n., I, 791, 603), na 7 łanach
kmiecych, opłacająca dziesięciny kościołowi
św. Idziego pod Zamkiem, wartości 14 grzyw.
Stał tu dwór i był folw. królewski, i karcz-
ma z rolą i łąką. YV prawach i przywilejach
mta Krakowa (wyd. Piekosillskiego, 942) jest
przywilej Zygmunta Augusta z 22 czerwca
1570 r. zabraniający mieszczanom krakow-
skim wydzierZawiania lub sprzedawania czę-
ściowo pastwiska między Dąbiem a Czyżyna-
mi, bo na tem traci Kleparz, gmina Rakowice
i folw. królewski w tej wsi. W 1581 (Pawill-
ski, Małop., 5) było tu 4 1 / 3 łanów kmiecych,
2 zagrody z rolą, 2 komol'. z bydł., 4 bez by-
dła i karczma na ćwierci roli. Mimo ogólnego
w Krakowie twierdzenia, cmentarz krakowski
powszechny nie leży na obszarze tej wsi, ale
Prądnika. Mac.
Rakowice, niem. Gross Krebs, 1293 Crebis-
see, wś, pow. kwidzyński, par. kat. i st. p.
Kwidzyn; posiada kościół par. ewang. i skołę
ewang. (3-klas., 2 naucz. i 182 dzieci). Razem
z folw. obejmuje 2021 ha (1562 ha róli 01'., 64
łąk, 99 lasu). W 1868 r. 272 bud., 178 dm.,
1358 mk., 80 kat., 1248 ew.; 1885 r. 169 dm.,
252 dym., 1166 mk.; 107 kat., 1059 ew. (na
folw. 38 mk. i 3 dm.). R. lez<\! nad szosą
z Kwidzyna do Prabut. W 1293 r. nadaje bi-
skup pomezański Henryk Albertowi i Marci-
nowi (?) i jego synowi Krystyanowi dobra
»in Crebissee", t. j. R. i Rakowskie Pole, z o-
bowiązkiem załozenia wsi na prawie chełmill-
skiem. Albert i dwaj towarzysze dostaną
każdą dziesiątą, włókę wolną, 4 włóki zostaną
przyłączone do kościoła. Od reszty będą pła-
cili po pół grzywny od włóki, po 2 kury na
św. Marcin. Udziela się im 11 lat wolnych,
po których upływie z osiadłych włók w Li-
czach (Litschen, dawniej Liczschin) 2 grzyw.
rocznie płacić będą. Załozyciele wsi będą mieli
sądownictwo, z którego 1/3 dla siebie zatrzy-
mują, 2/3 będą oddawali kościołowi. Oprócz
tego zezwalamy im wystawić 1 karczmę, jat-
ki dla chleba i mięsa (ob. Bist. Pomesanien v.
Cramer, str. 60). Dawniej mieszkali tu Ko-
spotowie Pawłowscy (ob. Kętrz., O ludno pol.,
str. 204). Spisy ludności z czasów ststwa
Rak
kwidzyńskiego wykazują 12 nazwisk polskich
a 21 niemieckich (str. 209). R. 1667 był pa-
storem Marcin Golewiusz. Karczmarz tutej-
szy Andrzej Brykowski, sprzedając karczmę,
wYi\tawił na 225 grzyw., które odebrał od
kupującego, kwit po polsku w .Lieśnie" (może
w Liczach; str. 209). Kościół jest już za cza-
sów krzyżackich budowany; był po reforma-
cyi filią do Kwidzyna. R. 1588 nastał tu
pierwszy pastor. Kś. Fr.
Rakowice, pow. lubawski, ob. RakolOiec.
Rałwwicze, wś, pow. augustowski, gm.
Hołynka, par. Rygałówka (wschod. obrz.),
odl. od Augustowa 46 w., ma 54 dm., 398 mk.,
52 os., 1117 mr. Wchodziła w skład majora-
tu rząd. Łabno. W 1827 r. było 54 dm., 186
mk.; naleZała do par. Teolin.
Rakowicze 1.) wś pryw., pow. lidzki, w 2
oh. pol., o 57 w. od Lidy, 3 dm., 9 mk.; cer-
kiew prawosl. drewno (1866); własność Maka-
rewiczów. Włościanie zapłacili 2392 rs. 50
kop. za nadzieloną im ziemię. 2.) R., folw. i
dobra skarbowe, pow. lidzki, w 3 okI'. pol.,
gm. Rożanka, okr. wiejski Rakowicze, 058 w.
od Lidy, ma 1 dm., 13 mk. Yf skład okręgu
wiejskiego wchodzą, wsie: Szlachtnny, Łago-
dy, Trochimczyki, Mordasy, Rutnica, Chyl-
czyce, Hołynka, Bogusławowo, Podgajniki,
Siemieniaki, Suchary, W olańczyce, Karpiej-
czyki, 'V oroniszki, Balicze, Czerniaki, Krupa,
Cierachy, Karpowicze, Turzejsk, Rusaki, Fi-
lipowicze, Babicze, Siemiagi, Rutczyzna, Błot-
niki, Hołownicze (Głównicze), Rózy, w ogóle
792 dusz rewiz. 3.) R., białor. Rakowiczy,
wś w zachod. części pow. bobrujskiego, w 3
okr. pol. hłuskim, gm. Zabołocie, ma 6 osad;
grunta piaszczyste. 4.) R., wś i folw., pow.
słucki, w 3 oleI'. pol. kopyIskim, gm. Howiez-
na, par. kat. Nieświez. 'VŚ, własność niegdyś
ks. Radziwiłłów, ma 28 osad; folw., należący
do ordynacyi nieświeskiej, ma 12 włók. Miej-
scowość lekko falista, małoleśna, grunta uro-
dzajne, szczerkowe. 5.) R., wś, pow. bielski
gub. grodzieńskiej, wlokl'. pol., gm. Kleni-
ki, o 12 w. od Bielska. 6.) R., wś, pow. pru-
żański, w 1 okr. pol., gm. Noski, o 15 w. od
Prużany. A. Jel.-J. K,'z.
Rakowicze, wś nad rzką Żylówką, pow.
radomyski, śród lasów położona, w 1 okr. pol.,
017 W. od Radomyśla, na trakcie radomysko-
kijowskim, o 6 w. od Stawiszcz (par. prawosł.),
ma 516 mk., nadzielonych 301 dz. ziemi, z któ-
rej rocznie płacą 1701's. 39 kop. wykupu.
Nalezy do dóbr Miasteczko.
Rakowiec, rzka w pow. chocimskim gub.
bessarabskiej, przepływa przez ogromny staw,
nad którym leżą 1farkowce, i uchodzi do Bohu.
Rakowiec 1.) Wielki, sioło, pow. lerzemie-
niecki, na płd. od mka Wisznio wc a i 2.) R.
Maly, sioło, tam ze, na płd.-zach. od Wiszniow-

Rak
ca, wymienione w XVIII w. jako należce do
klucza wiszniowieckiego. Ob. też Arch. J. Z.
R., cz. III, t. 2: 525. 3.) R., ob. Rakowiće.
Bakowiec 1.) wś, fol. i kol., pow. war-
szawski, gm. Pruszków, par. Służew, odI. 4
w. od Warszawy, na lewo od drogi bitej do
Radomia. Fol. ma 545 mr., kol. 62 mk., 241
mr. i 30 mr. włośc.; wś z fol. 143 mk. i 5 mr.
włośc. W 1827 r. było 15 dm., 171 mk. Ist-
nieje tu fabryka pudrety z odchodów kloacz-
nych, z produk. wartości do 5000 rs. (25,000
pudów). R. nalezy do szpitala św. Rocha
w Warszawie, który wypuszcza tę posiadłość
w dzierżawę. Bliskość miasta ułatwiła zapro-
wadzenie starannego, intensywnego gospodar-
stwa. Na polach R. odbywają się często pró-
by narzędzi rolniczych i konkursy. 2.) R.,
wś i os. młyn., pow. radzymiński, gm. Ru-
dzienko, par. Dobre, ma 197 mk., 427 mI'.
włośc. W chodziła w skład dóbr Dobre. 3.) R.,
wś i fol., po. gostyński, gm. Szczawin Ko-
ścielny, par. Zychliu, odl. 17 w. od Gostyni-
na, ma 143 mk. W 1827 r. było 11 dm., 142
mk. Fol. R. rozl. mr. 584: gr. Ol'. i ogr. mr.
500, łąk mr. 37, past. mI'. 26, lasu mr. 6,
nieuż. mr. 15; bud. mur. 8, z drzewa 8; płodo-
zmian 15-polowy. W XVI w. łany.folwarcz-
ne dawały dziesięcinę plebanowi w Zychlinie,
kmiece na stół arcybiskupi (Łaski, L. B., 497).
W 1576 r. miała tu Anna Rakowska z córką
1 1 / 2 łanu, 1 młyn, 2 osad.; Albert Rakowski
1 1 / 2 łanu, 1 zagr., karczmę, 3 osad.; Katarzy-
na Zaborowska 1/ 2 łanu i karczmę. Część An-
ny, wdowy po Marcinie Zichelskim, 1 łan (Pa-
wiński, Wielkop., II, 110). Br. Ch.
Bakowiec 1.) potok, ma źródła w błudnic-
kim lesie, na granicy Dorochowa i Błudników,
w pow. stanisławowskim; płynie na wschód,
oddzielając Błudniki od Kurypowa, a na ob-
szarze Kurypowa zwraca się na płn. i uchodzi
do Dniestru z praw. brzegu, ubiegłszy 5 klm.
2.) R., potok, lewy dopływ Lutynki, na gór-
nym jej biegu. 3.) R., potok na obszarze Mo-
łodii, w pow. czerniowieckim, wpada do Nie-
wolnicy. 4.) R., potok, wypływa z bagien
na granicy gm. Rogożestie, Synowiec Dol-
nych i Seretu, w pow. sereckim, płynie przez
obszar Rogożestie i ubiegłszy 7 klm. uchodzi
do Molnicy z praw. brzegu, powyżej Kinde-
stie. 5.) R., potok w hr. spiskiem, wpada
poniżej wsi Łuczywny do Popradu. 6.) B.,
potok w obrębie gm. Benedykowa, w hr. oraw-
skiem, ubiegłszy 2 klm. wpada do Wesełówki
z praw. brzegu. 7.) B., ob. Rakowy. Br. G.
Rakowiec 1.) rus. Rakoweć, fol. na obsz.
Monasterca, w pow. drohobyckim. 2.) B. zDe-
rewaczem, wś, pow. lwowski, 22 klm. na pId.
od Lwowa, 12 klm. od sądu pow., st. kol. i
urz. tel. w Szczercu, 8 klm. od urzęd. poczt.
w Brodkach. Na płn.-zach. leży Kuhajów, na
Rak
515
płn.-wsch. i wsch. Podciemno, na płd. N owo-
siółki, na zach. Chrusno. Wieś lezy w dorze-
czu Dniestru za pośrednictwem pot. Zubrza,
płynącego od płn. z Podciemna na płd. do N 0-
wosiółek. W dolinie pot. lezą na praw. brze-
gu zabudowania wiejskie. Zach. część obszaru
wznosi się do 343 mt. N a lew. brzegu Zubrzy,
wzdłuż granicy wschod., ciągnie się las. Ta
część obszaru wznosi się na 370 mt. Własn.
więk. (Dawida Abrahamowicza) ma roli 01'. 3,
łąk i ogr. 36, pastw. 1, lasu 267 mr.; wł. mn.
roli Ol'. 548, łąk i Ogr' 73, past. 166, lasu 14
mr' W r. 1880 było 86 dm., 519 mI.. w gm.,
7 dm., 54 mk. na obsz. dwor.; 205 rzym.-kat.,
319 gr.-kat., 36 izr., 13 innych wyznań; 233
Polaków, 315 Rusinów, 25 Niemców. Par.
rz.-kat. w miejscu, dek. szczerzecki, archid.
lwowska. Pierwotna fundacya niewiadoma.
Odnowił fundacyą Mikolaj Narajowski, miecz-
nik lwowski, w r. 1598. Kościół murowany,
konsekrowany w r. 1856 p. w. św. Walente-
go. Do par. należą: Bródki, Hucisko, Krasów,
Miedziaki, N owosiólka, Podciemne, Polana i
Reichenbach. Par. gr.kat. w Krasowie. We
wsi jest cerkiew i szkoła etat.jednok!. Lu. Dz.
Rakowiec 1.) wś, pow. podhajecki, na zach.
brzegu rzeki Strypy, o 19'5 klm. na płn.-
wsch. od Podhajec a o 2 klm. od st. pocz.
w Sosnowie. Granice: wschod. stepy strusow-
skie a za nimi wś Zazdrość, płd. Sosnów, zach.
hlowody, płn. Bieniawa. Obszar dwor. 1267
mr., włośc.1269 mr. W 1857 1'.625 mk.; w 1880
w gm. 645, na obsz. dwor. 94; rzym.-kat. 30,
par. Złotniki, gr.-kat. nalezą do par. Sosnów.
Szkoła fil. o 1 naucz., kasa pożycz. gm. z kap.
1729 złr. Właśc. pos. dwor. Zakład narodowy
imienia Ossolińskich we Lwowie. 2.) B., wś,
pow. bohorodczaIlski, o 4'1 klm. zach. od sądu
pow., par. rzym.-kat., urz. pocz. i tel. w 80ło-
twinie. Granice: wschód Sołotwina, płd. rz.
Bystrzyca, a za nią wsie: Markowa i Manie-
wa, zach. Krzywice, płn. Rosólna i Dzwiniacz.
Jest to górska wieś w dolinie Bystrzycy, do
której spływa mnóstwo potoków. Obszar
włośc. ma 1135 mr. Par. w miejscu, dek. Boho-
rodczany, dyec. Stanisławów. W 1857 r. 541
mk., w 1880 r. 724 (r.tl.-kat. 4). Oerkiew p. w.
św. Mikołaja, drewniana, wystawiona 1812 r.
Księgi metryk sięgają 1785 r., filia Krzywiec
z cerkwią p. w. św. Michała (z 1864 r.). Szko-
ła niesystemizowana. 3.) B., wś, pow. horo-
deński, na brzegu Dniestru, który od Nie-
zwisk skręc:t nagle ku północy, powyżej R.
robi duże kolano i skręca ku płd.-wschodowi.
Przez wś przepływa potok i'ozdzielający się
na pId. od Semenówki, który wpada na pIn.-
wsch. od R. do Dniestru. Granice: wschod.
Korniów, płd. Semenówka, zach. i płn. Dniestr
a za nim wś Łuka z Monastercm. R. od!. od
urz. pow. i st. tel. w Horodnie o 22'5 klm., od

516
Rak
st. pocz. w Niezwiskach o 7'5 klm. Obszar
dwor. 953 mr., włośc. 1229 mI'. W 1857 r.
991 mk., w 1880 w gm. 1001, na obsz. dwor.
38; rz.-kat. 121, par. Czernelica, gr.-katol.
982, par. w miejscu, dek. Horodenka, dyec.
Stanisławów. Cerkiew p. w. św. Dymitra, mu-
rowana, wystawiona i poświęcona 1857 r.
Księgi metryk zaczynajl1j się od 1688 r., pisa-
ne SI1j do r. 1782 w języku małoruskim; filia
Semenówka, cerkiew p. w. św. Parasciewy
(z 1872), z 560 gr.-lmt.; ogólna ilość gr.-kat.
w par. 1542. Szkoła fi1. o 1 naucz., w 1875 r.
systemizowana, w 1837 r. dzieci gr.-kat. w wie-
ku szkol. 151; w Semenówce szkoły nie ma,
dzieci w wieku szkol. 101. Kasa pożycz. gmin.
z kapit. 350 złr. IV e wsi ruiny zamku, na którego
bramie przechował się napis oznajmujący, ze
wystawiony został w 1658 r. a dziedzicem wsi
był wtedy »de Bieniawa Bieniawski". Zamek
ten pamiętny jest z męznego oporu stawione-
go 'l'atarom za Sobieskiego. Bieniewski, szuka-
jąc tu schronienia z ludem i szlachtą, odparł
kilkanaście ataków nieprzyjaciela, lccz gdy
juz zapasy żywności wyszły, zamyślano z Ta-
tarami traktować. Wtedy jakiś odwazny mło-
dzieniec, którego nazwiska tradycya nie prze-
kazała, śpuścił się w nocy z prostopadłej ska-
ły na sznurze nad rzekę a przepłynąwszy by-
stre nurty Dniestru, dostał się do obozu pol-
skiego pod Czernelicą. Tam przedstawił smu-
tne położenie obrońców zamku i zapewnił, że
Tatarów można łatwo odpędzić, ponieważ go-
ściniec czortkowski nieobsadzony dozwoli nie-
postrzeżenie podejść pod obóz. Wysłany z o-
bozu oddział wyruszył nocą i zaskoczył spią-
cego nieprzyjaciela w chwili, w której i Bie-
niewski z zamku zrobił wycieczkę. Tatarzy
ponieśli zupełnl1j klęskę. Oały obóz z zapasami
wpadł w ręce zwycięzców. Obecnym właści-
cielem R. jest izraelita Samuel Baran. B. R.
Hakowiec 1.) gorzelnia w gm. Rogożestie,
w pow. sereckim, u płd. stóp wzgórza t. n.
(389 mt.), na lew. brzegu Beretu. 2.) Ho, rus.
Rakoweć, gorzelnia, dystylarnia, słodownia,
karmnik i młyn na obszarze dworskim Boja-
nu, w pow. czerniowieckim. 3.) R., niem. Ra-
koutz, gajówka na obszarze gm. Piotrowic nad
Suczawą. Bl'. G.
Rakowiec 1.) niem. Rakowetz, wś, część
gm. Rzepiszcza, w pow. cieszyńskim, obw.
sąd. frydeckim, obejmuje (z 1880 r.) 25 dm.,
153 mk.; kat. 144, prot. 9; wszyscy narod.
czesko-szlązkiej. 2.) Ho, niem. Rakowetz, wś,
'1zęść gm. Smiłowic, w pow. i obw. sąd. cie-
szyńskim, na prawo brzegu Ropiczanki, u płn.
stóp gór Jabłunkowskich. W 1880 r. było dm.
22, mk. 163; kat. 29, prot. 134; Polaków 158,
Czechoszl. 1, Niemców 4. Bl'. G.
Hakowiec al. Rakówiec, niem. Rakowitz, wś
włośc o nad szosą z Nowego do Gniewna, pow.
Rak
kwidzyński, st. pocz. Mała Karczma, kośc. fi-
lialny Tyrnawa, par. kat. i ew. Gniew 11i
miliodl. Ma2 klas. szkołę kat. (2 naucz. i 141
uczn.). Obszar wynosi 3234'14 mr. W 1868
r. było 160 bud., 91 dm., 707 mk., 597 kat.,
110 ew.; 1885 r. 76 dm., 158 dym., 732 mk.,
686 kat., 46 ew. W skład gminy wchodzi
wybud. Bielica. Do wsi należą dwa rybne je-
ziora: Staw i Wiejskie jez., wiatrak i młyn.
R. 1583 było 12 gburów; płacili mesznego od
włóki po pół korca żyta (Wizyt. Rozdrażew-
skiego, str. 55). Wizyt. Gniewosza z r. 1649
donosi, ze R. obejmował 40 włók, mesznego
dawali razem 7 korcy żyta i 7 kor. owsa i
jęczm. (str. 12). Według taryfy z r. 1648,
gdzie uchwalono pobór podwójny a akcyzę
potrójną, płacił tu Bartliński surnmatim 29
fI. 6 gr. (ob. Rocz. T. P. N. w Pozn., 1871,
str. 173). R. nalezał do starostwa gniew-
skiego. Kś. Fr.
Hakowiec 1.) 1667, Rakowice 1706, dok.
1374 Rakewicz, niem. Rakowitz, wś, pow. lu-
bawski, par. kat. Sampława, 1/. mili odl.; ew.
Lubawa, st. pocz. i dr. żel. Weissenburg 2 klm.
odl.; 169 ha (54 roli orn., 1 łąk i 103 lasu).
W 1885 r. 9 dm., 13 dymów, 57 mk., 56 kat.,
1 ew. Wizyt. Strzesza z r. 1667 donosi, że
wś należała do Wład. Zeleskiego, miała ił
włościan (dawniej 7), oprócz opustoszałych
łanów (str. 223). Z wizyt. Potockiego z r.
1706 dowiadujemy się, że proboszcz pobierał
3 1 / 2 kor. żyta i tyleż owsa (str. 424). 2.) Ho,
dobra ryc., tamże; razem z fol. Weissenburg i
Ossowem zawierają 832 ha (594 roli orn., 71
łąk, 100 lasu.). W 1885 r. 12 dm., 272 mk.
Cały klucz razem miał 321 mk., 232 kat., 89
ew.; gorzelnia, młyn do śrótowania zboża, ho-
dowla bydła. R. 1374 jest w dok. wymienio-
ny Peregryn. z Rakowca; 1433 Tomasz i A-
daukt z Rakówca posiadają Teschendorf (ob.
KęŁrz., O ludno pol., str. 186). R. 1667 posia-
dał te dobra Wł. Zeleski; r. 1706 pani Klesz-
czyńska; proboszcz pobierał z dworu 2'/2 kor.
żyta, tyleż owsa (ob. 'Wizyt. Potockiego, str.
. m.h.
Hakowiec, zdrój, łąka i pole na PadniewieI
w pow. mogilańskim.
Hakowiska, dawniej JÓzefek, fol., pow.
bialski, gm. Sitnik, paro Biała, odl. 4 w. od
Bialy, ma 1 dm., 32 mk. Rozl. mr. 373: ziemi
orno mr. 243, past. i łąk mr. 63, lasu mr. 61,
pod zabudowaniami, wodami i drogami mr. 6.
Fol. ten wchodził w skład dóbr Cicibor i Te-
rebela. ,V r. 1876 oddzielnie sprzedany.
Hakówka, rzeczka, w pow. piotrkowskim,
w gm. Łękowa, płynie przez vVolą Łękowską,
uchodzi do Widawy.
Hakówka 1.) os., pow. opatowski, gm.
Rembów, par. Szumsko. 2.) Ho, wś, pow. ja-
nowsld, gm. Kosin, par. Borów. 3.) R., wś,

Rak
pow. biłgoraj ski, gm. Księżpól, par. Łukowa,
wsch. obrz. Chmielek.
Rakówka 1.) strumyk wpadający do rz.
Rosawy pod mkiem Rosawą. 2.) R. al. T1'O-
stynka, błotnista rzeczka w pow. wasylkaw-
skim, bierze początek pod wsią Trostynka,
płynie zrazu na wschód, powyzej Olszanki
przybiera kierunek północno-wschodni i pod
Kopaczowem uchodzi od prawego brzegu do
Stuhny.
Rakówka 1.) al. Ralcowce, wś przy ujściu
rzki Mocznłki do Udycza (Hadycza), pow. haj-
syński, okr. pol. Teplik, gm. Miahkochody,
par. Ternówka, ma 128 osad (w 1868 1'.64 dm.),
384 mk., w tej liczbie 37 jednodworców, 359
dzies. ziemi włośc., 2480 dzies. dwors. z Krasno-
siółką i Chmarówką, 72 dzies. ziemi cerkie-
wnej, 19 dzies. spółki cukrowarnianej w Kra-
snosiółce. Cerkiew p. w. św. Kaźmy i Damia-
na. Wś ta należała dawniej do Mikołaja Pia-
seckiego, podkom. krzemienieckiego, nastę-
pnie kolejno do Szczęsnego Potockiego, Miko-
h.ja Czepielowskiego, obecnie Lipkowskich.
2.) n., przedmieście mta pow. Humania. 3.)
n., wś na lewym brz. Irpenia, pow. kijowski,
030 w. od Kijowa, o 10 w. powyżej Dawido-
wa (par. prawosł.) i a tylez od mka Hostomli
odległa, ma folwark ekonomiczny z niewielkim
sadem owocowym i ogrodem; 238 mk., nadzie-
lonych 192 dzies. ziemi, z której opłacają 125
rs. 26 kop. rocznie. 'V rozlewach i łachach u-
formowanych przez Irpeń znajdowała się
wielka obfitosć raków, zkąd nazwa wsi. Na
rzece są ślady długiej grobli, przy której, po-
dług podania, były niegdyś młyny, obracają-
ce maszyny słuzące do rozdrabniania znajdu-
jącej się w okolicach rudy żelaznej. R. należy
do dóbr demidowskich, dawniej Jakubowskich,
Popielów, Michała Apostoła, obecnie Sinielni-
kowych. 4.) n., przysiołek wsi Łycze, pow.
skwirski, w 3 okr. pol., o 42 w. od Skwiry,
ma 40 mk.; założona po 1717 r. na obszarze
dóbr korniańskich Proskurów. U Pohilewicza
(w opisie miejscowości osiadłych gub. kijow-
skiej) nie wymieniona. J. Kl'Z.-D1'. 1Jf.
nakówka, las i wzgórze, rozpościerające
się na granicy gm. Pstrągówki i Szufnarowej,
w pow. jasielskim, między pot. Pstrągówką
(od zach.) a Szufnarówką (od wseh.), opadaj ąc
ku płd. do dlliny Wisłoka. Wznies. 441 mt.
npm. BI'. G.
Rakówka al. Rakówko, dok. Racovicz r Ra-
cowecZ', posiadłość, pow. szremski, o 7 klm. na
wschód-południe od Czempinia (poczt. i st. dr.
żel.); par. Brodnica, ma 5 dm., 63 mk. (48 kat.,
15 prot.); obszaru 143'80 ha (137'26 roli, 0'18
łąk, 1'51 past., 1'19 lasu i 3'06 nieuż.); czysty
dach. 1651 mrk. W r. 1371 ustąpili R. Godź-
win i matka jego Jawroszka klasztorowi lu-
bińskiemu (Kod. Wielkop.). Regestra po-
Rak
517
borowe z r. 1580 nie wykazują R., która
w XVIII w. należała do Antoniego Zakrzew-
skiego, podczaszego łęczyckiego, a później do
Adama Wasiłkowskiego. E. Cal.
Bakówka al. Rakunka (?), struga w pow. tu-
cholskim, ma źródła przy leśno 'V olfsgrund, pły-
nie przy Zalesiu, mija Zamarte i Nowe Sumi-
ny i uchodzi do Wstążek, lew. dopływu Brdy.
Ma milę dlugości i przyjmuje pół mili długą
Rzytnicę. Kś. Fr.
Bakówkąt, wś, pow. husiatyński, nad pot,
Gniła, o 3 klm. na płn. od st. pocz. we wsi
Horodnica. Obszar wsi sięga do rz. Zbrucza,
stanowiącej granicę od gub. podolskiej. Gra-
nice: wschód rz. Zbrucz, płd. Horodnica, zach.
Chłol)ówka i Uwisła, płn. Postołówka. Obszar
dwor.: ról, łąk i past. 396 mr., lasu 856 mr.;
włośc. 832 mr. W 1857 r. 544 mk.; w 1880
w gm. 725, na obsz. dwor. 1P; rz.-kat. 286,
par. Liczkowce, gr.-kat. 537, par. Postołówka.
Kasa pozycz. gm. z kapit. 170 złr., sąd pow.
Kopyczyńce, urz. tcl. i st. kolei tranwersalnej
Wasylkowce (odl. 15 klm.). R. należy do 01'-
dynacyi Chorostków, obecni właściciele Wil-
helm i Zofia z hr. Lewickich hr. Siemieilscy
Lewiccy. B. R.
Rakówki, os., pow. turecki, gm. Barto-
chów, par. 'Varta, odl. od Turka 42 w., ma 1
dm., 20 mk.
Rakówki 1.) gajówka, na obszarze Pstrą-
gówki, w pow. jasielskim. 2.) R., zabudowa-
nia w gm. Raniżów, pow. kolbuszowski.
Bakówko 1.) wś na pol.-prus. :Mazurach,
pow. jańsborski, odl. 2 klm. od granicy król.
polskiego, 5 klm. od Dłutowa (st. pocz. i tel.).
Hieronim v. Gebesattel, komtur bardzki, na-
daj e Krzysztofowi Niedzwiedziowi (N ezewitz,
Nyetzew) i Stanisławowi Turowskiemu na
prawie magdeburskiem 20 włók między Wi-
centą, l\'Iazowszem, J ezami i strumykiem Dzia-
dówka, który uchodzi do Piszy. Dan w Bal-
dze r. 1496. 2.) R., dobra ryc. z fol. Czarno-
wem i Tarnowem, pow. gołdap ski, 9 klm. od
st. pocz., tel. i kol. zel. Gołdapi. Obszar 1187
ha. 3.) B., ob. Kociołek. Ad. N.
Bakownia, wś i foL, pow. obornicki, 02 1 / 2
klm. na płd.-wschód od Gośliny Murowanej
(par. i poczta), nad Goślinką (dopł. Warty),
wznies. 93 mt. npm.; st. dr. żel. w Kobylni-
cy o 13 klm. R. należała około 1580 r. do
Piotra Potulickiego, woj. płockiego, a w koń-
cu XVIII w. do 'Vładysława Gurowskiego,
dziedzica Gośliny. Wś ma 12 dm., 140 mk.
(96 kat., 44 prot.). Fol. 54 mk., 2 dm.; wcho-
dzi w skład klucza i okI'. domin. Piła; właści-
cielem jest ks. Sachsen-Altenburg. E. Cal.
Rakowo 1.) wś, pow. słupecki, gm. Skulska
Wieś, par. Skulsk, odl. od Słupcy 37 w., ma
35 dm., 114 mk. R. nalezało pierwotnie do
par. Siedlimowo; łany kmiece dawały pleban

518
Rak
za meszne po 2 gr. z łanu. Zapewne dopiero
przy utworzeniu królestwa kongresowego
w 1815 r., gdy linia graniczna przeszła przez
obszar parafii, wsie pozostałe w królestwie
powła,czano do sa,siednich parafii. 2.) R., kol.
i fol. nad rz. Wisła" pow. płocki, gm. Rem-
bowo, par. Zakrzewo, odl. o :39 w. od Płocka,
ma 25 dm., 311 mk., młyn wodny, 701 mI'.
obszaru (w tern 107 mI'. nieuż.). W 1881 r.
fol. Rakowo rozl. mr. 932: gr. Ol'. i ogr. mr.
363, ła,k nu. 52, lasu mr. 496, nieuż. mr. 21;
bud. z drzewa 12; płodozmian 11-polowy; las
nieurza,dzony. ,V skład dóbr poprzednio
chodziły: wf" R. os. 25, z gr. mI'. 181; wf"
Swięcice os. 34, z gr. mI'. 198; wś Archutów-
ka os. 12, z gr. mI'. 41. 3.) R., wś nad rz.
Płonka" pow. płoński, gm. Wójty-Zamoście,
par. Skołatowo, odl. 8 w. od Płońska, ma 10
dm., 119 mk., 290 mI'. obszaru. 4.) R., wś,
fol. i dobra nad jez. Długie, pow. rypiński,
gm. "\Va..pielsk. par. Radziki, odl. o 6 w. od
Rypina, ma 9 dm" 183 mk. Dobra Rakowo
składały się w 1879 r. z fol. R. i Czyżewo,
rozl. mI'. 932: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mI'. 438,
ła,k mr. 8, lasu mI'. 23, nieuż. mr. 13, razem
mI'. 482; bud. mur. 16, z drzewa 4; płodozmian
lO-polowy; las nieurza,dzony; fol. Czyzewo
gr. Ol'. i ogr. mI'. 398, łąk mr. 44, niem. mI'.
13, razem mI'. 450; bud. mur. 11, z drzewa 4;
płodozmian lO-polowy; pokłady torfu, cegiel-
nia. W skład dóbr wchodziły poprzednio: wś
R. os. 20, z gr. mr. 41; wś Borowo os. 25,
z gr. mr. 201; wś Czyżewo os. 26, z gr. mr.
83. R. 1789 dziedzic :Franc. Pla,skowski wy-
siewał tu 67 korcy żyta, 4 kor. pszenicy.
Z kolei należały dobra do Borzewskich i Waw.
Engestroema, znanego z prac literackich. 5.)
R., wś, pow. szczuczyński, gm. Szczuczyn,
par. "\V ąsosz, ma 835 mr. obszaru. "\V 1827
r. było 11 dm., 54 mk. 6.) R. Boginie, pow.
łomżyński, gm. i par. Drozdowo, odl. 9 w. od
Piątnicy nad Narwią (naprzeciw Łomży). Skła-
da się z dwóch części: litera A. ma 8 dm. dro-
bnej szlachty, 38 mk., 537 mr. (358 orn.) i 36
dm. włośc., 189 mk., 64 mI'. Literę B. zamie-
szkuje drobna szlachta, 3 dm., 29 mk., 120
mr. (71 01'.). W 1827 r. było 16 dm., 121
mk. 7.) R. Czachy al. Cza1ci, pow. łom-
żyński, gm. i par. Drozdowo, leży w pobli-
żu wsi R. Boginie, ma 29 dm., 279 mk.,
238 mr. (142 mI'. roli). :Mieszka tu drobna
szlachta. W 1827 r. było 23 dm., 175 mk. 8.)
R., okolica szlachecka nad rz. Skrodą, w pow.
kolneńskim, gm. i par. Mały Płock, odl. 7 w.
od Kolna. Jest to stare gniazdo Rakowskich,
wspominane w akcie z 1433 r., gdzie wymie-
niano już R. Chmielewo, R. Podleśne i R. Za-
lesie (Gloger, Ziemia łomżyńska). Te same
wsie istnieją obecnie. R.-Chmielewo, odl. 8 w.
od Kolna a 20 w. od Łomży. W 1827 r. 15 dm.,
Rak
101 mk. Po za wsią znajduje się na Skrodzie
młyn i karczma. R.- Chmielowo, przy szosie
z Łomzy do Kolna, ma 3 mr. R.-Podleśne, przy
szosie z Łomży do Kolna, w odl. 8 1 /, w. od
Kolna. W 1827 r. 13 dm., 89 mk. W 1886 r.
fol. Rakowo Podleśne z nomenkl. R.-Most, i
R.-Zalesie, rozl. mr. 629: gr. Ol'. i ogr. mr.
284, łąk mr. 27, pastw. mr. 26, lasu mr. 264,
nieuż. mr. 17; bud. mur. 5, z drzewa 6; płodo-
zmian lO-polowy; las nicurządzony. W skład
dóbr wchodziły poprzednio: wś R.-Podleśne
Stare os. 8, z gr. mr. 38; wś R.-Podleśne No-
we os. 21, z gr. 342; wś R.-Chmielewo os. 7,
z gr. mr. 34; wś Krukówka os. 43, z gr. mr.
230. Bliżej o wiorstę ku Łomży na szosie le-
ży R. Zalesie. Drobna szlachta ma 212 mr.
(150 orn.); włościanie 42 mr. 142 pręt. (35
mr. 223 pręt. ornej). W 1827 r. było 16 dm.,
108 mk. Br. Ch.-L. Krz.
Rakowo, foL, pow. słonimski, w 2 okr.
pol., gm. lvIieżewicze (al. Miżewicze), o 23 w.
od Słonima.
Rakowo, niem. Ra1cau al. Rackau, leśn.,
pow. elbląski, 1 1 /. mili odl. od Elbląga; 291
ha obszaru (260 lasu). W 1885 r. 10 mk.
ewan. Kś. p'r.
Rakowo al. Raków, niem. Rackaw, dok.
Rechow, wś, pow. szczecinkowski, st. pocz.
Lubowo, leży na wschod.-północ od Czaplinka,
w dawniejszem ststwie drahimskiem. W r.
1641 stała tu kaplica drewnialla (ob, Pow.
wałecki w XVI w. przez Calliera, str. 46).
Na północ od R. cia,gnie się jezioro (Kaem-
mer-See) na jego południowem wybrzeżu,
na półwyspie, o 3 klm. na zachód od Ra-
kowa, jest wał czworoboczny, którego korona
ma 140 kroków obwodu (ob. Beschreib. der
vaterl. Alterthuemer N eustettiner und Schlo-
challer Kreise von Kasicki, Danzig 1881,
str. 20). Kś. Fr.
Rakowo 1.) al. Grabowo, wś na poL-prus.
Mazurach, pow. jańsborski, 9 klm. na wsch.-
płd. od J ansborska, 6 t/a klm. od Biały (st.
pocz. i tel.). R. istniało już 1448 r.; mieszkał
tam Piotr Rakowski. Henryk Zollr. v. Rich-
tenberg, komtur baldzki, nadaje Marcinowi
z "\Vergin na prawie chełm. dwór i dobra, któ-
re przedtem Staśko Rakowski (Steszke Re-
koffske) posiadał, t. j. 48 włók w wszystkimi
końmi, krowami, maciorami i bydłem, oraz
sa,downictwo wyższe i niZsze. Granice: Piszo-
wódka i maja,tek Morasława Gorczenickiego
(Gorzenicke). Dan w Baldze r. 1453. Zygfryd
Flack v. Schwarzburg, komtur baldzki, sprze-
daje Pawłowi Grabowskiemu, chorążemu
z Mazowsza, młyn pod kościołem w Dąbrowie
Zapiskiej z 2 włókami i 6 morgami na prawie
chełmińskiem. Dan w Baldze r. 1472. R. 1532
pozwala starosta Fryderyk Heidek Piotrowi
Rakowskiemu pozostawić młyn (ob. Kętrz.,

Rak
Oludn.). 2.) Bo, dobra ryc., tamże. Obzar
436 ha. 3.) R., dobra, tamże, st. pocz. Bajt-
kowo. Obszar 427 ha. Ad. N.
Rakowska 'V ólka, wś, pow. makowski,
gm. i par. Krasnosielc, ma 6 os., 124 mI'.
W chodziła w skład dóbr Krasnosielc.
Rakowskie, wś nad rz. Świłk&, P9w. świę-
ciański, w 3 akr. pul., odl. 21 w. od Swięcian,
gm. Hoduciszki, akr. wiejski Stojaciszki, ma
9 dm., 58 mk. (52 katol., 6 starow.); w 1864 r.
24 dusz rcwiz.
Rakowskie Pole, niem. Klein Krebs, wś
pod Kwidzynem (par. kat. i st. pocz.), par.
ewang. Rakowice, ma 656 ha (483 roli orn.,
33 łąk, 3 lasu). W 1868 r. 84 bud., 41 dm.,
301 mk., 1 kat., 261 ew.; 1885 r. 41 dm., 58
dymów, 302 mk., 11 kat., 291 ew. We wsi
szkoła ewang. (1 naucz. i 60 dz.). Starsze
spisy ludności ststwa kwidzyńskiego wyli-
czają, tu 4 polskie i 6 niem. nazwisk (ob. Kętrz.,
O ludno poL, str. 209). Kś. Fr.
Rakowszczyznn 1.) wś nad rz. BerczynI\,
pow. oszmiański, w 4 okI'. poL, o 49 w. od
Oszmiany, 43 dm., 349 mk. (266 prawosł., 73
katol., 10 żydów); drewniana kaplica prawosł.
i karczma. 2.) R. al. Dzictciw'y (Djatjary),
zaśc. w uroczysku leśnem, pow. wilejski, w 3
akr. pol., gm. Parafianowo, akr. wiejski i do-
bra skarbowe Wiatachma, o 6 w. od gminy a
64 w. od Wilejki, ma 3 dm., 27 mk. katol.
(w 1864 r. 4 dusze rewiz.). 3.) Ro, zaśc. szl.,
pow. wileński, w 3 okr. pol., o 22 w. od Wil-
na, 1 dm., 8 mk. katol. 4.) Ro, wś, pow. wił-
komierski, gm. Wojtkuny, o 11 W. od Wiłko-
mierza. 5.) R., wś, pow. wołkowyski, w 2
okr. pol., gm. Tołoczmany, o 17 w. od W ołko-
wyska. 6.) Ro, chutor, tamże, w 3 akr. pol.,
gm. Szymki, o 37 w. od Wołkowyska. 7.) R.,
wś, pow. czauski, gm. Rasna, ma 32 dm. i 191
mk., z których 20 zajmuje się tokarstwem.
8.) R., wś, pow. sień ski, gm. Zameczek, wość
dziedziczna niegdyś 'W oropajów, potem Sle-
żanowskich, od r. 1880 Szulca. Grunta uro-
dzajne, łąk i pastwisk dostatek, lasu brak.
Ziemi używalnej 136 dzies., nieużytków 5
dzies. J. Krz.-A. Clt.
Rakowszczyzna, wś nad Noryniem, pow.
owrucki, na płd.-wschód od Owrucza, posiada
kapl. katol. parafii Owrucz. W dokum. wy-
mieniane także jako mko. Ob. Arch. J. Z. R.,
cz. IV, t. 1: 190, 309; cz. V, t. 1: 265-267.
Rakowszczyzna, fol. dworski, w gm. Ty-
mowy, pow. brzeski. Br. G.
Rakowy al. Rakowiec, potok, powstaje ze
źródeł leśnych w Krzywcu, pow. bohorod-
czańskim, lecz wkrótce przechodzi na obszar
Rakowca, zabierając strugi (Studeny potok)
z lasu Matyjowca. Płynie on na płn.-wschód
granicą gm. Rakowca i Sołtwiny a Kosmacza
i Dźwiniacza przez obszar Zuraków i ubiegł-
Rak
519
BZY 13 klm. podąża do Bystrzycy Sołotwiń.
skiej w obrębie gm. Lachowiec. B,'. G.
Rakowy 1.) przys. Ki.3ielic, w pow. wyz-
nickim. 2.) R., przys. Toraków, w tymże
powiecie. Br. G.
Raks al. Ram (niem.), wybud. na polskiej
Warmii, pow. olsztyński, 8 klm. od War-
temborka.
Raksowal. Ra(vow, jezioro na pols. War-
mii. Nazwa w spisach urzędowych niewymie-
niona; wspomniane w dok. z 1364 r. (ob. Jedz-
bark) i w dok. 1381, nadającym 7 włók "in
campo Kirsyn " (dzisiej sze Odryty) niejakie-
mu "Hanconi Progressen ". Dostaj e się bo-
wiem temuż takZe wolne rybołóstwo wtem
jeziorze. '\V tej okolicy jednak lezy osada
Raks. Prawdopodobnie jedno z dwóch w po-
blizu tej osady lezących jeziorek jest właśnie
owem "laxow" z dokumentu. Ad. N.
Rakszau)', wś szl., pow. wileński, w 1 akr.
pol., o 40 W. od Wilna, 8 dm., 102 mk. katol.
Rakszawa z Kątami i Potokiem, duza wieś,
w piaszczystej, borem sosnowym pokrytcj ró-
wninie pow. łańcuckiego, par. rz.-kat. w Zo-
łyni (7 klm.) i Trzebosi. Leży nad potokiem
(lew. dopł. '\Visłoka) naprzeciw 'Woli Dalszej.
Posiada 6 młynów wodnych a przy jednym
z nich folusz. J cst takżc piękny piętrowy
d wór. Gleba piaszczysta, nieurodzajna i dla
tego ludność zdawna trudni się sukiennic-
twem. Z 744 dm. i 3966 mk. przypada 3 dm.,
57 mk. na obszary dworskie trzech współ-
właścicieli, 105 dm. i 598 mk. na wólkę Ką-
ty a 21 dm. i 98 mk. na wólkę Potok. Pod
względem wyznania jest 3846 rz.-kat., 120
izrael. Obszar więk. pos. ma 602 roli, 62 łąk
i ogr., 44 past. i 638 mI'. lasu; pos. mn. 4014
roli, 493 łąk i ogr., 390 past. i 635 mr. lasu.
Otoczona ze wszystkich stron sosnowemi bo-
rami, graniczy R. na zachód z '\V ęgliskami
i Trzebosią, na południe z Dąbrówkami, na
wschód z Zołynią i Brzozą Stadnicką a na
północ z Wydrzem. Mac.
Rakszeza, zaśe. rząd. nad rz. Duśmianką,
pow. trocki, w 4 akr. pol., o 60 w. od Trok, 2
dm., 10 mk. kat.
Rakszcze, wś, pow. trocki, w 3 okI'. pol.,
gm. Hanuszyszki, okI'. wiejski Skobiejki, o 10
W. od gminy, 5 dusz rewiz.
Raksznie, wś do dóbr Sarya, pow. dry-
sieński, w par. Rosica.
Rakszniewo 1.) wś nad rz. Wiatą, pow.
dzisieński, w 3 okr. pol., gm. Leonpol, okI'.
wiejski i dobra Marcinowskich Oblatowo, o 14
W. od gminy a 48 w. od Dzisny, ma 4 dm.,
81 mk. kat. (w 1864 r. 53 dusz rewiz.). 2.) R.
Zarzeczne, wś nad '\Viatą, tamże, o 50 W. 01.
Dzisny, ma 6 dm., 54 mk. kat.
Raksztele, wś nad jez. Szwinta, pow. świę-
ciański, w 2 akr. pol., gm., akr. wiejski i do-

520
Rak
bra Zejfertgw Zabłociszki, 04 w. od gminy a
11 w. od Swięcian, ma 4 dm., 36 mk. kat.
(16 dusz rewiz.).
Raksztowiszki, zaśc. szlach., pow. wileń-
ski, w 3 okr. pol., o 54 w. od Wilna, ma 3
dm., 15 mk. kat.
Rakszyki, wś, pow. trocki, w 2 okr. pol.,
() 41 w. od Trok, 18 dm., 187 mk. (176 katol.,
4 prawosł., 7 żyd.).
Rakszyn 1.) wś, pow. bobruj ski, w 2 okr.
pol. i gm. paryckiej, przy gośc. poczt. z Pa-
rycz do Jakimowskiej-Słobody, ma 18 osad;
grunt.a lekkie; miej scowość lekko falista.
2.) R., wś w gub. witebskiej. A. Jel.
Rakszyny, wś, pow. wilejski, w 2 okr. pol.,
gm. Krajsk, okr. wiejski Starynki, 08 w. od
gminy, 65 dusz rewiz.; nalezy do dóbr Junce-
wicze, Borowskich.
Rakucie, wś, pow. wiłkomierski, gm. 010-
ty, o 69 w. od ,Viłkomierza.
Rakuciniszki, okolica szlach., pow. lidzki,
w 2 okr. pol., o 42 w. od Lidy, 18 od Ejszy-
szek, ma 2 dm., 20 mk. kat.
Rakuciowszczyzna 1.) wś, pow. oszmiań-
ski, w 2 okr. pol., gm. Krewo, okr. wiejski
Rakowce, o 5 w. od gminy a 36 w. od Osz-
miany, ma 7 dm., 79 mk. prawo sł. (w 1864 r.
22 dusz rewiz. włośc. uwłaszcz. i 2 b. ludzi
dworskich); należy do dóbr Krzywsk, Soro-
ków. 2.) R., Rekutowszczyzna, Rękociowszczy-
zna, fol. i wś, pow. wilejski, w 1 okr. pol.,
gm. i okI'. wiejski Krasne (Krasnesioło), o 1 1 /2
w. od gminy a 35 w. od Wilejki, przy b. dr.
poczt. z Wilna do Mińska. Folw. ma 1 dm., 7
mk. kat., wś zaś 7 dm., 67 mk. prawosł. (37
dusz rewiz.) własność Stecewiczów. Włościa-
nie wnieśli 2344 r. wykupu. 3.) R., folw.,
tamże, o 46 w. od Wilejki, ma 1 dm., 4 mk.
kat.; własność Szymańskich. 4.) R., Ręko-
ciowszczyzna, wś, pow. wilejski, w 2 okr. poL,
gm. Krzywicze, okr. wiejski i dobra Toma-
szewskich, U stroń, o 5 w. od gminy a 46 w.
od Wilejki, ma 5 dm., 38 mk. kat. (19 dusz
rewiz.). J. Krz.
RakIIłowa, rzeczka w pow. bałckim, lewy
dopływ Kodymy, ma źródła pod wsia.. t. n.,
mija wsie: Płoskę, Kajetanówkę i pod wsią
Poznanka.. wpada do Kodymy.
Rakułowa, wś u źródeł rzki t. n., dopł.
Kodymy, pow. bałcki, okr. pol. Sawrań, gm.
Korytna, par. i st. poczt. Bałta (o 2 w.), ma
147 osad, 891 mk., w tej liczbie 18 jednodw.,
1228 dz. ziemi włośc., 1244 dz. dworskiej, 49
dz. cerkiewnej; cerkiew p. w. św. Michała,
wzniesiona w 1875 r., z 1182 wiernymi; kapl.
kato!. par. Bałta. Należała do Koniecpolskich,
Lubomirskich, obecnie Brzozowskich. Dr. M.
RaimIlty, zaśc., pow. wileński, w 6 okr.
poL, gm. i okr. wiejski Mickuny, o 3 w. od
Rai
gminy, 5 dusz rewiz.; należy do dóbr skarbo-
wych Ławaryszki.
Rakllny, zaśc. szI. nad pot. Drygucze, pow,
dzisieński, w 3 okr. poL, o 15 w. od Dzisny,
1 dm., 6 mk. kat.
Rakuszka, karczma w pow. bobrujskim,
przy drodze ze wsi Poblina do mka Hłuska,
w gm. Hłusk. A. Jel.
RaklIta , rzeczka w pow. rohaczewskim,
lewy dopływ Dniepru, do którego wpada
przed ujściem Druci z przeciwnej strony.
Raklltowo, w 1374 r. Rachutowo, w XVI
w. Rachultowo, wś włośc. nad jeziorem t. n.,
pow. włocławski, gm. i par. Kowal, odl. 16 w.
od ,Vłocławka, posiada szkołę pocza..tkową,
799 mk., 1826 mr. W 1827 r. 64 dm., 421 mk.
Była to wś ksia.,zęca, nalezą,ca do grodu w Ko-
walu. KrólowaElźbieta przeniosła ją, z pra-
wa polskiego na niemieckie i wydała w 1374
r. przywilej na sołtystwo niejakiemu W oj t-
kowi Schwolino. ,Vieś osadzona była na 44
łanach, z ty ch 4 należały do sołtysa, który
otrzymał też młyn, powyżej młyna królew-
skiego, karczmę, cztery morgi (jugera) łą,ki,
uzywalność lasu, trzeci denar sądowy. W 1438
r. Władysław Jagiełło pożyczywszy od Pio-
tra z Oporowa, chora.,żego łęczyckiego, 1000
fI., oddał mu w zastaw gród Kowale z przyle-
głemi wsiami a w tej liczbie Rakutowo (Kod.
Mucz. Rzysz., II, 757, 869). Według reg.
pob. pow. kowalskiego z r. 1557-1566 wś
Rachułtowo, w par. Gollosewo (1557 r. par.
Kłotno), miała 39 1 / 2 łan., 2 komol'. Sołtystwo
w R. miało 4 łany, 1 zagr. (Pawiński, Wiel-
kop., II, 18, 19). Sołtystwo (wybraniectwo)
podług pomiaru z r. 1840 zajmowało 216 mr.
204 pr. Obecnie znajduje się w posiadaniu
Józefa Szachogłuchowicza, który na zasadzie
ukazu z r. 1864 został uwłaszczony. };a ob-
szarze wsi jedna z większych osad włościań-
skich, mająca 95 mr. obszaru (56 roli, 32 łąk)
stanowi odrębną hypotecznie posiadłość.
Raklltowsliie, jezioro na obsz. wsi Rakuto-
wo, w zlewie Zgłowiączki, w pow. włocław-
skim, ma 180 mr. rozległości i do 18 stóp głę-
bokie; woda czysta, zasilana wieloma źródła-
mi. Brzegi płaskie, bagniste. Wody jeziora
odprowadza rzeczka Kłótnia al. Wiślanówka,
wpadająca do Dyabełka, dopływu Zgłowiącz-
ki. Wąski pas ziemi oddziela jezioro R. od
Lubiechowskiego w pow. gostyńskim.
Rakuzailski Szczyt, ob. Kamienna Woda
i Kamienny Staw.
Rakuzino, wś, pow. drysieński, par. Lesz-
czyłowo.
Ralce, lesista góra, ze szczytem 602 mt.
wznies. (znak triang.), na obszarze Arłomowa,
w pow. dobromilskim.
Ralewice, wś i fol., pow. sieradzki, gm. i
par. Zadzim, od!. od Sieradza 25 w. Wś ma

RaI
11 dm., 252 mk.; fol. 7 dm., 37 mk. Na po.
cza.tku XVI w. łany kmieoe i dworskie daja.
dziesięoinę plebanowi w Zadzimiu (L. B., 387).
Prócz tego kmiecie dawali po 2 gr. za dzie-
sięoinę lniana. i kolędę. Na akcie z 1379 r.
podpisał się "Joannes de Ralevioze" (Kod. M.
R71Ysz., II, 327). W 1552 r. miał tu Budz 10
osad., 5 łan. Część Rudni 4 osad (Pawiński,
Wielkop., II, 230). Dobra R. składały się
w 1867 r. z fol. R. i Rozalów, rozl. mr. 1480:
gr. Ol'. i ogr. mr. 495, łąk mr. 80, lasu mr.
177, past. i zarośli mr.548, nieuż. mr. 180,
dwa młyny. W skład dóbr wehodziły poprze-
dnio: wś R. os. 27, z gr. mr. 149; wś Zielona
Wygoda os. 3, z gr. mr. 52; wś Stara Gra-
bina os. 24, z gr. mr. 383; wś Skęozno os. 18,
z gr. mr. 276; wś Nowa Grabina os. 12,
z gr. mr. 189. Br. Ch.
Ralle, wś i fol., pow. kalwaryjski, gm.
Kirsna, par. Łoździeje, odl. od Kalwaryi 28
w. Wś ma 18 dm., 193 mk.; fol. 8 dm., 28
mk. W 1827 r. było 12 dm., 96 mk. Fol. R.
z nomenkl. Grudziszki al. Gorciszki i Morgi,
miał w 1871 r. rozl. mr. 802: gr. or. i ogr.
mI'. 282, ła.k mr. 196, past. mI'. 36, lasu mr.
288, nieuż. mr. 17; bud. z drzewa 14; las nie-
urza.dzony, młyn wodny. '\Vś R. os. 19, z gr.
mr. 355; wś Wierstomino Ralskie os. 12,
z gr. mr. 394. BJ'. Ch.
Ralow (niem.), dobra ryo., pow. rugijski,
st. p. Samtens.
Rals, jezioro w pow. wileńskim, przy za-
ścianku Polesie.
Ralswieck (niem.), dobra ryc. w Pomera-
nii, pow. rugijski, st. p. Bergen.
Raranice, przyległ. Czernichowa, w pow.
krakowskim.
Rałktynele, dobra, pow. sza wcIski, gm.
Skiernie, o 59 w. od Szawel.
Rałowce al. Radłowce, wś, pow. dzisieński,
w 1 oh. pol., gm. Głębokie, okr. wiejski Sza-
rabaje, o 9 w. od gminy a 65 w. od Dzisny,
ma 5 dm., 41 mk. katol. (27 dusz rewiz.).
2.) R., wś, pow. wilejski, w 3 okr. pol., gm.
Miadzioł, okr. wiejski Ostrów, o 9 w. od gmi-
ny, 15 dusz rewiz.; należy do dóbr "\Verecza-
ta, Koziełłów.
Rałowscylla al. Radłow8zczyzna; fol. i
wś, pow. oszmiański, w 1 okr. pol., gm., okr.
wiejski i dobra Korsaków, Graużyszki, 03 w.
od gminy a 10 w. od Oszmiany; fol. ma 1 dm.,
13 mk. kat., wś zaś 8 dm. i 93 mk. katol.
(w 1864 r. 20 dusz rewiz.). Niegdyś wła.sność
Stefana Jerzego Roemera.
Rały, wś w pobliżu rz. Sworotwy, praw.
dopływu Mołczadki, pow. nowogródzki, w 2
okr. pol. horodyszczańskim, gm. Poczepowo,
ma 4 osady pełnonadziałowo; grunta faliste,
urodzajne; miejscowość dość leśna. A. Jel.
hm
521
Ramacbowy Las al. Sacinka, gajówka na
obszarze Myszkowic, pow. tarnopolski.
Rambacz, grupa zabudowań w ,Mokrej wsi,
pow. nowosądeoki, na granicy ze Swirklą.
Rambau (niem.), ob. Rębowo.
Ramberg (niem.), dobra ryc. na prus. Li-
twie, pow. darkiejmski, 7 klm. od st. p. Sza-
bienen. Obszar 266 ha.
Rambill 1.) wś na Rugii; 1877 r. 805 ew.
mk., trudniących się rolnictwem i rękodziel-
nictwem; w miejscu agentura poczt. 2.) R.
Gross, dobra ryc. i wś w Pomeranii, pow. bel-
gardzki; st. p. i kol. w miejscu. 3.) R. Klein,
dobra ryc. i wś, tamie.
Rambow 1.) ob. Rębowo. 2.) R., wś zagi-
niona pod Garn,em w pow. słupskim, w Pome-
ranii. W 1282 r. zapisuje ja. ks. Mestwin po-
nownie kościołowi św. Stanisława w Garnie
(ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 299). Kś. Fr.
Rambsell (niem.), dobra ryc. z fol. Klein
Poninken, pow. frydlądzki, 5 klm. od st. p.
Schoenbruch.
Ramejkiszki, ob. Remejkiszki.
Ramelow (niem.), wś i dobra ryc., z agen-
turą poczt., w Pomeranii, pow. kołobrzesko-
koerliński, nad traktem z Szczecina do Gdań-
ska. W 1877 r. 488 mk. ewang. Osada ta
istniała jui w XII w. Kś. F1'.
Ramesza, jezioro w pow. święciańskim,
pod zaśc. Łozówka.
Ramiejki, wś, pow. nowogródzki, przy go-
ścińcu z Worończy do Rajec, w 2 okr. pol.
horodyszczańskim, ma 14 osad pełnonadziało-
wych; miejscowość falista, całkiem bezleśna;
grunta pszcnne. A. Jel.
Ramige, nazwa starożytnej warowni koło
góry Rombinus, na Litwie pruskiej.
Ramin (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Randow, st. p. Grambow.
Raminowo, dobra, pow. nowoaleksandrow-
ski, własność Aleks. Łopacińskiego, 297 dz.
ziemi dworskiej; w spisie urzędowym niepo-
mieRzczone. A. K. Ł.
Raminshagen (niem.), fol. w Pomeranii,
pow. Randow, st. p. Stolzenburg.
Ramiona al. Ramion, wś włośc., pow. prza-
snyski, gm. i par. Baranowo, odl. o 28 w. od
Przasnysza, ma 23 dm., 142 mk., 399 mr.
W chodziła w skład dóbr Krasnosielc.
Ramischau, wś, pow. trzebnicki, par. ew.
Paschkermitz. W 1844 r. 24 dm., 139 mk,
(6 katoL); młyn wodny.
Ramitz (niem.), fol. w Pomeranii, pow. ru-
gijski, st. p. Patzig.
Ramitzow, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
gryfijski, st. p. Gr. Buenzow.
Ramizów, ob. Ranizów.
Ramkau (niem.), ob. Rębiechowo.
Ramie, niem. Ramley, wś, pow. kartuski,
st. p. i par. ew. Kartuzy, 1 milę odl., kat.

522
Ram
Goręczyn, 325 ha (238 roli 01'., 9 łąk, 5 lasu).
W 1869 r. 30 dm., 231 mk. kat.; 1885 r. 35
dm., 49 dm., 289 mk. (1 ewang.). Wś ta leży
wśród t. z. gór Ramlejskich; dawniej było tu
tylko leśnictwo, należące do rewiru stęg-
wałdzkiego; dopiero r. 1868 został ten obszar
na własność wydany. We wsi jest szkoła
katol. (1 nauczyciel i 84 dzieci). Kś. Fr.
Rammonischken (niem.), wś na prus. Li-
twie, pow. pilkałowski, st. p. Schillehnen.
RanlIlowo, wś, pow. kalwaryjski, gm. i
par. Krasna, odl. od Kalwaryi 18 w., ma 120
dm., 376 mk.
Ramojne, ob. Romajnźe.
Ramontogis 1.) zaść. szl. nad rzką, t. n.,
pow. wileński, w 3 okr. pol., o 36 w. od Wil-
na, 1 dm., 7 mk. kat. 2.) R., zaśc. szl., tam-
że, o 35 T/ 2 w. od Wilna, 1 dm., 7 mk. ka,t.
Ramoszki, wś, pow. szawelski, gm. Zago-
ry, o 52 w. od Szawel.
Ramoschkebmen (niem.), wś na pru!". Li-
twie, pow. darkiejmski, st. p. Wilhelmsberg.
Ramoten, wś około Swanenfeld pod Lic-
barkiem, w spisach unędowych ani u Kę-
trzyńskiego niepomieszczona. Biskup Eber-
hart dał swego czasu "Coglinden quondam
prutheno, camerario suo pewne dobra circa
Cropayn obok dóbr Paythun interpretis no-
stri". "Ponieważ zaś Willun camerarius nunc
noster in Glotovia ac WindiI, filii predicti
Coglinden" przywilej zgubili, udziela im bi-
skup Herman w 1340 r. nowy, z polepszeniem
na prawo chełmińskie "propter eorum bene-
meritorum" (ob. Sieniawski, Bisk. warm., II).
Ramotki (mylnie), ob. Ramułkź.
Ramoty, wś, pow. kolneński, gm. Stawiski,
par. Romany, mieszka tu drobna szlachta.
W 1827 r. było 15 dm., 88 mk.
Ramoty, niem. Ramten, dok. 1414 Rammoth,
1437 Ramaw i Ramod, 1509 Rampten, 1648
Ramuty, 1773 Ranten, wś szl. w Pomezanii,
pow. sztumski, st. p. i par. ew. Kiszpork, kat.
Stary targ; obejmuje 452 ha (408 roli or., 31
łąk). W 1868 r. było 53 bud., 24 dm., 250
mk., 200 kat., 50 ew.; 1885 r. 23 dm., 43 dy-
mów, 213 mk., 178 kat., 34 ew. R. 1772 na-
leżała do Bagniewskich, obecnie do hr. Sie-
rakowskiego. Kś. Fr.
Ramowszczyzna, zaśc., pow. miński, przy
granicy pow. oszmiańskiego, w 2 okr. pol. ra-
kowskim, gm. Pierszaje, ma 1 osadę; grunta
szczerkowe, równe, lasu mało. A. Jel.
Rampelmuehle, młyn wodny w Steuben-
dorf, pow. głupczycki.
Ramsau, przys. do wsi Lipowej, w pow.
frywałdowskim.
Ramsel (niem.), potok, powstaje w gminie
Kronsdorf, w pow. i obw. sąd. karniowskim,
na Szląsku austr., ze źródeł leśnych, z pod gó-
ry Koehlerstein (695 mt.); płynie na wschód
Ram
przez wś Kronsdorf, następnie zwraca się na
płd.-wschód przez Raduniek i Raduń Wielki,
a wreszcie przez Branczyce (Bransdorf) w kie-
runku wschodnim, uchodząc do Opa wicy
Czarnej. Długość biegu 13 klm. Br. G.
Ramsen (niem.), ob. Ramzy.
Ramsen, wś, pow. królewiecki, st. poazt.
Kobbelbude.
Ramsówko, niem. !iteźn Ramsau, wś na
pol. Warmii, pow. olsztyński, 2 klm. na płn.-
zachód od Ramsowa, 6 klm. na płn. od War-
temborka (st. p., tel. i kol. zel.). Obejmuje
380 mr. Ad. N.
Ramsowo 1.) niem. Gl'OSS Ramsau, wieś
kośc. na pols. .Warmii, pow. olsztyński, 4 klm.
na płn.-wschód od st. p., tcl. i kol. żcl. War-
temborku. Obejmuje 850 mr. Kościół paraf.
p. w. św. Andrzeja. Mieszkańcy katolicy Po-
lacy. Par. R. obejmuje wsie: R., Kierztano-
wo, Dobrąg, Gipsowo, Kromerowo, Klimko-
wo, Rycybałt, Katrajny. WŚ załozona 1379
r. Dokumentem biskupa warmińskiego Hen-
ryka z 9 września, otrzymuje brat tego z J 0-
hannes Sorbom 70 włók na prawie chełm. Bi-
skup mówi w dokumencie: ".... existimantes
ecclesie et mense nostre nedum utile, sed
eciam necessarium fore, ad solitudines seu 10-
ca deserta, in extremis territorii eiusdem
ecclesie versus infideles sita et hactenus non
inhabitata, homines ad inhabitandum allicere
modis, quibus possumus, attrahere et vocare,
ac pro conservacione et defesione eorundem
locorum et aliorum dicte ecclesie probos viros,
qui in armis deserviant, providere. Attenden-
tes eciam multa utilia servicia per dominum
J ohanncm, fratrem nostrum germanum et ad-
vocatum........ eidem fratri, eiusque veris he-
redibus et successoribus..... nemus dictum
Rampsow, situm iuxta locum dictum Dobring
contulimus....." (ob. Cod. dipl. Warm., III).
2.) R., dobra ryc., tamże, z fol. Baerenbruch
i Zimnowem. Obszar 901 ha; cegielnia. W r.
1854 znaleziono tu 336 dobrze zachowanych
monet arabskich. Leżały one nie głęboko
w ziemi, na przestrzeni około 20 stóp kwadr.
Zapewne je więc już dawniej kiedy ruszono,
ale nie spostrzezono. Między niemi znajdują,
się dwie z czasów panowania Omajadów (742
i 748 al. 9 po Chr.), 333 z czasów Abasydów,
jedna z czasów Idrisydów w Maurytanii. Naj-
późniejszą datą, jest r. 828 po Chr., za pano-
wania kalifa AI-Namun. Ad. N.
Ramsowskie, jezioro w pow. sztumskim,
przy wsi Ramsowo, było kiedyś bardzo ryb-
nem. Kattenbringk, który naliczył 107 jeziór
w warmińskich wójtostwach, mówi w "Mi-
scellanea W armiensia", że łowiono w niem
stare karpie, bardzo wielkie, a pokryte mchem,
które dla dobrego a slodkiego smaku książę
biskup warmiński Szembek, jako osobliwość,

Ram
królowi na prezent przesłał (ob. Dittrich, Bei-
traege z. Gesch. der Fischerei in Ermlande).
Ramstau (niem.), fol., pow. królewiecki,
st. p. Waldau.
Ramszyno, wś, pow. witebski, w 1 okr.
pol. do spraw włośc., gm. jeremińska, w 1863
r. 67 dusz rewiz.
Randy 1.) niem. Ramten Alt, dobra ryc.
z folw. Ramty N. i D1'agolice (Draglitz), pow.
ostrodzki, na pol. 'V armii, blisko jez. :Morąg,
w okolicy obfitującej w wody, 2 1 / 2 klm. od
granicy pow. olsztyńskiego i rz. Pasaryi, 1
klm. od st. p. Łukty. Obszar 1548 ha. 2.) R.,
dobra na niem. 'Varmii, pow. reszelski, 4 klm.
na płn.-wschód od st. p. i tel. w Reszlu, bli-
sko, granicy pow. rastemborskiego, 1 1 / 2 klm.
od Swiętolipki. Obszar 400 ha. Dokument oku-
pacyjny z r. 1656 podaje następujące szcze-
góły: :Folwark Rambty leży 1/ 2 mili od mia-
sta (Reszlu), obejmuje 20 włók, zabudowany
jest w czworobok, z budynkami nieco stare-
mi. Szopa dla owiec jest dobra i wielka, że
1000 owiec może w niej zimować, zato paszy,
siana i słomy mało, bo w jednem polu tylko
60, w drugie m 30 fur zbierają. Krowy są li-
che, średnio-polskiego gatunku, młode bydło
dosyć tłuste, rola prawie całkiem piasczysta,
więc nie bardzo urodzajna. Wysiano żyta 1
łaszt 39 szefli, sprzątnięto 8 łasz. 2 szef.; wy-
siew iwymłóckę (43 3 /. szef.) odciagnb,wszy,
pozostaje 5 ł. i 39 !i\Z. czyli na pieniądze 763
fI. 6 gr. 4 1 / 2 fen. Jęczmienia wysiano 1 ł. 32
sz., zebrano 57 sz., stracono 35 sz. Owsa wy-
siano 4 ł. 5 sz., zebrano 1 ł. 32 sz., stracono
2 ł. 33 sz. Z bydła miał folwark: 52 dojnych
krów. Od 28 krów odstawiono 28 1 /, "achtel"
ma6ła i 85 1 /, kóp sera, w wartości 541 fI. 10
gr. Następnie wymienia dokument pojedyń-
czo wszystko bydło folwarczne i ptastwo i
podaje ogólną sumę dochodów z folwarku na
1946 fI. 8 gr. 18 1 / 2 fen. Płaca zarządcy
w Ramtach była taką jak w Robabach. Każ-
dy z nich dostawał 30 fI. gotówki, 80 sz. ży-
ta, 2 sz. jęczm., 2 sz. grochu, 2 sz. owsa, 6
kwart oleju, 1 beczkę soli, 2 tuczone świnie
(ob. Zeitsch. f. Gesch. Ermlands 1880). 3.) H.,
foL, pow. welawski, st. p. Taplacken. Ad. N.
Ranlllcie, ob. Raszucie.
Hamuk 1.) leśno rządowe na pol. 'Varmii,
pow. olsztyński, st. p. Butryny. Przed 15 la-
ty trzymały się w kniejach ramuckich niedź-
wiedzie. 2.) R. Klein, ob. Lalka.
Ramulki, mylnie Ramutki i Ramotki, niem.
Elisenhaf, fol. do Murzynowa Leśnego, pow.
średzki, o 6 klm. od Srody (st. poczt. i st. dr.
żeL), nad rzeczką Maskawą, dopł. 'Varty; par,
Nietrzanów; 2 dm., 27 mk.
Ran111sucha, lewy dopływ Sudości, praw.
dopływu Desny, lew. dopł. Dniepru. Przy-
biera od lewego brzegu Bołotenkę.
Raili
523
RamIItki, ob. Ramułki.
Ramutki al. Ramotki, niem. Ramutken, do-
bra, pow. grudziądzki, par. kat. Grota, ew.
Grudziądz, st. p. i kol. Mełno, 7 klm. odI.
Obejmują 153 ha (134 roli or., 13 łąk). W 1868
r. 9 bud., 4 dm., 66 mk., 53 kato}, 13 ewang.;
1855 r. 4 dm., 13 dym., 80 mk., 67 kat., 13
ew. Właśc. Schelski. Osada ta istnieje od r.
1726, w którym administrator rogozińskiej
ekonomii, za zezwoleniem Augusta II, puścił
Joachimowi Pawłowi .3 włóki w dzierżawę.
Czynsz wynosił 100 prus. zł., hyberna 9 zł.,
pogłówne 2 zł., był tez zobowiązany do tłoki
na folw. w Gntcie podczas żniw. Ponieważ
potem :Michał Paweł dobrze tu gospodarzył,
nie szczędząc nakładów i czynsz akuratnie
płacił, dla tego r. 1761 przedłuża August III
dzierżawę na lat 40 za rocznym czynszem
w kwocie 100 fI. "Insuper visum nobis es t,
ut particulam prati et fundi inter limites Gru-
tenses jacentem et seorsivo contractu ad to-
ties dictum praedium annexam sub censu an-
nuo decem fI. pruth., tum quoque mansum
unum in virgultis intra limites villae oecono-
micae Dąbrówka situm, non dum excultum,
sub onere XV fI..... (praedio Ramutki) in cor-
poremus". Po upływie 40 lat puścił rząd
pruski r. 1802 dobra te, obejmujące w ogóle
421 mr. i 117 pręt. dotychczasowemu posia-
daczowi Pawłowi Lenz w wieczystą dzierża-
wę za 170 tal. zakupnego, 72 tal. kanonu
rocznego od r. 1801. Miał także dawać 17
korcy i 11 mac żyta, dostarczać koni i pod-
wody dla króla i wrazie mobilizacyi, wreszcie
pomagać przy budowaniu fortec, polowaniu
na wilki i robotach w lesie. W 1819 r. dołą-
czono do osady jeszcze 16 mr. i 163 pręt.
kwadr. lasu wykarczowanego z niewałdzkie-
go rewiru, za czynszem 4 korcy i 8 mac żyta.
Potem unormowano cały podatek na 95 tal. 3
gr. i 4 fen. 'N nowszych czasach powiększył
tutejszy posiadacz te dobra przez zakupienie
10 parceli od gruckich lemanów. R. 1789
były tu tylko 2 dymy (ob. Froehlich: Gesch.
d. Graudenzer Kr., str. 243). Kś. Fr.
Hamlltówko, w,ś i fol., pow. płocki, gm.
Ramutówko, par. Swięcieniec, odl. 13 w. od
Płocka, liczy 3 dm., 125 mk., 306 mr. R.
gmina należy do sądu gm. okr. IV, urząd gm.
w Miszewie :lVIurowanym, ma 12,290 mr. ob-
szant i 4097 mk. (1380 r.). W gm. znajduje
się: 5 kościołów, trzy kaplice, dom modlitwy
ewang., szkoła, 4 młyny, 4 wiatraki. 'V skład
gminy wchodzą: Barcikowo, Borowice, Boro-
wicka Kępa, Białobrzegi, Cieśle, Chylino, Ka-
nigowo-Płaczkowo, Krawęczyn, Kępa-Polska,
Kępa-Niemiecka, Miszewo-Murowane, Mało-
szewo, Miszewko-Garwaclie, Mijakowo, Nie-
słuchowo, , Pepłowo, Ramutówko, Samborz,
Stanowo, Swięcieniec, Szeligi- Wielkie, Szeli-

524
Ram
Ran
gi-Małe, Wylazłowo, Zakrzewo-Kościelne, Za- mI'. 313; bud. mur. 3, z drzewa 6; płodozmian
krzewo-Holendry, Zakrzewo-Kolonia. 8-polowy; fol. Pcinolas gr. Ol'. i ogr. mI'. 225,
Ramutowo Sielskie i R. Kosii/skie, wś i fol., past. mI'. 40, nieuż. mr. 3, razem mI'. 268;
pow. płocki, gm. Rogozino, par. Świ(;,cieniec, bud. mur. 2, z drzewa 2, las nieurządzony.
odl. o 16 w. od Płocka, ma 6 dm., 104 mk. Wś R. os. 18, z gr. mr. 301. W 1569 r. WŚ
W 1886 r. fol. R. Kosińskie rozl. mI'. 417: gr. R, w par. Czepielów, własność Stanisława
Ol'. i ogr. mI'. 251, łąk mI'. 5, past. mI'. 9, lasu Ranachowskiego, miała 1'/, łanu, 1/. łanu 3
mI'. 142, nieuż. mI'. 10; bud. mur. 1, z drzewa zagr., 1 kom. (Pawiń., :Małop., 304). Br. Ch.
13; płodozmian 7-polowy, las nieurządzony. Rallclnvitz, wś, pow. niemczyński, par.
WŚ R. os. 11, z gr. mI'. 13. Fol. R Sielskie ew. i kat. Prauss. W 1842 r. 15 :im., dwór,
z dezertą PiączYl1iec rozl. mI'. 356: gr. Ol'. i 93 mk. (14 katol.).
ogr. mr. 264, łąk mr. 20, lasu mr. 66, l1ieuż. RalICza \Vola, wś włośc., pow. pultu ski,
mr. 7; bud. mur. 1, z drzewa 6; las l1ieurzą- gm. Kozłowo, par. Szyszki, ma 78 mk., 169
dzony. WŚ R Sielskie os. 15, z gr. mI'. 10. mI'. obszaru.
Ramutten 1.) al. lIans Ramutten, wś, pow. Ralldarczyki, zaśc. w dobrach Rybil1iszki,
szyłokarczemski, st. p. Kukoreitel1. 2.) R. pow. rzezycki.
Jahn, wś, pow. kłajpedzki, st. p. Immersatt. Ralldkunis, dwór, pow. nowoaleksal1drow-
3.) R. Petel' al. KU1'Pen, wś, pow. szyłokar- ski, w 5 ok1'. poL, o 78 w. od Nowoaleksal1-
czemski, st. p. Kukoreitel1. Ad. N. drowska.
Ramuty, wś, pow. lidzki, w 2 okI'. poL, Ralldołka, ob. Arendol.
gm. Biel1iakol1ie, okI'. wiejski woronowski, 06 Ralldorowo, wś włośc., pow. dzisieński,
w. od gminy, 21 dusz rewiz.; należy do dóbr w 4 okI'. poJ., gm. Jazno, okI'. wiejski i dobra
Jodkiszki, Rossudowskich. skarbowe Kuryłowicze, o 11 w. od gminy a 3
Ramuty, ob. Ramoty. w. od DzisllY, ma 2 dm., 17 mk. (w 1864 r.
Ramuze, wś, pow. poniewieski, w 4 okr. 3 dusze rewiz.).
pol., o 58 w. od Poniewieża. Ralldow, prawy dopływ Ukry, wpadającej
Ramzy 1.) Male, niem. Klein Ramsen, fol., do morza Bałtyckiego. Złączony teraz z rz.
pow. sztumski, st. p., teJ. i kol. :Mlecewo, 5 'Velse, lewym dopł. Odry dolncj. Rzeka R
klm. odł.; maja, 195 ha (157 roli 01'., 14 łąk). według Hilferdinga zwała się pierwotnie
W 1885 r. 4 dm., 14 dym., 80 mk., 76 kat., 4 Leknica.
ew. Właśc. Ludwik Donimirski. 2.) R. Wielkie, Ralldow (niem.), dobra w Pomeranii, pow.
niem. Grass Ramsen, dok. 1295 Rensyn, 1402 Grimmen, st. p. Demmin.
Rensen, Henczen, 1408 Hansen, 1530 Henste, 1593 Ralldówka, wś, pow. homelski, gm. Tele-
Ramcza i Rancze, 1645 Ramsy, dobra ryc. w Po- sze, ma 30 dm. i 174mk., z których 1 zaj-
mezanii, pow. sztumski, 5 klm. na płd.-wschód muje się bednarstwem.
od Sztumu (par. ew. i st. p., tel. i koL), par. Ralldowshof, fol. do Bogucie (Bogschuetz),
kat. PostoIin. Obszar wynosi 261 ha (om. 162, pow. oleśnicki.
łąk 31, lasu 1). '\V 1885 r. 4 dm., 16 dym., Randzie, okoliea, pow. szawelski, gm.
80 mk. kat.; hodowla bydła i koni. Właśc. r Skiemie, o 43 w. od Szawcl.
Zygmunt Donimirski. W 1772 r. posiadali te' Ralldziłowszczyzna, dobra, pow. Rłonim-
dobra Kczewscy. '\V 1878 r. znaleziono tu ski, w 4 okr. pol., gm. Kozłowszczyzna, o 25
w pobliżu granicy ze wsią Cygusami, na po- w. od Słonima.
chyłej płaszczyźnie, urnę odosobnioną, przy- Ranenburg, właśeiwie Ol'anienlJll1'g, przez
krytą płaskawym kamieniem (ob. Obj. do ma- lud Anbur zwane, mto pow. gub. razańskiej,
py archeol. Prus Zach. Ossowskiego, str. 94); przy zlewie rz. J agodnej i Stanowy, o 132 w.
oprócz tego 2 naszyjniki, sporą ilość zwojów od Razania odległe, ma 4816 mk., 5 cerkwi,
spiralnych z drutu bronzowego i bransoletę szkołę powiat. i miejską, szpital, fabryki mio-
(tamże, str. 106). W wojnie od r. 1768-72 du, mydła, tytuniu, znaczny handel, zwłasz-
dobra tutejsze bardzo zostały spustoszone cza zbożem; st. pocz. i st. dr. żel. razańsko-
(ob. Gesch. d. Kl'. Stuhm v. Schmitt, str. 233). kozłowskiej, pomiędzy st. Szeremetiewo (o 10
Ramzyno. wś, pow. dzisieński, w 1 okr. w.) a Zimarowo (o 12 w.), o 65 w. od Kozło-
poI., gm. Głębokie, okI'. wiejski Wincentowo, wa. W XVIII w. folwark ks. :Menszykowa,
o 9 w. od gminy, 15 dusz rewiz. tudzież mała twierdza, zbudowana przez niego
Ranachów, wś, fol. i dobra nad rz. Oho- na wzór holenderskich i nazwaną, Oranienburg,
tecką, al. Ohotczą, pow. iłżecki, gm. i par. Cie- której ślady dotą,d pozostały, potem miejsce
pielów, odl. od Iłży 20 w., 22 dm., 204 mk. pobytu więźniów stanu. Ranenburski powiat ma
W 1827 r. było 17 dm., 147 mk. Dobra R. na przestrzeni 2701 w. kw. 129,038 mk., tru-
składały się w 1886 r. z fol. R i Pcinolas, dniących się przewaznie rolnictwem, które
roz1. mI'. 581: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 169, jest w stanie kwitnącym. Powierzchnia ró-
łąk mr. 39, lasu mr. 95, nieuż. mr. 10, razem wna, grunt urodzajny, pod względem geogno-

Ran
stycznym należy do formacyi dewońskiej, po-
siada węgiel kamienny, wapień z licznemi ska-
mieniałościami. Znaczniejsze rzeki: Ranowa,
W oroneż, Rjasa; wielkie bagna; lasy zajmują
10% ogólnej przestrzeni.
R8lJgiele, wś, pow. rossieński, par. wOJ-
nucka.
R8lJgl8ck, fol., pow. frydla,dzki, st. pocz. i
tel. Domnau.
RalJglacken, wś i len., pow. wystrucki,
st. pocz. i tel. Puschdorf.
Rangoein i Rangoczino, ob. t. VIII, 909 i
946.
Rangówka, wś, pow. trocki, w 3 okI'. pol.,
gm. Wysoki Dwór, oh. wiejski Rózewo,
w 1864 r. 7 dusz rewiz. Podług spisu z 1866
r. folw. i karczma, o 35 w. od Trok, 3 dm. i
48 mk. (44 katol. i 4 żydów).
Rangowo 1.) zaśc., pow. trocki, w 30kr.
pol., gm. W'ysoki Dwór, okI'. wiejski Jasudań-
ce, w 1864 r. 6 dusz rewiz. 'N spisie z 1866
r. podane 2 zaśc., o 35 w. od Trok mający 3
dm. i 44 mk. kato!., oraz o 36 1 / 2 w. od Trok,
6 dm. i 54 mk. katol. 2.) n., fol. szl. nad pot.
Rangówką, pow. trocki, w 3 okr. pol., 035 w.
od Trok, 1 dm., 17 mk. katol.
Rangu), potok, ob. Ne!Jl'ylassa i por. też
t. IV, 929.
RaJlicowo, w dok. Renickowe, Rainikowo,
Ramikowo, zaginiona wś pod Kartuzami, w pow.
kartuskim. WŚ ta leżała między Starem Gra-
bowem a Mączewem (ob. "Majątki biskupie"
p. Kujota, str. 12). Nadal ją w 1241 r. ks.
Sambor bisk. kujawskiemu (ob. Zeitsch. d.
Westpreuss. Gesch. Vcr., X, 102). Kś. Fr.
Ranigłinv, własność klasztoru w l\Iogil-
nie w XI w. (ob. t. VIII, 654).
Ranie, wś, pow. brzeski gub. grodzieńskiej,
w 4 okr. pol., gm. Kamieniec Litewski, o 32
w. od Brześcia.
Raniewicze, wś i ferma, pow. wołkowyski,
w 3 okr. pol., gm. Swisłocz, o 29 1 / 2 w. od
W ołkowyska.
Ranino, wś, pow. witebski, między Witeb-
skiem i Kołyszkami, wysoko wzniesiona npm.
Rallikowo, wś, ob. RanicoUJo.
Raniowiee z Młynkami llarasymowymi, po
rus. Ranewyczi, wś, pow. drohobycki, 5 klm.
na wschód od Drohobycza. Na płn. leżą Po-
czajowice, na płn.-wsch. Marcypol (al. Mar-
cinpol, część Michałowiec), na płd.-wsch. Neu-
dorf i Bolechowce, na płd. Kołpiec, na płd.-
zach. Sole c, na zach. i płn.-zach. Drohobycz.
W zdłuż granicy płn.-zach. płynie Tyśmienica;
środkiem obszaru dopływ Tyśmienicy: Sło-
nica. W chodzi ona tu od wsch. z N eudorfu i
:Bolechowiec, plynie na zach., po przyjęciu le-
wobocznego dopływu Dubicy skręca na pln. i
wpada do Tyśmienicy od praw. brzegu. Na
pra.w. brzegu Słonicy leżą zabudowania. wiej-
Ran
625
skie, na zach. od nich, na granicy, grupa do-
mów "Młynki Harasymowe". Wznies. wynosi
317 mt. na płn., a 284 mt. na zach, Własn.
większa (rządowa) ma roli Ol'. 13, łąk i ogr.
17. pastw. 1 mr.; własn. mn. roli orno 600,
łąk i ogr, 212, pastw. 231 mI'. W r. 1880 by-
ło 109 dm., 606 mk. w gminie; 6 rz.-kat., 582
gr.-kat., 18 izraeL; 5 Polaków, 601 Rusinów.
Par. rz.-kat. w Drohobyczu, gr.-kat. w Bole-
chowcach, dek. drohobycki, dyec. przemyska.
We wsi jest cerkiew p. W. śW. Piotra i
Pawła i kasa pożyczkowa gminna z kap. 5789
zł. w. a. Za czasów Rzpltej nalcżała do dóbr
koronnych, ststwa drohobyckiego. Wspomnia-
na już jest w dokumencie z r. 1409 (ob. Akta
Gr. i Ziem., t. IV, str. 76). '\V wykazie doku-
mentów znajdujących się w archiwum guber-
nialnem lwowskim, sporządzonym w r. 1787
(Rk. Os. :11'11 2837, str. 188 i 189) czytamy:
"A. 1533 Sabbatho infra octav. Ascensionis
Christi Cracoviae, Privilegium Sigismundi pri-
mi regis, quo mediante idem rex villas Medy-
nice, Raniowicze etc. in Capitaneatu Drohoby-
cen si jacentes, a tributo seu praestatione Bo-
um praedicta Odumarszczyzna nuncupato libe-
rat, tum quoque a censu et podwodis im-
munes declarat praeter podwodas praesenti
rege". A. 1563 die 27 Februarii. Petrico-
viae in comitiis. Privilegium Sigismundi Au-
gusti regis, quo mediante innovatur et con-
firmatur privilegium ejusdum regis d-to in
W' olniki f'eria secunda post festum Nativitatis
Beatissimae Virginii l\Iariae 1555 Generosis J 0-
sepho W ojewodka et Sophiae, conjugibus col-
latum super exemptionem molendini in villa
Raniovice Capitancatus Drohobycensis de ma-
nibus Albel'ti :Buchrey et ejus conjugis salva
eorundem Generosorum '\V ojewodkow circa
idem molendinum usque ad exemptionem con-
servatione". Lu. Dz.
Ranis, pierwotna nazwa wsi Pielgr'zymo-
wo, w pow. niborskim.
Ranis (dok.) ob. R/Plsk.
Raniseh (niem.), ob. RlInzka.
Rallisehau, kolonia niemiecka, pow. kol-
buszowski, mająca obszar tabularny wspól-
ny z Raniżowem, leży na północ-zachód
od R9niżowa, posiada paraf. ewang., 45
dm., 343 mk.; 51 rz.-katol., 248 ewang.
i 44 izrael. a pod względem narodowości 285
Niemców i 57 Polaków. Jest to osada now-
sza, pochodząca z czasów Józefa II. Posiada
kasę pożyczkową gm. z kap. 1907 złr. i szko-
łę ewangielicką. Par. ewang.-augsb. liczy
1146 dusz, ma kościołek drewn., 1834 r. po-
święcony. Filie w Steinau i Bulichowie. Mac.
RaniulJY, wś, pow. kowieński, w 4 okI'.
pol., 053 w. od Kowna.
Raniiów, w dok. Ramiżów, Ramyschów i
Ramllżów, wś, pow. kolbuszowski, W piasz-

526
Ran
czystej rówmme, pod 39°38' wsch. dług., a
50°75'30" płn. szer., wznies. 206 mt. nad Zy-
zogą, dopł. Łęgu z lew. brzegu. Z R. prowa-
dzą drogi: na zach. do Kolbuszowy, na wschód
do Sokołowa koło Rzeszowa, na płd. do Rze-
szowa przez Głogów, na płn.-zach. do Lipni-
cy. Wieś ma szkołę ludową 2-klas. i kasę
pożyczko gm. z kapit. 1128 złr., par. rz.-kat. i
urz. pocz. Liczy 237 dm., z tego obszar dwoI'.
2, a wólki: Lisy 12 dm., 72 mk.; Piaski 39
dm., 156 mk.; Piaskówka 4 dm., 34 mk.; Su-
doły 5 dm., 30 mk.; Warzochy 8 dm., 60 mk.
i Wilki 6 dm., 40 mk. Według Siarczyńskie-
go (Słownik geogr. Galicyi, rps. bibl. Ossol.
1826) powstały te osady już po r. 1776. Z o-
gólnej liczby ludności 2333 mk. jest 2066
rz.-kat., 10 ewang. i 257 izraeL; 267 Niem-
ców a 2066 Polaków. Gleba piaszczysta, nicu-
rodzajna, lasy sosnowe. Obszar więk. pos.
(Towarzystwa pomocy obywatelskiej w Jaro-
sławiu) ma 3 mI'. roli, 13 mr. łąk, 2 mr. past.
i 893 mr. lasu; pos. mn. 1463 mr. roli, 419 mr.
łąk, 430 mr. pastw. i 113 mI'. lasu. Regular-
ny rozkład zabudowań, znaczna ilość izraeli-
tów i targi, odbywające się każdego czwartku,
nadają wsi pozór miasteczka. Parafia ma ko-
ściół murowany, wzniesiony w r. 1815, nale-
żący do dyec. przemyskiej, dek. głogow-
skiego. Parafia jest jednak dawną. Dokumen-
tu erekcyjnego niema, ale w r. 1409 świadczy
na. dokumencie erekcyjnym parafii w Łące
proboszcz de Ranischów. Przypisują założenie
parafii rodzinie Ramsch lub Ramisch, która
w XV w. miała rozległe dobra koło Przewor-
ska. Par., niegdyś do dyec. krakowskiej nale-
żąca, obejmuje: Mazury, Wolę Raniżowską,
Staniszewskie i Zielonki. Za Długosza (L. B.,
II, 369) obejmowała tylko Wolę Raniżowską.
Miała wówczas duże role, łąki, młyn i sadzaw-
kę, bór z barciami, karczmę z rolą ale tylko 9
zagrodników na rolach. O dziesięciny, warto-
ści 3 grzyw., toczył się spór między plebanem
a biskup. krak.; pleban opierał się na prawie
parafia.lnem, biskup zaś twierdził: quod villa
ipsa in crudo radice locata sit". To wskazuj e,
:!e R. został na początku XV w. założony.
W 1581 r. (Pawiński, Małopolska, 202) było
tu 16 kmieci na 5 łanach, 5 zagród z rolą, 1 ko-
mornik z bydłem i 2 komol'. bez bydła. R.
graniczy na płn. z 'Volą Raniżowską, na
wschód ze Staniszewskiem, na płd. z Pogwi-
zdowem a na zachód z Dzikowcem. Mac.
Raniżowska Wola, wś, pow. kolbuszow-
ski, w piaszczystej, borami pokrytej równinie,
wznies. 236 mt. npm., na północ od Raniżowa,
na lew. brzegu Zyzogi, zabudowana w długą uli-
cę wzdłuż drogi wiodącej od potoka, za któ-
rym rozpoczyna się bór, na wschód do Lipni-
cy. Odl. o 3'7 klm. na północ od Raniżowa,
gdzie ma paraf. rz.-kat. i urz. pocz. Dzieli się
RRn
na trzy grupy chat: wieś i wólki: Poręby i
Stece: pierwsze na wschód od wsi (50 dm., 265
mk.), drugie na płn. (17 dm., 99 mk.), Ogółem
jest tu 622 dm. i 3368 mk. (1681 męż., 1687
kob.), mianowicie 3182 rz.-kat., 21 ewang.
i 165 izrael., a pod wzgledem narodowości 186
Niemców i 3182 Polaków. We wsi jest kapli-
ca murowana, w której się czasem nabożeń-
stwo odprawia, szkoła ludowa z dwoma nau-
czycielami i kasa pożyczkowa gm. z kapit.
8063 złr. Gleba piaszczysta a pastwiska skła-
dają się przeważnie z wydm, które obecnie za-
lesiają. Pos. większa (Leonar. Rychlickiego)
ma 13 mr. roli, 3 mr. łąk i 5 mr pastw.; pos.
mn. 3819 mr. roli, 802 mr. łąk, 837 mr. pastw.
i 55 mr. lasu. Była to wieś królewska, należą-
ca wraz z Raniżowem do ststwa sandomier-
skiego. Za Długosza (L. B.. II, 169) liczyła
40 łanów kmiecych i sołtystwo na wolnych
łanach, przytem proboszcz raniżowski miał
prawo wykarczowania dla siebie czterech ła-
nów. W 1581 (Pawiński, Małopolska, 202)
liczyła 121 kmieci na 50% łan., 5 leśnych na
5 łanach, 2 zagrody, 3 komorników z bydłem,
6 komol'. bez bydła, 6 rzemieśl. Sołtys Kona-
rzowski miał oprócz swego łanu 6 kmieci na
1 1 /, łanie. Wś otoczona od północy i wschodu
borami, graniczy na płn. z Wilczą Wolą, na
wschód z Markowizną, na płd. z Raniżowem
a na zach. z Lipnicą. ....V ydmy w stronie połudn.
(238 mt. npm.) mają nazwę "Stołowe gó-
ry". Mac.
Ranje, ob. Łużyce (t. V, 842).
Rankau, 1376 Rankou, wś i dobra, pow.
niemczyński, posiada kościół par. ew., szkołę.
Dzieli się na d wie części: królewską i prywa-
tną. W 1842 r. część pryw. 60 dm., dwór i
folw., 480 mk. (31 katol.); część królew. 10
dm., 83 mk.
Ranke, rzeka w Inflantach, dopływ rz.
Ogm' (ob.).
Rankemuehle, młyn wodny w Henryko-
wie, pow. ziębicki.
Ranken 1.) dobra koronne, w okr. i pow.
goldyngskim, par. frauenburska (Kurlandya).
Do dóbr należy folw. Peterhof. 2.) R., dobra
koronne, w okI'. mitawskim, pow. bowski, pal'.
neugutska (Kurlandya).
Ranna, kol., pow. koniński, gm. i par.
Kramsk, odl. od Konina 17 w., ma 13 dm., 57
mk., 36 os., 156 mr. Wchodziła w skład dóbr
Kramsk.
Ranna al. Rauna, rzka, dopływ rz. Gauja.
Ranne, białor. Rannoje, wś u źródeł rzki
Mutanki al. }'Iożanki, lew. dopł. Berezyny
Dnieprowej, pow. borysowsld, w 1 okr. pol.
chołopienickim, gm. Łosznica, ma 35 osad;
cerkiewka na cmentarzu grzebalnym; grunta
lekkie, miejscowość dość lesista. A Jel.
Ral1sdorf, 1490 Radernansd011, wś i dobra,

Ran
pow. głogowski, par. Jakobskirch. W 1842 r.
38 dm., dwór, folw., sołtystwo, 341 mk. (51
katoL).
Ransen, 1296 i 1442 r. Ransau, wś i dobra,
pow. stynawski. Posiada kościół par. ewang.
(istniał już 1607 r.), szkołę ewang. (w 1650),
młyn wodny, cegielnią. W 1842 r. 77 dm., dwór
i dwa folw., 579 mk. (17 katoL). Par. katol.
Stynawa.
Ranseru, 1220 Randino, 1257 Ran.zin, 1315
Ransen, wś i fol., pow. wrocławski, par. ew.
Ps ary. W 1842 r. 49 dm., dwór i folw., 350
mk. (62 katoL), szkoła eWaIlg'., młyn, olejar-
nia. Część wsi stanowiła własność klasztoru
klarysek w Wroclawiu. Do R. należy folw.
W ald vorwerk.
RaIIsk, niem. Rheinswein, wś i dobra ryc.
na poL-prus. Mazurach, pow. szczycielIski, 22
klm. na płd.-wsch. od Biskupca, pomiędzy jez.
Rańskiem a Babięckiem, w okolicy pagórko-
watej, z glebą gliniasta, i piaszczystą. Miesz-
kańcy w liczbie 335, protestanci, trudnią się
rolnictwem. Pocztowa agentura. Gorzelnia.
N azwa niemiecka" Rheinswein" miała dostać
się wsi od zamku, jaki wielki mistrz dla ło-
wów zbudował tu w XV w. Zamku tego nie
ma śladu. Jednakże dokument z tegoż czasu
nazywa wieś "Raynsno" tez "Rainske". Hen-
ryk Reuss z Pławna, komtur morą ski, nadaje
Janowi (Jane), Fryderykowi, Guntrowi i Bal-
tazarowi Kuchmeistrom, braciom, wsie Min-
gwy, Rańsk wraz z młynem, oraz Orzyny i
Rogale (Rogenaw) na prawie magdeburskiem,
z wyższem i niższem sa,downictwem. Dan
w Królewcu w dzień Grzegorza papieza r.
14.68. Według rachunków ststwa szczycień-
sklego z r. 1601 dwa dobra rańskie obejmowały
261 1 / 2 włók; wsie: Orzyny, Rańsk, Rogale,
Kałęcyn, Grądy, Zalesie, lI'Iingwy (Monmen-
ken), Sledzie (Hering), Mojtyn (lIfodien), Po-
powa Wola, Grodzisko i Przy tuły. Do kościo-
ła w Rańsku, którego patronem był od 1'.1468
Kuechenmeister v. Sternberg, należały 4 włó-
ki i 3 łaszty zboża. Dzisiejsze dobra mają ob-
szaru 917 ha. Znaleziono tu przed laty lm-
mienna, siekierę. Ad. N.
RaIIskie,. j,ezi?ro na poL-prus. Mazurach,
pow. szczYClenskI, około 3 klm. długie, w koń-
cu wschodnim naj szersze, a coraz węższe ku
zachodowi, wytwarza na północ półwysep,
przeszło 1 klm. długi. W środku jeziora leży
mała wyspa. Rzeczka ła,czy je z jez. Babięc-
kiem. Ad. N.
RalJty, dobra ryc. na pol. Mazurach, pow.
lecki, 6 klm. od st. pocz., tel. i kol. żel. Wy-
dmin. Obszar 615 ha. Cegielnia i wyrób dre-
nów. Ad. N.
Ranziu, dobra ryc. w Pomeranii, pow. gry-
fijski, st. pocz. Zuessow.
Rap
527
Ranzow, dobra ryc. w Pomeranii, pow. ru-
gijski, st. pocz. Nipmerow.
Rapa Nowa, ob. Nowa Rapa.
Rapa 1.) wś na poL-prus. Mazurach, pow.
za,dzborski, nad jez. Łuknajńskiem, o 2 klm. na
płn. od łuknajńskiego przewozu, gdzie się łą-
cza, wody jez. Łuknajńskiego z jez. Śniardaw-
skim, na wschód od Mikołajek (st. p.). 2.) H.,
ob. Węgorap. Ad. N.
. Rapaty, okolica szlach., w pow. przasnys-
kIm, odl. 26 w. od Przasnysza. W obrębie jej
leżą wsie: 1.) R.-Górki, wś i fol., gm. Bugzy-
Płoskie, par. Krzynowłoga- 'Vielka, ma 2 dm.,
27 mk., 94 mI'. ziemi użyto i 60 mr. nieużytk.
Fol. R. Górki oddzielony został w 1872 r. od
dóbr Duczymin Kościelny. 2.) R. Swęchy, wś,
gm. Bugzy-Płoskie, par. Krzynowłoga-Wiel-
ka, ma 5 dm., 40 mk., 74 mr. ziemi użyto i 40
mr. nieuż. 3.) R. Su limy , wś, par. Chorzele,
gm. Krzynowłoga, ma 7 dm., 43 mk., 26 mr.
Wieś stanowiła jedna, całość z wsia, Czarzaste
Wielkie. 4.) R. Żachy, wś, gm. Krzynowłoga-
Wielka, par. Chorzele, ma 9 dm., 35 mk., 278
mr. uzyt. i 53 mr. nieuż.
Rapaty, wś, pow. ostródzki, nadjeziorem, 02
klm. po prawej stronie toru kol. toruńsko-wy-
stru?kiej, 2 1 / 2 kl:n. na zach. ?d Biesalu (st. IJ.,
tel. l. kol. żel.).Wmryk V. Kmprode w. mistrz,
nadaJe r. 1352 Rapacie czyli Rapocie i bra-
ciom jego 40 włók w ziemi saskiej na prawie
chełmiń., z obowiązkiem 9 lat służby i 9 lat
wolności. Ad. N.
Rapczyce, ob. Rabc.zyce.
Rapeczki, wś, pow. wiłkomierski, gm. Oło-
ty, o 28 w. od Wiłkomierza.
Ral)eje, wś, pow. wileński, w 3 okr. pol.,
gm. Janiszki, okr. wiejski i dobra Stackiewi-
czów, Jodzieniszki, o 5 1 / 2 w. od gmin y 4 du-
. '
sze reWlZ.
Rapendorf . (niem.) wś, pow. pr. holądzki,
st. pocz., tel. l kol. żel. Guldenboden. Dnia
25 grudnia 1316 nadaje Fryderyk v. Wilden-
berg, szpit. i komtur elblągski, Janowi 'Vigand
42 włóki na prawie chełm. w celu założenia
wsi Rapotendorf (dziś Rapendorf), 2 wł. wolne
dla sołtysa, każda inna włóka płaci na św.
Marcin 1 markę i 2 kurczęta (ob. Regest.
Warm., I). Ad. N.
Ral)euia, zaśc. włośc., pow. święciański,
w 3 okr. pol., gm. i okr. ;viejski Twerecz, o 3
w. od gminy a 27 w. od Swięcian, ma 1 dm.,
16 mk. katol. (6 dusz reViiz.); należy do dóbr
skarbowych Dzisna.
Rapiełaławka, w spisie z 1866 r. Ripiele-
lowkis, zaśc. nad jez. Bołasze, pow. święciań-
ski, w 20kr. pol., gm., okI'. wiejski i dobra
skarbowy Łyngmiany, o 8 W. od gminy a 38
w. od Swięcian, ma 5 dm., 43 mk. katoJ.
(w spisie z 1864 r. podana 1 dusza rewiz.).
Rapizki 1.) wś włośc., pow. święciański,

528
Rap
w 2 okr. pol., gm. Daugieliszki, okr. wejski
Michałowo, o 9 w. od gminy a 23 w. od Swię-
cian, ma 8 dm., 64 mk. katol. (w 1864 r. tyl-
ko 18 dusz rewiz.); należą, do dóbr skarbo-
wych Dawiliszki. 2.) R., wś włośc., pow.
święciański, w 2 okr. pol., gm. i dobra skar-
bowe Daugieliszki, okr. v.;iejski Ożany, o 4 w.
od gminy a 30 1 /, w. od Swięcian, ma 4 dm.,
29 mk. katol. (14 dusz rewiz.). W spisie
z 1866 r. podane jako zaścianek. 3.) R., wś,
pow. nowoaleksandrowski, w 4 okr. pol., o 46
w. od Nowoaleksandrowska. J. Krz.
Rapiszliiele, zaśc., pow. świQciański, w 2
okr. pol., gm. Zabłociszki, okr. wiejski Cejki-
nie, o 12 w. od gminy, 4 dusze rewiz.; należy
do dóbr skarbowych Daugieliszki.
RI)poniszki, os., pow. władysławowski,
gm. Swiatoszyn, par. Poniemoń, odl. olI Wła-
dysławowa 44 w., ma 2 dm., 22 mk.
Rappeln (niem.), fol., pow. iławkowski, st.
pocz., tel. i kol. żel. Iławka.
Rappenhagen, dobra ryc. w Pomeranii,
pow. gryfijski, st, pocz. Kemnitz.
Rappin (niem.), mko w pow. werowskim
gub. ryskiej, przy ujściu rzki VV 00 do jez.
Ciepłego, 400 mk., znaczny handel lnem, 2
szkoły (niemiecka i estońska), w pobliżu fa-
bryka papieru; założone w 1860 r.
Rappin (niem.), dobra w Pomeranii, pow.
rugijski, st. pocz. Patzig.
Ralłszany 1.) dobra, pow. wiłkomierski,
gm. Kowarsk, o 29 w. od \Viłkomierza; w
1859 r. była tu gorzelnia. 2.) R., wś, pow.
wiłkomierski, gm. Kowarsk, o 29 w. od Wił-
komierza; własność Butlerów.
Ral'łówlm, grupa zabudowań w gm. Niedź-
wiedź, pow. limanowski, tuż nad granicą,
z Porębą, Wielką,. Bl'. G.
Ralłłowo, ob. Reptowo.
RaiłY Dylw!s/cie i R. Bojw's/cie, wś, pow.
biłgoraj ski, gm. Puszcza Solska, par. Biłgoraj.
R. Dylańskie mają, 8 os., 91 mr., wchodziły
w skład dóbr Dyle, zaś R. Bojarskie sta-
nowią, część wsi Bojary. W 1827 r. było 8 dm.,
54 mk.
Raray (dok.), ob. Wl'oclawki.
8m'fin, dobra ryc. w Pomeranii, pow. bia-
łogrodzki, st. pocz. Podewils.
Ral'og, os. karcz., pow. płocki, gm. Ro-
gozino, par. lmielnica, odl. o 7 w. od Płocka,
ma 1 dm., 3 mk., 65 mr.
Rarówka, polana z zabudowaniami halny-
mi, gm. Radziechów, w pow. żywieckim, na
płn. stoku Glinnego (1021 mt.). Br. G.
Rarvin (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. kamieński, st. pocz. Greifenberg.
Rasawa, Rusawa, rzka i mko w pow. ka-
niowskim, oraz rzeczka w pow. jampolskim,
ob. Rosawa.
Baschdorf 1.) 1316 Jemna quod Radissin-
Ras
dorj dicitur, wś, pow. ząbkowicki, par. Rau-
dnitz. W 1842 r. 45 dm., folw., 312 mk. (119
ewang.); młyn wodny, warsztaty tkackie. Do
R. należy kol. Traenkendorf. 2.) R., przys.
do Stephansdorf ober, pow. nowotarski, na
Szlą,sku pruskim.
RascbelJ, 1203 Rassovo, 1348 Raschov, wś i
dobra, pow. trzebnicki, par. Trzebnica. W
1842 r. 18 dm., dwór, folw., 165 mk. (40 ew.).
Dawniej własność klasztoru trzebnickiego.
Raschewitz, 1204 Rasseuichi, wś i dobra,
pow. trzebnicki, par. ewang. Stroppen. W
1842 r. 67 dm., 364 mk. (12 katoL), dwór,
folwark, warsztaty płócienne. Do R. należy
przyległe Schidlowe, 13 dm., 69 mk. (4 kat.).
młyn wodny.
nascbgrulUl, wś, pow. zą,bkowicki, par.
katol. Schoenwalde. W 1842 r. 22 dm., 127
mk. (24 ew.).
Rascbnik (niem.), jezioro na obszarze na-
leżą,cym do miasta Jeziorany (Seeburg), w pow.
reszelskim.
Raściborz, dawna polska nazwa miasta
Rastembork (ob.).
Raściuny 1.) wś włośc., pow. lidzki, w 2
okr. pol., gm. Aleksandrowo, okr. wiejski Ra-
kliszki, o 9 w. od gminy, 40 dusz rewiz.; na-
leży do dóbr skarb,owych Koniuchy. 2.) R.,
wś włość. nad rz. Swiłką", pow. święciański,
w 3 okr. pol., 0.30 w. od Swięcian, 15 dm.,
179 mk. (173 katol., 6 starowicr.). 3.) n., os.
karcz., tamże, ma 1 dm., 6 mk. żydów.
Rasdumischken, fol., pow. kłajpedzki, st.
pocz., tel. i kol. żel. Kłajpeda.
nasenfeld (niem.), majętność chełm. w Po-
mezanii, pow. suski, st. pocz., tel. i kol., par.
kat. Susz, o 6 klm., par. ew. Ząbrowo; z folw.
Willenbruch obejmuje 331 ha (252 roli orn.,
47 łą,k, 7 lasu). W 1885 r. R. sam miał 3 dm.,
76 mk. ew.; hodowla bydła i owiec (850
sztuk). Kś. Fr.
nasica, rzeczka we wsi Chomentowo,
w pow. płockim.
nasiecy, wś, pow. szawelski, gm. Popiel a-
ny, o 35 w. od Szawel.
Rasienka, innna nazwa rzki Kozin/ci, wpow.
lepeIskim.
nasiilski Folwark, niem. Reimershoj, fol.
do Pszczewa, pow. międzyrzecki, o 6 klm. na
płd. od Pszczewa, między Obrą, a kończyną,
jeziora Chłop.; par., okr. domin. i poczta
w Pszczewie, st. dr. żel. w Bukówcu o 8 klm.;
1 dm., 11 mk.
nasiulwwszczyzna, wś, pow. oszmiański,
w 1 okr. pol., gm. Graużyszki, okr. wiejski
Horodniki, o 10 w. od gIJliny, 6 dusz rewiz.;
należy do dóbr Bołtup, Sniadeckich.
Raskaty, wś w gub. samarskiej, posiada
k06c. katol. murowany, w 1878 r. przez ks.

Ru
Jana Gibuzia, rodem ze Żmujdzi, wzniesiony,
Par. katol. ma 2638 dusz.
Raskeim (niem.), pow. bartol'Jzycki, st. p.,
tel. i kol. Bartoszyce.
Raski, niem. Rauske, wś i dobra nad Nissą
z praw. brzegu, pow. niemodliński, odl. 2 mile
od Niemodlina, par. ewang. Loewen, katol.
Schurgast. Dobra mają 1145 mr. (606 mr.
roli) a wieś przeszło 300 mr. Młyn wodny.
W 1861 r. 141 mk. (58 katoL).
Raslawica 1.) węg. Magya1' Raszlowicz,
wś, hr. szaryskie, ma kościół paraf. katol., żyzną
glebę, 275 mk. 2.) R., po węg. Toth-Raszlo-
wićz, wieś w hr. szaryskiem, kościół katol.
filial., żyzna gleba, 622 mk.
Raśle, ob. Rasło.
Ra8ławica, ob. Rostawica.
Basło 1.) Raśle, wś, pow. święciański, w 4
okr. pol., gm. i okr. wiejski Dubotówka, o 3
w. od gminy a 72 w. od Święcian, ma 38 dm.,
279 mk. katol. {w 1864 r. 126 dusz rewiz.);
należy do dóbr Zodziszki, dawniej Miłoczew-
skich, następnie Bokszańskich. 2.) B., rzeczka
w pow. mozyrskim, prawy dopływ Słuczy,
pomiędzy wsiami: Milewicze i Załutycze, w o-
brębie gminy I,enin. J. Krz.-A. Jel.
RasmaI', rzeczka, le'fY dopływ Frischi ngu,
wpadającego do zatoki Swieżej.
Raśna, Rjasna 1.) mko i dobra nad rz. Pul-
wą, pow. brzeski gub. grodzieńskiej, w 5 okr.
pol., gm. Wysokie Litewskie, o 42 w. od Brze-
ścia a 4 w. od Wysokiego Litewskiego,
'.q- 1878 r. 400 mk, (189 męż. i 211 kob.),
w tej liczbie 60 żydów; cerkiew, kościół ew.-
reform. (w 1857 r. 38 wiernych). Par. praw.,
dekanatu (błahoczynia) wysokolitewskiego,
ma 2598 wiernych (1316 męż. i 1282 kob.).
Własność niegdyś ks. Sapiehów, w połowie
zeszłego wieku Matuszewiczów, z których J e-
rzy, cześnik miński, około 1753 r. fun:luje tu
kościół i klasztor maryanów, i uposaża ich
fol. Tokary i futorem Zabłocie. Obecnie R.
należy do hr. Grabowskich. Włościanie zapła-
cili 10,711 rs. 20 kop. wykupu za wydzieloną
im ziemię. 2.) R., mko nad rzką Wierzbówką
(Wierbowką), pow. czausowski, w 2 okr. pol.,
gm. Raśna, 025 w. od Czaus, przy b. dr.
pocz. z Mohylewa do Mścisławia. Ma 112 dm.
drewno (z nich 55 należy do chrześcian a 57
do żydów), 818 mk. (404 męż. i 414 kob.),
169prawosł., 8 katol., 1 ewang. i 640 żydów;
16 sklepów, cerkiew drewniana, kośc. katol.
filialny murowany, synagoga i dwa domy mo-
dlitwy żydowskie. W miasteczku znajduje się
zarząd 2 okr. pol., zarząd gminny, szkoła lu-
dowa, młyn wodny, folusz i olejarnia. Odby-
wają się dwa nieznaczne jarmarki. Własność
niegdyś Pociejów, obecnie Spytkowa. Kościół
katol. p. w, św. Kazimierza, wzniesiony został
w stylu gotyckim z muru w 1819 r. kosztem
Słownik Geograficzny T.IX.-Zeszyt 103.
Ras
529
parafian, na miejscu drewnianego z 1751 r.,
który spłonął w 1804 r. W wielkim ołtarzu
pomieszczony jest obraz św. Kazimierza, pen-
dzla Simlera. Par. ma 971 wiernych i kaplicę
w Zabłociu. W okolicy R. grunta są żyzne i
urodzajne; znajduje się dużo zaścianków szla-
checkich. Jest to dość dawna osada. W lato-
pisach występuje w XIV W. jako mto litew-
skie. W 1335 r. spalone przez wojsko w. ks.
moskiewskigo Iwana Kality. W 1430 r. na-
leżało do 8widrygajły. W 1499 r. nadane
przez króla Aleksadra, wraz z innemi miasta-
mi, ks. Michałowi Ze sławskiemu, który przy-
jął tytuł ks. Mścisławskiego. Na początku
XVI w. było miastem powiatowem wwdztwa
mścisławskiego i podczas wojen z Rossyą kil-
kakrotnie uległo zniszczeniu. W czasie wojny
północnej w 1708 r. stał w R. przez czas pe-
wien oddział jazdy rossyjskiej. W XVIIIw.
założoną tu została przcz Pocieja misya je-
zuicka. W 1863 r. oddział powstańców, pod
dowództwem Topora (Zwierźdowskiego), zajął
R., przyczem zniszczono papiery i akta miej-
scowego biura policyjnego. Gmina obejmuje
507 dm., zamieszkałych przez 4987 mk. (1900
męż., 1528 kob. i 1559 dzieci). W gminie
znajduje się 2820 dzies. lasów prywatnych i
646 dzies. lasów włościańskich. Opis R. podał
Tygodnik Illustr. z 1872 r., Ng 247. 3.) R.,
wś, pow. czausowski, gm. Rasna, ma 43 dm. i
167 mk., z których 2 zajmuje się krawiec-
twem, 1 szewctwem, 2 stolarstwem. 4.) R., wś,
pow. sieński, gm. Rasna. Gmina ma 7464 mk.
(2300 męż., 2475 kob. i 2689 dzieci), z których
550 zajmuje się przemysłem leśnym, używa-
jąc do pomocy 375 koni. VV gminie znajduje
się 9505 dzies. lasów prywatnych i 864 dzies.
lasów włościańskich. J. K1'Z.
Baśne, jez. w pow. dorohobusldm gub. smo-
leńskiej, 8 dzies. rozl., niedaleko wsi Biziuko-
wa, o 12 w. od Dorohobuża.
Raśniki 1.) przysiołek w pow. krzemie-
nieckim, zapisany wraz z zamkiem i mldem
Krupa w 1578 r. przez Jerofieja Hostskiego
żonie Annie z Kozillskich (ob. t. VIII, 351).
2.) B., wś nad Horynicm, pow. ostrogski, o
45 w. na płn. od Ostrogu, rozłożona na wy-
niosłem miejscu, posiada piękny pałac z ogro-
mną, piętrową oficyną, cerkiew paraf., szkółkę
wiejską, kapl. katol. par. Tuczyn, dawniej
par. Horyngród. Glebę stanowi czarnoziem
pierwszorzędny, pszenny. Włościanie zajmu-
ją się rolnictwem i furmaństwem i są, w ogóle
dość zamożni, pracowici i moralni. Własność
niegdyś Łaźnińskich, w 1807 r. nabyta przez
Józefa Steckiego, chorążego wwdztwa wołyń-
skiego, przez wHuka jego Henryka sprzedana
ks. Abamelek. Z. Róż.
RasIlo, małe jezioro w pow. pińskim, w 0-
34.

530
Ras
brębie gminy Brodnica, na płd.-wschód od
jez. Zawiszcze. A. Jel.
Rasocbowicze (RazsocJwwiczy), wś, pow.
klimowicki, gm. Kościukowicze, ma 27 dm. i
137 mk., z których 7 wychodzi na zarobek.
Rasochy, sioło, pow. rohaczewski, gm.
Rasochy, ma 63 dm. i 307 mk., z których 1
zajmuje się wyrobem wojłoków, 2 krawiec-
twem, 1 kowalstwem, 15 furmaństwem, 20
wychodzi na zarobek. Gmina R. ma 4690 mk.
(1534 męż., 1593 kob. i 1563 dzieci), z któ-
rych 400 zajmuje się przemysłem leśnym, u-
żywając do pomocy 600 koni. W gminie znaj-
duje się 1802 dzies. lasów prywatnych i 446
dzies. lasów włościańskich. J. Krz.
Rasocby, wś nad Użem, pow. owrucki.
Rasoka, rzeczka w pow. wilejskim, prze-
pływa pod zaśc. Łaposie.
Rasona al. Rasonia, mała odnoga rz. Ługi,
łącząca się z rz. N arową (Narwą) przy samem
jej ujściu do zatoki Fhlskiej.
Rasowa, ob. Rassy.
Raspenau, wś, pow. walbrzyski, par. ew. i
kat. Friedland. W 1842 r. 80 dm., sołtystwo,
472 mk. (5 kato!.), szkoła ewang., młyn wo-
dny, łomy piaskowca, warsztaty płócienne i
bawełniane.
Rasl)ol, folw. pryw., pow. wilejski, w 1
oh. pol., o 10 w. od m. pow. Wilejki, 1 dm.,
10 mk.
Rassehvitz (niem.), ob. Racławice.
Rassehvitz 1.) Grass, pow. wrocławski,
ob. Jerasselwitz. 2.) R. Klein, 1275 Ratzlawitz,
1360 Raslowicz, par. ew. Piskorzów, katol.
Domajewice. W 1842 r. 14 dm., 108 mk. (48
katol.). Dawniej własność klasztoru św. Krzy-
ża w Wrocławiu.
Rasslowitz, obecnie Heydaenichen, 1325
Roslawicz, wś, pow. wrocławski. 'V 1842 r.
14 dm., dwór, folw., 121 mk. (28 katoL); par.
ew. Domslau.
Rassmansdol'f (niem.), dobra w Branden-
burgii, pow. Beeskow-Storkow, niegdyś wła-
snoŚĆ Marwiczów.
Rassy al. Rassowa, w XVI w. RascJwwy,
kol., pow. piotrkowski, gm. Woźniki, par.
Bełchatów, ma 36 dm., 303 mk., 562 mr. zie-
mi włośc. 'V chodziła w skład dóbr Kącik.
W XVI w. należy do par. Drużbice, lecz z ła-
nów kmiecych daje dziesięcinę na stół arcy-
biskupi (Łaski, L. B., I, 461).
Rastag, fol. w pow. wyrzyskim, ob. Łobie-
nica.
Rastauckillia, ob. Podbirże.
Rastawica, rzeka w gub. kijowskiej, lewy
dopływ Rosi, bierze początek w pow. berdy-
czowskim, pomiędzy mkami Białołówką a
Machnówką, z połączenia kilku jarów, z t. zw.
wyżyny Machnowieckiej, za Mecherzyńcami
W ołoskiemi, na wysokości Sokulca i Kozia-
Ras
tyna, a więc z punktu, w pobliżu którego bio-
rą również źródła Hnyłopiat i Hujwa. Rzecz-
ka ta płynie naprzód w kierunku południowo-
wschodnim, potem skręca się na wschód i
płynąc około Biłołówki, Pustochy, Rużyna,
Jahniatyna, Korabczejowa, kędy aż pięć roz-
ległych zasila stawów, znów swój kierunek
na płn.-wschód odmienia, i od Pawołoczy już
podaje się więcej ku połud.-wschodowi, a zra-
szając następnie obszary wsi Strokowa, Bu-
ków, Taborowa i Szamrajówki, w pow. wa-
sylkowskim, niedaleko wsi Truszek, uchodzi
do Rosi naprzeciwko wsi Pilipczy. Dopływa-
mi są: Sytnia (łączy się z nią wBiłołówce ),
Bystrzyk (w Rużynie), Pawołoczka (w Pawo-
łoczy), Werchowenka al. Podstoi i kilka in-
nych pomniejszych. R. w biegu swoim for-
muje rozległe stawy, zaprzątnięte młynami,
dochód znaczny właścicielom przynoszące.
Jest to jedna z powabniejszych rzeczek na
Ukrainie kijowskiej, przepływa bowiem krai-
nę słynną z płodności gruntu i uroczego po-
łożenia. Szczególniej uderza nas rozkoszny
widok we wsi Bukach. Rzeka płynie tu w za-
cicśnioneill korycie, a brzegami jej idzie sze-
reg granitowych, wysoko uciętych skał. Oso-
bna i stroma góra dźwiga na sobie grodzisko
starożytne. Na polach tychże Buków, jak też
i w pobliżu położonego Jahniatyna widzieó
się dają całe szeregi mogił, pojedyńczo roz-
sypanych lub w grupach, a przypominających
o bojach z Tatarami tu staczanych. Ciche
dziś brzegi R. niejednokrotnie wonczas były
widownią bohaterskich czynów. Tu głośny
z męztwa rycerz Struss, chcąc przeciąć od-
wrót Tatarom u Rastawicy, wpadł na ich licz-
ne zastępy. Na czele hufca swojego rzucił
się w odmęt walki, ale wobec przeważnej
mnogości nieprzyjaciół, "gęstemi przywalon
strzałami", waleczną śmiercią legł na pobojo-
wisku. Pamięó tego zgonu opiewał Mikołaj
Sęp Szarzyński. Mogiłę Strussa pokazują
dziś jeszcze w pobliskiej wiosce Rohoźnie. Ja-
kub Pretwic, syn Bernarda, co nosił przydo-
mek "postrachu tatarskiego", tu pod Turobem
(dziś Turbijówka), w bliskości Rastawicy po-
łożonym, ze szczętem znosi cały kosz tatarski
(Niesiecki, III, str. 730). Niemniej i Michał
Sokołowski z rodu Gozdawitów, nad tąż Ra-
stawicą, około 1577 r. mężnie z Tatary się
uciera i na głowę ich poraża; "vir multis
praeliis celeberrimus" (Okol ski, Orbis pol., U,
fol. 228). Tu też w 1607 r. pod Biłołówką
Jarosz Wilga Godzimirski, w męztwie i świe-
tnych przewagach niepośledni, "zasłaniając
piersiami swemi ojczyznę", podczas boju od
tatarskiej ginie szabli (ob. Godzina szczę-
śliwości etc., kazanie na pogrzebie TeofiJi
z Godzimirskich Wilgów Strybylowej, mian e
w Berdycz. kośc. karm. prztJz Jana Chryzo-

Ra.
Ras
531
stoma Lubińskiego, druk w Berdycz. 1762). szkanie dzierżawcy domeny rastemborskiej.
Nareszcie ludowa legenda opowiada, że jako- Rastemborski powiat leży we wschodniej części
by we wsi Jahniatynie Polacy byli niegdyś obwodu regencyjnego królewieckiego, między
wyrznięci przez Tatarów jak "jagnięta" (ob. 53 0 56' i 54° 17' płn. szer. a 38° 37' i 39° 16'
Jahniatyn), ztąd nazwisko wsi. W końcu nad- wsch. dłg. Graniczy z półn. z pow. frydlądz-
mienić należy, że R. nadała nazwę swoją je- kim i gierdawskim, ze wsch. z węgoborskim i
dnej z ugód, jak& zawarto z Kozakami w 1618 leckim, z połud. z ządzborskim i reszelskim,
r., a to dla tego, że tranzakcya ta komisarska z zach. z reszelskim i frydlądzkim. Obejmuje
podpisaną została "nad Rastawicą poniżej Pa- 875 klm. kwadr. i liczy podług spisu ludności
wołoczy" (Niemcewicz, Zbiór pam. hist., VI, z 1886 r. 45,112 mk., z tej liczby mieszka
str. 132). R. w czasie wiosennego osobliwie 9979 w trzech miastach powiatu (Rastembor.
wezbrania wielkie zrządza szkody w groblach ku, Barcianach i Dryforcie), zaś 34,081 po
i młynach. Grobla we wsi Bukach jest z ka- wsiach. Rzeki znaczniejsze są: Guber, Fain i
mienia. Granit we wsi Jahniatynie siwy, po- Dain. W jeziora obfituje wschodnia i połu-
dobny do korosteszowskiego (Teofiłaktów). dniowa część powiatu, w innych częściach
W biegu swym zrasza powiaty: berdyczowski, znajdują się tylko nieznaczne jeziorka. Ko-
skwirski i wasylkowski. Edward Rulikowski. munikacya w powiecie dogodna, bo bitych
Rastawica, przedmieście mka Białołówki, traktów dużo, przytem przerzynają powiat
w pow. berdyczowskim, na praw brzegu rz. tory kolejowe. 'V powiecie ludność przeważ-
Rastawicy, niegdyś sioło pow. żytomierskie- nie niemiecka, ztąd tylko dwie parafie pol-
go. Ob. Arch. J. Z. R., cz. I, t. 4: 614; cz. skie: Rastembork i Bezławki. Ad. N.
III, t. 2: 405; cz. VI, t. I: 350. Por. też Le- Rastenbul'gshoefchen (niem.), dobra w po.
śnźki (t. V: 163). wiecie rastemborskim, st. p. i teJ. Rastembork.
Rastembol'k, niem. Rastenburg, miasto po- Rastenbul'gswalde al. Tannenwalde, dobra
wiatowe regen. królewieckiej, pod 54° 5' płn. w pow. rastemborskim, st, p. i tel. Rastem-
szer. i 39° 5' wsch. dłg., nad rz. Guberą, do- bork.
pływem Łyny, na półn. stoku wschodnio-pru- Rastenbul'gswiese (niem.), dobra, pow.
skiej wyżyny, wznies. 105 mt., w okolicy rastemborski, st. p. i tel. Rastembork.
urodzajnej, z gleb& ciężką, gliniastą, bogat& Rastów, wzgórze na obszarze Mięczyszczo-
w wapno, odI. 95 klm. na płd. od Królewca. wa, w pow. brzeżańskim.
W 1886 r. było 466 dm., 7188 mk., przeważ- Rastówka 1.) !rIala, wś nad rzką Żyd, po-
nie luteran. Część ludności mówi po polsku, wiat lipowiecki, oddzielona owragiem i nie-
ztąd jest tu parafia ewang. polska. Trudnią wielką polan& od R. Wielkiej, w 2 okI'. pol.,
się handlem, przemysłem i rolnictwem. Psze- o 72 w. od Lipowiec, ma 482 mk.; cerkiew
nica, żyto, groch i buraki stanowią, ważne ar- Pokrowska, drewniana, wzniesiona w 1776 r.
tykuły handlowe. 'W mieście znajduje się Własność Koszowskich. Do par. prawo sł. na-
stadnina państwowa. Miasto posiada gimna- leży wś Mrwin. 2.) R. Wielka, nad bezim.
zyum, szkołę średnią, pensyonat dla panien, dopł. rzki Zyd, pow. lipowiecki, w 2 okI'. pol.,
zakład dla chorych na umyśle, urząd lantra- o 24 w. od Lipowiec, ma 1385 mk., 2092 dz.
towy, mierniczy, fili& banku państwowego, 2 ziemi. Cerkiew drewniana p. w. św. Michała,
młyny parowe i wodne, 2 lejarnie, 2 gisernie, wzniesiona w 1763 r., uposażona jest 47 dz.
1 browar parowy, kilka cegielni, cukrownię, ziemi. Własność Koszowskich. J. Krz.
pocztę, st. tel. i st. dr. żel., odl. 99 klm. od Rasupis, rzeczka w gub. kowieńskiej, le-
Graj ewa. Poczta osobowa kursuje ztąd do wy dopływ Iszyliny, praw. dopł. Szałtony
Bart, Drengfurtu i Za,dzborku; poczta konna (lew. dopł. Szeszuwy); przybiera od lewego
do Sztynortu, piesza do Nakomiad (Eichme- brzegu strumień Berkupis.
dien). W 1329 r. Krzyżacy zbudowali obron- Raszany, wś, pow. rossieński, par. ros-
ny zamek, który miał służyć im przy wypra- sieńska.
wach na Litwinów i Polaków za punkt opar- Raszawy, wś i osada nad rzką Swędrnia,
cia i miejsce wypoczynku, zkąd i nazwisko pow. kaliski, gm. Koźminek, par. Chlewo, odI.
niemieckie Rastenburg wywod:r.ą. Przy zamku od Kalisza 22 w. Wś ma 4 dm., 61 mk.; os.
skupili się koloniści niemieccy. W r. 1348 1 dm., 5 mk.
jednakże spustoszyli Litwini zamek i podzam- Iłasząg 1.) wś na Warmii, pow. reszelski
cze. Niedługo wzniósł się zamek na nowo a o 9 klm. na płn.-zach. od miasta Bis1.upca,
mianowicie r. 1354-59 nadaje komtur baldz- nad jeziorkiem, tuż przy granicy pow. 01-
ki J ohann Schindekop Henrykowi Padelusze sztyńskiego i szczycieńskiego, w równinie
(Padeluchen) przywilej na założenie miasta. z glebą w części piaszczystą, a częścią glinia-
W. mistrz Winryk v. Kniprode odnowił i po- stą,. Pokłady torfu, łąki dobre. Ma 600 mk.,
twierdził przywilej ten r. 1378. Gmachy zam- prawie wyłącznie katolików, w części i Pola-
kowe utrzymały się do dziś i służą za mie-. ków, którzy trudnią się rolnictwem, także

532
Ras
RaI
chowem bydła. 2.) B., dobra ryc., tamże; Baszewo, dobra, pow. grodzieński, w 3
obszar 820 ha; cegielnia, hol. wiatrak, gorzel- okI'. pol., gm. Gudziewicze, o 51 wiorst od
nia; urząd poczt. w miejscu; poczta piesza do Grodna.
Biskupca. Stanisław Hozyusz, bisk. warmiń- Raszewo 1.) wś i okI'. wiejski, pow. gnie-
ski, nadaje r. 1569 bratu swemu Janowi 60 źnieński (Witkowo), o 7 1 / 2 klm. na pld.-wsch.
włók na prawie magdeburskiem ad utrumque od Trzemeszna (st. dr. żeL), par. Ostrowite
sexum, z obowiązkiem jednej służby zbrojnej. Prymasowskie, poczta w Słowikowie, 7 dm.,
Teodor Potocki, biskup warmiński, podaje do 63 mk. Około r. 1523 skladało się R. z soł-
wiadomości, że Marcin Jakubusz, Krzysztof tystwa i łanów kmiecych; własnością arcybi-
Jakubusz, Adam Szyk, Kacper Zalewski, To- skupów było aż do nowszych czasów. Zabra-
masz Zalewski, Jerzy Falten, Jan Becz ze wsi ne przez rząd pruski, wcielone zostało do
Sąpłaty, oraz Marcin Kurek z Malszewskiej domeny skorzęcińskiej, później gnieźnieńskiej.
Wólki, ziemianie pow. szczycieńskieg'o (capi-W sklad okręgu wiejskiego wchodzi; leśnic-
taneatus Szczytnensis) w Prusiech branden- two Raszewo- Wyrobki (7 mk.); cały okrąg
burskich, pozbawieni środków utrzymania ma 8 dm., 70 mk. (44 kat., 26 prot.). 2.) B.
w skutek ciężarów i podatków nieznośnych, Wyrobki, niem. Raschau, leśnictwo, tamże.
oraz spowodowani chęcią przyjęcia wiary ka- Raszewy 1.) wś i domin., pow. krobski
tolickiej, udali się z żonami i dziećmi do bi- (GOStY{l), o 6 klm. na zachód od Kobylina;
skupstwa warmińskiego, aby się tam osiedlić; par. Pępowo, poczta i st. dr. żel. w Kobylinie.
w tym celu nadaje biskup 12 włók boru R. leżały niegdyś na granicy pow. pyzdrskie-
w kameracie jeziorańskim pod Raszagiem. go i kościańskiego. Regestra poborowe pow.
Dan w Warszawie 1'.1723. Biskup Szembek pyzdrskiego z r. 1578 (Pawiński, I, 217) wy-
zatwierdza r. 1731 powyższe nadania (ob. kazują między dobrami, niemającemi kmieci,
Kętrzyński, O ludności pol., 559). Ad. N. R. siedzibę Raszewskich, o której nie mogli-
Raszczyce, niem. Raschuetz, 1531 Rassisitzo, śmy się przekonać, czy jest .temi Raszewami.
wś i dobra ryc., pow. raciborski, posiada ko- Przy schyłku zeszłego stulecia należaly R.
ściół filialny par. Markowice, odbudowany do Wilkońskich, a później do Stablewskich.
1608 r. W 1861 r. 91 dm., 637 mk. (2 ew.); W nowszych czasach wykopano tu garnek
obszar większej własności wchodził w skład z monetami wendyjskiemi z XI w. Wś ma 16
dóbr ks. raciborskiego; wieś miała 800 mr., dm., 108 mk. (103 kat., 5 prot.). Dominium
trzy młyny na strumieniu leśnym, szkołę liczy 29 mk.; obszaru ma 230'67 ha; chów
dwuklasową. bydła i owiec. 2.) B., wś i fol., pow. wrze-
Baszelki, wś, pow. sieradzki, gm. Zadzim, siński, o 3 klm. na płn.-wschód od Żerkowa
par. Rossoszyca, odl. od Sieradza 19 1 / 2 w., (urz. poczt.); par. Żułkowo (dawniej Żerków),
ma 10 dm., 86 mk. st. dr. żel. w Chrzanie. W r. 1578 zarządzał
Baszełka, zaśc. szl. nad jez. Lokaje, pow. wsią Wojciech Chmielewski, urzędnik Stani-
święciański, w 2 okr. pol., o 45 w. od Swię- sława Zaremby; w r. 1618 posiadał je Adam
cian, 2 dm., 13 mk. kat. Czarnkowski, woj. łęczycki. Około 1640 r.
Baszew, w XVI w. Rossewo, Roschewo, wś właścicielem jest Franciszek Sędziwój Czarn-
włośc., pow. kutnowski, gm. i par. Kutno, po- kowski, ststa międzyrzecki i pyzdrski, a przy
siada szkołę początkową i urząd gm., 6 dm., schyłku zeszłego wieku Poniński, ststa kopa-
81 mk., 19 osad, 84 mI'. W 1827 r. było 12 nicki. Szczątki fundamentów i stary ogród
dm., 85 mk. Wchodziła w skład dóbr Kutno. świerkowy świadczą, że tu stał niegdyś dwór
W XVI w. łany kmiece dawały dziesięcinę dziedziców. R. leżą o sto stóp wyżej niż łąki,
plebanowi w Orłowie, fol. zaś do Kutna (La- a ku zachodowi ciągnie się pasmo wzgórz,
ski, Lib. Ben., 480, 491). Br. Ch. wznoszących się o tyleż nad osadą. Na je-
Baszewka al. Raszowlca, w dokum. Raszaw- dnym z pagórków postawili w r. 1831 Prusa-
ka, mko nad rz. Psioł, w pow. hadziackim cy rodzaj obserwatoryum, z którego śledzili
gub. połtawskiej, na pograniczu pow. mirho- ruchy wojska polskiego. Tuż pod R., wśród
rodzkiego, na płd.-zachd od Hadziacza, ma sześciu starych lip, wypływa zdrój o dziewię-
4800 mk., 2 cerkwie, jarmarki, gorzelnią, wy- ciu otworach, Ubiedrzem zwany, ulubione
rób miodu, znaczny handel pierzami, puchem ustronie ststy kopanickiego. Zjeżdżał on tu
i szerścią, st. poczt. o 18 w. na zachód od z pobliskiego Brzostkowa sam lub w towa-
Hadziacza. rzystwie gości i raczył się wodą źródlaną. Tą
Raszewo, wś i fol., pow. płoński, gm. Sie- wodą leczą się mieszkańcy okoliczni wrazic
lec, par. Kobylniki, odl. o 23 w. od Płońska, zapalenia ócz. Kopiec t. zw. szwedzki, przy
ma 20 dm., 153 mk. W 1887 r. fol. R. z no- domu mieszkalnym, wznosi się 60 stóp nad
menkl. Swarzyce rozl. mr.674; obecnie roz- poziom łąk; z pod niego wypływa drugi zdrój.
dzielony między 17 częściowych nabywców. Podanie mówi, że Szwedzi za Jana Kazimie-
Wś R. os. 22, z gr. mI'. 31. rza! ziemię czapkami znosząc, kopiec ten usy-

Iłu
pali i że broń i żółte dukaty Sl\ tu zachowane.
W ś ma 24 dm., 254 mk. kat. Fol. liczy 81
mk. kat. w 5 dm.; obszaru ma 257'60 ha. Wła-
ścicielem jest Zygmunt hr. Czarnecki, dzie-
dzic Przybysławia i Ruska. E. Cal.
Raszka, rzka, lewy dopływ }Iołdawicy.
Raszkieta, rzeczka w gub. kowieńskiej,
lewy dopływ Wyrwity, !ew. dopł. Wenty;
przybiera od lew. brzegu Zyzdzie.
Raszków, wś, fol. i dobra, pow. włosz-
czowski, gm. i par. Słupia, odl. 28 w. od
Włoszczowy; posiada cegielnię i pokłady tor-
fu; st. poczt. w Szczekocinach. VV 1827 r. by-
ło 43 dm., 385 mk. Dobra R. składaj!1i się
z folw.: R., Zagórze, nomenkl. :Bolesławów,
rod. mr. 1320; fol. R. gr. or. i ogr. mr. 544,
łąk mr. 101, past" mr. 5, lasu mr. 377, nieuż.
mr. 25, razem mr. 1053; bud. mur. 8, z drze-
wa 12; płodozmian 6 i 8-polowy; fol. Zagórze
gr. or. i ogr. mr. 218, lasu mr.44, nieuż. mr.
5, razem mr. 267; bud. mur. 1, z drzewa 2;
płodozmian 6 i 8-polowy, las nieurz!1idzony.
Wś R. os. 69, z gr. mr. 468; wś Wielkopole
os. 6, z gr. mr. 57. W XV w. Rasków, w par.
Słupia, własność Jana i Mikołaja h. Odrowąż,
miał 21 łan. km., z których dzicsięcinę, war-
tości 15 grzyw., dawano prepozyturze krakow-
skiej; karczma, zagrodnicy, 2 rycerskie d wory
miały parafią w Szczekocinach, gdzie z d w óch
folw. płacono dziesięcinę, wartości 4 grzyw.
(Długosz, L. B.. I, 23; II, 208, 214). Według
reg. pob. pow. lelowskiego wś R. miała 20
półłanków km., ćwierć karcz., 3 zagr. z rolą,
3 kom. z bydł., 5 kom. bez bydła. 2 rzem.
(Pawiński. Małop., 77, 436). Br. Ch.
Raszków 1.) mko przy ujściu strugi Racz-
kowej Doliny do Dniestru, pow. olhopolski,
w pobliżu granicy pow. bałckiego, w 3 okr.
pol. (Pieszczanka), gm. i par. Raszków, st. p.
Krute, o 50 w. na płd.-zachód od Olhopola,
273 w. od Kamieńca a 25 w. od st. dr. żel.
kijowsko-odeskiej Kodymy, ma 428 dm., do
2500 mk., w większej połowie żydów, 5 mły-
nów, 1496 dz. ziemi włośc., 4327 dz. dwor-
skiej wraz z Katerynówką, 2 cerkwie, kościół
ormiańsko-katol., zarząd gminy, synagogę, 6
garbarni, 26 targów, szkołę miejską, st. poczt.,
przystań na Dniestrze (roczny ruch towarów
wynosi 35,120 rs.), przeprawę promem przez
Dniestr do Bessarabii, aptekę, 158 rzemieślni.
ków. W skałach nad Dniestrem wykute są
obszerne jaskinie, przemieniane w zimie na
wygodne owczarnie. Na stokach znajduj!1i się
winnice, dające do 1000 wiader wina rocznie.
W okolicy znajduje się kamień wapienny, cio-
sowy, młyński, na brusy i toczydła oraz mar-
giel, glina i piasek do robienia szkła. Jedna
z cerkwi p. w. św. Trójcy, wzniesiona w 1760
r. i uposażona 40 dz. ziemi, ma 1131 parafian,
druga zaś, p. w. N. M. P., wzniesiona w 1740
Ras
533
r., ma 740 wiernych i 46 dz. ziemi. Kościół
orm.-katol. p. w. św. Kajetana, wymurowany
w 1749 r. przez ks. Lubomirskiego (podług
rubrycelli, w 1786 r. zaś kosztem kś. Józefa
Krzysztofowicza podług Marczyńskiego) a w r.
1791 przez arcyb. lwowskiego Tymanowicza
konsekrowany. Par. kat. dekan. bałckiego, ma
1087 wiernych i kaplicę w Zahnitkowie. Do
par. raszkowskiej, rozciągającej się od wscho-
du na zachód na 40 w., a z południa ku pół-
nocy na 25 w., oprócz R., należ!1i mka Kamion-
ka i Zahniatków i wsie: Aleksiejówka, Biłocz,
Chrustowa, Jurydyka, Kajetanówka (Teklów-
ka), K£.terynówka, Księdzówka (Raszkowska
Słobódka), Kuźmin, Oknica, Podejma, Podej-
mica, Sewerynówka, Stroińce, Studenna, Wa-
ladynka i Wodyturkuł. Do gminy raszkow-
skiej należą: R., Aleksiejówka, Basztanków,
Katerynówka, Księdzówka, Podejma, PodeJ-
mica, Stroińce, Waladynka i Zahnitków, w o-
góle 10 okr. wiejskich (starostw), maj!1i c ych
1782 osad, 10976 mk. włościan (5406 męż. i
5550 kob.), ziemi należącej do włościan 12632
dz. (ornej 8215 dz). Oprócz tego w obrębie
gminy zamieszkuje 2454 osób innych stanów
i znajduje się 16376 dz. ziemi rządowej i pry-
watnych właścicieli (7268 dz. ornej), w ogóle
więc gmina obejmuje 13420 mk. i 29008 dz.
przestrzeni (15483 dz. ornej). Mko założone
przy końcu XVII w., należało początkowo do
Zamoyskich. Włość raszkowska składała się
z miasta i 10 wsi a dochód z nicj w 1682 r.
wynosił do 140,000 złp. :Barbara Zamoyska
wniosła jako wiano wraz z cał!1i Szarogrod-
czyzną, składając!1i się z 39 miast i 136 wio-
sek, w dom Koniecpolskich. Miasteczko było
wówczas dość ludnc, osiadłe przez zamożnych
'\V ołochów, Greków i Ormian, którzy trudnili
się rozległym handlem, wyrabiali wyborne
safiany i utrzymywali stada koni. Aleksander
Koniecpolski, wwoda sandomierski, wypuścił
R. Domnie Rozandzie, córcc wojewody woło-
skiego :Bazylego Lupula, wdowie pu Tymosz-
ku Chmielnickim, w zastaw za 60,000 złp.
Następnie mieszkał tu w zameczku Duka,
władca księstwa niemirowskiego z ramienia
Turcyi. W czasie rozruchów kozackich a na-
stępnie wojen tureckich, miasto bardzo ucier-
piało. Po traktacie karłowickim w 1703 r.
dobra te wróciły do Koniecpolskich i wkrótce
przeszły w posiadanie Lubomirskich. Chociaż
znacznie już upadłe, liczyło mko w 1775 r.
jeszcze 65 domów w mieście i 255 na przed-
mieściach. VV czasie działu majątków Stani-
sława Lubomirskiego w 1776 r. między 4 je-
go synami, klucz raszkowski składał się z mia-
sta i 15 wsi, a dochód z niego określony był
na 84,700 złp. Po upadku Rzpltej cesarzowa
Katarzyna kupiła tę majętność, przej!1i wsz y
500,000 czerw. złoto długu w banku holender-

534
Rae
skim, zaciągniętego przez Aleksandra Lubo-
mirskiego. Według wy kazów rządowych by-
ło wtedy w całym kluczu 15,000 dz. ziemi,
z tych 5000 dz. z Raszkowem cesarz Paweł
darował b. namiestnikowi izasła wskiemu (W 0-
łyń) Tutolminowi, wzamian za klucz brusi-
łowski, który zwrócony był Czackim. Syn
namiestnika Aleksander usunął Ormian, któ-
rzy przenieśli się do Lwowa i Kamieńca, a
z nimi znikł handel i miasto upadło jeszcze
więcej, Przez wnuka generała Raszków sprze-
dany na publicznej licytacyi, nabyty został
przez Barszczewskiego, wnuczka którego około
1860 r. zmarła w Kamieńcu prawie w nędzy.
Ostatni z Barszczewskich , znany filantrop,
zmarły przed kilku laty w Franzensbadzie,
zostawił R. w posiadaniu siostry swojej 1 mo
voto Jurjewiczowej, 2 do voto Rodokonaki.
2.) R., dawna nazwa wsi Horodyszcze, w pow.
taraszczańskim. Dr. M.
Daszków, wś nad bezim. dopł. Dniestru,
pow. chocimski gub. bessarabskiej, par. Cho-
cim, gm. Rukotyn, przy drodze z Rukotyna do
Georgene. Jest tu cerkiew drewniana, poste-
runek celny, 179 dm. (w 1868 r.). X. Jl. O.
Daszków, wś, pow. horodeński, odl. 9'7
klm. na płn.-zachód od Horodenki (sąd pow.,
st. poczt. i tel.). Granice: wschod. Potoczy-
ska, połudn. Horodenka i Tyszkowce, zachod.
Olejowa Korolówka, półn. Czernelica, Dubki,
Daleszów i Siemakowce. Obszar dwor. 329,
włośc. 734 mr. W 1857 r. 551 mk.; w 1880 r.
w gminie 683, na obszarze dwoI'. 21 mk.; rz.-
kat 8, par. Michalcze; gr.-kat. 699, par. Ole-
jowa Korolówka. Kasa pożycz. gm. z kapit.
658 złr. Właściciel posiadł. dwor. Jakub br.
Romaszkan. B. R.
Daszków, mto i okI'. miejski, pow. odola-
nowski, dek. koźmiński, o 11 klm. na płn.-zach.
od Ostrowa, na trakcie krotoszyńskim, w ró-
wninie nad Ołoboczką, która je oddziela od
Raszkówka. Posiada kościół katol., synagogę,
urz. poczt. trzeciorzędny, towarzystwo polskie
przemysłowców i 4 jarmarki. Najbliższa st.
drogi żel. w Biniewie o 5 klm. Mieszkańcy
przeważnie Polacy, trudnią się handlem i upra-
wą. roli. Dawniej kwitło tu garbarstwo. Przy
schyłku zeszłego stulecia było tu 18 szew-
ców, 17 gorzelników, 9 kołodziei, 7 mielcarzy,
po 5 młynarzy, garncarzy i krawców, 4 płó-
cienników, po 3 piekarzy, bednarzy i kuśnie-
rzy, 2 stolarzy, 1 sukiennik, olej nik, rymarz,
ślusarz, kowal, cieśla, golarz i muzykant;
miasto utrzymywało dwóch stróży nocnych,
a roczne dochody miejskie wynosiły 194 tal.
Jarmarków odbywało się 7 do roku. Mieszkań-
ców liczyło miasto 692 (13 żyd.); dymów by-
ło 118, wiatraków 6 i 2 kościoły. W r. 1811
liczono 131 dm. i 800 mk.; 1837 r. 130 dm.,
1605 mk.; 1839 r. 157 dm., 1526 rok. (1214
Ras
kat., 214 żyd. i 98 prot.); 1848 r. 1638 mk.
(10 którzy wyłącznie językiem niemieckim
władali); 1861 r. 1381 mk.; 1871 r. 120 dm.,
1319 mk.; nowsze wykazy nieurzędowe poda-
ją 1473 mk. i więceJ. Herb miasta wyobraża
bramę zamkowa" z trzema wieżyczkami; na
czterech rogach tarczy znajdują się litery M
S B R, a u spodu rok 1444. Kościół p. w. św.
Marcina i św. Heleny, istniał już przed 1488
r. Jako grożący upadkiem, rozebrany został
około 1759 r. Stał tu jeszcze drugi p. w. Zna-
lezienia św. Krzyża; wystawił go 'Vładysław
Leszczyński, podkomorzy poznański, dziedzic
dóbr, około r. 1660, a poświęcił w r. 1664
Stanisław Domaniewski, sufrag. włocławski.
Przy kościele zaprowadzone były bractwa r.
1609 św. Anny i r. 1676 Rożańcowe. Kosciół
ten zgorzał 1882 r., w miejscu jego stanął
w r. ]886 nowy, z cegły palonej, w stylu go-
tyckim, poświęcony przez kś. Ołyńskiego,
dziekana koźmiilskiego. Parafia" składają: Bie-
ganie, Biegańskie Holendry, Dąbrowa, Dro-
gosław, Głogowa, Józefów, Raszków i Wrze-
śnica; dusz liczy 2226. Szkoła istniała w Ra-
szkowie około 1683 r.; rekterem był Seba-
styan :Michałowicz, który zarazem pełnił obo-
wiązki organisty; z miasta pobierał cztery
korce żyta i tyleż owsa, a z akcydensów ko-
ścielnych część trzecią, mieszkał w domu re-
ktorskim obok kościoła św. Marcina i miał do
pomocy nauczyciela, który pobierając pensya"
od magistratu, uczył osobno chłopców i osob-
no dziewczęta w domku wystawionym przez
mieszczan. Rektor i nauczyciel mieli, prócz
tych dochodów, jeszcze procent od kapitału
200 złoto Szpital o jednej wielkiej izbie ogrze-
wanej i o sześciu komorach, stał w r. 1683
obok kościoła paraf.; uposazony był folwarcz-
kiem, dwoma ogrodami, z których jeden przy
Targowisku i trzema płosami nowin, zwanych
Kopaniną. W r. 1885 przy budowie nowego
kościoła znaleziono garnek zawierający 240
monet srcbrnych, holenderskich i szwajcar-
skich z r. 1620-1698, wielkości talara, tu-
dzież jednego talara brandenburskiego z 1596
r. Zachodzących w aktach grodzkich poznań-
skich między r. 1386 i 1390 Raszkowskich
odróżnić nie można należycie od Raczkow-
ski ch z Raczkowa. W r. 1403 przekazał W oj-
ciech J astrzebiec, bisk. poznański, dziesięcinę
z R. osadzonym przez siebie mansyonarzom.
W 1504 r. Jan i Mikołaj de Krasko (?) Ra-
szkowscy sprzedają R., dziedzictwo swoje, za
sto grzywien Bieniaszowi Zadorskiemu; z rąk
Zadorskich przeszedł do Kościeleckich, z któ-
rych Jan, podkomorzy krakowski, sprzedał
go braciom Chwalczewskim w r. 1540; na je-
dnej atoli części Raszkowa siedział jeszcze
wówczas Mikołaj Baran Raszkowski; r. 1637
był właścicielem Raszkowa Piotr Sieniuta; r.

Ras
1664 Wacław Leszczyński, woj. podlaski, a
w r. 1683 Stanisław Leszozyński; późniejszy-
mi dziedzicami są, kolejno Mycielscy i Skó-
rzewscy. W r. 1580 było tu 10 szewców, 6
komorn., po 3 krawców i kowali, po 2 sukien-
ników, płócienników, rzeźników, piekarzy,
kołodziei, bednarzy, jeden nieckarz, dzieg-
ciarz, olejnik, rymarz i handlarz mąki. Soszu
podwójnego złożył ławnik Jan Placek 5 złp.
22 gr.; od 2 mielcarzy nie płacono nic, ponie-
waż nie warzyli piwa; od 2 kół korzecznych
po 24 gr. i od dwu wiatraków po 5 gr. płacił
podatek Wojciech Rąbczyński. Ogółem pła-
ciło miasto 47 złp. 14 gr. R. 1618 oddali bur-
mistrz z radą miejską szoszu podwójnego z do-
mów 5 złp. 22 gr. od 6 szewców, 2 płócienni-
ków, 3 kowali, ślusarza, 2 sukienników, 2 ko-
łodziei, 2 rzeźników, olejnika, 2 piekarzy, 2
bednarzy i jednego krawca po 15 gr. od 2
przekupek po 12 gr., od 3 komorników po 6
gr. i od jednego źrzebia roli 30 gr.; ogółem 20
złp. 4 gr. W 1637 r. sprowadził Piotr Sieniu-
ta Niemców do Raszkowa, nadając im prawo
niemieckie; r. 1771 płacili żydzi raszkowscy
16 złp. pogłównego; r. 1793 przeszło miasto
z częścią pow. kaliskiego, do którego naleza-
ło, pod panowanie pruskie. W r. 1848 d. 26
kwietnia zaszła w Raszkowie potyczka mię-
dzy wojskiem pruskiem, pod dowództwem
podpułkownika v. Bonin, a powstańcamI, któ-
rzy cofnęli się ku PIes zewowi. W skład okr.
miejskiego wchodzi: fol. Józefów (5 dm., 103
mk.); cały okrąg ma 125 dm., 1422 mk. (1160
kat., 167 żyd. i 95 prot.). R. par., dek. ko-
źmiński, ma 1852 dusz (1873 r.). E. Cal.
Raszkowa-Dolina, struga, bierze pocza,-
tek w pow. bałckim, płynie z północy ku po-
łudniowi, mija wś Aleksiejówkę i pod m. Ra-
szkowem wpada od lewego brzegu do Dnie-
stru w pow. olhopolskim, ubiegłszy zaledwie
1 milę. X. M. O.
Raszkowce, wieś, powiat prużański, na
wschód od W. Sioła.
Raszkówek al. Raszkówko, wś, domin. i
okr. domin., pow. odolanowski, na płn.-zachód
od Ostrowa, nad Ołoboczką, par. Pogrzybów,
poczta w Raszkowie, st. dr. żel. w Biniewie
o 5 klm. R. istniał już przed r. 1579 i nale-
żał częściowo do ł.'Iarcina Rąbczyńskiego i
Wojciecha Pacynowskiego; w r. 1618 był
dziedzicem Mikołaj Domaniewski; na R. był
wtedy jeden tylko łan, 2 zagrodn. i młyn
o jednem kole. WŚ ma 16 dm. i 142 mk. kat.
Domin. liczy 170 mk. w 7 dm.; obszaru ma
1279'74 ha, czyli 849'33 roli, 83'10 ła,k, 15'23
pastw., 291'50 lasu, 38.33 nieuż. i 2'25 wo-
dy; czysty doch. gr. 11,224 mrk; gorzelnia
parowa, młyn i cegielnia; chów bydła; właści-
cielem jest Kazimierz hr. Skórzewski. W skład
okI'. domin. wchodzą folw.: Skrzebów, Drogo-
Ras
535
sław, Dąbrowa, leśnictwo Zielonka i os. Pia-
ski; cały okrąg ma 20 dm., 565 mk. (552
kat., 13 prot.). E. Cal.
Raszkowice, niem. Raschkowitz, wś, pow,
frydecki na Szląsku austr., ma 1499 mI'. ob-
szaru i 135 mk. We wsi kaplica katol. p. w.
N. M. P., filia par. Morawka; par. ew. Ligota.
Baszkowice 1.) niem. Raschwitz, 1396 Roz-
kowicz, wś, pow. brzeski (na Szląsku prus.),
par. ew. Ma,koszyce. W 1842 r. 52 dm., fol.
dóbr rza,dowych, 284 mk. (20 katoL), królew-
skie podleśnictwo, szkoła ewang. 2.) B., ob.
Roszwice.
Baszkowiecka Słobódka, al. Ksif}dzówka,
słobódka pod Raszkowem, w pow. olhopol-
skim, ma 26 osad, 168 mk., 110 dz. ziemi.
Należała do kościoła w Raszkowie, dziś wła-
snoŚĆ rządu.
Raszkówka al. Roszkówka, fol., wś i zaśc.
w jednej okolicy, pow. borysowski, w 3 okI'.
pol., gm. i par. kat. Dokszyce. WŚ ma 5 osad
pełnonadziałow.; fol. jeszcze w, czwartym dzie-
siątku b. stulecia nalezał do Swiętorzeckich i
miał 56 poddanych pł. męz.; obecnie Prószyń-
skich, ma 788 dzies. ziemi dwors.; grunta lek-
kie, miejscowość falista, dość leśna. A. Jel.
Baszkowo, wś, pow. oszmiański, w 3 okr.
pol., gm. Łogumowicze, olu. wiejski Czapuń,
o 8 w. od gminy, wraz ze wsiami Czapuń i
Przystań 167 dusz rewiz. (w 1864 r.); należy
do dóbr Mikołajów, hr. Zamoyskich.
Baszkuciany 1.) wś, pow. oszmiański, w 1
okI'. pol., gm. Graużyszki, akr. wiejski i dobra
Umiastowskich, Klewica, 07 w. od gminy, 18
w. od Oszmiany a 12 w. od Dziewieniszek,
ma 34 mk. katol. (podług spisn z 1864 r. 44
dusz rew.). 2.) B, al. Reszkutony, wś nad po-
tokiem Gromenis, pow. święciański, w 2 okI'.
pol., gm. Zabłociszki, akr. wiejski i dobra Per-
wieniszki, o 7 w. od gminy a 11 w. od Świę-
cian, ma 18 dm., 143 mk. kat. (podług spiau
z 1864 r. 109 dusz rewiz., w tej liczbie 4 je-
dnodworców). Dawne dziedzictwo Narbutów,
następnie Spitznaglów, później Ertelów.
Raszniówka ].) al. Resznżówka, wieś nad
dopł. rz. Słuczy, pow. starokonstantynowski,
na pograniczu nowograd wołyńskiego, na za-
chód od mka Ostropola; ob. Arch. J. Z. R., cz.
VI, t. I: 291. 2.) B. Wielka, wś nad dopł.
Słuczy, pow. zasławski, na zachód od mka
Połonnego (w pow. nowogradwołyńskim); ob.
Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 1. 2:::10. 3.) B, Kosa,
wś, pow. zasławski, na płd.-wschód od Sudył-
kowa; ob. Arch., cz. VI, t. 1: 292.
Basznowo, wś włośc., pow. maryampolski,
gm. ]<'reda, par. Godlewo, odl. od Maryampo-
la 45 w., 15 dm., 114 mk., 16 os., 319 mI'.
W 1827 r. było 7 dm., 198 mk. W chodziła
w skład dóbr Freda Dolna; obszar dworski i
lasy weszły w skład dóbr Mazuryszki (ob.).

536
Ras
Raszowa ].) niem. Raschau, 1401 Raschow,
1532 Raschowy, wś kośc. nad strum. Dembio,
pow. opolski, odl. 2'/8 mili od Opola, posiada
kośoiół par. kat., istnieja..oy już w 1297, pier-
wotnie p. w. św. Stanisława. Po spaleniu
wzniesiono 1781 r. nowy murowany p. w. Bo-
skiej Opatrznośoi. We wsi szkoła kat., młyn.
Obszaru 1118 mr.; 1861 r. 76 dm., 482 mk.
(1 ewang.). Ludność bezrolna wychodzi w le-
cie na zarobek przy robotaoh mularskich i
pracuje przy obróbce drzewa w okolicznych
lasach królewskich. 2.) H., niem. Roschowa,
1532 r. Russowa, wś i dobra ryc., pow. koziel-
ski, par. kat. Rokicie. W 1861 r. 51 dm., 475
mk. (1 ewang.). Obszar dóbr 566 mr. (476 mr.
roli); wieś 638 mr. (482 mr. roli). Do 1810
r. stanowiła posiadłość klasztoru cystersów
wJemielnicy.
Raszówek, fol. nad rz. Nida.. (odl. 1 w.),
pow. miechowski, gm. Raoławice, par. Kalina
Wielka, odl. 14 w. od Miechowa. W 1827 r.
było 10 dm., 51 mk. W 1885 1', fol. ten rozl.
mr. 350: gr. Ol'. mr. 232, lasu mI'. 114, nieuż.
mr. 4; bud. mur. 2, z drzewa 7; płodozmian
lO-polowy, las nieurz1l,dzony.
Raszówka al. Raszejówka, os., pow. kielec-
ki, gm. i par. Mniów, leży śród wyniosłości
jednej z odnóg pasma Łysogór. W 1827 r.
było 2 dm., 7 mk.
Raszowka, ob. Raszewka.
Raszówki al. Rasz6wka, karczma na obsza-
rze Siekierczyny, pow. limanowski, przy go-
ścińcu sa..decko-limanowskim, wznies. 577 mt.
Rasztobol, wś, pow. suwalski, gm. Jele-
niewo, par. Filipowo, odl. od Suwałk 14 w.,
ma 13 dm., 105 mk. W 1827 r. należała do
par. Jeleniewo, miała 15 dm., 95 mk.
Hasztów, wś i fol., pow. radzymiński, gm.
i par. Klembów, odl. 5 w. od Radzymina, ma
223 mk. W 1827 r. było 12 dm., 147 mk.
Fol. R. w r. 1872 oddzielony od dóbr Kra-
szew, rozl. mI'. 540: gr. Ol'. i ogr. mr. 193, ła..k
mr. 85, past. mI'. 43, lasu mr. 209, nieuż. mr.
10; bud. mur. 1, z drzewa 8; las nieurza..dzo-
ny. WŚ R. ma 20 os. i 382 mr.; wchodziła
w skład dóbr Kraszew. Br. Ch.
Rasztowce ze Ścianką, wś, pow. skałacki,
1lad pot. Gniłą, w pasie pogranicznym; lasy R.
dochodza.. Zbrucza, oddzielaja..cego Galicya, od
gu b. podolskiej. Granice: wschod. Zbrucz,
połud. Dubkowce, zachod. Soroka i Kluwińce,
półn. Borki. Obszar dwor. wraz z Dubkowca-
mi ma ról, ła..k i ogr. 1050 mr., lasu 1619 mr.;
włośc. 2247 mr. W 1857 r. wraz z Dub-
kowcami 1272 mk. W 1880 r. bez Dubkowiec
w gminie 868, na obszarze dwor. 100; rz.-kat.
294, par. Touste; gr.-kat. 603, pal'. Dub-
kowcc. Szkoła etat. o 1 naucz., kasa pożycz.
gm. z kapit. 2444 złr. Właśc. pos. dwor.
spadkobiercy Torosiewiozów. Obszar R. i naj.
RaI
bliższa okolica tej wsi. (góry :Miodoborskie)
przedstawia wielka.. obfitość ciekawyoh za-
bytków przedohrześoiańskiej kultury. Szereg
tyoh zabytków rozpoozyna Dźwinogród, sta-
rożytne grodzisko, oraz w pobliżu dwie tak
zwane skałki: Rasztowiecka i Boreoka. U stóp
Dźwinogrodu leży dolina Babina; dalej Kruhla
Hirka na Brzeźniaku, z olbrzymia.. bryłą, ka-
mienną, wsparta.. na 6 - 7 piętrach wię-
kszych i mniejszych głazów. W pobliżu jedna
z największych i najlepiej zachowanych Dup-
nych mogił, 18 mt. wysoka, z dwoma wałami.
Dalej rozlcgła góra "Sokolicka.." zwana, któ-
rej skalisty, brunatny, kręty występ, prawie
prostopadle do Zbrucza spada. U stóp tego
występu, w dolinie zwanej "Zbiegła", na pier-
wszym załomie Zbrucza, w obrębie gm. Ho-
rodnica, wydobyto w r. 1848 ze Zbrucza po-
sąg Swiatowida. O ćwierć mili od Sokolicy
położone zamczysko, najwyższy punkt w Mio-
doborach, z wałami, bastyonami, ołtarzem po-
gańskim i brama, kamienna... U stóp dolina le-
sista zwana Bohod, oddzielona od przyległych
lasów szerokim wałem, który się ła,czy z wa-
łami zamczyska. Za Sierkowcami jest jeszcze
zamczysko, ale mniej ciekawe. Większa część
wspomnianych pomników, jak Zamczysko,
Bohod i Sokolich a, wraz z cmentarzyskiem,
kurhanami, horodyszczem, znaj duj a, się na ob-
szarze wsi Horodnicy nad rz. Gniła, (pow. hu-
siatyński). Podobne zabytki spotykamy i na
lewym brzegu Zbrucza w gub. podolskiej, po-
między Satanowem a Husiatynem. Takie sku-
pienie zabytków na stosunkowo niewielkiej
przestrzeni świadczy, że istniały tu ludne
osady, otaczaja,ce centralny gród (Dźwino-
gród), rezydencya, władcy, przy której stała
świątynia Swiatowida, z ołtarzami ofiarnc-
mi. Prawdopodobnie po obaleniu Swiatowida,
w Liczkowcach wzniesiono świa,tynię chrze-
ściańska, p. w. św. Mikołaja, dota,d istnieja,ca,.
Wiadomo bowiem, że Swiatowida przy wpro-
wadzeniu chrześciaństwa u niektórych szcze-
pów zasta,pił św. Wit, jak naprzykład w Pra-
dze czeskiej, u innych św. Mikołaj, a jak
Swiatowidowi składano w ofierze koguty ży-
we, to i dziś jeszcze w Liczkowcach w dzień
św. Mikołaja znoszą, do kościoła koguty i ku-
ry, nawet z dalszych okolic z za Zbrucza.
Dźwinogród leżący w obrębie Rasztowiec, po-
przedzają, duże skałki: Rasztowiecka i Bo-
brecka. Są to olbrzymie, piętrza,ce się nad
parowem skały. N a szczycie pierwszej prze-
chowały się ślady wykuć i wyżłobień. Dźwi-
nogrodem nazywał A. H. Kirkor rozległa, gó-
rę, w której od płn.-zachod. strony wykuta
niewielka pieczara, stale zamieszkała przez
pustelnika. W środku urza,dzony ołtarz, przy
którym lud gromadnie, szczególnie w święta,
składa swoja, daninę. Obok izdebki jest 1'0-

Bas
Rat
537
dzaj niszy, służącej za sypialnię. Dzisiejszy dziedziców Falent (zpoblizkiego Opaoza), wte-
pustelnik kopią,c koło swej siedziby, natrafił dy Zygmunt Opacki, woj ew. dorpacki, wzniósł
na mnóstwo gruboziarnistych skorup. Idąc od nowy murowany kościół w 1654 r. Syn jego
pustelni na południe napotyka się fosę mają- Wojciech, podkomorzy warszawski (t 1680),
cą 17 mt. głębokości, a za nią szeroki i długi przyozdobił kośoiół i został w nim pochowany.
wał. Dalej przeszedłszy 208 mt. spotykamy W końcu XVIII w. dziedzicem R. został ban-
drugą fosę, a za nią drugi wał. Po za tym kicr Piotr Tepper, który z gruntu odnowił i
ostatnim rozległa równina nosi nazwanie ozdobił kościół w 1790 r. On też udzielił cza-
"Starego zamczyska". Są tu ślady murów sowo w R. przytułku żydom, wyrugowanym
kamiennych, z głazów układanych. Głazy te w 1784 r. ze Starej Warszawy, rozporządze-
ręką ludzką obrabiane, tkwią w ziemi. Z za- nicm Michała Mniszka, marsz. w. kor. Utwo-
chodniej strony, blisko na ćwierć mili ciągnie rzenie osady żydowskiej w R. obiecywało też
się głęboki jar, od wschodu zaś i południa same niedogodności dla miasta co i poprzednia
otacza Zbrucz. 'Widoczna zatem, że warownia kolonia żydowska "Nową Jerozolimą" nazwa-
miała ważne obronne znaczenie. W północnej na, założona w 1775 r. (za rogatkami jerozo-
stronie u stóp Dźwingroqu dolina leśna i dziś limskiemi) i z tego powodu miasto zakaz
nazywa się "Babiną". Zyją jeszcze ludzie, wkrótce cofnęło. Położenie R., jako stacyi na
którzy pamiętają stojący tu posąg kamienny drodze idącej od przeprawy przez Pilicę pod
(babę), który przed trzydziestu laty jakiś le- Białobrzegami ku przeprawie na Wiśle pod
śniczy rozbił i użył do budowli. Często po- Warszawą, uczyniło wieś polem walki, stoczo-
wtarzająca się na obszaFze Rusi nazwa Dźwi- . nej tu w dniu 19 kwietnia 1809 r. przez kor-
nogród (Zwenihorod, Swinihorod) i niezbyt pus ks. warszawskiego, pod dowództwem ks.
wielka odległość między temi grodami, utru- Józefa Poniatowskiego, złożony z 10 do
dnia roztrzygnięcie, które z wiadomości kro- 12,000 Polaków i oddziału Sasów (1200 ludzi),
nikarskich odnieść należy do Dźwinogrodu a armią Austryacka, pod dowództwem arcyks.
nad Zbruczem. Dalsze losy tego grodu wiążą Ferdynanda, licząca, do 30,000 ludzi. Wkro-
się z dziejami Trembowli. B. R. czywszy w granice księstwa pod Nowem Mia-
Rasztówka, wś, pow. starokonstantynow- stem (nad Pilicą) dnia 14 kwietnia, posuwali
ski, na mocy tranzakcyi kolbuszowskiej w r. się austryacy ku Warszawie, którą osłaniał
1753 darowana przez ostatniego ordynata korpus polski. Po wstępnych utarczkach roz-
Ostrogskiego Ksaw. Szydłowskiemu. począł się zacięty bój, który trwał do nocy.
Rasztowska Wola, wś i dobra, pow. ra- Korpus polski mimo straty 2000 ludzi (w za-
dzymiński, gm. i par, Klembów, odl. 5 w. od bitych) utrzymał się na swych stanowiskach.
Radzymina, posiada szkołę początkową ogól- W boju poległ znany poeta i wojak z legio-
ną, 387 mk. Przechował się tu stary dwór nów włoskich Cypryan Godebski, dowodzący
z końca XVII w. Wś za Jana III należała tu 8-ym pułkiem piechoty. O świcie korpus
do Chrzanowskich. Fol. R. Wola miał około polski cofna"ł się pod okopy Warszawy. Po
1867 r. 2054 mr. W 1885 r. fol. R. Wola upływie 24 godzin dopiero na propozycyą ar-
rozl. mr. 481: gr. Ol'. i ogr. mr. 311, łą,k mr. cyksięcia rozpoczęto układy, których rezulta-
41, past. mr. 17, lasu mI'. 90, nieuż. mr. 22; tem było: swobodne odstąpienie wojsk pol-
bud. mur. 8, z drzewa 32; las urządzony. WŚ skich z bronią i bagażami na prawy brzeg Wi-
R. Wola os. 41, z gr. mr. 423. Br. Ch. sły i kapitulacya Warszawy, wprowadzona
Raszucie, u Afanasiewa Ramucie, wś i do- w wykonanie 23 kwietnia. Pamiątką bitwy
bra, pow. szawelski, gm. Kurszany, o 77 i 78 były napisy na statuach M. Boskiej w Falen-
wiorst od Szawel. tach i Raszynie. R. par., dek. warszawski
Raszyn, wś i kol., w równinie nad rzką, do- (dawniej piaseczyński), ma 3200 dusz. O wy-
pływem Mrowy (uchodzą,cej do Bzury), pow. kopaliskach w R. pisał Al. hr. Przeździecki
warszawski, gm. Falenty, par. Raszyn. Leży w Bibl. Warsz. (1852, IV, 574). Br. Ch.
na płd.-zach. od Warszawy, przy drodze bitej, Raszyn, wś, pow. kobryński, w 3 okr. pol.,
w odl. 11 w., posiada kościół par., szkołę po- gm. Ziołowo, o 41 w. od Kobrynia.
czątkową ogólną, sąd gm. okr. II, 252 mk., 25 Raszyn, wś wspomniana w dok. z r. 14ó9
mr. ziemi dwor., 89 mI'. włośc. w kol. i 4 mr. (ob. Alek. hr. Stadnicki, Ziemia lwowska).
we wsi. W 1827 r. było 13 dm., 145 mk. O Leżała w pow. lwowskim; dziś nie istnieje,
starożytności osady świadczy znalezione tu pod tą, nazwą przynajmniej.
cmentarzysko z popielnicami. W ostatnich Rata, rzeka, lewy dopływ Bugu, ma po-
wiekach R. wchodzi w skład dóbr Falenty i czątek w płaskowzgórzu stanowiącym dział
z niemi wspólne przebywa koleje. W 1603 r. wodny Bugu i Sanu i będącym dalszym cią,-
wizyt. Goślickiego, bisk. poznań., wykazuje tu giem wyżyny 'fomaszowskiej w lubelskiem;
kościół par. drewniany p. w. św. Stefana i św. płynie w kierunku od płn. ku płd.-wschod. na
Anny. Kiedy R. przeszedł w ręce Opackich, obszarze pow. Rawa Ruska, przez Werchratę.

588
Rat
Prusie, Hutę Zieloną, a. potem na. wschód przez
Ratę, Rawę Rusk3;, Hole Rawskie, Hujczę,
wzdłuż granicy Wólki Mazowieckiej i Ka-
mionki Lasowej, następnie wchodzi do pow.
żołkiewskiego we wsi Przystanie, przepływa
W olicę, Mosty, Borowe, Dworce i uchodzi do
Bugu w pow. sokalskim powyżej od Sołokii,
nchodzącej pod Krystynopolem. Wazniejsze
dopływy R. są w pow. rawskim: z lew. brze-
gu Błotnia, powstająca w Kuliczkowie z połą-
czenia pot. Wilczyna i Ostryłki; z praw. brze-
gu: Dziewięcierz, płynący od wsi t. n. a ucho-
dzący pod Werchratą. W pow. zołkiewskim
uchodzi z praw. brzegu Tylica (od Potylicza)
pod Borowem i Zełdec al. Pasieczny (od Kło-
dna), Moszczona z Muranką.. R. płynie śród
bagnistych i lesistych brzegów. Poziom Bugu
przy jej ujściu wznies. 198 mt.
Bata, wś, pow. rawski, ob. Rawa Ruska.
BatĄj OrdYlJacki, wś, i R. Supl'yrnowany,
08., pow. janowski, gm. Kawęczyn, par. Ja-
nów.
BatĄj, jezioro w pow. chodzieskim, 1 klm.
szerokie i 2 klm. długie, oblewa wschodnią
połać miasta Chodzieża. Zasilane drobnemi
przypływami, odpływa rzeczką Bolemką, (!)
do Noteci. Na wybrzeżach rozłożyły się prócz
Chodzieża osady: Buczkowo, Neuwerder i Ra-
taje. E. Cal.
BatĄjczyce, wś, pow. brzeski gub. gro-
dzieńskiej, w 4 okr. pol., gm. Ratajczyce, o
30 w. od Brześcia.
Batł\iczyk, niem. Subken, spolszczone Zobki,
pustkowie, pow. odolanowski, par. i poczta
w Sulmierzycach, okr. domin. Chwaliszew,
ma 2 dm. i 14 mk.
BatĄje 1.) wś, fol. i dobra, pow. gostyń-
ski, gm. Rataje, par. Gostynin, odl. 1 w. od
Gostynina, posiada kościołek filialny, 281 mk.
W 1827 r. było 17 dm., 242 mk. Na obszarze
folwarku jezioro Kocioł, mające do 10 mr. ro-
zległości i drugie mniej sze. W R. mieści się
cmentarz miejski Gostynina i kościołek filial-
ny św. Jakuba, w którym odbywało się nabo-
żeństwo w latach od 1809 do 1839, gdy ko-
ściół w Gostyninie był spalony. W akcie
z 1462 r., tyczącym się ziemi gostyńskiej, wy-
mienione są juz Rataje (Kod. Maz., 232). Do-
bra Rataje składały się w 1881 r. z fol. R. i
Huta Ratajska: nomenkl. Podzamcze, Ziejka,
Zawaliska al. Zawali Droga, rozl. mr. 1081:
gr. Ol'. i ogr. mr. 795, łąk mr. 152, pastw. mr.
7, wody mr, 16, lasu mr. 60, nienż. mr. 51;
bud. mur. 6, z drzewa 17; płodozmian i lO-po-
lowy; las nieurzą.dzony; pokłady torfu na obsza-
rze 90 mr., grubości do trzech łokci. W skład
dóbr poprzednio wchodziły: wś R. os. 23,
z gr. mr. 273; wś Białotarsk os. 23, z gr. mr.
474; wś Dąbrowka os. 30, z gr. mI'. 559; wś
:Budy Kozickie os. 15, z gr. mr. 383; wś Kozi-
Rat
ce os. 25, z gr. mr. 676. 2.) B., OB., pow. ku-
tnowski, gm. i par. Kutno. Znajduje się tuż
przy mieście i na obszarze jednej morgi mie-
ści browar parowy (z prod. na. 15,000 rs.),
i gorzelnią (z prod. do 52,000 rs.), należące
do dóbr Kutno. 3.) H., wś i folw. nad
rzeką Wartą., pow. słupecki, gm. Dłusk,
par. Samarzewo, odl. od Słupcy 12 w.,lezy
na granicy od w. ks. poznańskiego; wś ma
80 dm., 366 mk.; fol. 4 dm., 42 mk. Dobra R.
składały się w 1881 r. z fol. R. i Wymysłów,
rozl. mr. 1235: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 589,
łąk mr. 192, past. mr. 100, lasu mr. 13, nieuz.
mr. 61, razem mr. 955; bud. mur. 16, z drze-
wa 2; płodozmian ll-polowy; fol. Wymysłów
gr. Ol'. i ogr. mr. 274, nieuz. mr. 6, razem mr.
280; bud. mur. 3; płodozmian lO-polowy. W
skład dobr wchodziły poprzednio: wś R. os.
69, z gr. 968; wś Walga os. 5, z gr. mr.38;
wś Wojtostwo os. 13, z gr. mr. 50; wś Dłusk
os. 32, z gr. mr. 382. Według reg. pob. pow.
pyzdreńskiego z r. 1578 wś R., w par. Sza-
marzewo, własność Stanisława Boboleckie-
go, podst. pyzdreńskiego, miała 3 ślady, 2
zagr., 1 kom. (Pawiński, Małop., 214). 4.) R.,
wś i fol., pow. iłżecki, gm. Wielka Wieś, par.
Wąchock, od.l. od Iłży 26 w. a 7 w. od W-
chocka, ma 18 dm., 82 mk., 367 mr. dwors.,
105 mr. włośc. Fol. R. stanowi majorat rzą,-
dowy, nadany Mikołajowi MiJutynowi. 5.) R.
al. R. Ka1'skie, wś nad Wisłą, pow. stopnicki,
gm. i par. Pacanów. Leży na granicy od Ga-
licyi, posiada szkołę początkową ogólną, i urz.
celny, 48 os. i 262 mk. Wchodziła w skład
dóbr Pacanów al. Karsy Wielkie. W 1881 r.
wywieziono tędy za 132,229 rs. W 1827 r.
było 37 dm., 256 mk. W 1508 r. połowa wsi
R. wraz z częścią Pacanowa, wsiami Niego-
sławice, Słup, Szczuczyn i Wola należała do
Jana z Pacanowa. Inne części w Ratajach
wraz z Pacanowem, Karsami, Książnicami,
Ząbrzem do Jana Wapowskiego. W XV w.
wś Rathagie, w par. Pacanów, własność kla-
sztoru imramowickiego, miała łany km.,
z których dawano jaja, sery, koguty, osep,
powabę. Karczma, folw., zagr. płaciły ze
wszystkich ról dziesięcinę. (Długosz, L.:8.,
III, str. 103, 109). W r. 1579 wś R., w par.
Szczuczyn, w części Pacanowskich miała 5
osad., 2 1 / 2 łan., 3 biednych. Stanisław Kar-
wicki miał 6 osad., 3 łan., 8 zagr., 3 komorn.
(Pawiński, :Małop., 234, 460, 489). Br. Ch.
Hatł\ie, uroczysko około Bohuryna al. Bu-
hryna, wsi pow. ostrogskiego.
Rataje 1.) niem. Rattay, dok. Ratagin, wś i
folw., pow. babimoski (W olsztyn), o 5 klm.
na południe od Grodziska, nad strugą, która
spływa do Obryj par. Gnin, poczta w Grodzi-
sku, st. dr. żel. w Opalenicy o 15 klm. W r.
1285 pisał się Burgardus z R.; około 1530 r.

Rat
składała się ta osada z 3 łanów, 5 zagrod., 1
komorn., 2 osadn., z dworzyszcza dziedziczne-
go i wiatraka. W końcu zeszłego stulecia na-
leżała do Michała Krzyżanowskiego, kaszt.
międzyrzeckiego, dziedzica Ruchocic. Wś R.
ma 35 dm. i 260 mk. (70 katol., 190 prol.).
Folw. (2 dm., 41 mk.) wchodzi w skład okr.
domin. Ruchocice. 2.) H., niem. Rattay, wś,
pow. chodzieski, o 2 klm. na wschód-północ od
Chodzieża, na płn.-wsch. brzegu jez. Rataj,
w nizinie nadnoteckiej; par., poczta i sl. dr.
żel. w Chodzieżu (Kolmar in P.); ma 30 dm.,
360 mk. (82 katol., 5 iyd. i 273 prot.). FoL,
należący do dóbr podstolickich, nie tworzy
odrębnej całości; obszaru ma 191'50 ha. R.
były królewszczyzną i różnemi czasy wcho-
dziły W skład starostw: ujskiego, rogoziń-
skiogo i budzyńskiego. W r. 1430 zastawił
król Władysław Marcinowi z Sławska, miasto
Ujście z Ratajami i innemi włościami; w r. 1514
Zygmnnt I pozwolił Hieronimowi Moszyńskie-
mu z Bnina, tenutaryuszowi ujskiemu, wyku-
pić te dobra. Ztąd powstały spory o R. mię-
dzy Moszyńskim a Mikołajem Chodzicskim
z Chodzieża, które król rozsądził na korzyść
Moszyńskiego (Rykaczewski, Invent., 281,
303 i 4). W r. 1580 składały się R. z 10 pół
łanków i 8 zagrodn.; trzymał je wówczas Sta-
nisław Górka, woj. poznański; regestra pobo-
rowe wykazują je dwukrotnie pod parafią
chodzieską, raz w powiecie poznańskim, drugi
raz w kcyńskim. Zabrane przez rząd pruski
z innemi dobrami starościńskiemi, wcielone
zostały do domeny Podstolice. 3.) H., niem.
Engelsmuehle, papiernia, w pow. ostrzef\ZOW-
skim, okI'. wiejskim Rojów, w pobliżu Ostrze-
szowa. 4.) H., niem. Rattay, dok. Aratorum
Campus, wś, pow. poznański, o 2 klm. na płd.
od Poznania, na praw. brzegu Warty; par.
św. Jana Jerozolimskiego, poczta i st. dr. żel.
w Poznaniu; ma 36 dm., 358 mk. (322 kat.,
36 pro t.) W r. 1253 ks. Przemysław i Bole-
sław nadali R. nowemu Poznaniowi na lew.
brzegu Warty. 'W XV w. podczas wojen
z ;Krzyżakami pozwoliło miasto wsie swoje R.
i Zegrze puścić w zastaw Kazimierzowi Ja-
gielończykowi, który je też zastawił Pępow-
skim. Od Ambrożego Pępowskiego, wojewody
sieradzkiego, nabył Łukasz Górka, ststa wiel-
kopolski, ten zastaw w r. 1508; syn jego An-
drzej Górka ustąpił swych praw do R. Grze-
gorzowi Lubrańskiemu (1524-1529), a nastę-
pnie wrócił ten zastaw do Górków. Około r.
1562 Stanisław Górka, woj. poznański, zało-
żył na obszarach ratajskich miasteczko, które
od swego imienia nazwał Stanisławowem
(dzisiejsze Miasteczko); zatargi, jakie ztąd wy-
nikły rozstrzygł wprawdzie król Zygmunt
August w r. 1571 na korzyść Poznania i naka-
zał rozebrać postawione w Stanisławowie do-
Iłał
539
my, lecz wyrok ten nie doczekał się wyko-
nania. Po śmerci wojewody (1592) nabył
prawo do R. i Zegrza Henryk Girk, mieszcza-
nin poznański, który w r. 1599 ustąpił miastu
swych praw w jednej połowie sposobem daro-
wizny, w drugiej za 3000 ówczesnych złp.
Nie wiadomo, jakim sposobem miasto wypu-
ściło te wsie z ręki między r. 1620 i 1632.
W drugiej połowie XVII w. dostały się W 0.1-
ciechowi Bułakowskiemu, pisarzowi grodzkie-
mu poznańskiemu. Miasto wyrobiło sobie na-
przód konstytucyą z r. 1677 wolność odkupie-
nia dóbr, od posiadłości miejskich odpadłych,
a potem, na mocy tej konstytucyi, spłaqiło
w r. 1682 Bułakowskiemu zastawa R. i Ze-
grze prawem własności objęło. Instygator ko-
ronny wytoczył wprawdzie miastu proces, ja-
koby R. i Żegrze, jako dobra królewskie, nie-
prawnie sobie przywłaszczyło, ale Jan III de-
kretem z 17 lipca 1688 r. oddalił skargę
instygatora, i miastu wolne posiadanie wsi
tych zapewnił. R. składały się z folw., 12
kmieci i 7 zagrodn. Kmiecie, obowiązani
do pańszczyzny, płacili po 22 gr. czynszu, a
zagrodnicy po 18 gr.; prócz tego składali je-
dni i drudzy pewną ilość jaj i kapłonów. W r.
1771 płaciły R. 100 złp. łanowego a wspólnie
z Żegrzem 66 złp. 12 gr. hyberny. Zdaje się,
że stosunek wsi tych do Poznania doczekał się
należytego ureg'ulowania dopiero w nowszych
czasach. 5.) H., niem. Rattay, dominium, pow.
wyrzyski, tuż pod Łobżenicą, par. Łobżenica,
okr. domin. Chlebno, st. dr. żel. o 15 klm.
w Osieku i nieco dalej w Krajence; ma 13
dm., 222 mk.; wchodzi w skład dóbr łobżeń.
ski ch, które w XVIII w. należały do Rado-
lińskich. R. istniały jużprzed 1'.1728. E. Cal.
Hatł\jllica, potok, ob. Kościeliska Dolina (IV,
451).
natajowa Wola al. Ratajwola, os. na pol.-
prus. :Mazurach, pow. ządzborski, nad rz. Kru-
tyngiem, wśród krutyńskich lasów, około 30
klm. na płn.-wsch. Ządzborka, 5 klm. na płn.-
zach. od st. pocz. Stare Ukty. Wieś polska,
założona w r. 1502 przez Jakuba Rataja.
Ratł\jska Hutła, fol., pow. gostyński, gm.
Rataje, par. Gostynin, ma 61 mk., 1275 mr.
ziemi dwors. W 1827 r. było 4 dm., 28 mk.
Ob. Rataje.
Hatł\jska Wólka, wś nad rz. Białą, pow.
ju.nowski, gm. Kawęczyn.
Rataliszki 1.) wś rząd., pow. wileński,
w 1 okr. pol., o 37 w. od Wilna, 5 dm., 43
mk. katol. 2.) R., zaśc. włośc., pow. wileński,
w 2 okr. pol., gm. Ie.iszagoła, okr. wiejski
Borekuny, o 7 w. od gminy a 29 w. od Wilna,
ma 2 dm., 4 mk. praw. i 15 katol. (w 1864 r.
6 dusz rewiz.); 'należy do dóbr skarbowych
Mussa. 3.) H., wś włośc. nad potok. Pozel-
wianką, pow. wileński, w 2 okr. pol., O 68 w.

540
Rat
od Wilna, ma 4 dm., 30 mk. katol. 4.) B.,
dwa zaśc. włośc., pow. wileński, w 3 okr. pol.,
gm. Podbrzeź i Adamejciszki, 011 w. od gminy,
12 i 5 dusz rewiz.; należą do dóbr skarbo-
wych Jęczmieniszki. J. Krz.
BatalJciszki, dwór, pow. nowoaleksandrow-
ski, 60 dzies., własność Radwańskich; w spi-
sie urzęd. niepomieszczony. A. K. Ł.
Batanica, leśniczówka na obszarze Drogi-
ni, pow. myślenicki.
Batanice, część Czernichowa, pow. kra-
kowski, w płn. części obszaru Ozernichowa,
nad granicą, Przegini Narodowej, nad potok.
Rudnem. W 1880 r. 21 dm., 120 mk. Ob.
C.zernichów. Bl'. G.
Rataniec, os. młyn nad rz. Czarną, Przem-
szą, pow. będziński, gm. '\V ojkowice Kościel-
ne, 1 dm., 4 mk., 28 mr.
BataszeIi, zaśc., pow. kowień.ski, w 4 okr.
pol., O 25 w. od Kowna.
Ratcza, wś, pow. mohylewski, gm. Krugłe,
ma 35 dm. i 222 mk., z których 1 zajmuje się
szewctwem.
Batczansdorf (dok.), ob. Wl'oclawki.
Ratcze, jezioro, na płn.-zach. od wsi Gar-
batówka, w pow. chełmskim, gm. Cyców.
Znajduje się śród błot i lasów, na wschód od
większego jez. Uścimierz.
Ratele, wś, pow. poniewicski, w 4 okr. pol.,
025 w. od Poniewieża.
Rateniki, wś, pow. poniewieski, w 3 okr.
pol., o 66 w. od Poniewieża.
BatgebilJ (dok.), ob. NowydwÓl' pod Turz-
nem, pow. tornński.
Rathau 1.) wś, pow. brzeski (na Szlą,sku
prus.), par. Brzeg. W 1842 r. 42 dm., 263
mk. (35 kato!.). 2.) R., 1201 Radtaj, wś, pow.
wołowski, par. Lubiąż. W 1842 r. 49 dm.,
fol. dóbr rząd., 318 mk. (21 cwang.), szkoła
katol.
Rathe, 1288 Rathai, wś i fol., pow. oleśnic-
ki, par. Oleśnica. W 1842 r. 57 dm., sołtys-
two, folw., 396 mk. (23 kato!.), szkoła ewang.
Rathebur (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. nakielski, st. pocz. Duehcrow.
Bathen 1.) Nieder i Ober, pow. kładzki na
Szlą,sku prus. R. Nieder, w par. Albendorf,
miało w 1842 r. zamek, trzy folw., 122 dm.,
444 mk. (1 ewang.); R. Ober, w par. Wuen-
schelburg, składało się z dwóch części, mających
razem 92 dm., 370 mk. katol. 2.) R., Ober i
Nieder, 1336 Rhaten, 1361 Rathen, wś i dobra,
pow. nowotarski (na Szląsku), par. ewang.
Hermannsdorf (pow. wrocławski), par. katol.
Leśna (Lissa). W 1842 r. dwór, 54 dm., 378
mk. (53 ewang.).
Rathenfeld al. Rattenfeld, po polsku Bam-
hry, osada wiejska, w pow. koiańskim, o 10
klm. na płd.-wschód od Szmigla; par. Górka
Duchowna, poczta i st. dr. żel. w Starem Bo-
Rat
janowie o 6 klm.; ma 13 dm., 81 mk. (63 kat.
18 prot.). Bambry te powstały na obszarach
zabranych klasztorowi lubińskiemu.
RathmannsdoJ'f, 1340 Rac.zmannsdorf, wś,
pow. nissański, posiada kościół paraf. katolic-
ki z 1755 r., szkołę 3-klasową, 1971 mr. ob-
szaru, w tom 348 sołtystwa. W 1861 r. 57
dm., 307 mk. katol. WŚ, sołtystwo i patronat
kościoła należały do bisk. wrocławskich. Par.
R., dek. odmuchowskiego, w 1869 obejmowała
1113 katol., 26 ewang.
Rathsber'g (niem.), wyb. do Skarszew, pow.
kościerski. W 1885 r. 1 dm. i 12 mk. It. 1772
folw. mający 1 1 /, włóki, wydzierżawiony za
82 fI. 15 gr. Kś. Fr.
Ratschenberg 1.) (Rac.zowa UÓ1'a?) wzgó-
rze pod W oisdorfem, o trzy ćwierci mili od
miasta Jaworza na Szląsku prus. Znajdują się
tu szozątki murów, pokryte grubą warstwą
ziemi. 2.) n., wś, pow. kładzki, par. kato!.
Reinerz. Leży na stokach góry t. n., wznies.
2400 stóp (czeska nazwa Hradysz). Wedle
tradycyi stał tu gród zburzony przez Hussy-
tów w 1428 r. W 1778 r. stało tu przez 8
tygodni 6000 wojsk austryackich, strzegąc
drogi do Czech prowadzą,cej przez lewińską,
dolinę (ob. lVIiesteczek al. Lewin).
Ratschin al. Rot8choenau, wś, pow. szunow-
ski (na Szląsku), par. ew. Tiefhartmannsdorf.
Raths-Damnitz, ob. Damnica Kaszubska.
Należała do r. 1811 do mta Słupska, które ją
założyło. W 1877 r. było 1119 mk., ewang.
przeważnie. Istnieje tu papiernia, założona
r. 1590 i urząd pocz. Kś. Fr.
Rathsdol'f, ob. Radziejewo.
Rathsgreuz 1.) fol., pow. welawski, 7 klm.
od st. pocz. Gruenhayn. Obszar 22 ha. 2.) R.,
os. leś., tamże.
Raths[ljl'und (niem.), ob. ROZ[}1'unt.
Rathsgut (niem.), ob. Gronow8kie pustki.
Rathshof 1.) Gl'08S, pobra ryc. i cegielnia,
pow. królewiecki, 4 klm. od J{rólewca. Ob-
szar 370 ha. Właścicielem jest potomek pol-
skiej rodziny "von Batocky", 2.) R. Klein,
fol., tamze. Ad. N.
Rathskalll))e (niem.), wyb. w dobrach Neu-
kruegerskampe, pow. gdański dolny, 1 dm.,
7 mk. Kś. Fr.
Bathskaweln, kol. naleząca do mta Nowe-
go. W 1885 r. 6 dm., 35 mk.
Rathsthal (niem.), dobra, pow. gierdawski,
6 klm. od st. pocz., tel. i kol. zel. w Gierda-
wach. Obszar 221 ha.
Rathstube (niem.), ob. Radostowo.
Rathswalde (niem.), dobra ryc., młyn i ce-
gielnia, p<rw. labiewski, 10 klm. od st. pocz.
i tel. Laukischken. Obszar 318 1 / 2 ha.
Rathsweide, dobra nad Wisłą z praw. brze-
gu, pow. kwidzyński, st. pocz. Kurzebrack.
Wchodzą w skład gm. Oberfeld. W 1885 r.

Rat
2 dm., 30 mk. Należały do Kwidzyna, nadane
miastu jeszcze w XIV w. (ob. Kwidzyn, t. V,
. .h
Rathsziegelei (niem.), wś, pow. welawski,
st. pocz. i tel. Tapiewo.
Ratibor, ob. Racibórz.
Ratil1e, zaśc. szl., pow. wileński, w 3 okr.
pol., o 44 w. od Wilna, 3 dm., 14 mk. kat.
Ratkehmel1 (niem.), maj. na prus. Litwie,
pow. darkiejmski, 3 klm. od st. pocz. Szabie-
nen. Obszar 271 ha.
Ratki 1.) fol. szI. nad jez. Kuźmicze, ,pow.
święciański, w 3 okr. pol., o 49 w. od Swię-
cian, 1 dm., 8 mk. prawosł. 2.) R., ob. Raćki.
Ratków, fol., pow. słucki, około 9 włók,
naleiy do ordynacyi nieświeskiej ks. Radzi-
wiłłów. A. Jel.
Ratkowo, wś, pow. słucki, w 3 okr. pol.
kopyIskim, gm. Pociejki, przy gośc. z mka
Cimkowicz do Nieświeża, ma 3 osady; miej-
scowość małoleśna, grunta urodzajne, szczer-
kowe. A. Jel.
Ratkowo, węg. Ratko, miasteczko w hr.
goemoerskiem (Węgry), ma kościół paraf.
ewang., st. pocz. Przemysł garbarski, uprawa
lnu, tytuniu; 1023 mk.
Ratkowszczyzna al. Radkawszczyzna, bia-
łoruskie Ratkollszczyza, dobra nad rz. Uszą,
prawym dopł. Berezyny, pow. ihumeński, w 2
okr. pol. śmiłowickim, gm. Wierchmień. Nie-
gdyś R. należała do klucza śmiłowickiego, od
końca XVIII w. dziedzictwo Moniuszków,
w pierwszej połowie b. stulecia miała świetną
chwilę, gdy filantrop Dominik Moniuszko, syn
Stanisława, założył tu dwie szkoły ludowe,
w których uczono według metody Pestalozzi'e-
go i Lankastra. Przy szkole z oddziałami dla
chłopców i dziewcząt był piękny ogród, plant a-
cye roślin leczniczych, szpital, laboratoryum
chemiczne, którem zawiadywał Sciborowski
(później aptekarz w Mińsku), obszerna bibliote-
ka, gabinet fizyczny, zbiór globusów i map. O-
prócz nauk elementarnych uczono gimnastyki,
sztuki felczerskiej, ogrodnictwa, koszykar-
stwa, miernictwa, a najzdolniejszym z nauczy-
cieli był miejscowy włościanin Andrzej Klen-
nicki. Moniuszko usamowolnił swych podda-
nych i rozkolonizował ich w folwarczkach, do
3 włók rozległych. Dziedzic pozostawił dla
siebie pewien obszar, lecz mieszkał wśród ludu,
w całkiem wieśniaczej zagrodzie i pozosta-
wiwszy ludowi samorząd, zapewnił sobie tyl-
ko władzę dla czuwania nad nauką i moralno-
ścią włościan. Zakłady naukowe tutejsze sta-
ły się tak głośne, ze w trzecim dziesiątku b.
stulecia cesarz Mikołaj przysłał dla obejrzenia
ich gen. Strogonowa, który złożył jak najpo-
chlebniejszą o nich opinią. Około 1838 r. szko-
ły ludowe w R. i Pocieczole (ob.) istnieć prze-
stały, a założyciel ich zmarł w Mińsku w 1848
Rat
541
r. Dobra przeszły na brata jego Ozesława, oj-
ca kompozytora Stanisława. Czesław Moniu-
szko przez nieumiejętny zarząd nadwerę-
żył i uszczuplił fortunę i tylko tyle poło-
żył zasługi, iż wzniósł kamienny obelisk na
cześć brata swego Dominika. Po śmierci Cze-
sława Moniuszki rodzina syna jego Stanisła-
wa musiała odprzedać R. w 1874 r. p. Drauslau,
a następnie kupił h za 4000 rubli Gardiner,
Anglik. Rozległość folwarku wyn.osi obecnie
50 włók; grunta lekkie, szczerkowe ale uro-
dzajne, miejscowość dość równa i lesista. R.
pamiętną jest i tern, ze tu 21 lutego 1836 r.
zmarł głośny z nauki i filantropii rodzony brat
Dominika Kazimierz Moniuszko. A. Jel.
Ratkunie, zaśc., pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 43 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Ratkuny 1.) dwór nad rz. Neretką, pow.
nowoaleksandrowski, okr. pol. poniedelski, o
92 w. od m. pow., 19 mk., gorzelnia (1859),
1383 dzies. ziemi dworskiej; własność Piotra
Komorowskiego. 2.) R., wś, pow. nowoalek-
sandrowski, w 3 okr. pol., o 52 w. od Nowo-
aleksandrowska. 3.) H., wś, pow. poniewieski,
w 3 okr. pol., o 62 w. od Poniewieza. J. Krz.
Ratmit'owicze, wś, pow. bobruj ski, w 2
okr. pol. paryckim, gm. Broża, ma 13 osad;
grunta piaszczyste, włościanie zajmują się
pszczolnictwem po lasach. A. Jel.
Ratna, zaginione sioło we włości chodor-
kowskiej, na pograniczu pow. radomyskie-
go i skwirskiego.
Ratnawica, wś, pow. sanocki, w porzeczu
Sanoczka, do którego z obszaru wsi spływa po-
tok uchodzący z praw. brzegu pod 1vlarkowca-
mi, lezy w okolicy podgórskiej (434 mt.
wznies.). Par. rzym.-bt. w Bukowsku (12
klm. na zachód), gr.-kat. w'\Volicy. We wsi
jest drewniana cerkiew, uposażona 17 mr. roli,
3 mr. łąk i 19 mr, pastw. Wraz z obszarem
więk. pos. (Truskulawskich) liczy ta górska
osada 33 dm. i 207 mk.; 6 rz.-kat., 193 gr.-
kat. i 8 izrael. Obszar więk. ma 329 mr. lasu;
mn. pos. 233 mr. roli, 30 mr. łąk i 82 ml.
pastw. R. istniała juz w XV w. jako atyn.
Niebieszczan a dziedzilje mieli prawo karania
zbrodni wielkich i małych, co wida6 z procesu
o kradziez, znajdującego się w aktach grodz-
kich i ziemskich sanockich (t. XI, str. 345,
346 i 348 z r. 1449). Z tegoż czasu wspomi-
nają akta częściej tę wieś, z powodu róznych
układów z Jaćmicrzem (352, 381, 386, 387,
399, 440, 451, 461, 471 i 473). R. graniczy
na płn. ze Zboiskami, na wsch. z Niebieszcza-
nami, na płd. z Zawadką a na zach. z W olicą
i Bełchówką. Mac.
RatlJawy al. Radnawy, wólka, grupa do-
mów i folw. w obr. gm. Zamościa, pow. brze-
ski, na płd. brzegu gościńca tarnowskiego,

542
Rat
wznies. do 275 mt. W 1880 r. 21 dm., 119
mk. (6 żyd.). Ob. Zamoście. W Kodeksie ma-
lop. (wyd. :FiekoBińBkiego, II) z1\aduje Bię
dokument z 22 sierpnia 1329 r., w którym
Piotr, Mścigniew i Włodko, dziedzice Mikoła-
jowic, przy sposobności sprzedaży sołtystwa
Rathnów przez sołtysa Marcina niejakiemu
Falisconowi, wyliczaj a; prawa sołtysa i osa-
dników. Osada powstała na prawie nowomiej-
skiem (nouifori). Sołtys po 20 latach wolno-
ści jest obowiązany brać udział w wojnie
konno z 2 włóczniami i tarczą. Prawdopodo-
bnie w tym czasie powstaje ta osada na ru-
bieżach. Mac.
Batoiki, wś, pow. poniewief>ki, w 4 okI'.
pol., O 58 w. od Poniewieża.
Ratoo 1.) mko rząd. nad Prypecią, przy
ujściu rz. Tur, pow. kowelski, w 3 okI'. pol.
(ratneńskim), gm. Horniki, o 6 1 / 2 w. od Hor-
nik, 19 w. od Zabłocia, 48 w. na płn.-zchd od
Kowla a 357 w. na płn.-wschd od Żytomierza,
przy dawnym trakcie brzesko-kijowskim.
W 1870 r. było tu 458 dm., 2099 mk., w tern
65% żydów, 3 cerkwie, kościół katol., syna-
goga, 20 sklepów, 3 jarmarki. W R. znajduje
się zarząd pkręgu policyjnego i inkwirent są-
dowy. Pod mkiem most na Prypeci. Kościół
paraf. katol. p. w. św. Krzyża, wzniesiony
z muru w 1784 r. przez kś. Faliszewskiego.
Kościół istniał tu przed 1504 r., jak się oka-
zuje z przywileju króla Aleksandra, wydane-
go t. r. w Krakowie, moca; którego zatwierdza
nadane kościołowi przez Jakuba de Siekluka,
kasztel. wojnickiego, ststę bieceńskiego i ra-
teńskiego, dworzyszcze Jaworyszcze, wraz
z rolami i łąkami. Par. katol., dek. kowelskie-
go, ma 351 wiernych; kaplica w Lelikowie.
Okrąg policyjny ratneński obejmuje gminy:
Horniki, Lelikowo, Chocieszowo, Wielinie i
Zabłocie. W dobrach ratneńskich, przy ujściu
Wyżwy do Prypeci, znajduje się jezioro,
z którego rybołówstwo w pomyślne lata przy-
nosiło do 10000 rs. W pierwszej połowie XV
w. R. wraz z powiatem, zawojowane przez
Giedymina, zostawało pod władzą jego po-
tomków; posiadał je mianowicie Lubart, ks.
wołyński al. włodzimierski, a zarazem pan
ziemi chełmskiej. Dopiero Kazimierz Wielki
u8kromiwszy najazdy Litwinów, zajętych
walką z zakonem krzyżackim, zawarł w 1366
r. ugodę z Olgierdem, w. ks. litewskim, i jego
lennikami, mocą której powiat ratneński ra-
zem z przyległemi ziemiami został przyłą,czo-
ny do Polski i R. zamienione na ststwo nie-
grodowe. Przywilejem Władysława, króla
polskiego i węgierskiego, z l41e +'1-. w Budzie
wydanym, R. przeniesione zostało z prawa
polskiego i ruskiego na prawo niemieckie ma-
gdeburskie. Podług lustracyi z 1569 r. było
"fi{ obrębie miasta 278 dm., "z każdego dają
Rat
czynszu per gr. 3, łaziebnego każdy dom per
gr. 6. Placów pustych jest 25, komorników
33, dają każdy z nich po gr. 1, a. łaziebnego
per gr. 1 1 / 2 ; a wszelakoż to łaziebne nie idzie
do zamku, ale to obracają na barwierza, bo to
jest jego salarium, i owszem jeszcze ktemu
dają mu z zamku nadto fl. 6. A iż u rewizo-
rów (poprzedzających) stoi, że niedawno temu
barwierzowi jedno flor. 4, tedyśmy go na
tem postanowili. Łaników miejskich albo o-
grodów jest w rewizyi zapisanych 24, ale ex
inquisitione nostra tedy się ich nie pokazało
więcej jedno 19. Solnego myta natenczas nie-
arendują, a wszakoż wybrano tego roku tołp
2000, każdy po gr. 10. Rzeźników jest 7, da-
ją czynszu per gr. 15, a ktemu łoju surowego
po 1 kamieniu, każdy per flor. 1, i po łopatce
do zamku". W 1570 r. mto przynosiło rocznej
intraty 216 zł. 3 gr., ststwo zaś 3079 zł. 8 gr.
Zygmunt III przywilejem wydanym d. 21
maja 1615 r. w Warszawie "mając osobliw-
szy wzgląd i miłościwe baczenie na tak wiel-
kie zniszczenie miasta R.", pozwala mu szafo-
wanie na własną, korzyść gorzałką, pod obo-
wiązkiem składania pewnej opłaty do zamku,
przyczem stanowczo dodaje: "Do tego by
w młodzi miejskiej reformacya była i ćwicze-
nie nauki i bojaźni bożej, na bakałarza lackie-
go przy kościele mieszkającego, któryby u-
czył dzieci, z tejże gorzałki powinni dawać
na każdy rok dwiema ratami fI. 40 polskich;
który bakałarz żadnego salarium od dzieci
miej skich wycią,gać nie ma, ale j e darmo ma
uczyć, okrom kto mu da co z łaski, to mu się
nie zagradza, więc i od obcych może brać za-
płaty. Nadto do szpitala polskiego, który bę-
dzie znowu budowany, do rąk tego kto będzie
starszym nad niem, co rok z tejże gorzałki po
fI. 20 polskich dawać winni będą". Podług
lustracyi odbytej w 1628 r. pod przewodnic-
twem kasztelana radomskiego Słupeckiego po-
sesorem ststwa ratneńskiego był Mikołaj Sie-
niawski, podczaszy koronny. W skład ststwa
wchodziły wówczas: mto R. i wsie: Zamszany
(dająca prowentu fl. 349 gr. 12), Datyn (fI.
171 gr. 16), Synów (fI. 208 gr. 6 den. 9),
Wielemcze (fI. 285 gr. 8), Tur (fI. 598), Zdo-
myślany (fI. 187), Kortylesy (fI. 605 gr. 14),
Powiecie (fI. 167 gr. 29), Radostów (fi. 192
gr. 27), Szczodrohość (fl. 203 gr. 28), Wiotły
(fI. 236 gr. 27 i den. 9), Załosy (fi. 250 gr.
29 i den. 9), Hłuchy (fI. 39 gr. 25), Zastawie
al. Przechód (fl. 213 gr. 17 den. 9), Dubieczno
(fI. 66 gr. 19), Krymno (fl. 89 gr. 18), Koście-
nie (fI. 15), Zerzyck (f1. 55 gr. 20), Samaro-
wice (fi. 139), Wydranica (fI. 60) i Postupla
(fI. 1 gr. 18). Suma prowentu ze wszystkich
wsi wynosiła fI. 4008. Folwarki były: pod
zamkiem i w Dubiecznie (fi. 766 gr. 24 den. 9).
Arenda karczem, młynów, targowego, mosto-

Rał
wego i jarmarcznego wynosiła £1. 950. W o-
góle wszystkie dochody ststwa czyniły fI.
6316 gr. 11, po potrąceniu zaś na podstaro-
ściego fI. 200 i na dwóch urzędników dwóch
folwarków (po fl. 16) fI. 32. pozostała suma
fI. 6084 gr. 11. W 1771 r. posiadał je Ale-
ksander Lubomirski, opłacając zeń kwarty
11676 zlp. 12 gr. a hyberny 4908 złp. 17 gr.
Na sejmie z 1773-75 Stany Rzpltej przez
oddzielną konstytucyą nadały te dobra naro-
dowe w posiadanie emfiteutyczne spadkobier-
com Wincentego i Katarzyny z Sosnowskich
Platerów, pisarzów w. ks. lit., pod warunkami
bliżej w prawie wyszczególnionemi. Na tym-
że sejmie wyznaczono także oddzielną komi-
syą dla ścisłego oznaczenia granic tego staro.
stwa. Pod miastem znajdował się zamek na
wzgórku nad Prypecią, z drugiej stronyobla-
ny rz. Tur i zabezpieczony rozległemi błotami.
Okolica nosi charakter poleski. Cenną mono-
grafią historyczno-ekonomiezną o starostwie
rateńskiem podał ks. T. Lubomirski (Bibl.
Warsz., 1855 r., t. II, str. 209-232). Poró-
wnaj też J abłonowski , Lustracye królew-
szczyzn ziem ruskich (str. 152-162). 2.) H.,
w dokum. Ratnów, sioło nad rz. Połonką, pow.
łucki, na płd.-zachód od Łucka. Podług rewi-
zyi zamku łuckiego z 1545 r. wś była w po-
siadaniu Jana Zahorowskiego, który zobowią-
zany był do utrzymywania 2 horodni w zam-
ku łuck im (ob. J abłonowski, Rewizye: 39 i 56
i Pam. Kij. Arch. Kom., t. III, cz. 2: 132, 134,
135 i 176; t. IV, cz. 2: 83, 117). W 1860 r.
własność Adama hr. Gorajskiego. J. K'ł'z.
Ratoczyna, szczyt górski na obszarze gm.
Popiele, w pow. drohobyckim, na granicy od
Jasienicy Solnej, wznies. 720 mt. Ze stoków
R. z leśnych źródlisk wypływa pot. Czecza,
łączący się z pot. Ratoczyną i uchodzący do
Tyśmienicy z lew. brzegu. W pobliżu bierze
początek pot. Ratoczyna, tudzież pot. Kało-
wiec i Słony łączące się z nim. Ob. Dereżyce,
Horodyszcze.
Bat9mka, rzka w pow. miilskim, prawy
dopł. Swisłoczy. Bierze początek w podgó-
rzach pod wsią Horany, płynie w zakrętach
w kierunku wschodnim kolo folw.: Rogowi-
cze, Ratomla i Prudziszcze (młyn), pod wsią
Ratomką ma młynek, po za nią przecina linią
dr. żel. lipawo-romeńskiej i odtąd, płynąc 4
w. lesistemi nizinami, uchodzi do Swisłoczy.
Długość biegu okolo 2 mil. A. Jel.
Hatomka 1.) fol. nad rzką t. n., pow. miń-
ski, w pobliżu st. dr. żel. lipawo-romeńskiej
Ratomka, w 2 okr. pol. i par. kat. Raków,
około 9 '/2 włók. Od 1872 r. własność Foge-
lów, ma grunta szczerkowe, z gliną zmieszane;
miejscowość dość leśna; młyn wodny. 2.) R.,
wś nad rz. t. n., pow. miński, w 2 okr. pol.
rakowskim, gm. Zasław, o l w. od st. dr. żel.
Rat
543
lipawo romeńskiej RatomklIo, ma 8 osad; miej-
scowość dość leśna, nieco falista, grunta.
szczerkowe. 3.) R., zaśc. w pobliżu rz. t. n. i
st. dr. żel. lipawo-romeńskiej, pow. miński,
w 2 okr. pol. rakowskim, gm. Zasław, par.
kat. Raków, ma 3 osady; miejscowość falista,
dość leśna, grunta szczerkowe. 4.) B., st. dr.
żel. lipawo-romeńskiej, w pow. mińskim, na.
przestrzeni :Mińsk-Wilno, pomiędzy Mińskiem
(o 16 w.) a Radoszkowicami (o 18 w.), 0158
w. od st. Wilejka. Zbudowana na gruntach
folw. t. n., własności Hryhorowiczów; okolica
bezwodna. A. Jel.
Baton}la, fol. nad rz. Ratomką, praw. do-
pływem Swisłoczy, pow. miński, o 3 w. od st.
dr. żel. lipawo-romeńskiej Ratomki, w 2 okr.
pol. rakowskim, gm. Zasław, par. kat. dawniej
Zasław, teraz Raków; własność dość dawna
Naborowskich, należy do dóbr Prudziszcze;
miejscowość dość leśna, grunta i łąki dobre.
Gniazdo rodziny Ratomskich. A. Jel.
Ratoski, ob. Gosprzydowo.
Ratoszyn 1.) pow. radomski, gm. i par.
Radzanów, odl. od Radomia 35 w., ma 25 dm.,
269 mk. W 1827 r. było 17 dm., 196 mk.
W 1874 r. fol. R. rozl. mr. 669: gr. Ol'. i ogr.
mr. 192, łąk mr. 41, lasu mr. 404, nieuż. mr.
32; bud. mur. 2, z drzewa 10; płodozmian 10-
polowy; las nieurządzony, wiatrak. Wś R.
os. 33, z gr. mr. 385. Według reg. pob. pow.
radomskiego z r. 1508 wś R. i Olszowa, wła-
snoŚĆ Adama z Rathoszyna, płaciły poboru 2
grzyw. gr. 8. W r. 1569 własność Krzysztofa
Rathowskiego, miał 4 1 / 4 łan., 2 zagr. (Pa wiń-
ski, Małop., 311, 473). Według Lib. Ben. Ła-
skiego (I, 661 i 697) łany kmiece w R. dawa-
ły dziesięcinę, wartości do 14 grzyw., pleban.
we Wrzeszczowie, zaś lany dworskie pleban.
w Gowarczowie, wartości do 3 grzyw. Wieś
cała należała jednak do par. w Radzanowie.
2.) B., wś i fol., pow. lubelski, gm. i par. Cho-
deI, leży tuż pod osadą Chodel, posiada ko-
ściół drewniany, filią par. Chodel. Wś ma 93
os., 1691 mr.; fol. 3283 mr.: 1263 roli, 1871
lasu, 49 mr. wody (stawy). R. wchodził
w skład dóbr Chodel. W 1827 r. było 40 dm.
227 mk. Kościół paraf. istniał w R. już w po-
łowie XV w. a wieś należała do Grothka Ba-
luna (Długosz, L. B., II, 544, 545). Wś rzą-
dziła się prawem niemieckiem; w 1531 r. spo-
tykamy tu 1 łan wójtowski. Łany kmiece
w liczbie 10 i młyn należą do :Maciejowskiego,
dziedzica Chodla (Pawiński, Małop., 358). Po
wzniesieniu kościoła w Chodlu Maciejowscy
uzyskali przeniesienie parafii do tej miejskiej
osady w 1541 i odtąd kościół w R. został fi.
lialnym, choć parafia dotąd nosi nazwę rato-
8zyńskiej, należy do dek. lubelskiego, ma
1936 dusz. Br. Ch.
8atowce 1.) wś włok, pow. wilejski, w 3

544
Rat
okI'. pol., 063 w. od m. Wilejki, 4 dm., 47 mk.
2.) R., fol. pryw. nad bezim. rzką, pow. wi-
lej ski, w 3 okr. pol., o 63 w. od Wilejki, 1
dm., 6 mk. katol.
Ratowice, niem. Rattwitz, 1352 RaduBcllO-
w.z, 1371 Rathowicz, wś i dobra, pow. olaw-
ski, par. ew. Laskowice, kat. li św. Małgorza-
ty w W rocła wiu. Obszar większej posiadłości
dzieli się na część królewską (dawniej bisk.
wrocław.) i prywatną. W 1842 r. było tu 1 J 9
dm., 1115 mk. (316 kat.), szkoła.
Hatowicze, wś, pow. sokólski, w 1857 r.
18 ewang.
Ratowiec, uroczysko i osada, pow. sokól-
ski, w 3 okr. pol., gm. Czarna Wieś, o 30 w.
od Sokółki.
Ratowiecka 'Vólka, wś, pow. sokólski,
w 3 okr. pol., gm. Czarna Wieś, o 24 w. od
Sokółki.
Ratówka, zaśc. w pobliżu rz. Uszy, pow.
ihumeński, przy gośc. pomiędzy zaśc. Szabu-
nie i folw. Ratkowszczyzna, w 2 okr. pol. śmi-
łowickim, gm. Wierchmień; od końca zeszłe-
go stulecia do niedawna własność Moniusz-
ków; grunta lekkie, miejscowość leśna.
Ratowo 1.) wś, fol. i dobra nad rz. Mław-
ką, przy zbiegu jej z Działdówką, pow. mław-
ski, gm. Ratowo, par. Radzanów, odl. 21 w. od
:Mławy, posiada kościół i klasztor pobernar-
dyński, kasę wkładowo-zaliczkowa" cegielnię,
karczmę, 32 dm., 354 mk. i 3404 mr. obszaru
(w tem 689 mr. roli, 395 mr. włościańskiej
ziemi i 244 mr. nieuż.). Klasztor bernardy-
nów założył tu wraz z kościołem w 1685 r.
Tomasz Narzymski dziedzic R. Obecny kościół
murowany pochodzi z 1736-45 r. ,V koście..
1e znajduje się głośny z cudów obraz św. An-
toniego z Padwy, gromadzący na odpust 13
czerwca licznych pielgrzymów. Dobra te wraz
z Radzanowem od 1806 do 1830 r. były wła-
snością Józefa Niemojewskiego, gener. wojsk
polskich, następnie należały do Sadkowskiego.
R. gmina należy do sądu gm. II okr., obejmu-
je 18,413 mr. obszaru (1257 mr. nieuż.), 6206
mk. W' gminie znajduje się klasztor i kościół
katol., 1 ewang. dom modlitwy, synagoga, 6
wiatraków, 2 tartaki, gorzelnia, 2 młyny wo-
dne, 1 cegielnia, 4 karczmy. W skład gminy
wchodzą: Agnieszkowo, Adamowo, Adolfowo,
:Bębnowo, Bębnówko, Beżany, Budy-Budzkie,
B.-Zofijki, B.-:Brzeziny, B.- W olińskie, Bregi-
nie, Brzeźno, Bojanowo, Cegielnia, Gradzano-
wo-Zbieńskie, Giełczyn, Giełczynek, Goszczk,
Józefowo, KaJasantowo, Luszewo, Łaszewska
Wola, Maryśka, Mączki, Prusocin, Ratowo,
Ratowskie-Budy, Radzimowice, Radzanów,
Radzanówek, Rydzyn, Staroguby, Trzcieniec,
Wygoda, Zgliczyn-Pobodzy, Zgl.-Witowy.
2,) R. Stare i R. Piotr;owe, wś szl., pow. łom-
żyński, gm. i par. Sniadowo. Wspominane
Rat
w dok. z 1415 r. (Gloger, Ziemia łomżyńska).
W 1827 r. R. Stare ma 10 dm., 56 mk. aR.
Piotrowe 16 dm., 74 mk. Br. Ch.
Ratowo 1.) Stare, fol. do Głogowca, pow.
mogilnicki, ma 1 dm. i 8 mk. 2.) R. Nowe,
nazwa Gadowa (ob.).
Ratowskie-Budy, fol., pow. mławski, gm.
Ratowo, par. Radzanów, odl. o 25 w. od Mła-
wy, 1 dm., 7 mk., 45 mr.
Ratowszczyzn8, fol., pow. sejneński, gm.
i par. 8ereje, odl. od Sejn 42 w.
Ratowty 1.) wś, pow. wiłkomierski, gm. i
par. Wieprza, o 18 w. od Wiłkomierza; wła-
snoŚĆ 8udyków. 2.) R., okolica, tamże, o 16
w. od Wiłkomierza.
Ratowtyszki, dobra, pow. poniewieski,
w 4 oh. pol., o 34 w. od Poniewieża.
Ratteick (niem.), dobra ryc., z agentur!\
poczt., pow. sławiński, w 1877 r. 365 mk. ew.
W miejscu jest huta szklana i tartak. Kś. FI'.
Ratucicze, ob. Ratutycze.
Ratułów, wś, pow. i obw. sąd. nowotarski,
nad pot. Bystrym, o 15 klm. na płd.-zach. od
Nowegotargu a 7 1 /. klm. na płd.-wschód od
Czarnego Dunaj ca. Graniczy od wsch. z Mię-
dzyczerwonem, od płn. i zach. z Cichem, a od
płd. z Zubsuchem. Przez obszar R. z płd. na
północ przepływa potężny strumień Bystry,
dziela,cy wieś na d wie połaci: wschodnią i za-
chodnią. Potok ten wpływa tu z obszaru
Zubsuchego, a wchodzi następnie na obszar
Rogoźnika. W części wschod., nad granicą
Międzyczerwonego, rozpościera się wzgórze
Bachledówka (952 mt.). Zachodnią zaś połać
stanowią stoki wzgórza "Nad górkami" (844
mt.). Wznies. obszaru: a) droga z Miętustwa,
do 800 mt., na płd. od granicy R. z Miętu-
stwem, b) 0650 mt. dalej na płd. budynki po
zach. stronie drogi 707 mt.; c) płd. brzeg pot.
Bystrego, o 1350 mt. poniżej granicy Ratuło-
wa z Zubsuchem, 758 mt.; d) ujście pot. przy-
bywającego od granicy Międzyczerwonego do
Bystrego, do 900 mt., poniżej granicy zubsu-
skiej, 753 mt.; e) wierch na granicy Ratuło-
wa z Cichem, po drodze z R. do Kościelisk,
1075 mt., wprost na zach. od poprzedzaja,cego
wzgórza, 892 mt. W 1869 r. obszar mniejszej
posiadł. obejmował roli or. 2017, łąk i ogr.
199, past. 164, lasów 175 mr. austr. Więk.
posiadłości nie ma. W r. 1777 było 175 dm.,
828 mk.; 36 żrebia,t, 138 koni, 112 wołów;
w 1799 r. 197 dm., 1137 mk.; 4 żrebiąt, 179
koni, 48 wołów; w 1824 r. 206 dm., 1072 mk.;
204 koni, 62 wołów, 473 krów, 409 owiec;
w 1869 r. 220 dm., 1139 mk.; w 1880 r. 239
dm., 1085 mk. 'Vieś ta zwała się pierwotnie
Radultów od sołtysa Radułta. Według lu-
stracyi z roku 1636 było tu siedlarzy i za-
rębników 19, zagrodnik 1, chałupn. 2; było
w niej sołtystwo; czynszu rocznego płacili

Rat
złp. 211 gr. 18. L1istracya z r. 1660 powiada.
"J est w tej wsi zagrodników piętnastu; na.
nierównych zagrodach zasiedli, przeto też nie-
równy czynsz doroczny płacą. Tego czynszu
dorocznego od wszystkich dostaj e się złp. 276
gr. 26; ciż kwartalnego dają na kwartał po
złp. 10, facit na rok złp. 40; spy owsianej
ogólnie wszyscy dają korcy 7 miarek 6, ra-
chując po groszy 12 korzec, facit złp. 3; opra-
wy dorocznej wszyscy insimul dają łokci 25,
łokieć rachując po groszy dwa i pół, facit złp.
2 gr. 2 den. 9. Robią wszyscy dorocznie dni
6 pieszo, bydłem także dni 6 i insze danie
wydają jako i w drugich wsiach wyżej opisa-
nych. Tego sołtystwa R. posesorem jest ucz-
ciwy Maciej Ratułowski, który przy rozkazy-
waniu robót po drogach i innych powinności
oddaje czynszu dorocznie złp. 12. Pokazał
przywilej Serenissimi Sigismundi III de data
Varsavie die 17 mensis Julii 1643 in perso-
nam rodzica swego konferowany. Item pro-
dukował supra scripti privilegii confirmatio-
nem Serenissimi Vladislai IV de data Craco-
viae in comitiis Felicis Coronationis die 15
mensis Martii 1633. Insuper reproduxit pri-
vilegium moderni Srnimi regis Casimiri Do-
mini nostri, de data Varsaviae (1656) super
scultetiam in villa Ratułow moderni possesso-
ris Mathiae Ratułowski serviens cum omnibus
agris, pratis, campis, lundis, pascuis, silvis,
fluviis, molendino et mona certa, vulgo tracz
dicta nec non subditis, eorum laboribus, cen-
sibus, proventibus, aliisque in genere attinen-
tiis et pertinentiis, nunc et ab antiquo spec-
tantibus ad extrema vitae tempora konfero-
wany. Item intromissionem in eadem bona
per ministerialem regni generalem providum
J oannem Iskrzycki de Nowy targ et duos no-
bile s Joannem Gajlicki et Adamum Ostrow-
ski accepit et coram actis castrensibus San-
decensibus feria sexta post Dominicam Judica
proxima anno 1644 recognitam reproduxit.
Summa census de hac villa exclusis desertatis
facit złp. 333 gr. 28 den. 9". Według lustra-
cyi z r. 1765 było tu osiadłości, inaczej ról
18, młynów 3. Podatku rozmaitego płacono
zlp. 2157 gr. 2 den. 2. Sołtystwo zaś było
w posiadaniu Anton. i Marcina Ratułowskich
za przywilejem Augusta III z 12 lipca 1751-
Szczegóły o rozwiniętym tu przemyśle ludo-
wym podała "Wisła" z 1888 r. (t. II, 96).
WŚ należy do par. łaciń. w Czarnym Dunajcu.
St. poczt. Czarny Dunajec. Br. G.
Ratułowski al. Bystry, potok w obrębie
gm. Zubsuche, w pow. nowotarskim, w gm.
Ciche, łączy się z pot. Cichy i tworzy z nim
pot. Rogoźnik, prawy dopływ Dunajca Czar-
nego. Ob. Nadgórkami.
Ratunciewa, potok, prawy dopływ Łuczki,
w pow. kołomyjskim.
Słownik. Geograficzny T. IX.-Zeszyt 103.
Rat
545
Ratupie, zaśc., pow. wiłkomierski, gmina
Wojtkuny, o 11 w. od Wiłkomierza.
Ratusz al. Włodowice, os. karcz., pow. bę-
dziński, gm. Włodowice, 2 dm., 7 mk., 4 mI'.
Ratusza, wś nad rzeczką J ałańcem, dopł.
Szumilówki (Markówki), pow. jampolski, gm.
Klembówka, par. katol. Dżygówka, prawosł.
J ałaniec, ma 66 osad, 272 mk., 488 dz. ziemi
włośc., 2096 dz. dwors. (z Jałańcem, do któ-
rego należy). Własność Giżyckich. Dr. M.
Ratutycze al. Ratucicze, białor. Ratutyczy
al. Ratuciczy, wś nad rz. Możanką al. Mużan-
ką, lewym dopł. Berezyny, pow. borysowski,
w 1 okr. pol. chołopienickim, gm. Łosznica,
ma 49 osad pełnonadziałowych. Cerkiew par.
pounicka, wzniesiona w 1784 r. p. w. Opieki
N. M. P. przez Guzowskiego, ma około 1300
parafian i do 200 starowierców pł. ob. Uposa-
zona z dawnych zapisów 6 1 /. włók., ma filią
we wsi Klon. Miejscowość lesista, grunta
lekkie, łąk dostatek. Fol. R. niegdyś należał
do ststwa borysowskiego, lecz w 1643 r. prze.z
Władysława IV, wraz z folw. i wsiami: No-
wosiółki i Klonek, został nadany kościołowi
borysowskiemu. Ówczesny ststa borysowski
Adam z Kazanowa na Czasznikach Kazanow-
ski, marszałek n. kor., zrzekł się pretensyi do
danego na rzecz kościoła obszaru. A. Jel.
Ratwaj al. Ratvaj, wś, w hr. szaryskiem
(W ęg.), łąki, lasy, 143 mk.
Ratwica, ob. Wolaniny.
Ratyczów, wś i fol., pow. tomaszowski,
gm. Czerkasy, par. Łaszczów, wsch. obrz. Żer-
niki, odl. 24 w. od Tomaszowa, ma 44 dm.,
267 mk. (10 rz.-kat.). Cerkiew drewno Młyn,
staw, ,ludność ,rolnicza. Folw. R. należy do
dom. Zerniki (Swieżawskich). Cerkie tutej-
sza niewiadomej erekcyi, filialna par. Zerniki;
obecna z 1837 r. W 1827 r. R. miał 36 dm., 206
mk. W 1881 r. fol. R. rozl. mI'. 324: gr. Ol'.
i ogr. mI'. 258, łąk mr. 44, lasu mr. 11, nieuż.
mr. 11; bud. mur. 3, z drzewa 8; jest młyn,
pokłady torfu. Wś R. os. 39, z gr. mI'. 385.
Ratymla, ob. Retymla.
Ratyn, wś, fol. i dobra, pow. koniński, gm.
Golina, par. Lądek, odl. od Konina 14 w., po-
siada szkołę począ,t. ogólną" 44 dm., 237 rok.
Dobra R. składały się w 1885 r. z fol. R. i
Sługocin, rozl. mr. 1205: fol. R. gr. Ol'. i ogr.
mI'. 457, łąk ror. 89, past. mr. 161, w odpad-
kach mr. 15, nieuż. mI'. 60; bud. mur. 9, z drze-
wa 3; fol. Sługocin gr. Ol'. i ogr. mI'. 168, łąk
mr. 49, past. mr. 173, nieuż. mI'. 35; budowli
mur. 2. W skład dóbr poprzednio wchodziły:
wś R. os. 51, z gr. mI'. 409; wś Jaroszyn os.
37, z gr. mI'. 585; wś Wielodwór os 12, z gr.
mI'. 74; wś Ląd os. 38, z gr. mI'. 195; wś Do-
lany os. 80, z gr. mr. 1315; wś Sługocin os.
65, z gr. mr. 958; wś Wymysłów os. 2, z gr,
mI'. 15; WŚ W ocławek os. 16, z gr. mI'. 279.
35

541J
Rat
w ś ta należała pierwotnie do bisk. poznań-
skich. W 1282 r. biskup Jan zamienił R. na
wieś klasztoru lędzkiego Skarboszewo koło
Słupcy biskupiej (ob. Poznań, VIII, 940). Na
początku XVI W. nie było w R. łanów kmie-
cych, tylko zagrodnicy, płacący pleb. w Iąd-
ku meszne (Łaski, L B, I, 294). Według reg.
pob. pow. koni11skiego z r. 1579 wś R., w par.
Landek, własność opactwa lądzkiego, miała
1 /8 łan., 3 zagr. bez roli, 4 komoro bez bydła,
1 rzeźnik (Pawiński, Wielkp., I, 232). W 1880
r. spadł tu dnia 12 sierpnia aerolit, ważący
przeszło 2 funty. Br. Ch.
RatYllce, fol., pow. miński, o 5 w. ku pół-
nocy od mka W ołmy, w 3 okr. pol. kojda-
nowskim, gm. Rubieżewicze, par. kat. Raków,
dawniej W ołma. W pierwszej połowie b. stu-
lecia własność Ratyńskich, teraz Burzyńskich,
ma 464 dzies. ziemi dworskiej; miejscowość
wzgórzysta, małoleśna, grunta szczerkowe.
RatYlliec 1.) wś włośc., pow. iłżecki, gm.
Wierzchowiska, par. Krępa, odl. od Iłży 22
w., ma 12 dm., 146 mk., 275 mr. W chodziła
w skład dóbr Krępa. 2.) R. Nowy i R. Stary,
wś, pow. sokołowski, gm.Olszew, par. Kos-
sów. R. Nowy ma 38 dm., 238 mk., 917 mr.
W 1827 r. było 29 dm., 166 mk. R. Stary ma
19 dm., 149 mk., 378 mr. W 1827 r. było
21 dm., 139 mk. Br. Ch,
Ratysłowów, wś włośc., pow. radzymiń-
ski, gm. Zabrodzie, par. Niegów, ma 153 mk.,
194 mr.
Rotyszcze, wś, pow. brodzki, 32 klm. na
płn.-zach. od sądu pow. i urz. poczt. w Załoź-
cach. Na płn. leży Wierzbowczyk, na wsch.
Podbereźce i Załoźce, na płd. Czystopady i
Trościaniec Wielki, na zach. Markopol. Przez
wieś płynie Seret i tworzy w półn. stronie
obszaru staw (wzn. 320mt.) ratyski, do któ-
rego wpadają wszystkie ramiona górnego Be-
retu. Zabudowania wiejskie leżą na zach. od
stawu, u stóp wzgórza (391 mt.). Własność
wiE<k. (hr. Włodzimierz Dzieduszycki) ma 796
mr. ziemi, a wł. mn. 1113 mr. W r. 1880 by-
ło 81 dm., 661 mk. w gm., 3 dm., 9 mk. na
obsz. dwor.; 292 rz.-kat., 328 gr.-kat., 50 izr.;
30 Polaków, 633 Rusinów, 6 Niemców. Par.
rz.-kat. w Załoźcach, gr.-kat. w miejscu, dek.
załoziecki, archidyec. lwowska. Do par. nale-
żą Czystopady. We wsi jest cerkiew p. W.
Uspienia N. M. P., szkoła filialna, młyn o kil-
ku kamieniach. Lu. Dz.
Ratzdorff, wieś w Nowej :Marchii, pow.
Landsberg. W 1517 r. należały tu dwa dzia-
ły do :Marwiczów. Kś. Fr.
Ratzeberg, góra, wznies. 757 st. n. p. m.,
odl 1 1 / 2 mili od Marchijskiego Frydlądu,
w pow. wałeckim (ob. Gesch. d. Dt. Croner
Xreises V. Schmitt, str. 5). Kś. Fr.
Rotzebuhl' (niem.), ob. Okonek.
Rau
Rotzeburg (niem.), os. leśno na poL-prus.
Mazurach, pow. szczycieński, około 2 mil na
wschód od Szczytna, st. poczt. Chochol (Frie-
drichsfeld). Ad. N.
Ratzlosdorr (dok.), ob. W1'ocławki.
Roubaiłce, wś włośc., pow. trocki, w 3
okr. pol., gm. Butrymańce, okr. wiejski Skrej-
ciany, o 5 w. od gminy, 59 dusz rewiz.; nale-
ży de dóbr skarbowych Olita.
RouballY, wś, pow. poniewieski, w 4 okr.
pol., o 42 w. od Poniewieża.
Rauben 1.) wś, pow. wystrucki, st. poczt.
Aulowoehnen. 2.) R. al. Degelgi1'1'en, wś na
prus. Litwie, pow. darkiejmski, st. poczt., tel.
i kol. żel. Darkiejmy. Ad. N.
Roubiszki 1.) fol. i wś nad rz. Wersoką,
pow. lidzki, w 20kr. pol., gm. Ejszyszki, okI'.
wiejski Poraduń, o 40 w. od LBy a 14 w. od
Ejszyszek; fol. ma 19 mk. kat., wś zaś 4 dm.
i 32 mk. kat. (w 1864 r. 11 dusz rewiz.); na-
leży do dóbr Haubiszki, Turskich. 2.) R., zaśc.
rząd. nad jez. Gulbina, pow. święciański, w 1
okr. pol., ma 3 dm., 43 mk. kat. 3.) R., zaśc.,
pow. wileński, w 3 okr. poł., gm. Janiszki,
okr. wiejski i dobra skarbowe Gockiszki, o 15
w. od gminy a 26 w. od Wilna, ma 1 dm., 12
mk. (w 1864 r. 7 dusz rewiz.). J. Krz.
Roubschmolboth al. Zenkuhnen, dobra, po-
wiat kłajpedzki, st. p. Carlsberg.
Raubszell-Joll, ob. Pasćhelischken.
Rauby, dobra, pow. szawelski, gm. Radzi-
wiliszki, o 30 W. od Szawel.
Rouchersdorr, kol. niem. w pow. nisiec-
kim, dzieli się na Klein R. (33 dm. i 196 mk.)
i Gross R. (30 dm. i 143 mk.). Special-Orts-
Repertorium podaje z ogólnej liczby 339 mk.,
328 rz.-kat., 3 gr.-kat. i 8 izrael. Pod wzglę-
dem narodowości są według spisu urzędowe-
go Polakami, co wskazuje, że kolonia nie
utrzymała się lub spolszczała. Por. Kurzyna.
Rouczak, zaśc., pow. ihumeński, w 4 okr.
pol. i gm. Puchowicze, par. kat. błońska, o 5
w. na płd. od mka Puchowicz, o 7 w. od st.
dr. żel. lipawo-romeńskiej Marina Horka (Ma-
ryi Góra). W okolicy kamień narzutowy i
glina w podłożach; miejscowość lekko-falista,
dość leśna, grunta szczerkowe. A. Jel.
Roudomito, rzeczka w pow. trockim, prze-
pływa pod wsią KomaruIlCe.
Roudaił, wś, pow. kalwaryjski, gm. Rau-
dań, par. Kalwarya, odl. od Kalwal'yi 3 w.,
ma 13 dm., 41 mk. R. gmina ma 13896 mr.
obszaru i 3361 mk., sąd gm. okr. I i st. poczt.
w Kalwaryi; urząd gm. we wsi Niemonajcie.
W skład gminy wchodzą: Borówszczyzna,
Bruki, Butanowice, Dominiszki, Dymitrow-
8zczyzna, Iłgoławka, Iwantyszki, Iwaszki,
J achimowicze, Ja wrynie, Jucewicze, J uniszki,
Kamszyce, Karoliszki, Kochanowszczyzna wś

Rau
Hau
547
i fol., Kwiatkowszczyzna, Łakińskie, :Małako- nacka i zdobył zamek Friedeberg (Wielonę),
rZYBć, Michaliszki, Niemonajcie, Nowiny, Pa- zostawił w nim silnlł i liczna. załogę, a nastę-
leńszczyzna, Palnica, Podkirsna, Pogranty- pnie z dymem pUBcił pobliski zamek krzy-
8zki, Pojawiszki, Poszeszupka, Poszyłale, Po- żacki Romayn-Werder, wzniesiony na wy-
trakinie, Raudań, Raudański-Ogród, Raudoni- spie Niemna, w pobliżu dzisiejszego Iłgowa,
szki, Rudka, Samowszczyzna, Sontoka, Skier- poczem z tryumfem powrócił do Wilna. Na
sobole-Rządowe, S.-Tatarskie wś i fol., Sło- pocza.tku 1339 r. Giedymin wyruszył wraz
bódka, Sośniki, Szarkowszczyzna, Sztegma- z synami swymi Olgierdem, Kiejstutem i Ja-
nowo, Szyłańce, Taborowskie, Traki, Win- wnutem na czele silnego wojska, odebrał za-
centyszki, Wysoka-Buchta, Zapolimo i Zubry. brana. znów przez Niemców Wielonę, poczem
Raudal} al. Rawdań (od litew. raudonas-czer- całą, potęgą uderzył na Bayern, ranny jednak
wony) 1.) dwór i dobra nad Niemnem, przy uj- przy szturmie, zmarł w Wielonie i tamże po-
Bciu rzki Raudony, pow. kowieński, wlokl'. grzebany został u podnóża góry zamkowej.
pol., o 58 w. od Kowna, o 1 milę poniżej Wie- Po śmierci ojca Giedyminowicze zebrali się
lony. W 1859 r. była tu kapl. domowo pra- w Kownie i postanowili doprowadzić do celu
wosł., st. pocz. i młyn wodny. Posiada pałac rozpoczęte przez niego dzieło. Nad zgromadzo-
nad samym Niemnem, niegdyś zamek krzy- nym 40,000 tysiącznem wojskiem objął dowódz-
żacki, mury którego tworzyły dawniej kwa- two naj starszy z braci Montwid i po kilku-
drat, umocowany wieżami po rogach, z któ- dniowych zaledwie bojach, zdobył zamek
rych jedna, wyższa od drugich, przechowuje Bayern i całą załogę wzia.ł w niewolę. W
się w pierwiastkowym kształcie; trzy inne 1343 r. zdobyty przez w. mistrza Ludolfa
wieże są znacznie uszkodzone aj edna ściana Koeniga von Weizau, został z j ego polecenia
od zachodu zniesiona dla otwarcia widoku na zburzony i natomiast o milę poniżej, na wy-
Niemen. N a dziedzińcu zamkowym była nie- niosłej górze, otoczonej ze wszech stron
gdyś głęboka studnia, obficie wody dostar- wa.wozami, zbudowany wielki zamek, ró-
czająca, teraz zupełnie zasypana; pod wieżą wnież Bayerburg zwany. Twierdza ta istnieje
zaś główną znajdował się loch prostopadły, do dziś jeszcze i zowie się zamkiem Giełgu-
mający wymiary wieży, która się nad nim dowskim, od nazwiska znakomitej rodziny li-
wznosiła. Otwór do niego był tak wa.ski, że tewskiej, która go zamieszkiwała przed nie-
jeden tylko człowiek mógł się przezeń prze- dawnemi czasy. Od tego czasu zamek Bayern
cisnąć; było to zapewne więzienie zamkowe. leżał zapomniany w gruzach blisko przez dwa
Zamek ten wzniesiony został podczas wypra- wieki. Dopiero Zygmunt August nadał ob-
wy przedsięwziętej w 1337 r. na Litwę przez szerne dobra raud ań ski e prawem dziedzicznem
w. mistrza Teodoryka z Altenburga, przez głó- Kryszpinowi Kirszenstein, który odbudował
wnego dowódcę krzyżowców ks. Henryka ba- zamek i w nim zamieszkał. Jego tarcza her-
warskiego i nazwany przez niego Bayern al. bowa po dziś dzień znajduje się nad głównem
Bayersburg, przez okolicznych zaś mieszkań- wejściem do zamku. W pierwszej połowie
ców Raudonpillis (twierdza Raudony). Miej- XVIII w., po wygaśnięciuKryszpinów,odzie-
scowość ta przez samą naturę przeznaczona. dziczyli dobra raudańskie spokrewnieni z ni-
została na silny gród warowny. Nie była to mi Olendzcy, od których w 1810 r. nabył R.
góra wysoka, ni stromemi opatrzona skałami, ks. Platon Zubów. Pod kierunkiem biegłego
ale panowała daleko, w obie strony, nad :Nie- budowniczego polecił on restaurować uszko-
mnem i traktem Zapuszczańskirn. 'V krótce po- dzony przez pożar zamek, przed zupełnym je-
tem ks. Henryk zmuszony był opuścić Litwę, dnak wykończeniem gwałtowny ogień znisz-
i udał się wezwany sprawami domowemi w ro- czył na owo dach cały i wewnętrzne urza.-
dzinne strony. Przed odjazdem nadał nowemu dzenie. Smierć nie dozwoliła mu ukoilCzyć roz-
zamkowi herb Bawaryi, zaopatrzył go w do- poczetego dzieła. W spadku po nim R. z przy-
stateczną załogę oraz zostawił wielkie zapasy. ległemi włościami otrzymała baronowa von
Przejeżdżaj ac przez Malborg sprzedał zamek Pirch, 2-do voto gen. Kajsarowa, która wzięła
R. oraz Friedeberg (wzniesiony na zgliszczach się do odbudowania rezydencyi. Roboty u-
Wielony) W. mistrzowi za znaczna. kwotę pie- kończone zostały w 1871 r., użyty jednak do
niężna.. W następnym roku (1338) Giedymin, tego dzieła nieudolny budowniczy zeszpecił
powróciwszy z wyprawy tatarskiej, jedne- zamek, odejmując mu wszelką, cechę staroży-
mu z synów swoich polecił zdobyć zamek tności. Widok zamku w dzisiejszym stanie
Bayern, ten jednak po dwudziesto dniowym pomieścił Orda w swym Albumie, powtórzony
oblężeniu, wskutek nadejścia odsieczy pod w Kłosach (M 638), dzieje zaś skreślił Baliń-
wodzą marszałka zakonu Henryka Dussme- ski w Starożytnej Polsce (t. III, 542-3) i
ra v. Aifberg i wojewody Renu, zmuszo- Wład. Zaleski w Kłosach (1879 r., N2 711 i
ny był usta.pić. W odwrocie swym, który od- 712). 2.) R., Raudandwaris, ob. Czerwony
był się w zupełnym porządku, zeszedł znie- Dwór. J. Krz.

548
Rau
Rau
Baudandwaris, ob. Czerwony Dwór. od Kalwaryi 55 w., ma 15 dm., 143 rok. W
Raudaniszki 1.) zaśc., pow. wileński, w 4 1827 r. było 11 dm., 73 mk.
okr. pol., gm. 'Worniany, okr. wiejski Podwo- Raudollis, jezioro w pow. kalwaryjskim,
rańce, o 15 w. od gminy, 6 dusz rewiz.; nale- leży na prawo od drogi bitej z Suwałk do
ży do dóbr Michaliszki, Brzostowskich. 2.) R., Kalwaryi, przy wsi Raudoniszki, ma brzegi
zaśc., tamże, o 9 w. od gminy, 7 dusz rewiz. nizkie, błotniste, bezleśne, do 214 mr. obszaru.
należy do dóbr Kacienowicze, Krassowskich. WYIJływa z niego rzeczka Raudonis.
3.) B., zaśc. nad Wilią, pow. wileński, w 4 Baudolliszki, WB w pobliżu jeziora Raudo-
okr. pol., gm. W orniany, okr. wiejski Podwo. nis, pow. kalwaryjski, gm. Raudań, par. Kal-
rańce, o 10 w. od gminy a 64 w. od Wilna, warya, odl. od Kalwaryi 5 w., ma 25 dm.,
ma 2 dm., 12 mk. katol. (6 dusz rewiz.); nale- 174 mk. Wchodziły w skład majoratu rząd.
ży do dóbr Kacienowicze, Krassowskich. Kalwarya lit. B.
Ba ud e, folw., pow. gierdawski, st. pOCL. i Raudollllpie, wś, pow. maryampolski, gm.
tel. Nordenburg. Chlebiszki, par. Płutyszki, odl. od Maryam-
Balldell 1.) Raudensche Bach, rzeczka. pola 31 w., ma 3 dm., 26 mk.
w Kurlandyi, lewy dopływ Wenty, w par. Baudszell 1.) ob. Peter Alksnapohl. 2.) B., wś
amboteńskiej, płynie na pograniczu gub. ko- na prus. Litwie, pow. ragnecki, st. pocz., tel.
wieńskiej. 2.) R. (łotew. Raude), dobra pryw. i kol. żel. Ragneta.
w Kurlandyi, w okr. i pow. hazenpockim, par. Raudtell 1.) miasto w pow. stynawskim,
amboteńska. 3.) B., dobra prywatne w Kur- odl. 11 mil od Wrocławia a 2 w. od Stynawy,
landyi, w okr., pow. i par. tukumskiej. Nale- posiada kościół par. ewang., kościół paraf.
ży do nich folw. Niederhof. katol., szkołę ew. i kato!., szpital dla 5 ubo-
Baudell 1.) dobra w Pomeranii, pow. bia- gich, przemysł tkacki (płócienny i wełniany),
łogrodzki, st. pocz. Polzin. 2.) B" ob. Rudno. 1314 mk. W 1842 r. było 190 dm., 135 bu-
3.) R., ob. Ruda. dynków, 1217 mk. (1000 ew., 213 katol., 4
BaudelJie, wś, pow. poniewieski, w 1 okr. żyd.). Wspominane w dziejach już w 1300 r.
poL, o 19 w. od IJoniewieża. Ks. Konrad III potwierdza sprzedaż wójtow-
, . , . stwa miastu w 1409 r. Ks. Fryderyk lignicki
Baudls,. strumlen . w . pow. telzewsklm, udziela w 1527 r. jarmark. Zaraza niszczy
w połączeD1u ze stumlCnem OSZW1S, płyną- miasto w 1631 i 1633 r., Szwedzi w 1642 i
cm 'przez Janowdow, daJe początek rz. Ok- 1644 a wojska rossyjskie w 1758 r. 2.) B. Alt,
mlaD1e, lew. dopł. Jury. 1366 Rudna antiqua, wś i dobra, pow. stynaw-
Bauiscbke, dobra ryc., z fol. Waldhof, ski, par. ewang. w miejscu. W 1842 r. zamek
pow. gJ.erdawskl, 2 klm. od st. pocz. Perlswal- z pięknym parkiem, 2 folw., 335 mk. (12
de. Obszaru 945 ha. katoL), kopalnie torfu. Do dóbr należały 3
Baudllitz (niem.), ob. Rudzicz. młyny wodne: Eichmuehle, Kirschmuehle,
BaudlJitz, wś, pow. ząbkowicki, par. katol. Sandmuehle. 3.) R., 1514 Burglehen zum Rau-
w miejscu, ewang. w Lampersdorf, w: 1842 r. denn, zamek z przyległ., pow. stynawski. Leży
76 dm., 654 mk. (153 ewang.). KośClół katol. tuż przy mieście Raudten. Do R należy Smol-
wznies. na nowo 1795 r., szkoła katol od 1752 no (Schmohl).
r. Do R. należy kol. Michelsdorf, założona 0- RaudllckelJ (niem.), wś, pow. wystrucki,
koło 1750 r. st. pocz. Berschkallen.
Baudobnell 1.) wś na prus. Litwie, pow. Raudy, zaśc., pow. wileński, w 40Rr. pol.,
darkiejmski, st. pocz. Kleszczewo. 2.) B., wś gm., okr. wiejski i dobra skarbowe Bystrzy-
na prus. Litwie, pow. stołupiański, st. pocz., ca, o 4 w. od gminy, 7 dusz rewiz.
tel. i kol. żel. Stołup:i1tny. 3.) R., WŚ, pow. Baudyszki, u Buszyńskiego Rawdyszki, wś,
gołdap ski, st. pocz. Tollmingkehmen. Ad. N. pow. rossieński, gm. i par. Szweksznie, o 112
Raudonatschell 1.) dobra ryc. z folw. w. od Rossień.
Laugallen, Schackwethen i Wedern, na prus. Raugale al. Raugaly, wś nad rz. Nopaitis,
Litwie, pow. ragnecki, 7 klm. od st. pocz. i pow. władysławowski, gm. LeBnictwo, par,
tel. Kraupischken. Obszar 1128 ha. Cegiel- Władysławów (odI. 8 w.), ma 14 dm., 139mk,
nia i wiatrak. 2.) B., wś, tamże. 3.) B. Klein, Baugaliszki, zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
kolon., w tymże powiecie, st. pocz. Rauten- Subocz, o 68 w. od Wiłkomierza.
berg. Ad. N. Raugi al. Rawgi, wś, pow. nowoaleksan-
RaudolJialJY, sioło, pow. kowieński, w 1 drowski, w 4 okr. poL, o 47 w. od Nowoalek-
okr. pol., 059 w. od Kowna. sandrowska.
RaudolJie, zaśc., pow. rossieński, gm Bauki, u Buszyńskiego Rawkie, wś, pow.
Skawdwile, o 34 w. od Rossień. rossieński, gm. i par. Szweksznie, o 126 w. od
BaudolJiki, wś nad rz. Jesią, pow. kalwa- Rossień.
ryj ski, gm. Nadniemeńska, par. Udrya, odI. BaukotbielJelJ, wś na prus. Litwie, pow.

Rau
tylżycki, st. pocz. N au-Arganingken.
Rouksztony 1.) wś, pow. poniewieski, w 1
okr. pol., o 25 w. od Poniewieża. 2.) R., wś,
pow. wiłkomierski, gm. Ołoty, 062 w. od
Wiłkomierza.
Rouksztyszki, wś, pow. rossieliski, gm.
Jurborg, o 55 w. od Rossień.
Roukllcewicze, wś, pow. wilejski, odl. 59
w. od Wilejki, w 1 okr. pol., przy drodze
z Wilna do Mińska, ma 16 dm., 135 mk.
ROlIklIcie, wś, pow. wileński, w 3 okr. pol.,
gm. Malaty, okr. wiejski i dobra (Dowgiałłów)
Bebrusy, o 6 w. od gminy, 58 w. od Wilna,
ma 3 dm., 33 mk. katol.
Raukutten, wś, pow. szyłokarczemski, st.
pocz. Kukoreiten.
Ralllinshoefchen, dobra, pow. węgoborski,
st. pocz., tel. i kol. żel. W ęgobork.
Ralllitt al. Rautitt, dobra, pow. królewiecki,
9 klm. od Królewca. Obszar 138 ha.
Rallm Gro88, os. leśn., pow. rybacki, st. p.
Schugsten.
Rallmkienbrllch, dawniej Gr'ill, leśnictwo
królewskie, w pow. czarnkowskim; paraf.,
poczta i st. dr. żel. w Trzciance, okr. domin.
Rychlik; 1 dm., 9 mk.
Rallmland-Bl'esinel', ob. Rumunki Brzeziń-
skie.
RaHlJlIlitz Ober i Nieder, kol. i część UHers-
dorfu, pow. kładzki,
Rallnoll (niem.), wś na niem. Warmii, two-
rzy z Reimerswalde jedn1ł parafi1ł, dekanat i
pow.licbarski, st. pocz., tel. i kol. żel. Lic-
bark. Kościół p. w. św. Szymona i Judy. Za-
łożona już przed r. 1347, bo dokument z tegoż
roku podaje: "prope granicias villarum Ru-
now". Bliższych wiadomości o wsi dostarcza
dokument z r. 1359, w którym Jan, biskup
warm., mówi, iż jeszcze za życia przeszłego bi-
skupa, zastępując tegoż, ufundował wś Runow
i 90 włók jej nadał, a prócz tego kilka włók
na to wyznaczył, aby mógł być kościół zbu-
dowany i na utrzymanie księdza. Pierwszym
sołtysem był Piotr Krebisse, który otrzymał
9 włók wolnych, sądownictwo niższe, 1/3 wyż-
szego, połowę dochodu z karczmy i prawo
wolnego rybołóstwa w jeziorze llangen na
potrzeby własnego stołu. W szystkie inne
włóki płacą po 1/, marki i 2 kuraki na Boże
Narodzenie. W r. 1359 odnawia biskup wszy-
stkie przywileje dla Hermana de Kolberg.
W r. 1683 otrzymał 1 lipca Jan Ł1łczyński
prawo na użytkowanie z karczmy (Ob. Codex
Warm., II). Ad. N.
ROllne (według W. Pola Rawna, Ranna),
rzeka w gub. inflanckiej (ryskiej), lewy do-
pływ rz. Aa (Gauja, Gawia), powstaje w par.
Ronnenburg (Romberg, Raunas Pillis) z połą-
czenia strum. Sprohe wypływaj1łcego z jez.
Spander w par. Serben, ze strum. Raunais,
Rag
549
wypływaj1łcego z jez. t. n., i uchodzi powyżej
Kiesi w par. Wenden.
ROlIlJiot, wś, pow. borysowski, w 2 okr.
pol. łohojskim, gm. Prusewicze, ma 3 osady;
miejscowość falista, dość leśna. A. Jel.
Rallpie, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 69 w. od Nowoaleksandrow-
ska.
Raupiszki, kar. rząd. nad jez. Iłgie, pow.
wileński, w 3 okr. poL, o 61 w. od Wilna, 1
dm., 4 mk. katol.
Roupiszro, zaś c., pow. nowoaleksandrow.
ski, w 4 okr. pol., o 73 w. od Nowoaleksan-
drowska.
ROlIpliszki, wś, pow. rossieński, gm. Jur-
borg, o 40 w. od Rossień.
Rallsa al. Rou8a, rzeczka w gub. inflanckiej
(ryskiej), dopływ rzki Palze, lewego dopł. rz.
Aa (Gauja, Gawia).
Rallsch, rzka, lewy dopływ Popradu.
Rallschbach (niem.), wś, pow. świętosie-
kierski, st. pocz. Eisenberg Ostpr.
Rallsche al. Rau8cha, wś i dobra, pow. zgo-
rzelicki, posiada kościół par. ewang., szkołę
ewang. W 1842 r. było 172 dm., 2 foL, 1025
mk. (10 ew.); smolarnia i huta szklana w os.
zwanej Brand. Kościół istniał już w 1346 r.i
rozszerzony 1725 r.
Rallschen 1.) dobra ryc. z udziałem do
folw. w Altendorf, 1 Ji, klm. od Gierdaw. Ob-
szar 131 ha. 2.) R., wś, pow. rybacki, st. p.
St. IJorenz. 3. R, Klein, osada, pow. gierdaw-
ski, blisko Gierdaw, kopalnie bursztynu.
RallschelJbach, ob. Druibaki.
RallschelJdorf, urzędowa nazwa Czym ano-
wa (ob.). Wś ma 286 ha (112 roli orn., 12 łąk,
63 lasu); 1885 r. 10 dm., 17 dym., 93 mk., 48
kat., 45 ew. Ki. Fr.
Rauschin, rzeka, płynie na granicy pow.
pilkałowskiego i stołupiańskiego, od Torpu-
poehnen do Daynen i po za granicą król. pol-
skiego, gdzie wpada do Szyrwinty pod osadą
Szyrwinty, w pow. władysławowskim. Ad. N.
Rallschken 1.) ob. RU8zkowo. 2.) R" ob.
RU8ek.
Rallschnick, dobra ryc., pow. świętosie-
kierski, 3 klm. od st. pocz. Baldiau. Obszll.r
213 ha.
RallschlJilJken (niem.), wś, pow. welawski,
st. pocz. Goldadler.
Rallschwalde, wś, pow. zgorzelicki, par.
ewang. Kunerwitz. W 1842 r. 35 dm., dwór,
foL, 174 mk. (1 kat.). Do 1815 r. należała wś
do Saskich Łużyc.
Rallschwitz 1.) wś, pow. kładzki, par. kat.
Pyskowice (Pischkowitz). W 1842 r. 55 dm.,
fol., 344 mk. katol. 2.) R., 1290 Raschowitz,
1307 RU8cheuich, 1311 Ruschowiz, wś, pow,
głogowski, par. ew ang. Głogowa Wielka, par.
katol. Jaczów. W 1842 r. 56 dm., 632 mk.

550
Rau
(206 katoL), trzy młyny wodne, papiernia,
dwa wiatraki, cegielnia. Dzieliła się na część
królewskl1i i na część należącl1i do miasta Gło-
gowa. Do wsi należała os. Goldammer.
Rausen, wś na Szląsku austr., ob. Rusin.
Rausse, 1201 Ruzke, 1414 Raws, Rawske,
wś i kol., pow. nowotarski na Szll1isku, posiada
kościół par. ewang., szkołę ewang., kopalnie
gliny, cegielnią. W 1842 r. 49 dm., dwór,
404 mk. (27 katoL). Kolonia t. n. miała 23
dm., 162 mk. (17 katoL). Na jej obszarze
znajduje się źródło wody mineralnej żelazistej,
podobnej składem do źródeł w Landeck. Przy
źródle urządzono zakład kąpielowy.
Raussen, wś, pow. żegański, par. ew. Rei-
chenau.
Rauszki al. Rawszki, okolica, pow. rossień-
ski, gm. Pojurze, par. żwingowska, o 80 w. od
Rossień. U Buszyńskiego podane jako dwór,
własność Jacynicza, i wieś.
Rauszwa, rzeka, wypływa z bagien Pa-
ckleddim, płynie w kierunku płn.-wschodnim
przyjmuje z pilkałowskiego powiatu dopływa-
jl\cą, Bredup, nieco więcej na północ jeszcze
rzkę Leponę i wpada do Szyrwinty. Długa o-
koło 3 1 / 2 mili. Nadbrzeża jej tworzl1i dobre
łąki. Ad. N.
Rautelbach, rzka, lewy dopływ rz. Radue
w Pomeranii; tworzy granicę między pow.
białogrodzkim a bobolickim.
Rauten, jezioro w Kurlandyi, w okr. zel-
burskim, w pobliżu jcz. Subbat i Poniemież,
spływa do Dźwiny.
Rautenbel'g 1.) (dok.), ob. Sarnowo, pow.
chełmiński. 2.) R. (niem.), ob. Radziejewo.
Rautenbel'g 1.) wś, pow. ragnecki, nad
traktem z Pilkał do Szilen, 26 klm. na wsch.
od Szilen, w urodzajnej równinie. Mieszkańcy
ewang., trudnil1i się rolnictwem, chowem by-
dła i koni; poczta w miejscu. 2.) R. G1'OSS,
wś kośc. na niem. Warmii, o 10 klm. na płn.-
wsch. od Fromborku, 10 klm. od Muehlhau-
sen, nad rz. Bandą, w popliżu obszernych la-
sów. Kościół p. w. W. Sw., urz. pocz., 417
mk. ewang. WŚ założona w r. 1297, dokumen-
tem z 14 marca otrzymała nazwę od pier-
wszego właściciela Marcina v. Ruthenberch.
W r. 1538 sprzedajl1i wikaryusze tumscy
z Fromborku kilka włók, jakie tu posiadają,
Jerzemu v. Prewke za 310 marek. Dnia 23
marca 1589 r. sprzedał Krysztof Kersten, o-
bywatel z Królewca, 7 włók Jakobi Bartscho-
wi z Brunsbergi za 900 pruskich marek. W r.
1712 nabyła całą wieś kapituła warmińska.
W r. 1656 wymienia dokument 50 włók
właśc. Wulffen (ob. Codex Warm., I.). 3.)
R. Klein, wś, tamże, o 2 klm. na północ od
Gr. R. Ad. N.
Rautenbm'g, wś i dobra ryc., z folw. Rea-
tischken, Endreischken i Schoenwicsc, pow. ni-
Raw
zinny, 1 klm. od st. pocz. i tel. Lappienen
(ob.). Gorzelnia, browar i holend. młyn. Ob-
szaru 2089 1 / 2 ha. Ad. N.
Rautensee (łotew. Raude Mujża), dobra
prywatne w Kurlandyi, w okr. zelburskim,
pow. iłukszteński, par. dyneburska. Należą do
nich fol. Marienhof i Komaryszek (Komari-
schekk).
Rautel'sfelde, dobra ryc., pow. gierdawski,
6 klm. od Gierdaw (st. pocz., tel. i kol. żeL).
Obszar 333 1 / 2 ha.
Rautel'shof, fol., pow. gierdawski, st. p.
Skandau.
Rallthschoys, nazwa jeziora we wsi Jan-
kowo, pow. olsztyńskim, na pols. Warmii (ob.
t. III, 603).
Rautnik al. Dawyd-Pole, Dawidpole, (ob.),
fol., pow. miński, w 1 okr. pol., gm. ostrożyc-
ko-horodecka, o 9 w. od Mińska, od 1862 r.
własność Hindenburgów, ma około 35 1 / 4 włók;
miejscowość dość lesista, grunta lekkie.
Rautsel'Y, dobra, pow. rossiellski, gm. Kro-
że, o 33 w. od Rossień.
RaveJlhorst 1.) dobra ryc. w Pomeranii,
pow. kamieński, st. pocz. Guelzow. 2.) R"
dobra ryc. w Pomeranii, pow. Franzburg, st.
pocz. Semlow.
Ravellsbel'g, starożytny szaniec okrągły
pod Gellen, w pow. szczecinkowskim. Ma 33
mt. średnicy i leży o 300 kroków na połu-
dnie od Auenfelde. Znaleziono w nim grube
skorupy i kości. Kś. Fr.
Ravellsteill (niem.), domena fiskalna w Po-
meranii, pocz. Saazig, st. p. Reetz.
Rawa, miasto powiatowe gub. piotrkow-
skiej, leży pod 51 0 45' 5" szer. płn. i 37 0 56' 9"
dłg. wsch., nad rz. Rawkl1i i wpadającą tu do
niej Rylską, częścią w dolinie nadrzecznej,
częścią na zamykających ją wyniosłościach.
Odl. 14 w. od Starej Rawy, 26 w. od st. dr.
żel. warsz.-wiedeń. w Skierniewicach, około
80 w. od Warszawy, 56 w. od Piotrkowa, 28
w. od Nowegomiasta (nad Pilicą). Posiada
kościół paraf. murowany, kościół poklasztor-
ny, trzy kaplice katol., cerkiew prawosł. (od
1870 r.), kościół ewang. parafialny, synago-
gę, szpital św. Ducha na 27 chorych i 3 ubo-
gich starców, ochronę dla sierot, szkołę po-
czątkową miejskl1i (73 uczn.), szkołę żeńską,
(52 uczen.), szkołę począt. ewang. (10 uczn. i
3 uczen.), sąd pokoju okr. III, należą,cy do
zjazdu sędziów w Piotrkowie, oddział hypo-
teczny, notaryusza, urząd powiatowy, urząd
miejski, urzą,d poczt. i telegr., straż ogniową,
ochotniczą, od 1881 r. (103 czynnych, 75 ho-
norowych członków), szkołę muzyczną, (od
1884 r., ma 20 członków), dwie apteki, piękny
park nad rzka" Rawką, upiększony i rozsze-
rzony w 1886 r. Z zakładów przemysłowych
istnieją,: browar (z prod. 13,428 rs.), dwa mły-

Baw
Raw
551
ny wodne (prod. 19,194 rs.), dwa wiatraki w. (1313) jest już kasztelan rawski, a więc
(prod. 4956 rs.), olejarnia (prod. 1440 rs.), istniał już gród w R., która staje się stolicą,
garbarnia (prod. 2300 rs.), cegielnia (prod. księstwa odrębnego, wydzielonego z ziemi
1651's.). Miasto w obecnym stanie i na obec- czerskiej. Chwibwo zabrana przez Kazimie-
nem miejscu zabudowało się dopiero od 1824 rza W., w obawie, by Ziemowit III za przy-
r. a głównie od 1861 r., po spaleniu się dziel- kładem Wańka, swego stryja ks. na Płocku,
nicy żydowskiej nad rzką Rylską i przenie- nie złożył hołdu Czechom, 1355 r. wróciła.
sieniu się żydów do środka miasta w 1862 r. z zamkiem do Ziemowita z nadania tego króla
Obecnie składa się z 284 posesyi i zabudo- (Kod. Maz., 69; Dług., IX, 251). W 1374 r.
wań (64 mur.), 160 pustych placów; ma 6485 już jest Stara i Nowa R. (Kod. Wlkp., Nr,
mk. (1887 r.), w tej liczbie 3214 kato1., 40 1697), pierwsza gdzie wieś Stara R. z dwo-
prawosł., 184 protest., 3046 żyd. W 1827 r. rami w obu książęcemi. Wszakże wyraźnie
było 256 dm., 3189 mk. Posiadłości miejskie odróżniające się miejscowości co do funda-
stanowią,: fol. Fawory, fol. szpitala św. Trójcy, cyi pobożnych, dostatecznie w dziejach się
przysiołki: Pasieka pod Głuchówkiem, Pasie- nie wyosobniają. Dla tego też nie można roz-
ka pod Wało wicami, Przy Wilczyńskiej dro- strzygnąć w której R. Ziemowit II bawił
dze, Nadzieja i Skoczy dół; wsi: Chrusty, Osa- 1313, 1317 r., biorąc tytuł księcia wiskiego,
da Dolna z młynem i Podkonice. Ogólny ob- a 1350, 1353 i 1377 Ziemowit III, jako ksią,żę
szar ziemi miejskiej 3831 mr., wtem 3316 rawski. Przed 1382 r. więziona tu była przez
ornej, 598 lasów, 326 ziemi włośc., 227 mr. męża Eufemia, księżniczka ziembicka, jako
szpitala św. Trójcy. R., podobnie jak Piotr- podejrzana niesłusznie, za syna wspólnego
ków i Radomsk, leży w zagłębieniu śród wy- Henryka, który w ukryciu pod R. się chował,
żyny wznoszącej się od południa i zachodu. gdy matkę ojciec kazał udusić za mniema.ne
Zagłębienie to jest zbiornikiem wód okolicz- cudzołóztwo (Mon. Hist., II, 693. Dało to
nego płaskowzgórza, ztąd prócz zbiegających treść, jako okazaJi Koźmian i Elzenberg,
się rzek Rawki i Rylska, znajdują się tu ob- "Winter Tale" Szekspira). Ziemowit IV dzie-
szerne stawy, zasilane wodami Rawki. Nazwi- dzic rawskiego od działów 1379 (Kod. Maz.),
sko miasta, będące zarazem mianem herbu a posiadał obie R. Jcdna z nich uległa spusto-
zapewne i starego zawołania rodowego, wska szeniu od wojsk Zygmunta margr. brandenb. i
zuje, iż osada zawdzięcza zapewne swój po- "pana Polski" 1383 (Mon. Hist., II, 748). Przed
czątek Rawitom, których działalność koloni- 1400 r. musiała mieć prawo niemieckie, bo
zatorska rozciągała się daleko na wschód pół- tego roku służyła R. za wzór lokacyi Pobic-
nocny po Wieprz i Tyśmienicę. WŚ Stara dnej. Zapewne też do Nowej R. 1385 r. kazał
Rawa w pow. skierniewickim, około 14 w. na Ziemowit IV przywieść 10,000 kop gr. prags.
północ od miasta R., także nad rz. Rawką po- będą,cych od korony sumą wykup ową za po-
łożona, może służyć za ślad kierunku w ja- sag, i w niej też z ich odbioru kwitował 26
kim się oni posuwali, a zapomniane miastecz- maja 1389 r. podkanc. Klemensa z Moskarze-
ko Rawa Lubartowska i Rawa Ruska mogą, wa i Hinczka z Przemankowa, podskarbiego
być pamiątkami rozszerzania się Rawitów na (Rzysz., II, 765 i 809). W 1415 był Ziemowit
wschodnich obszarach. Przy pierwotnej osa- IV w "Starej R." i wspomina o prawie nie-
dzie, którą była dzisiejsza Stara Rawa, istniał mieckiem "civitatis Ravensis" (Kod. Maz., II,
gród książęcy a przynajmniej dwór myśliw- n. 1). O Ziemowicie V, jego synu wiemy, że
ski, czego pamiątką, jest nazwa pobliskiej wsi: zmarł 1442 w Nowym Dworze pod (Starą) R.
Psary. Kiedy gród książęcy przeniesiono do a pochowany jest w R. (Nowej? :Mon. Hist.,
Nowej Rawy niewiadomo i ztąd trudno odga- III, 123). Ten to Ziemowit "syn Ziemowito-
dnąć o ile dawniejsze świadectwa dziejowe wy" 1436 nadał miastu pobór wszech czyn-
odnoszą, się do Starej a o ile do Nowej Rawy. szów od rzemiosł, rezerwując część to jest 80
Dzieje. Pierwszy raz w dokumentach wy- grzyw. i 100 "spondów" owsa, do zamku, co
stępuje R. jako miejsce urodzenia jednego ze wynosiło 1616 r. 80 flor. gotówką i 200 fl. za
świadków aktu z 1249 r. Marcina, syna Jana owies (Lustr. 1616 r., Star. Pol.). W 1449 r.
"niegdyś z R." (Kod. Maz., 14; Rzysz., II, 'Władysław, trzeci brat Ziemowita IV zostaje
str. 66) oraz Jana, kanonika błońskiego z 1261 przy Rawie Ruskiej i Bełzie; w 1450 r. syn
r. Istniała już zapewne w końcu poprzednie- tegoż Władysław II miał pod Rawą, (apud
go (XII) wieku. Zdaje się że osada ta w le- Ravam w Nowym Dworze?) umrzeć, otruty
sistej, nieludnej okolicy małe miała znacze- przez Gotarda z Rybna, kasztel. sochaczews.,
nie, ztąd w czasie napadu Prusaków (1263 r.) ale pochowany w Płocku (Dług., XVII, 340)
na "kasztelanią łowicką" i "liczne wsie w 0- 1462 r. Tegoż roku, wcielenie księstwa przez
kolicy", które uległy rzezi i pożarom, jedyny króla Kazimierza III odbyło się" w miastecz-
zamek płocki uważany był za osłonę Iazo- ku" (in oppido) R., przyczem zwolnił je od
wsza (Mon. Hist., II, 588). Na początku XIV podwód i nadał prawo chełmińskie (Cod. epist.

552
Kaw
RRW
Bec. XV, Bj A. G. Z., IX, Nr. 120). Grot z Cza- w zamku swego syna Jana, ino wiercę "dla
śnik z Nowegomiasta, dzierżący Rawę po wiary". Posłusznego w końcu uwolnił (Pa-
śmierci książąt, odparł napad ich siostry Ka- procki, Herby, str. 212). W 1573 r. w zam-
tarzyny, a wdowy po Michałuszku litewskim ku został osadzony Gradowski, syn Wawrzyń-
(Długosz, XVII, 341). Pretensye drugiej sio- ca, cześnika sochaczewskiego. Bawił Bię ni-
stry Małgorzaty uspokojono 1465 (Długosz) gromancyą i per "incantationem" chciał króla
i na tych warunkach wznowione pretensye Stefana o śmierć przyprawić (Paprocki, Her-
synów Bolesława IV w 1470 odrzucono co do by, 435). List u Mosbacha (Wiad. 153) zwie
R. (Długosz). Starostą był najprzód ów Grot go czarnoksiężnikiem, nieznanym zkadinąd,
z Czaśnik, a potem z Nowegomiasta, później oskarżonym o zamach ten przez czarownicę.
jego syn Hieronim od 1476 do 1484 r. (Kod. Obżałowany winował biskupa poznańskiego
Maz.). 'V tym czasie Bolesław V, jeden z od- Łukasza Mościskiego o podmowę, z czego ten
sądzonych w 1470 r., w 1478 i 1480 przybiera się bronił rozkazem uwięzienia wydanym na
tytuł "pana ziem warszawskiej i rawskiej" Gradowskiego. Dwu pieszych pilnujących
i t. d. (Bandkc, Jus Polon., 460; Kod. Maz.). więźnia od 25 marca 1578 r. do 10 kwietnia,
Wydawanie rozporządzeń prawodawczych wzięło 3 zł., a na żywność Andrzej Łożewicki,
(1478) z takim tytułem zwierzchniczym, mi- łqżniczy króla w Sandomierzu dostał 10 fl.
mo wcielenia ziemi R. do korony, jest dowo- (Zr. Dziej. Paw., IXa, 211). Wedle Paproc-
dem zawisłości R. od tego księcia (t 1488). kiego, otruto go. Tenże Jędrzej Łożewicki
Z czasów Jana Olbrachta datuje 1496 wska- do R. ze Lwowa zaprowadził kozaa Podko-
zanie R na miejsce sejmików ziemskich, co wę, i na drogę wziął 58 fl. 10 gr. (Zr. Dziej.,
wpłynąć musiało na podniesienie życia miej- IX, 193 a, Mosbach). W 1581 komornik Jan
skiego. W 1513 Zygmunt I jadąc z Poznania Godebski przywiózł jeńców z wyprawy pół-
na Koło i Łęczycę, przejeżdżał do Radomia nocnej do R. i Gosynia, maja,c danych na
na Rawę i dał "zakonnikom" 3 grosze (Ks. drogę 15,fl. (Pawiń., Zr, dziej., IV, B, 16, 46).
stołu 45, Lubom. str. 44). Od 1509 r. dawała Mylnie Swięcki osadza w R. Filareta, metro-
R. wóz wojenny, który 1521 miał 4 konie, politę rostowskiego iWasila Galicyna, uwię-
:Mikołaja woźnicę z szablą (framea), dwu pie- zionych 1611 r., bo posłów tych obu zawie-
szych z mieczem i siekierą. Na wozie: łopatę, iono Dnieprem do Kamionki starostwa hetm.
motykę, siekierę, łańcuch, 6 worków mąki, 4 Zółkiewskiego i ztamtąd, po śmierci Golicyna,
kopy chlebów, 6 szynek, 94 porcyi wędzone- :Filaret wyszedł 1620 r. (Niemcewicz, Dzieje
go mięsa i t. d. Od 1539 naznaczone 18 gro- Zygm. III, t. II, 56). Za to od 1601 siedział
szy z łanu na wojsko, kazano składać w R.; w R. z Pontusem de la Gardie wzięty do nie-
egzaktor (pierwszy Jan Bogucki, sędzia raw- woli pod Wolmarem przez Zamoyskiego syn
ski) brał 10 grzyw. pensyi. D. 18 maja 1555 nieprawy Karola IX szwedzkiego, Karol (Ka-
Zygmunt August nadał przywilej R. (A. G. rolusyn) Gilenhilm. W bezkrólewie, 80,000
Z., Nr. 1049). W 1562-63 uchwalono, by fI. z kwarty leżących na zamku w R. starosta
4-tą część dochodów z królewszczyzn (kwar- owoczesny Stanisław Gostomski wydał Za-
tę) składano do R. na wojsko, a do jej szafun- moyskiemu, nie chcąc ich strzedz (Heiden-
ku od 1569 r. podskarbi i po 2 członków sena- stein), co wielce pokrzepiło partyą szwedzką,
tu i izby wyznaczeni (pensye 1000, 300, 200 a gdy Zygmunt III już stanął w Brześciu
zł.) i pobór naznaczony w R., wypłata w Ło- Kujawskim, Rawianie pud wodzą tegoż Go-
wiczuj sejmik powiatowy, wiece ziemskie i są- stomskiego, zarazem kaszt. sochaczewskiego,
dowe w R. po św. Marcinie (przen. na św. Jan przybyli pod jego znaki do Piotrkowa, ile że
Chrzc.). Od 1563 do 1569 r. siedział w zamku na ten raz u Rawy 8 maja 1587 r. było naka-
R. jako więzień stanu Krzysztof Meklembur- zane "okazowanie". Z Piotrkowa, Zygmunt III
ski, koadyutor arcybiskupa rygskiego. W 1574 niemając dość wojska, zawrócił do Warszawy,
r. ciało Zygmunta Augusta ostatniego stycz- a gdy już umyślne pogłoski o powrocie do
nia przewożono przez Bolimów, pierwszego Prus rozeszły się, Anna Jagiellonka z Anną
lutego było w Rawie, gdzie dano ofiarę pię- królewną pojechały do Warki, a król nagle
tnastu groszy "rektorowi szkoły" miejscowej z Rawy, gdzie więcej wojska zebrał, zawrócił
(Ks. stołu, 248); następnego dnia ciało było się i pod Nowemmiastem przebył Pi1icę, Bpie-
już w Inowłodzu, a trzeciego lutego w Opocz- sząc do Krakowa, gdzie stanął 8 grudnia 1587
nie. W R. odbyły się sejmiki przedelekcyj- r. (Heidenstein i Piasecki). W 1592 r. po 19
ne 1 stycznia 1575 r. wedle uchwały Jędrze- czerwca królewna Anna Jagiellonka z siostrą
jowskiej. W 1576 r. Stefan Batory z Lubochni królewską Anną, przejechały tędy do War-
przez R. jechał do Bolimowa. W 1576 R. za- szawy, unikając zarazy w Krakowie. Tędy
legała podatki koronacyjne, wynoszące na raz też z nową królową Anną Rakuską jechał Zy-
32 fl. Podwód opłacała 72 fI. Przed 1578 r. gmunt III na sejm wrześniowy inkwizycyjny.
Anzelm Gostomski, wojewoda rawski osadził W 1595 r. jeździła tam i napowrót do Krako-

law
law
553
wa z Warszawy na chrzest Władysława IV, Suworowi, gdy Drewicz maszeruje po raw-
i tędy ją 1596 r. 29 września wieziono w kon- skiem. W 1791 r. wdowa po aptekarzu Wel-
dukcie pogrzebowym do Krakowa. W 1616 r. ke w R., dysydentka, za powieszenie medali-
pozwolono Rawianom, kosztem podatku sze- ka św. na szyi lalki przez jej dziecko, ledwo
ściogroszowego z łanu, zbudować "sklep do unikła stosu z wyroku komisy i wojsk. cyw.
chowania ksiąg ziemskich- w R. (V ol. Leg.). rawskiej, w każdym razie lalkę na stosie spa-
W 1640 r. kupcy, maj!\cy prawo wywozić sa- lono (Gaz. Nar. i Obca 1791, Nr. 73, 74). D.
letrę, mogą to czynić tylko na R. (A. G. Z., X, 24 lutego 1793 r. Prusaków 600 piechoty i kil-
Nr. 4049). W 1659 stało tu wojsko cesarskie, kadziesi!\t konnych od Łowicza przyci!\gnęło
w pomoc nadesłane przeciw Szwedom. W 1662 do R. (Kitowicz, II, 204). Granica ich wzdłuż
r. zniesiono kondemnatę z ziemi R. za spalenie Pilicy szła od źródła do Nowegomiasta i
wsi Oprzessów (Oprzężów) w czasie wojen ze wzdłuż tej rzeki 7 kwietnia pozakopywali
Szwedami (V ol. Leg.). Kiedy wybuchł zatarg słupy graniczne (206). W 1794 r. brygadyer
z Lubomirskim, w 1665 r., od 25 wrześ. do 16 Madaliński w Starej Rawie i "mieście R." po-
paździer., Jan Kazimierz i hetman w. kor. Sta- bił Prusaków, ztąd przeszedł do Inowłodzf}.
ni sław Potocki Rewera, stali obozem pod R. Wszakże, jak to mówi Kitowicz (II, 238)
(A. G. Z., X, Nr. 4989-4992). Był ten obóz "jedną rzecz d2.iką zrobił, porozcinawszy becz-
między R. a Głuchowkiem, dziedziczną wsią ki z pruską solą i solarza, prawda że pijane-
Sułkowskiego; królestwo oboje w kolegium go a przeto zuchwałego zabiwszy". Po op u-
jezuitów (Pasek 1665 r., str. 244) mieszkali. szczeniu Warszawy po wielkiejnocy, przez
Spustoszenie teź "przez częste stanowiska 0- wojsko, marudery łupili kilkakroć Rawę, znę-
bozów" brano w kwestyi finansowej dla raw- cając się nad kościołami, szlacht!\, źydami,
skiego w rachunek na sejmie 1667 (V ol. Leg., kobietami. Od chłopów brali podwody tylko
IV, 459) zgodnie z prośbą sejmiku, na którym (249). Założono też potem w R. lazaret dla
marszałkował Pasek (str. 267,272). Lustra- pomocy rannych (254). W 1795 r. Rawa
cya 1616 r. (Star. Polska) wskazała dochodu wł!\czona do nowych Prus południowych, ka-
miejskiego w skutek tego spustoszenia 5 grzy- mery i rejencyi. Sobolewski jest pierwszym
wien tylko. Verdum 1671 r. pisze: "Mie- landratem rawskim (Kit.). Od 1807 należy do
szkańcy tych miejscowości, mężczyźni i ko- departamentu warszawskiego, jako stolica po-
biety s!\ bardzo bezczelni. Przed paru dniami, wiatu. W 1816 ma 141 dm. i 1200 mk., stacY/ł
było tu 5-ciu polskich szlachciców u jednej pocztową na trakcie do Wrocławia lehc!\.
szlachcianki w gościnie. Kiedy się nie chcieli Od 1815 w wojew. mazowieckiem jest stolicą,
zachować w spokoju, porwała szlachcianka za obwodu rawskiego; w 1821 "dość porz8;dna i
szablę ze ściany, zadała nią, wszystkim 5-ciu obszerna", prócz szkoły ma s!\d pokoju, miej-
drągalom rany i wypędziła ich sama z domu. sce sejmików i zgromadzeń gminnych, 256 dm.
Byłaby ich niezawodnie i dalej scigała, gdy- (16 mur.), 3189 mk. (1065 źyd.). Kościół
by jeden z nich nie był jej z pistoletu prawej parafialny w Starej R. istnieje zapewne da-
ręki przestrzelił" (Cudzoziemcy, str. 74). W r. wno, ale dopiero 1430 r. zjawia się w aktach
1672 w grudniu marszałek Jan Sobieski, na kś. Jan (Kod. Maz.) rektor kościoła paraf.
czele skonfederowanych wojsk w Szczebrze- może ten sam, co 1437 r. (Kod. Maz.) kś. Łu-
szynie, rozbił wojsko konfederacyi goł!\bskiej, ba rektor kościoła parafial. w R. W Starej
przychylnej Michałowi królowi, pod Rawą, R. jest pod 1521 r. kościół paraf. św. Szymo-
ci!\gnąc na Zwoleń do Łowicza. W r. 1690, R. na i Judy (Łaski, I.Jib. Ben. II, 288) ze wsia-
wedle uchwały z 1678 o pogorzelcach, na lat mi Podole i Zalesie (wieś z różnoimiennemi
8 zwolniono od podatków (Vol. Leg.), narówni połowami), Strzyboga, Kawęczyn, Suliszów,
z Bełzem, Sanokiem, Warką, i Grójcem, ile że Trzciana z Wolą, Juliszew. W Nowej R. ko-
częste pożary je zniszczyły. W listopadzie ściół jest pod wez. św. Piotra i Pawła apost.
1704 r. goniąc Augusta II, Karol XII szedł Przed 1526 miał trzech wikaryuszy, a w jego
z Pragi na Łęczycę przez R. Ststa miejscowy parafii były prócz R. i przedmieść, Wola
Jan Grudziński poszedł potem do Benderu i Zamkowa, Pukienin, Byszowice, Głuchów(ek),
sprobował choć daremnie otl.budować władzę Bogusławczewicze potrójne (dziś Bogusławki
Karola XII w Polsce 1712 r. W listopadzie Wielkie i Małe), Wałowice potrójne (4 ziś
13000 Sasów i Polaków Augusta II pod Fle- Wałowice i Huta Wałowska), Zydomice (Zy-
mingiem, stojących w Nowemmieście nad Pi- tomice), Konopnica. Pobierał proboszcz z miej-
lic!\, dało się i R. uczuć. August III zwykle skich łanów po 2 1 / 2 korcy jęczmienia i po
jeździł traktem Batorego na Lubocheń, R. do 2 1 / 2 owsa, co wynosiło po 130 korcy jęczmie-
Wrocławia (Kito wic z, I). W 1741 r. murów nia i owsa, meszne (missalia) na św. Marcin
obwodowych "już mało znać" (Łubieński). kolendę po groszu z domu, ab inquilinis po 1 1 / 2
W 1771 r. Pułaski Kazimierz z Częstochowy grosza. Miał na ulicy Pasiecznej 7 ogrodów,
na Przedbórz i Radom szedł do Rawy przeciw z czynszem 5 gr. i robocizną, pielenia jedno-

"'
Rew
Raw
dniowego w ogrodzie proboszcza, oraz własny szkoły. Szkoła W R. (niewiadomo której)
ogród na przedmieściu, między ogrodem Ja- znaną jest już 1334 w osobie Marcina "rekto-
kóba Kotki i Lieszki. Do proboszcza należała ra szkoły rawskiej i pisarza" książęcia panu-
wieś Rzeszkow, parafialna Białej nadana przez jącego (Kod. Wlkp., Nr. 1131). Na początku
Ziemowita; dwa Kłopóczyny (Wielki i Mały), XVI w. (Łas;ki, Lib. Ben., II, 293) jest szkoła
Trębaszów (Trębaczew), Wola T. albo Jajko- w Nowej R. Ze była w Starej R. trzeba się do-
wa Wola (dziś Jajkowice i folw. Emilin) oraz myślać z wyrazu "minister" (ib. 188--9, wstęp
Lipno z parafii Mogilnickiej (dziś Lubania) XXV). W jednej z tych szkół był bakałarzem
dziesięcinę mu dają. W kościele jest kaplica Błażej z Chroślina, przy którym 1526 r. skoń-
"św. Michała", fundacyi Kazimierza (t 1446) i czył "Paradoxa Cycerona z polskiemi notami"
Władysława (t1455) ks. :Mazowsza, z fnndu- Bartłomiej z Nowegomiasta nad Pilicą (Wi-
szem na Orlej górze (par. :Biała). Dla alt ary- słocki, Nr. 2463). Tutejszy ziomek Marcin
sty "na ołtarz książęcy" 1616 r. (Lustr.) mia- z R. jest pisarzem arcybisk. gnieźnieńskiego
sto z swych dochodów dawało 6 fl. Przy kó- w 1368 (Kod. Wlkp., Nr. 1604), co świadczyć
ściele dom dla dwu gracyalistów (Łaski, Lib. może o wykształceniu mieszczan tutejszych.
:Ben.). Kościół i klasztor augustyanów "N. W Krakowie na uniwersytecie byli następni
M. P." w Nowej R. fundował Ziemowit III Rawianie (z R.): 1407 r. Mikołaj syn Bartło-
1353 r. wraz ze swoją żoną Eufemią. Potwier- mieja z R., 1411 zapisuje się Jan syn Janusza
dzenie papiezkie z 1356 r. wymienia tytuł z R., 1412 Marcin syn Macieja, Bartłomiej
kościóła taki: "N. Ciała Chrystusa, l\L Bo- syn Stoigniewa, Jan syn Stanisława z R.;
skiej i św. Jadwigi" (Tejner, I, 571-2), a 1413 Dobiesław syn :Mikołaja; 1414 i 1415
w 1372 r. innych patronów dodano (str. 678). Maciej i Stanisław syn Jana; 1427 Marcin syn
Przed 1392 r. przeorem augustyanów był kś. Stanisława i Mikołaj syn Filipa; 1430 W oj-
Jan i na jego imię Piotr z Małoszyc, chorąży ciech syn Janusza z R.; 1431 Mikołaj baka-
R., darował łan w Wilkowie (Kod. Maz.). łarzuje się; 1434 Maciej syn Piotra; 1468 je-
ZdzisłQ,w, dziedzic Leszowa "wrotny" (portu- den Jan bakałarz, 1471 magister; drugi 1484
lanus) zamku R. nadał pół młyna w Leszowie bak., 1488 mag., trzeci bak. 1511; Grzegorz
nad rz. Białą, co Ziemowit płocki, rawski bak. 1493; :Marcin 1496; Pa.weł syn Andrzeja
i t. d., potwierdził 1397. W 1400 tenże ksią- wpisuje się 1499, 1502 bak., w r. 1538 jest
żę dał młyn w R. Aleksandra Olgierdówna, doktorem medycyny; 1505 Feliks z R. "ple-
wdowa Ziemowita IV, darowała augustyanom ban"; 1507 Paweł penitencyaryusz inowłodz-
dom naprzeciw zamku będący i ogród sięga- ki; 1515 Andrzej pierwszy, 1534 drugi, 1550
jący do mostu zamkowego w 1431 r. Ziemowit trzeci bak.; Stanisław pierwszy bak. 1518,
V robił z augustyanami wymianę gruntu 1437 drugi 1519 umiera po egzaminie na zarazę;
r. (Kod. Maz.). Po łacinie pisano regułę św. trzeci bak. 1539, czwarty 1540, piąty 1561 r.;
Augustyna dla tutejszego konwentu w XV w. :Marcin w 1524 jest potem peniten. gnieźn. i
(Wiślicki, Katalog, Nr. 3542). Za rządów kró- dokt. praw. W 1538 r. Paulin z R. "medicus".
lestwa został zupełnie przerobiony, choć niby W 1525 Walenty bak., 1534 mag., jest penit,
styl pierwotny "gotycki" utrzymano. Od krakow. collega domus majoris, 1541 jest
1775 1', wokoło kościoła, żydzi wyrugowani dziekanem. Zdaje się, że jego to pracą "Wa-
z Zamkowej Woli za rz. Rylsk, rozsiedli się lentego z R. bakałarza sztuk w Krakowie"
(Star. Pol., Opis ręko z 1850). Klasztor skaso- jest Liber hymnorum 1533 (Wisłocki, Nr.
wany 1864 r. Kościół i klasztor 00. franci- 2047). Zdaje się, że innym jest Walenty pi-
szkanów w Starej R. zyskał uposażenie od szący Lecturae Joanni Andreae 1515 r. (Nr.
Stanisława Pukiewskiego w gruntach zwa- 2069), pobierający czynsz w 1584 do 1614 la-
nych Pisarzewskie 1545 (Ks. Met. 70, str. tach (Nr. 214). W 1561 Wojciech z R. uczy
102,104). Ten kościół był p. w. św. Stanisława się w Krakowie; 1571 :Maciej syn Piotra z R.
(Star. Polska). Kościół i szpital św. Ducha bak. (Album stud. i Statut n. n. l. prom.).
w Nowej R. z domem ubogich, pod zarządem Stanisław z R. "mistrz sztuk wyzwolonych"
benedyktynów od św. Wojciecha na zamku drukował swój przekład z niemieckiego w Ło-
płockim. Ma 5 łanów w Nowej R. i ogród wiczu "Przepowidzenia skutków zaćmienia
w "mieście" Stara R., dzierżawiony za 9 gro- słonecznego, które lat od Nar. 1567, 1568,
szy. Ma własność Komarowa i Byszowic (Ła- 1569 panować będą". Inne "Przepowiednie"
ski, Lib. Ben.). Star. Polska wspomina ten od 1564 na lat 20, przekład z łacińs. orygina-
kościół św. Ducha. Kolegium i kościół jezui- łu Serwicyusza, drukował u Siebeneychera
tów powstał w 1620 r. za sprawą bisk. łuc- w Krakowie 1565 r. (Maciejowski, Piśm. pol.,
kiego Pawła Wołuckiego. Gdy rozwiązano III, 206). Wizimy obok tego na nniwersy-
zgromadzenie 1773 r., gmachy objęli kanonicy tecie Jana z Zalazny, syna Prandoty 1403;
regularni grobu Chrystusa z Miechowa, któ- Spytka syna Stanisława, Marcina syna Przy-
rych skasowano 1819 r. W kolegium istniały bysła.wa z Jeżowa, Jakóba syna Klemensa w r.

Haw
Haw
555
1406, 1408 i 1416; Mikołaja syna Jana z Lu- (Sochaczew). Drugą, wskazówkę mamy w lu-
bani 1401; Klemensa syna Jana z Lubani 1405; stracyi 1616, it piwowa.rzy zalewaj zboża.
1410 Mikołaja syna Piotra z Mogilnicy (?). Ze na słody po 12 korcy. Wybierali zaś rocznie
względu że album studentów wyraźnie przy 900 korcy, z czego prócz l/a na młynarza 540
Nowemmieście położyło Korczyn (str. 70) fI. szło na zamek dochodu z miasta. Nadto za
możnaby sądzić, że Nowemiasto nad Pilicą, 4 1 / 2 grosza dawali piwa pół beczki "prusiej"
rawskie, wysłało np. 1419 Jana syna Wacła- do zamku. Na słody gorzałczane zalewają po
wa i t. d. Przed 1620 r. Paweł W ołucki, bi- 12 korcy żyta z owsem; słodów jest rocznie
skup łucki, od 1617 kujawski, zmarły 1622 r. korcy 150. Rzeźnicy wiejscy i miejscy do-
z braćmi założył tu z rezydencyą jezuicką starczali łopatek zamkowi; w ogólnej cenie
konwikt dla ubogiej młodzieży. Kolegium (1616 r.) 30 fl. W 1624 r. przywilej królew-
wspaniałe było przed 1641 r. W latach 1651 ski ustanowił cechy: kowali, ślusarzy, kotla-
i 1674 dostało biblioteki po Marcinie Kaliń- rzy, mieczników, paśników i konwisarzy.
skim, kanoniku z Chodcza i Floryanie Ozarto- W 1821 r. była tu fabryka sukna. Sól dla
ryskim, arcybiskupie. W 1673 r. kś. Turoboj- Rawy i całego sstwa była w Pieczyskach
ski Walenty, archid. chełmski, burę dla ubo- (1611, 1623 i t. d.) o co były liczne bójki.
giej młodzieży, dawniejszą, Wołuckich, odno- Zamek w R. (N.?) wymienia akt z 1355
wił (Łukasz., Hist. szkół, IV, 143-4). Pasek (Kod. Maz. 69) w St. i N. JL w Sochaczewie
do tych szkół uczęszcza (pod 1669 r., str. 70 i i Regnowie akt z 1379 (Kod. Wlkp. Nr. 1697).
91, wyd. 1877). Po 1773 r. były tu szkoły Powstał zapewne między 1263 a 1313, kiedy
podwydziałowe o 4 klasach, pod kierunkiem prócz zamku łowickiego nieznależli innych
Miechowitów. W 1782-3 było w nich 194 Prusacy, i kiedy pierwszego kasztelana raw-
uczni (Łukasz., II, 448). Gazeta Nar. i Obca skiego poznajemy. W 1374 występuje Hen-
z 1791 r. wymienia przy popisie 23 lipca tych ryk prebendarz i pisarz zamku rawskiego
szkół, uczni obdarzony,ch medalami z klas 3 (w Nowej R.? Kod. Maz. 84), co może dowo-
do 6. Opis z 1816 r. i Swięcki z t. r. szkół nie dzi istnienia kaplicy zamkowej. W 1509 cie-
wspominają" tylko Geografia Stejna z 1821 r. śle królewscy pracowali na zamku w R. (Lu-
mówi znów o podwydziałowej. Kalendarzyk bomirski 3 rozdz., str. 21, Kś. Metr. 36). Ko-
polski z 1841 r. wymienia szkołę obwodową ło 1521 r. do zamku tego szło 30 miar czyli
z inspektorem prefektem i 8 nauczycielami. "spondów" z Jeżowa (Łaski II, 384). Osiecki
Dr o g i P u bU c z 11 e do R. szły z półn. przez kanclerz 18 września 1550 r. przepisał tutej-
Maków 1339 r. z Łowicza (Łaski, Lib. Ben., szym sstom aby występni zbrodni" w prędko-
lI, 537, 291), z płn.-zach. z Głuchowa i Mi- ści dopełnionej" siedzieli razem, bo mogą na
łochniewic przed 1521 (II, 328), jedna droga siebie wpłynąć "zwłaszcza jeżeli u nich jest
do R., niby dalszy ciąg "publicznej" z J eżo- skrucha." Występni" z brodni dowcipnie uło-
wa do Dmosina, granicami wsi Kołacin i la- żonej" mają siedzieć oddzielnie, by samem
su Przyłęk (dziś wsi) 1334 r. (Kod. Wlkp., będąc niekształcili się w"hultajstwie." Za.-
Nr. 113); 1385 r. szła droga na Inowłódz do leca wreszcie udzielanie nauk duchownych
Rawy (Rzysz., II, 766). Ciało Zygmunta Au- i dozór nad moralnością,. Obok więźniów-zbro-
gusta 1574 r. wieziono przez Błonie, Kaski, dniarzy osadzono tu i więźniów stanu. Słyn-
Bolimów, R. do Inowłodza i Krakowa (Ks. ny był ten zamek z echa, jakie dawały jego
stołu, 298). W 1611 r. uchwalono drogę do obszerne mmy (Ładowski nwentarz 1685).
Prus na Piotrków, R., Dybów (VoI. Leg.). W 1740 Wł. Łubieński w Swiecie str. 399,
Handel kierujący się przez R. był obciążony zamek nazywa "zdezelowanym"; 1766 spa-
cłem 1616 r. (Lustr.), który pobierano w R., liły się akta grodzkie i 1768 do lat dwu prze-
Jeżowie, Głównie, Budziszewicach, Mogielni- dłużono prawo robienia oblat z ksiąg tych
cy i Biały. Dla ststy szło z niego rocznie pogorzałych (na mocy innych dowodów) do
120 fI.; 1640 saletrę wozić miano tylko na R. są,dów grodzkich i ziemskich. Gdy znacznie
Hygiena. Szpital św. Ducha jest znany już podupadł, 1789 dźwignął zamek ssta Frańci-
na początku XVI w. w Nowej R. Przed 1791 szek Lanckoroński, akta uporząkował i do
W olkie, protestant trzyma aptekę. Od 1790 zapisów otworzył (Stara PoL). Swięcki 1816
Za.or otwiera aptekę (Mat. do dz. Farm., III). wzmiankując tradycyę o echu, czerpaną, przez
Od 1797 r. R jest stolicą, jednego z 10 fizy- się z ust żyjących ludzi, pisze: "nietknięte te
katów okręgowych, z brzezińskim poddanego mury dopiero przez Prusaków rozebrane."
opiece dra Borcharda (Mat. do dz. Farm., II). Dziś wieża tylko ostro ścięta została i ślady
Przemysłu ślad w R. w poborze 687 fl. 8 gr. fundamentów (por. Opis z 1850). Starostwo
czopowego z 1580 r., który to podatek na rawskie za książąt samodzielnych istnieje ja-
15 miast sstwa rawskiego, ustępuje jedynie ko włodarstwo czy też ekonomia. Kś. Wacław
łowickiemu (906 fl. 26 gr.), a reszta chwieje kanonik płocki jest 1334 włodarzem (proku-
się między 15 fl. (Trąbki) a 262 fl. 22 gr. ratol') rawskim księcia (Kod. Wlkp. Nr. 1131).

556
law
RIW
W 1385 r. sstą, rawskim jest Junosza, podko- wiskickie i długołęskie. W 1776 kwarty
morzy zakroczymski (Kod. Wlkp., Nr. 1839). było 1189 fI. 25 gr., hyberny 1128 gr. 16.
Junosza ten jest podkomorzym zakroczym- Ziemia rawska zdaje się że ze śmiercią, Bo-
skim 1379 r. a przestaje nim być przed 1390 lesława I Ziemowitowicza wnuka Konrada I,
(Kod. Maz.). Czyżby był jednocześnie i cia,gle czyli po 25 kwietnia 1313 r. wydzieliła się
sstą rawskim, choć tylko takim podany 1385 r.? jako odrębna dzielnica, bo we wrześniu t. s. r.
Niewiadomo. Niejesteśmy też pewni, czy Ste- przy jego synu Ziemowicie II Boleslawiczu
fan podkomorzy i starosta niby zawski, 1397 ks. Mazowsza i Wizny (jeszcze 1324, Kod.
(Kod. Maz., str. 122), jest nim istotnie; czy Wlkp., Nr. 2044), w R. występuje kasztelan
też niejasno podany Stefanem z Jasieńca sstą Przecław (1313 - 1317, Kod. Maz.), 1334
płockim i podkomorzym gostyńskim (1378- włodarz rawski kś Wacław (Kod. Wlkp., Nr.
1398). Przybko albo Przybysław 1399-1402 1131) poprzednik ssty, 1345 Adam sędzia
(Kod. Maz. Ryszcz. I), podany wyraźnie sstą, rawski, dwaj (?) podsędkowie Pako sław i Mi-
rawskim. Po wcieleniu do korony, jest sstą, Grot kolaj Kościesza, oraz podskarbi rawski To-
z N owego miasta, którego syn Hieronim (Piotr) masz, 1350 chorą,ży Tomasz, podkomorzy Jan
1476 dostaje toż starostwo za zasługi ojca. rawscy (Kod. Maz.), 1353 Mikołaj skarbnik
W 1484 r. za 450 £1. płatnych do skarbu, Ka- rawski (ltzycz. I, 209). W r. 1348 występuje
zimierz III pozwolił je wykupić od Grotów nazwa powiat (districtus) rawski (Kod. Wlkp.,
Win cencie z Łą,żenic wdowie po Piotrze Du- Nr. 1278), w 1379 ziemia rawska (Nr. 1697),
ninie z Prawkowic woj ew. brzeskim, a jej sy- a Ziemowit III, 1350 r. bierze tytuł dux dtl
nowi Janowi lub innemu być sztą, (Kod. Maz.). Rava et dominu s de Czyrnsko (Kod. Maz.).
Wiadomość ta przeciwi się Paprockiemu (Her- Mamy tedy już w pierwszej połowie XIV
by, str. 568) mianują,cemu już Piotra sstą, raw- w. znamiona zupełnej organizacyi ziemskiej
skim (co powtórzył wydawca Łaski, Lib. Prócz kasztelana rawskiego, już 1298 (nie
benef., II, 181). W 1508 r. sstą, był Jan Bu- 1278) występuje drugi kasztelan w tej ziemi,
czacki poseł do Turek kędy umarł 1510 (Lu- w Biały, o którym ślad spotykamy 1334 r.
bom. roz. 3, Kś. Metr. 36,40). Zapewne po Obręb tej ziemi da się wykryć z następują-
nim 1512 Jędrzej z Radziejowic wojewoda cych faktqw. Zachodnią, granicę wskazują,
płocki (V ol. leg.). W 1515 r. niema tytułu 1399 wsie Swidno i Grzmiąca leżące w "zie-
ssty (Raczyń C. M. P. 206). Paprocki wy- mi rawskiej" (Kod. Maz. 129), tuż pod Brze-
mienia sstów (540) Jana Pakosza z Rokitnicy zinami, które 1332, 1345 i 1488 należały do
i jego syna Jana Lenka, Brykcyusza Sobo- łęczyckiego (Rzyszcz. II, 249, 691, 577). Stry-
ckiego. W 1569 Anzelm Gostomski kasztelan ków 1452 w sprawach granicznych zależący
płecki, 1578-1588 Stanisław z Ła,żenic Go- od łęczyckiego podkomorzego (Rz. II, 510),
stomski kaszt. Sochacz. (Vol. leg., Racz. Żr. dalej na płn. wytyka ścianę zachodnia,. Tu do-
dziej. IX), 1613 Filip Wołucki ssta. 1631- cierają, maja,tki Benedyktynów w Jeżewie,
1642 Sebastyan (ale 1635 Filip) W ołucki zależne od kasztelana w Biały 1298 (nie 1278
kaszt. małagojski, 1648 Samuel Lipski, 1674 Rz. I, 100 nast., por. wyprawę pod r. 1297,
Jan Frańciszek Lipski, 1690 Aleksander Szczę- Mon. Hist. II, 883). W 1295 Popień i Budzi-
sny Lipski, 1703 Jan Grudziński, 1710-36 szewice własność kasztelana z Biały i ks. Bo-
Józef Załuski, 1764 Frańciszek z Brzezia lesława czerskiego (Kod. Maz. 32), zaliczone
Lanckoroński-w1773 dostał je tenże wemfi- 1540 do "rawskiej ziemi" potwierdzają taką,
teutyczne posiadanie z N. dworem Regnowem styczność na zach. granic ziem łęczyckiej.
i wójtostwami. W 1580 sstwo rawskie dawało i rawskiej. Godność podsędka i sędziego R. pia-
1445 £1. 21 gr. dochodu, z tego 289 fI. 4 gr. stowana przez Jakóba "Kazika" z Główna od
kwarty, sochaczewskie 6626 fI. 27 gr., go- 1430 do 1444 (Kod. Maz.) zdaje się Głow:no
styńskie 1633. Prócz tego były tenuty Czer- zaliczać także do rawskiego. Między Sobotą,
wonka, PIeszowice, młyn w sstwie gostyń- a Bielawą leżą, Walewice "w rawskim po-
skim, Regnów, Podskarbice; Długołęka i Bo- wiecie" 1445 (Lib. benef., Łaski II, 264).
Hmów płaciły 3028 £1. 27 gr. W 1664 (lustr.) Ku Pilicy znowu nad rz. Lucią,żną leżąca wś
sstwo rawskie obejmowało miasto, wójtostwo Glinna, dalcj Rzeczyca tak 1364 jak 1505
z folwarkiem i wsie: Wolę Zamkowa" Księżą, leżą w pow. brzezińskim ziemi łęczyckiej
i Pukinin. Z miasta, młyna i folwarku 1616 (Rzyszcz. I, 228). Jak widać z fundacyi Ujaz-
miał ssta dochodu 1771 £1. 6 gr., zaś w 1660 du (1422-1436), "las" tej nazwy leżał "na
900£1.22 gr. W 1718 wyliczono w wojewódz- granicy Mazowsza" (Łaski lib. benef. II, 321),
twie rawskim sstwa: rawskie z miastem, so- od której jeszcze dzielił go Malec "w ziemi
chaczewskie, bolimowskie, Wiskitki, gostyń- łęczy<:kiej (nie tęczyńskiej) w powiecie brze-
skie i Długołęka; d:ljierżawy: Kaski, Gąbin zińskim" (Paprocki, Herby 99) 1539 r., oraz
i Kapinos. W 1740 (Swiat Łubińsk.) wylicz 0- Rzeczyca, Lubochnia iLubochenek (Luboch-
no sstwa niegrodowe: bolimowskie, gąbińskie, nia W. i M.) w XV w. stanowiące uposaże-

Raw
law
557
nie kancelaryatu łęczyckiego w kapitule kra- Środy. W 1350 już miasto Mogielnica ma 2
kowskiej (Dług. Lib. benef. I, 509). Fakty te Otelęże, Popowice, Mnichowice i przewidy-
potwierdzają wskazówki powyższe. Na płn. wany jest przybytek nowych osad. Wóz wo-
lezące Bielawy 1434 (Łaski II, 254, Rz. I, 316), jenny idzie z miasta w 3 grzyw. toruńskich (po
podobnie jak Sobota (1250 i 1357 Rz., II, 41, 20 gr. Kod. Maz.). D. 7 grudnia 1462 r. w mia-
l, 304) leżały w łęczyckiem. Walewice koło steczku "Rawie, Kazimierz III wcielił ziemię
Bielaw będące, należą do pow. rawskiego (Ła- do Wielkopolski (Kod. epistol. XI, B., str.
ski II, 264). Potierdzają ten stan rzeczy 215 - 218). Przyznano prawo elekcyi sę-
spisy z XVI w. (Zród. dziej. XIII) uzupeł- dziego i podsędka (wybór przez króla z 3
niając ściślej granicę. Gdzieniegdzie tylko kandydatów), zniesiono dawne kary jednane
jak np. Budziszewice lub Grzmiącę pow. łę- (15 groszy), swadziebne (na ślub 20) pytane,
czycki zabiera-tak, że Bzura jest zachodnią piętnadziesiąt (50 gr.) niestanie (7 1 / 2 gr.). W oz-
granicą do Brzezin, a zbliżając się ku Pilicy ny za visum expert. 1 grosz. Wbrew dotych-
I..ubochnia i Rzeczyca stanowią klin wscho- czasowym prawom, wedle praw koron. córki
dni z łęczyckiego w rawskie. Granica półno- wbraku synów dziedziczyć będą. Od pozwów
cna ziemi R. wedle określeń pow. łowickiego pisarz brać będzie 1/ 2 gr. Służba wojenna we-
"leżącego w księstwie Sochaczewskiem" z r. dle wici wielkopolskich i swych przywilei. W y-
1359 (Kod. Wlkp., Nr. 1404) zaczynałaby się kup ziem i jeziór. Wolność od danin prócz 2
linią na Szkoradki, Domaniewice, Kaleniec, gr. z kmiecego łana. Kmieć jeden może ru-
Przybyszyce, Słupią i Gzów (na płn. Jeżowa) szać się co roku bezkarnie (inaczej "zbieg"),
Głuchów, :Miłochniewice, Złotą" Skoczykłody Zygmunt I 1524 do poboru ceł od 3 "powia-
oraz Pamiętną koło Skierniewic (obie ostat- tów" rawskiego, sochaczewskiego i gostyń-
nia na zach. od rz. Rawki). Jeżowo z wsiami Rkiego-wyznaczył jednego dozorcę w osobie
Górą, Jasień, Mikulin, Krośczową w 1298 na- Hieronima Okonia, łącząc je w jedną jakby
leży do kasztelanii w Biały (Rzyszcz. I, str. jednostkę finansową (Racz., Wlkp. 222). Po-
100 i Kod. Wlkp.), a koło 1521 jako "mko" borcy w 1527 wyznaczono 60 grzywien pen-
składa miejskie daniny "czosy" i 30 miar syi, gdy poznański i kaliski brali po 900 a po-
czyli "spądów" do zamku rawskiego (Łaski dolski, najmniej, 30. W 1539 powołano z raw-
II, 334), tworząc ząb na zach. we wschodniej ski ego 350 jezdnych. W sto lat później 1563
granicy łęczyckiego. Granica wschodnia, nie- r. (Vol. leg.) ziemia czyli województwo rawskie
daleko od Pamiętnej ma punkt wytyczny obejmowało 4 powiaty: rawski, sochaczewski,
w Chojnatach, nadanych J eżowu przez Bole- gostyński i gąbiński. Tyleż ich wylicza Gwa-
sława I (t 1313, 1334) a określony w grani- gnin 1578, podając w liczbie urzędników, wo-
cach przez sędziego i woznych rawskich (Kod. j ewodę i 3 kasztelanów: rawskiego, sochaczew-
Wlkp., Nr. 1131). Na wschód od Chojnat jest skiego i gostyńskiego. Zgodnie z Paprockim
granica oddzielaj3;ca rawskie od sochaczew- (Herby), za herb podaje orła czarnego ze zło-
skiego '!f 1451 u rzeczki Korabiewice, wsi tą literą R. na piersiach w czerwonem polu;
Zator (Zuków, Mszczonów, Kod. Maz., str. okazywanie od 1564 jak sądzę w Sochacze-
215). Wedle aktów z 1472-1532 to i Kar- wie. Miejsca w senacie mieli wojewoda 27-e,
nice, koło Korabiewic, leżą w pow. sochacz. kasztelan rawski 23-e po podlaskim, od 15691'.
(Kapica Herbarz, str. 23) niedaleko Zawad W 1580 województwo obejmowało miast 15
w rawskiem z 1334 r. (Kod. Wlkp., Nr. 1131) opłacających szosu duplo 724 fI. 1 gr., czopo-
położonych. Wilków z 1392 posiadany przez wego 3661 £1. gr. 21, od ryb i śledzi 126 fl.
chorążego rawskiego, pod Orlą górą jest w par. 11 gr. Miasta w rawskim w XVI w. były:
Biała rawska (Kod. Maz., str. 115, Lib. benef., Rawa, Nowe Miasto, Główno, Sochaczew,
Łaski II, 295). Wykaz parafii czerskich (Ks. Bolimów, Gostynin, Kutno, Trąbki, Skier.
ziem. Czersk, w Jezierze (Lipiach), Łęczeszy- niewice, Mogilnica, J eŻ9w, Łowicz, Mszczo.
cach (z Błędowem), Goszczynie (z Będkowem) nów, Gąbin, Osmolin (Zródła dziejowe IX).
i w Przybyszewie oraz Wyśmierzycach wy- Czopowe z całego województwa wynosiło
kreśla do reszty granicę wschodnią rawskiego. w latach kolejnych od 1578 do 1582 r. 3661
Pobiedna 1400 "w ziemi rawskiej" leżąca £1. 21 gr., 3043 £1. 1 gr., 2884 £1. 6 gr. i dwa
wskazuje na Wisłę jako granicę ziemi od po- lata po 8000 fI. Pobór w 1578 wynosił z wo-
łudnia (Kod. Maz.) Stan pierwotny ziemi cha- jewództwa 11594 £1. 23 gr. W 1636 r. pobór
rakteryzuje rozwój osadnictwa pod }Iogilnicą. roczny z powiatu rawskiego samego 1948 £1.,
W 1249 wieś ta ma kaplicę, dwa Otolęże, bo- podymne pojedyncze 3318 £1., czopowe roczne
bry i karczmy; 1313 przybywa targowy ry- 1100 £1. (Niemcewicz, Dzieje Zygmunta III,
nek (forum) i rzemieślnicy (fabricae) łąki, wstęp). W 1649 r. podymne z tegoż powia-
łowiska i rybołóstwo, 1317 już jest "nowo- tu dało 3320 £1. (V ol. Leg.). W 1667 r. sej-
wykrudowana" czwarta nomenklatura Dębo- miki trzech powiatów połączono (poselskie i
wa i nadana autonomia miejska, wedle wzoru relacyjne) w Bolimowie, deputackie i urzdn-

558
law
cze w Rawie, Sochaczewie i Gombinie. W 1795
r. rejencya i kamera warszawska objęła Ra-
wę, Brzeziny, Sochaczew, Orłów, Gostynin,
Łęczycę, Błonie, Czersk i Zgierz. Od 1807
do 1815 jest w departamencie warszawskim,
powiat rawski z Rawą, Skierniewicami, No-
wemmiastem (obok powiatów: gostyńskiego,
brzezińskiego i sochaczewskiego i t. d.). Od
1816 r. ob'.vód rawski ma miast i miaste-
czek 13, wsi 638, gmin 179; w 1811 ludno-
ści 101,090, dwa powiaty rawski i brzeziń-
ski, miasta: Rawa, Skierniewice, Nowemiasto,
Biała, Brzeziny, Stryków, Ujazd, Inowłodz,
Bielawy, Bentków, Główno, JeZów, Sobo-
ta, wieś Dmosin gdzie hamernia i olejarnia.
Kasztelani rawscy znani sa,: Przecław 1313-
1317; Piotr 1350-53 (Kod. Maz.; Mroczek
z Kod. Wlkp., Nr. 1403, jest racią.zkim nie
rawskim); Sasin 1377 (Bandtke, Jus Pol.);
Marek z Popienia 1439 (Kod. Maz.); Jan z Prus
1493-97 (M. M. Aevi, V; A. G. Z., VII);
Piotr z Niemygłowa 1505-6 (A. G. Z. IX;
Vol. Leg.; Bartosz., III, 138); Jan Lutomirski,
podskarbi 1564; Piotr z Mirowa 1vlyszkowski
1569 (Paprocki, 176); Anzelm Gostomski 1578
(Racz., Kod. WIp.); Mikołaj Firlej z Dąbrowi-
cy 1578--89 (Zr. dziej., IX; Vol. Leg.); po Ja-
nie Gostomskim od 1596 Stanisław Uchański
(Kś. Metr. 136, str. 102); 1596 Trzciński ze
Trzciany (Ks. Metr., 140, str. 228); Piotr My-
8zkowski 1601; Stanisław Radziejowski 1613
-21; Walenty Plichta 1629-37; Kacper z Li-
pia Lipski 1648; Wojciech z Mokronowa Mo-
kronowski 1660-68; Hieronim Załuski, ststa
brzesko-kujawski 1696-1710: Trzciński Wa-
cław 1726-40; Józef Siemianowski 1764;
:Maciej Łuszczewski, ststa sochaczewski 1775.
Wojewodowie rawscy poczynaj a, się z Miko-
łajem z Kutna razem i gostyńskim wojewodą
1464-66 (Cod. epist. XV s., II, 29; Rzysz.
II); Grot z Nowegomiasta nad Pilicą, jest
1470 płockim i rawskim, nawet i sochaczew-
skim, 1468-85 rawskim (Kod. Maz. Raczyń.;
Wlkp.; A. G. Z., VII, 126; Rzysz., II; Pa-
procki, Herby, 545; M. M. Aevi, V); 1493 An-
drzej z Kozłowa (A. G. Z., IV, VI, IX; M. M.
Aevi V); 1501 Andrzej z Kutna "Kucieński"
(Rzysz. I, Łaski, Lib. Ben., II, 47?, 479);
1505-15 Prandota z Trzciany lub Zelaznej
(M. M. Aevi, V; Bartosz., III; Vol. Leg.; A. G.
Z., IX, I, III; Rzysz. Wlkp. 206); 1518 An-
drzej z Zelaznej (A. G. Z., II); 1535 Stanisław
(Kś. Gacki Bend. KI. na Łysej górze); w 1555
znana (wdowa?) Jad wiga z Łaskich Kucieńska
wojewodo rawska (Star. Pol., I, 591); 1555-
1564 Andrzej Sierpski z Gulczewa, ststa płocki
(A. G. Z., I, 15; Vol. Leg.); 1572-85 Anzelm
G-ostomski (Hejdenstein, Paprocki, Pawiński,
Zr. dziej., IX); 1589 Stanisław Gostomski
(1587 kaszt. sochaczewski, Hejdenstein) ststa
Raw
rawski; 1601 Piotr Myszkowski (Vol. Leg.);
1607 Grudziński Zygmunt (mauifest Zebrzy-
dowskiego u Niemcewicza); 1618--27 Stani-
sław Radziejowski (od 1628 woj ew. łęczycki);
1628-42 Wołucki Filip; 1648 Andrzej z Gru-
dnej Grudziński; 1667-74 Jan Wojciech Lip-
ski; 1676- t 1693 Aleksander Załuski; 1696
- t 1726 Józef Załuski (złożył urząd); 1726
-1733 Głębocki Andrzej; 1740 Jabłonow-
ski; 1764-68 Granowski Kazimierz; 1775
-1788 Bazyli Walicki.
Rawski powiat gub. piotrkowskiej utworzo-
ny został w 1867 r. z części dawnego powiatu
t. n. Graniczy od płn. ze skierniewickim, od
wschodu ze skierniewickim i grójeckim, od
południa rz. Pilica oddziela go od pow. ra-
domskiego, (pod N owem Miastem linia grani-
czna przechodzi na przeciwległy brzeg Pilicy),
od zach. z pow. brzezińskim. Obszar powiatu
wynosi 23'59 mil kwadr. Zajmuje on stanowi-
sko przejściowe między pasem środkowych
dolin a wyżyną małopolską towarzyszącą
brzegom Pilicy. Poziom obszaru wznosi się
szybko w kierunku od płn.-wschodu ku płd.-
zachodowi. W' części północnej blisko grani-
cy pow. skierniewickiego wzniesienia sięgają
700 st. Pod Babskiem prawa krawędź doliny
Białki (dopł. Rawki) sięga 670 st. ang., pod
Miłochniewicami (pow. skierniewicki) o 10 W.
na zachód-płn, od Rawy, wyniosły taras się-
ga 745 st., pod Skoczykłodami (o 6 w. od Ra-
wy) do 730 st. Brak oznaczeń cyfrowych na
karcie woj. sztab. (XIX B) obejmującej środ-
kowa, i połudn. część powiatu nie pozwala o-
znaczyć stopniowego wzrostu wzniesień zbli-
żających się zapewne do 800 st. na linii dzia-
łu wodnego Pilicy iBzury, przechodzącego w o-
dległości 9 do 14 W. od doliny Pilicy. Część
wschodnia obszaru zawarta między Rawa"
Białą i Nowem Miastem (nad Pilicą) przedsta-
wia lekko sfalowana, równinę o żyznej, w czę-
ści pszennej glebie (piasek, glinka, margiel).
Lasy znikły tu ustępując miejsca licznym
wsiom i średniej wielkości folwarkom, prze-
ważnie świeżego pochodzenia. Część płd.-
zachodnia powiatu przedstawia wyniosły lesi-
sty a w części i bagnisty obszar, pokryty
przez rozległe lasy księstwa łowickiego (le-
śnictwo Lubocheńskie) śród których znajduje
się na folw. leśnym Spała, myśliwski pałac ce-
sarski, wzniesiony przed trzema laty. Wody
tego obszaru dają początek Rawce głównej
rzece powiatu, którego przeważna część nale-
ży do jej dorzecza. W dorzeczu Pilicy spoty-
kamy tylko drobne strumienie, z których wa-
żniejsze są: Spała (z lasów lubocheńskich) i
Gostomka (we wschod. krańcu powiatu). Z o-
gólnej rozległości przypadało na własność
większa,: ziemi pszennej i pod budynk. 7258
mr., żytniej 54,738 mr., łąk 6795 mr., past-

law
law
559
wisk 14208 mr., lasów 27646 mr., nieużytków rzy z p.rod. 1800rs.; 10 kominiarzy z prod.
4422 mr., ogółem 115,067 mr. rozdzielonych 1000rs.; 2 zegarmistrzów z prod. 7200 rs.;
między 206 folw. i nomenklatur. Z tego nale- 20 czapników z prod. 2000 rs.; 2 mechaników
ży do cudzoziemców 2342 mr. i do żydów do naprawy maszyn 1'01. z prod. 3600 rs. 0-
4107 mr. Zdaje się iż wliczono tu dobra rzą- gólna suma produkcyi 213,870 rs. Następne
dowe i instytutowe zajmujące 6'3% obszaru drogi bite łączą Rawę z przyległemi miastami
ogólnego, podczas gdy sama prywatna wię- i osadami: 1. Trakt grójecko-opoczyski od
ksza własność zajmuje 50'3%. Do własności wsi Brzostowca przez Nowe Miasto, Zdżarki
mniejszej należało: ziemi pszennej i pod budyn. do granicy pow. opoczyńskiego; na. tej prze-
3693 mr., żytniej 57,195 mr., łąk 4586 mr., strzeni w granicach powiatu znajduje się 13
pastwisk 16,171 mr., lasów 1478 mr., nieużyt- wiorst i 12 1 / 2 saż. szosy. 2. Piotrkowsko-ra-
ków 2021 mr., razem 85,144 mr. rozdzielonych wski trakt od granicy brzezińskiego powiatu
między 319 wsi i stanowiących 43'4% obsza- w lesie lubocheńskim, ciągnie się przez wsie
ru (ale zapewne z ziemią miejską). Do miast iLubochnią, Czerniewice, do Rawy --na tym
osad należy ziemi pszennej i pod budynk. 161 trakcie w 8 kawałkach 6 wiorst 321 saż. szo-
mr., żytniej 1,276 mr., łąk 369 mr., pastwisk sy. 3. Nowomiejsko-skierniewslci od Nowego
411 mr., lasów 1,025 mr., nieużytków 371 Miasta przez wsie: Żdżary, Cielądz, Rawę,
mr., razem 3613 mr. Przemysł rolniczy i w 0- Kurzeszyn i Wołuczę do granicy pow. skier-
gól e kultura rolna, hodowla owiec i bydła niewickiego, na tej przestrzeni szosy 16 wiorst
w dubrym znajduje się stanie, a szczególniej 110 saż. i nowo budującej się między Rawą i
w majątkach: Boguszyce, Babsk, Cielądz, Cielądzem 4 wiorBty 172 Baż. 4. Łódzko-raw-
NowemiaBto (folwark), Rzeczyca, Trębaczew, ski od Rawy przez Szosyce do st. dr. żel. Ro-
Regnów, Zdżary, Gostomia (rybołóBtwo wzo- gów, na przestrzeni od Rawy do granicy pow.
rowe). Mniejsze gospodarBtwa włościańskie skier. we wsi Złota wybudowano 2 wiorsty
najzamożniejsze w gminach: Regnów, Luba- 208 saż. Ogólna ludność powiatu (wraz z Ra-
nili., Góra i Starowieś. Przemysł fabryczny wą) wynosi 71,935 mianowicie: katolików
w powiecie przedBtawiało w 1887 r.: 11 gorzel- 58,790, prawosławnych 193, protestantów
ni z produkcyą 690,411 rs. i 63 robotnikami; 3743, żydów 9209. W ciągu roku urodziło się
4 browarów z prod. 18,728 rs. i 11 robot.; 41 katolików 2357, prawoBławn. 10, protestan-
młynów w. z prod. 120,624 rs. i 70 robot.; 36 tów 184, żydów 194; umarło kato!. 1511, pra-
wiatraków z prod. 33,083 rs. i 42 robot.; 1 0- wosł. 18, protestantów 115, żydów 91. Ogó-
lejarnia z prod. 1440 rs. i 1 robot.; 1 fabryka łem urodziło się 2745, zmarło 1735. Szkół po-
pieców z prod. 712 rs. i 2 robot.; 1 garbarnia czątkowych było we wsiach i osadach 26,
z prod. 27001'8. i 2 robot.; 2 cegielnie z prod. w Rawie 3. Uczących się 1774 r. (chłopców
705 rs. i 7 robot.; 2 papiernie z prod. 1116rs. 1067, dziewcząt 707) nauczycieli 28. Pod
i 6 robot.; 6 piekarni z prod. 18,418 rs. i 10 względem kościelnym powiat stanowi dekanat
robot.; 2 tartaki z prod. 5250 rs, i 10 robot.; rawski dyecezyi warszawskiej, składający
ogółem 107 fabryk z prod. na 893,187 rs. zaj- się z 21 parafii: Babsk, Biała, Boguszyce, Bu-
mujących 224 robot. Przemysł rękodzielniczy dziszewice, Cielądz, Czerniewice, Inowłodz,
przedstawiał: 15 bednarzy z prod. 32001'8.; KrzemieniclI., Kurzeszyn, Lewin, Lubania, Lu-
6 powroźników z prod. 800 rs.; 3 waciarzy bochnia, Łęgonice, Nowe :Miasto, Rawa, Re-
z prod. 410 rs.; 6 gwoździarzy z prod. 2401's.; gnów, Reczyca, Sadkowice, Sierzchowy,
1 grzebieniarz z prod. 1901's.; 6 garncarzy Zdżary i Zelechlin. Klasztor etatowy kapu-
z prod. 900 rs.; 5 blacharzy z prod. 1800 rs.; cynów w N owem Mieście. Kościołów 22 i 7
2 złotników z prod. 450 rs.; 3 cukierników kaplic. Rawa należy do parafii prawosławnej
z prod. 900 rs.; 3 kotlarzy z prod. 1600 rB.; w Łodzi. Parafia ewangielicka rawska obej-
7 kuśnierzy z prod. 7200 rs.; 23 kołodziei muje cały powiat. Synagóg 4. Instytucye do-
z prod. 6500 rs.; 8 koszykarzy z prod. 1601's.; broczynne: ochrona dla sierot w Rawie, dom
64 kowali z prod. 5900 rs.; 47 mularzy z prod. schronienia dla starców w Czernie wicach. In-
22,900 rs.; 8 farbiarzy z prod. 3820 rs.; 2 ma- Btytucye sanitarne: szpital św. Ducha w Ra-
larzy z prod. 620 rB.; 35 rzeźników z prod. wie, zakład wodoleczniczy w osadzie Nowe
35,900 rs.; 1 nożownik z prod. 360 rB.; 10 cie- Miasto nad Pilicą D-ra Jana Bialińskiego za-
śli z prod. 2900 rs.; 6 intruligatorów z prod. łożony w 1874 r. Lekarzy w Rawie 6 (4 woj-
1200 rs.; 40 krawców z prod. 13,340 rs.; 6 skowych), w Biały 1 wolnopraktykujący,
zdunów z prod. 1200 rs.; 3 piernikarzy z prod. przy Zakładzie wodoleczniczym w Nowem
520 rB.; 130 szewców z prod. 30,380 rs.; 7 si- Mieście 2 stałych lekarzy. Aptek: w Rawie
ciarzy z prod. 880 rs.; 8 śluBarzy z prod. 2, w Nowem Mieście 1, w Biały 1, w Inowło-
6200 rs.; 25 szklarzy z prod. 1900 rs.; 50 sto- dzu (od r. 1888) 1, akuszerek 5, felczerów 18,
larzy z prod. 28,500 rs.; 18 siodlarzy z prod. weterynarz 1. Kasy włościańskie wkładowo-
6600 rs.; 23 tkaczy z prod. 10,800 rs.; 6 toka- zaliczkowe istniejl\ w 11 gminach: Budzisze-

560
Baw
wice, Ozerniewice, Gortatowice, Góra, Lubo-
chnia, Maryanó, Lubania, Regnów, Rzeczy-
ea, Wałowice, Zelechlin. Pod względem sądo-
wym powiat rawski stanowi: 1 okrąg sądu
pokoju dla Rawy, i 4 okręgi sądów gmin-
nych: Boguszyce, Nowe Miasto, Czerniewice,
Biała, należące do Iokręgu. zjazdu sędziów
w Piotrkowie. Pod względem administracyj-
nym powiat dzieli się na 1 miasto i 13 gmin:
Boguszyce, Budziszewice, Czerniewice, Góra
(urząd gm. w osadzie Nowe Miasto nad
Piticą), Gortatowice, Lubochnia, Lubania, Ma-
ryanów (urz. gm. w os. Biała)" Regnów, Rze-
czyca, Starawieś, Wało wic e, Zelechlin. (Dzie-
je R. opracował E. S. Swieżawski, inne czę-
ści na podstawie danych zebranych na miej-
scu przez p. Grotowskiego Br. Ch.).
Rawa 1.) Stara, wś i kol. nad rz. Rawką,
pow. skierniewicki, gm. Doleck, par. Rawa
Stara, odl. około 14 w. na północ od miasta
Rawy. Posiada kościół par. i szkoł początko-
wą. Wś ma 214 mk., 386 mr.; kol. 83 mk.,
100 mr. W 1827 r. było 52 dm., 312 mk. Jest
to starożytna osada, zapewne dawny gród
książęcy przeniesiony z czasemdo Rawy (mia-
sta). Kościół par. p.w. św. Szymona i Judy
niewiadomej erekcyi; obecny z 1731 r. Na
początku XVI wieku prawo patronatu. na-
leżało do króla. Pleban miał dwa łany kmie-
ce, dwóch zagrodników bez roli. Kmiecie pła-
cili po fertonie czynszu i odrabiali jeden dzień
w tygodniu, zagrodnicy odprawiali tylko po-
aługi w domu plebana. Prócz tego miał ple-
ban łąkę dającą do 8 wozów siana, łan roli,
sadzawkę z rolą. Część wsi dawała dziesięci-
nę plebanowi, druga część na stół arcybisku-
pi. Wójtowli>two dawało plebanowi. W skład
par. wchodziły: Podole, Zalesie, Strzyboga,
Kawęczyn, Trzcianna, Suliszew (Łaski, L. B.,
II, 288, 209). 2.) R., wś, dawniej miasteczko
nad rzką Mininą (dopł. Wieprza) pow. lubar-
towaki, gm. i par. Rudno, leży pomiędzy Mi-
chowem, Łysobykami i Firlejem, ma 43 osad,
498 mr. obszaru. W 1827 r. było 27 dm., 204
mk. Długosz mówi o parafii Rudno i wylicza
składające ją wsie: Ostrów Wielki, Węgielce,
Rudno Wielkie i R. Małe z Wolą, W olicę,
Samoklęski (8awoklaushy). W tej okolicy
mieszkali Rawitowie jak w Starościnie i Oza-
rowie (L. B., II, 543-556). Być może iż któ-
ry z nich albo założonej nowo osadzie dał na-
zwę herbu albo też zmienił dawniejszą nazwę
(z tych wsi których dziś nie spotykamy).
Kiedy ta Rawa, założona nie wcześniej zape-
wne jak w końcu XV w., uzyskała przywilej
miejski, niewiadomo. Musiała wzrastać dość
szybko kiedy w 1569 r. płaci 24 fi. szosu
(poblizki Michów tylko 4 fl., Parczów 16 fi.,
Chodel 4 fl.). Regestra pobor. z 1531 r. nie
wymieniaj a, Rawy w liczbie wsi wchodza,cych
Haw
w skład par. Rudno, widocznie już była Ra-
wa miastem i prawdopodobnie posiadała ko-
ściół parafialny. Zapewne wtedy już weszła
w skład rozległych dóbr jakie posiedli
w tych stronach Firlej owie. Wzmianka
W ęgierskiego o zborze w Rudnie odnosi
się do poblizkiej Rawie wsi kOBcielnej.
Być może iż po zajęciu kościoła w Rudnie
na zbór, nabożeństwo dla katolików odby-
wało się w Rawie co mogło trwać pra-
wie do połowy XVII w. (Łukaszewicz, Dzie-
je kośc. helw. w Małopol., 404). Nie mając
warunków pomyślnego rozwoju, śród całej
grupy drobnych miasteczek, zdala od głó-
wnych dróg, R. zatraciła z czasem charakter
miasta i stała się wsią. Znikł zrujnowany ko-
ściół a z nim parafia, jeżeli takowa istniała.
Inwentarz dóbr Lubartowskich z 1788 r. wy-
mienia miasteczko Rawę (ob. Lubartow, t. Y,
380). Ani Dykc. Geogr. Echarda ani Staroż.
Polska nie wspominają o tej zapomnianej osa-
dzie. Br. Ch.
Rawa Ruska, miasto powiatowe, odl. 67
klm. na płn.-zachód od Lwowa, między
50°12'40" a 50°15'40" płn. szer. i 41 °15' a
41 °20'15" wsch. dłg. od F., ma są,d powiatowy,
st. dr. żel., urząd. poczt. i tel. N a płn. leżą:
Hrebenne i Rzeczki, na wschod. Hole rawskie,
na płd. Kamionka Wołoska, na płd.-zach. Po-
tylicz, na zach. Huta Zielona, Borowe i Sie-
dliska. Cały obszar leży w dorzeczu Bugu za
pośrednictwem Raty. Wchodzi ona tu od
zach. z Huty Zielonej a płynie środkiem ob-
szaru do Hola Rawskiego. Na praw. brzegu
Raty leży miasteczko, prawie w środku ob-
szaru, na wschód przedmieBcie Karły, a dalej
na wschód grupa domów: Smolicha (al. Sma.-
licha) a na płd.-zach. grupa: Lipnik. Na lew.
brzegu Raty leżą: wś Rata, zajmująca płn.-
zach. część obszaru, grupy domów: Szabelnia i
Hływy wreszcie klasztor reformatów. Naj-
wyżej wznosi się w płd.-wschod. stronie ob-
szaru na granicy Kamionki Wołoskiej góra
Wołkowica (349 mt.); w płn.-zach. części ob-
szaru wznosi się punkt jeden do 281 mt.; część
płn.-wsch., moczarzysta, spada do 238 mt.
Na płn.-wschód od miasteczka leży las "pod
Niedźwiedziem", a w zach. stronie wsi Raty
las "Ozemernik" z Babiczą góra.. Z miasta
wychodzi gościniec i kolej żelazna, na płn.-
zach. do Bełzca, na płd.-wsch. do Zółkwi, a
droga żel. na płd.-zach. do Jarosławia, a na
płn.-wsch. do Sokala. Własność większa (ks.
Adama Sapiehy) ma roli or. 106, łąk i ogr.
35, pastw. 344, lasu 669 mr.; włas. mn. roli
orno 1128, łąk i ogr. 526, pastw. 196, lasu 61
mr. We wsi Rata własn. więk. roli Ol'. 326,
łąk i ogr. 112, pastw. 48, lasu 466 mr.; wł.
mn. roli or. 347, łąk i ogr. 73, pastw. 27, lasu
6 mr. W r. 1880 było 891 dm., 6468 mk.

Raw
'W gm..; 16 dm., 121 mk. na obsz. dwor. (Rata
89 dm., 459 mk. w gm.., a 14 dm., 112 mk.
na obsz. dwor.). Między mieszkańcami było
1592 obrz. rzym.-kat., 1087 gr.-kat., 3905
izrael.; 3624 Polaków, 742 Rusinów, 2181
Niemców, 29 innych narod. Par. rzym.-kat.
w miejscu, dek. żółkiewski. Do par. należą:
Hole Rawskie, Hrebenne, Hujcze, Kamionka
Wołoska, Lubycza W. i Lubycza Kniazie
(wieś), Potok, Rata, Rzeczki, Siedliska, Się-
kowice, :ryniatyska, 'Wólka Mazowiecka, Za.
borze i Zurawce. Data erekcyi nieznana. Ko-
ściół pierwotny, drewniany, wzniósł w r.1612
Wawrzyniec Trzciński, kaszt. rawski, a dzie-
dzic miasteczka. Dzisiejszy kościół murowa-
ny zaczął budować w r. 1770 Andrzej z Wiel-
kiej Rzeczycy Rzeczycki, kaszt. bełzki, z żo-
ną Katarzyną z hr. Krasickich. Budowę ukoń-
czono w r. 1775. Konsekrowano w 1843 r.
p. w. św. Józefa. Klasztor reformatów zało-
żony w r. 1725 przez Grzegorza Rzeczyckie-
go, 8tstę bełzkiego, i Józefa Głogowskiego.
Przy klasztorze kościół, konsekrowany w r.
1738 p. w. św. Michała archanioła. Par. gr.-
kat. w miejscu, dek. potylicki, dyec. przemy-
ska. Do par. należy wś Rzeczki. W Rawie
jest cerkiew murowana, bez kopuł, wzniesiona
w r. 1849 p. w. św. Jerzego. Metryki istnie-
ją od r. 1795. W r. 1612 zbudowali rawscy
Rusini cerkiew, która stała do r. 1812. W Ra-
cie, w miejscu gdzie dziś kaplica, stał kla-
sztor bazylia.nów. We wsi Rzeczki jest w ak-
tach cerkiewnych dokument z r. 1615, w któ-
rym Trzciński pozwala presbyterowi Janowi
Popowiczowi pełnić w tej cerkwi funkcye ka-
płańskie. W mieście jest szkoła etat. męzka
4-klas. i przebywa też rada szkolna okręgo-
wa na powiat rawski. Tutejszy fundusz ubo-
gich (na 6 ubogich) ma majątku 630 złr., a
zostaje pod zarządem łacińskiego proboszcza
miejscowego. O początku R. nie wiemy nic
pewnego. "Staroż. Polska" (t. II, str. 1227)
przypuszcza, iż miasteczko to założył 'Vłady-
sław, ks. bełzki i mazowiecki, około r. 1455
i nazwał je mianem swej dzielnicy Rawy na
:Mazowszu. Według podania w r. 1509 od-
działy Bogdana, wojewody wołoskiego, spra-
wiły tu wielkie spustoszenie w miasteczku
jak i w okolicy. W metryce koron. znajduje
się prz}wilej z r. 1622 na jarmarki w R.
(rkp. Ossol., Nr. 2836, str. 36). Sobieski by-
wał tu często, jeżdżąc z Zółkwi do swoich
Pielaskowic w Lubelskiem. Ztąd w r. 1666
donosił żonie, że śpieszy na jej wezwanie
(Helcel, Listy Sobieskiego, Kraków 1860, str.
53). W "Dzienniku pogromu Tatarów od Kra-
snobrodu do Kałuszy z r. 1672" (Kluczycki,
Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego,
Kraków 1881, t. I, cz. II, str. 1091) czytamy:
"Dnia 6 października pod Rawą p. A.tanazy
Słownik Geo,raficzny T. IX.-Zeszyt 10.
Raw
561
:Miączyń8ki, rotmistrz, przed kilką dni na
podjazd posłany, Ag- i Zor-:Murzów pogromił,
Zor-Murzę z niemałą innych zabiwszy, sie-
dmiu żywcem wziąwszy, jasyru kilkaset od-
bił". Kiedy August II wybrał się d. 24 lipca
1698 r. z Warszawy na Ruś, gdzie się ścią-
gały koronne i saskie wojska na wojnę turec-
ką i stanął d. 9 sierpnia w Rawie, przybył do
niego w odwiedziny Piotr W., wracając z po-
dróży po Europie, na wieść o buncie strzelców
w Moskwie. Na dworze A.ugusta w Rawie
znajdował się podówczas naczelnik malkon-
tentów inflanckich Jan Reinhold Patkul. Trzy
dni wśród uczt i zabaw gościli tu obaj monar-
chowie, zawarte zaś ścisłe związki przyjaźni,
oraz i plan tu ułożony, stały się na przy-
szłość podstawą wspólnego działania przeciw
Szwecyi, powodem do wojny północnej. Gdy
w ciągu tej wojny Karol XII zaopatrzywszy
w r. 1704 Lwów w załogę, wybrał się w po-
chód ku Warszawie wraz z Stanisławem Le-
szczyflskim, szedł przez Rawę do Hrebenne-
go, gdzie przybył d. 27 września i przez dwa.
dni się zatrzymał. Słynny zdzierca, kwater-
mistrz armii szwedzkiej MagnuB Stenbock,
poprzedzał marsz króla o dni kilka i urządził
w Rawie magazyn (Z czasów saskich, J 301'0-
chowski, Poznań 1866, str. 332). W r. 1716,
w czasie konfederacyi tarnogrodzkiej, wojska
polskie i saskie za wdaniem się senatorów
obrały R. Ruską za miejsce, gdzie się miały
odbywać konferencye pokojowe. Rokowania
rozpoczęły się d. 6 stycznia. Zjechał do R.
hetman Sieniawski, woj ew. Chomentowski i
wielu stronników królewskich. Komisarze sa-
skiego wojska Mikołaj Golc i :Michał Franci-
szek Sapieha, pisarz litewski, postawili ostre
warunki, jako to: wynagrodzenie wszystkich
szkód, zniesienie konfederacyi natychmiast,
zwinięcie pułków, które do związku przystą-
piły, całoroczny pobyt wojska saskiego w Pol-
sce. Komisarze konfederacyi żądali, aby Sasi
natychmiast wyszli z kraju. Pod przewagą
żywiołów nieprzyjaznych konfederatom, sta-
nął nareszcie d. 18 stycznia traktat, mocą
którego konfederacya i wojska saskie miały
pozostać aż do zwołać się mającego sejmu.
Woj ska zaś saskie miały po 17 tynfów z d y-
mu pobierać na utrzymanie. Fleming ręczył
w traktacie słowem honoru, że u króla wyje-
dna całkowite ustąpienie wojsk saskich. Po-
dobną,ż usługę obiecał wyświadczyć co do
wojsk cara. Pomiędzy wojskiem związkowe m
i saskie m miało trwać zawieszenie broni. Ra-
da konfederacka włodzimierska odrzuciła ten
traktat jako wymuszony i nie formalny. Wła-
cicielami R. w XVII w. byli: Trzcińscy h.
Slepowron. Na początku XVIII w. była R'
wspólnem posiadaniem trzech rodzin: Głogow-
skich, 8uchodolskich i Boguszów. W r. 1739
86

562
Raw
Raw
zmarły Jerzy Rzeczycki, ststa rzeczycki czyli a mała cząstka płd.-zach. w dorzeczu Sanu za
bełzki, zostawił synowi swemu Andrzejowi pośrednictwem dopływów Lubaczówki. Do-
zjednoczone państwo rawskie. W r. 1791 był rzecze Sołokii obejmuje półn. część powiatu.
dziedzicem R. Franciszek Głogowski, ststa Sołokija wchoązi od płn. z pow. tomaszow-
krzywiecki, z żoną Barbarą, z domu Zapłatyń- skiego do wsi Zura\yce, płynie wzdłuż grani-
skich. W r. 1808 było miasto w posiadaniu cy Lubyczy i Rudy Zurawieckiej, przez Tynia-
Stanisława Jabłonowskiego, około r. 1828 zaś tyska, Mosty Małe, Kornie, Wierzbicę i Pod-
zostali dziedzicami R. Ludwik i Józef Jabło- dubce aż do Uhnowa, odkąd przybiera znowu
nowscy. 'W r. 1862 nawiedził miasto znacz- kierunek przeważnie wschodni, a przepłyną-
ny pożar, ale największa, klęska, był pożar d. wszy przez Karów, Domaszów, Ostobuż, Wo-
20 sierpnia 1884 r. Wówczas zgorzało 243 ronów i Tehlów opuszcza powiat i wchodzi do
domów mieszkalnYtJh (15 jednopiętrowych). Witkowa w pow. sokalskim. Z dopływów So-
Spalona część była zaroioszkaną prawie wy- łokii ważniejsze: od lewego brzegu: potok
łącznie przez izraelitów; z pogorzałych domów Zabrodna, wpadający w Uhnowie; potok Rze-
9 tylko należało do chrześcian. Ogólna szko- czyca, wchodzący tu z królestwa polskiego,
da wynosiła do 500,000 złr. Rawski powiat od zachodu ze Sliatyna a płynący zrazu na.
(w atlasie Kummersberga karty: 4 i 12; szt. wschód, potem na płd.-wschód, przez Hubinek,
gen. Z. 4, C. 29, 30 i Z. 5, C. 28, 29, 30) le- Rzeczycę, Tarnoszyn, Szczepiatyn i Korczmin
ży między 50° 4' 40" a 50° 28' 20" płn. szer. do Machnówki (pow. sokalski). Od praw. brze-
i 40° 59' a 41°41' wsch. dłg. od F. graniczy gu potoki: Krynica, Łukawica (ob. Lubycza
na wschód z pow. sokalskim, na płd.-wsch. Kniazie) i Prudnik al. Pruśnik. W dorzeczu Ra-
z żołkiewskim, na płd. z jaworowskim, na ty leży środkowa i płd.-wsch. część powiatu.
zach. z cieszanowskim. Półn. część powiatu Wody z płd.-zaoh. narożnika powiatu płyną
przylega do pow. tomaszowskiego (w króle- do Sanu za pośrednictwem Sołotwiny (z Gli-
stwie polskiem). Obszar wynosi 1,401'11 klm. niańcem i Radrużka, od lew. brzegu) i Smolin-
kwadr. Gmin katastralnych zawiera 67, ad- ki (z Baczenką i Seredenką od praw. boku),
ministracyjnych 72, obszarów dworskich 66. które łączą się i tworzą jedno z ramion Luba-
W obrębie okręgu sądowo niemirowskiego (15 czówki, t. zw. Sołotwę, a dalej za pośrednic-
gmin katastr., 13 gmin administr., 13 obsz. twem Rybna i Smerdech (z Czerniawką od
dwor.) leżą następujące gminy administracyj- praw. brz.), które wpadają od praw. brzegu
ne i obszary dworskie: Biała, Huta Obedyń- do drugiego ramienia Lubaczówki, t. zw. Za-
ska, Magierów, Niemirów, Olszanka, Parypsy, wadówki. Dział wodny między dopływami
Przedmieście, Radruż, Smolin, Szczerzec, U-Bugu a Sanu tworzą wzgórza: Załuska góra
licko Seredkiewicz, Ulicko Zarębane i Wró- (351 mt.), Dubniowice (355 mt.), Tyczna góra.
blaczyn. W obrębie okr. sądowo rawskiego (373 mt.), Podłysa góra (379 mt.) i Łysa gó-
(24 gmin katastr., 28 gmin admin., 26 obsz. ra (384 mt.). W zachodniej części powiatu
dwor.) leża,: Bełzec, Dziewięcierz, Einsingen, wlda spadająca z gór sprawia. zwykle wielkie
Hole Rawskie, Horodzów, Hrebenne, Hujcze, spustoszenia. Parowy wymyte wodą,rozsze-
Huta Lubycka (bez obsz.), Huta Zielona, Ka- rzyły się, pogłębiły, a szczególniej przedłu-
mie1l11a Góra, Kamionka Wołoska, Kornie, żyły nieraz o kilkaset sążni. Porównanie map
Ławryków, Lubycza Kameralna, Lubycza z r. 1854 z teraźniejszym stanem wykazuje
Kniazie, Lubycza Królewska, Monasterek, Mo- dokładnie te zmiany w układzie powierzchni.
sty Małe, Okopy (bez obsz.), Pogorzeliska, Za czasów jurysdykcyi dworskiej przestrze-
Potylicz, I{awa, Rzeczki, Siedliska, Tynia- gano surowo, by zasadzaniem wierzb lub ka-
tyska, 'Werchrata i Zamek. W obrębie okr. miennemi zaporami, zresztą płotami, zapobie-
sądowo uhnowskiego (28 gmin katastr., 31 gać zniszczeniu. Obecnie, gdy właściciele nie-
gmin administr., 27 obsz. dwor.) lezą,: Bru- dbają, o utratę gruntu z powodu ubóstwa gle-
ckenthal, Chlewczany, Choronów, Domaszów, by, dopuszczają, iż często w innej gminie wo-
Dyniska, Józefówka (Josefinendorf), Karów, da i piasek niszcza, do szczętu najżyźniejsze
Korczmin, Korczów, Krzewica, :Machnów, Mi- łąki. Z innej strony powiat dostarcza przy-
chałówka (bez obsz. dwor.), Nowosiółki Kar- kładu pomyślnego wpływu regulacyi dokona-
dynalskie, N owosiółki Przednie, Ostobuz, nej częściowo na Sołokii. Wywiera ona na łą-
Poddubce, Rzeczyca, Sałasze, Staje, Szcze- ki nadbrzezne wpływ wielce pomyślny (czyt.
piatyn, Tarnoszyn, Tehlów, Uhnów (bez obsz. Wiadomości statysto o stosunkach krajowych,
dwor.), Ulhówek, Wasylów, Wierzbica, Wo- Lwów 1880, rocznik V, zesz. II, str. 149).
ronów, Wólka :Mazowiecka, Zaborze, Zasta- Powiat rawski przedstawia się na płn.-wsch.
wie i Zurawce. Obszar powiatu leży w do- jako rozległa równina, zrazu nieco zapadła,
rzeczu Wisły, a mianowicie przeważna część moczarzysta (miejscami opada tu poziom do
powiatu w dorzeczu Bugu za pośrednictwem 204 mt. n. p. m.), a dalej ku płd. i zachod.
jego lewobocznych dopływów: Sołokii i Raty, wznosząca się stopniowo i zamknięta od płd. i

Raw
HIW
563
zach. pasmem pagórków, wypełniajcych płd. Rawę aż do Rudy Magierowskiej i okolicy.
i zach. część poiatu. Pagórki te s części Na pokładach kredy osiadły po największej
t. zw. Roztocza Zółkiewskiego, oddzielającego części grube warstwy diluwialne piasku i gli-
dolinę Bugu od doliny Sanu. W Magierowie ny na przemian, przerwane glliazdami i pa-
wzgórze Jaworniki sięga do 312 mt.; odtd smami iłów sinych i rudych, oraz aluwialne
wznoszą się coraz t.o wyższe pagórki w kie- warstwy smugami wzdłuż biegu wód. Rzadko
runku Niemirowa, a mianowicie w Szczerzy- występują na wierzch opoki, zato częściej
ku dochodzą Mazury do 350 mt., a w Szczer- margle, tuż pod aluwialnym osadem. Na uw a-
cu Łysa góra do 384 mt. Jest to najwyższe gę zasługują głazy eratyczne, rozsiane obfi..
wzniesienie w płd. części powiatu. Ztąd po- cie w środkowej i południowej części tej oko-
cząwszy zniżają się pagórki ku Potyliczowi i licy, t. j. począwszy od Wołkowicy, grupy
Werchracie coraz bardziej (Chomyczyna w U- domów w Kamionce Wołoskiej pod Rawą, aż
licku Seredkiewicz 366 mt.; Topyszka w Po- na Radróż w jednę, a ku Ulicku Seredkiewicz
tyliczu 352 mt.), aż znów nagle w Lubyczy, w drugą stroną. Jedne z nich leżą na po-
na samej granicy Werchraty, wznosi się wierzchni ziemi, rozrzucone zwykle z jednego
Kruhły Haraj do 395 mt. Odtąd zniżają, się punktu środkowego w promieniach, drugie
pagórki ponownie ku półn., a w Bełzcu opada- pokryły warstwy diluwialnej gliny, często-
ją do 321 mt. Stoki tych pagórków, szcze- kroć na kilka metrów grube. Ulegają one na-
gólniej północne, są przeważnie mało spadzi- der powolnie wietrzeniu i dlatego dziś jeszcze
ste, z nielicznemi wyjątkami; więcej strome a większa część z tych, które leżą, na powierzch-
nawet spadziste są, stoki południowe, z na- ni, zachowała się w stanie twardym, do róż-
chyleniem ku zach. i wschodowi, jak Wołko- nego użytku przydatnym. Szczególnie dobrze
wica, Szczerze c, Przedmieście, Parypsy i in- są zachowane te, które pokryła glina. To też
ne. Należą, ono do ogniwa miocenu trzecio- wytworzył się tu, głównie w okolicy W ołko-
rzędnej formacyi, które się tu szeroko rozwi- wic Y i dalej, rodzaj kamieniarstwa, polegają,-
nęło. Obfitują poczwszy od Potylicza, na cy na wydobywaniu owych głazów i obrabia-
Siedliska aż do Lubyczy, w wyborne gliny niu w kostki, odstawiane do Lwowa, gdzie
garncarskie i białe fajansowe, oraz w gruby służą jako wyborowy materyał do brukowania
wapień i piaskowiec drobno-ziarnisty, o sil- ulic. Inna odmiana tychże głazów używaną
nem spoiwie krzemowem na całem pasmie. jest na stępy do mielenia piasku kwarcowego
Wapienie numulitowo przedarły powierzchnię i tarcia z glinką w fajansarniach (np. w Luby-
w kilku miejscach, głównie zaś na wzniesie- czy). Florę leśną cechuje sosna pospolita, która
niach Szczerca, Przedmieścia i Parypsy. W ę- tu zajmuje najrozleglejsze obszary, wynoszące
giel brunatny znachodzi się sporadycznie, razem 70% ogólnego zalesienia. Znachodzimy
głównie w okolicy Rudy Monastyrek. Piasko- ją w naj rozleglej szych borach, począwszy od
wiec stanowi tu cenny materyał do budowy i Chlewczan na wschod. krańcu aż po Wierzbi-
konserwacyi dróg; miększe gatunki używane cę, wszędzie w jednolitych drzewostanach,
są do budowli. Gliny, szczególniej białe, wy- w których utrzymują się tylko w drobnej
wołały tu przemysł, dotąd się utrzymujący, przymieszce inne rodzaje drzew. Po małej
lecz upadający obecnie. Z rud żelaznych znaj- przerwie od Wierzbicy ku Toniatyskom, cią,-
dują, się tylko sferosideryty. Nazwy miejsco- gnie się od Rawy, na Potylicz, Ratę, Siedli-
wości: Ruda Magierowska, Ruda Manastyrek ska, Hrebenne, Teniatyska, :Mosty Małe, Lu-
i t. p. kazałyby się domyślać, że je dawniej byczę aż do Bełzca drugi pas ziemi, opanowa-
eksploatowano, lecz chyba wspólnie z rudą ny przeważnie przez sosnę. Postępujc na
bagienną, której wytapiania zaniechano da- płd. i płd.-zach. na Rudę, Magierów aż do
wno z powodu zbytecznej kruchości. Na siar- Białej z jednej, a okolice Ulicka i Radruża.
kę wskazuj silne źródła żelazisto-siarczane aż do Niemirowszczyzny z drugiej strony,
W Niemirowie i w okolicy. Począwszy od płn. spotykamy sosnę nie tylko na równiejszych,
i płn.-wsch. końca, t. j. od kończyn ziemi lecz i na mocno falistych położeniach, wstępu-
bełzkiej i granicy z królestwem polskiem aż jącą nawet na pagórki. Dąb zapuszczał tu
ku Rawie i :!alej na płd. w miejscowych po- swe kolonie z bełzkiej ziemi i osiedlał się
dłużnych .zagonach ku pagórkom, rozpostarła wszędzie, gdzie tylko kęs lepszej gleby sprzy-
się formacya kredy, a mianowicie najmłodsze jał jego bytowi; jak rolnictwo szerzyć się po-
jej ogniwo. I tak: margle sine i białe w pa- częło, ustępował i ustępuje dąb coraz bar-
smach i gniazdach, opoka biała kredowa, si- dziej i tworzy już tylko 7% ogólnego zadrze-
wak, przeciągają 'f' nieregularnemi przerwa- wienia. Występuje on jeszcze w znaczniej-
mi, począwszy od Zurawców na granicy aż do szych drzewostanach w Tarnoszynie, Korcz-
Ulicka. Margliste iły łupkowate ciągną się minie i najbliższej okolicy; w drzewostanach
w podłużnych przerywanych pokładach, po- jednolitych lub przetkniętych lipą, grabem,
czwszy od Lubyczy przez Teniatyska, po za wiązem, brzozą, i osiką, w Wólce Mazowiec-

564
ław
Baw
kiej, Choronowie, Chlewczanach i Karowie; użytkowania przedstawia: 64,564 ha 21 ar.
nareszcie pomieszany z wymienionemi już 1'0- roli, 22,620 ha 60 ar. ła,k, 1,466 ha 37 ar.
dzajami w Techlowie, Stajach i Dyniskach. ogrodów, 13,987 ha 36 ar. pastwisk, 33,233
Odtąd, znajduja,c już coraz mniej warunków ha 31 ar. lasów, 35 ha 48 ar. moczarów i sta-
istnienia, pojawia się w pomniejszych ostępach wów, 4,207 ha 81 ar. innych gruntów. Co do
i kępach, oraz w pojedynczych osobnikach rodzaju kultury lasów zajmują: wysokopienny
wpośród borów sosnowych i mieszanych la- liściasty 4,805'73 ha, szpilkowy 22,193'53
sów, począwszy od Rzeczek i Siedlisk aż na ha, niskopienny 4,559'04 ha, pastwiska z pod-
płd.-zach. kraniec, występując jeszcze w Nie- rzędnem nżytkowaniem drzewa 1,730'77 ha,
mirowi e, Wróblaczynie i Radrużu po raz osta- nieuzytki zdolne pod uprawę leśną 837 ha; go-
tni. Buk zajmował do niedawna dość znaczne spodarstwo leśne urządzone obejmuje 8,076'13
stanowisko w tutejszej florze; ustępując je- ha, nieurza,dzone 23,481'17 ha. W r. 1880 by-
dnak zwolna brzozie i osice zajmuje dzisiaj ło w powiecie koni 15,473, bydła rogatego
już tylko 2% ogólnego zadrzewienia, Utrzy- 39,119, owiec 15,288, kóz 4, świń 20,134, uli
mał się mianowicie w znaczniejszych drzewo- pszczół 6,202. Na jeden klm. kwadr. wypada
Btanaeh 5edno1itych i częściowo mieszany':\h koni 11'04, bydła rogatego 27'92, owiec 10'91,
w Lubyczy, Hucie Lubyckiej, Hrebennem, świń 14'37, uli 4'42. Na sto ludzi wypada:
Werchracie, Prusiem, oraz w Wróblaczynie i koni 18'14, bydła rogatego 45'86, owiec 17'92,
Niemirowie z przyległościami. Rozmaitością świń 23'61, uli 7'27. W r. 1880 było 85,287
flory leśnej odznacza się płd.-zach. zakątek mk. (wraz z wojskiem), a mianowicie: 15,724
powiatu, z panującym szczytem Szczerca. Do w okręgu sąd. niemirowskim, 40,833 W okI'.
opisanych już rodzajów drzew przybywają tu sąd. rawskim a 28,730 w okI'. sąd. uhnow-
nowe. Pojawia się mianowicie jodła w Wró- skim. Na 1 klm. kwadr. wypada 61 mk., na
blaczynie, a obok niej świerk tak tu, jak i jednę gminę administr. 1,126, na jeden obszar
w Niemirowie. Obydwa te rodzaje drzew dworski 63 mk. Wedle wyznania było: 11,636
znajdujemy to w całych kępach i pomniej- rz.-kat., 61,268 gr.-kat., 11,898 izrael., 485
szych ustępach, to w pojedynczych osobni- innych wyznań. Na 1000 mk. było 136'44
kach, przymieszane do drzewostanów głó- wyznania rz.-kat., 718'37 gr.-kat., 139'50
wnych, a obok nich goszczą też: wiąz, klon i izrael., 5'69 innych wyznań. Języka polskie-
grab, tu i owdzie brzoza" a wzdłuż ruczajów i go używało 13,388, rusińskiego 62,119, nie-
potoków olcha czarna. Swierk znachodzi się mieckiego 9,649, innych 29. Na 1000 mk. uży-
jeszcze w Siedliskach wśród sośniny. Dalej wało języka polskiego 157'2, ruskiego 729'2,
ku płn. pojawia się jodła wspólnie z świer- niemieckiego 113'3, innych 0'3. Umiejących
kiem na małych wzniesieniach o glebie płyt- czytać i pisać było męż. 3,206, kob. 1,621, ra-
kiej, złożonej głównie z gliny i piasku, na zem 4,827; umieja,cych tylko czytać męż. 869,
podglebiu z gruzu wapnistego i iłów łupko- kob. 597, razem 1,466; nieumieja,cych ani
wato-marglowatych, gdzie występuja, w ca- czytać ani pisać męż. 37,909, kob. 41,085, ra-
łych kępach jednolitych, oraz w całych drze- zem 78,994. Na 1000 mk. umie czytać i pi-
wosta.nach mieszanych z bukiem i sosna,. Na- sać męż. 76'4, kl)b. 37'4; tylko czytać 20'7
koniec znachodzimy je jeszcze w narożniku le- męż., 13'8 kob.; ani czytać ani pisać 902'9
śnym Bełzca, wysuniętym naj dalej na północ. męż., 948'8 kob. Według sposobu i źródła za-
Jodła pozostała tu już w nielicznych poje- robkowania na 100 mk.: 80'78% zajmuje się
dynczych osobnikach rozstrzelona, świerk zaś rolnictwem, leśnictwem i żyje z roli; 0'06 gór-
w znacznym jeszcze drzewostanie, zka,d zapu- nictwem; 5'67 przemysłem, 3'42 handlem, 0.06
ścił dalej zagony swoje w Lubelskie. Grab ma zajęcie przy środkach komunikacyjnych
trzyma się żyźniejszej gleby na płn. od Dy- lądowych i wodnych; 1'53 przypada na urzę-
nisk az po Szczepiatyn, w zmieszaniu wspól- dników państwa, kraju, powiatu, gmin, woj-
nem z brzoza, i osika" które go coraz więcej wy- skowych czynnych, służbę bezpieczeństwa
pieraja" a tylko w Stajach i okolicy w znacz- publicznego, duchownych, nauczycieli, zakła-
niej szych litycil drzewostanach. Olsza czarna dy publiczne, ich rodziny, domowników i służ-
trzyma się miejsc podmokłych. Do najwię- bę; 0'10 na adwokatów, notaryuszów, archi-
kszego rozszerzenia doszła na moczarach W ól- tektów, inżynierów, geometrów prywatnych,
ki Mazowieckiej, gdzie zajmuje przeszło 197 artystów, literatów, lekarzy, służbę zdrowia,
ha obszaru. Brzozę można tu znaleść W8Zę- ich rodziny, domowników i służbę; 1'10 na
dzie, na każdym niemal rodzaju gleby; osika właścicieli domów i rentierów, ich rodziny,
unika suchej i jałowej gleby piaszczystej. Do domowników i służbę; 7'28 na robotników za
największego rozszerzenia doszły oba gatunki zmiennem zajęciem, na służbę dochoda.cą i lu-
w Dyniskach , Tarnoszynie , Szczepiatynie, dność niewiadomego zatrudnienia. Smiertel-
Korczminie, oraz w 'Vierzbicy, Hrebennem, ność od r. 1878 do 1885 (stosunek zmarłych
1>rusiu i W ołkowicy. Obszar powiatu co do lub nieżywo urodzonych do 1000 ludności):

Haw
w 1878 r, 33'7; w 1879 r. 37'8; w 1880 r.
39'2; w 1881 r. 37'6; w 1882 r. 41'6; średnia
śmiertelność 37'9; w 1885 r. 42'4 (powyższe
daty statystyczne podane są wedle" R00znika
statystyki Galicyi", wyd. przez kraj, biuro
statysto pod kierunkiem dra Tadeusza Rutow-
skiego, Lwów 1887). Od 1 lipca 1888 r. two-
rzy powiat rawski osobny okrąg szkolny, któ-
rego rada szkolna okr. ma swoją siedzibę
w Rawie Ruskiej. Szkół średnich nie ma w po-
wiecie. Ze szkół ludowych istnieją: etatowa
4-klas. męz. w Rawie, etatowa 2-klas. męz.
w Magierowie, Niemirowie, Potyliczu, Rze-
czycy, Uchnowie i Wólce Mazowieckiej; 17
etatowych jednoklas., a mianowicie: w Bełz
cu, Chlewczanach, Domaszowie, Dziewięcie-
rzu, Hujcze, Kamionce Bobroidy, Kamionce
Pulce, Karowie, Korczminie, Ławrykowie, Lu-
byczy Kniazie, Lubyczy W si, SmoFnie, Ulic-
ku, Wasylowie, Wefchracie i Zurawcach;
14 filialnych, a mianowicie: w Brokentalu,
Horodzowie, Hrebennem, Korczowie, Machno-
wie, Michałówce, Poddębcach, Rzeczkach,
Stajach, Szczepiatynie, Tarnoszynie, Ulhów-
ku, Wierzbicy i Wróblaczynie; etat. 2-klas.
żeńska w Uhnowie, i szkoły ewangielickie
w Einsingen i Smolinie Niemieckim. Z zakła-
dów przemysłowych istnieją: młyn parowy
w Domaszowie (Zofii Zakliczyny); 3 wodne
amerykańskie młyny, a mianowicie: Holem
Rawskiem (Izydora Łączyńskiego), w Rawie
(Mojżesza Scheindlinga), w Uhnowie (Józefa
Krausa) i 32 wodnych zwyczajnych młynów,
a mianowicie: 2 w Bełzcu (jeden z foluszem),
3 w Dyniskach (1 z tartakiem), w Hucie Zie-
lonej, Karowie, Korczminie, 2 w Korniach,
3 w Lubyczy miasteczku (jeden z tartakiem),
w Niemirowie, Potoku, Potyliczu, Przedmie-
ściu, 4 w Rudzie Magierowskiej (jeden z tar-
takiem), w Rzeczkach (z tartakiem), Rzeczy-
cy, Smolinie, Wasylowie (z foluszem), Werch-
racie, 'Wierzbicy (z tartakiem), Wróblaczynie,
W ólce Mazowieckiej i 3 w Zurawcach. Go-
rzelnie są: w Bełzcu, Domanowie, Kamionce
Wołoskiej, Karowie, Mostach Małych, Nowo-
siołkach Kardynalskich, Okopach, Poddub-
cach, Racie, Rudzie, Starej W si, Ulicku Zarę-
banem" Wasylowie Wielkim, Wierbicy, Zam-
ku i Zurawcach. Browary pospolite: w Nie-
mirowie i Racie. Fabryki fajansu: w Lubyczy
Królewskiej, Potyliczu i Siedliskach. Garn-
carstwo na większe rozmiary: w Dziewięcie-
rzu, Hrebennem, Kamionce Wołoskiej, Pot y-
liczu, Radrużu, Rudzie Magierowskiej i Sie-
dliskach. Cegielnie pospolite: w Dyniskach,
Hucie Obedyńskiej, Rawie Ruskiej, Rzecz-
kach i Wasylowie Wielkim. Wapniarki: w Hu-
cie Lubyckiej i Radrużu. Kamieniołomy:
w Werchracie. Olejarnie: w Uhnowie i Ma-
gierowie. Papiernia w Wróbla czynie (wyra-
Haw
565
biają bibułę). Fabryki terpentyny i mazi:
w Choronowie, Lubyczy Królewskiej i Siedli-
skach. Tartaki wodne: w Hrebennem, Luby-
czy, Werchracie, Wróblaczynie i Wólce Ma-
zowieckiej. Powiat rawski otrzymał w osta-
tnich latach dwie linie kolejowe: jarosławsko-
sokalską i lwowsko-bełzecką. Jarosławsko-
sokalska wchodzi tu od zachodu z pow. cie-
szanowskiego, z Horyńca, przerzyna powiat
w kierunku przeważnie płn.-wsch. ku granicy
pow. sokalskiego i ma stacye: W. erchrata,
Huta Zielona, Rawa R.uska, Zielona Mach-
nowska, Uchnów i Korczów. Kolej lwowsko-
bełzecka (otworzona 23 paźdz. 1887 r.) wcho-
dzi tu od płd.-wschodu z Dobrosina w pow.
żółkiewskim a przerzyna powiat w kierunku
płn.-zach. ku granicy królestwa polskiego i
ma stacye: Kamionka Lipnik, Rawa Ruska,
Hrebenne, Lubycza i Bełzec (niedaleko To-
maszowa). W Rawie Ruskiej jest wspólny
dworzec dla obu kolei. Kasy pożyczkowe
gminne istnieją: w Lubyczy Kniazie, Kamion-
ce Wołoskiej, Magierowie, N owosiółkach i Ul-
chówku. Z zakładów dobroczynnych istnieją
w powiecie: fundusz ubogich w Magierowie,
założony przez Samuela Bełzkiego w r. 1642,
z majątkiem zakładowym 1700 zł. w. a.; fun-
dusz ubogich w Niemirowie, założony przez
Wiktora Stadnickiego w r. 1860, z mająt. zakł.
1247 zł.; fund. ubogo w Potyliczu, założony
ze szczodrobliwych datków w r. 1846, z ma-
jątkiem zakł. 200 zł.; fund. ubogo w Rawie,
z mająt. zakł. 630 zł.; fund. ubogo w Uhnowie,
założony w r. 1697 przez Maryą de Zborów
Duniową, właścicielkę Uhnowa. Pod wzglę-
dem fizycznym opisał powiat Al. Nowicki
w pracy: "Okolice Rawy" (Przewod. nauk.
i liter., Lwów 1879), na której opartą jest
charakterystyka stosunków geologicznych i
flory lesnej obszaru. Lu. Dz.
Rawa, rzeka w pow. borysowskim, ob.
Rowa.
Rawałowice, W8 i fot, pow. miechowski,
gm. i par. Luborzyca, odl. 25 W. od Miecho-
wa. W 1827 r. było 24 dm., 144 mk. W 1873
r. fol. Rawałowice rozl. mr. 393: gr. or. i ogr.
mr. 284, łąk mr. 24, lasu mr. 61, nieuż. mr.
24; bud. mur. 1, z drzewa 12; płodozmian 9-po-
lowy; las nieurządzony. Wś R. os, 19, z gr.
mr. 133; wś Zielona os. 4, z gr. mr. 20. We-
dług reg. pob. pow. krakowskiego z r. 1490
wś Rawolowice miała 4 1 /, łan. W r. 1581 R.,
w par. Luborzyca, własność starostwa stężyc-
kiego, miała 5 łan. km., l/ł roli, 2 zagr. z ro-
lą, 1 komoro bez bydła (Pawiński, Małop., 20,
441).
RawalJicka Słoboda, wś nad Uszą, pow.
ihumeński, posiada fabrykę sukna oraz paro-
wą fabrykę gwoździ drewnianych (ob. Rawa-
nicze).

566
Raw
RawalJicze al. Rawenicze, wś i dobra w pół-
nocnej części pow. ihumeńskiego, w 3 okr.
pol. i par. kat. berezyńskiej, gm. Bieliczany.
Niegdyś królewszczyzna, należąca do dzier-
żawy ochełnickiej (ob. t. VII, str. 362). Pod
koniec X VIII w. R. stały się własnością Sło-
twińskich i do dziś dnia S& w ich władaniu.
Wieś ma 14 osad pełnonadziałowych; cerkiew
paraf. pounicka p. w. Narodzenia N. M. P.,
fundacyi Słotwińskich z 1799 r., ma około
1200 parafian i ziemi z dawnych zapisów 2
włóki; kaplice na cmentarzu grzeb. w R.,
w Drechczy i W ołoducie. Kościół katol. mu-
rowany p. w. św. .Antoniego, fundacyi cze-
śnika .Antoniego Slotwińskiego z 1790 r., fi-
lialny par. berezyńskiej, z grobami rodziny
Słotwińskich. Dobra, rozległe 15,575 dzies.
ziemi dworskiej, maj ą, charakter poleski, zra-
sza je kilka rzek, głównie Usza, prawy do-
pływ Berezyny. 'V okolicy rozległe puszcze;
grunta chociaż lekkie, lecz z powodu wielkiej
ilości siana w dobrej kulturze; znaczne kopal-
nie wapna i gliny; wypala się jedno i drugie.
Do domin. R. należy kilka folwarków i wszy-
stkie są dobrze zagospodarowane. Niedawno
zmarły właściciel Ludwik Słotwiński, syn
Antoniego, były marszałek gub. mińskiej od
1853 do 1859 r., niezmiernie podniósł R. Za-
łożył bowiem o 4 w. od R., nad rzeką Uszą,
w Słobodzie Rawanickiej wielką fabrykę su-
kna, dalej w całej rezydencyi wzniół budynki
murowane, wystawił pałac, założył obszerne
sady fruktowe, opatrzył włościan swoich.
Zostawił syna jedynego Gwidona, obecnego
dziedzica. Młyny, propinacye i fabryka sukna
czynią przeszło 2000 rubli dochodu. 'V pusz-
czach znaczny wyrób smoły, dziegciu i ter-
pentyny. W pałacu księgozbiór i archiwum
dotycz&ce w ogóle gub. mińskiej pod wzglę-
dem statystycznym, społecznym i administra-
cyjnym, zebrane i uporządkowane przez Lu-
dwika Słotwińskiego. A. Jel.
Rawbajcie, wś, pow. szawelski, gm. Gruź-
dzie, o 30 w. od Szawel.
Rawbutanie, wś, pow. kowieński, w 1 okr.
pol., o 33 w. od Kowna.
Rawda, reczka w gub. kowieńskiej, pra-
wy dopływ Zyżmy, lewego dopływu Wenty
(Windawy).
Hawdałki (Rawdanki), zaśc., pow. nowoa-
lek8androwski, w 4 okr. pol., o 17 w. od No-
woaleksandrowska, 90 dzies. ziemi; własność
Turczyńskich.
Hawdallka al. Raudanka, rzeczka w pow.
lidzkim, przepływa pod wsi& J urańce i Powi-
łańce, okol. szlach. Gaworskie, Jurele i Lu-
biańce oraz fol. Kudajuńce i Milkuńce.
, Hawdokle, wś, pow. wiłkomierski, gm.
Zmujdki, o 31 w. od Wiłkomierza.
Raw
Hawdolliszki, dwór, pow. kowieński, w 1
okr. poL, 047 w. od Kowna.
Hawdollka 1.) zaśc. szl. nad rzką Rzesz3;,
pow. wileński, w 1 okr. pol., o 15 w. od Wil-
na, 1 dm., 7 mk. katol. 2.) H., zaśc. szlach.
nad pot. Kabarszcza, pow. wileński, w 2 okr.
pol., 065 w. od Wilna, 2 dm., 16 mk. starow.;
młyn wodny. 3.) R., kar. szl., pow. wileński,
w 5 okr. pol., o 20 w. od Wilna, 1 dm., 14
mk. katol.
HawdYllie, wś, pow. telszewski, w 1 okr.
pol., o 46 w. od Telsz.
Rawdyszki 1.) wś, pow. szawelski, gm.
Błagowieszczeńsk, o 56 w. od Szawel. 2.) H.,
obręb, pow. szawelski, gm. Gruździe, o 28 w.
od Szawel.
HawdziallY, żmujdz. Raudinaj, mko rząd.
nad rzką Rawdzą, pow. szawelski, gm. Kur-
szany, 037 w. od Szawel, posiada kościół par.
p. w. św. Bartłomieja apost., wzniesiony
z drzewa w 1739 r. przez ks. Horaina. W
1859 r. 20 dm., 272 mk., dom przytułku dla
9 ubogich. Parafia katol., dekanatu wieksz-
niańskiego, ma 3569 wiernych. Filia w J óze-
fowie, z kośc. p. w. św. apost. Szymona i Ju-
dy, wzniesionym w 1825 r. przez dziedzica
Nagórskiego.
Hawdzie, wś, pow. szawelski, gm. Kursza-
ny, o 69 w. od Szawel.
Rawejki, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 61 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Raweki, ob. Rawkie.
Hawele, wś, pow. suwalski, gm. Kadarysz-
ki, par. Lubowo, odl. od Suwałk 29 w., ma 28
dm., 249 mk. W 1827 r. było 14 dm., 145
mk., należały do par. Wiżajny.
Hawell 1.) folw. dóbr pryw. Zirau (łotew.
Zihrawas-Mujża), w okr. i pow. hazenpockim,
par. piltyńsko-hazenpocka. 2.) R., folw. dóbr
pryw. Pormssaten, w okr. i pow. hazenpoc-
kim, par. gramzdeńska. 3.) R., dobra koron-
ne, w okr., pow. i par. tukumskiej.
Hawellicze, ob. Rawanicze.
Hawgiele, wś, pow. rossieński, gm. alek-
sandrowska, o 96 w. od Rossień.
Rawica 1.) pow. brzeziński, ob. Rewica. 2.)
R., wś, pow. radomski, gm. Kuczki, par.
Tczów, odl. od Radomia 18 w., ma 56 dm., 344
mk., 400 mr. ziemi dwors., 805 mr. włośc.
W 1827 r. było 42 dm., 350 mk. Według
reg. pob. pow. radomskiego z r. 1569 wś Ra-
wicza N owa al. Tczowska Wola, własność J a-
na Modrzewskiego, burgrabiego radomskiego,
miała 10 półłanków (Pawiński, Małop., 323).
Według taryfy "Płata Woyska" (z 1771 r.)
R., dzierżawa królewska, w ręku Konstantego
Trębeckiego, płaciła kwarty 319 zł. 26 gr.
Rawicz, kol., pow. piotrkowski, gm. Wa-
dlew, par. Drużbice, ma 41 dm., 331 mk., 882

Haw
Haw
567
mr. Wchodziła
bica.
Rawicz, niem. Rawitsch, miasto powiatowe
(od r. 1887), przedtem w pow. krobskim, st.
dr. żel. poznańsko-wrocławskiej,odl. o 90 klm.
na południe odPoznania i o 63 klm. na północ
od Wrocławia. Leży pod 51 0 37' płn. szer. i
34 0 31' wsch. dług., w pobliżu granicy Szląska,
wznies. 97'3 mt. npm., w okolicy wzgórkowa-
tej, lesistej i miej scami bagnistej. Otoczone
od wschodu w półkole pagórkami piaszczyste-
mi (stoją na nich wiatraki), mieści się podobno
na obszarach, oblanych niegdyś przez jeziora;
budowane jest regularnie w szachownicę,
z rynkiem w środku. W miejscu dawnych ro-
wów i wałów miejskich pozakładano prome-
nady. Stacya dr. żel. znajduje się na zacho-
dnich krańcach miasta; ku południowi rozsia-
dły się drobne dWOl'ki wiejskie. Herb przed-
stawia w złotem polu czarnego niedzwiedzia
(Rawicz bez panny); u dołu tarczy wije się
wstęga z rokiem 1639. Drogi bite rozchodzą
się z R. do Bojanowa, Wąsosza, Stramborka,
Dupina, tudzież na Sarnowę do Kobylina i
Dolska. Miasto ma 2 kościoły par. (katolicki
i protestancki), synagogę, lożę wolnych mu-
larzy, ratusz, pomnik na cześć poległych
w wojnie francuzkiej, gimnazyum realne, 2
szkoły żeńskie, 6 szkół element., seminaryum
nauczycielskie, mieszane co do wyznań i na-
rodowości, zakład karny dla mężczyzn, super-
intendanturę protestancką, urzędy: ziemiariski,
budowniczy i katastralny, sąd okręgowy, ka-
sę powiatową, kasę oszczędności miejską, a-
gencyą banku rzeszy niemieckiej, towarzy-
stwo pożyczkowe (388 członków), gazownię,
st. tel., urz. pocz. pierwszorzędny, 5 lekarzy,
weterynarza, chirurga, 2 aptekarzy i 13 adwo-
katów. Stoi tu batalion 3 pułku dolno szląs-
kiego. W 1885 r. było 12,919 mk. (7172 męz.
i 5747 kob.), co do wyznań 3616 kat., 8226
prot. i 1077 żydów; dymów ma 909, obszaru
1205 ha (911 roli, 173 łąk, 2 lasu). Czysty
dochód z ha roli 16'06 mrk, łąk 16'45 mrk,
lasów 0'78. Mieszkańcy trudnią się przeważ-
nie handlem i przemysłem. Słynną jest tutej-
sza tabaka. Znajduje się tu 10 fabryk cygar i
tabaki, zatrudniających 550 robot., 3 fabryki
mebli (260 robot.), fabryki maszyn i wyrobów
żelaznych, grzebieni, mąki z kości, kobierców,
oleju, przędzalnia włósia końskiego, 2 gorzel-
nie, browary, garbarnie i kotlarnie, młyn pa-
rowy i 46 wiatraków. Głównemi przedmiota-
mi handlu są: skóry, wina, drzewo, bydło i
zboże. Sukiennictwo, które tu kwitło dawniej,
upada. Około r. 1804 wyrabiał R. rocznie su-
kna za 1,167,600 złp., płótna za 87,366, kape-
luszów za 39,000, skór za 21,010, oleju za
2610, garnków i kafli za 1800, rękawiczek za
1000, krochmalu za 900, narzędzi żelaznych
dawniej w skład dóbr Gra- za 900, piór za 600 i laku za 480 złp. W yro-
bów sukiennych wypruwadzono ztąd do kró-
lestwa polskiego i dalej na wschód za 800,000
złp. Przy schyłku zeszłego wieku było 355
sukienników, 250 gremplarzy, 80 młynarzy,
63 handlarzy, z których 30 handlowało by-
dłem, 9 suknem i 2 winem, 51 szewców, 40
krawców, 39 rzeźników, 33 piekarzy, 32 płó.
cienników, 25 kuśnierzy, 16 cieślów, 14 guzi-
karzy, 11 piwowarów, 10 siodlarzy, tylu mu-
zykantów, po 9 kołodziejów i bednarzy, 8 sto-
larzy itd. Magistrat składało: 2 burmistrzów
i 3 rajców. Rawicz miał 873 dymów, 74 wia-
traków, 2 kościoły, 1 klasztor (21 zakonnik.),
8 budynków publicznych. Mieszkańców było
7136, przeważnie protestantów (948 żydów).
W 1811 r. było 935 dym. i 7179 mk.; 1816 r.
7456 mk. (1200 żydów); 1837 r. 8316 mk.
(1600 żydów); 1858 r. 10,062 mk.; 1861 r.
10,408 mk.; 1871 r. wraz z fol. miejskim (18
dm., 162 mk.) 862 dm., 10,672 mk. (2330 kat.,
7177 prot. i 1165 żydów). Kościół paraf. ka-
tolicki p. w. św. .Antoniego Padewskiego zgo-
rzał i dotą,d nie odbudowany. Pierwotne dzie-
je jego nie są, znane, sięgają, zaledwie XVII
w. Parafią, (dek. krobski), liczą,cą 3701 dusz,
wcielon9 do Łaszczyna, a nabozmistwo odby-
wa się w kościele poreformackim. 'W skład
par. wchodzą,: Dębno Polskie al. Cegielnia,
Hoppe-Seidel, Karlsruhe, Ką,ty (Eckvorwerk),
Kitzel, Krystynka, Lindenhof, Masłowo, Ra-
wicz, Sierakowo, Sprette, Szymanowo i Ze-
pter. Franciszkanie-reformaci pojawili się tu
w r. 1660. Na kongregacyi, którą zakonnicy
ci odprawiali w klasztorze podgórskim dnia
26 sierpnia t. r. "za usilną, expostulacyą Jana
Opalińskiego, podkom. poznańskiego. 00. po-
zwolili, iż w dziedzicznem miasteczku jego
Rawiczu osiędzie dla rezydencyi kilku braci,
z tą, kondycyą" aby ta rezydencya miała de-
pendencyą, od gwardyana góreckiego i zeby
ta rezydencya miała kaplicę do nabozeństwa,
dwie izdebki i cel kilka" (Additament do Kro-
niki Br. mn. ś. Franciszka, Warszawa, 1722,
str. 58 i 9). Obszernicjszy nieco klasztor i ko-
ściół z drzewa wzniósł im w r. 1673 tenże o-
paliński wspólnie z zoną Zofią, z Przyjcmskich.
W r. 1707 spłoną,ł kościół razem z miastem;
w r. 1732 wystawiła Katarzyna z Opalińskich
Sapieżyna nowy kościół i klasztor z cegły pa-
lonej. W r. 1819 rzą,d pruski zabrał majątek
klasztorny, a klasztor zamienił na więzienie
karne. W kościele porefermackim Sp()czywają
zwłoki Jana z Lachowicz Sapiehy (t 1730) i
syna jego Pawła (t 1737). Kościół protestancki
stanął w r. 1639 staraniem i nakładem zało-
życiela miasta .Adama Olbrachta z Przyjmy
Przyj emskiego. Po zburzeniu miasta w r. 1707
przez wojska nieprzyjacielskie wystawili pro-
testanci nowy kościół (1724-5), który zgo-

568
Baw
Baw
rzał w pierwszych latach bieżącego stulecia i dowództwem pułk. Schultza i zburzyły je do
został następnie zbudowany w kształcie dzi- szczętu. W r. 1710-1 srożyło się powietrze
siejszym. W r. 1860 składała. się parafia pro- morowe, na które zmarło 1835 mk. Miasto
testancka z 15 osad i liczyła 8462 dusz. Ra- wybudowało się niebawem; oprócz ratusza
tusz dzieląc losy miasta, przechował w mu- wystawiło sobie składy miejskie, nabyło młyn,
rach swoich wizerunki Jana III i Stanisława cegielnie i 8 folwarków; mielcuch miejski wy-
Augusta, tudzież dziedziców: Przyj emskiego, dzierżawiono. Podczas wojny siedmioletniej
Xretkowskiego, Sapiehy, Katarzyny z Opa- w r. 1757 R. znowu ucierpiało; wojska rossyj-
lińskich Sapieżyny i :MycieIskiego, a przytem skie założyły tu magazyny, o które kusili się
archiwum złożone z 20 dokumentów pergami- daremnie Prusacy w 1761 r. Konfedraci bar-
nowych i 12 ksiąg miejskich (Acta publica), scy zburzyli część R. w r. 1768. Zydzi ra-
z których naj starsza sięga do r. 1661. Fun- wiccy płacili w r. 1771 pogłównego 1126 złp.
damenta pod ratusz położono w r. 1683, budo- Dnia 25 sierpnia 1794 r. wkroczyły do mia-
wę na nowo podjęto w r.1753. Następnego sta wojska polskie, lecz opuściły je nie-
roku zaciągnięto na wieżę ratuszową złotą bawem za zbliżeniem się Prusaków. Do r.
gałkę, w której, po zdjęciu przed kilkoma laty, 1791 wchodził R. w skład powiatu kościań-
znaleziono różne współczesne monety i doku- skiego, potem wschowskiego; późniejsze 10-
ment w języku łacińskim, opiewający wa- sy dzielił z w. ks. poznańskiem. W r. 1832
żniejsze miejscowe wypadki. Zamek dziedzi- dnia 17 lipca uzyskał ordynacyę miejską; z r.
ców zgorzał także w r. 1707; ostatnimi z nich 1836 ustał dawny stosunek dziedziców do
byli Mycielscy, potomkowie Jana Nepomuce- miasta. Podczas ruchów r. 1848 oświadczyli
na Mycieiskiego, starosty ośniskiego. W skład się mieszkańcy R. za wcieleniem do rzeszy
klucza rawickiego wchodziły: Dębno Polskie niemieckiej. Pod miastem wykopywano po-
al. Cegielnia, Masłowo, Rawicz, Sierakowo i pielnice. Tędy szedł dawnemi czasy trakt
Szymanowo. Drukarnia istniała w R. już handlowy z Poznania na Poniec i Stramborek
w XVII w.; w r. 1697 wyszedł tu elaborat do Wrocławia. Rycinę wyobrażającą dawny
niemiecki p. n. "Eine polnische Muetze auf R. posiada poznańskie Towarz. Przyj. Nauk.
die franzoesische Peruque", a w r. 1759 B. Powiat rawicki, utworzony z południowej części
Malinowskiego "Stylus ligatus". W r. 1846 pow. krobskiego, graniczy na zach6dzie i po-
wychodziło pismo niemieckie "N euigkeitsbote łudniu z Szląskiem, na wschodzie z Szląskiem
fuer R. und Krotoschin". Gimnazyum realne i pow. krotoszyńskim, a na północy z rozpoło-
liczyło na początku roku 1887-8 uczniów 198 wionym pow. krobskim. Pod Smolicami, na
(25 kato!., 54 żydów i 119 protest.); grono wysokości Kobylina, pociągnięto linią grani-
nauczycielskie składało się z 18 członków. czną ku zachodowi, która pozostawia przy
Dzieje R. sięgają do r. 1626. Około tego cza- pow. krobskim: Smolice, Raszewy, Oczkowi-
su Adam Olbracht z Przyjmy Przyjemski za- ce, Gostkowo, Szurkowo, Dzięczyn, Poniec i
czął osadzać w swych dobrach przesiedlają- Janiszewo, a przy pow. rawickim: Rawicz,
cych się skutkiem wojny trzydziestoletniej Rogożewo, Płaczkowo, Dłonie, Rzyczkowo,
protestantów. Mieścił ich na południowych Roszkowo, Sowiny, Zawady i Waszków (W.
obszarach wsi Sierakowa i nadawał im różne Liebenow, Karte d. Pr. Posen, 1887). Z miast
przywileje. Najstarszy dokument jego pocho- dostały się pow. rawickiemu: Rawicz, Jutro-
dzi z dnia 26 kwietnia 1626 r., inny z 2 czer- sin, Dupin, Górka Miejska, Sarnowa i Bojano-
wca 1638 i trzeci, którym nadał prawo nie- wo. Kościoły paraf. katolickie: Gołaszyn,
mieckie osadnikom, z dnia 20 kwietnia 1639. Łaszczyn, Rawicz, Zakrzew i Sarnowa wcho-
Odnośne przywileje króla Władysława IV są dzą w skład dekanatu krobskiego, Górka Miej-
z dnia 1 lutego 1637 i 24 marca 1638, a po- ska, Golejewko, Konary, Pakosław, Słupia,
twierdzenia następców jego: Jana Kazimierza Sobiałkowo, Dupin, Jutrosin i Szkaradowo na-
z r. 1649, Michała z r. 1669, Augusta II z r. leżą do dekan. jutrosińskiego. W powiecie są
1713, Augusta III z r. 1748 i Stanisława Au- trzy są,dy okręgowe, podporządkowane sądo-
gusta z r. 1780. Sejm z r. 1638 potwierdził wi ziemiańskiemu w Lesznie, 3 okręgi poli-
przywileje królewskie na skład przędzy i cyjne, 6 miejskich, 79 wiejskich i 56 domi-
lnu w R. Obdarzone wielkie mi swoboda- nialnych, 197 osad, 5342 dymów i 43 gma-
mi, .:rozwijało się miasto bardzo szybko. chy publiczne. Obszaru zajmuje 49,540 ha
W r. 1640 zawiązał się tu cech sukienników. (34,365 ha roli, 5347 ha łąk i 4808 lasu);
Rowy i mury otaczały osadę, a ulice były czysty dochód z ha roli wynosi 13'71 mrk,
wykładane kamieniami. Tygodniowo odby- łąk 17'62 mrk, lasu 3'92 mrk. Na miasta
wały się 2 targi, a dorocznie 4 jarmarki. W r. przypada 4800 ha i 1930 dym.; na okręgi
1704 dnia 14 listopada wkroczył tu Karol XII wiejskie 19,093 ha (14,283 roli, 2286 łąk, 218
i bawił do lipca roku następnego. Dnia 18 lasu) i 3017 dym., a na dominialne 25,647 ha
lipca. 1707 zajęły miaj3to wojska rossyjBkie pod (16,380 roli, 2368 łą.k, 4583 lasu) i 395 dym.

Raw
Baw
569
Mieszkańców było w 1871 r. 43,487, w 1875 janowo do Ponieca (20 klm.), 3) na Sarnowę
1'.44,341, w 1880 r. 47,402, w 1885 r. 49,227, do Krobi (12 klm.), 4) na Golejewko i Dupin
t. j, 24,218 płci męzkiej i 25,009 żeńskiej, a do Jutrosina (24 klm.), 5) do Stramborka
co do wyznań 28,685 katol., 19,233 prot, i (3 1 / 2 klm.), 6) do Wąsosza (4 klm.), 7) z Ju-
1309 żydów. Z ostatniej liczby mieszkańców trosina na Bartoszewicze do Pogorzeli (8 klm.)
przypada na miasta 21,595 (8019 katol., i 8) z Bojanowa do Góry Szląskiej (3 klm.).
12,278 prot., 1298 żyd.); na okręgi wiejskie Ludność zajmuje się handlem, przemysłem i
21,085 (15,218 kat. i 5867 prot.), a na domi- rolnictwem. Prócz zwykłych zbóż uprawiają
nialne 6547 (5448 kat., 1088 prot., 1 żyd i się buraki w Golinie i Golejewku, a len
10 żydówek). Powierzchnia powiatu jest prze- w Szkaradowie. Znacznie.isz owczarnie są
ważnie równiną falistą; na południu pochyla w Dłoni, Domaradzicach i Sląszkowie; cho-
się ku dolinie Baryczy. Pasmo wzgórz cią- wem koni słynie Pakosław; chów i tucz by-
gnie się od Krobi pod Rawicz; drobne pagórki dła jest powszechny w znaczniejszych mająt-
rozsiane są w okolicy Pakosławia, Gra.bkowa kach; w Sierakowie pod Rawiczem istnieje
i Górki Miejskiej. Od Bojanowa poza Rawicz towarzystwo bartników, a w Kawczu fabryka
zniża się powierzchnia od 116'5 mt. do 94 mt. serów. Gorzelnie czynne sa.: w Golinie, Go-
npm. Główny spadek rzek jest od północy ku ściejewicach, Konarzowie, Łaszczynie i Pako-
południowi. Pod Pawłowem, na południe-za- sławiu. Cegielnie w Dłoni, Góreczkach, Kaw-
chód od Kobylina, wpływa Orla do powiatu; cz,u, Konarach, Łaszczynie, Osieku, Sowinach
zasilona Rdzącą i Ochlą pod Jutrosinem, roz- i Zołędnicy; browary w miastaeh a wiatraki
dziela się pod Dupinem na trzy koryta i na w Osieku i przy kaidem mieście (ob. Krobia).
wysokości Szkaradowa skręca ku zachodowi. Najstarszą (w dokum.) osadą jest Czestram
W biegu tym przyjmuje z praw. brzegu stru- (r. 1136). Granice południowo-zachodnie Pol-
gę Grąbkowską poniżej Golejowa, a następnie ski sięgały wówczas do Baryczy. Po Czestra-
Dąbrożnę, z którą opuszczaja.c powiat, płynie mie pojawiają się: w r. 1237 Sierakowo, r.
do Szlą ska. Długość biegu jej w powiecie wy- 1241 Waszków (Weszkowo) i Gol.ina, r. 1243
nosi 24 klm. w linii powietrznej; brzegi niskie Rogożew, r. 1252 Konarzewa i Zylica (?), r.
i przeważnie bagnista, zwłaszcza poniżej Du- 1267 Dupin, r. 1271 Słupia Krobska, r. 1281
pina i pod Sowami. Płynąca od Siedlca (mię- Jutrosi, r. 1282 Konary, r. 1284 Masłowo,
dzy Krobią a Pogorzelą) Dąbrożna wchodzi do Osiek, Sląszków i Sowy, r. 1288 Domaradzi-
powiatu pod Rzyczkowem, płynie łąkami od ce, r. 1290 Bartoszewice, r. 1296 Stwolno,
północy ku południowi, oblewa Górkę Miej- r. 1310 Chojno, Gołaszyn, Gościejewice, Łasz-
sh, zasila się Złotnicą na wysokości wsi Zie- czyn, Niemarzyn, Płaczkowo (?), Pako sław,
lonej i wpada do Orli pod Widawami (Wyda- Roszków, Rozstępniewo, Szkaradoo, Sobiał-
wy); długość biegu jej w powiecie około 20 kowo, Woszczków (Woszkowo), Zołędnica i
klm. Trzecią rzeczką jest Kopanica dzięczyń- Zawady Ponieckie, r. 1360 Grąbkowo, r. 1375
ska (niem. Massel i Haupt-Landgraben), pły- Pomocno (?), r. 1387 Kawcze, Sarnowa i Za-
nąca równolegle prawie z Dąbrożną od Dzię- krzew, r. 1396 Gierłachowo, r. 1440 Jutrosin,
czyna (na wschód-południe od Ponieca), wśród r. 1444 Szymanowo, r. 1448 Dłoń, r. 1573
łąk i lasów ku południowi. Z prawego brzegu Sielec (Siedlec), r. 1580 Sarnówka, Golinka,
przyjmuje naprzeciw Dąbrówki strumień Trze- Golejewko, Golejewo, Góreczki, Ostrobudki,
bosz, który w pobliżu Pakówki wpływa Sowiny, Szemzdrowo, Tarchalin i Zielona
z Szląska; o 5 klm. na południe-zachód od Ra- Wieś, r. 1622 Goruszki, r. 1626 Rawicz i
wicza opuszcza powiat i wpada do Orli pod w 1'.1638 Bojanowo. Z rodzin szlacheckich
Korzeńskiem na Szląsku; długość biegu jej siedzieli na tym odłamie Wielkopolski w róż.
w powiecie wynosi do 20 klm. Jezior nie ma; nych okresach czasu: Bartoszewscy, Bnińscy,
stawy są nieliczne i nieznaczne, jak np. Ostoj- Bojanowscy, Bronikowscy, Budziszewscy ,
skie, Konarskie stawy, Zielony Staw i Górny Choińscy, Czarneccy, Czartoryscy, Drzewie-
pod Bojanowem. Łąki ciągną się wzdłuż wy- cy, Duninowie (Dohna?), Działyńscy, Gajew-
mienionych rzek; znac7.niejsze lasy są pod scy, Garczyńscy, Gawieccy, Gołascy, Goliń-
Szkaradowem, Pakosławiem i Łaszczynem. scy, Górkowie, Gostkowscy, Grudzińscy, Ja-
Główną komunikacyą w zachodniej części po- raczewscy, Jastrzębscy, Jutrosińscy, Karłow-
wiatu stanowi droga żel. poznańsko-wrocław- scy, Kołaczkowscy, Kołudzcy, Konarscy, Ko-
ska, na przestrzeni 19 klm.. ze stac. Bojanowo narzewscy, Koźmińscy, Kretkowscy, Krze-
i Rawicz. Od Bojanowa idzie takaż droga kotowscy, Krzyccy, Krzyżanowscy, Lancko-
(3 klm.) do Góry I:;zląskiej. Droga bita z Ra- rońscy, Łaszczyńscy, Leszczyńscy, Mała-
wicza na Górkę Miejską i Kobylin do Kroto- chowscy, Mieleńscy, Mielżyńscy, Modlibow-
szyna (23 klm. w pow.) łączy linię poznańsko- scy, Mycielscy, Nasiorowscy, Opalińscy, Pa-
wrocławską z koleją gnieźnieńsko-oleśnicką. kosławscy, Ponieccy, Ponińscy, Potuliccy,
Inne drogi bite w powiecie są: 2) z R. na Bo- Potworowscy, PrUlmy, Przyj emscy, Rogaliń-

570
Rew
Raw
sey, Sapiehowie, Sarnowscy, Szczanieccy, scya w r. 1794 wojska polskie. Do r. 1791
Siekierzeccy, Sieniutowie, Siewierscy, Sobie- wchodził ten kawał ziemi w skład pow. ko-
BCY. Sułkowscy, Szczurscy, Szołdrscy, Twar- sciańskiego, potem wschowskiego, a od r. 1815
dowscy, Unrugowie, Wałknowscy, Wargow- do 1887 krobskiego. Cmentarzyska przedhi-
BCY, Wilkońscy, Włościejowscy, . Wygauow- I storyczne znajdują się pod Dupinem i Wasz-
scy, Zakrzescy, Zawadzcy, Zelisławscy, kowem; w pagórku "Nagłówka" pod Sowami
Zginalscy i Zychlińscy. Utrzymali się przy znaleziono stare monety i wykopano kości
ziemi rodzinnej: Czartoryscy, Sułkowscy, ludzkie. Zamczyska stały w Czestramie i
Czarneccy, Modlibowscy, Sczanieccy, Szołdr- Dupinie. Podania ludowe: o czarnym kocie, o
scy, Rogalińscy i Karłowscy. Arcybiskupi wianie Halinki i o wdowie zamożnej, która
gnieźnieńscy posiadali Czestram w r. 1136, schronić chciała przed gromem swego jedy-
kapituła poznańska Stwolno i Słupię (r. 1357), naka, przechowują się w okolicach Bojanowa,
klasztor henrykowski z pod Ziębic: Si era- Goruszek i Rawicza. E. Cal.
kowo, Konarzewo i Żylicę (?) w r. 1252. Do Rawiliszki, Rawaliszki, wś nad rz. Wilią,
probostwa niepartskiego należy dotąd Wosz- pow. trocki, w 1 okr. poL, gm. Jewie, okr.
czków (Woszkowo). Powiat obejmuje miasta: wiejski Aleksandryszki, 08 w. od gminy a 21
Bojanowo, Rawicz, Sarnowa, Górka Miejska, w. od Trok, 12 dusz rewiz.; należy do dóbr
Jutrosin i Dupin. Przywileje na prawo nie- Oleniszki, dawniej Iliniczów, następnie Mi-
mieckie uzyskały: Osiek i Dupin r. 1284, chajłowskich. W spisie z 1866 r. podany ja-
Sarnowa r. 1407, Jutrosin r. 1534, Bojanowo ko zaśc., mający 2 dm. i 11 mk. (4 prawosł.
r. 1638 i Rawicz 1639. Pierwszy kościół po- i 7 katoL).
siadało Sobialkowo w r. 1362, potem Sarno- Rawillowicze, wś, pow. słonimski.
wa (1407), Szkaradowo (1443), Szymanowo RawillY al. Rowiny, wś i fol. nad rzką Do-
(1444), Konary, Dupin i Górka Miejska w r. rogówką, lewym dopł. Serwecza, pow. nowo-
1445, Dłoń i Czestram (Golejewko) w 1'.1448, gródzki, w 2 okr. pol. horodyszczańskim; wś
Gołaszyn, Pakosław i Zakrzew w r. 1510, ma 16 osad; miejscowość falista, dość leśna,
Słupia (?) i Goruszki w r. 1622, Rawicz ok. r. grunta urodzajne, szczerkowe. A. Jel.
1626. Kościół w Górce Miejskiej słynie cu- Rawiszki (żmuj. Rawiszkiaj), fol., pow. no-
damij mansyonarze ustanowieni byli przy woaleksandrowski, w 5 okr. pol., o 100 w. od
niem w r. 1553. W ręku protestantów znaj- Nowoaleksandrowskaj w 1859 r. 38 mk., go-
dował się kościół w Gołaszynie od r. 1570 do rzelnia.
1631. Bracia czescy mieli swój kościół Rawka al. Bolimówka, rzeczka, prawy do-
w Waszkowie pod Poniecem w r. 1609. Ko- pływ Bzury, powstaje w okolicach Rawy
ścioły protestanckie istniały już ok. r. 1640 z połączenia trzech strumieni, rozlewających
w Jutrosinie i Rawiczu, a klasztory 00. refor- się w dwa obszerne stawy pod kol. Frydry-
matów na Goruszkach w r. 1622 i w Rawiczu chowem i po za osadą fabr. Tatary. Najważ-
w r. 1660. Dom sierot fundacyi Radojewskich niejszy z tych trzech strumieni uprowadza
stanął w nows2.ych czasach w Górce Miej- leśne wody stoków płaskowzgórza, którego
skiej. Kasztelania dupińska trwała od r. 1271 grzbietem płynie Pilica. Bierze on początek
do 1278. Zwany obecnie powiatem rawickim w lasach na północ od Lubochenka, mię-
skrawek ziem wielkopolskich nie był wido- dzy Stanisławowem a Annopolem, płynie ku
nil\ donioślejszych wypadków dziejowych. wschodowi na Trzemesznę, Chociw i zwróci-
Slady kilkoletniego panowania Henryka szlą- wszy się ku półn., płynie szeroką doliną o wy-
skiego przechowały się w dyplomatach. Ksią- niosłych brzegach, przyjmując z lew. brzegu
że ten ustanowił w r. 1310 powiat poniecki, strumienie z pod Ząbek, Czerwonek i najwię-
który obejmował całą przestrzeń dzisiejszego kszy z lasów z pod Rewicy i Leszczyn. Temu
pow. rawickiego, a na północno-zachodnich ostatniemu karta szt. gener. (XIX B) daje na-
jego krańcach osady: Kaczków, Rojęczyn i zwę Rawki; z praw. brzegu znowu w samej
Trzebosz, oderwane z biegiem czasu i wcielo- Rawie łączy się strumień Rylski. Płynąc da-
ne do Szląska. W r. 1383 Peregryn z W ęgle- lej w kierunku póln.-wschod. szeroką doliną,
szyna, ststa wielkopolski, pustoszył okolicę przyjmuje z praw. brzegu większe dopływy:
Słupij r. 1458 dostawiła Sarnowa 4 żołnierzy Białkę z pod Biały rawskiej, uchodzącą pod
pieszych, Lozane myasto (?) tyleż i Dupin je- Wołuckim młynkiem, a powyżej Dolecka rzkę
dnego. W czasie wojny trzydziestoletniej b. n. od Woli Pękoszewskiej i Jeruzala. Do-
(1618-1648) zbiegali się tu dotknięci przez lina R. staje się w tych okolicach bagnistą,
ni Niemcy protestanci i doznawali gościn- wyniosłe krawędzie doliny się obniżają, zwła-
nego przyjęcia. W r. 1704 przechodziły tu szcza z praw. brzegu. Od punktu w którym
wojska szwedzkie. a w r. 1707 rossyjskie; R. przecina tor drogi żel. warsz.-wiedeńskiej
w 1'.1700-1711 srożyło się powietrze moro- w pobliżu Miedniewic (pomiędzy st. Radzi-
wej w r. 1768 pojawili się konfederaci bar- wiłłów a Skierniewicami), wchodzi ona w ob-

Raw
szar lasów dawnej puszczy bolimowskiej (tu
nosi zwykle miano Bolimówki), przepływa
pod Bolimowem, pod Budami Bolimowskiemi
przyjmuje z praw. brzegu Korabiewkę i po-
między Kęszycami a Sierzchowem uchodzi
z praw. brzegu do Bzury. Długość ogólną po-
dają zwykle na 10 mil; szerokość średnia 4,
miejscami do 10 sążni; głębokość przy dość
bystrym biegu i obfitości wody dość znaczna,
choć bardzo zmienna. Przy ujściu rozlewa się
szeroko, ale staje się płytką. Br. Ch.
Rawka 1.) wś włośc., pow. będziński, gm.
Górna, ma 20 dm., 179 mk., 157 mr. 2.) R.,
wś, pow. włoszczowski, gm. i par. Słupia, le-
ży przy drodze z Jędrzejowa do Szczekocin.
W 1827 r. było 17 dm., 125 mk.
Rawka, szczyt w dziale dukielsko-skol-
skim Karpat wschodnich, wznies. 1303 mt.
Rawka, karczma w Przyłbicach, pow. ja-
worowski.
Rawkie 1.) u Buszyńskiego Raweki, wś,
pow. rossieński, gm. Andrzejów, 099 w. od
Rossień. 2.) R., ob. Rauki.
Rawkieta, rzeczka w pow. święciańskim,
dopł. Dzisny, ma ujście pod mkiem Twerecz.
Rawkiszki, wś włośc., pow. święciański,
w 1 okJ. pol., gm., okr. wiejski i dobra skar-
bowe Swięciany, o 5 w. od gminy, 4 dusze
rewiz.
Rawkle, obręb, pow. rossieński, gm. i par.
Szydłów, o 12 w. od Rossień.
Rawkowicze, wś nad rz. Berezyną, pow.
oszmiański, w 4 okr. pol., o 45 w. od Oszmia-
ny, 13 dm., 70 mk. (38 prawosł., 32 katoL).
Rawlack (niem.), wś, pow. rastemborski,
st. p., tel. i kol. zel. Rastembork.
Rawlaliszki, wś, pow. szawelski, gm. Po-
szwityń, o 39 w. od Sza wel.
RawlJa, wieś, pow. horodecki, wchodziła
w skład ststwa J ezierzyszcze.
Rawno (niem.), ob. Równe.
Rawnopol 1.) fol. szl., pow. oszmiański,
w 1 okr. pol., o 13 w. od Oszmiany, 1 dm., 31
mk. kat. 2.) R., karczma szI., pow. oszmiań-
ski, w 1 okr. poL, o 10 w. od Oszmiany, ma
1 dm., 16 mk. żyd. 3.) H., wś włośc., pow.
święciański, w 1 okr. pol., gm., okr. wiejski
i dobra skarbowe Łyntupy, o 8 w. od gminy,
7 dusz rewiz. 4.) R., wś nad rzką Lebiodą,
pow. wileński, w 3 okr. pol., gm. Podbrzeź,
okr. wiejski i dobra Jeleńskich Glinciszki, o 2
w. od gminy, a 30 w. od Wilna, ma 4 dm., 71
mk., w tej liczbie 17 prawosł. i 54 katol (po-
dług spisu z 1864 r. 15 dusz rewiz.).
Rawszry, wś, pow. rossieński, gm. Kroże,
030 w. od Rossień.
Rawtopole, zaśc. szl. nad rz. Wilią, pow.
trocki, w 2 okr. poL, o 22 w. od Trok, 1 dm.,
4 mk. katol.
Rawusen (niem.), dok. Rawos, Ragoysen,
Raz
571
wś na niem. Warmii, pow. brunsberski, par.
Plastwich, st. p. Packhausen. Dokument lo-
kacyjny mówi, że kapituła warmińska, stara-
jąc się naj gorliwiej o dobro kościoła i myśląc
bardziej o przyszłości jak teraźniejszości, po-
stanowiła obsadzić rolnikami bory i miejsca
opuszczone, zka,d obecnie nie ma żadnych do-
chodów. Dla tego oddaje w celu obsadzenia
20 włók w l)olu Rans nad rz. Y wanthi viris
discretis: Tholaymes, Stephano, Michaeli i
stenem, Prusakom, ob illibatum constanciam,
qua semper religioni katholice pre ceteris ne-
ophitis firmiter adheserunt, a to wszystkim
jako we współkę (in solidum) jure Theutoni-
cali ac hereditario. Z tych 2 włóki mają wol-
ne. Od pozostałych 18 włók płacą po 13 la-
tach wolności 1/, grzywny czynszu (nomine
census). Oddano im sądownictwo mniejsze i
Ila dochodów z sądownictwa większego, we-
dług prawa chełmińskiego (Judicium quoque
iure culmensi videlibet denarium iuramenti
etc.). Również pozwolono wspomnionym Pru-
sakom mieć młyn i karczmę i zabezpieczono
im razem "cum heredibus suis rusticis" wszel-
ki użytek co do pszczół i użytków na zawsze
w równy sposób, jak to zabezpieczono sołty-
som i chłopom po wsiach sąsiednich niemiec-
kich. Dan w Frauenburgu 11 kwietnia 1304
(ob. Codex dipl. Warm., I). Ad. N.
Rawuszka, wzgórze, 724 mt. wznies., nad
pot. Kolconów, na obszarze Matyaszowiec,
w hr. spiskiem.
Rawy 1.) Gaczkowo al. Gaclcowo, wś nad
rz. Brok, pow. ostrowski, gm. i par. Zaręby
Kościelne, ma 20 dm., 129 mk. W 1827 r. 26
dm., 158 mk. Mieszka tu drobna szlachta.
2.) R. Kurzątki i 3.) R. Stasie, wsie szl., pow.
makowski, gm. Sypniewo, par. Gąsewo, mają
860 mr. obszaru. W 1827 r. R. Kurzątki mia.-
ły 28 dm., 156 mk. a R. Stasie 8 dm., 67 mk.
Rawy 1.)' zaśc. nad bezim. strumykiem,
pow. wilejski, w 3 okr. pol., gm. Gruzdowo,
o 79 w. od Wilejki, ma 4 dm., 23 mk. kato!.
2.) R., zaśc. ezl. nad potokiem, pow. wileń-
ski, w 4 okr. poL, gm. i okr. wiejski Bystrzy-
c.a, 043 w. od Wilna, ma 2 dm., 5 mk. pra-
wosł. i 10 katol. (w 1864 r. 2 dusze rewiz.).
Rax i Ramowe, ob. Raks i Raksowe.
Rayel'sdol'f, wś, pow. bystrzycki, posiada
kościół par. kat. W 1842 r. 138 dm., 2 folw.,
766 mk. (8 ewang.), szkoła kato!., 4 młyny
wodne, olejarnia, gOl'zelnia.
Razaii, Riazań, dawniej Perejasławl Riazań-
ski, główne mto gub. riazańskiej, przy ujściu
rz. Łybedi do Trubeży, o 2 w. od ujścia jej
do Oki, przy linii dr. żel. łączącej Moskwę
przez R., Kozłów i W oroneż z Rostowem, ma
19,990 mk., 21 cerkwi, 3 monastery, ważniej-
sze z nich: sobor Uśpień ski, z cudownym
obrazem Bogarodzicy i wielu zabytkami, da-

572
Raz
Raz
lej Archangielski, z grobami książąt panują- brzoza, olsza, w wielu miejscowościaoh dąb,
cych i in. Z budowli swieckich odznaczają klon, lipa, leszczyna, oraz wszędzie niemal
się: teatr, pałac władz rządowych, pałac arcy- drzewa iglaste. Z roślin zbożowych sieją:
biskupi, dawniej książęcy, seminaryum, nowe żyto, owies, tatarkę, pszenicę, groch, jęcz-
gimnazyum, zamek, ogród botaniczny i in. Po- mień, proso. Gleba w południowej części gu-
siada gimnazyum męzkie i żeńskie, szkołę bernii sld:ada się głównie z czarnoziemu, zmie-
powiat. świecką i duchowna" wiele szkół pry- szanego miejscami z mułem, piaskiem i gli-
watnych, bibliotekę publiczną, zakłady dob:o- ną; w północnej zaś jest piaszczystą i niekie-
czynne, szpitale, banki, 19 fabryk, produku- dy gliniastą. Przemysł fabryczny, zwłaszcza
jących rocznie za 129,425 rs. Rzemiosłami w części północnej, dość ożywiony. Z pomię-
zajmuje się 1211 osób. Handel zbożem i by- dzy fabryk odznaczają się: fabryka zwiercia-
dłem, przystań, st. poczt., tel. i dr. żel., targi deł we wsi Kirycy (pow. spaski), zajmująca
tygodniowe i dwa jarmarki. W przystani tu- około 500 robotników, i dwie fabryki szpilek
tejszej ładuje się corocznie zboża i innych w pow. prońskim. W ogóle w fabrykach, roczna
produktów przeszło na 100,000 rs. W 1876 r. produkcya których podaną jest na 8,167,527
dochód miasta wynosił 57,761 rs., rozchód zaś rubli, pracuje 10,527 osób; nadto w gubernii
58,395 rs, Założone około 1095 r., do XIII liczą 7040 rzemieślników. Pod względem ad-
w. niewspominane w historyi, wzniosło się ministracyjnym gubernia dzieli się na 12 po-
dopiero od ustanowienia katedry biskupiej wiatów: razański, dankowski, egoriewski, ka-
w 1335 r., wkrótce potem stolica udzielnego simowski, michajłowski, proński, ranenbur-
księstwa, doznało wiele klęsk podczas wojen ski, rażski, sapożkowski, skopiński, spaski i
domowych, między książętami udzielnymi pro- zarajski. W gubernii znajduje się 12 miast,
wadzonych, oraz podczas walk z Tatarami. 35 słobód i 2024 wsi. Historycznie obszar
Od 1517 r. wraz z całem księstwem wcielone dzisiejszej gubernii razańskiej zamieszkiwały
do w. ks. moskiewskiego. Opis Olenina i in. pierwotnie ludy pochodzenia fiilskiego: Mord-
Razański powiat ma na przestrzeni 3941 w. wa, Murom, Mera al. Meszczera, których śla-
kwadr. 154,251 mk., zajmujących się głównie dy dotąd pozostały. W IX w. osiedli między
rolnictwem i przemysłem rolnym. Powierzch- nimi Słowianie; w X w. utworzyło się księ-
nia równa, zroszona rzekami systemu Oki i stwo muromsko-razańskie, które w 1179 r.
jej dopływami, między któremi ważniejsze: rozpadło się na razańskie i prońskie, podbite
Woża, Miecza i Trubież; wiele jeziór i ba- następnie przez Wszewoloda III, w. ks. ki-
gnisk; lasy zajmują 29% ogólnej przestrzeni. jowskiego. Po wielu daremnych usiłowa-
Razańska gubernia, jedna ze środkowych Ros- niach Gleba Włodzimierzowicza wybicia się
syi Europejskiej, graniczy na północ i płn.- z pod władzy książąt kijowskich, R. po jego
wschód z gub. włodzimierską, na wschód i po- śmierci poddał się Ingwarowi, synowi Igora,
ludnie z tambowską, na zachód z tulską i mo- który w 1219 r. został panem wszystkich
skiewską i na przestrzeni 36,922'5 w. kwadr. krajów razańskich. W 1227 r. Batychan zdo-
ma 1,477,433 mk., zajmujących się glównie byl R. i wszystkich jego mieszkańców wraz
rolnictwem i przemysłem. Podług kalendarza z książętami w pień wyciął. Potem R. odda-
Hurlanda z 1879-80 r. było w gubernii 377 ny był przez chana pod zarząd baskaków (na-
żydów. Z całej powierzchni gubernii ziemia miestników), aż Oleg Kraśny wyjednał sobie
uprawna zajmnje /5' lasy 1/3 i łąki 1/ 12 część. tytuł w. księcia;zawsze pod zwierzchnictwem
Rz. Oka dzieli gubernią na dwie nierówne i chana. Taki stan trwał do 1507 r., w którym
odmienne części, z tych północna mniejsza, na Wasili, w. ks. moskiewski, zawezwał Iwana,
lew. brzegu Oki leżąca, tak zwana strona me- ks. razańskiego, przed sąd wielkoksiążęcy, za
8zczerska, jest niska, pokryta błotami i jezio- to, że z chanem krymskim Mengli-Girejem
rami i porosła lasem, część zaś poludniowa zawarł przymierze, wtrą,cił go do więzienia i
jest otwarta, mnóstwem strumieni i parowów ks. razańskie przyłączył do swoich posiadło-
poprzecinana , pozbawiona zupełnie lasów. ści. Za panowania książąt z domu Romano-
Z rzek, oprócz Oki i Donu, ważniejsze: Tru- wy ch założono tu linią obronną przeciwko
beż, Pronia, Osietr, Woża i in. Jeziór jest ludom koczującym; w 1719 r. utworzono pro-
wiele; rozległe bagna. Klimat w ogóle zdrowy, wincyą a w 1776 r. namiestnictwo razańskie.
umiarkowany, nieco ostrzejszy w części pół. Z opisów gubernii najważniejszy Baranowi-
nocnej niż południowej; średnia roczna tem- cza (1860 r.); ob. także Iłowajskiego Istorija
peratura wynosi wRazaniu + 3'8 0 R. Pod kn. riazanskago (1859 r.). Razańsko-kozłow-
względem geognostycznym należy gubernia ska droga żelazna, długa 198 w., oddaną zo-
do formacyi węglowej i jurajskiej. Z rzeczy stała do użytku publicznego d. 5 września
kopalnych znajduje się węgiel kamienny, 1866 r. Przebiega w kierunku południowym,
ruda żelazna, wapień, margiel, glina, gips, nieco ku wschodowi nachylonym, przez gub.
torf bardzo obficie. W lasach rośnie: osika, razańską i tambowską i ma w ogóle 17 stacyi,

Raz
z których główniejsze: Staro żyłowo, Korabli-
no, Rażsk, Ranenburg. '\V Razaniu łączy
się z drogą żel. moskiewsko-razańską (długa"
165 w.), w Rażsku z rażsko - wiazemską i
rażsko-morszańską, w Kozłowie zaś z tambo-
wo-kozłow. i kozłowo-rostowską. J. Krz.
Razantowa, ob. Rozentowo.
RazbojlJa, wś, pow. mohylewski, gm. Kru-
głe, ma 30 dm. i 170 mk., z których 2 zajmu-
je się garbarstwem, 3 powroźnictwem, 4 wy-
robem narzędzi rolniczych.
Razbojnikowo 1.) wś, pow. neweIski, w 1
okr. pok. do spraw włośc., gm. Korotajewo.
2.) R., wś, tamże, gm. Trechalewo.
Razbrosanlla, os. włośc., pow. radomski,
gm. Skaryszew, par. Odechów, odl. od Rado-
mia 17 w., ma 4 dm., 17 mk., 63 mr. Utwo-
rzona i nazwana po 1864 r. przy stosowaniu
ukazu o uwłaszczeniu włościan.
Razchodno, wś, pow. sieński, gm. Ulano-
wicze, ma 23 dm. i 114 mk., z których 1 zaj-
muje się kołodziejstwem.
Razchody, zaśc., pow. borysowski, w 2
okr. pol. łohojskim, gm. Hajno, par. kat. do
1865 r. Hajno, odtąd Łohojsk; miejscowość
falista, dość leśna; grunta szczerkowe. A. Jel.
Razderka al. Razdziorka, u Korej wy Raz-
dzierze, wś włośc., pow. dzisieński, w 4 okr.
pol., gm. Jazno, okr, wiejski i dobra skarbowe
Pawłowicze, o 18 w. od Dzi.my, 4 dusze rew.
Była tu st. poczt. na trakcie z Mołodeczna
przez Wilejkę do Dzisny.
RazdiellJł1ja, ob. Rozdzielna.
RazdoJje, wś włośc., pow. wileński, w 5
okręgu pol., gm. Ilino, okI'. wiejski Słoboda,
o 7 1 /, w. od gminy, 9 dusz rewiz.; należy do
dóbr skarbowych Swirany.
Razdor, fol., pow. klimowicki, młyn paro-
wy, zatrudniający 2 ludzi i dający dochodu
1200 rs. rocznie; własność Konosiewiczów.
Razdory, wś, pow. wilejski, w 2 okr. pol.,
gm. Wilejka, okr. wiejski Barańce, o 10 w.
od gminy a 12 w. od Wilejki, ma 3 dm., 26
mk. prawosł. (w 1864 r. 5 dusz rewiz.); nale-
ży do dóbr Teklinopol Skirmuntów.
Razdyna, wś, pow. rossieński, gm. Kolt y-
niany, o 57 w. od R08sień.
Razdzierka, al. Razderka.
Razdziel'Ze, ob. Razderka.
Razieli, wś, pow. kobryński, na płd.-wsch.
od Łosic.
Razjezża, wś, pow. radomyski, o 7 w. od
Korohodu (par. prawosł.), a ]1/ w. od Żoł-
nierzówki, ma 220 mk., nadzielonych 603 dz.
ziemi, z której rocznie płacą 2571's. 22 kop.
wykupu. Należy do klucza czarnobylskiego
hr. Chodkiewiczów.
Razkazy, wś włośc., pow. wileński, w 1
okr. pol., gm. Rzesza, okI'. wiejski Bukiszki,
O 10 w. od gminy, 24 dusz rewiz. olladników
Raz
573
w. ross.; należy do dóbr skarb. Ginejoiszki.
Razki, wś, pow. oszmiański, w 1 okr. pol.,
gm. Polany, okr. wiejski Bejkany, 2 dusze re.
wiz.; należy do dóbr Bryndziszki Zawadzkich.
Razkiczy, wś nad rz. Brożą, pow. bobruj-
ski, w 2 okr. pol., gm. Broża, ma 7 osad; miej-
scowość poleska, grunta piaszczyste, łąk ob-
fitość. A. Jel.
Razlay w dok. z 1251 r. (Woelky, Urk. B.
d. Bist. Culm, str. 17), są to Wrocławki w po-
wiecie chełmińskim (ob. Zeitsch. d. Westpr.
Gesch. Ver., XVI, 32). Kś. Fr.
Razlicje al. Razlito, wś, pow. borysowski,
u źródeł rzeczek Bierezanki i Lipki, prawycb
dopł. Derażyny (Dzieraczyny), w 2 okr. pol.
łohojskim, gm. Osowo, przy drodze ze wsi
Nidal do Klinnik, ma 17 osad pełnonadziało-
wych; od północy miejscowość nizinna, lesi-
sta, od południa wzgórzysta; kamień narzuto-
wy, grunta szczerkowe. A. Jel.
Razlito, ob. Razlicje.
RazIllowje, fol. w pobliżu rz. Omniszewki,
dopł. Wilii, pow. borysowski, w 2 okI'. pol.
łohojskim, gm. Osowo, przy drożynie ze wsi
Słoboda do wsi Łonwa; miejscowość dość ró-
wna, grunta lekkie. A Jel.
Razm)', wś, pow. rossieński, gm. i par.
Szweksznie, o 124 w. od Rossień.
Raznimiskie jezioro, ob. Raźno.
Raźniów, rus. Rażniew, wś, pow. brodzki,
16 klm. na płd.-zachód od Brodów, 5 klm. na
płn.-zach. od urz. poczt. i tel. w Zabłotcach.
N a płn. leży Ruda, na wsch. Ponikowica :Ma-
ła, na płd.-wsch. Zabłotce, na płd. Czechy,
na zach. Turze. W ś leży w dorzeczu Dniepru,
za pośrednictwem Styru. Przez płn. część ob-
szaru płynie prawe ramię Styru od wschodu
z P()nikowicy na zach.; środkiem obszaru prze
chodzi drugie ramię Styru, tak zwane Ła
hodów, od płd.-wsch. z Zabłociec na płn.-zach.
i tworzy staw podługowaty, z którego wypły-
nąwszy, łączy się z prawem ramieniem. Przez
zach. część wsi płynic trzecie lewe ramię Sty-
ru, od płd. z Czech na płn. i łączy się niedaleko
granicy z połączonemi dwoma. Zabudowania
wiejskie leżą w dolinie środkowego ramienia.
Grupy domów mają, nazwy: Babin, KIecki,
Lipnik (Łypnyk), Mandycze w Lisku, Srakuła,
Wdin (Wełyn). Karczmy dwie: Pod Rudą i
Zdybanka. Własn. więk. (Władysław Gnie-
wosz) tu i w Łabaczu ma 1336 mr.; wł. mn.
796 mI'. (ob. Łabacz). W r. 1880 było 90 dm.,
576 mk. w gminie, 13 dm., 93 mk. na obsz.
dwor.; 40 rz.-kat., 557 gr.-kat., 72 izrael.; 115
Polaków, 550 Rusinów. Par. rz.-kat. w Ole-
sku, gr.-kat. w miejscu, dek. oleski, archid.
lwowska; do par. należy Ruda Brodzka. We
wsi jest cerkiew i od 1865 r. szkoła filialna
z językiem wykład. ruskim. Gorzelnia i dwa
młyny wodne. Dzisiejsza część wsi Babin by-

574
Raz
la niegdyś wsią odrębną. Wymieniają dokum.
z 1629 r. (ob. Barącz, Wolne miasto handlo-
we Brody, Lwów 1865, str. 11). Według A.
Schneidera (Encykl. do krajoznawstwa Gali-
cyi, t. II, str. 116) została zniszczona przez
Tatarów w połowie XVII w. Lu. Dz.
Raźno, łotew. Raznas azars, niem. Rasna-
See, jezioro w Inflantach polskich, w połud.-
wschod. części pow. rzeczyckiego. Długość
10 1 /, w., szerokość 7 w., ma 48 1 /, w. kw. po-
wierzchni; największa głębokość wynosi od
10 do 20 sążni. Brzegi przeważnie piaszczy-
ste, otaczają zewsząd wyżyny, po części do-
syć znaczne. Ze strony wschodniej wypada
rzeka Rzeżyca (po łotew. Rejzieknie), w prze-
biegu swoim zrasza niemal cały powiat i przy-
jąwszy kilka pomniejszych dopływów w tym-
że pow. uchodzi do jeziora Łuban. Część pół-
nocna jeziora R, tworzy rozległą zatokę, od
wnoszącego się nad nią starożytnego dworu
jez. Duksztygał zwaną. Jezioro R. zaliczają
ogólnie do najbardziej rybnych, a ryba w niem
i duża i smakowita. Sędacze, szczupaki, lesz-
cze, okunie oraz słynna stynka raźnieńska
(Osmerus eperlanus vel spirynchus) przyno-
szą rozmaitym właścicielom kilkaset rubli
rocznej dzierżawy. U południowych wybrze-
ży przechodzi pasmo wzgórz, ciągnące się od
gub. pskowskieJ przez pow. siebie ski i luceń-
ski a stanowiące dział wodny pomiędzy do-
pływami rzeki Wielikiej i porzeczem Dźwiny.
Na wschodnio-południowym wybrzeżu R. na-
potykamy najwynioślejsze ze wzgórz okolicz-
nych, noszące nazwę "Góry obłoków" (Wol-
kenberg). Góra ta, uwieńczona zwaliskami
naj starszego w tym kraju zamczyska, jest
niewyczerpanem źródłem do podań i powieści,
które zwane są pod nazwą "legend nadraź-
nieńskicb. Podług jednej z nich przed laty
cała ta okolica należała do wdowy po władcy
na W olkimborgu. Zmarła ona bez potomstwa
męskiego i tylko pozostawiła trzy córy, mię-
dzy które cała ta kraina rozdzieloną została.
W każdej z trzech posiadłości wzniósł się za-
mek obronny, od imienia właścicielki nazwa-
ny, Naj starsza Róża otrzymała w dziale Ro-
siten, dziś Rzeżyca, druga Lucya - Lucyn,
a naj młodsza Marya - Maryenhauz. Podanie
to widocznie jest późniejszego poehodzenia
i nie jest wytworem ludowym. Bardziej na-
rodową legendę nadraźnieńską ogłosił ks. J ó-
zef :Macilewicz w wydanej w Wilnie w 1850 r.
książce łotewskiej: "Pa wuj ciej szona un wy s-
sajdi sposobi diel ziemniku Łatwiszu etc."
(t. t. "Wiadomości i t. d. dla łotewskich wie-
śniaków") o przebywającej w podziemiach
góry wolkenburskiej zaczarowanej dziewicy
oraz znajdujących się tamże skarbach, strze-
żonych przez dwa wielkie psy. Baśń tę opo-
wiadaj" Łotysze w okolicach bardzo wielu
Rd
zamków inflanckich i kurlandzkich. Od jez. R.
bierze swą nazwę obszerny dekanat rzeżycko-
raźnieński, w skład którego wchodzi 11 para-
fij (ob. art. Inflanty, t. III, str. 285), Por.
art. Bilensteina w Baltische Monatschrift, t.
XXIX, str. 720-721. G. Manteuffel.
RaźIJY, al. Reźny, wś, kol. i folw., pow. wę-
growski, gm. i par. Sadowne, posiada szkołę
początkową ogólną, 111 dm., 734 mk.; kol.
ma 117 mr., wieś ma 107 osad i 1984 mr.
W 1827 r. było 42 dm., 277 mk. Wchodziła
w skład dóbr Kołodziąż. Do 1748 r. istniał
tu kościół parafialny.
Razodranka al. Razadranka, 1.) Stara, wś,
pow. sokólski, w 3 okr. pol., gm. Kamionka,
o 11 w. od Sokółki. 2.) R. Nowa, wś, tamże,
o 10 w. od Sokółki.
Razorówka, wś, pow. mścisławski, gm.
Lubawicze, ma 11 dm. i 77 mk.
Razsolne, jezioro w pow. homelskim, rocz-
nie lowi się około 18 pudów płoci, okoni,
szczupaków i leszczy.
Raztrebki, zaśc. w południowej części po-
wiatu borysowskiego, w 2 okr. pol. łohoj-
skim, w par. katol. dawniej Hajno, po 1865 r.
Łohojsk. Miejscowość lekko-falista, dość le-
śna, grunta szczerkowe. A. Jel.
Razumna, wś włośc., pow. lidzki, w 2 okr.
pol., gm. Koniawa, okr. wiejski Krzywile, 2
dusze rewiz.; należy do dóbr skarbowych Du-
bicze.
Razumowka, wieś, pow. czehryński, ob.
Erazmówka.
Razunowa, folw. w pow. wilejskim, nale-
ży do dóbr Łopaczewo.
Razuwa, karczma w pobliżu rzeki Bere-
zyny, pow. borysowski, przy drodze z foIw.
Ra1ziwiłowa do miasta Borysowa. Al. Jel.
Razuwajka, karcz., pow. borysowski, na
gośc. z Ziembina do Zabołocia, w gminie
Ziembin. Al. Jel.
Razwiedowka, las sosnowy na północno-
wschodnim brzegu bagna Griada, w pow. le-
pelskim.
Raz\Vołoże, podług podania ludu niegdyś
gród, stojący Da miejscu dzisiejszej wsi Anto-
nów, w pow. skwirskim, zniesiony przez naj-
ście Tatarów w połowie XVII w. R. jeszcze
w 1592 r. należało do sstwa białocCl'kiewskie-
go (ob. Antonów).
Raże, wś, pow. szawelski, gm. Gruździe,
o 30 w. od Szawel.
Rażepy, wś nad rzką Dunniczem (Dumką),
dopł. Rowu, puw. lityński, okr. pol., gm. i par.
Meżyrów, o 36 w. od Lityna, ma 80 osad,
280 rok., 337 dzies. ziemi włośc., 418 dzies.
dworskiej, 25 dz. cerkiew. Cerkiew p. w. św.
Krzyża, wzniesiona w 1795 r., filialna do par.
w Stodulcu. Gleba glinkowata. Należała do
dóbr koronnych; w czasie ostatniej lustracyi

Rai
była w posiadaniu Olszewskich, którzy opła-
cali 477 zlp. kwarty. Następnie władali nią
Sakowscy, Bienkiewiczowie, obecnie Stęp-
kowskich. Dr. M.
Bazniczę, w dokum. Rarnicze, wś nad Sty-
rem, pow. łucki, na wprost mka Kołki, nale-
żała do zamku łuckiego, nadana ks. Konstan-
temu Ostrogskiemu wraz z 3 dworzyszczami
w Rudnikach i 3 dworzyszczami w Kołkach,
które tenże wydając siostrzenicę swą za Jana
Duchnę, dał jej tytułem wiana. Ob. J abło-
nowski, Rewizye, str. 84 i Pamiat. Kij. Arch.
Kom., t. IV, cz. 2: 180.
Bażsk, Riażsk, mto pow. gub. razańskiej,
nad rz. Chuptą, przy linii dr. żel. łączącej
Razań z Kozłowem, z która, zbiegają się
w mieście linie ida,ce w przeciwne strony do
Wiaźmy i Morszańska, ma 2931 mk., 8 cer-
kwi, szkołę powiat., miejska" fabrykę skór
i potażu, targi i jarmarki. Założone w XVI w.,
niegdyś warowne. St. dr. żel. razańsko-ko-
złowskiej, pomiędzy st. Podwisłowo (o 13 w.)
a Szeremietiewo (o 15 w.), odległa, jest o 107
w. od Razania a 91 w. od Kozłowa. Rażski
powiat ma na przestrzeni 2651'5 w. kwadr.
111326 mk., zajmujących się rolnictwem. Po-
wierzchnia równa i wzniesiona, gleba czarno-
ziem, znacniejsze rzeki Pronia i Chupta, lasy
zajmują 21% ogólnej przestrzeni. Rażsko-
morszańska droga żelazna, długa 121'35 w.,
otwarta, została dnia 2 grudnia 1867 r. Prze-
chodzi w kierunku wschodnio-południowym
przez gub. razańsh i tambowska,. Rażsko-
wiaziemska droga żelazna, długa 465 w., od-
dana. została do użytku publicznego częścio-
wo od 1 czerwca 1870 do 15 grudnia 1874 r.
Przebiega w kierunku zachodnio-północnym
przez gubernie: razańską, tulską, kałuską
i smoleńską, z głównemi stacyami: R., Sko-
pin, U złowaja, Tuła, Protopopowo, Aleksin, Ka-
ługa, Miatlewo, łącząc się w Wiaźmie z dr.
żel. moskiewsko-brzeską w Tule z moskiew-
sko-kurska,. Ze st. Uzłowaja wychodzi linia
do Jelca, długa 181 w. J. Krz.
Rąb, niem. Romb, wyb. do Załęża należące,
pow. kartuski, st. p. Przodkowo; 1885 r. 34
dm., 242 mk.
Rąbaniska, leśniczówka na obszarze Wy-
sokiej, pow. myślenicki. Br. G.
Rąbany Most (Rubanyj Most), wieś, pow.
humański i czehryński, ob. Most.
Bąbal'g, ob. Rombw'g.
Bąbczyn 1.) niem. Rombczyn, ws l folw.
nad Ołoboczką, pow. odolanowski, o 2 klm. na
połud.-wschód od Raszkowa (urz. poczt.),
st. dr. żel. w Biniewie o 5 klm.; par. i okr.
domin. Pogrzybów; R. należał w r. 1579 do
Marcina Rąbczyńskiego i Wojciecha Pacy-
nowskiego, a w r. 1618 do sukcesorów Dać-
bOlfa Karnkowskiego. Folw., zwany Starym
Rąb
575
R., ma 3 dm. i 194 mk. katol. W Spisie gmin
i okręgów nie wykazana. 2.) R., niem. Rom-
czyn i Rombczyn, dok. Repczino, Rapoczino, Rap-
czino, Rapcino, osada wiej ska, domin. i okra.g
domin., pow. wągrowiecki, o 5 klm. na płn.
od Mieściska (urz. poczt.); par. Łebo, st. dr.
żel. w Janowcu o 11 1 / 2 klm. Około r. 1390
pisali się sta.d Rąbczyńscy; za czasów arcyb.
Łaskiego składał się R. z ról dziedzicznych
i kmiecych, z których dawano dziesięcinę sno-
powa. prob. w Łeknie; kmiecie płacili też kolędę
po groszu od dymu, a zagrodnicy po II, grosza.
Przy schyłku XVIII w. należał R. do Jakuba
Radońskiego. Rozkopano tu cmentarzysko,
w którem znaleziono popielnice w rodzaju
twarzowym z ornamentyką, a w nowszych
czasach wyorano garnek z srebrnemi moneta-
mi, polskiemi i krzyżackiemi, z XV w. Osa-
da ma 17 dm., 114 mk. (60 kat., 54 prot.).
Domin. liczy 239 mk., w 21 dm.; obszaru ma
wraz z folw. 2553-22 ha, t. j. 1539'10 roli,
313'50 łąk, 46'74 past., 585'20 lasu, 45'96
nieużyt., 22'72 wody; czysty doch. grunt.
18178 mrk; gorzelnia parowa z młynem i 2
cegielnie; chow bydła i owiec. Do dóbr na-
leży Mrowiniec, Nowa wieś i Augustowo, któ-
re z leśniczówka. tworza. okręg domin., maja.cy
38 dm., 654 mk. (435 katol., 219 prot.).
Bąbielł, w XVI w. Rambyenie, kol., folw.
i trzy osady, pow. łódzki, gm. Rąbień, par.
Kazimierz, odl. 9 w. od Łodzi, posiada kopal-
nię torfu, z produkcyą dochodzecą do 5000 rs,
rocznie. Kol. ma 35 dm., 386 mk., 872 mI'.
włośc.; folw. 3 dm., 43 mk., 209 mI', dwors.;
l-sza os. 33 mr. dwors.; 2-ga os. 60 mr.
włośc.; 3-cia os. 86 mr. dwors.; karcz. 1 dm.,
3 mr. dwors. W 1827 r. było 46 dm., 358
mk. Według Lib. Ben. Łask. (II,379) wieś
dawała dziesięcinę kapitule łęczyckiej, zaś
pleb. w Kazimierzu tylko kolędę po groszll
z łanu. Według reg. pob. pow. łęczyckiego
z r. 1576 wś R., w par. Kazimierz, należała.
w części do Jakuba Stokowsldego, miała 4'/1
łan, rzem. descruit; 18 osad. Część Jarosza
Romiszewskiego miała 4]/2 łan, 1 karczmę
(Pawiński, Wielkop. II, 64). R. gm. należy do
s. gm. okr. IV w os. Aleksandrowo (tamże
i st. poczt.), ma 1806 mk. (1870 r.). Br. Ch.
Rąbierz 1.) al. Rąbiesz, wś i folw., pow.
radzymiński, gm. Rudzienko, par. Dobre, odI.
33 w. od Radzymina, ma 179 mk. W 1827 r.
było 11 dm., 134 mk. W 1885 r. folw. Rą-
bierz rozl. mr. 611: gr. Ol'. i ogr. mr. 537, łąk
mI'. 56, past. mr. 6, nieuż. mr. 22; bud. mur.
5, z drzewa 9; płodozmian 11-polowy. Wś R.
os. 8, z gr. mr. 236; wś Nowe Rudno os. 12,
z gr. m. 40. 2.) R. al. Rąbież, folw., pow. Wę-
growski, gm. Jaczew, par. Liw, ma 2 dm., 19
mk, 151 mr. W 1827 r. było 3 dm., 21 mk,
3.) B. (Kryski), wś, pow. płońeki, gm. Naru-

576
Rąb
szewo, par. Krysk, od!. o 12 w. od Płońska,
posiada karczmę, 36 dm., 252 mk., 483 morgo
4.) B., we i folw., pow. ciechanowski, gmina
i par. Grudusk, od!. o 23 w. od Ciecbanowa,
ma 18 dm., 128 mk. W 1876 folw. Rąbierz
rozl. mr. 487: gr. 01'. i ogr. mI'. 273, łąk mr.
30, past. mI'. 33, lasu mI'. 126, zarośli mI'. 16,
nieuż. mI'. 9; bud. mur. 4, z drzewa 11. Wieś
R. ma 24 os., 76 mI'. 5.) R. wś i folw., pow.
ciechanowski, gm. i par. Opinogóra, odl. o 11
w. od Ciechanowa, ma 5 dm., 75 mk., 431 mr.
obszaru. Br. Ch.
Rąbież, ob. Rąbierz.
Bąbiu 1.) al. Rąbino, Rnmbino, wś i folw.,
pow. inowrocławski, o 2 klm. na połud.-zach.
od Inowrocławia (par., poczta i st. dr. żeL).
R. wchodził w skład sstwa inowrocławskiego
już przed r. 1505 (Kod. dypl. Rzyszcz., II,
977); zabrany przez rząd pruski, wcielony zo-
stał do t. zw. amtu inowrocław5kiego. Wieś
ma 24 dm. i 220 mk. (1 prot.). :Folw. liczy
66 mk., 5 dm.; obszaru ma 239'34 ha, t. j.
226'93 roli, 0'78 łąk, 6'40 past., 4'86 nieuż.,
0'37 wody; czysty doch. grunt. 5854 mrk.
2.) R. al. Rombin, wś kościelna, domin. i okr.
domin., pow. i dek. kościański, o 10 klm. na
płn.-wschód od Krzywinia; par. w miejscu,
poczta Turew, st. dr. żel. w Szremie o 12
klm. R. znany już w r. 1316 (Kod. Wielkop.
988), był gniazdem rodzinnem Rąbińskich b.
Łodzia; stąd pisał się Dzierzysław w r. 1371,
Sędziwój w r. 1394 i prawdopodobnie kano-
nik Piotr, wymieniony w Kod. dypl. Rzyszcz.
między r. 1488-1492 (t. II, 575 i 582).
Około r. 1580 składał się R. z 15 3 /. łanów
osiadłych, 9 zagrod., 8 komorn., 4 rzemieśl.
i 2 wiatraków; owiec było 36. Od Rąbińskich
przeszła majętność do Strzeleckich, a następ-
nie Chłapowskich, którzy ją, dotąd posiadają,.
Wykopaliska miejscowe znajdują się w zbio-
rach Pozn. Tow. Przyj. Nauk. Kościół p. w.
św. Piotra i Pawła wystawić miał Piotr Du-
nin, jak podaje Długosz pod r. 1144; w każ-
dym razie istniał przed r. 1391. Obecny z ce-
gły palonej stawiany był około 1610 r.; ryci-
nę jego zamieścił Przyjaciel Ludu (r. 1841,
VIII, 129). Altaryę M. B. Rożańcowej zało-
yła przy nim w r. 1616 i uposażyła Zofia
Chrzypska, bractwo rożańcowe zaprowadzone
było w r. 1665. W kościele znajdują się na-
grobki: Jana Rą,bińskiego (t 1648 r.) i dru-
giego Jana Rąbińskiego, zmarłego w pode-
szłym wieku, opisane przez J. Łukaszewicza
(Opis kośc. par., II, 177). Nagrobek Józefa
Chłapowskiego, ssty kościańskiego, stoi na
cmentarzu. W skład par. wchodzą: Donatowo,
Jeleńczewo, Rąbin i Rąbinek. Wieś liczy
42 dm., 346 mk. Dominium ma 16 dm.,
246 mk.; obszaru wraz z Rąbinkiem 1336'18
ha, t. j. 563'82 roli, 152'87 łąk, 8'79 paBt.,
_o
563'46 lasu, 44'58 nieuż. i 2'66 wody; czysty
dochód grunt. 11447 mrk; cegielnia; właści-
cielami są Chłapowscy. W skład okr. domin.
wchodzą, folw. Rąbinek i dom borowy Rąbin-
Podborem. Owczarnia Rąbin-Piaski, pod Tur-
wią, nie tworzy odrębnej całości. Cały okra,g
liczy 365 mk. katol. w 72 dm. E. Cal.
Rąhinek, wś, włośc., pow. łódzki, gm. Rą-
bień, par. Kazimierz, ma 10 dm., 59 mk., 124
mr. W 1827 r. było 10 dm., 46 mk.
Bąbillek 1.) al. Rombinek, posiadłość w pow.
inowrocławskim, o 2 klm. na zachód od Ino-
wrocławia (par., poczta i st. dr. żeL), okr.
wiejski Grodztwo (Grostwo); 3 dm., 35 mk.,
ma obszaru 46'87 ba. 2.) R. al. Piaski, folw.
do Rą,bina, pow. kościański, o 11 klm. na za-
chód od Szremu, par. i okr. domin. Rąbin,
poczta Turew, st. dr. żel. w Szremie i Czem-
piniu; 7 dm. i 106 mk.
Rąbkowa, wieś, pow. nowosądecki, par.
rzym.-kat. i urz. poczt. w ZbYRzycach (o 5
klm.). Wieś leży na lewym brzegu Dunajca,
na południowych stokach Ostrej góry. To
pasmo lesiste ciągnie się od góry Chełmu
(793 mt.) aż po ujście Łososiny do Dunajca
pod Wito wicami. Przez wieś płynie potok do
Dunajca, na południe zaś idzie droga gminna
do gościńca słotwińsko - sądeckiego, z któ-
rym się łączy w pobliżu kościołka św. Justa.
:Malownicza okolica pocbyla się z 477 mt.
w stronę połud. i wschodnią, w dolinę Dunaj-
ca, którego koryto wznies. 252 mt. Graniczy
na zach. z Bilskiem, na wsch. z Tabaszową
i Znamirowicami, na płd. z Roćmirową częścią
Bilska a na płn. z Wito wicami i Witkówką.
Z obszaru 515 mI'. przypada na własn. wie;.k.
(Hipol. Raciewski) 291 mr. (137 roli, 14 łąk
i ogr., 72 past. i 68 lasu); w.lasn. mniej, 224 mI'.
(166 roli, 16 łąk i 42 past.). W 1880 r. było
42 dm. (2 na obszarze więk. pos.) i 263 mk.
(127 męż. i 136 kob.); 241 rzym.-kat. i 22
izrael. Izraelici mieszkają na obszarze dwor-
skim. Mac.
Bąblów, wś i folw. i R. Nowy we włośc.,
pow. nowo-aleksandryjski (puławski), gmina
Celejów, par. W ąwolnica. W 1827 r. było 26
dm., 164 mk. R., folw. dobro Celejów, ma
1630 mI'. obszaru, wtem 454 mr. roli i 1093
mr. lasu. Do włościan należy 427 mI'. Nowy
Rąblów, wś włośc.,wchodząca w skład dóbr Ka-
zimierz, ma 17 os., 237 mr. Według. reg.
pob. pow. lubelskiego z r. 1531, wś Ramblów,
w par. Wąwolnica, miała w części Mikołaja
Słotwińskiego 1 1 / 2 łan.; Piotr Przylog, opie-
kun dzieci :Marcina, 1/, łan., Piotr Przylog 1
łan, Stan. Podgajny 1/. łan (Pawiński, :Małop.,
358, 369).
Rączki, w XVI w. Ranczky, Raczkow, wś,
folw. i dobra nad rz Pilicą, pow. konecki, gm.
Dobromierz, par. Przedbórz. OdI. od Końskich

Rąc
39 W., lezy nad rzeką,; na wybrzeżach której
znajduje się na obszarze dóbr 8 małych jezior
i 6 stawów. Pokłady torfu i kamienia wa-
piennego. We wsi szkoła począ.tkowa. Wieś
ma 44 dm., 281 mk. Na obszarze dworskim
jest kaplica wystawiona przez Stanisława
Kłosowskiego, dziedzica. Dobra Rl\czki skła-
dały się w 1870 roku z folwarku Rączki,
Wymysłów i Poręba, nomenklatur: Smuga,
Grudek, Dolny; os.: Pustkowie Błotne. Rozl.
mr.2619: gr. or. i ogr. mr. 653, łl\k mr. 112,
past. nu. 45, wody mr. 34, lasu mr. 1564,
zarośli mr. 130, w osadach mr. 10, nieużytki
mr. 67; bud. mur. 14, z drzewa 16; płodo-
zmian 6 i 10-polowy, las nieurzl\dzony; są
trzy młyny wodne. Wieś R. os. 37, z gr. mr.
325; wś Wymysłów os. 10, z gr. mI'. 81. Na
poczl\tku XVI w. R. Sl\ osadl\ przeważnie le-
śnl\ i nadrzecznl\. Chodowla pszczół (liczne
pasieki), rybołóstwo i pasterstwo stanowil\
główne gałęzie przemysłu okolic nadpilickich.
Rolnictwo małą. odgrywa rolę. Dziesięcina
z folwarcznego obszaru w R. i z karczmy mia-
ła wartości około 1 1 / 2 grzywny. Z łanów kmie-
cych, wartości do 3 grzyw., dawana była ka-
nonii i prebendzie kurzelowskiej. Za dziesięci-
nę konopną. płacono po 2 gr. z łanu (Łaski, Lib.
Ben., 555, 603, 616-619). Według reg.
pob. pow. chęcińskiego z r. 1508 wś Ranczki
i Dobromyrz, własność Mikołaja Masłomiac-
kiego, płaciły poboru 2 grzyw. gr. 5. W r.
1540 własność Masłomianckiego, miały 10
km. na pół łan., 3 zagr., 2 karczmy, płacą.cych
po 1 grzyw. Był tam dwór, folw., łąki, lasy,
4 sadzawki i młyn. Oceniona na 350 gryw.
(Pawiński, Małop., 484, 573). Jeszcze w 1765
r. wś R. obowią.zaną. była do danin dla staro-
stwa przedborskiego. N ależały do rodziny
Karwosieckich. Za Stanisława Augusta po-
szukiwano tu soli, lecz bez skutków. 2.) R.
Mileu'o, pow. ciechanowski, ob. Milewo.
Rączki niem. Rontz/cen, dokum. Runtzky,
Rauntzky, wś na pol.-prus. Mazurach, nad rz.
Nidą., pow. niborski, nad traktem z Niborku
do Olsztynka, 8 klm. na półn. od Niborku.
Wieś założona r. 1351 w dzień po św. Idzim.
Gunter von Hohenstein, komtur ostródzki, na-
daje swemu słudze Dobrymysławowi 22 1 / 2
włók chełm. w ziemi saskiej przy granicy
Załusek. Ksią.żę Olbracht obdarza na polece-
nie Achacego Czemy, wojewody malborskiego,
jego sługę Jerzego Nachtrabe dobrami Rącz-
ki. Dan w Królewcu dnia 31 maja 1565 r.
W r. 1600 mają Rl\czki samych mieszkańców
polskich (ob. Kętrz., O ludn.). Ad. N.
Rączna, wś, pow. krakowski, par.rzym.-
kat. i urz. pocz. w Liszkach, odl. o 3'8 klm.,
na lew. brzegu Wisły, między rzeka, a gościń-
cem z Liszek do Czernichowa. Składa się
z pięciu grup chat. :Ma 161 dm., 955 mk.;
Słownik Geograficzny T. !X.-Zeszyt 104
Rąc
577
94 t rzym.-kat. i 11 izrael. Dwór zwany La-
sem i osada Podlasem 2 dm., 12 mk.; Rączna
124 dm., 734 mk.; wólki: Dzikowiec 5 dm.,
24 mk.; Na Powieszonej 4 dm., 18 mk.; Pod-
lasem 19 dm., 119 mk.; Zalasem 7 dm., 60
mk. Obszar większy (Antoni Jezierski) wy-
nosi 131 mr. roli, 21 mr. łą.k i ogr., 26 mr.
past. i 192 mr. lasu; pos. mn. 607 mr. roli,
187 mr. łl\k i 240 mr. past. We wsi znajduje
się szkoła ludowa. Wieś założył lub nabył
około r. 1456 klasztor tyniecki. Wspomina
ją. przywilej Kazimierza Jagiellończyka z 6
października 1456, potwierdzają.cy posiadło-
ści klasztorne (Kod. dypl. opactwa tynieck.,
wyd. Kętrzyńskiego, str. 400). Za Długosza
(TJ. B., I, 123) należała do par. w Tyńcu jako
wieś klasztorna, miała 6 i ćwierć łanów kmie-
cych, karczmę, 3 zagrody z rolą, pół pola
zwanego Dąbrówkami i folwark klasztorny.
Dąbrówki noszą. w tym czasie nazwę KI\-
ty (ibid., III, 185). Prócz zwykłych danin
i robót musieli kmiecie zwozić drzewo do
klasztoru tynieckiego. W 1581 (Pawiński,
Małop., 42) składała się z 31 półłanków kmie-
cych, 6 zagród z rolą., 2 komorników z by-
dłem, 1 kom. bez bydła, 4 rzemieśl.j miała
nadto ćwierć roli klastornej i ćwierć młynar-
skiej. Po zniesieniu opactwa została wcielona
do funduszu religijnego  w końcu sprzedaną.
Graniczy na wschód ze Sciejowicami, na płn.
z Liszkami, Kaszowem i N ową. Wsią, na wsch.
z Zagaciem a na płd. z Wołowicami i J ezio-
rzanami. Mac.
Rączyna, góra lesista, na granicy gm. Rą-
czyny (pow. jarosławski), łIuciska (pow.
rzeszowski), Drohoblczki i Sliwnicy (pow.
przemyski), pod 40°2 wschod. dłg. a 49°53'
2'5" płn. szer. Od strony płn. majIII tu swe
źródła Łopuszka i Turzy pot., a od płd. Ka-
mieniec. Las od płn. zwie się NiwIlIlasową.
Wzniesienie 452 mt. Br. G.
Rączyna, potok, powstaj e na płd.-zach.
krańcu wsi t. n., w pow, jarosławskim; płynie
na płn.-wsch. między domostwami Rą.czyny;
zwraca się na płn., przechodzi do Pantalowic,
przepływa obszar Krzeczowic i w obrębie
Rożniatowa uchodzi do Mleczki z lew. brzegu.
Długość biegu 12 1 12 klm. Od Pantalowic zwie
się także Pantalówką (ob.). Br. G.
Rączyna, wś w pagórkowatej części FOw.
jarosławskiego, nad Rlllczynlll, dopływem Pan-
talówki a z nią Mleczki. N a południu ma du-
ży las na wzgórzach, z których Rączyna się-
ga 425 mt., na wschód podgórza (275 mt.)
oddzielające potok ten od pot. Rzeplina, na.
zach. płaskowzgórze (341 mt.), dzielące pola
Rączyny od Mleczki. Domy cil\gną. się po brze-
gach potoku, koło dworu wznies. 245 mt. We
wsi szkoła ludowa; par. gr.-kat. w Rozborzu
Okrągłym, rzym.-kat. w Pantalowieach, urzl\d
37

578
Rąc
poczt. w Pruchniku (odI. o 7 klm.). Wieś ma
163 dm. i 891; obszar więk. pos. 9 dm., 93 mk.
(40 męż., 53 kob.). Pod względem wyznania
jest 788 rzym.-kat., 161 gr.-kat. i 35 izrael.
Z całego obszaru 2267 mr. wynosi obszar więk.
(Wład. Skrzyński) 1211 mr. (405 roli, 65
łąk i ogr., 31 past. i 705 lasu); mniejszy 1056
morgo (915 roli, 119 łąk, 89 past. i 33 lasu).
R. graniczy na zach. z Łopuszką Wielką, na
płd. z Swiebodną, a na wschód z Rozborzem
Okrągłym i Rzeplinem a na półn. z Pantalo-
wicami. '\Vedług Siarczyńskiego (Słow. geogr.
Galicyi, Rkp. bibl. Osso1., Nr. 1826) dziedzi-
czy li R. Kitowie, potem Dereżniakowie, Ol-
szewscy, Zurowscy, Duninowie Borkowscy,
a obecnie w posagu za Celiną hr. Dunin-Bor-
kowską otrzymał Władysł. Skrzyń ski. lłfac.
Rączy lłOtok, potok podtatrzański, powsta-
je w gm. :Między czerwone, pow. nowotarski,
płynie na płn., tworzy granicę od Skrzypne-
go; przechodzi na obszar :Maruszyny, zwraca
się tutaj na płn.-zach. i w obI'. Starego By-
strego uchodzi do Rogożnika Wielkiego z pra-
wego brzegu. Długość biegu 5 klm. Br. G.
Rąkcice, wś i fol., pow. płocki, gm. Mą.ko-
lin, par. Orszymowo, odI. 28 w. od Płocka,
ma ] 6 dm., 200 mk. W 1875 r. folw. Rą.kci-
co rozl. mr. 606: gr. Ol'. i ogr. mI'. 476, łą.k
mI'. 18, past. mI'. 5, lasu mr.82, niemi. mr.
25; bud. mur. 4, z drzewa 5; płodozmian 11-
polowy. :Folw. ten należał dawniej do dóbr
Dzierżanowa. Wś R. osad 22, z gr. mI'. 168.
RąkczYIl, kol. i os. nad rz. Ner, pow. łę-
czycki, gm. i par. Poddębice, odl. od Łęczycy
26 w.; kol. ma 16 dm., 134 mk., os. 5 dm., 3
mk. (stałych).
Rąpel, folw., pow. wieluński, gm. Mokrsko,
par. Krzyworzeka, odI. od Wielunia 16 w.,
ma 10 dm., 71 mk.
Rąty al. Ronty, niem. Ronti, wś na Kaszu-
bach, pow. kartuski, st. poczt. Hopy, par. kat.
Goręczyn, ewang. Szymbark. Wieś zawiera
9 gburstw i 2 zagr., 285 ha (176 roli orn., 32
łąk). W 1869 r. 21 dm., 202 mk.; 44 kat.,
158 ew.; 1885 r. 23 dm., 143 mk.: 43 kat., 97
ew., 3 innych wyznań. Osada powstała z par-
celacyi folw. nalezącego do CzapieIska; w wie-
czystą dzierżawę została wydana r. 1800.
Szkoła ewang. (od 1858 r.) ma 1 naucz. i 65
dzieci. R. 1241 nadaje książe Sambor kaszte-
lanią goręczyńską. z 18 wsiami, między któ-
remi są. i Rą.ty (Ranci), biskupowi kujawskie-
mu (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 63). W dok.
z roku 1291 zowie się ta wieś Tranthe
(tamze, str. 427). Od roku 1311 należały Rą-
ty do wójtostwa tczewskiego i miały prawo
polskie (ob. Zeitschr. d. Westpreuss. Gcsch.
Ver., VI, 133). Według wizytacyi Szaniaw-
skiego z r. 1710 R. winny dawać meszne
Rdu
8 kor. żyta i tyleż owsa, ale od lat 15 płacą
tylko połowę (str. 18). Kś. Fr.
Rchowo, ob. Orc/wwo.
Rdell, Rdyń, ob. hdyń.
Rdełlskie-tl"Zęsftwiska, ob. Irdyń.
Rdułt(nv 1.) al. Rdutów, właściwie Rudul-
towo, w. XV w. Rudultlwwo, wś i kol. nad rzką
Rgilewką. (dopł. Warty), pow. kutnowski, gm.
i parafia Rdułtów, posiada kościół parafialny
murowany, szkołę początkową, urząd gminny,
32 dm., 271 mk., 796 mr. Ludność zamożna,
gleba zyzna, przewaznie pszenna. R. Poduchow-
ny, osada, ma 2 dm., 12 mk., 113 mr.; R., folw.
donacyi rząd. Kłodawa, ma 4 dm., 44 mk.
i 362 mI'. obszaru (ob. Klodawa). R. wraz
z wsią Koczowy, należał do dóbr arcyb.
gnieźnieńskich i posiadał kościół paraf. przy-
najmniej od XIV w. Arcyb. GruszczYI'1ski
(1464-73) nadał probostwo R., za zezwole-
niem króla i Rzymu, klasztorowi kanon. lat e-
raneńskich w Kłodawie, przez przyjaźń dla
Sędziwoja z Czechla, prob. kłodawskiego. Od-
tąd az do kasacyi tego zgromadzenia zarzą-
dzało ono parafią. Według wizyt z 1785 r.
prob. był ks. Franciszek Hercyk, kan. regu-
larny, a kościół chylił się do upadku. W 1800
r. Tomasz Byszewski, dziedzic Bomyczyn, wy-
stawił nowy, murowany, o trzech ołtarzach.
W wielkim ołtarzu obraz przedstawiający N.
P. :Maryą ma datę 1621 r., odznacza się war-
tością. artystyczną. W 1871-2 r. odnowiono
z gruntu zrujnowany kościół. Wieś R. dawała
w XVI w. proboszczowi swemu tylko meszne
po korcu żyta i pół grosza z łanu a dziesięci-
ny na stół arcybiskupi. Łany wójtowskie da-
wały pleb. dziesięcinę. Pleban miał swe dwa
łany roli z łąkami odpowiedniemi (Łaski, Lib.
Ben., II, 459,460). Według reg. pob. pow.
łęczyckiego z r. 1576, było 16 łan., 3 zagr., 2
karczmy, 2 szynk., 3 zagr. po 4 grosze, 3 łany
wójtow., 2 łany czynszowe, 18 osad (Pawiń-
ski, Wielkp., II, 52). R. gm. nalezy do s. gm.
okI'. II w Krośniewicach, st. poczt. w Kłoda-
wie. Gmina ma 12,238 mI'. obszaru, wtem
3100 mr. włościańskich. Lasy zajmują 869
mr., łąki 90 mr., resztę stanowią ziemie orne,
z glebą przewaznie zytnii\ a w części pszenni\.
Na obszarze gminy jest 318 dm. i 3635 mk.,
12 wsi, 11 fol w., 2 kol. i 2 osady. 2.) R.,
w XVI w. Rudolthowo, wieś i dobra, pow. ku-
tnowski, gm. :Mikstal, par. Imielno, odl. 13 w.
od Kutna; ma 11 dm., 97 mk. W 1827 r. było
8 dm., 62 mk. Dobra Rdułtów, w r. 1886 po-
łączone z dobrami Imielno, składają się z folw.
R. i lmielno; rozl. mr. 1145: folw. R. gr. Ol'.
i ogr. mr.162, łą.k mI'. 30, past. mr. 38, lasu mr.
107, nieuż. mI'. 14, razem mr. 351; bud. mur.
3, z drzewa 3; płodozmian 6-polowy; folw.
Imielno gr. Ol'. i ogr. mr. 670, łąk mI'. 71,
past. mr. 2, lasu mr. 15, nieuż. mI'. 36, razem

Rdu
mI'. 794; bud. mur. 12, drzewa 7; płodozmian
4 i ll-polowy, las urządzony, wiatrak. Wieś
R. os. 10, z gr. mr. 72; wś Imielno os. 19,
mI'. 178. Pierwotnie należał do par. Grocho-
wo, ale po utworzeniu w XVI w. kaplicy
filialnej w Imielnie, zamienionionej w 1698 r.
na oddzielną parafię, R. pozostał w parafii
Imielno. Bl'. Ch.
Rdułtowice, wś i folw., pow. noworadomski,
gm. Przerąb, par. Gorzkowice, odl. 20 w. od
Radomska; wieś ma 12 dm., 109 mk., folw. 2
dm., 44 mk. W 1878 r. folw. Rdułtowice
rozl. mI'. 275: gr. Ol'. i ogr. mr. 191, łąk mr.
73, past. mI'. 1, niemi;. mI'. 10; bud. z drzewa
8; płodozmian 9-polowy, pokłady torfu. Folw.
R. wchodził w skład dóbr Krzemieniewice.
Wieś R. osad 14, z gr. mI'. 127.
Rdzawa, wś, pow. bocheński, par.. rz.-kat.
w Trzcianie, leży w okolicy podgórskiej, 406 mt.
wznies., u źródłowisk pot. Przcyni (dopł. Tar-
nawy a z nią Stradomki). Przez wieś prowa-
dzi droga gminna z Rzegociny (7'5 klm.) do
Tarnawy. Graniczy na północ z Kierlikówką,
na zacóh z Tarnawą, na wschód z Rzego-
ciną, na południe z Bełdnem i Rybiem
Starem. Ze wszystkich stron otaczają tą
osadę lasy. Liczy ona 55 dm. i 289 mk. rz.-
kat. Pos. więk. (K. Wesołowskiego) ma 163
mI'. roli, 4 mI'. łąk, 10 mI'. pastw. i 105 mI'.
lasu; pos. mn. 213 mI'. roli, 51 mI'. łąk, 34 mI'.
pastw. i 67 mI'. lasu. Wieś została załozona
prawdopodobnie w XIII w., mamy bowiem
dokument Bolesława Wstydliwego z 9 maja
1262 (Kod. kat. krak. wyd. Piekosi{lskiego,
I, 86) nadający Dzierżykrajowi z Niegowicz i
jego bratu Wiskonowi, kan. krak., las w oko-
licach Bochni l'dzawe. Za Długosza pisał się
stąd Jan Rdzawski. Wieś miała (L. B., II,
178) 7 łanów kmiecych, karczmy i zagrody;
dziesięciny od kmieci miały wartość 4 grzy-
wien a z łanów szlacheckich 2 grzywny. VV
1581 była własnością Marcina Rdzawskiego,
a miała 3 łany kmiece, 7 zagród z rolą, 6 ko-
morników z bydłem, 6 kom. bez bydła i 1 rze-
mieślnika. Mac.
Rdzawe 1.) al. Rdziawe, wś na pol.-prus.
Mazurach, pow. margrabowski, blisko granicy
powiatu gołdapskiego, st. pocz. i tel. Grabo-
wo. Ks. Olbracht nadaje r. 1560 Kasprowi
Nostyczowi 60 włók boru w powiecie stra-
duńskim, położonych obok 50 włók, które No-
stycz kupił. Granica 60 włók zaczyna się od
miejsca, gdzie powiaty straduński i węgo-
borski się stykaja" idzic potem do włości
Grzegorza z Domaszewa, który był sołtysem
wsi pod wysoką górą, do jeziora rdzawskiego
(Riedzewo, do wielkiego kamienia, do włości
Grzegorza, sołtysa, i do wsi Wężowo. Na tern
terytoryum powstały Rdzawe i Golubie.
R. 1589 sprzedaje :Fryderyk Nostycz, dzie-
Rdz
579
dzic na Lampertsdorfie, radca JXMci, Stań-
kowi, sołtysowi z Szczybał, Nikołajowi Golu-
biowi i Szymonowi Gucowi 16 włók, włókę
po 50 kop. czyli 100 złoto pol. na prawie
chełm., t. j. Rdzawe (ob. Kętrz., Oludn.). 2.)
R., dobra ryc., tamże. Obszar 101 ha. Ad. N.
Rdzawka, potok, powstaje w obI'. gm.
Rdzawki, w pow. nowotarskim, na płn.-zach.
stokach Gorców. Płynie na płn.-zach. dolinką
wzgórzystą, opłukując wschodnie stopy góry
Piątkowej (715 mt.); uchodzi do Poniczank
z lew. brz., na płn.-wschod. granicy Rdzawki
z Ponicami. Długość biegu 4 1 / 2 klm. Przyj-
muje liczne małe strugi. Br. G.
Rdzawka, wś nad potokiem t. n., pow. no-
wotarski, dawniej myślenicki, odl. 10 1 / 2 klm.
na płn. od Nowegotargu, przy gościńcu my-
ślenicko-nowotarskim. Graniczy od płn. z Ra-
bką i Habówką, od zach. z Rokicinami i Sie-
niawą, od płd. z Klikuszową i Obidową, a od
wsch. z Ponicami. Obszar wsi legł na płn.-zach.
stoku Gorców i opada nagle ku płn. N a płd.
bowiem granicy wzbił się do 907 mt. i 840
mt., a na płn. granicy, tuż przy ujściu Rdzaw-
ki do Poniczanki, 536 mt.W zach. części góra
Piątkowa ma 715 mt. Więk. posiadł. ma 2
mr., a mniejsza gr. Ol'. 1462, łąk i ogr. 46,
pastw. 232, a lasu 336 mI'. W 1869 r. było
123 dm., 765 mk.; w r. 1880 136 dm., 816
mk.: rz.-kat. 807, żyd. 9. Par. łac. i urz. p.
w Rabce. W r. 1869 właścicielem większej
posiadłości był Julian Zubrzycki. Bl'. G.
Rdzawki, grupa zabudowań wiejskich w
obr. gm. Roździela, pow. bocheński. Br. G.
Rdząca al. Rzedziąca, Radząca, Rdęca, Ra-
denca, dok. z 1303 r. Radancza, rzeczka, pow-
staje w Borzęciczkach, o 8 klm. na wschód od
Pogorzeli, w pow. krotoszY{lskim; płynie od
północy lm południowi; oblewa Kaczą Górkę,
Bułaków, Malejów, Wziąchów, Poradów, Tar-
goszyce, Maryanów, Wilanowo, 'Vyganów i
Fijałów; łączy się pod Kobylinem z Ochlą,
z którą wpada do Orli. Z lew. brzegu przyj-
muje strugę b. n. pod Malejowem i drugą
w pobliżu Kromolic. Długość biegu około 16
klm. E. Cal.
Rdziostów, wś w pow. nowosądeckim, na
lew. brzegu Dunajca, tworzy wspólną całość
tabularną z Ohełmcem, paraf. rz.-kat. w No-
wym Sączu. Leży przy gościńcu z Nowego
Sącza (3'7 klm.) do Marcinkowic. Obszar pr,ze-
cina tor kolci pallstwowej (Nowy Sącz-Zy-
wiec). Od płd. ma lasy na wzgórzach Cheł-
miec, zwane Szczabem, na płn. graniczy z Mar-
cinkowicami a na zachód z lasem i Klęczana-
mi. Wraz z os. Drzykową, pod lasem ku za-
chodowi (9 dm., 59 mk.), liczy 51 dm., 326
mk. Z tej liczby na obszarze więk. pos. (spadk.
Teod. Wittiga) 4 dm. 28 mk. Pod względem
wyznania jest 242 rz.-kat., 18 ewangielików

580
RIb
i 7 izraelitów. Osada założona. w końcu XIII
stulecia, zwie się w dokumentach dawniej-
szych Srostów, u Długosza Vrzostów (L. B.,
III, 344) i Zwrosztow (ibid., I, 562). W spo-
mina już tę wieś akt Gryfiny, wdowy po Le-
szku Czarnym, pani ziemi sądeckiej, dany
w Sa,czu 21 grudnia 1293 Wacławowi synowi
Rincona (Kod. Małop., wyd. Piekosińskiego,
II, 193). Królowa nadaje tutejsze sołtystwo
Wacławowi, który za zgodą ksieni klasztoru
klarysek miał założyć w lesie wieś na prawie
niemieckim, jakie maja, Barcice. Osadnicy bę-
dlł mieć 15 lat wolności, poczem będą takie
daniny płacić j ak mieszkańcy Barcic. Sołtys
otrzymał karczmę, łan lasu na wieczność i łan
pola na czas, jak długo będzie sołtysem, po-
czem z niego ma zakonnicom płacić czynsze.
'V dok. danym w Starym Sączu 30 kwietnia
1316 mamy rozgraniczenie Rdziostowa, Cheł-
mca i Chomianic (ibid., 232). Dwie pierwsze
wsi należały do klasztoru klarysek, trzecia do
Marcina z Brzezia. Za Długosza. należała wś
do paraf. w Podegrodziu; miała 6 szerokich i
długich niemieckich łanów kmiecych, równych
12 innym. Każdy kmieć płacił klasztorowi 8
szkotów czynszu, dawał koguta, dwa sery i
20 jaj. Za osep dawali miarę pszenicy, dwie
miary owsa i 4 grochu; robili powabę a dzie-
sięcin prebendzie chochorowskiej w N owym
Sączu dawali 17 do 20 grzywien. Według in-
nej wersyi (L. B., I, 562) należała wieś już
wtenczas do parafii w N owym Sa,czu i miała
3 łany kmiece i młyn. Mac.
Rdzów, w XVI w. Ezaw, wś, pow. radom-
ski, gm. i par. Potworów, od!. od Radomia 35
w., ma 29 dm., 363 mk., 600 mr. ziemi dwors.,
709 mr. włośc. W 1827 r. było 24 dm., 225
mk. Dobra Rdzów składały się w 1880 r.
z fol. R. i Wólka Rogalińska, rozI. mr. 1035:
gr. or. i ogr. mr. 476, łąk mr. 143, pastw. mr.
86, lasu mI'. 136, zarośli mr. 96, nieuż. mr.
98. WŚ R. os. 32, z gr. mr.712. Lib. Ben.
Łask. (I, 684) podaje, iż wieś Rczanicz, która,
wydawcy objaśniaja, jako Rdzów, dawała
dziesięciny wartośd do 12 grzyw. (z łanów
kmiecych) pleb. we Wrzosie a za dziesięcinę
konopną po 2 gr. z łanu. Należała do paraf.
Potworów. W spisie par. Potworów wspo.
mniana pod nazwą Rzow. W 1569 r. Rdzów,
w par. Potworów, własność Wojciecha Rokic-
kiego, miał 7 1 / 3 łan., 4 komoro (Pawiński, Ma-
łop., 313).
Rdzowska Wólka, ob. Ragaliń8ka W61ka.
Bdzuchów, wś i fol. nad rzką Wia,zowni-
Cą, pow. opoczyński, gm. Rusinów, paraf.
KIwów, odl. od Opoczna 28 W., ma 37 dm.,
420 mk. W 1827 r. było 25 dm., 148 mk.
W 1878 r. fol. Rdzuchów roz]. mr. 988: gr.
or. i ogr. mr. 420, łąk mr. 169, pastw. mr.
111, lasu mr. 256 nieuż. mr. 32; bud. mur. 5
Reb
z drzewa 21; las nieurza,dzony. Wś R. oS. 18,
z gr. mI'. 493.
Reatischken 1.) wś i dobra, pow. nizinny, st.
p. Joneiten. 2.) R., dobra ryc., tamże, należące
do hrabstwa Rautenberg, własn. hr. Keyser-
linga. Obszaru 154 ha; st. p. i tel. Lappienen.
Bebedajłówka, Rebedeł6wka, wś nad ru-
czajem Ławusychą, pow. czehryński, pomię-
dzy mkami Zabotynem i Kamianką, w 2 okr.
pol., o 49 w. od Ozehrynia, w glebie czarno-
ziemnej, ma 678 mk., w tej liczbie 20 katol.
W 1808 r. było tu 51 osad i 506 mk. Cer-
kiew p. W. N. M. P., drewniana, wzniesiona
w 1796 r. na miejsc dawniejszej. Była tu
kaplica katol. par. Smiła. We wsi znujduje
się gorzelnia, założona w 1830 r. Dawniej
własność Dawydowa, następnie Cichockich,
od których przeszła do Trypolskich, którzy
wraz z sąsiednią Rewówką mają do 5800
dzies. ziemi. J. Krz.
Bebedełówka, ob. Rebedajł6wka.
Bebeki, ob. Rabieki.
Rebel, dobra na pol.-prus. Mazurach, pow.
lecki, st. pocz. Dunajki.
Rebelow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. nakielski, st. pocz. Wegezin.
Bebeniszki, wś, pow. rzeżycki, w 3 okr.
rok. do spraw włośc., gm. Salujony, w 1863
r. wraz ze wsią, Kościukowe 136 dusz rewiz.
Reherce 1.) os. leś. w Leszczowie Dolnej,
pow. dobromilski. 2.) B., grupa domów
w Leszczowie Górnej, pow. dobromilski.
Bebiatki, wś, pow. czerykowski, gm. Bieli-
ca, ma 41 dm. i 241 mk.
Oebin al. Rzewań, dok. z 1403 Reban,
1415 Rebyn, dok. łac. z 1328 Rewan, fol. zagi-
niony, w powiecie toruńskim, w pobliżu Młyń-
ca. W 1328 r. nadaje go w. m. Werner v.
Orselen benedyktynkom w Toruniu (ob. Woel-
ky: "Urk. B. d. Bist. Culm.", str. 159). Z r.
1403 jest wiadomość, że mieszkańcy tutejsi
jako i z Kamionek, Nowegodworu, Zelgna
(Segelin) byli zobowiązani zboże wozić do
młyna klasztornego nad rz. Łąką,. Księga
czynszów z r. 1589 pisze: Rebin alQo Rzewoń,
pusta majętność, którą trzymają gbury
z Młyńca. Uczciwy Jan Strobant, burmistrz,
przywiódł ją na czynsz 8 gr. Później R. zni-
ka (ob. "Klasztory żeńskie" p. Fankidejskie-
go, str. 168). Kś. Fr.
Rebki, leśniczówka i tartak koło Majdanu,
na obszarze Lelechówka, pow. gródecki.
Reblewo, wś, pow. neweIski, w 3 okr. pok,
do spraw włośc., gm. pieszczańska, w 1863 r.
86 dusz rewiz.
RebIin (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. sławiński, st. pocz. Zitzewitz.
Bełn'owacz, stok lesisty szczytu górskie-
go Ryza, na obszarze MikuJiczyna, Vf pow. na.-
dworniańskim; ob. Grzebień.

lec
Rebryszeze al. RahrY8zcze, zaśc. w płn. czę-
ści pow. mińskiego, w gm. ostrożycko-horo-
deckiej; miejscowość nieco falista, dość leśna,
grunta szczerkowo-gliniaste. A. JeZ.
Rebuszówka, rzeczka w pow. kowelskim,
pomiędzy Wołoszkami a Lubitowem.
RecelJs mare (dok. z 1295), ob. Zatoka świeża.
Recetis, szczyt w Karpatach bukowińskich,
na granicy Fundula Mołdawskiego i Sadowy,
w pow. kimpoluńskim, pod 43°5' wsch. dłg. g.
F., a 47°33'46" płn. sz. g., na lew. brzegu pot.
Tymonu, a na płn. od doliny rz. Mołdawy.
Od grzbietu, w którym R. się wznosi, odrywa
się na wsch. dział górski Mińczoła al. Mun-
czyla. Wznies. 1236 mt. npm. (szt. gen.).
Rechawka, wś, która wchodziła w skład
ststwa drohickiego, ob. Dl'ohiczyn (t. II, 150).
Rechcino, niem. Remin, dobra ryc. w Po-
meranii, pow. słupski, st. pocz. Stójcino, kol.
Potęgowo, 851 ha roli orno i ogr., 24 łąk, 41
pastw., 150 lasu, razem 1066 ha; czysty do-
chód 8125 mrk, gorzelnia parowa. W 1284 r.
nadaje Mestwin dobra "Bezino"?, t. j. Rechci-
no i spustoszałe "Kodutow" Bożej owi, syno-
wi Wetkona, na prawie dziedzicznem. "Vo-
lumus etiam, ut nostri praedicti Bozei una
cum filio in praedictis hereditatibus domin en-
tur. Si autem virginem ducere voluerit, tunc
ad praedictas ,hereditates ipsa nullum habebit
respectum". Swiadkami są: Suncza, kasztelan
słupski, Andrzej, kasztelan de danczk (gdań-
ski), Unisław i Wawrzyniec, podkomorzowie.
Dan w Sławnie (ob. Gesch. d. L. Lauenburg
U. Buetow von Cramer, II, 222 i "Odpisy
Dregera" w Peplinie, 72 str.). Kś. Fr.
Rechenberg, wś i dobra, pow. złotowsko-
hajnowski, par. ew. Konradsdorf.
Rechlill Grass, jezioro w zach.-południowej
stronie pow. wałeckiego, wznies. 63 mt. npm.,
'/8 mili długie.
Rechów, jezioro w dorzeczu Prypeci,
w pow. mozyrskim (ob. t. VI, 759).
Rechta 1.) rzeczka, lewy dopływ Gopła,
w pow. mogilnickim (Strzelno), bierze począ-
tek w pobliżu Strzelna; oblewa Rechtę, Ru-
sewo, Mirosławice, Chrosno i Sierakowo; u-
chodzi pod Włostowem i Siemionkarni, o 10
klm. na południe od Kruszwicy. Długość bie-
gu około 10 klm. 2.) R., dok. Rekta, jeden
z licznych lewych dopływów Wisły, w pow.
bydgoskin}., w okolicy Trzęsacza, między For-
doniem a Swieciem (Rzyszcz., Kod. Dypl., II,
169, pod r. 1305).
Rechta (Rzechta?), fol. do Suków, pow. mo-
gilnicki (Strzelno), o 5 klm. na wschód-pou-
dnie od Strzelna (poczta), u źródeł Rechty;
par. Polanowice, st. dr. żel. w Janikowie
(Amsee) o 20 klm.; okr. domin. Sukowy; ma 4
dm., 42 mk. Kaplica p. w. św. Barbary, wy-
stawiona około 1580 r. przez dziedziców su-
Rec
581
z XVI w, nie
E. Cal.
Piotrowice,
kowskich. Regestra poborowe
wykazują, R.
Rechtów, pow, lubelski, gm.
par. Kiełczowice.
Rechty, rum., pow. sierpecki, gm. Lisewo,
par. Mochowo, odl. o 11 w. od Sierpca, ma 2
dm., 20 mk., 34 mI'.
Rechy, wzgórze na obszarze wsi Petranka,
w pow. kałuskim.
Recice al. Re8zyce i Redszyc, kasz. Reszece,
niem. Redschitz al. Redzitz, kol. do U dzierza
należąca, pow. świecki. W 1868 r. 3 dm., 32
mk., 9 kat., 23 ewang.; 1885 r. 11 dm., 70 mk,
Recima (dok. z r. 1198), struga pod Skar-
szewami, w pow. kościerskim (ob. "P. U. B."
v. Perlbach, str. 9). Wypływa z jez. tejże na-
zwy pod leśno Kochanką i uchodzi od północy
do Wierzycy.
Rećka, wś nad rz. Prudok, praw. dopł.
Prypeci, pow. Iilozyrski, w 1 okr. pol. skry-
hałowskim, gm. Słoboda Skryhałowska, o 9
w. od Mozyrza, ma 10 osad pełnonadziało-
wych; miejscowość falista, grunta szczerkowe,
urodzajne. A. JeZ.
Reckeitschen al. Rettketschen al. Rekai-
tschen Gr088 i Klein, wś i os., pow. wystrucki,
st. pocz. Aulowoehnen.
Reckelll 1.) wś, pow. gąbiński, st. pocz. i
tel. Nemmersdorf. 2.) B., wś, pow. stołu-
piański, st. pocz. i tel. Stołupiany.
ReckendorY (niem.), ob. Brzyn. W 1885 r.
22 dm., 40 dym., 227 mk., 168 ew., 59 kat.
Właśc. w 1858 r. v. Reck, od którego zape-
wne ta wieś przybrała nową, nazwę.
ReckYeld, koL, pow. piotrkowski, gm. Rę-
czno, par. Bęczkowice, ma 20 dm., 125 mk.,
240 mr.
Rećki 1.) wś nad rz. Dzisienką" pow. dzi-
sieński, w 4 okr. pol., gm. Mikołajów, okr.
wiejski i dobra Miedunieckich Horki, o 21/3
W. od gminy a 4 W. od Dzisny, ma 2 dm., 22
mk., w tej liczbie 18 prawo sł. i 4 katol.
(w 1864 r. 6 dusz rewiz.). 2.) R., wś, pow.
bielski gub. grodzieńskiej, w 2 okI'. pol., gm.
Rajsk, o 8 w. od Bielska.
Reckllitz al. Rama, rzeczka, dopływ morza
Bałtyckiego na Pomorzu; uchodzi po lewej
stronie od ujścia Odry.
Reckow 1.) dobra ryc. w Pomeranii, pow.
bobolicki, st. pocz. Coesternitz. 2.) H., dobra
ryc. w Pomeranii, pow. kamiński, st. p. Par-
lowkrug.
Rećkowicze, wś, pow. wilejski, w 1 okI'.
pol., gm. i dobra Giecewiczów Wiazyń, okI'.
wiejski jałowski, o 6 w. od gminy a 15 w. od
Wilejki, ma 13 dm., 136 mk. (74 dusz rewiz.).
Rećkowo, wś nad rz. Dzisienką, pow. dzi-
sień ski, w 3 okI'. pol., gm. Hermanowicze, o
3]1/3 w. od Dzisny, ma 7 dm., 62 mk. (50
prawosł., 9 katol., 3 żydów).

582
Rec
Beckowszczyzna, folw. pryw., pow. wi-
lejski, w 1 okr. pol., przy b. dr. pocztowej z m.
}[ołodeczna do gr. pow. mińskiego, o 50 w. od
Wilejki, ma 1 dm., 5 mk.
Becowo, niem. Ritzow, wś w Pomeranii,
pow. słupski, st. pocz. Łebczyno.
Becz, dawniej Rd,ecz i Redecz, wś i domin.,
pow. wągrowiecki (Znin), o 6 klm. na zachód-
południe od Rogowa, nad jeziorkiem, które
łączy się z jeziorem Rogowskiem; par. Koł-
drąb, poczta i st. dr. żel. w Łopiennie o 7
klm. Około r. 1523 składał się R. z dwóch
folw. szlacheckich i łanów kmiecych; od
łanów dziedzicznych składano dziesięcinę
snopową proboszczom kołdrąbskim; kmiecie
płacili po groszu od łanu, a zagrodnicy po
korcu owsa. W r. 1580 należał R. częściowo
do Rcdeckich i Zaleskich; około 1618 r. sie-
dzieli na R. Jan Redecki, Wawrzyniec Sier-
nicki i Woj cicch Zaleski; później zlały się te
trzy części w jedną całość. Przy schyłku ze-
szłego wieku był dziedzicem Franciszek
Chmielewski, później jeden z Iłowieckich, na-
stępnie Feliks }Iateeki, a w końcu Seweryn
}lielęcki. W 1884 r. nabył na subhastacyi
Niemiec. Wieś ma 6 dm. i 55 mk. katol. Do-
minium liczyło w 1871 r. 202 mk. (1 prot.)
w 11 dm.; obszaru ma 461'61 ha, t. j. 376'03
roli, 54'47 łąk, 7'66 pastw., 8'13 nieuż. i 15'32
wody; cz. doch. gr. 5080 mrk; cegielnia; chów
bydła holenderskiego. E. Cal.
Beczany, domek strażnika kolejow., pow.
trocki, w 2 okr. pol., 36 w. od Trok, 1 dm.,
4 mk. kat.
Reczell, wś niegdyś ks. Radziwiłłów, w za-
chodniej części pow. bobrujskiego, w 3 okr.
pol. hłuskim, gm. Zabołocie, przy drodze ze
wsi Obczyna do wsi Zakolna, ma 52 osad peł-
nonadziałowych; grunta lekkie, miejscowość
dzika, mało ludna. A. Jel.
Reczewo, foL, pow. płocki, gm. Lelice,
par. Bonisław, odl. o 25 w. od Płocka, ma 1
dm., 18 mk., 419 mr. Wchodzi w skład dóbr
Lelice.
Beczki, fol., pow. siedlecki, gm. Skupie,
p"ar. Mokobody, ma 1 dm., 14 mk., 156 mr.
Ob. Mokobody.
Reczki 1.) wś włośc., pow. lidzki, w 2 okr.
pol., o 41 w. od Lidy, 6 dm., 80 mk. 2.) R.,
wś w zach.-płn. części pow. borysowskiego,
w 3 akr. pol. dokszyckim, gm. Milcz, przy
drodze ze wsi Milcz do Zamosza, ma 5 osad;
miej scowość mocno falista, grunta szczerko-
we. 3.) R., wś i fol. nad rzką Husaczok, do-
pływem Usy berezyńskiej, pow. ihumeński,
w 3 okr. pol. berezyńskim, gm. J akszyce,
przy gościńcu poczt. z Ihumenia do Jakszyc;
wś ma 15 osad pełnonadziałowych. R. do
1863 r. były własnością Swiętorzeckich i na-
leżały do domin. Bohuszewicze. Gdy dobra
Rec
te zasekwestrowano, folwarki rozdano urzę-
dnikom, a R. wziął Iwan Baszkirów. W 1822
r. nabyła R. Eugenia Ostororożyna, z domu
Popów, teraz ma być rozparcelowany pomię-
dzy włościan. Ma on około 33 włók; grunta
lekkie, urodzajne, łąk wielka obfitość. 4.) R.,
zaśc., pow. miński, w gm. Stanków, par. kat.
Kojdanów, ma 3 osady; dziedzictwo Czap-
skich; nalezy do domin. Stańków. 5.) R., wś,
w płn.-zach. części pow. pińskiego, w 4 okr.
pol. i gm. Telechany, ma 17 os.; grunta nizin-
ne, piaszczyste, miejscowość dzika, odludna;
lud w stanie pierwotnym. A. Jel.
Reczki, karczma przy Jaroszowicach, pow.
wadowicki, na obszarze Golenia Dolnego.
Reczlw al. Rek, Redzkie, jezioro w pow.
wejherowskim; ob. Gorzyckie jezioro. O jezioro
to toczyły się długie spory między Gdań-
szczanami, jako tenutaryuszami ststwa puc-
kiego, i dziedzicami Bolszewa. Dopiero 1'.1531
został ten proces na korzyść Gdańska roz-
strzygnięty. Kś. Fl'.
Reczków 1.) w 1577 r. Raczków, wś i fol.,
pow. konecki, gm. i par. Skotniki, odl. od Koń-
skich 30 w., ma 23 dm., 199 mk., 222 mr.
dwor., 401 mr. włośc. W 1827 r. 10 dm., 80
mk. Lib. Ben Łaskiego (I, 620) w opisie par.
Skórkowice podaje wieś Raczków w liczbie
składających parafią. Według reg. pob. pow.
opoczyńskiego z r. 1577 wś Raczków, w par.
Skotniki, własność Stanisława Dobrzykow-
skiego, miała 41/ łan. (Pawiń., Małop., 295).
2.) R., pow. olkuski, gm. i par. Bolesław.
Reczni, wś na praw. brzegu rz. Berezyny,
pow. borysowski, w 3 okr. pol. dokszyckim,
gm. Tumiłowicze, ma 15 osad pełnonadziało-
wych; grunta lekkie, łąk dostatek; miejsco-
wość dość leśna. A. Jel.
Reczpol al. Rzeczpol, rus. Reczpil, wś, pow.
przemyski, 14 klm. na zach. od Przemyśla, 3
klm. na płd.-wsch. od urz. poczt. w Krzyw-
czy nad Sanem. Na płn. leży Wola Krzywiec-
ka, na wsch. Korytniki i Krasice, na płd. Cho-
łowice, na płd.-zach. płynie San od płn.-zach.
na płd.-wsch. i ,tworzy na małej przestrzeni
granicę połud. Srodkiem obszaru płynie od
płn,-zach. dopływ Sanu, zasilony od lew. brze-
gu licznemi strugami. W dolinie tego potoku
leżą zabudowania wiejskie. Płn. część wsi prze-
biega gościniec przemysko-dubiecki (wznies.
365 mt.). Własn. więk. (probostwa łacińsko
w Krasiczynie) ma roli or. 246, łąk i ogr. 30,
past. 33, lasu 244 mr.; wł. mn. roli or. 394,
łąk i ogr. 49, past. 53, lasu 48 mr. W r. 1880
było 89 dm., 558 mk. w gminie, 1 dm., 22 mk.
na obsz. dwor.; 293 obrz. rz.-kat., 264 gr.-
kat., 23 izrael.; 326 Polaków, 254 Rusinów.
Par. rz.-kat. i gr. kat. w Krzywczy nad Sa-
nem. We wsi jest cerkiew. Lu. Dz.
Reczuł al. Reczule, wś i fol., pow. skiernie-

Rec
Red
583
wicki, gm. Głuchów, par. Janisławice, ma 110 ma 38 dm., 269 mk., 986 mr. Fol. R. wcho-
mk., 296 mr. dwor., 221 mr. włośc. W 1827 dzi w skład majoratu rząd. Mąkolin.
r. było 11 dm., 71 mk. W XVI w. dziesięci- Reczyszcze 1.) prawa odnoga Prypeci,
nę dajc wieś pleb. w Godzanowie a właściwe- w pow. mozyrskim, naprzeciwko wsi Dresze-
mu pleb. w Janisławicach tylko kolędę po gro- I wicz, w obrębie gm. Laskowicze, długa na 4
szu (Łaski, Lib. Ben., II, 285,331). Br. Ch. w. 'Wpada do niej rzka Karasino, w połą,cze-
Reczuny, jezioro w pow. oszmiańskim (ob. niu ze strugą Jama. 2.) R., duża zatoka roz-
t. VII, 753). gałęziona w kotlinie Prypeci, z lewej strony,
Reczyca 1.) odnoga Dniepru w pow. rze- w pow. rzeczyckim, pomiędzy mkiem Naro-
czyckim, w obrębie gm. Jołcza, naprzeciwko wlą i wsią Łomot; zatoka ta łączy się z dal-
słobody Komaryn. W tem miejscu Dniepr szym rozlewem jeziornym, zwanym Łomot,
dziehc się na wiele gałęzi, tworzy wyspy; bardzo jest rybna. Półkole, które zatacza,
z drugiej strony, już w gub. czernihowskiej, wynosi do 6 wiorst. A, Je!.
leży wieś Inicwo. 2.) R., wa,zka odnoga Reda, niem. Rheda, dok. 1245 Rada, rzeka
Prypeci, w pow. mozyrskim, naprzeciwko wsi na Kaszubach, powstaje w pow. wejherow-
Siemihościczy, gm. Chorsk; kończy się licz- skim, w pobliżu granicy Pomeranii, z kilku
nem rozgałęzieniem koryt. A. Jel. mniejszych dopływów, w rozległej dolinie,
Heczyca 1.) wś i dobra nad Horyniem, pow. wznies. około 46 mt. npm., między Strzebicli-
piński, w 3 okr. pol. płotnickim, gm. Stolin, nem, Charwatynią, i dobrami Platen, po półn.
przy linii dr. żel. przeprowadzonej w 1885 r. stronie toru kolei pomorskiej (por. DomatouJO
z Łunińca de Rowna, przy dawnym gościńcu Wielkie i GOl'zyckie jeziol'o). Płynie 11/5 mili
z Wysocka do Stolina, ma 26 osad pełnona- w kierunku północnym przez uroczą okolicę,
działowych; miejscowość bogata w dary na- śród wzniosłych, lsistych brzegów, mijając
tury, lecz małoludna. Włościanie zajęci 1'01- Jaegerhof (most), Zelewo i Bielawy, tworzy
nictwem, rybołówstwem i flisactwem. Dobra, potem na małej przestrzeni granicę między
dość dawna własność Wirionów, 213 włók. Zach. Prusami a Pomeranią. Okrążywszy wy-
2.) R., ob. Rzeczyca. A. Jel. żyny pod wsią Górą" zwraca się ku płd.-wsch.
Heczyca 1.) dobra, pow. rówieński, były i płynie 2 3 / 5 mili aż do wsi i dworca Redy.
własnością, Ksawerego Jodki. 2.) H., wś nad 'Vije się więc między Kniewem a Zamostnem,
rz. Kostarówką al. Turyą, dopł. Prypeci, pow. gdzie przez nią przechodzi szosa wejherow-
radomyski, na pograniczu gub. mińskiej, o 129 sko-żelewska" mija Orle, Bolszewo, Nanic,
w. od Radomyśla, o 3 w. poniżej sioła Tołsty Wejherowo, Smiechowę i Pieleszewo, prze-
Les (parafia prawosł.), ma 268 mk., nadzie- rzyna szosę pucką i dzieli się przed wsią Re-
lonych 885 dz. ziemi, z której płacą rocznie dą na 3 ramiona, za wsią jednak łączą się
1911's. 2 kop. wykupu. Należy do Jakuba i znów te odnogi. Odtąd aż do ujścia wynosi
Michała Pawszów (11 dz. roli i 47 nieużyt.), jej bieg już tylko 12/5 mili. Teraz przybiera
Krzyżan,owskich (117 roli, 103 lasu, 69 nie- R. płn.-wschodni kierunek, mija Ciechocin i
użyt.), Zytkowa (272 roli, 175 lasu i 36 nie- wstąpiwszy w powiat pucki, zapuszcza się
użyŁ.) i Zajkowskich (116 roli, 17 lasu i 23 w Mostowe moczary (das grosse Bruecksche
nieużyt.). J. Kl'Z. Bruch). Dla osuszenia i melioracyi przyle-
Reczyce al. Rzeczyce, wś, pow. łowicki, gm. głych łąk przekopano tu przeszło milę długi
Łyszkowice, par. Domaniewice, odl. 16 w. od kanał, który aż do Polchowa płynie prawie
Łowicza, leży przy drodze z Łyszkowic do równolegle z Redą. Pod Polchowem zaś dzieli
Chruślina, ma 65 dm., 444 mk. (1879 r.). się Reda na dwie odnogi, z których północna
W 1810 r. było 236 mk. 'VŚ ma 61 osad i przybiera miano Stremming al. Stroemming.
1834 mr. (w tem 184 mr. nieuż.). Dwa stawy Obok niej ciągnie się kanał jeszcze na znacz-
Osowski i Szafarka należą do dóbr księstwa nej przestrzeni, aby się ostatecznie z nią po-
łowickiego. W 1827 r. cesarsz Aleksander I łączyć. R. zaś mija teraz już tylko Brzeźno,
włączył R. do dóbr ks. łowickiego. W XVI i zwróciwszy się ku wschodowi, uchodzi pod
w. wieś płaci dziesięcinę na stół arcybiskupi, wyb. Beką do zatoki Puckiej (por. Lachswehl'
a plebanowi w Domaniewicach tylko kolędę i Jazowe). Porzecze R. obejmuje blizko 9 mil
po groszu z łanu (Łaski, Lib. Ben., II, 345). kwadr., jej długość bez licznych pomniejszy ch
Reczycl', ob. Redczyce, pow. szubiński. zakrętów wynosi 5 mil; spławną zaś jest nie-
Reczyczany, ob. Rzeczyczany. omal na całej przestrzeni. Dla swego nie-
Reczyczów, futor, pow. owrucki, na płn. znacznego spadu i dla licznych serpentyn,
od rz. Hrezli. jako i dla wzbierania wody w czasie wichrów
Reczyn i Ręczyn, niem. Retschin, ob. Rze- wschodnich od morza wiejących, wystę)1uje
czyn, pow. czarnkowski. R. nieraz ze swego łożyska, zalewając przy-
Heczyno, wś i foL, pow. płocki, gm. Mą- ległe pola. Pod Bolszewem przyjmuje z pra-
kolin, par. Bodzanów, odl. o 24 w. od Płocka, wej strony Bolszewską, strugę (Bolschau),

584
Red
Red
której źródło leży przy ZębIewie (176 mt. korca żyta i tyleż owsa "coloni enim singuli
n. p. m.), a której długość wynosi nieomal 3 tres cum demidis laneos colunt". Oprócz tego
mile. Pod Gościcinem łczy się z Bolszewską należały do par. Rakowo, Ciechoin, Gniewo-
strugą Gościcińska (Gossentiner Bach), przy- wo, Zagórze, Łężyce i Pieleszewo. Probo-
chodzca z pod Wysoki. Oba strumyki płyną szczem był Wawrzyniec Barański (str. 12).
przez piękn okolicę, którą przerzyna kolej R. 1635 odnawia Władysław IV sołtysowi
pome;rańaka, przechodząca przez Bolszewską Szymonowi Borach jego przywilej, który
strugę, między Zieleniazem a wejherowsko- w wojnie z Gdańskiem wraz z wsią był się
lęborską. szosą nawet trzy razy. Pod Wej- spalił (ob. Gesch. d. Kl'. :Neustadt, von Prutz,
herowem uchodzi do Redy potok Cedron, 3/ 5 str. 206). Według lustracyi z r. 1658 był tu
mili długi, wypływający z lasu gniewow- tylko 1 gbur i 3 puste posiadła (tamże, str.
skiego. :Niedaleko ujścia zaś wpada do pra- 140). Ciekawe szczegóły zawiera lustracya
wej odnogi Stremming rz. Biała. Z lewej ststwa puckiego z r. 1678: Reda wieś ma włók
strony uchodzą do R. tylko dwa znaczniejsze 20, kościół w tej wsi juris patronatus J. R. M.,
dopływy: jeden z pod Rybna, drugi z pod kościelnych włók 4. Sołtys Szymon Berzk
Kniewa. Młyny pędzi R. pod Kłębowem, Bol- siedzi na 3 włók. za przywilejem; podwody
szewem, Wejherowem, w :Nanicu, Pielesze- gdy nakażą z zamku odprawuje, albo jak con-
wie, Redzie i Brzeźnie, hamernie zaś w Wej- ventum było z nim, za nie dawać ma fl. 24,
herowie, :Nanicu i Redzie. Obfituje w ryby, zubożał. Gbur w tej wsi szarwarkowy Mar-
zwłaszcza łososie. Pod Brzeźnem znajduje się cin Zela siedzi na 3 włókach, po większej
jaz, gdzie chwytają. łososie na sprzedaż. części zarosłych, powinność jego do folw. pie-
W dolnym biegu dzieli R. Pucką kępę od leszewskiego robić bydłem samowtór 3 dni
Oksywskiej (ob. Die Kassubei und Tuchler- w tydzień od św. Marcina do św. W'ojciecha,
Raide von Pernin, str. 64 i 65; Gesch. d. Kr. a dalej po dni 4 na tydzień. Czynszu daje
N eustadt von Prutz, str. 3). Co do wzmianek 4 grzywien pruskich, 6 kur albo pieniędzy za
w dok. o R. por. Gręzowo, Mrzezin i t. VIII, nie f1. 4 gr. 15, jaj mędel albo gr. 6 za nie;
str. 673. Kś. Fr. przędzę wyprządz na rok łokci 24 albo jeGli
Reda, niem. Rl1eda, wś włośc. w Kaszubach, zamek będzie chciał, każdy gbur za przędzę
nad rz, t. n., pow. wejherowski, odl. 8'1 klm. da f1. 1 gr. 15. Ten gbur ma budynki dobre,
na wschód od Wejherowa. Posiada kościół sam je opatruje. Drew na każdy rok pół prę-
katol. filialny, w pruski mur budowany, szko- ta w lesie wyciąć, wywieść, spławić rzeką i
łę 2-klas. (2 naucz., 153 dzieci), st. drogi że1. wystawić u Beki powinien, a wtenczas 4 nie-
gdańsko-słupskiej, agenturę poczt. i st. te1., dziele wolne ma od szarwarku. Osad pański
kilka młynów i hamerni. Gleba piaszczysta ma taki: wołów 4, krów 2, świni 4, jałowiąt
ale dosyć urodzajna. Znajdują się znaczne 2, koni 4; dwa wozy bose, na każdem kole po
pokłady torfu, na wschód ciągn sie wielkie czterech rynkach żclaznych; pług z jedną pa-
moozary :Mostowe (grosses Brueoksche Bruch), 1'80 żelaz; cofta (? cofry), oska, wici i inne po-
na zaohód zaś na wyżynach rozległe lasy. trzeby do pługa cale żelazne; szli konopnych
Mieszkańcy trudnią się głównie rol i hodo- 4, uzd konopnych z wędzidłami żelaznemi 4;
wlą bydła. Dworzec dr. że1., od1. 2'2 klm. na 1 waga żelazem okowana i wici żelazne prze-
płd. od wsi. R. obejmuje Jazem z dworcem 10 dnie, siekiera 1, wideł gnojowych żelaznych
gburskich posiadeł i 52 zagród, razem 88 2, widły sianne żelazne 4, kos do traw 2, ko-
włók i 12 mr., czyli 687 ha. W 1869 r. było sa do sieczki 1, lada z stalnicą 1, babka i
692 mk., 629 kat., 63 ew., 55 dm.; 1885 r. zaś młotek do klepania kos 1, żyta wysianego
79 dm., 170 dymów, 784 mk. (691 kat., 90 korcy 18, owsa korcy 12, jęczm. 10, jarki 3,
ew., 1 dysyd. i 2 żyd.). Kościół par. tak kat. grochu 1. Ten gbur ma 3 synów, czwartl\
jako i ew. znajduje się w Rumii (o 7 klm.). dziewczynę, niedorosłe. Notandum taki osad
Tutejszy kościół kato!. p. w. św. Katarzyny, gburów w starostwie całem puckiem jest,
patronatu rządowego, był dawniej parafial- który się już pisać nie będzie, ale gdy się
nym. Dopiero r. 1683 został przyłczony do wspomni gbur szarwarkowy supponitur, że
Rumii. Przy kościele istnieje bractwo rożań- ma tyle. Jan Helwar, karczmarz, poddany,
cowe. W skład filii wchodzą: Reda, Ciecho- z żoną, ma dzieci dwoje małych, siedzi na
cin wś i fol., Rekowo z wybudowaniami, Łę- włóce 1 za przywilejem; jego przodek miał
życe, Zagórze, Gniewowo, Pieleszewo, Biała, dożywocie, bo sam karczmę budował, którą,
Szmelca Zagórska, Zbiechowo, Reszki, Pińsk, po śmierci jego zamek z gruntami odebrać
Nowydwór, Wyspowo, Starapiła i Widlin może successoribus, zapłaciwszy szacunek bu-
z łą,kami. Wizytacya Rozdrażewskiego z r. dynków. Co zleciliśmy uczynić, ponieważ
1583 donosi, że tu był kościół drewniany. pomarli ci, którym dożywocie służyło. Wię-
:Proboszcz posiadał 4 włóki, ale nie całe. Wło. kszy tedy czynsz z tej karczmy iść może, po-
ścian było 5, dawali mesznego od włóki pół nieważ dotą,d tylko 7 fl. dawano. Piwo i go-

Red
Red
585
rzałkę pańsk8t w tej karczmie szynkować po- Re(ldentin al. Reddenthin, wś w Pomeranii,
winno. Prokop Meyer, poddany, ma dzieci pow. Sławno, st. p. Zitzewitz. W dok. z 1297
czworo niedorosłych, siedzi na gburstwie, ma r. wymieniony jako świadek Virchewicz, mi-
włók trzy arend&, daje na rok na św. Marcin les in Redenthin (ob. P. U. B. v. PerJbach,
fI. 30, robi we żniwa niedziel dwie, z grabia- str. 494). Do dóbr należy folw. }Iedenick.
mi tydzień, a z kosą drugi tydzień. Tomasz Reddestow (niem.), ob. Redystowo.
Stubert, wolny, trzyma gburstwo, włók 3, aren- Re(ldicken, wś, pow. gołdap ski, st. poczt.
d&, daje na rok czynszu na św. Marciu fi. 30, Szittkehmen.
we żniwa robi jak i inszy. Wojciech Dobk, Red(lies (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
poddany, z żoną, ma dzieci troje niedorosłych, pow. miastkowski, st. p. Barnow; cegielnia.
na włókach 3, siedzi arendą, daje na rok na Reddischau (niem.), ob. Radoszewo.
św. Marcin fi. 30, we żniwa robi jak i wyż- Redebas (niem.), fol. ze st. p., w PomCl'a-
szy. Jakub Orzech, poddany, kołodziej, z żoną, nii, pow. Franzburg.
daje od rzemiosła na św. :Marcin fI. 10, roli Re(lecz 1.) Wielki, wś, kol. i fol. i 2.) R.
nie ma. Andrys Omnis (?), kowal, wolny, na Kalny, wś i fol., pow. włocławski, gm. Piaski,
rok daje czynszu pro die prima mai fI. 12 par. Lubraniec, od1. 20 w. od Włocławka.
(ob. str. 56 - 6a, manuskrypt w Peplinie). R. Wielki ma 212 mk., młyn wodny; R. Kal-
W wizyt. Szaniawskiego z r. 1710 czytamy, ny 179 mk. W 1827 r. R. Wielki miał 134
że mesznego miała R. dawać 10 kor. żyta i mk.; R. Kalny 10 dm., 123 mk. W 1887 r.
tyleż owsa, ale płaciła tylko 8 kor. żyta i t y- dobra R. Wielki składały się z fol. R. Wielki
leż owsa. Parafian było około 300. Kościołem i R. Kalny rozl. mr. 1568: fol. R. Wielki gr.
zawiadował proboszcz z Rumii (str. 36). Przy Ol'. i ogr. mI'. 844, łąk mI'. 37, past. mr. 2,
dworcu dr. żel. znajduje się na szczycie wy- nieuż. mI'. 22; bud. mur. 16, z drzewa 1; pło-
niosłej góry cmentarzysko przedhistoryczne. dozmian lO-polowy; fol. R. Kalny gr. Ol'. i
Przy budowie kolei natrafiono tu na liczne ogr. mI'. 613, łąk mI'. 27, nieuż. mr. 21; bud.
groby skrzynkowe, które zburzono (ob. Obja- mur. 8, z drzewa 2; płodozmian 12-polowy.
śnienia do mapy archeol. Prus Zachod. przez Wś R. Wielki os. 52, z gr. mI'. 244; wś R.
Ossowskiego, str. 62). Kś. Fr. Kalny os. 39, z gr. mI'. 151. 'Według reg.
Redchenhagen, potok w Beskidach spi. pob. pow. brzeskiego z 1'.1557-1566 wś I{,e-
skich, lewy dopływ rz. Lubicy (ob.). decz major, w par. Lubranicc, własność kaszt.
Redczyce al. Reczyce, dawno Rac.(yce, niem. Erazma z Kretkowa, miała 10 łan., 2 kom.
Rettschuetz, wś i dorpin., pow. szubiński, 07 1 / 2 Ozęść I,ubienieckiego 12 1 / 2 łan., 2 zagr., 1
klm. na północ od Znina, przy strudze, która kom. 'V tym czasie istniały jeszcze części:
spływa do Gąsawkij par. i poczta w Ohomę- R. Kalni (par. Lubraniec), własność Redec-
towie (Hedwigshorst), st. dr. żel. w Koyni i kiego, miała 3 1 /. łan. Ozęść Łaskarzewa 3 1 /.
w Damasławku o 20 klm. R. składały się łan; R. Krowi, własność Bernarda Łaskarza, 2
w XIII W. z łanów kmiecych i dziedzicznych. łany (Pawiński, Wielkop., II, 12). W XVII w.
Około 1618 r. należała część R. do Popow- dobra R. były własnością 'W ojciecha Mora
skich; w końcu zeszłego wieku byli dziedzica- z Korytowa Korytowskiego, a w drugiej poło-
mi Słupeccy w jednej części a Adam Osłow- wie XVIII W. należały do D&bskich (ob. Iłów,
ski w drugiej. Wś ma 15 dm., 148 mk. (46 t. III, 270). 2.) R. Krukowy, wś i fol., pow.
kat., 102 prot.). Dominium, przezwane La- włocławski, gm. Falborz, par. Dąbie, odl. 15
wrenzhof od nazwiska współczesnych właści- w. od Włocławka; ma 110 mk., 644 mr. dwor.,
cieli, liczy w 7 dm. 119 mk. (100 kat., 19 161 mr. włośc. W 1827 r. 7 dm., 134 mk.
prot.); obszaru ma 513'64 ha, czyli 395'75 W 1884 r. fol. R. Krukowy rozl. mr. 683: gr.
roli, 33'77 łąk, 71'71 lasu, 8'29 nieuż. i 4'12 ol'. i ogr. mI'. 557, łąk mr. 107, nieuź. mr. 19;
wody; chow i tucz bydła. E. Cal. bud. mur. 9, z drzewa 1; płodozmian 16-polo-
Redden 1.) fol., pow. welawski, st. p. i tel. wy. WŚ R. Krukowy os. 32, z gr. mI'. 164.
Allenburg. 2.) R., wś i dobra, pow. fryd- W 1557 r. wś R. Kruków, w par. Dambie,
l&dzki, 4 klm. od st. p. i tel. Domnau. Ob- własność Niemojewskiego i Dambskich, miała
szaru 471 ha. 4 1 /2 łan., 3 zagr. (Pawiński, Wielkop., II, 11).
Reddenau al. Rodenau, wś, pow. iławkow- Redecz, ob. Recz, pow. w&growiecki.
ski, 12 klm. na zachód od Bartoszyc, dokąd Redel (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
prowadzi trakt bity, w okolicy górzystej, pow. białogrodzki, st. p. w miejscu; hodowla
z gleb& gliniast&. Ma około 500 mk. ewang., bydła i owiec.
trudniących się rolnictwem. WŚ egzystowała Redemyn (dok.), ob. Radomno.
już w r. 1326, a przed 200 laty więcej liczyła Reden, os. górnicza, kopalnia i pokład wę-
mieszkańców i odbywały się w niej jarmarki. glowy, w pow. będzińskim. Osada i kopalnia
Prawo odbywania jarmarków sprzedano za leżą w gm. Górniczej, par. Będzin, odl. II/a
200 tal. miastu Landsberg. St. p. w miejscu. mili od Będzina, ma szkołę pocz&tkow&, 182

586
Red
dm., 1630 mk., 80 mr. włośc. i 163 mI'. ziemi
rządowej. Stanowi właściwie część wielkiej
osady górniczej, zwanej Dąbrowa. Leży w do-
linie rzki Bogoryi, o pół mili od Huty Banko-
wej, także wchodzącej w skład Dąbrowy. Do-
bywanie węgla w tern miej scu rozpoczęło się
już około 1786 roku. Dobywano średnio po
20,000 korcy rocznie. Za rządów pruskich
rozpoczęto prawidłową eksploatacyą i wtedy
przy kopalni powstała osada, której dano na-
zwisko ówczesnego dyrcktora górnictwa Re-
dena. Czynną była do 1806 r. Za królestwa
polBkiego kopalnia ta zostawała jako własność
rządowa pod administracyą zarządu górniczc-
go. Pożary w 1860 i 1865 r. Bprawiały wielkie
spustoszenia i przerwały roboty. Nazwa kopal-
ni nadaną została także najważniejszemu po-
kładowi węgla kamiennego w polsko-szląskiem
węglowem zagłębiu. Pofałdowane warstwy te-
go zagłębia tworzą na przestrzeni między Dą-
brow& a Siclcami tak zwaną nieckę a między
Sielcami a Modrzejowcm siodło. Z licznych
warstw zagłębia pierwszorzędne znaczenie ma
pokład sięgaj&cy do 18 mt. grubości. Liczne
ale cieńsze i mniej dobre jakościowo pokłady,
leżące powyżej tej warstwy, zwane są górne-
mi a niższe dolnemi, odnośnie do pokładu Re-
den. Północne skrzydło pokładu występuje
najdalej na zachodzie w W ojkowicach Komor-
nych i Grodźcu, ma ono tu do 7'5 mt. grubo-
ści, przy lekkiem pochyleniu południowem.
Urywa się on nagle na granicy Gródźca i
występuje ponownie powyżej Będzina, pomię-
dzy szosą grodzieck& a Brzozowicami, przy
grubości do 8 mt. Na wschód od Brzozowic
uskok poprzeczny zwraca pokład w górę, tak
że jego wychodnia występuje dopiero w D&-
browie, w kolonii Ksawery. Część tę eksplo-
atowała dawniej kopalnia rządowa Ksawery,
a obecnie towarzystwo francuskie w kopalni
Koszelew i Barbara. Grubość sięga tu do 14
mt., pochylenie południowe pod kątem 6° do
80. Na wschodnim krańcu hut cynkowych
nowy uskok przerzuca pokład na dół ku ko-
palni Paryż, a następnie ku kopalni Cieszkow-
ski, gdzie grubość warstwy 18 mt., przy upa-
dzie 500. Ta ostatnia kopalnia po pożarze
w 1873 r. zatopiona, jest dotąd bezczynną,
podobnie jak i przyległa rządowa kopalnia
Reden, której węgiel zaledwo w dziesiątej
części wyczerpany został. Kilkakrotne poża-
ry zatamowały dostęp do znacznej części pola
kopalnianego. Nowy uskok prowadzi warstwę
węglow& na głębszym poziomie ku Zagórzu,
gdzie istnieje kopalnia Ignacy (Kramsty).
Przy średniej grubości do 15 mt. upad sięga
300. W lesie na wschód od Zagórza odkryto
niedawno wychodnie tego pokładu, podnie-
sionego tu przez uskok. Odbudowują się one
obecnie w odkrywce. Ten sam pokład zasila
Red
kopalnię Kazimierz. Wychodnie Redenu nie
są tu znane, lecz szybem dosięgnięto naj głęb-
szego poziomu tego pokładu na 240 mt. pod
powierzchnią. Grubość warstwy zmienna od
6 mt. (wschodni uskok) do 15 mt. (część za-
chodnia). Dalej na wschód istnieje zalana
obecnie kopalnia Feliks I i we wsi Niemce Fe-
liks II, gdzie pokład ma do 7 mt. grubości,
przy upadzie 30 mt. Jestto naj dalszy znany
dotąd wschodni kraniec północnego ciągu Re-
denu. Być może, iż pokłady w Sierczy (pow.
chrzanowski w Galicyi) są dalszym ciągiem.
.Wychodnie północno Bkrzydła I{,edenu przcd-
stawiaj& układ schodowy, wywołany przesu-
waniem się ciągłem ku północy, przy Btopnio-
wem obniżaniu się poziomu, z godn& uwagi
regularnośei&. Południowe skrzydło l{,eder.u,
z upadem północnym, ciągnie się od Czeladzi
przez Milowice, SOBnowiec i Sielec do Dan-
dówki. Pokład ten rozszczepia się (w Sielcu)
na dwa, a dalej (Milowice i Czeladź) na trzy
oddzielne warstwy, odległe od siebie 15 do
50 mt. Upad północny wynosi w Sielcu 30°
do 45°. Istnieją tu kopalnie: Ludwigshoffnung
i Fanny. "\V Milowicach kopalnia Wiktor wy-
robiła już pierwszy pokład a drugi zostaje
w odbudowie. W Czeladzi istnieją dwie ko-
palnie: Saturn (ks. Hohenlohe) i Ernest Mi-
chał (SociÓte anonyme). Pierwszy pokład ma
grubości 4 mt., drugi 7 mt., trzeci przeszło 8
mt. Ostatnie skrzydło Redenu z upadem po-
łudniowym zajmuje niewielk& stosunkowo
przestrzeń pomiędzy Modrzejowem a Niwką.
Górny poziom tej części koło Modrzejowa, na
obszarze koncessyi hr. Renarda, jest zalany
od 1881 r., za to w Niwce kopalnie: Jerzy,
Karol i Edward (G. V. Kramsty) odbudowuj&
spiesznie bardzo pokład mający do 10 mt.
grubości, przy słabym upadzie. Wielka regu-
larność pokładu i silny strop piaskowcowy
ułatwiaj& pracę, zt&d kopalnie te dostarczają
obecnie prawie 1/3 całej produkcyi węgla
w królestwie. Ogólny zasób węgla w pokła-
dzie Reden wynosi do 700 milionów tonn (ton-
na = 1000 klgr. = 10 korcom). Wydobyto
dotąd 45 milionów tonn. Pokłady górne i dol-
ne zawierają około miliarda tonn. Przy zdwo-
jonej produkcyi zapas ten może starczyć na
400 lat (ob. Nasze kopalnictwo węglowe
przez Br. Jasińskiego, Wszechświat, Nr. 24
do 24 z 1888 r.). Br. Ch.
Redel1dorf, część wsi Bielszowic, w pow.
bytomskim.
Rederitz (niem.), zwane też Nadol'zyce (ob.),
Naderitz, Reder,zyce, Nadarzyce, Redewice i Roz-
d1'Życa, po obu stronach Piły, na północ od
Wałcza. Z wyb. Koenigsfort (1 dm. i 4 mk.)
miały R. 1885 r. 1188 mk., 724 kat., 454
ew. i 11 żyd. WŚ ta powstała dopiero w XVI
w., w czasie szerzenia się tu luteranizmu. Pier-

Red
wszy przywilej nadał jej ststa wałecki Hie-
ronim Gostomski r. 1590. Lokatorem i pier-
wszym sołtysem był Jan Hutgriger. Już ry-
chło stanął tu kościół ew., który jednak 1616
r. wydać musieli lutrzy katolikom. Gdy zda-
je się wskutek tego wybuchły rozruchy, mu-
siała wieś 1624 r. 300 flor. kary zapłacić.
R. 1631 był tu proboszczem kat. Baltazar
Fuchs. R. 1641 obejmowała ta wieś 42 włók,
między temi 9 pustych. W pobliżu R. są
znaczne pagórki, zwane po niem. Kaninchen-
berg i Wessenbcrg. Wyb. Koenigsfort, pe-
wnie właściwie Koenigsfurt" t. j. Królewski-
bród, oznacza pewnie miejsce, kędy było
przcjście przcz rz. Piłę (ob. Gesch. d. West-
prcuss. Gesch. Ver., XVI, 117 i Powiat wa-
łecki p. Calliera, str. 39). R. 1886 znaleziono
tu żelazny garnek z złotemi i srebrnemi mo-
notami z XVII w., z 6 srebrnemi kulkami
wielkości włoskiego orzecha i kilku niebie-
skiemi kamieniami. Kś. F1'.
nedershorst, pow. babimostski, ob. Kasz
CZIJr.
nedgoszcz, jezioro, w pow. wągrowieckim,
na południe od Łekna, 1 klm. długie, około 1/ 2
klm. szerokie, przerznięte przez płynącą od
Niemczyska strugę, łączy się z jez. Rgielsko,
z którem spływa do Wełny (dopł. Warty).
Na wschodnim wybrzeżu leży Redgoszcz, a
na płd.-zach. Mrowiniec. E. Cal.
Redgoszcz al. Radgoszć.z, dawniej Rzed-
goszcz, mylnie Regdoszcz, dok. Radgost, wś i
domin., pow. wągrowiecki, o 4 klm. na płd.-
wschód od Łekna (par. i poczta), 7 klm. na
północ od Mieściska, nad jeziorem t. n.;
st. dł:,ogi żel. w J anówcu o 20 klm. W r.
1216 Swiętosław, rozporządzając dobrami swe-
mi, zapisał R. żonie swojej; r. 1258 pisał się
z R. komes Piotr, r. 1297 Piotrek i Wincen-
ty, r. 1322 ",Vierzbięta i Vlincenty, synowie
Piotra, w r. 1398, Wigłosz. Około r. 1523
składał się R. z łanów kmiecych i dziedzicz-
nych; w nowszych czasach należał do Łąc-
kich. Wś ma 7 dm., 54 mk. (47 kat., 7 prot.).
Dom. liczy 115 mk. (1 prot.) w 7 dm.; obsza-
ru ma 386'48 ha, czyli 272'52 roli, 75'96 łąk,
1'01 pastw., 7'06 nieuż. i 29'93 wody; wła-
ścicielem jest Władysław Janta Połczyń-
ski. E. Cal.
Redigkainen, ob. Redykajny.
Redieszczyk, prawy dopływ pot. Szybe-
nego, ob. Izwor i Radzieslca. Br. G.
Rediul, wzgórze polne, na obszarze gm.
lpotestie, w pow. suczawskim, na płd. od wsi,
między nią a Bosańczami, dochodzi 432 mt.
npm. (szt. gen.). B1'. G.
Redkodub, wś nad Tykiczem Gniłym,
pow. zwinogródzki, w 3 okI'. pol., o 38 w. od
Zwinogródki, o 4 w. powyżej wsi Kamienny
Bród (par. prawoi1ł.), ma 310 mk. Część wsi
Red
587
na prawym brzegll Tykicza zowie się Seme-
nówką. Należy do klucza olszańskiego hr.
Branickich.
Redkoduby, Rydkoduby, wś nad rzką, W ój-
towiną, dopł. Bohu, pow. proskurowski, okI'.
pol., gm., par. i st. poczt. Ozarny Ostrów, ma
134 osad, 642 mk., 843 dzies. ziemi włośc.,
57 dzies. cerkiewnej. Cerkiew p. w. Wnie-
bowzięcia N. M. P., wzniesiona w 1776 r., ma
930 parafian. Należy do klucza czarnoostrow-
skiego hr. Maryi z Przeździeckich Walew-
skiej. Dr. M.
nedkowicze, wś poradziwiłłowska w po-
bliżu rz. Orcssy, pow. bobruj ski, w 30kr.
pol. hłuskim, gminie Zabołociej grunta lekkie;
miejscowość pozbawiona dróg. A. Jel.
Redlmnie, dobra, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 5 okr. pol., o 97 w. od Nowoaleksan-
drowska.
UNlla, strumień, wpada do rz. Świder na
obszarze Kozłowa, w pow. nowomińskim.
nedlanka, wś włośc., pow. grójecki, m.
Konie, par. Lutkówka, ma 147 mk., 116 mI'.
nedlau, zwykle Ilochredlau, ob. Radiowo.
Redlica, os. włośc., pow. radomski, gm.
Gzowice, par. Radom, odl. od Radomia 11 w.;
ma 1 dm., 5 mk., 20 mr.
Redlin, wś i fol w., pow. radomski, gm.
Białobrzegi, par. Jasionna, odl. od Radomia o
28 w., ma 11 dm., 165 mk. W 1886 r. folw.
Redlin rozl. mI'. 688: gr. Ol'. i ogr. mr. 248,
łąk mr. 261), pastw. mI'. 130, nieuż. mr. 42;
bud. mur. 1, z drzewa 12. Wś R. os. 15,
z gr. mI'. 177.
Redłowo, ob. Rad/owo.
Bednia al. Radnia, rzeczka, właściwie Re-
dla (ob.).
Redociny al. Redociany, kol. i os. karcz., pow.
piotrkowski, gm. Wadlew, par. Dłutów; kol.
ma 36 dm., 277 mk., 564 mr. włośc.; os. karcz.
1 dm., 7 mk., 16 mr. dwors. R. wchodziły
w skład dóbr Grabica. W 1827 r. było 33
dm., 240 mk.; należała do par. Krzepczów.
Redschitz (niem.), ob. Recice.
Reduchów, w XVI w. Raduchow, wś i fol.,
pow. sieradzki, gm. Szadek, par. Korczew,
od!. od Sieradza 14 w.; wś ma 7 dm., 72 mk.;
fol. 3 dm., 4 mk. Dobra wraz z Boczkami mia-
ły 2062 mI'. obszaru (1224 mI'. lasu). W XVI
w. łany kmiece dają, dziesięcinę pieniężną na
stół arcybiskupi a pleban. w Korczewie ko-
lędę po groszu z łanu. Łany s3łtysie dawały
za dziesięcinę pleban. w Korczewie po ferto-
nie. Folwarku nie było (Łaski, L. B., l, 481).
Według reg. pob. pow. szadkowskiego z r.
1552 i 1553 wś Raduchów, w par. Korczów,
miała 10 osad., 3 łany (Pawi{lski, Wielkp.,
II, 230).
Reducin, w XVI w. Reduczin, wś włośc.,
pow. garwoliński, gm. i par. Górzno, ma 24

588
Red
Red
dm., 349 mk., 482 ml'. W chodziła w skład kat. Rozlazin, st. kol. Lębork (9'3 klm.). R.
dóbr Górzno. W 1827 r. było 11 dm., 125 ma 233'83 ha roli Ol'. i ogr., 9'37 łąk, 35'35
mk. Według reg. pob. pow. stężyckiego z r. pastw., 101'22 lasu; czysty dochód z gruntu
1569 wś R., własność Katarzyny Gojskiej, 1240'38 mrk; hodowla owiec. R. 1361 feriase-
miała 2 łany. Franciszek Goszyński 16 pół- cunda post festum J oannis B., t. j. 26 czerwca
łanków (Pawiński, Małop., 335). nadaje komtur gdański Giselbrecht v. Dudels-
Reducz, kol. włośc., pow. piotrkowski, gm. heim Piotrowi z Kaczkowa i jego synowi
i par. Ręczno, ma 16 dm., 170 mk., 223 mr. "Semycauca" (Semyanta?) za Kaczkowo do-
Redułty, wś i foL, pow. bielski gub. gro- bra R. ("Redestow") na prawie magd., zno-
dzieńskiej, w 1 okr. pol., gm. Orla, 014 w. od sząc stary czynsz pol. z obowiązkiem płace-
Bielska. nia nam 2 grz.; maja.. nam także służyć jak
Redus, 08. leś., pow. piotrkowski, gm. i inni, którzy to samo prawo posiadają. (ob.
par. Chabielice, ma 1 dm, 5 mk., 4 mr. dwors. Gesch. d. L. Lallenburg U. Buetow, von
Reduta, wś, pow. święciański, w 10kr. Oramer, II, str. 232 i odpisy Dregera w Pe-
poL, gm. Łyntllpy, okr. .yiejski Swil'duny, o plinie, str. 71). W kopenhadzkich tablicach
6 w. od gminy, 17 w. od Swięcian, ma 7 dm., woskowych występuje r. 1392 i 1401 Bartke
106 mk. kato!. i 5 żyd. W 1864 r. było 27 von Redestow jako ręczyciel, r. zaś 1404
dusz rewiz.; własność Kątkowskich. Ratke al. Rutke v. R. (ob. Zeitsch. d. Westpr.
Redutów, fol., leśniczówka i gajówka na Gesch. Ver., IV, str. 76). Kś. Fr.
obsz. dwor. Siemakowce nad Prutem, pow. Redz, część gm. Tarnawy Górnej i leśni.
kołomyj ski. czówka, wpow. żywieckim. Br. G.
Redwan, dział górski lesisty, w gm. :Moł- Redzeil 1.) kol. i os. włośc., pow. brzeziń-
dawicy Ruskiej, pow. kimpoluńskim, tuż nad ski, gm. ]lyIikołajew, par. Budziszewice, po-
zach. granicą z Briazą, na płn. od pot. Czer- siada szkołę pocza..tkowa.. ogólną, 51 dm., 560
neńkiego, między nim a Ardżelem (ob. ]lylołda- mk., 1210 mr. włok W 1827 r. było 6 dm.,
wica). Zachodni czubek 1336 mt., wschodni 48 mk. 2.) R., kol. i os., pow. sieradzki, gm.
1281 mt. npm. (szt. gen.). Br. G. Majaczewice, par. Burzenin, odl. od Sieradza
. Redwińce, wś między rzekami Bożkiem i 13 w.; kol. ma 10 dm., 64 mk.; os. ma 9 dm.;
Zyłeczką, pow. latyczowski, gm. Bachmatow- stanowi jedną. całość z wsią. Tyczyn. Br. Ch.
ce, par. :Międzyboz (o 12 w.), ma 141 osad, Redzie, jezioro na obszarze dóbr Orniany,
632 mk., 1425 dzies. ziemi; cerkiew p. w. N. w pow. wileńskim. Nalezy do całej grupy
M. P., wzniesiona w 1741 r. i uposażona 36 drobnych jezior.
dzies. ziemi, ma 862 parafian. Należała do ks. Redzitz al. Redschitz, ob. Recice.
Adama Czartoryskiego, któremu skonfisko- Redźki, Red'ki 1.) wś, pow, dzisieński, w 4
wana, Dr. M. okr. pol., gm. Stefanpol,okr. wiejski i dobra Tar-
Re(ly, wś, pow. lidzki, w 2 okI'. pol., gm. jkowskich Janowo, 07 w. od gminy, 30 dusz
Aleksandrowo, okr. wiejski i dobra hr. Potoc- Vewiz. 2.) H., zaśc. szlach., pow. dzisieński,
kich Rakliszki, o 7 w. od gminy, 65 dusz w 3 okr. pol., o 6 w. od Dzisny, 1 dm., 5 mk.
rewiz. żydów. 3.) H., wś, pow. oszmiański, w 2 okr.
RedykPjI1Y, niem. Redigkainen, wś na pol. pol., gm. Bienica, okr. wiejski Redźki, o 2 w.
Warmii, nad jeziorem t. n., blisko brzegów od gminy a 52 1 /, W. od Os zmiany, ma 15 dm.
Ływy, o 6 klm. na płn.-zach. od Olsztyna. Na- i 131 mk. prawosł. (69 dusz rewiz.); należy do
leży do par. brunswałckieJ. St. pocz., tel., dóbr Kazimierzowo Bohdanowiczów. W skład
kol. żel., sąd okr. w Olsztynie. WŚ polska. okręgu wiejskiego wchodzą wsie: R. Długi Ług
Redykallowo al. Redykanów, góra lesista, (Dołgij Łog), Gajewce, Górki, Trzepałowo,
w Karpatach zachodnich, w dziale babiogór- Uźlany i zaśc. Uźlany, w ogóle 184 dusz re-
skim, w płd. jego rozgałęzieniach, na granicy wiz. włościan uwlaszczonych i 2 dusze b.
Namiestowa i Jasienicy, w hr. orawskim włośc. skarb. (w zaśc. Uźlany).
(Węgry), w pow. namiestnikowskim, pod Redzmill ob. Radimin.
37°5'41" wsch. dłg. g. F., a 49°26'46" płn. sz. HNłzyilskie, wś i fol., pow. nowomiński,
g., na lew. brzegu rz. 'Wescłówki, dopływu gm. Iwowe, par. Latowicz, ma 229 rok., 537
Orawy. Wznies. 926 mt. npm. Na płn. wzno- mr. dwors., 527 mr. włośc. W 1827 r. było
si się RadykaInów 934 mt., na plą. Palenica 46 dm., 255 mk.
880 mt., Pelkówka 921 mt. i Slepczanka Reeckow, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
925 mt. Br. G. Regenwalde, st. pocz. Gr. Borkenhagen.
Hedykowce, os. nad Prutem, n Bukowi- Reegell, folw. dóbr pryw. Telssen, w okr.
nie (t. IX, 109). hazenpockim, pow. i par. grobińska.
Hedystowo, niem. Redd/Jstow, dok. Reddi- Reesau al. Rehsau, dobra ryc., pow. węgo-
8tow i Rodistow, dobra ryc. w Pomeranii, pow. borski, 3 klm. od st. pocz. i tel. Drengfurth.
lęborski, st. pocz. Dzięcielice 3 klm. odl., par. Obszar 1277 ha.

R'ł8
Reeszen al. Roeschen, dobra, pow. rybacki,
st. pocz. Drugehnen.
Reetz 1.) miasto w Nowej :Marchii, pow.
Arnswalde. W 1878 r. 3128 mk., przeważnie
ewang. W 1294 r. został tu założony klasztor
cystersek, który zniósł po wprowadzeniu re-
formacyi margrabia Jan z Kostrzyna. 2.) R.,
dobra ryc. w Pomeranii, pow. rugijski, st. p.
N euenkirchen. 3.) R. Grass i R. Klein, dobra
ryc., pow. miastkowski, st. p. PoIlnow. 4.)
R., ob. Raciqi.
Rert (niem.), ob. Rewa.
Reforma, fol., pow. kaliski, gm. :March-
wacz, par. Rajsko, odI. od Kalisza 16 w., ma
3 dm., 30 mk. W 1874 r. fol. Reforma razI.
mI'. 134: gr. or. i ogr. mr. 125, łąk mr. 2,
nieuź. mr. 7; bud. z drzewa 9. Folw. ten od-
dzielony został od dóbr Marchwacz.
Reforma, folw. nad bezim. rzką, pow. słuc-
ki, w 3 oh. pol. kopyIskim, gm. Pociejki;
miejscowość dość leśna, grunta szczerkowe,
urodzajne. A. Jel.
Reftkiszki, wś, pow. rossieński, par. jur-
borska.
Refuzowizna, niem. Rejusowiszna, wś na
poL-prus. Mazurach, pow. margrabowski, o 1
klm. od granicy król. polskiego. St. p. Wie-
liczki.
Rega 1.) rzeka. w Pomeranii, wytryska
z płd. stoków wyżyny t. z. pomerańskiej
Szwajcaryi, na południe od m. Polzin. Płynie
najprzód na południe, lecz wnet zwraca się na
północ i tworząc granicę z pow. białogrodz-
kim, zmienia niebawem kierunek na południo-
wy, mija mto Sehivelbein, wykręca się na
północ i na północ od W uhrowa wchodzi
w pow. Regenwalde, który przerzyna aż do
m. Labes w kierunku południowym. Potem
zwraca się na północ aż do Elvershagen, a na-
stępnie dąźy w płn.-zach. kierunku do m. Re-
genwalde. Odtąd bieźy na zachód, lecz przy
Wendlers-Kate zwraca się na północ, przerzy-
na mto Plathe i wstępuje do pow. Greifen-
berg, mija Greifenberg i Treptow i wpada
przy Ost-Deep do Baltyku. Największym do-
pływem R. jest Molstow, wpadający z pra-
wej strony pod Behlkow; z lewej zaś R.
przyjmuje strugę Zampel. Mniejsze dopływy
są: Krebs, Ahl, Batzwitzer i Woedtker-Bach.
Długość R. wynosi 25 mil, szerokość za Trep-
towem 30 mt.; ale ponieważ dolne łożysko jest
zamulone, dla tego spław bardzo utrudniony.
2.) R. Stara, niem. Alte Rega, prawe ramię
Regi, odłącza się od niej niedaleko ujścia przy
W est- Deep i uchodzi po krótkim biegu do j e-
ziora Camp, leżącego tuż nad Balty kiem.
Regajoie, wś, pow. szawelsld, gm. Kursza-
ny, o 33 w. od Szawel.
Regania, wyniosłość przy os. karcz. :BQ-
r&wa, w pow. piotrkowskim, gm. Łękowa..
leg
589
Regehnen (niem.), wś, pow. rybacki, st. p,
St. Lorenz.
Regel-hruby, ob. Jaworzynka, szczyt.
Regellen, wś, pow. gołdapski, przy bitym
trakcie z Gąbina do Ełku, na płn.-wsch. od
Gołdapi, wznies. 250 mt. npm., ma 390 mk.
ewang. Gleba gliniasta, mieszkańcy trudnią
się rolnictwem i chowem bydła i koni. St. p.
w miejscu. Ad. N.
Regencya, wyb. wchodzące w skład gm.
Dolnego Młyna, pow. toruński, st. p. Cierpi-
ce, par. kat. Podgórz; 181'09 mr. W 1865 r.
4 bud., 2 dm., 31 mk. ewang.; 1885 r. 3 dm.
i 22 mk. W miejscu ewang. szkoła (1 naucz.
i 115 dz.).
Regensberg al. Kessel, wś, pow. lwowski
(na Szląsku), par. ew. Giehren. W 1842 r.
58 dm., 252 mk. (8 katol.), szkoła ewang.,
warsztaty tkackie. Przy wsi na górze miał
wznieść jeden z ksiąźąt piastowskich, imie-
niem Bolesław, zamek myśliwski, zwany pó-
źniej Kesselschloss.
Regentówka al. Rejent6wka, wś, pow. mo-
hylowski, okr. poL, par. i st. pocz. Bar (o 10
w.), gm. Tereszki, ma 25 osad, 138 mk., 125
dzies. ziemi włośc., 156 dzies. dworskiej. Le-
ży w pięknem położeniu, grunta ma glinkowa-
te, miejscami górzyste. Własność Sołowko-
wa, dawniej Wincent. Andrzejowskiego, pod-
sędka. Dr. M.
Regentpole, folw. pryw. nad rz. Dzisienką,
pow. dzisieński, w 10kr. poL, o 25 w. od Dzi-
sny, 1 dm., 22 mk. katol.
Regenwalde 1.) miasto nad Regą, w Po-
meranii. Położenie wzgórzyste, gleba piasz-
czysta. Istnieją tu fabryki machin gospodar-
czych, krochmalu, przędzalnia parowa i inne.
Oprócz tego mto jest siedzibą sądu okręgowe-
go, st. meteorobgicznej. Poczta osobowa do-
chodzi do Labes i Greifenberg. W 1885 r. by-
ło 3370 mk. 2.) R., dobra ryc., tamże, tuz
pod miastem. Kś. Fr.
Regerteln, wś na niem. Warmii, pow. lic-
barski, st. p. Arnsdorf. W ś założona 1297 r.
Biskup warmiński Henryk nadaje 14 maja
tegoż roku Aleksandrowi "de Lichtenow" sto
włók" in Campo Rogedel". Później posiadali
wieś tę "Peter i Wolfgang von Oelschnitz«,
którym biskup Szymon Rudnicki w r. 1618
przywilej odnawia. N a gruncie do wsi nale-
żącym założono później jeszcze 3 wsie: :8ei-
swaId, Deusterwald i Lauterwald (ob. Cod.
dipl. Warm., I D.). Ad. N.
Regetówka, rzka w pow, gorlickim, do-
pływ pot. Konieczna, uchodzącego do Ropy.
Regetowka, Węg. Regetto, wś w hr. szary-
skiem, kościół paraf. gr.-katol., lasy, 303 mk.
Regetzow, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
Usedom-Wieluń, st. p. Usedom; cegielnia.
fteggen, dobra prywatne w KurIandyi,

590
Reg
Reg
w okI'. i pow. hazenpockim, par.
N ależy do nich fol. Windau.
Regiel al. Ryyiel, Regell, Riegell, Rygielsk,
wś na poL-prus. Mazurach, pow. łecki, nad je-
ziorem t. n., na zrębie baranowskich lasów.
St. p., tel. i kol. żel. Ełk, o 7 klm. na płn.-
zach. R. istniał już r. 1473; Walter Kiekie-
rzyc bowiem nadał, niewiadomo w którym ro-
ku, Janowi Rygielskiemu na prawie magde-
burskiem 30 włók; przywilej ten odnowił r.
1499 Rudolf v. Diepoltskirchen, komtur ryń-
ski, wdowie po Janie RygieIskim. Ad. N.
Regielnica al. Rygielnica al. Klein Rygel,
Rygelnitcze (dok.), dobra na poL-prus. :Mazu-
rach, pow. łecki, nad jeziorom regiclskiem, 7
klm. od Ełku, gdzie st. p., tel. i kol. żel. R.
istniała już r. 1484. R. 1544 nadaje ks. 01-
bracht Janowi :Małeckiemu (:Maletius), pleba-
nowi łeckiemu, 5 włók i 20 mr. nad jeziorem
rygieIskim i strumykiem Rygielnica. Dan
w Królewcu, 16 października 1544 r. Ad. N.
Regielski Róg, niem. Regle1'sche Spitze, os.
leśna, na po1.-prus. :Mazurach, pow. łeoki, nad
jez. łeckiem. Osada leży na końcu cypla, ja-
kim jezioro łeckie na wsohodnim brzee-u w ląd
się wrzyna. Ad. N.
Regielskie jezioro, małe jez. na poL-prus.
Mazurach, pow. łecki, prawie okrągłe, odl. o
2 klm. od wielkiego jeziora Selment.
Regienenhof, dobra, pow. świętosiekierski,
st. p. Brandenburg Ostpr.
Regieniszki, zaśo. rząd., pow. wileński,
w 1 okr. pol., o 33 w. od Wilna, 1 dm., 15
mk. katol.
Regieski potok, nazwa średniego biegu
pot. Szybeny (ob.).
Regietów Niżny i Wyżny, dwie wsie gór-
skie nad pot. Regietówką, dopływem pot.
Konieczny zlew. brzegu ( dopł. Ropy), w pow.
gorlickim, na granicy węgierskiej. Lezą
w zwartej dolinie potoka. R. Niżny 487 mt.,
W yżny 575 mt. npm. Odnogi górskie tworzące
poboczne działy wodne otaczają dolinę gór-
ską: od zachodu pasmo między Ropą i Regie-
tówką,. ze szczytami Hańczowa Góra 821 mt.,
Kozie Zebro 853 mt. i Jaworzynka 872 mt.,
od wschodu pasmo między Regietówk& i Ko-
nieczną, potokiem z Randulną, lub Ratundą,
775 mt., Działem 712 mt. i Jaworzyną 885
mt. bezwzględnej wysokości. Prze.:>; wsie pro-
wadzi droga gminna ze Smerekowca do Zbóró
na 'Węgrzech. W obu osadash są drewniane
cerkie gr.-lcat. a w R. Wyższym parafia j
szkoła ludowa. Obszar mn. pos. ma 1352 mI'.
roli, 444 mI'. łą,k, 545 mI'. pastw. i 475 mI'.
lasu. W R. Niższym jest 50 dm. i 294 mk.;
4 rz.-kat., 284 gr.-kat. i 6 izraeL; w R. Wyż.
87 dm. i 547 mk.; 536 gr.-kat. i 11 izrael.
Cerkiew parafialna wzniesiona w r. 1856, na-
leży do dyec. przemyskiej, dekanatu bieckie-
alszwangska. go. Parafia obejmuje. R. Niżny i Skwirtne.
Uposażenie proboszcza składa się w ogóle
z 117 mr. roli w kilku parcelach i 125 złr. do-
datku do kongruy. R. naleh do urzędu pocz-
towego w Gladyszowie (odl. o 8 kim.). Gra-
niczą, na zachód z W ysową, i Hańczową" na
płn. ze Skwirtnem i Smerekowcem, na wschód
z Ługiem (Łuh), Zdynią i Konieczną. Mac.
Regletówka, pot. podgórski, powstaje w
obI'. Regietowa Wyźniego, pow. gorlickim, zo
źródeł leśnych, w paśmie Jaworzyny, z pod
grzbietu granicznego Karpat wschodnich, na
wys. 646 mt npm. Podą,ża na płn. między do-
mostwami Regietowa, zabierając strugi z oko-
licznych stoków; mija szerszą, dolinką R. Niżni,
płynąc korytem wygiętym na zachód, wresz-
cie zrosiwszy łąki gm. Smerekowca, uchodzi
z lew. brzegu do Koniecznej, praw. dopływu
Ropy. Nad praw. brzegiem wznoszą się: Ja-
worzyna (885 mt.), Dział (712 mt.), Ratunda
al. Randulna (776. mt.), a od lew. Jaworzynka
(872 mt.), Kozie Zebro (853 mt.), Hańczowa
(821 mt.), Banne (594 mt.). :Qługość biegu
10 klm. Obraca kilka młynów. Zródła wznies.
646 mt., ujście 450 rot. Br. G.
Regimin, wś i fol. nad rz. Łydynią, pow.
ciechanowski, gm. Regimin, par. Lekowo, odl.
o 8 w. od Ciechanowa, posiada szkołę począt-
kową ogólną" urząd gminny, kasę wkładowo-
zaliczkową, 23 dm., 212 mk., 653 mI'. obszaru.
R. gmina należy do sąd. gm. lokr., liczy 785
dm., 8410 mk., 28,569 mI'. obszaru, wtem
872 mr. nieuż. W gminie znajdują Bię: 3 ko-
ścioły, 1 kaplica, urząd gm., sąd gminny, 2
szkoły, 2 cegielnie, 2 karczmy. W skład gm.
wchodzą: Bolewo, Budy-Bolewskie, Budy-Suł-
kowskie, Baraki-Pawłowskie, Bogdanka, Czar-
nocin-Ochotnia, Cz.-Pachtarnia, Cz.-Smętne,
Czarnocinek, Feliksowo, Grzybówo, Grabieni.
ce :Małe, Gr. .Wielkie, Detkensowo, Jałowa
Wieś, Jankowo, Jarłaty Małe, J. Wielkic,
Kalisz, Karniewo, Klin-Lekowski, Klice, Klicz-
ki, Kątki, Kozdroje-Włosty, Koziemędy, Ko-
ziczyn, Koziczynek, Konopki-Piaski, Kontro-
wers, Kozdroje, Koterman, Krośnice, Krajo-
wo, Kałęcz, Lekowo, Lekowiec. Łebki, Le-
śniewo Dolno, Lipa, Modła, Modełka, Modeł-
ka-Józefowo, Mośoice, Marylka, Niedzborz,
Nieborzyn, PierlPole, Pawłowo, Pawłowska-
Wola, Pawłówko, Pniewo-Wielkie, P. Czeru-
chy, P.-Nowe, Przcdwojewo, Pokrytki, Pok-
rycki-Las, Radzymin, Rajmundowo, Regi-
min, Stefankowo, Sułkowo-Polne, SzuImiorz,
Targane, Trzcianka, Unikowo, Zenbok.
Regina, os, karczma i fabr. nad rz. Liswar-
tą, pow. częstochowski, gm. Lipie, par. Przy-
miechy, 1 dm., 5 mr. dwors. Należy do dóbr
Rembielice.
Reginów 1) kol., pow. brzeziński, gm. Cio-
sny, par. Budziszewice; ma 12 dm., 76 mk.,

Reg
719 roI'. włośc. 2.) R., wś, pow. koniński,
gro. Piorunów, par. Wyszyna, odl. od Konina
17 w., roa 9 dm., 52 rok.
Reginów al. Reginowo, wś, pow. słonimski,
była tu kapl. b. parafii katol. Dziewią,tkowi-
cze. Własność Jundziłłów.
Regittell 1.) wieś, dobra ryc. z młynem
i cegie1. na niem. Warmii, pow. brunsberski,
o 3 1 / 2 klm. od Brunsbergi (st. p., te1. i ko1.
żeL). W 1'.1291 nadaje 4 września biskup war-
miński Hcnryk Otonowi de Russen "Campum
Rogiten. " Później kupiła wieś kapituła war-
mińska i posiadała ją, aż do okupacyi w r.
1772. 2.) R., dobra ryc., pow. rybacki, 5 klm.
od st. p., te1. i kol. że1. l\fetgethen. Obszaru
317 ha. 3.) R., os. leś., tamże st. p. Powayen.
4.) R., dobra ryc., pow. królewiecki, 3 klm.
od st. p. Trompau. Obszaru 265 ha. Ad. N.
Reglmłski, potok tatrzański, prawy do-
pływ Białej spiskiej, powstaje na płn. stoku
Tatr bialskich, na płn. stoku Szalonego wier-
chu (2061 m.), płynie wą,skim i głębokim
jarem na płn. do Białej. Długość biegu 3755
metrów. Br. G.
Regle, w języku Podhalan są, to lesiste
zbocza tatrzańskie. Pas ten sięga od 950 mt.
do 1800 mt. npm. i obejmuje do 550 mt. pio-
nowego zasią,gu. Podzielić je można ze wzglę-
du na drzewostan na wyższe i niższe. Niższa
część R., obejmują,ca 250 mt. pionowego za-
siągu, stanowi wraz z Podhalem krainę bu-
czyny. Obejmuje ona lasy przeważnie liścia-
ste i sięga do górnej granicy buku, rosną,cego
na północnej stronie Tatr jeszcze na wznies.
1200 mt. W pasie drzew szpilkowych rośnie
prócz buku, z drzew liściastych, we wnętrzu
Tatr także lipa (Tilia parvi folia), w dolinie
Kościeliskiej sadzona (970 mt.) i tamże spoty-
kamy klon (Acer platanoides) jako krzew.
Olsza biała (Alnus incana) znajduje się obfi-
cie nad potokami aż po za granicę buku. J a-
wor (Acer Pseudoplatanus) sięga do 1270 mt.
a jako krzew wysuwa się po nad górną, gra-
nicę świerku do 1588 mt., gdy tymczasem
krzew mukinia (Sorbus Aria) rośnie tylku
w krainie buczyny. Do górnej granicy lasów
dochodzi iwa (Salix copraca, 1475 mt.), a jesz-
cze wyżej (1495 m.) wysuwa się Salix sile-
siaca. Najwyżej z drzew liściastych sięga
brzoza (Betula alba), bo 1550 mt. Buk i olsza
rosną, w Tatrach gromadnie, inne z drzew li-
ściastych już to po jednemu, już tez grupami.
Jawor w odległej przeszłości musiał tworzyć
po zboczach Tatr całe drzewostany, zaczem
przemawiają, pojedyńcze odwieczne, po części
przez burze pouszkadzane okazy, po różnych
miejscach jeszcze dotą,d napotykane. Z bie-
giem czasu miejsce jaworów zajęły buczyny.
Górską, krainę R. zajmowały niegdyś cisy
wysokopienne. Ostatnie ich ślady przecho-
Reg
591
wują się po dziś dzień w postaci nielicznych
krzewów. Górna część pasu R., kraina świer-
czyny, sięga do górnej granicy świerku, obej-
mują,c 300 mt. pionowego zasią,gu. Ze świer-
kiem ustają, lasy atę granicę cechuje kar-
łowacenie drzew. W Tatrach karłowacieje
świerk na wysokości 1424 mt., a znika w zu-
pełności na wys. 1486 mt. po stronie półn.,
a 1517 mt. po str. południowej. :Między świer-
kami rośnie w całym paśmie Tatr jodła, nie
tworząc wszakże nigdzie jcdnolitego drzewo-
stanu i ustając już na wysokości 1087 rot.
\Vyja,tkowo tylko na północnych stokach Tatr
znachodzi się ona na wapieniach 1292 mt.
npm. Miejscami na wsch. i płd. stokach rośnie
sosna. Na płn. stronie we wnętrzu Tatr nie
ma jej podobno nigdzie, wyją,wszy kilka oka-
",ów na Czerwonej Skale nad Białką, idą,c
z Bukowiny ku Rybiemu. Liczniej znachodzi
się modrzew, dzisiaj w wielu miejscach sa-
dzony, sięgają,c do wys. 1557 mt. Górna
granica jodły jest zarazem dolną, granicą, lim-
by. Piękne to drzewo, lekkomyślnie niszczone
a na płd. stronie Tatr odzierane ze szyszek,
które na targach sprzedawają" tworzyło nie-
gdyś małe drzewostany, np. nad Rybiem ku
Czarnemu Stawu. Zwyczajny zasią,g limby
leży między 1295 i 1612 mt. Wyją,tkowo na-
potyka się ją, od 1270 do 1700 mt. W krainie
R. znajduje się z krzewów aż po górny jej
1j:oniec bez koralowy (Sambucus raceroosa).
Swierk przeważa nad wszelkie inne gatunki
drzew, tworzył on niegdyś piękne i gęste la-
sy, dziś bardzo przerzedzone, a miejscami zu-
pełnie wyniszczone. Gleba tych lasów i porę-
by pokrywają, się nadzwyczaj bujnym i tru-
dnym niekiedy do przebycia zarostem borów-
ki (Vaccinium myrtyllus), pomiędzy którą,
obficie rosną, widłaki, paprocie i inne chara-
kterystyczne rośliny. Ze zwierzą,t znajdują
się w R. i u ich stóp: nietoperze, ryjówki,
kret, jeż, lis, tchórz, kuny leśna i domowa,
gronostaj i łaska, wiewiórka, pilchy, norniki,
myszy, zają,c, sarna; zdarza się niekiedy nie-
dźwiedź i wilk. Ptaków jest kilkadziesiąt,
przeważnie śpiewaków. Drapieżnych niebrak,
jak puhaczc, orły. Potoki płyną,ce wśród Re-
gli ożywione są, kordukami (Cinclus aquaticus)
i pliszkami (Motacilla alba, boarula), a strome
ściany skał przeszukuj e za żywnością krasno-
piory mentel (Tihovroma muraria). W lasach
reglm1skich przebywa głuszec i jarząbek; po
miejscach podmokłych żeruje słomka. W lim-
bach żyje orzechówka (Corvus caryocatactes).
Płazów mało spotyka się, np. żmija, padalec,
kilka żab, traszki i salamandry. Z ryb sta-
łych są, tylko głowacze, strzeble i pstrą,gi, po-
suwają,ce się aż do stawów, ale tylko dwóch,
t. j. Rybiego i Popradowego. Ze zwierzą,t
bezkręgowych występują, naj liczniej owady,

592
Reg
po nich pająki, już to w gatunkach wyłącznie
R. właściwych, już też znajdują,cych się
w innych krainach. Ozdobą, R. jest wspaniały
motyl Apolo (Doritis Apollo), tudzież piękny
granatowy ślimak Limax Schwabii. R. okry-
wajl1i na płn. stronie nie tylko zbocza samych
Tatr lecz zarazem rząd ostrych malowniczych
niższych wierchów, złożonych z  apieni na-
mulitowych i dolomitów, wzuoszą,cych się do
1400 mt., jak np. Hruby regiel 1339 mt., Ły-
sanki 1457 mt., Sarnia skała 1375 mt., Białe
skałki, Krokiew 1378 mt., Nosal 1215 mt.,
Kopieniec 1334 mr., Kopy sołtysie 1336 i t. d.
Tych przedgórzy urozmaicają,ch rzeźbę Tatr
od strony płn. brak na stronie południowej.
Dlatego też Tatry widziane od południa nie
sprawiają na widzu tak silnego wrażenia, jak
od północy. W obrębie R. leżą uprawiane
pod siano polany, tudzież szałasy paster-
skie. Br. G.
Reglitz Grass i Klein (niem.), ob. Ryglica.
Begnitz, ob. Roegnitz i Re7cnica.
Begnitz, wś nad Odrą, pow. nowotarski
(na Szlą,zku), par. ew. Rausse, par. katol. Ku-
mejże (Oamoese). W 1842 r. 69 dm., sołty-
stwo, 388 mk. (130 katoL). Wieś należała da-
wniej do klasztoru lubuskiego. Rozległe łąki
nad Odrą, przewóz na rzece; lasy należące do
król. podleśnictwa.
Begnów, wś, folw. i prob., pow. rawski,
gm. i par. Regnów, odl. 9 w. od Rawy; po-
siada kościół par. murowany; wś ma 46 dm.,
480 mk., 901 mr.; prob. 2 dm., 10 mk., 6 mr.;
folw. 9 dm., 66 mk., 719 mr. i obszar nieu-
prawny 248 mr. R. poduchowny, wś, 9 dm.,
92 mk., 137 mr. W 1827 r. było 51 dm.,
347 mk. W 1885 r. folw. Regnów z awulsem
Sowi Dół, rozl. mI'. 962: gr. or. i ogr. mr. 901,
łąk mr. 26, past. mr. 1, lasu mr. 18, nieuż.
mr. 15; bud. mur. 10, z drzewa 16; płodozmian
7-polowy, cegielnia. W skład dóbr wchodziły
poprzednio: wś R. os. 57, z gr. mr. 914; wś
Podskarbice os. 14, z gr. mr. 318; wś Anno-
sław os. 25, z gr. mr. 957; wś Kazimirów os.
25, z gr. mI'. 606; wś Łaszczyn os. 31, z gr.
mr. 945. R. był wsią królewską, która jako
dzierżawa zostawała w rQku starostów raw-
skich. 'Według wykazu z 1774 r. ("Płata
wojsk") zostawała w posiadaniu ssty raw-
skiego Franc. Lanckorońskiego i płaciła kwar-
ty t588 złp. 2 gr. Kościół i parafią podobno
erygował Konrad, ks. mazowiecki. Obecny
pochodzi z 1773 r. R. par., dek. rawski, 1367
dusz.
Begny, kol. i os. leś., pow. brzeziński, gm.
:Mikołajew, par. Budziszewice, odl. 5 w. od
Koluszek, st. dr. żel. warsz.-wied. Kol. ma
20 dm., 219 mk., 397 mr. włośc.; os. 1 dm., 9
mk., 31 mr. włośc.; leś. os. 1 dm., 40 mr.
W 1827 r. było 6 dm., 48 mk. R. straż le
Reg
śn3. leśnictwa lubocheńskiego w ks. łowic-
kiem, obejmuje 5476 mr. lasu. Na tym ob-
szarze znajdujl1i się błotaKiełpień, mające 150
mr. rozległości i dwie osady leśne Białobrzegi
(1 dm., 5 mk., 15 mr.) i Jelenia Góra (2 dm.,
30 mr.). W XVI w. kmiece łany dawały dzie-
sięcinę na stół arcybiskupi, a pleb. w Budzi-
szewicach tylko kolendę (Łaski, L.:8., II,
325).
Begów 1.) wś i folw., pow. błoński, gm.
i par. Kaski, ma 243 mk. W 1827 r. było 5
dm., 47 mk. Folw. R. ma 256 mr. obszaru,
wchodzi w skład dóbr Kaski; wś ma 21 os.,
430 mr. 2.) B., wś i folw. nad rz. Wisłą,
pow. kozienicki, gm. Sarn ów, par. Regów.
Odległa od Kozienic 22 W., posiada kościół
par. drewniany, przytułek dla 4 starców,
szkołę początkową ogólną, 43 dm., 517 mk.
W 1827 r. było 27 dm., 282 mk. Dobra Re-
gów składały się w 1873 r. z folw.: R., Bo-
guszówka i Wysokie Koło, przyl. Figa, osady
miejskiej Granica; rozl. mI'. 2259: folw. R.
gr. or. i ogr. mr. 279, łąk mr. 95, past. mr.
16, lasu mr. 54, nieuż. mr. 18, razem mr. 462;
bud. mur. 2, z drzewa 14; płodozmian 6-polo-
wy; folw. Boguszówka gr. or. i ogr. mr. 667,
łąk mr. 24, past. mr. 10, wody mr. 2, lasu
mr. 395, nicuż. mr. 54, razem ror. 1152; bud.
mur. 8, z drzewa 11; płodozmian lO-polowy;
folw. Wysokie Koło gr. or. i ogr. ror. 214,
łąk mr. 42, past. mr. 223, wody ror. 10, lasu
mr. 113, nieuż. mr. 26, razem ror. 628. Nadto
w osadzie młyn. mr. 17; bud. z 'drzewa 8; pło-
dozmian 6-polQwy, lasy nieurzą,dzone, młyn
wodny, dwa wiatraki i cegielnia. W skład
dóbr wchodziły poprzednio: wś R. os. 44,
z gr. ror. 353; wś Boguszówka os. 18, z gr.
mr. 343; wś Wysokie Koło os. 28, z gr. mr.
481; wś Markowa Wola os. 20, z gr. mr, 429;
osada Granica (miasteczko) osad 107, z gr.
mr.169. Według reg. pob. pow. radomskiego
z r. 1508 Regów, Wola, Wysokie Koło, wła-
snoŚĆ Stanisława z Regowa, dawały poboru
2 gryw. gr. 3. W r. 1569 R., wś kościelna,
własność Mikołaja Ragowskiego i innych,
miała 3 3 /, łan, 5 zagr., 2 komol'. (Pawiński,
Małop., str. 319 i 475). R. w XVII wieku
wchodził w skład dóbr Jedlonka (ob.). Ko-
ściół i parafia erekcyi niewiadomej. Obecny
drewniany wystawił 1747 prob. Maciej Gwiaz-
dowski. R. par., dek. kozienicki (dawniej
zwoleński), 1150 dusz. 3). R. Nowy, wś włośc.,
pow. kozienicki, gm. Sarnów, par. Regów.
Odl. od Kozienic 25 w., ma 11 dro., 91 mk.,
192 ror. Br. Clt.
Reguciszki, dobra, pow. święciański, w 2
okr. poL, gm. Zabłociszki, olu. wiejski Ciej-
kinie, własność Bukowskich.
Regule 1.) wś i dobra, pow. kowieński, w 2
okr. pol., o 76 w. od Kowna. 2.) B., zaśc.,

Reg
tamże. 3.) R., wś, pow. prużański, wchodziła
w skład dóbr Kabaki, należących do ekonomii
prużańskiej.
ReglIlice, wś, pow. chrzanowski, w okolicy
pagórkowatej i lesistej, wzdłuż pot. Regulic-
kiego (dopływ Wisły z lewego brzegu), przy
gościńcu z Alwerni (2 klm.) do Chrzanowa,
wznies. od 260 do 290 mt. npm. Posiada ko-
ściół par. rzym.-kat., szkołę ludową, dwa
młyny wodne. Składa się ze 198 dm. i 1197
mk., z tego 3 dm. i 37 mk. na obszarze więk.
pos. (Zgromadz. panien franciszkanek w Kra-
kowie). Między mieszkańcami jest 1147 rzym.-
kat. a 50 izrael. Obszar większej własności
ma 149 mr. roli, 31 mr. łąk, 22 mr. past.
i 344 mr. lasu; mniejsza własność 907 mr.
roli, 104 mr. łąk, 206 mr. past. i 20 mr. lasu.
Kościół par. drewniany, mały, w ziemię wro-
śnięty, niewiadomej erekcyi, ale przed 1440 r.
fundowany, ma w ołtarzu obraz św. Jana Ne-
pomucena, dobrego pędzla, a w bocznych ołta-
rzach św: Józefa i M. B. zakryte srebrnemi
blachami. N a ścianie obraz szkoły staronie-
mieckiej św. Mikoł'IJja jest dobrze zachowany.
Obok kościoła w kaplicy M. B., jest stary na
na drzewie malowany obraz przedstawiający
M. B. i Maryę Magdalenę, klęczące u stóp
krzyża Chr. (por. Łepkowski, Rocznik Tow.
nauk. krak., 1861). Za Długosza (L. B., II,
125, III, 190) były R. wsią opactwa tyniec-
kiego, z kościołem p. t. św. Wawrzyńca i li-
czyły 9 łanów i 9 prętów roli kmiecej, łan
sołtysi, karczmę i zagrody. Roli klasztornej
nie było. Dziesięciny pobierał biskup kra-
kowski w wartości 10 gryw., coby wskazy-
wało, że wieś niedawno przedtem została na
rubieży założoną. W 1581 (Pawiński, Małop.,
31) dziedziczą część tej wsi Reguliccy Ber-
nard, Piotr i Jan i Gabryel Płocki. Pierwsi
mieli 5 łanów kmiecych, 6 zagród bez roli i 3
komorników bez bydła; drugi 1/ 2 łanu kmie-
cego i 2 zagrody z rolą. Kiedy i od kogo
otrzymał te wieś konwent p. franciszkanek
nie wiadomo. R. graniczą na płd. z Alwernią
i Kwaczał&!, na wsch. z Grójcem, zach. z Li-
powcem, na płn. Kazimirówką. Par. należy do
dyec. krakowskiej, dek. nowogórskiego. Obej-
muje Grójec. Mac.
Regulice, niem. Rieglitz, 1334 Regulicz, wś,
pow. nissański, par. Nissa. W 1861 r. 35 dm.,
220 mk. kat., 1549 mr. obszaru. Dawniej na-
leżały w części do biskupów wrocławskich.
Regulka al. Siemotka, Szymotka, Regulicki
potok, rzeka, poczyna się w Regulicach, pow.
chrzanowski, w dolinie Siemioty (Szymoty),
otoczonej z obu stron wysokimi wzgórzami.
Płynie wprost na wschód korytem krętym,
zabierając od lew. brzegu strumień regulicki,
który poczyna się w stronie płn.-wchod. Re-
gulic, w lesie Szymocic. Ten strumień try-
Słownik Geograficzny T. Ix'-Zeazyt 104.
Reb
593
ska z opoki wapiennej, tworzą stok obszerny;
wśród wsi rozdwaja się, obraca młyn, zabiera.
stoki drobne z lew. brzegu i w stronie płd.
Regulic łączy się z głównym ramieniem. Ma
dno kamieniste, brzegi 1-2 mt. wysokie.
Otacza go wieś, zajmująca wzgórze z praw.
brzegu, następnie łąki. W śród nich dobiega
wzgórzy Alwerni; obraca młyny Niezgodę
i Zawadę. Poniżej zabiera z lewego brzegu
strugi z Kamionki (wólki do Poręby należącej).
Pod karczmą Skowronkiem rozdwaja się; za-
biera z lew. brzegu strugę od Brodły i Porę-
by. Poniżej opływa od zach. wzgórza Mirowa.
W załamie ku wschodowi oblewa wzgórza la-
su Poręby. Tu tworzą, się wysokie łęgi, wśród
których wije się i dobiega do Okleśny. Wieś
ta zajmuje obydwa brzegi, domy wznoszą się
nad poziom wody 1 1 / 3 -2 1 / 3 mt. Tu obraca
dwa młyny. Na płd. Okleśny wpada do Wi-
sły z lewego brzegu. Ma 4 mt. szer., brzegi
3 mt. wys. N ależy do wód szybko po desz-
czach wzbierających, a wtedy topi łąki AI-
werni i Skowronka; niekiedy zalewa Okleśną.
Długość biegu 111/ 2 kil. Br. G.
Regulówka, dobra ryc., pow. węgoborski,
7 klm. od st. p. i tel. KrukIanek, z wiatrakiem.
Obszaru 445 ha; wś polska. W r. 1576 mie-
szka tu Marcin DrygaIski.
Reguł al. Regały, w spisie urzęd. z 1877 r.
Regut, wś włośc., pow. garwoliński, gm. i par.
Osieck, ma 50 dm., 353 mk., 59 osad, 835
mr. W 1827 r. było 32 dm., 186 mk. Wieś
ta wchodziła w skład dóbr sstwa osieckiego,
a w ostatnich czasach w skład dóbr Osieck.
Reguły 1.) Duże, wś i folw. nad rz Mrową,
pow. warszawski, gm. Pruszków, par. Raszyn,
odl. 04 w. na płn.-wschód od Pruszkowa, st.
dr. żel. warsz.-wied., maja" 180 mk., 568 mr.
ziemi dwors., 283 mr. ziemi włośc. W 1827 r.
było 11 dm., 63 mk. 2.) R. Kuchy, wś i folw.,
pow. warszawski, gm. Pruszków, par. Raszyn,
odl. 9 w. od Warszawy, mają 26 mk. W 1827
r. było 7 dm., 47 mk. W 1886 r. folw. Regu-
ły Kuchy rozl. mr. 568: gr. or. i ogr. mr. 485,
ł<\ik mr. 60, past. mr. 9, nieu. mr. 14; bud.
mur. 7, z drzewa 11; płodozmian 6 i 9-polowy,
pokłady torfu. Folw. ten dawniej należał do
dóbr Pęcice. Do włościan należy 8 mr. W r.
1877 folw. R. Malichy A. B. rozl. mr. 79: gr.
orno i ogr. mr. 70, łąk mr. 5, nieuż. mr. 4;
bud. z drzewa 6.
Reguł, ob. Reguł.
Rehaagell, wś, pow. licbarski, st. p., tel.
i kol. żel. Licbarg. Założona w 1356 r.
Rehberg, folw. dóbr pryw. Adsirn, w okr.
tukumskim, pow. talseński, par. kandawska
(Kurlandya).
Rehbet'g, kol. niemiecka, 2 klm. na płd.-
zach. od wsi Sarny, w pow.jaworowskim. Szko-
ła ewangielich.
38

594
Reb
Rehberg 1.) folw. i leśno nad rz. Piłą, pow.
wałecki. Należą do Nakielna, powstały w r.
1822; st. p. Jabłonowo, par. kat. Nakielno,
ew. Łubno. W 1868 r. 12 bud., 5 dm., 57 mk.
ewang.; 1885 r. 4 dm., 56 mk. 2.) R., leśno
kró1., pow. brodnicki, st. p. Bartniczka; zało-
żone 1829 r., należy do nadleś. Rudy; 1885 r.
1 dm., 8 mk. 3.) R., folw. do kadyńskich dóbr
ryc. należl\cy, pow. elbląski, st. p. Łęcze, 32
klm. od1.; 275 ha roli orno i ogr., 50 łl\k, 16
past., razem 346 ha. W 1885 r. 6 dm., 86 mk.
Osadę tę wspomina już dok. z 1347 r. Nao-
koło ciągną się piękne lasy bukowe i dębowe.
4.) B., leśno do Elzanowa naleza,ce, pow. człu-
chowski; 1885 r. 1 dm., 9 mk. 5.) R., ob, Sar-
nówek, Sarnia Góra. Kś. Fr.
Behberg, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
nakielski, st. p. Clempenow.
Behberg 1.) folw., pow. morl\ski, st. poczt.
:Maldeuten. 2.) B., wś na niem. Warmii, pow.
reszelski, st. p. Rothfliess.
Behbrllch, wyb. do Brzezin należa,ce, pow.
świecki, st. p. Osie. W 1868 r. 9 dm., 56 mk.,
17 kat., 39 ew.; 1885 r. 26 dm., 160 mk.
Behden (niem.), ob. Radzyn.
Behdorf (niem.), ob. Sarnowo.
Behfeld, kol. niem., tuż na zach. od Sarnik,
w pow. bóbreckim. Szkoła filialna.
Behfeld 1.) osada leśno na pol.-prus. :Mazu-
rach, pow. jańsborski, st. p. Orzysz. 2.) B.,
ws, pow. świętosiekierski, st. p. Eisenberg
Ostpr. 3.) B., leśniczówka, pow. frydlądzki,
st. p. Szępopel.
Rehheide, wś w Pomeranii, pow. sztumski,
okr. urz. stanu cywil. Ryj ewo, par. kat. Po-
stolin, ew. Louisenwaldej obejmuje 73 ha (49
roli 01'., 20 łąk); hektar roli przynosi 5'73
mrk dochodu. W 1885 r. było 72 dm., 170
dym., 641 mk. (284 kat., 355 ew., 2 dyss.).
Rehhof 1.) leśno król., należy do nadleśn.
stęgwałdzkiego, pow. kartuski, st. p. Hoppen-
dorf. W 1885 r. 1 dm., 7 mk. 2.) B., ob. Sar-
niak, Ryjewo. 3.) R., nadleśnictwo w pow. su-
skim, ob. Gonty. 4.) B., leśnictwo w pow. kwi-
dzyńskim (ob. t. V, 28).
Rehhof, leśniczówka na pol.-prus. Mazu-
rach, pow. szczycieński, st. p. Friedrichshof.
Behkrug 1.) karczma do Drużyn dawniej
należąca, pow. brodnicki; 1868 r. 1 dm., 10
mk. (5 ew., 1 kat.). 2.) R., ob. Sarniak.
Behsau al. Resau, ob. Rydzówka.
Rehstall, dobra ryc. z folw. Stumplack,
OttoswaIde i Pastern, pow. rastemborski, 10
klm. od st. p. i kol. żel. Rastemborka. Ob-
szaru 909 ha.
Behthal, pow. gnieźnieńaki, ob. Mystki 2).
Behthal, os. na pol.-prus. Mazurach, pow.
jańsborski, st. p. Turośl.
Behwalde 1.) wś na wielkich Zuławach
malborskich, pow. malborski, st. p. Nowy-
Rei
dwór, par. kat. Tiegenhagen, ew. Tiegenort.
Zawiera 4 gburstwa i 2 zagrody, razem 131
ha; hektar roli daje tu 30'35 mrk czystego
dochodu. W 1869 r. było 5 dm. i 39 mk.
(1 kat., 33 ewang. i 5 menonitów); w 1885 r.
4 dm. i 32 mk. (28 ew. i 4 dysyd.). Odl. od
m. pow. wynosi 4 1 / 2 mili. 2.) R. i 3.) R. Klein,
ob. Rywald i Rywałdzik.
Rehwiese, pow. obornicki, ob. Igrzyna.
BehwinkeI1.) os. leś. do Pruskiego Fryd-
lądu należąca, pow. człuchowski, st. p., par.
kat. i ew. Pruski Frydll\d. W 1868 r. 1 dm.,
9 mk. ewang. 2.) B. al. Jakobswalde, wyb.
tamże; należy do Frydla,du; 1885 r., 3 dm.,
39 mk. W 1886 napotkano przy orce wielki
grobowiec, w którym oprócz starej broni, róż-
nych ozdób i kośei, znajdował się starożytny
granitowy posązek, dochodza,ey 5 stóp wyso-
kości. Posąg ten, grubo obrobiony, przedsta-
wia postać ludzką typu słowiańskiego i służy
obecnie za ozdobę ogrodu właściciela posia-
dłości (ob. Westpreussische V olks Zeitung,
1886, Nr. 138). Kś. Fr.
ReiblJitz 1.) 1288 Ribiz, 1360 Rybicz, wś,
pow. wrocławski, par. katol. Jaeschguetel.
W 1841 r. 13 dm., folw., 86 mk. (30 ew.).
Wś należała do katedry wrocławskiej. 2.) 8"
197 Rybnig, wś i dobra, pow. jeleniogórski,
posiada kościół par. ewang. od 1743 r., kapli-
cę katol., filię Kemnic (Kępice), szkołę ewang.
W 1841 r. było na obszarze dominialnym 2
dm., folw., 24 mk. ewang.; we wsi 224 dm.,
1004 mk. (23 katoI.). Młyn wodny, warsztaty
tkackie, hodowla owiec. Ruiny budowli, zdala
na wzgórzu się znajdujące (z datą 1234 r.),
podawane bywają. za szczątki istnieja,cego tu
jakoby klasztoru reginek (żebrza,cych mni-
szek).
Beichalldres (niem.), ob. Rychendrysy.
Beichau, wś, pow. cieszanowski, 15 klm.
na płd.-wsch. od Cieszanowa, 11 klm. od sądu
powiat., urz. poczt., tel. i st. kol. jarosławsko-
sokalskiej w Lubaczowie. Na zach. i płn. le-
ży Basznia Górna, na wseh. i płd. Sieniawka.
Wś leży w dorzeczu Sanu za pośrednictwem
Smolinki i Baszenki, płyna,cych środkiem ob-
szaru od płd.-wsch, z Sieniawki na płn.-zach.
do J3aszni Górnej. Zabudowania wiejskie leżą
na lew. brzegu Smoliuki. Dolina Smolinki
moczarzysta. Na lew. brzegu Smolinki śre-
dnie wznies. sięga 236 mt. Włas. więk. (hr.
Maryi Gołuchowskiej) ma roli Ol'. 30, łąk i
ogr. 42, past. 1, lasu 164 mr.; wł. mn. roli
or. 150, łąk i ogr. 78, past. 3 mr. W r. 1880
było 24 dm., 194 mk. w gminie; 9 rz.-kat., 15
gr.-kat., 170 ew.; 9 Polaków, 15 Rusinów,
170 Niemców. Par. rzym. i gr.-kat. w Luba-
czowie. Ewangielicy maja, kaplicę (od 1856)
i parafią., do której nalezą kolonie: Ostrowiec,
Smolin, Einsingen, Lindenau, Deutschba.ch i

Ret
Felsendorf, w ogóle 1150 dusz (750 ewang.
augs. i 400 reform.; ob. Bredetzky, Histor.
Beitrag zum deutschen Colonialwesen in Eu-
ropa, Bruenn, 1812). We wsi jest szkoła
ewang. Kolonią założył rza..d austryacki po
zajęciu starostwa lubaczowskiego. Nabył ja..
był wraz z wsiami Basznia.. i Huta.. Kryształo-
wa.. przy licytacyi w r. 1818 Egidiusz hr.
:Pawłowski. Łu. Dz.
Reicbau, wś kośc. i dobra ryc., pow. mo-
ra..ski, o 13 klm. na wschód od Morągu, nad
jez. Narien, w okolicy pagórkowatej, lesistej,
z gliniast3; gleba... Ma 96 mk. ew., rolników.
St. poczt. w miejscu. Dobra mają 1958 ha.;
gorzelnia. Ad. N.
Beicbau Ober i Nieder, 1372 Reichow, wś
i foL, pow. niemczyński, posiada kościół par.
ewang., Bzkołę ewang. W 1841 r. 38 dm.,
foL, 290 mk. (21 kat.), młyn wodny, gorzel.
nia, łomy wapienia.
Beicbbarten, fol., pow. morą ski, st. poczt.
Reichenbach in Ostpr.
Beicben 1.) 1310 Rychenau, wś, pow. gór-
ski (Guhrau) na Szląsku, par. ew. Heinzen-
dorf. W 1841 r. 24 dm., fo1., 172 mk. (13 kat.).
2.) R. Gross, 1418 Reichenau, wś i dobra, pow.
lubiński na Szląsku; posiada kościół par. ew.
W 1841 r. ma 51 dm., dwór, 341 mk. ew.,
młyn wodny i wiatrak. Kościół tutejszy już
w 1551 roku otrzymał pierwszego pastora.
3.) B. Klein, 1273 Richnau, 1353 Reichenau,
wś, pow. lubiński. W 1841 r. 22 dm., 118
mk. ewang.
Beicbenau (niem.), ob. Ryclmawa.
Beichenau 1.) wś i dobra, pow. kładzki,
posiada kaplicę kat., szkołę, młyn wodny.
W 1841 r. 105 dm., 594 mk. kat. 2.) B. Alt
i Neu, dwie wsi, pow. bolkowicki, nad Strzy-
gowską wodą. R. Alt ma kościół paraf. kat.
(od 1689 r.) z kaplicą św. Anny (od 1736 r.),
kościół par. ew. (od 1742 r.), szkołę kat., nad-
leśnictwo królewskie. W 1841 r. 278 dm.,
2226 mk, (1095 ew.); R. Neu 83 dm., 582
mk. (58 kat.), szkołę ew.; par. ew. i kat.
w Giesmannsdorf. Do 1810 r. należało do kla-
sztoru w Gryzoborze (Gruessau). 3.) R. Nie-
der i Ober, wś i dobra, pow. zegański, par.
kat. Koźle; posiada kaplicę kat. (do 1668 r.
ew.) i szkołę ew. (przed 1668 i od 1742 r.).
W 1841 r. było 145 dm., dwór, 2 folw., 744
mk. (24 kat.), dwa młyny wodne, cegielnia,
warsztaty płócienne. Do dóbr należały Busch-
vorwerk i wś Paganz (21 dm., folw., 80 mk.).
4.) R. Ober i Unte1' bei Priebu8, wś i fol., pow.
zegański, posiada kościół par. ew., kaplicę
kat. W 1842 r. była szkoła ew., dwa folw.,
39 dm., 371 mk. (15 kat.). Kościół tutejszy
miał już w 1538 r. pastora ew.; w 1668 r.
zwrócony katolikom, lecz w 1827 r. ponownie
oddany ewangielikom.
Rei
595
ReicbelJbacb, kol. niem., pow. lwowski.
W r. 1880 było 31 dm., 226 mk.; 12 rz.-kat.,
19 gr.-kat., 191 ew., 4 izrael.; 35 Rusinów,
191 Niemców. Ewangielicy maja.. swoją para-
fią w Dornfeldzie. We wsi jest szkoła etat.
l-klasowa. Por. Krasów. Lu. Dz.
Beicbenbach, wś, młyn i leśn., pow. pru-
sko-hola..dzki, 17 klm. na płd.-wschód od st,
kol. żel. Gueldenboden, nad bitym traktem do
Zełwałdu, w górzystej okolicy, z glebą gli-
niasta.., łąkami licznemi i torfiskami, ma 750
mk. ewang.: trudnią się rolnictwem i ogro-
dnictwem, chowem bydła i koni. Prowadza..
handel masłem z Berlinem i Szczecinem. Ko-
nie tutejszego chowu chętnie zakupuj!!; na re-
monty dla wojska. W poblizu znajduje się
młyn wodny i olejarnia a także browar. St.
poczt. i tel. w miejscu. Omnibus pocztowy do
Gueldenboden i Zełwałdu. Ad. N.
Reicbellbach 1.) 1263 Richenbach, wś, pow.
żegański, par. kat. Neu-Waldau, ew. Kott-
witz. W 1842 r. 80 dm., sołtystwo, 539 mk.
(256 kat.), kaplica kat. filialna, szkoła kat.,
szkoła ew. Wś należała dawniej do klasztoru
augustyanów w Żeganiu. Do R. należą mły-
ny: Dobermuehle i Scholzenmuehle nad rzecz-
ką, dopływem Brzeźnicy. 2.) B. Nieder i
Ober, wś i majorat, pow. zgorzelicki. Do 1815
r. należał do saskich Łużyc. W 1842 r. R.
Nieder 54 dm., dwór, 328 mk. ew.; R. Ober
27 dm., folw., 172 mk. ew. 3.) B., miasto
na Łużycach, ob. Rychenbach. 4.) B., miasto
powiatowe na Szląsku pruskim, ob. Rychbach.
Reicbenbach (niem.), dobra ryc. w:Pome-
ranii, pow. pierzycki, st. p. Arnswalde.
BeichelJberg (niem.), wś, pow.licbarski,
st. p. Liewenberg.
Reichellberg, ob. Rychembe1'k.
Beichenberger Gasse, wyb. do Rychem-
berka naleza..ce, pow. gdański nizinny. W 1885
r. 5 dm., 71 mk.
Reicheneck (dok.), ob. Bajkowy.
Beichenforst, wś, pow. kładzki, par. kat.
Wuenscheburg; 1842 r. 21 dm., fol., 101 mk.
katol.
Reicbenhagen, wś, pow. królewiecki, st.
poczt. Loewenhagen.
Reichenhołl; fol., pow. welawski, st. poczt.
i tel. Puschdorf.
Reichenow, niem. Reichenau, 1295 Richno-
we, wś, pow. ząbkowicki, posiada kościół par.
kat. W 1841 r. 77 dm., 522 mk. (3 ew.). WŚ
nalezała do 1810 r. do klasztoru w Kamieńcu.
Beichenstein, zwaliska zamku, na górze
464 mt. wysokiej, na płd.-wschód od wsi
Krautenwalde, pow. frywałdzki, obwód sa.. d .
jawornicki, na Szla..sku austr. Od wschodu
opływa górę zamkową. pot. Krebsbach. Z roz-
ległości wałów rozpoznać można jeszcze da-
wny rozkład zamku, z którego pozostałe mu.-

596
Rei
Rei
ry dowodzą silnej budowy i starożytnego po- Reichow 1.) Gross, wś i dobra ryc. w Po-
chodzenia. Odległy od Jawornika 4 klm. na meranii, pow. białogrodzki, nad szosą z :Biało-
płd.-zachód. B1'. G. grodu do Słupska, st. p. Podewils (o 1'5 klm.).
Reichensteill, miasto w pow. ząbkowickim, Okolica równa, gleba gliniasta. W 1878 r.
wznies. 1103 stóp npm., na północnych sto- 185 mk. ew. 2.) R. Klein, dobra ryc., tamże,
kach J auersbergu, posiada kościół paraf. ew., st. p. Podewils. Kś. Fr.
kościół par. kat. p. w. Niepokalauego Poczę- Reichsell, wś, pow. licbarski, st. p. Rog-
cia P. Maryi (od 1708 r.), kaplicę cmentarną genhausen.
kat. (od 1583 r.), szkołę kat. i ew., szpital na Reichsheim, wś, pow. mielecki, jest osa-
10 chorych, szpital dla górników, fabryki t y- dą niemiecka., obok wsi Dębiaki i Hyki, leży
tuniu, krochmalu, porcelany, cegielnie, młyn w piaszczystej równinie (142 mt.), nad Babu-
prochowy pod miastem. Od XII w. kwitnie sowskim pot. (dopł. Wisły). Na wschód przy-
tu przemysł górniczy. Pierwotnie dobywano piera do dużych borów, ]la płn. do Czajkowy
tu złoto, którego produkcya w XVI w. docho- i Padewki, na wschód graniczy zGrochowem
dziła do 25,000 duk. rocznie. Od 1701 r. wy- a na płd. z Dębiakami. Wś liczy 54 dm. i
dobywają arszenikowe rudy, przerabiane na 262 mk.; 39 rz.-kat., 201 ew. i 22 izrael. Pod
miejscu. Miasto samo, pierwotnie prywatna względem narodowości 197 Niemców a 65 Po-
własność, przeszło w ręce ks. Brzegu w 1599 laków. Jest tu kościół i szkoła wyznaniowa
r. W XVII w. zaraza (1643), rabunek (1644) ewang. Od r. 1867 filia paraf. ewang. Rohen-
i pożary (1638 i 1796 r.) zadawały mu cięż- bach, dusz 230. Od 1784 do 1867 r. była tu
kie klęski. par. ewang., z drewnianym domem modlitwy
Reichenthal, uroczysko, pow. białostocki, z 1802 r. Posiadłość więk. (bar. }L Rirscha)
w 1 okr. pol., gm. Gródek, o 36 w. od Bia- wynosi 2 roli, 1 łąk, 5 past. i 465 mr. lasu;
łegostoku. pos. mn. 606 roli, 155 łąk, 413 past. i 38 mI'.
Reichenthal, pow. morąski, st. poczt. i tel. lasu. Jestto nowsza osada, z czasów pierwszej
Liebstadt Ostpr. połowy bieżącego stulecia. Mac.
Reichel'tswahIe, dobra ryc. z fol. Wees- Reichswalde (niem.), osada, pow. wystruc-
kenthal, Goldbach, Gottesgabe, Inruecken, Sil- ki, st. p. Neunischken.
berbach, Stobbuitt, Hartwich, Gudnick, Gross Reichthal (niem.), ob. Rychtal.
i Klein Gillgehnen, Sorehnen, Weeskenitt, Reichwald, 1301 Richenwalde, wś, pow.
Woritten, odl. 7 klm. od st. p. i tel. Goett- wołowski, par. ew. Dyhernfurth, kat. Wahren.
chendorf. Obszaru 4872 ha, Właściciel hr. W 1842 r. była tu kaplica kat., młyn (od
Dohna-Lauck. Ad. N. 1353), browa.r, gorzelnia, cegielnia, sołtystwo
Beichfelde, wś na małych Żuławach mal- wolne, folw., 34 dm., 248 mk. (83 kat.). Wieś
borskich, pow. malborski, nad szosą z Kisz- należała dawniej do klasztoru lubuskiego.
porka do Notzendorf, st. p. i par. ew. Stare ReichwahI (niem.), ob. Rychwald.
Pole, par. kat. Notzendorf. Wś zawiera 7 Reichwaldau (niem.), ob. Rychwald.
gburstw i 10 zagr., razem 608 ha (352 roli Ol'. Reichwaldau, wś, pow. szunowski, par.
i 226 łąk). Gleba nadzwyczaj urodzajna, gdyż kat. i ew. Schoenau (Szunów). W 1842 r. 56
jeden ha roli przynosi 45'04 mrk czystego dm., fol., 391 mk. (56 kat.).
dochodu, a 1 ha łąk 44'65 mrk. W 1869 r. Reichwalde, wś i fol., pow. pr. holądzki, 7
było 28 dm., 351 mk., 152 kat., 187 ew. 1 klm. od st. p. i tel. Liebstadt. Obszaru 312 ha.
menonita, 5 baptystów i 6 żyd.; 1885 r. 30 Reidel'vitz, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
dm., 64 dym., 304 mk., 120 kat., 167 ew., 8 rugijski, st. p. Altenkirchen. Własność kla-
dyssyd. i 9 żyd. We wsi jest szkoła ew. sztoru św. Anny i Brygity w Stralsundzie.
(1 naucz. i 33 dzieci). Przywilej lokacyjny Reigelsdol'f (niem.), ob. Rudzików.
wystawił w. mistrz Ludwik Koenig r. 1342. Reihe al. Reyhe, wś i fol., pow. głogowski,
. Reichhol'st, wś na małych malborskich par. ewang. Dalków. W 1842 r. 13 dm., 127
Zuławach, nad jeziorem Drużnem, 4 3 / 4 mili na mk. ewang.
wschód od Malborka, pow. malborski, st. p. Reihel'busch, obszar nienżytków do El-
Hohenwalde, par. kat. Tiergarth, ew. Thiens- bląga należących.
dorf. Z wyb. Fellermannshuben i Dreirosen- Reihel'gl'ulld, król. leśn., należące do nad-
krug obejmuje 12 gburstw i 1 zagr., obszaru leśno Wierzchlas, pow. tucholski, st. p. i kol.
374 ha (38 ha roli 01'., 61 łąk, 7 lasu). Gleba Polski Cekcyn.
żyzna; 1 ha roli przynosi 42'3 mrk czyst. do- Reihel'hOl'st, ob. Zato1nskie leśnictwo, pow.
chodu. W 1869 r. było 13 dm. i 91 mk. (4 międzychodzki.
kat., 51 ew. i 36 menonitów); 1885 r. 15 dm., Reihel'illsel, kol., pow. ostródzki, tuż przy
19 dym., 88 mk. (2 kat., 52 ew., 33 dyssyd. Ostrodzie.
i 1 żyd.). Wybud. 1 8 . e ma 1 dm. i 7 mk.; 2 gie Reihel'lug, leśno król., pow. obornicki, 09
1 dm., 11 mk. Kś. Fr. klm. na płd. od Rogoźna, w lasach łoskoń-

Rei
skich, ztąd zwana też leśnictwem Łoskoń-
skiem; 1 dm., 12 mk.; par. i poczta w Goślinie
Długiej, okr. domin. Kąty, st. dr. żel. w Ro-
goźnie. E. Cal.
Reihershol'st (Kętrz.), ob. Zw'ęby.
Reihwiesen (niem.), ob. Rejwiz.
Reiken, pow. królewiecki, st. poczt. Liska-
Schaaken.
Reikcningken Grass i R. Klein, wś, pow.
labiewski, st. p. i tel. Labiewo.
Reimannsfehle, posiadłość prywatna nad
zatoką Fryską, o 2 mile na płn. od Elbląga,
pow. elbląski, st. p. i par. ew. Łęcze (o 3'5
klm.), par. kat. Elbląg. R. ma 123 ha (76 roli
01'., 1 łąk, 11 lasu). Około 8 ha zasadzono
drzewami owocowemi; są też 2 cegielnie z 0-
krągłe mi piecami i 2 młyny wodne. W 1869
r. było 6 dm. i 80 mk., 5 kat., 75 ew.; 1885
r. 9 dm., 12 dym., 67 mk. (8 kat., 59 ew.).
Właśc. 1885 r. Albert Orbanowski. Już w r.
1858 istniał tu zakład kąpielowy. Około 1300
r. nadaje komtur elbląski Konrad von Lich-
tenhayn Janowi, młynarzowi, i jego spadko-
biercom 4 włóki w pobliżu wsi Dorrebach
(dziś Doerbeck), z obowiązkiem płacenia rocz-
nie od włóki pół grzywny i 4 kury czynszu;
płużnego zaś od każdego pługa owych 4 wł.
1 kor. pszenicy i 1 kor. zyta. Nadto pozwa-
lamy mu postawić tam młyn i nadajemy mu
na jego terytoryum rybołóstwo, zakazujemy
także, aby ktokolwiek w obwodzie jednomilo-
wym z jego szkodą jaki inny młyn zbudował;
za to będzie nam rocznie płacił 3 grz. i 30
kur (ob. Cod. dipl. Warmiensis, I, 64). Gdy
r. 1347 zakon w pobliskich Kadynach chciał
nowy młyn postawić, zawarł z spadkobierca-
mi Jana wprzód ugodę, według której wsie
Rehberg, Doerbeck, Łęze i Gr. i KI. Steinort
zboże swoje tylko w tutcjszym młynie mleć
mogły (ob. Cod. dipl. Warm., II, 88). Od woj-
ny 13-letniej aż do roku mniej więcej 1554
stała tutejsza osada pusta. Dopiero około po-
wyzszego roku ustanowiono nanowo czynsz
od roli w kwocie 4 grzywien, podczas kiedy
od młyna płacić miano 6 grz. Właścicielem
był wówczas radny Krzysztof Weinreich. Pra-
wo co do młyna nabyło mto Elbląg r. 1732,
ale juz r. 1734 ustą,piło je radcy nadwornemu
Poehling, który tutejsze dobra był kupił za
3500 złoto Tenze powiększył je także doku-
piwszy do nich 2 włóki roli sołeckiej w Łę-
żach (ob. Der Elbinger Kreis, von Rhode,
str. 47 i 88). Kś. FI'.
Rcimannshof al. Reymannshof, wś, pow.
ostrzeszowski, o 5 klm. na płn. od Ostrzeszo-
wa (par., poczta i st. dr. żeL), graniezy z Si e-
dlikowem; 19 dm., 108 mk. (75 kat., 33 prot.).
Osada ta powstała na zabranych przez rzą,d
pruski obszarach. Mapa powiatu z r. 1821
Rei
597
oznacza w tej okolicy nieznane zką,dinąd
Parciny. E. Cal.
Reimen, 1411 r. Reyman, wś, pow. nissań-
ski, 1 3 /, mili od Nissy. W 1860 r. było tu
sołtystwo rycerskie; wf:, miała 1894 mr. ob-
szaru, szkołę, gorzelnię, 62 dm., 345 mk. kat,
Par. kat. Reinschdorf.
Reimel'ischl{elJ, pow. gierdawski, ob. Neu-
Astl'awischken.
Reimel'shof].) fol., pow. bydgoski, z pocz-
tą w Koronowie (Crone a. d. Brahe), niewy-
kazany w spisie gmin i okręgów. 2.) R" ob.
Rasiński folwark.
Reimel'shuben, wyb. do Hejbud należące,
pow. malborski, st. poczt. Szymon. W spisie
z r. 1885 niewymienione. .
Reimcl'swalde, wf:, na wielkich Zuławach
malborskich, 3 1 /, mili od Malborga, st. poczt.
i par. ew. Nowydwór, kat. Tiegenhagen. Za-
wiem 13 posiadłości, 255 ha (95 roli Ol'. i 56
łą,k). W 1869 r. było tu 127 mk. (15 kat.,
40 ew., 72 menonitów), 19 dm.; 1885 r. zaś 18
dm., 22 dym., 121 mk., 11 kat., 78 ew. i 32
dyssydentów. \Ve wsi jest szkoła ewang.
(z 1 nauczycielem i 36 dziećmi). Kś. Fr.
Reimel'swahle, wś, pow. licbarski, st. p.
i tel. Licbark.
Reimsbach, właściwie Reibnitzbach, wś,
pow. walbrzyski, par. ew. Nieder-Wueste-
Giersdorf. W 1842 r. 34 dm., sołtystwo wol-
ne, 84 mk. (2 kat.), dwa młyny.
Reims(lol'f, foL nalezący do domeny ra-
stemborskiej, pow. rastemborski. Obsz. 512 ha
Beimswaldall (Reibnitzwaldau), wś, pow.
walbrzyski, par. ew. Lang-Waltersdorf. Po-
siada kaplicę kat. W 1842 r. 108 dm., sołty-
stwo, 768 mk. (18 kat.), 5 młynów wodnych,
krochmalnie, warsztaty bawełn. i płociennne.
Reimswahle, osada, pow. świętosiekierski,
st. poczt. Zinten.
Beinau, wś, pow. inowrocławski, o 12 staj
od mta pow. na wschód, między osadami: Nie-
mojewo, Nowy Dwór, Modliborzyce i Frano-
pole, wśród lasów; poczta w Pieraniu, st. dr.
zel. w Inowrocławiu, ma 28 dm., 299 mk.
(202 kat., 97 pro t.).
Reinberg, dobra w Pomeranii, pow. Grim-
men, st. p. w miejscu.
Beinbel'g 1.) dawniej Reibnig, wś i dobra,
pow. kożuchowski. W 1842 r. 103 dm., 896
mk. (51 kat.); par. kat. Bytom nad Odrą (odl.
pół mili). Wielka gorzelnia, warsztaty płó-
cienne. Do R. należy KarIsberg, fol. i zamek
książęcy z parkiem. 2.) R., wś nad Odrą.,
pow. głogowski, par. ew. Weissholz. Przewóz
na Odrze. W 1847 r. 10 dm., 72 mk. (8 kat.).
Do R. należy fol. Perschkevorwerk.
, Beinbl'lIch, ob. Czyste Błoto. Razem z wyb.
Swiniarnią. (2 dm. i 13 mk.) obejmuje 191 ha.
Obie osady liczyły w 1885 r. 24 dm., 30

598
Rei
dym., 150 mk., 93 kato!., 57 cwan.; st. poczt.
Pokrzydowo.
Reindoerfel, 1404 Raumedoerfel, wś i foL,
pow. ziębicki, par. kat. i ew. Ziębica. W 1842
r. 65 dm., fol., 445 mk. (175 ew.), 4 młyny
wodne, gorzelnia, hodowla owiec. Do R. na-
leżał Viehhoefel fol. i 10 dm., 49 mk. (16 kat.).
Reinecken al. Reineken, dobra, pow. ragnec-
ki, 6 klm. od st. p. i tel. Kraupischken. Ob-
szaru 68 1 /» ha.
Reinersdorf, wś i dobra ryc. nad rz. Pro-
tWł\ (dopł. Prosny), pow. kluczborski, par.
ewang. w miejscu. Leży na granicy od w. ks.
poznańskiego. Wzgórze, na którym stoi wia-
trak, wznies. 500 st. npm. W 1861 r. 101 dm.,
1103 mk. (1037 ew., 48 kat., 18 żyd.). Dl)bra
miały 8684 mr. (2669 mr. roli, 416 łąk i 5548
mr. lasu); była cegielnia, tartak, browar, ow-
czarnia (2400 owiec), trzy folw. 'Vraz z ob-
szarem wiejskim R. miało 11,271 mI'. W 1775
r. powstała tu kolonia Freidorf (1607 mr. roli,
73 mr. ogr. i 68 mr. łąk). Kościół ew. istniał
tu już w XVI w.; obecny z 1754 r. Szkoła
ewang. od połowy zeszłego wieku. Ob. Ko-
morzno.
ReilJerz, w dok. Rinharcz, Reihartz, oppidum
Reinhardi, czeskie Dussnik, miasto i zdrojowi-
sko z zakładem kąpielowym, pod 50°30'18"
płn. szer. i 34°3'56" wschod. dług., na wznies.
1680 do 1719 st. npm., niedaleko granicy cze-
skiej, na lewym brzegu Bystrzycy Kładzkiej,
przy ujściu Romsbachu, w bagnistej dolinie,
na stokach południowych Hirtenbergu, w pow.
kładzkim. Posiada kościół paraf. katolicki
(z 1710 r.), drugi p. w. św. Trójcy na wzgó-
rzu za miastem, zbudowany 1698 na pamiątkę
morowej zarazy w 1679 r., kaplicę św. Anny
(z 1773 r.), kościół par. ewang., zbudowany
przez związek Gustawa Adolfa, huty żelazne
pod mistem, 3167 mk. (1872 r.), przeważnie
katolików. Jest to dawna osada górnicza,
zniszczona w czasie wojny 30-letniej, odżyła
później wskutek rozwoju przemysłu płócien-
niczego i sukiennictwa. Tutejsze stowarzy-
szenie muzyczne istnieje od 1591 r. a papier-
nia od 1562 r. Obecnie rozwinął się przemysł
drzewny (drobne wyroby). Zakład zdrojowy
powstał na południe od miasta, nad Bystrzycą,
przy tryskających tu źródłach (szczawy obfi-
tujące w gaz węglany). Jedno z nich letnie
ma ciepłotę 14° R., drugie 9°. Znane były już
w XVII w. Obecnemu zakładowi da.ł począ-
tek doktór :Mogolla na początku obecnego
wieku. Zakład kąpielowy leży na wznies.
1699 do 1720 st., w wąskiej, nieco wilgotnej
dolinie. W ażnym czynnikiem leczniczym prócz
wód i powietrza górskiego jest serwatka,
z której przyrządzania (mleko kozie i ośle)
pozyskał zakład sławę. Urzl\dzono tu również
kąpiele. Br. Ch.
Rei
Beinfeld, pow. kartuski, ob. Przyjaźń 1).
Beinfeld 1.) wś i dobra ryc. ze st. pocz.,
w Pomeranii, pow. białogrodzki, nad Regą.
W pobliskich wyniosłościach znajdują się po-
kłady wapienne; w okolicy lasy dębowe i bu-
kowe. W 1878 r. 625 mk. ewang.; trudnią,
się wywozem wapna i drzewa. 2.) R., dobra
ryc. w Pomeranii, pow. miastkowski, st. p.
Barnow; 1314'10 ha; czysty dochód z gruntu
okol'> 3000 mrk; cegielnia. Dziedzic ks. Bis-
marck. 3.) B., dobra ryc., tamże, posiadają,
st. pocz.; gorzelnia.
Beinholdsfelde, dobra w Pomeranii, pow.
sławiński, st. pocz. Zollbrueck.
Beinhohlshof, fol. do W yczechowa nale-
żący, pow. kartuski; 1885 r. 4 dm., 47 mk.
Beinhohlsthal, ob. Radontowo.
Beinischdol'f (niem.), ob. Ryńsk,
Beinken, dobra i młyn, pow. frydlądzki,
st. pocz. Schoenbruch.
BeinkelUlOl'f Klein, dobra w Pomeranii,
pow. Randow, st. p. Szczecin, 7 klm. od!.
Reinkenhagen, dobra w Pomeranii, pow.
Grimmen, st. p. Miltzow.
Beinlacken, wś, pow. welawski, st. pocz. i
tel. Taplacken. .
Beinland, wś na wielkich Zuławach mal-
borskich, pow. malborski, st. pocz. i par. ew.
Nowydwór, katol. Tiegenhagen, odi. od mta
pow. 3 3 / 4 mili, ma 215 ha obszaru (49 roli or.,
77 łąk); czysty dochód z 1 ha roli 29'07 mrk.
W 1885 r. 26 dm., 159 mk, 20 katol., 97 ew.,
42 dyssyd. Szkoła ew ang. (1 naucz. i 47
dzieci). Kś. Fr.
Beinschenhof (niem.), fol., pow. świętosie-
kierski, tuż przy mieście powiatowem.
Beinsdol'f (dok.), ob. Kurkocin.
Beinshain Ober i Nieder, 1426 r. Reinoldis-
kain, wś i dobra, pow. kożuchowski, par. ew.
i kat. Weichau. W 1842 r. R. Nieder 47 dm.,
220 mk.; R. Ober 40 dm., 206 mk. (14 kat.),
szkoła ewang. Dwa folw., trzy młyny wodne.
Beinwassel' 1.) pol. Czysta Woda, karcz-
ma nad Wierzycą, pow. kościerski, st. pocz.,
paraf. kat. i ew. Skarszewy, odl. od Koście-
rzyny 4 1 /» mili, gmina Schwarzhof, zawiera
315'81 mr. W 1869 r. 1 dm. i 10 mk. katol.;
1885 r. 2 dm., 32 mk. Tu wpada Wiet'3ysa
(Fietze) do Wierzycy. Lustracya komisyi
pruskiej z r. 1772 r. donosi: Czysta Woda,
folw. i karczma, została r. 1755 sołtysowi
w Bożempolu Michałowi Klatt na 50 lat jure
emph. sprzedana wraz z 4 włókami. Ten za-
dzierżawił ją Krystyanowi Zadach za 75 tal.
Wysiew wynosi 50 korcy żyta, 10 jęczmie-
nia, 20 owsa, 2 grochu, 3 tatarki, 5 jarki;
zbiera trzecie ziarno. Kanonu płaci 50 tal.,
kwarty 3 tal., hyberny 3 tal. 30 gr., zagłó-
wnego 1 tal. 30 gr. (ob. Zeitsch. d. Westpr.
Gesch. Ver., XV, 161). 2.) B., pol. Czysta

Rei
Woda, wyb. a nie wieś (ob. t. I, 885) do dóbr
stężyckich należ/,\ce; 1885 r. 4 dm., 41 mk.
ReilJ\vasser, wś i dobra ryc. ze st. pocz.,
w Pomeranii, pow. miastkowski, nad szos/,\
bytowsk/,\, gleba piaszczysto-gliniasta. Pokła-
dy wapienne i lasy sosnowe. R ma 489 mk.
ewang. (1878). Rolnictwo, hodowla bydła i
wywóz tuczonej trzody chlewnej do Berlinai
Hamburga.
Reinzig, ob. Roińskie Holendry, pow. mię-
dzyrzecki.
ReipelJ, dobra, pow. welawski, 7 klm. od
st. p. Gruenhayn, obszaru 373 ha.
Reisau, wś i dobra, pow. niemczyński,
par. ew. Gruen Hartau. W 1842 r. 31 dm.,
dwór i folw., 165 mk. (22 katol.).
Reischen-Jetkant, wś, pow. kłajpedzki,
st. pocz. DŁ. Crottingen.
Reischvitz, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
rugijski, st. p. Bergen.
Reisemlorf, 1389 Ruessind01,/, 1417 Rusin-
dort, wś. i dobra, pow. grotkowski, odl. 3 mi-
le od Grotkowa. W 1861 r. było 14 dm., 108
mk. katol. Większa posiadł. miała 292 mr.,
wś 51 mr.
Beisewitz, 1368 Rysewicz, wś i dobra, pow.
grotkowski, odl. 3 1 / 4 mili od Grotkowa, 1 m.
od Odmuchowa, par. Karłowice Wielkie. W
1861 r. 28 dm., 245 mk. (13 ewang.). Obszar
ogólny. 1428 mI'. (1054 mr. roli), z tego na
dobra ryc. przypadało 1276 mr. (450 mr.
roli). Młyn wodny, hodowla owiec.
Reisezagel, wś, pow. z/,\bkowski, par. kat.
Baerwalde; 1842 r. 31 dm., 208 mk. (50 ew.).
Reisgen-PassolJ, ob. Passon-Reisgen.
Reisicht 1.) posiadłość, pow. złotoryjsko-
hajnowski, odl. 3/S mili od Złotoryi (Gold-
berg). 2.) R., wś i dobra, pow. złotoryjsko-
hajnowski; 1842 r. 81 dm., dwór, folw., soł-
tystwo, 591 mk. (14 kat.), szkoła ew., młyn,
gorzelnia. Obecnie st. dr. żel. na linii od Li-
gnicy (odl. 24 klm.) do Zegania. Do R nale-
żały: Birkfleck (Ober i Nieder), Nieder Rei-
sicht, os., i Klein Tschirbsdorf, wś, fol. i młyn.
Reiss-Frankenstein, ob. Fraksztyn, 1 dm.,
13 mk.
Reisterbrllch, ob. Lapissena.
Reiszdorf, dobra, pow. labiewski, 6 klm.
od st. p. i tel. Goldbach. Obszaru 129 1 / 3 ha.
Reitersdol'f, wś, pow. prądnicki, odl. 1/s
mili od Głogowy Górnej, par. Kierpień. W
1861 r. 21 dm., 117 mk. katol., 130 mr.
Reitz (niem.), ob. Rejca.
Rejbenie, wś, pow. szawelski, gm. Żagory,
043 w. od Szawel.
Rejbeniszki, wś, pow. szawelski, gm. Ża-
gory, o 44 w. od Szawel.
Bejby, wś i dwór, pow. rossieński, gm. i
par. Kielmy, o 38 w. od Rossień; własność
Preciszewskich.
Rej
599
Reje, wś u źródeł rz. Kodenki, dopł. Huj-
wy, pow. żytomierski, par. Kodnia; cerkiew
drew. Własność Chuchrowskich. X. M. O.
Rejentówka, ob. RegentÓUJka.
Rejkie, wś, pow. rossieński, par. gawrań-
ska.
Rejkowszczyzlla, wś, pow. nowoaleksan-
drowski, w 3 okr. pol., o 76 w. od Nowoalek-
sandrowska.
Rejrnental'ówka. wś u źródeł Syrego Tasz-
liku, pow. czehryński, w 3 okr. pol., 070 w.
od Czehrynia a 5 w. na południe od Ositniaź-
ki, ma 1267 mk. i do 2820 dzies. ziemi. W
1808 r. było 98 osad i 992 mk. Cerkiew p. w.
św. :M:ikołaja, drewniana, wzniesiona w 1770
r. i uposażona 17 dzies. ziemi. We wsi znaj-
duje się fabryka cukru, założona w 1843 r.
Gleba bardzo urodzajna; za czasów poddań-
stwa właściciel zbierał do 3500 kóp pszenicy
i do 11,000 berkowców buraków. Na mocy u-
mowy wykupnej włościanie w 1863 r. nabyli
803 dzies. ziemi za 39,579 rs. Na pocz/,\tku
bież/,\cego wieku własność gen. Dawydowa,
od którego w 1807 r. nabył Trębowelski, lecz
wkrótce odprzedał Kajetanowi Krasińskiemu,
do sukcesorów którego obecnie należy. Na-
zWę otrzymała wś od regimentarza Stempkow-
skiego, który przed 1766 r. stał przez czas
dłuższy w tych okolicach ze swym oddzia-
łem.
Re.irnental'szczyzna al. Anton6wka, wś nad
rzk/,\ Uzk/,\, pow. wasylkowski, w 3 okr. pol.,
038 w. od Wasylkowa, o 2 w. poniżej Jan-
kówki (Łopatynszczyzny), ma 1329 mk.;
w 1863 r. było 906 mk. praw. i 146 kat. Cer-
kiew p. w. Podwyższenia krzy za św., dre-
wniana, wzniesiona w 1802, po spaleniu się
w 1857 r., na nowo wystawiona w 1858 r.,
uposazona jest 38 dzies. ziemi. Do par. praw.
należy wś Olljjnik. R należy do klucza biało-
cerkiewskiego hr. Branickich.
Rejmikiszki, ob. Remejkiszki.
Rejrnundowo, ob. Rajmundowo.
Rejnie, wś, pow. nowoaleksandrowski, w 1
okr. pol., o 32 w. od Nowoaleksandrowska.
Rejnis, os. leśno w dobrach Dobrowola,
pow. maryampolski.
Rejllowo, wś, pow. drysieński, par. Lesz-
czyłowo.
Rejothell (niem.), fot, pow. świętosiekierski,
st. pocz. W olittnick.
Rej ów, os. fabr., kol. i obręb leśny nad
rz. Łączn/,\, pow. kielecki, gm. Suchedniów,
par. Skarzysko, leży pomiędzy Suchedniowem
a Bzinem, w pobliżu drogi żel. dąbrowsko-
iwangrodzkiej, odl. 30 w. od Kielc a 43 w. od
Radomia. Os. fabr. rz/,\dowa zajmuje wraz ze
stawem i kanałami 110 mr.; w 1880 r. praco-
wało w zakładach 100 ludzi. Kolonia, załozo-
na w 1857 na odpadkach rządowych lasów le-

600
Rej
Rej
śnictwa Samsonów, składa się z 23 osad, mają,- 1159 mk. (802 żyd.); kasa miejska miała do-
cych od 20 do 26 mr. ziemi piaszczystej. W chodu 266 M. 53 kop. Obszar miejski zajmuje
1827 r. było tu 19 dm., 171 mk. Obszar na 321 mr. R. założony został przez Mikołaja
którym powstała ta osada stanowił pierwotnie Reja, który za żoną, Zofią, Kościeniową, z Sę-
własność klasztoru wą,chockiego. Było tu wój dziszowa otrzymał (w 1540 r.) dobra: Kobyle
towstwo ale wieś nie istniała czy też opusto- i Siennicę (część zapewne jedną,). Na obszarze
szała. Uboga gleba tego lesistego podgórza Kobyla, posiadłości składają,cej się zapewne
nie zachęcała do pracy rolniczej. W 1730 r. z samych lasów, z nieliczną, ludnością" żyjącą,
klasztor wybudował tu dymarkę do wytapia- z przemysłu leśnego głównie, ten energiczny
nia rud i kucia żelaza. W 1770 r. zniesiono gospodarz i kolonizator zakłada miasteczko
dymarkę a wystawiono wielki piec i fryszer- (Rejowiec) a zapewne też i wieś (Wólka Re-
kę. W 1780 r. Józef Szaniawski, opat wą,choc- jowiecka). Dziś osada miejska zajmuje 321
ki, kanonik krak., wypuścił wójtowstwo Rejów mr., Wólka 632 mr. a wieś Kobyle 389 mr.,
z fabrykami i lasami na lat 50 w dzierżawę dołączywszy do tego obszar drobnych osad
Adamowi i Maryannie małżonkom Michalskim. (wś Rybie, Wereśce), wynoszą,cy 600 mr. i
Po śmierci Michalskiego prawo przeszło na obszary folwarcznc, wypadnie iż pierwotna
jego synowę. Gdy w 1830 r. wyszedł termin rozległość dóbr Kobyle wynosiła do 7000 mI'.
przywileju, rzą,d odebrał R. ze zniszczonemi W 1547 r. Zygmunt I wydał przywilej loka-
zupełnie fabrykami. Bank polski obją,wszy cyjny dla miasta Rejowca, nadają,c prawo nie-
w 1833 r. zarząd zakładów górniczych kazał mieckie, dwa jarmarki i 10 lat wolności. Zda-
stare budowle fabryczne rozebrać a wznieść je się, iż wraz z miastem założył tu Rej zbór
nowy wielki piec, który ukończony w 1838 r., kalwiński, łą,czą,c propagandę religijną z dzia-
został w ruch puszczony. }\Iotorem była jak i łalnością, kolonizatorską,. Swą, gospodarczą,
dawniej siła wodna, dostarczana przez rzkę działalność rozszerza Rej w różne strony zie-
Łęcznę, mają,cą, na obszarze R. 17 stóp spad- mi lubelskiej, chełmskiej i halickiej. Za żoną
ku. Wodę przeprowadzono kanałami sklepio- przypadły mu dwie dzierżawy królewskie:
nemi (doprowadzają,cy 420 st. długi a 7 szer., Stajne (w pobliżu Rejowca) i Plisków pod Ra-
odprowadzający 600 :;;t. długi). Woda groma- kołupami (na płn. od Wojsławic); w 1542 r.
dzona w stawie przechodziła do kanału górne- wydzierżawia od Odnowskiego Mikołaja: Bo-
go szluzą z kamienia ciosowego. Budowa za- chotnicę, Stoczek i Stothlicze (część dóbr Dyss
kładu kosztowała 789,250 złp. 20 gr. czyli w lubartowskiem pow.); 1545 r. nabywa od
118,387 rs. 60 kop. Odtą,d funkcyonuje ów za- Tęczyńskiego Andrzeja Ostrów (w chełm-
kład bez przerwy, produkując surowiec, wy ta- skiem) a oprócz tego w ziemi halickiej wy-
piany z pomocą węgla drzewnego. Od 18741'. dzierZawia i nabywa: Srzednie i Dubowicę,
zaprowadzono przyrząd do ogrzewania powie- Kołodziejów i Temerowce a w 1548 r. w zie-
trza, zmniejszający ilość węgla. W 1876 r. mi lubelskiej oddaje mu Paweł Bystrom: Pop-
pobudowano piec kupellowy ogrzewany ko- kowice i Skórzyce. Po 1550 działalność Reja
ksem (szlą,skim i austryackim). Fabryka pro- przenosi się na obszar Małopolski. Obok odzie-
dukowała głównie żelazo surowcowe a w 1/3 dziczonych po ojcu nabywa tu rozliczne po-
części odlewy. Tu wykonano po części war- siadłości i w 1554 r. zakłada miasto Okszę
szawskie bruki żelazne. Roczna produkcya a w niej zbór kalwiński. Oba te centry dzia-
dochodziła do 100,000 pud. surowcu i 30,000 łalności Reja zostają, w ręku jego potomków do
pud. odlewów. A. W. końca XVII w. W 1681 r. R. należy do
Rejowiec 1.) os. miejska, przed 1867 r. mia- Bogusława Reja, !\ ministrem przy zborze był
steczko, pow. chełmski, gm. Rejowiec, par. Paweł Nemorecki. W ostatnich latach tego
rz,-kat. Pawłów. Leży śród wyżyny}ubelskiej, stulecia zbór istniał jeszcze ale brakowało
sięgają,cej w okolicy do 800 st. npm., w doli- wiernych i patrona, ztą,d nie było środków na
nie rzki b. n., uchodzącej z praw. brzegu do utrzymanie ministra. W 1720 r. Rzewuscy,
Wieprza. Droga bita z Chełma do Krasnosta- właściciele R., wystawili cerkiew unicką, i u-
wu przechodzi przez R. Droga żelazna nadwi- posażyli parafią,. W 1796 r. rozpoczęto budo-
ślańska ma stacyą t. n. o 4 w. od osady. R. wę murowanej cerkwi, którą, wykończyli dzie-
odl. 16 w. od Chełma, 55 w. od Lublina, 227 dzice R. Ossolińscy. Z kolei dobra te prze-
w. od Warszawy (koleją żel.), posiada cer- chodziły do rąk ks. Woronieckich (około 1853
kiew prawosławną, synagogę, sąd gm. okr. r.) a wreszcie hr. Łubieńskich. W lesie dóbr
III, urzą,d gm., szkołę początkową, st. poczt., R. na wzgórzu stoi budowla piramidalnego
aptekę, fabrykę wyrobów z miedzi, dwie gar- kształtu, zwana przez lud " grobisko " . Opis R.
barnie, olejarnią, pałac dziedziców z ogrodem, podał Tyg. Illustr. z 1863 r. (VIII, 282). Do-
121 dm., 1408 mk. (1060 żyd.). Odbywa się bra Rejowiec składały się w 1881 r. z folw.
tu 6 jarmarków. W 1827 r. było 100 dm., R., Adamów, Kadzin i Kostunin, rozl. mr.
603 mk.; 1858 r. było 99 dm. (19 murow.), 5539: fol. R. gr.or. i ogr. mr. 574, łąk mr.

Rej
244, pastw. mr. 190, lasu mr. 1830, nieuż. mr.
132, razem mr. 2972; bud. mur. 18, z drzewa
33; płodozmian 4, 5 i 7 -polowy; fol. Adamów
gr. Ol'. i ogr. mr. 359, ł::1Jk mr. 40, pastw. mr.
5, lasu mr. 276, nieuż. mr. 35, razem mr. 715;
bud. mur. 1, z drzewa 11, płodozmian lO-po-
lowy; fol. Kadzin gr. Ol'. i ogr. mr. 212, ł::1Jk
mr. 1, lasu mr. 466, nieuż. mr. 14, razem mr.
693; bud. mur. 2, z drzewa 4; płodozmian
4-polowy; fol. Kostunin gr. or. i ogr. mr. 465,
ł::1Jk mr. 152, pastw., mr. 33, lasu mI'. 489,
nieuż. mr. 19, razem mr. 1158; bud. mur. 4,
z drzewa 6; płodozmian 4, 8 i lO-polowy; la-
sy nieurz!tdzone; młyn wodny i cegielnia, po-
kłady wapna, torfu. W skład dóbr wchodziły
poprzednio: os. R. os. 97, z gr. mr. 321; wś
Wólka Rejowiecka os. 32, z gr. mr. 632; wś
Kobyle os. 38, z gr. mr. 389; wś Rybie os.
27, z gr. mr. 336; wś Majdan Rybie os. 9,
z gr. mr. 80; wś Kadzinek os. 5, z gr. mr. 23;
wś ",Vereścc os. 9, z gr. mr. 161. R. gmina
należy do s. gm. okr. III w os. Rejowiec, ma
4846 mk. W skład gm. wchodzq: Aleksandrya,
Aleksandrówko, Adamów foL, Budki, Gru-
szów, Gruszów-Majdan, Felczyn, Kadzinek
fol., Klementynów, Kobyle, Krzywowola, Nie-
działowice, Rybie, Rybie-Majdan, Stary-Maj-
dan, Siedliszki, Tomaszówka, Wańkowszczy-
zna, '\Vereśce, Wańkowszczyzna, Zyngerów-
ka. 2.) Ro, wś włośc., pow. jędrzejowski,
gm. i par. Nagłowice, ma 9 os., 110 mr. ob.
szaru. W 1827 r. było 7 dm., 57 mk. W cho-
dziła w skład dóbr Nagłowice. Br. Ch.
Rejowiec 1.) grupa domów i folw., w gm.
Weryni, pow. kolbuszowski, przy drodze
z Kolbuszowy do Raniszowa. 2.) Ro, al. Re-
jowin, folw. na obsz. Rzemienia, na prawym
brzegu Wisłoki, pow. mielecki, w płn. stronie
obszaru, nad granic::1J Rzochowa. Obszar dwor-
ski, do którego R. należy, ma 5 dm., 150 mk.
Obszar folw. przecina tor dr. zel. Karola Lu-
dwika na przestrzeni Dębica-Baranów. Na
wschód otacza fol. duży bór, Rzemieński las,
będ::1Jcy części::1J puszczy sandomierskiej.
Rejowiecka Wólka, wś, pow. chełmski,
gm. i par. Rejowiec. W chodziła w kład dóbr
Rejowiec (ob.).
Rejowin, ob. Rejowiec.
Rejowiszcze, wś, pow. włodzimierski,
wchodziła w skład ststwa lubomelskiego,
(V, 445).
Rejst, jezioro w pow. sejneńskim, w gm.
Krasnobroda, ma 20 mr. obszaru.
Rejstaniszki 1.) fotw., pow. wileński, w 3
okr. pol., gm. Janiszki, okr. wiejski Ołkuny,
należy do dóbr Ołkuny hr. Tyszkiewiczów.
2.) R., wś, pow. nowoaleksandrowski, w 1
okr. pol., 013 w. od Nowoaleksandrowska.
Rejstówka, zaśc. włośc., pow. oszmiański,
Rej
601
w 3 okr. pol., gm., okrąg wiejski i dobra skar-
bowe Dziewieniszki, o 2 w. od gminy.
Rejstry 1) wś, pow. rossieński, gm. Poju-
rze, par. zwingowska, o 84 w. od Rossień.
2.) Ro, dobra, pow. rossieński, gm. Rossienie,
par. ławkowska, o 28 w. od Rossień.
Rejszaliszki, zaśc. rząd., pow. wileński,
w 1 okr. pol., o 32 w. od Wilna, 3 dm., 22
mk. katol.
Rejszew, wś i os. leś., pow. warszawski,
gm. i par. Jabłonna; wś ma 34 os., 777 mr.
Wchodziła w skład dóbr Jabłonna.
Rejsztokiemie, wś, pow. suwalski, gm.
Sejwy, par. Puńsk, odl. od Suwałk 23 w., ma
37 dm., 276 mk.
Rejszuła, strumień w pow. kowieńskim,
dopływ Niemna.
Rejterada al. Rajterada 1.) na Kummers-
berga mapie Galicyi (sekc. 10) Raytarda, gru-
pa domów w gm. Rudny Małej, pow. rze-
szowski, tuż przy gościńcu rzeszowsko-gło-
gowskim. Należy do obszaru dworskiego, o-
bejmującego 6 dm., 42 mk. 2.) R., fol. i go-
rzelnia na obszarze dworskim Rudnej Wiel-
kiej, w tymże powiecie. Br. G.
Rejterówka 1) al. Rychterówka, os., pow.
sandomierski, gm. i par. Połaniec, odl. od
Sandomierza 40 w., ma 4 dm., 17 mr. włośc.
2.) Ro, ob. Rajtw'ówka.
RejtYl1iki 1.) fol., pow. rossieński. gm.
Mańkuny, o 19 w. od Rossień. 2.) R., wś,
tamże, o 20 w. od Rossień.
Rejwiz, niem. Reihwiesen, z kol. Rejwizem
Starym (niem. Alt-Reihwiesen), wś, w pow. i
obw. s::1Jd. cukmantelskim, na Szląsku austr.,
w okolicy górzystej, na płd.-zach. od Cuk-
mantla, o 8 klm., przy gościńcu z Cukmantlu
do Frywałdu. Graniczy od płn. z Ondrzejowi-
cami, od zach. z Frywałdem i Buchelsdorfem,
od płd. i wsch. z Gruntem Górnym (Ober-
Grund). W 1880 r. było 69 dm., 393 mk.,
387 rz.-kat., 6 prot.; 390 Niemców. Na osadę
Stary Rejwiz przypada 13 dm., 79 mk. Szko-
ła ludowa i kapelania miejscowa. Wś wznies.
757 mt., najwyżej w całym Szląsku austr. Na
płd. rozpościera się olbrzymie torfisko (bór),
769 mt. npm., obejmujące 249'71 ha. Wśród
niego dwa znaczne jeziora. Tutaj ma źródła
swe Czarna Opawica, główne ramię źródlane
Opy. Br. G.
RejzeklJe, ob. Rzeżyca.
Rejże 1.) okolica nad rzk::1J Lestą, pow.
trocki, w 3 okr. pol., gm., okr. wiejski i par.
Butrymańce, o 5 w. od gminy a 57 w. od
Trok, ma 30 dm., 270 mk., w tej liczbie 2
prawosł., 72 katol., 188 mahom. i 8 żydów
(w spisie z 1864 r. 25 dusz rewiz.). W 1880
r. okolica składała się z 10 folwarków, 2 wsi,
6 zaśc. Właścicielami byli: Ryzwanowicz
(120 dz.), Mokołowicz (40 dz.), Chalecki (17

602
Rek
dz.), Wilczyński (20 dz.), Makowiecki (24
dz.), Jabłoński (16 dz.), Chazbiejewicz (52
dz.), Bohdanowicz (2 dz.) i A.buniewicz (10
dz.). 2.) H., fol., tamże, akr. wiejski Ajciuny,
własność meczetu mahometańskiego.
Rejżewo, fol., pow. trocki, ob. Pieskuńce.
Podług spisu z 1866 r. o 56 w. od Trok, 2
dm., 30 mk. kato l. W 1850 r. dobra R., w par.
Punie, składały się z 3 wsi, 2 fol. i 1 zaśc.,
miały 500 dzies. rozległości i należały do
Rejżewskich i Zabłockich.
Rek 1.) os., pow. lipnowski, gm. i par. Bo-
browniki, odI. o 20 w. od Lipna, ma 1 dm.,
9 mk., 73 mI'. 2.) R., fol., pow. lipnowski, gm.
Szpetal, par. Bobrowniki, odI. o 20 w. od Li-
pna, 1 dm., 13 mk., 2 mI'.
Rekańce, własn. szI. nad stawem, pow. wi-
leński, w 6 okI'. pol., o 22 w. od Wilna, 4 dm.,
88 mk. katoI.
Rekcin, 1648 Rekcino, 1710 Rekczyn, myl-
nie Rexyn (u Ossowskiego), niem. Rexin, dobra
ryc., powiat gdański górny, nad szos3.1 ze
Skarszew do Gdańska wiodącą, wznies. 319 st.
npm. OdI. 6 klm. na zach. od Pruszcza (st. p.,
tel. i kol.), par. kat. św. Wojciech, ew. Jaśki.
Obszaru 288 ha (2 łąk i 275 roli orn.); czysty
dochód wynosi 5035 mrk. W 1869 r. 127 mk.,
78 kat., 49 ew., 8 dm.; 1885 r. zaś 11 dm., 17
dym., 111 mk., 71 kat., 40 ew. Właścicielem
już r. 1858 Bertram. Na obszarze dóbr znale-
ziono urny twarzowe (ob. Obj. do mapy arch.
Prus Zach., Ossowskiego, 57). W drugiej po-
łowie XVIII w. utrzymywał tu Waleryan
Piwnicki, miecznik pruski, domową kaplicę;
w r. 1782 pełnił przy niej urząd domowego
kapelana karmelita kś. Bogusław (ob. "Utra-
cone kościoły" p. kś. Fankidejskiego, str. 185).
Według taryCy z r. 1648, gdzie uchwalono
pobór podwójny a akcyzę potrójną, płacił tu
p. Sartowski od 9 wł. folw.i 4 ogr. 10 fI. 2 gr.
(ob. Roczn. T. P. N. w Poznaniu, 1871, str.
173). Taryfa na symplę z r. 1717 pisze: Ret-
cin combustum (ob. Cod. Belnensis, str. 83).
W wizytacyi Szaniawskiego z r. 1710 czyta-
my, że Rekczyn miał mesznego dawać 9 kor.
żyta. i tyleż owsa, dawał jednak tylko 7 1 ja
kor. żyta i tyleż owsa (str. 147). W gdań-
skich tablicach woskowych jest r. 1398 wy-
mieniony Marquart von Rexin, ar. 1411 Hans
von Ryxin (ob. Zeitsch. d. Westpr. Gesch.
Ver., XI, str. 25). Kś. Fr.
Rekentin (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Grimmen, st. p. Tribsees.
Rekicie, fol., pow. grodzieński, w 4 okr.
pol., gm. Zydomla, 021 w. od Grodna.
Rekiczyńce, wś nad rz. Murachwą, pow.
jampolski, akr. pol. i par. katol. Murachwa,
gm. i st. pocz. Dżuryn, par. praw. Chomeńki,
przy trakcie pocz. z Mohylowa do Dzuryna, o
28 w. od st. dr. zel. odeskiej Rachny, ma 95
Rek
osad, 598 mk. (z A.damówką), 904 dzies. zie-
mi włośc., 866 dzies. dworlilkiej. Własność
Sobańskich. X. M. O.
Rekiecie 1.) fol. i dobra, pow. święciański,
w 3 okr. P91., gm. i okr. wiejski Melegiany, li
22 w. od Swięcian. Fol. ma 1 dm. i 29 mk.
katol.; własność Bielikowiczów. 2.) R., wś i
dwór (Monkiewicza), pow. rossieński, par.
pogromoncka. 3.) H., wś, pow. szawelski gm.
Weksznie, o 72 w. od SzaweI. 4.) R., wś,
pow. telszewski, w 2 okr. pol., o 37 w. od
Telsz.
Rekieciszki 1.) zaśc., pow. święciański,
w 3 okr. pol., gm., okr. wiejski, i dobra skar-
bowc Hoduciszki, o 33 w. od Swięcian, ma 2
dm., 25 mk. katol. (w 1864 r. 8 dusz reiz.).
2.) R., zaśc. szlach., tamze, o 22 w. od Swię-
cian, ma 3 dm., 17 mk. (7 katol. i 10 starow.).
Rekiele, wś, pow. władysławowski, gm.
Błogosławieństwo, par. Szaki, odl. od Włady-
sławowa 30 w., ma 2 dm., 37 mk., 93 mr.
W 1827 r. było 2 dm., 55 mk. W chodziła
w skład dóbr Giełgudyszki.
Rekieniszki, zaśc., pow. wileński, w 3 okr.
pol., gm. i okI'. wiejski tfalaty, o 9 w. od
gminy, 8 dusz rewiz.; nalezy do dóbr skarbo-
wych Czywile.
Hekiewo, ob. Rekijów.
Rekijów al. Rekiewo, żmujdz. Rikijaus, dwór
i dobra nadj ez. Rekiewskiem al. Karpiowskiem,
pow. szawelski, gm. Podubis, par. Pokopie, o
12 w. od Szawel, posiada kościół filialny p.
w. Jezusa Chrystusa, wzniesiony w 1657 r.
przez biskupa Karpia, wyrestaurowany w
1860 r. przez Eustachego Karpia, b. marszał-
ka szlachty gub. wileńskiej, zmarłego tutaj
w 1863 r. Nad brzegiem jeziora znajduje się
piękny murowany grób Franciszka Karpia,
posła na kilka sejmów. W 1859 r. było tu 62
mk., wiatrak i gorzelnia. Gleba urodzajna.
Dawna własność starej rodziny Karpiów. Do
dóbr rekijowskich należy kilka wsi i folwar-
ków.
Rekijowskie, jezioro w pow. szawelskim,
ob. Karpiowskie jezioro. Ma około 12 w. ob-
wodu; głębokość dochodzi od 1-5 sążni.
Brzegi od wschodu odkryte, od pozostałych
stron porosłe krzakami i błotniste; dno glinia-
ste i tylko w niektórych miejscach pokryte
piaskiem.
ReklalJiszki al. Raklaniszki, zaśc., pow. wi-
leński, w 3 okr. poL, gm. Janiszki, okr. wiej-
ski Ołkuny, o 14 w. od gminy a 49 w. od
Wilna, ma 5 dm., 8 rok. katol. (4 dusze re-
wiz.); należy do dóbr Janiszki (Iwaniszki) hr.
Tyszkiewiczów.
Hekle, wś i fol., pow. noworadomski, gm.
Zamoście, par. Rząśnia, odl. 21 w. od Radom-
ska; wś ma 19 dm.. 246 mk.; fol. 6 dm., 8 mk.
W 1827 r. było 17 dm., 103 mk. W 1885 dol.

Rek
Rekle roz. mr. 897: gr. Ol'. i ogr. mI'. 550, łąk
mr. 73, pastw. mr. 9, lasu mr. 241, nieuż. mr.
24; bud. mur. 4, z drzewa 13; płodozmian 4,
8 i 9-polowy; las urządzony. Wś R. os. 30,
z gr. mr. 189. W XVI w. były tu części szla-
checkie i łany kmiece, dające dziesięcinę pleb.
w Rząsni; kmiecie prócz tego dawali kolędę
(Łaski, L. B., I, 538). W 1552 r. było tu 5
posiadaczy, mających od 1/4 do 1/8 łana (Pa-
wiński, Wielkp., t. II, 283). Bl'.Ch.
Rekle 1.) wś, pow. białostocki, w 3 okr.
pol., gm. Krypno, 35 w. od Białegostoku.
W chodziła w skład ststwa knyszyńskiego
(ob. Knyszyn). 2.) R., wś, pow. poniewieski,
w 1 okr. pol., o 10 w. od Poniewieża.
Reklew, fol., pow. sandomierski, gm. Gór-
ka, wchodzi w skład dóbr Konary (ob.).
Reklin al. Reklino, dok. Reschelin (1262),
Ercelino? (1312), Rechelin (1387), wś i domin.,
pow. babimoski (W olsztyn), st. dr. żel. wol-
sztyńsko-zbąszyńskiej, o 8 klm. na północo-
zachód od Wolsztyna i o 15 klm. od Zbąszy-
nia; par. Wolsztyn, dawniej Niałek; poczta
w miejscu. W r. 1262 Przybysław z Lutomia
nadał klasztorowi obrzańskiemu dziedzictwo
swoje R. z lasami, łoziną, łąkami, pastwiska-
mi, jeziorami, bagnisbmi i innemi przyległo-
ściami (ob. E. Calliera, Powiat. kościański, p.
art. Chorzemin). W r. 1387 pisał się Dobrogost
z R.; około 1564 płaciła osada bisk. poznań-
skim od 10 łanów po 8 groszy fertonów; w r.
1580 należał R. do J aromirskich, z których
Zofia posiadała 5 łanów, 4 zagr. i 3 komorn.
a Jan 4 1 /, łana,4 zagr. i 2 komor.; późniejszy-
mi dziedzicami byli Aleksander Mielęcki, dzie-
dzic Zakrzewa, około 1793, Prot Mielęcki o-
koło 1836 i Jan Bniński około 1843 r. Wś
ma 15 dm., 136 mk. (113 katol., 23 prot.).
Dominium liczy w 3 dm., 63 mk. (47 btol.,
16 prot.); obszaru ma 256'80 ha, czyli 212'36
roli, 29'48 łąk i 14'96 pastw.; czysty doch.
gr. 2065 mrk. E. Cal.
Rekliniec z Dąhiem, rus. Rekłyneć, wś, pow.
żółkiewski, 30 klm. na płn.-wschód od Żół-
kwi, 7'5 klm. od sądu pow., urz. pocz. i tel.
w Mostach Wielkich. Na płd. leżą Batratycze,
Kupiczwola i Strzemień, na zach. Mosty Wiel-
kie i Borowe, na płn. Sielec (w pow. sokal-
skim), na wschód Stryhanka i Dobrotwór (obie
w pow. kamioneckim). Wś leży w dorzeczu
Wisły za pośrednictwem Zełdca, dopływu Ra-
ty. W chodzi on ze Strzemienia i płynie
w kierunku przeważnie płn. do Borowego.
W obrębie wsi zasilają go z obu boków małe
strugi. W dolinie Zełdca leżą zabudowania
wiejskie. Ns lew. brzegu Żełdca leży część
wsi Dąb, a na praw. brzegu Kolendy, Lasowe
i Za Cegielnią. Obszar w znacznej części lesi-
sty. Najwyżej, do 218 mt., wznosi się "Wy-
soka Góra" na płn. granicy wsi. N a płn.-
Rek
603
wschód leży las Stebny, na płd.-wsch. Czarny
Las, na płd.-zach. Łubne i Parowe. Własn.
większa (Włodzimierza Goreckiego) ma roli
orno 435, łąk i ogr. 188, pastw. 68, lasu 2603;
wł. mn. roli orno 701, łąk i ogr. 1485, pastw.
220, lasu 13 mr. W r. 1880 było 195 dm.,
1244 mk. w gm.; 5 dm., 54 mk. na obsz.
dwors.; 138 rz.-kat., 1106 gr.-kat., 54 izraeL;
141 Polaków, 1102 Rusinów, 55 Niemców.
Par. rz.-kat. w Mostach Wielkich, gr.-kat.
w miejscu, dek. bełzki, dyec. przemyika. Do
par. należy Strzemień. We wsi jest cerkiew
p. W. śW. Trójcy i szkoła etat. jednokl. Za
czasów Rzpltej należała wieś do dóbr koron-
nych, pow. i woj. bełzkiego. Gertrudę Komo-
rowską, porwaną w Nowem Siole d. 13 lutego
1771 r., utopiono w przerębli strugi, płynącej
koło wsi I-teklińca (ob. Kraszewski, Starościna
Bełzka, t. I, str. 153 i 154). W lustracyi z. r.
1765 (Rk. Os. Nr 2835 st':. 1 nn.) czytamy:
"Dzierżawa Rekliniec w posesyi JW. Pani
Ewy de Kaniowskie Potockiej, niegdy JWP.
Joachima Potockiego, wojsk kor. generała lej-
tnanta, małżonka, pozostałej wdowy, vigore
juris-communicativi od Augusta III w Scho-
wie d. 7 czerwca r. 1752 tejże Potockiej da-
nego. Osiadłość Reklińca i powinności podda-
nych: W tej wsi pod poddaństwem pola ćwier-
ci 27 i zagród 8 osiadłych w obszarach dwor-
skich na pługów 60, łąk do dworu należących
na kosarzów 80, poddanych z tywonem, gajo-
wymi, mielnikiem i komornikami 54, to jest
na ćwierćiach siedzących, pańszczyzny i po-
winności odbywających poddanych 7, a zaś od
powinności wolnych tywon, gajowych 4, po
pół ćwierci pola maj ących poddanych 30, za-
grodników 8, komorników 3. Powinności ioh
są te: Pociężny na ćwierci siedzący zimą, i la-
tem, pociężny ciągłem, pieszy pieszo dni 2
w tydzień i dni latem powinnych 12, to jest:
zaor, obol', zakoś, obkoś, zażyn, oMyn, tłok 6
odbywa. Po pół ćwierci zaś pola trzymający
przez rok w tydzień dzień jeden i dni powin-
nych 6, a zagrodnik także co tydzień dzień je-
den i dni powinnych równie jak ćwiertnik lub
też czynszownik latem 12 odbywa. Oprócz
pańszczyzny tak na zagrodzie jako i ćwieroi
siedzący kurę jednę, grzybów wienieo seu
sztuk 100, chmielu półmacków dwa, czyli za
każdy półmacek kurę, lub za kurę po gr. 10
płacąc dają, a półćwiertników dwóch na kurę
i wieniec grzybów składają się i po półmacku
chmielu każdy oddaje. Komornicy tylko od
św. Wojciecha do św. Marcina, to jest przez
niedziel 29 co tydzień dzień jeden odrabiają"
konopie moczą, wywłoczą i z dworskiego włó-
kna dwudniowi po 6 motków, dniowi po 3
motki (prócz mielnika i komorników) na ar-
szynowe motowidło przędą, kapustę sadzą,
polewają bez pańszczyzny, dziesiąty pień

604
Rek
pszczół do podrzynania należy, od owcy i
świni stronki po gr. 8 płacą, szarwarki do re-
peracyi grobli ile potrzeba odbywają. :Pola
dworskie: 1) obszar Rydarz nazwany na płu-
gów 14; 2) obszar Paproczyzna na pługów 14;
3) niwa w lesie przy granicy od Strzemienia
na pługów 14; 4) niwa Ruba na pługów 18.
Łąki dworskie: 1) łąka :Pyszczek na kosa-
rzów 20; 2) łąka od granicy dobrotworsldej
na kosarzów 12; 3) łąka :Pański Kąt nazwana
na kosarzów 8; 4) łąka na Towarnym na ko-
sarzów 8; 5) łąka na Perebiżu na kosarzów
13; 6) łąka na Parowym na kosarzów 11; 7)
łąka od gościńca strumicnieckiego na kosa-
rzów 10; 8) łąka na Łanie na kosarzów 8. La-
sy reklinieckie: od płn. strony czy li Sielca
zacząwszy od rzeki Rany, gdzie się łączy
z Zelcem rzeką, ciągnie się na uroczyska, to
jest: na Krukową Sosnę, Niżne Hrebelki aż do
:Perekopu, w którym nie jest lasu na pół mili
sosnowego samego obrzedniego, od wschod.
strony czyli Dobro... i Stryhanki od Perekopu
zacząwszy aż do Rakowej Szyi ciągnie się, od
której zaczyna się kontrowersya z WP. Pa-
par!\ na :Bużatym, gdzie jest przyznaka dąb
stary zwalony, czyli pień dębowy, od Bużaty-
na wpół Czarnego lasu, dębowego i różnego
drzewa, gdzie przeszedłszy ten las Czarny
Jest przyznaka wywóz, przez który przed laty
droga bywała, ciągnący się na grzędy ku
Kołczetu, i tu kontrowersya z wyżej wspo-
mnianym WPanem Papar!\, jest lasu na pół
mili wzdłuż, a wszerz na pół ćwierci mili róż-
nego, sosnowego i dębowego, a zaś bez kon-
trowersyi w tę stronę lasu na ćwierć mili.
Całego tedy lasu jest wzdłuż na dobre półtory
mili i tyleż wszerz, a circiter wokoło, alias
w kwadrat, mil sześć, to jest lasów tych, któ-
re są w kontrowersyi, na pół mili wzdłuż, a
wszerz ćwierć mili, tych zaś lasów, o które
sprzeczki nie ma, na milę i ćwierć wzdłuż, a
wszerz na milę, między którymi lasami w po-
środku wieś, pola, łąki, ogrody, dworskie i
gromadzkie, wyżej opisane, znajdują się. Pro-
went z Reklińca roczny 1972 zł. 18 gr. Ex-
pensa fundi wynoszą 252 zł., intraty tedy,
z której kwarta ma być płacona, zostaje 1720
13 .lli
Reklińskie lIolendry, niem. Reklin Hau-
land, os. wiej ska, pow. babimoski (W olsztyn)
o 8 klm, na płn.-zachód od Wolsztyna, par.
Siedlec, poczta i st. dr. żel. w Reklinie, ma
27 dm., 175 mk. (4 kat., 171 prot.). Holendry
te istniały już w zeszłem stuleciu', wehodziły
w skład dóbr Zakrzewo i należały do Ale-
ksandra Mielęckiego. E. Cal.
Rekła, wś, pow. czerykowski, par. Wo-
rodzków.
Rekłajcie, wś, pow. szawelski, gm. Żago-
ry, o 44 w. od Szawel.
Rek
Reknica, także Bembernica al. Czapielska
struga, niem. Regnitz, Czapielke1'bach, a w dol-
nej częśei Somme1'kauerfliess, Sambl'itza (pewnie
Ząbi'Z!fCCt, jak to wioska Ząbrcz wskazuje),
rzka, prawy dopływ Raduni, w pow. kartu-
skim. Wypływa z jeziorka pod Dolnem Klo-
nowcm, na wznies. 176 mt. npm., wije się po-
tem przez małe jezioro, pomiędzy Dolną i Gór-
ną Hutą., przerzyna jeszcze trzecie jezioro, le-
żące między Dolnym i Górnym Ząbrczem
(Sommerkau), oblewa Marszewo, Mały i Wiel-
ki Czapielsk, płynąc doliną lesistą, wpada
opodal hamerni Louisenthal pod Kolbudami do
Raduni. Przy ujściu tworzy dolinę malowni-
CZ1:\ (ob. Kassuboiund Tuchlor-Haide von Per-
nin, str. 69). Kś. Fr'.
Rekllitz (niem.), ob, Rekownica.
Rekoszajcie, wś, okolica szl. i dobra, pow.
rossieński, gm. Skawdwille, par. Niemokszty,
o 29 w. od RossieI1.
Rekowe, leśna osada na poL-prus. Mazu-
rach, pow. niborski, st. p. Jedwabno.
Rekowiszki, pow. maryampolski, gm. Gu-
dele, par. Skrawdzic, odI. od Maryampola 25
w., ma 5 dm., 70 mk. W 1827 r. było 4 dm.
44 mk.
Rekówka, wś nad rz. Iłżanka" pow. iłżec-
ki, gm. i par. Ciepielów, odl. od Iłży 29 w.,
posiada młyn wodny, tartak, 19 dm., 142 mk.,
54 mr. ziemi dwors., 503 mr. włośc. W 1827
r. było 17 dm., 147 mk. R wchodziła w skład
dóbr Ciepielów.
Rekownica, 1284 Netuse?, 1687 Rf}lcownica,
niem. Recknitz al. Reknitz, wś włośc. na Ka-
szubach, pow. kościerski, st. p. Nowa Karcz-
ma, par. kat. Sare Grabowo (odI. 1/ 2 mili).
Razem z wyb. Slodziowa, Hut1:\ obejmuje 17
gburstw i 3 zagr., obszaru 561 ha (23 lasu,
47 ła,k i 376 roli). W 1869 r. było 23 dm.,
199 mk. (72 kat., 127 ew.); 1885 r. zaś 25 gm.,
37 dym., 205 mk.; 85 kat., 120 ew. (na SIe-
dziowa, Hutę przypada 8 dm., 49 mk.). R. le-
ży opodal jez. grabowskiego, po obu stronach
Wierzycy. Dawniej były to dobra ryc., któ-
rych dziedzice mieli prawo zasiadania w sej-
miku powiatowym, lecz r. 1834 zostały mię-
dzy czynszowników rozparcelowane a dawne-
mu posiadaczowi pozostała tylko roczna renta
i prawo patronatu nad miejscowym kościołem.
Roku 1867 był patronom Lewald J ezier8ki.
W XVI wieku posiadali wieś Doręgowscy,
ewangielicy, którzy tu zbór luterański wy-
stawili, potem jednak wrócili do katolicyzmu
i zamienili go na kościół katol. Ma on tytuł
św. Michała arch.; oprócz R. należa, do osady
Będomin, Będominek" Kula, Papiermuehle
(niem.), Pucka Huta, Sledziowa Huta i Ein-
haus (niem.). Wizyt. Rozdrażewskiego z r.
1583 donosi, że tu wówczas było 5 gburów
(coloni), z których każdy dawał 1 kor. żyta i

Rek
tyleż owsa. R. należała wtedy do par. kościer-
skiej (str. 23). R. 1687 pisze wizytator Al-
binowski, że w R. jest kat. kościół drewniany,
parafialny. We wieży wiszą, 2 dzwony, przy
kościele stoi kostnica. Do prob. należą, 2 wl.
roli. Wsie paraf. są,: R., Bendomino i Bendo-
minko; dusz kat. jest tylko 12, reszta są lu-
trzy. Plebanii nie ma, ale jest miejsce dla
niej wraz z ogrodem nad rzeką i łąka. Jest
także miejsce dla szkoły, która zgorzała i
ogród. Obecnie zawiaduje parafią, tutejszą
prob. z Niedamowa; dziedzicem wsi jest Kliń-
ski (str. 73). R. 1710 posiadał R. "Nobilis a
Gleysen Dorengowski" (ob. Wizyt. Szaniaw-
skiego, str. 155). Ciekawe szczegóły zawiera
lustr. komisy i pruskiej z r. 1772: R. składa
się z 2 działów. Do Lewalda, szlachcica w Pu-
cu, należy 7 gburów i półgburów i wyb. Śle-
dziowa Huta, jako i 1 młynarz, do Wysockie-
go w Kiełpinie pod Gdańskiem 4 gburów.
:Mieszkańcy religii mieszanej; 9 familii wy-
znania luterskiego. Cztery włóki roli plebań-
skiej obsiewa i użytkuje proboszcz z Starego
Grabowa, który tu co trzecią, niedzielę odpra-
wia nabożeństwo. Gburzy p. Lewalda wy-
siewają, 49 1 / 2 kor. żyta, 8 jęcz., 20 owsa, 5 1 /,
tatarki, 2 a / 4 grochu włącznie z młynem i wy-
budowaniem. Czynszu płacą, 56 tal. 30 gr.
gdańskiej monety i są, wolni od tłoki. Gbu-
rzy p. Wysockiego sieją, razem 24 kor. żyta,
5 jęcz., 10 1 / 2 owsa, 3 tatarki, 1 1 / 2 grochu;
zbierają zaś 2-2 1 / 2 ziarna. Płacą, w ogóle 33
tal. 60 gr. i są także wolni od tłoki. Młyn
posiada wdowa Burant na prawie dziedzicz-
nem. Dobra Lewalda są zobowią,zane tu zboże
swoje mleć, za co młyn dostaje od korca jednę
macę i po 1 groszu. Czynsz wynosi 20 tal.,
z których p. Wysocki dostaje 5 tal. za to, że
swoich gburów zobowiązuje także tu mleć.
Dla dworu w Pucu musi młynarz mleć bez
wynagrodzenia, nadto daje panu gęś, 2 kury,
i 1 kor. tatarki. Drzewo musi młynarz kupo-
wać w Kościerzynie, drzewa na opał nie ma,
oprócz kilku lichych zarośli, ale gburzy rzną,
torf, ale sprzedawać go nie mogą" gdyż w o-
kolicy drzewa dosyć. Jezioro Grabusz doty-
ka po części osadę i w jednej części tutej si
posiadacze łowią, ryby. Poboru płacą, na wiel-
kopolski regiment rocznie 10 tal., na co każdy
gbur, z wyją,tkiem dwóch, daje po 1 taL, mły-
narz 1 tal. 3 gr.; nadwyżkę wynoszą,cą, 1 zło-
ty dostają żołnierze przy odbieraniu pienię-
dzy, jako gratyfikacyą,. Prob. grabowski po-
biera od każdego gbura po 1/, korca żyta i
tyleż owsa; pastor szymbarski zaś od każdego
ewang. pół korca owsa. Bydła mają, tu 18
krów, 30 owiec i 18 świń (Zeitsch. d. West-
preus. Gesch. Ver., XV, 86). Według taryfy
na symplę z r. 1717 płaciła R. 1 fI. 20 gr.
(ob. Cod. Belnensis w Peplinie, str. 83). Schuch
Rek
605
domyśla się, że wymienione w ,lok. Mestwina
z r. 1284 Netuse, później Neruse, oznacza
prawdopodobnie Rekownicę (ob. Zeitsch. d.
Westpr. Gesch. Ver., X, 109). Kś. Fr.
Rekownica, wś na poL-prus. Mazurach,
pow. niborski, st. p. Malga.
Rekowo, wś, pow. sierpecki, gm. Kosse-
rnin, par. Jeżewo, odI. o 11 w. od Sierpca, ma
9 dm., 51 mk., 111 mr.
Rekowo, płn.-wschodnia odnoga jez. Kło-
dna, należącego do jezior raduńskich (ob.),
w pow. kartuskim. J e>Jt ona 1/, mili długa
a 1/10 mili szeroka, wznies. 160'6 mt. n. p. m.
Otoczona z jednej strony wyniosłościami a
z trzech innych łąkami i polami; dno pia-
szczyste. Obfituje w leszcze, szczupaki, su-
my, płotki, węgorze, liny i karpie, lecz tru-
dno je dostać" bo jezioro głębokie. Panny
norbertanki w Zukowie miały tu wolne rybo-
łówstwo (ob. Klasztory żeńskie przez ks. Fan-
kidejskiego, str. 61). Kś. Fr.
Rekowo 1.) 1583 i 1678 r. Rakowo, niem.
Rekau, dobra na Kaszubach, pow. pucki, nad
szosą, pucką, odI. 6'5 klm. na płn. od Redy (st.
kol. i katol. kościół paraf.). Wś posiada szko-
łę ewang. (1 naucz. i 46 dzieci), gorzelnią, pa-
rową" a od r. 1884 agent. poczt. Razem z fol.
Emilshof (2 dm., 13 mk.) i karczmą (1 dm., 7
mk.) obejmuje 683 ha (388 roli 01'., 70 łąk,
185 lasu). Wszystkie 3 osady razem liczyły
1885 r. 19 dm., 38 dym., 239 mk., 189 kat.,
50 ew. Ossowski podaje, że w R. znajdywa-
no zausznice bronzowe i drobne wyroby, wska-
zuj ące istnienie grobów skrzynkowych (str.
63). W 1392 r. 19 lipca nadaje komtur gdań-
ski Jan Rumpenheim Hermanowi Volczer 43
włók w Rekowie na prawie chełm. i wyzna-
cza dla niego jako sołtysa 4 włóki i 9 mr.
wolnych jako i trzeci fenig kar są,dowych.
Reszta 38 włók i 21 mr. czynszują, po 4 skoj-
ce i 2 kury od włóki i dają, meszne i dziesię-
cinę proboszczowi i biskupowi. Sołtysowi
wolno w pobliskiem jeziorze wszelkiemi na-
rzędziami ryby łowić, ale zakonowi będzie
służył na koniu w lekkiej zbroi przy wypra-
wach wojennych. Zdaje się, że pierwsza 10-
kacya nie doszła do skutku, bo 14 grudnia
1400 r. potwierdza komtur gdański Albrecht
von Schwarzburg przywilej, który niegdYB
pierwszy posiadacz wsi Scibor "y. Korste-
kow" był wystawił. 'Według niego zawierają
dobra rekowskie, które dzierży Paweł "Swy-
arowitz" na prawie chełm., 50 włók. Sołtys
posiada 5 wolnych włók i trzeci fenig kar od
większych i mniejszych sądów i ma zakonowi
służyć we wszystkich wyprawach z koniem
wartują,cym 5 mrk. Reszta włók czynszuje
16 skojców i 2 kury i dają na wyprawy wo-
jenne 1 skojec i 1/ 2 korca owsa. Mieszkańcy
czynią rocznie 1 dzień tłokę (ob. Gesch. d.

606
Rek
Rek
Kr. Neuetadt v. Prutz, str. 206). Ciekawe jc fI. 27, robi jak i insi we żniwa. Michał
szczegóły podaje lustracya ststwa puckiego Gaik, karczmarz, z żoną, dzieci ma czworo,
z 1'.1678:" Wś i folw. R. ma włók 50. Folwark. daje dani fI. 10. Piwo i gorzałkę pańską szyn-
:Mieszkanie jedno dla urzędnika. Izba jedna kuje. Adam Elwar, poddany, z żoną, dzieci ma
w zrąb, okna dobre, piec dobry, komór dwie, czworo; ogrodnik, siedzi na pustej chałupie
3 izby poboczne, w sieni stajnia dla koni i gburskiej. Powinność jego jak i drugich ogro-
chlew dla drobiazgów. Szpichlerz nad izbą i d.ników w starostwie. Jerzy Jętka, poddany,
sienią, ale posowa niedobra, dach stary, ale z żoną, dzieci ma siedmioro; dekarz, powinność
dobry. Stodoła o 3 klepiskach, stara, miej- jego dachy poprawiać. Hendrych Piper, pod-
scami podparta, dach niezły. Kłótek żela- dany, z żoną, dzieci ma pięcioro; ogrodnik, po-
znych 6. Po jednej stronie szopa nie dobra i winność jego jako i drugich. Melcher Cwey-
dach stary, przy niej owczarnia stara, dach bak, poddany, z żoną, dzieci ma pięcioro; ogro-
zły, podle niej szopa dla bydła stara, na któ- dnik, powinność jego jak i drugich. :Michał
rej dach obalony. Z drugiej strony stodoły Dzywa, poddany, z żoną, dziecię ma jedno, po-
szopa stara, niedobra, cwele pogniły, w zie- winność jego jak i drugich. Owczarz człek
mię wlazła, dach niezgorszy. Przy dworze sad wolny, w ogrodniczej chałupie siedzi. Zasiew-
jeden, kiedy obrodzi, prowent z niego na za- ki: na zimę wysiano żyta łasztów 2 korcy
mek. Kocieł stary dziurawy, żelaza do wie- 32. Urzędnik powiedział, że jarzyny wysieje:
szania kotłów w kominie. Siekiera jedna, kosa jęczmienia łaszt 1 korcy 30, owsa może wy-
do sieczki jedna i lada z stalnicą. Widły gno- siać łaszt 1, jarki korcy 3, grochu korzec 1.
jowe 1, widły żytne 2, brony żelazne o cyn- Jak wiele na to Ich MM. PP. Gdańszczanie
kach 44 i 2 haki żelazne, ław dwie. Czeladź zostawią, będzie niżej. A ze pod bytność na-
w tym folwarku: urzędnik z żoną poddany; szę w tym folwarku stał się przypadek, iż
royto i ordynaryą ma taką jak i Piejeszewski, przez nieostrożność jednego poddanego sadze
ma ku temu czeladzi dwoje, parobka i dziew- się w kominie zapaliły i za pomocą :Bożą zala-
kę, których myto i ordynarya taka jak i na no, nie tylko ta chałupa, ale i wieś i folwark
folw. pieleszewskim. Bydło: krów 12, od nich w niebezpieczeństwie były, tedy uczyniwszy
taki pakt, jak się opisał przy folw. Pielesz; inkwizycyą, ponieważ się pokazało, że sołtys
stadnik 1, jałowic trzyletnich 3, jałowic dwu- ich w tem nie winien, tedy teraz wolnymeśmy
letnich 1, rocznych 3, juńców rocznych 4, 130- go uczynili, jednak nakazaliśmy, aby co dwie
tosich cieląt 5, świni starych 2, stadnik 1, na- niedziele z którymkolwiek sąsiadem wieś ob-
zimiąt 2, prosiąt 7, gęsi i kur tak jak na dru- chodził i kominy oglądał pod winą tal. 6 i
gich folwarkach i pakt taki od nich. Owce: sie<lzenia w więzieniu niedziel 2 w zamku;
tych załęcznych pańskich dojek jest 162, u któregoby też zastał niewytarty komin,
skopów starych 122, jarlaków owieczek 91, każdego z takich wina gr. 18 i siedzeniem
jarlaków skopów 83; między tymi ma owczarz w gąsiorze przez 2 dni karać powinien, nie-
na załęcz piątą owcę, z tego pożytek i szkoda odwoływając się na zamek. Tego zaś podda-
na niego od piątej owcy, a za 4 owce na za- nego, u którego się sadze zajęły, ponieważ to
mek. Za mleczno zaś daje od wszystkich z nieostrożności się jego stało, zabiegając dal-
owiec po gr. 12 i od załęcznych jego rachu- szym szkodom i przykład dając nieposłusz-
jąc. Prócz tych ma owczarz na poły owiec nym, postronkami skarać kazaliśmy (str. 28
79, od nich pożytek według trybu owczar- -30, manuskrypt w Peplinie). Podług wi-
skiego w Prusiech, połowa wełny i jagniąt. zytacyi Rozdrażewskiego z r. 1583 było tu
Za mleczno zaś daje od dojek wszystkich 7 gburów, każdy dawał mesznego 1 korz. ży-
swoich od każdej po gr. 6, tak się był zgodził ta i tyleż owsa (str. 12). Wizytacya zaś Sza-
z zamkiem. Osada wiejska: sołtys Wojciech niawskiego z r. 1711 pisze, że folwark tutej-
Gniba z żoną, ma dzieci dwoje, na włókach 4, szy płacił mesznego 6 kor. żyta i tyleż owsa,
daje dani na rok 6 gr. i 2 szel. według przywi- sołtys zaś i 6 gburów jak wyżej (str. 38).
leju, nadto podwody ex usu jak z zamku na- Uwłaszczenie 4 ostatnich gburów nastąpiło tu
każą odprawuje; ma przy sobie braci 3 doro- r. 1808 (ob. Prutz, l. c., str. 170). 2.) B.,
słych a jeden z nich Jakub, żonaty, ma dzie- niem. Rekau, leśno należące do nadleśnictwa
cię jedno. Gburów tam bywało 5, a teraz ich wejherowskiego; 1885 r. 1 dm., 3 mk. 3.) R.,
nie masz żadnego; był niedawno jeden, ale mlekarnia, niem. Rekausche-Milcherei, należy
zniszczał i wzięto mu ostatek osady, koni dwa do fiskalnej domeny Ciechocina, pow. wejhe-
i wołu jednego słabego, które są u inszych rowski, 1885 r. 2 dm., 35 mk. Kś. Fr.
gburów. :Marcin Elwar, poddany, z żoną, ma Bekowo 1.) niem. Reckow, wś w Pomera.
dzieci pięcioro, na włókach 2; arendarz, daje nii, pow. bytowski, leży nad bytowsko-choj-
czynszu fl. 30 i we żniwa pomaga jak i dru- nicką szosą, o 11 klm. na płd. od Bytowa; po-
dzy arendarze. Jan Elwar, poddany, z żoną, siada st. p. Gleba bardzo piaszczysta. W] 878
ma dzieci siedmioro na włóce 1; arendarz, da- r. 665 mk. Według szematyzmu było tu

Rek
w 1867 r. 568 kat., parafia kat. Niezabysze-
wo. W 1437 r. płaciło R. od 30 włók 11/,
grzywny i 8 kur i było zobowiązane do jednej
służby (ob. Gesch. d. Lande Lauenburg und
Buetow, Cramer, II, 302 i 304). R. 1607 d. 15
maja nadaje ksiązę pomorski Franciszek I
familiom Styp, W rycz, Wantoch, Darseck
(Dorzick) i Mrozick (Mrozek) 30 włók w R.
i wolne rybołóstwo w jeziorze Stanissa i Ma-
łem Borowem (Borrua, Borren). Za to powin-
ni nam pomagać przy budowlach, służyć na
wszelkich wyprawach z 2 końmi, płacić rocz-
nie 3 grzywny pruskiej monety i 1 funt wo-
sku. Dan w Koszalinie (tamże, str. 189). We-
ług taryfy z r. 1648, gdzie uchwaluno pobór
podwójny a akcyzę potrójną, płacili tutejsi
włościanie od 30 włók folw. 30 fl. (ob. Roczn.
T. P. N. w Pozn., 1871, str. 199). Wizytacya
Szaniawskiego z r. 1710 donosi, ze R., wieś
szlachecka, dawała mesznego 13 kor. żyta,
oprócz tego kolędę (strenam) i jajka wielka-
nocne; ogrodnicy zaś każdy na kolędę 6 gro-
szy (str. 76). R. 1780 posiadali tu oddzielne
części: Jan Trzebiatowski, Józef W rycza, J a-
kubWętoch, Wład. Trzebiatowski, M. Wry-
cza, Chr. Cyrzan, Kaz. Wrycza, Mwcin Styp,
Ludw. Gliszczyński, Jan Wrycza, Chr. Wry-
cza, Jan (Mark (?), M. Cysewski, Marcin
Wyszk, Borzyszkowski, M. Wrycza i Jak.
Ciemiński. WŚ miała 164 mk. (154 kat. i 10
ew.). 2.) H., niem. Reckow, wś w Pomeranii,
pow. lęborski, st. p. i par. kat. Lębork, lal.
mili odl., okr. urz. stanu cywilno Garcigórz.
R. 1393 d. 18 lipca nadaje Jan Rumpenheim,
komtur gdański, wiernemu Hermanowi V 01-
czer wś R. z 43 włókami na prawie chełm.
z trzecim fenikiem sądów i z 4 włók. i 9 mr.
wolnemi. Za każdą włókę będzie na 111. B.
Gromniczną czynszował 14 skojców i 2 kury,
bisk. kujawskiemu pół wiardunka, prob. 1
kor. żyta i tyleż owsa. Sołtys będzie miał
wolne rybołóstwo w jeziorze dla własnego
stołu. Za to rybołówstwo będzie nam służył
na koniu, w lekkiej zbroi, na każde zawołanie.
Między świadkami figuruje wójt lęborski Jan
v. Techouitz. Dan w Lęborku (ob. Gesch. d.
Lande Lauenburg U. Buetow von Cramer, II,
219 i Odpisy Dregera w Peplinie, str. 83).
W księgach czynszowych z r. 1437 czytamy,
że R. ma 38 wł., każda czynszuje na M. B.
Gromn. pół grz., z tych 9 radeł jest jeszcze
wolnych, a 2 włóki są jeszcze puste. Z obsadzo-
nych włók ma wpłynąć 16 i pół grz., z wolnych
5 grz., z pustych 1 grz. (tamże, str. 294). Z za-
pisków kś. Gapińskiego wyjmujemy szczegóły:
1658 r. sołtys Dawid Vick, gburzy Grzegorz
Kalke, Paweł Granzin, Adam Gesch, Dawid
Vick starszy, Marcin Katke, J an (Hans) Lucht,
Grzegorz Dupke, Dawid Vick i zagrodnik
Grzegorz Zizon; maj!ł 15 synów, 18 koni, 3
Rek
607
źrebce, 4 woły, 2 stadniki, 15 krów, 3 jałówki;
66 korcy żyta wysiewają. R. 1710 należało
R. do par. garcigórskiej, gburów było 9, każ-
dy dawał mesznego lI/a kor. żyta (Wizytacya
Szaniawskiego, 94). R. 1780 było 13 kat. i 41
ewang. (ob. Wizyt. Rybińskiego z r. 1780,
str. 98). Kś. Fr.
Hekście 1.) fol. pryw. nad strugą Niem-
krupką, pow. lidzki, w 1 okr. poL, o 14 w. od
Lidy, ma 12 mk., młyn wodny. 2.) H., wś
włośc., pow. lidzki, w 1 okr. pol., o 10 w. od
I,idy, ma 4 dm., 41 mk. 3.) R. Wielkie, fol.
pryw. i okolica szlach. nad rz. Krzywcą, pow.
lidzki, w 1 okr. pol., gm. Żyrmuny, okr. wiej-
ski Apolin, o 5 w. od gminy a 12 W. od Lidy,
ma 4 dm., 47 mk. (w 1864 r. 19 dusz rewiz.);
własność Rapackich. 4.) H. Male, fol. pryw.
i okolica szlach., tamże, ma 3 dm. i 52 mk.
(w spisie z 1864 r. podana 1 dusza rewiz.).
5.) H., wś, pow. ros sień ski, gm. Kołtyniany,
o 60 w. od Rossień. 6.) H., okolica, pow.
rossieński, gm. i par. Szydłów, 029 W. od
Rossień. 7.) H., wś (u Buszyńskiego podana
jako okolica szlach.), pow. rossieński, gm. i
par. Taurogi, 088 w. od Rossień. 8.) H.,
zaśc., pow. szawelski, gm. Popielauy, o 37 w.
od Szawel. 9.) H., wś i foL, pow. wołkowy-
ski, w 5 okr. pol., gm. Krzemianica, o 7 w.
od W ołkowyska. J. Krz.
Heksino, wś, pow. czehryński, ob. Forpost.
Hekśnie, zaśc., pow. wileński, w 2 okr.
pol., gm. Szyrwinty, okI'. wiejski Bejwidzie,
o 14 W. od gminy a 64 w. od Wilna, ma 2 dm.,
18 mk. kat. (7 dusz rew.); należy do dóbr
Gursztany Romanowiczów.
Hekśniszki, zaśc. rząd. llad jez. Mołkiasta,
p'ow. święciański, w 2 okr. poL, o 68 W. od
Swięcian, 1 dm., 13 mk. kat.
Rekstyszki, wś, pow. rossieński, gm. Szy-
dłów, o 28 W. od Rossień.
Reksul, kol. i os., nad rz. Bzurą, pow. łę-
czycki, gm. Chociszew, par. Ozorków, odl. od
Łęczycy W. 20. Kol. ma 7 dm. a Wraz z os.
Kobylany 79 mk.; os. dm. 1, mk. 4. Wieś ta
wchodziła w skład dóbr rząd. Krzepocin.
HekszYIl, w dok. z XV W. Radschin, Razyn,
Racschin, wś, pow. brzezański, odl. 17'8 klm. na
płn.-zach. od Brzeżan a 6'6 klm. od urz. poczt.
w Dunajowie. Granice: wschod. Urmań i Po-
ruczyn, połud. Stryhańce, zachod. N owosiół-
ka, półn. Potoczany. Obszar dwor. 577 mr.,
włośc. 1247 mr. W 1857 r. 589 mk.; w 1880
r. w gminie 688, na obsz dwor. z folw. Pisa-
rówkę 96 mk.; rz.-kat. 92, par. Dunajów; gr.-
kat. 468, par. Stryhańce; szkoła etat. o 1 na-
uczycielu. Wieś należy do klucza Dunajów,
dóbr stołowych arcyb. lwow. W Krakowie 10
marca 1424 r. Władysław Jagiełło nadaje Ja-
nowi, arcyb. lwow. i następcom jego, wsie
królewskie: Radszyn i Zdutyń, w pow. lwow-

608
Rek
skim położone (A. G. i Z., II, 711). Por. Po-
kropiwńa i Potoczany. B. R.
Rekta 1.) rzka w gub. mohylewskiej, pra-
wy dopływ ŁoMy, lewego dopływu Soży.
2.) R., rzka w gub. mohylewskiej, prawy
dopływ Biesiedzi.
Rekta 1.) sioło, pow. bychowski, gm. Bycz,
ma 121 dm. i 554 mk., z których 1 zajmuje
się krawiectwem, l bednarstwem, 1 kowal-
stwem, 23 wychodzi na zarobek. 2.) R., wś,
pow. rohaczewski, gm. Tichinicze, ma 24 dm,
i 167 mk., z których 16 wychodzi na zarobek.
Stanowiła niegdyś sstwo niegrodowe rektań-
skie, położone w wojew. mińskiem, pow. rze-
czyckim. Według metryk litewskich obejmo-
wało ono wś R. z przyległościami, z których
w 1766 r. opłacano kwarty 639 złp. 28 gr.
Od 1720 r. kolejno posiadali je: Dąbrowski,
Hornowscy, Indyccy, Kończowie, a wreszcie
z mocy przywileju króla Augusta III z d. 30
grudnia 1748 r. Antoni Kończa ustąpił je Mi-
chałowi i Justynie Piaseckim, oboźnym no-
wogródzkim. J. Krz.
ReklIcie, wś nad jQz. Wajsnis, pow. świę-
ciański, w 2 okr. pol., gm. Zabłociszki, okr.
wiejski i dobra dawniej Spitznaglów, później
Ertelló,w Perwieniszki, 09 w. od gminy a 16
w. od Swięcian, ma 12 dm., 91 mk. katol. i 7
starow. (w 1842 r. 47 dusz rewiz.).
Rekuszki, zaśc, pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 46 w. od Nowoaleksandrowska.
Rekutany 1.) zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
i par. Subocz, 050 w. od Wiłkomierza. 2.) R.,
wś, tamże, okr. wiejski Pelisze, o 60 w. od
Wiłkomierza; uwłaszczona od dóbr Pelisze
Hoppena.
Reklltowszczyzl1a, ob. Rakuciow8zczyzna.
Relice, zaśc. szlach;, pow. święciański, w 4
okr. pol., o 54 w. od Swięcian, 4 dm., 28 mk.
katol.
ReIicza, strumień w pow. święciańskim,
wpada do jez. Wiszniewskiego.
Reliszki, zaśc. rZl\d., pow. wileński, w 1
okr. pol., o 15 w. od Wilna, 1 dm., 7 mk. kat.
Relów, węg. Relyov, niem. Rill, wś w hr.
spiskiem, pow. magórzański, w okolicy górzy-
stej, nad górnym biegiem Kowniny, przy go-
ścińcu kieżmarsko-starowiejskim, wznies. 728
mt. Od płn. leżl\: Gaje (Haghy), Gibel, Rych-
wałd, od wschodu Toporec, od płd. Kryg, a
od zach. J eziersko. Południowl\ granicl\ pod-
chodzi do głównego grzbietu Magóry Spiskiej.
Tu powstaje rz. Kowni,na z połl\czenia się po-
toków: Głębokiego i Scirbowego. W stronie
płn. wznosi się na granicy szczyt Holak (1105
mt.), na wschód Palenica (984 mt.), na płd.
Bukowina (1008 mt.). W 1780 r. było 83 dm.,
423 mk. (Słow.); obszaru 1650 katastr. sl\żni
kwadr. Sa,d pow. i urząd podal. w Kieżmarku
a urz. poczt. w Starej wsi. W miejscu kościół
Rem
paraf. rz.-kat. p. w. Podniesienia św. Krzyźa.
R. 1787 utworzono miejscową kapelanią, ar.
1809 samoistną parafią. Metryki od r. 1788.
Do par. należy wś Gaje. Według szem. duch.
dyec. spiskiej z r. 1878 było dusz rz.-kat. 420,
ew. 2, nieun. 55, żyd. 10, razem 487; wraz
z Gajami rz.-kat. 717, ew. 2, nieun.95, żyd.
15, razem 829. Br. G.
Relzow, dobra rycer. w Pomeranii, pow.
gryfijski, st. p. Nakło.
Rełówka, rzeczka w pow. łuckim, około
wsi Dubiszcze, razem z Czołnicl\ uchodzi od
praw. brzegu do Styru.
Rełowska Puszcza al. Relowski las, w po-
wiecie łuckim, pomiędzy rzkl\ Rełówkl\ a Sty-
rem, na wprost mka Rożyszcze.
Remana, potok, bierze pocza,tek w gminie
Kosmacz, pow. kossowski, płynie na płn.-
wschód i w obrębie tej gminy uchodzi z pra-
wego brzegu do Kosmacza.. Dług. biegu 3 klm.
Remberg, niem. nazwa folw. Chlebowo,
w dobrach Ludomy, pow. obornicki.
Rembertów 1.) przyst. dr. żel. warsz.-
teresp. i osada złożona z kilku willi letnich,
odl. 9 w. od Warszawy, pow. warszawski. 2.)
R., wś i folw., pow. grójecki, gm. Komorniki,
par. Rembertów, posiada kościół paraf. nie-
wiadomej erekcyi. Obecny wzniesiony 1730 r.
przez Siekierzyńskich a odnowiony w 1880 r.
R. ma 114 mk., 513 ar. dwors., 112 mr. włośc,
W 1827 r. było 13 dm., 102 mk. R. par.,
dek. grójecki (dawniej błoński), 2125 dusz.
3.) R., ob. Jerierzany. 4.) R., wś nieistniejl\ca
obecnie. W XV w. należała do par. Siecie-
chów i była własnością opactwa sieciechow-
skiego. Miała 6 łan. kmiecych, z których rocz-
nie dawano po fertonie, 30 jaj, 2 koguty, jeden
dzień w tygodniu odrobku. Była tam karcz-
ma z roll\, 1 zagr. pracujl\cy 1 dzień w tygo-
dniu. Dziesięcinę snopowl\, wartości 6 grzyw.,
dawano klaszt. sieciechowskiemu. Dziesięcinę
konopnl\ po jednym pęku (Długosz, L. B., III,
266). Według reg. pob. pow. radomskiego
z r. 1569 wś R., należa,ca do opactwa siecie-
chowskiego, miała 3 1 / 2 łan., 4 kom. (Pawiński,
Małop., 322). Br. Ch.
Rembiechowa, w XVI Rambiechowa, wś
i fol w., pow. jędrzejowski, gm. i par. Węgle-
szyn, odl. 14 w. od Jędrzejowa. Folw. R.,
maja,cy 486 mr. obszaru, został rozparcelowa-
ny na kolonie; wś ma 14 os. i 310 mr. W r.
1827 r. było 14 dm., 118 mk. Na poczl\tku
XVI w. dziesięcina z ról kmiecych świeżo
wykarczowanych szła dla pleb. w W ęgleszy-
nie, z dawniejszych do Mokrska. Wartość
pierwszej wynosiło około fertona (Łaski, L.
B., I, 585). Według reg. pob. pow. chęciń-
skiego z r. 1540 wś R., w par. Węgleszyn,
własność Feliksa Oleśnickiego, miała 6 II a
łan., z tych jeden osiadły, pozostałe pustej

lam
lasy wspólne z Węgleszynem. Obydwie wsie
ocenione na 800 gryw. W r. 1573 miała '/.
łan., 2 zagr, (Pawiński, :Malop., 274, 563).
Rembieli£e 1.) Szlacheckie, w XVI w. Ram-
byelicze, wś, folw. i dobra nad rz. Liswartą,
pow. częstochowski, gm. Lipie, par. Parzy-
miechy, odl. 41 w. na płn. od Częstochowy,
posiadają pokłady wapienia i torfu. Istnieje
tu fryszerka "Regina", która w 1875 r. wyro-
biła 3200 pud. kutego żelaza, gorzelnia (1875
r.), piec wapienny, młyn zwany Kępina, ce-
gielnia. W ś ma 48 dm., 488 mk.; folw 7 dm.,
67 mk. W 1827 r. było 42 dm., 398 mk. Do-
bra R. składały się 'W 1875 r. z folw.: R.,
Szyszków, Floryanów; nomenkl. Chwałków,
Regina, Wapiennik, wsi R., rozl. mI'. 3694:
folw. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 697, łąk mr. 41,
past. mr. 126, lasu ror. 2005, nieuż. mr. 151,
razem mr.2996; bud. mur. 12, z drzewa 23;
fol w, Szyszków gr. Ol'. i ogr. mr. 387, łąk ror.
25, past. mr. 4; bud. mur. 1, z drzewa 3;
folw. Floryanów gr. Ol'. i ogr. mr. 263, łąk
mr. 11, past. mI'. 8; bud. mur. 2, z drzewa 2.
W skład dóbr wschodziły poprzednio: Wieś
R. osad 55, z gr. mr. 530; wś Szyszków os.
23, z gr. mr. 271; wś Lindów os. 102, z gr.
mI'. 925. Na początku XVI w. pleban w Pa-
rzymiechach pobierał jako meszne po miarze
(cwiertnia) owsa i żyta z łanu, ze sołtystwa
18 gr. za dziesięcinę, od zagrodników po gro-
szu mesznego (Łaski, L. B., II, 115). W 1552
r. Wg R., w par. Parzyroiechy, własność
Krzysztofa Kobylańskiego, miała 19 osad.,
5 łan., karczmę, 1 łan sołtysi (Pawiński,
Wielkop., II, 299). 2.) R. Królewskie, kol.
i fol w., pow. częstochowski, gm. Popów, par.
Kłobucko, mają szkołę początkową ogólną,
132 dm., 1021 mk.; w os. karcz. i os. leś. 6
dm., 40 rok. W 1827 r. było 62 dm., 407
mk. Kol. włośc. mają obecnie 4800 mr. ziemi
(2126 or.), os. karcz. i folw. rząd. 640 mr., os.
leśna 314 ror. (14 mr. roli). W XV w. R. (par.
Kłobucko) miały 2 wolne sołtysie łany, z któ-
rych dziesięcinę pieniężną płacono klasztorowi
kłobuckiemu, a snopową bisk. krakowskiemu
(Dług., L. B., III, 172). W 1581 R., własność
zamku krzepickiego, miały 16 półłanków km.,
1 sołtysi, 3 zagr. bez roli, dwa półłanki karcz.
(Pawiński, :Małop. 79). R. (część rządowa)
należały do uposażenia kanoników lateraneń-
skich w Krzepicach, osadzonych tu przez Ka-
zimierza W. w 1357 r. Zabrane przez rząd
pruski w 1800 r., wchodziły następnie w skład
ekonomii Iwanowice. Istniał tu rozległy zwie-
rzyniec, którego ogrodzenie, złożone z 5017
przęseł, otrzymywane było przez obowiąza-
nych do tego osadników. Br. Ch.
Reaubielill 1.) w XVI w. Rambielino, wś
i folw., pow. lipnowski, gm. Brudzeń, par.
Rokicie, odl. o 25 w. od Lipna, posiada wia-
Słownik: Geograficzny T. JX.-Zeszyt 104.
Rem
609
trak, 6 dm., 158 mk. W 1885 r. f'olw. R.
lit. CDEH rozl. mr. 320: gr. or. i ogr. mr,
275, łąk mI'. 38, nieuz. 7; bud. mur. 5, z drze-
wa 7; plodozmian 9-polowy. Wieś R. os. 10,
z gr. mI'. 9. Według reg. pob. ziemi dobrzyń-
skiej z r. 1564 we wsi Rambielino, w par,
Rokicze, było 4 poddanych Alberta Rem-
bielińskiego i Zofii Borzewskiej, 2 zagr., 1
łan. }Iateusz Nie.wiczo, Andrzej Bank, pod-
dani Mateusza Zernickiego; Gorzechowscy
mieli J '/2 łan. i 3 zagl'. Sześciu poddanych
Mateusza Mazowieckiego siedziało na 1 łanie.
Płacono poboru 6 fi. 7 gr. (Pawiński, Wiel-
kop., t. I, 278). W 1876 r. odkryto tu na
polu groby kamienne z epoki bronzu. W 1789
r. były tu 4 części szlacheckie. 2.) R. al.
Rembielino, wieś i folw, nad rzek Orzyc,
pow. przasnyski, gm. Krzynowłoga- Wielka,
par. Ohorzele, odI. o 25 w. od Przasnysza,
posiada cegielnią, 25 dm., 228 mk. W 1885 r.
folw. Rembielino lit. AB rozI. mr. 1780: gr.
Ol'. i ogr. mr. 486, łąk mr. 176, past. mr. 318.
lasu mr. 722, kontrowers ror. 13, nieuż. mr.
65; bud. mur. 4, z drzewa 19; las nieurzą.dzo-
ny. \V skład dóbr poprzednio wchodziły: wś
R. os. 34, z gr. mr. 152; wś Prza..talino os. 4,
z gr. mr. 34; wś Lipowiec os. 15, z gr. mr.
193; os. Bagienice Garstki os. 1, z gr. mr. 6.
3.) R. al. Zawady, wś i folw., pow. łomżyński,
gm. Kupiski, par. Łomża. W 1866 r. folw.
Rembielin roz1. mI'. 345. Wś R. al. Zawady os.
12, z gr. mr. 14. Część miasta Łoroża Nowa
al. R. osad 17, z gr. mr. 10 Br. Ch.
Rembielinek, wś nad rz. Orzyc, pow. prza-
snyski, gm. Krzynowłoga- Wielka, par. Cho-
I'zele, odl. o 27 w. od Przasnysza, ma 5 dm.,
23 mk.
Rembielszczyzllft, wś włośc., pow. war-
szawski, gm. i par. Nieporęt, leży przy dro-
dze z Białołęki do Nicporętu, ma 160 mk., 451
mr. W 1827 r. było 11 dm., 131 mk.
Rcmbieskie al. Rębielskie, wś i folw. nad
rz. Brodnią ( dopł. Warty), pow. sieradzki,
gm. 'V ojsławice, par. Korczew, odl. od Sie-
radza 12 w.; wś ma 17 dm., 210 mk., folw.
4 dm., 56 mk. Na pocw;ątku XVI w. łany
kmiece dawały dziesięcinę na stół arcybisku-
pi, a plebanowi w Korczewie tylko kolędę po
groszu, folw. zaś dawał dziesięcinę plebanowi
(ł.asld, L. B., I, 48). W 1552 r. wś R.,
w par. Korczów, miała 4 osad, 2 1 / 2 łan. Część
Kamockiego 1 łan. Część Pratkowskiego 1
łan (Pawiński, Wielkop., II, 229).
Rembieszewsko BI'Ollicft, pow. łaski, ob.
Branica Rembieszowska.
RembieszlJicn al. Rembiosznica, dawniej
CzosnÓwek, wś, pow. lipnowski, gm. Mazowsze,
par. Działyń, od1. o 29 W. od Lipna, ma 3 dm.,
27 mk., 100 mr. obszaru. 'Vchodziła w skład
dóbr Działyń. Dobra Et. składały się w 1886 r.
39

610
Rem
z folw. R., Anielów, attynencyi Dębowiec,
rozl. mr. 640: folw. R. gr. 01'. i ogr. mr. 267,
łąk mr. 139, past. mr. 42, zarośli mr. 5, nieuż.
mI'. 37; bud. mur. 9, z drzewa 18; folw. Anie-
lów gr. Ol'. i ogr. mr. 101, łąk mr. 42, past.
mI'. 4, nieuż. mI'. 3. Wieś R. osad 51, z gr.
mr. 470.
Rembieszów, w XVI w. RabyescllOwo, wś,
fol\\'. i osada nad rz. Widawką, pow. łaski,
gm. W ola Wężykowa, par. Shońsko, leży na
prawo od drogi z Widawy do Sieradza, odl.
14 w. od Sieradza, 10 w. od 'Widawy, posiada
sąd gm. III okI'. Wieś ma 52 dm., 405 mk.;
folw. 6 dm., 61 mk.; os. 1 dm., 5 mk. W XVI
w. łany folw. dają dziesięcinę pleb. w Stroń-
sku, kmiece zaś na stół arcybiskupi (Łaski,
L. B., 477). W 1552 r. R., w par. Strońsko,
miał 6 osad, 1 1 / 2 łan. (Pawiński, Wielkop., II,
243). Bl'. Ch.
Rembiesz)'ce, 1174 r. Rambiescici, wieś
i folw. nad rz. Nidą, pow. jędrzejowski, gm.
Złotniki, par. Rembieszyce, odI. 15 w. od J ę-
drzejowa, posiada kościół par. drcwniany,
szkołę początkową ogólną, gorzelnię. '\V 1827
r. było 22 dm., 140 mk. W 1887 r. folw.
Rembieszyce rozl. mI'. 490: gr. Ol'. i ogr. mI'.
248, łąk mI'. 57, pastwisk mI'. 45, lasu mr. 127,
nieużyto mI'. 13; bud. mnr. 7, z drzewa 6; pło-
dozmian 4, 6 i 9 polowy, las nieurządzony.
Wieś R. os. 28, z gr. mr. 284. Dziesięciny
dawane pierwotnie na stół arcybiskupi, prze-
kazał Jan, arcy b. gnieźnicński, klasztorowi
w Jędrzejowie przy jego uposażeniu w 1174-
761'. (Kod.:Małop.,II,8). WXV w.R. płaciły
z łanów km. dziesięcinę snopową i konopną
klasz. jędrzejowskiemu. Był folw., karczma
i zagrodn. (Długosz, L. B., III, 362, 373). Na
początku XVI wieku łany kmiec.e dają dzie-
sięcinę pleb. w Złotnikach (Łaski, L. B., I,
579). Według reg. pob. pow. chęcillskiego
z r. 1508 wś Rembieszyce, Mironice, Karśni-
ca, własność Karśnickiej, płaciły poboru gr.
33. W r. 1540 R., wś kościelna, własn. w po.
łowie Jakuba Karśnickiego i Gabryela Ii1'oń-
skiego, miała 9 półłanków km., 1 łan pusty,
role folwarczne, lasy, 2 sadzawki, łąki wy-
starczające. W r. 1573 część Karśnickich
miała 1 łan, 3 zagr., część Jedliczki 1/ 2 łana
(Pawiński, Małop., 272, 484, 563). Kościół
i parafia istniały już 1521 r. Obecny wznie-
siony 1797 r. R. par., dek. jędrzejowski,
870 dusz. Bl'. Cit.
Rembiki al. Rzembiki, os., pow. łomżyński,
gm. Zambrowo, par. Kołaki. W 1827 r. był
1 dm., 12 mk.
Rembillitza (niem.), ob. Rębinica.
Rembiocha, wś i folw., pow. lipnowski,
gm. Mazowsze, par. Działyń, odl. o 28 w. od
Lipna, ma 7 dm., 74 mk. Folw. R. należy do
dóbr Działyń (ob.), wś ma 10 os., leży przy
Rem
jeziorach Korczyn i Gałom. R. 1789 folw.
dóbr Działyń, należący do Stanisława Dzia-
łyńskiego, miał 40 korcy żyta wysiewu.
Rembiosznica, ob. Rembiesznica.
Rembiska, kol., pow. nowomiński, gmina
i pal'. Jakubów, ma 4 os., 24 mk., 65 mr.
W 1827 r. był 1 dm., 8 mk. W chodziła
w skład dóbr Łaziska.
Rembisze, folw. i ko1., pow. ostrołęcki, gm.
i par. Goworowo, ma 1666 morgo obszaru.
W 1827 r. było 23 dm., 172 mk.
Rembiszewo Studzianki i R. ŻegacUy, wś,
pow. łomżyński, gm. Kossaki, par. Kołaki.
Mieszka tu częściowa szlachta. W 1827 r.
R. Studzianki miały 15 dm., 96 mk., a R. Że-
gadły 11 dm., 80 mk. Dokumenty sądo;we
z 1472 r. wymieniają R. Studzianki, R. Ze-
gadły, R. Rzębiki. Jest to gniazdo Rembi-
szewskich (Gloger, Ziemia łomżYllska).
Rembków, wś, folw. i młyn, pow. garwo-
liński, gm. Wola Rembkowska, par. Garwolin,
leży przy linii dr. że1. nadwiśl., odI. 8 w. od
st. Pilawa, ma 67 dm., 681 mk., 1829 mI'. ob-
szaru. '\V 1771 r. ("Płata wojsk") RQbków
wraz z Goździkiem, U ninem i ststwem garwo-
lińskiem zostawały w ręku Stanisława Bie-
lińskiego, który płacił z R. kwarty 2079 złp.
9 gr. W 1773 r. konstytucyą, sejmową, na-
dano R. na 50 lat Antoniemu Zabłockiemu,
delegatowi ziemi czerskiej. Dobra Rembków,
oddzielone od dóbr rządowych Garwolin, na-
dane zostały jako majorat w r. 1836 pułkow-
nikowi Zwierewowi, składają się z folw. Remb-
ków mr. 666, lasów mr. 623, os. młyn. mI'. 33
i sołtystwa mr. 73. Wś R. osad 62, z grun-
tem mr. 1279; wś Zwierewki os. 10, z gr.
mI'. 62.
Rembkowo, wś i folw., pow. pułtuski, gm.
i par. Winnica, odl. 14 wiorst od Pułtuska.
W 1827 r. było 20 dm., 168 mk. W 1885 r.
folw. Rembkowo roz1. mr. 947: gr. Ol'. i ogr.
mr. 515, łąk mr. 93, past. mr. 16, lasu mr.
299, nieuż. mr. 24; bud. mur. 5, z drzewa 12;
las urządzony, są pokłady torfu. '\Vś R. os.
29, z gr. mr. 37.
Rembkowska 'Vola, wś i folw., pow. gar.
woliński, gm. Wola Rembkowska, par. Gar-
wolin, odl. 6 w. od Pilawy, st. dr. żel. nadwiśl.,
posiada szkołę początkową ogólną, 258 mr.
folw. i 142 włośc. Podług lustracyi z 1664 r.
należała do ststwa garwolińskiego, dziś folw.
rzqdowy.
Rembów 1.) 1297 r. Rambowo, wś włośc.
i os., pow. gostYllski, gm. Rataje, par. Biało-
tarsk, ma 235 mk., 558 mr. W 1827 r. było
19 dm., 127 mk. WŚ wchodziła w skład dóbr
ststwa kowalskiego a następnie dóbr rząd.
Kowal. Osada, na której pomieszczono wy-
służonych żołnierzy, ma 4 mk., 106 mI'. Bole-
sław, ks. mazowiecki i czerski, nadał w Socha-

Rem
ezewie 1292 r. bisk. poznańskiemu pięć wsi
(w okolicach Gostynina) a w ich lic2bie "Ram-
bowo". 2.) R., kol. i karcz., pow. łaski, gm.
Bałucz, par. :Mikołajewicc; kol. ma 18 dm.,
102 mk., 225 mI'. włośc.; karcz. 1 dm., 8 mk.,
4 mI'. W 1827 r. było 24 dm., 117 mk. 3.)
R" folw., pow. sieradzki, gm. i par. Brzeźno,
odI. od Sieradza 15 W., ma 2 dm. i wraz
z folw. 43 mk. Dobra R.-Zg6rz, w 1874 r.
oddzielone od dóbr Nowa Wieś, składają, się
w 1884 r. z folw. R i Zgórz, rozl. mI'. 395:
folw. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 256, łą,k mr. 7, past.
mr. 8, lasu mr. 24, nieuź. mr. 10; bud. mur.
2, z drzewa 2; folw. Zgórz gr. Ol'. i ogr. mr.
78, łąk mr. 3, past. 2, nieuź. mr. 5; bud. mur.
5, z drzewa 6. 4.) R., wś i folw., pow. opa-
towski, gm. Rembów, par. Szumsko. Od!. od
Opatowa 28 W., posiada urząd gminny, 49
dm., 278 mk. W 1827 r. było 10 dm., 83 mk.
W 1886 r. folw. Rembów rozl. mr. 1022: gr.
Ol'. i ogr. mI'. 254, łąk mr. 41, past. mr. 2,
lasu mr. 710, odpadki mr. 1, nieuź. mr. 14;
bud. mur. 4, z drzewa 8. ,V skład dóbr po-
przednio wchodziły: wś R. os. 15 z gr. mr.
106; wś Podzamcze os. 14, z gr. mI'. 51; wś
Podgrodzie os. 13, z gr. mI'. 155; wś Kierdo-
ny os. 9, z gr. mI'. 134. R. gm. należy do s.
gm. olu. II w Iwaniskach, st. poczt. w Łago-
wie, ma 5046 mk., rozległości 11269 nu.,
w tem ziemi dwoI'. 5232. Fabryki papieru
i żelaza, 2 tartaki i 4 młyny. W skład gmi-
ny wchodzą: Antoniów, Bardo-Dolne, B.-Gór-
ne, B.-Plebania, Chałupki, Czyżów-Rządowy,
Dębno, DrogowIe, Górki, Kajetanów, Kierdo-
ny, Krzyżówki-Radostowskie, K.-Zaleskie,
Leonów, Lipiny, :Mocha, Podgrodzie, Pągo-
wiec, Radostów, Raków, Rakówek, Rembów,
Szumsko, W ój teczki, W ąkopna- '\V ola i Zale-
sie. 5.) R., wś i folw., pow. pinczowski, gm.
Kliszów, pal'. Kije, leży na lewo od drogi bi-
tej z Jędrzej owa do Chmielnika, w pobliżu
Nidy, posiada szkołę początkową. W 1827 r.
było 29 dm., 244 mk. Folw. wchodzi w skład
dóbr Kliszów. 'V akcie włączenia prebendy
Kije do katedry kieleckiej, na początku XIII
w., wymieniono już R. (ob. t. VIII, 666). We-
dług reg. pob. z r. 1540 we wsi R. część Ja-
na Borzychowskiego miała 1 łan wolny, scr-
vitori suo est inscriptus per illum et pel' ipsum
servitorem possesus. Był tam młyn na Ni-
dzie. Calość otaksowana na 100 grzyw.
W 1573 r. właścicielem jest Jarło (Pawiński,
Małop., 271, 587). BJ'. G.
Rembówka, wś rząd., pow. olllOpolski, gm.
'Verbka Czeczelnicka, pal'. kat. Czeczclnik,
o 6 W. od Olhopola, ma 274mk., 493 dzies.
ziemi włośc. Niegdyś dobra starościńskie,
ukazem cesarskim w 1818 r. nadane na 12 lat
generałowi Karbonierowi, a od niego ustą,pio-
ne Lipińskiemu. DJ'. M.
Rem
611
Rembówko, kol. i folw., pow. ciechanow-
ski, gm. Bartołdy, par. Pałuki, odl. o 11 w.
od Ciechanowa, ma 6 dm., 82 mk. W 1781 r.
było 53 mk. W 1883 r. folw. Rembówko
rozl. mr. 370: gr. Ol'. i ogr. mr. 298, łąk mI'.
19, past. mr. 3, lasu mr. 39, nieuż. mI'. 11;
bud. mur. 2, z drzewa 14. Wieś R. osad 13,
z gr. mI'. 62.
RCl1lbowo 1.) wieś 'Yłośc., pow. koniński,
gm. Slawoszewek, par. Slesin, od!. od Konina
14 w., ma 6 dm., 81 mk., 9 os., 177 mI'. 2.)
R., wś, pow. płocki, gm. Rembowo, par. Wy-
szogród, odl. 39 w. od Płocka a 11/, w. od
W yszogrodu. Posiada kościół drewniany,
szkołę początkową, urz. gminny, karczmę, 129
dm., 898 mk., 2143 mr. obszaru. 'V skład
wsi weszły ziemie należące przedtem do miesz-
czan wyszogrodzkich a wykupione przez wło-
ścian rembowskich, i wójtowstwo wyszogrodz-
kie. N a akcie wydanym w Czerwińsku przez
ks. Ziemowita 1257 r. podpisany jest "Boseg
de Rubow" (Kod. Mucz., Rzyszcz., J, 83),
W 1300 r. 'Vacław ('\Venceslaus), ks. mazo-
wiecki, nadaje opatom klasztoru miechowskie-
go prawo patronatu nad kościołami w Rem-
bowie i W yszogrodzie. Floryan, bisk. płocki,
nadanie to potwierdził 1320 r. (Kod. :Małop.,
II, 250). Widocznie więc istniał tu kościół
parafialny już XIII w., który następnie wcie-
lono do par. 'Vyszogród. R. gmina należy
do s. gm. okI'. IV, obejmuje 332 dm., 2724
mk., 7758 mr. obszaru, wtem 635 mr. nieuż.
W gminie znajduje się kościół, dwie szkoły,
młyn wodny, cegielnia, 3 karczmy. W skład
gm. wchodzą: Bolino, Brody-Duże, Chmiele-
wo, Drwale, Kupise, Konstancya-Kępa, Pod-
górze, Rakowo, Rembowo, Rybaki, Starzyno,
Starzyńska- 'V ólka, 'Viązówka, Wilczkowo,
Wyszogrodzka Kępa, W. Wójtostwo. 3.) R"
wś nad rz. Orzyc, pow. przasnyski, gm. Bu-
gzy-Płoskie, par. Janów, odl. o 30 w. od
Przasnysza, ma 8 dm., 60 mk., 116 mr. 4.)
R., wś i folw. nad rz. Soną, pow. ciechanow-
ski, gm. Bartołdy, par. Pałuki, odl. o 10 w.
od Ciechanowa, posiada wiatrak i cegielnię,
152 mk. W 1781 r. było 50 mk. W 1885 r.
folw. Rembowo roz1. mr. 530: gr. Ol'. i ogr.
493, łąk mr. 20, nieuż. mr. 17; bud. mur. 9,
z drzewa 15; płodozmian 8-polowy. Wś R-
os. 19, z gr. mr. 10. Br. Cit.
Rcmejki 1.) wś, pow. nowo-aleksandrow-
ski, w 5 okr. pol., O 70 w. od Nowoaleksan-
drowska. 2.) H., pow. poniewieski, w 4 okr.
pol., O 44 w. od Poniewieża.
Uemej.kiszki, Remikiszki, Rejmilciszki, folw.
nad rz. Zyganką, pow. oszmiański, w 1 okr.
pol., gm. Holszany, okI'. wiejski Rogiczynięta,
o 15 w. od Oszmiany, ma 1 dm., 27 mk. kat.;
własność Schaumanów.
Rcmel, wś, pow. mozyrski, w 3 okI'. pol.

612
Rem
turowskim, gmina Charsk; mają tu schedy
dziedziczne: szlachta Kieniewiczowie 10 włók
i mieszczanin Pancewicz 6 ' /. włóki A. Jel.
Bemeniki, zaśc., pow. oszmiański, w 3 okr.
pol., gm. Traby, okr. wiejski Czeniewicze, 16
dusz rewiz.
Remenów, ruś. Remeniw, wś, pow. lwow-
ski, 20 klm. na płn.-wsch. od sąd pow. we
Lwowie, 6 klm. od urz. poczt. w Zółtańcach.
Na płn. lezą Rudańce, na wsch. Kukizów, na
płd.-wsch. Jarynów Stary, na płd. Zapytów,
na płd.-zach. Wisłoboki. Półn. część wsi wci-
ska się klinem w obszar pow. żółkiewskiego
i g,raniczy od zach. z Sulimowem, od wschodu
z Zółtańcami, a od płn.-zach. ze Zwertowem.
Wieś leży w dorzeczu Wisły za pośredni-
ctwem dopływu Pełtwi i Kąpielówki, płyną-
cej wzdłuż granicy płd. od zach. na wsch.,
i jej lewobocznego dopływu Kulikówki, pły-
nącej od zach. z Sulimowa na wschód do Ku-
kizowa. Zabudowania wiejskie leżą w doli-
nie Kulikówki. Na płd. od nich wznosi się
wzgórze "Na werbce" do 284 mt. i Remenów
do 279 mt. Półn. krawędź wsi zajmuje las
"Brzezina", a na płd. od niego leży las "Dę-
bina". Własn. większa (Czesława Lekczyń-
skiego) ma roli Ol'. 575, łąk i ogr. 136, past.
6, lasu 389 mr.; własn. mniej. roli Ol'. 1170,
łąk i ogr. 232, past. 45, lasu 20 mr. W r.
1880 było 179 dm., 1020 mk. w gminie, 9
dm., 77 mk. na obsz. dwor.; 32 rzym.-kat.,
1043 gr.-kat., 22 izrael.; 25 Polaków, 1072
Rusinów. Par. rzym.-kat. w Kukizowie, gr.-
kat. w miejscu, dek. kulikowski, dyec. prze-
myska. Do parafii należą: Wisłoboki. We wsi
jest cerkiew i szkoła etat. dwuklasowa, młyn,
folw. "Anielówka" i karczma "Leszczów".
Wieś ta jest dość starą osadą. N a granicy
Kukizowa znajdują się szczątki zamku, który
otoczony był niegdyś wałami i rowami. :Miej-
sce to zowią "Zamczyskiem". 'V XVII w.
należał R. do Sobieskich. Dnia 22 lutego
1671 r. wydzierżawia ją Jan Sobieski, hetm.
w. kor., Dominikowi Gumowskiemu (Arch.
krajowe we Lwowie, C., t. 425, str. 2324).
Później dziedziczyli: Konstanty i Jakub So-
biescy, następnie :Michał Radziwiłł, woj ew.
wileński. Po nim posiadali wieś ks. teatyni
lwowscy około r. 1760. W r. 1776 kupił ją
Teofil Szczuka za 6000 czer. zł., a w r. 1783
sprzedałją Janowi N ehrebeckiemu, adw.lwow-
skiemu. Następnie Augustynowicza, w 1'.1817
nabyta przez hr. Komorowskiego. W 1883
wykopano przy budowie drogi, na granicy R.
i Zółtaniec, na płd. stoku wzgórza najwyższe-
go w tej okolicy, przedmioty pochodzące
z różnych epok. Najwyżej ku płn., na prze-
strzeni około 200 mt. kwadr., w głębokości
około 60 cmt., odkopano 64 szkieletów, z któ-
rych kilka leżało w różnych pozycyach, resz-
Rem
ta zaś na wznak, blisko siebie t twarzami ku
wschodowi. W odległości około 50 mt. od
szkieletów widoczny jest rów na II,', mt.
głęboki, zasypany ziemią, o czem przekonywa
różnica koloru ziemi. W rowie tym znale-
ziono, oprócz wielu skorup różnej roboty, kilka
łza wnic w całości zachowanych i przedmiot
jakiś gliniany, toczony, prawdopodobnie ku
ozdobie służący. Poniżej, w głębokości także
około 1 1 / 2 mt., oddalony około 50 m. od po-
przedniego, widoczny drugi rów, cały jakby
wysiany krust& z wypalonej, niewyrobionej
gliny, jakby z długotrwałego ogniska pocho-
dzącej. W rumowisku, którem ten rów jest
zasypany, znaleziono kości zwierzęce, dużo
skorup, kawałki kamienia granitowego, który
nigdzie w tej okolicy się nie pojawia, 3 przed-
mioty gliniane niewiadomego przeznaczenia,
rodzaj ciężarków w formie gruszki splaszczo-
nej i jedną małą kulę kamienną, z czerwonego
piaskowca. Zbocze, na którem znaleziono to
przedmioty, sięga łąki zwanej" Zamczyskiem" .
Część wzgórza na drugiej stronie tej łąki zwie
się "Ostrowem". W szeregu pagórków cią-
gnących się ku wsch., w odległości około 1 1 / 2
klm. od przekopanego wzgórza, widać z dale-
ka kurchan "Kocurową mogiłę", nazwany,
jak mówią, od pochowanego tamże watażki
kozaczego "Kocura." Lu. Dz.
Remenów al. Rzernieniów, węg. Remenyó,
przys. Frydmana, w hr. spiskiem, w pow. ma-
górzańskim. Br. G.
Rell1en)'ó (węg.), ob. Remen6w.
RemCl'ow al. Rehmerow-See, jez. VI POme-
ranii, w pow. szczecinkowskim, 15 klm, na
połud. od Szczecinka. N a wschod. brzegu
znajduje się na pagórku okop, rowem otoczo-
ny i mający 70 kroków obwodu u wierzchu.
Znaleziono w nim różne starożytne narzędzia
żelazne, skorupy i kości zwierząt domowych
i jeleni (ob. Beschr. d. Altert. in N eustettiner
u. Schlochauer KI'. v. Kasiski, str. 18).
Rell1ersboff, ob. Roernershoff.
Remeseo, potok, ob. Remiz6w.
Rell1essell, folwark dóbr pryw. Kalwen,
w okI'. i pow. hazenpockim, par. neuhallzeń-
ska (Kurlandya).
Remestwo, wieś, pow. mścisławski, gm.
Szamowo, ma 26 dm. i 187 mk., z których
dwóch zajmuje się wyrobem wojłoków, 1 sto-
larstwem.
Remete Szepes (węg.), ob. Mniszek.
Remezo\Vszczyzna, zaśc., pow. słucki, w 3
okr. pol. i par. kato!. Kopyl, gm. Pociejki,
przy drodze z Kokorycz do Pociejek, ma 5
osad; miejscowość dość leśna, grunta uro-
dzajne. Al. Jel.
Remez)' 1.) wś, pow. telszewski, w 1 okr.
pol., o 47 w. od Telsz. 2.) B., wś, pow. tel-
szewski, w 2 okI'. pol., o 52 w. od Teisz. 3.)

Rem
Rem
613
n., W8 i dobra nad rz. Czercien, lew. dopł.!43 dm., 346 mk. W 1827 r. 20 dm., 107 rok.
Sławeczny, pow, mozyrski, wlokl'. pol. skry- Remiesławki, wś, pow. rossieński, par,
hałowskim, gm. Mieleszkiewicze. 'Vś ma 29 szyłelska.
osad pełnonadziałowych; cerkiew paraf. p. w. Rerniezowiue, sioło, w pow. owruckim,
N. :M. P., ma około 1400 parafian; do pleba- pierwotnie pusta ziemia Remiezowszczyzna,
nii należy 1/2 włóki ziemi. W drugiej ćwierci dziedzictwo ziemian Makarowiczów, na grun-
bieżącego stulecia R. stały się głośne przez tach której wzniesionem zostało później mia-
niesłychane okrucienstwa dziedziczki Stockiej, steczko Makarów. Ob. Arch. J. Z. R., cz. IV,
która za straszne zbrodnie popełniane nad lu- t. 1: 13-15, 46, 406.
dem skazaną sądownie została do ciężkich RemigialJ Polski, os. w W ołczuchacb, pow.
robót, lecz zanim wyrok spełniono, otruła się gródecki.
w więzieniu w Mińsku. Sprawa ta z\Jstała Remigolskle, błoto w pow. poniewieskim,
całkiem wiarogodnie opisaną przez Assygryta pomiędzy mkami Remigołą a Truskowem, zaj-
Łomaczewskiego w dziełku p. t. " Gołuboj muje do 120 w. kw. Nie stanowi ono jednak
Mundir" (1880 r., str. 22-25). Długi czas całości, lecz pomiędzy cząstkami różnej wiel-
dobra Stockich były później pod kuratelą rzą- kości znajdują się pola uprawne. Najznacz-
dową, a w 1874 r. nabył je lmpiec ryski Ka- niejsza część błota tego, ograniczona od
roI Szepeller. Razem z dobrami Dzwiżki wschodu błotnistą rzek1ll Upitą, ciągnie się ku
obejmują przeszło 795 włók; grunta lekkie, zachodowi pod Krakinów i zajmuje przeszło
łąk wielka obfitość. Lud oprócz rolnictwa 30 w. kw. Za pośredn;ctwem błotnistych ru-
zajmuje się pszczolnictwem w puszczy; nie- czaj ów błoto to łączy ,się od południa z inne-
którzy włościanie mają po 200 kłod i są do- mi błotami, z których Załość, pomiędzy mkami
statni. Al. Jel. TruBkowem a Surwiliszkami, ma do 20 w. kw.
Remianówka al. Budyszcze, wś nad strum. Remigoła (żmujdz. Remigala), wś i mko
Łumlą, dopł. Ryźni, 10w. radomyski, wlokl'. rząd. nad rzką Upitą, pow. poniewieski, w 1
poI., o 39 w. od Radomyśla, w pobliżu wsi okr. pol., o 84 w. na płd. od Poniewieża, po-
Pirożki (par. praw.), ma 46 mk., nadzielonych Biada kościół katot. p. w. św. Jana Chrzcicie-
90 dz. ziemi, z której płacą 87 rs. 99 kop. wy- la, w 1781 r. przez hr. Tyszkiewicza z drzewa.
kupu rocznie. W 1784 r. było w R. 32 mk. wzniesiony. W 1859 r. było tu 63 dm., 1116
Jest to dość dawna osada, założona na grun- mk., dom modlitwy żydowski, dom przytułku
tach wsi Pirożki przez Iwana Jelca; w 1571 r. dla ubogich. Par. kat., dek. poniewieskiego,
własność Dymitra Jelca, miecznika kijowskie- ma 5885 wiernych. Kaplice w Borkłojniach,
go, ożenionego z Olizarówną, po którym odzie- J aryszkach i J askiłdanach.
dziczył Teodor Jelec, chorąży kijowski. Przed Remikiszki, ob. Remejki8zki.
ruiną było tu 40 dm., po ruinie zaś została Remiszew 1.) os. włośc., pow. łaski, gm.
pustk<\. W 1784 r. wraz z Pirozkami nale- Bałucz, ma 1 dm., 9 mk., 16 ml'. 2.) R., koL,
żała do bar. Józefa Defressa. Obecnie należy pow. sieradzki, gm. i par. Szadek, odl. od
do dóbr Malin. J. Krz. Sieradza 30 w., ma 28 dm., 145 mk. 3.) R.
Remiasz6w, potok podtatrzański, powstaje Maly i Wielki, wś, pow. sokołowski, gm. Wy-
w obrębie gminy BiałkI, pow. nowotarski, rozęby, par. Sokołów. R. 'Wielki ma 13 dm.,
z pod Hornikowa Wierchu (951 mt.); płynie 101 mk., 180 mr.; R. Mały 6 dm., 40 mk.,
na płn.-wschód i przeciąwszy gościniec biał- 189 mr. W 1827 r. 20 dm., 103 mk. Br. Ch.
czański (do Jaworzyny spiskiej), uchodzi do Remiszewice, w XVI w. Romyschevicze.
:Białki z lewego brzegu. Długość biegu 3 1 /, Ronyssowicze, wś, fol. i os. młyn. nad rz. W 01-
kilom. Br. G. borką, pow. łódzki, gm. i par. Czarnocin, leży
RemieJewszczyzna, Remielkow8zczyzna, wś, w pobliżu linii dr. żel. warsz.-wieden., nieda-
pow. dzisieński, w 2 okr. pol., m. Woropa- leko Rokicin i Będkowa, odl. 24 w. od Łodzi,
jewszczyzna, okręg wiejski Ikaźń, o 6 w. od posiada młyn wodny, olejarnię, cegielnię. Wś
gminy a 56 w. od Dzisny, ma 4 dm., 10 mk. ma 14 dm., 188 mk.; fol. 4 dm., 29 mk.; młyn
prawosł. (w 1864 r. 8 dm., rewiz.); należy do 1 dm., 4 mk.; karczma 1 dm., 2 mk. W 1827
dóbr Nawłok Klotów. r. 18 dm. 141 mk. W 1886 r. fol. R. rozl. mr.
Remielki, wś włośc., pow. dzisieński, w 2 577: gr. or. i ogr. mr. 279, łąk mr. 64, past.
akr. pol., o 109 w. od Dzisny, 12 dm., 65 mk. mr. 11, lasu mr. 204, nieuż. mr. 19; bud. mur.
prawosł. 4, z drzewa 13; płodozmiau 13 polowy; las
Beniielkowszczyzna, wś, pow. dzisieński, urządzony w kolei 80-letniej. Wś R. oS. 14,
w 3 okr. pol., 083 w. od Dzisny, 3 dm., 25 z gr. mr. 212. Na początku XVI w. R. nale-
rok. starow.; własność cerkwi brasławskiej. żały do par. Czarnocin, lecz dziesięcinę z ról
Iłernłenłdnle, wś, pow. suwalski, gm. Hut- folw. dawały plebanowi w Mierzynie (dzie-
ta, par. Wigry, odl. od Suwałk 14 w., leży dzicom R. przysługiwał wsp6łudział w patro-
śr6d błot, między jaz. Leszczewo i Żubr, ma nacie tego kościoła), z łanów kmiecych zaś

tiU
Rem
plebanowi w W olborzu. Do Czarnocina da-
wali kmiecie tylko kolędę (Łaski, Lib. Ben.,
II, 194,230). Według reg. pob. pow. piotr-
kowskiego z r. 1552-53 wś R., własność
Adama Ronissowskiego, miała 9 os" 5 łanów
(Pawiński, Wielkop., II, 266). Br. Ch.
Rellliszówka, os. wiejska, pow. ostrze
szowski (Kępno), o 12 klm. na płd.-zachód od
Baranowa i Kępna, na granicy Szlą ska, śród
lasów; par. Baranów, poczta w Kępnie, st. dr.
żel. w Bralinie na Szląsku, o 10 klm., okr.
wiejski Grębanin; 10 dm., 104 mk.
Remizów al. Remiseo, potok, powstaje
w płd.-zach. stronie gm. 'Wikowa Niznego, na
granicy tejże gminy z gm. Puin",; płynie na
płn.-wBch. łożYBkiem krf)tem, zabierając licz-
ne strugi, spływające z Aloniszu (916 mt.) i
Magóry (832 mt.) i w końcu zwraca się na
wschód i kilku ramionami wpada do Suczawy
z praw. brzegu. Długość biegu 10 klm. Obra-
ca kilka młynów. Wśród swego biegu pły-
nie przeważnie między domostwami 'Wikowa
Niżnego. Br. G.
Remizów al. Rerniseo, Rernizeu, część Wi-
kowa Niżniego, pow. radowiccki, nad poto-
kiem Remizowem. Br. G.
Remizowce ze Szpikłosarni, wś, pow. zło-
czowski, 10 klm. na płd. od sądu pow., urz.
poczt., tel. i st. kol. w Złoczowie. N a wschód
leżą Snowcz i Czyżów, na płd. Uhorce, na
płd.-zach. Zuków, na zach. Gołogóry, na płn.-
zach. Majdan. Półn. kraniec wsi wbiega kli-
nem między Zalesie a Złoczów. R. leżl\ w do-
rzecz.u Dniestru za pośrednictwem lew. ra-
mienia Złotej Lipy. Płynie ono pr7.ez półn.
ezęść obszaru i rozlewa się na granicy Snowi-
cza w obszerny staw Remizowski, do którego
wpada jeszcze struga płynąca granic", wscho-
dnią, a od wsch. potok ze Snowicza. W ypły-
nąwszy ze stawu biegnie rzeka wzdłuż gra-
nicy wschod. na płd. do Uhorzec. N a zach.
od stawu leżą zabud. wiejskie R., grupy do-
mów: Cycy i lIulaki, a na płn. od nich grupa
Kurpity i Lasowy; na płn.-zachód od nich,
w dolinie Złotej Lipy (zwanej też Łabazkl\)
zabudowania Szpikłosów. Na granicy połud.
wznosi się wzgórze Lipki do 405 mt.; na zach.
od zabudowań Remizowiec wzgórze Gesłe al.
Huśle do 411 mt.; na granicy zachod. w lesie
kundrakowskim dochodzi wzgórze 435 mt.,
najwyższe wznies. we wsi. W samym środku
R. leży nad stawiszczem błonie, całkiem za-
mulone piaskami, wypłukanemi z debry za-
chodniej, na 2 do 3 klm. długicj. Przeciw tym
piaskom budują tamy mało pomocne, gdyż
każda ulewa sprowadza nowe masy piasku.
Przyczyną tego są poszuki wania garncarzy
szpikłosowskich za iłami w górnych czę-
ściach zworu tyle niebezpiecznego. Opoka
senońska dołuje tu wszędzie aż po zachodni
Rem
koniec wsi. Dopiero za wsią. ustaje kreda, a
na nicj bezpośrednio leżą białawe i rdzawe
piaski, warstwą do kilkunastu metrów. W po-
łowic tej warstwy rozwinęły się iły garncar-
skie na 2 do 3 mt. grubości, spodem brunatna-
wo-zielone, środkiem czarne, a powyżej zno-
wu zielonawe. Iły te są przepełnione zwę-
glonemi szczątkami roślin, które szczególnie
w spojach iłów piaskowatych brunatna, barwa,
się wyróżniaja,. Odciski tc są na 4-5 ctm.
szerokie, ale tak niewyraźne, że nicpodobna
ich blizej oznaczyć. N a kilkrt decymetrów
pod wapieniami litotamniowemi, zajmuja,cemi
górną połowę przekroju, cia,gnie się w piasku
ławica na kilka centymetrów gruba, zło zona
z bardzo kruchych skorup (ob. Łomnicki, :Ba-
dania geologiczne między Gniłą Lipl\ a. Stry-
pą, Kosmos, t. V, str. 171). R. tworza, wraz
z Szpikłosami jednę gminę katastralną. Wła-
snoŚĆ więk. ma roli Ol'. 644, łą,k i ogr. 227,
past. 84, lasu 591 mr.; wł. mn. roli Ol'. 2230,
ła,k i ogr. 762, past. 271, lasu 11 mr. W r.
1880 było w R. 188 dm., 1135 mk. w gminie,
8 dm., 38 mk. na obszarze dwor.; 76 rz.-kat.,
1048 gr.-kat., 49 izrael.; 84 Polaków, 1075
Rusinów, 14 Niemców. W Szpikłosach było
134 dm., 799 mk. w gminie, 2 dm., 28 mk. na
obszarze dwor.; 266 rz.-kat., 527 gr.-kat., 34
izrael.; 44 Polaków, 783 Rusinów. Par. rz.-
kat. w Pomorzanach, gr.-kat. w miejscu (dek.
złoczowski, archidyec. lwowska). Cerkwie są.
dwie: w R. i Szpikłosach. W R. jest szkoła
etat. l-klas. od 1873 r. z językiem wykłado-
wym ruskim; w Szpikłosach szkoła filialna od
1872 r. W R. jest folwark, gorzelnia i młyn.
Mieszkańcy Szpikłosów zajmują, się garncar-
stwem. Gliny garncarskiej dostarczaj a, im R.
W r.1415 poświadczają Piotr z Branic, sędzia,
i Jan z \V ysokiego, podsędok ziemscy lwow-
scy, że według zapisu w księgach sądu ziem-
skiego lwowskiego, z czasów urzędowania ,sę-
dziego Jana z Zimnej wody i podsędka Sci-
bora z 'Wiszni, Dymitr ze Szpikłos zapewnił
dominikanom lwowskim 12 kóp groszy z każ-
dego spustu stawu urmańskiego, a 4 kopy ze
spustu stawu rcmizowskiego, obowiązując ich
do odprawienia mszy św. przed ołtarzem św.
Krzyża (czyt. Liske, A. G. Z., II, 122. Wieś
Remizowce występuje tu pod naZWl\ "Rze-
myaszowszky"). W r. 1469 Piotr z Branic,
sędzia, i Jan z Wysokiego, podsędek ziemscy
lwowscy, na skargę prokuratora królewskie-
go Mikołaja Grzymały, odsądzają Piotra ze
Szpikłos od prawa pobierania cła we wsi Re-
mizowcach (Liske, A. G. Z., VI, 120. R. wy-
stępują tu pod nazwą "Rzemyezowcze").
W XVI w. dziedziczyli R. i Szpikłosy Miko-
łaj i Piotr Kierdejc, a za zezwoleniem Stefa-
na Batorego zbudowali w latach 1578 i 1579
zamek w R. i zameczek w Szpikłosach (Za-

Rem
morski, Kronika Pomorzańska, str. 38). W r.
1604 nabywa Jan Piekarski od Kierdejów
obie wsie. Akta z r. 1607 wspominają o zni-
szczeniu wsi w czasie napadu tatarskiego; od-
budował je Piekarski, od niego nabył je Ale-
ksander Brzozdowski, który znów darowuje
je :Margareeie z Bienkowej, matce Jana Za-
rzeckiego, w r. 1630. Następnie dziedziczyli
wieś Koniecpolscy. W r. 1682 przybył tu
król Jan III, aby obaczyć wieś, którą ówcze-
sny jej właściciel Stanisław Koniecpolski,
woj. podolski, chciał dać kościołowi żółkiew-
skiemu w długach i wyderkafach (Helcel, Li-
sty Jana Sobieskiego, Kraków 1860, str. 370).
W r. 1694 nabył obie wsie Jan III. W 1699
r. Jakub, królewicz polski, odstępuje Pomo-
rzany, Remizowce i inne wsie bratu swemu
Alcksandrowi (Arch. kraj. we Lwowie, C., t.
476, str. 593). W r. 1723 Konstantyn, króle-
wicz, puszcza Antoniemu Bekierskiemu, oboź-
nemu polnemu wojsk kor., dobra swe Remi-
zowce, Szpikłosy, 6nowicz i Czyzew w trzy-
letnią. dzierżawę za dłużną, mu kwotę 63,000
zł. (Arch. kraj., C., t. 461, str. 771). "Na pół-
noc od zabudowań wiej skich ciągną, się pola
" Koropczyk " zwane, na których wyorują czę-
sto kości ludzkie, długie noże, klucze i różne
żelaztwo. Podanie głosi, ze była tu niegdyś
wieś Koropczyk, którą, Tatarzy zniszczyli.
Na drugim łanie były 3 mogiły, dziś rozrzu-
cone i zaorane" (Sokalski, Rys geogr.-statys.
złoczowskiego okręgu szkol., Złoczów 1885,
str. 167). Lu. Dz.
Remizowo 1.) fol. nad stawem i dobra
skarbowe, pow. oszmiański, w 3 okr. pol., gm.
Dziewieniszki, okr. wiejski Bieniakonie, o 55
w. od Oszmiany g 12 w. od Dziewieniszek,
ma 23 mk. kat. R. al. Remirów należało do
dóbr Nosiewicze, które :Michał Pac, wwoda
wileński, hetman litewski, zapisał na dochód
artyleryi. 2.) R., wś, pow. wilejski, w 3
okr. pol., gm. Duniłowicze, okr. wiejski i do-
bra skarbowe Pachowszczyzna, o 3 1 / 2 w. od
gminy, 5 dusz rewiz. osadników w.-rossyj.
Remki, wś, pow. gostyński, gm. i par. Pa-
cyna, ma 21 dm., 198 mk., 650 mr. ziemi na-
leżącej do cząstkowych właścicieli szlachty i
84 mI'. tworzących 5 osad włośc. W 1827 r.
było 24 dm., 177 mk. W. W.
Remmell, leśnictwo należące do Breiten-
felde, pow. człuchowski, st. p. i par. ewang.
Lendyczek, kat. Heinrichswalde. R. Breiten-
felder ma 2 dm., 13 mk.; R. lIarienfelder 2
dm., 18 mk.; R. fol. 2 dm., 38 mk.
RemIle, wś, w pow. wieliskim, z kaplicą
katol. parafii Wieliż.
Remolka, ob. Reszolka.
Remos, fol. dóbr Kirsna-Ostrów, w pow.
kalwaryjskim.
Rempiewo, wś, pow. sura ski, w 1 okr. pol.
Ren
615
do spraw. włośc., gm. Wyszedy, w 1863 r.
26 dusz rewiz.
Rempin, wś i R. Bud!J, wś, pow. sierpeeki,
gm. Lisiewo, par. Gozdowo. odI. o 14 w. od
Sierpca; R. ma 13 dm., 157 mk.: R. Budy 12
dm., 146 mk. W 1885 r. fol. rozI. mr. 876:
gr. Ol'. i ogr. mr.674, łąk mr,54, past. mr.
30, lasu mr. 74, nieuż. mr. 40; bud. mur. 5,
z drzewa 8; płodozmian 8 i 13-polowy, las
nieurządzony; wiatrak i pokłady torfu. W ś
11,. os. 43, z gr. mr. 179.
Remten, jezioro w Kurlandyi, w okr, tu-
kumskim, w par. kandawskiej, długie 11/ a
szerokie 1 w.
Remtcn, dobra pryw. w Kurlandyi, w okr.
tukumskim, pow. talseński, par. kandawska.
Znajduje się tu piękny park. Należ<\ do nich
folw. Kasuppen i Neuhof.
Remuciszki-Dudl'yszki, zaśc. szl., ,pow.
święciański, w 3 okr. pol., O 22 w. od Swię-
cian, 2 dm., 10 mk. kat.
Rcmzy, wś, pow. lidzki, w 4 okr. pol., gm.,
okr. wiejski i dobra hr. Potockich Zabłoć, o 9
w. od gminy, 52 w. od Lidy a 18 w. od Wa-
si liszek, ma 10 dm., 89 mk. kat. (40 dusz rew.).
Rcnard, kopalnia węgla w pow. będziń-
skim, gm. Górniczej, na obszarze koncesyi hr.
Renarda, 1 dm., 61 mr. obszaru. Por. Reden.
RCllardowice, niem. Renw'dowitz, wś, pow,
i obw. sąd. bielski, na Szląsku austr., należy
do gm. Czechowic. W 1880 r. 25 dm., 151 mk.,
147 kat., 4 żyd.; 147 Polaków, 4 Niemców.
Rcnbark, ob. Rynarzewo.
Rencziszo al. Rencsisso, wś, hr. szaryskie
(W ęg.), kościół paraf. gr.-katoI., łki, lasy,
264 mk.
Rellczkau (niem.), ob. R.eęczkowo.
RClldocill, kopalnia żcIaza w pow. konec-
kim, ob. jJlroceków,
Rcndzill ze Zwozem, niem. Zwoos, wś, pow.
lubIiniecki, par. Dobrydzień. W 1861 r. 41
dm., 519 mk. (32 ew.), 360 mr. roli, 166 mr.
łąk i 11 mr. ogr. Ludność prócz rolnictwa
pracuje w kopalniach i hutach, tudzież przy
obrabianiu drzewa.
Rcndzitiskie, fol., pow. nowomiński, gm.
I wowe, par. Latowicz, odl. 28 w. od :Mińska.
Fol. ten oddzielony w 1883 r. od dóbr Ole-
ksianka, rozległy mr. 703: gr. or. i ogr. mr.
373, łąk mr. 99, past. mr. 121, lasu mr. 61,
nieuż. mr. 50; bud. z drzewa 8.
Renecic, wś, pow. rmsieński., pr. ław-
kowska.
Rcncciok, os, w Lubowicach, pow. raci-
borski.
Renewieczyzlla, fol., pow. radzymiński,
gm. Ręezaje, par. Cygów, odI. 14 w. od Ra.
dzymina. Fol. ten z nomenkl. Poświętne w r.
1867 został oddzielony od dóbr Cygów, rozl.
mr. 601: gr. or. i ogr. mr. 258, łąk mr. 138,

616
ReI
lasu mr. 182, nieuż. mr. 23; bud. z drzewa 5;
las nieurządzony.
Rengaliszkl, zaśc. włośc." pow. święciań-
ski, w 3 okr. pol., o 30 w. od Swięcian, 3 dm.,
30 mk. kat.
Henelłhof, dobra prywatne w Kurlandyi,
w okr. i pow. tukumskim, par. neuenburska.
Do dóbr należą folw.: Katharinenfeld i Fried-
richsfeld.
HelJgersdorf 1.) wś i dobra, pow. kłodzki,
posiada kościół par. kat., szkołę kat., łomy
kamienia na wyrób osełek, trzy młyny wodne.
W 1842 r. było 8 części, mających razem 235
dm., dwór, 4 folw., 1170 mk. (4 ew.). lli1tniała
też przędzalnia bawełny i fabryka wyrobów
bawełnianych (od 1841 r.). 2.) H., wś, pow.
lubawski (Laubau), posiada kościół par. ew.,
który istniał już w XIV w. Do 1815 r. wieś
należała do saskich Łużyc. Szkoła ew. od
1624 r. W 1842 r. 154 dm., 854 mk. (4 kat.),
młyn wodny, tkactwo płócienne. 3.) n., wś
i dobra ryc., pow. żegańBki, par. kat. llrzeźni-
ca. W 1842 r. 42 dm., 355 mk. (46 ew.), ka-
plica kat., szkoła. 4.) R. Nieder, wś, pow.
rozborski, posiada kościół par. ew., istniejący
już w 1346 r., szkołę ew. (od 1555 r.). Wieś
do 1815 r. należała do saskich Łużyc. W 1842
r. 103 dm., 466 mk. ew. W pobliżu stare
sztolnie z XV w. po kopalniach złota. 5.) 8,
Ober, wś, pow. rozborski, par. ew. R. Ober,
w 1842 r. 67 dm., 332 mk. ew., łomy pia-
skowca, młyn wodny, piec wapienny. .
Hengi, wś, pow. szawelski, gm. Zagory,
o 69 w. od Szawel.
Bengieliszki, zaśc., pow. dzisieński, w 3
okr. pol., gm. Przebrodź, okr. wiejski i dobra
skarbowe Gabryełowo, o 12 w. od gminy, 6
dusz rewiz.
Reni, mto portowe i warowne nad Duna-
jem, między ujściem Prutu a jez. Kagul, w po-
łudniowej części Bessarabii; w 1857 r. na mo-
cy traktatu paryskiego przez Rossyą, odstą-
pione Turcyi, a w skutek traktatu berlińskie-
go z 1878 r. napo wrót do Rossyi przyłączone,
0216 w. od Kiszyniewa odległe, ma 7500 mk.,
st. poczt. i dr. żel., znaczny handel. Obecnie
budują, port handlowy, na co wyasygnowano
1 milion rs. Stacya pograniczna dr. żel. ki-
jowsko-brzeskiej, na linii Bendery-Reni, odl.
jest o 266 w. od Bender.
HelJiawa, szczyt tworzący płd.-zach. na-
rc.żnik pasma Widernego wierchu, należącego
do Magóry spiskiej, na granicy gmin Rych-
wałdu, Lipnika Wielkiego i Toporca, w hr.
spiskiem. Dochodzi 1005 mt. npm. Od strony
półn. wypływa Sołtysi potok, lewy dopływ
Lipnika a od połud. pot. Maltergrund, wpada-
jący do Toporca (dopł. Popradu). Br. G.
8elJiasz, szczyt w Tatrach spiskich, na
płn.-zach. od Przysłopu bialskiego (1531 mt.),
Ren
nad doliną kieżmarską, cokolwiek na w&chód
od Białej Wody. Wznies. 1473 mt. npm.
8eniesze, dwór, pow. kowieński, w a okr.
pol., o 56 w. od Kowna.
HelJiów, po rus. Reniw, w XVI w. Roniów,
wś, pow. brodzki, 40 klm. na płd.-wschód od
Brodów, sąd pow. i urz. poczt. w Za:łoźcach.
N a płn.-zach. leż1\ Załoźce, na płn.-wschód
Blich, na wschód Mszaniec (w pow. tarnopol-
skim), na płd.-wsch. Wertełka (w pow. brodz-
kim), na płd. Horodyszcze i Nosowce (obie
w pow. tarnopolskim), na płd.-zach. Neterpiń-
ge i Białogłowy (obie w pow. złoczowskim).
Srodkiem obszaru płynie Seret od płn.-zach.
na płd.-wsch., a niedaleko granicy połudn.
rozlewa się w staw wertełecki (314 mt.). Na
praw. brzegu Seretu leżą zabudowania wiej-
skie, na lewym przysiołek Nowosiołka. N lit
wschód las wertełecki (384 mt.). Własn. więk.
(Włodzimierza hr. Dzieduszyckiego) ma 1696
mr.; wł. mn. 1177 mr. ziemi. Z ziemi urodzaj-
nej przypada 1152 mr. na grunta orne, 313
na łąki i ogrody, 444 na past., 900 na lasy
(dworskie, z wyjątkiem 4 ror. należących do
gminy). W r. 1880 było 122 dm., 857 mk.
w gminie, 6 dm., 32 mk. na obszarze dwor.;
390 rz.-kat., 471 gr.-kat., 28 izrael.; 409 Po-
laków, 480 Rusinów. Par. rzym. i gr.-kat.
w Załoźcach. We wsi jest cerkiew i szkoła
filialna, założona w r. 1851, z jezykiem wykI.
polskim. Por. Olesko (t. VII, 466). Lu. Dz,.
Helliszkl, zaśc., pow. szaweIski, gm. Za-
gory, o 49 w. od Szawel.
Renkieczkie (dok.), pow. starogardzki, ob.
Klonówka.
Renkiele, wś, pow. rossieński, gm. 8zy-
dłów, o 27 w. od Rossień.
Renlleberg (niem.), ob. Rynarzewo.
Ol'llnecke, rzeczka, dopływ rz. Rauschin,
pow. pilkałowski, obw. rcg. gąbiński.
Rellnersfeld, wioska należąca do gm. Kol-
nowic (KohI8dorf), pow. i obw. sąd. frywałdz-
ki, na Szląsku austr., wznies. 371 rot. W 1880
r. 44 dm., 220 mk., 218 rz.-kat., 1 ew., 1 żyd;
179 Niemców. Br. G.
Renówko, niem. Rennowken, os. do Biesz-
kowic nalożo"ra, pow. wejherowski. Dziś zwio
się Krystkowo (ob.).
Rellowo, żmujdz. Renawas 1.) mko nad rzką
'Vardawą" pow. telszewski, w 2 okr. pol., o
35 w. od TeIsz, posiada kości6ł kat. drewnia-
ny p. w. św. Izydora, w 1786 r. kosztem ba-
rona Roenne wzniesiony, filialny par. Siady,
oraz kaplicę drewnianą, wzniesioną, w 1826 r.
również kosztem bar. Roenne. 2.) O" dwór i
dobra, tamże, o 33 w. od Telsz, w 1859 r. 32
mk. i młyn wodny.
8eno\Vszczyzna, wś pryw., pow. dzisień-
ski, w 2 okr. pol., o 101 w. od Dzisny, 4 dm.,
50 mk.

.....
Ben8derf, ob. Kolaczkmvo, pow. szubińl!ki.
Rensegut (niem.), W8. pow. świętosiekier-
ski, 4 klm. od st. p., tel. i kol. żel. W olillnick.
Obszaru ]48 ha.
RelJsekow (niem.), dobra w Pomeranii,
pow. Greifenberg, at. p. tamże.
Bensin (niem.), ob. Rzqdz.
Ren8in (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Greifenberg, at. p. tamże; hodowla by-
dła i owiec.
Beńsko, dawniej Renczko, Reczko i Rącko,
wś i fol., pow. kościański (Szmigiel), o 6 klm.
na wsch.-płd. od Wielichowa, w łęgach nad-
obrzańskich; par. Wilkowo Polskie) poczta
w 'Wielicbowie, st. dr. żel. w Kościanie i Sta-
rem Bojanawie o 15 klm. W r. 1416 wcho-
dziło R. w skład opola pTzemęckiego; r. 1580
było 5 zagrodn., 1 rzemieśl. i 2 łany osiadłe.
Około 1793 r. należało do Wincentego Zbi-
jewskiego, dziedzica Białcza. WŚ ma 37 dm.,
279 mk. (43 kat., 236 prot.). Folwark liczy
15 mk., .2 dm.; właścicielem jest szambelan
Marceli Zółtowski. E. Cal.
Hensze (dok. z 1514), jezioro w pow. cheł-
mińskim. 'V 151! r. komisya królewska roz-
strzyga, że mto Chełmno ma wolne ry bołów-
stwo we Wiśle od Topolna aż do jcziora R.
(ob. U. B. d. Bist. Culm v. Woelky, str. 660);
może jestto jez. Rządz (niem. Rondsen).
Renta, wś nad rz. Prosną, pow. kaliski,
gm. Ostrów Kaliski, par. GiZyce, odl. od Ka-
lisza 32 w.; wś ma 15 dm. a wraz z wsią Nie-
szkodna i Mączyki Nowe 308 mk.
Reutfiny, ob. Rętfiny.
HelJtker-See (niem.), jezioro w pow. gru-
dziądzkim, może pod os. Rentkokrug.
Rentkokrul4 (niem.), os. w pow. grudziądz-
kim, między Kitnowem a Dąbrówką, zazna-
czona na mapie Reymana, ale w naj nowszych
spisach niewymieniona.
Rentyny, niem. Rentienen, wś na pol. War-
mii, pow. olsztyński, przy ujściu Młyńskiego
Rowu do jeziora rentyńskiego, odl. 3 klm. od
wschod. granicy pow. ostródzkiego, o 1/ 2 mili
od GieŁrzwałdu (kościół parafialny). WŚ zda-
wna i do dziś zupełnie polska. Założona przed
r. 1383. ,V tym to bowiem roku potwierdza
kapituła warmińska nadane dawniej 8 włók
Rentynom (Ranthenyn) na prawie chełm.; pła-
cić za to zobowiązane po 1/ 2 marki od włóki
na Boże Narodzenie. We wsi stała pierwotnie
takZe karczma, później do młyna Margwarda,
a w końcu (około 1423) nad trakt do Stękin
prowadzący przeniesiona. "w dokumencie o-
kupacyjnym z 1', 1656 wymienione są R. z 12
włókami, z których dwie leżą odłogiem.
Henz (niem.) 1.) dobra w Pomeranii, pow.
rugijski, st. p. Trent; należą do dóbr ryc.
Granskevitz. 2.) R., dobra l yc., tamże, st. p.
Garz,
Rep
611
Rentz-Schutsche al. Barwen (niem.) wś,
pow. szyłokarczemski, st. p. Kukoreiten.
Repa, grupa domów w Mikuliczynie, pow.
nadworniański.
Repa Czarna, szczyt w Karpatach wschod.,
w dziale skolsko-delatyńskim, paśmie pogra-
nicznym między Galicyą a Węgrami, w płd.
stronie Różanki Wyźniej, w pow. stryjskim,
ponad źródłami Różanki, praw. dopływu Opo-
ru. W znosi się 1288 mt. npm. Las rozpoście-
rająey się od str. płn. zowie się Obnoha.
Repaszy Niinie i Wyinie, węg. Alsó i Felso-
Repas, niem. Unte1' i Ober Ripsch, dwie wsi
w hr. spiskim, w pow. lewockim, graniczą od
płn. z Błażowem (hr. szaryskie), od wsch.
z Olszawicą, od płd. z PawIanami i Jabłono-
wem, od zach. z Ulożą, Zawadą i Toryskami.
R. W yźnie leżą nad pot. lowinami, dopły-
wem Tarczy; R. zaś Niźnie nad pot. Tarczą.
'V obrębie R. Wyźniej wznosi się w zach. str.
Pański Wierch (925 mt.), we wsch. zaó wzgó-
rze Spenar (882 mt.). Obszar R. Wyżnich
wynosi 1782 katastr. sąż. kw., zaś R. Niżnich
1740 katastr. sąż. kw. W 1880 r. w R. W yź-
nich było 118 dm., 591 mk. (Słow.); w R. zaś
Niźnich 132 dm., 702 mk. (Słow.). Obie nale-
żą do sądu pow. i urz. podatk. w Lewoczy a
do st. pocz. w Podegrodziu Spiskim. W R.
Wyźnich jest par. łacińska że starożytnym
kościołem p. w. św. Katarzyny, który istniał
już w 1307 r. Metryki kościelne sięgają, r.
1681. Do par. należą: R. Niżnie, PawIany i
Toryska. Według szem. dyec. spiskiej z r.
1878 było w par. dusz rz.-kat. 855, gr.-kat.
1887, nieun. 55, żyd. 40, razem 3088, z czego
na R. 'Vyźnie przypada rz.-kat. 505, gr.-kat.
11, nieun. 55, żyd. 4, razem 575. Obszar
R. Niźnich zrasza z płd. ku płn. rz.-Tarcza, do
której wpada potok Kotelec z lew. brzegu.
Jest to wieś ruska, z cerkwią, parafialną" było
tu 28 rz..kat., 672 gr.-kat., 76 nieun., 16
żyd., razem 792. 'V obu wBiach liczne mły-
ny wodne. Br. G.
Repczyce, wś, pow. bielski gub. grodzień-
skiej, wlokl'. poL, gm. Dubiażyn, o 26 1 / 2 w.
od Bielska.
Repechów al. Rzepecltów, po rus. Repechiw,
wś, pow. bobrecki, o 14 klm. na płd.-wsch.
od sądu powiat. w Bóbrce, 5'7 klm. na płn.-
zach. od urzędu pocz. w Strzelikach Nowych.
Na płn. leżą, Pietniczany i Zabokruki, na
wsch. Trybuchowce i Bakowce, na płd. Knie-
sioło, na zach. Bertenów i Sieniawka (część
Sokołówki). Wzdłuż granicy płd. płynie od
zach. na wsch. mały potok, t. zw. Bertenow-
ski, dopływ pot. Bakowieckiego wpadającego
do Boberki. W stronie płn.-wsch. nastaje pot.
Bakowiecki i płynie na płd.-wsch. do Bako-
wiec. Zabudowania wiej ski e leżą na płn.-
wsch., przy drodze wiodą,cej ze Stl'zelisk N 0-

618
Rep
wych do Bóbrki a niedaleko źródeł pot. Ba-
kowieckiego. Własn. więk. (Roberta Domsa)
ma roli Ol'. 18, łąk i ogr. 7, pastw. 2 mr.; wł.
mn. roli or. 565, łąk i ogr. 100, pastw. 41 mr.
W r. 1880 było 82 dm., 458 mk. w gminie;
między miesz. 44 obrz. rz.-kat., 405 gr.-lmt.,
9 wyzn. izraeL; 9 Polaków, 449 Rusinów.
Par. rz.-kat. w Sokołówce, gr.-kat. w Bakow-
cach. We wsi jcst cerkiew, szkoła filialna i
kasa pożyczko gmin. z kapit. 787 zł. w. a. Za
czasów polskich należała wś do dóbr kor., do
dzierżawy bakowieckicj w ziemi lwowskiej.
W lustr. wojcw. ruskiego z lat 1661 i 1662
(Rkp. Oss. Nr 2834, str. 118 nn.) czytamy:
" Wieś Rzepiechów juxta asscrtionem juratorum
subditorum zasiadła na łanach 3. Poddanych
w tcj wsi przed wojną było 15, tcraz tylko
jeden, co na półdworyszczu, a trzech, co na cze-
twertynacll. Jest tedy osiadłe dworzyszcze
jedno i czctwertyna, a rabiają do folwarku ba-
kowieckiego. Innych dworzyszcz najmują.
Czynszu z dworzyszcza dają po groszy 6.
Pszenicy dają z dworzyszcza macę miary 1'0-
hatyńskiej, półmacek rachując po zł. 3. Owsa
z dworzyszcza dają mac 2 miary rohatyńskiej,
rachując półmacek po 1 zł. Kapłonów z dwo-
rzyszcza 2 przychodzi, po gr. 6. Kur prostY'1h
z dworzyszcza 2 przychodzi, po gr. 3. Jajec
nie dają. Dziesięciny pszczelnej tego roku do-
stało się pniów 3, po zł. 2. Owiec tego roku
nie mieli. Zagrodnik jeden, komorników 6.
Z najmów ról pustych dostało się tego roku,
jako to deductum per inquisitionem juratorBum
zł.. 36 gr. 27. Młynów w tej wsi bywało 2 i sta-
wów dwa. Teraz spustoszał młyn jeden i staw
jeden, którego się przy arendzie prowent po-
łożył restaurowany. Summa prowentu z tej
wsi facit zł. 56 gr. 10. Wybraństwo jest w tej
dzierżawie, z którego służbę wojenną odpra-
wować powinno, na co mają prawo od króla i
aprobacyą lustratorską, wolności na lat 4 od
wyprawowania pachołka, a to dla tego, że te-
raz świeżo to wybraństwo osiedli. W r. 1663
rozszerza Jan Kazimierz prawo dożywocia na
dobrach Bakowce, Repechów itd., przysługu-
jące Annie z Potoka 1-0 v. Bogusława Słusz-
ki, na jej drugiego męża :Michała Jana Stani-
sławskiego, kaszt. sądeckiego (Arch: kraj.
we Lwowie C., t. 413, str. 791). W r. 1755
rozszerza August III prawo przysługujące
Dymitrowi J abłonowskiemu, staroście kowel-
skiemu, do wsi Bakowce, Repechów itd. na
żonę jego J ózefę z :Mycielskich (l. c., C., t. 572,
str. 927 i t. 584, str. 1437). Wcdług lustracyi
z r. 1765 przynosiła wieś prow. 2183 złp. 16
gr., z czego kwarta 545 złp. 16 gr. Lu. Dz.
Repecki, folw., ob. Opatowice.
Repedaubie, zaśc., pow. rossieński, gm.
Botoki, O 47 w. od ROl!sień.
Rep
Repejka, strumień, dopływ rzeczki Chra-
brej, wpadaj ącej do Rosi.
Repeliszki, zaśc. włośc;, pow. święciański,
w 3 okr. pol., 030 w. od Swięcian, 1 dm., 30
mk. katol.
Repelka, dobra, pow. wałkowyski, w 4 okr.
pol., gm. Wercjki, o 28 w. od W ołkowyska.
Rel)eniszki, wś, pow. poniewieski, w 4 okr.
pol., o 49 w. od Poniewieża.
Repetajka, nicm. Repeteiken. Według Kętrz.
miejscowość w pow. lubawskim, st. p. Rado-
mno; w najnowszym spisie nie wymieniona.
Repetzko, fol. dóbr Opatowice, w pow. by-
tomskim.
Hepiacba al. Repi(tch, rzeczka w pow. ka-
niowskim, bierze początck pod wsią Isajki,
płynie zrazu z zachodu na wschód, poczem
skręca lm północy i pod wsi:\ Chochutwą u-
chodzi od prawego brzegu do Rosi.
Repice, wś, pow. połocki, w 3 okr. pok. do
spraw włośc., gm. Kraszuty, w 1863 r. 41
dusz rewiz.
Repicby al. Repiechy 1.) wś nad jcz. Mia-
dzioł, pow. święciański, w 3 okr' pol., gm.
Kobylniki, okr' wiejski i dobra Dow9jnów
Chomejki, o lO w. od gminy a 51 w. od Swię-
cian, ma 4 dm., 38 mk. prawosł. i 5 żydów
(w 1864 r. 10 dusz rewiz.). 2.) R., wś, pow.
wilejski, w 3 okr. pol., gm., okr. wiejski i do-
bra Domejków Bitce, o 2 1 / 2 W. od gminy, 84
dusz rewiz. 3.) R., wś, pow. wilejski, w 3
okr. pol., gm., akr. wiejski i dobra Domejków
Bitce, o 2 1 / 2 w. od gminy a 71 w. od Wilejki,
ma 24 dm., 127 mk. prawosł. i 40 kato!. (84
dusz rewiz.). 4.) H., wś, pow. prużański, w 2
okr. pol., gm. Bajki, o 14 w. od Prużany.
Repiej al. Wo rop aj, wś nad bezim. dopł.
Wołmy, pow. miński, w 3 okr. pol. kojda-
nowskim, gm. Rubieżcwicze, ma 11 osad;
miejscowość wzgórzysta, małoleśna, malowni-
cza, grunta szczerkowe. A. Jel.
Rephiszczyzna, wś, pow. nowoaleksan-
drowski, w 3 okr. poL, o 71 w. od Nowoalek-
sandrowska.
Rel)iski, wś, pow. bielski gub. grodzień-
skiej, w 1 okr. pol., gm. Łosinka, o 27 w. od
Bielska.
Rel)iski, potok, dopływ Demanówki, w dzia-
le Dżumbiru, w Tatrach Niżnich.
Rel)isko 1.) szczyt w Magórze Spiskiej,
na granicy gm. Osturni i Jaworzyny, w hr.
spiskim, pow. magórzańskim. Leży na wschód
od doliny pot. Jaworzynki; dochcdzi wys.
1267 mt. Na płn. od niego legła polana Kac-
wińska a na płd. szczyt Przysłop (1216 mt.).
2.) R., sllczyt w Beskidzie spiskim, na płd. od
Jakubian, w hr. spiskim, pow. popradzkim,
na granicy tejże gm. z Kolaczkową. W znies.
1250 mt. npm. Miejsce znaku triang. 3.) R"
szczyt w płn. rozgałęzieniach Dzum biru, na

Rep
płn. od dolinki pot. Repiska, wpadajcego do
Demanówki a na zach. od Demanówki. Wznies.
1204 mt. npm. (szt. gen.). Br. G.
Hepisko, wś, hr. spiskie, pow. magórzań-
ski, w okolicy górskiej, w dorzcczu Białki,
w płn. rozgałęzieniach Magóry Spiskiej, gra-
niczy od zach. z Czarnogór (granica idzie tu-
taj z poza Pawlikowskiego W ierchu na Grab-
ki a z nich przez Bryowski potok ku pot. J ur-
gowczykowi); dalej ku płd. z Jurgowem (gra-
nicę tworzy pot. Jurgowczyk); wschod. gra-
nica z Osturnią idzie od Bryi W-ierchu ku płn.
popod Krzyżowy i Stary 'Wicrch, po za Pila-
tów i Pawlikowski Wicrch. '\V tych granicach
obejmuje 1639 katastr. su,żni kw. W 1880 r.
było 113 dm., 603 mk. (Słow.). Cała wieś roz-
rzucona jest grupami, noszącymi oddzie:ne na
zwiska: Pawlikowce, Sołtysowce, Szyszkow-
ce, Bryj owce, '\V ojłyczkowce i Grahołuwce.
Ważniejsze wzniesienia: Pawlikowski -Wierch
1018 mt.; Grabki Wierch 929 mt.; Pilatów
Wiereh 1007 mt.; Przedni Wicrch 915 mt.;
l:usty Wiereh 978 mt.; Stary Wierch 987 mt.;
Sredni Wierch 923 mt.; Zadni Wierch 928
mt.; Bryja Wierch 1011 mt. Należy do par.
rz.-kat. w Jurgowie, sdu pow. i urz. podatk.
w Kieżmarku. St. poez. Starawieś. Br'. G.
Repiszcza, uroczysko, pow. prużański, w
4 okr. pol., gm. białowiesko-aleksandrowska,
o 45 w. od Prużany.
Hepiszczmiski, potok górski, wypływa
w obrębie Jakubian, hr. spiskim, pow. po-
pradzkim, z pod góry Repiska (1250 mt.);
płynie leśnym jarem na płn.-wsch. a potem
zrasza łąki J akubiańskie i wpada do J aku-
bianki z lew. brzegu, powyżej J akubian. Dłu-
gość biegu 2 1 1 2 klm. Br. G.
Hepiszcze, zatoka jeziorna z lewej strony
rz. Berezyny, na północnym krańcu pow. rze-
czyckiego, w gm. jakimowskiej, do niej wpa-
da rzka Rudzianka; bardzo rybna. .A. Jel.
Hepiszcze 1.) wś, pow. dzisieński, w 2
okr. pol., gm. Jody, okr. wiejski i dobra Ło-
pacińskich Rafałowo, o 2 . od gminy, 25
dusz rewiz. 2.) H., wś, tamże, gm. Pohost, o
58 w. od Dzisny, ma 4 dm., 13 mk. (12 praw.
i 1 katoL). 3.) H., wś włośc., pow. dzisic:uski,
w 4 okr. pol., gm. Jazno, okr. wiejski i dobra
skarbowe Kuryłowicze, 7 dusz rewiz. 4.) R.,
wś nad bezim. rzk, pow. wilejski, w 20kr.
pol., gm. Krajsk, okr. wiejski Głuboczany, o
10 w. od gminy a 69 w. od Wilejki, przy b.
dr. poczt. mińskiej, ma 12 dm., 129 mk. (po-
dług spisu z 1864 r. 24 dusz rewiz.); należy
do dóbr Truskowszczyzna Łaskich. 5.) H.,
zaśc. pryw., pow. wilejski, w 3 okr. pol., gm.
Porpliszcze, o 79 w. od Wilejki, ma 1 dm., 11
mk. katol. 6.) R., wś włośc., pow. wilejski,
w 3 okI'. pol., gm., okr. wiejski i dobra skar-
bowe Wołkołata, o 10 w. od gminy a 70 w.
Rep
619
od Wilejki, ma 6 dm., 55 mk. katol. (28 dusz
rewiz.). 7.) R., zaśc., pow. borysowski, w 3
okr. pol. dokszyckim, gm. W'itunieze, par.
katol. Kiemieszewice, ma 3 osady; grunta
szczerkowe, len rodzące, faliste, okolica lesi-
sta. 8.) R., okolica szlach., pow. ihumeński,
w 4 okI'. pol. i gm. Puchowicze, par. katol.
Błoń. Maj tu posiadłości: Wależyńcowie i
Milkicwiczowie 3 3 1, włóki, Zdanowiczowie
6 3 /, włóki, Korbut 3 włóki, Jałowscy 3 włó-
ki. W ogóle jest 16 osad. :Miejscowość lesista
i bogata w dary natury; łąk i pastwisk obfi-
cie nad rzeczkami Bołoczą i Ihumenką, grunta
szczerkowe, urodzajne. 9.) H., przysiołek,
folw. i chutur, pow. słonimski, w 4 okI'.
pol., gm. Pacowszczyzna, o 52 w. od Sło-
nima. J. KJ'z.-A Jel.
H(I)iszcze, wś w pobliżu lew. brzegu Ho-
rynia, pow. ostrogski, o 20 w. na płd.-zehd
od Ostrogu, wśród lasów położona, ma grunt
piaszczysty. -Włościanie średnio zamożni, ma-
ją łąki nad Horyniem i po kilka morgów ogro-
dów, koni nietrzymają, tylko bydło i ptactwo
wodne; prawie każden z nich zajmuje się ja-
kimś rzemiosłem. '\V ś ta należała niegdyś do
dóbr ks. Ostrogskich, potem do ks. Jabłonow-
skich, w 1802 r. drogą kupna przeszła do Na-
pruszewskich, obecnie własność Anieli z Na-
pruszewskich Szczepkowskiej. Z. Róż.
Hepisztje, węg. Repas, wś w hr. goemoer-
skiem. Wyrób grubego sukna, 281 mk.
Repka, takiż Repla, nieistniejąca osada nad
Brdą, w pobliżu Bydgoszczy. W r. 1280 od-
był się tu wiec, na którym ks. pomorski
Mściwoj, mianujący się panem na Wyszogro-
dzie, nadał wsic: Otorowo i Łęgnpw Dobie-
sławowi, mężowi siostry swojej Swinisławy
(Perlbach, Pom. Urk. 273-5). Dnia 14 maja
1288 bawiąc tu rzeczony ksiżę zamicnił wieś
Gardnę, pod Słupskiem pomorskiem, na Mała.
Ujmę z pod Radziejowa, na Kujawach. R.
występuje raz jeszcze w dyplomatach wielko-
polskich pod r. 1301, przy oznaczaniu nie
istniejącego już Chociszewa, w zieroi wło-
cławskiej, nadanego kościołowi gnieźnieńskie-
mu. Jeżeli odnośne objaśnienia (Kod. Wlkp.,
n. 836) są trafne, leżałaby R. pod Bartodzie-
jami, na wschód od Bydgoszczy. E. Cal.
Repki 1.) wś, fol. i dobra, pow. sokołow-
ski, gm. Repki, par. rz.-kat. Wyro zęby, gr.
obrz. Szkopy, odl. 10 w. od Sokołowa, 28 w.
od Siedlec. Posiada kaplicę katol. prywa-
tną (1861 r.), szkołę początkow1\ ogólną, sąd
gm. okr. II, 55 dm., 548 mk., 2786 ror. ziemi.
Na obszarze folw. gorzelnia (1873), browar,
wiatrak, cegielnia. W 1827 r. było 48 dm.,
335 rok. Dobra Repki składały się w 1873 r.
z fol. Ro, Kamionka, Józin, Rogów Nowy,
Rogów Stary, Bachorze, Iiotki i Ewelin al.
Rogów, rozl. mr. 5218: fol. R. gr. Ol'. i ogr.

620
Rep
mr. 503, łąk mr. 115, pastw. mI'. 6, lasu mI'.
705, nieuż. mr. 45; bud. mur. 13, z drzewa
13; płodozmian lO-polowy; fol. Rogów Stary
gr. or. i ogr. mr. 342, łąk mr. 43, I>astw. mr.
2, lasu mr. 256, nieuż. mr. 8; bud. mur. 2,
z drzewa 7; płodozmian lO-polowy; fol. Ro-
gów :Nowy gr. Ol'. i ogr. mr. 314, łąk mr. 47,
pastw. mr. 10, lasu mI'. 728, nieuż. mr. 21,
razem mr. 1120; bud. mur. 2, z drzewa 9;
płodozmian lO-polowy; foL Ewelin gr. Ol'. i
ogr. mr. 163, łąk mr. 37, nieuż. mr. 1; folw.
Józin gr. Ol'. i ogr. mr. 348, łąk ml'. 14, nieuż.
mr. 14; bud. mur. 1, z drzewa 2; płodozmian
8-polowy; fol. Kamionka gr. Ol'. i ogr. mr.
258, łąk mI'. 49, pastw. mr. 19, lasu mr. 428,
nieuż. mr. 16; bud. mur. 5, z drzewa 6; folw.
Bachorze gr. Ol'. i ogr, mI'. 233, łąk mr. 16,
pastw. mr. 16, lasu mr. 155, nieuż. mI'. 13;
bud. mur. 4, z drzewa 10; płodozmian lO-po-
lowy; las urządzony. W skład dóbr wchodzi-
ły poprzednio: wś R. os. 41, z gr. mr. 767;
wś Rogów Ol!. 49, z gr. 767; wś Kamionka os.
31, z gr, m,r. 604; os. Wasilewos. 1, z gr.
mr. 9; os. Zółkwia os. 1, z gr. mI'. 18. R. gm.
należy do s. gm. okr. II w miejscu, st. pocz.
Sokołów. Ma 4119 mk., rozl. 17,552 mr.
'V skład gm. wchodzą: Bachorza, Baczki,
Frankopol, Gałki Ruskie, Ignacpol, Kamionka,
Karsk, Kończy trudy, Liszki, Mołomotki, l'Iot-
ki, :Nowomodna, Ostrówek, Repki, Hogów,
Rudniki, Salusin, Skrzeszew, Skwierczyn Ru-
ski, Szkopy, 'Vasilew Skrzeszewski, Wasi-
lew Szlachecki iWierów. 2.) B.-.Mierzejewo,
wś, pow. ostrołęcki, gm. i par. Troszyn, ma
578 mr. obszaru. Mieszka tu drobna szlachta.
W 1827 r. było 15 dm., 75 mk. BI'. Clt.
Bepkielłie, wś, pow. rossieński, par. szy-
dłowska.
Repko\V (niem.) 1.) dok. 1299 Repecltowe,
1306 Repekowe, wś IJod m. pow. Sławnem,
 Pomeranii. R. 1299 podaje rycerz Jan
Sledz (Slethz) do wiadomości, że granice mię-
dzy Eventhinem, wsią klasztoru bukowskiego,
a swoją wsią, Repkowem dokładnie oznaczył:
"Primo et principaliter incipientes a pristan
brunne usque ad rivulum tendentes qui Swrin-
ze nuncupatur, deinde ad alium rivulum sive
locum, cui nomen est W old wastruga, abinde
tendentes ad montem, qui dicitur Jazwineke,
deinde ad alium montem qui dicitur Stremo-
gurre sive Hauekesbergk, abinde tendentes ad
locum, qui vocatur Bolessowe, deinde ad ri-
vum sive ad antiquum pontem in locum, qui
dicitur Grabowastruga, abinde ad alium ri-
vum, qui Polinthz nuncupatur. Datum in
Corlin" (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 511).
2.) B., dobra ryc. w Pomeranii, pow. kosza-
liński, st. pocz. Schuebben-Zanow, hodowla
bydła i owiec. Kś. Fr.
Repla, folw. i dobra, pow. wołkoWfski,
Rep
w 4 okr. pol., gm. Werejki, 032 w. od Wol-
kowyska. Znajduje się tu kościół par.-katoI.
drewniany, p. w. św. Anny, stadnina, sklep
wiejski; gospodarstwo postępowe. Założycie-
lem pierwotnego kościoła był w 1670 r. Je-
rzy Scypio, podkom. grodzieński, obecny zaś
został wybudowany z drzewa w 1732 r. przez
ks. :Michała Massalskiego, kasztelana wileń-
skiego i hetm. polno w. ks. lit.. Odnowiono go
w 1850 r. Kształt ma prostokątny, z dwiema
wieżami, długi 29 łokci a 17 szeroki, ma pięć
ołtarzy. Par. katol., de1mnatu wołkowyskiego,
ma 3241 dusz.; kaplica w Tereszkach, dawniej
też filia w Werejkach. Dziedzictwo niegdyś
Scypionów, drog/ł wiana za córk/ł Mauteusza
Scypiona przeszła do 'V ołłowiczów, od których
sukces)'jnie do ks. Massalskich; obecnie wła-
sność Glazerów. Włościanie wnieśli 5699 1'8.
12 kop. wykupu za wydzieloną, im. ziemię. Po-
wierzchnia w części płaska, w części górzysta,
bezleśna, gleba dobra. J. Krz.
Beplasz)'lice, słobódka dzygowiecka, nad
rz. Trościancem, dopł. Rusowy, pow. jampol-
ski, okr. poJ. Babczyńce, gm. i par. Dzygów-
ka. W 1868 r. miała 11 osad.
ReIHlaja-lIl'ada, odludne uroczysko leśne,
na południowym krańcu pow. ihumeńskiego,
w obrębie gm. słobodo-pereszewskiej, o 1 w.
ku północy od zaśc. Osowiec, pomiędzy błota-
mi Zadnieje i Bobowe. :Należy do kwatery le-
śnej hreskiej, własność poradziwiłłowska, te-
raz ks. Wittgensteina. A. Jet.
Repnicze, dobra, pow. słonimsKi, w 3 okr.
pol., gm. Kostrowicze, o 18 w. od Słotlima.
Bepniki 1.) wś włośc., pow. lidzki, w 1
okr. pol., o 18 W. od Lidy, 11 dm., 106 mk.
2.) n., wś, pow. białostocki, w loki". pol., gm.
Za wy ki, o 20 w. od Białegostoku.
Repno\Vo, fol., pow. władysławowski, gm.
Giełgudyszki, par. Szaki, odI. od Władysła-
wowa 28 w., ma 1 dm., 22 mk.
Reppel'sdorf Mittet, Nieder i Ober, 1371
Reźprechtsdorif, wś i dobra, pow. jaworski, par.
ew. Jaworz. W miejscu kaplica katol., filia
par. Malitsch. W 1842 r. 104 dm., dwór, 4
folw., 664 mk. (55 katol.), szkoła kato!., młyn
wodny, hodowla owiec i bydła.
Repplin (dok. 1233 Repelin, mylnie w dok.
z r. 1259 Teplin), wś i dobra ryc. w Pome-
ranii, pow. pierzycki, st. p. Doelitz (ob. Kod.
dypl. Wielkop., I, str. 127 i 334, Nr 377).
RepplilJ, ob. Rzeplin.
Reppline, 1252 Ripplen, wś, pow. wrocław-
ski, par. ew. Domslau, katol. Thauer. Od 1349
do 1810 r. własność katedry wrocławskiej.
W 1842 r. 24 tlm., sołtystwo, 191 mk. (79
katol.).
Beppo\V (niem.), ob. Rzepowo.
Repszajcłe, wś, pow. telsz6wski, w 8 okr.
pol.

Bep
Rep.ze 1.) wś, pow. szawelski, gm. Sza-
wlany, o 27 w. od Szawel. Należy do dóbr
Dyrwiany Lucyana Nagórskiego. 2.) R.-Bu-
gienie, wiŚ i dobra, pow. telszewski, w 2 okr.
pol., o 50 w. od Telsz.
Beptów, wś pomorska, w dok. z XII w.
wspominana. (ob. t. VIII, 660).
Reptówka, jez. w pow. chełmińskim (ob. t.
I, 566).
Beptowo (niem.), ob. Raptowo.
Repty Stare i R. Nowe, niem. Repten Alt i
Neu, wś, dobra i kol., wznies. 953 st. npm.,
pow. bytomski. R. Stare posiadają kościół
par. katolicki, szkołę katol. W 1861 r. R.
Stare miały 63 dm., 806 mk. (3 ew., 14 zyd.),
R. Nowe 60 dm., 717 mk. (23 ew., 5 żyd.).
Dobra R. nalezały od XII do XIV w. do kla-
sztoru św. Wincentego we Wrocławiu (ob. t.
VIII, 663). Około 1860 r. właścicielem był
hr. Henckel v. Donnersmark. Obszar fol. 806
mr. roli i 700 mr. lasu. Przy wsi znajdował
się zwierzyniec (400 mr.), z pałacykiem my-
śliwskim, otoczony murem. Wieś ma 472 mr.
Kol. Nowe R., założona 1748 r., ma 260 mr. i
składała się z 60 osad (przez górników zaj-
mowanych). Kościół pochodzi podobno z XI
w.; dzwon ma datę 1111 r. R. par. dek. tar-
nowskiego, 1869 r. miała 4500 katol., 20 ew.,
70 izr.
Reptyilce, pow. kamieniecki, ob. ][010-
sków 3.).
Repu8zki, wś, pow. wiłkomierski, gm. An-
droniszki, o 63 w. od Wiłkomierza.
Hepuszycha, okol. szlach., pow. oszmiall-
ski, wlokl'. pol., o 32 w. od Oszmiany, 7
dm., 135 mk. katol.
Repusz)'iJce al. RepużY'lce, wś, pow. horo-
deński, odl. 18'09 klm. na północ od sądu, urz.
pocz. i tel. w Horodence. Leży na płd. brzegu
Dniestru, płynącego głębokim jarem, o stro-
mych, lesistych brzegach. Granice: wschod.
Kolanki i Daleszów, płd. Dubki, zach. Czerne-
lica, płn. Dniestr, za nim na wysokiej górze
Latacz. Qbszar dwor. ról, łąk i pastw. 18, la-
8U 333; włośc. ról, łąk i pastw. 743, lasu 152
mr. W 1857 r. 494 mk.; w 1880 w gm. 578,
na obsz. dwor. 8; rz.-kat. 57, par. :Michalcze,
gr.-kat.560, par. Dubki (Dąbki). Kasa poz.
gm. z ka.pit. 1000 zł. Właśc. pos. dwor. Mi-
kołaj br. ,Romaszkan. Dokumentem wystawio-
nym w Sniatynie 2 września 1439 r. Mużyło
z Buczacza, stRta śniatyński i kołomyj ski,
funduje kościół par. w:h'Iichalczu, i uposaża
takowy wsią BWOjl\ Repużyńce, leżącą w pow.
koropieckim. "Proinde nos Muzilo de Buczacz,
capitaneuB Snyathinensis et Kolomiensis, ope-
ribus pyetatis deposcentes prevenire, et ut
ecclesia parochialis in Mychalcze, oppido col-
lacioIJjs IJostre, in honorem omnipotentis Dei
et sacratissimi Corporis Dominici, Michaelis
ReI
621
Archa.ngeli, sanote Stanislai et sancte Kathe-
rine fundata et de novo erecta certis donetur
stypendiis (Akt.gr. i ziem., t. V). Kiedy i w ja-
ki sposób przeszła ta wś wposiadanie świeckie,
niewiadomo. Por. Mic/wlcze. B. R.
Reputauy 1.) zaśc. włośc., pow. wilellski,
w 3 okr. pol., o 62 w. od Wilna, 2 dm., 62
mk. (25 kat, 37 kat.). 2.) R., fol. nad stawem,
pow. wileński, w 3 oh. pol., gm. Malaty, okr.
wiejski Bijuciszki, o 13 w. od gminy a 62 w.
od Wilna, ma 31 mk. prawosł. i 30 katol.
(w 1864 r. 8 dusz rewiz.); nalezy do dóbr Zo-
dziszki Pawłowiczów.
RelmiyiJce, niem. Repuzynetz al. Repllzenitz,
rus. RepużY'ici, wś kośc., w pow. kocmańskim,
obw. sąd. Zastawny, na praw. brzegu Dnie-
stru. Graniczy od zach. ze Zaleszczykami i
Dobrowianami, od płn. i wsch. z obszarem
Dobrowian. Granicę zach., płn. i wsch. od po..
wyższych osad galicyjskich tworzy Dniestr
na przestrzeni 9 klm. Od płd.-zachodu przy-
tyka do obsz. Kryszczatyka a od płd.-wscho-
du sąsiaduje z Kulowcami. Wś legła na wzgó-
rzu, wznies. przeszło 100 mt. nad poziom
Dniestru. W 1869 r. obszar obejmował 2313
ha 64 ar. 90 mt. kw.; było 292 dm., 1250 mk.
W 1880 r. 304 dm., 1384 mk.; 105 rz.-katol.,
126.2 gr.-orm., 16 żyd. Co do języka: Rusi-
nów 1289, Niemców 37, Rumunów 8, innej
narodowości 50. Vf miejscu znajduje się cer-
kiew gr.-orm. p. w. Obrony Maryi, zbudowa-
na przez byłego właściciela wsi Wasyla Mar-
ka w 1791-1800. Według szem. archiep.
dyec. gr.-orm. z r. 1885 liczyła par. rodzin
335, dusz 1260. Jest tu szkoła ludowa jedno-
klasowa. Mieszkańcy rz.-kat. i gr.-kat. należą
do par. w Zastawnie. Młyny i gorzelnia na
obsz. dworskim. St. POc.z. Zaleszczyki. Wła-
ściciel Emanuel Tabora. BI'. G.
Repziu (niem.) 1.) dohra w Pomeranii,
pow. Schivelbein, st. p. Labenz. 2..) R., jezio-
ro, tamze.
Resa 1.) rz., dopływ rz. Ugry z prawej
strony, w gub. smoleilskiej. 2.) R., Reschje,
ob. Rimsaht.
Reschellhof 1.) dobra koronne, w akr. mi-
tawskim, pow. bowski, par. neugutska (Kur-
landya). 2.) R., dobra koronne, w okr. i par.
mitawskiej, pow. dobleński (Kurlandya).
Rescbje, rzeczka w Kurlandyi, ob. Rhn-
saht.
Beschl (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. Naugard, st. pocz. Massow.
Reschoeft (niem.), ob. Rozewie.
Reselko\V (niem.), dobra ryc. i dobra w Po-
meranii, pow. Corlberg-Coerlin, st. pocz. Ro-
man.
Besem (dok.), ob. PI'abllty.
Reseuatz, bór podany przy oznaczeniu gra-
nic Ciemna, w pow. bytowskim (ob. Ge3cb. d.

622
Res
Res
Lande Lauenburg und Buetow von Cramer, po trzy fertony a zagrodnik 6 groszy. R.
n, 173). par., dek. łaski, 2770 dusz.
Resellburg (dok.), ob. Pmbuty. Restmujża, wś, pow. lucyński, w 2 okr.
Resellschill (niem.), ob. Rzeżęcin. po1. do spraw włośc., gm. Pylda, w 1863 r.
Resia, staroiytna ziemia, ob. Kwii-lzyn (t. I wraz ze wsią SawIe 175 dusz rewiz.
V, 31). Restynia, wś, pow. nowoalcksandrowski,
Resin, starożytne terytoryum pruskie, ob.  4 oh. pol., 025 w. od Nowoaleksandrow-
Pomezania (t. VIII, 739). s a R ' f l k l . k . .
. . eSllrs, o., pow. 'a warYJs l, gm. l par.
Reknvo al. Rcs'wsk1e, mem. RoeskaueJ'- Urdomin, odl. od Kalwaryi 16 w., ma 13 dm.,
See, JeZIOro przy wIOce t. .n. (Ryskowo), 28 mk.
w pw. kartuskim. Plerwotmc. wrz z ":Sl Resza, rzeka, dopływ rz. .Wenty w Kur-
nalezał do proboszcza W. hllelme, kory landyi (ob. t. IV, 899).
z rybołost;V,a od?,ae?o :WIsmak.om pobw:ał Reszatka, potok w pow. stryjskim, na ob-
p.wną częsc. Pozme,j plze,jęły Je zakonnce szarze '\Vołosiatki, ob. Kiczel'Y.
z Zukowa. J eszc 1833 . ?yło, tu 4 rybkow Reszczuny, wś, pow. nowoaleksandrow-
klasztorych, ktOIy ;r ZImIe okoł? 60 dm do.- ski, w 5 (Ikr. poL, o 87 w. od Nowoaleksan-
pomagah przy łowlell, late. zas .co trzeCI, drowska.
W. adwenCle co tydzLCn noslh .kole,ja, po k?- Reszcz)'lice, uroczysko, pow. prużański,
bIałce. rr b do klaztor.u. Do ,j.ez. wpływał w 1 okr. pol. gm. Nikitycze o 9 1 / w. od
strumlcme: Osuszmca l 'Varzmca, przy kto- Prużany , , 2
rych by jz astawiony ;ła e!otry (O? Kla- Reszcie al. Rzeszetniki, wś, pow. sejneń-
sztory zen,skw .p.. Fanklde,jkLCgo, str. 61). ski, gm. Klcjwy, par. Sejny, odl. od Sejn 9
Prez tuteJsz.e ,jczloro. płyme rzecza b',.n., w., ma 7 dm., 72 mk. '\V' spisie z 1827 r. wś
ktora ;VystpIWSZY z mego. wpada do ,jez. Sl Rzeszetniki ma 9 dm., 51 mk.
osklego l P?\em łzy SIę z Łebą.. Długosc Reszel, niem. Roessel, miasto powiatowe na
JezIOra wnsl /  milI, szeroko l/I o' OSZI: 0- niem. 'Warmii, pod 54 0 3' półn. szer. i 38°49'
koło 3 włok, wzmes. npm. 161 mt. R.. FI. wsch. dlu"'. odI. 15 klm. od Korsz st. kolei
Reskł!wo, .ob. Ryskowo. , . toruńsko-ystruckie.i i lJOłudniowj wscho-
ReSIł!1Ił (llle.), ob. R.a(zml11. dnio-pruskiej, przy bitym trakcie do Zą,dzbor-
Resmate, ws, ?b. Rzęsllzate. . ku. Leży nad rzeką. Zaine albo Eiser, w oko-
. Respondy, ws, pow. płockI, ob. Kw'wo- licy pagórkowatej, z urodzajną glebą glinia-
8zek-R. . stą. :Ma 4627 mk., z których 27'5% ewang.,
Reszece, kasz., ob. Rec/ce. " 3'6% żydów, pozostali są. katolicy. Trudnią
Restn al. Reta, rzka w gU? mohylewsk1e.], się przeważnie rolnictwem (uprawiają. pszeni-
prawy doply.w Pon.l. rzbre;a od prwego cę), chowem bydła rogatego rasy'holender-
brzegu RU,dzlę, Bel!cę . l . (:ocm (Chotm), od skiej i wschodnio-fryzyjskiej, a wreszcie tka-
lewego zas Nawozmcę l 'Villą. ctwem, Zbożc odstawiają. do Królewca by-
Restaniszki, wś nad rzką Lantz (około dło do Berlina. Istnieje tu wyrób grzbieni
Dynoburga). trzcinowych dla tkaczów, z trzciny rosnącej
Restarzew, w XV w. Rzestltarzewo, Rze- w pobliskiem jeziorze Zaine. Grzebienie te roz-
8chetarzow, wś i os. nad rz. Widawką, pow. ła- chodzą się po Prusach, Pomorzu, Poznańskiem
ski, gm. Chocin, par. Restarzew, leży przy i Polsce. 'V mieście znajdują. się 2 gOTl.elnie,
drodze ze Szczercowa do 'Vidawy, odl. od o.. 2 browary, 3 ccgielnie. Raz do roku odbywa.
bu o 9 w., posiada kościół par. drewniany, u- się jarmark na płótna. :Miasto posiada gimna-
rząd gminny, 81 dm., 508 mk., 2184 mI'. zie- zyum, urzą.d mierniczy, sąd, pocztę i telegraf.
mi włośc. (w tom os. R. poduchowny 70 mr.); Poczta kursuje między Reszlem a Korszami
os. karcz. R. al. Goryń, własnoś6 rząd., ma 2 mr., i Reszlem a Ządzborkiem. Zamek w R. zbu-
os. prob. 6 mr. W 1827 było 53 dm., 319 mk., dowany został zaraz po pierwszem ujarzmie-
Tutejszy kościół wedle tradycyi powstał wraz niu TIartów około r. 1240, ale załoga krzy-
z parafią. w XII w., fundacyi arcyb. gnieź- zacka musiała go opuścić w 1262 r., wypędzona
nieńskich, którzy mieli tu prawo patronatu. przez ludność miejscową.. :Miasto przy zamku
Akta konsystorskie z XV W. nazywają. ko- załozonem zostało r. 1337 na mocy przywileju
ściół dawnym. '\V 1829 r. został rozszerzony z 12 lipca wydanego w Licbargu przez kap i-
przez dodanie nawy drewniancj. Obecnie tułę warmińską.. Założeniem zająć się miał
odnowiony starannie. '\V XVI w. pIcban miał "discretus et fidclis lloster, Elorus", który za
tu swój łan roli, trzy kawałki łąk, trzy place to 8 włók (z 80 włók ogółom) jako założyciel,
zajęte przez dwie karczmy i zagrodnika; ple- zaś 2 "de speciali gratia" otrzymnje. Na
ban przeniósł karczmarzy na łan swej roli. mieszkańców wolno mu przyjmować tak Niem-
Z karczem płacili po fertonie a z pół łanu roli ców jak Prusaków i obdzielać ich gruntami;

Rei
6 włók przypada kościołowi. Osadnicy mają,
10 lat wolności; od 11 roku płacą, od włóki
% marki czynszu w święto Oczyszczenia M.
Boskiej. Dokument ten potwierdza w 3 lata
potem (r. 1340) biskup Herman. Owemu Ele-
rusowi w 1368 nadaje biskup Jan na wieczy-
ste czasy sołectwo w Reszlu. I o mieście
samem pamiętali biskupi. W 1367 r. nadaje
biskup Jan drzewo z 30 włók lasu tak do bu-
dowli domów jak i na opał. Po wycięciu wra-
cają włóki w posiadanie biskupa. Dziś bu-
dynki zamkowe służą, za mieszkania prywatne
i rezydencyę pastora, a kościół zamkowy od-
dano protestantom. Kościół katolicki p. w.
św, Piotra i Pawła jest piękną, budowlą,
ostrołukową. Patent okupacyjny z 1656 r.
wspomina prócz tego jeszcze kościół jezuicki
z klasztorem i szkołą,. Jezuici osiedli tu w r.
1631 i zajęli opuszczony klasztor aug1istya-
nów. Jan Kazimierz zapisał w 1661 r. dla kol-
legium tutejszego 100.000 złp., oparte na do-
brach żywieckich. Kollegium składało 25
ojców, a dla uczniów były dwa gmachy i tak
zw. konwikt, w którym mieszkali ci, co za
własne pieniądze się utrzymywali, i bursa,
w której mieszkali mniej zamozni, spełniający
obowiązki korepetytorów. Także jest tam
jeszcze kościół szpitalny pod owe czasy, ale
bardzo nędzny, tak samo jak i klasztor za-
konnic, których jest 12 a które żadnych in-
nych dochodów nie mając, z szycia i haftowa-
nia żyją. Z czasów krzyżackich pochodzi wiel-
ki most przez rzekę Eiser, łączący miasto
z przedmieściami. W jego filarach urządzo-
no mieszkania dla biednych. Na roli obywa-
tela Olszewskiego znaleziono potłuczone urny
z resztkami spalonych kości i t. d. Dawniej
był R. stolicą wójtostwa, dziś powiatu. Do-
kument okupacyjny z 1656 r. zawiera szcze-
gółowy spis inwentarza wójtostwa, wszyst-
kich młynów, folwarków i jeziór, wreszcie
dochodów i rozchodów, wysiewu na folwar-
kach; także spis wszystkich wsi wójtostwa,
między któremi większość stanowią polskie.
Ciekawe są. zapiski o pensyach urzędników
i ccnach bydła i zboża. Wójt dostawał 100
t,al. czyli 450 flor., dalej 24 fI. na korzenie,
15 fI. na światło, 100 szef. żyta = 225 flor.,
30 szefli jęczmienia = 60 flor., 5 szef. grochu,
3 łaszty i 49 szef. owsa, 6 szef. pszenicy =
27 flor., f/S masła = 70 flor., 7 kóp sera =
21 fI., 3 tłuste świnie po 5 tal., 260 kur po
6 groszy, 80 gęsi po 15 groszy, 6 szefli jęczm.
na ospę. Zaś 2 studentów w szkole reszel-
skiej u jezuitów dostaje utrzymanie i to
kwartalnie: gotówką 45 flor., 4 szef. żyta, 1
szef. jęczm., 1/4 szef. grochu, 1/ 2 szef. pszeni-
cy, 2 szef. owsa, 6 kwart masła, 1 kopę sera,
12 kur, 6 gęsi, 4 szefle słodu na piwo, 1 po-
łeć okrasy, 12 klaft drzewa. Roszelski powiat
Rei
623
leży w wschodniej części regeL.cyi królewiec-
kiej, między 53°45' i 54 9' półn. szer. a 38°13'
i 38°53' wsch. dług. Graniczy z półn. z pow.
licbarskim, prusko-holą,dzkim i rastem borskim,
ze wschodu z rastemborskim i ządzborskim,
z południa z szczycieilskim i olsztyńskim,
z zachodu z olsztyńskim i licbarskim. Obej-
muje 852 klm. kwadr. Najznaczniejszą z drob-
nych rzeczek w powiecie jest Rhain, wypły-
wają.cy z jeziór w połud.-wschod. części, któ-
ry przepłynąwszy jezioro Zain, przybiera je-
go nazwę i jako Zain wstępuje w granice pow.
prusko-holądzkiego. Drugą rzeczką jest Dym-
ra, wypływająca z jeziora t. n. w pow. szczy-
cieńskim, która dosięgnąwszy do Biskupia.
zwraca się na połud.-zach., przepływa jezioro
Krax i wstępuje na obszar pow. olsztyńskie-
go. Z jezior ważniejsze: Lautern, Dadal, Sprech
i Zain. Zain należy do dóbr rycerskich :Bisch-
dorfu, a właściciel osusza je obecnie. Obszar
osuszony ma według mniemania fachowych
ludzi stać się równym holenderskim mocza-
rom. 1\a melioracyą. tę dał powiat 260,000
mrk zapomogi. Obszar powiatu obejmuje
333,426 mr. pruskich, z tego 323,707 ml',
opodatkowanych (1866 r.). Roli ornej było
180,681 mr., ogr. 668, łąk 43,214 mr., past.
22,633 mr., borów i lasów 61,330 mr., wód
14,tJ13 mr., nieuż. 565. Obszar ten należał do
3991 właścicieli i dzielił się na 9317 oddziel-
nych posiadłości, tworzących 83 wsi, 37 dóbr
i 4 gminy miejskie: Reszel,Jeziorany, Biszty-
nek, Biskupice. W 1866 r. było 46,714 mk.,
1871 r. 49,398 mk. (43,156 kat., 5798 ewang.,
436 izr., 9 dysyd.); w 18861'. 50,143 mk. We-
dług Schlotta tylko 1/6 część ludności mówi
po polsku. W 1864 r. było w powiecie 11,424
koni, 19,149 sztuk bydła, 41,935 owiec,
10,355 świń, 438 kóz, 1943 ulów. Res.eelski
dekanat, dyecezyi warmińskiej, obejmuje pa-
rafie: Reszel, Bisztynek, Ządzbork, Glockstein.
Schellen, Koelln, Legienen, Plauzy, Santopy,
Sturmhuebel i Swiętolipka. Ad. N.
Reszetyłowka, mko nad Ołtwą (Hołtwą,),
w pow. i gub. połtawskiej, na zachód od 1'01-
tawy, ma 7000 mk., 6 cerkwi, dwa domy mo-
dlitwy żydowskie, szkołę miejską., 4 jarmarki,
słynne i pokupne wyroby kuśnierskie. Za
czasów kozackich mto sotnicze.
Reszewy, wś, ob. Ostr (t. VII, 670).
Reszka, os. młyn. nad rzką Osielnicą., pow.
gostyilski, gm. Skrzany, par. Gombin, młyn
wodny o trzech gankach, 1 dm., 12 mk., 50
morgo W. W.
Reszki 1.) al. R. Smolęta, wś i folw., pow.
gostYIlski, gm. Szczawin Kościelny, par. Gom-
bin, odI. 12 w. od Gostynina, ma 10 dm., 104
mk. W 1827 r. było 11 dm., 48 mk. W 1885
r. folw. Reszki Smolęta roz1. ml'. 734: gr. Ol'.
i ogr. mr. 551, łąk ml'. 19, lasu mr. 152, nieuz.

624
888
Bet
mr. 11; bud. mur. 3, z drzewa 13; płodozmian Chłynówka, ramię potoku Radowy, płYUlłC8
4 i 11 polowy, las nieurz3;dzony. W skład i wpa.dające w Równi napowrót do Łomnicy.
dóbr poprzednio wchodziły: wś R. os. 12, W dolinie potoku leż/ł zabudowania. Na za-
z gr. mI'. 29; wś Smolęta os. 17, z gr. mr. 283; chód wznosi aię wzgórze do 429 mt. Włan.
wś Jesionka os. 23, z gr. mr. 259; wś Hele- więk. (fundacyi hr. Skarbka) ma past. 76; wł.
nów część los. 20, z gr. mI'. 171; wś Hele- mn. roli Ol'. 154, łąk i ogr. 389, past. 435 mI'.
nów część II os. 10, z gr. mr. 36. 2.) R., os., W r. 1880 było 77 dm., 443 mk. w gm., 1
pow. rypiński, gm. i par. Załe, ma 1 dm., 42 dm., 9 mk. na obsz. dwor.; 434 gr.-kat. 9 izr.;
mr. Znajduje się na obszarze dóbr Nadróż. 434 Rusinów, 9 Niemców. Par. gr.-kat. w 01-
3.) R., pow. mławski, ob. Olszewo-R. 4.) H., chówce, rzym.-kat. w Roźniatowie. We wsi
wś i folw. nad jeziorem t. n., pow. augustow- jest cerkiew pod wezw. św. Jana Chrzciciela.
ski, gm. Bargłów, par. Rajgród, od!. od Au- i szkoła niezorganizowaua. W' inwentarzu klu-
gustowa 18 W.; folw. ma 4 dm, 8 mk.; wś 19 CZ3. roźniatowskiego z r. 1758 (Rkp.0880l.,
dm., 283 mk. W 1827 r. było 19 dm., 131 Nr. 1419) znajduje się (str. 107) kontrakt na
mk. Jezioro łączy się kanałem z jez. Kuków. arendę tej wsi oraz Olchówki (ob.) Lu, Dz.
Reszki, niem. Resch1ce al. Reschken, wieś Reszniówka, ob. Raszniówka.
szlach. na Kaszubach, pow. wejherowski, 1 1 / 2 RfSZIlOWO, dobra, pow. słonimski, w 5 okI'.
mili na połud.-wsch. od 'Wejherowa, niedaleko pol., gm. Dobromyśl, o 41 w. od Słonima.
Zagórskiej strugi, par. kat., st. p. i kol. Reda, Beszołka, w spisie z 1864 r. Bemolka, wś
par. ewang. Rumia. Zawiera 2 zagrody i 9 nad rzka, t. n., pow. wileński, w 3 okI'. pol.,
gburskich posiadłości, 213 ha (51 lasu, 3 łąk gm. i okr. wiejski Malaty, o 17 w. od gmi-
i 136 roli). W 1869 r. 11 dm., 124 mk. kat.; ny, 6 dusz rewiz.; własność Zaja,czkowskich.
1885 r. zaś 19 dm., 34 dym., 219 mk. kat. W spisie z 1866 r. podany jako zaśc., mający
R. należały dawniej do dóbr Wejherowo, któ- 1 dm. i 4 mk. katol.
rych dziedzicem jest hr. Keyserling. Kś. Fr. Beszów 1.) opustoszała wieś włości połoń-
Beszki, wś nad Drwęca" na pol.-prus. Ma- skiej, t. j. w dzisiejszym pow. nowogradwo-
zurach, pow. ostródzki, st. p. Bergfreda, par. łyńskim al. w pogranicznej części pow. za-
kat. Grabowo. W. m. Henryk Tusmer nadaje sławskiego; ob. Arch. J. Z. R., cz. VI, t.1:
:Mikołajowi z Reszek i jego rodzeństwu na 290. 2.) R., futor, pow. owrucki, nad lewym
prawie chełm. 124 włók w ziemi saskiej, po- dopływem rz. Hrezli.
między któremi 3 włóki łąk nad Drwęcą, oraz Reszow, węg'. Resso, wś w hr. szaryskiem
patronat nad kościołem i rybołóstwo wolne (Węg.), ma kościół par. gr.-kat., lasy, 276 mk.
w Drwęcy na potrzebę stołową; pełnić zaś Reszuck, w dok. Roszka, wś na Horyniem,
winien 2 zwyczajne służby w lekkiej zbroi; pow. rowieński, na wschód od Zukowa; ob.
wolno mu także bydło paść w puszczy i drze- Arch. J. Z. R., cz. VI, t. I: 161.
wo stamtąd brać na swoję potrzcbę. Granice: Iłeszutka, rus. Reszitka, grupa domów
Szmykwałd, Nastejki, strumyk Kraplewski, w Tarnawce, pow. stryjski.
:Balice, Naprom, Lipowo, strumyk Gryźlina, Reszyce, ob. Recice.
Drwęca. Dan w falborku r. 1347 w dzień Beta, eb. Resta.
św. Jakuba. :Reszki mają r. 1621 tylko pol- Reta al. Ritta, wzgórze polne na granicy
skich mieszkallCów. Por. Lichtojny. Ad. N. gm. Czortowca i Tyszkowiec, pow. horodeński,
Beszkietany 1.) wś, pow. telszewski, w 4 pod 42° 59' 8" wsch. dłg. g. F. a 48° 40' 55"
okr. pol., o 23 w. od Telsz. 2.) B., okolica, płn. sz., wznosi się 306 mt. npm. Br. G.
tamże, o 21 w. od TeIsz. Betel, ludowe, ob. Rytel.
Reszkowce 1.) wś, pow. sokólski, w 2 okI'. Retelitz, dobra ryc. w Pomeranii, pow. ru-
pol., gm. Romanówka, o 22 w. od Sokółki. 2.) gijski, st. p. Schaprode. W skład dóbr wcho-
B., uroczysko, tamże, o 21 w. od Sokółki. dzą: Charlottcndorf, Dornhof, Poggenl1of, Ro-
Beszkowo, wś pryw., pow. dzisieński, w 2 sengarten, Schaprode i Trent.
okr. pol., o 64 w. od Dzisny, 5 dm., 29 mk. netenie, zaśc., pow. wileński, w 3 okr. pol.,
katol. gm. Giedrojcie, okI'. wiejski Gawejki, o 7 w.
Reszkowo, ob. RyskoUlo. d gminy, 3 dusze rewiz.; należy do dóbr
Beszkutony, ob. Raszkuciany. Zylwiszki Aleksandrowiczów.
BeszlJiate al. Ryszniate, po rus. Ryś1Jiate, Reteney al. Retlten, wś, pow. ragnecki, st.
wś, pow. doliniański, 21 klm. na płd.-wschód poczt. Szillen.
od Doliny, 9 klm. od Roźniatowa, 6 klm. od Retenta, pole i łąka w pow. kałul'lkim, na
urz. poczt. w Perehińsku. Na płd.-zach. leży obszarze gm. Kopanka.
Cieniawa, na zach. Cieniawa i Duba, na płd.- Reteryjka, wólka, w obrębie gm. Przegini
zach. OIchówka, na płd.-wschód Perehińsko, Duchownej, w pow. krakowskim; ma 7 dm.,
na płn.-wschód Słoboda Równiańska (pow. 51 mk. Br. G.
kałuski). W schodnią, CZęść wsi przepływa Rethow, terrytoryum ziemi nadrowskiej,

Ret
wspominane u Dusbu.rga. Domyślaja. się, że
leżeć musiało w okolicy Welawy, gdzie kilka
wsi nosi nazwę "Richau", w której dopatrują
się owego starego Rethow. .Ad. N.
Retima, rzka w pow. nowogródzkim, pra-
wy dopływ Osy, ob. Retymla.
Retiwa, prawy dopływ Snown, prawego
dopływu Desny, lewego dopływu Dniepru.
Retka Stara i Nowa, WB, pow. makowski,
gm. i par. Płoniawy.
Retki 1.) wś włok nad rz. Prysową" pow.
łowicki, gm. Jeziorko, par. Złaków Kościelny,
odl. 10 w. od Łowicza a 3 w. od Złakowa, ma
42 dm., 36 os., 291 mk., 924 mI'. (399 mI'.
nieuż.). W 1827 r. 32 dm., 189 mk. W XVI
w. dziesięcina z ról kmiecych i sołtysich szła
dla plebana w Złakowie a za kolędę dawano
po korou owsa z łanu (Łaski, L. B., II, 260).
Jako wieś rzą,dowa R. wchodziły w skład klu-
cza Jeziorko, wcielonego w 1829 r. do dóbr
ks. łowickiego. 2.) B., pow. ciechanowski,
ob. Rumięcino-R.
Retkijówek, wś włok, pow. łowicki, gm.
Łyszkowice, ma 77 mk., 291 mr.
Retkjnia, w XVI w. Rethynya, wś nad rzką,
Stawek, pow. łódzki, gm. Bruss, par. Pabia-
nice, leży na lewo od drogi bitej z Łodzi do
Konstantynowa; wś ma 50 dm., 560 mk. 1356
roI'. ziemi włośc.; karcz. 1 dm., 8 mk., 1 mI'.
dwor. W 1827 r. 33 dm., 300 mk. Na po-
czątku XVI w. R., w par. Pabianice, wieś
kapituły krakowskiej, dawała plebanowi tyl-
ko kolę.dę po groszu z domu (Łaski, L. B., I,
381). Według reg. por. pow. brzezińskiego
z r. 1576 wś R., w par. Łodzia, miała 12 łan.,
5 zagr., 1 komor., karczmę, młyn, 24 osad
(Pawiński, Wielkop., II, 98).
Retków, wś, fol. i koL, pow. radzymiński,
gm. Międzyleś, par. Stanisławów, odI. 21 w.
od Radzymina, ma 131 mk., 748 mI'. ziemi
dwors., 75 mI'. włośc. W 1827 r. 10 dm., 77
rok. W 1871 r. fol. R. rozI. mI'. 672: gr. Ol'. i
ogr. mI'. 112, łąk mI'. 152, past. mI'. 132, lasu
mr. 261, nieuż. mr. 15; bud. z drzewa 14, las
nieurządzony. Wś R. os. 11, z gr. mI'. 76; wś
Papiernia Młyn os. 4, z gr. mI'. 11. Obszar
folwarczny uległ następnie parcelacyi na
drobne folwarczki i kolonie.
Retkowizna, kol., pow. pułtuski, gm. Ze-
grze, par. Serock.
Retkowo, majętność i st. poczt. w pow.
zubińskim, w równej odległości od Kcyni,
Znina i Szubina, par. Brzyskorzystew, sto dr.
zel. w Kcyni o 12 klm.; ma 11 dm., 215 mk.
(206 kat., 9 prot.); obszaru 586'25 ha, czyli:
453'89 roli, 61'88 łąk, 44'10 past., 10'02 la-
su, 13'47 nieuż. i 2'89 ha wody; olejarnia i
owczarnia zarod{Jwa 'R.ambouillet; właścicie-
lem jest Eustachy Rogaliński, dziedzic Kró-
likowa, Turzyna i Górek Dębskich. Około r.
Słownik Geogra1lozny T. IX.-Zeszyt 104:.
Ret
625
1523 składało się R. z łanów kmiecych i dzie-
dzicznych, od pierwszych płacono plebanom
brzyskorzystowskim po groszu a od zagro-
dników po 1/7 grosza; z łanów dawano dzie-
sięcinę snopowa. proboszczom rynarzewskim.
W 1577 r. składało się R. z 15 śladów osia-
dłych i 4 zagrodo w jednej części i z 2 śladów
z 2 zagrodn. (Retkowskich) w drugiej. Około
1618 r. było tll 10 łanów osiadłych, 5 pu-
stych, 3 zagrodn., karczmarz z ćwiercią, roli i
wiatrak. Przy schyłku zeszłego wieku nale-
zało R. do Onufrego Ostrowskiego, dziedzica.
Górek Dąbskich. E. Cal.
Retkowskie Baraki, os., pow. radzymiń-
ski, gm. Międzyleś, par. Cygów, ma 53 mk.,
31 mórg.
Retkowy, wG, na pol.-prus. Mazurach, pow.
niborski, st. p. Zimna Woda.
Retllica, w XVI W. Rothnycza, W8, pow.
turecki, gm. Grzybki, par. Jeziorsko, odl. od
Turka 33 w., ma 13 dm. a wraz z wsią Wolą
Zadąbrowską 213 mk. Dziesięcina z ról fol-
warcznych szła w XVI w. dla wikaryuszów
w J eziorsku a z łanów kmiecych na stół ar-
cybiskupi, pleban brał tylko kolędę (Łaski,
Lib, Ben., I, 408).
Retlliewice al. Retniewiec, wś włośc., pow.
łowicki, gm. Łyszkowice, par. Lipce, odI. 20
w. od Łowicza, ma 12 dm., 77 mk., 291 ml'.
W 1827 r. 4 dm., 30 mk. W 1822 r. została
włączoną w skład dóbr ks. łowickiego. Obec-
nie do dóbr tych należą tylko miejscowe
stawy. R. O.
Retocbowice, niem. Rettkewitz al. Retkewitz,
dok. z XIV W. Retechowicz i Retkowitz ](otzelau,
wś i dobra ryc. na Pomorzu, w pow. lębor-
skim, niedaleko Łeby, st. p., kol. i par. kat.
I"ębork (odl. 7'5 klm.). Dobra obejmują, 515
ha roli Ol'. i ogr., 162'92 łąk, 212'2 pastw.,
168'54 lasu, 10'67 wody, razem 1070.28 ha;
czysty doch. z gruntu 4734'63 mrk; cegielnia,
hodowla owiec na strzyż i sprzedaż masla.
W XIV w. nadaje w. mistrz Teodoryk v. AI-
tenburg (1335-41) wiernemu Janowi Pirich
(al. I'irych) za jego usługi dobra "Retecho-
wicz", rozmierzone przez Maciej a, proboszcza
lęborskiego, dalej przez Mik. Robicow, sędzie-
go, Jaśka de Janowicz, Wojciecha de Uanyn,
Subisława z Pogorsz ewa, Jakuba z '\Vilkowa,
Będzemil'a de Kodzelow i Marcina de Carsyn:
"Ha quod praefata sua dona non debent exce-
dere aquam dictam Leba, sed ab ista parte
debent terminari hoc solum adjecto, quod
idem Jan et sui post'eri debent habere prata
ex alia parte IJebae pro VI cumulis feni con-
gregandis et falcandis". Nadaje mu zaś te
dobra na prawie niemieckiem "volentes euro
et suos posteros univerS{Js a solucione porci
et vaccae et ipsorum subditos a servicio quod
dicitur fa.Iacio feni de speciali gratia nostra.
40

626
Ret
et favorc eS8e in perpetuum liber08". Nada-
jemy mu także i jego spadkobiercom sądy
większe i mniejsze, zastrzegając sobie tylko
sdy drożne. Biskupowi włocławskiemu bę-
dzie od każdej uprawionej włóki zamiast dzie-
sięcin płacił pół wiardunka "dccimam vero
manipulare ipse Jan et sui posteri quod suis
censibus poterunt reservare". Za to będzie
nam pomagał przy budowlach warownych i
przy wyprawach "non propriis expensis et
damnis, tamen equis et armis" na każde zawo-
łanie. "Istae sunt grani cia e infra Retcovicz
et Kuczczelowe (t. j. Chocielewo) prima ma-
gna vallis est directa, de valle usque ad mi-
norem aquam, de minore aqua usque ad arbo-
rem, de ista arbore usque ad arborem, quae
stat supra Lebam, quae proprie dicitur "eyn
Erle" (t. j. olsza); item graniciae infra Reth-
kouiclI et Witoradze (t. j. Witoradz) de mino-
re monte ad arborem, de arbore usque ad
aquam, quae dicitur N ewogene, de ista aqua
usque ad LC"oam, de Leba usque ad arborem,
quae dicitur pinus, proprie "eyn Kinbowm" (so-
sna) et ista arbor stat infra Retkouicz et Po-
grisschow. Item graniciae infra Nyedorf (t. j.
Nowa wieś) et Retkouicz arbor et de una arbo-
re ad aliam; item infra Pogrisschow et Reth-
kouicz graniciae fons, qui jacet in nemore
Canyn et Retkouicz magnus mons, de monte
ad lapidem infra Janowicz graniciae lapis
van syn et Retkouicz mons" (ob. Gesch. d. Lan-
de Lauenburg und Buetow v. Cramer, II, 226
i odpisy Dregera w Peplinie, str. 67). We-
dług taryfy z r. 1648, gdzie uchwalono pobór
podwójny a akcyzę potrójną, płaciła tu Ja-
nowska od 3 włók osiadłych i 2 pustych 8 fI.
(ob. Roczn. Tow. P. N. w Poznaniu, 1871, str.
198). Por. Janowiec. Kś. F1'.
Retów, żmujdz. Rietawas, mko nad Jurą,
})Qw. rossieński, w 5 okr. pol., gm. Łabardzie,
o 84 w. od Rossień, przy trak ci c komunika-
cyjnym z Rossień do Połongi, o 10 mil od
Połongi a 6 od Telsz. Ma 1236 mk., wspa-
niały kościół kat. par. w stylu romarlskim,
synagogę, szkołę agronomiczną z fermą dla
praktyki, założoną w 1859 r. przez ks. Irene-
usza Ogińskiego, szkołę muzyki i śpiewu,
szkołę ludową, dom dla sierot, dom położni-
czy, wielki szpital, aptekę, pałac, st. poczt. i
tel., zarząd okr. policyjnego (stanu). W 1859
r. było tu 46 dm., 984 mk., cegielnia i piec
wapienny. Jest to niewielkie mko, zbudowane
bardzo regularnie na równinie, pochyłej nieco
w stronę północną ku Jurze. Dzisiejszą swą
postać zawdzięcza R. zmarłemu w 1863 r.
właścicielowi ks. Ireneuszowi Ogińskiemu,
który całe prawie życic poświęcił upiększeniu
dzie<łzictwa swego. Zakupił on stare i nędzne
chaty miejskie, mia8tcczko o 1000 kroków
dalej z porządnych domów wystawił a bagni-
Ret
8ko, na którem poprzednio były zbudowane,
osuszył przez wykopanie wielkiego 8tawu, po
za którym wspaniały pałac z wieżą na rezy-
dencyą dla siebie wY8tawił. Między pałacem
a stawem znajduje 8ię wielki dziedziniec,
ozdobiony pos'igami i kwiatami. Po lewej
stronie dziedziflCa są wiclkie cieplarnie i ogród
zimowy, po prawej wznosi się piętrowa ofi-
cyna z wieżą, na administracyą, gdzie mieści
się zarząd dóbr i pokoje gościnne. Za pała-
cem ciągnie się park i ogród. Na przeciwko
pałacu, za stawem, wśród rynku, wznosi się
obszerny kościół paraf. p. w. św. Michała ar-
chanioła, zbudowany w latach 1853 do 1874
r. w stylu romańskim, blachą miedziauą kry-
ty, z dwiema wyniosłemi wieżami i kopułą,
podług planu budowniczego Gąsowskiego, pod
kierunkiem słynnego architekta bcrlińskiego
StulIera. Ogólny koszt budowy tej świątyni
wynosił pół miliona rubli ze szkatuły książę-
cej. Od kościoła rozchodzą się 4 główne nli-
ce: pierwsza ku pałacowi, druga na staw,
trzecia ku Płungianom, czwarta ku Rossie-
niom. Przed miastem od strony Rossień pły-
nie Jura, mająca źródła w błotach na północ
od R, na której jest most drewniany na pa-
lach. Całe miasteczko jest zabrukowane i ma
szerokie ulice. MieszkarlCY słynni z zamoż-
ności, prowadzą handel lnem i siemieniem.
Odprawiają się dwa targi w tygodniu (we
środę i piątek) i jarmark na św. Michała.
W mku odbywają się wystawy rolnicze. Po-
dług opisu w 1859 r. dobra retowskie miały
52,274 dz. i 9176 mk. (4196 męż. i 4980 koh.)
i obejmowały one 97 wsi z 1200 osadami wło-
ściańskiemi i 3 miasteczka: R., Andrzejewo
(nazwane później Maryanów) i Wewirżany.
'Włościanie byli oczynszowani i zamożni.
Rozpowszechnioną była pomiędzy nimi hodo-
wla poprawnej rasy koni żmujdzkich. Jest to
stara osada. W traktacie Władysława War-
nerlCzyka z Krzyżakami z 1436 r., zawartym
w Brześciu, wspomniano, że wszelkie sprawy
między księstwem Stolpe l Prusami będą roz-
bierane jednego roku w Stolpe a drugiego
w Ritau, t. j. w dzisiej szym R. W popisie
szlachty żmujdzkiej z r. 1529 R. ukazuje się
jako naczelne miasto powiatu retowskiego,
miał więc swego ciwuna. Nie licznie jednak
włość retowska była zamieszkała przez szlach-
tę, gdyż według tego popisu znajdowało się
w niej 5-ciu szlachty, stawiających po jednym
koniu. Z ustawy Zygmunta I, nadanej w 1529
r. ziemi żmujdzkiej, widać że R. należał wów-
czas do dóbr stołowych książąt litewskich, a
ponieważ nazwany został tamże miastem, wi-
docznie musiał już posiadać kościół. W 1590
r. Zygmunt III nadał R targi we środę i pią-
tek oraz jarmark na św. Michał. Zygmunt III
przywilejem z 1596 r. (przechowanym w ar-

Ret
chiwum kościelnem) nadał nowemu kościoło-
wi retowskiemu, wzniesionemu po kalwińskim,
wś Łabardzie, za zgodą ówczesnego starosty
retowskiego LwI). Sapiehy, kanclerza litew.,
dodając wyraźnie, że nadaje kościołowi te sa-
me ziemic, które dawniej do niego należały.
Mylnie przeto kś. biskup Wołonczewski podał
1606 r. jako datę fundacyi kościoła w R.
W 1721 r. Michał Sapieha, wwoda podlaski
i ststa retowski, i matka jego Izabela z Tar-
łów Benedyktowa Sapieżyna, podskarbina li-
tewska, wystawili nowy kościół p. w. św.
Michała i Jerzego, który ustąpił miejsca obec-
nemu kościoło'.vi. Na sejmie w 1661 r. ststwo
retowskie dane było w zastaw Pawłowi Ja-
nowi Sapiezie, wwodzie wilcńskiemu, hetm.
litew., za 100,000 złp., który posiadał je już
poprzednio dożywotnie. W 1662 r. R. licznie
był zaludniony przez żydów. Konstytucyą
sejmową z 1674 r. R., za szczególne zasługi
Benedykta Sapiehy, syna Pawła Jana, uwol-
niony był na 6 lat od konsystencyi wojsko-
wej oraz wszelkich ciężarów nakładanych
przez hetmanów. Podług spisów podskarbiń-
skich z 1766 r. ststwo niegrodowe retowskie
obejmowało mto R. i wsie: ł.abardzie, Łuża-
ny, Rudzolnie, Szyłany i Skrable. Na sejmie
z r. 1773-75 stany Rzpltej w nagrodę zasług
położonych zapewniły Ksaweremu Ogińskie-
mu, strażnikowi polnemu w. ks. litew., eks-
pektatywę posiadania emfiteutycznego tych
dóbr narodowych, z warunkiem opłacania po-
dwójnej kwarty podług taryfy z r. 1765; po-
jedynczą kwartę opłacano z tego starostwa
w ilości 6328 zlp. 17 gr. Stanisław August
przywilejem 1792 r. ustanowił w R. magde-
burgią i nadał miastu za herb: lwa w biegu,
z mieczem w paszczy, a nad herbem napis:
"za naród, króla i sławę". W 1812 r. nabył
R. na dziedzictwo ks. Michał Ogiński, sena-
tor, po którym drogą spadku otrzymał syn
jego Ireneusz; dziś własność synów jcgo Mi-
chała i Bogdana. D. 15 maja 1831 r. rozbity
został w R. oddział powsta1lCów przez gene-
rała Schirmana, który spalił znajdującą się tu
fabrykę prochu i zabrał ośm dział, sprowadzo-
nych z W 01'11. Podług biskupa W ołonczew-
skiego (Opis biskup. żmujdzkiego) w R. był
niegdyś zbór kalwiński, fundowany przez
Marka Ławrynowicza, ciwuna retowskiego,
uległ jednak zniszczeniu dla braku funduszu.
Pamięć o nim pozostała w cmentarzu grze-
balnym, dotąd istniejącym za miastem, zwa-
nym mogiłkami kalwińskiemi, na którym
grzebią się protestanci retowscy. Przy zbo-
rze była szkółka elementarna i drukarnia.
O zborze tym, równie jak o szkole i drukarni
nic wspomina wcale Łukaszewicz w Dziejach
kościoła wyznania helweckiego na Litwie.
Parafia retowska, dekanatu t. n., ma 7488
Ret
627
wiernych. Na cmentarzu grzebalnym kaplica
murowaua p. w. N. Maryi P Ostrobramskiej,
wzniesiona w 1844 r. przez ks. 11'. Ogińskie-
[o. Przy kościcle są dwie altarye: pierwsza
tytułu Jezusa Ukrzyżowanego, fundowana
w 1792 r. przez Ignacego Laugmina, skarbni-
ka ks. żmujdzkiego, druga bez tytułu, fundo-
wana tegoż roku przez Antoniego Strawiń-
skiego, chorążego pow. retowskiego, dziedzica
Gilogir. Do 1842 1'. uposażenie plebanii re-
towskiej stanowiło 53 włók ziemi, 87 podda-
nych i 1153 rs. kapitału, oraz juryzdyka za
kościołem leżąca. Dekanat retowski, dyecezyi
telszewskiej al. żmujdzkiej, obejmuJe 13 para-
fii: Retów, Płungiany, Kule, GOI;zdy, Chwej-
dany, Szweksznie, Nowemiasto, Zwingie, An-
drzejowo, Żygajcie, Wiewirżany, Tenenie i
Woj nuta, w pow. rossieńskim i telszewskim;
9 filii, 15 kaplic, 59784 wiernych. Opis R. po-
dał Buszyński w Opisaniu pow. rossieńskiego
(str. 120--125); widok pałacu i kościoła zamie-
ściły Kłosy (1879 r. Nr. 711 i 712). .T. Krz.
Retsch, wś na niem. 'Warmii, pow. licbar-
ski, tuz przy Licbarku.
Retschke, ob. Drzeczkowo (właśc. Drzęcz-
kowo), pow. wschowski.
Retta, fol. dóbr Smiłowice, w pow. pszczyń-
skim, nosił dawniej nazwę: Dzieckowice.
RettauelJ A i B, dobra, pow. frydlądzki,
st. p. Schoenbruch.
Rettkau, 1453 Retke, wś i dobra, pow. gło-
gowski, par. ew. Gramschuetz, kat. Wysoki
Kościół. W 1842 r. 44 dm., dwór, 2 fol., 364
mk. (91 kat.), szkoła ew., młyn wodny, ow-
czarnia, hodowla bydła.
Rettkewitz (niem.), ob. Retocltowice.
Rettno, ob. Rętno.
Rettschlletz, ob. Redczyce, pow. szubiński.
Retunda, wś, pow. chocimski gub. bes-
sarabskiej, par. Chocim, przy drodze z Glinnej
do Hrenone-Diżos; cerkiew. Własność Bur-
dyków,
Retyczat, wyniosły szczyt w Karpatach
siedmiogrodzkich, wznies. 2484 (ob. t. III,
str. 874).
Retyczyn, rzeczka, powstaje z połączenia
d wóch strug na granicy Jazowa Starego i
Drohomyśla, w pow. jaworowskim, poniżej
Tychotyna, przysiołka "\Vicrzbian. Płynie zra-
zu na płd.-zach. a potem na zach., tworząc
granicę między Czerniławą z jednej a Droho-
myślem, Semerówką i Nahaczowem z drugiej
strony; dalej przepływa obszar Kochanówki,
następnie płynie granicą Przedborza i Rudy
Kochanowskiej i w końcu poniżej Rudy Ko-
chanowskiej wpada z praw. brzegu do Szkła.
Zabiera liczne strugi, między niemi n!1j wię-
kszy Lipowiec. Bieg wód powolny. Zródła
leżą na wys. 238 mt., ujście zaś 209 mt. Dłu-
gość biegu 14 klm. El'. G.

628
Ret
Rau
Retymla al. Ratymla, rzka w pow. nowo- oh-zymała od ówczesnego dziedzica Grzego-
gródzkim, prawy dopływ Osy. Bierze poczl\- rza Prunkuła nowy ikonostas. Do par. gr.-
tek w lesistych podgórzach za okolicą szlach. ormo nalezy wś Sekuryczeny. Cała par. 1885
Bychowszczyzna i Tarasowszczyzna; płynie r. liczyła 135 rodzin, 596 dusz, z czego na R.
ścieśnionem, bystrem korytem pomiędzy wy- przypada 84 rodzin, 399 dusz (m. 212, k. 187).
niosłościami około wsi Retymla i Klukowicze, Sąd obw. i urz. podat. w Suczawie, st. p. Bo-
tu z prawej strony zasiliwszy się bezimienną sańcze. Właściciel Teodor Prunkuł. Br. G.
strugą., obraca młyn; dalej pod wsią, W orobie- Reussberg, leśno do nadleśn. Osieczna na-
wicze, gdzie ściśnięta znowu wzgórzami, pły- leżące, pow. starogardzki, st. p. i par. kat.
nie pomiędzy niemi aż do ujścia. Długość Lubichowo. W 1885 r, 1 dm., 9 mk.
biegu około dwóch mil. A. Jel. ReusselJ, ob. Ruś.
Retymla, wś nad rzką. t. n., pow. nowo.. Reussendol'f 1.) 1411 Rewsendorf, wś i do-
gródzki, wlokl'. pol. niehniewickim, ma 15 bra, pow. walbrzyski, par. ew. i kat. Ditt-
osad pełnonadziałowych; miejscowość mocno mannsdorf. W 1842 r. 178 dm., dwór i folw.,
falista, bezleśna, grunta wyborne, pszenne. 1679 mk. (210 kat.), szkoła ewang., 3 młyny,
Retynie, wś i dobra, pow. telszewski, w 2 warsztaty tkackie (bawełniane i płócienne),
okr. pol., o 52 W. od Telsz. cegielnia, kopalnie węgla. 2.) R. Ober i Nie-
Retys, jezioro w pow. trockim, na płd.- der, wś i dobra, pow. kamienogórski (Landes-
wsohód od Landwarowa. hut), par. ew. Kamienogóra. W' 1842 r. 106
Retzill (niem.), dobra ryc. w Pomeranii, dm., dwa folw., 679 mk. (26 kat.), szkoła ew.,
pow. białogródzki, st. p. Gross Rambin. kaplica kat., młyny wodne, warsztaty tkac-
Reucha, ob. Rewucha. kie, hodowla owiec i bydła.
Reuczje, wś, pow. mohylewsld, gm. Kru- Reussenfeldau, wś i dobra, pow. szpro-
gle, 18 dm. i 171 mk., z których 2 zajmuje towski, par. ew. Rueckersdorf; 1842 r. 20
się garbarstwem. dm., 103 mk. ew.
Reudchen, wś i fol., pow. wołowski, par. Reussenhof, osada leśn., pow. nizinny, st.
ewang. Mondschuetzj 1842 r. 29 dm., fol., 181 poczt. Heinrichswalde.
mk. (18 kat.). Reuszwalde 1.) leśniczówka, pow. welaw-
Reukuciewicze, wś wlośc., pow. wilejski, ski, st. p. Gross Schirrau. 2.) R., leśniczów-
w lokI'. pol., gm. i dobra skarbowe Rado- ka na poL-prus. Mazurach, pow. szczycieński,
8zkowicze, okI'. wiejski Bachmetówka, o 8 W. blisko Szczytna.
od gminy, 66 dusz rewiz. Reut al. Rediu-Mare al. Bolata, rzeka, pJ'a-
ReumelJ, wś, pow. ziębicI.i, par. kat. Wie- wy dopływ Dniestru. Od wsi Rediu-Mare
senthal. Należała do klasztoru w Henrycho- płynie przeważnie w kierunku płd.-wschod.
wie. W 1842 r. 45 dm., 328 mI.. (9 ew.). Lewe jego dopływy: Kajnara, KO,bołtaj pra-
Reul' al. Reul, wólka, gm. Seletyna, pow. we: Kopaczanka, Wielki Czułek, Sredni Czu-
radowieckij w 1'.18804 dm., 12 mk. Br. G. łek, Kula. Uchodzi du Dniestru przy Dubos-
Reuschelldol'f, ob. Ruska Wieś. sarach Nowych w gub. chersońskiej.
Reuschenfeld, wś, pow. gierdawski, st. p. Reut 1.) wś, pow. rohaczewski, gm. Korma)
i tel. N ordenbork. ma 44 dm. i 289 mk., z których 8 wychodzi
Reuschhagen, ob. Ruszajny. na zarobek. 2.) Ił.-Pole, fol. w poblizu stru-
Reuschwel'del', ob. Ruskowo. gi Bojna, pow. borysowski, w 1 okr. pol. ch 0-
Iłeuseny al. Reusseni, z przys. Po jana Silion, łopienickim, gm. \V ołosewicze; od 1859 r.
wś kośc., pow. i obw. sąd. suczawski. Grani- własność urzędnika Iwanowa, ma 50 włók.
czy od płn. z Russ-Manastiora, od zach. ze Miejscowość nizinna, dość odludna, grunta
Sekuryczenami, od płd. z Russ-Plawalarem, lekkie; młyn przynosi około 500 rs. Niegdyś
a od wsch. z Ujdestie; przez obszar R. IJrze- nalezał do Reutów. A. Jel.
pływa potok nadpływający z Russ-Plawalaru Iłeuten, fol., pow. odolanowski (Ostrów),
i wpadający w Russ-Manastiora do pobliskiej o 7 klm. na północ od Ostrowa, między Lew-
Suczawy. W 1869 r. obszar wynosił 526 ha kowem a Szczurami, wśród lasów; par. i okr.
69 ar. 71 mt.; było 155 dm., 678 mk.; w 1880 domin. Lewków, poczta i st. dr. zel. w Ostro-
r. 150 dm., 643 mk. Z tego na przys. Pojal1a wie, 1 dm. i 6 mk.
Silion przypada 63 dm., 260 mk. Co do wy- Reutel'sdol'f, wś, pow. gołdap ski, st. p.
znania było 3 kat., 616 gr.-orm., 21 zyd., 3 Grabowo.
innego wyznania; co do narodowości było: Reuthan, 1346 Rutyn, wś i dobra, pow.
620 Rumunów, 23 Niemców. W miejscu znaj- szprotowski, par. ew. Ottendorf. W 1842 r.
(uje się cerkiew gr.-orm. murowana p. w. 65 dm., dwór i foL, 444 mk. (18 kat.), szkoła
Scięcia św. Jana. Budowę cerkwi rozpoczął ewang.
Stefan Wielki, ks. multański, r. 1502 a ukoń- Iłeutowicze, foL, w pow. dzisieńskim, ma-
czył syn jego Bogdan r. 1504. W r. 1843 jący 5 włók rozl., nadany d. 28 maja 1596 r.

Reu
kościołowi w lkaźni przez Leona Sa.piehę,
kanclerza w. litew.
Reuttowo, fol. w Inflantach polskich, pIw.
dyneburski, par. Warków.
Reuty 1.) wś włośc., pow. dzisieński, w ij
okI'. pol., gm. i okr. wiejski Przebrodź, o 12
w. od gminy, 34 dusz rewiz. 2.) R., wś, pow.
nowoaleksandrowski, w 3 okr. poL, 045 w. od
Nowoaleksandrowska. 3.) R., wś nad Swoł-
ną, pow. drysieński, most drewniany przez
rzekę.
Revie.., ob. Rojewiec, pow. wągrowieeki.
Rewa, wś rybacka nad zatoką pucką, w Ka-
szubach, pow. pucki, odl. 3 mile od Wejhero-
wa, st. p. Kosakowo, par. kat. Oksywie. Po-
siada szkołę kat. (1 naucz. i 80 dz.), 23 za-
gród, obszaru ma 176 ha (21 roli i 71 łąk).
W 1869 1'.35 dm., 456 mk. (453 kat., 3 ew.);
1885 r. 35 dm., 111 dym., 506 mk. kat. Wi-
zyta.cya Szaniawskiego z r. 1710 donosi: "Sin-
guli inquilini solvunt circa festum S. J oannis
Baptistae gr. octo et pisces vulgo flondrów
suchych 15" (ob. str. 43). Przy wsi rozpo-
czyna się mielizna, także RewlIj zwana, cią-
gnąca się aż do l)ółwyspu Helu (ob. Pucka
zatoka). Kś. Fr.
Rewakowce, wś, pow. i obw. sąd. koc-
mański, na lew. brzegu Prutu. Graniczy od
zach. z Piedykowcami, od płn. z Osuchlibem,
od wsch. z Berhometem Pruckim a od płd.
z Hlinicą. Przez obszar R. przechodzi gości-
niec śniatyńsko-czerniowiecki, jako też tor
dr. żel. lwowsko-czerniowiecko-jaskiej. W r.
1869 obszar wynosił 732 ha 68 ar. 7 mt. kw.;
było 170 dm., 750 mk. W 1880 r. 187 dm.,
817 mk.; 34rz.-kat., 742 gr.-orm., 41 żyd.;
765 Rusinów, 41 Niemców, 11 innej narodo-
wości. Cerkiew filialna p. w. św. Mikołaja,
zbudowana 1765 r., drewniana, należąca do
par. w Berhomecie Pruckim al. Bermomibe.
W 1885 r. było tu 164 rodzin, 750 dusz. Ka-
tolicy należą do par. w Kocmaniu. Sąd obw.
i urz. podatk. w Kocmaniu; st. poczt. Niepoło-
kowce. Właściciel Jakub Goldenberg. Br. G.
Rewecie, wś i dobra, pow. szawelski, gm.
Weksznie, o 82 w. od Szawel.
Rewegów Gaj, gajówka na obsz. dwor-
skim Litowisk, pow. brodzki.
Rewejki, wś, pow. prużański, w 2 okI'. pol.,
gm. Malecz, o 21 w. od Prużany. Należała do
ekonomii prużańskiej, darowanej przez cesa-
rzowę Katarzynę II gen. Rumiancowowi.
Rewel, niem. Reval, estoń. Tallin, łotew.
Dahni-Pillis al. Danupils (t. j. duńskie miasto),
ruskie dawniej Kolywań, miasto główne i por-
towe gub. estońskiej, malowniczo położone na
brzegu jednej z odnóg zatoki Finlandzkiej,
przy drodze żeL baltyckiej. Posiada wąskie,
nieregularne ulice, zabudowane przeważnie
domami w stylu średniowiecznym, stare mu-
Rew
629
ry i bramy miejskie i ma 50,486 mk. (w 1881
r.). W 1820 r. było tu 12,872 mk., w 1871 r.
zaś 31,529 mk. Podług Siemionowa w 1867 r.
było w R. 558 katolików. Miasto składa się
z dwóch części, górnej dawniejszej i dolnej
nowszej, do 1878 r. pod względem zarządu i
sądownictwa zupełnie od siebie rozdzielonych,
i jest otoczone rozległemi, po większej części
z drzewa zabudowanemi przedmieściami. Dol-
ne miasto jest siedzibą władz policyjnych,
sądowych i kościelnych, oraz handlu i prze-
mysłu, w górnej natomiast części przebywaj!\
wyższe władze państwowe administracyjne,
prowincyonalne i szlacheckie (rycerskie). Po
1857 r. przestał R. być warownią. W mie-
ście znajduje się 5 cerkwi prawosł., kościół
katol. p. w. św. Piotra i Pawła z 1842 r. i 7
kościołów ewang. (3 niemieckie, 3 estońskie i
1 szwedzki), z pomiędzy których odznacza się
kościół św. Oława z 1240 r., kilkakrotnie przez
pożar zniszczony (ostatni raz w 1820 r.) i
w 1840 r. wspaniale odbudowany w stylu
ostrołukowym, z wieżą 139 metr. wysoką,
W kościele św. Mikołaja znajduje się wiele
zabytków (wielki ołtarz średniowieczny, ta-
niec śmierci, wiele nagrobków i t. d.). Z po-
między budowli świeckich ważniejsze: zamek,
ratusz, giełda, szkoła realna i in. Z zakładów
naukowych posiada R. gimnazyum rządowe,
szkołę szlachecką, szkołę realną i gimnazyum
Aleksandryjskie (rossyjskie). Istniejące od
1842 r. tówarzystwo literackie posiada piękną.
bibliotekę, muzeum starożytności estońskich,
zbiór matematyczny i etnog:aficzny oraz bar-
dzo cenny zbiór skamieniałości. Przemysł nie-
zbyt rozwinięty, z fabryk główniejsze: spi-
rytusu, wódek, drożdży prasowanych i obić
papierowych; natomiast znaczny handel, któ-
ry wzmógł się zwłaszcza od czasu otwarcia
drogi żel. bałtyckiej (w 1869 r.). W 1884 r.
do portu reweiskiego przybyło 781 statków,
przewaŻllie parowych, :II ładunkiem 376,224
ton. Głównym przedmiotem przywozu były:
bawełna, maszyny, wyroby żelazne i stalo-
we, wino, oliwa, owoce świeże, sól, śledzie,
kreda, węgle kamienne i żelazo. Wywożono
przeważnie: zboże, spirytus, len, konopie, ma-
kuchy, deski, kości, siemię lniane, skóry i
szczecinę. W pobliżu miasta znajduje się pa-
łac cesarski z pięknym parkiem, zbudowany
przez Piotra 'W., zwany Katharinenthal. Par.
katol., dek. petersburskiego, ma 635 wier-
nych. St. dr. żel. bałtyckiej odległą. jest o 45
w. od Bałtyckiego Portu a o 323 w. od Pe-
tersburga. Założycielem R. był król duński
Waldemar II, który w 1219 r. (podług in-
nych 1220 al. 1223) na wzgórzu, będącem po-
dług podania grobowcem bohatera estońskiego
Kalewa, na miejscu warowni estońskiej Lin-
danissa, wzniósł twierdzę, pod zasłoną. której

630
Rew
zaczęło się wkrótce rozrastać miasto. Otrzy-
mało ono w 1248 r. od króla Eryka Plaggen-
nig prawo lubeckie i wkrótce potem wstąpiło
do związku hanzeatyckiego; w 1310 r. opasa-
ne wysokiemi murami podług planu budowni
czego duńskiego Jana Kanna, w 1346 r. sprze-
dane kawalerom mieczowym, od 1561 r. nale-
ało do Szwecyi. W 1602 r. pod R. pobił
Zółkiewski Szwedów, zdążających na odsiecz
twierdzy Biały Kamień (W eissenstein ). Od
1710 r. przyłączone do Rossyi. Opisy liczne,
z nowszych ważniejsze: Hausena, :Fuehrer
durch Reval (1878); togoż: Dio Kirchon und
chemaligen KloeRter Revals (1885); Amelun-
ga Revaler Altcrtuemer (1884) i in. Rewelski
al. harr'iellski powiat, ob. Hm'j'Yct. Rewelskct gu-
bernia, ob. Estońska gubendct. J. Krz.
Rewellcll (niem.), pow. szyłokarczemski,
st. p. Schakuhnen.
Rewiaczka, wś nad rz. Serwecz, pow. wi-
lej ski, w 2 okr. pol., gm. i dobra Oskierków
Budsław, okI'. wiejski Polesie, o 1 1 / 2 w. od
gminy a 49 w. od Wilejki, ma 13 dm., 86 mk.
kat. (w 1864 r. 52 dusz rewiz.).
RewiaczYIl 1.) fol. nad bezim. dopł. Hajny,
pow. borysowski, w okolicy mka Nowa-Haj-
na, w 2 oh. pol. i par. katol. Łohojsk (do 1865
r. par. Hajna), gm. Hajna; miejscowość malo-
wnicza, dość leśna, grunta szczerkowe, ka-
mień narzutowy. 2.) R., wś, pow. czauski,
gm. Horodeck, ma 18 dm. i 111 mk., z któ-
rych 12 zajmuje się f'urmailstwem. A. Jel.
Rewiaki, wś włośc., pow. wilejski, w 1
akr. pol., gm. i dobra skarbowe Krasne (Kra-
snesioło), okr. wiejski Granicze, o 3 1 / 2 w. od
gminy, 8 dusz rewiz. włościan i 4 żydów rol-
ników.
Rewiatycze 1.) z zaśc. Zctbolcie, wś i do-
bra nad Niewiszą, dopł. Kotry, pow. lidzki,
w 3 okr. poL, gm. Dubicze, akr. wiejski Głę-
bokie, o 4 w. od gminy a 30 w. od Szczuczy-
na. Folw. ma 20 mk., wś zaś 4 dm. i 55 mk.
(31 dusz rewiz.); własllość von Brennera.
2.) R., wś włośc., tamże, obok poprzedniej,
ma 9 dm" 75 mk. (w 1864 r. 32 dusz rewiz.);
należy do dóbr skarbowych Ostryna. 3.) R.,
wś w pow. orszańskim, gm. St. Tołoczyn,
w pobliżu rozległego błota Byk, zajmującego
do 2390 dzies. 4.) R., wś, pow. prużański,
w 2 okI'. pol., gm. Rewiatycze, o 30 w. od
Prużany, 14 w. od Berezy Kartuskiej a 190
w. od Grodna. Stanowiła niegdyś ststwo nie-
grodowe, położone w wwdztwie i pow. brze-
sko-litewskim. Podług spisów lJOdskarbiń-
skich z 1766 r-. było w posiadaniu Bułharyna,
który zeń opłacał kwarty 1843 zlp., a hyber-
ny 560 zlp. Na sejmie warszawskim z 1773
-1755 r. stany Rzpltej w nagrodę zasług za-
pewniły ekspektatywę na posiadanie tych
dóbr Fr!1uciszkowi Ursynowi Niemcewiczowi,
Rew
sędziemu ziemskiemu i posłowi wwództwa
brzesko-litewskiego, z warunkiem opłacania
dwu kwart podług taryfy z 1765 do skarbu
litewskiego.
Rewica 1.) kol., os. leś. i młyn, pow. brze-
ziński, gm. Mikolajew, par. Budziszewice; kol.
7 dm., 52 mk., 123 mr. włośc.; trzy os. leś.
3 dm., 10 mk., 1139 mI'. lasu i 15 mr. roli;
młyn 1 dm., 5 mk., 37 mI'. W 1827 r. 3 dm.,
51 mk. W XVI w. łany kmiece dawały dzie-
sięcinę na stół arcybiskupi, plebanowi w Je-
żowie kolędę a plebanowi w BudziHzewicach
meszne po korcu owsa z łanu. Łany folw. da-
wały dziesięcinę plebanowi w Budziszewieach
(Łaski, Lib. Ben., II, 325, 335). 2.) R., dwie
wsi nad rz. Rcwicą, pow. brzezińHki, gm. Po-
pień, par. Jeżów; wś p.a 5 dm., 30 mk., 28
mr.; wś 2 ga 28 dm., 121 mk., 607 mI'. W 1827
r. było 11 dm., 89 mk.
Rewiszllie al. Rewiśnie, wś w hr. oraw-
skieUJ (W ęg.), pow. dolno-kubiński, na zach.
od Dolnego Kubina. W 1880 r. miała 896 ka-
tastr. sążni kw.; 29 dm., 143 rok. Parafia
łae. w Wielicznie (Nagyfalu), ewang. w lsteb-
nem, Według szem. dyec. spiskiej z r. 1878
było 40 rz.-kat., 82 ew., 12 żyd. Sąd pow.,
urząd podatk. i st. p. w Wielicznie. BJ'. G.
Rew.ii, pow. kolneński, gm. Łyse, par.
Lipniki.
Rewki 1.) wś nad rzką Łostajką, pow.
oszmiański, w 2 okr. pol., o 32 w. od Oszmia-
ny, ma 5 dm., 70 mk. (28 prawo sł. i 42 kat.).
2.) B., wś włośc. nad Bereżanklli, pow. osz-
miański, w 4 akr. pol., gm. 'Viszniów, okr.
wiejski Ancelewszczyzna, o 10 w. od gminy a
35 w. od Oszmiany, ma 8 dm., 28 mk. praw.
i 49.katol. (37 dusz rewiz.); należy do dóbr
skarbowych Krewo.
Rewkowce, wś nad rz. Rakitnlli, dopł. Pru-
tu, pow. chocim ski gub. bessarabskiej, par.
Chocim, przy drodze ze Stroniec do Rakitnej.
Cerkiew.
Rewkowszczyzlla, zaśc., pow. nowoalek-
sandrowski, w 4 okr. pol., o 16 w. od Nowoa-
leksandrowska.
Rewkutyszki, dobra, pow. poniewieski,
w 1 okr. pol., o 34 w. od Poniewieża.
RewIla, lewy dopływ Snowa, prawego do-
pływu Desny (lew. dopł. Dniepru). Przyjmu-
je z lewej strony lrwaniec i Błat.
Rewna 1.) z Burdajem (Burdigeu), wś kośc.,
pow. i obw. sąd. czerniowiecki. Graniczy od
płn. za pomoclli Prutu z Łużanami, od zach.
z Hlinicą, od płd. z Draczyńcem i Michalczem,
a od wsch. z Stryłeckim Kutem i Mamajow-
cami Staremi i Nowemi. Wraz z Burdajem o-
bejmuje obszaru 1473 ha 59 ar. 54 mt. kw.;
w r. 1869 było 178 dm., 1096 mk.; w 1880 r.
było 241 dm., 1069 mk., z czego na Burdaj
przypada 44 dm., 199 mk. Co do wyznania

Rew
było 17 rz.-kat., 1040 gr.-orm., 22 żyd.; co
do narodowości 1046 Rusinów, 28 Niemców,
5 innej narod. W miejscu znajduje się paraf.
drcwniana cerkiew gr.-orm. p. w. św. Mikoła-
ja, zbudowana r. 1744 jako kooiół klasztorny
dla zakonnic przez Izajasza, proigumena mona-
steru Skiłu pod :Maniowf1/ w Galicyi; w 1783
zniesiono klasztor i utworzono parafif1/. 'Vedł.
szem. dyec. archiep. gr.-orm. z r. 1885 było
rodzin 533, dusz 2204 wraz z gm. Stryłecki
Kut. Jest ta szkoła lud. jednoklasowa. W
Burdaju znajduje się również oerkiew par.
p. w. Wszystkioh HW., drcwniana, zbudowana
r. 1827 przez wieniaka Stefana Cocoiaoinea
z :Mamajowicc. Parafią utworzono r. 1866.
Sf1/d obw. i urz. podatk. w Czerniowcach; st.
pocz. Łużany. WłasnoHć funduszu religijnego
gr.-orm. 2.) H., ob. Riwna. Br. G.
Hewllia,potok podgórski, wypływa w obI'.
]{,ewny, pow. czerniowieckim, ze żródcł le-
śnych, na płn.-wsch. stoku góry Spaski (455
mt.), w bcsarskirn lesic; płynie jarkicm lcśnyrn
na płn., a przecif1/wszy w Rewnf1/, od której
przybiera imię swe, wpada do Prutu z praw.
brz. Długoć biegu 5 1 / 4 klm. BJ'. G.
newok, karozma szlach. nad rzkf1/ Łostajkf1/,
pow. oszmiański, w 20kr. pol., o 33 w. od
Oszmiany, 1 dm., 13 mk. żydów.
Rewówka, wś po obu brzegach rz. Tami-
ny i ruczaju Prusianki, pow. czehryński, w 2
okr. pol., o 50 w. od Czehrynia a 6 w. na
zchd od Rebedajłówki, ma 48H mk.; cerkiew
p. w. N. :M. P., drewniana, wzniesiona w 1775
r. na miejsce dawniejszej. Niewielka fabryka
sukna, założona w 1842 r. W 1808 r. było tu
54 osad i 614 mk. Własność dawniej gen.
Dawydowa, następnie ZwoliIlskich, Pieńkow-
skich, obecnie Trypolskich. W chodziła nie-
gdyś w skład ststwa czehryńskiego.
newowka, mko nad rz. Cybulnikf1/, w pow.
alcksandryjskim gub. chersońskiej, 806 mk.,
cerkiew, gorzelnia, cegielnia, wyroby garn-
carskie, 2 jarmarki. Założona przez wychodz-
ców serbskich w połowie XVIII w.
Hewtowicze. wś, pow. słonimski, w 3 okr.,
gm. Czomcry, o 22 w. od Słonima.
Hewuca, rzeka, ob. Rewuczanka.
newuca Wyźnia, Średnia i Niźnia, węg.
Fels6-,K6zep-, Alsó-Revuca, al. Hal'om-Revuw,
wś kośc. nad rz. t. n., hr. liptowskie, pow. 1'0-
żeński (rozcmberski). Leży w okolicy gór-
skiej, u wschod. stóp Fatry, a zach. podnóży
Tatr Niźnich, przy gościńcu rozeńsko-zwo-
lCllskim. N a płn. Idy Osada, na wschód Kory-
tnica, na płd. Donowal i :Motyczko (te dwie
w hr. zwoleńskim), a na zach. Błatnica (hr.
turcza{lskie). Granica płd. R. jest zarazem
granicf1/ hr. liptowskiego i zwolellskiego;
wschodni jej narożnik tworzy szczyt Zwoleń
(1403 mt.), a zachodni Wielkie Krzyżne
Rew
631
(1575 mt.); w pośrodku przełęcz Hurecka
(1010 mt.); granica zaś zaohodnia od szczytu
W. Krzyżnego aż po Płaskl\ Halę (1533 mt.)
oddziela hr. liptowskie od turczańskiego; re-
szta zaś jej od tejże Hali Płaskiej aż poza
Rakitów (1568 mt.) oddzicla obszar R. od ob-
szaru Lubochny (w hr. liptowskiem). W 1880
r. obejmujf1/ te trzy R. razem 13,373 kata str.
sf1/żni kwadr. i liczf1/ 229 dm., 1010 mk.
(Słow.). W R. Średniej kościół lao. par. p. w.
Oczyszczenia N. M. P. Par. utworzona r,
1787. Od tcgoż roku poczynajl\ się metryki.
Wedh,tg szem. dyec. spiskiej z r. 1878 było
w R. Srcdniej 639 rz.-kat., 191 nieun., 10 ży-
dów; w R. Niźniej 614 rz.-kat., 1 ewang., 4
żyd.; w R. W yźniej 660 rz.-kat., 4 żydów;
w lcśniczówce Tepló i na przełęczy Sturec-
kiej 56 rz.-kat. W ogóle 1969 rz.-kat., 1 ew.,
191 nieun., 18 żyd., razem 2179. Sąd pow. i
urz. podatk. w Rozcniu; st. p. Osada. Br. G.
Rewuca 1.) Wielka, węg. Nayy-R6ce, niem.
Gl'oss-Rausclwnbach, miasteczko w hr. goe-
moerskiem, nad pot. t. n., kociół par. katol. i
ewang. Na wieży kościoła katol. dzwon
z XIII w.I{,ękodzieła, handel, szczególniej
płótnem i deska!1li, wiele kuznic żelaza, które
kopif1/ na górze Zelczniku, mnóstwo zwierzy-
ny w okolicznyoh rozległych lasach. Znajdu-
j f1/ się też topazy i kryształy górne. Miasto
ma 2058 mk. 2.) n. Mala, węg. Kis-R6ce,
niem. Klein-Rau8chenbctch, wś w pobliżu W.
Rewucy, chów owiec, węglarnie, znachodzą
się kryształy górne, 483 mk.
Rewuch al. Rewucz, Rewecz, Renuch, posia-
dłość klasztoru lubińskicgo, w Wielkopolsce,
między r. 1258 i 1294 (Kod. Wielkop.).
Hewucha 1.) futor nad rzkl\ t. n., do W oł-
ku wpadajf1/cą, pow. latyczowski, okI'. pol.
Dcrażnia, gm. Wójtowce, par. rz.-kat. Lat y-
czów, gr. Smitówka, leży przy drodze ze Smi-
tówki do Tardówki, jcst tu młyn wodny. R.
fundacyi Rzewuskich, zapewne była własno-
ścif1/ sławnego emira, którcgo kozacy nazywali
Rewuchf1/. 2.) n. al. Reucha, wś u żródeł rz.
Orechowatki, pow. skwirski, w 1 okr. pol., o
36 w. od f)kwiry a 3 w. od wsi Topory (par.
praw.), ma 622 mk. prawosł. i 30 kat. Wła-
sność Zawadyńskich. 3.) n., uroczysko, pow.
radomyski, w 4 okI'. pol., o 132 w. od Rado-
myśla, ma 5 mk. X. M. O.
Hewuchoje, mko nad rz. Dobrf1/, w pow.
elizawetgradzkim gub. chersońskiej, 1400 mk.,
cerkiew ze słynnym obrazem Bogarodzicy,
zwiedzanym przez tłumy pobożnych, dom mo-
dlitwy żydowski, gorzelnia, cegielnia i targi.
Rewuczanka al. Rewuca, rzeka górska,
powstaje z połf1/czenia trzech potoków, dwóch
od zach. t. j. ł,opuszny i Suchej rzeki, a je-
dnego od płd., z pod przecznicy Stureckiej
płynf1/cego. Łf1/czf1/ się u Rewucy W yźniej

632
Rew
w hr. liptowskim, pow. rozeńskim. Odtąd po-
dążają wody potoku wąsk górską doliną na
płn.-wsch. przez Rewucę Brednią i Niźnią ku
wsi Osadzie. Tutaj zasila się z praw. brzegu
pot. Korytnicą i Łuznianką al. Łużną i wy-
chodzi na dolinę cokolwiek szerszą i podąża
w kierunku płn. przez obszar Os:\dy i Białego
Potoku popod Rozeń (Rosenberg), gdzie po
wschod. stronie uchodzi do Wagu z lew. brze-
gu. Długość biegu, licząc od połączenia się
potoków, wynosi 25 klm. Doliną rzeki wiedzie
od m. Rożenia bity gościniec przez przecznicę
Bturecką i dolinę Bystrzycy do Zwolenia
w dolinie W ronu. Dolina R., łącząca dol. Wa-
gu zapomocą, przecznicy Btureckiej i dol. By-
strzycy z dol. Hronu, tworzy granicę między
pasmem górskim Fatra, (od zach.) a Niżniemi
Tatrami (od wsch.) Od strony zach. wznoiilzą
się nad doliną, wierchy: Wielka Krzyżna
(1575 mt.), Ostredok (1591 mt.) nad źródłami
Łopuszny, Ostre Brdo (1306 mt.) między Su-
chą rz. a Łopuszną" Suchy Wierch (1551 mt.),
Ploska a1. Płaska (1533 mt.), Czarny Kamień
(1481 mt.), Mała Robota (1026 mt.), Magóra
(1195 mt.), Kraczków (1397 mt.), Rakitów
(1568 mt.), Skalna (1222 mt.), Smrekowica
(1531 mt.), Dworzysko albo Syp ruń (1462
mt.) iMagórki (1208 mt.). Od str. zaś wschod.
nad tąż doliną wzbiły się kończyny Niźnich
Tatr jak: Zwoleń (1403 mt.), Czarna Rora
(1332 mt.), Kończysty (1249 mt.), Magóra
(1052 mt.), Czerwona Magóra (1298 mt.) i
Wielki 13ranków (1128 mt.). Spadek wód
przedstawia: 850 Ip-t. (złączenie potoków),
688 mt. (Rewuca Srednia), 625 mt. (ujście
Skalnego potoku), 609 mt. (Osada), 565 mt.
(pod Brankowem), 430 mt. (Rożeń). Z pasma
gór tatrzańskich spływają, liczne potoki, od
których doliny biorą swe nazwy, jak: Pilna,
Wielka Tureczka, Wielka Rakitowa, Tepla,
Skalna, Szefarka i Matejkowa W yznia dolina.
Z Niźnich Tatr spływają: Sutecka, Kryczko-
wa, Korytnica, Łuznianka. W dolinie R., koło
wsi Białego Potoku po zach. stronie napotyka
się margle neokomskie, jurasowe, wapienie
optyehowe. margle plamiste, wastwy koczeń-
skie i piaskowiec czerwony. Te same skały
widać także po wschod. stronie doliny R., na-
przeciw karczmy Zabawy. Dalej w górę sty-
ka się z czerwonym piaskowcem dolomit neo-
komski, który od Qsad y ciągnie się po Raki-
tów i ku Rewucy Sredniej. Tutaj i koło Re
wucy Wyźniej występują znowu margle neo-
komskie, jako calec dolomitu neokomskiego,
pojawiającego się w kilku miejscach, miano-
wicie koło R. W yźniej i poniżej przełęczy
Stureckiej z czarnemi topkami proseckiemi.
Powyżej R. Vf yźniej znaleziono Ammonites
difformis Emmr. Br. G.
Rewucze, jezioro w pow. homelskim, w po-
Rez
bliżu wsi :Morozówki, ma kształt prawie okrą-
gły, do 1 1 /, w. średnicy i zajmuje 120 dzies.
przestrzeni. Brzegi niskie, błotniste, pokryte
obfitą trawą; dno czyste, iłowate.
Rewucze, uroczysko na prawym brzegu
Dniepru, w dzisiejszym pow. wierchniednie-
prowskim gub. ekaterynosławskiej, pomiędzy
ujściami rz. Omelnika iDomotkani.
Rewula, karczma na obszarze W ołczuch,
pow. gródecki.
Rewy 1.) zaśc., pow. rossieński, gm. Szym-
kajcie, o 19 w. od Rossień. 2.) R., wś, pow.
siebieski, w 4 okr. POlL do spraw włość., gm.
Podduby; w 1863 r. 154 dusz rewiz.
Rexin (niem.), ob. Rekcin i Rechcino.
Reyershof (niem.), wyb. do dóbr Schell-
muehl nalezące, pow. gdański. '\V najnow-
szym spisie nie wymienione.
Reysen al. Resien, terra R. i Rezyx, stare
terytoryum pruskie w Pomezanii; posiadało
dwie warownie, tam gdzie dziś jest wś Rie'!en-
kirch i mto Prabuty. Sięgało aż pod Kwi-
dzyń (ob. Dusburg,III, c.9i14iToeppen Hist.
comp. Geogr. v. Preussen, str. 12).
Rezaknak (węg.), ob. Koperszady.
Rezallce, wś, pow. mścisławski.
Rezany, wś nad rz. U są, dopł. Niemna,
pow. miński, w gm. Kojdanów, ma 5 osad;
miej scowość mocno górzysta, malownicza,
grunta szczerkowe, łąki dobre. A. Jel.
Rezcekow (dok. 1338),jezioro pod Tarczy-
nem, w pow. brodnickim. Należało do bisk
chełmińskich (ob. Urk. 13. J. 13ist. Culm. v.
Woelky, str. 199).
Rezena, mko nad Dniestrem, w pow. 01'-
giejewskim gub. bessarabskiej, ma 1200 mk.,
cerkiew, 2 domy modlitwy żydowskie, 2 jar-
marki, przystań, st. pocztowa.
Rezenl1łujza, wś i dobra, pow. rzeżycki,
okr. po1. w Rzeżycy, gm. w miejscu, par. kat.
Stalerowszczyzna (Stolarów), odl. o 15 w. od
Rzeżycy, w okolicy jeziora Raźno, nad któ-
rem leży jeden z folw. rezenmujskich Balino-
wo, słynny z malowniczego położenia. Znaj-
duje się tu kapl. kat. par. stalerowskiej. Do-
bra rezenmujskie w lustracyach odbywanych
za króla Stefana Batorego (w latach 1583 i
85) nazywane stale "bona Resen u, od czasów
krzyżackich aż do końca panowania króla Au-
gusta II wchodziły w skład posiadłości pol-
sko-inflanckiej gałęzi Manteufflów, której, jak
świadczy lustracya z r. 1583, nadane zostały
przez mistrza krzyżackiego Hazenkampa w
1546 r. na prawie lenno-wieczystem. W 1561
r. 8 września król Zygmunt August za pośre-
dnictwem Mikołaja Radziwiłła utwierdza je
jako dziedziczne w domu Jana Manteuffla
przydomku Soye. W 1729 r. Anna Gertruda
Manteufflówna wnosi je wraz z Dnksztyga-
łem jako wiano w dom Wereszczyńskich. Do-

R'I
bra rezenmujsk.ie, zroszone rzek Rzeżycą,
słyną z wielkiej ilości wyborowych łąk nad-
rzecznych. Obszar ziem dworskich wynosi
2068 dzies. Z tej liczby Ignacy Wereszczyń-
ski sprzedał w r. 1871 Stemplowi 1490 dzies.
wraz z fermą dworską, zatrzymując dla siebie
folwark Balinowo (578 dzies.). Stempel wkrót-
ce odprzedał R. Szwarcowi; obecnie ma przejść
do nowego nabywcy. Lud łotewski, rzymsko-
katolickiego wyznania. G. Mant.
BezelJtów, łot. Rozentowa, wś i dobra, pow.
rzeżycki, stanowią, osobną, parafią dekanatu
rzeżycko-nadraźnieńskiego, która w 1887 r.
liczyła 2048 wiernych. Sam dwór R. leży
w pięknem położeniu, na wyniosłości, u stóp
której przepływa wężykowato rzeka Malta.
Przez dobra przechodzi szosa oraz linia dr.
żel. petersbursko-warszawskie.i, w odległości
1/ 2 mili od dworu. Najdawniejsze wiadomości
o R. sięgajl1i pierwszej połowy XVI w.,
w którym to czasie R. wchodził w skład dóbr
Pressmen i Laedschen, stanowiących od r.
1507 dziedzicznl1i posiadłość rycerskiego rodu
de Overlaker, która w d. 2 czerwca 1554 r. za
hermistrza Henryka Galena przechodzi do spo-
krewnionego z rodem Overlaker Wawrzyńca
Brink, następnie do Bergów, Grothussów i
Borchów. Ci ostatni sprzedają w 1714 r. R.
wraz z Prezmą, Janowi Soltanowi. W 1766 r.
Piotr Sołtan ustępuje R. i Czerniawsk :Falker-
zambowi, od spadkobierców którego te dobra
w bieżącym wieku prawem sukcesyi prze-
szły do Bohomolców, w posiadaniu których
dotąd się znajdują. Nazwa R. pochodzi od da-
wnej osady włościańskiej, wznoszącej się nie-
gdyś na miejscu dzisiejszego R., a w której
mieszkał włościanin łotewski Rezen. Nastę-
pnie przez czas krótki nazywano nowo-założo-
ny tu dwór Władysławowem (łotew. Ładysz-
mojża), poczem powrócono do nazwy pierwo-
tnej i przezwano dwór Rezentowem. Obszar
dóbr wynosi 3086 dzies. Włościanie tworzą
osobną gminę rezentowskl1i, której zarząd oraz
szkółka gminna znajdujl1i się przy folw. Wir-
tukszna, nad jeziorem t. n. Na obszarze para-
fii rezentowskiej napotykamy jeszcze kilka
malowniczo położonych jezior. W ogóle obszar
obfituje w wody i łl1iki. Gleba składa się prze-
ważnie ze żwiru, gliny, marglu i piasku. Oko-
lica falista i wzgórkowata. Lud tu czysto ło-
tewski, wyznania rzymsko-katolickiego. We
dworze kościół par. założony w 1770 r. przez
Antoniego Falkerzamba p. w. Podwyższenia
św. Krzyża. Dzieło J. Krzyszt. Brotze'go "Mo-
numenta Livoniae" podaje widok par. kośc. w
R. (t. VII, str. 149) oraz widok dworu rezento-
wskiego przy końcu zeszłego wieku (t., str.
165). W 1887 r. urządzono we dworze urzl1id
pocztowy, przeniesiony tutaj z pobliskiego
Rez
833
Antonopola, st. dr. żel. warszawsko-peters-
burskiej. G. Mant.
Rezgi, Rezgie (żmujdzkie Rezgiej) 1, 2 i 3,
trzy majątki nad Szuszwą, pow. kowieński,
w 2 okr. pol., par. Kroki, o 78 i 79 w. od Ko-
wna, z kaplicą drewnianą św. Eustachego,
wzniesioną w 1759 r. przez dziedzica Terebe-
szę. W 1859 r. w jednym z dworów było 21
mk., gorzelnia i młyn.
Rezginki 1 i 2, dwa zaśc., pow. kowieński,
w okr. pol., o 73 i 74 w. od Kowna.
Rezgo.inie, dobra, pow. rossieński, gm.
Skawdwile, o 28 w. od Rossień.
Rezgole 1.) wś, pow. rossieński, gm. Koł-
tyniany, o 45 w. od Rossień. 2.) H., wś i
dwór, pow. rossieński, ob. Poszyle-Rezgole. 3.)
wś, pow. rossieński, gm. Skawdwile, par. Nie-
mokszty, o 24 w. od Rossień. 4.) n., dwór i
dobra, tamze, par. stulgiewska, 032 w. od
Rossień; własność Sobolewskiego.
Bezina hora, wzgórze leśne, na granicy
Iliniec i Rudnik, pow. śniatyński, między
pot. Dubowcem (od zach.) a Gojanówką, (od
płd.-wsch.). Na płd.-zach. od niego szczyt
Obycz(301 mt.). Wznies.338 mt. Ku płn. spa.
da nagle do doliny Prutu. W tym miejscu
zwierciadło Prutu leży 227 mt. npm. Br. G.
Reźny, pow. węgrowski, ob. Raźny.
Bezolhice, mylnie ob. Rezulitice.
Rezulhice al. Rezolińce, wś u źró<leł rz. Sa-
miec, pow. proskurowski, okr. pol. i par. Ful-
sztyn, gm. Malinieze, st. poczt. J armolińce,
ma 54 osad, 252 mk., 254 dzies. ziemi włośc.,
316 dz. dworskiej, '\VŚ bezlcśna, grunta czę-
ścią równe, częścią pagórkowate. Należała do
Turskich, Gąsiorowskich i Chrzanowskich, od
których nabył Puzanow, dziś jego spadko-
bierców. Dl'. M.
Bezuszka, wólka, w obr. gm. Skei, pow.
suczawski; ma 6 dm., 57 mk. Br. G.
Bezwy, folw., pow. borysowski, w 3 okr.
pol. dokszyckim, gm. Berezyna, w pobliżu dr.
z Berezyny do mka Pyszno w Lepelskiem;
grunta faliste, szczerkowe, len rodzl1ice.
Bezy 1.) wś włośc. nad rzką Solczyszcze,
pow. lidzki, w 2 okr. pol., o 50 w. od Lidy a
14 w. od Ejszyszek, ma 11 dm., 125 mk. kat.
2.) B., wś, pow. lidzki, w 3 okr. pol., gm. Ro-
żanka, okr. wiejski Rakowica, o 50 w. od Li-
dy, przy dr. wołkowyskiej, ma 4 dm., 40 mk.
katol. (16 dusz rewiz.); należy do dóbr Rut-
kiewicze Rychlewiczów. 3.) R., zaśc., pow.
wileński, w 1 okr. pol., gm. Niemenczyn, okr.
wiejski Padziuny, o 5 w. od gminy a 27 w.
od Wilna, ma 2 dm., 10 mk. katol. (6 dusz
rewiz.); należy do dóbr skarbowych Jęczmie-
niszki.
Bezyżów, wś, pow. neweIski, w 3 okI'.
pok. do spraw włośc., gm. rykszyńska, w 1863
r. 23 dusz rewiz.

634
RH
Beiawa, wś nad Prypecią, pow. rze.
czycki.
Beigale, pow. władysławowski, gm. Kidu-
le, par. Sudargi, odI. od Władysławowa 33
W., ma 36 dm., 269 mk.
Beiale, wś, pow. telszewski, w 2 okr.
pol., o 37 w. od Telsz.
Reżuica, WH i karczma nad pot. Samawka,
pow. trocki, wlokr. pol., o 32 w. od Trok,
4 dm., 21 mk. katol.
Reżuki, pow. władYHławowHki, gm. Kidule,
par. Sudargi, odI. od Władysławowa 29 w.,
ma 5 dm., 28 mk. W 1827 r. było 4 dm., 43
mk.
Reiyca, ob. Rzeżyca.
Rbakowszczyzłla, folw. nad stawem,
pow. otlzrniańtlki, w 3 okr. pol., o 66 w. od
Oszmiany a 38 w. od Dzicwieniszek, ma 17
mk. katol. i 4 zydów; własność hr. Zamoy-
skich.
Rbałla 1.) leśniczówka. i karczma na ob-
8zarze Czcpiclów, pow. brodzki. 2.) 8., kar-
czma w Łukawcu, pow. brodzki. 3.) H., le-
śniczówka w Sewerynee, pow, 7.łoczowski.
Rt,biechów al. Rembiechów, wś i fol., pow.
krotoszyński, o 3 klm. na 7.ach.-północ od
Kobylina (par., poczta i st. dr. zel). 'Vś ma
12 dm., 89 mk. (42 kat., 47 prot.); fol. 5 dm. i
52 mk.; wchodzi w skład dóbr baszkowskich
(ks. Reuss). Dawniej miewał R tych dzic-
dziców co Baszków i Kobylin. Wspomniane
w przywileju lokacyjnym Kobylina z r. 1303
Rambechowo (Kod. Wielk., 8(4) nie jest R.
lecz pobliskim Rzemiechowem. Regestra po-
borowe z lat 1580-1618 nie znają R. E. Cal.
Rębiechowo, niem. Ramkau, 1209 Rambe-
cove, 1224 Rambechovo, wś włośc., pow. gdań-
ski górny, nad Strzelniczką, dopł. Raduni, odI.
3, mile na zach. od Gdańska, st. p. i par. kat.
Zukowo, Posiada szk. kat. 3 klas. (1887 r. 2
naucz. i 183 dz.) i zawicra 28 gburstw i 9 za-
gród, razem 540 ha (47 łąk i 410 roli). W
]869 r. 47 dm" 436 mk. katol.; 1885 r. zaś 55
dm., 89 dym., 508 mk., 506 kat., 2 ew. Już
r. 1209 byo zapisane przez Mestwina norber-
tankom w Zukowie (ob. P. U. B. Y. Perlbach,
str. 13 i Utracone kościoły, kś. Fankidejskie-
go, str. 57). R. 1317 lokuje klasztor tę wś na
nowo na prawie niem., lokatorem był Jan
Belawal. Balicz (ob. Zcitsch. d. Westp. Gcsch.
Ver., VI, 70). Młyn zaś został w dzicr:i:awę
puszczony r. 1318 (ob. tamże). Hirsch utrzy-
muje, że "Ramicoyo" jcst Rębiechowo, czemu
Perlbach przeczy (ob. Zeitsch. d. 'Vcstpr.
Gesch. Ver., VI, str. 133). Kś. Pr.
Rebielcz, niem. Rarnbeltsch, wś, odI. 22 klm.
na płd. od Gdańska, na gdarlskich Żuławach,
na lewo od kolei i szosy z Tczewa do Gdań-
ska, nad rz. Białą, pow. tczewski, st. p. i kol.
Pszczółki, par. kat. Miłobądz. Zawiera 11
Ręb
gburstw i 8 zagród, 509 ha (3 łąk, 481 roli
orn.). W 1869 r. 405 mk., 92 kat., 310 ew.,
3 zyd., 35 dm.; 1885 r. zaś 38 dm., 102 dy-
mów, 521 mk., 195 kat., 320 ew., 3 dyssyd.,
3 żydów. We wsi jest szk. CW, 3 klas. (2
naucz. i 148 dz.) i ew. kośc. paraf. R. należy
dziś do złączonych tlzpitali św. Ducha i św.
Elzbiety w Gdańtlku. R. 1332 katlztelan (?)
Andrzej, który tę wś był otrzymał od w. m.
Karola 7. Trewiru, nadajc wś za zezwoleniem
w. m. vVernera Y. Ortlelen, tlołtysowi Jakubo-
wi na prawic chełm. Kiedy tlzpitale gdańskie
ją nabyły niewiadomo. Według Praetoriusa
darowała ją córka jakiegoś rycerza. W 1570
r. występuje dozór tlzpitali jako dzicl'Życiel
tej wtli, on teZ wytltawił r. 1699 tutejtlzy
w pruski mur zbudowany kościół. Ze zabyt-
ków sztuki zasługuje na uwagę kielich po-
złacany, 18 cm. wytloki, pochodzący z r. 1451,
darowany przez patrona r. 1862. Jego rysu-
nek podał budowniczy IIeitlc (Bau und
Kunstdcnkm., zcsz. II, tik 132 i Brandtltae-
ter D. Landkrcis I1anzig, tltr. 195). Pierwtlzy
pleban ewang'. nastał tu r. 1019. J{.. PI'.
Rftbienica, niem. Rembinitza, wyb. do Tu-
chlina nalczącc, pow. kartu tiki, tlt. p. Sierako-
wicc. W 1885 r. 11 dm., 72 mk.
Rbiska, wyb. do 'Varzna nalczące, pow,
kartuski, tlt. p. Kielno. W 1885 r. 15 dm.,
103 mk.
Rftbiszcze, wcdług Kętrz. miejscowość
w pow. lęborskim.
Rftbiszewo j}lroczki, pow. makowski, ob.
ltll'oczki 7).
Ręboszewo, 1710 i 1780 Remboszewo, dok.
Rambesehowo, Rambessow, Rwnbessovo, Rambo-
scovo, RCt1nbosovo, wś pod Kartuzami, pow. kar-
tuski, nad jcz. :Małe Brodno i przy szosie
z Kartuz do Bytowa, par. katoI. Chmielno,
ew. Kartuzy (odl. 1 milę), szk. kat. w miej-
scu (1887 r. 1 naucz., 72 dz.). Obejmuje 15
gburs. posiadłości i 10 zagród. 'Vyb. Poczdam
należy do R. Obszar wynotli 416 ha (292 roli
orn., 46 łąk i 42 lasu). W 1869 1'.321 mk"
306 kat., 15 ew., 40 dm.; 1885 r. zaś 336 mk.,
334 kat., 2 ew., 51 dm., 67 dymów. ,R. było
dawniej własnością norbertal}ck w Zukowie,
nadaną w 1252 r. przez ks. Swiętopełka ra-
zem z przyległemi jeziorami :M. i W". Brodno
(ob. P. U. li. y. Perlbach, str. 122). Tutejtlze
wolne ,sołectwo posiada przywilej wytltawio-
ny w Zukowie d. 19 stycz. 1651 r. :Mesznego
płaciło lt. 1710 r. 5 kor. żyta i tyleż owsa
(ob. Wizyt. Szaniawtlkiego, str. 21). Za
R7.pltej należała do pow. mirachowskiego.
W wizyt. Rybińskiego z r. 1780 czytamy, ze
lt. liczyło wtedy 77 kat. mk., innowierców zaś
żadnych (str. 210). Po pierwszym podziale
Polski rząd pruski wś tę sekularyzował i wy-

R,b
Rto
635
dał ją, r. 1820 ówczesnym 15 czynszownikom górncm os. 19, z gr. mr. 603; Wola Ręczaj-
na własność. Kś. Fr. ska os. 23, z gr. mr. 723.
Rębowo al. Rembowo, dok. Rambovo, wś, Ręezajska Wola, wś i fol., pow. radzy-
pow. krobski, o 8 klm. na północo-wschód od miński, gm. Ręczaje, par. Poświętne, odl. 12
Krobi (poczta), tyleż od Gostynia (st. dr. iel.), w. od Radzymina. Fol. Ręczajska Wola, w r.
par. Domachów, ma 35 dm., 232 mk. (227 kat., 1877 oddzielony od dóbr Ręczaje, rozl. mr.
5 prot.). W r. 1293 leżało R. pustkami; Dzie- 429: gr. Ol'. i ogr. mr. 227, łl\k mr. 46, past.
cirad (Czeczirad), dziedzic, zastawił je za 30 mr. 21, lasu mr. 61, nieuż. mr. 74; bud. mur.
grzywien Janowi, bisk. poznańskiemu, i nie 2, z drzewa 9; płodozmian 7-polowy.
wykupił. Około r. 1564 wchodziło R. w skład Ręczki, część Wiszenki Wielkiej, pow.
klucza krobskiego i składało się z 12 łanów, gródecki.
2 sołtysich i 2 pustych. Regestra poborowe Reczno 1.) kol., fol., os. prob., pow. piotr-
z r. 1580 wykazują, tez 2 zagrodn., 3 komorn., kowsl,i, gm. i par. Ręczno, posiada kościół
2rzomieśln. i 4 ubogich komorn.; bisk. po- par. mur. Kol. ma 41 dm., 402 mk., 887 mr.
znańskim płacono z łanu po 1 zł. 12 gr. i skła- ziemi włośc.; fol. 5 dm., 29 mk., 882 mr. (300
dano po 2 kapłony, 2 kury i 10 jaj; od 2 ła- mr. roli); prob. 2 dm., 5 mk., 6 mr.; karczma
nów pustych płacono 3 talary, cieśla atoli, 1 dm., 44 mI'. W 1827 r. 59 dm., 382 mk.
który uprawiał jeden z tych łanów, dawał Dobra R., oddzielone od dóbr rząd. Łęczno,
tylko 1 talara, poniewaz pracował na folwar- nadane zostały w r. 1844 na prawach majo-
ku biskupim; sołtys dostarczał podwód. R. rat u gen.-majorowi ButurJinowi, składały się
pozostawało w ręku biskupów aż do nowszych w 1854 r. z fol. R. mr. 357, fol. Łęk Królew-
czasów; zabrane przez rząd pruski, wcielone ski mr. 231, lasy mr. 991, razem lUr. 1579;
zostało do t. zw. domeny Chumiętki. E. Cal. prob. R. mr. 236. Wś R. os. 66, z gr. mr.
1241; Łęg Ręczyński os. 15, z gr. mr. 199;
Rftbowo, nicm. Rctrnbau, dok. Rambaw, fol. wś Elżbinów os. 7, z gr. mr. 76; wś Łęg Kró-
do Otomina należący, pow. tczewski; 1885 r. lewski os. 13, z gr. mr. 245. J estto dawna
3 dm. i 78 mk.
osada, nadana opactwu w Witowie, zapewne
Rębowo, niem. Rarnbow, dobra ryc. w pow. przy jego fundacyi w XI w. Kiedy i kto za-
słupskim, w Pomeranii, st. p. i tel. Lupowo łozył tu kościół i parafil\ niewiadomo. Opaci
5'5 klm. odl., 447 ha roli orno i ogr., 14 łąk, klasztoru dzielili prawo patronatu z dziedzi-
57 pastw., 180 lasu, 5 wody, razem 703 ha; cami lVlajkowic (wsi parafialnej). Uposażenie
ozysty dochód z gruntu 4485 mrk. Dziedzic plebana stanowiły: rola, kawał łąki, część bo-
v. Livonius. R. 1294 nadaje Mestwin, ks. po- ru nad rzka, Stobienką z pasieką, część lasu
morski, kościołowi i bisk. poznańskiemu vil- nad Pilicą, dwie sadzawki na Stobience. Prócz
lam Rambowo i uwalnia mieszkańców od tego od każdego waru piwa w karczmach po
wszelkich cięzarów (ob. Kod. dypl. Wielkop., dwa dzbany, a od przywożonego piwa za każ-
II, str. 87). Kś. Fr. dą, raZI\ napoju tego za trzy denary. Dziesię-
Ręczaje 1.) pow. błoński, gm. Skuły, par. ciny ze wsi i z ról folwarku klasztornego na-
Leszno; ostatnie spisy urzędowe nie podają, leżały do klastoru, pleban dostawał tylko po
tej miejscowości. 2.) R. Polskie i R. Niemiec- pół grosza kolędy. Tradycya miejscowa gło-
kie, dwie wsi, fol. i dobra, pow. radzymiński, si, że św. Stanisław, którego obraz starodaw-
gm. Ręczaje, par. Poświętne, odl. 15 W. od ny w kościele tutejszym ma sławę cudowne-
Radzymina. R. Polskie mają, 229 mk.; w 1827 go, odpoczywał tu, zaskoczony chorobą, w po-
r. 18 dm., 159 mk. R. Niemieckie mają, dom dróży do Łowicza. Już w XIII w. na miejscu
modlitwy drewniany ze szkółką, 341 mk.; dawnego drewnianego stanął tu kościół mu-
1827 r. było 54 dm., 535 mk. Dobra R. skła- rowany, rozprzestrzeniony podobno w XVI
dały się w 1886 r. z fol. R., rozl. mr. 2162: w. przez dodanie nawy drewnianej. Po spa-
gr. Ol'. i ogr. mr.522, łąk mr. 312, past. mr. leniu w 1813 r. Wojciech Kamieński, opat
69, lasu mr. 1197, nieuż. mr. 62; bud. mur. 1, witowski, wzniósł z pomocą parafian nowy
z drzewa 41; las nieurządzony. W skład dóbr kościół w 1825 r. Do 1600 r. należał do par.
poprzednio wchodziły wsi: R. Niemieckie os. Ręczno kościół filialny w Skotnikach, zamie-
29, z gr. mr. 987; R. Polskie os. 21, z gr. mr. niony następnie na parafialny (Łaski, L. B.,
665; Kolno os. 16, z gr. mr. 508; Ossów os. II, 196 i 197 i przyp.). R. par., dek. piotr-
20, z gr. mr. 627; Grabie os. 39, z gr. mr. kowski, 3432 dusz. 2.) R. Poduclwwne, kol.,
1187; Krzywice os. 12, z gr. mr. 382; MO- I ma 14 dm., 149 mk., 223 mr. włośc. 3.) R.
stówka os. 12, z gr. mr. 364; Majdan os. 16, al. Sergiejewka, os. leś., ma 2 dm., 8 mk., 34
z gr. mr. 500; Banachowizna i Wilkowizna mr. 4.) R., ob. Ignaców Szlachecki. Br. Ch.
os. 8, z gr. mr. 201; Łupinowizna os. 13, z gr. RęczYliski Łęg, kol., pow. piotrkowski,
mr. 324; Grabicz os. 2, z gr. mr. 62; Leśnia- gm. i par. Ręczno, ma 14 dm., 98 mk., 184
kowizna os. 11, z gr. mr. 316; Nadbiel z Za- mr. włośc.

636
.,d
Rędzin, folw. dóbr Drużykowa, w pow.
włoszczowskim,
Rędzina al. Rendzina, wś i fol. należą,ce do
gm. Moszczanicy, w pow. żywieckim, pomię-
dzy rzeczką Łękawicą, a gościńcem sllsko-ży-
wieckim (od płn.). W 1880 r. było 34 dm.,
196 mk. Br. G.
Rędzinie, grupa zabudowań w gminie Mo-
Bzczanicy, pow. żywiecki, ma 5 dm., 19 mk.
R"dzilJowszczyzl1a, wś, pow. słonimski.
Była tu par. kat. dekanatu słonimskiego, z fi-
lią, w Skrundziach.
Rędziiłskie al. Rędzyńskie, dziś Radzińskie,
wieś, pow. nowomiński. W chodziła w skład
ststwa latowickiego a później należała do dóbr
Oleksianka (ob.).
Rędziny 1.) foL, pow. wieluński, gm. Ga-
lewice, par. Cieszęcin, odl. od 'Vielunia 27 w.,
ma 1 dm., 7 mk. 2.) B.. fol. i wś, pow. no-
wo-radomski, gm. i par. Zytno, ,odl. 14 w. od
Radomska, na lewo od drogi do Zytnego. Fol.
lit. A ma 7 dm., 37 mk. R. lit. B al. Młynki,
fol. i os. leś. 1 dm., 7 mk., 1740 mr. ziemi dwor.
R, wś, ma 15 dm., 278 mk., 160 mr. włośc.
W 1827 r. było 10 dm., 70 mk. W 1886 r.
fol. R. lit. A, oddzielony od dóbr ZytllO (1874
r.), rozl. mI'. 753: gr. Ol'. i ogr. mr. 421, łąk
mr. 57, past. mr. 9, lasu mr. 236, nieuż. mr.
30; bud. mur. 8, z drzewa 13; płodozmian 6,
7 i lO-polowy, las nieurzą,dzony. Dziesięcina
ze wszystkich ról należała do pleb. w Zytnem,
który pobierał też kolędę po groszu z domu a
za dziesięcinę konopną, po 2 gr. z łanu (Łaski,
L. B., p, 510). W 1552 r. wś Rą,dziny, wła-
sność Zycieńskiego, miała 9 osad, 1 łan (Pa-
wiński, Wlkop., II, 277). 3.) B., wś i fol.,
pow. częstochowski, gm. i par. Rędziny, odl.
8 w. na płn.-wschód od Częstochowy a 4 w.
od Rudnik, st. dr. żel. warsz.-wied., posiadają,
kościół paraf. mur., szkołę począt., urzą,d gm.
i piece wapienne. W ś ma 53 dm., 502 mk.,
632 mr.; kol. 8 dm., 56 mk., 58 mr.; fol. 4
dm., 26 mk., 815 mr. (306 mr. roli); os. 2 dm.,
2 mk., 30 mr. dwor. W 1827 r. było 44 dm.,
366 mk. Iwo Odrową,ż, biskup krakowski, po-
twierdzając w 1220 r. uposażenie klasztoru
kanoników regularnych we Mstowie, wymie-
nia w akcie między innemi i dzięsięcinę ze
wsi "Randzyny" (Kod. Małop., II, 27). Na
wzgórzu panującem nad okolicą wznosi się
murowany kościół p. w. św. Otylii, staroży-
tnej budowy, podobno z 1381 r. Głowa świe-
tej przechowuje się w kościele. W pobliżu
kościoła, przy drewnianej figurze św. Otylii,
wytryska źródło uważane za cudowne, jako
leczące choroby oczu. Z tego powodu liczni
pątnicy dą,żący na Jasną Górę corocznie od-
wiedzają, to miejsce. O doznanych tu ulgach
głosi marmurowa tablica, wmurowana we-
wnątrz świątyni. Kościół tutejszy był zape-
Rtk
wne pierwotnie kaplic!\, należą,cą do parafii
Mstów (jeszcze przy końcu XVI w.). Według
reg. pob. pow. krakowskiego z 1490 r. wś Rę-
dziny należała do zamku olsztyńskiego. W r.
1581 R., w par. Mstów, własność Jana Wie-
liamowskiego, miały 10 1 / 8 łan. km., 10 komol'.
bez bydła (Pawiński, Małop., 77, 436). 4.) R.
Górnicze, Górne, Dolne i PoducJwwne, wsie, kol.,
folw. i pustkowie, pow. częstochowski, gm. i
par. Rędziny. R. Dolne, kol., ma 7 dm., 70
mk., 83 mr. włośc. R. Górne, kol., 24 dm., 185
mk., 205 mr. włośc.; os. prob. 1 dm., 4 mk.,
6 mr. R. Poduchowne, wś, 5 dm., 25 mk., 94
mr. włośc. R. Kończywie, os., 4 dm., 92 mr.
dwor. R. par., dek. częstochowski, 2235 dusz.
R. gmina, pow. częstochowski, należy do sądu
gm. okr. IV, ma 5465 mk. (2675 m., 2790 k.),
wtem 5487 kat. i 150 żyd. (1880 r.). 5.) R.,
w XVI w. Randzyny, wś, pow. włoszczowski,
gm. Moskarzów, par. Dzierzgów. Na począ,t-
ku XVI w. dziesięcina z ról dworskich szła
dla plebana w Chrząsiowie, miała wartości
około seksageny (Łaski, L. B., I, 561). 6.) R.,
fol., pow. miechowski, gm. i par. Książ Wiel-
ki. 7.) R., foL, pow. miechowski, gm. i par.
Racławice. Wchodzi w skład dóbr Kalina
Wielka. 8.) R., pow. miechowski, gm. Niedź-
wiedź, par. Goszcza. Br. Ch.
Rędziny 1.) grupa zabudowań (rota) w gm.
Podole, pow. mielecki, w połud. części obsza-
ru gminy, nad granicą, Korzeniowa. 2.) R.,
karczma na obszarze dworskim Tłuczania Gór-
nego, pow. wadowicki. Br. G.
Rędziny, fol., pow. lubliniecki, ob. Dobry-
dzień.
Rękaw 1.) Biały, wś, pow. lityński, ob,
Biały-Rękaw. 2.) R. Smotrycki, rzeczka, pow.
kamieniecki, ob. Jw'omirka.
Rękaw, las w pow. gorlickim, ob. Łysa
Góra 16.) (t. V, 855).
Rękaw, wólka, w obr. Wólki Sokołowskiej,
pow. kolbuszowski, w płn.-zach. części obsza-
ru. W 1880 r. 31 dm., 168 mk. Br. G.
RękawczYIJ, wś i fol., pow. sierpecki, gm.
Lisewo, par. Gozdowo, odl. o 14 w. od Sierp-
ca, ma 14 dm., 158 mk. W 1875 r. fol. R.
rozl. mr. 658: gr. or. i ogr. mr. 364, łą,k mr.
55, past. mr. 66, lasu mr. 155, nieuż. mr. 18;
bud. z drzewa 18, las nieurządzony, pokłady
torfu. Wś R. os. 13, z gr. mr. 21.
RękawczYIJ, wś, pow. mogilnicki, o 10
klm. na wsch.-płd. od Trzemeszna (st. dr. żeL),
na połud. kończynie jez. Kamienieckiego, nad
strugą, którą, odpływa jezioro Niedzięgiel;
par. Kamieniec, poczta w Słowikowie; 5 dm.,
87 mk. (46 kat., 41 prot.); z większych posia-
dłości jedna ma 114 ha, druga 106 ha. Dzie-
dzicami R. byli w r. 1392 Maciej, Jan i Piotr,
którzy prawowali się niepomyślnie z klaszto-

Rtk
ROk
637
rem. trzemeszyńskim o rybołówstwo na jezio- szewiee, daje z łanów folwarcznych dziesięci-
rze Kamienieckiem. W r. 1570 składał się R. nę pleban. w Budziszewicach a z łanów kmie-
z 3 części, z których jedna należała do Jaku- cych na stół arcybiskupi a plebanowi tylko
ba Rękawieckiego, druga do Obornickich, a kolędę (Łaski, L. B., II, 323). Br. CIt.
trzecia do Baltazara Turzyńskiego. Około Rękawka, mylnie Rejkawka al. TeluBzowa,
1618 r. był dziedzicem Stanisław Kunowski, wólka w obrębie Korzenny, pow. grybowski,
w końcu zeszłego wieku Gabryel Gzowski, a obejmuje 16 dm., 119 mk. Br. G.
w nowszych czasach Malczewski, właściciel Rt:,kawki, wś i kol., pow. gostyński, gm.
dóbr myśll\tkowskich. W R. stał niegdyś ko- Słubice, par. Zyck (ew. Iłów), ma 119 mk.,
ściół paraf. p. w. św. WawrzYlwa, sięgający 224 mr. włośc. W 1827 r. 9 dm., 94 mk.
pierwszych lat XV w. Przy schyłku XVI w. Rkociowszczyzna, ob. Rakuciow8zczyzna.
gdy Kunowscy, dziedzice miejscowi, przyjęli Rt:,koraj, kol. i fol., pow. piotrkowski, gm.
protestantyzm, a jakiś Czarliński zagarnl\ł Podolin, par. Srocko, odl. 8 w. od Piotrkowa;
grunta plebańskie, opuścił pleban parafią i kol. ma 46 dm., 373 mk.; fol. 5 dm., 56 mk.
kościół, który stał pustkami, dopóki w pier- W 1827 r. było 35 dm., 253 mk. Dobra R.
wszej połowie XVII w. nie zapadł się ze sta- w r. 1880 uległy rozdziałowi. Po oddzieleniu
rości (Łaski, Lib. Ben., I, 197, przyp.). Para- z nich fol. Moszczenica i\kładajl\ się z fol. Rę-
fia istniała jeszcze w r. 1618, później wcielo- kOl'aj, rozl. mr. 2661: gr. Ol'. i ogr. mr. 630,
no ją do Kamieńca. W skład jej wchodziły: łl\k mr. 129, past. mr. 4, lasu mr. 1833, nieuż.
Gałczyn, Gałczynek, Rękawczyn, Rękawczy- mr. 65; bud. mur. 2, z drzewa 22; płodozmian
nek, Skubarczewo i Słowikowo. Regestra po- U-polowy, las nieurządzony; młyn wodny,
borowe z r. 1579 (A. Pawiński, I, 155) wy- pokłady torfu. W skład dóbr wchodziły po-
kazują mylnie Gałczyn, Skubarczewo i Sło- przednio wsi: Rękoraj os. 44, z gr. mr. 662;
wikowo w par. Rogowo. Pleban miejscowy Sierosław os. 85, z gr. mr, 813; Baby os. 23,
miał 2 łany roli z przyległemi łąkami, a na z gr. mr. 420; Moszczenica os. 27, z gr. mr.
Gałczynie dwa wolne jazy; meszne i dziesię- 488; Wola Moszczenicka os. 39, z gr. mr. 90;
cinę snopową pobierał z wsi parafialnych i Kossowo os. 25, z gr. mr. 362; Białkowice os.
z Markowie (par. Ludzisko). E. Cal. 22, z gr. mr. 321; Imielnia os. 14, z gr. mr.
RękawczYIlek, wś, pow. mogilnicki, o 8 24; Srocko os. 8, z gr. mr. 125. W XVI w.
klm. na płd. od Gębie, nad strugą, która spły- łany kmiece dają dziesięcinę scholastykowl
wa do Kwieciszewki; par. Kamieniec (dawniej łęczyckiemu a folwarczne pleban. w Srocku
Rękawczyn), poczta w Orchowie, st. dr. żel. (Seroczkye; Łaski, L. B., II, 172). W 1552
w Trzemesznie o 13 klm. Graniczy z Rękaw- r. wś Rękoraj miała w części Jana So@nickie-
czynem, ma 12 dm., 105 mk. (16 kat., 89 go 21 os., 10 1 /, łan., Piotr Dunin 4 os., Jan
prot.); większa własność ma 92 ha. R. istniał Rogoziński 2 os., Stan. Pokrzywnicki 5 os.
już przed r. 1523 i składał się z łanów kmie- (Pawiński, Wielkop., II, 263). Br. Ch.
cych i dziedzicznych; w r. 1618 należał do Rłtkowice, wś nad rz. Wisłl\, pow. kozie-
Wojciecha Drachowskiego, przy schyłku ze- nicki, gm. Rozniszew, par. Mniszew, odl. od
szłego wieku do Gabryela Gzowskiego, na- Kozienic 34 w., ma 18 dm., 139 mk., 457 mr.
stępnie do Ignacego Kossowskiego, a w no- dwor., 127 mr. włośc. W 1827 r. było 10 dm.,
wszych czasach do Malczewskiego, dziedzica 111 mk. ,V 1382 r. Janusz, ks. mazowiecki,
dóbr myślątkowskich. E. Cal. n!tdaje R. prawo niemieckie razem z wsiami
Rękawek, grupa zabudowań w półn. części Podole, Mniszewo, Słubice. Dziedzicem R.
BulI, pow. rzeszowski. Br. G. jest Czibor (Kod. Maz., 98). Bolesław, ks. ma-
Rkawica, skała w dolinie Prądnika, ob. zowiecki, w akcie wydanym 1297 r. wymienia
Ojców (t. VII, 416). między posiadłościami bisk. poznańskich wieś
Rtikawiec al. Rękawice, w XVI W. Ranka- Rękowice (ob. t. VIII, 940).
czyecz, Wś, kol. i fol., pow. rawski, gm. i par. Rf\kowl1ica, ob. Rekawnica.
:Budziszewice, odI. 21 w. od Rawy; wś ma 17 Rękowo, .niem. Adlig Renkau, dobra szlach.
dm., 247 mk., 264 mr. włośc.; kol. 6 dm., 24 na wielkich Zuławach malborskich, pow. mal-
mk., 167 mr.; fol. 7 dm., 3 mk., 540 mr. dwor. borski, na prawym brzegu Wisły, 1 1 /. mili na
W 1827 r. było 14 dm., 107 mk. Według zach. od Malborka, zawierają 94 ha (90 roli
danych nieurzędowych fol. R. w 1873 r. rozI. 01'.), każdy ha roli przynosi 28'77 mrk czy-
mr. 405: gr. Ol'. i ogr. mr. 397, wody mr. 1, stego dochodu. Par. kat. Mątwy, st. p. Tczew.
nieuż. mr. 7; bud. murowo 2, z drzewa 13. W 1869 r. 59 mk. (34 kat., 9 ew.); 1885 r.
W skład dóbr poprzednio wchodziły: wś R. 3 dm., 55 mk., 45 kat. 10 ew.
os. 18, z gr. mr. 267; wś Agnopol os. 15, Rększowice, wś i fol., pow. częstochowski,
z gr. mr.140; wś Walentynów os. 26, z gr. gm. Rększowice, par. Konopiska, odl. 14 w
ror. 249; wś Nepomucenów os. 15, z gr. mr. na płd. od Częstochowy, w pobliżu granicy
133. W XVI W. Ranlcaczyecz, w par. Budzi- od Szląska pruskiego. Wś ma 45 dm., 300 mk.,

638
Ręk
709 mr.; fol. 1 dm., 11 mk., 215 mI'. dwors.;
karcz. 1 dm., 1 1 / 2 mr. W XVI w. istniała tu
kuźnica a wś najeżała do ststwa olsztyilskie-
go. R. gmina należy do sądu gm. okr. V, ma
2736 mk. (1308 męż., 1428 kob.).
Rękllsy, wś na poL-prus. Mazurach, pow.
łecki, 5 klm. na płn.-zach. od Ełku (st. p. i
tel.), WŚ zdawna i dotąd polska. Rudolf von
Diepoltskirchen, komtur ryński, nadaje 1494
r. Maciejowi Rękusowi (Renkus, Rankus) na
prawie magdeburskiem 7 1 / 2 włók między
Bartoszami, Czarnym Mikołajem, Kowalem
z Szarku i Zceysen. Por. Kulisze Ad. N.
Ręszczyzna, dobra, pow. białostocki, w 1
okI'. poJ., gm. Gródek, o 25 w. od Białego-
stoku.
Ręszew, kol. i fol., pow. sieradzki, gm. Ma-
jaczewicze, par. Burzenin (ewang. W'ieluń),
odl. 16 w. od Sieradza. Ma 13 dm., 135 mk.,
67 kat., 63 ew., 5 izr. Rozl. 1562 mr., z tego
115 mr. roli ar., 35 mr. łąk. Fol. 5 dm., 22
mk. Las należy do dóbr Strzałki. Przed r.
1830 była cała przestrzeń pokryta lasem i
należała do dóbr Lipno. Por. Kamilów i Ma-
ryanów 20.).
Rętf'iny w XVI w. RentpMny, wś i fol.,
pow. rypiński, gm. Płonne, par. Radomin, odl.
16 w. od Rypina, mają 9 dm., 192 mk., 1033
mI'. użyto i 27 mr. nieużyt. W 1885 r. [ol.
R. rozI. mr. 1023: gr. Ol'. i ogr. mI'. 775, łąk
mI'. 16, lasu mI'. 190, nieuż. mr. 42; bud. mur.
11, z drzewa 9; płodozmian 12-polowy, las
nieurządzony. Wś R. os. 18, z gr. mI'. 23.
Dawna posiadłość Cissowskich. W 1789 r.
R. należały do Radomina i płaciły czynszu
1820 złp. Według reg. po bor. pow. rypiil-
skiego z r. 1564 we wsi R., w parafii Płon-
ne, Piotr Rentfiński miał 1 łan; Grzegorz
Rentfiński 2 łany, 1 zagr.; Krzysztof Rentfiń-
ski 1 łan, 1 zagr.; Stanisław Sosz 1 poddany
na łanie, 2 zagr.; Jakub Rentfiński )/2 łanu, 5
poddanych; Mikołaj Narzymski 1 łan, 3 zagr.;
Michał i Jakub Wiewiór, poddani Walentego
Czerskiego, mieli 1 łan. Płacono poboru 5 fl.
18 gr. Parafia Płonne płaciła pob. 52 fl. 8
gr. 2 sol. (Pawiński, Wielkop., I, 297).
Rętki 1.) pow. sokołowski, ob. Dmochy R.
2.) R, al. Rętkie, pow. siedlecki, ob. Ługi R.
Według reg. pob. pow. łukowskiego z r. 1580
we wsi R. Ługi, par. Zbuczyn, Maciej I.ugow-
ski płacił od 2 włók z połowicy wsi fJ. 1; Ma-
ciej Lawczik z drugiej połowicy wsi, od 2
włók, które sami orzą, fl. 1, summa fI. 2
(Pawiński, Małop., str. 415).
Rętno, niem. Rettno, os., pow. brodnicki,
par. Pokrzydowo. W najnowszych spisach nie-
wymieniona. W 1848 r. było tu 6 mk. katol.
R£ttwiny, ob. Rętfiny.
Rgielsko, jezioro w pow. wągrowieckim,
na południe od Łekna i na wsch.-płn. od W 1\-
Rgi
growca, 4 klm. długie, około 1 klm. szerokie,
rozciąga się w wschod. części na 2 klm., two-
rząc kąt prosty w pobliżu Bracholina. Płd.-
wschodnią kończyną przyjmuje odpływ jezio-
ra Redgoszcz, a półn. wyhrzeżem odpływ je-
ziora Łekno. Na połud. wybrzeżu odpływa
w samem Rgielsku do Wełny (dopł. Warty),
strugą, która uchodzi pod W ągrowcem. W y-
brzeża są z małemi wyjątkami niskie; osiadły
na nich: Tarnowa, Bracholin, Rgielsko i Ka-
liska. E. Cal.
Rgielsko, dokum. Erglzko (1153), Regliz
(1218), Ergilzsko (1222), Rigielsko (1392),
Rglzko, Rgyelszko, Rzgielsk, wś, okI'. wiejski,
domin. i okr. domin., pow. wągrowiecki, o 4
klm. na wsch.-płn. od Wągrowca, na wybrze-
żu jeziora t. n.; par. Tarnowa, poczta w Wą-
growcu, st. dr. żel. w Janówcu i Domasławku
o 17 klm. W roku 1153 Zbilut zakładając
w Łeknie klasztor cystersów, nadał im R.
z jeziorem i inne włości; r. 1218 papież Hono-
ryusz III, przyjmując klasztor ten pod opiekę,
wymienia w akcie R. między posiadłościami
klasztornemi. W 1222 r. arcyb. gnieźnieński
Wincenty potwierdza dziesięciny, dawane
klasztorowi z tych posiadłości. W 1578 r.
składało się R. z 12 śladów i 4 zagrod.; około
1618 r. było 10 łanów osiadłych, jeden soł-
tyski i 2 zagrodo Osada ta była własnością
klasztoru łekneńskiego (wągrowieckiego ) aż
do kasacyi. Wieś przechowała swą nazwę
pierwotną, lecz folwark miejscowy przezwano
Seehausen. 1tV ś ma 35 dm. i 245 mk.; w skład
okI'. wiejskiego wchodzi młyn Straszewski
(40 mk. w 2 dm.); cały okrąg ma 37 dm., 285
mk. (269 kat., 16 prot.). Domin. Seehausen
liczy 75 mk, w 5 dm.; obszaru ma 757'68 ha,
czyli 303'90 roli, 70'28 łąk, 51'24 past., 3'61
lasu, 7'93 nieuż. i 320'72 wody; czysty doch.
grunt. 3578 mrk; chów bydła i maślarnia;
właścicielem jest rząd pruski. W skład okI'.
domin. wchodzi fol. Karolinów z 43 mk. w 2
dm.; cały okrąg m:1 7 dm. i 118 mk. (38 kat.,
80 protest.). E. Cal.
Rgilew Korzecznik, w XVI w. Rgylowo, os.
młyn. nad rz. Rgilewką, pow. kolski, gm.
Kłodawa, par. Bierzwiemla Długa, odl. od
Koła w. 19; ma 2 dm. 21 mk. Wspomina tę
osadę Lib. Ben. Łaskiego (II, 453) w opisie
par. Kłodawa. Istniał także folw. (i wś?) t. n.,
niewykazany w ostatnich spisach urzędowych.
Miał on 24 włók ziemi pszennej (2 wł. łąk).
W 1827 r. było tu 14 dm., 118 mk. Według
reg. pob. pow. łęczyckiego z r. 1576 wś Rgie-
lewo, w par. Kłodawa, własność Mateusza
Rgielewskiego, miała 10 łan., 2 zagr., 9 osad
(Pawiński, Wielkp., II, 78).
Rgilewo, ob. Gilawa.
Rgilówka al. Rgilewlw al. J{lodawica, rzecz..
ka, powstaje w zachodniej części pow. łę-

Rha
czyckiego, z błot gminy Mazew, pod wsią So-
bótka, na linii wododziału Warty i Wisły.
Podczas gdy przeważna część obszaru pow.
łQczyckiego i kutnowskiego należy do dorzecza
.Wisły za pośrednictwem Bzury tudzież Och-
ni i Przepowy, dopływów Bzury, to z małej
części zachodniej pow. kutnowskiego R. upro-
wadza wody do Warty. Z obszaru gm. Ma-
zew przechodzi ona do gm. Rdutów (pow. ku-
tnowski), płynie przez wsi: Radzyń, Rycerzew
i Rdutów, przechodzi na obszar pow. kolskie-
go, przechodzi przez wsi: Pomorzany, os.
Kłodawę, Barłogi, Krzykosy, Grzcgorzewicc i
w gm. Czołowo, pod wsią Powiercie, wpada do
Warty powyżej Koła. Długość biegu 5 mil.
Przyjmuje w pow. kutnowskim pod Rduto-
wem z praw. brzegu strugę od Kalenia a
w pow. kolskim pod wsią Barłogi rzkę Kąpiel
z praw. brzegu. Bl'. Ch.
nhaczew, pow. skwirski, ob. Ralwczew i
Rohaczew.
Rheda (niem.), ob. Redel.
Rheden, ob. Radzyn.
Iłhein, ob. Ryn.
Rheinfeld (niem.), ob. bzyjaŹ1L
Rheinllluehl, dobra, pow. re szelski, sto p.
Bischdorf.
Rheil1sdorfshof, dobra, pow. reszelski, 1
klm. od Reszla (st. p., tel. i kol. żeL).
RheilJsfelde al. Stadienlwj, wybud. na pol.-
prus. Mazurach, pow.lecki, st. p. i tcl. Ryn.
Rheil1sguth, ob. Ryńskie.
Rheil1shof, dobra na pol.-prus. Mazurach,
pow.lecki, st. p. Ryn.
RhYI1, ob. Rojewo, pow. międzyehodzki.
Ri..., ob. Ry.... i Rz...
Riabce, ob. Rabce.
Riabcowo, wś nad Dnieprem, pow. bielski
gub. smoleńskiej, przy drodze z I waszkowa do
Syczewld, o 22 w. od Iwaszkowa, most na
Dnieprze; st. dr. żel. orłowsko-witebskiej, po-
między st. Tyczynino (o 9 w.) a Peres na (o
15 w.), o 157 w. od Witebska, 30 w. od Smo-
leńska, a 331 w. od Orła.
Biabinówka, ob. Rabinówka.
Riabki, ob. Rabki.
Riabowo, wś, pow. suraski, w 2 okI'. pok.
do spraw włośc., gm. janowicka, w 1863 r.
127 dusz rewiz.
Riapedi, węg. Repede, wś, hr. beregskie
(W ęgry), nad rz. Latorczą, ma kościół paraf.
gr.-katol., 492 mk.
Riasl1a, ob. Raśna.
Biazałł, ob. RazaJJ.
Riażsk, ob. Rażslc.
Ribbecal'dt (niem.), dobra ryc. w Pomcra-
nH, pow. Greifenberg, st. p. tamże.
Ribben 1.) ob. Rybno. 2.) B., ob. Lepalo-
then.
Ric
639
Ribbel1ischkel1 al. Ribbeniszken, wś na prus.
Litwie, pow. gołdap ski, st. p. Zitkiemy.
Ribbenkrug, wyb. do Maćkow należące,
pow. gdański górny; 1885 r. 1 dm., 8 mk.
Ribbel'tow, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
kD.mieilski, st. p. Wielun (W ollin).
Ribbiunen, wś, pow. gąbiński, sto Walter-
kehmen.
Ribenz (niem.), ob. Rybieniec.
Ribienke (niem.), ob. R1/bin7.o.
Bibizal1ty al. Rebizanty, poszczególne domy
koło Huty Rożanieckiej, na obsz. dwor. Rudy
Rozanieckiej, w pow. cieszanowskim.
Ribnik, węg. Uj- Vasar, wś w hr. goemoer-
skiem, ma kościół par. ewang., 281 mk.
Ribnosee (niem.), 0b. Rybno.
Richal'dshoehe, posiadłość w pow. czarn-
kowskim, tuż pod Trzcianką, ku południowi;
okqg wiejski, poczta i st. dr. żel. w Trzcian-
ce, 1 dm. i 11 mk.
Richau 1.) folw. i karczma, pow. welawski,
st. p. i tel. Alembork. 2.) R., wś i fol., tamże,
st. p. i tel. Welawa. 3.) R. Klein, os., tamże.
Richenwalde (niem.), ob. RychwaU.
Bichnau (niem.), ob. Rychnowy i Ryclmowo.
Richl1ó (węg.), ob. Ryclmawa
Richtel1berg, miasto w Pomeranii, pow.
Franzburg, o 21 klm. na płd.-zach. od Stral-
sundu. Gleba piaszczysta, w okolicy torfowe łą-
ki i dobre role orne. Między R. a Franzburgiem
leży jeziorko, wydające szkodliwe wyziewy.
Równie szkodliwe S1\ wyziewy łąk torfowych,
dla tego przy epidemicznych chorobach stan
zdrowia tu gorszy, jak gdzieindziej. W 1885
r. było 1970 mk. ewang., trudniących się rol-
nictwem, handlem zbożowym, drzewa i bydła.
\V mieście są dwa wielIde browary, trzy go-
rzelnie, młyn parowy. Gorzelnie wyrabiają
też drożdże na większą skalę. Jest w R.
zakład dla preparandów, agentura pocztowa.
Richterhof, posiadłość, w pow. krotoszyń-
skim, o 9 klm. na wschód-północ od Kroto-
szyna (poczta, st. dr. żel.); par. Kobierno, okI'.
wiejski Jasnopole (Hellefeld), 1 dm. i 7 mk.
Richtel'hof (niem.), folw. do Mierzynka
należący, pow. lubawski; 1885 r. 1 dm., 3 mk.
Iłichtersdorf, wś, pow. toszecko-g1iwicki,
par. Gliwice, Graniczy od północy z Gliwica-
mi. Vi 1861 r. było 284 dm., 1279 mk. (1 ew.,
2 żyd.), 1306 mI'. obszaru (900 mr. reli). Szko-
ła katol. od 1103 r.; cegielnie podmiejskie.
Bichthof (niem.), ob. Rychtowo.
Richthof, fol., pow. rybacki, st. pocz. Po-
wayen.
Richwald (węg.), ob. Rychwałd.
Riczka 1.) al. Rzeczka al. K01'czyna, po-
tok, powstaje z kilku strug spływających
z płn.-wsch. stoku ramienia górskiego Para-
szki, z lasu Litwiszcza. Płynie pod nazwą
Wielkiej Riczki w kierun. płn.-wsch., przyj-

840
RIo
muja,c od praw. brzegukilkadopływ6 w , z tych
najważniejszy Riczka Mała. Wypływa on
z lasu Litwiszcza, płynie wzdłuż płd.-wsch.
granicy gm. Korczyna na płn.-wsch. a potem
na północ. W całym biegu płynie lasem wśród
gęstych zarośli. Ujście R. M. wznies. 423 mt.
npm. Dwa klm. na płd.-zach. od tego ujścia
koryto rzeki wznosi się nagle do 6 mt. i
tworzy wodospad zwany Hurkało, spadający
z prostopadłej ściany z wysokości 7 mt.,
wznies. 549 mt. npm. Powyżej Hurkała jest
kilka pomniejszych wodospadów. Od ujścia R.
M. przepływa główny potok wś Korczyn, dzie-
ląc ja, na Korczyn Rustykalny i Szlachecki.
Między R. Małą a Wielką leży lesiste wzgó-
rze Kiczera, ze szczytem 945 mt. npm. Ucho-
dzi do Stryja z praw. brzegu. Długość głó-
wnego ramienia, t. j. Wielkiej R., wynosi 9
klm., a łllałej R. 7 klm. 2.) R. al. Rzeczka,
potok, powstaje w obr. gm. Rzeczki, w pow.
kossowskim, w płd.-zach. części tej gminy,
z pod Czarnego Gronia (1374 mt.), szczytu
w pasmie karpackim, Ihrec zwanym, ze źró-
deł leśnych. Płynie na płn. przez obszar gm.
Rzeczki, zabieraja,.c liczne strugi, między nimi
największy Szendriuk i Kamieniec, opływaja,.c
od zach. znaczny dział górski Bukowiec
(1061 mt.), następnie zwraca się na wschód,
płynąc dolina,. górską, nad która,. od płn. roz-
postarł się dział górski, Bruśny zwany, do-
chodza,.cy do 966 mt. npm.; wreszcie zwróciw-
szy się na płn.-wschód w obrębie gm. Soko-
łówki, u płn. stóp góry W oronicza (749 mt.)
a płd, stóp góry Starej Goi (880 mt.), wpada
do Rybnicy z lew. brzegu. Długość biegu 15
klm. Źródła leżą na wys. 1100 mt., ujście zaś
450 mt. npm. 3.) R. aL Rzeczka, potok, pow-
staja,.cy w gm. Brykuła Nowa, pow. trembo-
welski. Płynie na płn.-wschód, przepływa
wś Darachów, poniżej której łączy się od lew.
brzegu z potokiem napływającym od Tiutko-
wa i tworzy Darachowski potok, prawy do-
pływ Seretu. Długość biegu 7 klm. 4) 8.
Diduszkowa, nazwa pot. Czarnej rzeki, dopt
Czeremoszu Czarnego (ob. I, 739). 5.) R. al.
Rzeczka, nazwa ludowa pot. Babicy, dopływu
Czarnego pot. (ob.). 6.) 8., pot., ob. Bulmy-
kowaty. 7.) R., pot., ob. Rudka Gniła. 8.) R.
al. Rzeczka, potok, w obr. gm. Wesela, hr. 0-
rawskie, pow. namiesłowski. Wypływa ze
żródeł leśnych, z pod 'Vahanowa wierchu
(922 mt.), płynie na płd., potem na płd.-zach.
i wpada u stóp góry Palenicy (860 mt.) z lew.
brzegu do Wesełówki, dopł. Orawy Białej.
Długość biegu 5 klm. Od wschodu wznoszą
się szczyty Kunó wierch (743 mt.), Pel-
kówka (921 mt.) i Slepczanka (925 mt.); od
zach. zaś RadykaInów (934 mt.), Redykano-
wo (926 mt.) i Palenica (860 mt.). BI' G.
Riczka 1.) al. Rzeczka, domy w Turzem,
Rle
pow. staromiejski. 2.) B., ob, Rzeczka i
Riczki.
Riczki 1.) al. Riczka, część Zielonej, w pow.
nadworniańskim. 2.) R., ob. Rzeczki.
Ridbach, wś na niem. Warmii, pow. reszel-
ski, st. pocz. i tel. Biskupiec.
Riddelsdorf (łotew. Riddelzeem), dobra
pryw. w Kurlandyi, w oh, tukumskim, pow.
talseński, par. kandawska.
Ridszen al. Peter Minutlten, wś, pow. szy-
łokarczemski, st. p. Jugnaten.
Rieben (niem.), ob. Rybno.
Riebenfelde, majętność prywatna w Po-
meranii, pow. pierzycki, st. p. Pierzyce.
Riebenhof (niem.), ob. Rzepiska.
Riebenkrug (niem.), ob. Rybińska Karczma.
Riebesthal, podleśnictwo, ob. Golub (t. II,
660).
Riebitz, dwoje dóbr ryc. w Pomeranii, pow.
kamień ski, st. p. Gr. Justin.
Riebna, niem. Riebnig, wś i dobra nad O-
drą, pow. brzeski (na Szląsku), par. ew. Sto-
brów (Stoberau), kat. Karlowice. W 1842 1',
43 dm.. 379 mk. (57 katoL). Szkoła ewang.
Hodowla owiec.
Rieck, rzeczka, dopływ Bałtyku w Pome-
ranii, uchodzi na lewo od ujścia Odry.
Riedelsberg 1.) wś kościelna na pruskiej
Litwie, pow. gąbiński, posiada kościół paraf.
katolicki, należący do dyecezyi warmińskiej.
Około 1880 r. było 383 komunikujących. Lu-
dność wsi litewska. 2.) R. al. Riedelsruh, os.,
pow. ragnecki. st. Wischwill.
Riedki, wś, pow. orszański, gm. Nowy
Tuchyń, ma 24 dm. i 165 mk., z których 1
zajmuje się kołodziejstwem.
Riedseif (niem.), potok, wytryska w Be-
skidzie spiskim, w obrębie gm. Kryżowej
(węg. Keresztfalu, niem. Kreuz), w hr. spiskim,
pow. popradzkim, z pod góry Donnerkaul
(828 mt.); płynie na płn.-zach. dolina,. górską,
na płd.-zach. od wsi Krzyżowej wpada do
Popradu z praw. brzegu naprzeciwko Białej
Spiskiej (Bela). Br, G.
Riege (niem.), ob. Leżenica.
Riegel (niem.), szczyt w grzbiecie Grani
Pośredniej (Mittelgrat), w Tatrach spiskich.
Nazwa pndana na mapie Tatr Korzistki i ma-
pie okolicy Łomnicy Pauliny'ego. W znosi się
on na płd.-wsch. od turni Pośredniej Grani
(2440 mt.), w tym miejscu, gdzie na fotodruk,
mapie Tatr (1: 25,000) mamy szczyt Kirchen-
turmspitze. Ob. Rygle Kalbacltu. Br. G.
Riegel 1.) wś i fol. nad rzką Leise bach
(dopł. Odry), pow. strzygłowski, par. ewang.
Koiskau. W 1842 r. 16 dm., dwór, foL, 106
mk. (2 kat.), młyn wodny. Ruiny starej wie-
ży sklepionej o 3 łokciowych murach. 2.) R.,
ob. Rahalli.
Riegenberg aL Lange Riegenberg, pol. Dluga

Rie
Góra, wzgórze, w pow. obornickim, na zachód
od Ryczywoła i Połaj ewa, pod Krosinkiem
(Mapa sztab.).
Hiegersdorf (niem.), ob. Ruclzice.
Hiegersdol'f 1.) 1464 Rudigersclorf, 1534
Ruegerstor.ff, wś i dobra, pow. prądnicki. Skła-
da się z dwóch oddzielnych wsi. R. Gl'aeflich
posiada kościół par. katol. (od 1803 r.) i dwie
szkoły katol. i ewang. W 1861 r. było 165
dm. i 1181 mk. (301 ewang.), tudzież 3655
mr. (3254 mI'. roli). R. Antheil, wś i dobra ryc.,
1861 r. było 70 dm., 487 mk. (91 ew.). Do-
bra należały do 1820 r. do miasta Prądnika,
mają 532 mr. (435 mI'. roli), wś ma 566 mr.
R. par., dek. prądnickiego, miała 1869 r. 2796
katol., 1760 ewang. 2.) R., pow. ząbkowicki,
ob. Potwol,6w.
Rieglitz, niem., ob. Regulice.
Riekenhof (niem.), wyb. do wsi Schaefe-
rei należące, pow. kwidzyński; 1885 r. 1 dm.,
9 mk.
Hiekellhof, pow. elbląski, ob. Moeskenbe1'g.
Hiekotka, wś, pow. czauski, gm. Horodeck,
ma 49 dm. i 255 mk., z których 7 zajmuje się
wyrobem naczYIl drewnianych, 3 wyrobów
z łyka i kory, 2 tokarstwem, 22 furmaństwem.
Hielischken al. Peter Turnen, wś, pow. szy-
łokarczemski, st. p. Schakuhnen.
Biemberg 1.) wś i dobra nad rz. Katzbach,
pow. złotoryjsko-hajnowski, par. ew. Roech-
litz. W 1842 r. 50 dm., dwór, folw., 365 mk.
(43 kat.), 2 młyny, fabryka mąki z kości. 2.)
B., fol. do Drożek, pow. namysłowski. 3.) H.,
1343 Rimbergk, 1361 Rymberg, wś i fol., pow.
wołowski. Posiada kościół par. ewang. W 1842
r. 113 dm., dwór i fol., 673 mk. (27 katoL),
szkoła ewang., dwa młyny, cegielnia, gorzel-
nia. Kościół par. istniał już 1353 r. W 1575
zajęty przez protest. i przebudowany; od 1654
do 1708 r. w ręku katolików. Wieś własno-
ścią Wrocławia od 1550 r. Do R. nalezały:
wś i fol. Jaeckel, 1301 Jeykindol'f, 1345 Jeyko-
wicz, mające 20 dm., fol., 125 mk. (12 kat.) i
osady: Hauffen, Voigtswaide (5 dm., 60 mk.),
Warteberg.
Hiemendorf, 1397 Rymendor.ff, wś, pow.
lwowski (na Szląsku), par. Wuenschendorf.
W 1842 r. 46 dm. 194 mk. (5 kat.), szkoła
ewang., piec wapicnny. Do R. należy Neu-
muehl, os. nad rz. Bober.
Hiemer Berg, góra, 706 mt. wznies., na
obszarze wsi Oberszal', w pow. karniowskim.
Riemerstheide, 1338 Renarsheide, 1373
Reymnartsheide, wś, pow. nissański, posiada
kościół par. katolicki, patron. królewskiego (od-
budowany po 1791 r.), szkolę katol. W 1861
r. było 112 dm., 749 mk. (2 ew.), 3828 mI'.
Należała do dóbr biskupich. W 1588 r. we-
dług regestrów biskupich było 36 włók, z tych
Słownik Geograficzny T. !X.-Zeszyt 105.
Rle
641
2 kościelne, 9 sołtysich. Parafia P. obejmo-
wała w 1861 r. 2119 dusz.
Hiemesvorwerk, fol., pow. jeleniogórski,
odI. '/, mili od mta powiat.
Riemswalde, os., pow. świętosiekierski, st.
p. Kobbelbude.
Hienau 1.) os. leśn., pow. królewiecki, st.
p. Liska-Schaaken. 2.) H., dobra ryc., tamże,
7 klm. od st. p. i tel. 'V ulfshoefen. Obszarll
1368 1 / 2 ha. Cegielnia.
Rienow, dobra ryc. w Pomeranii, pow. Re-
genwalde; st. p. tamże.
Ries, os., pow. czarnkowski, z pocztą w Ję-
drzejowie (Putzig); nie jest wykazaną w Spi-
sie gmin i okręgów.
Riesdorf (niem.), ob. Ruszkinowce.
Hieselei, wyb. do Klaudynowa należące,
pow. wałecki; 1885 r. 1 dm., 11 mk.
Hieselfeld, wś, pow. gdański nizinny, st.
p. Gdańsk, 4 klm. odl., par. kat. kaplica kró-
lewska w Gdańsku, ma 1007 ha (626 lasu);
razem z os. leś. Lipą liczyła 1885 r. 4 dm.,
7 dym., 33 mk., 4 kat., 29 ew.
Hiesenbel'g al. Hueningberg (łotew. Milsu-
kalns), wzgórze w Kurlandyi, w par. tukum-
skiej, wznies. 390 st. reńskich; ob. Huening.
Hiesellburg (niem.), pow. szubiński, ob.
Oleszno.
Riesellburg (niem.), ob. Prabuty.
Hiesenkirch, dok. 1376 Resinkirch, wś
w Pomezanii, pow. suski, st. p. i par. katol.
Prabuty, kościół ewang. w miejscu. Posiada
2 klas. szkołę ewang. (2 naucz. i 146 dz.).
Obszar wynosi 1828 ha (250 łąk i 1426 roli).
W 1868 r. było 231 bud., 114 dm., 926 mk.,
918 ew., 8 kat.; zaś 1885 r. 120 dm., 150
dym. i 815 mk. (798 ew., 12 kat., 5 dyssyd.).
R. leży nad połudn. brzegiem jez. Dzierzgoń.
Kościół istniał tu już w XIII w. (ob. Zeitschr.
fuer d. Gesch. Ermlands, V, str. 541). Dus-
burg donosi, że dawniej stał tu stary gród
pruski, który r. 1236 zburzyli Krzyzacy pod
wodzą Henryka z Misnii (III, c. 9 i 14). R.
1376 odnawia bisk. pomezański :Mikołaj dla
wsi tutejszej przywilej na 166 włók na pra-
wie chełmińskim. Proboszcz dostaje 6 włók,
sołtys Dyteryk 5 włók wraz z trzecim fenig.
kar sądowych. Od każdej włóki ma czynsz
wynosić 16 skojców bez 10 fen. i 2 kury rocz-
nie; od 10 wł., podzielonych między mieszkań-
ców, będą płacili pół grzyw. ale względem
nich będą wolni od sluzby. Proboszcz będzie
pobierał po pół korcu żyta i tyleż owsa me-
sznego od każdej włóki. Od ogrodników bę-
dzie pobierał po 2 kury od każdego. Wś ma
2 karczmy posiadać, które dawać będą 1
grzyw. czynszu i służbę czynić jak posiadacze
2 włók. Będą także prob. dawały mesznego
tyle jak od 2 włók dostaje. Dan w Prabu-
tach (Resinburg) d. 3 lut. (ob. Gesch d. Bisth.
4:1

642
Hie
Pomesanien v. Cramer, str. 98). R. 1470 na-
daje bisk. pomezański Wincety. Kiełbasa
wiernemu Jerzemu Unger przywileJ na sołec-
two tutejsze, zawierające 5 włók, na prawie
chełm., z wolnem ryboł. w jez. DzierzgOll ma-
łemi narzędziami dla własnej potrzeby. Dan
w Kwidzynie w dzień św. Małgorzaty (ob.
tamże, str. 178). Pierwszy pleban ewang. na-
stał tu r. 1542. W 1809 r. przypadało tu na
60 (około) mk. 15 nazw polskich (ob. Kętrz.
O ludno pol., str. 207). W W. XVI napotyka-
my tu także między włościa.nami dwie pol:
skie nazwy: Ihene Polak, t. J. Jana Polaka i
Bartosza Starostę (tamże, str. 206). Kś. Fr.
Riesenthal, także Rischley, wś, pow. trze-
bnicki, par. ew. Psary. W 1842 r. 5 dm., 32
mk. (14 kat.).
Rlesenthal, len. należące do Pruskiego
Frydlądu, pow. człuchowski. W 1868 r. 7
bud., 1 dm., 3 mk. kat., 29 ew.; 1885 r. 3 dm.,
30 mk.
Rieseowalde (niem.), ob. Stańlcowo.
Rietawas, ob. Retów.
Rłeth, dobra ryc. w Pomeranii, pow. Uec.
kermuende, 8t. p. Gr. Muetzelburg.
Rietscbel1, wś, pow. rozborski, par. ew.
Dubice (Daubitz). Do 1815 r. należała do Sa-
skich Łużyc. W 1842 1'.38 dm., 298 mk.,
młyn wodny, smolarnia, cep-i:lnia, ło:uy k-
mienia, kopalnie torfu. Lesmctwo krolewsklC
R. obejmuje 10,000 mI'.
Rietscbeutz Nieder i Ober, 1368 Reziz, Rze-
czyca (?), wś i dobra, pow. głogowski, ar.
ew. Rostersdorf, kościół paraf. katol. w mej-
scu. W 1842 r. 43 dm., dwór, 2 fol., 511 mk.
(71 katoL), szkoła ewang. i katol. Dobra na-
leżały do fundacyi dla 5 panien szlacheckich
(kanoniczek?), założonej w 1782 r. przez hr.
von Schwerin. Do dóbr należały lasy rozle-
głe, młyn wodny (nad Czarn ,;odą), tudzież
Teichvorwerk, Waldvorwerk i ZlCgelvorwerk.
Rietzkel1 (niem.), ob. Wygoda.
Riewahle, ob. Rywałd.
Rieiica, ob. Rzeżyca.
Riłl' (niem.), ,ob. Rewa. .
Rika, część Zabiego, w pow. kossowslum.
Riki 1.) gajówka na obszarze dwoI'. Sta-
rzysk, pow. jaworowski. 2.) R., ob. Rzeki.
Rikijaus (żmujdz.), ob. Rekijów.
Rikoczew, jezioro, ob. Puchaczów.
Rikowitz (niem.), ob, Rutkownica.
Rm (niem.), ob. Relów,
Rilla (niem.), ob. Ryłla.
RilUabal1ya, wś, hr. goemoeI'skie (Węg.),
st. węg. kol. płn., st. tel., kościół par. ewang.,
450 mk. Zyzna gleba, lasy; w okolicznych
górach znajdują się kryształy górne i topazy,
dawniej było też złoto.
Rhnarska Bl'czawa, węg. Rima Brczo,
ws, w hr. goemoerskiem (Węgry), przyst.
Rin
węg. kolei płn., kościół par:.ew., 46 mk.
Nieurodzajna gleba, lasy, zdroJ s.<\czawlOwy,
Odlewnie i kuźnice żelaza.
Rimaszecs, miasto w hr. goemoerskiem
(W ęg.), st. węg. kol. płn., st. poqzt. i tel., ko-
ściół paraf. katol. i ewang. Zyzna gleba,
przemysł rękodzielniczy, jarmarki, szczegól-
niej na konie, 1378 mk.
Rima SzolUbat, ob. Rymal'ska Sobota.
Rimawa, lewy dopływ Bodawy, lew. do-
pływu Hornadu (praw. dopł. Cissy).
Rimawic, węg. Rinwca, wś w hr. goemoer-
skiem, ma 374mk., utrzymujących się z koło-
dziejstwa i furmaństwa.
Rima-ZaluzsaI1Y, ob. Zaluzani.
RilUlUlack, wś, pow. iławski, st. p. Wilden-
hoff.
RilUoca, ob. Rimawic.
Rimsabt, rzeczka w Kurlandyi, dopły
Wenty z prawej strony, w par. goldyngskieJ.
Po przyjęciu Mergunu przybiera nazwę eseh-
ja. Nadto przybiera rzkę Welsen, ktra a
przestrzeni 70-80 stóp przepływa pod Ziemią.
Ril18Chow, pow. wrocławski, ob. I1'snacaw.
Rinauel' Bel'g, ob. Galtgaben. . .
Ril1del'ol't Alt i Neu, ws, pow. lablewski,
st. p. i tel. Labiewo. .
Rindseln, dobra pryw. w KurlandYi, z folw.
Klein-Rindseln, w okr. tukumskim, pow. talseń-
ski, par. kanda wska.
Ril1duppel1, folw., pow. tylżycki, st. p,
Tylża.
Ringa, jezioro w pow. świę'1iańskim, pod
wsią Podwornie.
Ringeis, folw., pow. rybacki, st. p. Laptau.
Ringen 1.) (łotew. Rubb.es), dobra. pryw.
z kośc. ewang., w Kurlandyi, w okr. i pow.
goldyngskim, par. frauenburska. Do dóbr .
i Gross-Essern (łotew. Leela-Ese:e) nal.ezy
15 folwarków. Do tutejszego kosCloła zalIcza
się filia WadcJaxen, w par. auceńskiej (okI'.
tukumski). St. dr. żel. mitawskiej (Ryga-Mo-
żejki), między :Możejkami a Auz, o 112, w. ?d
Rygi a 20 w. od lVIozejków. 2.).ą., ws k.oc,
w okr. dorpackim gub. inflanckeJ (ry.skwJ)!
niegdyś zamek, w murach ktorego JeUlCl
dorpaccy urządzili gałęź kolegium dorpackie?,o,
które tam przetrwało do 1626 r., poczem Je-
zuici wygnani zostali przez Szwedów.
Ringen, ob. Rynie.
Ringlackel1, wś, pow. welawski, st. p. i tel.
Taplacken.
Ringmumlsboff, st. dr. że1. rysko-dyne-
burskiej, w gub. inflanckiej, między Roemers-
hoffem (o 20 w.) i Ogerem (o 16 w.), o 156 w.
od Dyneburga, a 49 w. od Rygi.
Rink, jezioro w pow. reszelskim, ob. Jezio-
rany (t. III, 575). .
Rillkau, leśnictwo, pow. bydgoskI, O 4 klm.

Rio
na. płn. od Bydgoszczy (par., poczta i st. dr.
żeL); ma 5 dm. i 31 mk. (1 kat.).
Hinkowken (niem.), ob. Rynkówka.
Hinkuln, przyległ. dóbr pryw. Gross- Wir-
ben, w okI'. tukumskim, pow. talseński, par.
zabelllska (Kurlalldya).
Hinnen, jedno z ramion Nogatu.
Hinnergang Niźni i Wyźni, osada górnicza
w obrębie Hnilca Małego, w hr. spiskiem, pow.
hornadzkim, dystrykcie lewockim; ob. Hnilec
Maly. Br. G.
Hinnersdorf Gl'OSS i R. Klein, pow. lubiński
(Lueben). R. Gl'OSS, wś i dobra, posiada lm-
ściół par. ewang., założony jeszcze przed re-
formacyą. W 1842 r. 43 dm., dwór, 322 mk.
(4 kat.), 2 młyny wodne, cegielnia, hodowla
owiec. R. Klein, kat. par. Eisemost; 1842 r.
24 dm., 164 mk. (32 kat.), 2 młyny wodne.
Hinscht (niem.), ob. Ryńszt.
Hione, ob. Riwne.
Ripel., ob. Rypień.
Hipielełowkis, zaśc., ob. Rapielalawka.
Ripkeim,dobra ryc., pow. welawski, 3 klm.
od st. p. Gruenhayn. Obszaru 788 ha, ce-
gielnia.
HipJauken, folw., pow. węgoborski, st. p.
Rosengarten.
Rippen 1.) dobra ryc. i młyn, z folw.
ErichswaIde, Julienhof, Ludwigsthal, Packe-
rau, '\Vedderau, pow. świętosiekierski, 3 klm.
od st. p., tel. i kol. żel. Lud wigsort. Obszaru
1809 ha, cegielnia. Por. Honeda. 2.) R., leśni-
czówka, tamże, st. p. Hermsdorf.
Ripsch (niem.), ob. Repaszy.
Rischke (niem.), ob. Ryszka.
Hisenau, wyb. do Rychemberka należa,ce,
pow. gdański nizinny.
Rissdorf (niem.), ob. Ruszkinowce.
Rissdorferbach (niem.), ob. Rusz7cinowski
potok.
Rissno\V, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
kamiński, st. p. Alt-Sarnow.
Ristow 1.) dobra ryc. w Pomeranii, pow.
białogrodzki, st. p. Wendisch-Tychow. 2.)
H., wś pod Sławnem, pow. sławiński w Pome-
ranii. W 1304 r. występuje jako świadek
Henneke de Ristowe (ob. P. U. B. v. Perlbach,
str. 554). 3.) R. Stary i Wielki, dobra ryc.
i majętność prywatna, w Pomeranii, pow. sła-
wiński, st. p. Sławno al. Latzig.
RiteJ.., folw. dóbr koronnych Alt-8chwar-
den (łotew. '\V ezz-8zwahrdes), w okI'. i pow.
goldyngskim, pal'. frauenburska (Kurlandya).
Ritschdorf, przys. w pow. trzebnickim, ob.
Leipe 4).
Ritschen, ob. Rujczyn.
Ritschenwalde, ob. Ryczywól w pow. obor-
nickim.
Hittel (niem.), ob. Rytel.
Rittenhof, dobra koronne w Kurlandyi,
Rit
643
w okI'. zelburskim, pow. frydrychsztacki, par.
nereteńska.
Ritterbach, rzeka na Łużycach, lewy do-
pływ Szprewii, ob. Łużyce (t. V, 841).
Ritterberk, ob. Rittersberg.
Ritterhof, folw., pow. świętosiekierski, st.
p. Hermsdorf Ostpr.
Rittel's; wybud., pow. morąski, st. p. i tel.
Libszta t.
Rittersberg, dobra ryc., pow. człuchowski,
st. p. Brzęcznica (niem. Stegers) 5 klm. odl.,
st. kol. Baerenwalde (o 7 klm.), par. katol.
Fersztnowo, ewang. Elzanowo. Posiada ko-
ściół ewang. filialny, 636 ha (48 lasu, 60 łąk
i 481 roli). W 1868 r. 25 bud., 9 dm., 85 mk.,
15 kat., 70 ew.; 1885 r. 10 dm., 17 dym., 112
mk., 16 kat., 96 ew.; z tego na folw. Huetten
przypadały 3 dm. i 32 mk. Właścicielem
1858 r. Demiński; 1885 r. Nehring. Według
taryfy poborowej z r. 1648, gdzie uchwalono
pobór podwójny a akcyzę potrójną, płacił tu
Zychcki od 2 włók osiadł. i 3 ogrod. 4 fl. 24 gr.
(ob. Rocz. T. P. N. w Pozn., 1871, str. 190).
Podług taryfy na symplę z r. 1717 płaciły
tutejsze dobra 27 gr. (ob. Cod. Belnensis
w Peplinie, str. 95). R 1885 nabył dobra
v. Livonius z Chojnic za 126,000 mrk. Daw-
niej istniał tu kościół katolicki. Z akt pro-
wincyonalnego synodu arcyb. Wężyka z r.
1628 dowiadujemy się, że był przez inowier-
ców zabrany. Za czasów oficyała Trebnica.
1'.1653 istniał już kościół luterański (ob. Utra-
cone kościoły ks. Fankidejskiego, str. 337).
RittersbCl'gerhuette, dziś Huette zwany,
folw. należący do Rittersberg.
HittersfeJde al. Neu Maygunischken, Hojl-
mannshoj, wś, pow. gębiński, st. p. Walter-
kehmen.
Hittershausell (niem.), ob. Szczepanki.
Rittershof, I)osiadłość w pow. wyrzyskim,
tuż pod Nakłem, ku południowi.
Rittersneusaasz al. Sandershoejchen (niem.),
folw., pow. wystrucki, st. p., tel. i kol. żel.
W ystruć.
Ritterstreu, folw. na prus. Litwie, pow.
ragnecki, st. p. Kraupischken.
Ritterswalde, 1301 Ru7cer8walde, 1371 Rug-
7cirswalde, wieś i dobra rycerskie i królewski
obręb leśny, pow. nissański. W 1861 r. 147
dm., 851mk. Kościół filialny par. Oppers-
dorf pochodzi z XIII wieku; szkoła katol.,
młyn wodny. Dobra rycerskie mają 393 mr.;
wieś ma 46 gospod., 23 ogrod., 40 komom.;
obręb leśny królewski 857 mr. Ogółem cały
obszar miał 6782 rur., wtem 2578 mI'. lasu.
Hitterswalde (niem.), os., pow. pilkałow-
ski, st. p. Rautenberg.
Ritterthal, dobra, pow. świętosiekierski,
st. p. Balga.
RittibaJde, ob. Ryc!Jbal.

644
Rit
RittigkeitschelJ, wś, pow. stołupiański, st.
p. Trakehnen.
Ritzerow (niem.), dobra ryc. w Pomeranii,
pow. białogrodzki, st. p. Reinfeld.
Ritzig, dobra ryc. w Pomeranii, pow. Schi-
welbein, st. Reinfeld.
Ritzkenkrllg al. Jeruzalem, karczma w pc.
wiecie bydgoskim, o 1 1 / 2 klm. na północ od
Fordonia (par. i poczta), stacya drogi żel.
w Czersku o 7 1 / 2 klm.; 6 mk. w 1 dm.
Ritzneudorf, wieś w Łużycach, ob. Nowa
Wieś (t. VII, 213).
Ritzow 1.) dok. Ritltzow, Ricevo, wś w Po-
meranii, pod Słupskiem, pow słupski. W 1240
r. sprzedaje za 2 konie ks. Swiętopełk kape-
lanowi Hermanowi wieś Ricewo in Zlupensi
dyoecesi, wolną od wszelkich ciężarów (ob.
P. U. B. v. Perlbach, str. 60). Później r. 1288
posiada tę wieś klasztor w Belbuk (tamże,
str. 390). 3.) R., ob. Recowo. Kś. Fr.
Riwe, rzeka w Kurlandyi, płynie w par.
Szakkenhausen, uchodzi do Bałtyku.
Rhvna al. Rewna 1.) wś, pow. i obw. są,d.
wyżnicki, na praw. brzegu Czeremoszu, mię-
dzy nim a jego dopływem Wyzenką, na zach.
od Wyżnicy, należy do obszaru miasta Wyż-
nicy. W 1880 r. miała R. wraz z wólkami
:Maleniczne i Mezybrody (al. Międzybrody)
116 dm., 533 mk., z czego na samę Riwną,
przypada 84 dm., 339 mk. Co do wyznania
było 20 rz.-kat., 416 gr.-or., 52 żyd., a co
do narodowości 481 Rusinów, 52 Niemców.
W r. 1869 było 102 dm., 5fi1 mk. Parafia
gr.-orm. we 'Vyżence Górnej. Jest tu kaplica
gr.-orm., zbudowana przez gminę w 1883 r.
Właściciel Narcyz Aywas, Zofia Krzysztofo-
wicz i Mieczysław Węgrzynowicz. St. poczt.
Wyżnica. 2.) n. al. Równa, grupa zabudo-
wań na obszarze dworskim gm. Werbowiec,
pow. radowicki. Br. G.
Riwne (rus.) al. Rione, Równe, grupa zabu-
dowań wiejskich w gm. Kuczurmare, pow.
czerniowiecki. W r. 1880 było tu 9 dm., 46
mieszko Br. G.
Riwnia (rus.) al. Równia 1.) przysiołek
Stebnego, w pow. wyżnickim. 2.) R., wólka
w obr. gm. Banilli Mołdawskiej, w pow. sto-
rożynieckim. W r. 1880 było 24 dm., 135 mk.
Riwnyna (rus.) al. Równina, folwark na
obszarze Zastawny, w pow. kocmańskim, na
zach. od Zastawny. Br. G.
Rischoeft (niem.), ob. Rozewie.
Riza, jezioro w okręgu zelburskim (Kurlan.
dya), w pobliżu granicy gub. kowieńskiej,
długie 5 1 / 2 w., szerokie zaś do 2 w., połączo-
ne jest za pośrednictwem strugi z jez. Zieło.
Spływa do Dźwiny.
Riza. Nazwa pospolita w Karpatach buko-
wińskich na oznaczenie szczytów, połonin
i osad ludzkich. Przytaczamy ważniejsze. 1.)
Rob
B., szczyt w Karpatach bukowińskich, w okr.
Szypotu Kameralnego, pow. radowiecki, pod
42°43'45° wsch.-dług. g.F.a 47°46'50" płn.
szer. g., na płn.-wsch. od Tomnatyka (1567
mt.), u źródeł pot. Jałowiczory. Na zach. od
szczytu połonina Kozarki z zabudowaniami
halnymi. Wzniesienie 1377 mt. 2.) R., na
zach. od poprzedzają,cego stanowiska wznosi
się szczyt lesisty Groń Riza, wznoszący się
1222 mt., w obrębie powyższej gminy, na pr.,
t. j. wsch. brzegu pot. Saraty, dopływu Cze-
remoszu Białego. 3.) R., szczyt w Czarnym
Dziale, na płd.-zach. od poprzedzają,cego, w tej-
że samej gminie, pod 42° 37' 30" wsch. dł. g.
F. a 47°46'11" płn. szer. g., między Czere-
moszem Białym (od zachodu) a Saratą, jego
dopływem (od wsch.). Wzniesienie 1495 mt.
4.) R. al. Risza, w obr. gm. Storońca, w pow.
wyżnickim, pod 42° 44' 28" wsch. dług. F.
a 47° 58' półn. szer., między pot. Storońcem
a Rypieniem, dopływami Putyłówki. W znies.
1032 mt. Br. G.
Riza 1.) grupa chat w obr. gm. Storońca,
w pow. wyżnickim. 2.) R., grupa chat w gm.
Sergieu, w pow. wyżnickim. Na cmentarzu
kaplica gr.-orm. Br. G.
Rizany jar, uroczysko na lewym brzegu
Rosi, pod Korsuniem, pow. humański, naprze-
ciwko Jabłonówki, w pobliżu Wyhrajowa. Po-
przednio nazywał się Głęboki jar; nad nim
znajduje się 6 lub 7 mogił (ob. Korsuń, V, 39).
Rizy, grupa chat w obr. gm. Uścia Puty-
łowskiego, w pow. wyżnickim. Br. G.
Rjat' al. Riet', rzka, prawy dopływ Sejmu,
lewego dopływu Desny, wpadającej z lewej
str. do Dniepru. Przybiera Osetę i Osmanię.
Rjeczki 1.) wś, pow. neweIski, w 1 okr,
pok. do spraw włośc., gm. Trechalewo, w 1863
r. 5 dusz rewiz. 2.) R., wś, tamże, 14 dusz
rewiz.
Rjesak Muehle, tartak i olejarnia, pow.
wojerecki, w gm. Czarny Konjec.
Rjesza, ob. Rzesza.
Rmostka, szczyt w Karpatach bukowi{l-
skich, w dziale wodnym Czeremoszu i Seretu,
na granicy gmin Rostok i Berhometu Serec-
kiego, w pow. wyznickim, pod 42° 53' 15"
wsch. dłg. od F. a 48° 6' 20" płn. szer. W znie-
sienie 1084 mt. Od strony płn.-zachod. biji:\
źródła pot. Towarnicy, podi:\żają,cego na płn.-
zachód do Czeremoszu; od strony płd.-wsch.
znajdują się źródła Łopuszny, płyni:\cej na
płd.-wsch. do Seretu, od strony wsch. potoku
Leleczy, również dopływu Seretu. Na zach.
pochyłości rozległe połoniny należące do gmi-
ny Rostok. Br. G.
Rnowa lub Rnówka, rzka, ob. M1'owa.
Robach i Hakendorf, posiadłość .w wiecz.
dzierż., pow. elbli:\ski, na wielkich Zuławach
malborskich, nad lew. brzegiem Nogatu, któ-

Rob
ry tu niegdyś dzielić się miał na dwie części,
o li/a mili na zachód od Elbląga (par. kat),
st. p. Einlage, ma 64 ha. W 1869 r. 513 mk.,
465 ew., 15 kat., 27 baptystów i 6 menoni-
tów, 56 dm.; 1885 r. 58 dm., 105 dymów, 441
mk., 378 ew., 57 dyssyd., 6 kat. Kś. Fr.
Robacza łąka al. Hrobaca, Hrabaca łąka,
szczyt lesistego pasma, na granicy gm, Kóz
(od płn.) a Międzybrodzia Kobiernickiego «(fd
płd.), w pow. bialskim; wznosi się 830 mt.
npm. Na płn.-wschód szczyt Bujakowska gó-
ra, 749 mt. Od strony półn. las Kozy, w któ-
rym ma początek pot. Lipnik, dopł. Białej,
Pisarzówka, Leśniówka, Węgierka, dopływy
Soły. Br. G.
RobaczlJik, dziś Paradyż, niem. Paradies,
wyb. należące do Góry, pow. wejherowski,
st. p. Wejherowo. Czy miejscowość Robaczni-
ca, wymieniona u Kętrzyń., oznacza tę osadę,
nie wiemy.
Robaczyn, wś i fol., pow. kościański (Szmi-
giel), o 3 klm. na płd.-wschód od Szmigla,
nad strugą, (dopł. Obry), par. Szmigiel, poczta
i st. dr. żel. pod Starem Bojanowem. Między
1386 i 1399 r. występują, Polny z R. i różni
Robaczyńscy (Akta grodz. pozn.). W 1416 r.
wchodzi w skład opola przemęckiego (ob.
Przemęt); w1580 r. były tu 2 łany osiadłe,
1/ 2 pustego, 2 wiatraki, 2 osadn., 5 zagrodo i
30 owiec; R. należał dawniej do Bojanow-
skich, dziedziców Starego Bojanowa. Wś ma
26 dm., 191 mk. (90 kat., 101 prot.), obszaru
138 ha (98 roli, 17 łą,k i 3 lasu); czysty doch.
z ha roli 10'57 mrk, łą,k 9'79 mrk, lasu 4'31
mrk. Folwark liczy 63 mk. w 4 dm. i wcho-
dzi w skład okr. domin. Stare Bojanowo. Wła-
ścicielem jest Biron ks. Kuroński. E. Gal.
Robajcie, sioło we włości hoskiej (pow.
rossieński), wspomniane w dok. z 1593 r.
Robak, os. młyn. nad Pilicl\, pow. konecki,
gm. i par. Przedbórz, odl. od Końskich 43 w.,
ma. 42 mr.
Robak, młyn na Nerze (dopł. Prosny),
pow. pleszewski, o 2 klm. na płd.-wschód od
Pleszewa. Niewykazany w spisach.
Robaków 1.) fol., agent. poczt. i kom?ra
celna, na lew. brzegu Prosny, nad odnogą Ze-
gocińską, pow. pleęzewski (Jaroci1}.), O 12 klm.
na wsch.-płd. od Zerkowa, par. Zegocin (da-
wniej Szymanowice), poczta w miejscu, st.
dr. żel. w Chrzanie o 16 klm. R. składa się
z 4 dm. j 43 mk. (34 kat., 9 prot.); obszaru ma
207 ha (157 roli, 3 łąk); czysty doch. z ha
roli 17'60 mrk, łąk 13'71 mrk. Właściciel
Zygmunt hr. MycieIski. Komora celna nale-
ży do okręgu celnego pogorzelickiego. W r.
1876 wprowadzono z królestwa polskiego
przez R. 989 hektolitrów pszenicy, 718 żyta,
1 ł O jęczmienia, 100 cntn. rzepaku, 425 siana i
słomy, 35 chmielu, 3720 mt. kub. drzewa opa-
Rob
645
łowego, 669 sztuk drzewa użytkowego, 57
koni, 3648 nierogacizny i 2872 owiec. Dochód
z opłaty listów i paczek wynosił 1226 mrk.
Około 1', 1523 składali dziedzice miejscowi
proboszczom szymanowickim po 5 spl\dów ży-
ta i tyleż owsa od ćwierci roli; w r, 1579 za-
rZl\dzał R. Mikołaj Kamieński, właścic ielem
był w r. 1618 Łukasz Dzierzbiński. Pod Ro-
bakowem rozkopano cmentarzysko przedhisto-
ryczne z grobami obłożonemi kamieniami pol-
nemi, w których znaleziono sprzączkę bron-
zową, rodzaj dyademu, topór kamienny i per-
ły szklane. Oznaczone na mapie sztabowej
młyn robakowski i papiernia dziś już nie ist-
nieją. 2.) R. al. Robakowo, wś, pow. szrem-
ski, o 7 klm. na płn. od Kurnika, w okolicy
wzgórzystej, nad strugą spływającą, do Ma-
skawy, par. Tulce, poczta i st. dr. żel. w Gąd-
kach (Gondek) o 2 klm.; ma 29 dm., 236 mk.
(230 kat., 6 prot.); obszaru 629 ha (542 roli,
16 łąk, 8 lasu), czysty doch. z ha roli 8'22
mrk, łą,k 5'87, lasu 0'78. W r. 1396 pisał się
Andrzej dziedzicem Gryżyny i R.; 1398 r.
toczyły się spory o dziedzictwo R. między
Adamem Kowalskim (z Kowalskiego pod Po-
biedziskami) a Moszczycem z Stęszewa i
Szczedrzykiem z Runowa (pod Kurnikiem);
w r. 1580 był dziedzicem Robakowa woj. po-
znański Stanisław Górka; później wchodziła
wieś w skład dóbr kurnickich. 3.) R., dok.
Robacovo, posiadłość niegdyś klasztoru trze-
meszyńskiego, w okolicy Wielatowa, Gębic,
Kamieńca i Trzemeszna, w granicach obecne-
go pow. mogilnickiego, uzyskała potwierdze-
nia ks. Mieszka w r. 1145 i króla Kazimierza
w r. 1368; istniała jeszcze około 1523 r.; pust-
kami leżała w r. 1567 (Kod. Wielkop. i Ła-
skiego, Lib. Ben., I, 199). E. Gal.
Robakówko, os. w pow. chełmińskim, dziś
zwinięta.
Robakowo, jezioro w pow. chełmińskim,
ma 170 mr. obszaru. Leżą nad niem dobra
ryc. tejże nazwy.
Robakowo 1.) dok. Rebkau, Robakopha, do-
bra ryc. nad jez. t. n., pow. chełmiński, st. p.
Trzebieluch, par. kat. Sosnowo. Obejmują
594 ha (3 lasu, 12 łąk, 494 roli). W 1868 r.
22 bud., 10 dm., 184 mk., 126 kat., 58 ew.;
1885 r. 18 dm., 38 dymów, 227 mk., 201 kat.,
25 ew., l żyd. R. leży niedaleko szosy gru-
dziądzkiej. W wizytacyi Strzesza z r. 1667
czytamy, że tu było 3 kmieci; dwór (dziedzic
Sokołowski) dawał mesznego 2 kor. żyta i ty-
leż owsa (str. 104). R. 1509 kupuje Paweł
Sokołowski od Andrzeja Robakowskiego do-
bra R. i Dąbrowo (ob. Kętrzyński, Onarod.
pol., str. 137). 2.) R., nicm. Robbakau al. Ro-
balcau, dobra ryc. na Kaszubach, pow. wejhe-
rowski, st. p. i kol. i par. kat. Luzin, 3 klm.
odl., ew. Bolszewo, R. leży opodal dr. żel.

646
Rob
wejherowsko-lęborskiej, niedaleko Bolszew-
skiej strugi (dopł. Redy), o 1 1 /, mili na płd.-
zachód od Wejherowa. W 1869 r. było 270
mk., 256 kat., 14 ew., 26 dm.; 1885 r. 28 dm.,
51 dym." 326 mk., 294 kat., 32 ew. (wraz
z wyb. Swichowem, maja.cem 15 dm. i 169
mk.). Cały obszar wynosi 1094 ha (100 lasu,
30 łąk i 639 roli). Dobra rozpadają się na
ztery działy, których dziedzicami sa.: Antoni
Zelewski, Feliks Malotki, Anastazya Dekow-
ska (ur. Warzewska) i Antoni Sychowski. Do
dóbr należy młyn wodny. Jeszcze w 1400 r.
miało R. stare prawo polskie i było zobowia.-
zane do jednej służby zbrojnej. Z kopenhadz-
kich tablic woskowych dowiadujemy się, że
między r. 1390-91 jeden dział dóbr tutej-
szych, który dawniej należał do jakiegoś Ste-
fana i po jego śmierci przypadł znów zakono-
wi krzyżackiemu, zostaje nadany Henrykowi
W oian z o bowia.zkiem pewnych prestacyi dla
wdowy po Stefanie (ob. Zeitsch. d. Westpreus.
Gesch. Ver., IV, 76). Przy końcu XIV w.
Hinrik Kausi i Swian z R. sa. oskarżeni i ska-
zani na wygnanie (tamże, str. 76). 'Według
wizytacyi Szaniawskiego z r. 1710 płaciło R.
mesznego 21/ kor. żyta i tyleż owsa (str. 30).
W wizytacyi Rybińskiego z r. 1780 czyta-
my: R. z attyn. Królewskie posiadały natę-
pne familie: J oannes de J anewitz, J oan. de
Chmieliński i Adam de Gowiński. Było 140
mk. (8 ew.). Wówczas należały dobra do
pow. puckiego. Podług taryfy z r. 1648, gdzie
uchwalono pobór podwójny a akcyzę potrójna.,
I)łaciła tu Jakubowa Ropakowska od 2 włók
folw. 2 fI., Michałowa i p. Somnic od 2 l/a wł.
folw. 2 fI. 15 gr. (ob. Roczn. T. P. N. w Pozn.
1871, str. 195). Z taryfy na symplę z r. 1717
dowiadujemy się, że Andrzej Gowiński płacił
8 gr. i Krzysztof Donimirski 8 gr. (ob. Cod.
Belnensis w Peplinie, str. 102). W 1754 r.
dziedzicem R. jest Donimirski. Kś. Fr.
Robakowski Młyn al. Robaczek, niem. Ro-
batzkauel' Muehle, os. młyn. nad Pra.tnca, (dopł.
Rogoznicy), na Kaszubach, przyl. Swiecina,
pow. pucki, st. p. Starzyn. Zawiera 6 włók i
22 mr. W 1869 r. 2 dm., 20 mk. ew.; 1885 r.
2 dm., 29 mk. Młyn należał dawniej do kla-
sztoru żarnowieckiego. W 1281 r. w wilia.
św. Marcina }lestwin, ks. pom,orski, darował
go zakonnicom wraz z wsia. Swiecinem. R.
1686 dawał czynszu 50 zł.; r. 1750 Jan Cey-
nowa, młynarz, płacił zł. 130, Chrystyan Zen
r. 1765 zł. 160. Zobowiązane były tu ,mlcć
wsie klasztorne: Sławo szyn, Warzewo, Swie-
cino i Karlikowo (ob. Klasztory żeńskie p. kś.
Fankidejskiego, str. 197). ]{ś. Fr.
Robaszew, wś i majorat, pow. sieradzki,
gm. Brzeźnio, par. Godynice, odl. od Sieradza
w. 21 1 / 2 ; ma 19 dm., wraz z majoratem Zwie-
rzyniec i Starce 332 mk.
Rob
Robaszkowo, wś, pow. gnieźnieński (Wit-
kowo), o 6 klm. na płn.-wsch. od"\V rześni,
par. Grzybowo-Chrzanowice, poczta i st. dr.
żel. w Wrześni. Około 1830 r. było 10 dym.
i 68 mk. kat.; należała do Chrzanowskich,
dziedziców Kleparza (1 dm., 14 mk. kat.); po-
wstała w nowszych czasach na gruntach Kle-
parza. R. tworzy dotąd odrębną całość; wsku-
tek wykupywania włościan podupadła tak
dalece, że nazwisko jej zaczyna się już zacie-
rać. Nowsze spisy gmin z r. 1874 i 1888 nie
podają R., rozciągając na nie nazwę Kleparza
i pod nazwa, tą, podają, wś o 1 dm. z 8 mk. kat.
i z obszarem 35 ha i dominium o 7 dm. z 86
mk. (79 kat., 7 pro t.) i z obszarem 234 ha;
ob. Kleparz. E. Cal.
Robawy 1.) Robowy, Robowo, wś na niem.
Warmii, pow. re szelski, par. i są,d w Reszlu,
ma 52 dm., 546 mk. (450 kat.). Obszaru 1096
ha. Założona na mocy aktu biskupa Jana z 6
sierpnia 1363 r. Pierwszy właściciel był Dit-
len Robabe. VV 1722 r. posiada Sebastyan
Młodzianowski, dworzanin bisk. Teodora Po-
tockiego, karczmę w R. Ignacy Krasicki,
bisk. warmiński, nadaje Piotrowi Makoma-
skiemu, burgrabiemu zamku starogrodzkiego,
i jego małżonce Annie Lożance 8 włók w R.
na lat 30. 2.) R., leśniczówka, tamże, 1 dm.,
7 mk. Ad. N.
Robcze, uroczysko na gruntach wsi Łę-
czyna, w pow. rowie11skim; ob. Arch. J. Z. R.,
cz. VI, t. 2: 314.
Robczysko, wś i foL, pow. wschowski
(Leszno), o 6 klm. na płn.-zach. od Ponieca,
przy dr. żel. z Ijcszna na Ka.kolewo do Ponieca;
par. Pawłowice, poczta w Poniecu, st. dr. żel.
w Rydzynie (Reisen), Poniecu i Ką,kolewie
(KankeI). W r. 1310 wchodziło R. w skład
pow. ponieckiego; r. 1580 posiu.dali na R. Bar-
tłomicj Pawłowski 3 J /j łan. os. i 1 zagrodni-
ka, a Stanisław Bojanowski wiatrak, 3 łany
osiadłe i 1 karczmarski; około 1793 r. należa-
ło R do Maksymiliana Mielżyńskiego, dzie-
dzica Pawłowic. Wś ma 15 dm., 122 mk. kat.
i obszaru 195 ha (163 roli, 22 łą,k, 2 lasu);
czysty dochód z ha roli 10'18 mrk, łą,k 15'27
mrk, lasu 2'35 mrk. Fol. z 7 dm. i 114 mk.
należy do dóbr pawłowickich Leona hr. Miel-
żyńskiego. E. Cal.
Robek, wś nad rzeczka. Zora., praw. dopł.
Schy, pow. borysowski, w l okr. pol. choło-
pienickim, gm. Zaczyste, ma 4 osady; grunta
lekkie, nizinne. Al. Jel.
Robeki, wś, pow. dzisieński, ob. Rabieki;
odl. o 98 w. od Dzisny, ma 9 dm. i 126 mk.
Robell, moraw. Rowna, w dok. Raaben, wś
i dobra, pow. głupczycki. Leży na granicy od
Austryi, ma kościół par. kat. pochodzący z XI
w., obecny, nowy, po spaleniu wzniesiony
w 1832 r. Szkoła od połowy XVII w. W 1861

Rob
Roc
647
r. 219 dm., 1237 mk. (104 ew., 4 żyd.), 53 z kilku strug w płn.zach. stronie Giebułto-
gospodarzy, 19 ogrodz., 99 komor., mających wa, w pow. krakowskim; płynie łączkami ku
4579 mr. roli. 100 mI'. łąk i 78 mI'. zarośli. płd.-wschod. Od Trojadyna płynie ku To-
We wsi były 4 wiatraki, gorzelnia, browar, niom korytem obszerniejszem; poniżej Toń po-
olejarnia. Okolica lesista, gleba żytnia. tok rozlewa się we wsi, a przepłynąwszy ją,
Robert, zaśc., pow. ihumeński, w 1 okr. wydobywa się na mokre łąki. Dobiegłszy 01-
pol. uździeńskim, gm. Dudzicz, przy gośc. szy, uchodzi poniżej niej do Prądnika z praw.
wojenno-komunik. pomiędzy mkiem Dudzicze brzegu. Długość 10 klm. W czasie posuchy
i mkiem Uzlany, ma 1 osadę; należy do do- wysycha. Ob. Bialucha i Prądnik. Br. G
minium Ozieryczyn, niegdyś biskupów wiler- Rohotno, niem. Robottno, leśno należące do
skich, obecnie urzędnika Szewicza. Grunta nadleśn. łąkorskiego (niem. Wilhelmsberg);
szczerkowe, urodzajne, łąki dość obfite, past- 1885 r. 3 dm., 15 mk.
wisko dogodne. A. Jel. Robowo, wś nad pot. Robowskim, pow.
Robertów 1.) wś włośc., pow. gostYli.ski, dzisieński, w 3 okr. pol., gm. Druja, okr. wiej-
gm. Pacyna, par. Gombin, ma 27 dm., 226 ski i dobra Niewęgłowskich Krycewicze, o 7
mk., 187 mr. Utworzona w 1865 r. 2.) H., w. od gminy a 45 1 / 2 w. od Dzisny, ma 2 dm.
os., pow. piotrkowski, gm. Szydłów, ma 2 dm., i 26 mk. kat. (w 1864 r. 11 dusz rewiz).
10 mk., 4 mI'. dwoI'. Robo\Vszczyzlla, wś, pow. owrucki, koło
Robertów, fol., pow. bobruj ski, w poblizu Owrucza. vV XV w. była własnością Hara-
drożyny ze wsi Dobrowolszczy do mIm Sze- syma Stanisławowicza Suryna, ozenionego
dryna, w 1 okr. pol. Dobryszcza, gm. Nowe z Maryną Stecką, córką Stefana O1echnowicza
Stepy; grunta piaszczyste. Należy do domi- Steckiego (Zł. księga, X,3). Ob. też Arch.
nium Bielcza Pruszanowskich. Al. Jel. J. Z. R., cz. IV, t. 1: 45.
Robertowo, wś, pow. dzisieński, w 1 okr. Robszczyzna, zaśc. pryw., pow. dzisień-
pol., gm. Łuck, okr. wiejski Buki, o 8 w. od ski, w 1 okI'. pol., o 43 w. od Dzisny, 1 dm.,
gminy a 50 W. od Dzisny, podług spisu w 1864 9 mk. katol.
r. 12 dusz rewiz. W spisie z 1866 r. podane Robszyszki, dobra we włości widuklew-
dwa zaśc., jeden mający 2 dm. i 5 mk. kat., skiej (pow. rossieński), wspomniane w dokum.
drugi 2 dm. i 16 mk. tegoz wyznania., z 1579 r.
Robertowo, fol., pow. wągrowiecki (Znin), Robszyszkia, niwa w Wojdotoniach, we
o 3 klm. na zachód od J anówca, par., P oczta i wło " Cl ' l ' roskI ' eJ ' (pow rossl ' eI ' S ' l ) . s O IInI ' a
s  .  l ci,"'p l na
st. dr. żel. w Janówcu; 2 dymy i 50 mk. OL. w dokum. z 1593 r.
Janowiec (t. III, 431). R b ' b
R b h f 1 ) b d " O y, ws, o . Kmful.
O erts o . wy u " pow.olsztynski, Roch, młyn, ob. Pątnów (VII, 929).
st. p., tel. i kol. żel. Wartembork, 2 dm., 38 Roch 1.) niem. Rochus1nuehle, młyn, pow.
mk. 2.) H., wybud., pow. niborski, st. p., pleszewski (Jarocin), o 3 klm. od Nowego
tel. i kol. żel. Nibork, 2 dm., 57 mk. Miasta (st. poczt.), na strudze wpadającej do
Robeż, karczma, pow. poniewicski, w 4 Warty; par. Dębno, okI'. wiejski Kozia 'Woli-
okI'. pol., o 86 W. od Ponicwieża. ca, st. dr. zel. w Chrzanie o 4 klm.; ma 1 dm.
Robiallka, wś, pow. brzeski gub. grodzień- . 20 k 2 ) I b
l" 4 k W . l l m.. I., o . Św. Roch. E. Cal.
s neJ, w o r. pol., gm. oJs co, o 41 w. od Uohacz"n, ob. Rogaczyk.
Brześcia. J
Rochaj, las w pow. tomaszowskim, na ob.
Robicze al. Raubicze, wś i dwa fol. w płn.- sarze Posadowa.
wschod. części pow. mińskiego, w pobliżu rz.
U siaży, w gm. gródecko-ostrożyckiej, dawniej Rochal, os, młyn., pow. rypiński, gm. 80-
w par. kat. Oholawszczyzna, teraz Mińsk. Wś kołowo, par. Ruże, odI. o 19 W. Rypina, 1
ma 14 osad; grunta faliste, szczerkowe, uro- dm., 9 mk., 32 mr.
dzajne. Al. Jel. Rochale Wielkie, folw., pow. błoński, gm.
Robiszówka, byłe dobra zadnieprskie ks. Pass, par. Leszno, od!. 5 w. od Błonia, o 36
Wiszniowieckich (ob. 8tecki, Wołyń, II, 231). od Warszawy, ma 81 mk. W 1827 r. było 4
Robittell 1.) dobra, pow. świętosiekierski, dm., 51 mk. W 18ą6 r. folw. R. Wielkie
par. Świętasiekierka, poczta Maraunen, 123 rozl. mI'. 428: gr: Ol': lOgI'. mI'. 294, łąk mr.
mk., obszaru 425 ha. 2.) R., wś, pow. pr. 15, lasu mI'. 6, llleuz: mr. 1.3; bud. mur. 8,
holądzki, par. Pr. Holąd, 20 dm., 165 mk. z drzewa 9; płodozmIan 10 l 4-polowy; po-
Obszaru 449 ha. I kłady torfu.
Robkojen al. Jodplaunen, Jundszen, Dozisch- Rochaliki al. Rochale Male, fol. i wś nad
ken, wś na prus. Litwie, pow. tylZycki, st. p. rz. Mrowną, pow. błoński, gm. Pass, par. Le-
Picktupoenen, pal'. kat. Tylża, 77 dm., 478 szno, odl. 3 w. Błonia., o 31 od Warszawy,
mk. (UH kat.). Obszaru 858 ha (ob. t. V, :348). ma 53 mk., 285 mI'. ziemi dwoI'. i 42 mr.
Robotna, mylnie Bla/ucha, potok, powstaje włośc. Gleba pszenna. Davoust otrzymawszy

648
Roc
w 1807 r. dobra Pass osadził tu kolonistów
Francuzów. 30b.
Bochalina, kol., pow. iłżeeki, gm. Łaziska,
par. Wielkie, odl. od Iłży 15 W., 1 dm., 5 mk.,
189 mr. dwors.
Bochfalva (węg.), ob. Rochowce.
Bochlack, wś na Warmii, st. p. Rasząg,
par. i sąd Biskupiec, 46 dm., 359 mk. kat.
Obszaru 654 ha. R. 1288 zapisuje Caspar v.
Baisen swemu słudze Medeten 5 włók
w Roklawken (Rochlack) na prawie chełm.
Bochmanki, wś włośc., pow. miński, nale-
żała do dóbr Dubowlany (ob.).
Bochmanów, ob. Rachmanów.
BochlJa al. Koluszki, osada młyn. nad rz.
Mrożycą, pow. brzeziński, gm. Gałkówek, par.
:Brzeziny, 1 dm., 15 mk., 28 mr.
Bochnia, wś, pow. mławski, gm. Dąbrowa,
par. Szreńsk, odl. o 17 w. od Mławy, posiada
wiatrak, 25 dm., 213 mk., 446 mr. Obszar
fol. należy do Grodkowa.
Bochny-Bł\dkowo, ob. Bądkowo R.
Bochów, kol., pow. łęczycki, gm. i par.
Sobótka (ew. Dąbce), odl. od Łęczycy 20 w.,
ma 10 dm., 134 mk., 242 mr. ziemi pszennej.
Rochów, Rochowo, dobra, pow. rossieński,
gm. Rossienie, o 10 w. od Rossień; własność
Przeciszewskich.
Bochów, pow. nowotarski na Szląsku, ob.
Rachen.
Bochówek 1.) kol., pow. łęczycki, gm. i
par. Sobótka (ew. Dąbie), odl. od Łęczycy 18
w., ma 15 dm., 126 mk., 355 mr. ziemi pszen-
nej. 2.) B., wś i fol., pow. piotrkowski, gm.
Bujny, par. Łobudzice; wś ma 6 dm., 85 mk.,
54 mr.; fol. 2 dm., 3 mk., 273 mr.
Rochowce, węg. Rochfalva, wś, hr. goe-
moerskie, ma kościół filialny ewang.; chów
bydła, furmaństwo, 505 mk.
Rochowiec al. Rachowiec, wś nad rzką
Czerniawką, dopł. Plissy, pow. nowogródzki,
w 1 okr. pol. niehniewickim, gom. Wsielub,
przy gośc. z Wereszkowa do W sielubia, ma
20 osad pełl1onadziałowych; miejscowość nie-
co falista. małoleśna, grunta dobre. Al. Jel.
Rochtyckie, dobra na Polesiu kijowskiem,
graniczące z Ditiatkami, spadłe po Hrinkach
Wnuczkiewiczach na Hornostajów; ob. Do-
montów (t. II, 119) i Hornostajpol (t. III,
127).
Bochus, Roks. Rokus (niem.), ob. Rokusy.
Bochy, wś, folw. i leśnictwo, pow. kroto-
szyński, nad Chachełną (dopł. Orli), o 5 klm.
na zachód od Zdun (st. dr. żel. i poczta); par.
Baszków, okr. wiejski Ruda, 4 dm. i 20 mk.
R. były w XVI w. os. młyn.; później utwo-
rzono tu folwark dworski (do Baszkowa) i o-
sadzono kilku chałupników; przy schyłku ze-
szłego stulecia należały do Mielżyńskich,
dziedziców Zdun i Baszkowa. Folw. i leśnic-
Roc
two wchodzą w skład dóbr baszkowskich; fol.
ma 6 dm., 92 mk. a leśnictwo 1 dm., 16 mk.;
właścicielem jest ks. Reuss. E. Cal.
Rockeimswalde, dobra, pow. welawski,
st. p. Gruenhayn, sąd w Tapiewie; 9 dm., 132
mk., 373 ha obszaru.
Rockelkeim, wś i fol., pow. welawski, st.
p. Gruenhayń. WŚ ma 5 dm., 32 mk.; fol. 5
dm., 144 mk.; cegielnia 1 dm., 5 mk. Ogólny
obszar 1599 ha.
Rockeln, wś, pow. frydlądzki, st. p. Schoen
bruch, sąd okr. wSzępopolu, 11 dm., 130
mk., 295 ha obszaru.
Rockendorf, ob. Raciniewo.
Bocki, zaśc., pow. miński, w 2 okr. pol. ra-
kowskim, gm. i par. katol. Pierszaje.
Rockiszki, folw. i dobra, pow. oszmiański,
w 3 okr. poL, gm. i okr. wiejski Dziewienisz-
ki, par. Gieranony, o 41 w. od Oszmiany a 6
w. od Dziewieniszek, ma 6 mk. katol.; wła-
sność U miastowskich.
Rocklasz, wś, pow. szczycieński, st. p.,
par. i sąd Wielbark; 40 dm., 221 mk., 1468
ha obszaru.
Rocławice, pow. inowrocławski, ob. Ra-
cławice.
Bocławki, niem. Rakelwitz al. Rachelwitz,
dobra ryc., pow. chojnicki, st. p., tel. i kol.
Silno (o 3 klm.), par. kat. Ostrowite, ewang.
Chojnice (7 klm.). Leżą nad szosą chojnicką i
obejmują 393 ha (345 roli, 19 łąk). W 1868
r. było 17 bud., 5 dm., 103 mk., 75 kat., 28
ew.; 1885 r. 6 dm., 18 dym., 119 mk., 86 kat.,
33 ew. W 1374 r. Winryk v. Kniprode, w.
m. krzyżacki, nadał R. na prawie chełm. bra-
ciom: Mikolajowi i Jakubowi i tychże półbra-
ciom Tomaszowi i Tymysławowi. Później po-
siadali je trzej Gotszalkowie, którzy ufundo-
wali kościołek filial. do Ostrowitego i uposa-
żyli 2 włókami. Proboszcz miał co kwartał
odprawiać mszę św. za fundatorów. Gdy ko-
ściół tutejszy opustoszał, wydał jakiś Jan de
Gottenburg rozkaz, ażeby go więcej nieodbu-
dować. Wizytator biskupi Hugo Lichtenstein
r. 1485 nie każe wkładać tego obowiązku na
biednych mieszko (ob. Utracone kościoły p.
Fankidejskiego, 311). "\V 1653 r. donosi wi-
zytator Trebnic, żc we wsi R. mieszkali tylko
chałupnicy (inquilini), dwór zaś d-awał mesz-
nego 1 korz. żyta, 1 owsa (str. 109). Lustra-
cya pow. tucholskiego z r. 1570 donosi, że R.
należą do paraf. w Silnie i obejmują 20 włók.
Dalej czytamy: Nobilis M;chael Becker testi-
monium a judice attulit se praeterito anno
igne percisse, ideo liber est. Eodem Nobilis
J oannes J ezierski 2 mansi-ad 12 gr., Nob. Ja-
cob Doerring 2 mansi possesi ad 20 gr.; No-
bilis Martinus Stoermer 3 mansi - 12 gr.,
Nob. Adamus Stoermcr 3 mansi -12 gr. (ob.
Odpisy w Peplinie). Później należały R. do

Rot
pow. człuchowskie.go. Według taryfy z r.
1648, gdzie uchwalono pobór podwójny a ak-
cyzę potrójną, płacił tu p. Sędzia Człuchow-
ski od 16 włók folw. i 2 ogr. 16 fl. i 16 gr.
(ob. Roczn. Tow. Przyj. N. w Poznaniu, 1871,
str. 190). Podług taryfy na symplę z r. 1717
płaciły R. 8 gr. (Cod. Belnensis, str. 95).
Roćmirowa także Rozmirowct, wś, część
Bielska, w pow. nowosądeckim, na lew. brzegu
Dunajcu, w okolicy podgórskiej i lesistej,
przy gościńcu słotwińsko-sądeckim; 22 dm.,
160 mk. Mac.
Rocoły, niem. Rotzollen, dobra na zach.
brzegu jeziora Charzykowskiego, pow. człu-
chowski, st. p. Ciecholewy, par. kat. Prze-
chlewo, od!. 2 mile, filia Polenica. Ma 1599'03
mr. magd. obszaru. W 1868 r. 15 bud., 9 dm.,
117 mk., 64 kat., 53 ew. Kś. Fr.
Roczki, wś, pow. szawelski, gm. Żagory, o
35 w. od Szawel.
Roczkiew, wś nad rz. :Muszą, gub. kowień-
ska.
Roczstwo, wś nieistnieja,ca obecnie, wraz
z Klyczkowem, Moszkowcami (pow. katuski)
i Sobotowem (pow. stanisławowski), należała
do dóbr Martynów (pow. rohatyński), jak do-
wodzi poświadczenie wydane w Haliczu 30
stycznia 1470 r. przez Ihnata z Kutyszcz, sę-
dziego, i Mikołaja Sieniawskiego, podsędka
ziem. halickiego, że Elźbieta ze Źmigroda, cór-
ka Teodoryka z Jazłowca, ststy kamieniec-
kiego, zamężna Masłowska, sprzedała Janowi
Kole z Dalejowa, podkomorzemu halick., dwie
części działu swego na Martynowie a trzecią,
część mu darowała (A. g. i z., t. IV, str. 189).
Roczynka 1.) al. Roczonka i Targaniczka,
strumień, powstaje w gm. Targanice, pow. wa-
dowickim, ze źródeł leśnych, z pod góry Po-
trojna (888 mt.), na granicy Kocierza (pow.
żywiecki). Płynie leśnym jarem na płn.-zach.,
poczem wydobywszy się z lasu przerzyna
obszar gm. Targanic, a następnie Sułkowic a
w końcu Andrychowa, wśród którego uchodzi
do Wieprzów ki, dopł. Skawy. Obraca 10
młynów. Długość biegu 10 klm. 2.) R., rzecz-
ka, w średnim biegu także Mctchutą zwana,
bierze początek w gm. Roczyny, pow. wado-
wickim, nad granicą Targanic; płynie granicą
między Roczynami a Targarnicami i Andry-
chowem; przyją,wszy od lew. brzegu znaczny
strumień Złoty Potok, przepływający wś Ro-
czyny, z pod Złotej Góry, zwraca się na płn.-
zach. i zrasza obszar Bulowic. Zasiliwszy się
od lew. brzegu pot. Szybówką, przechodzi na
obszar gm. Kęt; tu wydostawszy się na ob-
szerną dolinę rz. Soły płynie niemal równole-
gle do Soły przez gminy Kęty, Nowa Wieś,
Malec, Kańczuga, Bielawy i Łęki i wreszcie
w obr. Grójca, na płn. od niego, wpada do
Soły. Wśród biegu od Kęt począ,wszy roz-
Rod
649
dziel a się kilkakrotnie na boczne ramiona,
z których niektóre uchodzą, do Soły. Z praw.
brzegu przyjmuje między innymi potok Ma-
lecki i Olszyny. Długość biegu wynosi 24
klm. Zródła leżą na wys. 400 mt., ujście 240
mt. (szt. gen.). Br. G.
Roczyny, wś, pow. wadowicki, nad Ro-
czynką, dopływem Soły z prawego brzegu,
na płd. stronie gościńca zAndrychowa (7
klm.) do Kęt, w okolicy podgórskiej (388 mt.
npm.), u stóp Złotej Góry (759 mt.). Ludna
wś, słynęła dawniej z wyrobu płóta, podług
Siarczyńskiego (rps. bibl. Ossolińskich, Nr
1826) było tu 60 warsztatów drelicharskich
i blichy. Dziś ma 257 dm. i 1843 mk rz.-kat.,
Polaków. Obszar więk. posiadłości (hr. Bo-
browski) ma 13 mr. roli, 1 mr. łąk, 17 mr.
pastw. i 479 mr. lasu; pos. mn. 1357 mr. roli,
82 mr. łąk, 273 mr. pastw. i 39 mr. lasu.
W płd. części obszaru lasy pokrywają, wzgó-
rza z kamienia wapnistego, który Szajnocha
(Kosmos, 1883 i 1884) uważa za odrębny i
naj starszy utwor karpacki. W 1581 (Pawiń-
ski, Małopol., 101) była własności3; Pieniążka
i składała się z 7 zagród z rolą,. Pe.r. w An-
drychowie. Graniczy na pld. z Brzezinką" na
zachód z Czańcem, na wschód z wsią Andry-
chowem a na płn. z Bulowicami. Brzezinkę
uważają, także za część Roczyn. Mac.
Roczyszki, wś, pow. władysławowski, gm.
Kidule, par. Sudargi, odl. od Władysławowa
29 w., ma 6 dm., 59 mk., 203 mr. obszaru.
W 1827 r. było 7 dm., 64 mk. Wchodziła
w skład dóbr rządowych Kidule.
Rodahn, wybud. do wsi Bledau należące,
pow. królewiecki, st. pocz. powunden, 3 dm.,
38 mk.
Rodaki, wś i fol., pow. olkuski, gm. Ogro-
dzieniec, par. Chechło, odl. 12 w. od Olkusza,
przy drodze do Ogrodzieńca. W 1827 r. było
31 dm., 390 mk. W 1876 r. fol. R. rozl. mr.
1396: gr. Ol'. i ogr. mr. 401, łąk mr. 39, lasu
mr. 922, niem. mr. 34; bud. mur. 4, z drzewa
18; las młody nieurządzony. W ś R. os. 84, z
gr.mr. 537; nadto w r. 1872 w skutek układów
o serwituty otrzymali włościanie mr. 304. Ob-
szar folwarczny uległ później parcelacyi.
W połowie XV w. wś Rodaki, w par. Chechło,
własność Salomona i Piotra h. Łabędź, miała
15 łan. km., z których dziesięciny, wartości 4
grzyw., płacono bisk. krakowskiemu. Z łanu
sołtysiego płacono dziesięcinę, wartości 2
grzyw., pleb. w Chechle (Długosz, L. B., II,
196). Według reg. pob. pow. krakowskiego,
z r. 1490 wś R. miała 11 łan. W 1'.1581 wś R.,
par. Chechło, własność Bonara, miała 9 1 /, łan.
km., 1 kom. z bydłem, 2 kom. bez bydła (Pa-
wiński, Małop., 31,435).
Rodaksdorf, ob. Radaksdorf.
Rodatycze, rus. Horodiatyczi, wś, pow. gró-

650
Rod
Rod
decki, 11 klm. na płn.-zach. od st. kol. i tel. po gr. 12, facit zł. 11 gr. 6. Ciż powinni da-
w Grodku, urz. pocz. i st. dr. żel. Karola Ln- wać po kurze jednej, przychodzi kur 28, po gr.
dwika w miejscu (odl. 42 klm. od Lwowa). 3, facit 2 zł. 24 gr. Robić powinni po dwa dni
Na wschód leż Rzeczyczany, Haliczanów i w tydzień. Pop z roli i cerkwi placi zł. 2.
Bratkowice, na płd. W ołczuchy i Milatyn, na Karczma przed wojn była, z której dawano
zach. Bortiatyn (pow. mościski), na płn. La- arendy po zł. 25. Teraz jej nie masz. W tej
szki, Zbadyń z Kuttenbergi!Jm i Tuczapy wsi są, kmieci osobne i grunta, których jest
(wsie pow. jaworowskiego). Srodkiem obsza- poscsorem JMPan Aleksander Kazimierz Bro-
ru płynie pot. Raków, dopływ Wiszni Sa- dowski, chorąży zakroczymski, z JMPani Mo-
nowej. Zasila go od lew. brzegu pot. Zamłyń- rawcówną, małżonką swoją. Summa pro wen-
ski al. Wzduch, nadpływający od płd. z :Mila- tu z tej wsi facit zł. 16". W tejże lustracyi
tyna, a od praw. brzegu struga powstająca (str. 2411. c.) czytamy: "Wójtostwo we wsi
w lesie wołoszowskim. W dolinie Rakowa le- R. z kmieciami czterema. Tego wójtostwa po-
żą zabudowania wiejskie, przeważnie na praw. sesorem jest JMPan Aleksander Kazimierz
brzegu, w mniejszej części na lew. brzegu. Brodowski, chorąży zakroczymski, wspólnie
Części wsi zwą. się: :Mielniki, Mołoszów, Pod z J:MPanią Morawcówną, małżonką swoją, za
Plebanią, Pruszyna, Skotnik, Wójtowszczy- przywilejem JMO. króla Jana Kazimierza ju-
zna, Zamłynie. Na płd.-zach. leży las Lasz- ris communicationis de dta Varsoviae die 5 Julii
czyna i Zamłynie, na płn.-zach. las Mołoszów A. D. 1659. Na które to wójtostwo intromis-
(szczyt 269 mt.). Na pln.-wsch. śród niw syą in castro inferiori Leopoliensi 1659 wzię-
wzgórze (312 mt.). Płd. część wsi przebiega tą i zapisaną. Do tego wójt,ostwa należą ex
kolej Karola Ludwika i gościniec lwowsko- fundatione primaeva privilegis Sigismundi Au-
przemyski. Własność większa (Maryi J\1:ir- gusti de dta Oracoviae, in conventione rogni
skiej) ma roli Ol'. 574, łąk i ogr. 334, pastw. generali A. 1553: najprzód łanów 4, na któ-
102, lasu 1963 mr.; wł. mn. roli 01'.1797, łąk rych poddani kmiecie są zasadzeni, i dwór
i ogr. 387, pastw. 237, lasu 3 mr. W r. 1880 przy temże wójtostwie, karczma na półłanku,
było 296 dm., 1885 mk, w gm., 13 dm, 67 dwa obszary, na jednym dwór wójtowski,
mk. na obsz. dwor. Między mieszkańcami by- drugi między gajami, ale tera? lasem zarósł.
ło 1830 rz.-kat., 86 gr.-kat., 30 izrael., 6 in. Do tego zapust las wedle tych obszarów, zaś
nych wyznań; 1863 Polaków, 89 Rusinów. za tym lasem jest niwa Zaruccze nazwana, do
Par. rz.-kat. w miejscu, dek. gródecki. Do tego wójtostwa przynależąca. Łąki do tegoż
paraf. należą: Bratkowice, Dobrzany, Koców, wójtostwa należą. Zagrodników 8 z placami;
Laszki, Leśniowice, Rzeczycany, Tuczapy, jatkę mięsną jedną, gdzio bydło bijać wolno i
W ołczuchy i ZbadY11. Akt erekcyi zaginął. od każdego bydlęCIa po groszu, albo szrot mię-
Odnowili ją w r. 1449 bracia Jan, :Mikołaj, sa wójtowi placić powinno. Cztery sadzawki,
Piotr i Stanisław, wójtowie Rodatycz. Ko- jedna Konrudka, druga Pawlika, trzecia Ra-
ściół drewniany, nie konsekrowany, p. w. kówka, czwarta gdzie młyn był, teraz wszy-
W. ŚW. Par. gr.-kat. w Wołczuchach., vVe stkie puste. Szósty grosz czynszów, szosę,
wsi jest cerkiew i szkoła etat. jcdnokl. Swie- kłodę owsa, szóstą kurę od poddanych staro-
żo powstał tu zakład nauki gospodarstwa ko- stwa gródeckiego, w Rodatyczach mieszkają-
biecego z programem obejmującem wszystko, cych nalezy. Trzeci grosz z tychze podda-
co wchodzi w zakres domowego zarządu. Za- nych z sądów nalezy, a dwa grosze do zamku
kładem kierować i opiekować się będą siostry gródeckiego. Item spasnc od wołów kupioc-
opatrzności. Znajdują się 3 karczmy: Muro- kich należy temuz wójtowi. Na którem wój-
wanka, Lisa Góra i Wydra. '\V okolicy R. tostwie suma 1000 zlp. jest włożona i zapisa-
żyły niegdyś bobry, o czem wspomina Za- na, z którego niepowinni 8uccessores ustępo-
wadzki w swojej "Faunie". Za czasów Rzpltej wać, ażby suma ta odłożona była. Na toż wój-
należała wś do dóbr koronnych, ststwa gró- tostwo lenne prawo sobie uprosił JMPan Bro-
deckiego, w ziemi lwowskiej a wojew. ru- dowslii i z małżonką do lat 15. Dwór na tcm
skiem. W lustracyi z r. 1661 i 1662 (Rkp. wójtostwie jest z trzech stron ostrogiem opar-
Ossol., Nr 2834, fol. 233) czytamy: "Ta wieś kaniony. Budynki w nim wszystkie nowe.
zdawna zasiadła na łanach 26. W tej wsi Budynek pierwszy, w którym izdeb dwie
juxta lustrationem A. 1627 było osiadłych ex opposito z komnatą albo alkierzem jedną, i
poddanych na półłankach 9. Płacił każdy z izdebką, przy drugiej spiżarnia. W yszedł-
z nich czynszu po gr. 9, owsa po 4 półmiarki, szy z tego budynku po lcwej stronie piekar-
po kapłonie jednym, dwaj po gęsi jednej. Za- nia z drzewa nadgniłego, po prawej stronie
gl'odników bywało 20. Płacili czynszu po gr. stajnia dobra, z dębu robioua; w tyle tego bu-
12. Robocizna jak w inszych wsiach była. dynku po prawej stronie kuchnia, obora i gu-
Teru.z żadnego nie masz osiadłego poddanego, mno z chróstów. Na tem wójto;;twie póUan-
tylko zagrodników jest 28, płaci każdy z nich ków jest 10. Poddanych osiadłych, którzy

Rod
Rod
651
pługi swoje mają" jest 4. Ci robią, po 5 dni wało przy karczmie, a drugi półłanek dano
w tydzień od południa w lecie i zimie. Zażen na zamianę plebanowi za niwę jego, która
dzień jeden bez pańszczyzny; dają, po 4 pół- była przyległa do ról folwarkowych. Teraz
miarki owsa miarą, grodecką" co czyni pół- zostało tylko łanów 7 a ćwierci 3, które lu-
miarków 16, po gr. 15 = zł. 8. Kur po 6, za dzie zaorywają, za pewnym czynszem; z każ-
które przychodzi gr. 18. Zagrodników jest 8. dego łanu dają, po zł. 2 gr. 12, owsa po pół
Robią, po 2 dni w tydzień od południa w lecie kłody, kapłonów po 2". W r. 1553, dokumen-
i zimie. Komornic jest 4; ci dzień w tydzień tem wydanym w Krakowie d. 17 marca, na-
od południa robić powinni. Arenda z karczmy, daje Zygmunt August sołtystwo Rodatycze
młynka i z mytem i z spasnem na rok facit Krzysztofowi Wilkowskiemu (Arch. Kraj.
zł. 100. Staw jest przy tem wójtostwie; ten we Lwowie, C., t. 376, str. 727). Dnia 23 ma-
iż spustoszał, nic nie czyni. Czynszu z pól ja 1566 (w Lublinie) nakazuje Zygmunt Au-
poddani królewscy i z Rodatycz do starostwa gust Andrzcjowi hr. Górce, wałeckicmu i ja-
gródeckiego należf\cy, powinni dawać trzeci worowskiemu staroście, aby jako dzierżawca
grosz i trzecią kurę i owies według przywi- wsi król. Tuczemp, w star. jaworowskiem poło-
leju dawnego, co teraz nie uczyni tylko zł. żonej, był obecnym rozgraniczeniu królew-
10. Za krestcncyq, ogólnie oszacowanq, kładzie szczyzny RodatY<Jz od wsi Laszki (L c., C., t.
się na rok zł. 100. Summa prowcntu z tego 332, str. 500). ,V tejże samej sprawie dok. z 16
wójtostwa rodatyckiego na rok facit zł. 218 sierpnia 1566 (L c., C., t. 332, str. 501). Dnia
gr. 18. Ztąd wytrq,ciwszy na urzędnika sola- 1 maja 1571 (w Warszawie) rozkazuje Zy-
rium zł. 16. Na budynku, który swym ko- gmunt August dzierżawcom sołtystwa Roda-
sztem budował J:MPan dzierżawca wytrąca tycze okazać przywileje i dokumenta komisa-
się zł. 77 gr. 18. Restat ,sumy, od której rzom, wyznaczonym do oddania tego sołty-
kwarta ma być placona na Swiątki, pod wina- stwa Pawłowi Jaczimirskiemu (l. c., C., t.
mi w prawie opisanymi, zł. 125. Deklaracya: 334, str. (18). D. 15 marca 1635 (w Warsza-
Uwazajq,c przeszłe lata, iż mrozy do urodza- wie) pozwala .Władysław IV Ferdynandowi
jów tak ozimin jako i jarzyn przeszkodq, były, z :Mirowa 1\'Iyszkowskiemu na pobór drzewa
więc i dla przechodzącego żołnierza zasiewy z wójtostwa Rodatycze (L c., C., t. 386, str.
nie mogły być porządne, takie i reparacyq, 1210). D. 2 stycznia 1683 (we Lwowie) ze-
budynków, karczmy i młynka przedsię- zwala Jan III Aswerowi Wrzospolskiemu,
wziq,wszy, także okupy poddanych od żoł- cześnikowi czernichowskiemu, na cesyq, doży-
nierzów, do tego załogi wołmi i końmi wocia, które posiada na wójtostwie rodatyc-
tychże, także słuszną uznaliśmy, aby od do- kiem, na rzecz 'Władysława Gnińskiego, sta-
płaeania za lata przeszłe wolen zostawał, a rosty grodeckiego (L c., C., t. 166, str. 6(8).
tylko a data lutrationis nostrae kwartę eo rok Dnia 9 lutego 1702 nadajc August II wójto-
do skarbu na Swią,tki płacił i wnosił J:MPan stwo w R. Janowi Gni11skiemu, wojewodzie
dzierżawca". W tymże rękopisie podany jest pomorskiemu, staroście grodeckiemu (L c., C.,
zapisek lustracyjny z 1'.1570 (str. 247): "W t. 481, str. (68). D. 29 sierpnia 1702 porucza
R. jest ludzi osiadłych dwiema połaciami 47. August II Janowi Białoskórskiemu, chorą,że-
KaMy z nich siedzi na półłanku. Z każdego mu bydgowskiemu, sądy komisarskie w wój-
półłanku dajq, czynszu po gr. 9, facit zł. 14 tostwie rodatyckiem na czas nieobecności in-
gr. 3, z czego wójt dziedziczny za przywile- nych urzędników (l. c., C., t. 6, str. 7(1). D.
jem swym bierze szósty grosz. Owsa danne- 7 kwietnia 1703 daje August II Władysła-
go każdy z nich z półłanku daje po pół kłody wowi Gurowskiemu, towarzyszowi chorągwi
miary grodeckiej, po gr. 15, kapłonów z pół- :Mikołaja Krosnowskiego, podkomorzego lwow-
łanku po jednym. Nadto jest kmieci z osobna skiego, wójtostwo w Rodatyczach, opróżnione
na półłankach 5. Czterej z nich dają po zł 3, przez śmierć Jana Gnińskiego, woj. pomor-
a pią,ty po zł. 2, ku temu dają, owsa po pół skiego (L c., C., t. 481, str. 772). D. 14 maja.
kłody, po kapłonie jednym. Pop rUi\ki z cer- 1706 r. rozszerza August n prawo do wójto-
kwi i z roli daje czynszu żł. 2. Tywon z łanu stwa we wsi R., służące Teresie Potockiej, na
nic nie dajc. Karczma z półłankiem roli, któ- męża jej Tomasza, ordynata Zamoyskiego, sta-
rą, mu przydano, czyni pcr arendam na rok rostę grodeckiego (I. c., C., t. 486, str. 1238).
zł. 20, ku temu kapłonów 3. Nadto są, jeszcze Dnia 5 paźdz. 1746 r. nadaje August III
dwa półłanki puste, które kmiecie orzą, za pe- Franciszkowi i Katarzynie Niekraszom wój-
wnym czynszem; z jednego półłanku płacą, zł. tostwo w R. (L c., C., t. 552, str. 18(3).
2, z drugiego zł. 2 gr. 6. Owsa po pół kłody, D. 23 maja 1765 r. pozwala Stanisław A-
kapłonów po jednym. Nad te wszystkie role ugust Izabeli Małachowskiej, wdowie po
zostawa łanów pustych 8 i ćwierci 3, z któ- Janie 1\'Iałachowskim, kanclerzu w. koron.,
rych łan jeden rozdzielono, półłanek jeden do zrzec się wójtostwa w R na korzyść Hya-
karczmy przyłączono, jako się wyżej miano- cynta Małachowskiego, referendarza kor.,

652
Rod
starosty piotrkowskiego (l. c., C., t. 601,
str. 555). Lu. Dz.
Rodan 1.) wybud. do wsi Januszkowa na-
leżące, pow. ostródzki, st. p. Witramowo. 2.)
R" wybud. do wsi Perpolken należące, pow.
welawski, st. p. Goldbach, 3 dm., 73 mk.
RodalI, ob. Rodowo.
Rodchice al. Dydłauki (Dydlawki), wś, pow.
rossieński, gm. Konstantynów, ma 1680 dzies.
ziemi dworskiej; własność Edwarda Wol-
mera.
Rodecznica al. Radecznica, wś i fol., pow.
zamojski, gm. Rodecznica, par. Mokre, odI. 14
w. Szczebrzeszyna i 62 w. od Lublina, ma 63
dm. (6 dworsk,) i 372 mk. (6 praw., 8 żyd.),
30 os. włośc. mających 424 rur. i 27 os. na
ziemi poklasztornej, mających 72 mI;. Pierwo-
tnie R. zostawała w posiadaniu Swirskich,
część obszaru przeszła następnie w posiadanie
bernardynów a reszta przeszła w skład ordy-
nacyi Zamoyskich, do której należy i dziś fol.
R. Szczegóły historyczne odnoszące się do
kościoła i klasztoru podane powyżej, ob. Ra-
decznica. Tu dodajemy jako uzupełnienie: Ia-
lowniczość swego położenia zawdzięcza R. o-
taczającym ją wyniosłościom a zwłaszcza naj-
wyższej górze zwanej dawniej Łysą al. Jasną,
na której wzniesiono klasztor. U stóp góry
wytryska kilka obfitych zdrojów, spływają-
cych za pośrednictwem pot. Czarnostockiego
do pobliskiego Puru. Obfitość wody i żyzność
gleby wywołały bujną roślinność w lasach,
łąkach i bogatych sadach owocowych. Kla-
sztor bernardynów istniał tu do 1864 r. Po
kasacyi obraz św. Antoniego przeniesiono do
kościoła w Łabuniach, inne obrazy i aparaty
rozdzielono pomiędzy rozmaite kościoły, a na to
miejsce urządzono tu cerkiew greko-unicką.
N astępnie zniesiono mury klasztorne, przero-
biono kościół na cerkiew prawosławną" którą
poświęcono w 1880 r, p. w. św. Antonia Pie-
czerskiego, z zachowaniem dawnego odpustu
w dniu 13 czerwca. W 1882 r. zniesiono pa-
rafią, a cerkiew w 1889 r. przemianowano na
cerkiew krzyżową, domu bisk. chełmskiego.
W tymże roku odnowiono dwie kaplice w le-
sie i wystawiono pomnik żelazny z wizerun-
kiem św. Aleksandra Newskiego na cześć ce-
sarza Aleksandra II. R. gmina należy do s.
gm, okr. IV w Gorajcu, ma 14,572 mr.188
pr. ziemi ornej, 7591 mr. 25 pl', łąk, 1580 mr.
108 pr. nieuż., 2414 mr. 262 pr. pod zabudo-
waniami, 578 rur. 293 pr. wód, 371 mr. błota
i 1392 mr. 200 pr. lasu. Gleba po największej
części glinkowata, w Zaporzu i Zaburzu jest
kamień zwany opoką,. Ludność składa się
z 4382 kat., 218 prawosł. i 45 żyd., razem
4645 mk. W gminie są, dwa młyny wodne i
w niektórych wsiach ogrody owocowe, prze-
ważnie śliwkowe sady, z których najpiękniej-
Rod
szym i naj obfitszym tak co do ilości drzew
jak i do rozmaitości gatunków jest ogród po-
bernardyński przy cerkwi w R. T, Ż.
Rodehlen 1.) wybud. przy wsi Dombehnen,
pow. rastemborski, st. pocz. Barten, 7 dm.,
163 mk. 2.) R. Adl., wś, tamże, 2 dm., 15
mk., 86 ha. 3.) R. Klein, dobra, tamże, 7 dm.,
108 mk., 259 ha obsz.
Rodeit, wybud., pow. niborski, tuż przy
mieście powiatowem.
Rodeland 1.) posiadłość włośc. pod Elblą-
giem, ma 360'64 mI'. Należała około r. 1543
do Jerzego Wildfang, członka bractwa św.
Jerzego, które też po jego śmierci ją odziedzi-
czyło i jeszcze dziś posiada (ob. Der Elbinger
Kreis von Rhode, str. 87). 2.) R., wyb. do
wsi Jungfer należą,ce, pow. elbląski. Kś. Fr.
Rodeland (niem.), 1.) ob. Kopalina. 2.) R.,
wś, pow. szunowski, par. ew. Ketschdorf i
Seitendorf; 1842 r. 13 dm., 72 mk. ew. 3.)
8., posiadłość pryw. pod Lignicą.
Bodelshoefell, dobra ryc. na niem War-
mii, pow.licbarski, par. kat. w Brunsberdze,
8 dm., 107 mk., 252 ha.
Rodemallnsgut 1.) Rodmannshof (na map.
Chrzan.), dawniej Borkenhagen, posiadłość,
pow. czarnkowski (Wieleń), o 14 klm. na za-
chód-północ Wielenia, na lew. brzegu Drawy
(dopł. Noteci); par, kat. Wieleń, par. prot.,
poczta i st. dr. żel. w Krzyżu o 7 klm.; 2 dm.,
9 mk. prot. i 46 ha. 2.) B., dawna nazwa os,
Altthiergarten.
Bodell al. Roddaw (dok.), wś w komtur-
stwie golubskiem, zniesiona r. 1414 (ob.
Kętrz. O ludno pol., str. 80). Krzyżackie księ-
gi szkodowe z r. 1414 donoszą, że obejmowa-
ła 30 włók, ale po spustoszeniu nie odbudo-
wana. Kś. Fr.
Rodewald 1.) leśnictwo w pow. między-
chodzkim, ob. Kolno. 2.) R., ob. Podborowo.
Rodiollowo-Woskresel'łskoje, st. pocz. i
st. dr. żel. rybińsko-bołogowskiej, w gub.
twerskiej, pomiędzy st. Charino (o 27 w.) a
Sawelino (o 27 w.), 072 w. od Rybińska a
208 w. od Bołogoja.
Bodis, rzka we włości medygiańskiej (pow,
telszewskim), wspomniana w dokum z 1575 r.
Rodittell (niem.), wś, pow. iławkowski, st.
p., tel. i kol. żel. !ławka, par. kat. w Lands-
bergu, sąd okr. w !ławce, 14 dm., 141 mk.,
239 ha obszaru.
Bodkiewicza Brzeg al. Lubocki B1'zeg, wś
nad rz. Pilicą, pow. rawski, gm. Rzeczyca, ma
9 dm., 94 mk., 139 mr. włośc.
Bodkówka, wś, pow. mścisławski, gm. Pi-
riany, ma 18 dm. i 73 mk., z których 6 zaj-
muje się wyrobem wozów, sań itd.
Bodland, wybud. przy wsi Langenreihe,
pow. holądzki, pocz. Hirschfeld, 3 dm., 24 mk.
Rodlofl'erhuben (niem.), majętnoś6, wie-

Rod
czysta dzierżawa, pow. malborski, st. p. Mal-
bork, gm. Kałdowo. Zawiera 4 włóki 12 mr.;
1869 r. 2 dm., 8 mk.kat., 5 ew.
Rodmannshoefen, dobra ryc., pow. króle-
wiecki, st. p. Neuhausen, 9 dm., 160 mk.,
354 ha.
Rodneńskie Alpy, nazwa północnego dzia-
łu Karpat Siedmiogrodzkich.
Rodneńskie Hale, ob. Inieu.
Rodnia, ob. Piekary, pow. czerkaski.
Rodnia, mko nad bezim. rzką, pow. klimo-
wicki, o 15 w. od Klimowicz, ma 78 dm. dre-
wnianych (37 należy do chrześcian, 26 do ży-
dów), 455 mk. (215 męż. i 240 kob.), w tej
liczbie 219 prawosł., 1 katoI. i 235 żydów;
cerkiew murowana, dom modlitwy żydowski
drewniany, młyn wodny, zarząd gminy, szko-
ła wiejska. Własność Osmołowskich. R. wy-
mieniona jest jako mko w opisie statystycz-
nym gubernii z 1784 r. Gmina Rodnia ma
5000 mk. (1922 męż., 1943 kob. i 1135 dzie-
ci). W gminie znajduje się 7921 dzies. lasów
prywatnych i 547 dzies. lasów włościańskich.
Rodniki, st. pocz. w pow. juriewieckim
gub. kostromskiej, 07 w. na południe od st.
dr. żel. szujsko-iwanowskiej Gorkino.
Rodoć, folw., pow. piński, na Zarzeczu, w 3
okr. pol. płotnickim, gm. Raczysk al. Ra?-czysk,
przy drożynie ze wsi Wiczówki do Zołkina.
Dzika, odludna miejscowość. A. Jel.
. Rodowice, fol., pow. noworadomski, gm.
Zytno, 1 dm., 27 mk., 300 mr. dwors.
Rodowicze, ok. Radowicze.
Rodówko, niem. Klein Rodhau, dobra ryc.
w Pomezanii, nad zach. brzegiem jez. Dzierz-
goń, pow. suski, 8t. p. i kol. Mikołajki 7'6
klm. orlI., par. kat. Prabuty, ew. Rodowo, 441
ha (58 lasu, 34 łąk, 348 roli). Czysty dochód
z gruntu wynosi 5921 mrk; hodowla bydła i
owiec. W 1868 r. 15 bud., 8 dm., 95 mk., 29
kat., 66 ew.; 1885 r. 9 dm., 18 dymów, 96
mk., 28 kat., 68 ew. Kś. Fr.
Rodowo, niem, Gross Rohdau, 1323 Rodow,
wś w Pomezanii, pow. suski, st. p. i kol. Mi-
kołajki, par. kat. Prabuty. Posiada kościół
ewang., szkołę ewang. 2-klas. (2 naucz. i 143
dz.); 422 ha obszaru, 32 łąk i 350 roli orn.,
której każdy ha przynosi 11'36 mrk czystego
dochodu; 1868 r. 116 bud., 56 dm., 467 mk.,
34 kat., 433 ew.; 1885 r. 59 dm., 87 dym.,
408 mk., 34 kat., 374 ew. R. założył w do-
brach sztembarskich Teodoryk Stango, po-
chodzący z polskiego rodu, w końcu XIII w.,
a osadził tu, jak z nazwy wsi wynika, Pola-
ków. Tenże Teodoryk dostaje r. 1285 za za-
mek kwidzyński od bisk. pomezańskiego Hei-
denryka zamiast 150 grzywien 100 grz. go-
tówkllj i 50 włók w Gdakowie i R. Po śmierci
Teodoryka posiadali z początku wś Michał
z Lniska (Elnis), zięć Teodoryka, i brat jego
Rod
653
Wojciech (.Albertus), ale już przed r. 1289
zamienili tę wieś z bisk. pomezańskim na Bu-
towo (ob. Kętrz. O ludno pol., str. 181-183).
R 1361 daje bisk. pomezański Mikołaj I wsi
kościelnej R, obejmującej wówczas R. i Ro-
dówko, przywilej na 79 1 /, włók z prawem
chełm. Sołtys Segehard dostaje sołectwo i
trzecią CZęść kar sądowych i 5 wł. wolnych
od czynszu, prob. zaś 4 wolne włóki; od re-
szty włók będą osadnicy czynszowali po 13
skojców i 2 kury rocznie na św. Marcin. Pro-
boszczowi zaś będą dawali mesznego od każ-
dej włóki po pół korca żyta i tyleż owsa. Dan
w Kwidzynie (ob. "Gesch. des Bist. Pomesa-
nien" v. Cramer, str. 90). R. 1561 nadaje ks.
Olbracht wsi R. nowy przywilej na 61 1 / 2 wł.
z prawem chełm., sołtys Rostek dostaje 5
wolnych włók wraz ze sołectwem (ob. tamże,
str. 264). Kościół ewang. został tu założony
r. 1624. Por. Prabuty. Kś. Fr.
Rodowo, wybud. na pol.-prus. Mazurach,
pow. ządzborski, blisko jeziora Sorkwitskiego,
należy do wsi Jędrychowa, 1 dm., 42 mk.
Rodowsillo (w dokum. z 1597 r.), jezioro
w dobrach Potykowie, we włości kroskiej
(p0W. rossieński).
Rodrzyca, pow. wałecki, ob. Nador::yce.
Rodui), ob. Radunka.
Rodul)ie, zaśc. szI., pow. wileński, w 3
okr. poL, o 36 W. od Wilna, 1 dm., 10 mk.
katoI.
Rodupis, zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
U ciany, o 68 w. od Wiłkomierza.
Rodul)la, wś wośc., pow. święciański, w 3
okr. poL, o 56 w. Swięcian, ma 4 dm., 34 mk.
katoI.
Rodwalde, wybud. przy dobro ryc. Kur-
kenfeld, st. p. Nordenburg, 3 dm., 50 mk.
Rodwicie, wś, pow. rossieński, par. chwej-
dańska.
Rodyollówka, wś nad Pronią, pow. horecki,
młyn wodny.
Rodyszki 1.) okolica szlach., pow. rossień-
ski, par. kołtyniańska. Niegdyś dobra w po-
bliżu rzki Anczy, we włości kroskiej (w dok.
z 1584, 5, 6, 9, 1599 r.). 2.) R., ob. Ru-
dyszki.
Rodyszkie, niwa nad rz. Wentą, pod Wi-
szniami, we włości użwenckiej (pow. szawel-
ski), na trzy beczki posiewu żyta (w dokum.
z 1589 r.).
Rodzftny, kol., os. straż., pow. kaliski, gm.
Ceków, par. Stawiszyn, odl. od Kalisza 23 w.,
kol. ma 29 dm., 232 mk.; os. straż. drogo 1
dm., 5 mk.
Rodzany, wś, pow. nowoaleksandrowski,
W 4 okr. pol., 046 w. od Nowoaleksandrow-
ska.
Rodzica (Rodica), rzeka w gub. mohylew-
skiej, prawy dopływ Dniepru.

654
Rod
Roe
Rodzie, wś włośc. nad pot. Olsie, pow. okr. pol., gm. aleksandrowska, okr. wiejski i
święciański, w 3 okr. pol., gm. Jasiewo, okr. dobra skarbowe Swirany, o 10 w. od gminy,
wiejski Nowy Dwór, o 5 w. od gminy a 37 w. 18 dusz rewiz. 5.) R., zaśc. rząd. nad rz. Wi-
od Święcian, ma 5 dm., 56 mk. katol. (26 dusz lią, ,pow. święciański, w 1 okr. pol., o 35 w.
rewiz.); należy do dóbr skarbowych Zahacz. od Swięcian, ma 2 dm., 21 mk. katol. 6.) R.,
Rodziie\Vo, ob. Radziejewa. wś, pow. nowoaleksandrowski, w 3 okr. pol.,
Iłodziellko\Vo, zaśc. w zach.-płn. części o 75 w. od N owoaleksandrowska. J. Krz.
pow. mińskiego, w 2 okr. pol. rakowskim, gm. Rodziszki 1.) wś, pow. trocki, w 3 okr.
i par. katol. Pierszaje, w okolicy wsi Dory, pol., gm. Wysoki Dwór, okr. wiejski rózew-
ma 1 osadę; grunta szczerkowe. A. Jel. ski, 6 dusz rewiz. 2.) R., Wf!, pow. słonimski,
Rodziewicze 1.) wś, pow. lidzki, w 3 01>:1'. W 3 okr. pol., gm. Kuryłowicze, o 40 w. od
poL, gm. Dubicze, okr. wiejski Nowy Dwór, Słonima. 3.) R., ob. Radzisz/ci.
o 7 w. od gminy, podług spisu z 1865 r. 6 Rodziszywiec, pow. szamotuIski, ob, Ra-
dusz rewiz.j własność Znamierowskich. 2.) R., dziszewiec.
okolica szlach., tamze, o 7 w. od gminy a 29
w. od Szczuczyna, ma 10 dm., 84 mk. (w 1864 Rodzone, wś nad rz. Drwęcą, pow. rypiń-
r. 13 dusz rewiz.); nalezy do dóbr skarbo- ski, gm. i par. Płonno, odl. o 20 w. od Rypi-
wych Ostryna. 3.) R., folw. rząd., pow. lidz- na, ma 6 dm., 129 mk., 127 mr. Obszar dwor-
k . 3 k 1 S 7 d ski w R. nalozy do dóbr Płonne.
l, w o r. po., gm. zczuczyn, o w. o
Szczuczyna, 32 mk. (1866). 4.) R., okol. szI. Rodzone 1.) niem. Rodzonne al. Rasen, dok.
nad rz. Zylanką, pow. oszmiański, w lokI'. 1548 Rose, folw. do dóbr sampławskich nale-
pol., o 26 w. od Oszmiany, 6 dm., 65 mk. kat. żący, nad rz. Lubawką i przy żródłach rz. Je-
5.) R., wś, pow. oszmiański, w 3 okr. pol., sionny (dopł. Drwęcy), pow. lubawski, st. p.
gm. Iwie, okr. wiejski Urciszki, o 5 1 / 2 w. od Radomno. W 1868 r. 18 bud., 8 dm., 44 mk.
gminy, 59 w. od Oszmiany a 32 w. od Dzie- kat., 38 ew.; 1885 1'.3 dm., 38 mk. Wizyt. bisk.
wieniszek, ma 14 dm., 82 mk. katol. (w 1864 Strzesz pisze r. 1667: WŚ R. szl. Sempław-
r. 42 dusz rewiz.); nalezy do dóbr J atołtowi- ski ch zamieszkiwało dawniej 5 kmieci. Teraz
cze Rymaszewskich. 6.) R., okolica, pow. tylko jeden karczmarz daje mesznego 1 kor.
święciański, w 4 okr. pol., gm. i okr. wiejski żyta i tyleż owsa (str. 223). R. 1548 nakazu-
W ojstom, o 3 w. od gminy, podług spisu je Zygmunt. August. ,1(Qmiyi już przez ojca
z 1864 r. 23 dusze rewiz. W spisie  1864 r. wyznaczonoJ załatwlC. spr co do naprawy
podana okol. szlach., odl. o 78 w. od Swięcian, mostu przez Drwęcę l drog przy Rodzonem
mająca 24 dm., 147 mk. katol. i 14 zydów. (oB. U.. B. Culm von Woelky, str. 837.).
7.) R., wś, pow. święciański, w 4 okr. pol., 2.) R., mem. Deutsch !l0dzonne al.. Rasenkr'ug,
gm. Wojstorn, okr. wiejski i dobra Rzewu- wyb., pow. lubwsln, sto pocz. l par. katol.
skich Hanuta, o 8 w. od gminy, podług spisu Iława, gm. RudzlCZ. W 1868 r. 15 bud., 7
z 1864 r. 59 dusz rowiz. 8.) R., wś, pow. dm., 40 mk. kat., 60 oW.; 1885 r. 6 dm., 57 mk.
borysowski, w 1 okr. pol. łohojskim, gm. Roebelllau, os. w pow. szczycieńskim, środ
Hajna, ma 21 osad pełnonadziałowychj miej- bagion Łatona.
scowość wzgórzysta, malownicza, dość leśna, RoebeI'n 1.) Gross, majątek chełm. na Źu-
grunta szczerkowe, kamień narzutowy. 9.) R., ławach, nad zatoką fryską, o milę na północ
folw., pow. borysowski, ma 25 włók; od 1862 od Elbląga (st. p. i par. kat.), pow. elbląski
r. własność Tyszkiewiczów, nie noszących wiejski; 313 ha (55 lasu, 56 łąk i 187 roli).
tytułu hrabiowskiego. 10.) R., ob. Radzie- Do dóbr nalozą: folw. Eichwald (1 dm. i 5 mk.
wicze. J. Kr'z.-A. Jel. 1885 r.); Dornbusch (2 dm., 14 mk.) i wiatrak.
Rodziewszczyzlla 1.) fol. i dobra, pow. dzi- Do osuszania łąk stoi osobny wiatrak. W
Bieński, w 4 okr. pol., gm. Prozoroki, okr. 186!) r. było 87 mk., 21 kat., 66 ew., 6 dm.;
wiejski Błoszniki, o 23 w. od Dzisny, ma 1 1885 r. (z folw.) 9 dm., 17 dym., 85 mk., 22
dm., 9 mk. katol.; własność Szyszków i Nie- kat., 62 oW., 1 dyssyd. 2.) Ił. Klein al. Grass
miry. Włościanie wniośli 1132 rs. 13 kop. l'eichhaf al. Jungschulzenhof, maj ętność prywa-
wykupu za wydzieloną ziemię. 2.) R., wś, tna, 1/. mili na północ od Elblągu, pow. elblą-
pow. oszmiański, w 3 okr. pol., gm. Subotni- ski wiejski; 63 ha (1 łąk i 35 roli). W 1869 r.
ki, okr. wiojski Kudajszo, o 7 w. od gminy, 69 mk., 28 kat., 38 ew., 9 menon., 5 dm.;
33 dusz rewiz.; należy do dóbr Kwiatkowce 1885 r. zaś 6 dm., 32 dymów, 126 mk., 31
Umiastowskich. 3.) Ił., wś nad stawem, pow. kat., 95 ew. Sprzodaz masła do Elblągu i u-
oszmiański, w 4 okr. pol., gmina i dobra W 0- prawa kartofli. Kś. Fr.
łożyn, okr. wiejski Kibudzie, o 62 w. od Osz- Roeblau, wś, pow. szczycioński, st. p., tel.,
miany, ma 5 dm., 55 mk., w toj liczbio 49 sąd okI'. w Wiolbarku, par. do I,esin, 25 dm.,
prawosł. i 6 katol. (w 1861 r. 22 dusz rewiz')' 1 18 2 mk., 686 ha.
4.) R., zaśe. włośc., pow. święciański, w 1 Roebsden al. Roebszen, Cltatoull-Skoeries II,

Roa
wś na prus. Litwie, pow. szyłokarczemski, st.
p. Kolletzischken.
Hoechlitz, 1276 Rochliz, także Raclitz, wś
nad Kacbachą" pow. złotoryjsko-hajnowski,
posiada kościół par. ewang. (założony podo-
bno przez ks. Jadwigę). W 1842 r. 71 dm.,
538 mk. (9 katoL), szkoła ew., młyn, hodowla
owiec i bydła. Jest to starożytna osada.
Znajdował się tu grod warowny, służący póź-
niej za miejsce pobytu książąt. Zamek ten o-
statecznie zburzony p,odobno został w 1551 r.
przez Wrocławian i Swidniczan,jako siedziba
rabusiów rycerskich. Przy zamku stoją ruiny
kaplicy zwanej kaplic& św. Jadwigi, która
wraz z małżonkiem ks. Henrykiem często tu
przebywała.
Roeckels Preuss., dom zajezdny, pow. ry-
backi, st. p. Gruenhoff, 3 dm., 36 mk.
Roeckllitz, rzka, lewy dopływ Sude, le-
wego dopływu Schale, wpadającej do Elby
z praw. brzegu.
Roedersbl'uch, wybud. przy wsi Augken,
pow. welawski, blisko miasta powiatowego.
Roedersdol'f 1.) Gross, dobra ryc., pow.
świętosiekierski, st. p. Hermsdorf, 14 dm.,
189 mk., 654 ha. 2.) H. Klein, dobra ryc.,
pow. świętosiekierski, st. p. Bladiau, 7 dm.,
138 mk., 386 ha. 3.) R., Koeniglich, wś, w tym-
że powiecie, st. p. Eisenberg, 34 dm., 225
mk., 514 ha. Ad. N.
Roedel'shol'st 1.) leśnictwo, pow. babi-
moski, pod Ciosańcem (Schussenze); par. Cio-
saniec, okr. domin. Mochy, poczta w Kaszczo-
rze; 1 dm. i8 mk. 2.) H., wybudowanie, tamże.
Hoedszcll al. Roidszen, wś, pow. gą,biIlski,
st. p. Walterkehmen, 9 dm., 81 mk., 213 ha.
Roegllitz (Rogoźnica?) 1.) leśn., pow. człu-
chowski, st. p. Ciecholewy, par. kat. Prze-
chlewo; 1885 r. 1 dm., 7 mk., gmina Hohen-
kamp. 2.) H., wyb., tamże; 1885 r. 2 dm.,
38 mk.
Roehlau także Reyow, wś, pow. kożuchow-
ski, par. ew. Neustaedtel, katol. Lindau; 1842
r. 30 dm., 256 mk. (64 kat.), dwa młyny wo-
dne, warsztaty płócienne.
Roehl'feld, pow. poznański, ob. Prz!fbroda.
Hoebrsdol'f, pow. wschowski, ob. Osowa
Sień.
Hoehrsdol'f 1.) Alt, 1293 Rudengeresdorf,
1372 Ruedegersdorf, wś nad Szalon& Nissą"
pow. bolkowski. Posiada kościół par. ewang.,
założony 1742 r. W 1842 r. 131 dm., 1008
mk. (82 katoL), szkoła ewang., kaplica katol.,
3 młyny wodne, piece wapienne, płóciennic-
two. 2.) R. Neu, wś, pow. bolkowicki, par.
ew. Roehrsdorf Alt; 1842 r. 34 dm., 282 mk.
(101 katoL). 3.) R. Bober, 1369 RudigersdorJf,
wś i dobra nad rz. Bober, pow. jeleniogórski,
posiada kościół par. ewang., zbudowany 1782
r., kościół katol. par., który przed 1653 r. był
ROB
655
ewang. W 1842 r. na obszarze większej po-
siadłości był: zamek, dwa folw., 5 dm., 70
mk. (2 katoL); w gminie 253 dm., 1452 mk.
(68 katoL), szkoła ewang. od 1742 r., szkoła
kato!., piec wapienny, ruiny starego zamku.
4.) H. Klein, wś, pow. lwowski (na Szlą,sku),
posiada kościół par. katol. p. w. św. Feliksa,
od 1558 parafialny; obecny z 1703 r. W 1842
r. 160 dm., 830 mk. (13 ew.), piec wapienny,
dwa młyny wodne. 5.) H. am QU6l's, 1375 r.
Rudge1'sdorf, wś i foL, pow. lwowski (na Szl&-
sku), par. kat. i ew. Friedeberg. W 1842 r.
107 dm., fol., 645 mk. (40 ew.), szkoła ewang.,
młyn wodny nad Kwiazią, tkactwo. 6.) R.
Wueste, wś, pow. jeleniogórski, par. ew. Ka-
mienogóra. W 1842 r. 100 dm., 661 mk. (3
kat.), szkoła ewang. 1742 r. założona, kaplica
katol., dwa młyny wodne, warsztaty płó-
cienne.
Roemershof, Remershof, dawniej Schreióer8-
hof, łotew. Skrihwere al. Reemare-Mujża, dobra
pryw., w okr. ryskim, par. Ascheraden, nie-
gdyś apertynencya dóbr Halswig, nadanych
przez Gottharda Kettlera Stefanowi von Roe-
mer. Na gruntach Halswiga Roemerowie za-
łożyli Roemershof. Na początku XVlI w.
Stefan Roemer i Jan Nymayer mieli za sob/\
dwie rodzone siostry von der Ropp, których
wspólne kapitały w ręku Roemera zostawały.
Kiedy Stefanowie Roemerowie skutkiem na-
jazdu szwedzkiego do Polski odjechali, szwa-
gier ich Nymayer w 1628 r. zają,ł opuszczone
przez nich dobra, na których kapitał jego żo-
ny był oparty, a w 1634 r. Karol Gustaw A-
dolf zapewnił Nymayerowi posiadanie; nastę-
pnie, w braku sukcesorów, dobra przyznał nie,
jakiemu Skytte. W 1677 r. J. O. Skytte
sprzedał gen. br. M. v. Schulc za 3500 tala-
rów. Obecnie na gruntach R. znajduje się st.
dr. żel. dynebursko.ryskiej, między st. Ko-
kenhusen a Ringmundschaft, o 68 w. od Ry-
gi a 136 w. od Dyneburga. Poprzednio przez
R. przechodził trakt poczt. z Rygi do Dyne-
burga, ze st. pocz. w R., odległą, o 74 w. od
Rygi. A. R.
ROeJmell 1.) dobra pryw., w okr. tukum-
skim, pow. talscński, par. zabelnska (Kurlan-
dya). Do dóbr należy fol. Friedrichsdorf. 2.)
R. Gross, łot. Rende, dobra koronne, w okr.,
pow. i par. goldyngskiej (Kurlandya), z kośo.
ewangielickim. Do dóbr należy fol. Neuhof,
3.) R. Klein, dobra prywatne, tamże.
Hoesell, folw. dóbr koron. Kandau, w okr.
tukumskim, pow. talseńsld, par. kandawska
(Kurlandya).
Roeskau (niem.), ob. R!fslcowo.
Roeske, leśno należ&ce do nadleśn. Pflaster-
muehl, pow. człuchowski, st. p. Koczała; 1885
r. 1 dm., 14 mk.

656
Rog
Roesken, dobra, pow. iławkowski, st. p.
Reddenau, 4 dm., 45 mk., 167 ha.
Roesnerowy Folwark, niem. Roesnersehes
Vorwerk, posiadłość znanego z sprawy toruń-
skiej z r. 1724 burmistrza toruńskiego. Leża-
ła tuż przy Toruniu, między miastem a cegiel-
nią. Po konfiskacie tego maja,tku zostało mia-
sto posiadaczem. Woj ska francuskie znisz-
czyły tę posiadłość a ziemię wydzierżawia
miasto teraz włościanom (ob. "Beschr. von
Thorn" Wernicke, str. 221). Kś. Fr.
Roesnitz, ob. Rozumie, .
Roessen al. Reeszen, dobra, pow. rybacki,
st. p. Dragehnen, 56 dm., 64 mk., 215 ha.
Roethloff, jezioro w pow. pr. hola,dzkim,
635 ha.
Roethloff, fol., pow. mora,ski, ob. Neusass 9).
Roeversdorf 1.) Nieder i Ober, wś, pow.
szunowski, par. ew. i kat. Szunów. W 1842
r. 19 dm., folw., 119 mk. (2 katol.). 2.) R.
Ober, wś i dobra, pow. szunowski, par. Szu-
nów. W 1842 r. 96 dm., dwór, 2 folw., 600
mk. (6 katoL), szkoła ewang.
Roewersdorf, wś, pow. karniowski, ob.
Trzemeszna.
Rofelt al. Roleld (niem.), według dok. z. r.
1424 folw. do kapituły chełmińskiej należa,cy,
był w dzierZawie benedyktynek z Chełmna
(ob. Woelky U. B. d. B. Culm, str. 388). Mo-
że to jest dzisiejsze Sarnowo (niem. Rehfeld),
w pow. chełmińskim. Kś. Fr.
Rog.." ob. Roh.....
Bog. rus. Roh, Rich. Nazwa ta, przywiązana
do wielkiej liczby miejscowości, przeważnie leśnych,
występuje szczególniej na obszarach Rusi. Roh da-
wniej u Rusinów był synonimem lasu, a nawet we-
dług Moroszkina wyrnz ten i dziś jeszcze jest w uży-
ciu na oznaczenie lasu. Przeto nie jest do przyjęcia
tłumaczenie tej nltzwy miejscowej ani w znaczeniu
rogn zwierzęcel!o ani też w znaczeniu angułu czyli o-
strego klinu lasu lub boru (rogu);-nazwa ta stosuje
się bowiem wprost do samego lasu, a bynajmniej ani
do figury, ani do położenia onego. W nazwie roh,
tik, róg tkwi pierwiastek sanskrycki ruh (crescere
rość); stąd po snnskrycku rohi, ruksza, drzewo; staro-
słowiańskie rosZeza las; rossyjskie raź (żyto). W pol-
skim zaś i ruskim języku dalszymi tcgoż samego wy-
razu pochodnikami są: 1'ohoźa, rogo/m, rózga, rohatyna
(włócznia). Wyraz łaciński rogus oznacza stos drew,
na którym palono umarłych. Rok według Narbutta
po litewsku oznacza ołtarz; stąd Sw;tyroh, miejsce na
którem póżniej stanęło miasto Wilno. W nazwie uro-
czysk leśnych albo osad wyraz Rok, na Rusiach, al-
bo sam oddzielnie, albo z przyrostkiem przymiotniko-
wym występuje zwykle, np. Zełenyj roh, Berestowyj
rob, Lipow rob, Krasnyj rob, Lisiczy roh. Towstoro-
bi (gęste lasy), lub Bohatyryn roh, Storożowyj roh
(lasy gdzie litraż od pól odbywali Kozacy ukraińscy);
Stryjów roh, Semenow roh, Nikityn rob, Tagan roh.
Oto jeszcze w starym dokumen cie rozgraniczenia
dóbr berdyczowskich i machnowieckich z 1614 r.
tenże wyraz roh w znaczeniu lasu jest uiyty wyraź.
nie: "tam gdzie przyszła pięta gruntu januszplskie-
go"- mówi tenże dokumont-"stoi krą.g dąbrowy,
który zowią Storolowym lasem czyli rogiem". Ten las
czyli róg Storożowy stał tuż nad Czarnym szlakiem.
Rog
Słowiańska Raguza, na brzegach morza Adriatyc-
kiego, prawdopodobnie może też pocbodzić od wyra-
zu rok pojętego w znaczeniu lasu; to też i Dubrownilc
jest, jak wiadomo, dl"ugiem tegoż miasta. nazwi-
skiem. Bd. Rui.
Róg, straż leśna, pow. słonimski, w 2 okr.
pol., gm. Rożany, o 29 1 /, W. od Słonima.
Róg-Mikitin, ob. Mikitin-Róg.
Róg 1.) wzgórze polne, w gm. Kalinowice
Czeremoskie, pow. starożyniecki, tuż nad
granica, gm. Vi ołoki i Stanowiec Dolnych, na
zach. brzegu rz. Bruśnicy, między nią a vV 0-
łyczanka" dopływami Czeremoszu. W znies.
mH mt. (szt. gen.). Miejsce znaku triang.
2.) H., szczyt stanowia,cy wschodnio-połu-
dniowy kraniec Ihrowiszcza, pasma górskie-
go w Beskidzie lesistym, między Łomnicą a
Bystrzycą Sołotwińsk&. Wznies. 1658 mt.
3.) 8., ob. Rok.
Róg, niem. Sonnenwalde, wś w Pomeranii,
pow. bytowski, st. p. Studzienice, par. katol.
Ugoszcz. Według wizyt. Rybińskiego z r.
1780 było tu 81 mk. kat.
Rog 1.) wś, pow. niborski, st. p. Muszaki,
107 dm., 663 mk., 2047 ha. R. był wsią dan-
nicka" obejmuja,ca, 58 1 / 9 włók; sołtysem w 1571
r. jest Marcin Płoski; r. 1600 mieszkaj a, ta sa-
mi Polacy. 2.) R., Vfś na pol.-prus. Mazurach,
na płd. brzegu jez. Swięce, naprzeciw 'V ęgo-
borku połoionego, blisko płn. brzegu, pow.
węgoborski, tamie st. p., tel. i kol. żel., 6
dm., 39 mk., 184 ha. 3.) R., wybud. przy wsi
Pierkunowie, blisko jez. Leckiego, na pol.-prus.
Mazurach, pow. lecki, st. p. i tel. Lec. 4.) R.
al. Roek, Rogen (dok.), wś na pol.-prus. Mazu-
rach, pow.lecki, tuż przy granicy pow. mar-
grabowskiego, nad małem Lękukskiem jezio-
rem, 1/ 2 mili od st. p. i tel. Orłowa. Ad. N.
Rogaciszki, Rogatyszki, nazwa ni wy w Ja w-
gilach, we włości wielońskiej (pow. kowień-
ski), "na trzy beczki zasiewu wileńskiej mia-
ry" (w dokum. w 1597 i 1598 r.).
Rogacz, fol., pow. sandomierski, gm. Kli-
montów, par. Goźlice, odl. od Sandomierza 20
w. W 1881 r. folw. R., oddzielony od dóbr
Przybysławice, rozl. mr. 228: gr. Ol'. i ogr.
mr. 140, past. mr. 23, lasu mr. 60, nieuż. mr.
5; bud. z drzewa 4; płodozmian 5 i 7-polowy.
Rogacz, potok górski, powstaje w obrębie
Piwnicznej, pow. nowosądecki, ze źródeł le-
śnych z pod góry Niemkowej (1026 mt.); pły-
nie na płd.-wsch. jarem, uchodząc do potoku
Czerczego, dopł. Popradu. Długość 3 1 / 2 klm.
Rogacz 1.) Wielki, szczyt w Beskidzie
wschodnim, dziale dunajecko-popradzkim, na
granicy gm. Roztoki i Piwnicznej (pow. no-
wotarski), na płd.-wsch. od szczytu Radowej.
W znies. 1182 mt. (szt. gen.). 2.) H., szczyt
górski w Beskidzie zachodnim, w pow. biel-
skim, wznies. 928 mt. Lezy na zachód od Mi-
kuszo wic. Por. Magórka (t. V, 904). Br. G.

ha
Regan, tol. na obszarze wsi Kopcia, w po-
wiecie kolbu8zowskim, mię4zy pot. Przyrwą
(od zach.) a jej dopływem Zagrodami, nieda-
leko granicy od Płazówki. Br. G.
Rogacza, niem. Rogatz, dobra ryc. w Po-
meranii, pow. słupski, st. p. i tel. Łebczyno,
st. kol. Słupsk 9'5 klm., 617 ha; czysty doch.
z gruntu 6275 mrk. W 1885 r. 13 dm., 26
dymów, 170 mk. ewang. Kś. Fr.
Rogacze 1.) w spisie z 1866 r. Roganicze,
wś włośc., pow.lidzki, w 3 okr. pol., gm. i
okr. wiejski Szczuczyn, o 7 w. od Szczuczy-
na, ma 5 dm., 50 mk. (w 1864 r. tylko 13
dusz rewiz.); należy do dóbr skarb. Rodziewi-
cze. 2.) R., białorus. Rahaczy, wś w pobliżu
rz. :My szanki , pow. nowogródzki, gm. Krzy-
woszyn, ma 15 osad. 3.) R., wś, pow. brze-
ski gub. grodzieńskiej, w 5 okr. pol., gm. Ro-
gacze, o 57 w. od Brześcia. 4.) R., wś, pow.
grodzieński, w 2 okr. pol., gm. lndura, o 29
w. od Grodna. 5.) R" wś, pow. prużański,
w 1 okr. pol., gm. Norki, od 16 w. od Pruża-
ny. 6.) R., wś i przysiołek, pow. sokólski,
w 1 okr. pol., gm. Grzebienie, o 34 w. od
Sokółki.
Rogaczew, osada szlach., pow. oszmiański,
w 2 okr. pol., o 26 w. od Oszmiany, 1 dm.,
11 mk. kat.
Rogaczew, ob. Rohaczów.
Rogaczewko al. Rogaczewek, R. Male, R.
Skalawskich, domin. i okr. domin., pow. ko-
ściański, o 9 klm. na płn. Krzywińca, Mo bi-
tym trakcie czcmpińskim, nad strugą spły-
waja,cą do jez. Zbęch; par. Wyskoć, poczta
w Turwi, st. dr. żel. w Czempiniu i Kościanie,
o 12 klm. R. z fol. :Moszczenno (1 dm., 24 mk.)
tworzą okr. domin. z obszarem 497 ha (426
roli, 32 łąk, 20 lasu); czysty dochód z ha roli
13'71 mrk, ła,k 19'19 mrk, lasu 5'09 mrk;
obie osady maj!\ 8 dm., 216 mk (1 prot.). Go-
rzelnia parowa; właściciel Kazimierz Chła-
powski. W r. 1366 Jan, bisk. poznański, prze-
kazał kościołowi wyskockiemu dziesięcinę
z R., którą około 1564 r. składało bisk. po-
znańskim z 8 łanów i z 1 pustego 3 złp. 18
gr. fertonów. W r. 1580 posiadał na R. Piotr
Skaławski 3 łany osiadłe, 1 pusty, 2 zagrodn.
i 1 komor., a Helena Bułakowska wiatrak, 3
łany osiadłe, 1 pusty i 2 zagrodn. Przy schył-
ku zeszłego stulecia należało R. do Antoniego
Domiechowskiego, później do Skórzewskich.
Bogaczewo 1.) al. Rogaczew, R. Wielkie,
W8 i domin., pow. kościański, o 9 klm. na płn.
od Krzywinia, graniczy z Rogaczewkiem;
par. Wyskoć, okr, domin. Kopaszewo, poczta
w Turwi, st. dr. żel. w Czempiniu i Szremie
O 13 kIm. W r. 1366 Jan, biskup poznański,
przekazał kuściołowi wyskockiemu dziesięcinę
II R. Akta gro(lzkie poznańskie podają pod
Słonik Geograficzny T. IX.-Zeązyt 101>.
Rog
657
r. 1391 Andrzeja i Stefana Rogaczewskich
w gronie świadków z pod Czempinia i Krzy-
winia, a pod r. 1393 Bilantę z R., która pra-
wowała się z kmieciem dupiewskim (z Dupie-
wa pod Bukiem). Około r. 1564 składał Se-
bastyan Rogaczewski bisk. poznańskim z 3
ćwierci i 3 łanów osiadłych 1 złr. 15 gr. fer-
tonówj w r. 1580 były w R. 4 łany, 4 za-
grodn., 1 komoro i 40 owiec. W XVIII W.
należało R. do Brzechwy, później do Ludwika
Skórzewskiego, dziedzica Kopaszewa. Wś ma
10 dm., 85 mk, kat. i obBzaru 82 ha (60 ha
roli, 18 łąk); czysty dochód z ha roli 16'45
mrk, łąk 12'92 mrk. Domin. liczy 122 mk.
w 7 dm. i wchodzi w skład dóbr kopaszew-
skich. Właścicielem jest Kazimierz Chłapow-
Bki. 2.) R., fol., pow. szremski, o 6 klm. na
wschód od Czempinia (poczta i st. dr. żel.) i
o 11 klm. na płn. od Rogaczewka i Rogacze-
wa, par. Brodnica, okr. domin. Szołdryj 7 dm.,
77 mk.; właściciel Stanisław ChłapowBki. W r.
1580 posiadał Gabryel Brodzki na R. 2 pół-
łanki i 3 zagrodn., a Magdalena Brodzka 1 łan
osiadły, 1/ 2 łanu pUltego, 1 zagrodników i 15
owiec. Około r. 1773 był właścicielem R. Za-
krzewski, podBtoli kaliski, który wiódł spory
graniczne z dziedzicami Brodnicy, Grzybna,
Sulejowa i Iłówca; później przyłączono R. do
Szołdr, własności Ignacego Wilczyńskiego.
3.) R. Male, ob. Bogaczewko. E. Cal.
Rogaczuy I.as, chutor, pow. brzeski gub.
grodzieńskiej, w 5 okr. pol., gm. Rogacze,
o 57 w. od Brześcia.
Rogaczów, fol., pow. noworadomski, gm. i
par. Dąbrowa, ma 3 dm., 41 mk., 805 mr.W r.
1827 był 1 dm., 11 mk. Należy do dóbr Dą-
browa. W XVI w. Rogaczów, wś w par. Dą-
browa, dawał pleb. tylko kolędę a dziesięcinę
w części katedrze gnienieflskiej, częścią,
(z folw.) pleb. w Brzykowie a w trzeciej części
archidyak. kurzelowskiemu, wartości około
grzywny (Łaski, L. B., I, 515, 554).
Rogaezówe, wś i foL, pow. noworadom-
ski, gm. i par. Zytno, odl. 22 w. od Radomska;
wś ma 20 dm., 160 mk., 108 mr.; fol. 2 dm.,
23 mk., 319 mr. (119 orn., 101 lasu). W 1827
r. było 15 dm., 122 mk. W XVI W. Roga-
czewek dawał dziesięciny, wartości dwóch
grzyw., wikaryuszom kolegiaty kurzelowskiej
a pleb. w Żytnie tylko kolędę po groszu z do-
mu (Łaski, L. B., 511, 557). Według. reg.
pob. pow. radomskieg9 z r. 1552-1553 wś
Rogaczówek, w par. Zytne, miała w części
Krzysztofa Silnickiego 3 osad i wraz z częścią
Zofii Silnickiej 3 łany (Pawiński, Wielkop.,
II, 277).
Rogaczyk, Bohaczy7c, w dokum. Rochaczyn,
rzka w pow. melitopolskim gub. tauryckieji
lewy dopływ Dniepru, do którego uchodzi
pomiędzy Biełoaierką, a. Konk9j. Bierze poozą-
42

658
ROI
tek pod wsi a.. Rogaczyk Wierchni, a wpada
pod wsia.. R. Niżni, rozlewaja..c się w jezioro.
Rogalmell 1.) wś, pow. królewiecki, st. p.
Waldau, 18 dm., 200 mk., 304 ha obszaru.
2.) H.Klein, wybud. przy wsi B., 2 dm., 13 mk.
Hogainell 1.) wś, pow. labiewski, st. p. i
sąd okr. w J\ilehlauken, 25 dm., 144 mk., 162
ha obszaru. 2.) Ił., wś, pow. nizinny, st. p.
Lappienen, sąd okr. w Kaukehmen, 11 dm"
81 mk., 107 ha obszaru. 3.) R., dobra ryc.
z folw. Katharinenhof i Zettmarshuld, pow.
gołdapski, st. p. Dubeningken, razem 14 dm.,
340 mk., 1084 ha. 4.) n., wś w tymże po-
wiecie, 11 dm., 99 mk. .Ad. N.
Rogaischell 1.) al. Paul R., wś, pow szy-
łokarczemski, st. p. Lankuppen. 2.) H. .Alt,
dobra z wielką stadnina.., w pow. darkiejmskim,
st. p. Trempen. 3.) H. Neu, wś w tymże po-
wiecie, st. p. Soedehnen. .Ad. N.
Rogajsz, Rogajszy, ob. Rogajże.
Rogajsze 1.) zaśc., pow. wiłkomierski, gm.
Uciany, o 56 w. od Wiłkomierza. 2.) H., wś
i osada, pow. wiłkomierski, gm. Ołoty, o 66
w. od Wiłkomierza.
Rogajże, Ro,qajsz, po łotew. Rogajszy, wś
w pow. lucyńskim, parafii brodajskiej, gm.
Pyłda, w 1863 r. 102 dusz rewiz. Własność
Kiełpszów, ma 782 dz., niegdyś Ryków. Ka-
plica filialna. Włościanie zapłacili 6890 rs.
wykupu za wydzielona.. ziemię. W R. znajdu-
je się biuro komisarza 2 okr. pol. (stanowego
prystawa). R. i Brodaje w 159 r. należały
do rotmistrza Adama Chotkowskiego; nastę-
pnie R. przez parę wieków stanowił dziedzicz-
ną własność rogajskiej linii Ryków (ob. Man-
teufel, Inflanty, 155).
Bogal1.) os. leś., pow. słupecki, gm. i par.
Zagórów, odI. od Słupcy 15 w., ma 1 dm.
2.) R., kol., pow. kaliski, gm. i par. Koźmi-
nek, odl. od Kalisza 15 w., ma 12 dm., 77 mk.
3.) H., fol., pow. sandomierski, gm. Lipnik,
par. Malice, odl. od Sandomierza 14 w., ma
1 dm., 5 mk., 150 mr. 4.) Ił., pow. łomżyń-
ski, gm. i par. Miastkowo. W 1827 r. był 1
dm., 10 mk. 5.) H., stary okop w pow. ma-
kowskim, ob. Gąsewo. 6.) H., os. włośc.,
pow. lipnowski, gm. Brudzień, par. Bądkowo,
odl. o 34 w. od Lipna, ma 1 dm., 6 mk., 21
mr. 7.) H., wś, pow. rypiński, gm. Dzierżno,
par. Swiedziebna, odl. o 19 w. od Rypina, ma
3 dm., 14 mk., 36 mr. Br. Ch.
Rogal, osada leśna w Czarnotkach, pow.
średzki.
Rogal, wybud. do Brzyńska należące, pow.
brodnicki. W 1868 r. 18 bud., 10 dm., 49
mk., 35 kat., 14 ew.; 1885 r. 8 dm., 66 mI..
Iłogale 1.) wś, pow. biłgoraj ski, gm. Sól,
par. Puszcza Solska (wsch. obrz. Sól). 2) H.,
wś i fol., pow. łukowski, gm. i par. Trzebie-
BZÓW, odl. 12 w. od Łukowa, ma 10 dm., 78
ROI
mk. W 1827 r. było 10 dm., 39 rok. W 1885
r. fol. R. rozl. mr. 331: gr. or. i ogr. mr. 182,
łąk mr. 75, past. mr. 25, lasu mr. 36, nieuż.
mr. 13; bud. z drzewa 21; płodozmian 6-polo-
wy, las nieurządzony, wiatrak. Wś R. os. 7,
z gr. ror. 69. Według reg. pob. pow. łukow-
skiego z r. 1552 wś szlach. Rogale Ruda,
w par. Trzebieszów, płaciła od 2 ćwierci ła-
nu i z pół łanu. W. r. 1580 Jan Rogal od 4
włók, które sam orze, płacił 2 fI., od zagrody
bez roli 4 gr. Summa fI. 2 gr. 4 (Pawiński,
Małop., str. 385, 399, 422). 3.) H., pow. so-
kołowski, ob. Dmochy R. 4.) H, Szlacheckie,
wś i fol., pow. makowski, gm. Gąsewo. W r.
1827 było 5 dm., 28 mk. W 1847 r. fol. R.
Szlacheckio rozl. mr. 915: gr. or. i ogr. ror.
423, łąk mr. 120, lasu mr. 180, past. mr. 60,
niemI. mr. 15, gruntów włośc. mr. 117. 5.) H.,
wś, pow. kolneński, gm. Stawiski, par. Roma-
ny, mioszka tu drobna szlachta (ob. Dzierzbia).
W 1827 r. było 18 dm., 106 mk. 6.) H.,
pow. sierpecki, ob. Charzyny R. 7.) H., przy-
ległość dóbr Lubowidz, w pow. mławskim.
8.) H., wś, pow. przasnyski, gm. i par. Dzierz-
gowo, odl. o 28 w. od Przasnysza, ma 2 dm.,
11 mk., 227 mr. Br. Ch.
Rogale 1.) białorus. Rahali, wś, pow. bo,
brujski, w 4 okr. pol. świsłockiro, gm. Horba-
cewicze, ma 5 osad; grunta lekkie. 2.) R.,
zaśc. na półn. krańcu pow. mińskiego, przy
granicy pow. borysowskiego, w gm, Biało-
rucz, ma 2 osady; grunta szczerkowe, nieco
faliste. .A. Jel.
Hogale 1.) wś na prus. Litwie, pow. dar-
kiejmski, st. p. Szabienen, 43 dm., 349 mk.
prot., 489 ha. WŚ ta, jak świadczy jej nazwa,
jest pamia,tka.. działalności kolonizatorskiej Po-
laków w tym dalekim powiecie; dziś zniem-
czona zupełnie. 2.) H., dobra ryc. nad jez.
t. n., na poL-prus. Mazurach, pow. szczycień-
ski, blisko granicy pow. jańsborskiego, poczta
w Rańsku, par. w Dźwierzutach; 6 dm., 138
mk., 635 ha. R. istniały już w r. 1436. Na-
leżały do klucza raIlskiego, jak wskazuje do-
kument z 1468 r., którym Henryk z Pławna
nadaje kuchmistrzowi Sternbergowi ten klucz,
a w nim R. z 8 włókami. 3.) R. Wielkie, wś
nad jez. t. n., na poL-prus. Mazurach, pow.
łecki, w pobliżu granicy pow. leckiego, 4 klm.
na płd.-zach. od st. p. Grabnika, 38 dm., 264
mk., 770 ha. 4.) H. Male, wś, tamże, o 3 klm.
na płd. od R. Wielkich. Istniała już r. 1550.
Ks. Olbracht podaje r. 1552 do wiadomości,
że Jerzy v. Diebes nadał obydwóm sołtysom
w Rogalach, Michałowi i Maciejowi, 35 włók
boru, celem założenia wsi dannickiej na pra-
wie magdeburskiem, między jeziorami Rogala,
Skomackiem, Drugiin, Różyńskiem i Grabni-
kiem; sołtysi otrzymują 5 włók. 5.) H. Wiel-
kie, wś na pol.-prus. Ma.zurach, pow. jańsbor-

Rog
Rog
659
ski, o 1 klm. od granicy kr6l. polskiego, poni- hensee), st. dr. żel. w :Mosinie o 6 klm.; prze-
żej jez. Gutskiego, 7 klm. od st. p. Różyńska, wóz pod Rogalinkiem. W r. 1247 Przemy-
sąd okr. w Biale; 34 dm., 240 mk., 537 ha. sław I potwierdzając dar kanonika Mikołaja,
6.) R. Małe, wś, tamże, naj dalej na płn.-wsch. który nadał R. kościołowi poznańskiemu,
położona ze wszystkich miejscowości powia- I przyznał mieszkańcom osady prawa, jakie
tu; powyżej jez. Gutskiego, st. p. Prostki, sąd używały posiadłości kościelne; w r. 1266 od-
okr. w Biale; 10 dm., 71 mk., 171 ha. Zyg- nowił te przywileje Bolesław syn Odonicza.
fryd Flach v. Schwarzburg, komtur baldzki, Nadane obszary obejmowały też Rogalinek,
nadaje Maciejowi Rogali, Maciejowi, Grzego- który pozostał przy kapitule poznańskiej.
rzowi i Stefanowi 30 włók w Rogalach na W r. 1294 znajduje się R. w ręku Mirosława,
prawie magdeburskiem, między granicą ma- syna Przedpełki, któremu Przemysław II po-
zowiecka" Skarzynem, Szłapiami, W szczęt- zwala w jego wsiach zaprowadzać prawo nie-
kami i Lipińskiemi. Dan w Piszu r. 1741. mieckie; r. 1357 pisze się J akusz dziedzicem
Jan v. Helmstadt, wójt piski, przekazuje Ma- Rogalina. Wiadomość, jakoby w r. 1360 król
ciejowi Rogali 2 włóki nadwyżki, które przy Kazimierz zamienił R. za inne dobra kawale-
pomiarach Dąbrowy miernik wykazał. Dan rów św. Jana Jerozolimskiego i wszystkich
w Piszu r. 1476. Ad. N. im na R. praw swoich odstąpił, z wyjątkiem
Rogalew 1.) wś włośc., pow. jędrzejowski, myślistwa na jelenie, polega na mylnem od-
gm. i par. Mierzwin, ma 6 os., 115 mr., wcho- czytaniu dokumentu z d. 6 marca 1360 r. (ob.
dziła w skład dóbr Gruszczyn. 2.) R., wś Kod. Wielkop., n. 1418). :Między r. 1386 i
włośc., pow. nowoaleksandryjski (puławski), 1399 pisali się ztąd różni Rogalińscy (Akta
gm. Celejów, par. Wa,wolnica, ma 15 os., 87 grodz. pozn.); w r. 1132 Stanisław z R. (Kod.
mr. W chodziła w skład dóbr Kazimierz. Wielkop., wyd. Raczyńskiego, str. 164) a w r.
Rogalewo, niem. Rogulewo, wyb., pow. wej- 1481 Rogalillscy-Łodzice. Z nich Mikołaj
herowski, st. p. Chylonia; należy do Łężyc; sprzedał R. w r. 1511 Janowi Raczyńskiemu
1885 r. 4 dm., 31 mk. za 300 grzyw. groszy średnich; po Raczyń-
Rogalewszczyzna, wś, pow. oszmiański, skich przechodził R. kolejno przez ręce Ko-
w 4 okr. pol., gm. Wiszniów, okr. wiejski i narskich, Małachowskich i Baranowskich,
dobra Chreptowiczów Wójtowicze, o 4 w. od z których Andrzej posiadał na R. 2 pół-łanki
gminy a 43 w. od Oszmiany, ma 12 dm., 101 osiadłe i 1 zagrodnika, a Maciej 2 pół-łanki,
mk. (95 prawosl. i 6 katol.). 2 zagrodników i 1 rybaka. Po Baranowskich
Rogalice, wś nieistniejąca obecnie, w par. nastali Gorajscy i Zakrzewscy. Helena z Za-
Łańcuchów (pow. chełmski). Wspomina ja, krzewskich, matka sławnego Krzysztofa Ar-
Długosz (Lib. Ben., II, 547). Według reg. ciszewskiego, który przyszedł tu na świat,
pob. z 1531 r. leżała w pow. lubelskim i wraz wniosła R. w dom Arciszewskich (Raczyński,
z Wola, i Zakrzowem miała 8 łanów (Pawill- Wspom., I, 279) i sprzedała go w r. 1605 Mi-
ski, Małop., 352). kołajowi Manieckiemu za 12,000 złp. ówcze-
Rogalik, dobra na polsko-prus. Mazurach, snych; późniejszymi dziedzicami byli Unrugo-
pow. łecki, st. p. Grabnik; 4 dm., 76 mk., wie, Szlichtyngowie, Krzyżanowscy i w kOIl-
137 ha. cu hr. Raczyńscy, którzy wyzyskawszy uro-
Rogalin 1.) wś i fol., pow. nieszawski, gm. cze położenie tej osady, przekształcili R. na
i par. Piotrków, ma 71 mk. W 1827 r. było prawdziwie pańską siedzibę. Kaplicę istnie-
15 dm., 99 mk. W 1867 r. fol. R. rozl. mr. ja,cąjeszcze (około 1784) przy dworze miej-
406: gr. Ol'. i ogr. mr. 345, łąk mr. 15, past. scowym zniósł w r. 1820 Edward hr. Raczyń-
mr. 30, nieuż. mr. 16. Wś R. os. 8, z gr. mr. 8. ski, a wystawił na wzgórzu kOGciół mający
Według reg. pob. pow. radziejowskiego z r. odtworzyć kształty świątyni w Nismes (w po-
1557-1566 wś Rogalino, w par. Kaczewo, łudniowej Francyj), 70 stóp długi i 42 stopy
miała 3 łany, 3 zagr. (Pawiński, Wlkop., II, szeroki, z 10 kolumnami porządku korynckie-
80). 2.) R., fol., pow. iłźecki, gm. Wierzcho- go, i grobowiec, w którym zgromadził zwłoki
wiska, par. Krępa, odl. od Iłży 18 w., ma 1 przodków swoich. Opis kościoła tego i gro-
dm., 4 mk. 'V 1876 r. fol. R., oddzielony od bowca z odnośnemi rycinami zamieścił hr. Ra-
dóbr Jawor Solecki, rozl. mr.209: gr. Ol'. i czyński w" 'Vspomnieniach" (1,282 i 3), na-
ogr. mr.203, ł&k mr.5, nieuż. mr. 1; bud. stępnie "Przyjaciel Ludu" leszczyński (Vnr,
z drzewa 2. 319) i "Tygodnik Illust." (z r. 1860, I, 60 i r.
Rogalin, wś, pow. czerykowski, gm. Doł- 1862, V, 228). Pałac tutejszy w stylu fran-
gie, ma 65 dm. i 305 mk. cuskim, z oficynami w pólkole, zawiera cenną
Rogalin 1.) wś i domin., pow. szremski, zbrojownię i bogaty zbiór rękopisów i dzieł
o 11 klm. na zach. od Bnina, na praw. brzegu rzadkich. W r. 1848 rozkiełznane żołdactwo
Warty, tworz&cej liczne łachy; par. Roga- pruskie zrabowaIo zamek, pastwiąc się zwła-
linek, poczta na Holendrach Radzewskich (Ho- szcza nad zbrojowniBj. Rysunek zamku podaje

MO
Rog
"Album" N. Ordy, a zbrojowni "Przyj. Ludu"
(VII, 153). Za pałacem rozcią,ga się strzyzo-
ny ogród francuski i park angielski, ozdobio-
ny kilkowiekowemi dębami. Na odnodze War-
ty, która tu tworzy rodzaj wyspy, stoi młyn
wodny w kształcie kaplicy gotyckiej (rysu-
nek podają, "Wspomnienia" Raczyńskiego i
"Przyj. Ludu"). W lesie, przy drodze do Po-
znania, stoi krzyż na grobie pustelnika, któ-
ry tam osiadł około 1780 r. Lasy i zarośla
ciągną się od holendrów Radzowskich po pod
Rogalinek, wzdłuż Warty, a ku płn.-wscho-
dowi stykają, się z lasami Rogalinka, Daszo-
wic i Mieczowa. Wśród tY,ch lasów, dziś już
przetrzebionych, między Swią,tnikami a ho-
lendrami Radzewskiemi, stał niegdyś dom
borowy Dobiertkami zwany; była to w XVI
w. własność :Baranowskich, dziedziców Roga-
lina, wehodząca w skład parafii Mieczowo.
Na obszarze R. znajduje się glina i ruda ze-
lazna.W r. 1603 było tu 20 krów, 9 wołów
roboczych, 30 świń, 300 owiec, młyn, browar
i mielcuch. Obecnie wieś ma 14 dym., 116 mk.
(1 prot.) i 178 ha (111 roli, 16 łąk, 2 lasu);
czysty dochód z ha roli 6'66 mrk, łą,k 5'87
mrk, lasu 2'35 mrk. Dominium z fol. Polesie
(1 dm., 23 mk.), który powstał w nowszych
czasach, i z wybudowaniami (2 dm., 57 mk.),
z któremi tworzy okrąg dominialny, ma 27
dm., 394 mk. (390 kat., 4 prot.) i obszaru
1340 ha (813 roli, 60 łą,k, 300 lasu); czysty
dochód z ha roli 9'40 mrk, łąk 9'79 mrk, lasu
3'52 mrk; gorzelnia parowa i chów bydła ho-
lenderskiego. Właścicielem jest Edward b:r.
Raczyński. 2.) R. al. Rogalinelc al. Rogalinlco,
osada nicgdyś, pod Kłeckiem, w pow. gnie-
źnieńskim, istniała już w r. 155; w r. 1445
pleban kłecki Mikołaj sprzedał wikaryuszowi
swemu Janowi dziesięciny z R. za 30 grzy-
wien srebra. Około 1523 r. lezała juz pust-
kami (Łaski, L. B., 90 i 92 przyp.). E. Cal.
Rogalin 1.) wś, pow. złotowski, st. poczt. i
par. kat. Więcbork 1 1 /, mili odl., filia Wielo-
wicz, 402 ha (25 łąk i 351 roli). W skład gm.
wchodzą: Rogalin (1885 r. 14 dm., 79 mk.) i
Rogalinerbusch (8 dm., 46 mk.); wś sama li-
ezyła 1868 r. 46 bud., 15 dm., 233 mk. i to
89 kat., 144 ew.; 1885 r. zaś 20 dm. i 125
mk., cała gmina zaś 83 kat, 167 ew., 6 żyd.
Dawniej był tu folwark, obecnie sprzedany.
Chałupnicy zostali po części rolą, obdarzeni,
po części zniesieui. Jedną, część obszaru włą-
czono do dzisiejszego folw. Rogalina, drugą,
rozdzielono r. 1826 na parcele, z których po-
wstała kolonia Rogalin (ob. Gesch. d. Kl'. Fla-
tow v. Schmitt, str. 268). R. leży na wschód
od Więcborka, tuż nad granicą, w. ks. poznań-
skiego i posiada szkołę ew. (1 naucz. i 69 dz.).
2.) R., majętność prywatna, tamze, st. poczt.
Wielewicz, 3 klm odl., 249 ha (33 łąk i 196
Rog
roli orn.); cegielnia tutejsza wypala dreny;
hodowla bydła holend., sprzedaż mleka i weł-
ny. W 1885 r. 7 dm., 14 dym., 98 mk., 22
kat., 76 ew. Kś. Fr.
Bogalinek 1.) wś kościelna, pow. szremski,
dek. średzki, o 13 klm. na zachód od Kurnika
i Bnina, na praw. brzegu Warty, naprzeciw
Sowińca i Mosiny, graniczy z Rogalinem; ma
72 dm., 468 mk. (423 kat., 45 prot.) i 507 ha
(306 roli, 60 łąk, 66 lasu); czysty dochód z ha
roli 7'20 mrk, łą,k 11'04 mrk, lasu 2'21 mrk.
Parafia w miejscu, poczta na Holendrach Ra-
dzewskich (Hohensee), st. dr. zel. w Mosinie
o 4 klm. R. był własnością, kapituły poznań-
skiej, zabraną, przez rzą,d pruski. N a obsza-
rach kapitulnych stanęła osada: Saskie Pole
(Sachsenfelde) i leśnictwo Waldecke. W 1580
r. posiadała kapituła 4 półłanki i 2 zagrodn.
na R. Parafią, w regestrach pobor. mylnie
"Rogozienec" zwaną, składały: Rogalinek,
Rogalin i Swią,tniki; później przybyły Polesie
i Saskie Pole. Kościół p. w. św. Michała ist-
niał juz przed r. 1510; w miejsce starego wy-
stawił około 1712 r. sufragan poznański Hie-
ronim W"ierzbowski nowy kościół. Par. obej-
muje 1283 dusz. 2.) R., folwark do Janko-
wie, w par. Ceradz Kościelny, na pograniczu
pow. bukowskiego i szamotulskiego, własność
Rozalii z Chłapowskich hr. Engestromowej
(około 1793 r.); dziś nie istnieje. 3.) B., pow.
gnieźnieński, ob. Rogalin pod Kłeckiem.
Bogalinel'busch (niem.), kol., ob. Rogalin.
BogaliiIska Wólka, fol., pow. radomski,
gm. Potworów, par. Bukowno, odl. 28 w. od
Radomia. W 1882 r. fol. R. Wólka rozl. mr.
419: gr. Ol'. i ogr. mI'. 60, łą,k mr. 13, past.
mr. 13, lasu nu. 326, wody mr. 1, nieuż. mr.
6; bud. z drzewa 8; las urządzony.
Rogaliszki 1.) okolica szl., pow. wileński,
w 4 okr. pol., 036 w. od Wilna, 4 dm., 25 mk.
kat. 2,) B" dobra, pow. wiłkomierski, gm.
Ołoty, o 32 w. od Wiłkomierza.
Bogali, fol., pow. nieszawski, gm. Czama-
nin, par. Swierczyn, ma 34 mk., 135 mI'.
Rogalów 1.) pow. włoszczowski, gmina i
par. Krasocin. 2.) B., przyl. dóbr Grudzyny,
w pow. jędrzejowskim. 2.) B., wś nieistnie-
jąca obecnie, w par. W ąwolnica (pow. puław-
ski). W połowie XV w. własność Jana Roga-
lowskiego h. Nabra, miała łany kmiece i fol-
wark. Ze wszystkich ról płacono dziesięcinę
plebanowi w W ą,wolnicy, wartości 3 grzyw.
:Była tez karczma i zagrodnicy (Długosz, Lib.
:Ben., III, 257). Według reg. pob. pow. lu-
belskiego z r. 1531 były tu dwa łany, nale-
żące do szlachty niemającej kmieci (Pawiński,
Małop., 369).
Bogalskie, jezioro na poL-prus. Mazurach,
pow. lecki, składa się z dwóch części, zwa-
nych Wielkie i Małe jezioro, połl\czonych

Rog
8trugą. Jest w związku z całym szeregiem
jeziór mazurskich. Obszaru przeszło 200 ha.
Rogalski Młyn, niem. Rogelmuehle, młyn
wodny i domy w Biestrzykowicach, pow. na-
mysłowski.
Rogahvalde, dobra, pow. darkiejmski, st.
poczt.- Abelischken; 11 dm., 200 mk., 733 ha.
Rogały, dobra, pow. szawelski, gm. Szaw-
kiany, o 23 w. od Szawel.
Rogaiłee, zaśc., pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., 018 w. od Nowoaleksandrowska.
Roganicze 1.) wś, pow. lidzki, w 3 okr. poL,
gm. Dubicze, okr. wiejski i dobra Mikulskich
Głębokie, o 1 1 / 2 w. od gminy a 28 w. od
Szczuczyna, ma 20 dm., 182 mk. prawosł.
(w 1864 r. 85 dusz rew.). 2.) H., ob. Rogacze.
Roganinia, osada, pow. poniewieski, w 3
okr. pol., o 57 w. od Poniewieża.
Roganiszki, wś, pow. sejneński, gm. i par.
Sereje, odl. od Sejn 38 w., ma 18 dm., 122 mk.
Roganiszki 1.) al. Zielonka, fol., pow. świę-
ciański, w 1 okr. pol., ma 4 dm., 20 mk. kat.
2.) R., fol. szlach., pow. trocki, w 3 okr. pol.,
o 66 w. od Trok, 2 dm., 23 mk. (1 prawo sł.,
22 katol.).
Rogasdowba, rzeczka we włości kroskiej
(pow. rossieński), przepływa przez dobra Try-
8zany, około niwy Kalwy (w dok. z 1598 r.).
Rogasen, pow. obornicki, ob. Rogoźno.
Rogasen (niem.), ob. Rogoźno.
Rogaskowo, fol., pow. płoński, gm. i par.
Sochocin. Fol. ten, oddzielony od dóbr rząd.
Gromadzin, rozl. mr. 194: gr. Ol'. i ogr. mr.
147, łąk mI'. -27, past. mr. 15, nieuż. mr, 4.
Rogaszyce 1.) wś kośc., okr. wiejski, do-
minium i okr. domin., pow. i dek. ostrzeszow-
ski, o 5 klm. na płd. od Ostrzeszowa, przy bi-
tym trakcie do Kępna, u źródeł strugi, spły-
wającej do Rudnicy (dopł. Prosny), w okolicy
wznoszącej się 232 do 277 mt.; par. w miej-
scu, poczta w Domaninie, st. dr. zel. w Ostrze-
szowie. W r. 1360 nadał R. w dożywocie bi-
skup wrocławski Przecław kanonikowi po-
znańskiemu Stefanowi Gromossy. Kościół
miejscowy p. w. św. Bartłomieja, z drzewa,
stanął w r. 1636, w miejsce starego, kosztem
Jana Mączyńskiego, dziedzica. Parafią, skła-
dają,: Dobra, K;rólewskie, Malinów, Rogaszy-
ce, Zródelna i Zyrów, ogółem 1045 dusz. Wś
ma 63 dm., 427 mk.; w skład okr. wiejskiego
wchodzą: Królewskie (10 dm., 65 mk.), Mali-
nów (1 dm., 24 mk.), Sobolizn:: (1 dm., 7 mk.),
Wiązownil!- (1 dm., 13 mk.), Zródelna (1 dm.,
27 mk.) i Zyrów (35 dm., 178 mk.); cały okr.
ma 112 dm., 741 mk. (689 kat., 52 prot.) i ob-
szaru 1355 ha (973 roli, 95 łąk, 185 lasu);
czysty dochód z ha roli 5'13 mrk, łąk 11'89
mrk, lasu 0'67 mrk. Dominium liczy 125 mk.
w 13 dm.; właścicielem jest Nestor Wężyk;
w skład okr. domin. wchodzą: Dobra (4 dm.,
Rog
661
73 mk.) i Królewskie (3 dm., 65 mk.); cały
okrąg ma 20 dm., 263 mk. (256 kat., 7 prot.)
i obszaru 1226 ha (599 roli, 68 łąk, 482 lasu);
czysty dochód z ha roli 6'25 mrk, łąk 13'49,
lasu 0'87 mrk. 2.) R., foL, pow. wrzesiński
(Jarocin), o 5 klm. na wschód od Zerkowa,
nad strugą spływającą do ,Lutyni, okr. domin.
Kretków, par. i poczta w Zerkowie, st. dr. zel.
w Chrzanie o 9 klm.; ma 3 dm., 66 mk.; wła-
ścicielem jest HipoJit Skórzewski. W r. 1578
Jan Dobrosołowski i Krzysztof Rogaski mieli
tu 1 1 / 2 śladu osiadłego, 4 zagrodo i 1 komor-
nika, a w r. 1688 Piotr Rogaski prócz tego
korzecznik o jednem kole. Rogaszyce wcho-
dziły wówczas w skład par. pogorzelickiej,
pow. pyzdrskiego. E. Cal.
RogaszYIl 1.) kol. i fol., pow. łęczycki,
gm. RaIków, par. Piątek, odl. od Łęczycy 12
w., ma 12 dm., 31 mk. Fol. R., w r. 1372 od-
dzielony od dóbr Pęcławice, rozl. mI'. 503:
gr. Ol'. i ogr. mr. 303, łąk mr. 130, past. mI'.
45, nieuz. mI'. 25; bud. z drzewa 11; płodo-
zmian 14-polowy. 2.) H. Ot'ątki, fol. nad
rzką, Moszczennicą" pow. łęczycki, gm. Bal-
ków, par. Piątek, odI. od Łęczycy 22 w., ma
4 dm., 5 mk. Woj ciech Jastrzębiec, arcybiskup
gnieźn., nadał przy uposażeniu kollegiaty ło-
wickiej w 1433 r. dziesięciny z ról fol war.
w R. i Ragoszynku, zaś dziesięciny z łanów
kmiecych oddawano jeszcze w XVI w. ]Ja stół
arcybiskupi (Łaski, L. B., 420, 510). Według
reg. pob. pow. łęczyckiego z r. 1576 wś Ro-
gaszino major, w par. Piątek, własność Jaku-
ba Rogaskiego, miała 1 1 / 2 łanu, 1 karczmę i 4
osad. R. minor miała w części Jakuba Roga-
skiego 1/ 2 łanu, 3 zagr., pustą część; w części
Tomasza Dębowskiego 1/ 2 łanu, 1 zagr., 1 osad.
(Pawiński, Wielkp., II, 57). 3.) R. al. Wa-
piennik, fol., pow. noworadomski, gm. Dmenin,
par. Kodrą,b, ma 5 dm., 17 mk.; należy do
dóbr Kodrąb. Bt'. Ch.
Rogatka 1.) os., pow. bialski, gm. Lubien-
ka, par. Łomazy. 2.) R., wś, pow. hrubie-
szowski, gm. Białopole, par. Dubienka; posia-
da szkołę początkową ogólną. 3.) R., osada,
pow. rypiński, gm. i par. Skrwilno, odl. 17 w.
od Rypina, 1 dm., 24 mk., 5 mr.
Rogatka, wś, pow. borysowski, nad lesistą
kotliną Berezyny, w lokI'. pol. chołopienic-
kim, gm. Kiszczyna-Słoboda, ma 39 osad peł-
nonadziałowych. Miejscowość mocno falista,
łąk dużo, lud trudni się rolnictwem, uprawą
lnu i flisactwem; grunta szczerkowe, z kamie-
niem narzutowym. A. Jel.
Rogatka, leśniczówka w pow. stryjskim,
ob. Lubieńce.
Rogatka, karczma niegdyś, pod :Bronisze-
wicami, w pow. pleszewskim, w pobliżu Ple-
szewa.

662
Rog
Rogatki, wś, pow. neweIski, w 4 okI'. pok.
do spraw włośc., gm. deniska.
Rogatówka. zaśc., pow. kowieński, w 2
okI'. pol., o 87 w. od Kowna.
Bogatynka, potok, powstaje we wschod.
części gm. Krecowa, pow. dobromilski, z kil-
ku strug, płynie na zach. przez Kreców a na-
stępnie Wolę Krecowską i Siemuszowę (wsi
pow. sanockiego) i na granicy Siemuszowej
z Tyrawa, Solną uchodzi do Tyrawki, dopł.
Sanu. Długość biegu 7 klm. Br. G.
Bogatyszki, ob. Rogaciszki.
Bogau (niem.), struga uchodza,ca do jez.
Druzna, w pow. elbla,skim. Powstaje przy
Gross Stoboi; za pomocą kanału przeprowa-
dzonego do wsi Bartkam obraca młyn.
Bogau, ob. Rogów.
Bogau, wś, pow. holądzki, st. p. Guelden-
boden; 20 dm., 165 mk., 474 ha.
Bogau-Bosenau, dwie wsi, przez strumień
rozdzielone i dobra, pow. świdnicki, kościół
par. ewang., kościół par. katol., szkoła katol.,
młyn wodny. W 1842 r. 126 dm., 2 fol., sta-
rożytny zamek, 1075 mk. (98 katol.).
Bogazy, wś, pow. wilejski, ob. Rohozy.
Rogaze, wś i dwór, pow. kowieński, w 4
okI'. pol., o 85 w. od Kowna.
RogehlJen 1.) dobra, pow. rybacki, st. p.
Powayen, 10 dm., 151 mk., 560 ha. 2.) B.,
wś, z wybud. Grenzhofen, pow. prusko-ho-
la,dzki, blisko miasta powiat.; 96 dm., 746
mk., 1345 ha.
Bogelwitz. 1366 Rogalicz, wś i dobra, pow.
brzeski (na Szląsku), par. ewang. Mąkoszyce,
katol. Karlowice. W 1842 r. folw., dawniej
dóbr komandoryi maltańskiej, potem domeny
królewskiej, sołtystwo wolne, 49 dm., 364 mk.
(37 kat.), szkoła ewang., dwa królewskie pod-
leśnictwa. Do R. należały 13uckowegrund, kol.
i Smolaruck (Pechhutte), osada w pow. prąd-
nickim.
Rogel'wick, miasto portowe gub. estoń-
skiej, ob. Bałtycki POl't.
Boggatz (niem.), ob. Rogacza.
Roggen. ob. Róg.
Roggenhausen i R. Klein, ob. Rogoźno i
Rogozinko.
Boggenhausen 1.) ob. Rogóż. 2.) R., wś
kośc. na niem. Warmii, pow. licbarski, nad
bitym traktem z Licbarku do 13artoszyc, w o-
kolicy pagórkowatej, lesistej. Ma 80 dm.,
465 kat. mk., trudniących się rolnictwem i
chowem bydła, 1026 ha. Poczta w miejscu.
Omnibus pocztowy kursuje do dworca barto-
szyckiego i Dobrego Miasta. We wsi kościół
paraf. p. w. św. Barbary. A.d. N.
BoggelJllluehle, powiat czarnkowski, ob.
Springmuehle.
Rogi, kol. nad rz. Bzurą, pow. łódzki, gm.
Radogoszcz, par. Łódź, ma 20 dm., 198 mk.,
Rog
510 mr. włok W 1827 r. było 14 dm., 104
mk. W XVI w. łany folw. dawały dziesię-
cinę pleb. w Łodzi, kmiece zaś na stół arcy-
biskupi (Łaski, L. B., II, 382). Według reg.
pow. brzezińskiego z r. 1476 wś Rogi, w par.
Łódź, miała w części Floryana Rogowskiego
1 łan, 2 osad. W części Jerzego i Marcina
Rogowskich 2 łany, 4 zagr. (Pawiński, Wiel-
kop., II, 98). 2.) B., wś i fol., pow. no wora-
domski, gm. Maluszyn, par. Wielgomłyny, le-
ży na prawo od drogi z Przedborza do Malu-
szyna; fol. ma 3 dm., 30 mk., 1058 mI'. (239
mr. ornej); wś 22 dm., 180 mk., 242 mr.
W 1827 r. było 12 dm., 102 mk. Według reg.
pob. pow. radomskiego z r. 1552 w Rogi,
w par. Chełm, własność Zbigniewa Zycień-
skiego, miała 9 osad, li!'} łanu (Pawiński,
Wielkop., II, 275). W XVI w. była to mała
wioska w par. Chełm, która dawała plebano-
wi tylko kolędę. Wikary i kościelny mieli tu
swe płace, Dziesięcinę wytyczną i po 2 gr.
za konopną pobierał pleban w Wielgomłynach
(Łaski, L. B., II, 205, 209).
Rogi 1.) wś, pow. bychowski, gm. Bachań,
ma 103 dm., 590 mk. 2.) H., wś, pow. ho-
melski, gm. Rudzieniec ma 102 dm. i 361
mk., z których 2 zajmuje się garbarstwem, 2
szewctwem, 2 kołodziejstwem, 4 bednarstwem,
1 kowalstwem.
Bogi 1.) wś, pow. krośnieński, zad Luba-
tówką, dopł. '\Visłoka z praw. brzegu, woko-
licy podgórskiej (315 mt.), przy drogach:
z Iwonicza do Głowienki i z Dukli do Doma-
radza. Paraf. rzym.-kat. z kościołem drewnia-
nym (er. 1603 r.), szkoła ludowa i 2 młyny
wodne. Co środę odbywają się targi a 27 li-
pca, 27 sierpnia i 6 grudnia jarmarki na by-
dło. Wśma 246 dm. i 1318 mk.; na obszarze
więk. pos. (Wandy hr. Dembińskiej) 6 dm.,
42 mk.; 1335 rz.-kat. i 25 izrael. Posiadłość
większa wynosi 414 mr. roli, 88 mr. łąk, 26
mr. past. i 88 mI'. lasu; pos. mn. 979 mI'. roli,
119 mI'. łąk, 69 mI'. pastw. i 17 mr. lasu. Ka-
zimierz W. w r. 1348 sprzedając sołtystwo
w Rogach Piotrowi z Kołaczyc wyznaczył łan
na kościół. Na początku XV w. wś przeszła
w posiadanie Czarnockieh; Jan z bratem :Mi-
chałem sprzedali ją 25 sierpnia 1425 bratu
Piotrowi, kanonikowi krakowskiemu (A. G. Z.,
XI, 21). W 1431 pisze się "Marciszus de Ro-
gy vexilifer cracoviensis" (ibid., 65). W 1444
powstał spór między grodem sanockim a Czar-
nockimi, którzy niechcie1i naprawiać przęseł
w parkanie zamku sanockiego (ibid, 250).
Spór ten załatwiono r. 1445 ustanowieniem
nowego porządku a mianowicie, że Rogi sta-
wiały przęsła między przęsłami wznoszonemi
przez Lubatówkę i Miejsce (ibid, 258), co za-
twierdzono 1448 r. (ibid, 335). W tym czasie
toczył się proces między Czalllockim de Czar-

Rot
Rog
663
no czyni a Januszem, bisk. przemyskim, o pra- dworskich nie przywłaszczać, ani poddanych
wo kmieci co do ścinania drzewa w lesie bi- do robót przymuszać, czego pan dzierżawca
skupim w Lubatowy. Z podziału wsi 22 sier- przestrzegać i zabraniać ma, a wybraństwa
pnia 1462 (ibid, 479, nr. 3708) między Piotra, nie szlachta podług prawa, ale plebae personae
Jana, Mikołaja, Marcina i Stanisława Czar- trzymać powinni, i w tem ma pan dzierżawca
nockich widać, że był już we wsi wtedy ko- animadwertować, żeb-y poddanych do dzier-
ściół i plebania. WŚ miała sadzawki, stawiska, żawy należ&cych na wybraństwo nie przy-
19 łanów kmieco i zamek z dwoma wieżami, właszczano, i żadnego protestu a zwłaszcza
wielk&imał&. Ciekawy choć niejasny jest opis przeciw temu siedlisku sołtyskiemu będ&cych
siedziby dziedziców w akcie dzielczym. Na miał wybraniec ani ich sobie uzurpował, cze-
dział Piotra przypadła: "nigra stuba, que estin go dojrzeć ma pan dzierżawca sub poenis o
Kopiecz cum pallacio penes magnam tburrim, spustoszeniu dóbr króla JMC. et diminutione
due camere retro eam, parva coquina et sta- prowentów. Urodzaj folwarkowy w Rogach:
bulum, turris parva". Jana: "domus magna żyta kop. 30 a 1 zł. 15 gr.; pszenicy kop 60 a
ante pontem, nigra stuba cum pallacio et cum zł. 2; jęczmienia kop 20 ił. 1 zł.; owsa kop 40
omnibus cameris et omni iuro loci in quo hec a 1 zł.; tatarki kop. 34 a 1 zł. Proso i groch,
domus iuste ab antiquo est constructa". no- którego się nie wiele rodzi, na wychowanie.
dszych trzech: "magna thurris cum omni iure, Siano także na wychowanie zostawuje się dla
!\.lba stuba cum pallacio et caminata et cum bydła i koni. Summa summarum wszystkich
pomoerio usque ad fossatum, equistonium alias prowentów i dochodów ze wsi króla J}IC.
Stahna et sol cum balneo non movendo in loco, Rogów i z wójtostwa na roli facit 283 zł. 12
in quo hec omnia ab antiquo sunt aedificata". gr. Ztąd wytrąciwszy na urzędnika solarium
Później R. są znowu wsią królewską, miano- zł. 30, na budynki posta.wione kosztom dzier-
wiciewójtowstwo.Zygmuntlw 1524 zatwior- żawcy 53 zł. 12 gr., restat summy, od której
dził erekcyą parafii wyda.ną przez Kazimierza kwarta do ska.rbu Rzpltej ma być co rok pła-
W., która też w aktach biskupich jest 1536 cona pod winami w prawie pospo1item o lu-
wspomnianą. Siarczyński pisze (rps. bibl. stracya.ch i kwa.rcie opisanem, zł. 200. Dekla-
OssoI., 1826), że nazwy włościan są niemiec- racya: H.a.tione dophcania za la.ta przcszłe.
kie, jak np. Knap, Pelczer, Len, a wszyscy Circa eundem actum lustrationis produkował
włościanie umieli czytać, chociaż "panowie przed na.mi JMPan dzierżawca regef'!tra swo-
nie dozwala.li im się uczyć", o czem maj& być ich wydatków, jako wiele łożył na zalogę pod-
wzmianki w aktach parafialnych. Za czasów danych tejże wsi po spaleniu i zniszczeniu
Rzpltej należała wś do ststwa krośnieńskiego. przez wojska nieprzyjaciclskie węgierskie i
1,V lustracyi ziemi sanockiej z r. 1665 (Rkp. kozackie, także i na okupy, chleby, części11l
Osso1., Nr. 2834, str. 59) czytamy: "Poseso- związkowym, częścią koronnym żołnierzom
rem jest tej wsi J:MPan Wojciech Krzycki, wydane, 7. których widać, że wszystka in-
stolnik zicmi czerskiej, dworzanin i sekretarz trata przeszlych lat wychodzi na takowe roz-
króla JMC., za konsensem króla Jana Kazi- chody, a dzierżawcy żadnego pożytku nie
mierza i cesyą przez JM Pana Woj ciecha Bie- było; a to dlatego łożył swoj e pieniądze, aby
czyńskiego, dworzanina króla JMC., na osobę tę wieś na dalsze lata mógł konserwować,
swoję własn& et in curia regia Varsaviensi fe- skądby i jemu i Rzpltej pożytek na kwartę
ria quinta in Crastino Fcsti Sctae Luciae virgi- mógł być; prosił przytem, abyśmy go z tych
nis A. D. 1651 zapisaną. Ta wieś po expira- racyj od płacenia za lata przeszłe uwolnili i
cyi sum starych pierwszy raz przez nas lu- wolnym być deklarowali; które to jego ex-
strowana jest i do skarbu podana. Z osady pensa uważywszy i z inkwizycyi pei' jura-
powinna mieć w sobie łanów 12. W tej wsi mentum corporale przez poddanych odprawio-
przed wojną, było osiadłych kmieci 20. Teraz nej doszedłszy do tego, że i w tyeh leciech ja-
osiadłych kmieci jest 10. Ciż poddani osiadli, ko się nieco uspokoiło, urodzaje nie były, bo
każdy z nich daje czymlzu po 1 zł. 18 gr., żyta od 4 lat zawsze wymarzały, uważywszy
przychodzi od 10 zł. 16. Czynszowego OWSl1, i stosując się do słuszności i prawa, od dopła-
z łanu po korcy 3, przychodzi z łanów 5 kor- cania za lata przeszłe JMPana dzierżawcę u-
cy 15, po 2 zł. = 30 zł. Hem owsa rownego walniamy, a tylko a tempore expedita.e lustra-
po korcy 3, czyni 15 po 2 zł. = 30 zł. Robić tionis kwartę do skarbu płacić naznaczamy i
powinni po 3 dni w tydzień. Zagrodników jest postanawiamy, ponieważ to deductum, lubo
12. Ci dają czynszu po gr. 12, facit zł. 2 gr. te dobra nie były lustrowane, ale tylko ad
12. A robić powinni po 2 dni w tydzień. rationem płacił, że co dawał nad to więcej
Arenda karczmy i młyna na rok szacuje się pożytku z tej wsi nie miał i mieć nie mógł
zł. 60. Wybraniec w teJ wsi, który służbę przez wyż opisane impedimenta". Podług spi-
wojenną odprawować powinien. Wybrańcy sów podskarbińskich z 1771 sstwo obejmowało
na tej wsi mają się zachować skromnie, ról wś R. z wójtowstwem i przyległościami; posia-

664
Bot
hl
dał je Igna.cy Oraczewski za. przywilejem gminy a 33 w. od Święcian, ma 5 dm., 32 mk.
Augusta. III z d. 10 list. r. 1760, opłacając katol. (w 1864 r. 9 dusz rewiz.). 3.) n.,
kwarty złp. 1376 gr. 28, a hyberny zlp. 257 żmujdz. iłogelej, wś, pow. nowoaleksandrow-
gr. 14. Zajęte przez rząd austryacki z d. 11 ski, w 4 okr. pol., o 46 w. od Nowoaleksan-
września 1775, sprzedane zostało w d.15 sty- drowska. W 1859 r. 15 dm., 174 mk. Kościół
cznia r. 1781 Józefowi Bobowskiemu za drewniany, p. w. N. M. P., filialny par. Abe-
110,300 zlp. W ostatnich latach Rzpltej le. WŚ R. nwłaszczona od dóbr Rakiszki.
przynosiło wójtowstwo kwarty 1250 zł. Potem Rogienice 1.) wś i fol., pow. włoszczow-
sprzedał rząd austryacki wieś Dębowskim, ski, gm. Radków, par. Konieczno, od!. 9 w. od
którzy zaprowadzili warsztaty sukiennicze. Włoszczowy. Na folw. gorzelnia. W 1827 r.
R. graniczą na płd. z Lubatówką, na zach. było 21 dm., 126 mk. W 1886 r. fol. R. rozl.
z Rownem i Wrocanką, na płn. z Miejscem a mr. 774: gr. or. i ogr. mr.423, łąk mr. 35,
na wschód z Iwoniczem. 2.) R. albo Rogów, pastw. mr. 17, lasu mr. 278, nieuż. mr. 21;
wś, pow. nowosądecki, w równinie sądeckiej bud. mur. 6, z drzewa 13; płodozmian lO-po.
(459 mt.), na lew. brzegu Słomki, dopł. Du- lowy; las nieurządzony. Wś R. os. 26, z gr.
naj<Ja. Graniczy na zachód z Olszaną i Jadam- mr. 142; wś Ogarka OB. 14, z gr. mr. 108.
wolą, na płd. z Naszacowicami, na wschód Dziedzice R. mieli prawo patronatu nad ko-
z Podegrodziem a na płn. z Owięcką. Par. 1'20.- ściołem w Koniecznie, które wykonywali na-
kat. w Podegrodziu, urz. pocz. w Starym Są- przemiany z dziedzicami Bebelna (Łaski, L.
czu (11'3 klm.). WIi ma.30 dm. i 191 mk. a :ę., 570). W 1508 r. wś Roginicze, Lasocin,
na obszarze więk. pos. 5 dm., 45 mk.; 231 rz.- Swidno i inne, własność Zofii, wdowy po Pio-
kat. i 5 izrael. Obszar więk. (bar. Winc. Go- trze Szafrańcu, płaciły poboru 5 grzyw. 39
stkowskiego) ma 143 mr. roli, 6 mr. łąk, 6 gr. 13 den. W 1540 r. R., w par. Konieczno,
mr. pastw. i 67 mr. lasu; mn. posiadł. 139 własność Zofii Szafrańcowej, kasztelanowej
mr. roli, 9 łąk, 16 pastw. i 7 lasu. Za Dłu- wiślickiej, miały 3 kmieci, uprawiających 4
gosza (L. B., I, 549) Rogy należały do Jana łany, 2 1 /. puste łany, 2 zagr., młyn pusty, 2
Kandziorki. Dziesięciny wartości 4 grzywien sadzawki, dwór i fol. W r. 1573 1/4 łan., 3
odwozili kmiecie do spichrza archidyakona są- zagr., 1 rzem. (Pawiński, Małop., 273, 485,
deckiego, na mocy nadania Zbigniewa Ole- 577). 2.) R., wś i fol. i Rogieniczki, fol. dona-
śnickiego w erekcyi koUegiaty nowosądeckiej cyjny rząd. i wś, pow. płocki, gm. Lelice, par.
(ibid, 572). W 1581 (Pawiński, Małop., 128) Bonisław, odl. 21 w. od Płocka, maja; 18 dm.,
była własnością Marcisza Rogowskiego, skła- 183 mk. (Rogieniczki 7 dm., 100 mk.). W
dała się z 3 1 /, łanów km., 9 zagród z rolą, 2 1879 r. folw. Rogienice miał 334 mr. obszaru
komorn. z bydłem i1 komorn. bez bydła. Mac. a wś R. 12 os., 92 mr., Rogieniczki zaś mają
Rogi 1.) niem. Rogau, wś i dobra na lew. w ogóle 493 mr. (około 50 mr. włok). 3.) R.
brzegu Odry, pow. kozielski, par. Koźle (odl. Wielkie, wś i fol., R. Wypychy i ił. Piaseczne,
1/, mili). W 1861 r. 106 dm., 752 mk. (9 ew.). wsi szlac.h., pow. kolneński, gm. Rogienice,
Dobra ryc. (fol. l{,ogi i Krzemziel) miały 1108 par. Mały Płock, odl. 17 w. od Kolna. R.
mr. (721 mr. roli, 330 mr. łą,k). Położenie Wielkie maja; urzą,d gminny, 176 mr. folw.
w nizinie nadrzecznej wystawia na częste za- (52 mr. lasu) i 38 os., 280 mr. włoc. i do dro-
lewy. W ma 2-klas. szkołę, 2260 ml'. obsza- bnej szlachty około 1270 mr.; 1827 r. było 23
ru (1314 mr. roli, 562 mr. łąk). 2.) R., niem. dm., 137 mk. R. Wypyclty miały 1827 r. 18
Rogau, wś i dobra, w dolinie pobocznej wzglę- dm., 80 mk. ił. Piaseczne mają 11 os. i 42 mr.;
dem rz. Niszy, pow. niemodliński, par. Nie- w 1827 r. 18 dm., 119 mk.; należały do R.
modlin. W 1861 r. 46 dm., 297 mk. (149 ew.). Wielkich. W dokum. z 1436 r. występują,
Katolicki kościół pomocniczy par. Niemodlin, wszystkie trzy wsie (Gloger ziemia łomżyń-
szkoła ewang. (od połowy XVIII w.). Obszar ska). W 1882 r. całe R. Wielkie spłonęły.
dóbt" wynosi 1336 mr. (627 mr. roli); ogólny R. gmina ma 5142 mk., rozległości 14,754
obszar (ze wsią) wynosi 2112 mr. (1331 ror. mr., s. gm. okr. II wos. Mały Płock o 5 w.,
roli). st. p. Łomża. W skład gm. wchodzi 21 w!Oi
Rogiczyniata ob. iłogincienięta. szlacheckich: Chludnie Brzeszczotno, Ch. Ru-
. " ... pnino, Ch. Waski, Drożęcin Stary, Górki Sy-
Rogle, dwor, po:w. :pomeWleSkl, w 20kr. pniewo, Karnowo, Kobylin, Kołaki Wietrzy-
pol., o 77 w. od PomewIeża. kowo, K. Strumienie, Nagórki, Penza, Popki,
Roiele 1.) okolica szlachecka, pow. osz- Ptaki Rizkie, Rogienice Wypychy, R. Piase-
mianski, w 3 okr. pol., o 56 w. od Oszmiany czne, Smiarowo, Trojany, Włodki Białobrzegi,
a 26 w. od Dziewieniszek, ma 3 dm., 21 mk. Wysokie Małe, W. Wielkie i Zalesie Karwo-
kato1.; własność Mickiewiczów. 2.) R., zaśc. wo, jedna wś z ludnością mieszaną i 10 wsi
włośc., pow. święcianski, w 3 okr. pol., gm., włościańskich: Baliki, Cydzyn, Dobrzy jałowo,
okr. wiejski i par. katol. Komaje, o 3 w. od Drożęcin Lubie.iewo, Kisielnicz, Łuby, Mura-

Iq
wy, Rogieniee Wielkie, Serwatki i Wagi Na-
górki, oraz fol. Wygrane. Br. Ck.
RogielJiszJd, zaśc., pow. wileński, w 3 okr.
pol., gm. Podbrzeź, okr. wiejski Adamejciszki,
o 16 1 /, w. od gminy, 8 dusz rewiz.j należy do
dóbr skarbowych Jęczmieniszki.
Rogierówko 1.) os. wiejska, pow. poznań-
ski, o 15 klm. na zachód-północ od Poznania,
na zach.-póln. wybrzeżu jeziora Kiekrskiegoj
par. Kiekrz, poczta i st. dr. żel. w Rokitnicy
o 5 klm. Założona w bieżącym wieku przez
Rogiera hr. Raczyńskiego, dziedzica dóbr
Xiekrskich; ma 15 dm., 112 mk. (2 prot.) i
242 ha (213 roli, 21 łąk). 2.) R., leśnictwo,
do Jeżewa, pow. szremski (Gostyń), z pocztą
w Borku, powstało w nowszych czasach.
Rogiił, sioło, pow. rohaczewski, gm. :Mer-
kułowicze, ma 93 dm. i 583 mk." z których 2
zajmuje się szewctwem, 1 stolarstwem, 1 be-
dnarstwem, 6 wybijaniem oleju konopnego, 1
kowalstwem, 50 furmaństwem, 13 wychodzi
na zarobek. Posiada młyn wodny i folusz;
własność Dernałowiczów.
Rogińce, wś nad rzk& Rudą" dopł, Sniwo-
dy, pow, winnicki, okr. pol., gm., par. katol. i
st. pocz. Pików, odl. 055 w. od Winnicy, 50
w. od Berdyczowa a 25 w. od Kalinówki, ma
141 osad, 842 mk., w tej liczbie 21 jedno-
dworców; 1247 dzies. ziemi włośc., 1715 dz.
dworskiej, 88 cerkiewnej. Cerkiew p. w. św.
J-ana, wzniesiona w 1751 r., ma 1447 para-
fian. Gorzelnia (od 1872 r.) zatrudnia 8 ludzi,
przerabia 21,000 pudów i produkuje 1,500,000
stop. spirytusu. Grunt równy, oprócz pagórka
we wsi. Należała do Tomasza Czerleniewskie-
go, b. chorążego pow. mohylowskiego, nal:!tę-
pnie do Sobieszczańskich. Dr. 111.
Rogincienięta, Rogiczyniata, wś nad rz. 0-
lesznicą" pow. oszmiański, w 1 okr. pol., gm.
Holszany, okr. wiejski R., o 5 w. od gminy a
13 w. od Oszmiany, ma 13 dm., 111 mk. katol.
i 9 praw. (w 1864 r. 40 dusz rewiz.); należy
do dóbr Poholsze Pławskich. W skład okręgu
wiejskiego wchodzą wsie: R., Łojciewszczy-
zna, Wojsznaryszki, Nowosiady, Norszty, Ka-
mionka, w ogóle 202 dusz re wiz. wlośc.
uwłaszcz. i 6 b. włośc. skarbowych.
RogilJowo, zaśc., pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 okr. pol., o 12 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Rogis, rzeczka we włości korszowskiej (pow.
rossieński), przepływa przez niwy Bortkiszki
i Budryszki i uroczysko w dobrach Bordzial
(w dokum. z 1586 r.).
Roglajcie, wś i dobra, pow. rossieński, gm.
i par. Szydłów, o 21 w. od Rossień, własność
Sznabowiczów.
Rogli8JJld, wś nad Niemnem, pow. włady-
sławowski, gm. Dobrowola, par. Sapieżyszki,
lot
6&5
odl. od Władysławowa 53 W., ma 23 dm., 194
mk. W 1827 r. było 7 dm., 69 rok.
Rogliszki al. Ragli8zki, niwa W dobrach
Podubis, nad rz. Dubissą, po obu brzegach rzki
Łukni (w dokum. z 1599 r.).
Rogoisna, wś i dobra, pow. ry'bnicki, par.
Boguszowice, odl. l/a mili od Zórawia.. W
1861 r. 28 dm., 237 mk. (4 ew.), szkoła kat,
od 1817 r. Obszar dóbr obejmuje 1372 ror.
(1062 mr. roli, 240 mr. lasu); do wsi należy
275 mr. roli. Ludność polska, uboga.
Rogójnie 1.) al. Rogonie, dok. Rogun, wś na
poL-prus. :Mazurach, pow. margrabowski, bli-
sko jeziora Haasznen, 4 1 /, klm. na płn.-wschód
od st. p. Orłowa; 69 dm., 634 mk., 665 ha.
Wawrzyniec v. Halle, ststa straduński, sprze-
daje r. 1564 Wawrzyńcowi, Mikołajowi i Pa.
włowi Rogoniom, braciom z Płociczna, 4 włó-
ki soleckie, włókę za 60 grzywien, celem za-
łozenia wsi dannickiej, na 40 włókach boru,
nad strugą Bierkanicą, przy 10 latach wolno-
ści. W 1600 r. mieszkali tu sami Polacy.
W spomniani po imieniu Glasenapp-Gliźmiń-
scy. 2) II., dobra, tamże, 3 dm., 45 mk. 3.)
R. Małe al. Turowo, leśn., w tymże powiecie, 1
dm., 7 mk. Ad. N.
Rogolin, wś i foL, pow. radomski, gm. i
par. Radzanów, odl. od Radomia 26 w., ma.
22 dm., 217 mk. W 1885 r. fol. R. rozl. mr.
670: gr. or. i ogr. mr. 533, łąk mr. 24, pastw.
mr. 5, lasu mr. 91, nieuż. mr. 18; bud. mur.
2, z drzewa 17; płodozmian 4 i lO-polowy;
las nieurządzony. Wś R. os. 18, z gr. mr,
261. W XVI w. folwark i dwaj kmiecie na.
rolach folw. siedzący dawali dziesięcinę, war-
tości do 4 grzyw., plob. w Radzanowie (Łaski,
L. B., I, 664). W 1508 r. wś Rogolin, część
Dąbrówki i Długie, własność Doroty z Rogo-
lina, płaciły poboru 1 grzyw. 24 gr. W r.
1569 R., w par. Radzanów, własność Jana Ja-
rzyny, miał 7 łan. (Pawiński, Małop., 311,
473).
Ragolowiec al. Rogolowa Góra, huta żela-
ma i obszar leśny, w pow. wielkostrzeleckim,
nad rz. Brynią, i nad stawem mającym 31 mr.
W 1860 r. 15 robot. wyprodukowało 1900
cent. żelaza. Dokoła cia,gnie się leśnictwo t. n,
Założycielem huty był hr. Filip Colonna.
Rogonie, ob. Rogojnie.
Rogonnen, ob. Rogójnie.
Rogoschestie, ob. Rogoie8tie.
Rogosze, wś nieistniejąca obecnie. Znaj-
dowała się między .WiśniczGm Starym a. Brze-
źnicą, w pow. bocheńskim, gdzie dziś las
zwany Gródkiem, Wiśnicz Mały lub wólka
Kiebło. O niej pisze Długosz (L. :B., I, 95):
"villa sub parochia de Wyssnicze sita, cuius
haeres rdus Dobeslaus Kmytha de W yszny-
cze. In cuius villae medietate sunt lanei qua.-
tuor, de quibus tantummodo solvitur decima

666
Rog
manipularis pro oustodia cracoviensi et sol-
vunt decimam canapi per quatuor iuncturas
et aestimatur valor eius ad quatuor marcas.
AHa. autem medietas eiusdem villae Rogoże
solvit decimam manipularem plebano de ec-
clesia in Brzesznycza". Mac.
RogosZIJ)', pow. ostrzeszowski, ob. Ro-
guszny.
Rogoszyce, w dok. RogoszicZ6, wś wymie-
niona w dypl. biskupa krakow. Bodzanty z 19
lutego 1360 (Kod. dypl. kat. krak., wyd. Pie-
kosińskiego, I, 275). Biskup nadaje dziesię-
cinę z tej wsi kllstodyi krakowskiej w zamian
za dziesięciny z Niepołomic, przyznane tam-
tejsze.mu proboszczowi. WŚ leżała w okolicy
Kobylego. Mac.
Rogotworsk, wś, pow. płocki, gm. Góra,
par. Rogotworsk, odl. o 30 w. od Płocka, po-
siada kościół par. drewniany, urząd gminny,
karczmę, 10 dm., 110 mk., 214 mr. W dok.
z 1395 r. podpisał się "Andreas de R.", kano-
nik płocki (Kod. Maz., 117). Kościół i par.
erekcyi niewiadomej. Obecny kościół drewnia-
ny, poświęcony 1739 r. a w 1860 r. odnowio-
ny. R. par., dek. płocki (dawniej płoński),
2100 dusz.
Rogów 1.) folw. dóbr Gaj, w pow. socha-
czewskim, ob. Leon6w 3.). 2.) n., wś i fol.
(lit. A i B) nad rzką b. n., pow. turecki, gm.
Pęcherzew, par. Turek, odl. od Turka 6 w.;
wś ma 5 dm., 102 mk.; fol. 3 dm., 48 mk. Na
początku XVI w. kmiecie dawali plebanowi
w Turku tylko kolędę po groszu z łanu, toż
samo młynarz. Karczmarze prócz kolędy da-
wali dziesięcinę (Łaski, L. B., I, 263). W 1885
r. fol. lit. A rozl. mr. 423: gr. Ol'. i ogr. mr.
340, łąk mr. 30, past. mr. 19, lasu mr. 20,
w odpadkach mr. 2, nieuż. mr. 12; bud. mur. 1,
z drzewa 11, Wś R. os. 14, z gr. mr. 60.
3.) B., wś i f91., pow. turecki, gm. Wola Świ-
niecka, par. Swinice, odl. od Turka 30 w.; wś
ma 4 dm., 60 mk., 34 mr. obszaru; należała
dawniej do dóbr Drozdów; fol. ma 4 dm., 29
mk. W 1879 r. fol. R. z os. młyn. Borek, od-
dzielony od dóbr Drozdów, rozl. mr. 377: gr.
Ol'. i ogr. mr. 235, łąk mr. 72, nieuż. mr. 24;
młyn Borek, wieczysta dzierżawa, mr. 46; bud.
mur. 3, z drzewa 8; płodozmian 5 i 10 polo-
wy. Na początku XVI w. są tu tylko kmiece
łany, dające dziesięcinę, wartości do 2 grzyw.,
kaI}onii i prebendzie uniejowskiej. .Pleban
w Swinicach pobierał kolędę po korcu żyta
(Łaski, L. B., I, 351, 364). Według reg. pob.
P?w. szadkowskiego wś R., w par. Swiencze
(Swinice), miała w 1552 r. 7 osad i 2 1 1 2 łany
(Pawiński, Wielkop.. II, 234). 4.) R., nad
rzką Mrogą, wś, fol. i st. dr. żel. warsz.-wied.,
od.1. 90 w. od Warszawy, pow. brzeziński, gm.
Mroga Dolna, par. Jeżów, od!. 6 w. od Brze-
zin, przy drodze z Brzezin do Jeżowa. Wś ma
Ro,
14 dm., 280 mk., 308 mr.; fol. 13 dm., 18 mk.,
1193 mr., młyn wodny, cegielnia; os. st. dr.
żel. 3 dm., 35 mr. W 1827 r. było 30 dm.,
217 mk. W 1879 r. fol. R. rozl. mr. 1333: gr.
Ol'. i ogr. mr. 898, łąk mr. 89, wody mI'. 28,
lasu mr. 148, zarośli mr. 140, nieuż. mr 30;
bud. mur. 13, z drzewa 20; płodozmian 13-po-
lo wy, las nieurządzony; rzka Mroga tworzy
staw rozl. mr. 24. WŚ R. os. 14, z gr. mr.
308; wś Maryanów os. 33, z gr. mr. 117. Na
początku XVI w. dziesięciny z folw. pobie:'a
pleban w J eżowie, zaś z łanów km. pleban
w Słupi, wsi arcybiskupiej (Łaski, L. B., II,
335). 5.) R., wś kol., pow. radomski, gm.
Rogów, par. Jastrząb, odl. 28 w. od Radomia,
06 w. od st. dr. żel. dąbrowieckiej Jastrz!\b,
posiada urząd gm., 78 dm., 519 mk., 1311 mr.
rozl. W 1827 r. 42 dm., 299 mk. WŚ R. by-
ła własnością biskupstwa krakowskiego wraz
z młynem (którego dziś nie ma), dwiema karcz-
mami i 7 łanami km., z których dziesięcinę,
wartości do 5 grzyw., pobierał biskup a ple-
ban w Jastrzębiu tylko kolędę. Folwarku,
sołtystwa ani zagród wył!\cznie biskupich nie
było (Długosz, L. B.' II, 448). W 1569 r. by-
ło 17 półłanków, 2 komor., 1 rzem. (Paiński,
Małop., 322). R. gmina, z urzędem w Smiło-
wie, ma 3954 mk., 17,250 mr. obszaru, wtem
ziemi dwor. 2860 mr. S!\d gminny okr. VI
w Wierzbicy, st. poczt. Szydłowiec. W skład
gminy wchodz!\: Beszków, Gąsawy-Księże,
G!\sawy-Rządowe, Jastrząb, Lepienice, Le-
pienicka- Wola, Mirów-Nowy, Mirów-Stary,
Niedź;viedzi-Kierz, Nowy-Dwór, Orłów, Ro-
gów, Smiłów i Zbij ów. 6.) R., wś i fol., pow.
konecki, gm. Duraczów, par. Końskie, odI. od
Końskich 2 w.; ma 51 dm., 377 mk., 571 mr.
dwor., 458 mr. włośc. W 1827 r. było 34 dm.,
215 mk. Wchodziła w skład dóbr Końskie.
W połowie XV w. R., wś w par. Końskie,
własność Tobiasza z KoflE!kiego h. Odrowąż,
miała 10 km. łan., z których dziesięcinę sno-
pową oddawano kustodyi sandomierskiej z róż-
nych pól na przemiany. Z jednego pola pła-
cono dziesięcinę prebendzie sandomierskiej,
zwanej Bielowsk!\, z dwóch pól kustodyi.
Wartość dziesięciny wyniosła 3 grzyw. Były
tam karczmy. Ze wszystkich ról pobierał
dziesięcinę konopną po 4 pęki pleban. w Koń-
skich (Długosz, L. B., I, 346, 360, 393). Na
początku XVI w. dziesięcinę z większej części
łanów km., wartości do 5 grzyw., pobierał pro-
boszcz w Końskich, za konopną płacono po 2
gr. Z pola zwanego Trzemesznik brał pleban
w Odrowążu (wartości fertona), z innego je-
szcze szła do Sandomierza (Łaski, L. B., I,
700,704). Według reg. pob. pow.opoczyń-
skiego z r. 1508 wś R., część Końskiego,
własność Tobiasza z Rogowa, płaciły poboru
2 grzyw., 46 gr. 9 den. W 1577 r. R., wła-

Rog
sn0ść Modliszowskich, miał 8 1 /, łan., 6 zagr.
(Pawiński, :Małop., 285, 481). 7.) R., wś i
fol. nad Wisłą, pow. pińczowski, gm. Opat/)-
wiec, par. Rogów, leży przy drodze z Koszyc
do Korczyna (odl. 11 w.), posiada kościół par.
drewniany, szkołę gminną, dom schronienia
dla starców (fundusz ?). W 1827 r. było 56
dm., 344 mk. W 1879 r. fol. R. rozl. mr. 480:
gr. or. i ogr. mr. 276, łąk mr. 89, past. mr. 1,
lasu mr. 104, wody mr. 5, nieuż. mr. 13; bud.
mur. 1; płodozmian 7 i lO-polowy. Wś R. os.
36, z gr. mr. 258; wś Kozłów os. 10, z gr. mr.
132; wś Bryzdzyn os. 15, z gr. mr. 151. Dobra
R. stanowiły poprzednio jedną całość z dobra-
mi Bogdanów. W połowie XV w. R., wś par.
blisko Opatowa, miała kościół fundlJwany przez
Hinczkę, podskarbiego królewskiego, za upo-
ważnieniem plebana z Opatowca. Póżniejszy
dziedzic Eustachy Sprowski h. Odrowąż był
jedynym patronem tegoż kościoła. Łany km.
dawały dziesięcinę snopową z konopną, war-
tości 10 grzyw., bisk. krakowskiemu. Dziesię-
cinę folwarczną, wartości 3 grzyw., dawano
pleban. w Opatowcu. Role folwarczne, 2 łąki,
karczma z rolą płaciły seksagenę rocznie. By-
ło także wolne rybołówstwo w jeziorze Ro-
gowskiem (Długosz, L. B., II, 409,410). We-
dług reg. pob. pow. wiślickiego R., własność
kaszt. sandomierskiego, miał 6 osad, 4 łany, 3
zagr. z rolą, 2 chaty, 2 kom., 1 biedny, 1 ry-
bak (Pawiń., Małop., 214). Kośc. i parafią ery-
gował podobno Hinko (Hinczko) z Roszkowa,
podskarbi królewski. W połowie XVI w. wła-
snoŚĆ Szafrańców, którzy wypuścili wś w M,-
staw włochowi Prosperowi Prowannie, gorli-
wemu wyznawcy nauki Kalwina a następnie
Socyna. Prowanna z Szafrańcami zamienili
tutejszy kościół paraf. na zbór. W 1562 r. od-
był się tu zjazd głównych kierowników ruchu
antytrynitarskiego, jak: Lutomirski i Grze-
gorz Pauli. W XVII w. R. przeszedł w ręce
Firlejów, którzy znieśli zbór. Obecny kościół
wystawiony został w 1751 r. przez kś. Mi-
chała W odzickiego, podkancl. koron., dziedzi-
ca R. R. par., dek. pińczow3ki (dawniej op a-
towiecki), 1023 dusz. 8.) R., wś i fol., pow.
miechowski, gm. i par. Kozłów, odl. 21 w. od
Miechowa. W 1827 r. było 30 dm., 195 mk.
Dobra R. składały się w 1867 r. z fol w.: Ro-
gów, Potulin, Kobiele, Kęsów i Praszka, rozl.
ogólna mr. 1775: gr. Ol'. i ogr. mr. 1245, łąk
mr. 155, past. mr. 81, lasu mr. 182, nieuż. mI'.
112. Do dóbr poprzednio należały: wś Ros.
48, z gr. mr. 192; wś Wyszogród os. 18, z gr.
mr.183; wś Kobiele os. 17, z gr. mr.167;
wś Chrustowice os. 10, z gr. mr. 98; wś Pru-
ska os. 7, z gr. mr. 56; wś Mistrzowice os.
26, z gr. mr. 205; wś Kęsów os. 13, z gr. mr.
102. Rogów, wś w par. Wielki Książ, wła-
sność Mikołaja i Jana Szynowczych z Koczy-
Rog
667
na, h. Stary Koń, miała 7 łan. km., karczmę
z rolą, z których dawano dziesięcinę snopową
i konopną, wartości 10 grzyw., kapitule kra-
kowskiej. Z folw. rycerskiego dawano dzie-
sięcinę plebanowi w Wielkim KBiążu (Dłu-
gosz, L. B., II, 83). Według reg. pob. pow.
krakowskiego z r. 1490 wś R., w par. Książ,
miał 1 1 /, łanu. W r. 1581 R., w par. KBiąż
Wielki, własność Stanisława Minockiego, miał
3 1 /, łany km., 1 zagr. z rolą, 5 pogorzałych,
1 zagr. bez roli, 2 kom. bez bydła, 1/, łanu
karczm. (Pawiński, Małop., 83,440). 9.) R.,
wś, pow. nowoaleksandryjsld (puławski), gm.
Rogów, par. Wilków. W 1827 r. było 50 dm.,
354 mk. W połowie XV w. R., wś w par.
Wilków, była własnością Mikołaja Kazimir-
skiego h. Rawa, miała 13 łan. km., z których
dawano dziesięcinę, wartości 10 grzyw., kla-
sztorowi św. Krzyża. Zbigniew Oleśnicki, bif\k.
krakowski, domagał się tej dziesięciny na
rzecz biskupstwa, lecz Jarosław, bisk.laody-
cejski, i Jan, proboszcz z Obrazowa, oficyał
sandomierski, rozstrzygnęli te sprawę na ko-
rzyść klasztoru św. Krzyża. Z folw. płacono
dziesięcinę do Wilkowa (Długosz, L. B., III,
251). R. gmina należy do sądu gm. okr. IV
w Polanówce, st. poczt. Kazimierz, urząd gm.
w Rogowie. W skład gminy wchodzą: Dą-
brówka fol., Dobre, fęćmierz, Podgórz, Pola-
nówka, Rogów, Uściąż, Wólka, Zagajnie, Za-
stów Polanowski, Zastów Karczmiski. 10.) R.,
wś i fol., pow. hrubieszowski, gm. Miączyn,
par. Grabowiec (wsch. obrz. Miączyn). W r.
1827 było 32 dm., 180 mk. 11.) R., wś i fol.,
pow. sokołowski, gm. Repki, par. Wyrozęby,
posiada cerkiew paraf. pounicką, szkołę po-
czątkową ogólną" 52 dm., 496 mk., 1898 mr.
W 1827 r. były tu dwie wsi, jedna miała 32
dm., 226 mle; druga 21 dm., 131 mk. (par.
Sokołów). Cerkiew paraf. erygowała 1546 r.
Anna ks. Lubecka. W 1815 r. wzniesiona na
nowo z drzewa. 12.) R., ob. Rogowo. Br. Ch.
Rogów 1.) al. Rogowo, żmuj. Raguwa, mko
nad rz. Niewiażą, pow. wilkomierski, w 2 okr.
pol., gm. i par. Rogów, o 39 w. od Wiłkomie-
rza, przy trakcie z ,Viłkomierza do Poniewie-
ża, posiada cerkiew praw. p. w. Narodzenia N.
M. P., kościół par. kat., zarząd gminy, szkołę
wiejską (z 76 uczniami w 1877 r.), dwa domy
modlitwy żydowskie, sąd pokoju, st. poczt.,
jarmark 15 sierpnia. W 1859 r. było tu 112
dm. i 465 mk. Kościół paraf. kat. p. w. Wnie-
bowzięcia N. M. P., wzniesiony z drzewa w r.
1678 przez wwodę trockiego Marcyana Ogiń-
skiego, odbudowany w 1816 r. przez ks. Zu-
bowicza. Dwie kaplice: N. M. P. Bolejącej,
drewniana, wzniesiona w 1817 r. przez kś.
Zubowicza, i św. Józefa Oblub., murowana,
fundowana w 1851 r. przez Komara. Par. kat.,
dekan. wiłkomierskiego, ma 4156 wiernych.

868
ReI
Rog
Filia w Rogówku. Par. prawosł. ma 283 dusz. 1220 dusz, składaj 1\: Adamowo, Grochowiska.
Gmina należy do 2 okr. pok. do spraw w}ośc. Szlacheckie, Jakubowo, Kostkowice, Łaziska,
i 3 okr. powoI. do służby wojskowej z pow. Młynisko, Narajwo, Ochodza, Ostrów, Ro-
wilkomierskiego, dzieli się na 10 okr. wiej- gów, Rogówko, Srodka Mała i Wielka, Szkół-
skich i obejmuje 97 wsi, zamieszkałych przez ki, Wiktorowo, Złotniki i Zurawiniec. Kamień
2277 włościan. Dziedzictwo niegdyś ksil\żl\t węgielny pod kościół protestancki, na środku
Ogińskich, z których Tadeusz i Izabela z ks. rynku, położono w nowszych czasach; na wy-
Radziwiłłów, kasztel. troccy, w 1751 sprzeda- stawienie kościoła tego przeznaczono 50,000
jl\ Straszewiczowi, stście IiItarodubowskiemu, mrk ze składek zbieranych w r. 1833 w czte-
w 1831 r. skonfiskowane Józefowi Straszewi- rechsetnl\ rocznicę urodzin Lutra. R. był zda-
czowi na rzecz skarbu. W okolicy znajdujl\ wna miasteczkiem szlacheckiem; w r. 1311 pi-
się największe w powiecie lasy, w których sał się z R. :Mroczko, ojciec Jakuba i Przecła-
zorganizował się oddział Zygmunta Sierakow- wa, r. 1:.564-1370 Janusz, r. 1388-1398
skiego i stoczył d. 6 kwietnia 1863 r. potycz- Nastka, wdowa po Januszu, matka Jarosława
kę. St. poczt. na trakcie z Wiłkomierza do z Siedlca, później Rogowscy h. Grzymała;
Poniewieża, między Towianami a Poniewiezem, przy schyłku zeszłego wieku był dziedzicem
odl. jest 027 1 / 4 w. od Poniewieza. 2.) R., wś, R., Rogówka i Szkółek Jakub Korytowski,
pow. białostocki, w 2 okr. pol., gm. Choro- miecznik gnieźnieński. W r. 1380 występuje
szcza, 016 w. od Białegostoku. 3.) R., wś, wójt rogowski. R. wchodził dawniej w skład
pow. mohylewski, gm. Pawłowicze, w pobliżu pow. gnieźnieńskiego wojew. kaliskiego i le-
rozległego błota N owińskiego al. Chołmickie- żał na pograniczu pow. kcyńskiego. :Miasto
go (ob.). 4.) R., al. Rogówka, wś nad rzeką to brało czynny udział w ruchach r. 1848; d.
Utrojl\, dopł. rz. Wielikiej, pow. lucyński, 26 lutego 1849 r. wypędzono ztl\d żandarmów
ob. Neuterany. 5.) R., wś, pow. wieliski, w 3 pruskich. Pod R. odkryto grobowisko z po-
okr. pok. do spraw włośc., gm. uznowska, pielnicami. Dekanat rogowski, liczl\cy 12,690
w 1863 r. 335 dusz rewiz. 6.) R., ob. Rogowo. dusz, składa się z parafii: Cerekwica, Górzyce,
Rogów 1.) wólka należl\ca do Wolicy, pow. Gościeszyn, Juńczewo, Izdebno, Lubcz" Nie-
krakowski, na lew. brzegu Wisły, na grani- stronno, f'alędzie, Rogowo, Ryszewko, Swi3;t-
cy od król. polskiego, 4 dm., 21 mk. 2.) R., kowo i Zerniki. Szkół parafialnych jest 13.
ob. Rogi. .Mac. 2.) R. al. Rogowo, wś i domin., pow. krobski
Rogów 1.) al. Rogowo, miasto, pow. mogil- (Gostyń), o 4 klm. na płd. od Krobi (par. i
nicki, dek. rogowski, o 23 klm. na płn. od pocz.), nad strugl\, dopł. Dąbrozny; st. dr. żel.
Gniezna i o 11 klm. od Łopienna (st. dr. zel.), w Bojanowie o 18 klm. Około r. 1564 płacił
na bitym trakcie gnieźnieńsko-znińskim, nad R. z 5 łanów osiadłych po 12 gr. fertonów bi-
jez. Rogowskiem i Zioło, w równinie piaszczy- skupom poznańskim; w r. 1580 posiadał tu
stej; ma 52 dm., 622 mk. (353 kat., 171 żyd. Ambrozy Czacki 3 łany, 3 zagrodn., komor i
i 98 prot.), 57 ha (36 roli, 7 łl\k), kościoły: wiatrak; w końcu zeszłego wieku był właści-
katolicki (na Rogówku) i protestancki, syna- cielem R. i Ciołkowa pułkownik Twardowski,
gogę, st. tel., 4 jarmarki rocznie. Herb mia- po nim Mateusz Błociszewski, a później K wiat-
sta wyobraża łódź z dwoma na krzyz wiosła- kowscy. WŚ ma 12 dm., 83 mk. kat. i 61 ha
mi, między któremi 3 gwiazdy; u szczytu tar- obszaru (57 roli, 0'4 łl\k); czysty dochód z ha
czy skrzydlata głowa anioła. Mieszkańcy roli 15'67 mrk, łl\k 23'50 mrk. Domin. ma 4
chrześcianie trudnil\ się przeważnie rolnic- dm., 125 mk. (115 kat., 10 prot.), obszaru 321
twem, a zydzi handlem. W 1800 r. było 266 ha (219 roli, 26 łl\k, 51 lasu); czysty dochód
mk.; w 1811 r. 137 mk. w 24 dm.; 1816 r. 23 z ha roli 16'06 mrk, łl\k .33'29 mrk, lasu 2'35
dm., 210 mk. (82 kat., 128 żyd.); 1831 r. 33 mrk; właściciel Albrecht Humboldt. E. Cal.
dm., 362 mk. (101 kat., 11 prot., 250 zyd.); Rogów, ob. Rogowskie jezioro i Rojewo.
1858 r. 419 mk.; 1871 r. 64 dm., 633 mk. (335 Rogów 1.) niem. Rogau, wś i dobra ryc.
kat., 237 żyd. i 61 prot.). Rzemieślników by- nad Odrl\, z lewego brzegu, pow. opolski, par.
ło w 1579 r. siedmiu, 6 rybitw, 1 komornik i kat. Ziemnice Wielkie, odl. 2 1 / 2 mil od Opola.
1 piekarka, a w r. 1618 sześciu, 6 rybitw, 1 W 1861 r. 108 dm., 1012 mk. (45 ew.). Dobra
prasołka i młyn wodny o 2 kołach; podatków ryc. należały w XIII w. do Templaryuszów,
płacono wówczas 4 złp. 6 gr.; w r. 1600 było następnie przeszły w ręce prywatne i stano-
po 4 szewców i kuśnierzy, po 2 kowali, stola- wiły część majoratu Krapkowice. Obszar dóbr
rzy i kołodziejów i 1 cieśla. Kościół p. w. św. (z fol. Gwoździce) obejmuje 1770 mr. roli i
Doroty istniał tu już przed r. 1404; dzisiej- 2800 lasu. Znaj duj 1\ się tu łomy kamienia
szy, z cegły palonej, z dwiema wieżami, stanl\ł wapiennego, cegielnia i gorzelnia. Rezyden-
w r. 1828 staraniem Józefa Korytowskiego, cYI\ właścicieli jest zamek śród pięknego par-
dziedzica na Rogówku, na grobli rozdzielajl\- ku, w malowniczem położeniu, nad brzegami
cej j ez. Zioło od Rogowskiego. Par., liczl\cl\ Odry. We wsi jest kościół katol., starożytny,

Rog
ostrołukowej budowy. Do XVII w. był para-
fialnym, później filialnym. Szkoła katol. ist-
nieje od 1810 r. WŚ ma 800 mr. obszaru.
2.) R., niem. Rogau, wś kośc. i dobra, pow.
raciborski, na wyniosłym praw. brzegu Odry,
na granicy pow. rybnickiego. W 1861 r. 73
dm., 617 mk. (9 ew.), kościół par. kat. Dobra
mają 1431 mr.; gmina wiejska 1048 mr. roli,
21 mr. łąk i 18 mr. ogrodów. Starożytny ko-
ściół drewn., ciekawy ze względu na szcze-
gólną strukturę, istniał już w XIV w.; obec-
nie należy do dek. pogorzelińskiego. Parafia
obejmowała w 1861 r. 2082 dusz. Szkoła dwu-
klasowa miała 261 uczniów. 3.) R., niem.
Rogau, wś i dobra, pow. grotkowski, par. kat.
Kueschmalz. W 1861 r. 25 dm., 151 mk. (26
ew.). Większa własność (las i torfowisko)
należy do miasta Nissy; wś ma 1323 mr. (316
mI'. roli). Kaplica katol.
Rogów, niem. Hornau, jedyna wś serbska
w pow. gubińskim na Łużycach.
Rogowa, wś włośc. nad rz. Radomką, pow.
radomski, gm. Wolanów, par. Mniszek, odl.
od Radomia 18 w., ma 43 dm., 167 mk., 407
mr. W 1827 r. było 13 dm., 133 mk. W po-
łowie XV w. R., wś w par. Wierzbica, wła-
sność klasztoru wąchockiego, miała 2 kmiece
łany, z których płacono po fertonie, dawano
jaja, koguty, sery, osep i powabę. Była karcz-
ma, zagrody, folw. Ze wszystkich ról dawano
dziesięcinę do Wąchocka. Według reg. pob.
pow. radomskiego z r. 1569 we wsi Rogowa,
par. Mniszek, Bartosz Łaszcz, słuzebnik ks.
opata wąchockiego, płacił od 5 półłanków; Pa-
weł Rogowski, wójt, 1 1 / 2 łanu, 2 komol'. (Pa-
wiński, Małp. 317,478).
Rogowa, szczyt w Tatrach wapiennych
bielskich, w gm. Jaworzynie Spiskiej, hr. spi-
skiem (W ęg.), na płn.-zach. od Murania (1827
mt.), w odnodze odrywającej się od Murania
na płn.-zach., tuz nad wsią Jaworzyną i doliną
Jaworzynki. Wznies. 1268 mt. (szt. gen.).
Rogowda (w dokum. z 1590, 95, 96 i 98
r.), rzka we włości pojurskiej (pow. rossień-
ski), przepływa przez Rogowdy (Rogowda).
Rogowdy (w dokum. z 1590, 95, 96 i 98
r.), dobra nad rzką t. n., we włości pojurskiej
(pow. rossieński).
Rogówek 1.) wś włośc., pow. konecki, gm.
i par. Gowarczów, odI. od Końskich 11 w.,
ma 11 dm., 70 mk., 181 mr. W 1827 r. było
10 dm., 56 mk. Wchodziła w skład dóbr Go-
warczów. 2.) R., wś nad rz. Orzyc, pow.
łomżyński, gm. i par. Lubotyń.
Rogówek 1.) zmuj. Raguwiele, wś i dobra
nad rz. Jostą (Juostą), pow. wiłkomierski, gm.
i par. Rogowo, o 48 w. od Wiłkomierza. Ko-
ściół fil. p. w. św. Stefana, z drzewa wznie-
siony w 1796 r. kosztem Komarów; kaplica
cmentarna. W 1859 r. było tu 3 dm., 30 mk.j
Rog
669
młyn wodny. Własność Komarów; posiada
piękną rezydencyą. 2.) R. al. R.-Szlachta,
wś, pow. białostocki, w 2 okr. pol., gm. Ch 0-
roszcza, o 15 w. od Białegostoku. 3.) R" ob.
Rog6wsk, pow. wiłkomierki.
Rogowice, wś, pow. kielecki, gm. i par.
Mniów. W 1827 r. było 29 dm., 192 mk.
W XVI w. wś należała do par. Chełmce, któ-
rej pleban pobierał dziesięcinę wartości do 40
gr. i po 2 gr. z łanu za dziesięcinę konopną
(Łaski, L. B., I, 591).
Rogowicze 1.) wś nad rzką Łudują, pow.
wilejski, wlokr. po1., gm. Wiazyń, okr. wiej-
ski Poniatycze, o 8 w. od gminy a 23 w. od
Wilejki, ma 13 dm., 126 mk. prawo sł. (w 1864
r. 39 dusz rewiz); nalezy do dóbr Ciurlanowo
Klementowiczów. 2.) R" fol. nad rz. Ratom-
ką, pow. miński, w 2 okr. pol. i par. kat. Ra-
ków, 08 w. od st. dr. zeI. lipawo-romeńskiej
Ratomki, ma 64 1 / 2 włók; grunta szczerkowe,
łąki dobre, miejscowość nieco falista, dość le-
śna. W'spólna własność Naborowskich, Spaso-
wiczów i Pohoskich. A. Jel.
Rogowicze, wś nad rz. Łuaą, pow. wło-
dzimierski, na wschód od mka Łokaczej ob.
Pamiat. Kij. Arch. Kom., t. IV, cz. 2: 110.
Rogowiec 1.) Poduchowny, wś włośc., pow.
rawski, gm. Wałowice, par. Kurzeszyn, ma
11 dm., 68 mk., 166 mr. W 1827 r. było 8
dm., 40 mk. Na początku XVI w. dziesięcinę
dawano na stół arcybiskupi a pleban w Ku-
rzeszynie pobierał tylko kolędę po pół grosza
z łanu (Łaski, L. B., II, 292). 2.) R., wś
włośc., pow. piotrkowski, gm. i par. Kle-
szczów, posiada sąd gm. okr. IV, 28 dm., 278
mk., 457 mr.
Rogowiec, potok, wytryska z pod góry
I.ączki (835 mt.), w gm. Gródek, pow. cie-
sZYIIskim, płynie na płd.-zach. przez obszar
Gródka i Nawsia, uchodząc do Olszy z praw.
brzegu. Długość biegu 4 klm. Br. G.
Rogowiec, kol. na obszarze wsi Rogów,
w pow. raciborskim.
Iłogowiecka Rzeka, al. RO,ąowiecki Potok,
nazwa dolnego biegu pot. Hanaczówki, dopł.
Przegnojówki. Ob. Hanacz6wka i Przegnoj6wka.
Rogowik, zaśc. szI., pow. wileński, w 5
okr. pol., o 24 w. od 'Wilna, 1 dm., 7 mk. kat,
Rogówka, os., pow. augustowski, gmina
Dowspuda, par. Bargłów, odl. od Augustowa
10 w., ma 1 dm.
Rogówka l,.} przys., pow. święciański, w 1
okr. poL, gm. Swięciany, okr. wiejski Koncia-
rzyn, o 3 w. od gminy, 10 dusz rewiz.; nale-
ży do dóbr skarbowych Kochanówka. 2.) 8.,
J:aśc. szl;, pow. święciański, w 3 okr. pol., 028
w. od Swięcian, 1 dm., 4 mk. kat. 3.) B.,
zaśc. sz1., pow. święciański, w 3 okr. pol., o 33
w. od Swięcian, 1 dm., 9 mk. kat. 4.) B.,
zaśc. włośc., pow. wileński, w 2 okr. pol.,

670
Rog
Rog
o 34 w. od Wilna, 1 dm., 7 mk. kat. 5.) R., skojców (ob. Gesch. d. Kr. Kulm von Schultz,
karcz. nad jez. Minkele, pow. wileński, w 1 II, 115). Według krzyzackich ksiąg szkodo-
okr. pol., o 32 w. od Wilna, l dm., 7 mk. wy ch z r. 1414 poniosła ta osada w ostatniej
żyd. 6.) R., wś, pow. bielski gub. grodzień- wojnie 312 grzyw. szkody. R. 1458 poświad-
skiej, w 4 oh. pol., gm. Siemiatycze, o 50 w. cza wojew. Gabryel BazYIlski, że wieś zosta-
od Bielska. 7.) R., pow. lucyński, ob. Rogów ła dana r. 1457 Jerzemu Grzegorzowi z To-
i Neuterany. runi a w zastaw za 700 grzyw. Później naby-
Rogówka, wś nad lewobocznym dopł. Ir- ła ją wdowa po burmistrzu Krueger Krysty-
szy, pow. żytomierski, 06 w. od mka Horo- na i r. 1520 poświadcza król Zygmunt I, ze
szek odległa. Grunta składają się przeważnie od niej pozyczył 200 złotych na wieś zapisa-
z czerwonego granitu. A. L. Br. nych. R. 1526 wykupiło miasto znów tę wieś;
Rogówki, pow. radzymiński, gm. i par. przywileje odnośne znajdują się w toruńskiem
Radzymin. archiwulll. R. 1478 skarżą siQ dwaj mieszkań-
Rogówko 1.) wś włok, pow. radzymiń- cy z R., Szymon Kaufmann i Nikel Roger, że
ski, gm. Zabrodzie, par. Niegów, ma 26 mk., we wsi nie ma karczmy i dla tego aż do
40 mr. 2.) R" wś nad jez. Kościanem, pow. Rogowa muszą chodzić (ob. Beschr. v. Thorn
rypiński, gm. i par. Rogowo, odl. o 1 w. od v. Wernicke, str. 284). W wizytacyi Strzesza
Rypina, posiada kościół par., 20 dm., 238 z r. 1667 czytamy, że R., zwane tam na mar-
mk., 220 mr. obszaru. Wypalano tu wapno. ginesie Klcin Niedertaur, liczyło wówczas 6
W 1864 r. Jan Rogowski siedział tu na łanie, kmieci (str. 46). Tutejsze rogatki wydzierża-
Mateus1J Rogowski Jakubaszek II, łanu, AI- wiano przed kilku laty za 1025 mrk. Kś. F1'.
bert Rogowski z bratem 1 łan. Płacono po- Rogówko, wf; na poL-prus. Mazurach, pow.
boru 1 flor. (Pawiński, Wielkop., I, 290). margrabowski, 8 klm. na płn.-zach. od Mar-
W 1789 r. było tu 15-tu właścicieli szlachty, grabowy, blisko bitego traktu do Gołdapu, 7
którzy wysiewali 90 korcy zyta. 3.) R., Ro- klm. na płd. od st. p. Kowali, 22 dm., 177
gowo, pow. augustowski, ob. Grabowo 15.). mk., 293 ha obszaru. Henryk Kracht, ststa
Rogówko, dawniej Rogowska. Wieś, domin. straduński, sprzedaje r. 1581 Starlkowi Ku-
i okI'. domin., pow. mogilnicki (Znin), tuz pod kowskielllu z Rogowa 4 włóki sołeckie, które
Rogowem (par. i poczta) ku południowi, nad przed kilku laty nabył Maciej Czukta z Chełch,
stawem Rogowskim, odnogą jez. Zioło; st. dr. ale nie osadził ludźmi, włókę za 60 grzywien,
żel. w Janówcu i Łopiennie o 11 klm. Około celem założenia wsi dannickiej na 40 włókach.
r. 1523 składało się R. z łanów dziedzl<lznych ] O lat wolności. W Rogówku znajdujemy r.
i kmiecych, z których płacono dziesięcinę 1600 samych Polaków. Ad. N.
enopową plebanom rogowskim; w r. 1578 by- Rogownica, niem. Rogownitz, foL do dóbr
lo tu 3 1 /, śladów osiadłych i 5 zagrodn. a w r. głubczyńskich należący, pow. złotowski, st.
1618 było tylko 4 zagrodn. R. miewało zwy- p. Krajenka. W 1868 r. 11 bud., 4 dm., 66
kle tych samych co Rogów dziedziców; w no- mk., 59 kat., 7 ew.; 1885 r. 4 dm., 28 mk.
wszych czasach sprzedał je Albin Korytowski 'V 1653 r. jeszcze nie istniała, 1766 r. było 9
Hermannowi Hirschbergowi. Kościół stoi na mk. ew. R. 1785 sprzedał Augustyn Gór-
grobli między jez. Zioło i Rogowskiem. Do- czyński Sokolno i Rogownicę Andrzejowi
minium ma 17 dm., 316 mk.; w skład okr. Grabowskiomu. Kś. Fr.
qomin. wchodzą folw.: Jakubowo, Kostkowice, Rogowo 1.) Kościelne, wś, i 2.) R., folw.,
Srodka i Wiktorowo; cały oh. ma 21 dm., pow. płocki, gm. Mąkolin, par. Łętowo, odl. o
371 mk. (342 kat., 15 prot. i 14 żyd.), 992 ha 26 w. od Płocka. Wś ma 17 dm., 174 mk.,
obszaru (386 roli, 75 łąk, 92 lasu). W Ro- 621 mr., fol. ma 4 dm., 47 mk., 339 mI'.
gówku znajduje się gorzeh1ia i owczarnia Należy do majoratu rząd. hkolin. 3.) R.
Rambouillet. E. Cal. Szlacheckie, wś i fol. nad rz. Płonką, pow.
Rogówko, dok. Klein Rogau, parva Rogaw, płocki, gm. Starożreby, par. Woźniki, odl. o
Rogowe, Roge, Niederthaur i Kl. Niede1.taw', wś 34 w. od Płocka. WŚ ma 5 dm., 82 mk., 52
nad szosą toruńsko-brodnicką, pow. toruński, mr. Folw. obejmował 210 mr. (160 ornej roli).
st. p. i kol. Turzno, par. kat. Gronowo, odl. 4.) R. Falencin, wś nad rz. Płonką, pow. płoc-
I!, mili; 570 ha. W 1868 r. 63 bud., 19 dm., ki, gm. Starożreby, par. Daniszewo, odl. o 34
194 mk., 12 kat., 182 ew.; 1885 r. 29 dm., 51 w. od Płocka, posiada wiatrak, młyn wodny,
dym., 261 mk., 57 kat., 204 ew. Szkoła ew. 33 dm., 291 mk., 861 mr. obszaru, wtem 81
l-klasowa (1 naucz. i 55 dzieci). R. należało mI'. nieuż.; ob. Falęcźn. W dok. z 1464 r. wy-
za czasów krzyżackich do komturstwa toruń- stępuje Petras de Rogowo 'Vischegradiensis
skiego i obejmowało 34 włók czynszujących dapifer (Kod. }Iaz., 11). 5.) R., wś i fol., pow.
(po 1415 r.) po 13 1 /, skojców, a od nadwyżki rypiński, gm. i par. Rogowo, odl. 12 w. od
1 wiardunek; osadzonych było 30 włók, 2 by- Rypina, posiada kościół par., szkołę począt-
1y puste; czynsz wynosił 18 1 / t grzyw. i 4 1 1, kową, kasę wkład. zaliczkową, 14 dm., 281

Beg
Rog
671
rok., 658 mr. obszaru (19 mr. nieuż.). }'olw. rym jeszcze się trzymali Pomezańczycy. Na-
rząd. zajmuje z tego przeszło 600 mr.; wś R. czelnikiem ich był tu szwagier sławnego Pi-
wraz z wsia" ŻołDowo ma 177 mr. Kościół par. pina, który się usadowił w Pigrzy (ob.). Krzy-
niewiadomej erekoyi. Obecny nowo wzniesio- żaoy zdobyli wnet te zamki, jak donosi kro-
ny w 1878 r. Według reg. pob. ziemi do- nika oliwska (ob. Script. rer. Prus., V, str.
brzyńsldej z r. 1564 we wsi Rogowo, par. 596 i Kętrz. O narod. pol., str. 51 i 53). Od-
Rogowo, Jakub Rogowski miał 1 łan (Pawiń- tąd należało R. do komturstwa toruńsldego i
ski, Wielkp., I, 290). R. 1789 własn. Dobr obejmowało po 1415 r. 32 włok, 14 włók
ski ch, Rutkowskiego i Czermińskich; 18 kor. czynszowało po 2 grz. a 18 po 15 skojców, 9
żyta wysiewu, 112 złp. czynszu; probostwo ogrodów 7 wiard., karczmarz 8 skojców, ra-
wysiewa 13 kor. żyta. R. par., dek. rypiński, zem 34 grz. i 8 skojców (ob. Gesch. d. Kl'.
3270 dusz. R. gmina, należy do s. gm. okr. Kulm. von Schultz, II, str. 115). Według
V, obejmuje 407 dm., 4532 mk., obszaru krzyżackich ksiąg szkodowych z r. 1414 po-
12,888 mr., wtem 1126 mI'. nieuż. W skład niosło R. w ostatniej wojnie 414 grz. szkody
gminy wchodzą: Antoniewo, Blinno. Brzeszcz- (ob. tamże, str. 158). Za czasów Rzpltej na-
ki Duże, B. Małe, Borowo, Charzewo, Grądy leżało do królewskich dóbr stołowych, daro-
Nowe, G. Stare, Dziegciary, D. Pleczewo, Ko- wanych Toruniowi przez Kazimierza. Przy
siorowe Łąki, Kobyle Łąki, Kordyszewo, wsi znajduje się kilka kopców (1 1 / 2 -2 prę-
Kobryniec, K. Stary, Korzeniowo, Krzyżów- tów szerokie i długie), jak się zdaje staroży-
ki, Likioo, Lisiny, Łazy, Pinino, Podlesie, Ro- tne mogiły. W pierwszej połowie bieżącego
gowo, Rogówko, Rojewo, Syberya, Swieżawy, stulecia natrafia!lo tu na popielnice (ob. Besch.
ęosnowo, Turka, 'Wierzchowiska, Zamość, von Thorn v. V{ernicke, str. 283). Tutejszy
Zołnowo. 6.) R., wś szlach. i włośc., pow. kościół, dawniej katol., był filią Grębocina;
łomżyński, gm. i par. Lubotyń. Mieszka tu prawo patronatu miał magistrat toruński.
drobna szlachta. W 1827 r. było 20 dm., 138 Równocześnie ze swoja" macierza, przeszedł
mk. W 1866 r. folw. R. i Rogówek rozI. mr. w ręce protestantów. Biskup Opaliński jada,c
991: gr. Ol'. i ogr. mr. 595, łąk mr. 70, lasu r. 1682 na installacyą do Chełmży, po drodze
ror. 310, zarośli mr. 2, nieuż. mr. 14. Wś R. z Grębocina wstąpił także do Rogowa, gdzie
os. 19, z gr. mr. 42; wś Rogówek os. 18, kościół bez oporu poświęcił i jako filią znowu
z gr. mI'. 105. 7.) n., wś szlach., pow. ma- przyłączył do Grębocina. Ale protestanci
kowski, gm. i par. Ploniawy. :Mieszka tu dro- przemocą go ot\ebrali. Wskutek ugody z r.
bna szlaohta. 8.) R., pow. maryampolski, gm. 1683 pozostał kośo. rogowski na zawsze przy
Gudele, par. Skrawdzie, odl. od Maryampola ewangielikach (ob. Utracone kośoioły przez
29 W., ma 7 dro., 44 mk. W 1827 r. było 3 kś. }'ankidejskiego, str. 41). Kś. Fr.
dm., 22 mk. Br. Ch. Rogowo, niem. Rogau, pow. szczyoieński
Rogowo 1.) roko nad rz. Rujką, pow. wi- (Kętrzyński); w spisach urzędowych nie wy-
lejski, wlokl'. pol., gm. Radoszkowice, okr. mienione.
wiejski Hołowacze, o 5 w. od gminy a 58 w. Rogówsli (Rog6wek!), wś, pow. wiłkomier.
od Wilejki, przy b. dr. pocz. z Wilna do Miń- ski, gm. Wojtkuny, o 13 w. od Wiłkomierza.
ska, ma 2 dm., 28 mk. (w 1864 r. 9 dusz re- Rogowska Wieś, ob. Rogówko.
wiz.); należy do dóbr Nowy Dwór Wołodko- Rogowska Woja, wś, pOW. dąbrowski, na
wiczów. Cerkiew praw.; par. praw., dek. (bla. lew. brzegu Wisły, w urodzajnej namulistej
hoczynia) mołodeczniańskiego, ma 1757 wier- równinie. Składa się z pięciu grup chat i ob-
nyoh (885 męż. i 902 kob.); kap l. na omenta- szaru dworskiego Zofiowa. WŚ ma 18 dm. i
rzu grzebalnym. 2.) R., wś, pow. nowoalek- 118 mk. a wólki: Borek 26 dm., 159 rok., Za-
sandrowski, w 1 okr. pol., o 38 w. od Nowoa- grody 17 dm., 108 mk., Lipie 10 dm., 50 rok.,
leksandrowska. 3.) R. (w dokum. o 1599 r.), Zawiorzbie 15 dm. i 80 mk. Obszar dworski
wś we włości gondyńskiej al. gondyngeńskiej ma nadto 3 dm., 42 rok. Ogółem 89 dm. i 557
(w pow. telszewskim), w bobruńskim wójtow- mk., 539 rzym.-kat. i 18 izrael. Wieś otacza
stwie dóbr Korcian, miała 16 włók obszaru. Wisła od zachodu i północy; na wsch. grani-
4.) R., ob. Rogów. czy z Paluszycami i Dęblinem, na. płd. z Mie-
Rogowo, dok. Gross Rogau i Rogolle i Roge, chowicami Wielkiemi i Jagodnikami. Nad Wi-
wś, pow. toruński, st. p. i kol. Turzno, par. ałą na wschód od wsi podmokłe łąki i pastwi-
kat. Gronowo, pół mili od!., opodal dr. żel. to- ska. Na przeciwnym brzegu Wisły w króle-
ruńsko-brodnickiej. Posiada kościół ewang. i stwie polskiero leży wś Rogów. Obszar więk.
szkołę ew. l-klas. (1 naucz. i 69 dz.); 530 ha pos. (Jadwigi hr. Załuskiej i Zofii Wysookiej)
(24 łąk i 491 roli). W 1868 r. 80 bud., 35 ma 146 mr. roli, 90 mr. łąk i ogr., 226 mr.
dm., 284 mk., 12 kat., 272 ew.; 1885 r. zaś pastw. i 7 mr. lasu; pos. ron. 228 mr. roli, 75
37 dm., 64 dym., 340 rok., 74 kat., 248 ew., mr. łąk, 24 mr. pastw. i 4 mr. lasu. Mac.
18 dyss-yd. Istniał tu zdawna gród, w któ. Rogowski Maryaoow, ws, pow. brzeziń-

672
Rq
Bil
ski, gm. :Mroga Dolna, ma 20 dm., 115 mk., wydzielonl\ ziemię. W skład okręgu wiejskie-
261 mr. włośc. go wchodzą wsie: R., Skoroda, Saczywki,
Rogowski staw, płn.-wschodnia odnoga dcieszyce, Kołodki, Krupowiesy, Bakuńki,
jez. Zioło, w pow. mogilnickim, tuż pod Ro- Korduny, Adamowszczyzna, w ogóle 269 dusz
gowem i Rogówkiem, ku południowi, ma ob- rewiz. włościan uwłaszczonych i 21 dusz b.
szaru około 600 mt. kwadr. Oddzielona od jez. ludzi dworskich.
Zioło dwiema wysepkami, a od jeziora Ro- RogozilJek, folw., pow. płocki, gm. Rogo-
gowskiego wyniosłą groblą, na której stoi zino, par. Imielnica, odl. 08 w. od Płocka, ma
most. Przez staw ten płynie Wełna, dopł. 1 dm., 14 mk., roz!. mr. 134: gr. Ol'. i ogr.
Warty. E. Cal. mr. 122, łąk mr. 8, nieuż. mr. 4; bud. mur. 3,
Rogowskie, wś, pow. dzisieński, w 2 okI'. z drzewa 1. Przy folw. znajduje się uroczy-
pol., gm. Posta.wy, okr. wiejski Hołbeja, o 40 sko zwane RosiclIo.
w. od gminy 11084 w. od Dzisny, ma 3 dm., Rogoziniec 1.) mylnie Rogoźnica, niem.
35 mk. (w 1864 r. 28 dusz rewiz.). Rogsen, wś niegdyś kościelna i przYBt. dr. żel.
Rogowskie jezioro 1.) al. Rogowo, jezio- zbąszyńsko-międzyrzeckiej, pow. międzyrzec-
1'0, 3 klm. długie, do 2 klm. szerokie, z wyspą ki, o 8 klm. na wschód od Brojec (Braetz),
lesistą, 1 1 /, klm. długą, 300 mt. szeroką, tuż między Dąbrówką i Chociszewem; par. katol.
pod Rogowem, w pow. mogilnickim. Druga Chociszew, prot. Chlastawa, poczta w miejscu;
znacznie mniejsza wysepka sterczy z jeziora 104 dm., 789 mk. (47 kat., 742 prot.) i 1798
przy zachodnim wybrzeżu, w pobliżu Szkó- ha (712 roli, 89 łąk, 946 lasu); czysty doch.
lek. Na wybrzeż,ach rozłożyły się osady: Ro- z ha roli 7'83 mrk, łąk 6'27, laBU 1'17 mrk.
gów, Rogówko, Sródka i Szkólki. Od północy R. należał dawniej do ststwa międzyrzeckie-
spływają wody jezior tworzących jedną sieć. go; między r. 1425 a 1458 królowie zastawiali
jak: Kaczkowskie, Czewujewskie i Izdebno. wieś i obciążali długami; w r. 1513 Zygmunt
Wełna wpływa do jez. R. pod Rogówkiem, a I pozwolił Grzegorzowi, opatowi paraJyzkie-
wypływa pod Szkółkami. :Między jezioro R. a mu, wykupić R. od Stanisława Hinczy; ztąd
staw Rogowski i jezioro Zioło wrzyna się mylna tradycya, że klasztor był wsi właści-
wyniosła grobla (rodzaj cypla), na której stoi cielem; akt wykupienia R. spisali komisarze
most i kościół rogowski. Jeziora te są rybne; królewscy w r. 1544 w:Międzyrzeczu. W r.
rybołówstwo bywa wydzierżawiane. 2.) R., 1467 Michał Oganka sprzedał w R. 3 łany
dok. Rogov, nadane w r. 1232 Templaryuszom sołtyskie; między r. 1525 i 1531 Michał Bie-
przez Władysława Odonicza, nie da oznaczyć lawski sprzedał wójtowstwo miejscowe żonie
się bliżej. E. Cal. swojej Barbarze Czackiej (Rykaczewski, In-
RogowszczyzlJa 1.) wś wośc., pow. świę- vent.,280-295). Przywilejem z r. 1546 u-
ciański, w lokI'. pol., gm. 8więciany, okr. wolnił Zygmunt I mieszkańców od pań szczy-
wiejski Wojto}Vstwo Sudaty, o 6 w. od gminy, zny, pod warunkiem atoli, że zamiast 2 duka-
na zachód od Swięcian, ma 14 dm., 134 mk. tów węgierskich z każdego łanu odtąd płacić
katol. (w 1864 r. 54 dusz rewiz.); należy do będą, do skarbu królewskiego 3 dukaty i tala-
dóbr skarbowych Antesary. 2.) 8., zaśc., 1'110 J oachim8kiego; karczmarz prócz tego pła-
pow. wileński, w 2 akr. pol., gm. Szyrwinty, cić będzie 2 dukaty z karczmy; zagrodnicy
okr. wiejski Wazguny, o 10 w. od gminy a skła<lać będą 6 groszy czynszu i podczas żniw
59 w. od Wilna, ma 1 dm., 13 mk. katol. odrabiać 12 dni pallszczyzny, t. j. 2 dni tygo-
(w 1864 r. 4 dusze rewiz.); należy do dóbr dniowo przez 6 tygodni; gdyby ich zaś po-
skarbowych Szeszole. ,woływano częściej, w takim razie otrzyma
Rogowszczyzna, wy bud. przy wsi Swię- każdy dziesiątą część tego co skosił, a pora.
tajnem, na poL-prus. Mazurach, pow. margra- zimową jedenastą część tego, co wymłócił
bowski, st. p. Dunajki; 3 dm., 14 mk. (Kod. Wielkop., wyd. Racz., 242). Około r.
Rogoza, szczyt w Obczyźnie Wielkiej, 1564 płacono z 15 łanów osiadłych po 6 gr.
dziale górskim w Karpatach bukowińskich, fertonów bisk. poznańskim; w r. 1580 było tu
na granicy pow. suczawskiego i radowieckie- 17 łanów osiadłych, 9 zagrod., 1 zagrodo wol-
go, wznosi się 1077 mt. npm. (szt. gen.). Ob. ny, 2 komorn. z bydłem, 8 bez bydła, 3 rze-
Obczyzna Wielka. Br. G. mieśl., 7 chałupn. i 30 owiec. W 1608 r. roz-
Rogowo, wś i dobra nad bezim. rzką, pow. graniczono R. z Chociszewem i Lutolem Mo-
wilejski, w 2 okI'. poL, gm. Krajsk, okI'. wiej- krem, wsiami klasztornemi. W 1793 r. zabrał
ski i dobra Kamieńskich Rogozin, przy b. dr. rząd pruski dobra starościńskie i duchowne i
pocz. mińskiej, o 1 w. od gminy a 60 w. od sprzedał R. markizowi V. Luchesini. Kościół
Wilejki. Folw. ma 1 dm., 9 mk.; wś zaś 13 p. w. św. Józefa był parafialny w r. 1580;
dm. i 132 mk.; w 1864 r. 57 dusz rewiz. Była wś tworzyła odrębną parafią; w r. 1604 wcie-
tu cegielnia i młyn wodny drewniany. Wło- lono ten kościół do parafii chociszewskiej;
ścianie wnieśli 20,850 rs. 36 kop. wykupu za VI r. 1640 wszyscy prawie mieszkańcy byli

RoD
protestanci. Uposażenie keścioła R. odzyska-
no z rą magitratu międzyrzeckiego (J. Łu-
kas.ze'YlCz, Kosc. par., II, 356). Kościół runął
z bleglem czasu. 2.) R., łąka, na Sławnie,
w pow. czarnkowskim. E. Cal.
Rogozina, wś, pow. czauski, gm. RadomI,
ma 24 dm. l 193 mk., z których 4 zajmuje się
stolarstwem.
Rogozinko, niem. Klein Roggenhausen, dok.
Cleyne. Rogh.u8zen, 1533 Rogoszeglc, wś, w pow.
grudzIądzkim, złączona obecnie z Rogoźnem.
Założoną, została przez w. m. Rudolfa Koenig
 XVI w. na 221/9 włókach, sołtys Jan po-
sIadał 2 wolne wł. i trzecią część kar sądo-
wych, re8zta włók płaciła po 11 skojców.
Czynsz z karczmy płynął w czwartej części
do sołtysa, w '/4 do kasy wiejskiej. W wojnie
z r. 1414 poniosło R. 50 grz. szkody. Lustra-
cya z r. 1686 donosi: WŚ Rogozinko. pół mili
od zamku, leży pusta. Dawniej był tu fol-
wark d? rudziądza należący. Teraz założył
tu admInIstrator owczarnio.. R. 1722 byli tu
następni gburzy: Marchlewicz, Paweł Go-
rński, Jakub Dixa, Maciej Zacharek, Łukasz
PlOtrowski i Jan BieIicki. R. 2748 nadał a-
dminis.trator Rafał Gruszczyński 6 wł. do
Rogozmka należ!\cych na 20 lat mieszkań-
com w Rogóźnie; za czynsz byli wszyscy ra-
em odpowiedzialni, mianowicie sołtys gb u-
ry i em:"ni.. Był to pierwszy krok do ' zlania
Sll tej włOski z Bogoźnem, co też z czasem
nastąpiło. Reszta bowiem obszaru została
r. 1799 puszczona rogozińskim gburom w wie-
czystą, dzierża.wę. Kś. Fr.
Rogozino, wś i fol. przy uroczysku Rosi-
ca, pow. płocki, gm. Rogozino, par. Imielnica,
odI. 7 w. od Płocka, posiada urząd gminny,
24 dm., 250 mk., 608 mr. obszaru. Folw. R.,
w r. 1872 oddzielony od dóbr Boryszewo, rozl.
r. 241: rr. or. i ogr. mr. 209, łąk mr. 24,
meuż. mr. 8; bud. mur. 7, z drzewa 7. R. gm.
należy do s. gm. okr. I, ma 552 dm., 6729
mk" 20,987 mr. obszaru, wtem nieuż. 1881
mr. W gm. znajdują, się: trzy kościoły dwie
szkoły początkowe i 1 szkoła ewang. vJ- skład
g. wchodzą; Boryszewo N owe, B. Stare,
Blałkowo, Chełstowo, Chomentowo Ciołkowo
C . ł ' "
10 kowko, Czerniewo, Dzwierżno GIinno
Iielnica, Juryszewo, Kosino, Kostrgaj, Ło
mewo, Męczenino Małe, M. Duże, Otolino,
Podolszczyce, Radzanowp, Ramutowo, Raróg.
ogozino, Rogozinko, Slepkowo Królewskie,
S. Szlacheckie, Sniegocin, Stróżenko, Trębin
W odzymin, W oźniki, Wołowa Wólka. '
Rogozino, zaśc. sz1., pow. dziśnieński, w 1
okr. pol., o 12 w. od Dzisny, 1 dm., 14 mk.
katol.
Rogoziilska Wola, wś włośc., pow. łę-
czycki, gm. Rogoźno, par. Gieczno, odl. 24 w.
Słownik Geograileany T. IL-Zl!8Syt 105.
Rog
673
od Łęczycy, ma 74 os" 363 mr. ob szaru.
Wchodziła w skład dóbr Rogoźno.
Rogoźna, wś, pow. włocławski, gm. i par.
Przedecz, ma 8 dm., 81 mk., 81 mr. obszaru.
Rogoźlle, wś, pow. pułtuski, gm. Obrytte
par. Lubiel. W 1827 r. było 7 dm., 42 mk. '
RogóźlJia, wś włośc., pow. ostrowski, gm.
Komorowo, par. Ostrów, ma 10 os., 62 mr.
Wchodziła w skład dóbr Komorowo.
Rogożnica, wś, pow. radzyński, gm. Tłu-
śiec, par. Iiędzyrzec, oll. 30 w. od Radzy-
ma a 1 w. na płn.-wschod od Międzyrzecza,
ma 42 dm., 309 mk., 2273 mr. W 1827 r. by-
ło 48 dm., 270 mk. W dniu 29 sierpnia 1831
r. zasza tu walka pomiędzy częścią, korpusu
Romarmy a korpusem Rosena, Gołomina i
Szuszeryna.
Rogoźllica, wś, pow. rzeszowski, na lew.
brzegu Mrówli, dopł. Wisłoka z lew. brzegu
po zachodniej stronie gościńca z Rzeszowa d
Głogowa (5'6 klm.). Par. rz.-kat. w Świlczy.
Okolica piaszczysta, równa, wznies. 218 mt.
npm. Liczy 110 dm. i 516 mk., 513 rz.-kat.
i 3 izrael. Mniejsza posiadłość ma 357 mr.
roli, 99 mr. łąk i 149 mr. pastw. Od południa
role zwane Piaskową" dzielą ją od Rudny
Małej, na zachód graniczy z Lipiem i Mrówlą
a na płn. i wschód z borami. Mac,
Rogollica 1.) nizina, pod Bninem, w pow.
szremsklm. 2.) B., łą,ka, na Połażejewie, pow.
sredzki.
Rogoźnica 1.) struga do jez. charzykow-
skiego uchodząca, pow. człuchowski. W y-
mieniona w przywileju Ciecholew r. 1365 (ob.
Odpisy Dregera w Peplinie, str. 19). 2.) R.,
rzeka, dziś Czarną zwana (ob. t. I, 738), pow.
wejherowski, dziś pucki. Już r. 1277 jest o
niej wzmianka przy ograniczeniu Karlikowa
(ob. P. U. B. von Perlbach, str. 248).
Rogoźllica, ob. Roegnitz.
Rogożnicki Młyn, niem. Roegnitz al. Re-
gnitz, os. młyń., pow. człuchowski, st. p. Cie-
cholewy, par. kat. Przechlewo, par. ewang.
Człuchowo, gm. Hohenkamp. W 1868 r. 9
bud.,3 dm., 38 mk., 10 kat., 28 ew.; 1885 r.
2 dm., 38 rok. Młyn ten leży nad Rogoźnicą.
Rogoźlliczka, wś i fol., pow. radzyński,
gm. Zerocin, par. Biała, odl. 32 w. od Radzy-
nia, ma 37 dm., 218 mk. W 1827 r. było 25
dm., 150 mk. Wykazy urzęd. podaj& ogólny
obszar na 2206 mr., tymczasem wedle spisu
Tow. Kred. Ziem. w 1880 r. folw. Rogożnica
Mała al. Rogoźniczka rozl. mr. 212: gr. Ol'. i
ogr. mr. 124, łąk mr. 42, past. mr. 19, lasu
mr. 15, nieuż. mr. 12; bud. z drzewa 10. Wś
R. os. 35, z gr. mr. 601.
Rogoźllik, wś, fol. i os. młyń., pow. bę-
dziń ski, gm. Ozarowice, par. Sączów, na pra-
wo od drogi z Będzina do Bobrownik, posia-
da pokłady rudy żelaznej i galmauu. WŚ 76
łS

674
ROD
ROD
dm., 754; folw. 6 dm.; młyn 2 dm., 8 mk. ogr. 59, pastw. 136, lasu 16 mr.; większej po-
W 1867 r. folw. R. rozl. mr. 1060: gr. or. i siadłości niema. W r. 1777 było 56 dm., 342
ogr. mr. 463, łąk mr. 71, pastw. mr. 182, lasu mk., 22 źrebiąt, 59 koni, 2 woły; 1779 r. 71
mr. 51, zarośli mr. 159, nieuż. mr. 134. Wś dm., 445 mk., 56 koni, 2 woły; w 1824 r. 77
R. os. 71, z gr. mr. 606. Istniała tu kopalnia dm., 548 mk., 88 koni, 172 krów; w 1869 r.
galmanu Wilhelma Hordliczki, od r. 1807 121 dm., 635 mk. (307 męż., 328 kob.); w 1880
ozynna, z roczną produkcyą 24,960 kibli gal r. 130 dm., 695 mk. (360 męż., 335 kob.). Wś
manu. Reg. pob. pow. siewierskiego z r. 1443 ta powstała na początku XIII w., gdyż we:
wykazują wś Rogoznik. W 1667 miała 9 kmie- dług przywileju Henryka, ks. szląskiego l
ci (Pawiński, Małop., 452, 453)c polskiego, z r. 1237 (Kod. Małop., 27) Teodor,
Rogoźnik 1.) rzeka, powstaje w obr. gm. woj. krakowski, nabył R. od synowca swego
Starego Bystrego, w pow. nowotarskim, z po- na rzecz klasztoru cystersów w Ludźmirzu,
łączenia dwóch strumieni: Cichego i Ratu- później w Szczyrzycach, za dwa woły, sześĆ
łowskiego pot. czyli Bystrego. Płynie przez 0- łokci sukna brunatnego i kilka skórek lisich
bszar St. Bystrego na płn.-wschód. Następnie ("duos boues, sex ulnas de brunet et pelles
przez obszar Rogoźnika na wschód, wreszcie vulpinas"). Według przywileju Henryka z r.
przez obszar Ludźmirza na płn.-wsch. i na 1234, danego w Dankowie, uzyskał Teodor
płn., uchodząc do Czarnego Dunajca z praw. wolność celem założenia klasztoru, zakładania
brzegu, w pobliżu granicy nowotarskiej. Zo- na prawie niemieckim wsi w lasach nad rze-
wią ją też Rogoźnikiem Wielkim. Z praw. karni: Ostrowsko, Dunajec i Dunajec Czarny,
brzegu przyjmuje pot. Rączy i Skrzypny al. Rogoźnik, Lepietnica, Słona, Ratajnica, Ne-
Rogoźnik Mały lub Rogoźniczek. Długość delska (?), Stradomka (Kod. Małop., 21 i 263).
biegu wynosi 12 klm. Rzeka ta wspominana Zdaje się, że wieś powstała między 1234 a
już w r. 1234 w przywileju Henryka, ks. kra- 1237 r. Zapewne skutkiem konfiskaty dóbr
kowskiego i szlązkiego, nadającym Teodoro- klasztornych w X V w. wieś stała się królew-
wi, woj. krak., wolność zakładania osad w la- ską. W lustracyi ststwa nowotarskiego z r.
sach położonych nad Ostrowianką, Dunajcem, 1636 spotykamy wieś Cic/te al. Rogoźnik. "Sio-
Rogoźnikiem itd. W przywileju wydanym dIaków i zarębników 16, placą czynszu rocz-
w Krakowie 10 maja 1254 r. Klemens i Ma- nego złp. 158 gr. 18; nowaków 7, czynszu od
rek, synowie Teodora, woj. krak., w obecno- nich 11 złp.; komornicy płacą złp. 6; sołtys
ści Bolesława 'Vstydliwego, potwierdzającym na młynie o jednym kole płaci złp. 11, razem
nadania uczynione przez Teodora, woj. krak., 186 złp. 18 gr.". Lustracya zaś z r. 1660 po-
na korzyść klasztoru w Szczyrzycach, spoty- daje "Bystre al. Rogozinek", wś zaś" Ciche"
kamy nazwy: Rogoźnik Większy i Mniejszy bez tego dodatku. Czytamy tu: "Jest w tej
(Kod. Małop., 21, 45, 229, 263). W wodach wsi zagrodników 11 z rolami, którzy nie na
tej rzeki Żyją: brzana, jelec, lipień, łosoś, równych zagrodach siedzą, płacą pro quanti-
pstrąg, strzebla, węgorz. B1'. G. tate fundi possessi, wszyscy ogółem czynsz
Rogoźnik, wś nad pot. t. n., pow. i obw. doroczny zlp. 268 gr. 3. Oiż kwartalnego da-
sąd. nowotarski, odl. 8 klm. na płd.-zach. od ją na kwartał per florenos decem, quod facit
Nowego Targu, przy gościńcu z Ozarnego Du- od wszystkich złp. 40. Spyowsianej ogółem
najca do Nowego Targu. Graniczy od płn. wszyscy dają korcy nowotarskich 5, rachując
z Długopolem i Krauszowem, od wschodu korzec po groszy 12, facit zlp. 2. Oprawy do-
z Ludźmirzem, od płd. z Maruszyną a od rocznej wszyscy dają łokci 23, łokieć po gr.
zach. ze Starym Bystrem. Płn.-zach. granicę 2 1 / 2 , facit złp. 1 gr. 27 den. 9. !tern daje
tworzy pot. Czarny. Płn. obszar przepływa każdy z nich 2 kopy gontów i po 2 tramy,
pot. Czerwony al. Babi, od płd.-zach. na płn.- które na poprawę budynków obracają, także
wsch., pld. zaś obszar zrasza pot. Rogoźnik składają pewne kury i gęsi na wychowanie
Wielki. Między gościńcem a Czerwonym pot. podstarościemu. Robią wszyscy dni 6 bydłem
legły pola Targanicą zwane, a na płn. od i pieszo dni 6 do roku. Jest w tej wsi młyn
Czerwonego pot. torfisko Puścina. Ważniej- dworski na Bystrej o jednym kole; daje z nie-
sze wzniesienia: a) wzgórze na granicy z Ma- go młynarz czynszu rocznego złp. 20. Opo-
ruszyną, nad pot. powstającym w Maruszynie wiadał się przed urzędem naszym lustrator-
a podążającym do Rogoźnika,708 mt.; b) gra- ski m venerabilis pater Robertus Chmielow-
nica zach. wsi ze Starym Bystrem, 654 mt.; ski, prior conventus Czyżycensis, nomina per-
c) gościniec czarno - dunajecko - nowotarski, illustris et admodum reverendi patris Prae-
płd. brzeg jego niedaleko krzyża, 631 mt.; mislai Domiechowski abbatis et totius conven-
d) przecięcie się tegoż gościńca z granicą ro- tus Czyżycensis ratione de occupationis bono-
goźnicko-ludźmirską, płn. brzeg tegoż, 619 rum Bystre alias Rogoźnik, Ciche et Ratu-
mt.; e) Targanica, 616 mt. W 1869 r. obszar łów, które dobra antiquitus klasztorowi tame-
mniejszej wła.sności liczył roli Ol'. 827, łąk i cznemu exprivena origine należały, teraz sta.-

Rog
rostwu nowotarskiemu adhaerent; adeviden-
tius documentum produkował literas origina-
les fundationis Henrici, de data in Dankow
12(3)4, tum et Boleslai Cracoviensis et San-
domiriensis duci s, de data Cracoviae 1251,
quibus concedunt et permittunt Comiti Theo-
doro, Cracoviensi palatino, pro fundatione co e-
nobii facultatem iure teutonico villas in sylvis
iuxta fluvios, qui sic vocantur: Ostrowsko,
Dunaiec et Dunaiec niger, Rogoźnik, Lepiel-
nica, Słona, Rajtanica, Wedelska, Stradoma
locandi. Accessit autoritas Vislai, episcopi
cracov., de data Cracoviae 1234, transcripta a
Jaroslauo, archidiacono cracov., de data Ora-
coviae 27 novembris anno 1340, fundatione
praedicti Theodori approbantis decimas insu-
per de toto nemore, ac de omnibus sylvis quae
extirpari poterunt, eidem ecclesiae liberali-
ter impertientis. Te zwyż specyfikowane pri-
vilegia ducum, unum venditionis haereditatis
super Dłubniam fluviam, alterum Boleslai du-
cis fundationis villarum cum decimis pro con-
ventu anno 1254 Sigismundus Augustus con-
firmat et ratificat anno 1560, ubi villae mo-
nasterii recensent cum decimis. Nadto produ-
kował dekret pani Zofii Sieniawskiej, naten-
czas starościny nowotarskiej, ratione de occu-
pationis villae Rogoźnik, intentowany hoc
idem iudicium ordinarium tribunalis regni lu-
blinensis decernit restitutionem bonorum prae-
dietorum villarum Rogoźnik majoris et mino-
ris. Jednak non patet, aby tego dekretu effekt
był jaki, nec subsecuta restitutio, zaczym in
ea perplexitate causae decisionem ejusdem
Fol'o competenti, ubi de iure venerit, venera-
bili coenobio reservamus". Było tu sołtystwo.
Czytamy w lustracyi, że sołtysami byli Jan
i Andrzej Krzysztof Gubałowicz według na-
dania królewskiego z r. 1651. Ze sołtystwa
czynszu rocznego złp. 12. Całkowity dochód
z wsi wynosił złp. 344 den. 9. N a końcu do-
datek: "Z tej wsi większe czynsze bywały,
dla teraźniejszych desertat. dworu niedocho-
dzą" . Lustracya zaś z r. 1765 nie podaje
wcale wsi Rogoźnika. Zatem przejść musiał
znowu na własność klasztoru szczyrzyckiego.
Z lustracyi z r. 1660 widać, że były dwa Ro-
goźniki, Większy i Mniejszy. W 1809 r. prze-
szedł R. w ręce prywatne. W r. 1869 był
właścicielem R. Adolf Tetmajer; dziś Aron
Mandel. Należy do sądu pow. i urz. podatk.
w Nowym Targu, st. p. w Dunaju Czarnym,
par. łac. w Ludźmirzu. Br. G.
Rogoźnik, wś nieistnieja.,ca obecnie. Za
Długosza (L. B., III, 62) należała do parafii
w Modlnicy (pow. krakowski), jako własność
klasztoru zwierzynieckiego. Były tu łany
kmiece, folw., karczma, młyn. Kod. małopol-
ski (wyd. Piekosińskiego, 143) podaje akt,
którym 11 listopada 1293 Roman, przełożony
Rog
675
klasztoru zwierzynieckiego, zatwierdza sprze-
daż "curia sive grangra qui dicitur Rogosan,
sitam iuxta villam qui Olesznica uocatur". By-
ło tu 5 łanów osadzonych na prawie niemiec-
kim, a sprzedano wś za 15 grzywien. Mac.
Rogóźno al. Raguźno, kol. włośc., pow. ło-
wicki, gm. Da.,bkowice, par. Domaniewice,
przy drodze z Krempy do Ohruślina, odl. 9
w. od Łowicza, ma 54 dm., 352 mk., 1720 mr.
(999 mr. pastw. i 159 nieuż.), składa się
z trzech części. Było tu dawniej wójtostwo.
Obszar większej posiadłości stanowią, trzy
wielkie stawy: Okręt, Rydwan i Korab, z 4
sadzawkami, należące do dóbr ks. łowickiego.
Na początku XVI w. łany sołtysie dawały po
pół grzywny (za dziesięcinę) pleban. w Do-
manie wicach, kmiecie zaś tylko kolędę po
groszu z łanu a dziesięcinę po 2 gr. z łanu za
dzies. konopną daj ą, wikaryuszom kolleg. ło-
wickiej. Dziesięciny te, należące pierwotnie
do stołu arcyb., nadał kollegiacie Jan Sprow-
ski arcyb. 1462 r. (Łaski L, B., II, 251, 345,
532, 533). 2.) B., wś włośc., pow. włocław-
ski, gm. i par. Przedecz, ma 6 os., 51 mk.,
81 mr. Wchodziła w skład dóbr ststwa prze-
deckiego a później w skład maj oratu rząd.
Przedecz. Według reg. pob. pow. przedeckie-
go z r. 1587 wś R., w par. Przedecz, miała 4
łany i 3 łany sołt. (Pawiński, Wielkp., II,
22). 3.) B., folw. nad rz. :Mos7.czenicą, pow.
łęczycki, gm. Rogoźno, par. Gieczno, odl. od
Łęczycy 19 w., ma 5 dm., 184 mk. W 1886 r.
dobra R. składały się z folw.: R., Lorenki i
Sarnia, młyn wodny Gać, rozl. mr. 1253: fol.
R. gr. Ol'. i ogr. mr. 356, łąk mI'. 100, lasu
mr. 328, nieuż. ml'. 13, razem mr. 797; bud.
mur. 11, z drzewa 8; fol. Sarnie gr. ar. i ogr.
ml'. 17], łą,k mr. 22, pastw. mr. 29, nieuż. ml'.
34, razem ml'. 256; bud. z drzewa 4; fol. Lo-
renki gr. Ol'. i ogr. mr. 173, łąk mr. 16, past.
mr. 5, nieuż. mr. 6, razem mr. 200; bud. mur.
1, z drzewa 3; las urządzony, młyn wodny.
W skład dóbr wchodziły poprzednio: wś Wo-
la Rogozińska os. 74, z gr. mr. 363; wś Ru-
dno os. 6, z gr. mr. 103; wś Lorenki os. 13,
z gr. mr. 213; wś Wały os. 8, z gr. mr. 112;
wś Władysławów os. 27, z gr. mr. 528; wś
Kwilno os. 51, z gr. mr. 1195. W XVI w. R.
i Rogozińska Wola dawały dziesięcinę z ła-
nów kmiecych kanonii i prebendzie łęczyckiej,
z folw. zaś pleb. w Giecznie (Łaski, L. B., II,
411). W r. 1576 we wsi R., w par. Gieczno,
Stan. Rogoziński miał folw., 2 zagr., młyn,
pustą, karczmę. Marta Rogozińska zeznała pod
przysięga." że nic nie posiada (Pawiński,
Wielkp., II, 61). R. gm. należy do s. gm. okr.
III w os. Piątek, tamze i 11rz. pocz. W skład
gm. wchodzą,: Astachowice wś, Bądków, Era.
chowice wś, kol., Gać os., Grabiszew kol.,
Gieczno wś, G. J>od1Johowne fOl.. i QS. włośc.,

676
Rog
Kotowice os., Kwilno wś, Lorenki kol., Mała-
chowice wś, Rogoźno fol., Rogozillska Wola
wś, Rudno kol., Sarnia fol., Sypin wś, Słod-
ków Rozlazły, S. Podleśny, S. Górny, Silne
Błoto os., 'Wały kol., Wesoła os., Władysła-
wów kol. 4.) R. al. Roguino, wś i fol. nad rz.
Widawką, pow. łaski, gm. Chociw, par. Wi-
dawa, odI. 2 w. od Widawy a 18 w. od Ła-
sku, posiada młyn wodny amerykański. Wś
ma 40 dm., 278 mk.; fol. 5 dm., 31 mk. W
1827 r. było 26 dm., 243 mk. Dobra R. i Ru-
da składały się w 1886 r. z fol, R. i Ruda,
attyn. Rosna, rozl. mr. 1956: fol. R. gr. Ol'. i
ogr. mr. 351, łqk mr. 104, pastw. mr. 303,
lasu mr. 890, nieuż. mr. 110; bud. mur. 4,
z drzewa 9; fol. Ruda gr. Ol'. i ogr. mr. 112,
pastw. mr. 19, lasu mr. 63, nieuż. mr. 4; bud.
z drzewa 4, lasy urządzone. W ś R. os. 64,
z gr. mr. 477; wś Ruda os. 31, z gr. mr. 257,
W XVI w. dziesięcinę z całej wsi i kolędę po
grQSZU z łanu pobiera pleban w Widawie (Ła-
ski, L. B., I, 470). 5.) n. al. Roguino, wś, pow.
biłgoraj ski, gm. Sól, par. Puszcza Solska,
wsch. obrz. SÓl. 6.) R., Rog6ino al. Raguźno,
wś, fol. i kol., pow. tomaszowski, gm. i par.
Tomaszów. WŚ R. leży tuż pod Tomaszowem,
ma 60 dm., 504 mk. (304rz,-kat.), 872 mr.
ziemi; folw. R. ma 9 dm., gorzelnią z prod. do
20,000 rs., browar, 546 mr. ziemi ornej; nale-
ży do dóbr ordynacyi Zamoyskich. R. kol.,
odI. 1/ 2 mili od Tomaszowa, założona w poło-
wie zeszłego wieku przez osiadłych tu Niem-
ców, ma 18 dm.. 186 mk. rz.-kat. Na obsza-
rze folwarku stoi słup murowany, 8 łokci wy-
soki a 2 łok. szerokości w ścianach mający.
Przechowywane na miejscu dokumenta świad-
czą, iż R. istniał już w XV w. Tu urodził się
Wasilewski Edmund, poeta, twórca Krako-
wiaków i Katedry na Wawelu. Br. Ch.
Rogoźl1o 1.) wś, pow. łańcucki, par. rz.-
kat. w Kosinie; ma urząd pocztowy i przysta-
nek dr. żel. arcyks. Karola Ludwika, między
st. Łańcut i Przeworsk, odl. 184 klm. od Kra-
kowa. Tor kolei otacza wś od północy, gości-
niec zaś wiedeński z Łańcuta do Przeworska
od południa. Leży w równinie, 225 mt, npm.;
w północnej części obszerne podmokłe łąki i
pastwiska zwane :Moczarami. Gleba glinkowa,
urodzajna, Wraz z obszarem więk. pos. (ks.
Lubomirski) ma 48 dm. i 453 mk., 444 rz.-kat.
i 9 izrael. Posiadłość większa obejmuje 289
ror. roli, 44 mr. łąk i 5 mr. pastw.; pos. mn.
328 mr. roli, 57 mr. łąk i 66 mr. pastw. Gra-
niczy na płn. z Korniaktowem, na zach. z Ko-
sina" na płd. z Nowosielcami a na wschód
z Grzęską. 2.) R., rus. Rohizno, wś, pow. ja-
worowski, 9 klm. na płd. od urz. pocz. i tel.
w Jaworowie. Na płd.-zach. leża, Siedliska,
na zach. Bonów, na płn.-zach. Porudno, na płn.
J a.worów, na wschód Czerczyk i Ożomla, na
Rog
płd. Bortiatyn (wś pow. mościskiego). Płn.-
wsch. narożnik wsi przepływa pot. Oźomla i
tworzy blisko granicy koło Dymidowa stawek.
W obrębie wsi otrzymuje dwa znaczniejsze
dopływy od lew. brzegu. Części wsi zwą się:
Buczyna, Dernaki, Dymidów, Gorszczyzna, Ka-
rolinów, Leszczeszne, Ludwinów, Tratna, Za-
brodzie. Prawie w środku obszaru wznosi się
wzgórze Rogoźno (289 mt.). Lasy rozłożyły
się na granicy płn.-zach. i płd.-wsch. W płd.-
wsch. części wsi powstaje mała struga, która
w Ożomli uchodzi do pot. Glińca (al. Orysko).
Własn. więk. (hr. Michała Karnickiego) ma
roli Ol', 921, ła,k i ogr. 359, pastw. 16, lasu
2062 mr.; wł. mn. roli Ol'. 1492, ła,k i ogr.
494, pastw. 198, lasu 21 mr. W r. 1880 było
238 dm., 1343 mk. w gminie, 11 dm., 74 mk.
na obsz. dwor.; 80 rz.-kat., 1239 gr.-kat., 73
izrael., 25 innych wyznań; 160 Polaków, 1246
Rusinów, 10 Niemców. Par. rz.-kat. w Jawo-
rowie, gr.-kat. w miejscu, dek. jaworowski.
Do par. należy wieś Czerczyk. We wsi jest
cerkiew p. w. Nar. Najśw. M. P., szkoła etat.
jednoklasowa i kasa poź. z kapit. 101 zł. w. a.
3.) n., wś, pow. samborski, 17 klm. na płn.-
zach. od urz. pocz. w Samborze, 11 klm. od
st. dr. żel. i tel. w Nadybach. Na wschód le-
żą Rajtarowice, na płd. Brześciany, na zach.
Bylice, na płn.-zach. Radochońce, na płn. Bo-
l,anowice (trzy ostatnie w pow. mościskim).
Srodkiem obszaru płynie pot. Radochońce, do-
pływ Błożewki. W dolinie potoku leżą zabu-
dowania wiejskie. Na płn. od zabudowań fol.
i leśniczówka Adamówka (Adamiwka). Płn. i
płn.-zach. część wsi lesista. Na płn.-wsch.
wzgórze (319 mt.). Wła.sn. więk. (Alfonsa U-
lenieckiego) ma roli 01'. 414mr., łąki ogr. 103,
pastw. 11, lasu 464; wł. mn. roli 01'.508, łąk
i ogr. 112, pastw. 62 mr. W r, 1880 było 135
dm., 692 mk. w gminie, 4 dm., 19 mk. na ob-
szarze dwor.; 33 rz.-kat., 639 gr.-kat., 39
izraeL; 79 Polaków, 632 Rusinów. Par. rz.-
kat. w Czyszkach, gr.-kat. w Rajtarowicach.
We wsi jest cerkiew p. w. Michała Archanio-
ła. W npiskach cerkiewnych czytamy pod
1733: "Roguźno, cerkiew drewniana nowa, p.
w. św. Michała. Obrazy namiestne i apostoły
roboty rybotyckiej; cymboryum nie ma, kie-
lich cynowy z pateną. i gwiazdą. Hrobnica
cynowa; Ewangelia pisana stara jedna, mszał
uniowski, mszalik supraśl ski. Pola pół ćwier-
ci. Inwentarze ma w. ks. Tymofej Terenso-
cia od JMKś. Hieronima Ustrzyckiego, Epa.
Przemyskiego. Circumscriptio argenti in Ec-
clesio. Rogoznensi: 1) sukienka srebrna z krzy-
żem, z sercem wyzłacanem, koroną złotą na
głowie Najśw. Panny; 2) votum sercowe po-
tężne; 3) votum dwoje serc spojonych; 4) vo-
tum srebrne, na niem dwie osoby wyryte; 5)
votum srebrne, na niem piersi wyra.żonej 6)

8"
na oymborium krzyżyk srebrny; 7) kielich
srebrny, wewnątrz wyzłacany, z patyną; 8)
ośm sznurków koralów prawdziwych; 9) ręka
srebrna od pana starosty i dziedzica tej wsi;
10) perły wartości 400 zł. od JMPani kaszte-
lanowej Słońskiej; 11) w r. 1777 przybyło 2
serc srebrnych votum potężne od JMPana
ststy Konarskiego, dziedzica tej wsi. W cer-
kwi rogozińskiej był 1734 r. wyzłacany o-
braz Najśw. P. Maryi, o którym asserebant
et patuit ex revisione, że płakał. Ten obraz
na obrazie prestolnym wysoko przybiłem d.i-
gnam semper pro funda veneratione wotów
wszystkich 78. Ten obraz srebrną sukienką,
koroną złotą, perłami prawdziwymi ozdobio-
ny" (Szematyzm dyec. przemys., 1879, str.
255 i 256). We wsi jest szkoła etat. jednokI.
4.) R., folw. koło Magdalówki, na obsz. dwor.
Baworowa w pow. tarnopolskim. 5.) H., wś
nad Dniestrem, pow. żydaczowski, odl. 6'8
klm. na płd.-wschód o sądu pow., par. rz.-
kat., urz. pocz. i tel. w Zydaczowie. Leży na
płd. brzegu Dniestru, poniżej ujścia Stryja.
Granice: wschod. Dniestr, płd. Bereźnica
Król., zach.-płd. Hnizdyczów, zach.-płn. Ży-
daczów, płn. rz. Stryj. Obszar dwor. 305
mr,: 3 roli, 184 łąk, 18 pastw., 100 lasu; włośc.
1026 mr. W 1857 1'.322 mk.; w 1880 w gm.
371, rz.-kat. 8, gr.-kat. 356, par. Bereźnica
Królewska. Szkoła filialna. Właśc. pos. dwor.
probostwo łac. żydaczowskie, któremu nadał
tę wś Władysław Jagiełło dokumentem wy-
stawionym w Gródku 30 pażdz. 1387 r. (A. g.
i z. t. II, str. 27). Mac.-Lu. Dz.-B. R.
Rogożno, jezioro, w pow. obornickim, pod
Rogoźnem, przeszło 4 klm. długie i do 300 mt.
szerokie. Wełnianka, dopł. Wełny, wpływa
do jeziora pod młynem Owczygłowskim, a
wydobywa się w Rogoźnie, tuż przed ujściem
swojem. Na wschodniem wybrzeżu leży wś
Owcze Głowy, a na zach. Międzylesie i Ro-
goźno. E. Cal.
Hogożno, niem. Rogasen, miasto, pow. 0-
bornicki, dek. rogoziński. Posiada st. dr. żel.
poznańsko-dzierżłowskiej (RuegenwaJde), mię-
dzy Obornikami a Budzyniem, o 39 klm. na
płn. od Poznania. Leży na bitym trakcie z Ry-
czy woła do 'V I:\grówca, nad jez. Rogoźno, przy
ujściu Wełnianki do Wełny, w okolicy wzno-
szącej się od 73'6 mt. do 74'2 mt. npm. Mia-
sto liczy 4686 mk., 419 dm., ma kościół kato-
licki i protestancki, synagogę, gimnazyum, za-
kład przygotowawczy dla nauczycieli elemen-
tarnych, wyższą szkołę żeńską, sąd okręgo-
wy, urzędy: celny, katastralny i stanu cy-
wilnego, skład towarów banku rzeszy nie
mieckiej, st. tel., urz. pocztowy drugorzędny,
kasę oszczędności, 2 towarzystwa pożyczko-
we (polskie liczy około 100, a niemieckie 87
członków), fabrykę wyrobów miedzianych i 4
Rog
677
jarma.rki. :Mieszkańcy trudni" się rolnictwem,
chowem bydła, rybołówstwem i handlcm; pod
miastem dobywaj/;\ torf i wypalaj/;\ cegłę. Lu-
dnoŚĆ miejska zmniejszyła się w ostatnich la-
tach. Przy schyłku zeszłego wieku liczyło
R.3160 mk. (1404 męż. i 1756 kob.); wr.
1811 było 404 dm., 3240 mk.; 1841 r. 4200
mk. (1482 żydów); 1858 r. 4520 mk.; 1861 r.
5009 mk.; 1867 r. 5256 mk.; 1871 r. 4857
mk. wraz z wójtowstwem (141 mk. w 14 dm.).
O przemyśle i stosunkach miejscowych lustra-
cya z 1564 r. podaje szczegóły: Piwowarów
jest 12, którzy gajowego płacą po gr. 18, a
każdy z nich dwowa końmi wozi drwa; piwo-
warów, co jednym koniem drwa wożą, jest 9,
płacą po gr. 6; szewców 16, którzy od rzemio.
sła swego płacą po gr. 6; rzeźników jest 16,
którzy mają jatki swoje, z których powinni
płacić na św. Marcin po dwu kamieniu i po
ćwierci łoju nieszmalcowanego; czynsz rze-
źnild od każdego bydlęcia rogatego, które do
rzeszy biją, płacą targowego po den. 16, a od
skopów, cieląt, wieprzów po den. 4; szynka-
rek, co piwo biorą na wyszynk, jest 7, pła.ci
każda z nich po gr. 12 czynszu; zdunów 8,
płacą, po gr. 12; kołodziejów 9, każdy z nich
płaci do roku po fI. l gr. 18; rybaków 6, pła-
cą czynszu po gr. 24; żydów jest 5, każdy
z nich płaci z domu po czerwonym złotym;
wóz skarbny, nakryty, naszpicowany żywno-
ścią, na posp. ruszeme winni mieszczanie wy-
prawić i pieszych dwu przy wozie. W r. 1580
płaciło miasto 40 zł. 16 gr. soszu i 97 zł. 17
gr. 9 den. podatków od 111/4 łan. osiadłych
po 30 gr.; od 10 komom. po 6 gr.; od 12 rzeź-
ników, 8 piekarzy, 6 rybaków i 52 różnych
rzemieśl. po 15 gr. i od 6 szynkarzy po 24
gr. Około roku 1793 było wRogożnie 27 pi-
wowarów, 26 gorzelników i szynkarzy, 4 rze-
źników, 51 szewców, 9 garncarzy, 14 koło-
dziejów, 118 sukienników, 10 czapników, 8
płócienników, 9 kuśnierzy, 61 krawców, 9 bc-
dnarzy, 70 kupców, 6 piekarzy, 5 puszkarzy i
kowali, 5 muzykantów, 4 golarzy, po 3 cieśli,
tokarzy i siodlarzy, 2 farbierzy, 1 gońciarz,
rękawicznik, kapelusznik, garbarz, młynarz,
mydlarz, kominiarz, ślusarz, powroźnik, ka-
mieniarz i oberzysta. Hcrb miasta wyobraża
klucz i pół orła polskiego pod koroną królew-
ską. Widok R. podaje "Przyjaciel Ludu"
(1837 r., IV, 148). Stacya dr. żel. znajduje
się o 2 klm. na zachód od miasta. Z R. wy-
chodzi bity trakt do Poznania, a przez środek
miasta idzie trakt ryczywolsko-wągrowiecki.
Zamek niegdyś królewski nie zostawił po so-
bie śladu; podanie mówi, że krytym gankiem
połączony był z kościołem farnym. Kościół
parafialny p. w. św. Wita istniał przed r. 1256;
w miejsce drewnianego wystawił nowy ko-
ściół z cegły palonej w roku 1526 jeden

678
Rog
Rog
z Kretkowskieh, tenutaryusz ststwa rogozm- dusz obok 5861 katolików. Mylnie OdnOBZ8j
akiego. Kościół ten opinają szkarpy i zdobią niektórzy do tego R. wbijanie słupów gra-
wieżyczkowate strzelnice; sklepienie nawy nicznych przez Bolesława ChrobregÓ na rz.
głównej, wyższej od pobocznych, rozpięte jest Osie, w ziemi chełmińskiej; Osa bowiem nie
w gwiaździste ostrołuki. W ścianie zewnętrz- płynie pod R. wielkopoiskiem, ziemia cheł-
nej kościoła, obróconej na zachód, czytać mo- mińska nie sięgała nigdy do Wełny, która 0-
żna: li'undacio prima iniectio lapidis tertia blewa to Rogoźno, a Chrobry wbijał słupy
Julij 1526 hora 8 i znaki X. D. H. S.; w fila- graniczne na krańcach tylko swego państwa
rze zaś znajduje się napis: 1526 edificatum nie zaś o kilka mil od Poznania. Nad Osą,
per Iartinum Mora et Olementinum a Ostro- w okolicy Grudziądza, Łaszyna i Szlemna, le-
rog. Prócz tych są tam jeszcze inne, później- ży drugie Rogoźno, gdzie z większem praw-
sze napisy. O korby i wklęsłoście kuliste na dopodobieństwem Chrobry mógł wbijać słu-
murze kościelnym toczy się obecnie żywa py. Dokument z roku 1102, wystawiony ja-
polemika. Roku 1633 odstąpił Władysław IV koby w R. przez Mieczysława V (I), jest fal-
prawa kolacyi kapitule poznańskiej. Przy ko- syfikatem. Pierwsze świadectwo piśmienne o
ściele zaprowadzone były bractwa: Rożańco- istnieniu R. znachodzimy w dyplomatach 1248
we, św. Anny, św. Izydora i bractwo miło- r. W tym czasie była tu już kasztelania, a
sierdzia. 1,V kaplicy N. Maryi Panny Różań- pierwszym znanym kasztelanem między 1248
cowej znajduje się nagrobek gipsowy Micha- i 1251 r. był Gniewomir, drugim Jakub mię-
ła Zebrzydowskiego, woj. krakowskiego, i Ję- dzy r. 1280 i 1297; następnie Chwał z War-
drzeja Karola Grudzińskiego, woj. poznań- kowa między r. 1360 i 33; Janusz Furman
skiego. Drugi nagrobek z szarego marmuru między r. 1392 i 1397; Jan Potulicki r. 1460;
wystawił r. 1684 sobie, zonie i dzieciom Ję- Przecław Potulicki r. 1463 do ok. r.1480;
drzej Zebrzydowski, ststa rogoziński. Nad JanWrotowski r. 1496 (Kod. Wielk., wyd.
tym nagrobkiem wiszą trzy na miedzi malo- Racz., 195); Jan z Danaborza r. 1515; Miko-
wane i pozłacane popiersia, t. j. Jędrzeja Ze- łaj Potulicki ok. r. 1520; Stanisław Roz-
brzydowskiego, Anny z Grudzińskich, zony drażewski ok. r. 1560; Jan Tomicki r. 1562;
jego, i Jędrzeja, syna obojga. W kościele tym Andrzej Czarnkowski ok. r. 1590; Jan
znajduje się starożytna bronzowa chrzcielnica Orzeiski w 1607 r.; Eremian Dembiński ok.
z napisem: Benedic Jesu Christe nomine san- 1'. 1660; Krystyan Kierski ok. r. 1697;
cte trinitatis in honorem sancti Viti. Wiado- Przecław Potocki Piława (1699-1709), łow-
mość o krucyfiksie dłuta \Vita Stwosza zdaje czy kaliski; Adam Koźmiński Poraj, mie-
się być wątpliwą. Rysunek chrzcielnicy za- cznik kaliski (1710-17); Prokop Lipski Gra-
mieścił E. hr. Raczyński w "Wspomnieniach" bie, stolnik poznański (1717-1728); Józef
(I, 167), a rysunek kościoła znajduje się Molski Nałęcz, stolnik kaliski (1728-1731);
w Albumie N. Ordy. W r. 1540 posiadał ko- :Franciszek Rozdrazewski Doliwa, ststa pyzdr-
ściół wś Łosieniec. Par., liczącą 4531 dusz, ski (1731-1743); Maksymilian Molski Na-
składają,: Biniewo, Bukowiec, Cieśle, Dębniak, łęcz (1744-1764); Rafał Gajewski Ostoja,
Garbatka, Gościejewo, Grudna, Koziepole, chorąży wschowski (1764-1775); Stanisław
Laskowo, Marlewo, Międzylesie, Ninino, No- Rogaliński Łodzia, kasztelan lędzki (1776-
wy :Młyn, Olszyna, Owcze Głowy, Owieczki, 1780); Józef Potocki Piława, kaszt. ,krzywiń-
Rogoźno, Ruda, Rudnice, Runowo, Runow- ski (1780); Jan Józef Kwilecki Sreniawa,
skie :ą:olendry, Bierniki, Studzieniec, Tarno- kaszt. biechowski (1787) i .Adam Malczewski
wo i Zołędzin. W 1'. 1580 należały do par. nie Abdank, pisarz ziemski wschowski, tegoż 1'0-
istniejące dziś Jordanowice, Brzękiniec, Piąci- ku. Roku 1251 istniało miasto R. już na pra-
budy, Młyn Rudny, Huta i kopalnia rudy że- wie niemieckiem; bowiem Przemysław os3o-
laznej. W skład dek. rogozińskiego wchodzą, dzając Kostrzyn wspomina w przywileju o
par.: Białężyn, Goślina Długa i Murowana, prawie, używanem przez naszych cudzoziem-
Kicin, Lechlin, Owińska, Parkowo, Potulice, ców w R. Dyplomat z r. 1256 wymienia ko-
Pruśce, Rogoźno, Skoki i Wierzenica. Deka- ściól rogoziński przy potwierdzeniu zamiany,
nat liczy 19795 dusz, 4 kościoły filialne, je- jaką, Przemysław przedsięwziął z poznański-
dną, kaplicę publiczną, 24 szkół par. i 2 szpi- mi kawalerami św. Jana Jerozolimskiego. 0-
tale kościelne. W r. 1408 istniał w R ko- koło r. 1258 wystawia w R. ks. Bolesław
ściołek św. Marcina i stał nad jeziorem, w po- przywilej na sołectwo kłeckie a 1259 r. po-
bliżu mostu. Trzeci kościół p. w. św. Ducha twierdza tu ugodę między klasztorem łekneń-
stał za miastem około r. 1639; odnowiony skim a synami Sławieńca. Przywilejem z r.
w 1'. 1768 przez Ludwika Gostkowskiego, 1280 oddaje Przemysław II Janowi i Piotro-
dziekana rogozińskiego, spalił się w r. 1823. wi Dedz miasto R. do lokowania na. prawie
Kościół protestancki powstał w nowszych cza- niemieckiem; zdaje się atoli wynikać z tego,
sach; parafia liczyła w 1860 1'. 45 osad i 4368 co poprzedza, że miasto uzywało już w r. 1251

Roa
Rog
679
podobnych praw, które Przemysław następnie jak na ród jego przystało, omdlał i padł na
rozszerzył i uzupełnił zezwalając, między in- ziemię mnogiemi okryty ranami. Porwali go
nemi, na posiadanie sześciu jatek rzeźniczych, Sasi ledwo półżywego z wielką radością i
rybackich i szewskich, tudzież na zakładanie uszczęśliwieniem. Chcieli bowiem Przemysła-
innych i wystawianie łaźni; nadto dał miastu wa jakoby na tryumf żywcem do kraju swego
rudę, stojącą na Wełnie, ku ujściu jej, tudzież prowadzić i tak swoim, jako i obcym ludom
pozwolił na wybudowanie tam młyna o je- sprawić z niego pociechę, sobie zaB zjednać
dnem kole; miejscowość zwaną Cieśle wolno zaszczyt i wielką sławę u Niemców. Ale o-
było użyć podług upodobania, a Międzylesie słabionego mnogiemi i śmiertelnemi ranami
darował ks. miastu na wieczne czasy. Na Cie- napróżno wsadzali na koń, usiłując go uwieźć
ślach stanął młyn, a na Międzylesiu wieś. do swoich; leciał bowiem z konia i już na wo-
Roku 1284 dnia 8 stycz. nadaje Przemysław zie nawet wytrzymać nie mógł; mdlejący
w R. kościołowi poznańskiemu Połaj ewo, a wreszcie i skonania bliski, padł na ziemi, pra-
w roku 1286 przysądza tam Charbielin i Dłu- wie bez duszy. Gdy więc żadnej już nie było
żynę klaszt.lubińskiemu. "Odprawiwszy, mó- nadziei, ażeby król dożył do dnia następnego,
wi Długosz pod r. 1296, po chrześciańsku i 0- wściekłym uniesieni szałem, na ciało spętane,
byczajem ojczystym święta Narodzenia Zba- poranione i już naznaczone znamieniem śmier-
wiciela, udał się Przemysław, król, z Pozna- ci, rzucili się z zapalczywością, i zakłuli je li-
nia najpierwej do Gniezna, gdzie przez czas cznemi razy. A tak dnia ósmego lutego do-
niejaki, ile sprawy publiczne wymagały, za- pełnili okrutnego morderstwa, tem jedynie do
trzymał się, a potem na zapusty zjechał do takiej srogości i zbrodni pobudzeni, że Prze-
R., i tam złożył wielki zjazd u dworu, przy- mysław nie dozwolił im cieszyć się zwycięz-
c'Zem wyprawił igrzyska, na które powyzna- twem bezkarnie, wielu bowiem znakomitych
czał zwycięzcom nagrody. Tymczasem Otto między nimi poległo. Jeżeli zaś z tej niecnej i
Długi i inny Otto, tudzież Jan syn Konrada, sromotnej zbrodni okazuje się złośliwy i pełen
margrabiowie brandenburscy, dowiedziawszy zawiści ku Polakom umysł Niemców, którzy
się przez szpiegów, że król Przemysław w R. wzrastającą chwałę i potęgę królestwa pol-
zabawom i uciechom oddany, i znikąd nie 0- ski ego usiłowali ile możności tłumić, zacierać
bawiający się napaści, nie myśli wcale o bez- i niszczyć, nic można się wydziwić okrucień-
pieczeństwie życia, wiadomi prócz tego, że stwom rzeczonego margrabi brandeburskiego
zamek tameczny ani wałem ani murem op a- Jana. Ten bowiem siostrzeńcem będąc króla
sany, żadnej nie miał obrony, zebrali liczną polskiego Przemysława, zrodzonym z jego
zgraję tak swoich jako i obcych ludzi, i w no- siostry Konstancyi, córki jego ojca, zaślubio-
cy skrytemi manowcami i lasami podchodząc, nej Konradowi, margrabi brandeburskiemu,
żeby ich nie spostrzeżono, i aby zamierzając nie wzdrygał się wyciągnąć ręki na zagładę
zdradę, sami się raczej nie zdradzili, w sam wuja własnego i sługę Chrystusa Pana, któ-
popielec, dnia ósmego lutego, który był dniem remu osobiste nawet winien był poszanowa-
św. Doroty Panny, przypadli do R. o świcie, nie, i krew swojego rodzeńca morderczym 0-
tak kryjomo i niespodzianie, że ich niczyje 0- rężem wytoczyć, a przez to zgubić swą cnotę
ko nie dostrzegło (już się bowiem na to byli i sumienie, a cześć swoję i sławę wieczną zma-
umówili) i na króla Przemysława, w swej ko- zać ohydą. Twierdzą niektórzy, jakoby ucze-
mnacie królewskiej spoczywającego, tudzież stnikami morderstwa popełnionego na królu
jego rycerzy po różnych domach i gospodach Przemysławie i wspólnikami zbrodni rzeczo-
rozmieszczonych, a po napitku i ochocie dnia nego Ottona Długiego i innego Ottona, tu-
poprzedzająceg'o twardo zaspanych, zaczem dzież Jana, margrabiów brandenburskich, mie-
bezbronnych i bynajmniej do walki nie goto- li być pcwni panowie polscy i szlachta, z Na-
wych, bez wieści i poprzedniej odgróżki, zdra- łęczów i Zarębów domu. Nieszczęsne zwłoki
dziecko i po łotrowsku napadli. A lubo król króla Przemysława, gdy z R prowadzono do
Przemysław, zbudzony zgiełkiem i rozruchem, Poznania, wielu tak duchownych jak świec-
nie wiedział, jakich i jak licznych miał nie- kich skropiło je swemi łzami. Płakali wszy-
przyjaciół, wszelako zebrawszy odwagę, jako scy, że tak dobry monarcha, królestwa pol-
mąż dzielny i wielkiego serca, wraz z druży- skiego odnowiciel i ojciec, śmiercią tak nagłą
ną swoich dworzan i rycerzy, których do od- i okrutną zginął, i kraje polskie na nowe wy-
poru zachęcił słowem i własnym przykładem, stawił sieroctwo". W 1298 r. Andrzej, bisk.
uderzył na napastniczą zgraję a stoczywszy poznański, dzieląc dyecezyą na archidyakona-
walkę, wielu poranił i trupem położył. Ale ty, nie wymienia R. W r. 1306 dostało się R.
zmuszony pełnić raczej powinność żołnierza wraz z znaczną, częścią Wielkopolski pod pa-
niżeli króla i wodza, pod przemagającą liczbą nowanie Henryka, ks. szlą,skiego na Głogowie,
nieprzyjaciół, nawałem strzał i mieczów, któ- lecz wróciło niebawem do Korony. W r.1326
re go zewsząd dosięgały, walcząc chwalebnie, nadaje król Władysław mistrzowi Janowi ku

680
Rog
Rog
źnicę w R., zwaną Rudą; świadkiem tego na- Podmokłem i Grojcami 250 złp. łanowego;
dania był, między innymi, Pakosław, pro- żydzi płacili 772 złp. pogłównego; r. 1773-5
boszcz rogoziński. R. 1340 dziedzicem R. jest toczyły się spory graniczne między miastem
Sędziwój. W 1360 r. istniał jeszcze powiat R. a Bilińskim, dzierżawcą :Międzylesia i Gar-
rogoziński. W 1372 r. potwierdzają w R. 0- batki (Konstyt. Sejm., II, 251). W r. 1835
stenowie, panowie na Drzeniu, posiadłość so- uzyskało miasto ordynacyą miejską; r. 1848
łectwa w Tłukawach; proboszczem był wów- żyło w R. 3209 Niemców, którzy wrogo wy-
czas Słupko. W r. 1381 jest dziedzicem R. stępowali przeciw ówczesnym ruchom. Okrąg
Henryk Kotek. Występujący w aktach grodz- miejski składa się z wójtowstwa (19 dm., 174
kich poznańskich (Nr 1159,1307,1615 i 1689) mk.), probostwa (2 dm., 31 mk.), dworca ko-
między r. 1391 i 1393 Drzeńscy z R. (Rogo- lei (4 dm., 43 mk.), Smolar (4 dm., 46 mk.) i
ziński) s& wspomnianymi powyżej Ostenami. z miasta w ścisłem znaczeniu. Cały okrąg
Do tych czasów odnosimy interdykt rzucony ma 448 dm., 4980 mk. (2293 kat., 1592 prot.,
na Drzeń i R. z powodu łupieztw dokonywa- 1095 żyd.) i 1621 ha obszaru (1133 roli, 116
nych w tej okolicy przez Ostenów. R. 1396 ł&k, lIasu); czysty doch. z ha roli wynosi
występuje Paweł, rektor I!!zkoły rogozińskiej. 9'79 mrk, łąk 13'32, lasu 1'96 mrk. Wójtow-
W czerwcu r. 1405 Ulryk von der Ost bawi&c stwo wchodziło dawniej w skład ststwa rogo-
na dworze polskim, zobowi&zał się do zamia- zińskiego; w r. 1771 płaciło 56 złp. 7 gr.
ny Drzenia na R., Szrem i Mosinę. Dowiedzia- kwarty; trzymał je wówczas Bogusław Loga.
wszy się o tern Krzyżacy, zwabili Ostena do Starostwo rogozińskie po różnych zmianach
:Malborka i przywiedli go do tego, że zawar- ukształciło się w jeden kompleks terytoryal-
tej z królem Władysławem ugody nie dotrzy- ny, w którego skład przy schyłku zeszłego
mał. R. 1422 potwierdza król Władysław da- wieku wchodziły: Bukowiec, Cieśle, Garbat-
wne przywileje miasta, które spłonęły w po- ka, Gościejewo, Gościejewskie Holendry,
żarze: późniejsze potwierdzenia s& z r. 1530, Miejski Młyn, Nowy Młyn, Owcze Głowy,
1581, 1594, 16 n, 1676, 1716 i 1766. R. 1425 Owczygłowski Młyn, Owieczki, Ruda, Ryba-
jest Dobrogost wójtem w R. W 1458 r. dosta- ki (przedmieście), Tarnowiec, Tłukawy, Trzy
wiło miasto 15 żołnierzy pieszych na wypra- Góry, Wójtowstwo, Zawady i Żołędzin. Sta-
wę malborską. R. 1492 odnawia król Kazi- rostwo istniało już w r. 1457; odtąd zaczęli
mierz zaprowadzone zdawna cło i upomina królowie polscy obciążać je różnemi długami.
kupców rogozińskich, aźeby odnośnych pl'ze- Głównymi wierzycielami byli Kretkowscy;
strzegali przepisów. R. 1523 potwierdza król z nich Andrzej w r. 1457 miał zapisanych na
trzy jarmarki, następcy jego powiększyli tę starostwie 300 grzywien, Mikołaj w 1512 r.
liczbę. R. 1535 pozwolił król Zygmunt prze- 5900 grzywien i 1500 dukatów a syn jego
nieść targi niedzielne na sobotę. R. 1556 ze- w 1521 r. 2200 złt. węgierskich. W r. 1476
zwolił Zygmunt August na czwarty jarmark stauęła między Andrzejem Kl'etkowskim a te-
roczny i nadał miastu pobór mostowego. W nutaryuszem rogozińskim pewna ugoda, którą
1589 r. uzyskał cech szewski od starosty Mi- w r. 1531 potwierdził król Zygmunt. W r.
chała Sokołowskiego potwierdzenie praw. W 1526 trzymali tę dzierżawę Kretkowscy. R.
1645 uzyskali piwowarzy potwierdzenie praw 1530 wykupuje król Zygmunt te dobra za
swoich, a w r. 1648 krawcy. R. 1655 dnia 20 10,500 zł. węg. i oddaje je w zastaw królo-
lipca i r. 1656 dnia 25 kwietnia przechodzili wej Bonie, która mu dostarczyła pieniędzy.
Szwedzi przez R. W 1684 r. z powodu częstych Odtąd występują, starostowie, z których pier-
pożarów, zniżyła komisya królewska podatki wszym de facto był jeden z Kretkowskich;
miejskie na 200 złp. R. 1714, z tych samych r. 1558 jest ststą Jan Tomicki, r. 1580 Krzy-
powodów, zwolnił król August II mieszczan od sztof Sokołowski, 1589 r. Michał Sokołowski,
podatków i ciężarów. R.1726 nadał August r.1641 Jędrzej Grudziński, r. 1684 Jędrzej
II młynarzom prawa cechowe, które w r. 1777 Zebrzydowski, r. 1750 Władysław Szołdrski,
potwierdził Stanisław August. R. 1750 dnia r. 1766 Antoni Szołdrki, r. 1771 Jakub
24 lipca założył ststa Władysław Szołdrski Szołdrski i około r. 1793 Swięcicki. W r. 1771
nowe miasto nad jeziorem, osadzając je samy- płaciło starostwo 4425 złp. kwarty, 1146 złp.
mi Niemcami, sukiennikami; miasto to miało 2 gr. hyberny i 500 złp. łanowego; w r.
swój odrębny ratusz, kościół protestancki, 1773-5 rozgraniczono starostwo rogozińskie
szkołę i wagę miejską; przywilej lokacyjny od strony Wyszyn, Wyszyńskiej Nowej Wsi
potwierdził August III tegoż samego roku i i Pro sny, majętności Filipa Raczyńskiego,
Stanisław August 1766 r. R. 1766 nadał ststa ststy mieściskiego (Konstyt., II, 160 i 161).
Antoni Szołdrski kowalom prawa cechowe, W 1788 r. toczyły się przed sądami zadwor-
potwierdzone następnego roku przez Stanisła- nymi spory między ststą a osadnikami staro-
wa Augusta. W r. 1771 płaciło miasto 202 ścińskimi, streszczone w osobnem dziełku,
złp. 7 gr. hyberny, a wspólnie z Obornikami, wydanem około 1792 r. Ostatnim starostą,

Rot
był Kajetan Święcicki, któremu starostwo
wniosła Eufrozyna z Gajewskich, wdowa po
Jakubie Szołdrskim. Dobra zabrał rząd pru-
ski. E. Cal.
Rogożno, jezioro na obszarze Domatowa,
w pow. wejherowskim.
Rogożno 1.) niem. Roggenhausen, dok. 1285
r. Rogosen, Rogishaus, Rogehuwsen, Roghus, Rog-
husen, Grass Rogis, Grass Roghuszen, wś kośc.,
pow. grudziądzki, nad rzką Pręczawa, i Jardę-
ga" dopływami pobliskiej Osy, i przy dr. żel.
nadwiślańskiej, między Grudzia,dzem (o 13
klm.) i Gardeją (o 6'9 klm.). Przystanek dr.
żel. zamieniono w 1887 r. na stacyą a w 1888
r. urządzono też agenturę pocztową. Szkoła
3-kJasowa symuJtanna liczyła 1887 r. 231 dz.
i 3 naucz. Obszaru obejmuje R. 1505 ha (12
lasu, 43 łąk i 1230 roli). W 1868 r. było tu
235 bud., 110 dm., 970 mk., 833 kat., 134
ew.; 1885 r. 111 dm., 208 dym., 932 mk.,
816 kat., 112 ew., 4 żyd. W skład wsi wcho-
dzą wybud.: Budy i Na Pręczawie. Ze wzgórz
nazywa się jedno Łysą Góra" z jezior jedno
Kępniacz a pobliski Jas Jamy. Kościół par.
kat. p. w. św. Wojciecha, patronatu rządo-
wego, pochodzi z XIII al. XIV w. Zbudowa-
ny z nieobrobionych kamieni polnych. Od za-
chodu ma ciężką, niską wieżę czworoboczną,
z duża, kruchtII;, w której stoi ośmioboczna
z kamienia kropielnica. Przy kościele prze-
chowuje się kosztowny biały ornat z 1737 r.
Bogate i wypukłe hafty srebrne i jedwabne
przedstawiają z przodu św. Helenę z krzy-
żem, z tyłu św. Józefa i św. Teresę u dołu.
Po obu stronach herby ofiarodawcy nieznane-
go. Przy kościele istnieje szpital dla 2 ubo-
gich i bractwo trzeźwości (od 1857). W skład
parafii wchodzą: R., Rogoziński zamek i Pod-
zamcze, Sarnówko, Skurgwy, Ludwichowo,
Gruenfelde, Kalmusy, Jamy, Na Pręczawie,
Bukowiec, Buczek, 'V yszczekanki, Frieden-
thal, Nowe Mosty, Niedziela i Pia,tek. Do filii
w Dąbrowie, tyto św. Jakuba, należą: D., Nic-
ponie. Salno i Nowa Góra. R. 1867 liczyła
parafia (dek. łasiński) 1989 dusz; 1887 r.
2385 dusz. Dzisiejsze R. obejmuje też obszar
dawnej wsi Rogozinko (Cleyne Roghuszen.
KI. Roggenhausen). R. Wielkie założył mistrz
ziemski Meinhard von Querfurt w końcu XIII
w., nadając sołtysowi Swiker (Swirkocki?)
62 włók na urządzenie wsi wraz z 4 wolnemi
włókami dla sołectwa. Ale lokacya się nie
powiodła. Dla tego powtórnie poruczył to
komtur rogoziński Elger v. Hohenstein szlach.
Teodorykowi, nadając mu 4 włóki wraz z so-
łectwem; reszta miała czynszować po 16 skoj-
ców, 2 kury, po korcu pszenicy i korcu żyta
od włóki, a od każdego radła po korcu psze-
nicy. W 1370 r. nadaje wójt Gottfried von
Buken, za zezwoleniem mistrza ziemskiego
Reg
681
Konrada Sack, 4 włóki sołeckie sołtysowi
Tulense, wolne od szarwarku, ale zobowiązane
do zwykłych ciężarów. W 1401 r. otrzymała.
wś następny przywilej: My Konrad v. Jun-
gingen, w. mistrz, podajemy do wiadomości,
że do nas przyszli mieszkańcy W. Rogoźna,
prosząc abyśmy im polepszyli dawny przy-
wilej. Co też czyniąc, nadajemy im 60 włók
na prawie chełm. Z tych przeznaczamy 2 (?)
wolne włóki dla prob., sołtysowi zaś 8 włók,
6 wolnych i 2 czynszowe. Dajemy mu także
sołectwo i trzecią część kar sądowych, '/. so-
bie zastrzegając i wolne łowiectwo. Mieszkań-
com wsi nadajemy 50 włók, za to będą zobo-
wiązani do tłoki i będą od każdej włóki czyn-
szowali pół grzywny i 4 skojce na BW. Mar-
cin i po 2 kury. Od każdego pługa zaś będą
nam dawali 1 korzec owsa; powinni się także
starać o groblę w Zajączkowie (Sanskau).
Sołtysowi nadajemy wolny stół, ile razy do
nas na zamek rogoziński przyjdzie. Dan
w Sztumie w dzień św. Walentego r. 1401.
W 1609 roku potwierdza Zygmunt III przy-
wilej wolnemu sołtysowi Pawłowi Jałow-
skiemu, a r. 1659 Jan Kazimierz Michałowi
Schwarz, dołączając wolny wyszynk piwa i
wódki. R. 1678 nadaje mu Jan III wolne
drzewo budulcowe i opałowe, pastwisko dla
300 owiec w starościńskich lasach warzenie
piwa i wódki dla własnej potrzeby i dla karcz-
my i wolne rybołówstwo w pobliskich rzekach
i jeziorach. R. 1720 potwierdza ten przywilej
August II Marcinowi Pfahl. Poniewp,ż pro-
boszcz na 2 włók. nie mógł się ostać, dla te-
go starał się kś. Zakobielski (około 1648 r.)
o powiększenie roli plebańskiej. Wtedy dołą-
czono mu jeszcze 2 włóki. Do roli plebańskiej
należały też 2 małe folw.: Niedziela i Czwar-
tek. Kościół według Strzesza p. w. św. Fili-
pa i Jakuba (według późniejszych wizyt. św.
W oj ciecha) pochodzi z czasów krzyżackich.
Ale dziś zachowały się tylko pierwotne fun-
damenta, bo Gustaw Adolf spalił go, a w 1656
r. ponownie uległ zniszczeniu. Odbudowa na-
sta,piła w zeszłem i bieżącem stuleciu. We-
dług krzyżackich ksiąg szkodowych z r. 1414
zabito tu 3 ludzi, a szkoda wynosiła 337 grzy-
wien. Od obowiązku sianożęcia i utrzymywa-
nia grobli w Zajączkowie, po drugiej stronie
Wisły, zostało R. zwolnione w 1439 r.; za to
musieli dawać od włoki po korcu owsa do
zamku rogozińskiego. Wybrańcy byli tu od
r. 1677, było ich 3, każdy posiadał 2 włóki.
Stan wsi po drugiej wojnie szwedzkiej był
opłakany. Według lustracyi z r. 1686 np.
było w R. samem tylko 3 gburów, posiadają-
cych po 2 włóki i płacących po 40 fl.; dalej 3
półgburów, siedz!\cych każdy na włóce i pła-
ca,cych po 20 fl. do zamku, gdzie i tłokę czy-
nili; wreszcie 3 lemanów, każdy na 2 włók.,

682
RGg
Rag
dających po 20 fi. W 1772 r. majętność wdo- sen 1684, str. 412) pisze: "R. ist vor Zeiten
wy po wolnym sołtysie Pfahl obejmowała 3 ein treffliches Schloss gewesen und man muss
włóki i prawo do emfiteutycznej włóki w Ro- noch heutiges Tages durch 7 Thore hindurch,
gozinku; taksa wynosiła 6000 fI.; konie osza- ehe man recht ins Schloss kommet ". W zmian-
cowano na 366 fI., woły i krowy na 524 fi., ka o 7 bramach tłumaczy się w ten sposób, że
owce na 261 fI., świnie na 106 fl. Wypoży- na podzamczu, na moście zwodowym i w du-
czonych było 3439 fi., w gotówce 4320 fi. żej wieży były podwójne bramy na zewnątrz
Dzieci było 4; matka zobowiązała się każde- i wewnątrz, a do właściwego zamku prowa-
mu synowi dać 150 fI. posagu; każdej córce dziła także brama. Najlepiej zachowała się
na 2 pary sukien, takie 150 fI., pościel na 4 zdaleka widzialna wielka wieża czworobocz
łóżka a 16 fI. 12 gr., 2 powłoki w wartości 13 na, wzbijająca się na 80 stóp. Oprócz niej
fI., to wszystko oprócz działu dziedzicznego, istnieje jeszcze inna okrągła wieża, 34 st. wy-
na każdego prawnie przypadającego; wreszcie soka. Szczegółowy opis zamku jako i plan
przyrzekła każdej córce wyprawić wesele za sytuacyjny podał Toeppen w "Zeitschr. d.
100 fI. Roku 1792 zostało tutejsze wolne so- Westpreus. Gesch. Ver." (1882, zeszyt VII,
łecŁwo sprzedane rotmistrzowi von Yorry; str. 64-68). Zamek ten zbudowali Krzyiacy
obszaru było 5 włók; za to i za wysiew i celem zabezpieczenia sobie jedynego przejścia
inwentarz zapłacono 10,830 fi. Wysiew wy- przez Osę pod Słupem do Pomezanii. W tym-
nosił: 28 korcy pszenicy, 63 żyta, 4 jarki, 24 że celu wzniesiono warowniE> w Białochowie i
jęczmienia, 50 owsa, 5 grochu, 5 tatarki, 1 Łasinie. Już w 1285 r. musiał istnieć tu gród
lnu, a dla ludzi 7 1 / 2 k. żyta, 1 jęczm., 1 1 / 2 warowny, bo napotykamy tu komtura. Od
owsa, 1 lnu, 1 grochu. Inwentarz składały: 1333 do 1454 r. zaś siedzieli tu tylko wójto-
4 konie, 8 wołów, 3 krowy, 14 świń, 4 stare wie. Granice wójtowstwa rogozińskiego cią,-
gęsi, 1 gąsior, 15 gą,siąt, 50 starych owiec, gnęły się po obu stronach Osy, między bisk.
50 jagniqt, 13 starych i 22 młodych skopów, pomezańskiem a komturstwem grudziądzkiem,
3 stare i 2 młode barany, 10 jarlaków, 2 płu- pokrzywnickiem i radzyńskiem. Zamek wiel-
gi, 4 radła, 4 brony z drewnianemi i 2 z żela- dzą,dzki (W elsas) z kilku miej scowościami na-
zncmi zębami, 1 wóz kuty czterokonny i t. d. leżał do niego, zdaje się po zamianie komtur-
W 1829 r. było w R. 2 wolnych sołtysów, stwa na wójtowstwo. Dawniej tworzyły te
każdy na 4 włók., karczma dziedziczna na 2 ostatnie osobne komturstwo. Po 1416 r. i
włók. i 32 gburów na 39 włók., którzy za komturstwo pokrzywnickie zwinięto, połączo-
pastwiska w Rogozinku płacili 177 tal. 5 sbr. no z rogozińskiem (Toeppen, Hist. comp. Ge-
7 fen. czynszu. Uwłaszczenie nastąpiło tu r. ogr., str. 172; Zeitsch. d. Westpr. Gesch. Ver.,
1831. Obszar R. z nadmiarkiem Piątkiem wy- 1886; mapa G. Henkla i Froehlicha; Gesch. d.
niósł wtely 43 włók, czynił 351 tal. 12 sbr. Graudenzer Kr., str. 276). Niektóre na lewym
8 fen. -Według topografii Goldbecka z r. 1789 brzeg'u Wisły położone miejscowości, jak
liczyło R. i folw. Niedziela wówczas 54 dy- Bratwin, Zajączkowo i Czaple (pow. świecki),
mów (ob. Gesch. d. Grauden. Kl'. v. Froeblich, należały do wójtowstwa rogozińskiego. Kom-
str. 277-281). 2.) R. Zamek, Zamek Rogozilt- turami byli: Wynandus 1285 1'.12 marca, Ar-
ski, niem. Schloss-Roggenhauscn, domena fi- nold v. Kropf 12851', 25 paźdz., Sieghard v.
skalna, pow. grudziądzki, st. p. Rogozińskie Schwarzburg 1290, Henryk v. Wedersberg
Podzamcze, par. kat. Rogoźno, 1/. mili odI. 1291, Henryk v. Oberlingen 1291 1'.17 czerw.,
Ma 494'95 ha roli Ol'. i ogr., 48'10 łąk, 72'33 Sigismund v. Schwarzburg 1300, Elger v. Ho-
lasu i past., 12'57 nieuż., 7'69 wody, razem henstein 1301-1302, Ulrich 1306-13, Hen-
635'64 ha; czysty dochód wynosi około 9200 ryk GoldeI1314-15, Mikołaj 1326. Wójto-
mrk; gorzelnia, sprzedaż masła i hodowla by- wie: Fryderyk v. Sp ira 1333, Dyteryk 1336,
dła i owiec. Dzierżawca v. Kries. R. 1885 Ludolph 1336, Fryderyk v. Spira 1339, Jan
wydzierżawiono tę domenę za 14,183 mrk. 1342-43, Jan Wicholz (Wyscholz) 1357-
W 1868 r. było na zamku i przedzamczu 42 1366, Jan Tristram (Christyan) 1366-69,
bud., 14 dm., 276 mk., 213 kat., 52 ew.; Gottfried v. Bukin (Bucken) 1370-76, Hen-
1885 r. 20 dm., 244 mk. Zamek rogoziński, ryk v. Rennenberg 1376- t 1382, Jan Mar-
dziś tylko w niektórych częściach zachowa- schalk v. Froburg 1382, Adolf v. Vyrmynne
ny, stał na stromej wyniosłości, wznies. 150 1383-88, Henryk v. Harder 1388-90, Jan
stóp nad okolicę, przy ujściu Jardęgi do Osy. Marschalk v. Froburg 1390-t 91, Erwin v.
Stoki góry opadają, z trzech stron, miejscami Kruftele 1392-93, Paweł Rulmann v. Dadem-
prostopadle, tylko od zachodu jest wolny berg 1393-1404, Jan v. d. DolIen (DolIe) 1404
przystęp. Płaszczyzna tej wyniosłości ma 200 -1407, Fryderyk v. Wenden 1407 -1 O, poległ
stóp dług. i do 80 stóp szer. Z pozostałych w bitwie pod Grunwaldem, Hermann Lewe
ruin można wnioskować, że zamek był okaz a- (Loewe) 1411, Leopold v. Reitenbaoh 1412-
łą budowlą. Hartlmoch (Altes u. Neues Preus- 1414, Henryk Schabe (Schaeven) 1414-15,

ReI
Iłog
683
Piotr v. LOl'ch 1415-16, Hermann v. Gans 1590 zostało ststwo rogozińskie zamienione
1416-17, Michał v. Nesse (Nossyn) 1417- na ekonomią królewską. W 1628 r. 1 kwiet.
1419, Gottfried v. Rodenberg 1419-20, Kon- rozłożyli się Szwcdzi pod wodzą Wl'angla i hr.
rad v. Erlichshausen 1420-21, Hermann v. Thun między Gardeją a Grudziądzem i zni-
Gans 1421, Mik. v. Nieckeritz 1423, Jan v. szczyli około 20 wsi w ststwie rogozińskiem,
Bichau (Beichau) 1425-29, Jan v. Lutzken- które trzymał Jan Działyński. Wojsko to wnet
rod e 1430, Jan v. Erlebach 1438, Fryderyk się cofnęło, ale niebawem zjawił się król Gu-
v. Nieckeritz 1438, Hartmann v. Windhausen staw Adolf sam pod zamkiem rogozińskim i
1438-42, Dyteryk v. Werdenau 1442-43, chcąc doświadczyć nowego rodzaju min, kazał
Wolfgang v. Sauer 1446-48, Egloff v. Ro- na płd.-zach. stronie jednę część muru zamko-
senberg 1448-54, przeszedł na stronę Pola- wego wraz z okrągłą wieża, wysadzić w powie-
ków. Za czasów w. mistrza Siegfrieda von trze. Miejsce to jeszcze dziś dobrze rozpoznać
Feuchtwangen (1309-12) odbyła się na zam- można. Ale Szwedzi wnet ustąpili i wkrótce
ku generalna kapituła, na którą przybyło 51 napotykamy w zamku polską załogę, Spusto-
komturów. Cesarzowi Karolowi IV tak się szenia, które r. 1454 i 1628 spotkały zamek,
spodobał zamek, że się o niego ubiegał u Krzy- zostały zatarte, ale stare mury coraz bardziej
żaków, ale mu go nie ustąpili. R. 1388 wy- zaczęły podupadać. Przy okupacyi pruskiej
rządziła tu powódź znaczną, szkodę. W bitwie stały przynajmniej jeszcze główne części zam-
pod Grunwaldem dostała się chorągiew tutej- ku, ale krótko potem zaczęto je rozbierać, ce-
szego komturstwa (w białem polu czerwona, lem uzyskania zta,d materyału do twierdzy
ukośnie leżąca belka, z trzema białemi różami, grudziądzkiej. Rogozińska ekonomia została
o trzech czerwonych pręcikach) w ręce Pola- domeną fiskalną. Starostami byli: Gotthard
ków. Zamek zajęli Polacy a król dał go Cze- von Redlyn 1482 r., Hans Redelitz 1500, Łu-
chowi Hinczkowi (Hinczykoni Bohemo; Dług., kasz v. Allen (Alten), Jan Dulski 1570, Sta-
80). Wracając z pod Malborka ciągnął Ja- ni sław zWarzymewa 1577. Ekonomami zaś:
giełło przez Łasin i przybył do R. a ztąd udał Opaliński, marszałek koronny, 1590, Krzy-
się do Golubia. Zdaje się, że w 1414 r. Pola- sztofKliński v. Rautenbergk 1593, Bartłomiej
cy znów zamek zajęli (Hennenberger, str. Tylicki 1598 -1609; jego zastępcami byli
400). W 13-letniej wojnie był zamek w 1454 Aleksander Klobski 1608 i Abr. Kczewski
r. w ręku polskim. W cia,gu tej wojny trzy- (? Krzewski), Paweł Działyński 1610, Stani-
mali się tu związkowcy, robiąc liczne wy- sław Działyński 1614-15, -r 1617; przy jego
cieczki przeciw osadom z zakonem trzymaja,- rezygnacyi wyznaczono mu rocznie 2000 fl.
cym. Pokój toruński z r. 1466 oddał zamek dożywocia; Stanisław de Lubieniec Niemo-
Polsce, ale już od r. 1454 siedzieli tu starosto- jewski, kasztelan elbląski, 1615-t 1626, Wła-
wie. W lustracyi ststwa z r. 1570 czytamy: dysław Konstantyn Wituski 1648-52, Mar-
ststwo rogozińskie trzyma Jan Dulski, do cin Borowski 1666, Boydt 1686, Jan Kos, wo-
którego ststwa należy miasteczko Łasino, wsi jewoda chełmiński 1700, Jan Gru'Jzczyński
osiadłych 14, pusta dziedzina Czaple, w któ- 1720-22, Jakub Gierszewski 1734, Andrzej
rem miasteczku i wsiach jest włók osiadłych J askólski, wice administrator , 1747, Rafał Gru-
777 mr. 5 1 / 2 , pustych włók 30, wolnych włók szczyński 1748, Michał Rexin 1759, Jan La-
12, sołtyskich 15, kościeL 30, karczem 28, siewicz 1769, W yczechowski, podstoli czer-
ogrodn. 83, folw. 5, młynów 4, między któremi nichowski, 1772 (ob. Froehlich, 1. c., str. 275).
młyn jeden pożyteczny na rzece Osie o 9 ko- Kaplica na zamku w starych spisach inwen-
łach, którego młyna woda nigdy nie przesy- tarskich ma nazwę kościoła. W czasie refor-
cha. Item jezior wielkich 5, mniejszych 15; macyi utraciła pierwotne fundusze i coraz
strugi, z których bywa do z&mku pożytek 3, bardziej podupadała. Dopiero od r. 1590 mia-
do których woda jeziór przyległych bieży. no o nia, lepsze staranie. Z rozkazu królew-
Item do tego ststwa należy puszcza leśna, skiego odnowiono kaplicę i ustanowiono kape-
którą się godzi kopać na grunt rolny, która lana, któremu Zygmunt III oprócz utrzyma-
jest iłowata, której pan starosta już wiele nia wyznaczył pensyi 80 fI. Podczas pier-
przekopał i pożytku tem do ststwa przyczynił wszej wojny szwedzkiej kaplica została zruj-
i przyczynia. Jakoż natenczas tempore revi- nowana. Nie lepiej postą.pił sobie Gustaw
sionis na nowe role rozkopane na zimę wysia- w 1628 r. Po wojnach szwedzkich królo-
no żyta 1 łaszt miary chełm. Suma prowen- wie polscy zamek i kaplicę znów odbudowali
tów ststwa tak pieniężnych jako pospolitych i nieraz tu przebywali. Po rozbiorze Rzpltej
na pieniądze oszacowanych czyni fI. 6535 gr. domagał się pierwszy dzierżawca rogozir.skiej
2 den. 16. Z których na onera uroczyste, za- domeny, niejaki Stosnowski (r. 1776) u króla
płacenia myta sługom zamkowym i czeladzi pruskiego, aby kaplicę przekazano protestan-
w folwarkach mieszkającej okrom wiktu wy- tom, którzy już kilka razy w niej nabożeń-
dawają fI. 156 (ob. Odpisy w Peplinie). Roku stwo odprawiali. Później jednak r03cbrano ją,

684
log
wraz z zamkiem. Do zamku należała jeszcze
druga kaplica, była to za. czasów krzyżackich
niezawodnie t. z. prepozytura, przeznaczona
do odprawiania nabożeństwa dla służby zam-
kowej i poddanych, osadzonych po dobrach.
Przypuszczenie to potwierdza krótko dodatek
w wizy tacy i Olszowskiego z r. 1640, że przy
owej kaplicy czyli prepozyturze znajdował
się i cmentarz dobrze ogrodzony. Zdaje się
także, że ta kaplica nie stała u góry na
właściwym zamku, tylko po za murami na
Podzamczu, u podnóża góry (ob. "Utracone
kościoły", przez Fankidejskiego, str. 113).
3.) R., Rogoziń8kie Podzamcze, niem. Vor8chlo88-
Roggenhau8en, os. do zamku nalehca, nad Osą i
u podnóża góry zamkowej. Posiada st. poczt.
i telefoniczny związek z Grudziądzem, rogat-
ki, mlyn i karczmę. W 1301 r. nadaje mistrz
ziemski Helwig v. Goldbach jakiemuś Vilimi
i jege spadkobiercom 2 włóki 4 mr. pod zam-
kiem na prawie chełm., z obowiązkiem poma-
gania przy łowach i w szaruźni. R, 1306 do-
staje sołtys Quetke tamże od mistrza ziem-
skiego Konrada Sack zarazem prawo zbiera-
nia gałęzi w borach. Od 3 włók miał płacić
2 grzyw., drugie 3 były wolne, za to powi-
nien przewozić listy zakonu z zamku krzyżac-
kiego do Nogatu i Wydrzna. O młynie napo-
tykamy wzmiankę r. 1438. R 1G05 dnia 23
lutego zezwala król Zygmunt III, że Urszula,
wdowa po Michale Sabel, młyn i karczmę
przekazuje synowi swojemu Maciejowi. Roku
1700 nadaje administrator ekonomii rogoziń-
skiej Jan Kos spustoszony młyn zamkowy J 11.-
kubowi Reczeńskiemu wraz z wolnem drze-
wem i rybołówstwem w Osie i stawie zamko-
wym, wraz z prawem warzenia piwa i wódki.
Dostał też pustą włókę we wsi Rogoźnie. Co
do tartaku, to od każdej sztuki drzewa powi-
nien młynarz do zamku 2 grosze płacić, także
10 sztuk drzewa budulcowego trzeć bezpła-
tnie; za to wolno mu było dla siebie z boru
jednę sztukę drzewa brać i trzeć (ob. Froeh-
lich, "Gesch. d. Graudenzer Kr.", str. 276).
4.) R., niem. Roghu8en, za czasów krzyżackich
młyn w wójtowstwie puckiem, dziś już nieist.
niejl\cy, płacił rocznie 4 grzywny czynszu
(ob. "Gesch. d. Kr, Neustadt" von Prutz, str.
65). 5.) R., niem. Rogasen, folw. do dóbr li-
niewskich należący, pow. kościerski, st. poczt.
Liniewo; 1885 r. 1 dm., 16 mk. Kś. Fr.
Rogozówka, zaśc. szl.: pow. święciański,
w 3 okr. pol., o 19 w. od Swięcian, 1 dm., 12
mk. starow.
Rogozy, wś, pow. bielski gub. grodzień-
skiej, w 2 okr. pol., gm. Pawły, o 38 w. od
Bielska.
Rogóż 1.) wś, pow. niborski, 11 klm. na
zach. od Niborku, 7 klm. od st. p. Kozłowa,
nad rzką Szkotową, 12 dm., 75 mk., 176 ha,
Rog
2.) R., dobra ryc., tamże, 10 dm., 106 mk.,
482 ha. Ad. N.
Rogożajny 1.) wf! i fol., pow. suwalski,
gm. i par, Wiżajny, odl. od Suwałk 28 w.; wś
ma 3 dm., 26 mk.; fol. 1 dm., 4 mk. W 1827
r. było 4 dm., 37 mk. W 1885 r. fol. R. od-
dzielony w 1870 r. od dóbr Hańcza, rozl. mI'.
171: gr. Ol'. i ogr. mI'. 108, łąk mr. 46, past.
mr. 14, nieuż. mr. 3; bud. z drzewa 3; pokłady
wapna i torfu. 2.) R. Male, wś i fol. i R.
Wielkie, wś, pow. suwlski, gm. i par Wiżaj-
ny, odl. od Suwałk 28 w. R. Małe mają 10
dm., 97 mk.; R. Wielkie 19 dm., 158 mk.
W 1827 r. było 26 dm., 182 mk. Wchodziły
w skład dóbr rzad. Kadaryszki.
Rogoże 1.) pow. władysławowski, gm. Zy-
ple, par. Syntowty, odI. od Władysławowa
18 w., ma 7 dm., 66 mk. W 1827 r. było 7
dm., 46 mk. 2.) R., wś, pow. wyłkowyski,
gm. Wojtkobole, par. Grażyszki, odl. od 'Vył-
kowyszek 29 w., ma 7 dm., 19 mk.
Rogożek, wś i fol., pow. kozienicki, gm.
Maryampol, par. Głowaczów, odI. od Kozienic
16 w., ma 12 dm., J23 mk., 370 mr. dwor.,
126 mr. włośo.
Rogożestie al. Rogoschestie, Rogożeste, \"ś
kośo., pow. i obw. sąd. serecki, nad pot. Ra-
kowcem i Molnioą. Graniczy od płn. z Sy-
nowcami Dolnemi i Seretem, od płd. z Kinde-
stiami, od zach. i wsch. z Multanami. Zach,
granioę tworzy rz. Seret, wsoh. zaś rz. Mol-
nica. Obszar gminy wynosi 972 ha 84 ar. 75
mt. kw. W r. 1869 było 180 dm., 934 mk.
(m. 458, k. 476); 1880 r. 219 dm., 1052 mk.
(m. 505, k. 547); rz.-kat. 48, gr.-orm. 977,
żyd. 27; Rusinów 951, Niemców 14, Rumu-
nów 63, innej narod. 14. W miejscu par. gr.-
ormo z cerkwią drewno (od 1761 r.), odnowio-
ną 1874 r. Do par. należą Kindestie i Góra
Molnioa. Według szem. dyec. gr.-orm. z 1885
r. liczyła par. rodzin 401, dusz 1679 (m. 837,
k. 842). Szkoła ludowa l-klasowa; dzieci u-
częszczało 71 (ohłop. 33, dziew. 38). St. pooz.
Synowce Dolne. Właściciel Grzegorz Flondor,
Rogożew, wś i fol., pow. gostyński, gm.
Lucień, par. Gostynin. Posiada gorzelnią, dy-
stylarnią, wódek slodkich z prod. do 5000 rs.
i browar z prod. do 17,000 rs. rocznie; 18 dm.,
150 mk. W 1827 r. było 12 dm., 156 mk.
W 1867 r. dobra R. składały się z fol. R. i
Stefanów, rozl. mr. 149: gr. 01'. i ogr. mr. 111,
łąk ror. 28, llieuż. mr. 10. WŚ R. os. 11, z gr.
mr. 12; wś Stefanów os. 13, z gr. mr. 133; wś
Emilianów os. 24, z gr. ror. 670.
Rogożewal. Rogożewo, dokuro. Rogozowo
(r. 1243), Rogas8ow (r. 1310), wś i domin.,
pow. krobski (Rawioz), o 3 klm, na płn. od
Jutrosina (par. i poczta), st. dr. żel. w Koby-
linie o 6 klm. W 1243 r. bisk. poznański Bo-
guchwał nadał klasztorowi lubińskiemu dzie-

Roa
sięciny z R. i innych osa.d; w r. 1310 wcho
dził R. w skład pow. ponieckiego; r. 1578
posiadali tę wieś w częściach Wojciech Za-
krzewski, Dorota Kołaczkowska i jeden z do-
stojników kaliskich, w r. 1615 Jędrzej Sie-
wierski, Katarzyna z Grudna Sobieska i W oj-
ciech Kołaczkowski, a w końcu zeszłego wieku
Augustyn Koźmiński, dziedzic Jutrosina. Wś
ma 31 dm., 244 mk. kat. i 252 ha obszaru
(225 roli, 10 łąk); czysty doch. z ha roli 16'84
mrk, łąk 29'37 mrk. Domin. ma 5 dm., 108
mk. (91 kat., 17 prot.); obszaru 329 ha (299
roli, 12 łąk); czysty dochód z ha roli 18'02
mrk, z łąk 30'94 mrk; właścicielem jest ks.
Czartoryski. E. Cal.
Rogożewek, wś włośc., pow. gostyński,
gm. Lucień, par. Gostynin, ma 12 dm., 97
mk., 201 mr. (160 mr. roli i 41 mr. łąk).
W 1827 r. było 5 dm., 59 mk,
Rogóżki al. Roman6wka, ob. Leżenice.
Rogożowa, niem. Rogosowe, wś i dobra,
pow. mielicki, par. kat. i ew. Borkowo Wiel-
kie. W 1842 r. 20 dm., dwór i folw., 142 mk.
(64 ew.).
Rogożyn al. Rohożyn, wś i fol., pow. augu-
stowski, gm. Petropawłowsk, par. Lipsk, od),
od Augustowa 41 w.; wś ma 20 dm., 134 mk.;
fol. 5 dm., 19 mk. W 1827 r. 19 dm., 104 mk.
Fol. R. z przyl. Wielhory rozl. mr. 1774: gr.
or. i ogr. mr. 269, łąk mr. 55, lasu mr. 300,
zarośli mr. 150, nieuż. mr. 1000; bud. mur. 3,
z drzewa 11. Wś R. os. 10, z gr. mr. 217.
RogożYlJek al. Rohożynek, pow. augustow-
ski, gm. Petropawłowsk, par. Lipsk, odI. od
Augustowa 38 w., ma 10 dm., 74 mk. W 1827
r. 5 dm., 52 mk.
Rogożysz, dwa jeziora w pow. sejneńskim,
na obszarze Łosiewicz; jedno ma 20 mr. a dru-
gie 36 mr. obszaru. L. Wolski.
Rogożyszki, zaśc" pow. wileński, w 50kr.
pol., gm. Soleczniki, okr. wiejski i dobra Mia-
nowskich Małe Sołeczniki, o 2 w. od gminy
a 28 w. od Wilna, ma 3 dm., 33 mk., w tej
liczbie 24 kat. i 9 żyd. (w 1864 r. 8 dusz rew.).
Rogschuetz, ob. Rackschuetz.
Rogsen, ob. Rogoziniec, pow. międzyrzecki.
Rogu.a, karczma w Siarach, pow. gorlicki.
Rogulewo (niem.), ob. Rogalewo.
Rogulice, wś i fol. nad rz. Bzurą, pow. łę-
czycki, gm. Balków, par. Góra św. Małgorza-
ty, odI. od Łęczycy 10 w.; wś ma 7 dm., 105
mk.; fol. 3 dm., 13 mk. W 1886 r. fol. R.
rozI. mr. 254: gr. Ol'. i ogr. mr. 168, łąk mr.
37, past. mr. 39, nieuż. mr. 10; bud. mur. 3,
z drzewa 6; są pokłady torfu. Wś R. os. 10,
z gr. mr. 106. W 1576 r. wś Rogulicze, w par.
Góra, własność Marcina Roguiskiego, sędzie-
go ziemi łęczyckiej, który miał 1/ 2 łanu km..
1 zagr., 1/ 2 łanu pust., młyn opuszczony, :3
osad. (Pawiński, Wi-elkop., II, 55).
R 0 9
685
Rogupie, wś, pow. władysławowski, gm.
i par. Gryszkabuda, odl. od Władysławowa
19 w., ma 7 dm., 78 mk. W 1827 r. 9 dm., 70
mk. W chodziht w skład dóbr rząd. Leśnictwo.
Rogusko al. Roguszlco, dok. Rogosco, Rogo-
zek (r. 1564), wś, pow. pleszewski (Jarocin),
o 5 klm. na zach. od N owego Miasta, na lew.
brzegu '\Tarty, przy ujściu strugi od Usłodzin
i przy drodze żel. poznańsko-kluczborskiej,
par. Solec, poczta w Nowem Mieście, st. dr.
żel. w Chociczy (Faikstaet) o 2 1 / 2 klm., 18
dm., 113 mk. (102 kat., 11 prot.) i 261 ha
(139 roli, 9 łąk, 26 lasu). Przy wsi znajduje
się przewóz. R. leżało dawniej na pograniczu
pow. kościańskiego i pyzdrskiego. W 1244 r.
ks. Przemysław i Bolesław zwalniając wieś
od stróży i podworowego, nadali jej prawa,
jakich używały posiadłości kościola poznań-
skiego. W 1293 r. Sędziwój z Kolnic zasta-
wił część swoję R. bisk. Janowi II; odtąd ca-
la wieś stała się własnością bisk. poznańskich
i weszła następnie w skład klucza soleckiego.
W 1371 r. biskup Jan V oddał młynarzowi
Staśkowi młyn, który tenże był wystawił na
Warcie. Około r. 1564 było w R. 3 zagrod.,
z których każdy składał bisk. poznańskim ba-
raniego 1 1 /, gr. 3 denary, 4 kury, 20 jaj i 2
wiertele owsa. Zagrodnicy ci najmowali je-
ziorczyska "wystempne od rzeki" za roczną
opłatą 2 grzywien, ci zaś, którzy stawiali
więcierze, dawali po 5 gr. na św. Wojciecha.
Z 2 zagród pustych płacono po 8 den. bara-
niego. Karczmarz płacił z karczmy 14 gr.
Młynarz (młyn na Warcie o 1 kole) osadzony
był na wymiar trzeciego ziarna (tertia men-
sura). Regestra pobor. z r. 1578 i 1618 pomi
nęły R., o którego współczesnem istnieniu
przecież wątpić nie można. R. było własno
ścil\ bisk. poznańskich aż do r. 1793; zabrane
przez rząd pruski i zwrócone za wkroczeniem
Napo]eona I, dostało Bię gener. H. Dąbrow-
skiemu z Solcem i innemi włościami. E. Cal.
Roguszki, fol., pow. kolski, gm. Izbica,
par. Blenna, odI. 26 W. od Koła, ma 2 dm., 15
mk., rozl. 262 mr. (218 mr. roli, 18 łąk, 14
past. i 3 mr. wody).
RogoszllY, pow. ostrzeszowski, ob. Ro-
guszyny.
RoguszYIl 1.) w XV w. Roguschyno, okolica
szlach. w dawnej ziemi liwskiej, pow. "ę-
growski, gm. Borze. W skład jej wchodzą:
R. Decie, wś, par. Pniewnik, ma 13 dm., 66
mk., 286 mr. W 1827 r. było 9 dm., 61 mk.
R. Dzierzki, wś, par. Czerwonka, ma 11 dm.,
104 mk., 223 mr. W 1827 r. 9 dm., 69 mk.
R. Leśniki, par. Pniewnik. W 1827 r. 53 dm.,
242 mk. R. Stary, wś, par. Pniewnik, ma 15
dm., 106 mk., 740 mr. W 1827 r. 9 dm., 50
mk. R. Wypychy, par. Czerwonka. W 1827 r.
17 dm., 76 mk. W jednej z tych części jest

686
Rog
szkoła pocz'\tkowa ogólna. Wspomina R. dok.
z 1476 r. (Kod. Maz., 272). 2.) Ił., wś i fol.,
pow. płoński, gm. Wychodź, par. Chociszewo,
odl. o 18 w. od Płońska, ma 6 dm., 120 mk.
Wś ma 64 mr. Fol. R. rozl. mr. 396: gr. Ol'.
i ogr. mr. 328, łąk mI'. 47, past. mr. 8, lasu mr.
3, nieuż. mr. 10; bud. z drzewa 10. Br. Ch.
RoguszYIlY al. Rogo8zny i Rogu8zny, pustko-
wie, pow. ostrzeszowski, o 3 klm. na płn.-za-
chód od Miksztata (poczta); par. i okI'. wiejski
Kotłów, st. dr. żel. w Antoninie, ma 2 dm.,
21 mk.
Iłoguwy (w dok. z 1589 r.), sioło we wło-
ści wielońskiej, w dobrach Zyrnowie, miało 2
włóki osiadłe.
Roguziec, wś, pow. siedlecki, gm. Mordy,
ma 20 dm., 143 mk., 640 mr.
Roguźllo, jezioro na obszarze dóbr Dratów,
w gm. Łęczna, pow. lubartowski, jedno z gru-
py kilku jezior, leży śród płaszczyzny piasz-
czystej i bagnistej, ma 107 mr. obszaru i do
78 stóp głębokości. Wznies. o 9 stóp nad po-
bliskie jezioro Dratowskie.
Iłoguźno, ob. Rogoźno.
Iłoh .. .., ob. Rog....
Roh, odlew jeziorny z prawej strony Pry-
peci, w pow. mozyrskim, naprzeciwko mia-
steczka Turowa. Al. Jel.
Roh 1.) wś i fol., pow. mozyrski, w pobli-
żu rz. Młynok, dopł. Ptycza, w 2 okr. pol.
petrykowskim, gm. Kopatkowicze. WŚ ma 42
osad; miejscowość nizinna, grunta piaszczy-
ste, łą,ki obfite. 2.) R., obręb leśny dóbr po-
radziwiłłowskich, w pow. nowogródzkim, po-
między ramionami zlewaj,\cych się z sobą, rzek
Uszy i Miranki; prawie przez połowę w grani-
cach gmin Mir i J eremicze, na 4 wiorst długi i
na 2 szeroki; przerznięty drog'\ ze wsi Przy-
łuki do wsi Wilcze-Błoto. 3.) R.-Barani, zaśc.,
pow. bobruj ski, w okolicy jez. Wieczera, w 3
okr. pol. i par. kat. hłuskiej, gm. laskowicka,
ma 2 osady; grunta piaszczyste. 4.) Ił.-Bir-
lejczew, własność ziemska w pow. bobrujskim,
ma około 5 włók, nalezy do OkuJiczów. 5.) R.
Famin, fol., pow. bobrujski, przeszło 7 1 / 2 włók,
od 1862 r. własność mieszczanina Tarasewi-
cza. 6.) R.-K1'a8ny, wyspa lesista wśród wiel-
kich bagien, w pow. rzeczyckim, w obrębie
gminy Wasilewicze. A. Jel.
Roh (Róg) Zielony, wś przy ujściu rzeki
Koneły do Tykicza, pow. humański, w 3 okr.
poL, gm. Chiżna, o 40 w. od Humania a 2 w.
od mka Koneły, ma 1244 mk. W 1868 r. by-
ło tu 1020 mk., 2075 dzies. ziemi. Cerkiew
p. w. św. Jerzego, drewniana, wzniesiona w r.
1754, uposażona jest 58 dzies. ziemi. Należa-
ła do klucza konelskiego Przesmyckich.
Roh al. Róg, szczyt w Tatrach orawski'Jh,
w Długim Upłazie, odrywającym się od
grzbietu, stanowi,\cego zachod. ścianę doliny
Roh
Chochołowskiej i tworzą,cym ścianę graniczn
między doliną Zuberską (od płd.-zach.) a do-
liną :Bobrowca (płn.-wsch.), wznosi się 1571
mt. npm. Ob. Róg. Br, G.
Rohacze 1.) Rogacze, wś nad rzk,\ Nur-
czyk, pow. bielski gub. grodziellskiej. 2.) Ił.,
ob. Rogacze.
Iłohacze, dawniej Rohaczew, wś nad rz,
Orechowatką, (Orechwatyc,\), pow. skwirski,
w 1 okr. pol., gm. Topory (o 3 w.), 027 w.
od Skwiry, ma 267 mk. W 1863 r. było 520
mk., 1087 dz. ziemi. Cerkiew Pokrowska dre-
wniana, uposazona 35 dz. ziemi, wzniesiona
w 1760 r. na miejsce dawnej, opisanej w wi-
zycie dziekana pohrebyszczańskiego z 1746 r.
Parochem był wówczas Siemion Chmara, pre-
zentowany przez Teofilę Wiszniowiecką, ka-
sztelanowę krakowską. Podług miejscowego
podania na miejscu dzisiejszej wsi stało nie-
gdyś miasto warowne, posiadające kilka cer-
kwi i osiadłe przez Greków, zwane Rhaczew
al. Irbczew, zburzone w czasie najścia Tata-
rów. SIadem miasta pozostały wały i rowy.
W pobliżu wsi znajdują, się na polach dwa
niewielkie okopy. R. nalezały pierwotnie do
Pobrebyszcz; w 1785 r. (nie 1875 r. jak myl-
nie wydrukowano w t. VIlI, 528) dostały się
w dziale Annie Augustowej Platerowej, ka-
sztelanowej trockiej, córce Stanisława Ferd.
Rzewuskiego, chorążego w. lit., feldmarszałka
lejt. wojsk cesarsko-austryackicb. W 1790 r.
sprzedane gen. Lubowickiemu, od którego
w 1800 r. kupił Jan Karnicki. Dziś w ręku
jego spadkobierców. Por. Rahaczew. J. Krz.
Rohacze Wielki i Maly, dwa szczyty,
w głównym grzbiecie Tatr liptowsko-oraw-
skich. Od Wołowca, narożnika dolin Chocho-
łowskiej, Jamnickiej i Rohaczowej al. Stu-
dziennej (2065 mt.), zwraca się grzbiet Tatr
ku płd.-zach. na przestrzeni 1720 mt. Prawie
w środku grzbietu wznosi się R. Mały, a od
niego na płd.-zach. (o 785 mt.) R Wielki,
tworząc narożnik dolin Jamnickiej, Smreczań-
skiej i Rohaczowej. R. Wielki na spec. ma-
pie mon. austr.-węg. (Z. 9, kol. 21) nazwany
"Płaczliwy". Wznies. R. Małego 2072 mt.;
R. Wielkiego 2126 mt. (szt. gen.). Inne po-
miary 2085 mt. (Wahlenberg), 2168 mt. (Oes-
feJd), 2094 mt. (Steczkowski), 2026 mt. (Ro-
chel), 2025 mt. (Schubert), 2032 mt. (Zej-
szner). Granit. Od str. płn. rozpościera się
dzika dolina Rohaczowa, będąca górną części
doliny Studziennej. W niej trzy stawki; naj-
wyższy lezy 1715 mt. (Zejszner). Geuersich
podaje, że w R. zastał opuszczone kopalnie
złota i srebra. Br, G.
Iłohaczew, mto powiatowe gub. mohylew-
skiej, na prawym wyniosłym brzegu Dniepru,
przy ujściu rz. Druci, oraz przy szosie war-
szawsko-moskiewskiej, pod 53° 4' płn, szer.

Roh
Roh
687
a 35 0 5' wsch. dłg. od Greenwich, odległe tutejszej ładowano dawniej przeszło 70, wy-
o 1081/ w. od Mohylewa. Z trzech stron ota- ładowano zaś około 90 statków. Nadto odpra-
cza miasto nizina, bogata w rybne jeziora i wiono przeszło 300 tratew. Obecnie wartość
porosła miejscami lasem liściastym i krzaka- wywozu z tutejszej przystani wynosi do
mi. Na wiosnę cała ta nizina bywa zalana 97,000 rs. rocznie, przywozu zaś do 15,000
wodą, latem zaś zarasta bujną trawą. W oko- rs. Głównemi przedmiotami handlu są: len,
licach miasta wznosi się mnóstwo kurhanów, pieńka, siemię lniane i zboże, wysyłane do
w których znajdowano niejednokrotnie cenne Rygi, oraz budulec i produkta leśne, wysy-
zabytki z czasów pogańskich. Samo miasto łane do południowych gubernii bezleśnych.
jest niewielkie, lecz czyste, po'liada ulice pro- W 1880 r. zaprowadzono w mieście trzy
ste, dobrze splantowane, z których połowa trzechdniowe jarmarki, obrót na których do-
oświetlona jest naftą. Ozdobę R. stanowi chodzi zaledwo do 5000 rs. R. jest jednem
piękny murowany pałacyk z wieżą, należą- z naj dawniejszych miast gub. mohylewskiej.
cy do marszałka szlachty Jołszyna, znajdują- Podług niektórych badaczy jest to stara li-
cy się w środku miasta, oraz założony w 1873 tewska osada, a to ze względu na analogią
r. ogród miejski. Z innych budowli odznacza- zachodzącą pomiędzy jej nazwą a wyrazem
ją się: gmach władz rządowych, stacya pocz- litewskim ragas, oznaczającą ołtarz, świątynię.
towa i magazyn prowiantowy, będący częścią Prawdopodobniej jednak jestto czysto sło-
dawnego zamku, otoczony wałem ziemnym, wiańska osada, nazwa której stoi w związku
pozostałością, poprzednich fortyfikacyi. J e- z wyrazem rok w znaczeniu lasu (ob. Rog, t. IX,
dnocześnie z ogrodem miejskim założono nie- 656). W latopisach występuje R. po raz pier-
wielki skwer na wznoszącem się na brzegu wszy pod 1442 r., w którym w. ks. kijowski
Dniepru wzgórzu, zwanem "Kurhanem Zie- W siewołod O1gowicz nadał go, w liczbie in-
wakina", z którego rozciąga się rozległy wi- nych miast, bratu swemu Igorowi. W XIII
dok na Dniepr i okoliczne łą,ki i jeziora oraz w. miasto należało już do Litwy i wraz z 01'-
widniejące na horyzoncie sosnowe lasy. \V r. szą stanowiło dzielnicę Dowmunda, syna w.
1880 było w mieście 4 dm. murowane i 556 ks. litewskiego Erdziwiłła, poczem aż do koń-
drewniano (z których 220 należało do chrze- ca XV w. giną, o niem wzmianki w kronikach.
ścian a 340 do żydów), dwie cerkwie (jedna W tym czasie bowiem W. ks. moskiewski
murowana), kościół katol. paraf. drewniany, Iwan III zamierzał przyłączyć R. na drodze
7 domów modlitwy żydowskich drewnianych, umowy do swych posiadłości i w tym celu
120 sklepów drewnianych na rynku miejskim, wysłał posła swego Iwana Beklemiszewa do
z których po pożarze w 1881 r. (w sierpniu) króla Kazimierza Jagiellończyka. Zamiar ten
pozostało tylko 22. W tymże roku było 4437 spełzł na niczem, poseł bowiem zastał króla
mk. (2234 męż. i 2203 kob.), w tej liczbie na łożu śmiertelnem. Następnie w 1492 r.,
2570 prawosł., 171 katol., 19 rozkolników i podczas wojny Iwana z królem Aleksandrem,
1677 żyd. Z zakładów naukowych posiada R.: wojewodzi moskiewscy WasiIi Łapin i An-
szkołę miejską 3-klasową, szkołę paraf., ze drzej Istoma zdobyli i zniszczyli R. w licz-
zmianą dla dziewcząt, i pensyą prywatną zeń- bie innych grodów litewskich. Odtąd podczas
ską. Oprócz zwykłych władz powiatowych następnych walk toczonych pomiędzy Rossyą
znajdują się tu: opieka szlachecka na dwa po- a Litwą w ciągu XVI i XYII W. R. niejedno-
wiaty, biuro pomocnika (towarzysza) proku- krotnie przechodził z rąk jednych do drugich,
ratora gubernialnego, st. telegr. i magazyn przyczem zawsze ulegał zniszczeniu; strasznie
prowiantowy. Z zakładów przemysłowych są: mianowicie ucierpiało miasto w 1535 r. W XV
fabryka powroźnicza, browar piwny, mydlar- w. R. należał do dzielnicy książąt pińskich.
nia, dwie garbarnie, dwie cegielnie, młyn pa- Aktem zawartym w Wilnie 1509 r. ostatni
rowy (obecnie nieczynny) i wiatrak. Wogóle z książąt pińsk ich Fiedor Jarosławowicz wraz
w R. znajduje się 10 zakładów przemysło- z żoną swą Heleną zrzeka się, wrazie bezpo-
wych, zatrudniających 7 majstrów i 26 robot- tomnego zejścia, na rzecz króla Zygmunta I
ników (8 prawosł. i 25 żyd.) i produkujących miast i dóbr: Pińska, KIecka, Dawidgródka, Ro-
za 8175 rs. rocznie, czyli średnio na 1 fabry- haczewa i Wiado. N a mocy aktu tego R. stał
kę za 817'50 rs. Rzemieślników jest 180, się wkrótce własnością korony i stanowił
w tej liczbie 156 żydów. Przed zbudowaniem pierwotnie ekonomią królewską, następnie zaś
drogi żel. lipawo-romeńskiej R. pod wzgledem starostwo niegrodowe. Jako naj dawniej si sta-
handlowym zajmował po Mohylewie i Homlu rostowie wymienieni są w metrykach litew-
pierwsze miej sce z pomiędzy miast gub. mo- skich i innych źródłach: Iwan Michajłowicz
hylewskiej i dopiero po przeniesieniu w 1879 (1534-39), Michno Jakubowicz (1545), Paweł
r. przystani do Złobina, znaczenie miasta upa- Popelżyński (dzierżawca królowej Bony, 1549
dło. W 1883 r. było w R. 115 sklepów, z 0- -1552), Bohdan Dolmat (sprawca, 1552),
brotem rocznym na 245,000 rs. Na przystani Maciej Wojciechowicz (1555), Hrehory Baka.

688
Roh
Rob
(1556), kniaź Bohdan Wasilewicz Sołomerec- w. kw. czyli 135'32 mil kw. al. 7451 klm.
ki (1562-63), Roman W ołłowicz (1594). Po- kw., co czyni 682,015 dzies. Wedle pomia-
dług metryk litewskich ststwo rohaczewskie, rów mierniczych rozległość powiatu wynosi
poloione w pow. rzeczyckim wwdztwa miń- 646,213 dz. czyli o 35,802 dz., t. j. 5'24 ol\)
skiego, obejmowało w 1576 r. mto Rohaczew mniej; w tem znajduje się 200,659 dz. gr.
z obronnym zamkiem i wsie Bochan i Kuli- Ol'. i ogr., 59,370 łąk, 255,276 1t1,sów, 130,908
gówkę, które później oderwane zostały. Było pastw., zarośli i nieuż. Powierzchnia powiatu
ono jednem z większych i intratniejszych na w ogóle równa i niska. Okolica za Drucią,
Litwie. W ciągu XVII w. R. niejednokrotnie przylegająca do gub. mińskiej, nosi charakter
ucierpiał od Kozaków i wojsk rossyjskich, poleski. Na wschód od Dniepru miejscowość
w skutek czego, pomimo wybornego położe- więcej odkryta i sucha, za wyjątkiem części
nia u zlewu dwóch rzek, miasto nigdy nie połudn.-zachod., bogatej w lasy i błota. Pod
rozwinęło się należycie, chociaż, korzystając względem geologicznym występują w części
z przywilejów prawa magdeburskiego, było wschodniej powiatu, po nad Sożą i Biesiadzią,
dość handlowe i uważane było za jedno z 0- obnażenia formacyi kredowej, mianowicie przy
gnisk życia umysłowego i przemysłowego wsiach: Pokot, Rudnia Nisimkowicka, Nisim-
w Mohylewszczyźnie. Na początku panowa- kowicze, Zalesie, Bołotnia, Budyszcze, Sido-
nia Stanisława Augusta odbywały się tu rowicze, Rudnia Bartołomiejewska i Sałty-
przez pewien czas sądy i sejmiki powiatu rze- kówka. Pokłady kredy leżą na piasku i glinie
czyckiego, przeniesione z miasta Rzeczycy. i są pokryte warstwą ziemi o..nej. '\Vogóle
Oprócz wymienionych powyżej byli ststami jednak przeważa w powiecie formacya trze-
rzeczyckimi: Strawińscy, Sapiehowie, Bykow- ciorzędna, a mianowicie niższy jej słój, t. z.
scy, Judyccy, Ogińscy, Nieroszyńscy a naj- formacya eoceniczna. Piaskowce natrafiają
dłużej Pociejowie. Ostatnim ststą na mocy się na prawym brzegu Dniepru. Z najnowszej
przywileju Stanisława Poniatowskiege z d. 21 formacyi znajdujemy bogate pokłady torfu,
lipca 1772 r, był po Michale Leonard Pociej, zwłaszcza pod lasami i sianożęciami. W wielu
strażnik w. lit., który opłacał ze ststwa kwar- miejscach powiatu znajduje się ruda żelazna
ty 5696 złp. 18 gr. a hyberny 1170 złp. Po zmieszana z glina, zawierająca od 37 do 43 %
pierwszym podziale Rzpltej R. prz}łączony czystego metalu, zwykle na 1 do 2 stóp pod po-
został do Rossyi i w 1777 r. przeznaczony na wierzchnią ziemi. Pod względem gleby roha-
miasto prowincyonalne gub, mohylewskiej. czewski powiat należy do uboższych w gu-
W tymże roku cesarzowa Katarzyna poleciła bernii. Przeważają w nim grunta lżejsze, pia-
wznieść tu twierdzę; rozkaz ten ponowiono szczysto-gliniaste; grunta cięższe, iłowate,
również w 1782 r. Od r. 1777 R. został mia- i t. z. popielatka znajdują się w gminie niedoj-
stem powiatowem. Plan miasta zatwierdzony skiej; w gminach stołbuńskiej i rzeczkowskiej
został w 1778 r. a w 1781 roku nadany był na nieznacznej przestrzeni są lotne piaski.
R. herb, przedstawiający w złotem polu czar- Powiat przerzynają z północy ku południowi
ny róg barani. Parafia katol., dek. rohaczew- rzeki Dniepr i Soż. Pierwsza z nich przyj-
sko-bychowskiego, ma 772 wiernych. Kościół muje w granicach powiatu, między innemi,
p. w. Niepokalanego Poczęcia N. M. P., wznie- od praw. brzegu rz. Druć, na pograniczu zaś
siony w 1783 r. kosztem parafian. Pod R. Berezynę. Szerokość Dniepru w granicach
znajduje się prom na Dnieprze. Powyżej mi a- powiatu wynsi od 55 (pod Rohaczewem) do
sta oraz o 8 w. poniżej są na rzece mielizny. 60 saż. (pod Złobinem), głębokość różna, do-
Szerokość Dniepru pod R. dochodzi do 55 sa- chodzi od 3 do 18 stóp. Spadek wód wynosi
żeni, wysokość zaś wezbrania wiosennego 1'02 od północnej granicy powiatu do Roha\lzewa
saż. Rohaczewski powiat, zajmuje wraz z pow. 0'051 saż. na 1 wiorstę, później aż do Złobi-
homelskim południową część gub. mohylew- na 0'043, a między Złobinem a ujściem Bere-
skiej i graniczy od płn. z pow. bychowskim i zyny 0'034 saż. Szybkość biegu do Roha-
czerykowskim, od wsch. z pow, suraskim gub. czewa wynosi 1",70 stóp na sekundę, mię?zy
czernichowskiej, od płd. z pow, homelskim, Rohaczewem a Złobinem 1'98 a poniżej Zło-
od zach. zaś z pow. rzeczyckim i bobrujskim bina 1'95 st. Dno rzeki częścią piaszczyste,
gub. mińskiej. Linia graniczna przeważnie częścią iłowate. Mielizny znajdują się nieco
idzie drogą suchą, miejscami tylko poprzery- wyżej i o 8 W. pniżej Rohaczewa, wyspy zaś
wana biegiem rzek, mianowicie cześć granicy pod Toszczycą, Swierzniem, Zborowem i Ro-
od pow. suraskiego stanowią rz. Kołpyta i haczewem. Mostu w granicach powiatu nie
Stołbunka, od pow. rzeczyckiego Berezyna ma na rzece, promy zaś znajdują się pod Ro-
(na przestrzeni 15 w.), od pow. bobrujskiego haczewem i Złobinem. Rzeka Soż (lewy do-
również Berezyna (na przestrzeni 3 w.), da- pływ Dniepru, uchodząca na pograniczu pow.
lej Wydryć i Dobyśna. Podług pułkownika homelskiego z gub. czernichowską) przybiera
Strelbickiego powiat ma rozległości 6547'3 od lewego brzegu, oprócz pomniejszych, rz.

Roh
Pokot', Akszynkę a zwłaszcza :Biesiedz (ucho-
dzącą juz w granicach pow. homelskiego).
Prawe dopływy nieznaczne, podobnie jak le-
we Dniepru. Dno ma przeważnie piaszczyste,
rzadko ilaste, mielizny częste, lecz z powodu
charakteru dna często zmieniające się; szero-
kość rzeki dochodzi do 40 saż., głębokość
zmienna, od 5 do 20 stóp, szybkość biegu
około 1 st. na sekundę. Szerokość rozlewu
wiosennego dochodzi miejscami od 3 do 4
wiorst. Mostu na rzece nie ma, promy nato-
miast znajdują się pod wsiami: Litwinowicze,
Denisówką, Wierchy, mkiem Czeczerskiem,
w uroczysku Kamiany i pod wsią Jurkowicze;
przystanie są: w Czeczersku, oraz dla mate-
ryałów leśnych: w Litwinowiczach, Strumie-
niu, Denisówce, Łaniszcwie i Smodyniu.
W powiecie znajduje się 190 jezior, zajmują-
cych w ogóle 896 dz. czyli 8'60 w. kw. Są
one przewaznie rozłożone w dolinach Dniepru
(11 jezior), Soży (do 50), Biesiedzi (24 jezior)
i często łączą, się z korytem rzeki, tworząc
rozlewy rzeczne. :Przeważnie są one długie
(niekiedy do kilku wiorst) lecz wąskie (szero-
kość od 10 do 20, rzadko 50 saż.), brzegi mają,
niskie, pokryte krzakami i trzcin!j" dno zazwy-
czaj ilaste, rzadko piaszczyste, powierzchnia
pokryta roślinnością, wodną. W ogóle jeziora
są bardzo rybne. Najważniejsze z nich; Kru-
szynówka al. Zazerj e (do 60 dzies.), Swięte
(Swiatoje, do 40 dz.), przy wsi Olbie Górnej
(również do 40 dz.) i Wielkie (21 dz.). Prze-
ważna liczba jezior (158) ma mniej niż 1 dz.
przestrzeni. Bagna, w liczbie 893, z<:tjmują,
39,560 dz., czyli 5'8 % całej przestrzeni po-
wiatu. W liczbie bagnisk znajduje się 7 ma-
jących przeszło po 1000 dzies., 69 przeszło po
100, 182 po 25 i 635 przeszło po l dz. Naj-
ważniejszc z nich: błoto bez nazwy w gminie
łukowskiej, w pobliżu wsi.: Streńki, Nowosie-
la, Zabołocia, razałowa, vVerbiczewa, Łuk,
Malewicz i Nowikowa (około 3500 dz.); łoto
w gm. strzeszyilskiej, w pobliżu wsi: Zyr-
chówki, Złomnej, Kosakowskiej, Mormoły i
Jaszczyc (do 3000 dz.); Hodziłowickie (Gadiło-
wickie, 3025 dz.); Bluznica (2500 dz.); Czarny
Olos (1250 d.z.); Podgóreckie al. Królewskie
(Korolewo), Zydowskie (2080 dz.) i Korabli-
szeze (2500 dz.). Przemysł fabryezny, podo-
bnie jak w całej gub. mohylewskiej, słabo roz-
winięty, w powiecie bowiem (za wyjątkiem
Rohaczewa) znajduje się 94 fabryk, zatru-
dniających 275 ludzi (79 majstrów i 196 ro-
botników; w tej liczbie 141 prawosł., 75 kat.,
24 ew., 32 żyd. i 3 rozkolników) i produkują-
cych za 108,621 rs. rocznie, czyli średnio na
1 fabrykę 1155'54 rs. Gorzelni jest 6, zatru-
dniających 59 ludzi (6 majstrów i 53 robotni-
ków), przerabiających dziennie 242 3 /, pudów
mąki i ziarna i 903 1 /, pud. kartofli, produkują-
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 105.
Roh
689
cych 2,285,471 1 /. stopni spirytusu i daj ących
21,197 rs. dochodu. Dalej znajduje się w po-
wiecie: 10 garbarni, zatrudniających 14 ludzi
i dających 3070 rs. dochodu; 1 fabr. świec ło-
jowych, zatrudn. 2 ludzi, 2451's. doch.; 37 fo-
luszów, zatrudn. 37 ludzi, 3904 rs. doch.; 11
dziegciarui, smolarni i terpentyniarni, zatrud.
49 ludzi, 18,960 1'8. doch.; 1 fabryka posadzek
(w uroczysku Nadeżda), zatrudn. 80 ludzi,
50,000 rs. docb.; 16 kaszarni, zatrudn. 16 lu-
dzi, J905 rs. doch.; 1 fabr. drożdży, zatrudn.
1 człowieka, 2101's. doch.; 9 cegielni, zatrudn.
27 ludzi, 5510 rs. doch. i 1 fabr. zapałek, za-
trudno 2 ludzi i dająca 1000 rs. doch. W 1881
:r. było w powiecie 376 młynów wodnych i
wiatraków, zatrudniały one 408 robotników
i przyniosły 58,102 rs. dochodu. Zmielono
w nich 615,590 czetw. al. 123,118 pud. zboża.
Jeden młyn przypada na 391'29 rok. (średnio
w guberuii na 721'18 mk.; w pow. sieńskim 1
młyn na 1039'06 mk.). Przemysłem domo-
wym zajmowało się w tymże roku 9355 osób,
mając z tego 192,347 rs. dochodu. Z gałęzi
tego przemysłu najwięcej poiwięcało się: pro-
dukcyi przędzy i tkanin lnianych, bo 2350
osób, zarabiając do 12,000 rs.; dalej obróbce
konopi 770 osób, zarab. 2000 rs.; krawiec-
twu 216 osób, zarab. 10,413 rs.; szewctwu
152 osób, zarab. 15,483 rs.; obróbce drzewa.
857 osób, zarab. 23,976 1'8.; wybijaniu oleju
154 osób, zarab. 1830 rs.; kowalstwu 137
osób, zarab. 7275 rs.; garbarstwu 22 osób,
zarab. 4-60 rs.; rymarstwu 12 osób, zarab.
1345 rs.; wychodzeniu na zarobek 4176 osób,
zarab. 106,550 rs.; furmaństwu 479 osób,
zarab. 9666rs. Podług danych w 1881 r. by-
ło w powiecie (oprócz Rohaczewa) 582 rze-
mieślników, w tej liczbie 485 żydów. Handel
nieznaczny i, podobnie jak w całej gubernii,
znajduje się w ręku żydów i koncentruje się
w Rohaczewie (115 sklepów z obrotem rocz-
nym 245,000 rs.), w Czeczersku (75 sklepów
z obrotem rocznym około 30,000 rs.) i Żłobi-
nie (67 sklepów, z takimże obrotem rocznym).
Jarmarki odbywają się w Rohaczewie (trzy,
z obrotem średnio po 5000 rs.), w Czeczersku
(13 stycznia, w dzień Wniebowstąpienia, 8
września i w ostatnią niedzielę przed Bożem
Narodzeniem, z obrotem około 80,000 rs.) i
w Żłobinie (na Pokrowę, 1-8 września, z obro-
tem do 25,000 rs.). W 1881 r. wykupiono
w całym powiecie: 22 świadectwa gildyjna
1 i 2 gildyi, 29 świadectw dla rodzin kupiec-
kich, 167 świadectw na handel drobiazgowy,
3 świadectwa na handel rozwozowy, 124 dla
subiektów, 64 na przemysł mieszczański.
W tymże roku znajdowalo się w powiecie:
9 hurtownych składów trunków, 139 zakła-
dów opłacających patenty i 188 potajemnych,
w ogóle 327 zakładów sprzedaży trunków,
4:4

690
Roh
Roh
czyli 1 szynk na 450 mk. al. na 20 w. kw. średnich (od 100 do 1000 dz.) posiada 37,542
W 1881 r. było w powiecie 70,300 sztuk ko- dz., czyli każdy średnio po 315 dz; wreszcie
ni, czyli 10'8 na 1 w. kw., 49'8 na 100 mk. 2667 właścicieli drobnych (po mniej niż 100
i 3'3 sztuk na 1 osadę. Z ogólnej liczby osad dz.) 39,253 dz., średnio po 15 dz. każdy.
włościańskich (18,626) 12'2 % nie prowadzi Pierwsi więc posiadają 78'95 0J0, drudzy 10'29,
gospodarstwa rolnego a tem samem nie utrzy- trzeci wreszcie 10'76 % ogólnej posiadłości
muje koni, 13'9 % posiada po 1 koniu, 38'8 Ofo prywatnej. Przeważa natomiast, podobnie jak
po 2--3, 33'9 % po 4--6 i wreszcie 13 % po 7 i w całej gubernii, liczba właścicieli drobnej
lub więcej koni. Z ogólnej liczby było 15'2 % posiadłości, wynosi bowiem około 93 %, pod-
koni rosłych, mających przeszło 1 arszyn 14 czas gdy liczba właścicieli średniej posiadło-
wersz. Stajnie zapłodowe znajdują się na ści dochodzi do 40.'0 a większej do 2 %. Sta-
folw.: Fedorówka, Starograd, Wykowo i Na- rowiercy posiadają 639 dz., Łotysze 37 dz.
spa. Podług danych z 1864 r. było w powie- ziemi. Włościanie nadzieleni zostali 250'046
cie: 29,693 koni, 45,692 sztuk bydła rogatego, dz., co stanowi 38'70 % ogólnej przestrzeni.
44,021 owiec zwyczajnych, 46,007 świń i W tej liczbie nadział 33,901 b. włościan pry-
1413 kóz. Pod względem rozwoju pszczolnic- watnych wynosi 224,767 dz. (197,842 użytko-
twa pow. rohaczewski zajmuje, po homelskim, wej i 26,925 nieuż.), czyli średnio na 1 duszę
drugie miejsce w gubernii. W 1881 r. było 6'62 dz., nadział zaś 4,511 b. włościan skarbo-
31,600 ulów pszczół, dających 6825 pud. mi 0- wych wynosi 25,279 dz. (21,968 użytkowej i
du i 889 pud. wosku, z czego sprzedano 4335 3311 nieuż.), t. j. średnio na 1 duszQ 5'54 dz.
pud. miodu i 600 pud. wosku za 38'000 rs. 1,V powiecie jest 368 wsi włośc., mających
Z ogólnej przestrzeni powiatu należy: do skar- średnio po 35 osad, 104 dusz męz. i 679 dz.
bu 23,892 dzies. (179 dz. gr. Ol'. i ogr., 30 łąk, ziemi, czyli średnio na 1 osadę przypada 19
23,451 lasów i 232 past. i nieuż.); do cerkwi dz. Ogólna liczba ludności wynosi 142,852
i monasterów 2050 dz. (1162 dz. gr. Ol'. i ogr., dusz, z tego w Rohaczewie 4437 dusz (1677
310 łąk, 48 lasów i 530 past. i nieuż.); do żydów), w miasteczkach 9213 dusz (5638 ży-
miast 2665 dz. (601 dz. gr. i ogr., 720 łąk, dów). Podług wykazu gmin znajduje się w po-
114 lasów i 1230 past. i nieuż.); do właścicieli wiecie 104,922 włościan (38,638 męż., 39,824
prywatnych, posiadających przeszło po 100 kob. i 26,460 dzieci). Podług danych z 1864 r.
dz. 325,543 dz. (42,960 dz. gr. Ol'. i ogr., było w pow. 121,627 mk.; 106,663 prawosł.,
16,039 łąk, 199,783 lasów i 66,761 past. i 6643 kato!., 27 ew., 872 rozkoln. i 7422 żyd.;
nieuż.); do właścicieli prywatnych posiadają- podług stanów: 11,347 szlachty dziedzicznej,
cych mniej niż po 100 dz. 39,253 dz. (21,910 249 osobistej, 777 stanu duchownego prawosł.,
dz. gr. Ol'. i ogr., 3584 łąk, 6153 lasów, 7606 7 kato!., 121 żyd., 8651 mieszczan i 76,350
pastw. i nieuż.); do b. włościan pallszczyźnia- włościan. Mieszkańcy zajmują się przeważnie
nych 224,767 dz. (120,714 dz. gr. Ol'. i ogr., rolnictwem. Sieją głównie żyto, niewiele psze-
34,086 łąk, 25,472 lasów, 44,495 past. i nie- nicy, tatarkę, proso i in. Pod uprawą konopi
użyt.); do b. włościan skarbowych 25,279 dz. znajduje się 3153 dz.; średni zbiór wynosi
(12,916 dz. gr. Ol'. i ogr., 4509 łąk, 56 lasów z dziesięciny 28 pud. siemienia i 17 pud. pień-
i 7798 past. i nieuż.); nabytych przez wło- ki, czyli w ogóle 88,284 pud. siemienia i
ścian 553 dz. (202 dz. gr. Ol'. i ogr., 90 łąk, 53,601 pud. pieńki. Z przemysłów gospodar-
153 lasów i 108 past. i nieuż.); nabytych przez czych, oprócz 6 gorzelni (w 1864 r. było ich
gminy włościańskie 78 dz. (15 gr. Ol'. i ogr., 26), istnieją młyny wodne, folusze i tartaki.
2 łąk, 46 lasów i 15 past. i nieuż.); wreszcie Oprócz rolnictwa włościanie zajmują się do-
pod drogami znajduje się 2131 dz. Lasy sta- datkowo przemysłem domowym (ob. wyżej)
nowią. 37'42 o/C} ogólnej przestrzeni. Przeważa oraz 11,003 z pomiędzy nich ścinaniem, ob-
w nich sosna (0'5), dalej brzoza (0'2), poczem róbką i wywozem materyałów leśnych (8296
jodła i osina (po 0'1), na pozostałą część skła- męż., 421 kob. i 2286 dzieci), używając do
dają. się dąb, lipa, olszyna, klon, jesion, brzost pomocy 9479 koni. Pod względem administra-
i in. Pod względem wartości to 12 % przy- cyjnym powiat rohaczewski dzieli się na 4
pada na las towarowy, 21 % na budowlany, okręgi,policyjne (stany), z biurami w miastecz-
48 % opałowy, 19 Dfo wreszcie na krzaki i za- kach: Złobinie, Horodźcu, Czeczersku i okoli-
rośla. Cena 1 dzies. lasu rządowego wynosi cy Zeleźniki i 18 gmin: Strzeszyn (Strjeszin),
od 90-400 rs. Do właścicieli prywatnych Rassochy, Dowsk, Polesie, Czeczersk, Łuki,
należy w ogóle 364,796 dz., t. j. przeszło po- Stara Rudnia, Koszelewo, Stołbun, Dudycze,
łowa (56'46 %) całej przestrzeni powiatu. Merkułowicze, Rzeczki (Rjeczki), Korma, Po-
Do właścicieli posiadłości większych (prze- kot, Niedojki, Horodziec, Tichinicze i Kiste-
szło po 1000 dzies.) należy 288,001 dzies., nie. Oprócz Rohaczewa znajduje się w po-
rozdzielonych na 60 majątków, czyli każdy wiecie 9 miasteczek: C,zeczersk, Horodziec,
posiada średnio po 4800 dz.; 119 właścicieli Karpiłówka , Korma, Swierżeń, Strzeszyn

Rob
(Strjeszin), Szerstyń, Tichinicze i Złobin. Pod
względem oświaty powiat rohaczewski słabo
jest uposażony, nie posiada bowiem ani je-
dnego zakładu naukowego wyższego ani śre-
dniego. Z niższych znajduje się w Rohacze-
wie szkoła miejska 3-klasowa, przemieniona
w 1878 r. z 2-klas. szkoły powiatowej (po-
wstałej w 1865 r. na miejsce dawniejszej
szkoły szlacheckiej 5-klas.), do której w 1883
r. uczęszczało 91 chłopców, nauczycieli było
pięciu; dalej szkoła parafialna l-klas. (od 1819
r.) ze zmianą żeńskili od 1865 r. (w 1883 r.
3 nauczycieli, 34 chłopców i 31 dziewcząt) i
szkoła pryw. żeńska 2-klas. (od 1862 r.) z 23
uczennicami. Nadto w powiecie znajdowało
się 36 szkół ludowych (w tej liczbie 24 wspól-
nych dla chłopców i dziewczilit), z pomiędzy
których w Ozieranach istnieje od 1791 r.
W 1833 r. uczęszczało do nich 1085 chłopców
i 164 dziewcząt. Służbę sanitarnili spełnia 5
lekarzy (2 w R.), 16 felczerów (2 w R.) i 5
akuszerek (1 w R.). Szpitale znajdują się:
w R. (10 łóżek) i 4 szpitale wiejskie (Ko-
szelewie, Merkułowiczach, Rohaczewie i Swia-
tyłowiczach (z 68 łóżkami w ogóle); wreszcie
3 apteki (w R., Czeczersku i Złobinie). Pod
względem komunikacyjnym połud.-zachodnią
część powiatu przerzyna doga żelazna lipa-
wo-romeńska, ze stacyami: Złobin, Sołtanów-
ka i Buda Koszelewska. Półn.-zachodnią część
powiatu przerzyna szosa moskiewsko-brzeska
(ze stacyami: Dworzec, Rohaczew, Hodziło-
wicze, Dowsk i Krystopole), biegnąca do Ro-
haczewa w kierunku wschodnim, odtąd zaś aż
do granicy pow. bychowskiego w kierunku
półn.-wschodnim. Szosa ta w Dowsku prze-
rzniętą jest przez szosę kijowską (ze stacyami:
Lipa, Czeczery, Lasowa-Buda, Dowsk), bie-
gnącą w kierunku półn.-zachodnim od grani-
cy pow. homelskiego do granicy pow. bychow-
skiego i dzielącą powiat na dwie prawie ró-
wne części. Oprócz tego zwykłe trakty pocz-
towe idą od st. Czeczery do mka Czeczerska
(163, w.), od Rohaczewa do Złobina (22'/2)
i od Złobina na farol (19 w.) do granicy gub.
mińskiej i dalej do Zytomierza. Drogi wojen-
no-transportowe prowadzą: z Mohylewa przez
Kormę, Czeczersk do wsi Siemionówki (w pow.
homelskim), gdzie łąqzy się z szosą kijowską;
z Mohylewa, przez Bychów do Rohaczewa
(t. z. trakt żytomierski), przedłużenie które-
o stanowi trakt pocztowy z Rohaczewa przez
Złobin i wś Mormolj z ,mta Staroduba, przez
Nowowybków, Pokot, Swietyłowicze do mka
Czeczerska (trakt starodubski), gdzie łączy
się z traktem białoruskim; z Wiatki (pow. ho-
melski), przez Krasnopol do Klimowicz. Sta-
cye telegraficzne są: w Rohaczewie (od 1870
r.) i w Czeczersku (od 1875 r.). R. połączony
jest linią telegraficzną przez St. Bychów z Mo-
Roh
691
hylewem i przez Złobin z Rumlem, zkąd wy-
chodzi linia do Czeczerska. Pow. rohaczewski
ma 4 parafie katolickie: w Rohaczewie, An-
tU8zowie, Czeczersku i Luszowie, w ogóle
4358 wiernych. Rohaczewsko-bychowski de-
kanat archidyecezyi mohylewskiej rozciąga
się na dwa powiaty: część rohaczewskieg? i
bychowski i obejmuje 4 parafie: Bychów, Zu-
rowice, Rohaczów i Antonów, 5 kaplic i 4190
wiernych. Marszałkami powiatu rohaczew-
skiego byli (w porządku alfabetycznym): By-
kowski Felicyan h. Gryff (1790 r.), Bykowski
Gierard h. Gryff (1811-18), Dernałłowicz
Doria Wincenty h. Lubicz (1805), Łaniewski
h. Korczak (1799-1800), Oskierko Jan h.
Murdelio (1858-63), Parczewski Józef h. Na-
łęcz (1782-83), Puzyna Tomasz h. Oginiec
(1812-17), Sakowicz Piotr h. Pomian, Słu-
czanowski Ludwik, W ołk ł,aniewski Iikołaj
h. Trąby (1798, 1809), Zukowski Aleksander
h. Gryff. Opis powiatu pomieszczony został
w Mohil. Guber. Wiedom. w 1873 r. J. KI'Z.
Hohaczew, ob. Szymanów,
Hohaczew, ob. Rohacze i Rohaczów.
Hohaczewo al. Rohaczów, wś cerkiewna
nad rz. Uścią (Ust ją), pow. rówieński, na płd.-
wschód od mka Klewania, własność ks. Karola
Radziwiłła; ob. Pamiat. Kij. Arch. Kom., t.
IV, cz. 2: 81, 86, 105; Arch. J. Z. R., cz II,
t. 1: 9.
Rohaczewszczyzlla 1.) wś i fol., pow.
lidzki, w 3 okr. pol., gm. i okI'. wiejski Lack,
o 3 w. od gminy a 15 w. od Szczuczyna;
w 1866 r. wś ma 4 dm., 47 mk.; fol. 4 mk. (po-
dług spisu z 1864 r. 9 dusz rewiz.). 2.) R.,
fol., pow. lidzki, w 4 okr. poL, o 26 w. od Li-
dy a 9 w. od Wasiliszek, ma 3 mk. katol. i 9
żyd.; własnośc Frąckiewiczów.
Hohaczów 1.) mko, pow. nowogradwołyń-
ski, gm. Chulsk, przy trakcie dawniej poczt.
z Nowogradwołyńska do Połonnego. W 1870
r. 79 dm., 249 mk., wtem 98 procent żydów,
cerkiew, dom modlitwy, browar, fabryka
szkła; miejsce pobytu komisarza okręgowego
(stanowego pry stawa). Włościanie nadzieleni
860 dz. ziemi. Dobra rohaczowskie, do któ-
rych należy wś Ostróżek, osady: Iarieville.
Tartak i in., z przestrzenią ziemi dworskiej
11,709 dz., dawniej Mnińskich, stanowią dziś
własność Sawickich. 2.) H., dawniej las do
Sokólca należący, dziś na pole zamieniony,
w pow. u8zyckim, na pograniczu gruntów
żwańczykowskich. Należał dawniej do Dejcz-
manowej, putem do jej córki Tropszowej, dziś
włościan. 3.) B., ob. Rohaczew. L. R.
Hohaczówka, fol., pow. proskurowski, gm.
Jarmolińce, należy do wsi Nowa Sokołówka.
Hohaczyk, ob. Rogaczyk.
RohaczYIl z Miasteczkiem, wś, pow. brze-
żański, O 13'12 klm. na zach. od sądu pow. i

692
Rob
st. tel. w Brzeżanach, o 5 klm. od urz. poczt.
w Kurzanach. Obszar dwor. ról, łąk i past.
473, lasu 2216 mr.; włok 1384 mI'. W 1857
r. 772 mk.; w 1880 r. w Miasteczku 373,
w R. 428; na obsz. dwors. w Miasteczku 95,
w R. 60 mk.; rz.-kat.: Miasteczko z Hutą 332,
R. 73, par. Naraj ów; gr.-kat. w obydwóch
miejscowościach z Hutą 462, par. w miejscu,
dek. Narajów, dyec. Lwów. Kasy pożyczko
gminne: w Miasteczku z kapit. 790 złr., w R.
z kapit. 899 złr. Gorzelnia i młyn wodny na
pot. Narajówka, przepływającym przez Mia-
steczko. Włość ta graniczy na wschód z Ła-
pszynem i Leśnikami, na połud. z Kurzanami,
na zach. ze Stratynem a na półn. z Narajo-.
wem. Lezy w górach brzeżańskich, których
stoki gliniaste i wilgotne nadają się pod lasy
więcej, niż pod zboża; doliny za to po nad po-
tokami, zasłonięte od wiatrów, z glebą namu-
łową, mają pierwszorzędnej dobroci glebę.
Rohalewo, zaśc. nad rz. Drujką, pow. dzi-
sień ski, w 3 okr. pol., gm. Druja, okr. wiejski
i dobra Szaumanów Malkowszczyzna, o 8 w.
od gminy, w 1864 r. 8 dusz rewiz. W spisie
z 1866 r. podane sa, dwa zaśc., jeden odl. o 48
w. od Dzisny, mający 1 dm. i 6 mk. kat., dru-
gi 054 1 / 2 W. od Dzisny, 1 dm. i 9 mk. starow.
Rohah'), niem. Riegel, wś serbska, w pow.
wojereckim, nad Małą Szprewią, par. ew. W 0-
jerecy. Do 1815 r. należała do saskich Łużyc.
W 184 r. 13 dm., 89 mk. ew. Serbów Jest
to królewskie podleśnictwo; młyn wodny.
Rohanowicze, fol. nad Oświeją i Ułła"
pow. lepeIski.
Rohata 1.) karczma na obszarze Czynkowa,
w pow. kocmańskim. 2.) R., grupa domów
w Kadłubiskach, pow. kocmański. Br. G.
Iłohatyn, miasto powiatowe nad Gniła, Li-
pą (dopł. Dniestru), w Galicyi wschodniej, odl.
63 klm. na płd.-wschód od Lwowa, przy go-
ścińcu rząd. Przemyślany-Bursztyn, który w
mieście łączy się z gościńcem Rohatyn-Brzeża-
ny. Granice: wschod. Puków, płd. Putiatyńce
i Wierzbiłowce, zachod. Psary, płn. Czerczc,
Zalipie, Podgrodzie i Podwinie. Obszar micj-
ski wynosi 2578 mr. austr. (obszar dworski
227). W 1857 r. było 3975 mk., w 1870 r.
4510 mk., w 1880 r. 5101 mk., w 1887r. 6548
mk., z tych 942 rz.-kat., 2406 gr.-kat., 8 akat.
i 3192 izracl. Stan czynny majątku w 1886 r.
wynosił 221,000 zł. 99 ct., bierny 19,368 zł.
11 ct., dochód w 1886 r. 32,714 zł. 76 ct. It.
jest siedzibą: starostwa, sądu pow., rady pow.,
rady szkol. okręg. dla powiatów rohatyilskie-
go i przemyślańskiego, ma urząd poczt. i tel.,
par. obu obrządków. Rzym.-kat. par. należy
do dek. kąkolnickiego. Z odnowienia dotacyi
przez Ottona de Chodecz, woj. krak., w 1535
r. uczynionej, okazuje się, ze już dawno przed-
tem istniała. Kościół murowany w 1666 r.
Roh
p. w. św. Mikołaja bisk. Oprócz R. należą do
parafii 2 miasteczka i 19 wsi: Babińce, będące
przedmieściem R. (90 dusz), Babuchów (32),
Czercze (16), Dubryniów (9), Koniuszki (36),
Kutce (14), Łuczyńce (6), Obelnica (9), Pery-
nówka (56), Podgrodzie, miasteczko (31), Po-
dwinie (48), Potok (10), Puków (16), Putia-
tyńce (60), Ruda (17), Stratyn, miasteczko
(26), Ujazd (10), Wierzbiłowce (5), Zalipie
(6), Załanów (28), Załuże, przedm. R. (18), o-
gółem 1353 dusz, 8 akat., 3814 izrael. W R.
jest szkoła męzka i szkoła żeńska, a w obrę-
bie parafii 16 szkół ludowych. W Stratynie
znajduje się prywatna kaplica. Gr.-kat. paraf.,
dekan. Rohatyn, patronem jest bractwo cer-
kiewne miejscowe. Do macierzystej cerkwi
N. P. M. należy 520, do filii w Babińcach
Górnych (cerkiew św. Mikołaja) 510, do filii
Nowe Miasto (cerkiew św. Ducha) 367, do
filii Parynówka (cerk. śś. Piotra i Pawła) 32,
razem 1439 gr.-kat. Dotacya gr.-kat. pro-
boszcza: orncgo pola mr. 110, sianozęci mr.
30, lasu mr. 13 i 24 złr. Szkoły: 4-klasowa e-
tatowa męzka, 4-ldasowa etat. żeńska. Zakład
ubogich fundacyi hl'. Leopolda Krasińskiego,
zatwierdzony 1867 r. Ccl: utrzymanie szkoły
dla dziewcza.t i szpitalu dla ubogich chorych
z sąsiednich miejscowości. Majątek zakłado-
wy stanowią dobra Podgrodzie i Zalipic. Przc-
łożony: każdoczesna przcłozona instytutu
sióstr miłosierdzia we Lwowie. Kasa pożycz.
gm. R. 2096 zł. 83 ct. i kasa pożycz. gm. R.
z BabiilCami 912 zl. 67 1 / a ct. Towarzystwo
zaliczkowe na pow. rohatyński (od 1875 r.).
Rada zawiadowcza składa się z 9 członków,
O'bccny prczcs rady Stanisław hr. Krasiński.
Dyrekcya składa się z 3 członków, obecni
członkowie dyrekcyi: Izydor Kowalewski,
Franciszek Mars i Scweryn Manasterski.
Stowarzyszenie to ma zastępstwo banku kraj.
na powiat. Towarzystwo kredytowe (od 1882
r.); udziały członków wynosza, od 50 do 2000
zł., najniższa wkładka miesięczna na udział
wynosi 2 zł. Rada zawiadowcza składa się
z 9 członków; obccny prczes rady Scnder
Dub. Spółka pożyczkowa (od 1882 r.), udziały
członków wynoszą od 5 do 5000 zł., najnizsza
wkładka micsięczna na udział wynosi 1 zł.
w. a. Rada zawiadowcza składa się z 12
członków; obecny prczes rady Asriel Loebel,
dyrekcya składa się z 5 członków. Co do
przemysłu i rękodzieł, to w 1885 r. było w mie-
ście: kuśnierzy 2, krawiec 1, dzicrZawca mły-
na 1, handlarzy żelazcm 2, handlarz jajami 1,
kupców zbożowych 13, handlarz szkłem 1,
handlarzy mąką 12, handlarzy produktami 4,
kupców towarów łokciowych 3, handluja.cych
obówicm 11, handlujących dziegcicm 4, szyn-
karz 1. Obecny właściciel Ludwik hr. Kra-
siński. Kuropatnicki w Geografii Galicyi

Roh
Roh
693
z 1786 r. pisze o Rohatynie: "Miasto z pię- do samego Jana Chrzciciela sami tylko rzeź-
knym między fosami domem, niegdy bogate- nicy miejscy mog<!l mięso sprzedawać; od św.
go domu Łabęckich starostwo, teraz za Do- Jana zaś aż do Trzech Króli dozwala się
bromil zamienione. Dziedzictwo J. O. Zofii mieszkańcom okolicznym przywozió, przyno-
z Korwinów hr. Krasińskich ks. Lubomirskiej, sić, sprzedawać mięso i trudnić się rzezi<!l, za
kaszt. krakowskicj ". R. jest dość dawn<!l osad<!l, opłatą do skarbu naszego po groszu od wołu,
która juz w XIV w. stała się miastem. W krowy i jałowicy, a po 6 denarów od cielęcia,
l{,zymie 15 maja 1390 r. Bonifacy IX papiez barana, kozła i mniejszego bydlęcia; od Trzech
nakazuje biskupowi przemyskiemu Erykowi, Króli znowu az do wielkiego postu prawo
aby zjechał do Lwowa, miasto od interdyktu sprzedawania mięsa służyć ma wyłącznie
uwolnił i surowe !Śledztwo z arcybiskupem rzeźnikom naszego miasta. Z przywileju Zy-
halickim :Bernardem rozpoczął. '\V tym doku- gmunta I, pod 1535 r. okazuje się, iż po
mcncie czytamy: dilectus filius N obili s ViI' śmierci Ottona powróciło starostwo do dóbr
J,adislaus Opolicnsis tune Russie dux zelo stołu królewskiego. Potwierdzając prawo
dcvotionis fidei orthodoxe accensus opidum magdebur. król uwalnia na zawsze od daniny
Rohagyn et castra Oleszko et Tustań in dio- owsa, kapłonów, jaj i serów, dozwala wolnego
ccsi Haliciensi consistentia, eum districtibus, wrębu w lasach itp.; bacząc zaś, iż miasto na
villis, bonis et eorum pertinentis universis ac częste napady nieprzyjaciół jest wystawione
unam domum sitam in superiori porte circuli i kilkakrotnie spustoszone zostało, przeznacza
opidi lambllrgensis dicte diocesis iuxta confi- na obwarowanie jednoroczny pobór czopowe-
nes eiusdem opidi cum omnibus iuribus et go i opłatę szos zwaną. Przywilej z 1539 r.
pertinentys suis necnon dccimam theolono- pozwala zbudować w rynku ratusz, mieć
rum in eodem opido et decimam salis in Dro- w nim postrzygalnię sukna, z której dochód,
hobicz et in Sudaczoia prefate diocesis tunc jakoteż i od gorzałki, obracany być ma na u-
ad cundem ducem iusto titulo pertinentia di- trzymanie obwarowań miejskich w należytym
cte Haliciensi ecclcsie in dotem donatione per- stanie. Podług lustracyi z 1572 r. znajdowało
petua ot irrevocabili concesscrat et donavcrat się w starem mieście, obwiedzionem parkanem,
itd., Akta gr. i z. (t. II, str. 86-89). We gospodarzy 115, komorników 18, mieszczan
Lwowie 5 października 1440 r. Jan z Tar- na wale 36; w nowem zaś mieście gospodo
nowa, dziedzic na Jarosławiu, uposaża al- 100, komorn. 11. Zygmunt III pozwala 1616
tarzrstę przy kościele parafialnym w J aro- r. nad strug!!! Babiank!!!, inaczej Babiński po-
sławlU; w tym dokumencic wspomniany jest tok zwaną, wystawić łaźnię publiczn!!!, prze-
Bartłomiej, proboszcz łac. w Rohatynie (Re- znaczając z niej dochód na użytek miasta.
otor ecclesie parochialis in Rohatin; tamże, Lustr. 1663 r. podaje: "Wjazd do zamku od
t. II, str. 203-205). V otczko Rohatiń- miasta przez cmentarz, potem 'jest wałem o-
ski IJodpisał, jako świadek, w Gródku 12 pasany dokoła; pokoje na sklepach postawio-
czerwca 1416 r. dokument, którym Włady- ne; budynki o dachach 3, ale bardzo słabe, na
sław Jagiełło uposaża probostwo wyznania lato będą ich rozbierać, a stawiać insze; na
ruskiego w Stradczu (tamżc, t. II, str. 170). W drugiej stronie zamku kuchnia, piekarnia, spi-
Kołomy.i 10 lutego 1444 r. Jan z Czyżowa, ka- żarnia. Domów w obrębie parkanów było 140,
sztelan l ststa krak. i namiestnik król., wraz teraz większych 27, mniejszych 33, na glini-
z asesorami rozkazuje lVIużyle z Buczaca, sta- sku za miastem chałup 4; na nowcm mieście
roście kołomyjskiemu i śniatyńskiemu, aby domów 31, na wale kletek 6. Skarżyli się
nie pobierał od mieszczau lwow. cła w Koło- mieszczanie, że od nich podwodne pienią,dze
myi, dodając, że w niatynie ustanowione tam nieustannie wybierają, gdyż pod posłów cu-
cło płacić powinni, wyjąwszy od ryb. W tym dzoziemskich, tatarskich, kozackich i inszych
dokumencie między obecnymi dygnitarzami biorą podwody. Wszystkie role na przedmicś-
wymienionym jest lVlikołaj Parawa de Lubin, ciu Babińce pusto lez!!!, dla zniszczenia przez
ststa rohatyński i halicki (tamze, t. 1£, str. 124). nieprzyjaciela i żołnierza przechodzącego.
Dobra R. z przyległościami posiadali sposo- Cechy: krawiecki, tkacki, szewski, rzeźnicki,
bem zastawu Porajowie z Chodcza, którzy piekarski, kuśnierski, bednarski, muzycki;
pożyczyli około 1460 r. pewn!!! sumę pienię- cech złożony z kowali, ślusarzy, mieczników,
dzy Kazimierzowi Jagielończykowi. Otto rymarzów, kotlarzów, siodlarzy i kołodziejów.
z Chodcza, woj. sandomierski, ziem ruskich Zygm. Karol Przerembski, podkom. sieradzki,
ststa, w przywileju 1523 r. mówi: "Pragnąc ststa rohatyński, pozwolił 1661 r. starszemu
polepszyć stan miasta naszego Rohathin, PlZY- muzykowi Tom. Goliszewskiemu, aby pewne
chyliliśmy się do prośby poddanych naszych, artykuły do porządku dobrego i do nabozeIl-
i ustanawiamy targ wolny na mięso, zwany stwa należące spisał; przy których utwierdza-
sochaczki, pod następującymi warunkami: ją,c i approbując wcale muzyków tych zacho-
w dni sobotne, POCZ!!!wszy od W. nocy aż wujemy. Szewcy supplikowali na żydów kra-

694
Roh
Roh
marzy, którzy na stołkach i w kramach roz- sztynie i Bołszowcu; l-klasowe: Babuchów,
maite trzewiki zamszowe, czerwone i żółte Bouszów, Bukaczowce, RybIo, Chochoniów,
buty, nieopowiedziawszy się cechowi przeda- Czahrów, Czerniów, Oześniki, Doliniany, Du-
ją, a powinni się opowiadać i wosku funt do bryniów, Firlejów, Fraga, Jura'i!zków Knihy-
cechu dać; takowych żydów wolno będzie za- nicze (z 2-gim naucz. młodsz.), Koniuszki,
grabić, aż funt wosku zapłacą. A gdy czarną Kąkolniki, Kozara, Kunaszów, Lipica Górna,
robotę, t. j. buty czarne i kurdybanowe bę- Lipica Dolna, Łuczyńce, Martynów Nowy
dzie w kramie który przedawał, takowego (z 2-gim naucz. młod.), Podgrodzie, Podka-
woino będzie zagrabić ze wszystkim towarem mień, PsarJ, Puków, Putiatyńce, Samki Gór-
i nie oddawać dokąd cechu doskonale niepo- ne, Sarnki Srednie, Skmorochy ,N owe, Stra-
godzi i grzywien dziesiątka nie zapłaci", tyn, Załanów, Załuże, Zołczów, Zmów; filial-
Lustracya z 1765 r. podaje w starem i nowem ne: Ozercze, Demianów, Herbutów, Hrehorów,
mieście: gospodarzów chrześcian 301, żydów Jawcze, Kołokolin, Korostowiec, Martynów
125, na przedmieściu zaś Babieniec zwanem Stary, Nastaszczyn, Obelnica, Oskrzesińce,
gospodo 113. Znajdują się: fara, klasztor do- Podszumlańce, Potok, Ruzdwiany, Swistelni-
minikanów, kościół św. Barbary i 5 cerkwi. ki, Tenetniki, Ujazd, Wasiuczyn, Wierzbo-
Ststwo, czyniące czystego dochodu zł. 37,560, łowce, 'Wiszniów, Zelibory; niezorganizowane:
posiada Franc. Bieliński, marsz. w. k. Kla- Bieńkowce, Dytiatyn, J ahłusz, J abłonów,
sztor dominikanów założył w 1614 r. Mikołaj Kleszczówna, Zurawicnko. Etatowa żeilska
W ysocki z K woczan. W 1784 r. został znie- w Rohatynie 4-klasowa. Klasztory: karmeli-
siony. Około 1780 r. stało się miasto własno- tów w Bohuszowcach, fundowany w 1624 r.
ścią ks. Lubomirskich. Chlubi się R., iZ jest przez Marcina Kazanowskiego, woj. podol-
rodzinnem miejscem sławnej Roksolany, córki skiego; sióstr miłosierdzia św. Wincentego
popa, która uprowadzona około 1520 r. przez a Paulo w Bursztynie, fundowany przez Igna-
Tatarów, sprzedaną została do haremu 801i- cego hr. Skarbka 1842 1'" zakonnice pielęgnu-
mana l, zniewoliwszy serce tego potężnego ją chorych i uczą sieroty. Zakłady dobro-
władcy, kierowała przez niejaki czas sprawa- czynne: dom ubogich i kalek w Bursztynie,
mi w Turcyi. Rohatyńskie starostwo niegro- założycielką Julia Rzewuska, cel utrzymaie
dowe, w woj. ruskiem, ziemi halickiej, podług 6 męzkich i 5 żeilskich, razem 10 ubogICh
spisów podskarbińskich z r. 1770 składało się miejscowych. Potrzeby do utrzymania tych
z miasta Rohatyna z zamkiem, oraz wsi: Pa- ubogich dostarcza państwo bursztyńskie po
rynówka, Firlejów, Podgrodzie, Zalipie i Za- części w naturaliach, po części w pieniądzach.
wadówka. W tym czasie posiadał je kaszt e- Przełożony każdoczesny rzym.-kat. proboszcz
lan Józef Bilski, opłacając kwarty złp. 9390 miejsc. Fundusz ubogich w Firlejowie, zało-
gr. 1, a hyberny złp. 1078 gr. 16. Przez rząd żony 1794 r. przez rzym.-kat. parocha w,Fir-
austryacki oddane zostało d. 24 czerwca 1775 lejowie Mikołaja 'Waszkiewicza, cel: wsplera-
r. Zofii ks. Lubomirskiej, jako częściowe wy- nie ubogich w Firlejowie. Majątek zakładowy
nagrodzenie za zajęte jej dziedziczne dobra składa się z 500 złp., zabezpieczonych w sta-
dobromilskie. Rohatyński powiat wschodniej Ga- nie biernym na dobrach Błonia. Zarząd spra-
licyi, leżyw środku prowincyi. Granice: wschod. wuje rada gminna. Zakład ubogich w Roha-
pow. brzeżański i podhajecki, płd. stanisła- tynie, założony przez hr. Leopolda Krasińskie-
wowski i kałuski, zach. żydaczowski, płn. go i zatwierdzony przez namiest. we Lwowie
przemyślański. Obejmuje 11'3194 miriam. w 1867 r. Oel: utrzymanie szkoły dla dziew-
kwadr. W 1880 r. ludnoBci liczył w są,d. okr. cząt i szpitala dla ubogich chorych z są;sie-
Bursztyn w gminach 42,547, na obszarach dnich miejscowości. Majątek zakładowy kaz-
dwor. 1857, razem 44,404; w są;d. okr. Ro- doczesny dochód z dóbr fund. Podgrodzie i
hatyn w gminach 38,915, na obszarach dwor. Zalipie. Drogi: rządowy gościniec Brzucho-
1813, razem 40,728; razem w całym admini- wiec-Bursztyn, przecina ten pow. z północy
stracyjnym powiecie 85,132 mk. W 1886 r. ku płd., idąc z Brzuchowic przez Firlejów, Ro-
liczył ogółem 86,166 mk. w 105 osadach i 93 hatyn, Babuchów, Koniuszki, Bursztyn Stary,
gminach katastralnych. W obrębie powiatu Martynów Stary, Wojniłów do Kałusza (40
są dwa sądy: w Rohatynie i Bursztynie. klm.); gościniec kraj. Rohatyn-Tarnopol, z R.
Rzym.-kat. parafie należące do dek. kąkol- przez Brzeżany, Kozowę, Tarnopol do Podwo-
nickiego są: Bohuszowce al. Bołszowce, Bur- łoczysk (140 klm.), przecina pow. z płd.-zach.
styn, Kąkolniki, Rohatyn; w dek. świrskim ku płn.-wsch.; droga kraj. idąca z Bu"sztyna
(Swirz) Podkamień, wde'f. dolińskim: Bukaczo- przez Ha1icz, Maryampol do Stanisławowa
wce, Martynów NowyiZuraw. Gr.-kat. deka- (18 klm.). Są. to drogi zwirowane. Przemysł
nat rohatyński obejmuje 29 par. z 37,355mk. i handel reprezentują: malar7.Y i lakierników
gr.-kat. obrządku. Szkoły: etatowe męzkie 2, aptekarzy 4, piekarzy 16, balwierzy i chi-
4-klasowa w Rohatynie, 2-klasowe w Bur- rurgów 17, budowniezych 3, właścicieli bro-

Roh
Roh
695
warów 5, snycerzy 3, właścicieli gorzelń 13, szowce, Bukaczowce, Bursztyn, Stratyn. B. R.
handlujących gorzałką, 4, szynkują,cych wód- Rohatynka, część czyli t. zw. ką,t mka
kił i piwem 119, introligatorów 4, destylato- Dziuńków, w pow. berdyczowskim.
rów 2, handlarz dylami 1, handlarzy jajami 5, Rohdau (niem.), ob. Rodowo.
handlarzy żelazem 12, bednarzy 10, handlu- Rohden, dobra, pow. pr. hola..dzki, st. p. i
jących rybami 4, rzeźników i masarzy 44, li- tel., są,d okr. w Saalfeld; 3 dm., 87 mk.,
werantów mięsa 2, furmanów 12, garbarzy 4, 293 ha.
ludwisarz 1, prowadzą,cych interesa pieniężne Rohiilce, wś cerkiewna nad rz. Romm!;,
i wekslowe 5, handlarzy towarami mieszane- pow. romeński gub. połtawskiej, na płn.-zchd
mi 53, handlarzy zbożem 43, szklarzy 7, od mta powiatowego.
dzierżawców dóbr i spekulantów 50, trudnią- Rohinia, wś, ob. Rohynia, pow. kołomyj ski
cych się handlem obnośnym 5, akuszerek 15, (VI, 395).
liwerant siana 1, handlarzy drzewem 8, hote- Rohizlla, las na obszarze Jasienicy, pow.
larz 1, właścicieli wapniarek, cegielni i pie- Kamionka Strumiłowa.
ców do wypalania gipsu 10, grzebieniarzy 3, Rohizno, leśniczówka, fabryka smoły i ter-
kramarzy 95, blacharzy 8, węglarzy 2. kotla- pentyny, na obsz. dwor. Laszkowa, w pow.
rzy 1, handlarzy towarami krótkiemi 6, ku- brodzkim.
śnierzy 21, handlarzy skórami 19, handlują- Roblau (niem.), ob. Rulewo.
cych płótnem 5, faktorów 4, murarzy 19, me- Rohmau (niem.), wś, pow. welawski, st.
chaników 2, handlarzy mąką, i krupami 14, p. i tel. Tapiewo.
mleczarzy 4, właścicieli młynów 40, dzier- Rohmannsmorgen, wybud. przy wsi No-
żawców młynów 49, mielników 58, muzykan- wawieś, na Mazurach, pow. margrabowski, 1
tów 4, handlują,cych naftą, 5, ogrodników 2, dm., 12 mk.
olejarzy 2, handlarzy końmi 5, kołodziejów 7, Bohllau, 1369 Ronow, wś nad pot. Czerni-
handlarzy produktami 5, dzierżawców prop. cą, (Tschirnitzbach), pow. kamionogórski, par.
96, kominiarzy 2, rymarzy 4, handlują,cych ew. Rudelstadt, kaplica kat., filia par. Kamio-
solą, 12, szynkarzy 33, ślusarzy 4, kowali 20, nogóra, w miejscu. \V 1842 r. 100 dm., soł-
krawców 55, handlują,cych towarami łokcio- tystwo, 717 mk. (14 katol.), 3 młyny wodne,
wymi 19, liwerantów szutru 3, szewców 58, warsztaty płócienne, kopalnie siarki i fabry-
mydlarzy 7, powroźnik 1, złotników 2, fabry- ka kwasu siarczanego.
kantów wody sodowej 2, spedytorów i komi- Rohosnyik (węg.), ob. 1I1'oznik.
syonerów 3, kupców korzennych 16, kamie- Rohostianka, rzeczka w pow. kijowskim,
niarzy 2, pończoszkarzy i sitarzy 4, handlują- dopływ Irpenia; ob. Mostyszcze (t. VI, 722).
cych dziegciem 3, stolarzy 26, garncarzy i Rohoteilka, folw., pow. słonimski, w 40kr.
handlują,cych naczyniami glinianemi 21, han- pol., gm. Rohotna, o 31 w. od Słonima. Była
dlarzy suknem 11, postrzygaczy sukna i su- tu kapl. b. par. katol. Rohotna.
kienników 11, zegarmistrzów 5, handlarzy Rohotna 1.) wś, pow. slonimski, w 4 okr.
bydłem 8, handlarzy smarowidłem do wozów pol., gm. Rohotna, o 30 w. od Slonima, 15 w.
3, stelmachów 3, waciarzy 2, tkaczy 7, han- od Zdzięcioła (zarzą,d okr. pol.) a 145 w. od
dlujących i szynkujących wino 11, dzierżaw- Grodna. Była tu par. kat. dekanatu słonim-
ców oberży 7, chirurg 1, cegielnik 1, cieśli skicgo, z kaplicą w RohoteilCe. Własnoć nie-
25. Browary piwne: Babińce, Bołszowce, Bu- gdyś Szukiewicz6w, późnicj W ollowiczów.
kaczowce, Bursztyn, Cześniki; gorzelnie: Boł- Gmina ma 1430 mk. włościan; powierzchnia
szowce, Bukaczowce, Czercze, Cześniki, Lub- górzysta, grunta piaszczyste i kamieniste, la-
sza, Podkamień,. Potok, Putiatyńce, Wasiu- sy, błota; graniczy ze Szczarą,. 2.) 8., dobra
czyn, Załanów, Zmów; piec wapienny w Stra- i folw., tamże, o 35 w. od Słonima.
tynio; maziarnie w Stratynie dwie; młyny wo- Bohówal. Rochów, wś i dobra, pow. raei-
dne: Babińce, Bieńkowcc, Bołszowce, Bou- borski, par. Sudzice (Zauditz). W 1861 r.
szów, Bukaczowce, Bursztyn, Bybło, Chorost- 102 dm., 606 mk. (18 ew.). Dobra R. z przy-
ków, Czerniów, Dubryniów, Herbutów, Kni- legł. Swietłowice (Swietlowetz) mają, 1345
hynicze, Kołokolin, Koniuszki, Kąkolniki, Ku- mr. (1183 mr. roli). Przeszły one w 1676 r.
naszów, Kunicze, Kuroputniki, Lipica Dolna, z rą,k Reginy v. Orlick i Anny Jakoekow do
w Lipicy Górnej 2, Łopuszna, Meducha, Meł- hr. Lichnowskich. WŚ ma 1353 mr. (1181 mr.
na, Międzyhorce, Oskrzesińce, Podborze, Psa- roli). Szkoła kat. od 1816 r.
ry, Puków, Putiatyńce, Rqhatyn, Rozworza- Rohowa, wś na pr. brz. Jatrani, pow. hu-
ny, Sarnki Górne, Sarnki Srednie, Sarnki Dol- mański, w 2 okr. pol., gm. Oksanina, par. kat.
ne, Siemikowce, Skomorochy Stare, Skomoro- Humań, o 11 w. od Podwysokiego a 35 w. od
chy Nowe, Sołońce, Stratyn miasto, Stratyn Humania, ma 614 mk. W 1863 r. było 790
wś, Świtelniki, Wasiu,czyn, Wyspa, Zagórze, mk. (71 rz.-kat.); 1443 dzies. ziemi. Cerkiew
Załanów, Zelibory, Zmów; cegielnie: Bol-, p. w. św. Dymitra, drewniana, wzniesiona

696
Rob
w 1781 r., uposażona jest 41 dzieB. ziemi. WŚ
nalezy do klucza podwysoczańakiego Maryi
z hr. Potockich ks. Czetwertyńskiej.
Roho\Vce, wś, pow. drysieński, attynen.
dóbr Justynianowo Szczytów.
Roho\Vka, Rogówka, rzeczka w pow. rado-
myskim, dopływ Uszy od prawego brzegu,
bierze początek pod wsią, Józefin, płynie
w kierunku północno-wschodnim pod wsiami
Rohówka, Jabłońka, Ludwinówka i pod wsi!\
Łuhowiki ma ujście.
Roho\Vka, Rogówka, wś nad rzkl\! t. n.,
pow. radomyski, w 4 okr. poL, gm. i par.
praw. Chabne (o 5 w.), oclI. o 99 w od Rado-
mysIa, ma 529 mk.; w 1863 r. było 214 dusz
rewiz., nadzielonych 1093 dzies. ziemi. Przez
rzekę graniczy ze wsią Jabłońka. Istniała już
w 1686 r. i należała do Siemiona Prosku-
ry, podczaszego kijowskiego, obecnie wchodzi
w skład dóbr Chabne Horwatów.
Rohozianka, wś, pow. borysowski, w 1
okr. pol. chołopienickim, gm. W ołosiewicze,
ma 3 osady; grunta lekko faliste, miejscowość
od południa małoleśna i nizinna. .A. JeJ.
Rohozianka 1.) część wsi Misajłówki,
w pow. kaniowskim, położona w dolinie. 2.)
R., ob. Rohoźna.
Rohozin, folw. nad moczarami, do których
dopływa rzka Szalbienka, pow. rzeczycki, w 1
okr. pol. i gm. Brahin; miejscowość bardzo
nizinna, odosobniona. .A. Jel.
RohozilJ, ob. Rohoźne.
Rohozina, wś w północnej części pow. bo-
rysowskiego, w 3 okI'. pol. dokszyckim, gmi-
nie Dolce, przy krzyżujących się drogach ze
wsi Starzy na do Starosielia i z Wieśnińska do
Aferowszczyzny, ma 19 osad pełnonadziało-
wych; grunta lekkie, okolica dość leśna.
Rohotna 1.) wś, pow. brzeski gub. gro-
dzieńskiej, wlokr. pol., gm. Miedno, 039 w.
od Brześcia. 2.) B., wś i ferma, pow. kobryń-
ski, wlokl'. pol., gm. Rohożna, o 17 w. od
Kobrynia, 11 w. od Czerwaczyc (zarz!\d okI'.
pol.) a 230 w. od Grodna. 3.) R. al. Rohoźne,
wś, pow. mohylewski, gm. Czarnorucz, ma. 26
dm. i 181 mk., z których 10 zajmuje się wy-
robem naczyń drewnianych, 10 bednarstwem,
1 kowalstwem, 5 kobiet wyrobem płótna.
Rohoźna 1.) wś nad Bohem, pow. bra-
cławski, ola. pol. i st. pocz. Niemierów (o 15
w.), gm. Peczara, par. Krasne, 020 w. od st.
dr. żel. kijowsko-odeskiej RachnY9 ma 171
osad, 1000 mk., ziemi włDśc. 1041 dzies.,
dworskiej 1467 dz., cerkiewnej 56 dz. Posia-
da cerkiew p. w. Wniebowzięcia N. M. P.,
wzniesion!\ w 1749 r., z 1467 parafianami; go-
rzelnię (od 1862 r.) z aparatem Pistoriusza,
zatrudniaj!\cl\! 10 ludzi, przerabiaj!\u!\ 36,000
pudów i produkuj!\c!\ 1,400,000 st. spirytusu,
dwa młyny murowane; przeprawa promem
Roh
przez Boh. SIł tu szańce nad Bohem, usypane,
podług podania, pa-zez Czarnieckiego. Gleba
piaszczysta. Jest to stara osada, nadana jesz-
cze przez Witolda Słupiczom. Następnie nale-
żała do możnej rodziny podolskiej Koszków,
właścicieli kluczy kraśniańskiego i szpikow-
skiego. W 1582 r. Iwan i Andrzej Koszkowie
uczynili dział tych dóbr i w tymże roku I-
wan, sędzia bracławski, cał!\ swą schedę wraz
z R. sprzedał ks. Ostrogskiemu (ob. t. IV,
626). W ostatnich czasach R. należała do
klucza peczarskiego Potockich, następnie
Swiejkowskich, Dzierzków, Dobka, Szarowa,
poczem w połowie Zatlerów i Musiałowiczów,
przed kilku laty nabyta przez Zmączyłę. 2.)
R., Rohuźna, wś nad rzka, Popówką, dopł. Słu-
czy, pow. nowograd-wołyński, gm. Mszaniec,
par. kat. Ostropol, w 1867 r. 69 dm., 230
dusz włościan, 658 dzies. ziemi włośc., 604
dz. dworskiej; cerkiew drewniana. Należała
dawniej do Izbickich, Garlińskich, dziś Jagieł-
łowiczów. 3.) B., wś na wyniosłej równinie,
nad ruczajem Rohoźna, pow. skwirski, w 1
okI'. pol., gm. Wołodarka (o 8 w.), o 25 w. od
Skwiry, ma 1339 mk. W 1863 r. było tu
1398 mk. prawosł., 5 kat. i 3 żydów; 2609
dzies. ziemi, z której na mocy umowy wyku-
pnej 1406 dzies. wydzielono włościanom, o-
znaczywszy skup na 54,367 rs. Cerkiew p.
w. Archanioła Michała, drewniana, wzniesio-
na w 1765 r. a przebudowana i rozszerzona
w 1849 r., uposażona jest 38 dzies. ziemi. WŚ
obszerna, ciągnie się wzdłuż rzeczki na prze-
strzeni 3 wiorst, posiada glebę ciężką, czarno-
ziemną. Na gruntach wiejskich znajduja, się
trzy starożytne mogily, z których największa
w pobliżu uroczyska zwanego dolina, Wojny
(Wojnina dolina). W głębokich jarach tego
uroczyska, porosłych dawniej gęste mi krza-
kamiilasem, zbierali się w 1768 r. hajdamacy.
R. należała dawniej do Wiszniowieckich, na-
stępnie do kasztelana Rybińskiego, który
w końcu zeszłego stulecia sprzedał dobra Ale-
ksandrowi Berezowskiemu, dziś jego spadko-
bierców. 4.) B., u Pochilewicza Rohozianka,
wś nad bezim. dopł. Rastawicy, uchodzącym
w pobliżu wsi Buki, pow. skwir ski, w 2 okI'.
pol., gm. Czubińce, o 16 w. od. Skwiry, ma
669 mk. W 1863 r. bylo tu 897 mk. prawosł.,
89 katol. i 20 żydów. Cerkiew drewniana p.
w. Poczęcia św. Anny, wzniesiona w 1803 r.,
uposażona jest 35 dzies. ziemi. Do par. nale-
ży wś Krasnianka. Jeszcze w kOllCu zeszłego
wieku R. było niewielka, wioską, należa,cą do
Czubiniec. W 1814 r. nabyta przez Piotra i
Teodora Dunajewskich, wskutek długów po-
dzielona w 1828 r. pomiędzy ich wierzycieli.
W 1863 r. największe części posiadali: Ko-
bylańscy (1000 dzies. i 206 dusz rewiz.) i 0-
nichimowscy (346 dzies. i 77 dusz rewiz.);

Rob
dalej spadkobiercy Piotrowskiego (84 dzies. i
10 dusz), Borysowicz (70 dz. i 14 dusz) i Be-
nedykt Dunajewski (70 dz. i 16 dusz). 5.) R.,
wś, pow. uszycki, w pobliżu Dniestru, okr.
pol. Zwańczyk, gm. i par. kato!. Kit aj gród.
Leży przy dawnym trakcie z Kamieńca do U-
szycy, niedaleko od mka Studenicy, ma 120
osad, 750 mk. wraz ze słobódką Wilanówką,
749 dzies. ziemi włośc., 39 dz. cerkiewnej;
ziemi dworskiej w całym kluczu studenickim
3379 dzies. Cerkiew p. w. św. Jana, wznie-
siona w 1879 r., 920 parafian. Włościanie po-
siadają duże sady z wyborowemi drzewami 0-
wocowemi i prowadzą znaczny handel śliw-
kami. Zaludniona niegdyś przez mieszkańców
pochodzenia wschodniego, śladem czego pozo-
stał sposób zabudowania, wykopywane ka-
mienie, lochy murowane i znajdowane rozmai-
te przedmioty, właściwe stanowi kupieckie-
mu. Należała kolejno do Sadowskich, Potoc-
kich, Moszyńskich, Szembeków, od których
nabył gen. Lueders, a córka jego sprzedała o-
becnemu posiadaczowi Haraszczyńskiemu.
Rohoźlle, Rohoino, w dokum. także Ro7lOzin,
wś cerkiewna nad dopł. rz. Styru, pow. du-
bieński, par. kat. Łysin, na południe 0(1 mka
Demidówki. Ob. Pamiat. Kij. Arch. Kom., t.
IV, cz. 2: 78, 85, 114, 116; Arch. J. Z. R, cz.
II, t. 1: 6,8,10.
Bohoźllica 1.) Wielka, wś, pow. wołko-
wyski, w 5 okr. pol., gm. Samarowicze, o 15
w. od W ołkowyska, przy drodze z Piasek do
Zelwy. 2.) R. :Mała, wś, tamżc, o 15 w. od
W ołkowyska. 3.) R., osada, tamże, o 16 w.
od W ołkowyska. 4.) B., osada, tamże, gm.
Krzemianica, o 16 w. od W ołkowyska.
RohoŹIlO, ob. Ro7wine.
Rohozówka, wś powstała około 1776 r. na
gruntach Machnówki, pow. berdyczowski (ob.
t. V, 878), w spisach urzędowych niezamiesz-
czona.
Rohozy, Ro,qazy, wś, pow. wilejski, w 1
okr. pol., gm. Mołodeczno, okr. wiejski Oho-
żewo, o 4 w. od gminy a 25 w. od Wilejki,
przy b. dr. pocz. z Wilna do Mińska, ma 9
dm., 85 mk. (w 1864 r. 33 dusz rewiz.); nale-
ży do dóbr Helenów Wasilewskich.
RohozYIl, dobra, pow. grodzicński, wła-
sność niegdyś Gabryela Wojny, podkanclerze-
go koronnego, dalej kolejno syna jego Jana,
ststymereckiego, i wnuka Kazimierza Gabrye-
la, sędziego ziemi pińskiej, poczem Jana Woj-
ny, następnie Pietkiwiczów, z których Wi-
ktor, stolnik piński, v: 1729 r. zapisuje Miko-
łajowi i Antoninie z Zabów Horodeńskim.
RohozYIl, uroczysko na gruntach mka
Hornostajpol, w pow. radomyskim.
Bohożallka, ob. Rosota.
Bohożlla al. Ro7wzna, wś kośc., pow. czer-
niowiecki, obw. sąd. sadagórski, tuż pod Sa-
Rob
697
dagórą, odI. 5 klm. od Czerniowiec, na pra.w.
brzegu Zadobrówki. Graniczy od wschodu ze
Zuczną Nową, Sadagórą i Zadobrówką" od płn.
ze Szubrańcem, od zach. z Lenkowcami a.l.
Łękowem, a od płd. ze Zuczką, Starą. W płn.
stronie obszaru po wsch. str. pot. Zadobrówki
leży folw. Stawiszcze, na płd. od niego wólka
Bal'anówka al. Baraniwk\t, w płd. zaś części
między Zadobrówką a Zuczką Nową, legła
wólka Medzeluz, a na płd. od niej po zach.
str. Zadobrówki wólka Wypchanka. Obszar
tej gm. wynosi 2209 ha 67 ar. 59 mt. kw.
W r. 1869 było 650 dm., 3748 mk.; w r. 1880
było 686 dm., 3790 mk. (1871 męż., 1919
kob.); między nimi kat 475, gr.-orm. 1913,
żyd. 1400, innego wyzn. 2; Rusinów 3103,
Rumunów 134, Niemców 485, innej narod. 68.
W miejscu jest parafia gr.-or., z cerkwią dre-
wnianą, p. w. Narodzenia św. Maryi. Pierwo-
tną, przed 200 laty zbudowaną, cerkiew prze-
budowano r. 1857 a rozszerzono r. 1875 ko-
sztem gminy. Według szem. dyecezyi gr.-
ormo z r. 1875 było w par. rodzin 311, dusz
1400 (763 męż., 617 kob.). Szkoła ludowa je-
dnoklasowa. Sąd pow., urz. podatk. i st. pocz.
w Sadagórze. Par. rz.-kat. i gr.-kat. w Sada-
górze. 'Właściciel baron Jan Mustatza. Br. G.
Rohożllica, wś nad rz. Myszanką, pow.
nowogródzki, w 3 okI'. pol. (Nowa Mysz), gm.
Jastreblewo, ma 6 osad; grunta mocno faliste
wśród otaczaj ących j e nizin lesistych. A. Jel.
Rohra al. Krępska Stru,qa, rzeczka, prawy
dopływ Głdy, w pow. wałeckim (ob. Pow. wa-
łecki w XVI w. przez Calliera, str. 31).
Bohrbeck, pow. bydgoski, ob. Krąpiewo.
Rohl'berg, leśn., pow. czarnkowski, ob.
:Miała. 2).
Rohrbruch, ob. Rynm,zewo, w pow. szubiil-
skim, i 'l'rzciniec, w pow. bydgoskim i szubiń-
skim. Tak też zowie mapa sztabowa BiałB
:Moczary pod Krystynką, między Budzyniem a
Chodzieżem.
Bohrbruch, kolonia szI., pow. świecki, mię.
dzy r. 1820-1830 na wykarczowanem polu
tuszewskiego lasu powstała; należała do Du-
bielna; dziś już nie istnieje (ob. Zeitschr. d.
Westpr. Gesch. Ver., XIX, str. 290).
Iłohrdorf, ob. Trzcianka.
Rohrdol1łmel, wyb. do wsi Hollm należą,-
ce, pow. malborski, st. pocz. Nowy DWór.
Rohrfeld, wś, dobra i młyn, pow. gą,biński,
st. pocz. 1I'Iallwischken, 25 dm., 161 mk.,
147 ha.
Rohrkolk, wyb. do N owego Prusinowa na-
leżące, pow. wałecki, st. pocz. Ruszona. W
1868 r. 11 bud., 3 dm., 47 mk., 25 kat., 22
ew.; 1885 r. 2 dm., 35 mk.
Rohrkrug, wyb. przy wsi Weeskenhof,
pow. pr. holądzki, st. pocz. Gueldenboden; 1
dm.,5 mk.

698
Roh
Rohrlach, 1400 Rorlach, wś i dobra, pow.
szunowski, w górzystem położeniu. W 1842
r. 108 dm., zamek, trzy folw., 690 mk. (19
katoL). Kościół par. ewang. (od 1799 r), szko-
ła ew ang. Par. kat. Schildau. Pokłady torfu
eksploatowane.
Rohrland, wyb. do wsi Hollm należące,
pow. malborski, st. pocz. Nowydwór.
Rohrmuehle, os. młyń. i kol., do Dulinie .
wa należące, pow. toruński, st. p. Podgórz.
W 1868 r. 26 bud., 11 dm., 72 mk., 5 kat.,
67 ew.; 1885 r. 11 dm., 96 mk.
Rohrmueble, dobra, pow. iławkowski,
blisko !ławki (st. p. i tel. i sąd); 2 dm., 46
mk., 130 ha.
RobrplalJ, wyb. do wsi Hollm nalezące,
pow. malborski, st. p. Nowydwór.
Rohrteich, wś, pow. kościerski, gm. Kami-
rowskie Piece, st. pocz. i par. kat. Skarsze-
wy. Zawiera 6 gburs. posiadłości i 7 zagród,
247'17 magd. mr. W 1869 r. 116 mk., 39 kat.,
77 ew., 13 dm.; 1885 r. 15 dm., 115 mk.
Robrwiese 1.) wyb., pow. wałecki, gm.
Sztybowo, st. pocz. Ruszona; 1868 r. 10 bud.,
3 dm., 61 mk., 16 kat., 45 ew.; 1885 r. 3 dm.,
58 mk. 2.) R., wyb., pow. kwidzyński, gm.
Augustwalde; 1885 r. 8 dm., 53 mk.
Robrwiese, wś i folw., pow. kożuchowski,
par. ew. Niebusch. W 1842 r. 49 dm., folw.
312 mk. (1 katol.), szkoła ewang., warsztaty
płócienne.
Robstock, 1371 Rodestock, wś i dobra,
pow. bolkowicki, nad Szaloną Nissą, posiada
kościół par. ewang. (od 1741), szkołę ewang.,
kościół par. katol., szkołę katol., piękny za-
mek z wieżami, otoczony wałem. W 1842 r.
było 92 dm., 665 mk. (34 katol.), folw., młyn
wodny, hodowla owiec i bydła. Zamek wspo-
mina dokum. z 1380 r., którym Agnieszka,
ks. świdnicka, nadaje osadzie prawo sprzedaży
soli. W 1547 r. dziedzicami sa, bracia v. Hoch-
berg a w 1553 r. przechodzi do Fuerstenstei-
nów.
Rohtycze, ob. Rotyc.ze.
Robula, szczyt w Karpatach wschodnich,
w dziale dukielskim, po stronie węgierskiej,
wznies. 598 mt. (szt. gen.). Br. G.
Rohllzka, rzeczka w pow. olhopolskim, le-
wy dopływ Sawranki. Zaczyna się powyżej
wsi Białego Kamienia, mija Rohuzkę, Rębów-
kę, Słobódkę Olhopolską i pod mtem Olhopo..
lem uchodzi do Sawranki. X. ],1. O.
Robuzka Berszadzka, wś nad rz. Rohuz-
ką, dopł. Sawranki, pow. olhopolski, w 1 okr.
pol. berszadzkim, gm. Werbka Czeczelnicka,
par. Czeczelniki, o 6 w. od Olhopola, ma 168
osad, 1050 mk., 996 dzies. ziemi włośo., 1051
dz. dworskiej, 45 dz. cerkiewnej. Cerkiew
wzniesiona w 1773 r., ma 1782 parafian. Wła-
sność Moszyńskich, obecnie Jurjewiczów.
RoJ
Rohużna, ob. Rohoźna.
Roby 1.) wś, pow. humański, w 3 okr. pol.,
gm. Taljanka, o 5 w. od Kosienówki a 25 w.
od Humania, ma 1784 mk. W 1863 r. było tu
1210 mk. i 3005 dzies. ziemi. Cerkiew Boho-
słowska, drewniana, wzniesiona w 1780 r., u-
posażona jest 63 dzies. ziemi. W 1863 r. wś
nalezała do Leona Rusieckiego. 2.) R. Tolste,
wś, pow. zwinogrodzki, w 3 okr. pol., gm. i
par. praw. Winograd (o 1 1 / 2 w.), par. kat.
Łysianka, o 40 w. od Zwinogródki, ma 580
mk. W 1863 r. 766 mk., pomiędzy którymi
wiele szlachty polskiej wyzn. prawosławnego.
Nalezała do klucza winogradzkiego dóbr hr.
Branickich. J. Kr.z.
Robynia al. Rochynia, wś, pow. kołomyj-
ski, sa,d pow., par. rz.-kat., urz. pocz. i tel.
w mku Gwoździec, o 7'5 klm. na południe
odległo Granice: wschd 'Vierzbowce i Soroki,
płd. Chwaliboga i Winograd, zach. Ostrowiec,
płn. Czortowiec, Tyszkowce i Okno. Obszar
dwor. 467, włok 756 mr.; w 1857 r. 444 mk.;
w 1870 r. 480 mk.; w 1880 r. w gm. 508, na
obsz. dwor. 17 mk.; rz.-kat. 46, gr.-kat. 461,
par. Okno. Cerkiew Narodzenia N. P. M.,
przyła,czona 1813 r., drewniana, wystawiona
1843 r.; kasa pożycz. z kapit. 297 zł. Właśc,
pos. dwor. Julian i Róża z Rylskich ks. Pu-
zyna. W dokumencie wystawionym w Nie-
połomicach 26 października 1416 r., którym
Władysław Jagiełło potwierdza nadanie W ła-
dysława ks. Opolskiego wsi: Strylcze, Wier-
biąż i Meketyńce Waszkowi Teptukiewiczo-
wi prawem lennem, jest wymieniona także
wś R. ,,!tem Miszin pro locacione ville; item
Ostapkowoze; iLem locum pro situacione ville
sub gayo dicto Sroki et cum eodem gayo et
Rohin cum Podmerthin; i t. d. (A. gr. i z.,
t. V, str. 39). B. R.
Roi-Darkau, ob. DarkÓw.
Rohlskie lIolelUh'y, niem. Reinzig, mylnie
Reitzig, pow. międzyrzecki, o 6 klm. na płd.-
zachód od l'szczewa, nad Obrą, par. katol.
Trzcicl, protest. Policko, poczta i st. dr. żel.
w:Międzyrzeczu o 10 klm.; 16 dm., 102 mk.
(10 kat., 92 prot.) i 456 ha obszaru (212 roli,
98 łąk, 102 lasu); czysty dochód z ha roli
3'92, ła,k 8'62, lasu 0'39 mrk. E. Cal.
Roiska, pow. suwalski, gm. i par. Jelenie-
wo, odl. od Suwałk 10 w., ma 4 dm., 33 mk.
Roj, wzgórze w gm. Roj al. Raj, pow. i
obr. sa,d. frysztacki, wznosi się 305 mt. npm.
Miejsce znaku triang. Br. G.
Roj al. Roy, ob. Raj.
Rój, niem. Roy, wś, pow. rybnicki, par. kat.
Boguszowice. W 1842 r. 36 dm., 283 mk. (6
ew.), dwa młyny wodne.
Roja, niem. Rohje, rz. przymorska w Kur-
landyi, ma źródło w okolicy mta Talsen, głó-
wny jej kierunek jest północny, lecz płynie

Roj
tak kręto, że się po dwakroć zwraca ku połu-
dniowi, zanim po raz ostatni w tym kierunku
wpada do zatoki Rygskiej. W biegu swym
przechodzi jeziora Erwaleńskie i Sasmakeń-
skie i przyjmuje od lewego brzegu wzdłuż
przymorza od półn. płynącą }'idel, do której
z prawego brzegu wpada Piłupa al. Kalkupa.
N adto przybiera rzkę Welkun (w par. erwa-
leńskiej ).
Hojatele, wś, pow. rossieński, gm. Mańku-
ny, o 15 w. od l{,ossicń.
Hojatyn, potok, powstaje w obrębie Łu-
czy c, pow. sokalski, ze źródeł leśnych, płynie
na zach. przez obszar Steniatyna, mijając Jó-
zefkę i Rojatyn, wólki steniatyńskie, a zwró-
ciwszy się na płd.-zach. wchodzi na obszar
Switarzowa, gdzie z praw. brzegu wpada do
Karbowa, dopł. Bugu. Długość biegu 12 klm.
Hojatyn 1.) al. Rohatyn, karczma w Bobia-
tynie, pow. sokalski. 2.) R., grupa domów
w Steniatynie, pow. sokalski. 3.) H., karcz-
ma w Szarpańcach, pow. sokalski.
Rojcz8l1Y, dobra, pow. poniewieski, w 1
okI'. pol., o 31 w. od Poniewieża.
Roje 1.) wś, pow. morąski, st. p. Libsztat,
16 dm., 119 mk., 189 ha. 2.) H., wybud. do
wsi Ponarien należące, w tymże powiecie; 4
dm., 7 mk.
Hojecin8, zaśc., pow. trocki, w 1 okr. pol.,
gm. Jewie, okr. wiejski Abramowsk, o 6 w.
od gminy, 10 dusz rewiz.; należy do dóbr
Abramowsk hr. Platerów. W wykazie wsi
wchodzących w skład okr. wiejskiego Abra-
mowsk mylnie podano Pojecina.
Hojewiec al. Rojowiec, niem. Revier, da-
wniej Refier, wś z kośc. ewang., pow. wągro-
wiecki, o 6 klm. na płd. od Skok; par. kat.
Dąbrówka, prot. w miejscu, poczta w Skokach,
st. dr. żel. w Pobiedziskach o 18 klm.; ma 33
dm., 257 mk. (75 kat.; 182 pro t.) i 835 ha
(678 roli, 50 łąk, 32 lasu); czysty doch. z ha
roli 4'31, łąk 7'83, lasu 1'17 mrk. Par. prot.
liczy 20 osad i 877 dusz, obok 1348 katol.
Hojewo, wś, kol. i foL, pow. rypiński, gm.
i par. Rogowo, odl. o 14 w. od Rypina, posia-
da kopalnię torfu, urząd gminny, 31 dm., 266
mk., 488 mr. ohszaru. W 1883 r. fol. R. lit.
E F rozl. mr. 257: gr. Ol'. i ogr. mr. 161, łąk
mr. 35, past. mr. 58, nieuż. mr. 3; bud. z drze-
wa 4. W 1564 r. we wsi R., w par. Rogowo,
bracia Rojewscy mieli na 1 łanie '/2 łanu;
Paweł i Tomasz Rojewscy 2 łany, Albert i Jan
Rojewscy 1 łan. Płacono pob. 1 zł. gr. 22
(Pawiński, Wielkop., I, 290).
Hojewo 1.) holendry, pow. bukowski (Gro-
dzisk), o 7 klm. na zach.-płn. od Grodziska;
par., poczta i st. dr. żel. w Grodzisku; 25 dm.,
162 mk. (7 kat., 155 prot.) i 169 ha (144 roli,
20 lasu); czysty doch. z ha roli 3'92, z ha la-
su 0'78 mrk. R. należało w końcu zeszłego
Roj
699
wieku do Bpadkobierców Opalińskich. 2.) H.,
dok. Rogowo (r. 1233), okr. wiejski, domin. i
okr. domin., pow. inowrocławski, o 10 klm.
na zach. od Gniewkowa; par. Płonkowo, pocz-
ta w miejscu, st. dr. żel. w Gniewkowie i Zło.
tnikach. W r. 1233 ks. kujawski Kazimierz
potwierdził nadane niegdyś Krzyżakom R.
z przyległościami, sięgającemi po pod rowy
miejskie Inowrocławia; r. 1235 pozostało R.
przy Krzyżakach na mocy ugody zawartej
z Konradem mazowieckim; r. 1257 nabył je
ks. Kazimierz za 60 grzywien.Wś Rayecz
wymieniona między włościami, które król
Kazimierz przy zamianie Pyzdr na Nieszawę
Starą (Dybów) miał wykupić i oddać królo-
wej Zofii w r. 1454 (Kod. Rzyszcz., II, 900),
nie może oznaczać Rojewa, a brak odnośnych
źródeł nie pozwala stwierdzić jej tożsamości.
W r. 1560 posiadają R. Moszczeńscy, którzy
w r. 1583 mieli tam jeszcze 6 łanów oBia-
dłych, 4 zagrodn, i 1 komorn.; druga ClięŚĆ R.,
z 10 łanami osiadł., 2 zagrodn. i 2 rzeźnikami,
należała do Andrzeja Kaczkowskiego. Wieś
z hubą Wybranowską tworzy okrąg wiejski,
który ma 27 dm., 221 mk. (170 kat., 51 prot.)
i 120 ha (95 roli, 15 łąk); czysty doch. z ha
roli wynosi 18'41 a łąk 19'58 mrk. Domin.
ma 10 dm., 181 mk. i 622'8 ha (509'8 roli,
84'3 łąk, 1'9 past., 5 lasu, 13'6 nieuż. i 8'2
wody); czysty doch. grun. 11,884 mrk.; upra.
wa buraków, tucz i chów bydła i nieroga-
cizny Berkshire. R. połączone jest koleją
polową z cukrownią w Wierzchosławicach.
W skład okr. domin. wchodzi Wybranowo
z 126 mk. w 5 dm.; cały okr. ma 15 dm., 307
mk. (248 kat., 59 prot.) i 988 ha obszaru.
3.) R. Kaczkowskie, niem. od 1879 Gruenkirch,
dawniej Rojewo-Kaczkowerd01j, wś z kościołem
ewang., pow. inowrocławski, o 7 klm. na płn.-
zachód od Gniewkowa; par. prot. w miejscu,
poczta w Osieku, st. dr. żel. w Gniewkowie,
ma 20 dm., 136 mk. prot. i 405 ha obszaru
(162 roli, 58 łąk, 4 lasu); czysty doch. z ha
roli 7'05, łąk 6'66, lasu 1'17 mrk. Par. prot.
liczyła w 1860 r. 59 osad i 5414 dusz obok
1456 katolików. Dzieje gminy protestanckiej
i budowli kościoła wydał w r. 1873 R. Rein-
hard p. t. "Der Kirchenbau in Rojewo-Kacz-
kowerdorf. Eine Erzaelung von der wunder-
samen Hilfe des Herrn". 4.) H. Neudorf,
pow. inowrocławski, ob. Nowa Wie (t. VII,
str. 207). Nazwa urzędowa tej wBi brzmi tak-
że Neudorf bei Wodek lub Neudorf-Rojewo; po
polsku zowie się Nową Wsią Rojewską. 5.) R.
al. Rojowa, wś, pow. krotoBzyński (Koźmin),
między Krotoszynem a Kobylinem, o 7 klm.,
w okolicy wzgórzystej; par. katol. Starogród,
protest. Kobylin, poczta w Kuklinowie. t.
dr. żel. w Krotoszynie i Kobylinie; ma 17 dm.,
95 mk. (9 kat., 86 pro t.) i 135 ha obszaru

700
Roj
Roj
(110 roli, 5 łąk, lIasu). W r. 1622 Jan Żdża- dobra Olszynę i R., które niegdyś (r. 1396)
rowski odstąpił R. wraz z Kuklinowem syno- znajdowały się pod panowaniem jego (Kod.
wi swemu Wojciechowi za 20,000 zł.; później- dypl. Pol., IV, 19). R. należał w zeszł. wieku
8zymi dziedzicami byli kolejno Łąccy r. 1639, do Psarskich, potem do Frezerów a w końcu
Wałknowscy 1660-1758, Sokolniccyr.1789, do Wężyków. Na pobliskiej górze kościelnej
W ęgorzewscy po r. 1793, a w nowszych cza- stał niegdyś kościół, który spalił się około r.
sach Chełkowscy. W r. 1710-11 w czasie 1830; w nowszych czasach wystawił tam Bo-
powietrza morowego wymarli prawie wszyscy lesław Wężyk kaplicę publiczną z cegły pa-
mieszkańcy Rojewa; role leżały pustkami je- lonej. Pod R. odkryto 4 doły z zuźlami. W ś
szcze w r. 1780; później osadzono tu Niem- ma 35 dm. i 276 mk. Okrąg wiejski składają:
ców protestantów. 6.) R., dok. Rugow (1312), Dąbrowa, Gęstwa, :Meszyny, Piły i Rataje;
Rugew (1390), niem. Rhyn, domin., pow. mię- cały okrąg' ma 83 dm., 600 mk. (405 kat., 195
dzychodzki (Skwirzyna), o 10 klm. na wschód prot.) i 907 ha obszaru (607 roli, 64 łąk, 55
od Bledzewa, między Skwirzyną i Między- lasu). Dominium ma 10 dm., 134 mk. i z osa-
rzeczem; par. katol. Rokitno, protest. Przy- dami Ooraniec, Stamina, VV ygoda i Zawada
tocznia, poczta w Skwirzynie, stacya dr. żel. 1209 ha obszaru (300 roli, 44 łąk, 833 lasu);
w Międzyrzeczu; ma z folw. Amalienhof 6 gorzelnia parowa, cegielnia, chów bydła ho-
dm., 79 mk. (62 kat., 17 prot.) i 292 ha ob- lenderskiego, nabiał i tucz różnego bydła;
szaru (220 roli, 24 łąk, 39 lasu). R. pominięte właścicielem jest Bolesław Wężyk. W skład
w Regestrach poborowych z r. 1580, znane okI'. domin. wchodzą: Stamina, Wygoda, Za-
już było w r. 1312 (Kod. Wielkop., nr. 958 i wada i Coraniec (Zawaniec w statystyce z r.
979); w r. 1390 sprzedał je Wincenty z Ohy- 1888, Oawanice na mapie sztab., Kawaniec i
cin klasztorowi zemskiemu al. bledzewskiemu; Cofanice w innych źródłach niemieckich. Oały
w r. 1584 i 1774 prawowali się z tym kI a- okrąg ma 17 dm. i 187 mk. (165 katol., 22
sztorem o R. i Kalsko Bukowieccy, dziedzice protest.). E. Cal.
Chycin. W sierpniu 1763 r. zgorzał folw. Roj{nvka, wś, pow. nowosądecki, par. rz.-
rojewski od pioruna. 7.) R., ob. Rojów, pow. kat. w Tęgoborzy (5'3 klm.). Leży u źródło-
oBtrzeszowski. E. Cal. wisk pot. Stadnika, lew. dopł. Dunajca. Na
Rojewo, wyb., pow. lubawski, gm. Tylice; zachód wzgórze Chełm ma 793 mt., na północ
1855 r. 6 dm., 112 mk. przytyka do lasu Jodłowca. Graniczy na płd.
Rojczyn, Roniken, RaiacI'ive, osada wcho- z Za wadką i Białą, na zach. ze Skrzctlą a na
dząca w 1310 r. w skład pow. ponieckiego wschód z Tęgoborzą. Ma 10 dm. i 64 mk.;
(t. VIII, 768). 57 rz.-kat. i 7 izrael. Pos. większa (Fr. Zuk
Rojków, wś, kol. i fol. nad rzką, W olborką, Skarzewskiej) wynosi 99 roli, 4 łąk, 8 pastw.
pow. łaski, gm. Zapolice, par. Marzenin, odl. i 127 mr. lasu; pos. mn. 22 roli, 1 łąk i 3 mI'.
14 w. od Łasku. Wś ma 7 dm., 45 mk., 63 past. Osada istniała w XVI w. a 1581 r.
mr.; kol. 8 dm., 53 mk., 119 mr.; fol. 3 dm., (Pawiński, Małop., 137) była własnością, Kem-
54 mk. Rozl. mr. 240: gr. Ol'. i ogr. mr. 158, pińskicgo ze Skrzetli, miała 7 półłan. kmie-
łąk mI'. 18, past. mI'. 52, nieuż. mr. 12; bud. cych i 2 zagrody z rolą. Mac.
mur. 5, z drzewa 6; płodozmian 6-polowy. Rojowski Młyn, pow. ostrzeszowski, o 3
W XVI w. płaci dziesięcinę kanclerzowi ka- klm. na płn.-zachód od Ostrzeszowa, na Le-
pituły gnieźnieńskiej a plebanowi w Marzeni- śnej strudze czyli Strzygowej (Mapa sztab.);
nie tylko kolędę (Łaski, L. B., I, 483). W r. nie istnieje obecnie pod tą nazwą,.
1552 wś R., w par. Marzenin, miała 5 osad, Rojowskie Pustkowia, nazwa 'Gbiorowa
2 łany (Pawiński, Wielkop., II, 242). karczem, młynów i t. p. osad pod Rojowem,
Rojków, węg. RojkI, wś w hr.liptowskicm, w pow. ostrzeszowskim.
pow. rożeński (Węg.), na połudn. brzegu Vfa- Rojo\Vszczyzlla, fol. nad rz. Ropą, na ob-
gu. Należy do obszaru gm. Stankowian (ob.); szarze Szymborka pow. gorlicki 6 dm. 42 mk.
wśród łąk nad Wagiem znajduje się w tra- Ro ' s  c ' ob R : ec "
t . kt ' . t Z . ,. UZ! .
wer yme szczawa, ore.l emperaturę e.l- ", " . , .
szner (27 sierpnia 1839 r.) oznaczył 13'750 C. ROJsclllny, ws rąd., pow. hdzh.l\.w 2 okI'.
Par. łac. w Stankowianach; dusz rz.-kat. 161 poL, o 5? w. od LIdy a 19 w. od EJszyszek,
(]878 r.). Br. G. 8 dm.: 78 k: kat. ., . A. T.
Rojów al. Rojewo, okr. wiejski, domin. i ROJst .lezlOro w pow. seJnensk1m, na ob-
okr. domin., pow. ostrzeszowski, o 2 1 / 2 klm. szarze dobr Krasnogruda.
na płd.-zachód od Ostrzeszowa, gdzie par., Rojst Wielki, błoto w połudn. części pow.
poczta i st. dr. żel. W r. 1400 Władysław, kowieńskiego, pomiędzy Niemnem a Sze8zu-
ks. opolski, poświadczył, ulegając prośbom wą" na płn. od mka Rum8zyszki, ma przeszło
Anny, żony Jana z Scieniawy, że Mikołaj 5 w. kw. powierzchni. Jest ono bardzo grzę-
z Katowic zastawił mu (graniczące z sobą) skie i niemożliwe do przejścia. Po jego po-

Roj
wierzchni przepływa kilka błotnistych ru-
czajów.
Rojstabalis al. Szyłabalis (w dok. z 1595
r.), błotniste uroczysko we włości wilkijskiej
(pow. kowieński), z którego bierze początek
rzka Lipiczna.
Rojstry (Dubniak), osada, pow. słonimski,
w 4 okr. pol., gm. Pacowszczyzna, o 43 w.
od Słonima.
Rojsty, zaHć. włoHc. nad rz. Oszmianką,
pow. oszmiański, w 1 okr. pol., gm. Polany,
okI'. wiejski i dobra skarbowc Oszmiana, o 7
w. od gminy a 4 w. od Oszmiany, ma 2 dm.,
14 mk. katol.
Rojsze, wś i zaśc. nad rz. Ryczą, pow.
lidzki, w 3 okr. pol., gm. Lack, okr. wiejski
Spusza, o 5 w. od gminy a 23 w. od Szczuczy-
na, mają razem 9 dm. i 118 mk. (w 1864 r.
sama wieś 45 dusz rewiz.); należy do dóbr
Byczki hr. Uruskich.
Rojszew, ob. Rajszew.
Rojtyniki (w dok. z 1581 r.), wś we wło-
ści ejragolskiej (pow. kowieńRki), w pobliżu
wsi: Weriadowo, Didiul i rzki Swiryljupi.
Rojzgiszkia (w dok. z 1578 r.), sianożęć
w dobrach Pokłoniach, we włości rossieńskiej.
Rojzgul)is (w dok. z 1596 r.), rzka we
włoHci rossieńskiej, przepływa przez sianożęć
Stany, w pobliżu Rossień.
Rojźe (w dok. z 1578 i 1583 r.), wś W okI'.
wilkijskim (pow. kowieński).
Rok, młyn nad rz. Wartą, pow. będziński,
gm. Poręba Mrzygłodzka, 1 dm., 6 mIr., 25 mr.
Rokacz, rzka w gub. kijowskiej, lewy do-
pływ rz. Irpeń, przybiera Kijankę i OrIankę.
Rokaischen, dobra pryw., w okI'. i pow.
hazenpockim, par. piltYIlsko-hazenpocka (Kur-
landya). Do dóbr należy fol. Turken.
Rokaiten 1.) wś, pow. nizinny, st. p. Ncu-
kirch; 24 dm., 206 mk., 281 ha. 2.) R., wś,
tamże, 5 dm., 45 mk., 109 ha.
Rokallce, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 1 okr. polic., o 36 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Rokanciszki, wś, pow. wilcllski, ob. Ra-
lcanciszlci. Znajduje się tu fabryka papieru nad
płynącą w pobliżu Wilejką. Przez rzekę prze-
chodzi most pod drogą żelazną. Starostwo al.
dzierżawa R. było połączone ze ststwem Ła-
warzyszki (ob.).
Rokany 1.) żmuj. Rokoniej, WH i dobra,
pow. poniewieski, w 2 okr. pol., o 23 i 28 w
od Poniewieża. 2.) R., wś, pow. poniewieski,
w 4 okr. pol., o 70 w. od Poniewieża.
Roki al. Rolcolciemie, wś, pow. maryampol-
ski, gm. Po niem oń .Pożajście, par. Poniemoń,
odl. od Maryampola 48 w., ma 38 dm., 279 mk.
Rokichowszczyzna, dawna nazwa wsi
Czu1'łoń (ob.), w pow. święciańskim.
Rok
701
Rokiewska Rlldnia, wś, pow. owrucki,
nad rz. Sławeczną, powyżej Woźnicz.
Rokicie 1.) Nowe, wś włośc. nad rz. Juth,
pow. łódzki, gm. Bruss, par. kat. Łódź, ew.
Pabianice, ma 59 dm., 560 mk., 504 mr.
W 1827 r. było 29 dm., 207 mk. 2.) R. Stare
i R. Wójtowstwo, wś i os. młyn. nad rz. Ner,
pow. łódzki, gm. Bruss, par. kat. Łódź, ew.
Pabianice. Wś ma 57 dm., 728 mk., 764 mI'.
ziemi włośc.; os. młyn. 4 dm., 40 mk., 96 mI'.
dwors.; wójtowstwo 7 dm., 35 mk., 211 mr.
włok Na początku XVI w. łany kmiece da-
ją dziesięcinę na stół arcybiskupi, plebanowi
zaś w Łodzi tylko kolędę (Łaski, L. B., II,
382). W 1576 r. wś R, w par. Łódź, wła-
snoŚĆ kapituły krakowskiej, miała 5 łan., 11
zagr. na 5 1 /, łan., 1 komor., 1 zagr. z bydł.,
2 rzemieśl. z bydł., pusty młyn, 16 osad (Pa-
wiński, Wielkop., II, 98). 3.) R., wś i fol.
nad rz. Wisłą, pow. lipnowski, gm. Brudzeń,
par. Rokicie, odl. o 37 w. od Lipna, posiada
kościół paraf. mur., wiatrak, 12 dm., 219 mk.
Fol. R. lit. A rozl. mr. 390. Wś R. os. 32,
z gr. mI'. 76; wś Józefowo os. 3, z gr. mr. 13.
W 1564 r. siedziało tu siedmiu poddanych
Stanisława i Mateusza Rokickich, którzy mieli
1 łan, 2 półłany, 2 zagr. (Pawiński, Wielkop.,
I, 278). W 1789 r. własność Ign. Wendy a
w części i Rokickiego. Starożytny kościół tu-
tejszy miał być wystawiony jakoby z pienię-
dzy zebranych za sprzedaż dzikich koni, które
się prawdopodobnie utrzymywały w okolicz-
nych lasach. R. par., dek. lipnowski, 1015
dusz. 4.) R., wś, pow. lipnowski, gm. Osiek,
par. Ligowo, odl. o 19 w. od Lipna, ma 18
dm., 319 mk. Fol. R lit. A B C D E F G roz1.
mI'. 652: gr. Ol'. i ogr. mI'. 457, łąk mI'. 82,
past. mI'. 69, wody mI'. 1, nieuż. mr. 43; bud.
mur. 6, z drzewa 18, pokłady torfu. Wś R
os. 24, z gr. mr. 180; wś J!'lorencya os. 13,
z gr. mI'. 201. Według reg. pob. pow. lipnow-
skiego z r. 1564 część Pawła Rokickiego
zwanego Grzymała miała 1/, łanu; Jan Ro-
kicki 1/ 2 łanu; Jan Kmiotek, poddany Ambro-
żego Rokickiego, 1/ 2 łanu, czterech Rokickich
1 łan., Jan poddany, Mateusz Mieczek, zbieg,
zagrodnik, podda,ni W.awrzyńca Rokickiego
na 1 łanie. Płacono podatku 1 zł. 21 gr. (Pa-
willski, Wielkop., I, 315). W 1789 r. grunta
należały do Rokiekich, Ligowskiej i U miń-
skiego, wysiewano razem 26 kor. żyta. Pro-
pinacya przynosiła 40 złp. Br. Oh.
Rokicie, niem. Rokitsch, 1455 Rokycze, wś i
dobra, pow. kozielski. Leży przy linii dr. żel.
górno-szląskiej, w odległ. 1 mili od Koźla.
W 1861 r. 55 dm., 485 mk. kat. Obszar dóbr
rycer. stanowi jedną całość z Raezową. Wieś
posiada kościół paraf. katol., wspominany już
w 1733 r., założony prawdopodobnie przez
opatów z Jemielnicy, którzy mieli prawo pa-

702
Rok
tronatu. Szkoła dawna także, miała 2 klasy,
270 uczniów. Par. w 1861 r. obejmowała
1584 dusz.
Rokicina, nazwa części obszaru gruntów
Kraśnik, w pow. janowskim.
Rokicina, łąka na Murzynowie Kościel-
nem, pow. sredzki.
Rokiciny, wś, fol. i st. dr. żel. warsz.-wied.
(odl. 107 w. od Warszawy), pow. brzeziński,
gm. i par. Łaznów. Połą,czone drogami bite-
mi z Brzezinami, Ujazdem, W olborzem i To-
maszowem. Wś pza ma 66 dm., 596 mk., 1163
mr.; wś 2 ga 22 dm., 98 mk., 22 mr.; os. stac.
3 dm., 64 mk., 6 mr.; fol. 9 dm., 178 mk., 135
mr. W 1827 r. było 51 dm., 288 mk. W XVI
w. dają dziesięcinę z łanów kmiecych schola-
stykowi kolegiaty łowickiej, zaś plebanowi
w Łaznowie kolędę po dwa korce żyta i jeden
owsa z łanu (Łaski, L. B., II, 225). W 1576 r.
R, własność bisk. kujawskiego, miały 8 łan.,
3 komor., 1 karczm., 4rzem., 30 osad (Pawiń-
ski, Wielkop., II, 97).
Rokiciny, wś w pow. nowotarskim (da-
wniej myślenicki), nad rz. Rabą, i jej prawym
dopływem b. n. Graniczy od płn. z Chabów-
ką i Skawą" od zach. z Rabą, Wyżnią" od płd.
ze Sieniaw4, a oj wschodu ze Rdzawką. Ob-
szar większej posiadł. ma 136 mr. roli orn.,
łąk i ogr. 12, past. 17, lasu 208 mr.; mniejsza
pos. roli 682, łąk i ogr. 30, past. 76, lasu 167
mr. W r. 1869 było 73 dm. (2 na obsz. dwor.),
451 mk. W 1880 r. było 78 dm., 483 mk.
Sąd pow. i urz. podat. w Nowymtargu a par.
łacińska w Rabie Wyżniej. St. poczt. Cha-
bówka. W r. 1869 właścicielem był Leonard
Wężyk, dziś Jędrzej Glosser. Br. G.
Rokicka 'Vólka, wś, pow. lubartowski,
gm. Łuck.
Rokicki Młynek, pow. będziński, ob. Mły.
nek 15.).
Rokiczani, węg. Berko al. Berki, wś w hr.
szaryskiem, kościół katol. filialny, łąki, pa-
IItwiska, lasy, 297 mk.
Rokieta, potok, wypływa w obr. Mikuli-
czyna, w pow. nadworniańskim, z pod g6ry
Rokiety Wielkiej (1114 mt.), płynie na płd.-
wschód lasami i połoninami, wpada do Prutca
z praw. brzegu. Długość biegu 6 klm. Br. G.
Rokieta 1.) Mała i Wielka, dwa szczyty
w Karpatach wschod., w dziale skolsko-dela-
tyńskim, na wschod. granicy Mikuliczyna,
w pow. nadworniańskim, nad źródłami poto-
ków Foreszczynki i Rokiety (dopł. Prutca).
R. Mała wznies. 1108 mt., R Wielka 1114
mt. 2.) R. al. Rokita Seredna, szczyt w Kar-
patach w.schodnim, w dziale czarnohorskim,
w części Zabiego, w pow. kosowskim, na lew.
brzegu pot. Ilci, pod 42° 25' wsch. dłg. g. F.
a 48° 14' 38" płn. szer., u źródeł pot. Kamie-
Rok
nistego i Kici. Wznies. 1484 mt. (szt. gen.).
Por. Rokieta. Br. G
Rokieta Mała i Wielka, domy w Mikuli-
czynie, pow. nad worniański.
Rokietnica, potok, powstaje na połudn.
krańcu gm. Rokietnicy, w pow. jarosławskim,
z połączenia strużek leśnych, płynie przez
Rokietnicę, zabierając z lew. brzegu potok od
Tuligłów. Od ujścia Błotnicy, napływającej
od Czelatyc tWOi zy granicę między Czelaty-
cami i Rudołowicami (od zach.) a Boratynem
od wsch. U zejścia się granic Boratyna, Ru-
dołowic i Jankowic wpada do Łęgu z praw.
brzegu. Długość biegu 12 klm. Potok ten
uważają też za górny bieg Łęgu, zwanego
Radą. Br. G.
Rokietnica, wś, pow. jarosławski, nad pot.
t. n. (dopływ Łęgu), w równinie wznies. 251
mt. npm. Przez wicś idzie droga do Jarosła-
wia i do Pruchnika. Ma par. rz.-kat. w miej-
scu a gr.-kat. w Boratynie. Graniczy na płn.
z Boratynem, na .zach. z Czelatycami i Tuli-
głowami, na płd. z Dudkówką, a na wschód
z Tapinem. Do wsi należy wólka Sobolówka
(68 dm., 431 mk.). Cała wieś wraz z obsza-
rem więk. posiadł. (8 dm., 97 mk.) liczy 314
dm. i 1956 mk., 1896 rz.-kat., 9 gr. kat. i 51
izrael. Obszar więk. pos. (Zygm. Dembow-
skiego ) wynosi 1164 roli, 141 łąk i ogr., 77
past. i 1709 mr. lasu; pos. mn. 1744 roli, 296
łąk, 157 past. i 56 mr. lasu. Lasy bukowe
ciągną się po San ku południowi. Par. rz.kat.
(dyec. przemyskiej, dek. pruchnickiego) zało-
żyli w r. 1400 bracia Derśniakowie Mikołaj
i Stanisław, którzy też wznieśli i kościół. Te-
raźniejszy wymurowano w r. 1607 i ustano-
wiono przy nim altarzystę. Gdy po r. 1607
odziedziczył wieś tę Adam z Siecina Krasicki,
kaszt. przemyski, powiększył uposażenie pa-
rafii, dając proboszczom pole zwano .Wysokie
a w 1650 utworzył legat. Par. obejmuje Bo-
ratyn, Czelatyce i Tapin. Mac.
Rokietnica, ob. Rokitnica, w pow. po-
znańskim.
Rokinie, w dok. Rokiny. Rulcinie, wś ad
rz. Styrem, pow. łucki, na płn.-zachód od Zy-
dyczyna, niegdyś własIlość opactwa żydy-
czyńskiego, nadana przez cesarza Pawła I
władyce łuckiemu po zabraniu jego dóbr przez
cesarzowę Katarzynę II, dziś rządowa. Ob.
Arch. J. Z. R., cz. I, t. 1: 190; cz. I, t. 4: 331.
Rokiszki, os., pow. maryampolski, gm. i
par. Wejwery.
Rokiszki 1.) zaśc. nad rz. Dzisną i jez.
Audenis, pow. święciański, w 2 okr. poL, gm.,
okr. wiejski i dobra skarbow!3 Daugieliszki,
o 7 w. od gminy a 30 w. od Swięcian, ma 3
dm., 26 mk. kat. 2.) R., fol. szl. nad stawem,
pow. wileński, w 4 okr. pol., o 36 w. od Wil.
na, 1 dm., 12 mk. kat.

Rok
Hokiszkis (żmujdz.), ob. Rakiszki 5.).
Hokita, os., pow. kutnowski, gm. Mikstal,
par. Łanięta, ma 10 mk., 4 mI'. Należy do
dóbr Łanięta.
Rokite"lCe, CZęść czyli tak zw. kąt wsi
Stepok, w pow. skwirskim.
Rokitka, mylnie Ralcitka, prawy dopływ
Noteci, powstaje o 2'/2 klm. na płd.-wschód
od Więcborka, na granicy pow. wyrzyskiego i
zlotowskiego, w jeziorze zwanem na mapie
sztabowej "Bengdoszcz" (106 mt. npm.), któ-
re łączy się z Proboszczowskiem (Probsteisee,
106 mt. npm.). Z jeziora tego wypływa pod
Zabartowem dwoma korytami, z których po-
łudniowem toczy swe wody wzdłuż wspo-
mnionych granic powiatowych, na przestrzeni
około 3 klm., wśród łąk bagnistych, odgrani-
czonych korytem północnem od wzgórz pępe-
rzyńskich, wznoszących się 132 mt. npm.;
złączywszy następnie oba koryta w jedno,
przyjmuje strugę Pęperzyńską i z nią wply-
wa do jez. Pęperzyńskiego (103 mt. npm.),
zasilanego strugą od pólnocy i odpływem jez.
Koprusz od wschodu; wydobywszy się potem
z jez. Pęperzyńskiego zlewa się z jez. Wiele
(103 mt. npm.), do którego wchodzi dwoma
ramionami i z którego tak też wyplywa, ła-
cząc i rozdwajając się kolejno. Minąwszy
miasto Mroczę, przyjmuje pod Drzążnem Plit-
wicę. Długość biegu R. włącznie jeziór, z któ-
remi zlewa swe wody, wynosi 13 klm. w linii
powietrznej; kierunek swój od północy ku
południowemu wschodowi zmienia na wyso-
kości Drzążna, zwracając się ku poludniowe-
mu zachodowi i płynąc na Krukówek, Kozią,
Górę, Kosowo, gdzie się rozdziela na dwa
ramiona, obejmujące osadę Ferdinandsruh i
zasila odpływem jez. Kosowskiego; potem
oblewa Małocin, Dębowskie Budy (96 mt.
npm.), Sadki i Samostrzel, który minąwszy,
przecina drogę żelazną bydgosko-pilską pod
st. Walden, obraca młyn Sloj ek i wchodzi
w łęgi nadnoteckie, gdzie płynąc sprostowa-
nem korytem, wpada pod Osiłką, o 14 klm. na
zachód od N akla, do Noteci ( dawniej do Zgniłej
N oteci; ob. Gniła, t. II, 639); długość biegu jej
od przyjęcia Plitwicy do ujścia wynosi 21 klm.
w linii powietrz., ujście 52 mt. npm. E. Cal.
Rokitka 1.) niem. Carlinenhof, wś, pow.
szczycieński (Kętrzyń.); w urzędowo spisach
niepomieszona. 2.) H. al. Piwnice Małe (ob.).
Rokitki, fol., pow. nieszawski, gm. Sędzin,
par. Byczyna, ma 8 mk., 130 mI'. W 1842 r.
było 360 mI'. obszaru. W 1827 r. było 2 dm.,
20 mk.; par. Radziejowo.
Hokitki 1.) Królewskie i Szlacheckie, niem.
Rokittken, wś i fol. na gdańskich nizinach,
pow. tczewski, st. p. i par. kat. Tczew (o 4
klm.), razem z Łąkami rokitowskiemi (1885 r.
1 dm., 7 mk.) obejmują 791 ha (44 lasu, 130
Rok
709
łąk i 444 roli). WŚ liczy 7 gburs. posiadł. i 2
zagrody; folwark zaś 258'13 ha roli 01'. i ogr.,
36'65 łąk, 5 lasu, 1'58 nieuż., 16 wody, razem
317'36 ha; czysty dochód z grunt. 2595 mrk;
są tu znaczne pokłady torfu; hodowla bydła
holenderskiego i owiec rasy Rambouillet;
mleko sprzedają do Tczewa. W 1885 r. wś i
folw. miały 411 mk., 324 kat., 87 ew., 29
dm. Szkoła ewang. liczyła 1887 r. 61 dzieci
i 1 naucz. R. leżą nad koleją gdańską i Mo-
tławą. W 1627 r. d. 18 sierpnia zaszła tu
walka między Koniecpolskim a Gustawem
Adolfem. Polacy okopali się prawie wtem
samem miejscu co w r. 1577 przed bitwą pod
Lubiszewem. Jestto z natury bardzo silna.
pozycya; na wschód i południe strzeże jej
Młynówka, na zachód Lubiechowskie jezioro
i nie dostępne parowy, na północ wreszcie ku
Szpęgawsku rowami poprzerzynana okolica.
W chwili gdy Szwedzi osiągnęli zupełną prze-
wagę, wystrzelił ktoś z najbliższego domku
w Rokitnie i kula przeszyła prawe ramię Gu-
stawowi, którego na wozie czempredzej przy-
wieziono do Tczewa. To uratowało od poraż-
ki polskie hufce (ob. Lengnich, V, 204; Gfroe-
rer, Gesch. Gustav Adolph's, Stuttgardt 1837,
str. 250; Preuss, Dirschau's hist. Denkwuer-
digkeiten, 1860, str. 32-34). Według tary-
fy z r. 1648, gdzie uchwalono pobór podwój-
ny a akcyzę potrójną, płacili tu poddani od
12 włók osiadłych i 2 ogrod. 24 fl. 16 gr. (ob.
Roczn. T. P. N. w Pozn., 1871, str. 177). Ro-
ku 1879 srożył się tu wielki pożar. 2.) H.,
niem. Klein Rakitt, wś w Pomeranii, pow.
slup ski, razem z os. Paschkenkrug (1885 r.
2 dm., 25 mk.) obejmuje ta gmina 518 ha.
W 1885 r. było 22 dm., 28 dymów, 187 mk.,
185 ewąng., 2 katol. Kś. F1'.
Rokitlla, struga w pow. rawskim, ma po-
czątek pod Sadkowicami, na pld. Bialej, pły-
nie ku południowi pow. Lutobory, Zablocie,
Rokitnicę, Zdziary i pod Domaniewicami, na
zachód Nowego Miastą, wpada z lewego brze.
gu do Pilicy. Długa 12 wiorst. J. Bliz.
Rokitlla al. Rokitnia, Rokitno, wś, pow. gar-
woliński, gm. Pawłowice, par. Stężyca; posia-
da szkołę początkową, 65 dm., 513 mk., 1853
mI'. W 1827 r. było 55 dm., 297 mk. R. 1664
wś królewska, pow. stężycki, należała do sta-
rostwa stężyckiego, miała 30 dm., 2 1 /, łanu.
Rokitlla, wś i fol. we wschodniej części
pow. pińskiego, w 1 okr. pol. Pohost Zaho-
rodny, gm. Kożangródek, w pobliżu toru dr.
żel. z Pińska do Rzeczycy, ma 124 mk.; grun-
ta szczerkowe, lekkie, urodzajne. Własność
Szczyttów. Al. Jel.
Rokitlla, rzeczka w pow. wasylkowskim,
lewy dopływ Rosi, bierze pocza..tek za wsilł
Sawińce, płynie z półn. ku południowi z nie-
znacznem nachyleniem się ku zachodowi i po-

704
Rok
wyżej mka Rokitn& uchodzi do Rosi pomię-
dzy rzeczkami Użynem a Horochowatką.
Rokitna, Rokitnia, słoboda na praw-ym, wy
niosłym brzegu Teterowa, przy ujściu do nie-
go rzki Tal, pow. radomyski, w 4 okr. pol.,
gm. i par. prawosł. Iwanków, o 93 w. od Ra-
domyśla a 4 w. od Iwankowa, ma 95 mk.
Należy do klucza iwankowskiego. R., podo-
bnie jak i sąsiednie wsi Szpila i Białybrzeg
(Biełyj Biereg), służy za skład materyałów le-
śnych, przeznaczonych do spławu Teterewem.
Rokitna, ob. Rakitna.
Rokitna al. Rokitno, mczko nad rzką t. n.,
dopł. Rosi, pow. wasylkowski, w 3 okr. pol.,
gm. Rokitna, o 70 w. od Wasylkowa a 109
w. od Kijowa. W 1863 r. było tu 1762 mk.
prawosł., 189 katol. i 1294 żyd., obecnie jest
3626 mk. Mczko rozpościera się wzdłuż brze-
gów rzeczki; las "Bołhun" otacza je z dwóch
stron. :Miejscowość równa, licznemi jarami
poprzerzynana, sławi się żyznością. W nie-
kFórych atoli miejscach gleba .żytnia raczej
(Zytnie góry) aniżeli pszenna. Ze tu niegdyś
krwawe staczano boje, świadczą liczne po po-
lach przyległych rozsiane mogiły. Nie ma
pewności kiedy ta osada założoną została.
W jednym starym dokumencie napotkaliśmy
wzmiankę, że miejsce to nazywało się ongi
"Krotyłowem"; musiało to wszakże być bar-
dzo dawno, bodaj czy jeszcze przed "wy-
niatjem", t. j. zniszczeniem kraju przez Men-
dligireja, ile że pod obecnem nazwiskiem wy-
stępuje już w latach 1518-1525. Najda-
wniejszymi znanymi posiadaczami R. byli Su-
rynowie, starożytni ziemianie kijowscy. Na-
zwisko Surynów przejawia się w aktach od r.
1525. Według materyałów źródłowych, ro-
dzina ta już na początku XVI w. dzierżyła
dość znaczne posiadłości ziemskie, rozrzucone
po całej niemal Kijowszczyźnie, zaczynając
od rz. Prypeci aż do rz. Rosi. W chodziły
w skład tych posiadłości: Dziadkowszczyzna,
Siemaszki, Romanowicze, połowa Wystupo-
wicz i Ilińców, Szepelicze, Suliszcza, Dmitro-
wicze, Hunicze, Wawerce, Moronin, Rokitna i
Olszanica (dawna kwerenda akt w archiw.
Chałaimgrodeckiem z lat 1528-1531). Oko-
ło tego czasu R. i O1szanicę posiadała Duch-
na z W ołczkiewiczów Surynowa. Miała ona
dwóch synów: t. zw. Stasia i Niemirę. Staś
Suryn w 1548 r. otrzymał od króla zamek
Czarnobyl na dwa lata; miał on synów: Hara-
syma i Poteja. Harasym był ożeniony z }Ia-
rYfmną Stefanówną Stecką. Taż Duchna Su-
rynowa miała córki: Tomiłę za Józefem Ma-
łyszką i Polonię za Kondratem Kniehinińskim.
Dalsze potomstwo Duchny Surynowej już
w pół wieku potem nie dzierży ani R., ani 01-
f!zanicy. Dobra te bowiem zaczynając od cza-
sów bitwy pod Olszanicą z Tatarami w 1527
Rok
r. stoczonej, stały się nieustanną, prawie wi-
downią zniszczeń tatarskich. Ludność tutejsza
powoli albo wybraną, albo wytępioną, została.
To też Tatarowie swobodnie odtąd po tej ca-
łej krainie rozchodząc się, wydeptali tu nawet
so bie drogę, "Czarnym szlakiem" pospolicie
zwaną,. Surynowie widząc swoję posia<lłość
pustą i zniszczoną, zostawili ją własnemu lo-
sowi. A takowe odstąpienie od dóbr nie było
wcale rzadkością w tych czasach i w tych
stronach; całe obszary podobnież bywały przez
swoich właścicieli poopuszczane. Odtąd też
te dzikie, do nikogo już nienależące przestrze.
nie, zaczęto nazywać urzędownie "pustyniami
za Białącerkwią leżącemi", i rzecz prosta, ze
jako "res nullius" musiały une znowu do roz-
rządzenia Rzpltej powrócić. Jakoż w 1590 r.
na sejmie osobną konstytucyą postanowiono,
aby te stepy obszerne "do nikogo nienależące,
ani prywatnym, ani Rzpltej nieprzynoszące
pożytku", zostały przeznaczone do rozdania
"osobom szlacheckim i zasłuzonym". Pusty-
nie te wówczas składały się: z monasteru Cze-
rechczymirowskiego (dziś Trechtymirów), Bo-
ryszpola, Horodyszcza Włodareckiego, sieli-
szcza Wielkiej Słobody, z okolicy nad ,rzeką,
Rosią i Rokitną, a także z Horoszy, Slepo-
rodu przy granicach Moskwy, jak równiez
z rozległych obszarów cią,gną,cych się ku
Oczakowowi i dalej. Obdarowani owemi pust-
kami, jako nowi kolonizatorowie, mieli przed
sobą wielkie zadanie: bo naprzód ludność na
tych "confiniach", jak mawiano, z największą
lękliwością osiąść się odwazała, albo zupełnie
nie chciała osiadać, woląc się trzymać stron
poleskich, gdzie z powodu zapór naturalnych
więcej się jej przed nabiegami tatarskiemi
nastręczało bezpieczeństwa, a nadto podobna
kolonizacya koszt za sobą pociągała niemały,
bo wypadało zarazcm i skolonizować pustkę
i postawić ją, też na stopie obronnej; na co nie
stać było wie10m z owych kolonizatorów,
gdyż to byli ludzie po większej części bez
wszelkiej własnej substancyi, lub tcż wcale
mierne poaiadający fundusze. Nowa kolon}-
zacya Rokitnej w tym też samym znalazła
się wypadku. Dostał był tę pustkę w posia-
danie od Stanów Rzpltej drogą zasługi, a za
wstawiennictwem Jana Zamoyskiego, szlach-
cic polski z Podlasia, niejaki Krzysztof Ko-
siński. Ale razem z tą darowizną, ma się ro-
zumieć, przyjąć on musiał na siebie też wa-
runek sine qua non osiedlenia tego sporego a
pustego kawałka ziemi na własny koszt i ry-
zyko; widać atoli ze nie obliczył się on ze
swemi środkami i rzecz prosta, że, jako człek
ubogi, nie mógł trudności zadania podołać.
Jakoż widzimy, iż niedługo ta sama "pusty-
nia nad rz. Rokitną i Rosią" przechodzi naj-
pierw do rąk ks. Aleksandra Wiszniowieckie-

Bok
go, a następnie dostaje się ks. Januszowi
Ostrogskiemu. Jaką drogą stało się to wszyst-
ko, prawnie czy nieprawnie, w braku doku-
mentów objaśnić tego nie możemy. Cokol-
wiek bądź wiemy atoli i to, że Kosiński za
jakieś "złe" jak mówi Łubieński, obejście się
z nim w Konstantynowie, mieście ks. Ostrog-
skiego, nagle temuż księciu poprzysięga zem-
stę, któr od tego rozpoczyna najpierw, iż
z Kozakami napada d. 29 grudnia 1592 r. na
dom w Białej cerkwi tamecznego podstaro-
ściego Dymitra kn. Kurcewicza, ograbia go,
bierze f!zkatułkę z pieniędzmi i klejnotami,
oraz wychwytuje dokumenta będące u tegoż
podstarościego w schowaniu, a należące do
ks. Ostrogskiego i wśród których miały się
też znajdować i jakieś "membrany" na grunt
rokitiański (Arch. J. Z. R., cz. III, t. ], str.
31). Wkrótce potem ucieka Kosiński na Niż,
gdzie w młodych latach przebywał na służbie
Rzpltej i tam zebrawszy 5000 mołojców,
wpada do dóbr ks. Ostrogskiego, mieczem je
a. ogniem niszczy. W dawnym regestrze a.kt
łuckich (w zbiorze Zygm. Radzimińskiego)
czytamy list uniwersalny ks. Konstantego
Ostrogskiego, wwody kijows. i marszałka zie-
mi wołyńskiej, do wszystkich obywateli tejże
ziemi w 1593 r. pisany, w którym opowiada
i użala się, iż jest "zwojowany od ludzi swa-
wolnhu; oraz prosi o instancyę do króla,
aby od tych ludzi swawolnych był wolnym.
Jakoż na głos ks. wwody liczne zbiegły się
poczty paniąt wołyńskich, jako to: ks. Ale-
ksandra Wiszniowieckiego, Jakuba Pretfica,
Stanisława Golskiego i wielu in. Pod Piatką,
w dobrach ks. Ostrogskiego, kędy się Kosiń-
ski okopał, do krwawej przy szlo bitwy. Ja-
nusz Ostrogski, syn ks. Konstantyna, świetne
tu nad Kozakami otrzymał zwycięztwo, zbi-
wszy ich na głowę, tak że do trzech tysięcy
padło ich na placu boju, a Kosiński oddawszy
się na łaskę i niełaskę, i wyjechawszy za
miasto, padł do nóg ks. Januszowi, o odpu-
szczenie winy prosząc. Książę przebaczył,
z tem jednak, żeby Kosiński Kozakom nie
hetmanił, żeby Kozacy posłusznymi byli na-
dal królowi i Rzpltej, i żeby odtąd nie czynili
żadnych leż w dziefŹa wach i maj ętnościach
książęcych. Kosiński jednakże nie dotrzymal
przyrzeczenia i zaraz potem zebrawszy znowu
Kozaków "lądem i wodą" ciągnie ku Czerka-
som, aby tam ks. Aleks. Wiszniowieckiego,
dla którego niemniej też nienawiść chował,
na. zamku dobywać. Ale Wiszniowiecki go
uprzedził, spotkał się z nim za miastem i tam
w boju "óyr zdrajca Kosiński był zabit" (Li-
sty Stan. Zolkiewskiego, str. 27). Tak skoń-
czył człowiek, który pierwszy na Ukrainie
zapalił płomień buntu, będącego początkiem
pasma innych następnych tak długo ciągna,-
Słownik Geograficzny T. !X.-Zeszyt 105.
Bok
705
cych się a krwawych wojen i rozruchów ko-
zackich. Kosiński z Chmielnickim porówna-
ny, mógłby nie jednego zajmuja,cego dostar-
czyć podobieństwa. Pomijamy, że obaj oni
pochodzili z rodowitej szlachty mazurskiej,
że obaj krzywdy swej osobistej chcieli drogą
publicznej zemsty dochodzić, ale jeszcze i ta
głównie pomiędzy tymi dwoma ludźmi zacho-
dzi analogia, że Kosiński, tak samo jak później
Chmielnicki, nie tylko że przychylał się do
Porty i wiódł konszachty z hanem krymskim,
by z tegoż pomocą zalać krwią własna, oj-
czyznę, ale i Zaporoże p,oddał carowi ru-
skiemu (ob. Listy Stan. Zolkiew., str. 27).
W tem się tylko dwaj ludzie ci różnili z sobą,
że pierwszego szczęście zawiodło, a drugiemu
dopisało. Po przejściu buntu Kosińskiego nie
omieszkał ks. Janusz Ostrogski, jako dziedzic
R., zająć się czynnie kolonizacyą stepu tego;
ściągnął rychlo do niego ludność rolnicza"
oraz zamek postawił, aby ludność pod jego
opieh chętniej się osiedlała. U czynił przeto
w krótkim czasie zadoś6 palącej potrzebie
tych stron. Zamek w R. opatrzony był w wa-
ły, fosy i baszty, tudziez w strzelbę ku obro-
nie statecznej. Był on odta,d siedzibą straży,
która z baszt jego spoglądała na wszystkie
strony za nadchodzącymi Tatarami. W obrębie
zamku mieściła się i kaplica. Kiedy zaś lu-
stratorowie chcieli lustrować R. i Olszanicę,
Piotr Zlotopolski, podsędek kijowski, w imie-
niu ks. Janusza Ostrogskiego oświadczył, iż
te dobra są wlasne dziedziczne tegoż ks. J a-
nusza, "na które on (książę) ma prawo dosyć
warowne i niewątpliwe" (Arch. J. Z. R.,
cz. VI, t. 1, atr. 243). Po bez:izietnej śmierci
ks. Janusza Ostrogskiego R. i Olszanica prze-
szły na ks. Ostrogskich linii Zasławskiej, tak
że w 1623 r. był już dziedzicem tychże dóbr
ks. Władysław Dominik Zasławski. Książę
ten przebywał nawet od czasu do czasu na
zamku rokitiańskim. W tymże roku gościł tu
hetman w. kor. Stanisław Koniecpolski, wra-
cający z wyprawy przeciwko Kozakom. Za-
nocowawszy na zamku u księcia, nazajutrz po
mszy św. i rannym obiodzie wyruszył dalej
w drogę ku Bialejcerkwi (Zb. pam. Niemce..
wicza, VI, str, 160). Ststwo bialocerkiewskie,
jako przyległe Rokitnej, zaczęlo około tego
czasu rościć pretensye do gruntów tejże, a to
z powodu chwiejnych i poniekąd tylko domy-
słowo oznaczonych granic. Jakoż niejaki Gór-
ski, podówczas dziefŹa wca R., prowadził wciąż
wojnę sąsiedzką z mieszczanami biało cerkiew-
skiemi o las tak zwany "Bołkun". Co chwila.
wszczynane bunty kozackie były powodem,
iż hetmani kor. musieli z wojskiem ustawicz-
nie przeciągać temi stronami. W 1638 r. Mi-
kolaj Potocki, heiman polny kor., idąc z woj-
skiem przeciwko Kozakom, przechodzi przez
ł5

706
Rok
Rok
R. (Okolski, Dyaryusz tranz. wojen., str. 34). ustąpienia z meJ, chybaby należało do tego
W 1647 r. zaszczycił znów R. swoją bytno- użyć "mocnej egzekucyi". Pomimo to jednak
ści sędziwy hetman w. kor. Stanisław Ko- Józef Stecki, sędzia grodzki owrucki, według
niecpolski, nie w przechodzie atoli, jak przed- sądowego zwyczaju zjechał na grunt do R.,
tem przeciwko Kozakom, lecz w przejeździe załozywszy swoję juryzdykcyę w chałupie
z dóbr swoich na Zadnieprzu, które na nowo roboczef:o Chwed'ka Horodczenka, atamana
zaczęło się osiedlać i zakwitać (Dyaryusz tamecznego. Przybył też i Jan Jakubowski,
Oświecima). Niebawem w 1648 r. Rokitna miecznik żytom., tak w imieniu dziedziców
stawszy się zdobycz1\ Kozaków, na długo wy- Surynów, jak i w imieniu zony swej, z domu
paść już miała z rąk ks. Zasławskich. Kozacy Surynównej, na którą spadek po Duchnie Su-
zająwszy R., zamek i fortyfikacye jeszcze rynowej szedł takze w pewnej części. Po do-
bardziej nowemi okopami umocnili, tak że konanej przy świadkach intromissyi, tenze
Cellaryusz zaliczał R. do miejsc dość dobrze sędzia Stecki zwołał następnie gromadę dla
umocnionych na UkraiI,ie. W 1651 r. Chmiel- spisania inwentarza, ale gdy już był spisał
nicki z niedobitkami swymi uciekając z pod takowy, przyszedł "z między wałów pustego
beresteckiego rozgromu, staje w R., gdzie zamku ur. Jerzy Krechowiecki, i w imieniu
nad rz. Horochowatk1\ w okopanym zamyka ststy Jabłonowskiego, rzekł: Nie pozwalam".
się obozie. Zwycięzki Radziwiłł już wtedy Stecki więc nie mając przy sobie zbrojnej
zajął był Kijów, a Mikołaj Potocki, w ślad pomocy i nie mogąc skutecznie zaopouować
idąc za Chmielnickim, zd1\żał również ku oko- przeciwko oświadczeniu Krechowieckiego, po-
licy R., gdzie się miał z Radziwiłłem połą- przestał tylko na spisaniu aktu o tem, odsy-
czyć. "Kozacy o mir wołają", pisał współ- łając sprawę do trybunalu, jako w tej rze-
czesny świadek, "i Chmielnicki go żąda. Na- czy kompetencyę mającego, sam zaś odjechał
rzekaj1\ wszyscy, ze Tatarowie żony im i z niczem (Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 2, str. 51
dzieci biorą". Jakoż zmuszony koniecznością -53). Inwentarz, który Stecki spisał, malu-
Chmielnicki podpisał niekorzystny dla Koza- je jak w nędznym stanie R. pozostawała,
ków traktat z Rzplitą, t. zw. Białocerkiew- w skutek swego wyludnienia. "W R. quon-
@kim. W 1664 r. przesiadywał w R. eks- dam mczku, quondam zamek bywał; w nim
hetman Ukrainy Jan Wyhowski, ale podej- żadnego budynku nie masz; spustoszone wa-
rzany o zdradę, przez hetmana Teterę i puł- ły, porozkopywane; karczma budynek podły;
kownika Machowskiego schwytany w łóżku, arendarz w niej mieszka; winnica do niej na-
następnie w Korsuniu rozstrzelanym został leż1\ca, arendarz na kotłach swoich robi; aren-
(Jerlicz). Za Doroszenki stała tu sotnia ko- dy daje złotych półtrzeciasta. Chwed'ko Ho-
zacka. Ale okres ten zaburzeń wyludnił R., rodczenko ataman, Omelko dobry osadzca, 38
zarówno jak cał1\ Ukrainę i z ludnej osady ludzi wszystkiej osiadłości. Ci wszyscy pod-
w zupełną przeistoczył pustkę. I ta to pust- dani jeszcze na słobodzie siedzlll, żadnej robo-
ka dopiero około 1711 r. powróciła do swoich cizny nie robią, ani czynszów nie płacili; wo-
dawnych właścicieli. Ks. Zasławsoy wygaśli łów i koni onych nie spisywało się, bo żadnej
już wtedy, a więc miejsce to przeszło w spad- powinności nie odbywają" (tamże, str. 51, 52,
ku do ks. Sanguszków. Ale zanim ks. Sangu- 53). Surynowie przeto niedopuszczeni zostali
8zkowie przystlllpili do objęcia tych pustych do dóbr. Ks. Sanguszkowie zaś, chociaż po-
dóbr, już je zagarnął Jan Stanisław Jabłonow- zwali Jabłonowskiego o niesłuszne trzymanie
ski na rzecz swojego białocerkiewskiego sta- majątku, ale nie chcąc dalej prowadzić zawi-
rostwa. Jednocześnie też i Surynowie wystą- łego procesu, odstąpili praw swoich do R.
pili ze swojemi prawami do tych dawno od Józefowi Karwickiemu, regentowi kor. Kar-
przodków swych uronionych dóbr. Zajęcie wicki rozpoczętlll sprawę prowadził dalej, do-
przez Jabłonowskiego R. było czystlll uzur- wodząc, że R. zdawna należała do ks. Ostrog-
pacYą, bo ststwo białocerkiewskie, luboć wio- skich, potem do ks. Zasławskich, nareszcie do
dło oddawna z R. spory o granice, ale nie ks. Sanguszków, od których on sam świeżo
miało ani cienia prawa do całych dóbr. Inna nabył prawo do niej, nigdy nie była attynen-
zaś rzecz co do Surynów; ci gruntując się, cyą ststwa białocerkiewskiego, a więc najnie-
chociażby na przedawnionych prawach, mo- prawniej dysponuje tąż majętnością ks. ststa
gli mieć słuszność za soblll. Nieznany nam Jabłonowski. Sprawa ta ciągnęła się aż do
jest tok procesu, jaki oni wytoczyli, ale to zaszłej w 1761 r. śmierci J abłonowskiego, po
wiemy, iż dekret trybunalski przysądził im którym i ststwo białocerkiewskie wraz z R.
te dobra. Jakoż widzimy, że w 1727 r. na przeszło w posiadanie Jerzego Mniszcha, mar-
mocy tegoż wyroku kazano wprowadzić ich szałka w. kor. Odtąd pomiędzy Mniszchem a
do dóbr rzeczonych przez faktyczną intromis- Karwickim rozpoczyna się głośny w swoim
syę. Niełatwe to było zadanie, bo R. trzy- czasie proces. Sprawa ta, jako ze ststwem,
mał wcia,ż Jabłonowski, i żeby zmusić go do podlegała sa,dowi zadwornemu, a tem samem

Rok
Rok
707
podchodziła pod juryzdykcyą kanclerza Ma- trzenia tej całej kwestyi spornej. Komisarze
łachowskiego. Jakoz Małachowski przyzna- mieli nakaz wejrzenia w dowody obu stron i
wszy forum sprawie tej w swej juryzdykcyi, jeżeli Surynowie dowiod1\, iż posiadali R.
obłożył Mniszcha kondemnatą, a ta, jak wia- jeszcze przed konstytucyą 1590 r., to dzie-
domo, nie dozwalała mu ani sądzić s1\dów dzictwo owych dóbr im przyznać (Vol. Leg.,
marszałkowskich, ani sprawować u dworu VII, str. 357). Ale komisya ta z niewiado-
urzędu marszałka. Mniszech przeto zakłada mych nam przyczyn nie przyszła do skutku i
mocyą do trybunału lubelskiego o skassowa- dopiero zapis kompromisarski w 1775 r. za-
nie kondemnaty i o przyznanie forum w swo- kończył sprawę w ten sposób, iż Karwicki,
jej sprawie o R. z Karwickim, a kanclerza za- chcąc dzierżenie swe ugruntować, wszedł
pozywa o wyrok stronny i niesprawiedliwy. w polubowne z Surynami i Józefem Jakubow-
Był to krok wielce śmiały i niepraktykowa- ski m (synem wyżej wspomnionego Jana)
ny. Sądy bowiem zadworne były najwyzszą układy, pewną sumą pretensye ich zaspaka-
instancyą, i wyroki tej juryzdykcyi w imie- jając na zawsze. Moszczeński w swoim pa-
niu królewskiem ogłaszały się. Mniszech po- miętniku bałamutnie podał, że jakoby Kar-
zywając kanclerza, pozywał tem samem i kró- wicki jeszcze przed rozpoczęciem procesu o R.
la. Ale August III praw polskich nie znając, z Mniszchem nabył prawa do tej posiadłości
nie tylko że kanclerza nie podtrzymał, lecz od Jakubowskiego, co się z prawdą nie zga-
wziąwszy stronę Mniszcha, przeciw kancle- dza, albowiem nie od Jakubowskiego, ale od
rzowi obrócił się nawet. Przy Mniszchu, ma- ks. Sanguszków prawa te był nabył. Naresz-
jącym tak silne plecy u króla, stanęła prawie cie doczekała się R. cokolwiek lepszej i świe-
cała magnaterya. Czartoryscy tylko, powia- tniejszej doli. Ku uregulowaniu swojej wła-
da Kitowicz, zawsze przeciwni dworowi, ujęli sności Karwicki nie szczędził ani kosztu, ani
się za Małachowskim, ile że głowa ich rodu, starania. R. wkrótce, administrowana wzoro-
będąc kanclerzem w. ks. lit., prócz racyi poli- wo, dźwignęła się ze swego upadku, i ludności
tycznych, miał przyczynę nie dopuszczać ta- jej znacznie przybyło, którą dziedzic jej ze-
kiego przesądu na koledze swoim, który prze- wsząd "na słobodę" zapraszał. Oprócz R. i
sąd spraktykowany na jednym, mógłby z cza- wioski do niej należące, jak Olszanioa, Tele-
sem spotkać i jego. Ale pomimo to sprawa szówka, Romaszki, Szarki, zapełniły się ró-
została przeniesioną do trybunału lubelskiego wniez ludnością. Stawy i rzeczki zaprzątnię-
i przy forsie Mniszcha i jego stronnictwa te młynami zostały. Jeszcze w 1726 r. sta-
sprawa Małachowskiego w gorszący sposób, nęła w R. cerkiew unicka, przemieniona na-
bo przez skaptowanie datkiem sędziów, zosta- stępnie na prawosławną, w 1854 r. przebudo-
ła przegraną, a Karwicki otrzymał kondemna- wana, egzystuje dziś p. t. Narodzenia N. Ma-
tę. Ale już nie Karwicki zdawał się teraz we ryi P.; uposażenie jej stanowi 71 dzies. grun-
szranki wchodzić z Mniszchem o R. ale raczoj tu. Do parafii prawosł. nalezy wieś Stupnik.
kanclerz Małachowski z marszałkiem Mnisz- W 1774 r. Karwicki zbudował kaplicę pu-
chem o przewagę dwu juryzdykcyi. Oba bliczną łacińskiego obrządku, z rezydencYI\
przeciwno stronnictwa jeszcze się bardziej dla księży i izbą, dla sług kościelnych; atoli
poruszyły i magnaci z licznemi swemi jakby potem na miejscu tejże kaplicy zbudował na.
do bitwy orszakami udali się na reassupcyą nowo kościół z drzewa pod wez. św. Józefa,
trybunału do Piotrkowa. Ale w tem król Au- ale ten nie był ani skończony, ani konsekro-
gust III umiera (1763); trybunał nie docho- wany. Karwicki odprzedał R. w końcu ze-
dzi, a tem samem powstrzymuje to zawziętość szłego wieku hetmanowi Franc. Ksaw. Bra-
partyi, zapobiega rozlewowi krwi i kładzie nicidemu, dziedzicowi sąsiedniej Białocerkiew-
nareszcie koniec tym wszystkim zajściom szczyzny. Za władania już Branickiego ko-
gorszącym. Wkrótce przyszedł sejm konsty- ściół z drzewa postawiony przez Karwickiego
tucyjny i na nim ostatecznie kazano oddać ale niedokończony podupadł i wtedy Jan
Karwickiemu R., i iżby nie było pamiątki Borkowski, komisarz białocerkiewski, potem
tak obruszającego pogwałcenia prawa pospo- marszałek pow. wasylkowskiego, wystawił
litego z ksiąg dekret trybunału eliminowano, kosztem własnym kaplicę drewnianą w 1818
a sentencyą sądów zadwornych przywrócono. r., zapisawszy dla niej na dziedzicznej wsi
Karwicki objął więc nareszcie R. w swoje Stawiszczach 3000 rs. Następnie atoli dzie-
posiadanie, ale Surynowie, dotąd trzymający dzice hr. Braniccy wystawili tu kościół pod
się na uboczu, nagle znowu podnieśli nieuśpio- wez. Wniebowzięcia N. M. P., i kazali komi-
ne pretensye swoje do tych dóbr. Rozpoczy- sarzowi płacić dla tego kościoła annuatę. Od
na się tedy nowy spór o tę sarnę R. pomię- 1801 r. był tu plebanem światły kapłan ks.
dzy Sury nami i Karwickim. Sprawa ta opar- Gabryel Spendowski, eks dominikanin urodzo-
ła się az o sejm; jakoż sejm z 1768 r. ustano- ny w 1753 r. we wsi Mszańcu koło Ziytomie-
wił był komisyą osobną dla bliższego rozpa- rza. Po nim proboszczami w R. byli kolejno

708
Rok
kś. Cwiejkowski i kś. Jan Zbrożek (Protok6ł
archidyak. kijow.). W kościele znajduje się
obraz N. M. P., słynący cudami. Parafia kat.,
dek. kijowskiego, ma 721 wiernych. Kaplice
w Nastaszce i Sieniawie. Z dawnej R. zostały
tylko ślady starego zamczyska, świadcz!,\ce
o dawniejszej tego miejsca obronie. Zamczy-
sko to jest kwadratowe, dość obszerne; z p6ł-
nocy i zachodu otaczają je dość wysokie wa-
ły. Cała przestrzeń objęta wałem nie prze-
chodzi 2500 s!,\żni. Od tego zamku do mia-
steczka był chód podziemny. Ił,. stanowi!,\c
jedną całość z Białocerkiewszczyzną, działem
pomiędzy wnukami hetmana Branickiego do-
stała się wraz z kluczem bohusławskim hr.
Konstantemu Branickiemu, kt6ry po 1863 r.
sprzedał ten klucz departamentowi dóbr pań-
stwa (udiełom). Gmina Rokitna składa się z 5
okr. wiejskich (starostw), obejmuje mko R. i
5 wsi, mających w ogóle 853 osad, zamie-
BzkałY'1h przez 12,411 mk. '\V gminie znajduje
się 22,655 dzies. ziemi (8,375 włościańskiej,
13,947 należącej do depart. dóbr państwa i
333 cerkiewnej). EdWa1'd Rulikowski
Rokitlla ].) rzeka, lewy dopływ Pełtwi,
nosi w biegu swym nazwy: Polańsld potok,
Mlynówka, Niedzielczyna, Pilcułówka, Tomkowi-
ca i Jar'yczówka. Powstaje w obr. Polan, pow.
żółkiewskim, z kilku strug ła,cz!,\cych się
w środku obszaru gminy i płynie zrazu na
płd., wchodząc na granicę Rokitna (pow. gró-
decki) i Zarudziec (pow. lwowski). Dostaw-
szy się na obszar Borków Dominikailskich
zwraca się nagle na płn.-wschód, przechodząc
r.a obszar Zawadowa i następnie Zaszkowa,
gdzie przyjmuje kier. przeważnie wschodni.
Tu zwie się Niedzielczyn!,\ i przepływa gmi-
ny: Grzędę, Sieciechów, Podliski Małe i Za-
pytów w kier. wschodnim. Dalej zwie się
Pikułówką, lecz wkrótce dostaje się na ob-
szar Jaryczowa Starego i odtąd pod imieniem
Jaryczówki przepływa stawisko i moczary
Jaryczowa Nowego, przyjmuje chwilowo na-
zwę Tomkowicy, wreszcie jako Jaryczówka
zrasza obszar Chreniowa, następnie Zadworza
i w końcu na granicy Kędzierzawiec, Pełtwi i
Kułkorza wpada do Pełtwi z lew. brzegu.
Dno doliny, którą przepływa, przeważnie za-
bagnione, miejscami torfiaste, nie nadaje się
do uprawy a grz!,\skość gruntu utrudnia ko-
munikacyą, szczególnie w czasie wiosennej
rozcieczy. Od praw. brzegu w Jaryczowie u-
chodzi doń Stara rzeka, będąca odpływem
stawów w Brzuchowicach i Hamulcu. Dolina
tego dopływu ma taki sam charakter co doli-
na głównego potoku. VV celu osuszenia nizin
Starej rzeki i J aryczówki poprowadzono od
Grzybowic i Grzędy w kier. wschod. aż do
Zad worz a kosztem rządu kanał 32 klm. długi,
który, uprowadzając zbyteczne wody, ułatwił
Rok
zamianę nieużytków na ła,ki i sianożęcia. W
górnej części, przypadającej na dolinę Starej
rzeki, zwie się on kanałem rządowym a od J a-
rycz owa pocza, wszy w dolinie J aryczówki al.
Rokitna kanałem jaryczowskim. Spadek ka-
nału przedstawiaj& liczby: 248 mt. na prze-
cięciu się z gościńccm lwowskim między
Grzybowicami Wielkimi i Małymi; 240 pit.
w odległo 8 klm. dalej na wschód między Zy-
dałyczarni a Podliskamij 232 mt. w odL 5 klm.
na wschód; 228 mt. w Zadworzu. W Jary-
czówce koło Zadworza żyja, ryby: czerwinka,
jaź, karaś, miętus, okoń, piskorz, płocica,
szczupak; w kanale zaś jaryczowskim: karaś,
karp, lin, płocica, szczupak. Długość całko-
witego biegu 54 klm. 2.) H., potok, powstaje
w obr. Wierzblan, koło wólki Miroczyna, pow.
Kamionki Strumiłowej, płynie krętym bie-
giem w kier. zach. przez obszar Buska i na
przedmieściu Wolany ła,czy się z pot. Słotwi-
na" wpadając pod Ostapkowcami do Bugu
z praw. brzegu. Dawniej wpadały te dwa
pot. oddzielnie do Bugu. Długość biegu 7
klm. We wodach pot. żyja, ryby: czerwonka,
jaź, karaś, karp, kiełb, leszcz, lin, maryna,
miętus, okoń, piskorz, szczupak węgórz. 3.)
H. al. Linówka, powstaje w obr. gminy Ka-
miennej, pow. nadworniańskim, ze źródeł ła,cz-
nych, płynie na płn.-wsch. krętym biegiem przez
obszar Ladzkiego (pow. tłumacki)j koło kol. Si-
tanerówki a następnie granicą Ladzkiego, Mar-
kowiec i Chomiakówki od zach. a W orony, Sło-
bódki i Czarnoloziec od wschodu, w końcu na
granicy Przeniczników i Czarnołoziec uchodzi
do Worony z lew. brzegu. Długość biegu 18
klm. Z lew. brzegu przyjmuje mały potok
Linówkę. 4.) R. al. Poliński potok, bierze po-
cza,tek w obr. Narawizowa, pow. nadwornia{l-
ski, płynie na l)łn.-wschód przez obszary
Tarnowicy Leśnej, Przerośli, Cucyłowa, Wo-
łosowa. Weleśnicy Dolnej i Winogradu, a
wreszcie przeszedłszy na obszar Worony
zwraca się na wschód i w obrębie tej gm.
wpada z lew. brzegu do W orony. Długość
biegu wynosi 22 klm. 5.) H. al. Rakitna, gra-
niczna rzeka bukowińska, powstaje w obr.
gminy Toporowiec, pow. czorniowieckim, 11/j
klm. na zach. od granicy kraju; płynie zrazu
na wschód a następnie dobiegłszy granicy
zwraca się na lekki płd.-wschód, tworząc gra-
nicę między Bukowina, a posiadłościami ros-
syjskimi. Uchodzi pod Nowosielicą do Prutu
z lew. brzegu. Długość biegu wynosi 29 klm.
U ujścia tej rzeki schodzą się granice Austryi,
Rossyi i Rumunii (triplex confinium). El'. G.
Hokitlla, część W olicy, pow. żółkiewski.
Rokitlliak, os., pow. radzymiński, gm. Ja-
dów, par. Kamieńczyk. Nie wymieniona wo-
statnich spisach.
Rokitilica 1.) al. Rokitnia, rzka w pow.

Rok
Rok
709
błońskim, ma. początek pod wsią Radonią, torfu. W skład dóbr poprzednio wchodziły:
płynie ku północy między Grodziskiem od wś R. os. 45, z gr. mr. 121; wś Jawornica 08.
wschodu a Jordanowicami od zachodu, od wsi 17, z gr. mr. 93j wś Tomaszewko os. 2, z gr.
Tłuste przybiera }rierunek wschodnio-półno- mr. 90j wś Grzęby os. 20, z gr. mr. 705; W8
cny, podąża przez Zuków, Kotowice, Giełczew, Tereszewko os. 2, z gr. mr. 117; wś Szen-
Rokitno, poczem na wschód Kopytowa wpada wald os. 6, z gr. mr. 320. '\V 1564 r. we wsi
z lew. brzegu do Utraty. Długa 16 w. Przyj- R., w par. Swiedziebna, było 2 poddanych Ja-
muje z prawego brzegu pomiędzy Jordanowi- na Grzembskiego na 1 łanie. Grzegorz Roki-
cami a Chrzanowem strumień od Książenic, tnicki miał wielu poddanych na jednym łanie,
pod Kotowicami strumień od Żółwina, między także 3 zagr. Płacono poboru 6 f1. 28 gr.
Kotowicami a Giełczwią strumień od Nada. (Pawiński, Wielkp., I, 306). W XVIII w. by-
rzyna, nazwany na m. hydr. także Rokitnią. la własnością Rokitnickiego, chorążego ry-
Z lewego: pod Tłustem łI'!:rowę al. Kur. Nie- pińskiego; później należała do Sierakowskich,
kiedy bywa sama ztąd aż do ujścia nazywana Dąbrowskich. W 1789 r., za Sierakowskiego,
Mrową. 2.) 8. al. Rokita al. Rokitna, rzka wysiewano tu 91 kor. żyta, 5 pszen.; wś da-
w pow. mazowieckim, poczyna się pod wsią wała 1045 złp, czynszu. W r. 1833 nabył ją
Mocichy, płynie w kierunku wschod.-północ- Józef Niemojewski, b. generał wojsk pol. W
nym przez Wykno, Kulesze, Rokitnice, Wno- 1831 r. korpus jen. Rybiilskiego zamienił tu
ry i pod Piszczatami wpada z lcw. brzegu do ostatnie strzały i złozył broń wkraczając na
Sliny. Długa 15 wiorst. Nazywaną jest takze terytoryum pruskie. Br. Ch.
Łopuchowo i Jabłoll; ob. G1'odzkie Sta1'e i Hokitllica, wś i ferma, pow. kobryńsld,
Ślina. J. Bliz. w lokI'. poL, gm. Rohozna, o 24 w. od Ko-
Hokitllica 1.) wś, fol. i leś. os., pow. brynia.
rawski, gm. Lubania, par. Zdżary, odl. 19 w Hokitllica, ob. Rctkitnica.
od Rawy; wś ma 21 dm., 212 mk., 404 mr. Rokitllica al. Rokietnica, dominium, pow. po-
włośc.; folw. 4 dm., 19 mk.; leś. os. 3 dm., 5 znański, ze st. dr. zel. poznańsko-starogrodz-
mk. W 1827 r. był 12 dm., 102 mk. Fol. R., kiej, na pół drogi (16 klm.) między Poznaniem
oddzielony od dóbr Zdżary, rozl. mI'. 834: gr. a Szamotułami, na równinie, 95 mt. n. p. m.;
Ol'. i ogr. mr. 367, łąk mr. 122, pastw. mI'. 32, par. Cerckwica, poczta i st. dr. żel. w miej-
lasu mr. 297, nieuż. mI'. 16; bud. mur. 3, scu; ma włącznie ze stacyą 20 dm., 247 mk.
z drzewa 8; płodozmian 8-polowy; las nieu- (201 kat., 46 prot.) i obszaru 566 ha (501
rządzony. 2.) n. Orzełki, wś włośc. i os. roli, 38 łąk); ha. roli przynosi 18'02, a ha łąk
karcz., pow. brzeziński, gm. i par. Bratosze- 16'45 mrk; gorzelnia; urząd pocztowy z 6 od-
wice, na lewo od drogi bitej z Łowicza do chodzącemi dziennie i przychodzącemi poczta-
Strykowa; wś ma 20 dm., 273 mk., 491 mr.; mi jest trzeciorzędny. Tę Rokitnicę miał
os. karcz. 1 dm., 14 mr. W XVI w. nalezy Przemysław I w r. 1249 przysądzić klaszto-
do par. Strykowi łany kmiece dają dziesięci- rowi oborskiemu (Obra), który jl\ otrzymał od
nę i kolędę (po groszu) pleb. w Strykowie Strąsławy, córki Wilka, wdowy po Andrzeju,
(Łaski, L. B., II, 394). W 1576 r. wś Roki- przeciw uroszczeniom komesa Barana (Kod.
tnica, w par. Stryków, dzierżawiona przez Wielkop., n. 278). R. posiadłość niegdyś kla-
Krzysztofa Rusieckiego, miała 9 1 / 2 łan., 8 sztoru owińskiego leży o 10 klm. na północo-
łan. pustych, 17 osad (Pawiński, Wielkp., II, wschód od Dobiegniewa, w t. zw. Nowej Mar-
92). 3.) H., kol. włok nad rzką Grabią, pow. chii, gdzie cysterki owińskie znaczne posiada-
łaski, gm. i par. Łask, posiada szkołę począt- ły dobra. Niewątpliwe natomiast świadectwo
kOWIł, 78 dm., 512 mk., 872 mr. 4.) 8., wś, starozytności R poznańskiej zawierają akta.
fol. i dobra nad rz. Pisą, pow. rypiński, gm. grodzkie poznańskie z r. 1386-] 394. W r.
Dzierżno, par. Swiedziebna, odI. 12 w. od Ry- 1387 toczyła się sprawa między E!ędziwojem
pina, przy samej granicy od Prus zachodnich, Psarskim, opiekunem dziedziców Zydowa, a
o 8 w. od Brodnicy. Malownicze położenie i Katarzyną, kasztelanową starogrodzką, o cię-
dobra gleba. Wś wraz z wsią Niemojewko ma żary kmieci rokitnickich. W r. 1393-4 pisała
42 os., 229 mk.; na obszarze dwoI'. (z fol. Ja- się Wicrzbięcina z R.; w r. 1580 posiadał tu
wornica) 8 dm., 38 mk. Ogólny obszar 993 Marcin Przocławski 11 łanów osiadłych,
mr. użytk. i 20 mr. nieuz. Dobra K składały kwartę karczmal'skl\ i 3 zagrodników; w r.
się w 1885 r. z folw. R. i Jawornica, rozl. mI'. 1773-5 wyznaczył sejm komisyą do rozsą-
1095: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 645, łąk mI'. I dzenia sprawy między sukcesorami Tadeusza
143, pastw. mr. 104, lasu mI'. 39, nieuz. mr. Ruszkowskiego, podstolego brzesko-kujaw-
36; bud. mur. 12, z drzewa 22; płodozmian skiego, a posesorami Rokitnicy (Konstyt., II,
lO-polowy; fol. Jawornica gr. Ol'. i ogr. mr. 227); przy schyłku zeszłego wieku należała
111, łąk mr. 12, nieuż. mI'. 5; bud. mur. 2, R. do Lniskich, później do Mlickich. Między
z drzewa 2; płodozmian 4-polowy, są pokłady R. a dworcem kolejowym odkopano 2 kościo-

710
Rok
trupy, leżl\ce z czaszkami ku półnooy; jeden
z nich trzymał w ręku nóż żelazny; u głowy
obok prawego ramienia stały 2 naczynia gli-
niane, a u stóp leżały szkielet psa, kawał że-
laza i popielnica z szczątkami rybiemi. Wy-
kopany tu naramiennik bronzowy znajduje się
w zbiorach pozn. Tow. Przyj. Nauk. E. Cal.
Bokitnica, rzeczka, dopływ Ksenity, ucho-
dzącej do Branicy a z nil!; do Drwęcy. Wy-
pływa z bagna pod Szenkówkiem, w pow.
rypińskim (ob. Zeitsch. d. Westpr. Gesch.
Ver., XVI, str. 17). Kś. Fr.
ROkitnica, niem, Rokittnitz, 1211 Rokitniz,
1332 Rokytniky, wś i dobra ryc., pow. bytom-
ski, odl. 1 1 /. m. od Bytomia, par. kat. w czę-
Bci Wieszowa, w części Miechowice. W 1861
r. 64 dm., 802 mk. (10 ew., 9 żyd.). Obszar
dóbr zajmuje 1750 mr. (965 mr. roli); wś ma
378 mr. roli, 39 mr. łąk i 31 mr. ogrod. Szko-
ła katolicka.
Rokitnik 1.) al. Rakitnik, uroczysko, pow.
słonimski, w 2 okr. pol., gm. Rożany, o 32 1 / 2
w. od Słonima. 2.) B., uroczysko leśne, pow.
ihumeński, w obrębie dóbr Zamość (gmina
dudzicka), z którego bierze początek rzka Te-
rebelka, dopływająca do jeziora Sierhiejewic-
kiego, zw. Mucha. A. Jel.
Bokitno 1.) wB i folw., pow. błoński, gm.
Radzików, par. Rokitno, odl. 2 w. od Błonia,
posiada kościół par. murowany, 85 mk. W
1827 r. było 9 dm., 81 mk. W 1885 r. fol. R.
rozI. mr. 292: gr. or. i ogr. mr. 245, łąk mr.
35, nieuż. mr. 12; bud. z drzewa 10; płodo-
zmian 12-polowy. Do włościan należy 93 mr.
W 1279 r. Bolesław, ks. mazowiecki i czerski,
rozciąga na Rokitno, wieś archidyakona czer-
&kiego, przywileje nadane pięciu wsiom bisk.
poznańskich (K. D. Muczk. i Rzysz., I, 154).
Data założenia parafii i kościoła nieznana.
Wedle tradycyi założyła, a może tylko upo-
sażyła, kościół pani Kryska z Drobina, która
nadała mu wie B Chruślin. Na miejscu dawne-
go drewnianego, obzerny kościół murowany
wystawił Mikołaj Swięcicki w ostatnich la-
tach XVIII wieku. Dotychczas jednak, wedle
pierwotnego planu nie jest wykończony. Od-
pusty tutejsze należały do naj liczniej uczęsz-
czanych i stanowiły dawniej cel wycieczek
Warszawian. R. par., dek. grodziski, 2643
dusz. 2.) R. Szlacheckie, wś i fol., pow. bę-
dziński, gm. Rokitno Szlacheckie, par. Ciągo-
wice, leży na prawo od drogi z Siewierza do
Pilicy, posiada pokład węgla brunatnego, gru-
bości około sążnia. Wieś ma szkołę poczl!;tko-
Wl!;, 99 dm., 753 mk., 1011 mr. (667 ornej);
folw. 11 dm., 53 mk., 1993 mr. (98 ornej).
W 1827 r. było 76 dm., 468 mk. W połowie
XV w. R. było własnością Salomona, rajcy
krakowskiego, miała łany km., z których
dziesięcinę płacono pleb. w Cięgowicach (Dłu-
Rok
goaz, L. B., II, 188). W 1581 r. wś Rokitno
należała do zamku Ogrodzienieckiego, miała
14 półłanków, 2 komol'. z bydłem (Pawiński,
Małop., 79). Gmina R. Szlacheckie należy do a.
gm. okr. II we wsi Ujejsce, at. pocz. Zawier-
cie. 3.) H. Rządowe, wś i folw. majorat rząd.,
pow. włoszczowski, gm. i par. Rokitno, leży
na wyniosłem płaskowzgórzu, wznoszl!;cem
się do 1400 st., w odl. 3 mil w stronie płn.-
wschod. od R. Szlacheckiego, przy drodze
z Pilicy do Szczekocin, posiada kościół par.
drewniany, szkołę pocz!!itkow!}, urząd gminny,
1231 mk. W 1827 r. było 124 dm., 811 mk.
Ludność w większej połowie umie czytać i pi-
sać. Dobra rządowe R. składały się w 1854 r.
z folw. R., Ołudza i Bonowice; wsi: Rokitno,
Kaszczor, Ołudza, Wólka Ołudzka, Grabiec,
13onowice. Z dóbr tych w 1838 r. wydzielono
na majorat gener. Lisickiemu fol. Rokitno
mr. 446, młyn Kaszczor mr. 24 i lasu mr.606.
Wś R. os. 132, z gr. mr. 2336; wś Kaszczor
os. 13, z gr. mr. 237. Pozostały w posiadaniu
skarbu: folw. Ołudza mr. 388; Bonowice mr.
63; lasu mr. 1628; wś Ołudza z młynem mr.
876; wś Wólka Ołudzka mr. 416; wś Grabicc
z młynem mr.777; wś Bonowice z młynem
mr. 1017. WŚ ta należała do klasztoru kla-
rysek w Krakowie (ob. akt z 1257 w K.
Dypl. (ucz. Rz., I, 80). W 1319 r. Wircho-
sława poleca osadzenie wsi na prawie nie-
mieckiem sołtysom: Boguniowi i Wrotkonowi,
braciom. Czynsz z osadzonych łanów oznaczo-
na na fertona rocznie. Bartnictwo, myśliw-
stwo i rybołóstwo stanowiły główne gałęzie
przemysłu wiejskiego, ztl\d te stosunki głó-
wnie akt reguluje. Sołtys otrzymuje prawo
trzymania dwóch jatek: chlebnej i mięsnej
(Kod. Małop., I, 189). W połowie XV w.
istniał tu kościół paraf. p. w. św. }Iagdaleny.
Wieś, własność klasztorna, miała 20 łan. km.,
z których płacono po 1 fertonie, 60 jaj i 2 ko-
guty. Odrabiano z łanu jutrzynę. Cztery
karczmy z rolą, płaciły po 1 grzywnie a pi!!ita
przy trakcie płaciła 3 grzyw. Czterech zagr.
z roll!; płaciło po fertonie i odrabiało jeden
dzień. Folwark płacił dziesięcinę pleb. w Ro-
kitnie. Młyn z sadzawką, i rolą płacił 2 grzyw.
i dziesięcinę w Rokitnie. Wszystkie role da-
wały dziesięcinę, wartości 10 grzyw., klaszto-
rowi św. Andrzeja (Długosz, L. B., t. III,
326, 324). W r. 1581 wś R., w par. Rokitno,
własność Szafrańca, miała 12 łan. km., II,
karczm., 6 zagr. z rolą, 3 kom. z byd., 6 kom.
bez byd., 1 rzem. (Pawiński, Małop.. 76,435).
Parafia R. leży na granicy dekanatu olkuskie-
go i włoszczowskiego. Bogata przyroda wpły-
nęła na dobrobyt tutejszych włościan, którzy
wkrótkim czasie z ofiar wybudowali w 1866
r. obecną obszerną świ!}tynię, na miejscu sta-
rego drewnianego kościołka. O kościele tym

Rok
lud zachował następnl1j tradycY1\. W dawnych
czasach w okolicy Łan Wielkich, Rokitna,
Szczekocin miały być tak gęste lasy, że nie
można było przez nie samemu się przedostać i
zwano je "Czarnym lasem". W tym lesie
przebywał na czele bandy zbójców niejaki
Szafraniec, który na całym dawnym trakcie
z Krakowa do Częstochowy napadał na po-
dróżnych pielgrzymów. Schwytany, zeznał
przed sądem w Krakowie, iż skarby swoje
chował w lipie Czarnego lasu. Gdy znalezio-
no te pieniądze, część ich według woli rozbój-
nika obrócono na wybudowanie kościoła w R.
p. w. św. :Maryi :Magdaleny pokutnicy. Ko-
ściół ten pierwotny był szczuply, bo wtedy i
niewielka była parafia, dopiero od r. 1795,
wskutek przeprowadzenia linii granicznej,
ludność się powiększyła, bo od kościoła w Ła-
nach W. odpadły dwie obszerne wioski: Je-
ziorowice i Otola. R. par., dek. włoszcowski
(dawniej pilicki), do 3000 dusz. R. gm. należy
do s. gm. okr. IV w Irządzach, st. pocz. Szcze-
kociny. Obszar gm. wynosi 9833 mr., ludność
3167. W. gm. są: trzy szkoły, 5 młynów wo-
dnych, tartak parowy, dwie cegielnie. 4.) H.,
wś, fol. i leś. os., pow. konstantynowski, gm.
i par. Rokitno, odI. 10 w. od Janowa, posiada
cerkiew paraf. pounicką, szkołę początkową,
ogólną, urząd gminny. WŚ i fol. maja, 79 dm.,
506 mk., 1755 mr. ziemi włośc. i 1312 folw.;
leś. os. 1 dm., 5 mk. W 1827 r. było 58 dm.,
317 mk., par. Piszczac. R. wchodziło w skład
dóbr rZ1\d. Derło i Kornica a poprzednio ststwa
łosickiego. Kościół i parafią obrz. unickiego e-
rygował 1699 r. August II. Obecna cerkiew
drewniana z 1859 r. R. gm. graniczy z gm.:
Bohukały, Witulin, Pawłów l Janów, ma 3470
mk. i 20,552 mr. obszaru. Należy do s. gm.
okr. I w Janowie, tamże st. pocz. 1rV gminie
znajdują się trzy szkoły: Cieleśnica, Michałki
i R., gorzelnia w Klonowicach, browar i go-
rzelnia w Cieleśnicy. W skład gm. wchodzą:
A wuls, Błonie, Cieleśnica, Hołodnica, Klono-
wnica, Lipnica, Michałki, Nowinki, Olszyn,
Pokinianka, Rokitno, Serwin, Szarowicze. 5.)
B., wś i fol., pow.lubartowski, gm. Łuck, par.
Bystrzyca, odl. 9 w. od Lubartowa. Wś ma
32 os. i 402 mr.; folw. 933 mr. (1873 r.). W
1827 r. należała do par. Scrniki, miała 29 dm.,
154 mk. Istniała już w połowie XV w. i na-
leżała do par. Bystrzyca (Długosz, L. B., II,
576). Według reg. pob. pow. lubelskiego z r.
1531 miała 2 1 / 2 łan. (Pawiński, Małop., 350).
6.) B., wś, pow. tomaszowski, gm. Czerkasy,
par. Łaszczów. Br. Ch.
Hokitno 1.) zaśc. szI., pow. wilellski, w 4
okr. pol., O 65 w. od Wilna, 2 dm., 15 mk.
katol. 2.) B., folw. szl., pow. wileński, w 4
okr. pol., o 45 w. od Wilna, 1 dm., 7 mk. kat.
3.) H" folw., pow. rzeczycki, w 1 okr. pol.
Rok
711
brahińskim, gm. Ruczajówka, dawniej wła-
snośćRokickich, w 1873 1', nabyty przez wło-
ścianina Kuźmę Olszyńskiego, ma 140 włók;
grunta namułowe, urodzajne, ł1\k obfitość.
Hokitno, błoto między Horyniem !lo Ubor-
cią.
Bokitno al. Rokitna, wś, pow. owrucki, o
10 w. od Kisorycz, na zachód od mka Wiele-
dnik a na płn.-zchd od Olewska, posiada kap.
katol. par. Olewsk. Własność Witoldowej
Mogilnickiej z domu Mężyńskiej, która. w 1882
r. sprzedała 1000 włók ziemi z dobrym budul-
cowym lasem za sumę 50,000 rs., płatne
w ciągu 10 lat. Ob. Arch. J. Z. R., cz. III,
t. 2: 77; cz. IV, t. 1: 48; cz. VI, t. 1: 251.
BokitllO, wzgórze, na granicy gmin Doma-
radza (pow. ropczycki) i Gwoźnicy Górnej
(pow. rzeszowski), wznosi się 473 mt. Miejsce
znaku triang. Od wsch. i płn. płynie pot.
Gwoźnica; u stóp płd.-zach. nastaje potok
Kobyła, dopływ Stobnicy, a od strony płd.
spływają krótkie strugi do Golcówki, wpada-
jącej do Stobnicy. Br. G.
Hokitno 1.) wś, pow. gródecki, 28 klm. na
płn.-wsch. od Gródka, 14 klm. od Janowa, 11
klm. od urz. pocz. we Lwowie, 6 klm. od st.
dr. żel. lwowsko-bełzeckiej w Brzuchowicach.
Na zach. leży Dąbrowica i Łozina, na płd.-
zach. Jaśniska, na płd. Borki Dominikańskie,
na wschód Borki Dominikańskie i Zarudce
(przystanek kolei), obie w pow. lwowskim.
W zdłuż granicy wschod. płynie pot. Młynów-
ka. Części wsi zW1\ się: Góra (łfora), Brodki
(Brodek), Naturycze, Nowy Swiat, Nyszy-
bok. Przeważna część obszaru lesista. Na
kra{lCu płn. wznosi się wzgórze do 392 mt.,
na płd. odeń Zielony Garb do 389 mt., da-
lej na płd. Kamienisty Garb do 375 mt., a da-
lej na płd. Chryniówka do 384 mt. (znak
triang). Dolina Młynówki koło włościańskiej
zagrody "Kokurki" wznosi się 298 mt. npm.
Własn. więk. (Edwarda Kopeckiego) ma roli
or. 79, łąk i ogr. 42, pastw. 16, lasu 2049 mr.;
wł. mn. roli Ol'. 493, łąk i ogr. 312, pastw. 91,
lasu 80 mr. W r. 1880 było 150 dm., 923
mk. w gm.; 10 dm., 48 mk. na obsz. dwor.;
68 rz.-kat., 882 gr.-kat., 21 izr.; 87 Polll,ków,
878 Rusinów, 6 Niemców. Par. rz.-kat.w Rzę-
śnie Polskiej, gr.-kat. w miejscu, dek. lwowski
zamiejski. Do par. należl\: Brodek i Borki
Dominikańskie. We wsi jest cerkiew i szkoła
etat. jednokl. Jest także os. młyn Antonieczki
al. Antoniaczka, z kilkoma chatami, posiadłość
emfiteutyczna rodziny Antoniaczków (mielni-
ków z profesyi), na obsz. dwor. Zarudzieckim.
Czynsze pobiera klasztor dominikanów we
Lwowie (Schneider, Encyklop. do krajoznaw-
stwa Galicyi). Według Pamiętnika Krechow-
skiego miał tu być niegdyś monaster bazy-
liański (Szematyzm bazylianów, 1867, str.

112
Rok
Rok
164). Za czasów Rzpltej należała wś do dóbr ses 4 in anno advocato sunt adstricti, insuper
koronnych. W lustracyi woj. ruskiego z lat tertia poenarum, ac sexta cemmum pars et
1661 i 1662 (Rkp. Os., Nr 2834, str, 87 do 91) decima a porcis ibidem pabulantibus perci-
czytamy: "Tej wsi posesorem jest JMPan piendo sunt concessa. To wójtowstwo zasia-
Branicki za przywilejem Jana Kazimierza dło juxta privilegium locationis na łanach 2.
z 23 kwietnia 1659, po urodzonej Zuzannie Z osobna pod cerkwią, młynem i karczmą ła-
Grzybowskiej, niegdy JMPana Stanisława nów 1 1 / 2 , Poddanych do tego wójtowstwa
Fredra małżonce pozostałej, dla niezapłacenia należących, którzy na zagrodach siedzą, jest
kwarty danym, także i za dekretem króla Ja- 5. Ciż sprzężaj mają, tedy po 2 dni w tydzień
na Kazimierza z r. 1661, którym król przez robotę odprawują. Z osobna poddanych, któ-
komisarzów swoich tę wieś in contumaciam rzy na zagrodach siedzą, jest 5, którzy po
strony pozwanej przysądza i oddać nakazuje, dniu jednym w tydzień robotę odprawować
vigore którego dekretu komisya odprawiona i powinni, innych podatków nie dają. Młynik
do skutku przywiedziona jest. W tej wsi do wójtowstwa należący, który nie często
przed wojną poddanych na czetwertynach 0- miele, a tak na potrzebę domową zostawuje
siadły ch było 20; teraz poddany na półłanku się. Karczma wójtowska i ta pusta, bez aren-
jeden. Czynszu daje po gr. 20. Tenże daje dy zostaje. Urodaj folwarkowy w taksę skar-
pół kłody owsa, to jest półmiarków 4, p9 gr. bową nie idzie. Ze krescencya" która się ro-
20=2 zł. 20 gr. Tenże daje 2 kapłony, po gr. dzi, pługami swemi zarabia JMPan wójt, tedy
6=12 gr. Robić powinien z półłanku po 4 dni dni robocze pomienionych poddanych taksują
w tydzień. Drugi poddany siedzi na ćwierci; się dzień każdy po gr. 3, uczyni tedy od 5
ten daje czynszu gr. 10, owsa dwa półmiarki, poddanych, po 2 dni w tydzień rachując, zł.
po gr. 20=1 zł. 10 gr., kapłona jednego po 50, a od 5, po dniu w tydzień rachując, zł. 25.
gr. 6; robić powinien po 2 dni w tydzień. Za- Summa prowentów i dochodów wójtowstwa
grodników jest 4. Ci robić powinni po dniu rokitnickiego na rok, od którego kwarta do
jednym w tydzień. Młyna i karczmy tam nie skarbu Rzpltej ma być płacona, czyni 75 zł.
masz. Urodzaj folwarkowy: żyta kóp 55 a 1 Querela o spustoszenie puszczy: Uskarża się
zł. 15 gr.; jęczmienia kóp 11 11 1 zł.; owsa kóp JMPan Sekretarz o spustoszenie lasów tak
30 a 20 gr.; tatarki kóp 30 11 1 zł.; grochu kóp przez JMPanią Fredrową jakoteż i JMPana
5 a 2 zł.; prosa kóp 5, to na wychowanie. Branickiego, że poddani jego drwa do miasta
Siana sterta jedna w sążni 4, rocznie zł. 6. wożą i drzewo bukowe, lipowe i grabowe tak
Summa summarum prowentów i dochodów tej do Krechowa, do Dąbrowicy, jako i do Jaś-
wsi na rok facit zł. 100 gr. 18. Stąd wy trą- niszcz, na palenie węglów przedawają, sta-
ciwszy na urzędnika solarium zł. 10 gr. 18; wiwszy zaraz woźnego, który jako juratus
restat zł. 90. W ójtowstwo we wsi Rokitnej. przed nami zeznał, że do puszezy nie dawnymi
Tego wójtowstwa jest posessorem JMPan czasy zjeżdżał i pnie świeże na :Nr 500 wi-
:Marcin Anczowski, sekretarz i medyk JKrMo- dział, o które spustoszenie produkował zaraz
ści z J:MPanią Reginą Abermanówną, małżon- protestacyą uczynioną w grodzie lwowskim
ką, za przywilejem króla Jana Kazimierza A. D. 1664. Skarżył sfę i o to, że in custa-
z d. 15 lutego 1653. Ciż posessorowie produ- diam silvarum J:MPan Branicki wdziera i one
kowali privilegium conservationis króla Jana sobie uzurpuje, a nie należy do nich, tylko
Kazimierza z d. 11 maja 1662 nadane, którem sam JMPan sekretarz jako wójt podług przy-
to król post constitutionem sejmu anni 1662, wileju locationis z d. 12 lutego 1585; a na 0-
żeby advocatiae et scultetiae omnes per ple- statek, że tenże JMPan Branicki dwu podda-
beos homines posessae bene meritis rozdawa- nych recepit, i onych po dziś dzień non resti.
ne były teraźniejszych posessorów in pacifica tuit. Na co in absentia JMPana Branickiego
posessione sine praepeditione cujusvis konser- pan Jan Karczewski, rokitnicki natenczas u-
wować raczy, i też advocatiam numero dzie- rzędnik, replikował, że niesłusznie JMPan Bra-
sięciu wójtostw eadem constitutione sibi re- nicki accusatus, bo jeżeli jest jakie spusto-
servata annumerat. Naostatek produkowany szenie, tedy przez samego JMPana Anczow-
przed nami przywilej króla Stefana z 12 lute- skiego, który tak poddanymi jako i końmi
go 1585 nadany, konfirmujący erekcyą wój- swymi drwa woził. A co do leśniczych non
tostwa we wsi R. per Nicolaum Herbert de negavit, że są leśniczy i puszczy pilnują, bo
Fulsztyn, Capitaneum natenczas Leopoliensem, taki zwyczaj zastał, przyznawszy się do tego,
nobili Jacobo Cziarnowski una cum duobus la- że dwa stożki i to nie wielkie drzewa wyciął
neis et erectione Ecclesiae ruthenicae cum me- na przedaż, gdyż jaki dworek, którego nie
dio laneo, tum et tabernae cum braxatorio ibi- masz, chciał i myślał postawić. Ze strony zaś
dem in medio laneo, nec non molendini libere poddanych o tych żadnych nie wie, niedawno
in medio laneo erigendi nadana" która, erek:cYI\ za urzędnika przystawszy. A tak my lustra-
pro laboribus, alies na tłoki incolae rokitnicen- torowie, co się tknie puszczy, utrique poses-

Rok
sori injungimus, żeby drzewa i drew nie wy-
wozili ani prze dawali, na własną. tylko domo-
wą potrzebę, i to z ochroną. puszczy zażywa-
jący. A że JMPanu wójtowi, a nie komu in-
nemu custodia należy, jako to przywilej ma
w sobie locationis, tedy JMPan wójt circa pri-
vilegium conservatur, a JMPan dzierżawca
niech się do straży lasów nie wdziera, ani so-
bie officium tego uzurpuje. Dezolacya zaś la-
sów i puszczy, żeby jaka przez kogo nie na-
stąpiła, powinien JMPan wójt bronić, a nieo-
broniwszy violatorcs et invasores puszczy i o
spustoszeniu przez nich JMPanu instigatorowi
koronnemu nieomieszkanie defcrrc. A co da
poddanych zabranych, jako pro injuria priva-
ta in fol'o fori agat in quantum voluerit. In-
terwencya Panien zakonnych reguły św. Bry-
git ty: Uskarżając się posessorcs wsi Roki-
tnej na spustoszenie puszczy i lasów, opowie-
dzieli przed nami, że do klasztoru Panieńskie-
go św. Brygitty kilka wozów drew w tydzień
z tejże puszczy do Lwowa wywożą. O czem,
kiedy JMPanna Dorota, ksieni tegoż konwen-
tu dowiedziała się, zaraz do nas i z listem ka-
pelana klasztoru ad justificationem przysłała,
opowiadający, że nie privata authoritate do
tych lasów posyłają, i to ledwo jeden wóz i
drugi, we dwie albo we 3 niedziele ob defe-
ctum koni, ale za przywilejem od króla Kazi-
mierza z d. 31 lipca 165:3 przed nami produ-
kowanym. A tak my lustratorowie przeczy-
tawszy i uważywszy przywilej, pro usu et re-
peratione monasterii tylko na 3 wozy w ty-
dzień dany, a uczyniwszy inkwizycYI\ z pod-
danych i tamecznego urzędnika, że nie więcej
wywożą, tylko po 3 wozy w tydzień i to nie
zawsze. Tedy conservatur ten klasztor circa
priv;ilegium, ponieważ też hanc gratiam król
JMC. Pan Pobożny in vium Elemosinae temu
ubogiemu klasztorowi pozwolił i oddał, takim
jednak sposobem, żeby bez wiadomości i opo-
wiedzenia się leśniczych JMPana Marcina An-
czowskiego, sekretarza i medyka Króla JMCJ,
rokitnickiego na ten czas wójta, któremu a nie
komu inszemu custodia właśnie puszczy i la-
sów podług przywileju locationis należy,
drzewa i drew niewywożono". 'Według lustr.
z r. 1765 była wieś i wójtowstwo w posiada-
niu Józefa z Miączyna Miączyńskiego i żony
Katarzyny z Potockich za przywilejem z d.
10 grudnia 1752 r. i przywil. na jus commun.
z d. 13 sierpnia 1787 r., z prow. 1971 złp.20
gr., z czego kwarta 492 złp. 27 gr. Sprzedana
w r. 1776 wraz z Kamienopolem i Podborcami
tymże Mią.czyńskim za 28,600 złr. Według
podania obozowało tutaj wojsko szwedzkie
w r. 1704, a długi czas pokazywano buk,
pod którym Karol XII miał obiadować. 2.)
B., część Dmytrza, pow. Kamionka Strumi-
łowa. Lu. Dz.
Rok
713
HokitlJO, jezioro, W pow. midzychodzkim,
o 10 klm. na północo-wschód od Międzyrzecza,
3 klm. długie, ok. 1 klm. szerokie, spływa do
Obry, dopływu Warty.
HokitllO, niem. Rokitten, wś kośc., sołty-
stwo, dominium, dom sierót i leśnictwo. pow.
międzychodzki (Skwirzyna), dekan. zbąszyń-
ski, odl. o 11 klm. na płd.-wschód od Skwi-
rzyny, na starym trakcie pszczewskim, w po-
bliżu jeziora t. nazwy; par. w miejscu, st.
pocz. w Przy toczni, st. dr. żel. w Międzyrze-
czu o 12 klm. R. istniało już przed r. 1333;
w r. 1378 zamienił je Mikołaj, kasztelan sta-
rogrodzki, na Muchocin i Radgoszcz, posia-
dłości klasztoru bledzewskiego (Zemsko), przy
którym R. pozostało aż do zniesienia klaszto-
rów i zabrania dóbr klasztornych. 'oV r. 1580
było tam 14 łanów osiadłych, 12 zagrodn.,
7 komorn., 2 rzcmieśln., 50 owiec i jeden
qwcarz. Kościół miejscowy p. w. Wszystkich
Swiętych założył Jan Doliwa, bisk. poznański
w r. 1333. W miejscu starego rozpoczął bu-
dowę nowego kościoła, także z drzewa, ok. r.
1640 Stanisław Dembiński, opat bledzewski.
Jan Kazimierz z Bnina Opaliński, jeden z na-
stępców jego, wykończył tę budowę między
r. 1661 a 1680 i przystawił do kościoła kla-
sztorck, w którym osadził kilku cystersów
pod superiorem Stefanem Gabryelewiczem, u-
posażywszy ich ziemil\ i mesznem z wsi po-
bliskich; późniejszy opat Józef Bernard Gu-
rowski przekazał w r. 1704 zgromadzeniu te-
mu folw. Osiecki, a ok. r. 1710 kazał posta-
wić w R. wiatrak, z którego dochodów utrzy-
mywanl\ być miała kaplica i muzyka przy
kościele. Opat ten rozpoczlJjł budowę nowego
kościoła z cegły palonej, na pobliskiem wzgó-
rzu, a brat jego Aleksander, także opat, nie
zdołał jej wykończyć. Następca ich Michał
Józef Górczyński, krótko przed śmiercią, swo-
ją, kazał w r. 1746 rozebrać ten kościół i wy-
stawić inny, który dotąd istnieje, przezna-
czywszy na budowę jego 72,000 złp. Michał
Konarzewski, następca Górczyńskiego, do-
kończył rozpoczętej budowy w r. 1748, opat
Józef Loka przyozdobił wnętrze kościoła ok.
r. 1756, a opat Onufry Wierzbiński zapisał
kościołowi 1000 talarów w r. 1803. W ko-
ściele tym znajduje się obraz N. M. Panny,
uznany za cudowny przez komisyą, biskupią,
w r. 1760. O przeniesieniu obrazu tego do
Poznania w dniu 18 października 1671 r.
wspomina. kronika poznańska (Łukaszewicz,
Obr. m. Pozn., II, 344, podaje Rokitnicę za-
miast Rokitna). W r. 1776 w czasie wielkie-
go jubileuszu w Poznaniu postarał się opat
Franciszek Rogaliński o pozwolenie uroczy-
stego odprawienia jubileuszu w R. przez dwa
miesiące; następca jego kś. Wierzbiński wy-
jednał podczas bytności swej w Rzymie

714
Rok
r. 1786 dnia 14 lutego nadanie odpustów dla
kościoła rokitnickiego (Kś. Jabczyński, Arch.
teolog., II, 66). Około r. 1758 opat Loka wy-
stawił kaplicę z cegły palonej na polu mię-
dzy R. a Lubikowem. Prócz tego są jeszcze 3
kościoły afiliowane do par. R., t. j. w Chełm-
sku, Kalsku i Twierdzielewie. Parafi R., li-
czącą 1840 dusz, składają, osady: Chełmsko
(Chemsko), Kalsko, Rojewo, Rokitno i Twier-
dzielewo. Wś R. ma 38 dm., 438 mk. (1 prot.)
i 887 ha obszaru (665 roli, 9 łąk, 65 lasu); ha
roli i łąk przynosi 9'40 a ha lasu 1'96 mrk
dochodu. Sołtystwo z obszarem 147'58 ha jest
własnością Wiktora Dalskiego. Dominium,
włą,cznie z domem sierót (3 dm., 73 mk.) ma
8 dym., 154 mk. (23 kat., 131 prot.) i 277 ha,
(158'4 roli, 5'6 łąk, 8'4 lasu, 3'8 nieuż. i 100'9
wody); cz. doch. grunt. 2123 mrk; chów o-
wiec. Roczne sprawozdanie z domu sierót o-
głoszono drukiem w r. 1879 w języku nie-
mieckim. Le6nictwo, o 1 dm. z 7 mk., wchodzi
w skład dóbr skwirzyńskich. E. Cal.
Hokito 1.) wś nad rz. TopIą, hr. szary-
skie, ma kościół katol. filialny; lasy, 353 mk.
2.) H. Humen8ki i Zbucki, węg. Homonna-, Iz-
ougya-Rokito, dwie wsi w hr. ziemneńskiem
(Zemplin), przedzielone potokiem. Kościół par.
gr.-kat., uprawa roli, 698 mk.
Bokitów, pow. krasnostawski, gm. i par.
Turobin. W 1827 r. było 25 dm., 171 mk.
Hokitowe 1.) jezioro na obszarze Orzełka,
wsi położonej w pow. złotowskim. 2.) H.,
jezioro w kluczu pogódzkim, pow. starogardz-
ki; należało do cystersów w Peplinie (ob.
Opactwo peplińskie przez kś. Kujota, str. 411).
Poraz pierwszy napotykamy je w podrobio-
nym dOkum. z 1269 r. przy ograniczeniu Po-
gódek (ob. Perlbach, P. U. B., str. 192).
BokitowizllO, fol., pow. włocławski, gm.
Chodecz, par. I,ubień, ma 21 mk.
Bokity, wś nad rz. 1YIiadziołką, pow. świę-
ciański, w 3 okr. pol., gm. łloduciszki, okr.
wiejski Rokity, o 49 w. od Swięcian, ma. 15
dm., 121 mk., w tej liczbie 115 kat. i 6 żyd.
(w 1864 r. 41 dusz rewiz.). W skład okręgu
wiejskiego wchodzą wsie: Barsuczyzna, Bara-
niszki, Kojry, Moskaliszki, Maszule, Rokity,
Rymaldziszki, Spijatyszki, Turły iWoidonie,
oraz dwa zaśc. Grygalewszczyzna, w ogóle
388 dusz rewiz. włościan uwłaszczonych i 14
jednodworców.
Hokity al. Rokiety, grupa domów i folw.
w Dobrotworze, pow. Kamionka Strumiłowa.
Hokity 1.) niem. Gro88 Rakitt, wś w Pome-
ranii, pow. słupski, obwód wójtowski Buchów-
ko; 662 ha. W 1885 r. 33 dm., 37 dym., 285
mk., 8 kat., 261 ew., 16 żyd. 2.) B., dobra
ryc., tamze, 1064 ha.
Hoklas, wś, pow. szczycieński, st. p. Malga.
Bokliszki, wś, pow. oszmiański, w 30kr.
Rok
pol., gm. Dziewieniszki, okr. wiejski i dobra
Umiastowskich Konwaliszki, 06 1 /, w. od gmi-
ny a 53 w. od Oszmiany. ma 6 dm., 49 mk.
katol.
Hokocin, 1648 i 1717 Rokoczyn, niem. Ro-
k08chin, dobra ryc., pow. starogardzki, st. p. i
kol. i par. kat. Starogard, 5 klm. na zach. od!.,
780 ha obszaru (124 lasu, 36 łąk, 568 roli);
czysty dochód wynosi 5460 mrk. Szkoła kat.
liczyła 1887 r. 83 dzieci. W skład dóbr wcho-
dzi młyn Rokociński (1885 r. 3 dm., 31 mk.)
i os. leśno R. (2 dm., 67 mk.); gorzelnia, hodo-
wla bydła. Cały klucz liczył 1869 r. 263 mk.,
173 kat., 90 ew., 18 dm.; 1885 r. zaś 18 dm.,
59 dym., 330 mk., 225 kat., 105 ew. R. leży
nad strug1\ do Piaśnicy uchodząc!!!. Około
1850 r. znaleziono tu kilka srebrnych monet
duńskich, z wizerunkiem Ethelberta i napi-
sem: "Ethelbert dux Anglorum". Ksi1\żę ten
żył w IX w. Napotykamy R. w dok. z XII
W. pod nazwą, Ricosino, później pod mianem
Rykosyn i Ricossev. R. 1198 nadaje ks. Grzy-
mysław tę wś joanitom w Starogardzie (ob.
P. U. B. v. Perlbach, str. 10). Dobra R. po-
siadali dawniej Brantowie (ob. Kętrz., Oludn.
pol., str. 201) i Grąbczewscy, którzy tu
utrzymywali prywatn1\ kaplicę niedaleko dwo-
ru we wsi. W r. 1780 ówczesny bisk. Ry-
biński odnowił dla niej przywileje na odpra-
wianie mszy św. Kaplica ta dziś już nie ist-
nieje (ob. Utracone kościoły przez Fankidej-
skiego, str. 246). Według taryfy z r. 1648,
gdzie uchwalono pobór podwójny a akcyzę
potrójn1\, płacił w R. Willembrok sumatim 28
fI. 20 gr. (ob. Roczn. T. P. N. w Pozn., 1871,
str. 173). Podług taryfy na symplę z r. 1717
płacił. R. 1 zł. 22 gr. 9 den. (Cod. Belnensis
w Peplinie, str. 83). Mesznego dawał R.
1710 r. 10 korcy żyta i tyleż owsa (ob. Wi-
zytacya Szaniawskiego, str. 110). KIJ. Fr.
HokocillO, wś włośc., pow. sochaczewski,
gm. i par. Iłów, ma 62 mk., 153 mr.
Hokois (w dokum. z 1595 r.), niwa we wsi
Szunoławki, we włości widuklewskiej (pow.
rossieński), 18 prętów rozległa.
Hokońce, wś włośc., pow. trocki, w 4 okr.
pol., gm. Niedzingi, okr. wiejski Mieszkucie,
o 7 W. od gminy a 63 w. od Trok, ma 10 dm.,
92 mk. kat. (w 1864 r. 34 dusz rewiz.); nale-
ży do dóbr skarbowych Daugi.
Hokoschin (niem.), ob. Rokocin.
Hokoschin, ob. Ryko8zyn.
Bokosowo al. Roko880WO, przez pewien
czas Roksen i Roxen, wś i domin. w pow. krob-
skim (Gostyń), o 6 klm. na zachód od miasta
powiat., nad strumieniem, który spływa do
Kopanicy Polskiej, dopł. Baryczy; par., poczta
i st. dr. zel. w Poniecu o 7 klm. W r. 1310
wchodziło R. w skład pow. ponieckiego; 1393
r. pisał się Kotarba Rokosowski, a w r. 1398

Rok
:Mikołaj z R.j około r. 1564 płacono bisk. po-
znańskim z 8 1 / 2 łan. osiadłych po 12 gr. ferto.
nów; w 1'.1580 należało R. do trzech Rokosow-
skich, z których Adam posiadał 1 łan i 1 za-
grodnika; Andrzej 1 łan, 2 zagrodn., 1 komoro
i osadnika; a Jakub 8 1 /, łan., 4 zagrodn., 30
owiec i wiatrakj około r. 1793 dziedziczył tę
majętność Jan Lipski, później Mycielscy.
Wykopano tu podobno rzadkllj popielnicę z 0-
zdobnllj obwódkllj bronzowllj. Wś ma 25 dm.,
173 mk. i 210 ha. obszaru (176 roli, 17 łlljk);
hektar roli przynosi 14'10, łąk 24'67 mrk
czyst. dochodu. Dominium ma 11 dm., 236
mk. (224 kat., 12 prot.) i 795'71 ha obszaru
(369'89 roli, 120'39 łlljk, 68'22 past., 221'13
lusu, 15'15 nieuż. i 0'93 wody); czysty doch.
grunt. 9404 mrk; pałac i cegielnia; właścicie-
lem jest ks. Czartoryski. Widok pałacu po-
dały Kłosy (Nr. 844). E. Cal.
Rokosz, os. młyn. i os. karcz., pow. słu-
pecki, gm. Kazimierz, par. Cienin Kościelny,
odl. od Słupcy 6 w., mają 2 dm., 12 mk.
Rokoszanka, uroczysko nad rzką Syrcem,
w pobliżu Kijowa, własność niegdyś domini.
kanów kijowskich.
Rokoszwal' al. Szawulicha, ob. Buki i Łe--
bedyn (V, 642).
Rokotany 1.) wś i dobra nad jez. Surgłoć,
pow. trocki, w 4 okr. poL, gm. Niedzingi, okr.
wiejski Mieszkucie, 05 w. od gminy a 64 w.
od Trok; fol. ma 1 dm. i 9 mk. kat.; wś zaś
11 dm., 103 mk., w tej liczbie 98 kat. i 5 żyd.
(w 1864 r. 38 dusz rew.). W 1866 r. własność
Czyżów; włościanie wnieśli 549 rs. 68 kop.
wykupu za wydzielone grunta. 2.) R., fol.
szlach., tamże, 064 w. od Trok, 1 dm., 14
mk. kato!.
Rokotów, fol. i dobra nad rz. Gągoliną,
pow. sochaczewski, gm. i par, Kozłów Bisku-
pi, odl. 4 W. od Sochaczewa, ma 158 mk., go-
rzelnię z produk. na 40,000 rs., cegielnię, wia-
trak, staranne gospodarstwo rolne. W 1827 r.
było 17 dm., 166 mk. Dobra R. składały się
w 1872 r. z fol. Rokotów i Orłów, rozl. mr.
1008: fol. R. gr. or. i ogr. mr. 466, łąk mr.
42, wody mr. 3, nieuż. mr. 30; bud. mur. 18,
z drzewa 10; płodozmian 7 i 8-polowy; fol.
Orłów gr. 01'. i ogr. mr. 359, łąk mr. 8, lasu
mr.82, nieuż. mr. 18; bud. mur. 4, z drzewa
1j płodozmian 4 i 8-polowy. W skład dóbr
wchodziła poprzednio wś Marcinów al. Emi-
lów os. 8, z gr. mr. 111.
Roków, wś, pow. wadowicki, u ujścia Kle-
czówki do Skawy z praw. brzegu, 3'7 klm. na
płn.-wschód od Wadowic. Graniczy na płn.
z Witanowicami i Babicą, na płd. z KleczlIj
Dolną. Ku wschodowi przypiera do wzgórz
ze szczytem Kleczą (386 mt.). We wsi znaj-
dują się dwa młyny i zabudowania więk. po-
siadłości (5 dm., 68 mk.). Par. rz.-kat. i urz.
Rok
715
poczt. w Wadowicach. Liczy 32 dm. i 268
mk., 254 rz.-kat. i 14 izrael. Posiadłość więk.
(Józ. i K. Neumayer) ma obszaru 135 mr. roli,
6 łąk i ogr., 10 past. i 20 mr. Jasuj mn. pos.
96 roli, 10 łąk i 22 mr. past. Gleba jest glin-
kllj urodzajnllj, lasy przeważnie świerkowe. Wś
należała zdawna do klasztoru zwierzynieckie-
go. W dyplomie Bolesława Wstydliwego z 30
maja 1254 r., danym w Korczynie (Kod. kat.
krak. Piekosińskiego, I, 53), napisano mylnie:
"Noków cum Thaberna, pratis et utroque lit-
tore flunij Scaue". Po pierwszym rozbiorze
przyłączono tę wieś do funduszu religijnego
a już w bieżącym wieku sprzedano. Mac,
Rokowdzie - Bumbuliszki - Gojwitis - Pawisz-
kielis-Promolkarpi (w dok. z 1596 i 1599 r.),
niwa we wsi Lale, we włości widuklewskiej
(pow. rossieński), na trzy beczki posiewu żyta.
Roksycka 'Vola, ob. Niewierków, pow.
rossieński.
Rokszino, wś, zachodzlljca w aktach grodz-
kich poznańskich pod r. 1391, zdaje się być
wsią, Rosko w pow. czarnkowskim, nad Note-
cią" na wschód od Wielenia.
Rokszyce 1.) wś i fol. nad rz. Białką, pow.
rawski, gm. Maryanów, par. Biała, odl. 13
w. od Rawy. WŚ ma 2 dm., 51 mk.. 77 mr.j
fol. 2 dm., 25 mk. Fol. R. rozl. mr. 173: gr.
Ol'. i ogr. mr. 160, łlljk mr. 9, nieuż. mr. 4j
bud. mur. 3, z drzewa 3. 2.) R. al. Roksyce,
w XVI W. Rokmycze i Rokzycze, wś i fol., pow.
piotrkowski, gm. Szydłów, par. Piotrków, odl.
6 w. od Piotrkowa, przy drodze do Bełchato-
wa. Fol. ma 6 dm., 59 mk.j wś 30 dm., 252
mk. W 1827 r. było 26 dm., 256 mk. Dobra
R. składały się w 1885 r. z fol.: R. i Wólka.
Rokszycka, rozl. mr. 1796: fol. R. gr. Ol'. i
ogr. mr. 968, łąk mr. 63, past. mr.23, lasu
mr. 443, nieuż. mr. 41; bud. mur. 11, z drze-
wa 9; fol. Wólka Rokszycka gr. 01'. i ogr. mI'.
241, łlljk mI'. 10, nieuż. mr. 6; bud. mur. 4,
z drzewa 6; las urządzony. Wś R. os. 66,
z gr. mr. 235; wś Dąbrówka os. 8, z gr. mI'.
52. Na początku XVI w. łany kmiece dawa-
ły dziesięcinę klasztorowi w Witowie, zaś ła-
ny folw. plebanowi w Piotrkowie (Łaski, Lib,
Ben., II, 224).
Rokszyce, rus. Rokszyczi, wś, pow. prze-
myski, 12 klm. na płd.-zach. od sądu pow.
w Przemyślu, 3 klm. od urz. poczt. w Olsza-
nach, 8 klm. od urz. tel. w Krasiczynie. Na
płn.-wsch. leżą Prałkowce, na wsch. Witu-
szyńce, na płd. Brylińce, na płn.-zach. Olsza-
ny. Połud. część wsi przepływa pot. Głęboki
od Olszan do Bryliniec. W jego dolinie leżą
zabudowania wiejskie (258 mt.). Na półn.
granicy dochodzi wznies. do 407 mt. Na le-
wym brzegu pot. Głębokiego leży t. zw. " We-
rzynka", fol. i zagrody włościańskie. Własn.
więk. (Eugeniusza Kotkowskiego) ma roli Ol'.

716
Rtk
301, ł"k i ogr. 26, past. 59, lasu 496 mr.; wł.
mn. roli Ol'. 321, łąk i ogr. 67, past. 34, lasu
6 mr. W r. 1880 było 66 dm., 448 mk. w gm.,
4 dm" 21 mk. na obsz. dwor.; 66 rz.-kat., 385
gr.-kat., 18 izrael.; 66 Polaków, 400 Rusinów,
3 Niemców. Par. rz.-kat. w Krasiczynie, gr.-
kat. w Cisowie. We wsi jest cerkiew. Lu. Dz.
Bokszycka Wólka, wś i fol., pow. piotr-
kowski, gm. Szydłów, par. Piotrków. Należy
do dóbr Rokszyce.
Bokszyn 1.) mylnie Rakszyn i Rukszyn, po-
tok., bierze początek w obrębie gm. Kamienia,
w pow. kaluskim, płynie na płn.-zach., a za-
siliwszy się z lew. brzegu nieznaczną strugą,
tworzącą wschod. granicę tejże gminy, zwraca
się na północ a przepłyna,wszy obszar Berto-
Mw zwraca się na wschód i na wschod. krań-
cu Bertohów przyjmuje z praw. brzegu pot.
Wiśniówkę i wpada z praw. brz. do Łomnicy.
Długość biegu 9 klm. 2.) B., zowie się da-
wne łożysko ramienia Sanu, które oddzielało
gm. Pniów od Antoniowa (w pow. tarnobrze-
skim). Ramię to, zwane także pot. Pniowskim,
tworzy tu kilka stawków, pospolicie łachami
zwanych. Br. G.
Rokszyn, grupa domów we wsehod. stro-
nie Buska, pow. Kamionka Strumiłowa.
Roktowieszki, zaśc., pow. wileński, w 3
okr. pol., gm. i okr. wiejski Malaty, o 10 w.
od gminy, 5 dusz rewiz; należy do dóbr skar-
bowych Roupiszki.
Bokusy al. Rakusy, niem. Roks, węg. Ro-
kusz, według Staszica Rokuzany, wś w hr. spi-
skiem, pow. tatrzański, nad pot. Krumseifen,
dopł. Czarnej 'Vody, uchodzącej do Popradu,
o 7 klm. na płn.-zach. od Kieżmarku, a 5 klm.
na zach. od Białej spiskiej, na płd.-wschod.
stoku Tatr spiskich. Leży na rozległem, po-
łożystem wzgórzu (756 mt.), w małej kotlin-
kowatej dolinie, wznies. 704 mt. U stóp półn.
tego wzgórza rozpościera się łąka, wśród któ-
rej sączy się pot. Czarna Woda. W 1880 r.
było 108 dm., 659 mk, Słowaków i Niemców.
Pierwszą wzmiankę o R.. spotykamy pod r.
1307 u Fejera (Cod. dipl. Hungariae, t. 8, cz.
I, str. 247). W dokum. nosi nazwy: Rochus,
Buchus. 'Vieś posiada dwa kościoły filialne:
katol. i prot. Kościół kat. p. w. św. :Marcina
należy do par. w Kieżmarku. Kościół prot.
również do par. ewang. w Kieżroarku. Gmina
ewang. otrzymała zezwolenie na budowę ko-
ścioła r. 1797.; koszta budowy wynosiły 1227
złr. Protestantyzm rozszerzył się tu już
w XVI w. Około r. 1550 kaznodzieją był
Piotr Pretorius, 1624 Grzegorz Arelt, syn Ja-
na Arelta, kaznodziei w Spiskiej Sobocie; r.
1660 Jerzy Veisz. Istniały tutaj szczawy i
kąpiele mineralne. Dziś znajduje się jeszcze
jeden zdrój szczawy, Urząd poczt., tel., po-
datk. i sąd. w Kieżmarku. Br. G.
RoJ
Bokutów, Grochuthow w Długosza (Lib.
Ben., III, 24), Pokuthowo w Łaskiego (L. B.,
II, 77), wś i fol., pow. pleszewski, o 10 klm.
na płn.-wschód od Pleszewa, na lew. brzegu
Prosny, przy ujściu Neru, zwanego niewła-
ściwie strugą Rokutową. Par. i poczta w Gro-
dzisku, st. dr. żel. w Pleszewie. Około 1160
r. Eudoksya, druga żona Mieczysława, nadała
klasztorowi miechowskiemu majętno&ć Gro-
dzisko, w której skład już wówczas wchodzió
miały: R., Modłowa, Sierszew i Janków Kucz-
kowski. Za czasów Długosza płacono w R.
bożogrobcom miechowskim po 8 szkotów czyn-
szu z łanu kmiecego i dziesit}cinę snopow<\.
W r. 1566 zamienił klasztor Grodzisko, Jan-
ków, Sierszew i R. na Głuchów pod Skalmi-
rzem, wś lich<\, jak twierdzi Nakielski (:Miech.,
677), nicwytrzymując<\ porównania z maję-
tności<\ grodziska,. Sprawcą tej wyrządzonej
klasztorowi krzywd y był Jan Zborowski, sta-
rosta odolanowski; zdaje się, że i biskup An-
drzej Zcbrzydowski przyczynił się do prze-
prowadzenia tej zamiany (ob. Acta Hist., I,
n. 750). W r. 1579 posiadał Maciej Przyby-
sławski czyli Micrzyński na R. 2 łany osiadłe,
3 zagrodn., 2 smolarzy i 1 komorn., a w r.
1618 Maciej :Maniecki 2 łany, 4 zagrodn., 2
komorn., 1 smolarza i młyn o jednem kolo
walnem. Wś ma 32 dm., 225 mk. (221 kat.,
4 prot.) i 237 ha obszaru (157 roli, 10 łąk, 10
lasu). Folwark wchodzi w skład majętności
Grodzisko; ma eegielnię, 8 dm. i 121 mk.;
właścicielem jest ordynat hr. Taczanowski
na Taczanowie. E. Cal.
Bola al. Rala, zaśc. w północ. części pow.
borysowskiego, w 3 okr. pol. i par. kato!.
Dokszyce, przy drożynie ze wsi Afcrowszczy-
zny do zaśc. Uleniec, ma 2 osady; miejsco-
wość dość leśna, grunta lekkie, kamieniste.
Rola, futor, pow. mohilowski, w 3 okr.
pol., gm., par. i st. poczt. Szarogród. 'V 1868
r. miał 9 dm.
Rola Kozlowska, wólka należąca do Nie-
szkowic Wielkich, pow. bocheński, 7 dm., 47
mk. katol.
Roland (niem.), dobra nad rzka, Homula"
pow. elbląski, st. p. i par. kat. Elbląg (odl.
2.5 klm.), razem z wyb. Kupferhammer (3
dm., 14 mk.) obejmuje 139 ha. Czysty dochód
z gruntu wynosi 1457 mrk. W 1869 r. było
w R. 25 mk., 5 kat., 20 ew., 1 dm.; 1885 r.
5 dm., 12 dym., 54 mk., 9 kat., 45 ew. w obu
miejscowościach razem. R. 1779 pozyskał bu-
downiczy młynarski Pahlau część boru tutej-
szego w wieczystą dzierżawę; kanon wynosił
rocznie 40 tal. "'IV 1791 r. urządził tu hamer-
nię, którlł sprzedał r. 1795 za 13,000 tal. (ob.
Der Elbinger Kreis v. Rhode, str. 129).
Rolandseck, fol., pow. Jllogilnicki, okr.
wiej ski Duszyńskie Holendry (Duszno), pocz-

Roi
ta w Trzemesznie o 5 klm., ma 3 dm., 41 mk.
i 140 ha obszaru: czys. doch. grun. 1250 mrk.
Rolanka, uroczysko, pow. bielski gub. gro-
dzieńskiej, w 1 okr. pol., gm. Łosinka, o 26
w. od Bielska.
Rolbik, niem. Rollbick, wś, pow. chojnicki,
st. p. Brusy, par. kat. Leśno (o P/2 mili),
szkoła Widno. Przez wś płynie rzka Zbrzy-
ca (Sbritze), lewy dopływ Brdy; obszar 1163
ha (65 lasu, 9 łąk, 191 roli). W 1868 r. 29
bud., 17 dm., 214 mk., 208 kat., 6 ew.; 1885
r. 21 dm., 39 dym., 228 mk., 218 kat., 10 ew.
R. 1350 nadaje komtur tucholski Konrad Vul-
lekop uczciwemu Ehestlein karczmę uff der
Rorbeck jure culmensi wraz z rolą nad strugą
i 10 mr. łąk za domem nad rz. Otocznik. Daje-
my mu także trzeci fenik, gdyby przyszło do
burd między jego gościami; czynsz ma wyno-
sić 2 grzyw. (ob. Wyciągi kś. Kujota w Pe-
plinie). Według taryfy z roku 1648, gdzie
uchwalono pobór podwójny a akcyzę potrójną,
płacili w R. poddani od 2 karczem 2 fI. 20
gr. (ob. Roczn. T. P. N. w Pozu., 1871, str.
186). W lustracyi ststwa tucholskiego z r.
1664 czytamy: Pustkowie Rulbieckie: Jan
Rulbicki za prawem krzyżackiem od Włady-
sława IV potwierdzonem r. 1635 mniejszą
pieczęcią, daje 19 fl. R. zaliczono wówczas
do klucza kosobudzkiego al. zaborskiego.
R. 1710 należał R. do par. brzeskiej i dawał
mesznego 1 korz. żyta (Wizytacya Szaniaw-
skiego, str. 67). Kś. Fr.
Rolce, lesiste wzgórze na obszarze Pa-
portna, w pow. dobromilskim.
Role, wś, pow. łukowski, gm, Celiny, par.
Łuków, ma 61 dm., 345 mk., 1187 mr. W r.
1827 było 59 dm., 286 mk. Według reg. pob.
pow. łukowskiego z r. 1531 wś szlachecka
Role (Rogale, w r. 1533) w par. Łuków, mia-
ła w jednej części 1/ 2 łanu, w drugiej 2 łany.
W r. 1580 Stanisław Rola płacił wraz z są-
siadami od 8 włók, które sami orzą, fI. 4, od
3 zagród na rolach gr. 18, od zagrody bez roli
gr. 4, od komornicy bez bydła gr. 2. Suma fl.
4 gr. 24 (Pawiński, Małop., 382, 392, 412).
Role 1.) al. Górny FolwaJ'k, fol. na obszarze
Wojakowej, w pow. brzeskim. .) H., wio-
ska w obrębie gm. Suchy, pow. żywiecki, li-
czy 99 dm., 699 mk. Br. G.
Rolek, os. przy fol. Kamienica, pow. lip-
nowski.
Roleśnia, rzeczka, dopływ Wereśni (pra-
wego dopł. Uszy).
Rolewo, ob. RlIlewo.
Rolice al. RlIlice, wś, pow. łowicki, gm. i
par. Bielawy, odl. 26 W. od Łowicza, 2 w. od
Bielaw, ma 21 dm., 21 osad włościańskich,
168 mk., 328 mr. W 1827 r. było 3 dm., 20
mk. W 1646 r. Stanisław z Popowa Witow-
ski, kasztelan sandomierski, sprzedał J. M.
Roi
717
Bykowskiemu za 150,000 fI. klucz bielawski,
do którego R. należały. Wówczas fol. R. le-
żał w woj. łęczyckiem, pow. orłowskim, miał
dom, oborę, stodołę, bydła sztuk 21, gęsi 33,
kokoszy 31, kmieć 1 (który miał własne 4
woły i 2 konie). W 1662 r. nastąpił dział po-
między braćmi i R. dostał Jan Władysław
Bykowski, podczaszy łęczycki. R. Ocz.
Rolicze, wś, pow. święciański, w 4 okr.
po1., gm. Wiszniewo, okr. wiejski Now;oale-
ksandrowo, o 9 w. od gminy a 66 w. od Swię-
ciau, ma 15 dm., 197 mk., w tej liczbie 142
prawo sł. i 55 kato1. (podług spisu z 1864 r.
59 dusz re wiz.); należy do dóbr Czurlony
Boczkowskich.
Roliszki, zaśc. i fol., pow. poniewieski,
w 4 okr. poL, o 66 w. od Poniewieża.
Rolizny, część wsi Czarkówka, w pow.
bielskim gub. grodzieńskiej, ob. Pierlejówka
(t. VIII, 97).
Rolki, wś w dawnem woj. podlaskiem, zie-
mi drohickiej, należąca do rozległych dóbr
ciechanowieckich, w roku 1590 dziedzictwo
Krzysztofa Rawicza Witanowskiego i żony
jego Elżbiety Ciechanowieckiej (Herbarz K.
Milewskiego, str. 71). M. Wit.
Rolki, niem. Rollkoff, wś na po1.-prus. :Ma-
zurach, pow. jańsborski, odl. 4 klm. od grani-
cy król. polskiego, tyleż od Biały, st. p, i te1.
Istniały już r. 1480; ob. Nagórki.
Rollnau, wś, pow. morąski, st. p. :Maldeu-
ten, 20 dm., 167 mk., 167 ha.
Rolniczyn, po łotew. Rulniczyns, wś, pow.
dyneburski, gm. i par. Dagda, własność Buj-
nickich.
Rolniki (ChoTIIsk), dobra, pow. kobryński,
w 4 okr. pol., gm. Chomsk, o 52 W. od Ko-
brynia.
Rololf, fol. dóbr pryw. Telssen, w okr. ha-
zenpockim, pow. i par. grobińska (Kurlandya).
Holów 1.), rus. Roliw, wś, pow. drohobyc-
ki, 15 klm. na płn.-wschód od Drohobycza, 10
klm. od Medenic, 6 klm. od st. kol., urz. poczt.
i te1. w DobrowIanach. Na płn. leżą Hruszów,
Tynów i Litynia, na płd.-wschód Wróblowice
i Lipowice, na płd.-zach. Rychcice, na zachód
Dobrowlany. Półn. część wsi przepływa Tru-
dnica, dopływ Tyśmienicy. Wchodzi ona tu
od zach. z DobrowIan a płynie na płn.-wsch.
do Lityni. Dolina Trudnicy moczarzysta. Dla.
osuszenia poprowadzono kanał wzdłuż grani-
cy półn. Na praw. brzegu Trudnicy leżą za-
budowania wiejskie. Część wschod. wsi zwie
się "Bojary", zachodnia "Zagacie". Do ob-
szaru dwor. należą folw.: Brysnik, Łastowiec-
czyzna i Wyhadówka, karczma Tuzy i dwo-
ry: Nanowszczyzna i Zofiówka. Własn. więk.
(Feliksa Firleja i spółki) ma roli Ol'. 420, łąk
i ogr. 231, past. 17, lasu 271 mr.; wł. mn. roli
Ol'. 776, ł"k i ogr. 362, past. 496, lasu 113 mr.

718
Roi
W r. 1880 było 224 dm., 1124 mk w gminie,
23 dm., 158 mk. na obsz. dwor.; 56 rz,-kat.,
1128 gr.-kat., 59 izrael.; 123 Polaków, 1099
Rusinów, 60 Niemców. Par. rz.-kat. w Mede-
nicach, gr.-kat. w miejscu, dek. drohobycki,
dyec. przemyska. We wsi jest cerkiew dre-
wniana, szkoła etat. l-klas. i kasa pozyczk.
z kapit. 3045 złr. 2.) B., ob. Rul6w. Lu. Dz.
Rolów Wiel'ch, wzgórze na Podhalu no-
wotarskiem, w obrębie Zubsuchego, w pow.
nowotarskim, przy drodze ze Zubsuchego do
Skrzypnego, wznosi się 1013 mt. npm. Miejsce
znaku triang. Br. G.
Rom, Roma, pow. wągrowiecki, ob. Rzym.
Romachów, wzgórze polne na płn.-wschód
od wsi :Myszkowic, w pow. tarnopolskim, po
wschod. stronie gościńca z Trębowli do Tar-
nopola, na lew. brzegu Seretu, 355 mt. npm.
(szt. gen.). Miejsce znaku triang. Br. G.
Komachy, .grupa domów w J(amionce Wo.
łoskiej, row. Rawa Ruska.
Romacza, ob. Romata.
Bomajnie 1.) dobra, pow. kowieński, w 1
okr. pol., o 5 w. od Kowna; własność Pusłow-
skich. 2.) B., dobra, tamze, 07 w. od Kowna;
własność Zagórskich. 3.) R., dobra nad Nie-
wiażą, tamże, o 6 w. od Kowna; własność nie-
gdyś Szymona Syrucia, kasztelana witebskie-
go, następnie Prozorów, później MedekBzów,
z których Adam po 1863 r. sprzedał Wakse-
lowi. 4.) B., dobra, tamże, o 7 w. od Kowna,
własność L. Nartowsldego. 5.) B., dobra,
tamże, o 6 w. od Kowna, własność 1. Nartow-
skiego. 6.) R., zaśc, tamże, 05 w. od Kowna.
7.) R., dwór tamże, o 5 1 /, w. od Kowna. Nie-
którzy historycy przypuszczali, że jedno z R.,
będące przed 1860 r. własnością hr. Benedyk-
ta Tyszkiewicza, było starożytnem Romowe,
właściwie Rumowe (ob.), miejscem świętem
11 pogan litewskich, czemu jednak przeczy
Buszyński (Brzegi Niewiaży, str. 5).
RomalJ, mały zaśc. nad rzką Pierszajką,
dopływem Isłoczy, na zachod. krańcu pow.
mińskiego, przy drożynie z mka Pierszaj do
wsi Hołub, w 2 okr. pol. rakowskim, gm. Pier-
8zaje; od południa rozciąga się na kilkanaście
wiorst kw. błoto Babie. A. Jel.
Romańce 1.) wś, pow. nowoaleksandrow-
I!!ki, w 4 okr. pol., o 7 w. od Nowoaleksan-
drowska. 2.) R., wś, pow. wiłkomierski, gm.
Traszkuny, o 29 w. od Wiłkomierza.
Romanczuki, wś rząd. nad jeziorem, pow.
dzisieński, w 1. okr. pol., gm. Wierzchnie,
akr. wiejski Udział, o 10 w. od gminy a 50
w. od Dzisny, ma 5 dm., 49 mk. prawosł. (22
dusz rew.).
Romaliczyce, pow. radomyski, ob. Roma-
nówka.
KomalJdorf, kolonia, pow. radomyski, w 3
Rom
okr. pol., gm. Potijówka, o 15 w. od Rado-
myśla, ma 65 mk.
Romanejcze, wś, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 okr. pol., o 53 w. od Nowoaleksan-
drowska.
RomalJestie, wś na lew. brzegu pot. Ho-
rajca, dopł. Sucza wy, pow. i obw. sąd. su-
ezawski, po wschod. stronie gośc. suczawsko-
sereckiego, 20 klm. na płd. od Seretu, 14 klm.
na płd.-wsch. od Radowiec, a 18 klm. na płn.-
zach. od Suczawy. Graniczy od płn. z gm.
Graniczestie i Gawronami, od wsch. z Kali-
nowcami Jenackimi, od płd.  Jakobestie a od
zach. ze Słobodzią nad Suczawą i Milleszow,
cami. Wznies. wsi koło cerkwi 347 mt. npm.
We wschodniej części rozpościera się las ze
szczytem Okupem (495 mt.); w połud. stronie
folw. Korniec i przys. Rakowa. W 1869 r.
obejmował obszar gminy 1028 ha 32 ar. 58
mt. kw.; było 164 dm., 760 mk. (384 męż.,
376 kob.); w 1880 r. 138 dm., 617 mk. (303
męż., 314 kob.). Pod względem wyznania 9
kat., 594 gr.-orm., 12 żyd., 2 in. wyzn.; 13
Niemców, 19 Rusinów, 582 Rumunów, 3 in.
narodowo 1 est tu cerkiew gr.-orm, p. w. św.
Mikołaja, drewniana, zbudowana w 1759 r.
przez gminę. Do par. należą wsi: Gawreny,
z cerkwią filialną p. w. św. Dymitra, Słobo-
dzia nad Suczawą, z cerkwią filial. p. w. św.
Mikołaja i Jakobestie. Według szem. dyec.
archiep. gr.-orm. z 1885 r. było w parafii 439
rodzin, 1662 dusz; 127 dzieci obowiązanych
uczęszczać do szkoły (73 chłop. i 54 dziew.).
St. poczt. Słobodzia nad Suczawą. Własność
Bogdana, Józefa, Łukasza i Emanuela Botu-
szanów. BI'. G.
Romanie, okolica, pow. kowieński, w 1
okr. pol., o 44 w. od Kowna.
Romanie, nazwa części jednego z pasu Be-
skidu karpackiego, w pow. stryjskim (ob. t.
IV, 397).
Romaniec 1.) młyn w Bielawcach, pow.
brodzki. 2.) R., młyn na obszarze dwor. Nie-
mirowa, pow. Rawa Ruska.
Romaniki i RQmaniszyny, grupy domów
w Jazłowie Starym, pow. jaworowski.
Romalliowce, pasmo górskie w pow. stryj-
skim, ob. Hutar.
Romanisch 1.) Alt-Frataut (niem.), ob.
Stare Fratowce. 2.) R.-Badautz, ob. Badowce.
3.) R.-Satulma1'e, ob. Satulmare. 4.) R.-Tere-
blestie, ob. Terehlestie.
Romaniszczy, wś, pow. bobruj ski, w 2
okr. pol. paryckim, gm. Czernin, ma 18 osad;
grunta piaszczyste. A. Jel.
RomalJiszka 1.) uroczysko w dobrach Po-
kopyrniach, we włości rossieńskiej (w dokum.
z 1581 r.). 2.) B., uroczysko w dobrach Kol-
nujach, we włości rossieńskiej (w dok. z r.
1583). 3.) R. (w dok. z 1584 r.), niwa na 4

Rom
beczki posiewu żyta, w dobrach Golniach, we
włości jaswońskiej (w pow. kowieńskim).
Bomaniszki 1.) wś i fol., pow. wyłkowy
ski, gm. Pl)jeziory, par. Szumsk, odl. od Wył-
kowyszek 17 w., ma 16 dm., 156 mk. W 1827
r. było 15 dm., 93 mk., par. Wyłkowyszki.
2.) 8., wś, pow. wylkowyski, gm. i par. Wył-
kowyszki, odl. od Wylkowyszek 4 w., ma 4
dm., 27 mk. W 1827 r. było 4 dm., 27 mk.
3.) H. al. Rymasfyszki, wś, pow. władysła-
wowski, gmina Swiatoszyn, par. Poniemoń
Ferg., odl. od Władysławowa 44 w., ma 3
dm., 22 rok. 4.) H., pow. władysławowlilki,
gm. Leśnictwo, par. Władysławów, odI. od
Władysławowa 10 w., ma 8 dm., 50 rok.
W 1827 r. było 7 dm., 66 rok. Wchodziła
w skład dóbr rząd. Leśnictwo. 5.) H., wś
nad Niemnem, pow. władysławowski, gm.
Kidule, par. Sudargi, odl. od Władysławowa
37 w., lezy przy samej granicy od Prus, po-
siada przykomórek celny, ma 18 dm., 164
mk., 686 mI'. W 1827 r. było 21 dm., 143
mk. W chodziła w skład dóbr rząd. Kidule.
Homalliszki 1.) folw. i dobra nad stawem
i pot. Pieleka, pow. święciański, wlokl'. pol.,
gm. Łyntupy, okr. wiejski Romaniszkij folw.
ma 31 mk. katoI. i 4 żydów; własność Dow-
giałłów; włościanie wnieśli 10,408 rs. 12 kop.
wykupu za wydzieloną ziemię. W skład o-
kręgu wiejskiego wchodzą wsie: Sobołka, Pie-
leka, Zielonka i Girucie, oraz zaśc.: Dziabo-
szyszki, Piotrzyszki, Janowo i Margiszki, w o-
góle 163 dusz rewiz. włośc. uwłaszczonych.
2.) H., zaśc. włośc." pow. święciański, w 2
okr. pol., o 24 w. od Swięcian, 1 dm., 9 mk.
kat. 3.) H., zaśc. szI., pow. trocki, w 1 okr.
pol., o 31 w. od Trok, 1 dm., 14 mk. katol.
4.) H" wś włośc. nad pot. Wirszubką, pow.
wileński, w 2 okr. pol., gm. i okI'. wiejski Mu-
śniki, o 5 w. od g'miny a 41 w. od Wilna, ma
2 dm., 16 mk. katoI. (8 dusz rewiz.); należy
do dóbr skarbowych Dukszty. 5.) H., wś,
pow. wileński, w 2 okr. pol., gm. Mejszagoła,
okr. wiejski Izabelin, o 8 w. od gminy, 18
dusz rewiz.; należy do dóbr Izabelin Wolło-
wiczów. 6.) H., wś szl., pow. wileński, w 4
okr. poL, 037 w. od Wilna, 1 dm., 11 mk.
starowier. 7.) H., zaśc., pow. nowoaleksan-
drowski, w 4 okI'. pol., o 46 w. od Nowoalek-
san1.rowska. 8.) 8., u Buszyńskiego Romasz-
kiszki, dobra, pow. rossieński, gm. Kielmy, o
34 w. od Rossień. 9.) H., folw., pow. rossień-
ski, gm. Szydłów, par. Cytowiany, o 32 w.
od Rossień, własność Prze ciszewskich. W
dokum. z 1595, 6 i 7 r. występują R., folw.
dóbr Cytowiany, we włości widuklewskiej.
W dokumentach występują jeszcze: R. (z
1598 r.), dobra w Poniewieżu, we włości wil-
kijskiej (pow. kowieński); R. (z 1592 i 1596
r.), dobra we włości medygiańskiej (pow. tel-
Rom
719
szewski); R., dwór nad Dubissą, we włości
rossieńskiej i R., niwa w Mejliszka.ch, we
włości tondziagolskiej (pow. rossieński). 10.)
H., wś, pow. rossieński, gm. aleksandrowska,
par. nowomiejska, 0111 w. od Rossień. 11.)
H., wś, pow. szawelski, gm. Popielany, 057
w. od Szawl. 12.) B., folw., pow. wiłkomier-
ski, gm. Zmujdki, o 21 w. od Wiłkomie-
rza. J. Krz.
Homaniszkia 1.) niwa we wsi Kompy, we
włości wilkijskiej (pow. kowieński), w dok.
1593 r. 2.) H. (w dokum. z 1596 r.), uro-
czysko w dobrach Owksztelki, we włości kro
skiej (pow. rossieński). 3.) H" niwa. w do-
brach Golniach, we włości ejragolskiej (pow.
kowieński).
Homalliuki Nowe i Stare, wś, pow. suwal-
ski, gm. Andrzejewo, par. Puńsk, odI. od Su-
wałk 23 w. R. Stare mają 9 dm., 67 mk.; R.
Nowe 14 dm., 83 mk. W 1827 r. było 3 dm.,
32 mk., par. Wiżajny.
Homalliuki, wś nad bezim. dopł. Newdy,
pow. nowogródzki, w 2 okr. pol. horodysz-
czańskim, gm. Koszelewo, ma 5 osad pełno-
nadziałowych; miejscowość dość leśna, lekko
falista. A. Jel.
BomalJiulJY, wś włośc. nad rzką Komajką,
pow. święciański, w 3 okI'. poL, gm., okI'.
wiejski i dobra skarbowe Hoduciszki, o 28 w.
od Swięcian, ma 26 dm., 209 mk., w tej licz-
bie 198 katol. i 11 żydów (w 1864 r. tylko
71 dusz rewiz.).
HomalJka, szczyt w Beskidzie zach., w
dziale płn.-zach., w paśmie poprzecznym, wy-
biegającym od grzbietu granicznego na pół-
noc, mianowicie od Rysanki, hali Lipow;skiej
i Marszałkowej, a kończącym się ponad Zyw-
cem u ujścia Koszarawy do Sły górą Grój-
cem. Wznosi się na gr. gmin Zabnicy, Sopo-
tni Małej i Wielkiej, w pow. żywieckim i do-
chodzi 1366 mt. npm. (szt. gen.). Miejsce zna-
ku triang. Porów. Lipowska Góra. Br. G.
Romanki, folw., pow. kaliski, gm. Pamię-
cin, par. Rychnów, odI. od Kalisza 14 w.,
l dm.
Homanki, w dokum. Romankowo i Roman-
kowce, wś nad strumieniem uchodzącym do
Niemii, pow. mohylowski, okr. pol. Łuczy-
niec, gm. Koryszków, par. Kopajgród, przy
trakcie z Kopajgrodu do Dołhowiec, ma 152
osad, 612 mk., 757 dzies. ziemi włośc., 857
dworskiej, 25 cerkiewnej; cerkiew p. w. św.
Michała, wzniesiona w 1736 r., filialna par.
Kopajgród. Własność niegdyś Borkowskich,
następnie Sulatyckich, dziś ich sukcesorów.
Niegdyś wchodziła w skład ststwa barskiego.
W lustracyi odbytej w 1615 r. przez kaszt.
kamienieckiego Humieckiego , wymieniona
dwukrotnie, raz pod nazwą Romankowce jako
wś w ststwie barskiem podległa lustracyi, do

720
Rom
której, łącznie ze wsiami Agdassów, Screbria
i Jurkowcc, rOBcili Bobie prawo Mytkowie,
powtórnie zaś pod nazwą Romanowo, jako wś
starą sumą onerowana, i wraz z Alcydajowem,
Koraczyńcami, Oziaryńcami, Srebrną, Huch-
rynem, Agdasowem, Serebryją i Jurkowca-
mi należąca prawem dożywotniem do ks. z O-
stroga Radziwiłłowej, kasztelanki trockiej
(ob. Jabłonowski, Lustr. 39 i 68).
Romanki, część Kobylnicy Wołoskiej, w
pow. cieszanowskim.
Romanki, wś na pol.-prus. Mazurach, pow.
lecki, st. p. Bajtkowo, 5 dm., 27 mk., 119 ha.
HOlUaukoucy, ob. Romankowce.
ROlUankowce, ob. Romanki.
ROlllallkowce, mołd. Rornankoucy, duża wś,
pow. chocimski gub. bessarabskiej, gm. R., par.
Chocim, przy drodze z Serbiczan do Seliszcz.
Posiada cerkiew drewnianą, 206 dm. (1868 r.),
zarząd gminny (wołost). Należała do Bala-
nieckiego, potem Komara, dziś Krupeńskiego,
marszałka pow. chocimskiego. X. M. O.
ROlllallkowo, Romanówka, niegdyś Roman-
kawy Kurhan, osada nad Dnieprem, w pow. i
gub. ekaterynosławskiej, na pograniczu pow.
wierchniednieprowskiego, na płn.-zchd od E-
katerynosławia, ma 600 mk., dwie cerkwie,
szkołę, trzy jarmarki bardzo handlowe. Wo-
kolicy znajdowała się pierwotna Sicz kozacka.
Homankowy Kurhan, ob. Romankowo.
ROlllanłówka (w dok. z 1589 r.), niwa na
granicy dóbr Judajn, we włości retowskiej
(pow.rossieński), 2 wł. i 3 mI'. rozległa.
Romanów 1.) wś włośc., pow. gostyński,
gm. i par. Słubice, ma 7 osad, 65 mk., 186
mI'. Wchodziła w skład dóbr Jamno. 2.) H.,
fol w., pow. gostyński, gm. Łąck, par. Gom-
bin, ma 68 mk., 36 mI'. 3.) H., cztery folw.,
pow. łódzki, gm. Rąbień, par. Kazimierz; l-y
ma 1 dm., 69 mr.; 2-i 1 dm., 9 mk., 49 mr.;
3-i 1 dm., 6 mk., 65 mr.; 4-y ma 30 mr. 4.)
R., kol. i os. karcz., pow. łódzki, gm. Gospo-
darz, par, Rzgów; kol. ma 27 dm" 229 mk.,
656 mr. włoBc.; os. karcz. 1 dm., 6 mk., 94
mr. dwors. 5.) 8., folw., pow. łódzki, gm
Puczniew, par. Dalików, ma 1 dm., 10 mk.,
94 mr. W 1827 r. było 1 dm., 6 mk. 6.) Ił.,
wś, pow. kolski, gm. Kościelec, par. Dobrów,
odl. od Koła 4 w., ma 9 dm., 78 mk. 7.) R.,
folw., pow. turecki, ob. Grabieni8C. 8.) R.,
WB i fol., pow. kaliski, gm. i par. I wanowice,
odl. od Kalisza 26 w.; wś ma 3 dm., 46 mk.,
13 mr.; folw. 4 dm., 19 mk. Wś wchodziła
w skład dóbr Główczyn. Fol. R., w 1869 r.
oddzielony od dóbr Główcz}n, rozI. mI'. 212:
gr. Ol'. i ogr. mI'. 180, łąk mI'. 24, nieuż. mI'.
8; bud. z drzewa 11. 9.) 8., kol., pow. radom-
ski, gm. Gębarzew, par. Kowala Stępocina,
odI. od Radomia 9 w., 16 dm., 95 mk., 253
mI'. 10.) R., wś włośc., pow. radomski, gm. i
Rom
par. Jedlińsk, odI. od Radomia 17 w., ma 8
dm., 136 mk., 220 mI'. Wchodziła w skład
dóbr Jedlonka. 11.) H., folw., pow. radomski,
gm. Radzanów, par. W yśnierzyce, odI. od
Radomia 28 w., 22 dm., 104 mk., 702 mł'.
12.) B., os. górn., pow. konecki, gm. Chlewi-
ska, par. Wysoka, odI. od Końskich 36 w., ma
2 dm., 5 mk., 16 mr.; kuźnica żelazna. 13.)
n., os. nad rz. Kamienną, pow. opatowski, gm.
Częstocice, par. Szewna (par. Ostrowiec), odI.
od Opatowa 16 w., ma 1 dm., 5 mk., 1 mI'.
14.) H., folw., pow. opatowski, gm. Modlibo-
rzyce, par. Strzyżowice, odl. od Opatowa 10
w., ma 2 dm., 4 mk., 272 mI'. W 1827 r. był
l dm., 5 mk. Wchodzi w skład dóbr Kobyla-
ny, należących do szpitala w Kurozwękach.
15.) H., folw., pow. pińczowski, gm. i par.
Czarnocin, odI. 20 w. od Pińczowa. Oddzielo-
ny w 1876 r. od dóbr Czarnocin, ma 270 mr.
obszaru. 16.) n., folw., pow. kielecki, gm. i
par. Piekoszów. W 1827 r. l dm., 3 mk. 17.)
n., folw. i wś, pow. lubelski, gm. i par.
Krzczonów; folw. ma 860 mr., wchodzi w skład
dóbr Jabłonna; wś ma 4 os., 58 mr., wchodzi
ła w skład dóbr Kozarzów. 18.) H., wś i folw.
nad rz. Wieprz, pow. krasnostawski, gm. Kra-
snystaw, par. Tarnogórz, odl. 7 w. od Kra-
snegostawu. W 1827 r. było 27 dm., 157 mk.
W 1871 r. folw. R. lit. A. rozl. mI'. 520: gr.
Ol'. i ogr. mr. 304, łąk mr. 71, pastw. mI'. 7,
wody mr. 4, lasu mI'. 131, nieuż. mI'. 3; bud.
mur. l, z drzewa 13; las nieurządzony. Wś
R. os. 22, z gr. mr. 143. 19.) "., folw., pow.
garwoliński, gm. Ułęż, par. Zabianka, ma 1
dm., 12 mk., 637 mr. 20.) n., wś włośc.,
pow. garwoliitski, gm. i par. Łaskarzew, ma
11 dm., 106 mk., 137 mI'. Wchodziła w skład
dóbr rząd. donacyjnych Dąbrowa. 21.) H.,
folw. i dobra, pow. włodawski, gm. Romanów,
par. Wisznice, odI. 21 w. od Włodawy, w po-
bliżu Bugu, posiada piękną, rezydencyą ze sta-
rożytnym ogrodem, obserwatoryum meteoro-
logicznym, biblioteką, kaplic3;, 10 dm., 59
mk. Spis z 1827 r. podaje 48 dm., 270 mk. i
par. Międzyrzec (zapewne wliczono tu lu-
dnoŚĆ przyległych wsi). Dobra R. składały
się w 1874 r. z folw.: R., Chmielita i Da,bro-
wa, wsi: Czeputka, Wygnanka i Sosnówka,
rozI. mI'. 4794: folw. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 720,
łąk mI'. 249, pastw. mI'. 186, lasu mr. 3200,
nieuż. mr. 54, razem mI'. 4408; bud. mur. 8,
z drzewa 40; płodozmian 9-polowy; folw.
Chmielita gr. Ol'. i ogr. mI'. 103, łąk mI'. 97,
pastw. mr. 3, nieuż. mr. 11; bud. z drzewa 7;
płodozmian 6polowy; folw. Dąbrowa gr. 01'. i
ogr. mr. 157, lasu mr. 12, nieuż. mr. 4; bud.
z drzewa 5; płodozmian 8-polowy; las urzą-
dzony, pokłady torfu, 2 cegielnie, wiatrak.
W skład dóbr wchodziły poprzednio: wś Cze-
putka os. 38, z gr. mr. 1068; wś Wygnanka

Rom
08. 29, z gr. mI'. 718; wś Sosnówka os. 72,
z gr. mr. 1478. Była to dawna posiadlość Sa-
piehów, którzy wznieśli tu drewniany, piętro-
wy palac, na murowanych sklepieniach (1580
r.) i założyli ogród. W końcu XVIII w. ks.
Teodora z Jablonowskich Sapieżyna z synem
Aleksandrem sprzedała te dobra :Malskim.
Błażej Malski wystawil na dawnych sklepie-
niach murowan[\ rezydencyą, a matka żony
jego KonBtancya Nowowiejska wzniosła ka-
plicę w stylu wJoskim. Od }lalskich przeszły
te dobra w ręce Kraszewskich. Tu w młodo-
ści przebywał Józef Ignacy Kraszewski, a
brat jego Kajetan, zDany z prac literackich i
naukowych, jest obecnym właścicielcm tej
pięknej siedziby. Ogród przechował jeszcze
piętno włoskich ogrodów XVI w. w swym
układzie. Strzyżone szpalery i niebotycz-
ne świerki są jego główną ozdobą. Za-
sługą obecnego posiadacza jest utworze-
nie obserwatoryum i bogatego księgozbioru.
Obserwatoryum astronomiczne urządzone w r.
1857 posiada wielki refraktor Steinheila
z Monachium, lunety i instl'umenta Star-
kego i Ploessla z 'Viednia, Leverboursa
z Paryża, }lortiusa z Berlina itd., zbiór na-
rzędzi do obserwacyi meteorologicznych. 13i-
blioteka liczy około 10,000 tomów z działu
nauk przyrodzonych, fizyki, literatury, histo-
ryi. Jest tu prawie kompletny zbiór herbarzy,
wiele kronik, rzadkich druków, dokumentów,
i oddzielny zbiór autografów, zebrany stara-
niem Bogusława Kraszewskiego, syna Kaje-
tana. Zbiór oryginalnych współczesnych por-
tretów z XVI, XVII i XVIII w. obejmuje
przeszło 80 rzadkich i ciekawych wizerunków,
między innemi: Bony, Batorego, Czarnieckie-
go, Krzysztofa Radziwiłła i jego zony Sobie-
skiej, Karola Radziwiłła panie koc1anku,
Stanisława J abłonowiJkiego, Kazimierza Pu-
łaskiego, księdza Marka, Bohdana Chmielnic-
go, generała Madalińskiego, Adama Poniń-
ski ego (Bacciarelli), Fryderyka Augusta (Vo-
gel) i bardzo wiele innych zasługujących na
uwagę. W kaplicy znajduje się kielich pię-
knej roboty z XVII w., oraz kf11cyfiks heba-
nowy z figurką z kości słoniowej, nadzwyczaj
piękny, przywieziony z Saragossy przez je-
dnego z legionistów. Opis R. mieszczą: "Kło-
sy" (Nr 578 z 1876 r.), "Przyroda. i Prze-
mysł (1880 Nr 13), "Złota Księga" Zychliił-
skiego (I, 100). R. gmina graniczy z gm. Ho-
rodyszcze, Opole iWyryki, ma 3705 mI.. i
2442 mr. obszaru, urząd gm. we wsi Sosnow-
ce, s. gm. okr. I i st. pocz. w os. Wisznice.
W skład gm. wchodzą: Aleksandrowo, Chmie-
lita, Czeputki, Dąbrowo, Dybów, Lipinki,
Motwica, Perechod, Pohorylc, Romanów, Roz-
wadówka, Rzeszezynka, Sapiehów, Sosnów-
ka, Wygnanka i Żuławy. B1'. Ch.
Słownik Oeogra/lcny T. ]X.-Zesyt 106.
Rom
72]
Romanów 1.) odludny :zaśc. nad rzką Be-
reznicą" pow. borysowski, w 1 okr. pol. choło-
pienickim, gm. Zaczyste. 2.) H. al. Romano-
wa, mko nad rzeką, 'Vuswą" lew. dopł. Moro-
cza, pow. słucki, w 3 okr. pol. kopyIskim, o
23 w. od Slucka, przy gośc. ze Słucka do mka
Cimkowicz i Nieświeża, ma około 130 osad,
zamieszkałych przeważnie przez żydów. Dwie
cerkwie: św. Mikołaja i św. Jerzego, za-
rząd gminny, szkółka ludowa, Gmina roma-
nowska składa się z 9 okręgów (starostw)
wiejskich, ma 751 osad, zamieszkałych przez
3834 włościan pł. męz., nadzielonych 10,550
dzies. ziemi. Miejscowość równa, dość leśna,
grunta urodzajne, łąki dobre, Nko R. w 1600
r. jako wiano ks. Zofii Olelkiewiczówny prze-
szło w dom ks. Radziwiłłów, obecnie należy
do dóbr Dochtorowice, spadkobierców ks.
Wittgensteina. 3.) R., Romanowa, wś i dobra,
pow. rossieński, gm. i par. Rossienie, o 4 i 5
w. od Rossień; własność Polencza. 4.) R., ob.
Romanowa. Al. Jel.
Romanów 1.) w dokum. Romanowa, wś
nad rzka; Konopelką, pow. łucki, okr. pol.
Rożyszcze, gm. Romanów, na pograniczu pow.
dubieńskiego, 022 w. na wschód od Łucka, 10
w. od Ołyki. W połowie XVI w. wraz
z W orotniowem naleźała do Piotra Kiszki al.
Kiszczyca. 'V 1860 r. własność sukcesorów
Aleksandra Kożuchowskiego. Do dóbr roma-
nowskich należą. wsi: Kleczanie, Kotów, Wer-
ehówka, Worotniów i Zwirów. Liczne wzmian-
ki o R. znajdują, się w dokum. ogłoszonych
przez Kijowską, arch. komisyę. 2.) R., dawna
nazwa mka Kołki, w pow. łuckim (ob. t. IV,
273). 3.) R., w dokum. Romanów Wielki, mko
nad rzka, Lesną, pow. no,:"ogradwołyński,
przy trakcie z Polonnego do Zytomierza, o 60
w. na pld.-wschó.d od Nowogrodu Wołyńskie-
go i o tylez od Zytomierza odleglc, ma 141
dm., 818 dusz rewiz. włościan, nadzielonych
1920 dzies. ziemi. Posiada zarzą,d gminny,
cerkiew, dom modlitwy źydowski, aptekę,
st. pocz. konną do przewozu urzędników, go-
rzclJJię i smolarnię. Była tu filia parafii katol.
Cud nów. Jeszcze w 1850 r. była w R. szkola
głuchoniemych. Od 1817 do 1821 r. istniało
tu gimnazyum, utrzymywane przez jezuitów
(wiadomość o tych szkołach podał Miesięcz-.
nik połocki z 1818 r.). Nadto był tu klasztor
wizytek, z pensyonatern dla panien szlachec-
kiego rodu. Dawniej w R. był wspaniały pa-
łac, przeszło ze stu pokojów składający się,
w którym znajdowała się kapllca, bogato
zbiory obrazów, rzeźb, starożytności, biurko
darowane przez :Maryę Antoninę cesarzowej
Katarzynie II, ogromnej ceny łoże tejze cesa-
rzowej, prześliczne stoły mozajkowe, malachi-
towe i inne. Zbiory te przez znawców ocenione
były przeszło na milion rubli. 'Przy pałacu był
6

722
Rom
wielki park ze zwierzyńcem, teatr, opera i
balet. Wszystko to załozone i zebrane przez
senatora hr. Ilińskiego, który przez cesarza
Pawła wyłącznie faworyzowany, ogromnemi
przez niego był obdarzony skarbami. Dziś
w R.. ledwie ślady z tego wszystkiego pozo-
stały. Pałac, który naj dłużej i najlepiej się
ntrzymywał, przed niewielu laty padł pastwa,
płomieni, a liczne zbiory sztuki i starożytno-
ści rozproszyły się po różnych miejscach a
wiele z nich od pożaru przepadło. Obecny
właściciel Henryk Stecki posiada tu wiele
rodzinnych pamiątek, jak zbiory archiwalne,
stare portrety, pamiątkowe sprzęty, puchary
itp., przeniesione z Międzyrzecza. Dobra 1'0-
manowieckie,mające 17,152 dzies. ziemi dwor-
skiej, składają się ze wsi: Kozary, Hołubeć,
Wróblowiecka Osada, Szulajówka, Rajec, Ro-
manowska Osada, lVlelańce i W ój towce. Po-
między R. a wsią Kozary bierze początek
rzka Niwna (dopł. Słuczy). W R.. urodził się
muzyk Ign. Feliks Dobrzyński. Rozległa,
włość romanowską wraz z Cudnowem w poło-
wie XVI w. trzymała "kniahyni Ilinaja" , zna-
na Beata ks. Ostrogska, z domu Kościclecka,
nie spełniając przynależnych powinności, jak
widać z rewizyi zamku żytomierskiego odby-
tej 1545 r. Włość romanowska "była k zam-
ku, z toje wołosti była dań hroszowaja i me-
dowaja i służba na zamok, w kotoroj wołosti
i teper jest osmdesiat służeb ladej, tuju wo-
łost uprosił sobie u korola JMC starosta zyto-
mirski neboszczyk pan Dmitr i syn jeho Bo-
huchwał, tuju wołost derżyt knehini Ilinaja
k Czudnowu, z toje wołosti żadnoje pomoczy
ani roboty niet, wsiu powinowatost ich obor-
nuła k Czudnowu, a na to dej zadnoje twer-
dosti ne majet" . Włość romanowska zobowią-
zana była w zamku żytomierskim: "weżu
worotnuju i ktomu dwie horodni.......werch
pokrywati, i kołodki i kamenie na toj weży
i na horodniach kłasti, i klikat', i staceju i
podwody dawati, a teper tuju wolost derżyt
knahyni Ilinaja k Czudnowu, i taje powinno-
sti ne każet pełniti" (J abłonowski, llewizye,
142 i 129). Na mocy tranzakcyi kolbuszow-
skiej ostatni ordynat Ostrogski darowal w
1753 r. R. Wielki Ołtarzewskiemu. Nastę-
pnie włość romanowska przeszła na własność
hr. Ilińskiego a w końcu do Steckich. Ob.
Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 2: 484. 4.) H., sto
dr. żel. kijowsko-brzeskiej, w pow. nowograd-
wołyńskim, pomiędzy st.Olszanką (w pow.
żytomierskim, o 13 w.) a Peczanówka, (o 11
w.), odległą jest o 222 w. od Kijowa,
75 od Koziatyna a 132 w. od Zdołbunowa.
5.) R., wś i folw., pow. zasławski, należy
do klucza sławuckiego. 6.) H., W8, pow.
zasIawski, i folwark należący do klucza
białogródeckiego dóbr sławuckich. 7.) R.,
Rom
ob. Romanowo, Romanówka i Romanowska o-
sada. J. K,'z.
Homanów 1.) ras. Romaniw, wś, pow. bo-
brecki, 11 klm. na płn.-wsch. od Bóbrki, urz.
pocz. w miejscu. Na zach. leżą Podhorodysz-
cze i Dźwinogród, na płn. Horodysławice, na
płn.-wsch. Podjarków, na wschód Siedliska i
Kopań, na płd. Swirz (d wie ostatnie w pow.
przemyślańskim). 'Vieś lezy w dorzeczu Wi-
sły za pośrednictwem potoków: Kiszczyce,
powstającego w płn.-zach. narożniku wsi, a
uchodzącego do Kabanówki (dopływu Pełtwi),
i małej strugi podążającej do pot. Kocurow-
skiego. Zabudowania wiejskie leżą w środku
obszaru (280 mt.). Na pId. od nich wznosi się
"Kamienna Góra" do 435 mt. (znak triang).
Płd część wsi lesista; zajmują ją las Podho-
rodyszcze ze szczytem Kamula 477 mt. Na
płn. od zabudowail leży folw. i gorzelnia. PIn.
część wsi opada do 268 mt. Na nagim szczy-
cie góry Kamiennej (al. Romanowskiej) ster-
czą ogromne głazy piaskowca naksztalt zwa-
lisk. PIn.-wsch. ściana spada stromo ku prze-
paści, z której sterczą wicrzchołki drzew na
dnie rosnących. Stok płn.- zach. pokrywa po-
kład piasku, zawicrający między innymi ska-
mieniałościami naj liczniej rodzaje Ostrea i Te-
,'ebratula (Dziędziel!3wicz, Krawędź wyżyny
podolskiej między Swirzem a Gniłą Lipą, Ko-
smos, II, str. 43). 'Vłasn. więk. (hr. Alfreda
Potockiego) ma roli Ol'. 516, łąk i ogr. 186,
pastw. 22, lasu 2247 mr; wł. mn. roli 01'.906,
łąk i ogr. 418, pastw. 148, lasu 2 mr. W r.
1880 było 171 dm., 1013 mk. w gm., 16 dm.,
148 mk. na obsz. dwor.; 130 rz.-kat., 953 gr.-
kat.. 78 izrael.; 185 Polaków, 947 Rusinów,
28 Niemców. Par. rz.-kat. w Bóbrce, gr.-kat.
w miejscu, dek. bobrecki, archidyec. lwow-
ska. Do par. należą: folw. Czcrniów (al. Czer-
niejów) i wieś Podhorodyszc7.e. 'V e wsi jcst
cerkiew p. w. św. Michała, szkola etat. je-
dnokl. i kasa po;i,yczk. z kąpit. 1656 zlr. W
r. 1601 rozgraniczono waie: Swirz, Romanów
i Podhorodyszczc (Arch. kraj. wc Lwowie,
T., t. 40, str. 1435). W 1'. 1563 wydany był
przywilej załozenia miasta Romanowa w zie-
mi lwowskiej (Rkp. Os. Nr 2836, str. 129).
,V r. 1689 uwalnia Jan HI księdza obrz. gr.
w Romanowie Grzegorza Lewickiego od po-
noszenia wszelkich ciężarów (l. c. C., t. 458,
str. 2724). R.. jcst miejscem urodzenia (1804
r.) Józefa Supiilskiego, ekonomisty, pierwsze-
go u nas samoistncgo pracownika na polu so-
eyologii. 2.) B., gajówka i pasieka koło Fol-
warków, na obsz. dwor. Monasterzysk, w pow.
buczackim. 3.) B. al. Romaniw, grupa domów
w Bruchnalu, pow. jaworowski. Lu. Dz.
Romanów 1.) al. Romanowo, niem. Ro-
rnanslwf, osada wiejska, pow. czarnkowski,
z kośc. protestanckim, rozciąga się wzdłuż le-

Rom
wego brzegu Noteci, na przestrzeni prawie mi-
lowej od W. ałkowic, naprzeciw Radolina, po-
pod Czarnków; par. katol. Czarnków, prot.
w micjscu, poczta i ::;t. dr. żel. w Czarnkowic.
R. dzieli się na 2 oddzielne gminy: Górnq i
Dolną; razem ma 158 dm., 2057 mk. (555 kat.,
1502 prot.) i 1220 ha obszaru (925 roli, 33
łąk, 40 lasu); ha roli przynosi od 8'62 do 9'01,
łąk 18'80 a lasu 0'78 mrk. W r. 1831 było
tu 149 dm., 1111 mk. (136 kat., 975 prot.).
Kościół prot. powstał po r. 1860. 2.) 8., fol-
wark do Niechanowa, pow. gnieźnieński, o 6
klm. na północo-zachód od '\Vitkowa, przy
trakcie gnieźniellskim, nie wykazany w now-
szych spisach urzędowych; ok. r. 1793 nalezał
do Stefana Garczyńskiego, dziedzica dóbr nie-
chanowskich. 3.) R., wś i okrąg wiejski, pow.
krotoszyński (Koźmin), o 7 klm. na północo-
zachód od Krotoszyna; par. Starogród, poczta
w Kuklinowie, st. dr. żel. w Krotoszynie; ma
21 dm., 147 mk. '\V skład oh. wchodzi pro-
bostwo starogrodzkie z 2 dm. i 16 mk.; cały
akr. liczy 23 dm., 163 mk. (141 kat., 22 prot.)
i 190 ha obszaru (173 roli, 10 łąk); cz. doch.
z ha roli wynosi 8'62, z ha łąk 7'44 mrk. R.
})owstał w bicZącym dopiero stuleciu. 4.) R.
aJ. ROll!anowq, wś, pow. Eredzki, o 6 klm. na
północ od Srody, na bitym trakciE; kostrzyń-
skim; par., poczta i st. dr. żel. w Srodzie; 18
dm., 141 mk. katol. i 148 ha obszaru (138
roli); ha roli przynosi 14'49 mrk czystego do-
chodu. E. Cal.
Homanow Dorysoglebsk, mto powiatowe
gub. jarosławskiej, nad rz. '\Vołgą, o 36 w. od
Jarosławia odJ., ma 5828 mk., 9 cerk wi, szko-
łę powiat., szpital, bank, st. pocz. i przysta{l
statków parowych; fabryki klcju, skór, octu,
rozwinięte ogrodnictwo; dwa jarmarki. Zało-
żone około 1370 l' " picrwotnic składało się
z mta Romanowa, załozonego przez Romana
Wasilewicza, ks. jarosławskicgo, i słobody Bo-
rysoglcbska, będącej następnie mtem powia-
towem, które zostały połączone w 1822 r.
R01lwnowo-h01'ysoglebski powiat ma na prze-
strzeni 2636'5 w. kw. 8863H mk., zajmujących
się rolnictwem. Powierzchnia równa, gleba
gliniasta, zroszona rzekami systemu '\V ołgi,
lasy zajmują 16% ogólnej przestrzeni.
Homanów {'luator, wś, pow. lipowiecki,
w 1 oh. pol., gm. Ilińce (Lińce), o 10 w. od
Lipowca, ma 415 mk.
Homanowa Dolina, folw., pow. konstan-
tynowski, gm. Pawłów, par. i okI'. sąd. Ja-
nów ma 262 mI'. obs7aru. Rz.
Homanowa Góra, góra na obszarze gm.
Łyskowa, pow. żydaczowski, na wsch. od ,w8i,
między pot, Dąbrówką (od zach.), dop!. Swi-
c1', a Podberezą (od wsch.), opływem Lu-
tynki, wpadającej także do Swicy; 307 mt.
npm. (szt. gen.). Br. G.
Rom
723
Romanowa \Vola, wś, pow. liski, w oko-
licy górskiej i lesistej, na dziale wodnym do-
pływów Strwiąza, u źródłowisk Dźwiniac-
kiego pot. i dopływów Soliski, mianowicie u
źródeł Olszanicy. Przez dolinę zabudowaną
wsiami: Berechy Dolne, Łodyna, Dźwiniacz
Dolny, Wola Romanowa i Serednice prowadzi
droga łącząca te gminy na płd.-zach. z U-
strzykami a na zachód z Liskiem. Dolinę ście-
śnia od południa strome pasmo lesiste Stry-
myna ze szczytami Magóra (731 mt.) i Kame-
na (769 mt.), od północy niższe płaskie wzgó-
rze, z najwyższym punktem sięgającym w
Wysokim dziale le3kowackim 641mt. 'N yso-
kość doliny koło Romanowej Woli wynosi
523 mt. Wś graniczy na płd.-wsch. z Dźwi-
niaczem Dolnym a na płn.-zach. z Scrednią.
Najbliższą wsi q na płn. jest Leszczowate a na
płd. U styanowa. Parafia rzym.-kat. w J asie-
niu, gr.-kat. w Dźwiniaczu Dolnym a urz.
pocz. w Ustrzykach Dolnych (9'3 klm.). Wś
wraz z obszarem większej pos. (Abe Beissa)
ma 35 dm. i 233 mk.; 30 rzym.-kat., H 6 gr.-
kat. i 17 izrael. Obszar więk. pos. ma 195 mr.
roli, 12 mI'. łąk, 21 mI'. pastw. i 102 mI'. lasu;
pos. mn. 299 mI'. roli, 28 mI'. łak, 74 mI'.
pastw. i 22 mr. lasu. Gleba iłowata na pok1a-
dzie piaskowym a lasy przeważnie świer-
kowe. Mac.
Romanowce Rządowe i R. Pl'ywatne, wś,
pow. sejneński, gm. i pal'. Krasnopol, od1. od
Sejn 8 w. R Rządowe mają 7 dm., 78 mk.,
R Prywatne 17 dm., 143 mk. W 1827 r. R
Prywatne miały 9 dm., 68 mk. a Rządowe 3
dm., 27 mk.
Romano\Vce 1.) wś nad rzką J elnianką,
pow. dzisieński, w 3 oh. pol., gm. Mikołajów,
o 18 w. od Dzisn1', ma 2 dm., 15 mk. katoJ.
2.) R., folw. pryw. nad rz. Lebiodką, pow.
lidzki, w 3 oh. po1., o 21 w. od Szczuczyna,
14 mk. 3.) n., wś, pow. wołkowyski, w 3
oh. pol., gm. Dobrowola, o 41 w. od '\Vołko-
wyska.
nomanowce, ob. RomanÓwka.
Homanowe sioło, wś, pow. zbaraski, sąd
pow.Zbaraz o 15 klm. na płn.-zachód, par. rz.-
kat. Hałuszczyńce o 4 klm. na południe, gr.-
kat. Kujdańce o 2 klm. na północ, urz. pocz.
Romanówka o 7 klm. na płd.-zachód, st. dl'.
żel. Karola Ludwika i tel. Maksymówka o 9'6
klm. na północ. Granice: wschod. Bogdanówka,
płd. HałuszczYllce, płd.-zach. Romanówka,
płn.-zach. Kujdańce, płn. Maksymówka; przc-
strzeń dwors. 1051, włośc. 1073 mI'. Ludność
w 1857 r. 709; w 1870 r. 782; w 1880 r.
w gm. 744, na obsz. dwoI'. 92; rz.-kat. 315,
gr.-kat. 450; szlwła l-klasowa etat., kasa
pożyczko z kapit. 1190 złr. Właśc. pos. dwoI'.
Hilary Kemplicz i Bronisław Pokrzywnieki.
Romanowicze 1.) okolica szlach. nad rz.

724
Rom
Derażenką, pow. lidzki, w 3 okr. pol., gm. i
okr. wiejski Orla, 055 w. od Lidy, ma 15
dm., 99 mk. (w 1864 r. 24 dusze rewiz.). O-
bok wś włośc. t. n., 6 dm., 57 mk. (w 1864 r.
29 dusz rewiz.; własność 'W ojciechowskich).
2.) B., zaśc. na północnym krańcu pow. miń-
skiego, w pobliżu granicy pow. borysowskie-
go, w gm. Białaruczj miejscowość lekko fali-
sta, dość leśna, grunta szczerkowe. 3.) H.,
wś, pow. słonimski, w 4 okr. pol., gm. Pa-
cowszczyzna, o 53 w. od Słonima. 4.) H.,
(w dokum. z 1592, 6, 7 i 8 r.), dobra we wło-
ści wilkijskiej (pow. kowieński). 5.) H., wś
nad Ipucią, pow. homelski, gm. Homel, ma
174 dm. i 905 mk., z których 5 zajmuje się
stolarstwem, 10 furmaństwem, 30 wychodzi
na zarobek. Cegielnia produkująca rocznie
120,000 sztuk cegieł. Przeprawa promem
przez rz. Ipuć. J. Krz.
Homanowiecka Słoboda, wś, pow. nowo-
gradwołyński, gm. Romanów, ma 63 dusz
włościan, ziemi włośc. 400 dz. Należy do
dóbr nowo-zwiahelskich, własność z Uwaro-
wych Miezieńcowej. L. R.
Homanówka 1.) al. Rogóżki, pow. kozie-
nicki, gm. Maryampol, par. Głowaczów, ma
9 os. i 126 mr. W 1827 r. było 10 dm., 176
mk. W chodziła w skład dóbr Leżenice. 2.)
B., folw., pow. sandomierski, gm. Dwikozy,
par. Góry Wysokie, odl. od Sandomierza 9 w.,
ma 1 dm., 3 mk., 200 mr.; należy do dóbr
Garbów. 3.) 8., wś, pow. tomaszowski, gm. i
par. Krynice.
Bomanówka 1.) zaśc. szlach., pow wilej-
ski, w 2 okr. pol., gm. Krajsk, okr. wiejski
Hryniewicze, 05 w. od gminy a 65 w. od
Wilejki, przy b. dr. pocz. borysowskiej, ma 1
dm., 16 mk. (w 1864 r. 3 dusze rewiz.). 2.)
B., wś, pow. mozyrski, w 1 okr. pol. skry ha-
łowskim, gm. Mieleszkiewicze, ma 20 osad
pełnonadziałowych; grunta lekkie, nieco fali-
ste, nad poziomem okolicznych bagien. 3.)
B., folw., pow. nowogródzki, w 2 okr. horo-
dyszczańskim, gm. Koszelewo, przy drożynie
ze wsi Kruciłowa do Nowojełki; miejscowość
nieco falista, dość leśna, grunta dobre. 4.)
H., folw. w zachodniej stronic pow. rzeczye-
kiego, nad rzka, Brod, uchodzącą do Prypeci
pod NarowIą, pow. rzcczycki, w 2 okr. pol.
jurewickim, gm. Narowla; okolica lesista, tu i
owdzie wzgórzami usiana. 5.) H., folw., pow.
słonimski, w 4 okr. pol., gm. Dworzec, o 49 1 / 2
w. od Słonima. 6.) H., wś, pow. sokólski, w 2
okr. pol., gm. R., o 19 w. od Sokółki. 7.) H.,
uroczysko, tamże, o 20 w. od Sokółki. 8.) H.,
wś i dobra, pow. wołkowyski, w 1 okr. poL,
gm. Izabelin, o 13 w. od Wołkowyska. 9.) H.,
wś, pow. wiłkomierski, gm. U ciany, o 47 w.
ed Wiłkomierza. 10.) H., wś, pow. sieński,
gm. Pustyń, ma 35 dm. i 144 mk.
Rom
Bomanówka, mylnie Komanówka, rzeka
w pow. olhopolskim, lewy dopływ J ałańca.
Ma źródła na gruntach wsi l'otaszni, mija
wsie: Romanówkę i Kedraszówkę i uchodzi
do Jałańca. X. M. O.
Homanówka 1.) słoboda, pow. berdyczow-
ski, w 1 okr. pol., gm. Bystrzyk, o 5 w. od
Berdyczowa, par. praw. Piatyhorka, ma 898
mk. Za czasów cesarza :Mikołaja I założono
tu osadę żydowską, z nadziałem ziemi ornej,
z uwolnieniem od poboru wojskowego tych
żydów, którzyby zajęli się rolnictwem. Były
tu fabryki świec łojowych i waty. 2.) H.,
w dokum. Romanowce, wś nad ruczajem nad-
pływającym od wsi Pałanoczki i uchodzącym
we wsi l'apużyńcach do Tykicza, pow. hu-
mański, na pograniczu pow. zwinogródzkiego,
na zachd od mka Talne, w 3 okr. pol., gm. Mo-
szurów, o 32 w. od Humania, ma 1756 mk.
W 1863 r. było 1901 mk. prawosł., 16 kat.,
10 rozkolników i 23 żydów; 2317 dzies. zic-
mi. Cerkiew Uśpień ska, drewniana, wzniesio-
na w 1762 r. i w 1845 r. z gruntu odnowio-
na, uposażona jest 52 dzies. ziemi. VVŚ na-
leży do klucza talnowskiego Olgi z hr. Po-
tockich hr. Szuwałowej. 3.) H., wś rząd. na
praw. brz. Irpenia, pow. kijowski, w 5 okr. pol.,
gm. Białogródka (Biełogorodka), o 20 w. od
Kijowa a 6 w. od wsi Bielicze (par. prawosł.),
ma 102 mk. prawosl. i 20 żydów, nadzielo-
nych 262 dzies., z których płacą 193 rs. 8
kop. wykupu rocznie. Kaplica cmentarna p.
w. św. Jerzego, wzniesiona w 1855 r. .Wielki
młyn wodny z pytlem, zbudowany przy ta-
mie na Irpeniu. 4.) H., wś nad rzka, Tna"
pow. nowogr:adwołyński, przy dawnym trak-
cie pocz. z Zytomierza do N owograduwołyil-
skiego, 068 w. na wscód od Nowogradu Wo-
łyńskiego a 52 w. od Zytomierza. :Ma zarząd
gminny, 60 dm., 125 dusz włośc., ziemi włośc.
981 dzics. N a polach romanowicekich przy
szosie zwiahelsko-ż ytomierskicj wznosi się
kapliczka murowana, postawiona na pamiątkę
ocalenia życia cesarza Aleksandra II od
strzału Karakazowa. Egzystcncyą kaplic7.ki
i wiecznej lampy przed obrazem Matki Bo-
skiej zabczpieczono funduszem żelaznym 7.0
składek 7.ebranym. R. należy do dóbr nowo-
zwiahelskich, własność z U warowych Mie-
zieńcowej. 5.) H., wś nad rzką t. U., pow. 01-
hopolski, okI'. pol. Berszada, gm. Dymówka,
par. kat. Czeczelnik, odl. 22 w. od Olhopola,
ma 106 osad, 420 mk., 564 dzies. ziemi włośc.,
596 dworskiej, 33 cerkiewnej. Cerkiew p. w.
św. :Mikołaja, wzniesiona w 1777 r., ma 764
parafian. N ależała do Moszyńskich, obecnie
Jokiszów. 6.) H., w dokum. Romanczyce, wś
uad Zdwiżem, pow. radomyski, w lokI'. pol.,
gm. vVodotyj, ua płd-zchd od mka Brusiłowa,
o 30 w. od Radomyśla a 6 w. od Wilny (par.

Rom
Rom
725
praw.), ma 326 mk.j w 1783 r. było tu 116 giczne. Mnóstwo tu jest odwiecznych kurha-
mk.; w 1863 r. zaś 283 mk. prawosł. i 30 nów, w których znajdowano przedmioty da-
katol., nadzielonych 486 dzies. ziemi, ocenio- jące świadectwo o starej kulturze miejscowej.
ncj na 9654 rs., z której płacą 576 rs. 84 kop. W 1876 r. na sadybie Wolmanowej na Za-
wykupu rocznie. 'Vłasność "Wiktora 'Vaksma- rzeczu w R., przy kopaniu ogrodu znaleziono
na, który posiada 263 dzics. ziemi upraw., w ziemi dwie skorupy naczyń glinianych i 4
322 Jai!U i 16 nieuż. Ob. Arch. J. Z. R., cz. figurki lepione z gliny i wypalone na czerwo-
VI, t. 1, dodatki: 207. 7.) R., wś, pow. rado- no. Wyobrażają one jakieś zwierzę o 4-ch
myski, w 5 okr. pol., gm. Przyborsk, o 102 w. nogach, głowę jakiegoś bydlęcia z rogami,
od Radomyśla, ma 109 mk. 8.) 8., wś u źró- jakąś postać prawdopodobnie o 3-ch głowach
deł rz. Korczyka, dopł. Słuczy, pow. zasław- i wyraźny tors kobiety. Wszystkie te zabyt-
ski, par. Sławuta. 9.) H., wś nad rzką 'Ver- ki złożone zostały w zbiorach akademii umie-
bowcem, dopł. Tykicza Gniłego, pow. zwino- jętności w Krakowie. Oprócz tego różnocze-
gródzki, w 2 olu. pol., gm. Kalnibłoto, o 19 śnie znaleziono tu kilka złotych przedmiotów,
w. od Zwinogródki (par. katol.) a o 5 w. od jak np. złote blaszki ze starożytnemi gryfo-
wsi 'V crbowca i tyleż od Kalnibłota, ma 385 nami. N areszcie pod kierunkiem prof. Anto-
mk. Cerkicw drewniana p. w. św. :Michała, nowicza prowadzone rozkopy w tutejszych
wzniesiona w 1792 r., uposażona jest 35 dzies. kurhanach wyłoniły z pod ziemi sporą zdo-
zicmi. Rzeczka 'Verbowiec dzieli wś na dwie bycz archeologiczną. Wszystko to dowodzi,
części. Jedna z nich w 1863 r. miała 266 mk. że okolice R. musiały być ogniskiem prast,a-
i 778 dzies. zicmi i była niegdyś własnością rego osiedlenia. Trudno dziś orzec do jakiej
}'iotra Listo,," skiego, potem drogą spadku J a- epoki odnieśćby należało to osiedlenie, atoli
worskiego, od niego nabył ją Józef Darowski, owe złote blaszki z gryfonami, znajdowane tu
ktÓ1'y w 1867 r. sprzedał pułkowo Stahlowi. a tak bardzo podobne do znajdowanych na.
Druga część, zwana Radczycha, z 364 mk. i Bosforze Cymeryjskim i w starożytnej Olbii,
387 dzies. ziemi (w 1863 r.); 350 mk. w 1885 każą wnosić, iz te okolice były zamieszkiwa-
r., należy do klucza kalnibłockiego (ekateryno- ne przez kolonistów Greków, osiedlonych nad
polskiego) dóbr państwa. Poprzednio wś wcho- morzem Czarncm, a których osady od czasów
dziła w skład ststwa zwinogródzkiego. J. Kr'z. Herodota aż do pierwszej połowy III w. po
Romanowka, w dokum. Romanów, mko nar. Chr. dotrwały. Zakres tych kolonii roz-
nad wielkim stawem, utworzonym przez rz. ciągać się musiał i na dzisiejszą Ukrainę. Ale
Unawę, dopł. Irpenia, pow. skwirski, w 3 od tego czasu wieki całe upłynęły i dopiero
okr. pol., gm. Romanówka, parafia kato- za czasów Rusi dzielnicowej napotykamy
licka N owosielica, o 30 w. na północ od w tej miejscowości pierwszy ślad życia osia-
Skwiry odlcgłe. Do miastcczka przylegają dłego. W tych czasach istniała tu osada
}Jl'zedmicścia, stanowiące obecnie oddzielne "Skwir" czyli t. zw. "Oddział skwirski" lub
wsie: Czernia wka Wielka i :Mała. VV 1863 r. też" Połowieczczyzna ", ztąd tak mianowana,
bylo w R. 804 mk. w Czerniawce 'V. 425 a iż rodzina Połowców posiadała ten obszar,
w Cz. I. 150 mk. prawosł.; nadto w ogóle nadany jeszcze przez W. ks. kijowskich Tu-
60 katol. i 10 rodzin żydów rolników. Ziemi horkanowi, chanowi narodu Polowców, a któ-
należało do mka 1451 dzies., do Czerniawki ry był jakoby tej rodziny protoplastą. Ta
W. 564 i tyleż do Cz. :Małej. Obecnie jest "Połowieczczyzna" miała znakomitą, rozle-
w R. 1016 mk., w Czerniawce Wielkiej 648, głość, bo leżąc nad Unawą, Rastawicą, Rosią,
w rałej zaś 102 mk. Cerkiew p. w. Narodze- Olszanką, Kamienicą i Stuchną, sięgała z je-
nia N.:M. P., drewniana, na fundamentach dnej strony Białejcerkwi późniejszej, a z dru-
murowanych, wzniesiona w 1853 r. na miej- giej późniejszych Chwastowa i Hulanik (Mo-
Hce dawniejszej z 1701 r., która zgorzała towidłówki). Wś Połowecka, dziś istniejąca
w 1843 r. Uposażenie parocha stanowi 38 jeszcze w pow. wasylkowskim, jest pamiątką,
dzies. Do par. praw., oprócz R. i Czerniawki tych czasów. Kiedy cały ten obszar był
W. i :M., nalcży wś Kaszlaki. Nadto w mku, w ręku rodziny Połowców, która od dóbr
w dworze dziedzica znajduje się kaplica kato- Skwiry i Rożnów następnie nosić zaczęła mia-
licka. Podług podania było niegdyś w R kil- no ks. ze Skwir a Połowców Rożynowskich.
ka cerkwi oraz klasztor katolicki, zburzony za Nie wiemy czy już wtedy R. istniała; ale
czasów Chmielnickiego. Gmina romanowska z rodowodu rodziny Połowców widzimy, że
składa się z 10 okr. wiejskich (starostw), 0- Tuhorkan miał syna Karymana, a ten Roma-
bejmujących miasteczko i 10 wsi, mających na. R więc mogła być przez tego Romana
w ogóle 1918 osad, zamieszkałych przez załozoną. Następnie najazd Batego, podobnie
11,630 osób. W gminie jest 17739 dzies. zie- jak całą, Ruś, wyludnił i te miejscowości. Po
mi (8120 włośc., 9366 dwoI'. i 253 cerkiewnej). przejściu tych krajów pod panowanie litew-
Okolica R. bogatą jest w zabytki archeolo- skie, gdy Włodzimierz syn Olgerda w 1386

726
Rom
Rom
r. został panem Kijowa, a kraje te odżyły na wia tu osiadłość i R. zaopatruje w obronny
nowo, widzimy ze tenze wielkorządca kijow- zameczek. W 601 r. otrzymuje R., Skwirę,
ski Jerzemu Połowcowi ze Skwira, synowi Czerniawkę i l';ydowce od króla jako mensae
I wantego, a wnukowi wyzej wzmiankowane- regiae Paweł Piaskowski, który następnie za
go 11,0mana, l)otwierdza posiadanie "oddziału konsensem też królewskim odstępuje znów te
przodkowskiego skwirskiego na rzece Rsi dobra ks. Romanowi Ruzyńskiemu. Podczas
(Rosi), Rastawicy i Kamienicy", który też walnego napadlI Tatarów na tę okolicę w r.
zwano i "Połowieczczyzną". Zaledwie atoli 1655, tak Skwira jak i R. bardzo ucierpiały.
życie nowe budzić się zaczęło, gdy w 1399 r. Roman Rużyński umarł w 1610 r. na wypra-
110 bitwie pod W orskłą i w 1416 r. ordy Edy- wie moskiewskiej w 'V oloku i ststwo roma-
gi i Timur Xultuka znowu Kijowszczyznę wy- nowskie przeszło w posiadanie zony jego l';ofii
niszczyły do ostatniego, tak że Olelko W'ło- z Korapczyjowskich. Lustracya z 1616 r. tak
dymirowicz (1443-1455) musiał Michałowi się wyraża o tcm ststwie: "Romanów mczko,
ze Sbyira Polowcowi powtórnie potwierdzić dzierżawcą jego Ks. Jejmość Romanowa Ru-
posiadanie "ojczyzny jego, bardzo spustosza- żyńska prawem dożywotniem, które niedawno
łej od nieprzyjaciół naszych" (Opis pow. wa- roku przeszłego ze wsiami przcz Tatary jest
sylkowskiego, str. 34-35). Za życia tcgoż spustoszone. Jest w nim osiadłych ludzi Nr.
Michała Połowca burza najezdnicza za Ien- 52, czynsze przcd spustoszcnicm tatarskiem
dligireja (1482) znowu kraj ten w doszczętne różne płacili; tych co dawali po gr. 10 jest 30,
obróciła pustkowie. Michał zostawił syna Jac- tych co po gr. 6 a nicktórzy tez po 4 ostatek,
ka i córkę Oksenię. Jacek umarł w 1536 r., zo- ale teraz dla spustoszenia przcz Tatary nic
stawiwszy syna Damiana w niewoli tatarskiej nie dają. Inszych podatków nic dawali. Arcn-
i małoletnich: syna Tcmionka i córkę Ow- da młynów i karczmy prócz trzcciej miary
dotią. Ale to potomstwo jego rychło wymar- młynarskiej ezyni na rok fI. 150. N a tymże
ło, a spadkobiercą całej fortuny Połowców gruncie są Kolodeski, takZc Bernawa-Błoto,
został Iwan Niemirycz. Ten atoli wyrzekł uroczysko natenczas puste. Staw jedcn nowo
się dóbr pustych, zostających w okolicy upo- kosztcm J cjmości zbudowany, tcn, iż mu
śledzonej, zniszczonej do szczętu, tak, żc j uz spust nic był, rcspcktując na koszt, nic kla-
w 1547 r. posiadłość po Połowcach, ile że juz dzie się natenczas. Summa prowcntu mczka
niczyjej własności nie podległa, przcszła w rę- tcgo fI. 150. Jako należące do ststwa wymic-
ce s;sicdnieh micszczan bialocerkiewskish nione są wsi: Czerniawka al. Hrytkowce, Zy-
(ob. przywilej Zygmunta III wydany mie- dowce al. Matwiowicze, Stawiszcze, Hirsiki,
szczanom białoccrk. w 1547 1',. w Opisie pow. Koszlaki, Skwir horodyszczę, J\lki, Struków
wasylkowskicgo, str. 91). l';aden z królów założone w 1615 r. Z tych w Czarniawce
polskich nie przyczynił się tak skutecznie do osiadłość było Nr. 30, w Zydowcach Nr. 26,
zasiedlenia Ukrainy, jak Zygmunt III. To teZ w Stawiszczach Nr. 22, w lIirsikach Nr. 10,
w uniwcrsale swoim na obiorcze sejmiki z r. w Koszlakach po napadzic tatarHkirn jeden
1607 tak się wyrażał: "lecz napróżno w tych chłop tylko został"; Skwir horodyszcze rok te-
rozległych pustyniach zamki budować się bę- mu osiadłe, osiadłość 30; Juki przez Tatarów
dą, jeżeli potrzebne nie zaprowadzą się osa- zniszczone; Stroków Nr. 30 (boj arowic) ci
dy, jdoli ludziom rycerskiego stanu niema- wszyscy na posłudzc pańskicj; podatków nie
jącc właścicicli stepy prawcm dziedzicznem daja,. l';a dzierżawy ststwa przez ks. ItużY{l-
nic rozdadza, siG, aby ci z włościany swymi ską, zamek w R. "stał na wzgórku- mówi lu-
zamków tych strzegli i zagony tatarskie po- stracya z 1622 r. - przy stawie postawiony,
wstrzymywali" (Niemcewicz, Dzieje panow. rowem i wałem okopany, palami dębowemi
.zygmunta nI, t. II, str. 137). Jakoz za tego ostawiony; w nim stajnia niemała, brama je-
króla kolonizacya znaczne zrobiła postępy na dna drewniana; baszta wysoka dębowa; izdcb
Ukrainie; rzucił on życie na oddaleńsze jej białych 4; piekarnia jedna; okna ma prawic
krańce. Dla rychlejszego osiedlenia kraju dobre; piwnica z drzewa zra,biona. Mczko to
król ten, z królewszczyzn większych powy- na samym Czarnym szlaku osiadłe, wałem i
dzielał mniejsze, i tak z rozległego a pustego palami dębowemi otoczone. Jest w niem pod-
obszaru należącego niegdyś do Połowców a danych osiadłych Nr. 20; czynszu zadnego
wchłoniętego później do Białejeerkwi, utwo- nie dają, względem słobody, abowiem przez
rzył on jakby (\drębne terytoryum, które dał obóz za nieboszczyka pana, Zołkiewskiego
w 1591 r. za krwawe zasługi Mikołajowi zniesione są. Młynów Nr. 3. Arenda czyni
Ruzyńskiemu, ale tcn zapewne wkrótce umarł, na rok fI. 150. Staw naznaczony na wycho-
gdyź widzimy, źe w 1592 r. żona jego Elżbie- wanie urzędnika. "\V si do R. należące: Czar-
ta ze Służyńskich otrzymuje od króla prawo niawka al. Hrytkowo, Zydowce al. :Matwijow-
na odstąpienie tych dóbr królewskich ks. Ki- ce, Stawiszcze, Hirszyki, KozIaki. Te wsi
rykowi Rużyńskiemu , który pierwszy wzna- pierwszej lustracyi powinności swoje odda-

Rom
Rom
727
wały, teraz dla wielkiego spustoszenia tak opiekuna, ojczyzna ustawicznego obrońcę";
przez Tatary, jako i przez położenie obozu na "strachem tatarskim" nazywano go też. Het-
tych gruntach za nieboszczyka p. hetmana man Stan. Koniecpolski otaczał go szezegól-
kor., od wszystkiego uwolnione sa,. Skwir ho- nemi względami. Pomimo więc drapiestwa,
rodyszeze i słoboda. To mczko do Romanowa jakicgo się ze swoj hałastr dopuszczał, po-
należy; 7 lat jak poczęło osiadać, ma jeszcze mimo że był "hojny z cudzego", patrzono na
wolność do lat 23; powinności żadnej nie od- to wszystko przez szpary, a król widocznie
prawują, względem słobody. '\Vsi Buki i Stro- pobłażał mu nawct, wcia,ż osłaniajc go glej-
ków. Te wsi przedtem cią,gnęły do Skwira, tami. Ale w końcu przepełnił on miarę. Ba.
które i teraz wniwecz, tak jak i drugie przez nicyami i infamiami przykryty, za wyrokiem
obóz i Tatary zniesiouc są,. Summa prowentu trybunalskim przez t. z. "mocn egzekucy"
tej dzierżawy f!. 150". Niedługo potem dzier- z dóbr i z strażnikowstwa kor. jako banita,
żawcą, R. za konsensem Króla Imśei 7:ostajc wyzutym został (ob. JJ1akrt1'ów). '\Vówczas król
Samuel Łaszcz, krewniak ks. Romanowej Ru- oddał R Aleksandrowi Zamoyskiemu prawem
żyńskiej. 'V 1627 r. już się on tu zainstalo- dożywotniem, który po Łaszczu otrzymał był
wał i jako rotmistrz sowity nad żołnierzem i straznikowstwo kor. (Opis akt. knig. kiew.
powiatowym trzyma rotę kozacką, złożoną ze centr. arch., Nr. 17, str. 40 i 58). Za dzierże-
stu ludzi (Vol. Leg., III, fol. 40). Rota owa nia Łaszc7:a płacono z R. z dymów 18 po zł. 3
wzmocniona, była sporą ilością rozmaitej hała- (Arch. J. Z. R., cz. VII, t. I, str. 384). W 1648
stry, jako to: "\Vołochów, Scrbów, Sabatów, r., gdy wybuchły wojny kozackie, Łaszcz oka-
"które prawo pospolite zabraniało chować". zawszy się głuchym na propozycye Chmiel-
Niemniej zgarnęły się pod opiekę jego roz- nickicgo, namawiające go aby przeszedł na
bitki zubożałych na Bracławszczyznie rodów jego stron Q, do obozu Rzpltej się udał i dziel-
szlacheckich. "\Viadomo, że szereg napaści ta- nic gromił i znosił Kozaków. Po Pilawickiej
tarskich, tak częstych a niespodziewanych, potrzebie wkrótce umarł, pochowany w Kra-
wytępił był lub zniszczył na mieniu szlachtę kowie u św. Stefana. Król przed śmiercią,
bracławska,. Ci z nich, których tatarski miecz wydał mu glejt aby do czci przywrócony był
oS7:czędził, bliscy krańca ubóstwa, kozactwem (V ol. Leg., IV, str. 124). Do ostatniej chwili
musieli szukać chleba, kozactwcm dorabiać trzymały się go żarty. "Przed samem skona-
się bytu. Samuel Łaszcz został prawdziwym niem - opowiada Radziwiłł - niektórzy kre-
chlebodawcą tych ubogich synów szlachcc- dytorowie do nicgo przyszli, upominają,c się
kich, bo nic tylko przygarniał i wspicrał, alc zapłaty długów; odpowicdział iż z serca ży-
lliekiedy rad był swatać i do ożenku im z bo- czył tego, ale że nie miał, kazał cyganowi,
gatemi a posażnemi Kijowiankami pomagać. którego u siebie chował, na skrzypcach im
Dla tego to Jerlicz miał ząb do nicgo i uczci- zagrać, co gdy uczynił, ducha wypuścił"
woj też na nim nic pozostawia nitki, mówiąc, (Pam., t. II, str. 367). Aleksander Zamoyski,
żc on: "gwałtcm panny i wdowy biora,c, za następca Łaszcza na ststwie romanowskiem,
swoje oprawce oddawał" (t. I, str. 83). Sa- niedługo się tu osiedział i w 1649 r. 29 maja
mucl Łaszcz, jak wiadomo, był jedną, z naj- ustąpił ststwa niejakiemu Chodorowskiemu
bardzicj osławionych postaci w dziejach Ukra- (Arch. Stcckich w Romanowie). W 1656 r.
iny. Słynął on bowiem jako "inwazor i rap- w R. rozłożył się obozem wojewoda carski
tor dóbr", ale szczególnie hałastra jego okrzy- Buturlin 7: 25.tysiącznem wojskiem; Bohdan
czaną była z drapiestwa, bo częstokroć i na Chmielnicki złą,czył się tu z nim; ale nastę-
rozbój gościńcowy się puszczała. Nadto Łaszcz pnie odprowadziwszy go tylko do Berdyczo-
podawał się w nienawiść u ludzi, iż wcią,ż w.:1, i zostawiwszy w okolicy naj zupełniej
pluskał cynicznemi i gryzącemi dowcipkami. pustej i ogołoconej ze wszystkiego, sam za-
Charakter był to hulaszczy, biesiadniczy. wrócił do swego Czehryna, pod pozorem że za
Ztąd wesołość, choć rubaszna częstokroć, sta- szczupłc posiada siły do prowadzenia walki
nowiła tło jego charakteru. Znanem nam jest z RZIJlitą,. Już wtedy, mówi Bucińskij, Ros-
niewdzięczne postępowanie jego względem ks. sya podejrzywała Chmielnickiego o zdradę
Zofii Chodkiewiczowej, której byt swój i (ob. Bucińskij: O Bohdanie Chmielnickim, str.
wszystko zawdzięczał (ob. Pmoolocz). Ale zo- 195-6). Romanówka, podobnie jak i okolic z-
baczmy i odwrotną, stronę medalu. Hetmani ne wsie: Buki, Stroków, Bakożyn, Czubińce,
cenili go wielce, był bowiem dzielnym wojo- podczas wojen Chmielnickiego były opusto-
wnikiem. We wszystkich prawie współcze- szone przez Tatarów i Kozaków (Opis akt.
snych bitwach dając dowody doświadczenia knig. centr. arch. Nr. 19, str. 40). Pnstą więc
wojennego, biegły w ukrywaniu zasadzek na zupełnie R. i Skwirę otrzymał dożywotniem
nieprzyjaciela, dzielny oraz odważny, otrza- prawem od króla Jana Kazimierza w 1659 r.
skany w boju, rzucający się ślepo w najwię- kozak wierny Rzpltej Jan Kowalewski, które-
kszy odmęt walki. Ztą,d "pogranicze miało go jednocześnie i nobilitowano (V ol. Leg., IV,

728
Rom
Rom
str. 304). Ale "ruina" nie dozwoliła jemu dłu- miejscu dawnego Taborowa., nie była zaliczo-
go się tu osiedzić, W 1700 r. 28 paździel'. na, do dóbr romanowskich a także i wsie Ka-
otrzymuje tę królewszczyznę Adam Olizar, mienna Grobla i Zołotucha. Kobyliński komi-
ale i ten był ststą R. z tytułu więcej niż sarz i gromady (z R. ststwa) skarżyły się,
z rzeczy, bo to były czasy buntu Paleja, któ- że Proskurowie, dziedzice Kornina, od R.
ry rozrza,dzał się tu jak we własnem dziedzic- wiele gruntów zabrali, siano koszą, lasy ra,-
twie. Olizar przeto w 1710 r. za konsensem bia,. Skwira zaś cierpi krzywdy od W ołodar-
królewskim ustąpił tego ststwa Wacławowi ki, dóbr Mniszchowej, podkomorzyny litew.;
Rzewuskiemu, wwdzie podolskiemu. Atoli ludzie wołodarscy gwałtownie granicę swa"
widzimy, że jednocześnie, bo w tymze 1710 r., aż pod samę Skwirę rozcia,gnęli i także tak
otrzymuje R. i Samson Bombek, pułkownik Skwira od Pawołoczy krzywdy ponosi i od
art y!. kor., stolnik kamieniecki i komendant Białejccrkwi tak że ze Skwiry i Romanówki
twierdzy kamienieckiej. W 1713 r. jest już ludzie się porozchodzili". Rozgraniczenie dóbr
ststa" romanowieckim Kazimierz Stecki, pó- jednych od drugich w owe czasy były czę-
źniejszl' kasztelan kijowski (Arch. Steckich stokroć fikcyjne, i ztąd częste pomiędzy je-
w Romanowie). Ale ststwo to było wielce dnem a drugiem dominium wyradzały się
ukrzywdzone w swych granicach przez sąsia- starcia i najazdy. Najazdy z Kornina Prosku-
dów. Stecki w3zczyna więc proces z ks. Lu- rów na R. szczególnie przechowały się dotąd
bomirskim o oderwanie od R. wsi Buków, w pamięci ludu miejscowego. Zmarły przed
Bakożyna, Strokowa i Czubiniec, W r. 1737 niedawnym ezasem Fed'ko Hrywa opowiadał,
gubernatorem R. z ręki Steckiego jest Antoni jak to o granicę gruntu romanowskiego, któ-
Dorożyński (Arch. J. Z. R., cz. II, str. 255). ra sięgać miała do Ostrej mogiły, potykał
Po Steckim starostami romanowskimi byli: się walecznie dziad jego; "molw dida kozaka
w 1751 r. Antoni z Ossy Ożga, w 1763 Fran- Hrywy - dodawał opowiadacz - ne brała
ciszok Dogiel Cyryna, w 1774 Aleksander kula, az dopiro sribnym gudziom wstreływ
Rożniecki, w 1775 r. Józef ks. Lubomirski, jeho Proskura. Pochiływsia mij did na kone-
w 1775 Jan Stecki. Że zaś ci dwaj ostatni wi i skazaw: zbawyw ty Pane Proskura, ko-
otrzymali przywilej na ststwo jeclnoczcśnic, zakowi Hrywi wik jeho mołodećki". Roz-
zta,d rozpocza,ł się spór pomiędzy nimi, który strzygano spory graniczne bojem na ostre,
się tem zakończył, że ze ststwa romanowskie. "bo kołyś tak buwało- mawiał did Hrywa-
go wykrojono mniejsze stawiskie i to osta- skilki chto zemli odwojuje, stilki i de rży t".
tnie pozostało przy Steckim. Do ststwa sta- Kiedy na sejmie czteroletnim zapadło prawo
wiskieg? odeszły z R. wsie następuja,ce: Ko- o miastach wolnych, wtedy i R. otrzymała
szlaki, Zydowce, Jerczyki i Czerniawka. Oto przywilej renowacyjny (1791 r.). Przywilej
co mówi lustracya z 1765 r. o ststwie R. za ten opiewa: "iż R. ma być miastem wolnem
dzierżawy Ant. z Ossy Ożgi: "To mczko nad i uznaje wszystkich obywatelów w tem mie-
rz. Dnawą, sytuowanej dwór także nad samą ście, tak teraz osiadłych i w lustracya" osta-
rz. Dnawą, zbudowany; izba z alkierzem i śpi- tnią, m. l. i taryfę dymów tegoż miasta zapi-
żarnią, piekarnia z komórką, szpichlerz i staj- sanych, jako i na potem osiadać mających i
nia. Do tego ststwa mczko Skwira w odległcj do miasta wciskających się, za ludzi wolnych;
pozycyi miejsca leżące, należy. Poddani jedni ziemię w obrębie tegoż miasta położoną i
płacą czynsz, drudzy pańszczyznę robią; przy- przez nich osiadłą, ich domy, place, ogrody,
tem płacą, podorozczyznę i motki z dworskie- łany, niwy zarosłe, futory i całe tegoż miasta
go prędziwa przędą, po jednemu motku na terytoryum, jako do niego prawnie należy
rok. Zydów osiadłych w R. nic ma. Chałup własnością, dziedziczną tegoż miasta i miesz-
poddanych liczy się tu 60; chałup kozackich czan w niem osiadłych być uznajemy i od
9. Wsie należące: Czerniawka, mko Skwira, gruntów ststwa romanow ski ego i innej natu-
Jaroslawka, Zołotucha, Kamienna Grobla, ryodgraniczone mieć chcemy". Dalej przy-
Kazimirówka, Pilipy al. Demontówka. W tej wilej wyjmuje obywateli miasta, bądź szla-
wsi osiedli byli pilipowcy, teraz zaczli osia- checkiego, bądź miejskiego urodzenia, z pod
dać chrześcianie: jest już osiadłyeh słobodzia- juryzdykcyi ziemiańskicj i starościńskiej; 0-
nów 4; więc intraty żadnej jeszcze nie ma rzeka iż odpowiadać oni maja, tylko przed
z tej słobody po wybraniu pilipowców. In- urzędem miejskim, z prawem apelacyi do są-
traty rocznej z ststwa całego zlp. 18094 i gr. dów żytomirskich, lub udawać się do sądów
12. Komisarz Antoni Kobyliński. Kozaków koronnych asesorskich, stosownie do treści
w całe m starostwie jest Nr. 46. Kazimierz sprawy; zapewnia obywatelom wszystkich
Cyryna, syn Franciszka Cyryny, ststy tabo- wyznań chrześciańskich używanie praw i pra-
rowskiego, podał i upraszał, aby teraźniejsza wa magdcburHkiego; ciężary zaś mieszczan
lustracya nie odbyła się na krzywdę Tabo- ogranicza tylko do podatków gruntowych,
rowa l żeby Rastawica, wieś osadzona na wedle uchwał sejmów na rzecz skarbu Rzpltej.

Rom
Tymże przywilejem zostałl!. nadana pieczęć
magistratowi miejskiemu (ob. IJudność w sta-
'OP,twie romanowskiem przez Tadeusza Ryl-
skiego, Ateneum 1884, t. III, str. 137--162).
Tymczasem jak wiadomo związek Targowicki
w 1792 r. obalił ustawy sejmu czteroletniego.
Ststa romanowski ks. Józef Lubomirski zaczął
też zniewa.lać mieszczan romanowskich do po-
winności włościańskich; wynikł ztąd proces
pomiędzy ststą a mieszczanami, który dotrwał
aż do czasów porozbiorowych. Ale ststwo R
przechodzi w poczet dóbr rządowych i w 1811
r. komisya urządzona dla sprzedaży dóbr rzą-
dowych w gub. kijowskiej postanawia, aby
osady wchodzące w skład byłego ststwa roma-
nowskiego przedane były na własność prywa-
tną (Kopia opredielenija w Komissii uczreżd.
w kiews. gub. dlia razprodażi kazionnych imie-
nii w 8 deń marta 1811 goda uezynennoho).
Takiego rozwiązania rzeczy-mówi T. Rylski,
autor monografii o Romanowszczyźnie - nie
mogli się spodziewae nasi posielanie. łV 1816
r. włościanie zwracają się jeszcze do ziemskie-
go sądu skwyrskiego, dowodząc, ze jako byli
starościńscy, powinni pozostać na prawach
włościan skarbowych i nie powinni być sprze-
dani w ręce prywatne. Otrzymują jednak
odmowną odpowiedź na zasadzie komisy i
ustanowionej dla sprzedaży dóbr rządowych
w gub. kijowskiej. R. w skutek sprzedaży
dóbr rządowych przeszła wtedy w posiadanie
Józefa Przybyszewskiego. On to zbudował
tu dom murowany o piętrze w stylu włoskim,
który przed laty kilku zgorzał. W 1844 r.
kupił R. od Przybyszewskiego Teodor Rylski,
Czerniawk4ł Małą J3iliński, a 'Wielką Grze-
gorz Gruszecki. Następnie R. przeszła w po-
siada.nie Rożesława Rylskiego, syna Teodora,
a dziś jest własnością jego syna Tadeusza.
W roczku są dziś jeszcze widoczne ślady wału,
przytykającego dwoma końcami do rz. Dna-
wy, mającego kształt na pół okrągły. Ia on
długości 437, wysokości od 1 do 4 sążni. We-
wnątrz tego wału nad Dnawą, na micjscu wy-
niosłem, zwanem Burtami, jest zamczyszcze
mające 215 sążni. Według opowiadania mie-
szkańców było ono otoczone dębowym ostro-
kołem i należało trzy razy objechać krągiem
zamek, żegy przez zwodzony most dostać się
do niego. SIady drogi wiodącej do zamku dziś
są jeszcze widoczne. Edwa}"(l Rulikowski.
Romanówka 1.) słoboda nad rz. Karają,
pow. bałaszowski gub. saratowskiej, o 35 w.
na płn.-zach. od Bałaszewa, około 5000 mk.,
2 cerkwie, jarmark na zboże; st. pocz. 2.) H.,
ob. Romankowo.
Romanówka, wzgórze lesiste w obrębie
gm. Korczyna, pow. sokalski, na wschód od
wsi, 229 mt. npm. Miejsce znaku triang. Od
strony północ. rozpościerają się na północnej
Rom
729
pochyłości lasy: Tretyna i Korylina, a od płd.-
zachodniej wzgórze Terniów (223 mt.). D płn.-
wschod. podnóża płynie pot. Białystok. Br. G.
Romanć)\vka 1.) rus. Romaniwka, wś, pow.
brodzki, 27 klm. na płn -zach. od Brodów, 16
klm. od Łopatyna, urz. poczt. w Szczurowi-
cach. N a wschód leży Grzymałówka, na płn.
Smarzów, na zach. i płd. Szczurowice. Wzdłuż
granicy wschod. płynie Styl'. Na lew. brzegu
rzeki leża, zabudowania wiejskie. Oz,:ść do-
mów i folw. zwą się Barszczów (Barszcziw).
Wlasn. więk. ma roli Ol'. 166, łąk i ogr. 27,
past. 9, lasu 468 mr.; wł. mn. roli Ol'. 117,
łąk i ogr. 50, past. 2 mI'. W r. 1880 było 28
dm., 211 mk. w gm.; 15 dm., 91 mk. na obsz.
d wor.; 150 rz.-kat., 134 gr.-kat., 17 izrae1.;
177 Polaków, 109 Rusinów, 16 Niemców. Par.
rzym. i gr.-kat. w Szczurowicach. Za czasów
Rzpltej należała wś do dóbr koronnych pow.
buskiego. 2.) H., grupa domów i tartak
w Popielach, pow. drohobycki. 3.) R., karcz-
ma na Rodatyczach, pow. gródecki. 4.) R.,
domy w Jauowie, pow. gródecki. 5.) R., wś,
pow. kamionecki, 34 klm. na płn.-wschód od
Kamionki Strumiłowej, 8 klm. od Radziecho-
wa, 3 klm. od urz. poczt. w Stojanowie. W r.
1880 było 14 dm., 112 mk. w gminie; 36rz.-
kat., 3 gr.-kat., 9 izrael., 64 innych wyzn.; 16
Polaków, 1 Rusin, 95 Niemców. We wsi
jest szkoła niezorganizowana. Por. Stojanów.
6.) n., fol. koło Chlewczan, pow. Rawa Ru-
ska. 7.) R., karczma na obszarze Dmytro-
wic, pow. mościski. 8.) R., fol. i karczma
w Jaryczowie Starym, pow. lwowski. 9.) R.,
wś, pow. rudccki, 7 klm. na wschód od sądu
pow., urz. poczt. i tel. w Rudkach. Na zach.
leżą l}odhajczyki, na płn.-zach. Koropuż, na
wsch. Chiszewice i Koniuszki Tuligłowskie,
na płd. Ostrów Pohorecki (część Pohorzec).
Północną część wsi przepływa pot. Podłuż-
ny, zwany w dalszym biegu Smotrycem, do-
pływ '\Vereszycy. Zabudowania wiej skie leża,
w środku obszaru. Przez wieś idzie gościniec
rudecko-komarniański. Własn. więk, (Włodzi-
mierza Niezabitowskiego) ma roli Ol'. 16, łąk
i ogr. 8, past. 2 mr.; wł. mn. roli Ol'. 247, ła,k
i ogr. 41, past. 1 mr. W r. 1880 było 39 dm.,
231 mk. w gminie; 223 gr.-kat., 8 izrael.,
wszyscy narodowości rusińskiej. Par. rZ.-kat.
w Rudkach, gr.-kat. w Koropużu. Lu. Dz.
Romallówka 1.) wś, pow. tarnopolski, o
6'8 klm. na wschód od urz. poczt., st. kol. żel.
Karola Ludwika i telegr. w Borkach Wiel-
kich. Granice: wschod. Hałuszyńce, połudn,
Chodaczków i Dyczków, zachod. J30rki '\V.,
Slupki i Ozernielów Pruski, półn. Ozernielów
Mazowiecki i Kujdańce, płn.-wschod. Roma-
nowc Sioło. Przestrzeni dwor. 758, włośc.
1082 mI'. Ludności w 1857 r. 709; w 1870 r.
852; w 1880 w gm. 918, na obszarze dwor. 9;

730
Rom
rz.-kat. 332, par. Czernielów Mazowiecki o 6
klm. oddalony, gr.-kat. 633, par. Stupki; cer-
kiew św. :Mikołaja, dekan. zbaraski, dyec.
lwowska. Szkoła filial., kasa pożycz. z kapit.
1143 złr. Właśc. posiadł. dwor. Kazimierz
Stop czyń ski. 2.) R., wś, pow. trembowelski,
15 klm. na płd.-zach. od Trembowli, sąd pow.
Bodzanów, o 13 klm. na płd.-wschód oddalo-
ny, obydwie parafie w J\-Iogilnicy o 2 klm. na
wschód, urz. poczt. Chmielówka (dawniej Wie-
niawka) o 7 klm. na płn.-zach., urz. tel. Stru-
sów o 18 klm. na płn. Przestrzeni dwoI'. 758,
włok 1082 mr.; ludności w 1857 r. 1496;
w 1870 r. 1473; w 1880 r. w gm. 1800, na
obsz. dwoI'. 43; rz.-kat. 252, gr.-kat. 1590;
szkoła etat. o 1 naucz. Dawniej stanowiła ta
wieś wraz z Mogilnicą ststwo mogi1nickie,
o którem Kuropatnicki w swej geografii Ga-
licyi z 1786 r. pisze: "Mogielnica wieś w cyr-
kule brzeżańskim, przedtem starostwo domu
Skrzetuskich", przeszła potem w dom Starzeń-
skich. Józef hl'. Starzeński podzielił ten ma-
jątek między dwóch synów, młodszy Edmund
otrzymał :Mogilnicę, starszy Leopold (pocta
i pisarz dramatyczny), ożcniony z Leopoldy-
ną hr. J3aworowską, otrzymał Romanówkę i
sprzedał ją obccnemu właściciclowi Bogda-
nowiczowi. B. R.
Romanówko, pow. pułtuski, gm. Gzowo,
par. Smogorzew.
Romanowo 1.) wś i fol., pow. makow;;ki,
gm. Karniewo, par. \V ęgrzynowo, odl. 4 w.
od Makowa, ma 789 mr. obszaru. Mieszka tu
drobna szlachta. 'W 1827 r. par. Karniewo,
13 dm., 75 rok. W 1866 r. fol. R. lit. A rozl.
mr.141: gr.or. i ogr. mr. 111, łąk mr. 1,
past. mr. 2, lasu mr. 22, nicuż. mI'. 5; bud.
mur. 4, z drzewa 3. W ś Ił,. os. 8, z gr. mI'.
44. 2.) n., fol., pow. ciechanowski, gm. Nu-
żewo, par. Sulerzyż, odI. olIw. od Ciecha-
nowa, 1 dm., 12 mk., rozl. mI'. 274: gr. Ol'. i
ogr. mr. 153, łąk mr. 57, past. mI'. 4, lasu
mr. 48, nieuż. mI'. 12; bud. mr. 1, z drzcwa 6.
3.) R., foL, pow. lilJllowski, gm. i par. Szpe-
tal, odl. o 17 w. od Lipna, 2 dm.. 19 mk., 25
mI'. 4.) H., os. leś., pow. władysławowski,
gm. Giełgudyszki, par. Szaki, odl. od Włady-
sławowa 29 w., 1 dm., 12 mI..; należy do
dóbr Giełgudyszki Dolne. Br. Ch.
Romanowo 1.) zaśc., pow. lidzki, w 40kr.
pol., gm. Sobakińce (Pokrowy), o 55 w. od
Lidy a 20 w. od Wasiliszek, ma 1 dm., 7 mk.
żyd. 2.) R., wś i dobra, pow. trocki, w 3
okr. pol., gm. i par. Hanuszyszki, okI'. wiej-
ski Romanowo, o 4 w. od gminy a 30 w. od
Trok; fol. ma 1 dm. i 27 mk. kat., wś zaś 6
dm. i 98 mI.. tegoż wyzn. (w 1864 r. 36 dusz
rewiz., 1jednodworzec i 9 b. ludzi dwor.; wła-
ność Hrehorowiczów). W 1850 r. własność
Zylińskich, 306 dzies. rozl.; w 1866 r. należy
Rom
do Żyżmowskich i Hrehorowiczów; włościanie
wnieśli 1160rs. 33 kop. wykupu. W skład
okręgu wiejskiego wchodzą wsie: R., \V oj c-
kuniszki i zaśc. Peteryszki, w ogóle 65 dusz
rewiz. włościan uwłaszcz. i 11 jednodworców.
3.) R., jedno z dawnych przedmieść Mińska,
obecnie ulica w obrębie miasta, błotnista,
nędzna, pozbawiona wody czystej i wszelkich
warunków hygienicznych. 4.) R. al. Rorna-
nów, fol. nad rz. U szą, lewym dopł. Wilii,
pow. miński, w 2 okr. pol. rakowskim, gm.
Zasław, własność Januszkiewiczów, ma 25
włók; grunta sr.cr.erkowe dobre, łąk dostatek.
Tuż przechodzi libawo-romcńska droga żela-
zna; od stacyi Radoszkowicze 10 w.; w oko-
licy lasów mało. 5.) R., fol., pow. rzeczycki,
w 2 okr. pol. i gm. Jurewicze; miejscowość
falista, malownicza. 6.) n., zaśc., pow. wił-
komierski, gm. Traszkuny, o 64 w. od Wił-
komierza. 7.) n., uroczysko, pow. grodzień-
ski, w 5 okr. pol., gm. I3erszty, o 81 w. od
Grodna. 8.) R., uroczysko, pow. słonimski,
w 2 okr. pol., gm. Mieżewicze al. J\-Iiżewicze,
o 29 w. od Słonima. 9.) R., chutor, pow.
wołkowyski, w 3 okI'. pol., gm. Juszków, 047
w. od Wołkowyska. 10.) R., mko przy uj-
ściu ruczaju IJudncgo do rzki Mereji, pow.
hl)recki, w 3 oh. pol., o 18 w. od Horek,
przy trakcie poczt. z mIm Lady do Horek.
Ma 728 mk. (359 męż. i 369 kob.), w tej licz-
bic 340 prawosł., 5 katol. i 383 żyd., 3 dm.
murowo i 87 drcwn. (16 należy do chrześcian,
74 do żydów), cerkiew murowana, dom mo-
dlitwy żydowski drewniany, st. poczt., szpi-
tal miejski, młyn wodny, folusz i gorzelnia
za hudniaj ąca 12 ludzi i pro d ukuj ąca rocznie
507,004 o spirytusu i dająca dochodu 3,440
rs. St. poczt. na trakcic ze Szkłowa przcz
Horki do mka Lady i dalej do Krasnego,
o 17 '/2 w. od Horek a 22 J/ 2 W. od Lad. W1a-
sn0ść ks. Dondukowa Korsakowa. R. wspo.
minana jest w latopisach ruskich (Połnoje so-
branie litop., t. VI: 256; t. VIII: 257) w XVI
w. z powodu spraw pogranicznych pomiędzy
Rzplitlli a w. ks. moskiewsl,iem. 11.) Ił., sio-
ło, pow. homelski, gm. \Vylewo, ma 117 dm.
i 272 mk., z których 21 wychodzi na zarobek.
12.) n., ob. Romanów. J. Krz.-A. Jel.
Romanowo, ob. Rornanki i Romanów.
Romanowo al. Rornanowska, słoboda nad
Woroneżą, pow. lipiecki gub. tambowskiej,
5500 mk., 4 cerkwie z soborem św. Michała
Archanioła, w którym pochowany jeden z do-
mu Romanowych, szkoła leśniczych. Staro-
żytne, gniazdo domu Romanowych i przez
nich założone, potem miasto.
Romanowo, wś na poL-prus. Mazurach,
pow. łecki, 4 1 / 2 klm. na zach. od granicy król.
polskiego, 2 klm. od st. p. Borżym, ma 75
dm., 396 mk., 947 ha. Rudolf Y. Diepoltskir-

Rom
chen, komtur ryński, nadaje Nikołajowi i Ja-
kubowi lnom 33 włók we wsi Romanowie ce-
lem lokacyi wsi dannickiej; 3 włóki ziemiań-
skie przeznacza dla sołtysów na prawie cheł-
mińskiem. Dan w Ełku r. 1513. W 1600 r.
mieszkają, tu sami Polacy. Ad. N.
Homilnowska 1.) dwór, pow. poniewieski,
w 3 okI'. pol., o 21 w. od Ponicwieża. 2.) H.,
ob. Romanowo.
Homanowska Góra, także Łysą al. Ka-
mienną zwany, szczyt w Gołogórcach. Ob.
Kamienna i Gologóry. BI'. G.
Homi\nowski\ Osada al. Romanów lJlaly,
wś, pow. nowogradwołyński, gm. Romanów,
ma 179 dusz włościan, ziemi włośc. 495 dzies.
Nalezy do dóbr romanowskich, własność da-
wniej Ilińskich, obecnic Steckich. L. R.
Homanowski (w dok. z 1581, 1852 r.),
dwór należą,cy do dóbr Cytowiany, we włości
widuklewskiej (pow. rossieński).
Homftnowskie 'Vłóki, pole na obszarze
mta Chełmna, które w 1654 r. zapisuje bisk.
chełmiński Jan Gębicki nowej kanonii przy
tumie. Dawniej pobierał prowenta z nich ka-
znodzieja (ob. U. d. B. Culm v. Woelky,
str. 1046). K,4. PI'.
Homanowszcz)'zna 1.) wś włośc., l)ow.
dzisieński, w 2 okI'. pol., gm. i okr. wiejski
Pohost, 3 dusze rewiz.; należy do dóbr skar-
bowych Linkowszczyzna. 2.) n., wś włośc.,
pow. dzisieński, w 3 okI'. poL, gm. Przebrodź,
oh. wiejski Pohost, o 12 w. od gminy, 7 dusz
rewiz. 3.) n., wś, pow. dzisieński, w 3 okI'.
pol., gm. Druja, okI'. wiejski i dobra Miłoszów
tltajki, 07 w. od gminy a 50 w. od Dzisny,
ma 2 dm., 20 mIL kat. (w 1864 r. 8 dusz rew.).
4.) n., fol. szlach., pow. oszmiański, w 2 okr.
1101., o 22 w. od Oszmiany, 2 dm., 12 mk. kat.
5.) n., lIaśc., pow. wilejski, w 3 akr. pol., gm.
i dobra f:'karbowe Miadzioł, okI'. wiejski Pio-
trowo, o 6 w. od gminy a 48 w. od Wilejki,
ma 2 dm., 23 mk. prawo sł. (w 1864 r. 12 dusz
rewiz.). 6.) H., zaśc. różnych właścicieli nad
błotami, pow. wilcjski, w 3 akr. poL, o 64 w.
od Wilejki, gm. gabska, 1 dm., 13 mk. kat.
7.) Ił., zaśc., pow. wileński, w 4 oh. pol.,
gm. W orniany, okI'. wieJski KulislIki, 09 w.
od gminy, 4 dusze rewiz.; należy do dóbr Tro-
kieniki Szyszków. 8.) n., zaśc. nad rzką, Bie-
rcżnicą" dopł. Schy, pow. borysowski, w 1
okr. pol. i par. kat. chołopienickiej, gm. Za-
czyste, ma 2 osady; grunta lekkie. 9.) H.,
białoruskie RCtrnanouszczyna, wieś nad bezim.
rzką" w zach.-półn. części pow. mińskiego, w 2
akr. pol. ra,kowskim, gm. Pierszaje, ma 11
osad; grunta szczerkqwe, lasu mało. 10.) H.,
wś nad bezim. dopł. Swisłoczy, w zach.-półn.
części pow. mińskiego, w 2 okr. poL rakow-
skim, gm. Zasław, w micjscowości mocno gó-
rzystej, malowniczej, mało leśnej; ma 3 osady.
Rom
731
11.) H., fol., pow. grodzieński, w 4 akr. pol.,
gm. Kamionka, o 51 w. od Grodna. 12.) H.,
wś, pow. sieński, gmina Zameczek, ma 8 dm.
i 51 mk. J. Krz.-A. Jel.
Homi\nsgut, dob:ł;a ryc., pow. świętosie-
kierski, st. p. i tcl. Swiętosiekierka, 11 dm.,
148 mk., 107 ha.
Homanshof, pow. czarnkowski, ob. Ro-
manów.
Homi\nshof, ko1., pow. rybnicki, par. Gro-
dzisko (Loslau). Założona na obszarze :Ętadli-
na, miała w 18611'. 21 dm., 107 mk. Polaków
i 76 mI'. roli.
Homansówka 1.) karczma pryw., pow.
dzisieński, w 2 okI'. pol., o 110 w. od Dzisny,
1 dm., 5 mk. kat. 2.) n., zaśc. szlach. nad
błotem Kryszańskiem, ,pow. święciański, w 2
akr. pol., o 9 1 / 2 w. od Swięcian, 1 dm., 6 mk.
kat. 3.) n., zaśc. szlach. przy górach Anto-
nowskich, p'ow. święciański, w 2 okr. poL,
o 21 w. od Święcian, 1 dm., 7 mk. kat.
Homant)'szlii, wś i fol., pow. wyłka wy ski,
gm. Ziclonka, par. Olwita, odl. od Wyłkowy-
szck 10 w., ma 10 dm., 28 mk. Fo1. R. wcho-
dzi w skład dóbr Kotowszczyzna, ma 653 mr.
obszaru; wś R. ma 9 osad i 5 mr.
RomanuPI)cn 1.) wś, pow. stołupiański,
st. p. Kattenau, 12 dm., 79 mk., 221 ha ob-
szaru. 2.) R., dobra, pow. wystrucki, st. p.
Gr. Bubainen, 5 dm., 65 mk. 186 ha.
Romany 1.) osada, pow. węgrowski, gm.
Grębków, ma 1 dm., 6 mk., 16 mr. 2.) H.,
okolica szlach. w pow. przasnyskim, gm. i
par. Krzynowłoga Mała, odl. 12 do 20 wiorst
od Przasnysza.W obrębie jcj znajdują, się:
R.-Puszki, wś, ma 13 dm., 87 mk., 225 ml'.
W 1827 r. 15 dm., 83 mk. R.-GÓI'skie, wś,
ma 7 dm., 7l mk., 191 mr. I:;pis z 1827 r. nie
podajc tcj nazwy. R.-Janki, wś, ma 3 dm.,
19 mk., 134 mr. W 1827 r. 5 dm., 36 mk.
R.Janowigta, fol., ma młyn wodny, 2 dm., 10
mk., 200 mr. W 1827 r. 4 dm., 32 mk. R.-
Kal'cze, wś, ma 5 dm., 25 mk., 73 mr. W 1827
r. 3 dm., 27 mk. R.-Sebory (Wszebory), wś i
fol., ma karczmę, 14 dm., 174 mk., 257 mI'.
W. 1827 r. 10 dm., 70 mk. R.-Sgdzięta, wś,
ma wiatrak, 11 dm., 102 mk., 200 mr. W 1827
r. 5 dm., 39 mk. R.-Zajki, wś, ma 7 dm., 35
mk., 138 mr. W 1827 r. R.-Zejki, 10 dm., 84
mk. R-Zalesie, wś, ma 8 dm., 74 mk., 90 mr.
W 1827 r. 8 dm., 41 mk. Oprócz drobnych
czą,stek znajdują, się tu dwa większe folwarki:
R.-J anowięta i R.-W szebory. W 1880 r. fo1.
R.-Janowięta rozl. mr. 322: gr. Ol'. i ogr. mr.
205, łą,k nu. 8, past. mr. 18, lasu mr. 77, nie-
uzyt. mI'. 14; bud. z drzewa 9, las nieurzą,dzo-
ny, młyn wodny, pokłady torfu. Do fa]. na-
leżały poprzednio: wś Wszebory os. 19, z gr.
mr. 126; wś R. Górskie os. 4, z gr. mr. 55.
Fol. i wś R.-W szebory i R.-Kosiorki roz1.

732
Rom
mI'. 588: gr. 01'. i ogr. mr. 289, łąk mr. 33,
past. mr. 6, lasu mr. 231, nieuż. mr. 29; bud.
mur. 2, z drzewa 11, las nieurządzony, pokła-
dy torfu. Wś R.-Wszebory al. Sebory os. 17,
z gr. mr. 134 (Dane te różne od poprzednich
urzędowych, czerpane są z opisów dóbr usku-
tecznianych dla uzyskania pozyczek Towarz.
Kred. Ziems.). 3.) H., wś i fol., pow. kol-
neński, gm. Kubra, par. Romany, odl. 19 w.
od Kolna, posiada kościół par. mur. nieznanej
erekcyi. W 1827 r. było 28 dm., 164 mk.
W 1886 r. fol. R. rozl. mr. 1674: gr. Ol'. i ogr.
mI'. 773, łąk mI'. 165, past. mI'. 44, lasu mI'.
640, nieuż. mI'. 52; bud. mur. 15, z drzewa 1;
las nieurządzony, młyn wodny. \VŚ R. os. 28,
z gr. mr. 214. R. par., dek. kolneński (da-
wniej wizki), 3319 dusz. Br. Ch.
Homany 1.) fol. pryw. nad rz. vVasupką,
pow. lidzki, w 2 okI'. pol., o 53 w. od Lidy a
25 w. od.EjszY8zek, ma 13 mk. kat. 2.) B.,
wś nad Zyżmą pow. oszmiański, w J okr.
pol., gm. Siedliszcze (al. Siedlicko), okr. wiej-
ski Gilwińce, o 9 w. od gminy, 65 w. od Osz-
miany a 26 w. od Dziewieniszek, ma 4 dm.,
30 mk. kat. (w 1866 r.). Podług spisu z 1864
r. w części Sulikowskich było 12, w części
zaś Hryniewiczów 14 dusz rewiz. 3.) H., wś,
pow. oszmiański, w 3 okr. pol., gm. Subotni-
ki, okr. wiejski Huta, o 4 w. od gminy, 36 w.
od Oszmiany a 15 w. od Dziewieniszek, ma 10
domów, 87 mk. ka. (w 1864 r. 38 dusz rew.);
naloży do uóbr Zemłosław, Umiastowskich.
4.) B., wś nad rz. Uszą, lewym dopł. Wilii,
pow. miński, w 2 okr. pol. rakowskim, gm.
Zasław, przy linii dr. żel. lipawo-romeńskiej,
pomiędzy st. U sza i Radoszkowicze, ma 11
osad pełnonadziałowych; grunta szczerkowe,
miejscowość lekko falista, dość leśna, łąki
dobre. 5.) H., wś nad bezim. dopływ. Serwe-
cza, pow. nowogródzki, w 2 okr. pol. horody-
szczańskim, ma 11 osad; miejscowość nieco
falista, grunta urodzajne, lasu mało. 6.) H.,
wś, pow. kowieński, na płn. od \Vilkii a na
płd.-wschód od Czekiszek. J. Krz.-Al. Jel.
Homany, Rohmanen, Rohme (dok.), wś na
pol.-prus. Mazurach, pow. szczycieński, 3 1 / 2
klm. od miasta pow., gdzie st. p. i tel., po
prawej stronie traktu bitego ze Szczytna do
Biskupca, 82 dm., 525 mk., 1002 ha obszaru.
Konrad hr. Kiburg, komtur elbląski, nadaje
Piotrowi Mirowiczowi (Mira wit z) wś Romany
z 50 włók. na prawie chełmińskiem i 5 włók
sołeckich celem lokacyi wsi dannickiej. Dan
w Pa8łęku r. 1399 w piątek po św. Marcinie
biskupie. R. posiadają r. 1602 przeważnie
polskich mieszkańców. Ad. N.
Homal.tów, w XVI w. Romartowo i Romal-
t7IOWO, kolonia, pow. łęczycki, gm. Topola,
par. Witonia, odl. od Łęczycy 9 w.j 1 m część
50 dm., 415 mk.; 2 ga część 8 dm., 70 mk. Po-
Rom
między koloniami jest kilka mających od 22
do 60 mI'. W 1827 r. było tu 35 dm., 295
mk. W' XVI w. należy do kustodyi łęczyc-
kiej. Sołtys ze trzech łanów płaci za dziesię-
cinę pleban. w Mazewie po grzywnie z łanu
a kmiecie dają tamże dziei:\ięcinę z czynszem
po seksagenie i mierze owsa z łanu, własne-
mu taś pleban. w Witoni dają tylko kolędę
po groszu z łanu (Łaski, Lib. Ien., II, 464,
488). W 1576 r. wś duchowna R. miała 11
łan., 4 łany puste; wójt Benedykt Wolski 3
łany, 3 zagr., 1 rzem., 15 osad (Pawiński,
Wielkop., II, 53). Br. Ch.
Bomaszewo, fol. pryw., pow. wilcjski,
w 3 okr. pol., gm. łuczajska, o 85 w. od \Vi-
lejki, 1 dm., 9 mk. kat.
Homaszkajcie (w dok. z 1597 r.), sioło
we włości tondziagolskiej (pow. rossieński).
Homaszkat'łCe 1.) wś, pow. oszmiański,
w 3 oh. pol., gm. Siedliszcze (Siedlisko), okI'.
wiejski Hermaniszki, o 6 w. od gminy, 51 w.
od Oszmiany a 15 w. od Dziewieniszek, ma
23 dm., 218 mk. kat. (w 1864 r. 92 dusz rew.);
nalezy do dóbr Hermaniszki bar. Leforta.
2.) B., wś nad pot. Wilczówka, pow. wileński,
w 2 oh. pol., gm. Sr.yrwinty, okI'. wiejski i
dobra hr. Leduchowskich Poszyrwińcie, o 7
w. od gminy a 46 w. od \Vilna, ma 12 dm.,
140 mk. kat. (w 1864 r. 42 dusz rewiz.).
3.) B., dwie wsie, zaśc. i pustk., pow. wiłko-
mierski, gm. Onikszty, o 40 i 43 w. od Wił-
komierza.
Bomaszkany, fol., pow. wiłkomierski, gm.
i par. Uciany (o 3 w.), o 64 w. od Wiłkomie-
rza; własność Stachowskich. Grunta żyzne;
we dworze spora biblioteka.
Bomaszki, wś i dwór, pow. włodawski,
gm. Horodyszcze, par. Itossosz, odl. 46 w. Od
Włodawy, ma 46 dm., 346 mk. W 1827 r.
było 28 dm., 183 mk. W 1880 r. fol. R. rozl.
mr. 1546: gr. Ol'. i ogr. mI'. 448, łąk mI'. 296,
past. mr. 169, lasu mr. 594, nieuz. mr. 39;
bud. mur. 3, z drzewa 16, las nieurządzony,
pokłady torfu. Przedtem (1880 r.) odłączono
fol. Aleksandrówka mI'. 113 i Bronisławów
mr. 110. Wś R. os. 48, z gr. mr. 583.
Bomaszki 1.) wś włośc., pow. oszmiański,
w 3 oh. pol., gm. Dziewieniszki, oh. wiejski
Szudojnie, 1 dusza rewiz.; należy do dóbr
skarbowych Bieniakońska Plebania. 2.) H.,
wś nad rz. Szewielówk ł , dopł. Wiedźmy, na
połudn. krańcu pow. nowogródzkiego, w gm.
Darewo, ma 6 osad; miejscowość równa, bez-
leśna, grunta szczerkowe, urodzajne, łąki
bujne. 3.) B., okolica, pow. kowieński, w 1
okr. pol., o 10 w. od Kowna. 4.) B., wś,
pow. grodzieński, w 4 okr. pol., gm. Kamion-
ka, 047 w. od Grodna.
Bomaszki 1.) wś, pow. kaniowski, przy
głębokich jarach, przylegających do Dniepru,

Rom
wlokl'. pol., gm. Traktomirów, o 26 w. na
płn.-zach. od Kaniowa a 2 od Chodorowa, ma
822 mk.; w 1741 r. było tu 20 chat; w 1792
r. 40 chat i 515 mk.; w 1863 r. 660 mk. i
1505 dz. ziemi, z której przeszło 500 dz. ode-
szło do włościan drogą wykupu. Wś ta wcho-
dziła niegdyś w skład ststwa kaniowskiego.
Podług lustracyi odbytej w 1622 r. pod prze-
wodnictwem kasztelana bracławskiego Char-
lęskiego: "'V si: Koleszyscza, Romanki, Bu-
kryn słoboda (dziś Buli:ryn 1\'Iały, wś o 2 w.
od R., południową część której stanowi Kole-
siszcze). Te wsi po śmierci nieboszczy ka ks.
Janusza Ostrogskiego, kasztelana krakowskie-
go, odjęli czerncy do Trechtymirowa". Na
lJOczątku bieżącego wieku darowana przez
gen. Stanisława Poniatowskiego Teodorowi
Jaczewskiemu, potem dostała się synowi jego
Adamowi, wdowa po którym, 2 do voto 1\'Iiku-
łowska, sprzedała w 1845 r. Henrykowi Ru-
dnickiemu. vVe wsi znajduje się cerkiew dre.
wniana Pokrowska, wzniesiona w 1720 r. a
1824 z gruntu odnowiona, oraz kaplica kat.
par. Rzyszczów, wzniesiona przez Teodora
Jaczewskiego. Do par. prawosł. należy wś
:Bukryn Wielki. Ob. Arch. J. Z. R., cz. l, t.3:
594. 2.) H., wś nad rzką Horochowatką,
pow. wasylkowski, w 3 okr. pol., gm. Win-
centówka, o 65 w. od 'Vasylkowa, ma 2668
mk. 'V 1863 r. wraz z przysiołkiem Baku-
mówką (336 mk.), stanowiącym część wsi le-
żącą, naprzeciw wsi Szarki, miała 1948 mk.,
3742 dz. ziemi. W 1790 r. było tu 65 chat i
538 mk. Cerkiew Pokrowska muraw., wznie-
siona w 1843 r. na miejsce poprzedniej, dre-
wniancj, z 1773 1'., która pudług wizytacyi
była zbudowana "nakształt chałupy, snopka-
mi poszyta, glilH oblepiona"; uposażenie cer-
kwi stanowi 37 dz. zicmi. W ś należała do
Abakumowych, na'ltępnie drogą spadku prze-
szła na Trofimowych a potem na l\fasłowych.
Romaszkiewicze, wś, pow. święciański,
w 3 oh. pol., gm. i par. Komajc, okr. wiejski
(orolcwce, o 7 w. od gminy a 35 1 / 2 w. od
Swięcian, ma 19 dm., 66 mk. kat. (w 1864 r.
70 dusz rewiz.); należy do dóbr Maćkowicze,
Czechowiczów.
ROIłłI\Szkiszki, pow. rossicilski, ob. Ro-
maniszki.
Romaszk(hv 1,l\s, uroczysko na gruntaell
mka Trypola, pow. kijowski.
Romaszkówka 1.) WH, pow. sokólski, w 2
okr. pol., gm. Trofimówka, 025 w. od Sokół ki.
2.) H., dobra, tamże, o 27 w. od Sokółki.
Homaszkowszczyznl\, fol. i dobra, pow.
oszmiański, w 1 okr. pol., gm. Graużyszki,
okI'. wiejski Rlewica, o 15 w. od Oszmiany,
llla 1 dm., 20 mk. kat.; własność Korsaków.
Roml\szkowszczyzn8, wś, pow. rówie{l-
ski, o 12 w. od Klewania, przy szosie do Łucka.
Rom
733
Homaszówka, wś, pow. czortkowski, sąd
pow. Czortków, par. rZ.-kat. Chomiakówka,
o 4 klm. na wschód, st. poczt. i tel. oraz st..
dr. żel. transwersalnej Dżuryń, o 9 klm. na
południe. Granice: wschod. Kossów, Chomia-
kówka, Rydoduby; połudn. Słobódka; zachod.
Pyszkowce i Medwedowce; półn. Laskowce i
Wierzbowiec. Obszar dworski 1003, włośc.
1347 mr.; ludność w 1857 r. 841; w 1870 r.
887; w 1880 r. w gm. 951, na obsz. dwor. 80;
rz..kat. 169, gr.-kat. 800; par. w miejscu, dek.
czortkowski, dyec. stanisławowska, cerkiew
paraf. Podwyższenia św. Krzyża, drewniana,
erekcyi niewiadomej, poświęcona 1785 r., re-
staurowana 1852 r., metryki sięgają 17&5 r.,
dom parocha postawiony 1830 r.; filia. Biały
Potok, cerkiew Pokrowy N. P. M., oddalona
o 6 klm., murowana, rok postawienia i poświę,
cenia niewiadomy; liczba gr.-kat. 240, ogólna
liczba gr.-kat. w całej parafii 1040. Szkoła
w R. etat. systemizowana 1850 r., dzieci gr.-
kat. w wieku szkol. 100; w Białym Potoku
szkoła systemiz. 1856 r., dzieci 30. Kasa po-
życzk. z kapit. 3010 złr. Właścicielka pos.
dwor. "\Valerya z Podlewskich bar. Haydel,
która otrzymała ten majątek w posagu. Po
śmierci męża jej Henryka bar. Haydel syn ich
Adam prowadził wzorowe gospodarstwo i u-
trzymywał stadninę koni angielskich, odzna-
czaną często na wyścigach lwowskich. B. R.
Roml\szyszki, wś włośc., pow. trocki, w 3
okr. pol., gm. Butrymańce, okr. wiejski Pi-
woszuny, o 4 w. od gminy a 50 w. od Trok,
ma 8 dm., 92 mk. kat. (podług spisu z 1864 r.
9 dusz rcwiz.); należy do dóbr skarb. Olita.
Romata al. Romacza (w dokum. z 1578,
1581, 1590, 1596 i 1599 r.), rzeczka we wło-
ści birżańskiej (pow. poniewieski), przepływa
przez niwy J akubowszczyznę i Butykiszkia
dóbr Gierdziagoły.
Romatowo, wś i fol., pow. sierpecki, gm.
Lisewo, par. Rurowo, odl. o 9 w. od Sierpca,
ma 6 dm., 75 mk.,,417 mr. obszaru. VI[ 1827
r. 7 dm., 71 mk. SIady cmentarzyska przed-
historycznego i kurhan śród równiny.
Romatowo, fol., pow. brzeski gub. gro-
dzieńskiej, w 2 okI'. pol., gm. Wielkie Ryto,
o 30 w. od Brześcia.
Hombal'g, 1710 Rąbark, niem. Romberg, wś,
pow. starogardzki, st. p. i par. kat. N owacer-
kiew (o 3 klm.), st. dr. żel. Peplin (o 5'5 klm.);
zawiera 5 gburskich rosiadł., 3 zagrody, 361
ha (33 łąk i 319 roli). W ]869 r. 18 dm.,
268 mk. kat.; 1885 r. 17 dm., 44 dym., 190
mk. Ludność zmniejsza się przez wychodź-
two do Ameryki. Jednoklasowa szkoła kat.
miała 1887 r. 34 dzieci uczęszczających do
niej z R., Smolf\ga, Smolążka i Bielawskich
Pastwisk. R. leży nad szosą z Peplina do
Morzeszczyna wiodącą i nad strużką J onką,

734
Rom
wpadającl\ do Wierzycy. Na obszarze wsi
wznoszą się pap;órki Czubatka i Szubienica.
N a wschód graniczy R. z Kulicami, na zach.
z Królewskim lasem i Smol&giem, na płd.
z Nowącerkwią a na płn. z Bielawkami. Po-
wiadają, że gdy się cała wieś spaliła, wybu-
dowali się mieszkańcy na innem, obecnem
miejscu. Przed laty był R. otoczony lasem.
który został wycięty. Dawniej należał R. do
cystersów w Peplinie. Już r. 1302 wspomina
tę osadę przywilej dany dla Nowejcerkwi.
Cystersi zamienili osadę na folwark i przesie-
dlili prawdopodobnie starych osadników. Ro-
ku 1613 ustąpił opat Kos tę wieś konwento-
wi, żeby nie potrzebował kupować zboża na
chleb i piwo. Ale pod klęskami gospodarstwo
tak podupadło, ze w R., gdzie według kroniki
r. 1512 wszystko było w najlepszym ładzie,
w sto lat później inwentarza nie było zadne-
go, a rola porosła borem. Dla tego pożyczył
konwent 2000 zł. na zakupienie wołów i po-
czął karczować zarośla. Ale jeszcze r. 1619
opat Trebnic z Oliwy nazywa R. pustym fol-
warkiem. Trzymali go osadnicy z Nowejcer-
kwi i Kulic aż do r. 1623; tamci dawali 200
zł., ci 40 zł. rocznie. lL 1661 wziął dzierża-
wę na lat 6 Riediger z Gdańska, dawniejszy
winiarz. Na wstępie miał zapłacić 100 zł.,
potem przez 4 lata miał być wolny od czyn-
szu, ale za to wystawiać domostwa i napra-
wiać ziemię jałową i zarastającą. Za ostatnie
dwa lata żądał konwent 200 zł. lL 1671 już
zakonnicy sami tu gospodarzyli i wystawili
cegielnię. R. 1684 kazali zakonnicy rozszc-
rzyć i wyczyścić staw między folwarkiem a
lasem przez kopaczów z Rudna. ,tV XVIIIw.
zapewne osadził konwent czynszowych go-
spodarzów, bo po sekularyzacyi mieszkają, na
znacznych gospodarstwach włościanie. Da-
wniej stała tu kaplica z pomieszkaniem dla
księdza. lL 1512 przeniósł się dotąd jeden
z cystersów i został na swej posadzie blisko
8 lat. R. 1518 spalił się dom mieszkalny księ-
dza z wszystkiemi sprzętami, tak że tenże juz
następnego roku wrócił do l'eplina. Od tego
czasu już nic nic słychać o rombarskiej ka-
plicy (ob. Opactwo peplińskie, kś. Kujota,
str. 378-380). Kś. Fr.
Romberg, wybud. przy wsi Gross W olfs-
dorf, pow. rastemborski, 2 dm., 31 mk.
Romberg, 1274 Samotltwora, 1313 Ronen-
bel'U i SantpllOr, 1360 Sampfol', 1422 Ronen-
burgk, dawniej Samptfor, wś i foL, pow. wro-
cławski Herrmannsdorf. 'V 1842 r. 26 dm.,
dwór, fol., 216 mk. (87 kat.), młyn wodny.
RombiII, Rombinek i Rombino ob. Rąbin i
Rąbinek.
Rombill-Paskallwen, wybud. przy wsi Pas-
kallwen, na prus. Litwie, pow. ragnecki, st,
poczt., tel. i kol. zel. Ragneta, 2 dm., 19 mk.
Rom
Rombillus al. Rombin, góra a właściwie
wyniosła krawędź wyżyny sambijskiej, stro-
mo i!padająccj ku dolinie Niemna, wznies. 75
mt., w t. z. Litewskiej Szwajcaryi, na pruskiej
Litwie, obejmującej okolice nadniemeńskie
od Eisseln do Tylży z lewej, a od Szreitlaug-
ken do góry Rombinus z prawej strony. R.
odgrywał w przeszłości wazną, rolę jako góra
święta, n której podanie i pieśni ludowe czę-
sto wspominah. W znosi sic ona tuż od brze-
gu nagle w górę, a ze szczytu odsłania pię-
kny widok: na prawo leży Tylża, na lewo
rozciągają się ogrody lł-agnety, Tusseinen i
Eisseln, a z przeciwnej strony ginie oko
w rozległych nizinach. 'V dawnych czasach
było tu miejsce obrzędów religijnych i sie-
dziba bogów. 'Wtedy lasy nieprzebyte ota-
czały górę, a na jej szczycie leżał olbrzymi
kamic!l ofiarny, otoczony podwójuym wałem,
do dziś "pillis", "pillatis" zwany. Znajdował
on się na południowym stoku góry; na wscho-
dnim były mieszkania kapłanów. Czczono tu
głównie boga wojny Potrimposa. Pielgrzymi
przybywali tu aż z pod Smoleńska, proi>zą,e
o radę, której bożek za sowite dary przez
usta kapłanów w dwuznacznej udzielał for-
mie. Chorzy kazali się przynosić do świą,tyni,
proszą,c o zdrowie i odzyskują,c je czasami
nagle za sprawą, bożka. Nietylko jednak był
R. siedzibą, bogów i miej scem ofiarnem, ale
stanowił też miejsce zebrań, Olimpią dla Li.
twy. Raz w rok zgromadzali się tu Litwini na
narodowe święto i zabawę. Oczywiście przy-
tem załatwiali sprawy i poznawali się bliżej.
Główny kapłan był zarazem najwyższym sę-
dzią, a na kamieniu ofiarnym wykuty był
miecz, na znak, że tam się sądy na śmierć lub
życic odbywają. Oprócz Potrimposa czczono
tutaj Laimę, boginię szczęścia, Parkę litew-
ską" a zarazcm opiekunkę ciężarnych niewiast
i pomocniczkę w połogach. Kapłanki jej zwa-
no Laumami. Do ich ołtarzy wolno było nie-
wiastom przystępować tylko w najc7.ystszej i
najpiękniejszej odzieży. Oblubieńcy przcd ślu-
bem przychodzili tu z darami, prosząc o szczę-
śliwe pozycie; matki zanosiły westchnienia
o szczęście dla nowonarodzonych dzieci. Dla
obrony świętego micjsca pobudowano w po-
blizu liczne grody. Na tym brzcgu, na któ-
rym leży góra, zamek Ramige, na przeciwnym
Ragainę, od której dzisiejsza Ragneta ma na-
zwę. Wszędzie po pagórkach okolicznych na-
potykają się ślady wałów, a z ziemi dobywają,
broń i narzędzia. Dla okolicznych mieszkań-
ców dotą,d ta ziemia i te zabytki starożytno-
ści uchodzą za święte a archeologów czynią-
cych poszukiwania mają, ze świętokradców.
Podania ludowe mówią, iz z przybyciem Krzy-
żaków w te strony i zaprowadzeniem ehrze-
ściaństwa, kapłani Potrimpoea uciekli, zosta-

Rom
wiając świątynie i bogactwa. Za to kaplanki
Laimy, Laumy, pozostały niewidzialne przy
górze, a lud czcił je po dawnemu - tajemnie.
W dzień nie mogły się bog'inki te pokazy-
wać, za to wieczorami wychodziły nad brzegi
Niemna, śpiewały i bawiły się wesolo, wysłu-
chiwały prośb matek i dziewic i zadość czy-
niły ich blaganiom. '\Tiara w nie tak silną
była w ludzie okolicznym, że jeszcze na po-
czątku biezącego wieku każda' para nowozeń-
ców z okolicy przychodziła przed ślubem po-
modlić się przy kamieniu ofiarnym. Kamień
ten, czerwono-czarny granit, miał 15 łokci
obwodu, wystawał z jednego końca 5 stóp,
z drugiego 9 stóp ponad ziemię, lezał więc
skośnie i to nizazym końcem na poludnie,
tak iz nań zawsze padały promienie slo-
neczne; poniewaz zaś powierzchnia jego była
gladko obrobiona, błyszczala przy wschodzie
i zachodzie słońca przez odbicie się promieni
dziwnym blaskiem. Było to więc oczywiście
świętokradztwem najwyzszem, gdy na po-
czątku biezącego wieku kamień ten prochem
rozsadzić postanowiono. Rusałki Laimy, któ-
re w mniemaniu ludu ciągle tam jeszcze mie-
szkały, poczęły zawodzić zale wieczorami nad
rzeką; słyszano jak żegnały się z górą i ka-
mieniami i okolicą, widziano, jak ubrane
w bieli, z koronami na głowie, chodziły nad
brzegiem lub stawały w miejscach, gdzie pod
ziemią spoczywały ich skarby. Wreszcie
przewiozły się łodzią na drugi brzeg, i zanim
znikły, przepowiedziały staremu przewoźni-
kowi, ze z czasem góra osunie się w nurty
Niemna, wszyscy zaś, którzy do rozsadzenia
kamienia ręki przyłozą, straszna, pomrą śmier-
cią. :Mimo tego kamień rozsa<lzony został
prochem. vVistocie wydarzyło się, iż kilku
robotników odniosło przy tern cięzkie uszko-
dzenia; najsrozsza kara jednak spotkała ini-
cyatorów tego świętokradzkiego dzieła, przc-
dewszystkiem młynarza Schwarza, który so-
bie z głównego odłamu kamień młyński obro-
bić kazał. Od tego czasu poczęło mu się nie-
szczęścić, zubozał, a w kOllcu przcz tenze sam
kamień został zmiaZdzony. Odtąd ustaly ka-
ry, a lud okoliczny skrzętnie pozbierał od-
łamki, aby chować je jak święte pamiątki.
Ale proroctwo kapłanek spełnia się, bo część
góry, od miejsca gdzie kamie{l lezał, osunęła
się w wody Niemna, a w ludzie zyje silne
przekonanie, że niezadługo i dalszy szczyt się
osunie; wtedy ukażą się: złota kołyska, mo-
tyka, brona, pług i rózne przedmioty. Obec-
nie zamieszkują, Rombin, wedle podań i pie-
śni ludowych, boginie Apmainy, rusałki noc-
ne wabiące przechodniów śpiewem na mocza-
ry. Lud litewski dotą(l zywi cześć dla góry
i jej niewidzialnych mieszkańców. U widocz-
nia się to w mowie. Tak mówią Litwini przy
Rom
735
nagłych wypadkach do dziś: Taip Laima le-
me (Tak chciała I"aima), albo przy przedsię-
biorstwie jakiem: Su Laima laimesu (Z pomo-
cą Laimy będę szczęśliwy). Lipę, drzewo
ongi Laimie poświęcone, u stóp Rombinu sto-
jącą a 600 lat starą, mają w wielkiem po-
szanowaniu. Ad. N.
ROlllbitten, dob,;,a ryc., pow. morąski, st.
poczt. Saalfeld; 6 dm., 92 mk., 293 ha.
ROlllboltyszki, ob. Rombortysz1ci.
HOlllbortyszki, w dok. Romboltysz1ci i Rum.
bolt!Jse1ci, dobra nad Krożentą, pow. rossie{lf,ki,
gm. Kroze, o 34 w. od Rossień, niegdyś Mar-
cina Zabiełły, później Przeciszewskich. W do-
kumencie wymienione jako należące do wło-
ści retowskiej oraz kroskiej i posiadające go-
ny bobrowe.
HOlllczyn, pow. wągrowiecki, ob. Rąbczyn.
ROlllełmen, dobra, pow. rybacki, st. poczt.
Germau,3 dm., 41 mk., 146 ha.
Romejka, wś, pow. wilcński, w 3 okr. pol.,
gm. Giedrojcie, okr. wiejski Łabejkiszki, 018
w. od gminy, 8 dusz rewiz.; nalezy do dóbr
Łowmiany, Kiewliczów.
nomejki 1.) wś, pow. wyłkowyski, gm.
Kopsodzie, par. Wierzbołów, odl. od Wyłko-
wyszek 24 w., ma 13 dm., 97 mk. W 1827 r.
było 13 dm., 115 mk. Wchodziły w skład
ststwa matławskiego; ob. l11atlaw1ca. 2.) Ro,
wś, pow. kalwaryjski, gm. Balkuny, par. Mi-
rosław, od!. od Kalwaryi 41 w., ma 21 dm.,
32 mk. W 1827 r. 8 dm., 56 mk.
HOlllejki, wś, pow. lidzki, w lokI'. pol.,
gm. Lida, okr. wiejski i dobra Pileckich, Su-
kurcze, o 8 w. od gminy, ma 5 dm., 73 mk.
(w 186! 1'.22 dusz rewiz.). 2.) Ro, wś, pow.
oszmia{lski, w lokI'. pol., gm. Polany, okr.
wiejski Dcbcsie, o 5 w. od gminy a 13 w. od
Oszmiany, ma 5 dm., 38 mk. kat. (w 1864 r.
tylko 6 rewiz.); nalezy do dóbr Daniuszc, Len-
kowskich. 3.) Ro, wś, pow. święciański, w 3
okI'. pol., gm. i par. Komaje, oh. wiejski i
dobra Zabłockich I)ąbrowszczyzna, o 7 w. od
gminy a 31 w. od Swięcian, ma 1 dm., 10 mk.
kat. (podług spisu z 1864 r. 16 dusz rewiz.).
4.) n., w spisie z 1866 r. Roszej1ci, wś, pow.
wilejski, wlokr. pol., gm. "\Viazyń, okI'.
wiejski Poniatycze, o 8 w. od gminy a 18 w.
od Wilejki, ma 5 dm., 55 mk. praw. (w 1864
r. 35 dusz rewiz.); nalezy do dóbr Ciurlano-
wa, Klemcntowiczów. 5.) Ho, wś nad rz. Łań,
pow. słucki, w 2 okr. pol. kleckim, gm, Si-
niawka, ma 2 osady; grunta i łąki dobre.
6.) n., wś i dobra, pow. białostocki, w 2 okr.
pol., gm. Juchnowiec, o 11 w. od Białegosto-
ku; wchodziła w skład ststwa knyszyńskiego.
7.) R., wś, tamze, w 3 okI'. pol., gm, Jaświł-
ki, 043 w. od Białegostoku. 8.) R.-Kołodzie-
je al. Kołodzieje-R. 9.) Ho, fol., pow. nowo-
aleksandrowski, w 4 okI'. pol., O 34 Wo od No.

736
Rom
woaleksandrowska. 10.) B., wś i okolioa,
pow. wilkomierski, gm. Owanty, o 40 i 39 w.
od Wilkomierza. 11.) H., wś, pow. wilko-
mierski, gm. Uciany, 074 w. od Wilkomierza.
Homejki, w dok. także Romejkowicze i Re-
mejkowicze, wś, pow. łucki, w 1860 r. własność
Józefa Sochaczewskiego. Do dóbr należy wś
Wielichów. Ob. Arch. J. Z. R., cz. I, t. 1:
110, 112, 113.
Homejki 1.) wś, pow. stołupiański, st. p. i
tel. Ejtkuny, 27 dm., 252 mk., 517 ha obsza-
ru. 2.) H., pow. łecki, miejscowość wymie-
niona u Kętrzyńskiego, w spisach urzędowych
niepomieszczona. Wit v. Gich, komtur bran-
denburski, nadaje r. 1472 Stanisławowi. Ro-
mejce na prawie magdeburskiem 15 włók wol-
nych od czynszu i tłoki nad jez. Krzywianka,
z obowiązkiem jednej służby. Ad. N.
Homejkinie, os., pow. władysławowski,
gm. Tomaszbuda, par. 'Vysokaruda, odl. od
Władysławowa 30 w., 1 dm., 4 mk.
Homejkiszki (w dokum. z 1589 r.), pole
we włości telszewskiej, między siołem Rum-
szajcie i Mockojcie.
Homejkowicze, ob. Romejki.
Bomejkówka, wś nad bezim. dopł. Gniłe-
go Tykicza, pow. zwinogródzki, w 2 okr. pol.,
gm. Petrykówka, o 26 w. od Zwinogródki,
gdzie par. katol., ma 494 rok. Cerkiew 1'0-
krowska, drewniana, wzniesiona w 1794 r.
Jedna. część wsi, mająca podług danych
z 1863 r. 357 mk. i 988 dzies. ziemi, należy
do Ksawerego Montrezora, druga zaś, zwana
Gonczarychą, z 558 mk. i 814 dzies. ziemi,
należy do skarbu (podług spisu z 1885 r.
część ta ma 833 mk.). W 1845 r. o 2 w. od
R., pod lasem Tyrandar, znaleziono w mo-
gile bronzowy chełm i nagolenniki, greckiej
formy (znajdujące się w zbiorze hr. Potockich
w Warszawie). Nadto w temże miejscu zna-
leziono naczynie gliniane, szczątki miecza zje-
dzonego przez rdzę, 24 bełtów żelaznych od.
strzał i niewielką tabliczkę metalową czworo-
kątną z wyobrażeniem orła rozdzierającego
rybę.
Bomejsie, zaśc. włośc., pow. wileilski, o 61
w. od Wilna, 3 dm., 23 mk. katol.
Homejs)', wś i folw., pow. poniewieski, w 1
okr. pol., o 19 w. od Poniewieża.
Homelki, wś, pow. dzisieński, w 2 akr.
pol., gm. i okr. wiejski Postawy, o 3 w. od
gminy, 55 dusz rewiz.
Homen, ob. Romny.
Bomesławki, w{;, pow. rossieński, gm. 1'0-
jurze, o 63 w. od Rossień.
Homiany, w dok. Romiany, Rominy al. Ro-
miany KutY8zki (w 1584, 94, 6, 7 i 8 r.), okoli-
ca szlach. w pobliżu rz. Niewiaży i Krosty,
pow. kowieński, w 3 okr. pol., o 55 w. od Ko-
wna, między Kiejdanami a Datnowem; wła-
Rom
sność Sipowiczów. Pod R. wysoka góra. na.
której mial się niegdyś znicz palić. W dokum.
występują jako dobra we włości wielońskiej
oraz jako niwa w dobrach Roszcze, w tejżo
włości.
Homiany-Kutyszki, ob. Romiany.
Bominek, wybud. na poL-prus. Mazuraoh,
przy mieście Rynie, pow. lecki, 7 dm., 33 mk.
Bomint, jezioro, pow. węgoborski, tuż przy
granicy pow. darkiejmskiego, blisko wsi Po-
pioły, 25 ha obszaru.
Bominta, rzeka, poboczna Pregoły, bierze
początek w pow. suwalskim poj os. Przerośl,
wstępuje w granicę Prus w pow. gołdapskim,
przyjmuje z obydwóch brzegów wiele rzeczu-
łek i strug, i przepłynąwszy cały powiat
w kierunku z płd.-wschodu na. płn.-zachód,
zwraca się niedaleko granicy powiatu całkiem
na północ wchodzi do pow. gąbińskiego i
płynąc ciągle w tym samym kierunku dosięga
Gąbina i wpada do Pregoły. Ad. N.
Hominten 1.) Rominty wś, pow. gołdapski,
st. pocz. Kianten, posiada kościół par. ewang.,
147 dm., 1118 mk., 784 ha obszaru, 2.) H.
Gross, wś, tamże, 104 dm., 842 mk. 3.) H.
Klein, wś, tamże, 40 dm., 238 mk. Parafia R.
obejmuje 21 wsi.
Hominy, ob. Romia/l!!.
Homitten (niem.), dobra, pow. slawkowski,
st. pocz., tel. i kol. żel. !ławka, 10 dm., 280
mk., 996 ha.
Bonda, ob. Rumia.
Homlau, wy bud. przy wsi Ernsthof, pow.
iławkowski, 3 dm., 48 mk.
Homlin (w dokum. z 1592 r.), dwór przy
drodze przez dobra Tałajtyszki, we włości ja-
swońskiej (pow. kowieński).
Bommen 1.) wś i dobra ryc. z agenturą
poczt., w Pomeranii, pow. Kołobrzeg-Coerlin,
nad drogą ze Szczecina do Gdańska. Gleba
średnia, lesista. W 1878 r. 261 mk. ew. Tru-
dnią się rolnictwem, sprzedażą drzewa, wy-
rabianiem cegły, mączki i syropu. 2.) H., ob.
Rumienica i Rumian.
BommelJau, 1292 Rommenaw, 1360 Rom-
pnow, wś, pow. nowotarski (na Szląsku), par.
kat. Schalkau. W 1842 r. 21 dm., fol w., 148
mk. (50 ew.).
Homnitz, 1442 Rumpniez, wś i folw., pow.
lignicki, par. ew. Gross-Baudis. W 1842 r.
19 dm., zamek i folw., 124 mk. (7 katoL).
Bomnowe, ob. Romowe i Rumowe,
HonllJY, w dokum. Romen i Rumno, Ramno,
mto powiatowe gub, połtawskiej, przy ujściu
rz. Romny do Suły, odl. 169 w. od Połtawy,
ma 5952 mk., 8 cerkwi, dom modlitwy ży-
dowski, szkołę powiat. i duchowną, zakłady
dobroczynne, 9 fabryk, znaczniejsze: powozów,
machin rolniczych, wielu rzemieślników, po

Rom
większej części garbarzy i szewców, znaczny
handel, wielkie jarmarki; st. poczt. i st. krań-
cowa dr. żel. lipawo-romeńskiej. Założone
w X[ w., wzmiankowane w latopisach pod
1095 r., od XV w. należało do Polski, na po-
czątku XVII w. własność ks. Wisznio wiec-
kich, Po śmierci ks. Michała (t 1618) król
Władysław IV całą Romeńszczyznę oddał u-
lubieńcowi swemu Kazanowskiemu, wróciła
jednak niebawem do poprzednich dziedziców.
Podług inwentarza dobr zadnieprskich ks. J e-
remiego Wiszniowieckiego było tu 6000 go-
spodarzy. Tenże książe wzniósł w R. kośc.
paraf. katolicki. Za wojen Chmiclnickiego zaję-
te przez kozaków, w 1709 r. zdobyte przez
Szwedów, od 1781 r. mto powiatowe. St. dr.
zel. lipawo (dawniej landwarowo) romeńskiej,
odległą jest o 730 w. od Landwarowa a 1070
w. od Lipawy. Romeńs!ci powiat ma na prze-
strzeni 2284'6 w. kw. 147,444 mk., zajmują-
cych się przeważnie rolnictwem. Powierz-
chnia równa i wzgórzysta, gleba urodzajna,
lasy zajmują 18%; znaczniejsza rzeka Suła.
HOlłlocewice, węg. Romocsahaza, wś, hr.
beregskie (Węgry), 294 mk.
HOlłlolkwitz Obel' i Nieeler, 1306 RamolcllO-
witz, Villa Ramoleli, 1361 Romollcowicz, wś i
dwór, pow. nowotarski (na Szląsku), par. ew.
Rackscheutz, kat. Illnisch. W 1842 r. 28 dm.,
dwór, 221 mk. (70 katoL).
Homollajcil', wś, pow. szawelski, gm. Li-
gunzy, o 31 w. od SzaweJ.
HOIłlOlliszki, wś, pow. nowoaleksandrow-
ski, w 5 okI'. pol., 071 w. od Nowoaleksan-
drowska.
HOlłlonoławki, zaśc., pow. rossieński, gm.
Szydłów, o 19 w. od Rossień.
Romollowiekie, WH, pow. nowoaleksan.
Ul'owski, w 5 oh. poL, o 71 w. od N owoale-
ksandrowska.
HOlłłotka.icie, wś, pow. szawelski, gm. Kir-
janowo, o 50 w. od Szawel.
ROlłłoty, dobra na pol.-prus. }fazuracll,
pow. łecki, nad bielskiem jeziorem, o 4 klm.
od granicy król. polskiego, 2 1 / 2 klm. od st. p.
Borzym. Istniały juz w r. 1574.
HOlłlotYIl, folw. na obszarze Wiszcnki,
pow. mościki.
Homowe al. Romnowe, Rumowe. Mianem
tem oznaczali starzy Prusacy siedzibę bogów,
miejsce ofiarne, świątynię. Ponieważ zaś
w całych Prusach kilkanaście było takich
miejsc świętych, nazwę tę znacllodzimy w róż-
nych stronach ziemi pruskiej. Oznacza ona
dosłownie miejsce ciszy. Kwestyą nieroz.
strzygnięt<ł dotąd jest bliższe oznaczenie głó-
wnego Romowe. Podług lIartlmocha miało
leżeć między rzekami Frisching i Beysleyn,
gdzie później stał klasztor, fundowany przez
niejakieg'oś Piotra Nogel v. Sehr w samym
Słownik fe Igraflcmy T. lX.-Zeszyt 106
Rom
737
węgle zejścia się rzek, wzniesiony na ruinach
świątyni Romowe. V ogt dowodzi, że R. leża-
ło w Sambii, Toeppen wreszcie trzyma się
zdania Dusburga, podług którego R. położone
było w N adrowii, przenosząc zdanie to ponad
inne dla tego, że ma powagę świadectwa pra-
wie naocznego. Dusburg bowiem pisał kroni-
kę swą w czasach, gdzie jeszcze żyło wielu,
którzy bywali w Romowem i ofiary składali.
'Wśród "świętego" lasu, na obszernej płasz-
ezyźnie, znajdował się ten przybytek bogów.
W środku stał dąb święty, niezmiernej gru-
bości i wysokości. Do koła drzewa był obwód
sześciokątny z kamieni; część jego tylna naj-
bardziej była do dębu zbliżona. W przedniej
znajdował się szeroki otwór. Przed dębem ku
ścianie otwartej stały ołtarze do palenia o-
fiar i utrzymywania ognia świętego. W wy-
ciętych framugach olbrzymiego pnia umiesz-
czone były posągi bogów. Do koła świątyni
rozciągał się plac, na którym gromadził się
lud. Na placu tym lezało nag-romadzone drze-
wo do utrzymania oguia świętego przezna-
czone. Plac dokoła otaczały domy kapłanów.
'Wnijście tworzyła brama przodowa. Po pra-
wej ręce bramy był dom arcykapłana, po le-
wej gospoda, czyli dom gościnny. Trzech bo-
gów tu czczono. Picrwszym z nich i najpo-
tężniejszym był Perkun, bóg ognia. Przedsta-
wiony był w postaci męża gniewnego, z twa-
rzą czerwoną, kędzierzawą brodą i koroną
z płomieni na głowie. Na cześć jego palił się
przed dębem ciągły ogień, podsycany kłodami
z poświęconych dębów. Ofiary składano
w płodach, zwierzętach i ludziacJI. Uważano
to jako szczególną łaskę bogów, kiedy kto
wskutek porażenia gromem umierał; było to
bowiem znakiem, że go Perkun do grona bo-
gów powołał. Najwyższem życzeniem kapła-
nów było przeto taką śmiercią ze świata
schodzić. Czczono Perkuna nietylko jako bo-
ga ognia, ale i dawcę słońca, deszczu i zdro-
wia. Popiół z świętego ogniska leczył choro-
by, a woda z jezior jemu poświęconych dzia-
łała cudownie. Obok I,iego umieszczony był
w framudze posąg Potrympa. Przedstawiony
on był jako dorodny młodzieniec, z wieńcem
z kłosów na głowie. Był to dawca szczęścia,
bóg urodzaju, opiekun rolnictwa. Palono na
jego cześć snopki zboża i kadzidła; ofiarowy-
wano mu także i dzieci. Poświęconym był mu
wąż, w urnie się chowający a kłosami przy-
kryty, o którym mieli najpilniejsze staranie
kapłani. Kiedy mu chciano złożyć ofiarę, ka-
płani trzy dni przed tem musieli się do tego
przygotować, poszcząc, ciało umartwiając i
w ogień ofiarny kadzidła sypiąc. Trzeci posąg
przedstawiał Pikulla (Pekolo, Patello, PatoHo,
Potollos), boga śmierci i zniszczenia, w posta-
ci starca z długą brodą, z głową białą chustą
47

738
Rom
obwiązaną. J ego godłami były trzy trupie
czaszki, człowieka, konia i krowy. Przy ofie-
rze palono dlań łój. Ofiary składano mu
w zwierzętach i ludziach, a krwią ofiar podle-
wano dąb, co miało Rię do ciągłej jego zielo-
ności przyczyniać. Był to bóg najstraszliw-
szy, nieubłagany, okrutny. Dla przebłagania
jego furyi istniały liczne miejsca ofiarne,
w których nieUliltannie ogień na jego cześć
płonąłj śladem tego są liczne nazwy miejsco-
wości dzisiejszych, których nazwisko oczywi-
ście od nazwy bożka pochodzi, n. p. PotolIen,
Pokellen, Patollen, Bakollen, Pokolln, 'W stęp
do wnętrza świątyni był wzbroniony. Dla
książąt i możnych czyniono czasem wyjątek i
dozwalano im wejść do środka i rozmawiać
z krywe-krywejtą. Ale posągów bóstw ich
oko nie ujrzało, bo dąb święty obwieszouy był
ze wszech stron zasłonami. Poza domami ka-
płanów roztaczał się las kilkumilowego obsza-
ru. I ten las był święty. Obcym nie wolno
było doń wstąpić, kto zakaz przekroczył pa-
dał ofiarą, a krew jego zraszała korzenie świę-
tego dębu. Taż sama kara czekała tego, kto-
by się drzewo w gaju świętym ściąć, zwierzę
lub ptaka zabić, a nawet uschłe drzewa i
chrust zabrać poważył. Najwyższy kapłan
zwał się krywe-krywejtą. Był on nie tylko
pierwszym kapłanem, ale i sędzią i mężem
potężnego wpływu. Godność jego równała się
królewskiej. Rzadko pokazywał się ludowi,
ogłaszając mu wolę i rozkazy bóstwa przez
usta kapłanów. Tak kapłani, jak wszelki czci-
ciel bogów winien mu był bezwzględne posłu-
szeństwo. Urząd ten wazny piastował zawsze
jeden z naj starszych kapłanów. Pozbawić go
godności nie było można, ale wolno było zło-
żyć ją dobrowolnie. Wtedy jednak dłużej żyć
nie był powinien i obowiązkiem było, bogom
się ofiarując, na stosie spłonąć. Tak kończyło
wielu z nich, że doszedłszy wieku takiego,
w którym życie ciężarem się staje, przecinali
pasmo życia śmiercią ogniową, skarbiąc sobie
w ten sposób łaskę bogów. Temuż kry we-
krywejcie przy boku i do pomocy stali liczni
kapłani. W Romowem było ich trzy klasy.
Najwyższą byli t. z. wajdeloci albo krywej-
ci. Liczba ich prawdopodobnie nie przecho-
dziła dwunastu, stanowili oni najbliższe oto-
czenie i radę krywe-krywejty. Po nich nastę-
powali sygoni albo sygonici, (signassen po
lit. błogosławieństwo), kapłani, którzy między
innemi błogosławieństwa udzielali ludowi i
pieczę mieli nad świętym gajem. Jeden z nich
właśnie zabił św. Wojciecha (Vita S. Adal.
mówi: Igneus Siggo, sacerdos idolorum... lic-
tor ferox...; a dalej pisze, że zabił "ex debi-
to", z obowiązku). Trzecią wreszcie klasę sta-
nowili t. z. starzy (choć co do wieku młodsi
od tamtych, ale także już w latach). Byli to
Ron
właściwi kapłani ofiarni. Obowi8;zkiem ich
było przygotowanie, poświęcenie i dokonanie
ofiary. Tym do pomocy byli jeszcze kapłani
niższych stopni. W R. jednak samem było ich
niewielu. Pełnili oni obowiązki po innych
przybytkach bogów, po kraju rozsianych. Tu-
taj tylko naj godniejsi służbę czynili. Pisali
o Romowem: V ogt, Geschichte Preussens I, i
dodatek II; Narbut, Dzieje narodu litewskiego;
Toeppen, Geogr. v. Preussen. Porów. Ru-
mowe. Ad. N.
ROlłłówka, dawna nazwa wsi Pohory/a,
w pow. humańskim.
HOIłłS, wś, pow. kładzki, par. kat. Reinerzj
1842 r. 41 dm., 222 mk. katol.
ROlłłsdOl'f 1.) wś, pow. frydlądzki, st. p.
i tel. Szępopol, 7 dm., 71 mk., 101 ha. 2.) H.,
dobra ryc. z cegielnią, w tymże powiecie, 8
dm., 198 mk., 972 ha.
HomtJ'lla (w dokum. z 1595 r.), sianożęć,
15 prętów rozległa, we wsi Szunaławki, we
włości widuklewskiej (pow. rossieński).
Romualdów 1.) kol., pow. nowomiński,
gm. i par. Jakubów, ma 6 mk., 10 mr. Nale-
żała do dóbr Jakubów. 2.) R., os. nad rz.
l\foszczenic8;, IJow. brzeziński, gm. Biała, 1
dm., 5 mk.
Homualdów 1.) Romualdowo, fol w., pow.
wiłkomierski, gm. Uciany, par. Dobejki, o 45
w. od Wiłkomierzaj własność Jeleńskich. 2.)
H., ob. Romualdowo.
Romualdowo 1.) zaśc. szI. nad pot. Ozpa,
pow. święciański, w 2 okI'. pol., o 9 w. od Świę-
cian, 1 dm., 8 mk. katoI. 2.) R., wś, pow. lu-
cyński, w 20kr. pok. do spraw włośc., gm,
Pyłda. 3.) H., ob. Romualdów.
Ramucie, wś włośc., pow. lidzki, w 2 okI'.
pol., o 37 w. od !.idy a 24 w. od Ejszyszek,
ma 7 dm., 60 mk. katol. A. T.
H01lłuciszki 1.) zaśc., pow. święciański,
w 2 okr. pol., gm., oh. wiejski i dobra skar-
bo,",:e Daugieliszki, o 1 w. od gminy a 23 w.
od Swięcial1, ma 4 dm., 4 mk. katol. i 28 sta-
rowier. (w 1864 1'.2 dusze rewiz.). 2.) H.,
wś, pow. rossieński, par. Tenenie. Podług
Hartknocha ciągnął się za pogallstwa przy wsi
wielki gaj, zwany gajem świętym.
HOll1ulany, dobra, pow. szawelski, gm. Ra-
dziwiliszki, o 14 w. od Szawe1.
ROll1unek, ob. Rumunek.
ROll1unki, ob. Rumunki.
ROll1untajcie (w dokum. z 1596 r.), sioło
wc włości Wielkich DYl'wian (pow. szawel-
ski), obok wsi Ogłony.
nona, wś w pow. borysowskim, u źródeł
rz. :Mieżanki al. Bołotnicy, dopł. Berezyny.
lłolJa-Patak, węg., ob. Rowno.
ROI'ulm'lce (w dokum. z 1596 r.), dobra we
włości wicloilskiej (pow. kowieński).
Rondsen (niem.), ob. Rządz.

Ron
Rondzyn, my lnie, ob. Rządz.
ROlJgia (w dokum. z 1590 i 1599 r.), rzecz-
ka we włości pojurskiej (pow. rossieński),
przepływa przez niwę Wampuławkas i siano-
żęć Montejkiszki.
RonickelJ, dawniej Rhoynken, wś i dobra,
pow. gurowski (Guhrau), par. ew. Gross
Tschirnau, kat. Katschkau. W 1842 r. 46 dm.,
folw., 320 mk. (64 katoL). Szkoła ewang.
Ronie, folw., pow. poniewieski, w 2 okI'.
pol., o 67 w. od Poniewieża.
Honkalnie 1 i 2, dwa zaśc., pow. telszew-
ski, w 1 okr. pol., o 30 w. od Telsz.
Honkuszów al. Runkuszów, w dokum. Run-
kuszno, Runkoszów, wś nad bezim. dopł. Żwań-
czyka, pow. uszycki, gm. Gruszka, par. So-
k6lec, odl. 25 w. od Dunajowiec a 29 w. od
Uszycy, ma 97 osad, 897 mk. Cerkiew p. w,
Niepokalanego Poczęcia N. M. P., wzniesiona
w 1777 r. i uposażona 57 dzies. ziemi, ma
1110 parafian. Niegdyś królewszczyzna. Po-
dług lustracyi z 1616 r. "Tej wsi posesorem
urodzony Mikołaj Wolski, na którą pokazał
sumę starą" dobrą, przez króla W-ładysława
zapisaną, która iż jeszcze czworgiem dożywo-
cia nie expirowała, bo dopiero w czwartem
dożywociu te dobra trzyma, lustracyi naten-
czas niepodlega". W 1636 r. połowa wsi była
w posiadaniu Piotra Makowieckiegc, który
z niej opłacał kwarty 18 fI. 25 gr. 15 den.
W 1765 r. połowę wsi posiadał Józef Humiec-
ki, kaszt. kamien., z opłatą kwarty 274 złp.
Czę.8ć ta, obecnie rządowa, w 1807 r. nadaną
została wraz z Przewrociem na lat dwanaście
gen. Bystromowi. ten za& ustąpił swe prawa
Albinowi Kogutowskiemu. Część ta ma 774
dzies. Druga połowa, obejmująca 226 dzies. zie-
mi włośc. i 930 dzies. dwors. wraz z Gruszk q ,
była własnością gen. Witte, od niego nabył
Iżycki, od którego drogą wiana przeszła do
obecnych właścicieli Karaszewiczów. Dr..M.
Ronnellbul'g, łotew. Raunas piUs, staroży-
tny zamek i miasto w ruinach, w pow. wen-
deńskim gub. inflanckiej, nad rz. Raune.
'V wiekach średnich rezydencya arcybislm-
pów ryskich, zamek zbudowany w 1262 r.,
warowny, zdobywany przcz rycerzy mieczo-
wych, Polaków, Rossyan i Szwedów ł od 1658
r. w ruinach. W pobliżu znajdowało się mia-
sto, zniszczone od ognia w 1708 r., które od-
tąd już nie powstało.
HOIisko, wś i folw., pow. krasnostawski,
gm. i par. Krasnystaw. }i'olw. ma 523 mr.;
wś 6 os., 185 mr. W chodziła w skład dóbr
ststwa krasnostawskiego a obecnie majoratu
rządowego Krasnystaw al. Rońsk. W 1827 r.
było 6 dm., 40 mk.
Honżol, rzeczka w gub. kowieńskiej, lewy
dopływ Poszatryi, prawego dopływu Awno-
wy (pr. dopł. Wenty).
Rop
739
RookelJ, wś, pow. kłajpedzki, st. pocz.
Proekuls, 12 dm., 92 mk., 198 ha.
Rooma-saal', zakład kąpielowy na wyspie
Oesel (ob. t. VII, 401).
HoolJ, fort pod Poznaniem, na lewem po-
brzeżu Warty; okr. wiejski Wini ary; 4 dm.,
31 mk.
Roons(lorf (niem.), ob. Pasieki, pow. bro-
dnicki.W 1885 1'.96 mk., 78 mk. kat., 18 ew.
Ropa, dział górski i lesisty na granicy
Seredniego Wielkiego i Zahoczewia, w pow.
liskim, ze szczytem Zakucie al. Zakocie (568
mt.), między doliną Tarnawki a Hoozewki.
Ropa 1.) rzeka, powstaje w obr. gm. Hań-
czowej, w pow. gorlickim, z połączenia pot.
Bleohnarki i Ropek, na wysoko 472 mt. npm.
Pot. Blechnarka al. Hańczowy jest właściwie
górnem ramieniem Ropy. Od Hańczowy pły-
nie R. na płn. wąską doliną, nad którą wzno-
szą się od wschodu czubki: Hańczowa góra.
(821 mt.), }Iiędzyryczna (628 mt.), a od za-
chodu: Dzielec (658 mt.), Jaworzynka (777
mt.) i Bordyów (755 mt.). Dolina R. leży
443 mt. npm. W dalszym biegu przepływa.
w zakrętach obszar Uścia Ruskiego, gdzie od
praw. brzegu przyjmuje strumień Zdynię.
Wszedłszy na obszar K1imkówki, ma od lew.
brzegu Suchą górę al. Homolę (707 mt.) a od
zach. Szczob (669 mt.), u stóp której wpada
do R. pot. Przysłop. Minąwszy wś Łosie, do-
staje się na obszar gm. Ropy a następnie
Szymbarka. W obrębie Ropy przyjmuje od
lew. brzegu pot.: Deszówkę, Drągówkę, Gór-
nikowski, Chełm, Chełmówkę, wreszcie Rze-
minówkę. Prawy brzeg rzeki przytyka do
zach. i płn. podnóży Łysej góry (641 mt.).
Od ujścia Chełmówki zwraca się rzeka na
płn.-wschód, mija Szymbark, gdzie od praw.
brzegu przyjmuje Bielawkę a od lewego By-
strę; następnie zrasza obszar Ropicy Polskiej
i dostaje się na obszar mta Gorlic. Tu od
od praw. brzegu przyjmuje Przegonkę al. Sę-
kowę. Odt,ąd dolina R. rozszerza się i wkrót-
ce dosięga obszaru mta Biecza, poniżej które-
go na obszarze wsi Grudnej i Siepietnicy, od
ujścia potoku Olszynki, zwraca się na płn.-
wschód, nareszcie od ujścia Lasowej zwraca
się na płn.-wschód i przy zejściu się granic
Trzcinicy, Łęgorza i mta Jasła wpada do Wi-
słoki od lew. brzegu. Nazwę otrzymała od
rop tłustych, których źródła na jej dorzeczu
gęsto się znajdują. Na większej wodzie mo-
głaby być spławną, ale jazy i młyny stoją na
zawadzie. Poniżej Gorlic wychodzi z objęcia.
gór, odta.d dolina jej jest jedną z najpiękniej-
szych w kraju; wzdłuż praw. brzegu ciągnlł
się strome ścianki, na których piętrami ściele
się kraj wyższy z osadami: Sokół, Kobylanka,
Libusa, Korczyna, Grudna, Kunowa, Pusta.
Wola, Przysiacz, Osobnica i Brzyście. Po

740
Rop
lew. brzegu ścielą się połogie urodzajne bło-
nia a dalej góry i lasy. Z osad lew. brzegu
ważniejsze: Glinik Maryampolski, Zagórzany,
Klęczany, Skołyszyn, Sławęcin, Siedliska,
Przysieki, Trzcinica. Prawe dopływy są:
Blechnarka, :Malicza, Konieczna al. Zdynia,
Przyslop, J3ielanka, Figa, Przegonka, Koby-
lanka, Libuszanka, Lasowa; z lewego brzegu
wpadają: Ropka, Rapki, Drągówka, Deszów-
kał Górnikowski, Chełm, Chełmówka, Rzemi-
nówka, Bystra, StróZówka, :Moszczanka, Strze-
szynka, 8ietnica, Olszynka, Trzcinica. Dłu-
goM biegu licząc od zródeł :Blechnarki wynosi
79 klm. Spadek wód wskazują, liczby: 800
mt. (źródła), 472 mt. (ujście Ropek), 382 mt.
(ujście Przysłopa), 328 mt. (ujście Chełmu),
315 mt. (most w Szymbarku), 284 mt. (ujście
Przegonki), 262 mt. (most powyżej Biecza),
233 mt. (ujście Lasowej), 2HO mt. (ujście do
Wisloki). Wzdłuż doliny R. ciągnie się z Ja-
sła gościniec rządowy na Biecz, Gorlice i Ro-
pę, gdzie ją porzuca, przechodząc przez gó-
rzysty dział wodny między Ropą a Białą,
Dunajecką do doliny tej ostatniej (Grybów).
2.) n., potok, powstaje na obszarze Chocenia,
w pow. liBkim, płynie na płn. przez obBzar
Seredniego Wielkiego, a zabrawBzy strugi
leśne z działu górskiego Ropa zwanego, zwra-
ca się na zachód i ubiegłszy 3 klm. wpada do
Tarnawki z praw. brzegu. 3.) H., potok, wy-
pływa z pod góry Szczawinki (958 mt.), nie-
daleko gościńca turczańsko-użockiego, w gm.
Butelka 'Wyżnia, pow. turczański, płynie na
płn.-wschód przez obszar tej gminy i poniżej
kościóła uchodzi do Jaworówki z lew. brzegu.
Długość biegu 4 klm. E1'. G.
Ropa, wś, pow. gorlicki, w uroczej gór-
skiej dolinie, nad Ropą, 322 mt. npm. Gości-
niec murowany z Gorlic (12'9 klm.) do Gry-
bowa (8 klm.) przecina północny kraniec wsi
a od niego oddziela się droga lH'owadząca
brzegiem Ropy do Uścia Ruskiego (12 klm.).
Dolinę zasłaniaj a.. łagodnie wznoszące się
wzgórza, pokryte lasem: na zachód Chełm
(779 mt.), na wschód Łysa Góra (641 mt.).
Ku północy i południowi podnosi się teren
nieznacznie, przez co sama wieś zajmuje kc-
tlinę. Zamożna i ludna osada, ma parafią rz.-
kat. z drewnianym kościołem o dwóch czwo-
robocznych wieżyczkach, piękny pałac zbu-
dowany przez hr. Siemieńskiego w pierwszej
ćwierci bieżącego wieku, szkołę ludową, i ra-
fineryą nafty. Jest tu także kopalnia nafty
zajmująca 11 ha a eksploatowana przez dwa
towarzystwa, wydająca według mapy wyda-
nej przez wydział krajowy (Kosmos 1881 r.)
291 cetnarów metrycznych ropy. Rozrzucone
po wzgórzach chaty przyczyniają się wielce
do upiększenia miejsca, z którego lwzed-
stawia się piękny widok na ruiny szymbar-
Rop
skiego zamku w stronie północno-wschodniej.
Wieś wraz z obszarem większym (11 dm.,
146 mk.) liczy 409 dm. i 2399 mk.; 2260 rz.-
kat., 8 gr.-kat., 2 anglikań. wyznania i 129
izrael.j pod względem narodowości: 2250 Po-
laków, 2 Anglików, 9 Rusinów i 138 Niem-
ców, Pos. większa (Fel. Skrochowskiego) ma
384 mr. roli, 56 mr. łąk, 89 mr. pastw. i 696
mr. lasu; pos. mn. 1489 mr. roli, 391 mr. łąk,
981 mr. pastw. i 130 mr. larmo Erekcya para
fii nie znana; wspomina o niej pierwszy Sta-
rowolski 1655 r. Należy do dyec. przemy-
skiej, dek. bieckiego i obejmuje: :Blecharkę,
Hańczową, Klimkówkę, Kwiatoń, Leszczyny,
Łosie, Ropki, Uście Ruskie i Wysową z Hu-
tą, ogółem 2581 rzym.-kat. Wieś należała do
ststwa bieckiego. W 1581 trzymał ją Adam
BrzeziIlski; liczyła w owym czasie (Pawiński
:Małopolska, 113) 6 łanów kmiecych, 1 zagrodo
z rolą, 12 komorników z bydłem, 4 kom Ol'. bez
bydła, 4 rzemieślników i 1 piłę. Według Ku-
ropatnickiego (Geografia Galicyi, 1786) mia-
ła tu być fabryka skór, źródło ropy i różne
kamienie, nawet złoto. Gdy od rządu au-
stryackiego nabył starostwo bieckie hr. Sie-
mień ski założył w tej wsi pałac i park. Starał
się on o zmianQ jcj nazwy, ale bez skutku
(SiarczYllski, rps. bibl.Ossol., nr. 1826). W
1847 opisał wś i zdjął jej widok M. Stęczyń-
ski w "Okolicach Galicyi" (Lwów, 1847, str.
59), zwracając szczególną uwagę na zbiór por-
tretów i obrazów róznych artystów, znajdują-
cy się w pałacu. R. graniczy na płn. z Gród-
kiem, na zach. z Kąclową, na wsch. z Bic-
lankn, a na płd. z Łosiem. Mac.
ROiła 1.) al. Łazy, domy i folw. w :Brze-
żowej, w pow. dobromilskim. 2.) H., część
Slobody TIungurskiej, pow. kolomyjskim.
ROlłały, wś w pow. wiłkomierskim, wcho-
dząca niegdyś w skład ststwa kurklewskicgo,
do którego przed 1546 r. przyłączoną została
od ststwa onikszcia{lskieg'o.
Hopallia, grupa domó w Czeremchowic,
pow. kołomyj ski.
Hopalliszki (w dokum. z 1585 r.), grunt
we wsi Krożach, we włości kroskiej (pow.
rossieński), przylegający do gOŚCillCa. wiodl\-
cego z Botok i Niemokszt do Kroż.
Ropall)', wś, pow. ponicwieski, w 2 okr.
pol., o 53 w. od Poniewieza.
nOlłasie, wś, pow. szawelski, gm. ł.ukniki,
o 57 w. od Szawel.
Ropawslw Niźne i Wyine, części 'Vysocka
Niźnego, w pow. turczailskim.
Ropclłwiznl\, dobra, pow. bialostocki, w l
okr. pol., gm. Zawyki, o 28 w. od Białego-
stoku.
HOlłcze, niem. Roptsche, wś kośc. w pow.
i obw. S:l,u. storozynieckim, z obszarami dwor-
skiemi R, Achne1' al. 8łobodzia i R. Ba1'bul, nad

Rop
Beretem, który z obszaru Btorożyńca wpływa
na obszar R. w kierunku pld.-wschod., prze-
chodząc w dalszym bicgu do gm. J ordanestie.
Seret dzieli obszar R. na część półn. i połudn.
Część półn. przerzyna gościniec rząd. storo-
żyniecki. Nad nim od płn. wzgórze Dąbrowa
(388 mt.) i Przy bOI l (435 mt.) nad wSlJhodnią
granicą. Przez ten obszar z płn. na płd. po-
dąża pot. Hlibiczok, lewy dopływ Seretu. N a
l)ołudn. granicy tejże gminy rozbiły się szczy-
ty Lcurda (482 mt.) z lasami Juchczyną i
Watrą Satulni, jakoteż Humory ja (508 mt.).
Liczne strugi spływają ku płn. do Seretu.
Zabudowania wsi legły rozrzucone po całym
obszarze. R. graniczy od zach. ze Storozyń-
ccm, od płn. z Kuczurmare, od wsch. z J 01'-
danestie, a od płd. z Piotrowcami Sereckiemi
i Kupką. W tych granicach było w 1869 r.
3825 ha 67 ar. 92 mt. kw. obszaru, 390 dm.,
1831 mk.; w r. 1880 było 432 dm., 1972 mk.;
z tego na R. Achner przypada 18 dm., 122
mk. a R. Barbul 18 dm., 94 mk. 00 do wy-
znania było 59 kat., 1704 gr.-orm., 207 zyd.,
2 innego wyzn.; co do narod.: 3 Niemców,
21 Rusinów, 1940 Rumunów a 8 innej narod.
We wsi nad Seretem wólka Sło bodzia liczy
14 dm., 60 mk., tak ze sama wś liczy 384
dm., 1696 mk. ,y miejscu cerkiew gr.-orm.
drewniana, p. w. Uśpienia :Maryi, zbudowana
1'.1781-1809 kosztem gminy. Według szem.
dyec. archiep. gr.-orm. z r. 1885 było w par.
324 rodzin, 1721 dusz (m. 881, ż. 840); dzieci
obowiązanych do szkoły 93. N a obszarze
dworskIm mlyny, folwarki i gorzelnia. St.
poczt. Storozyniec. Właściciele: Jan Barbul,
Grzegorz Flondor i Salomona Achnera spad-
kobiercy. BJ'. G.
Hopczyce, mto powiatowe w Galicyi, nad
rzką Wielopolką, dopl. Wisłoki z praw. brze-
gu, pod 39°16' wschod. dług. od F. a 50°4'
płn. szer. Miasto z przedmieściami: Gryfów
(od płd.) i Srednie (od płn.) zajmuje porzecze
wznies. 217 mt.; ku północy otwiera się wi,
dok na równinę nadwiślańską, ku południowi
zaś podnosi się teren w podgórza, pokryte
w części liściastym lasem. Dokola leżą trzy
wsi, uwazane dawniej za przedmieścia. Na
płn. Brzyzna i Witkowice, na płd. Ohechły.
Nadaje to R. pozór osady rozległej. :Miasto
samo ma 463 dm., przeważnie drewniane
parterowe dworki, zajmujące wraz z ogroda-
mi, rynkiem i ulicami przestrzeń 284 ,mr.
Z tego przypada na Gryfów 30 dm. a na Sre-
dnie 237 dm. Z miasta prowadzą gościńce:
wiedeński na zachód do Dębicy a na wschód
do Sędziszowa, północny do st. Ropczyce dr.
ze!. arcyks. Karola I,udwika odl. o 3'5 klm.
(124 klm. od Krakowa a 118 klm. od Lwowa)
i południowy do Wielopola. R. mają 3676
mk. (1838 męż., 1838 kob.), 2359 rzym.-kat.,
Rop
741
140 gr.-kat., 12 protest. i 1165 izrael. Od
1870 do 1880 r. wzrosła ludność o 330 osób.
:Miasto ma czynnego majątku 31,304 złr.,
biernego 6842 złr., a dochodu rocznego 7039
złr. Kilka korzennych sklepów i apteka za-
spakajają codzienne potrzeby mieszkańców.
W mieście znajdują się rękodzielnicy, upra-
wiający wszystkie rodzaje rzemiosł, niema
jednak specyalnej gałęzi przemysłu i fabryk.
Ludność zajmuje się głównie rolnictwem; do
mieszczan nalezy 1476 mI'. roli, 131 mI'. łąk,
265 mr. pastw. i 67 mI'. lasu. W mieście jest
parafia rz.-kat., starostwo, sąd powiatowy, u-
rząd podatkowy, notaryat, lUZ. pocz. i tel. i
szkoła ludowa 4-klasowa mieszana. Humani-
tarnym celom służy fundusz ubogich niewia-
domego założenia. Celem jego jest zaopatrze-
nie podupadłych mieszkańców. Ma grunta i
kapitał 6318 zł. Zawiaduje nim gmina a rocz-
ny dochód wynosi około 700 zł. Kościół par.
murowany, erygowany w r. 1362, zgorzał
w 1873 r., poczem został odbudowany. }i;ie
zawiera zabytków z przeszłości. Od r. 1638
była przy nim prepozytura i 4 mansyonarzy,
którzy utrzymywali szkołę i dwie prebendy:
św. Ducha i św. Barbary, z drewnianemi ko-
ściołami, które po r. 1783 rozebrano. Oprócz
kościoła par. jest jeszcze murowany kościół
p. w. Imienia N. P. Maryi. Par. (dyec. prze-
myskiej dek. ropczyckiego) obejmuje Che-
chły z kościołkiem św. Anny i Brzyznę. Już
w XIIr w. istniała wieś Ropczyce, pod którą
w 1256 r. Pietrasz, woj. krak., i Janusz, sando-
mierski, pokonali pustosząccgo kraj Swarnę,
W r. 1362 pozwala Kazimierz W. braciom
Janowi i Mikołajowi Gielnicom zamienić wieś
królewską R. na miasto na prawie niemiec-
kim (Kod. Małop. Piekosii1s., I, 314). Król
pozwala zająć wieś i grunta nad Brzeźnicą
(Wielopolką) między Łopuchową i Witkowi-
cami, obejmujące 100 łanów a 4 łany przezna-
cza na pastwisko; uwalnia mieszczan na sta-
rych rolach na lat ośm a na zaroślach na lat
20 od wszelkich ciężarów, po upływie zaś lat
wolności mają płacić po 8 skojców z łanu, po
skojcu z dom.u, po wiardunku z łanu tytułem
dziesięciny, proboszczowi zaś mają dawać na
św. Marcina po mierze owsa i zyta. Wójt o-
trzymał 4 łany, ogród i łaźnię. Król zastrzegł
jednak prawo kąpieli bez opłaty dla siebie i
dworzan; wójt otrzymał prawo założeniajatek
rzeźniczych, piekarskich, szewskich, szlachtu-
za, sklcpów sukienniczych i młyna, z czyn-
szów zaś i od spraw os&dzonych miał pobie-
rać szósty denar. Na wyprawę winien był
stawać w chełmie, w towarzystwie dwóch
balistów. ,Yraz z burmistrzami (consules)
wójt otrzymał prawo miecza. Na budynki
publiczne mieszczanie mieli dać jednorazowo
25 grzyw. na cieśli, król zaś zobowiązał się

742
Rop
dostarczyć drzewa budulcowego. Proboszcz
otrzymał gruuta i daniny. Królowie zjeżdżali
tu na łowy; w 1411 r. zakończył w R. życie
Mikołaj Kurowski, arcyb. gnieźnieński, spadł-
szy na łowach z konia. Istniało wówczas "op-
pidum Robczice i villa antiqua R. ac Chechli
et Pietrzeyowa wolya" (dok. z 5listop. 1420,
Kod. Kat. Krak. II, 463 i z d. 22 listop. 1421,
tamże, 478). Do podniesienia się miasta dopo-
mógł Władysław Jagiełło pozwalając rzeźni-
kom krakowskim i kleparskim prowadzić przez
R. bydło z Rusi do Krakowa, byle cło w R.
opłacali (Kod. dypl. m. Krakowa, 189, dok.
z 1 września 1430), co zatwierdzili później
Kazimierz Jagiellończyk 14 czerwca 1451
(ibid., 14), Władysław III 5 sierpn. 1435
(ibid., 360) i Jan Albrecht 1493 (ibid., 284).
Kazimierz Jagiellończyk pozwolił nadto miesz.
czanom pobierać mostowe, dozwalając grabić
mienie opornym w połowie na korzyść miasta
a w połowie na skarb królewski. W 1536 r.
(Pawiński, Małop., 506) piszą lustratorowie:
"miasto królewskie trzyma j. w. Janusz
Cwierczowski, kaszt. wiślicki, starosta lubel-
ski. Mieszczanie mają grunta wspólne z trze-
ma wsiami podmiejskimi, t. j. przedmieściem
Chechli i Pyetrzenyową. Tamże ponoszą
przedmieszczanie wraz z mieszczanami wszy-
stkie ciężary, mianowicie podwody, stacye,
czynsze i szosy. Suma czynszu i stacyj z te-
go miasta i rzeczonych wsi wynosi 118 grz.
168 korcy owsa, kury, jaja itd. JKM. płacą
podwody i szosy. W 1581 (tamże,267) wój-
tem był Jan Witkowski. Szosu podwójnego
zapłaciło miasto 38 zł. 12 gr., miało zaś ko-
morn. 28,rzemieśln. 40, krupników 3, mły-
l]ÓW 3 dziedzicznych o 7 kołach, rzeźników 6,
łaźnię, folusz, stępę, palących gorzałkę 14;
na przedmieściach 20 i pół łanów kmiecych,
4 komOl'n. z bydłem i 8 bez bydła. Suma szosu
wynosiła 78 zł. 9 gr. Inna lustracya z tegoż
czasu (1564) powiada: "tenuta Robczice nale-
ży do ststwa sandomirskiego; prócz łanów
kościelnych i wolnych jest 60 czynszowych a
oprócz czynszów dają mieszczanie po serze i
2 koguty, z czego wójt szóstą część bierze.
Dla podniesienia zamożności mieszczan skar-
żących się na konkurencyą zakazał Zygmunt
III pod kar& 100 grzywien mieszkać w R. ży-
dom; wyjątek ustanowiono jedynie dla aren-
darza dochodów królewskich, ale i ten miał
mieszkać w domu starościńskim, celnikowi zaś
dozwolono mieszkać przy obywatelu. Lustra-
cya z r. 1630 zawiera: Mieszczanie dawali o-
wsa lepszego po trzy korce z łanu i po 12 jaj;
z przedmieścia 81 korcy owsa leśnego a wsi
Chechło i Pietrzejowa dostarczały 115 korcy
owsa. Czynsz z domów wynosił 24 zł. 4 gr. a
stacya wraz z Borkiem i Zagorzycami 60 zł.
Część cła pobierał kasztelan sandomirski, część
Rop
wojewoda a dziesiąt& niedzielę biskup. Vi
mieście było 6 tkaczów, na przedmieściach zaś
33, krawców 6, kuśnierz, kowali 5, stolarz,
kołodziej, stelmach, bednarzów 8, suldenni-
ków 12 i prasół. Pieniądze koronacyjne przy-
nosiły 17 zł. 18 gr., podwodne 14 zł. 12 gr.
Miasto posyłać miało na wyprawę wojenną,
wóz czterokonny suknem pokryty z woźnicą i
2 hajdukami. Mieszczanic żalili się na żydów
celników, że palą gorzałkę. Mimo to dozwolił
Jan Kazimierz 1662 r. mieszkać żydom na ju-
ryzdyce starosty. W 1614 r. oddzielone zo-
stało ststwo ropczyckie od sandomierskiego.
Składały je: R.; wsi: Łopuchowa,. Zagórzyce,
Góry, Borek Wielki, Boreczek i Zdżary. Lu-
stracya z r. 1765 notuje, że starostwo dzier-
żawił Franciszek Salezy Potocki; zastano
w mieście liczne nieporządki i skargi na wy-
miar sprawicdliwości, co lustratorowic prze-
strzegać polecili. Jarmark na artykuły ży-
wności trwał przez kilka dni po wstępnej śro-
dzie. Intrata wynosiła 24755 zł. 25 gr. a hi-
berna 3488 zł. 25 gr. (Star. Polska, II, 473).
Po Fr. Sal. Potockim trzymał starostwo Sa-
dowski Stanisław, żonaty z Franciszklł Potoc-
kIł, i płacił kwarty 6188 zł. a po przyłączeniu
do Austryi nabył je od rządu a następnie
sprzedał hr. Jaworskiemu, po którym prze-
szły dobra należące do starostwa w dom hr.
Starzewskich a obecnie posiada je Artur hr.
Potocki, mający na obszarze miejskim 1 mI'.
pola i prawo propinacyi.
Powiat ropcz!}cki zajmuje 9'85 miriam. kw.
Konfigul'acya powiatu przypomina nieregu-
larny pięciobok, zwrócony wierzchołkiem na
zachód. Graniczy na zachód z pow. pilzneń-
skim, na północ z mieleckim i kolbuszowskim,
na wschód z rzeszowskim a na południe z ja-
sielskim. R. leżlł prawie we środku obszaru,
przedzielonego przez t Ol' kolei żelaznej na
dwie nierówne części: północną. (mniejszą),
piasczystą, pokrytą sosnowymi borami i po-
łudniową, podgórską i urodzajną, z gajami li-
ściowymi. W części zachodniej przepływa
Wisłoka. Na obszarze I>owiatu jest obecnie
91 osad a 85 gmin katastralnych i 69,918 mk.
tak, że na 1 klm. przypada 95 mk. W 1880 r.
było gmin 70, tyleż obszarów więk. posiadło-
ści, 108 miejscowości, nie licząc osobnych do-
mostw. Było też 11813 dm. mieszkalnych i
71,237 mk. (34,858 męż., 36,379 kob.); 63,677
rz.-kat., 408 gr.-kat., 46 protest. i 7106 izr.
a pod względem narodowości 70,613 Polaków,
480 Rusinów, 54 Niemców i 15 innych naro-
dowości (różnica zachodząca międ7.Y temi
liczbami może pochodzić z późniejszych mniej-
szych zmian, lub odmiennego liczenia). W po-
wiecie znajdują, się trzy miasta: Ropczyce,
Dębica i Sędziów. W Sędziowie jest jedyna
czynna w Galicyi fabryka cukru, przyczynia-

Rop
ją,ca się do podniesienia rolnictwa przez upra-
wę buraków. Powiat ropczycki należy do u-
rodzajniejszych w Galicyi. Lasy zajmują, tu
piątą część całego obszaru, z nich zaś piąta
część należy do posiadłości mnicjszej. Orna
ziemia, zajmująca najwięcej przestrzeni, nale-
ży w trzeciej do obszarów większych, podo-
bnie jak łąki i pastwiska. .Na 123,724 mr.
(według Skorowidza Orzechowskiego z r.1870,
niema późniejszych wykazów) przypada na
rolo 76,536 mr. (pos. więk. 21,260, pos. mn.
55,276), na łąki 9803 (pos. więk. 2565, pos.
mn. 7238), pastwiska 9580 (pos. więk. 2186,
pos. mn. 7394) a lasy 27,805 (pos. więk.
20,860, pos. mn. 6941) morgów. W pow. rop-
czyckim są dwa sądy powiatowe: w Ropczy-
cach i Dębicy. Szkół ludowych jost: cztcro-
klasowych 2, trzechklasowych 1, dwukla-
sowa 1, jednoklasowych 26. Szkół średnich
niema. Mać.
Ropczycka góra, ob. GÓra ropczycka. W
1880 r. było 131 dm. i 849 mk.
Hopedy al. Ropidy, wś, pow. władysła-
wowski, gm. i par. Gryszkabuda. Odl. od
'Władysławowa 23 w., ma 4 dm" 41 mk.
W chodziła w skład dóbr rząd. Leśnictwo.
Hopcie, wś nad) z. Łydynią, pow. cieclla-
nowski, gm. .Nużewo, par. Ciechanów, odl. o
5 w. od Ciechanowa, ma 8 dm., 88 mk.,
241 mr.
Ropcie, wś na pol. -prus. Mazurach, pow.
łecki, nad płn. odnogą jeziora wielko-selmen-
ckiego, o 8 klm. na wschód od Ełku (st. pocz.
i tel.); 17 dm., 150 mk., 277 ha. Rudolf v.
Diepoltskirchen, wójt ryński, nadaje r. 1505
Janowi Ropelowi (RapiI) 2 włóki na prawie
magdeburskiem, między Sędkami a Łaszkami.
Iłopen, folw. dóbr koron. Schrunden, w okr.
i pow. goldyngskim, par. frauenburska (Kur-
landya).
HOI)enaczen al. Roponatschen, wś, pow.
gołdap ski, st. pocz. Kianten; 14 dm., 122 mk.,
372 ha.
ROI)Cngi, wś, pow. kowieński, w 3 okr.
pol., o 56 w. od Kowna.
Ropcnhof al. Charlottenhof, dobra pryw.,
w okr. zelburskim, pow. iłukszteński, par.
dyneburslm (Kurlandya).
HOI)iały, dwór, pow. szawelski, gm. Kruki,
o 57 w. od Szawel.
Ropianka, wś, pow. krośnieński, w okoli-
cy górskiej dzielącej górny bieg J asiela i
Wisłoki. .Na obszarze wsi wytryskają, dwa
potoki: Obszar dążący na płd.-zachód do 01-
chowskiego pot. (dopl. Wisłoki) i bezimienny
dopływ Mszanki uchodzącej na wschód do J a-
siela. Wieś otaczaj ą wyniosłości: od północy
Krzemianka (615 mt.) i Krzemionka (646 mt.).
od zachodu Jasieniów (632 mt.). Graniczy na
północ z Chyrową" na wschód z :Mszanną, na
Rop
743
połud. z Wilsznil\ i Olchowcom a na zach.
z Polanami. Par. rz.-kat. w Dukli (o 12 klm.)
a gr.-lmt. w O1chowcu. W 1880 r. było 30
dm. i 224 mk.; 69 rz.-kat., 150 gr.-kat. i 5
izrael.; 108 Polaków i 114 Rusinów. Z obsza-
ru 824 mr. przypada 13 mr. lasu na posia-
dłość większą (Braci Thorret) a 811 mI'. (266
roli, 92 łąk, 301 pastw. i 52 lasu) na pos.
mniejszą. Kopalnię nafty znajdującej się
w formacyi ooceniczllej eksploatują dwa to-
warzystwa. Obszar naftonośny obejmuje 90
ha a produkcya roczna dochodzi do 3900 mtr,
cetn. Jeden szyb zasila Wydział Krajowy
w celu pogłębienia. W r. 1884 dotarto do 342
mt. głębokości; ponieważ wydajność ropy by-
ła znaczna, przeto zaniechano pogłębiania.
IV r. 1888 postanowiono przebić dalszą war-
stwę piaskowca w nadziei że w głębokości
400 mt. znajdzie się druga warstwa ropy.
Wś została założoną w drugiej połowie XVI
w., była własnością :Mikołaja Stadnickiego.
W 1581 r. składała się z sołtystwa na 1 łanie
i dwóch dworzyszcz. Mac.
ROI)ianka, potok w pow. stryjskim, na ob-
szarze Pohara, dopływ K wiocina (dopł. 0-
rawy).
Hopica 1.) Polska, wś na międzyrzeczu
Ropy i Sękowy, pow. gorlicki, w okolicy pod-
górskiej spadającej ku północy z 346 na 295
mt., przy gościńcach z Gorlic (3 klm.) do
Grybowa na zachód i z Gorlic do Zborowa
(Zbóró) na Węgrzech na południe. Graniczy
na płn. z Gorlicami, na zachód z Szymbar-
kicm, na płd. z lasem i górą, Bartnicą (632
mt.) a na wschód z Siarami i Sokołem. Par.
rzym.-kat. w Gorlicach. 'V e wsi szkoła lu-
dowa, młyn wodny a na obszarze większej
posiadłości gorzelnia i kopalnia nafty; 207
dm. i 1300 mk. a na obszarze więk. posiadło-
ści (Wład. Płockiego) 8 dm., 118 mk. Pod
względcm wyznania 1362 rzym.-kat. i 56
izrael. Kopalnie nafty cksploatuje ośm towa-
rzystw. Roczna produkcya wynoai 19,215
cetn. metr. Obszar więk. pos. ma 130 mr. roli,
14 mr. łąk, 26 mr. pastw. i 171 mr. lasu;
pos. mn. 608 nu. roli, 111 mI'. łąk, 260 mr
pastw. 109 mr' lasu. "\V r.1581 była ta wieś
(da wnicj :Marcina Rożna) własnością Przecła-
wa Pieniążka i składała się z 5 1 / 2 łan. km., z 5
zagrodn. bez roli, 3 komom. bez bydła i 3 1 / 2
prętów roli pustej (Pawiński, Małop., 114).
2.) R. Ruska, Wg, na lew. brzegu Sękowy,
przy drodze z Gorlic na Konieczną do Zboro-
wa (Zbóró) na Węgrzech, o 9'9 klm. na płd.-
wschód od Gorlic. I,eży w dolinie rzeki za-
wartej od zachodu wzgórzami płaskimi Brusy
(569 mt.) a od wschodu Szczoby (469 mt.).
Graniczy na północ z Sękową, i Męciną Małą,
na zachód z Rychwałdem, nu płd. z Małasto-
wem i Draganowem a na wschód z Pstrąźnem.

744
Rop
Par. rzym.-kat. w Sękowy a gr.-kat. w Ma-
łastowie. W połudn. stronie stoi cerkiew dre-
wniana. R. należała dawniej do ststwa biec-
kiego, obecnie liczy 111 dm. i 708 mk., 94rz.-
kat, 576 gr.-kat., 1 ewang. a 37 izrael. Wólka
Draganów liczy 5 dm. i 39 mk. Mniejsza po-
siadł. ma roli 544 mr., 237 łąk i 531 mr.lasu.
Kopalnie nafty w formacyi eocenicznej zaj-
mujące obszaru 4 ha eksploatuje 15 towa-
rzystw. Produkcya roczna ropy wynosi 7070
cetn. metr. O geologicznej budowie warstw
podają szczegóły pp. Walter i E. Dunikowski
w rozprawie: "Geologiczna budowa naftonoś-
nego obszaru zachod. galic. Karpat" (Kosmos,
1882, str. 264). Podstawę terenu warstwy
ropianieckiej tworzą zielonawo szare, drobno-
ziarniste łupkowate, mikowe piaskowce, po-
cięte wielokrotnie, pokryte resztkami organi-
zmów i poprzerzynane luźnemi żyłami kalcy-
tu. Ze zwietrzenia tych warstw powstały
nieprzemakalne iły i gleba ciemno szara. Cza-
sem trafiają się na najwyższych szczytach
bagna i moczary, a w głębokości 50 metrów
piaskowiec grubo ziarnisty przesiąkły naftą.
Druga skała składa się z czerwonych iłów
w głębokości 30 do 100 mt. na warstwach
dolno ropianieckich; po za terenem kopalnia-
nym zaś znajduje się piaskowiec eoceniczny,
drobno ziarnisty i cienko płytowy. Według
spisu poborów z r. 1581 była w R. parafia rz.-
katol. do której należała wieś Przegonina i
świeżo w owym czasie założony Wołowiec.
Wś miała wtedy 6 1 / 2 łana kmiec., 1 komorn.
z bydł., 2 komorn. bez bydła, piłę i 1 1 / 2 łan.
sołtysiego (Pawiński, Małop., 121). Mew.
Ropica al. Ropice, niem. Roppitz, wś, pow.
cieszyński na Szląsku austr., posiada kościół
par. kato!., szkołę począ,tkową, 1083 mk. i
1741 mI'. obszaru. Par. ew. Cieszyn. R. par.
katol., dek. jabłonkowskiego, ma 1080 katol.,
1136 ew., 4 żydów.
Ropiczallka, rzeczka górska, na Szląsku
austryackim, powstaje z połączenia kilku
strug, na płn. stoku Ropicy (1082 mt.), w gó-
rach Jabłonkowskich, na obszarze gm. Rzeki,
w pow. i obw. sąd. cieszyńskim. Płynie na
płn. górską, dolinl1. między domostwami wsi
zeki, zrasza obszar gm. Gut, przepływa
Smiłowice, wreszcie wś Ropicę, gdzie od lew.
brzegu przyjmuje Wielopolkę i między Szy-
bicami i Błogocicami wpada na płd. granicy
mta Cieszyna do Olszy z lew. brzegu. Dłu-
gość biegu 17 klm. BI'. G.
Hopida (w dok. z 1596 r.), niwa w dobrach
Romanowicze, we włości wilkijskiej (pow.
kowieński), ograniczona niwami: Kalnialai i
Weziny, rzką Strabus i sianożęcią Kłoneni-
Toklas.
ROIJidai 1.) al. Ropidas (w dok. z 1598 i
1859 r.), niwa w dobrach Gojżowo al. Roma-
Rop
nowicze, we włości wilkijskiej (pow. kowień-
ski. 2.) R, al. Petl'yszki (w 1569 r.), uroczy-
sko nad rzkl1. Ryngieją" w dobrach Tryszane-
le, we włości korszowskiej (pow. rossieński).
3.) R. (1599 r.), sianożęć na 4 wozy siana,
w dobrach Pokłonie, we włości rossiellskiej.
Ropidas, ob. Ropidai i Ropidy.
Ropidy al. Ropidas (w dok. z 1590 i 99 r.),
zaśc. i pastwisko nad rz. Szeszuwą, we włości
widuklewskiej (pow. rossieński).
Hopiej 1.) zaśc. szl., pow. trocki, w lokI'.
pol., o 14 w. od Trok, 2 dm., 7 mk. kat.
2.) R., karcz., pow. trocki, w 1 oh. pol., o 14
w. od Trok, 1 dm., 7 mk. żyd. 3.) H., leśno
i dwór rzą,d., pow. trocki, w 1 okr. pol., o 13
w. od Trok, 1 dm., 4 mk. prawosł.
Ropieja, wś włośc. nad jez. Szłowinie,
pow. wileński, w 3 akr. pol., o 75 w. od \Vil-
na, 3 dm., 50 mk. kat.
Ropiclllia, potok, powstaje w obrębie gm.
Ropienki, pow. liski, ze źródeł leśnych, na
płd.-zach. stoku grzbietu górskiego Chwa-
niowa (675 mt.), płynie na płn.-zach. przez
obszar Ropienki, a zabrawszy poniżej karcz.
my potok nadpływający od płn., zwraca folię
na płd. i na obszarze \Vańkowa wpada do
Wańkówki z praw. brzegu. Długość biegu
7 klm. BI'. G.
Hopiellka Dolnet i GÓrna, os. górska w po-
wiecie liskim, w dolinie dopływu Wal1l(ówki,
wpadającej do Olszanicy, a z nią pod Zwie-
rzynem z praw. brzegu do Sanu. Dolinę za-
myka od wschodu lesiste pasmo Chwaniów
(654 mt.), od zach. zaś las Staniska. Wioska
liczy 81 dm. we wsi i 5 na obszarzc większej
posiadł. Parafia rz.-kat. w Nowosiclcu a gr.-
kat. w Wankowy, st. kolei państwowej i urz.
poczt. w Olszanicy (o 10 klm.). \Ve wsi cer-
kiew drewniana gr.-kat., młyn wodny i ko-
palnia nafty, która obecnie nie jest wydajną.
Według Siarczyńskiego (rkp. Bibl. Osso1.,
1826) była tu na. początku bieżącego wieku
fabryka potażu. Wś obecnie liczy 585 mk.,
38 rz.-kat., 516 gr.-kat. i 31 izrael. l'ofoliadł.
więk. (Wierzbickich i :1<'1'. Niesiołowskiego)
ma 169 roli, 22 łąk, 14 past. i 364 mr. lasu;
pos. mn. 772 roli, 99 łąk, 247 past. i 422 mI'.
lasu. Graniczy na płn.-zachód z Zawadką a
na płd.-wschód z Ieszczowatem. :Mac.
RopiellllY 1.) potok, powstaje w obr. gmi-
ny Słobody Rungurskiej, w pow. kołomyj-
skim, w lesie Ropą zwanym, z pod góry 0-
stapiuka (584 mt.), płynie na płd.-wschód,
przcważnie granicą Słobody Rungurskiej i Run-
gur i wreszcie połączywszy się z Berezówkl1.
i Pełryszewą tworzy Sopówkę al. Sapiukę.
Zowią go także Malym Suchym potokiem. Dłu-
gość biegu 5 klm. 2.) H., potok, powstaje
w lesie Wibczynie, W obI'. Zabiego, w pow.
kossowskim, płynie na płd.-zach. leśnym ja-

Rop
rem u płn.-zach. stóp Poharu Wielkiego
(1314 mt), i na polanie Ilei Deliszny wpa-
da z lew. brzegu do Ilci, dopływu Czeremoszu
Czarnego. Długość biegu około 4 klm. Br. G.
Hopikken, fol. dóbr pryw. Sparen, w okr.
tukumskim, pow. i par. talseńska (Kurlandya).
Hopiniki, wś, pow. szawelski, gm. Janiszki,
o 43 w. od Szawel.
Hopiszki 1.) zaśc. pryw., pow. święciań-
ski, w 1 olu. po1., ma 2 dm., 22 mk. kat.
2.) H., wś, pow. poniewieski, w 3 okI'. pol.,
o 50 w. od Poniewieża.
ROI)ka, potok, wypływa w obI'. \Vysowy,
w pow. gorlickim, koło osady Huty, z pod
Ostrego Wierchu (993 mt.), płn.-zach. szczy-
tu grzbietu granicznego, Cygiełką zwanego;
płynie na wschód i ubiegłszy 3 klm. wpada
do Blechnarki al. Hanczowego potoku, źró-
dlanego ramienia Ropy. B1'. G.
Ropki, potok, powstaje w obI'. Ropek, pow.
gorlicki, z pob,czenia kilku strug spływają-
cych z sąsiednich gór a zwlaszcza Białej Ska-
ły (860 mt.) i Białego Wierchu (933 mt.), na
granicy Ropek i Bielicznej; płynie na płn.-
wschód przez obszar Ropck a potem przez ob-
szar Hańczowy, gdzie na płd. końcu wsi łą-
czy się z Blechnarką, twon ąc rz. Iopę. Dłu-
gość biegu 6 klm. Br. G.
Ropki, wś górska, u źródeł potoku t. n.,
będącego jednem ze źródeł Ropy, pow. gor-
licki, w pobliżu granicy węgierskiej, wznies.
562 mt. npm. W ś otaczaj ą dokoła wzgórza
lesiste: na płd. na granicy węgierskiej Ostry
Werch (933 mt.), od zach. Biała Skała (860
mt.), Sciski (866 mt.) i Swcjka (788 mt.), od
płn. Dzielec a od wsch. las Bziany (744 mt.).
\Ve ",si jest cerkiew gr.-lmt., filia parafii
w Ha{lCzowy. Osada liczy 56 dm. i 336 mk.,
325 gr.-kat. i 11 izrael. Obszar więk. pos.
(158 mI'. lasu) jest własnością gminy. Pos.
mniejsza ma 614 roli, 157 łąk, 298 past. i 354
mr. lasu. Z tego nalm);y do cerkwi 11 mI'. roli
i kawał lasu w 18 parcelach. W ś założył
Adam Brzeński przed r. 1581; w tym roku
miała 3 dworzyszcza wołoskie i 1 sołtystwo.
N ajbliższemi osadami są: na płn. Czertyzne i
Hańczowa, na płd.-wschodzie Wysowa a na
zachodzie Bieliczna i Izby. Mac.
Ropkiepie, wś, pow. rossieński, par. szy-
dłowska, w nowszym spisie niewykazana.
ROI)ławki, wś, pow. szawelski, gm. Popie-
lany, o 36 w. od Szawel.
Ropne, główna kopalnia nafty na obszarze
lvIraznicy, nad potokiem b. n., dopł. Tyśmieni-
cy, pow. drohobycki (ob. Kosmos, VI, 326).
Ropny Potok, potok, wspomniany w dok.,
którym ks. Teodor Lubartowicz poświadcza
w 1411 r. rozgraniczenie między Rażniato-
wem i Strutynem. Dziś zwic się ten potok
Rypny, wpada z lewej strony do Duby. Od
Rop
745
potoku otrzymała nazwę wś Rypna (ob. Prze-
gląd archeol., Lwów, 1882, zesz. I, str. 82).
Ropocice, w XVI w. Ilapaczycze, Ilapoczice.
wś i foL, pow. włoszczowski, gm. Secemin,
par. Czarnca, odl. 12 w. od Włoszczowy, o 14
w. od Koniecpola, w pobliżu drogi z Włoszczo-
wy do Secemina. Tworzy jedną całość z przy-
ległościami: Jługaj, Lipiny, Dąbrowa, Wałko-
nowy Górne, Wałkonowy Dolne. W osadach
tych jest 429 mk., 60 dm. W 1827 r. było
16 dm., 91mk. Ziemi ornej włośc. 515 mr.,
łąk 82, nieuż. 18 mr.; dworskie folwarki R.
i Dąbrowa ziemi Ol'. 425, łąk 35, lasów prze-
trzebionych 1055 mI'. Jest w R. szkółka wiej-
ska, w której od listopada do kwiet.nia uczy
się około 60 dzieci. Na początku Xv I w. ła-
ny kmiece należały do par. Secemin, dworski
obszar do par. Czarnca. Dziesięcina zarówno
od kmieci jak i z dworu szła dla plcb. w Czarn:
cy, wartości do 2 grzyw.; za konopną dawh
kmiecie po 2 gr.; meszne po groszu od kmIe-
cia a pół grosza od ogrodziarzy szło dla pleb.
w Seceminie. Według reg. pob. pow. chęciń-
skiego z r. 1508 wś R, własność Zebrzydow-
skiego, płaciła gr. 18. W 1540 r. wieś R.,
w par. Secemin, własność Kłobukowskiego,
miała 3 kmieci na łanie, dwór, fol. i sadzaw-
kę, oceniona na 80 grzyw. (Pawiński, {ałop.,
485, 569).
HOlIOczel, potok, powstaje w górach bu-
kowi{lskich, w obI'. I:)eletyna, w pow. i obw.
sądowym radowieckim, na płn.-wschod. stoku
działu górskiego Szczywiol', u płd. podnóża
góry :Minty (1326 mt.). Płynie na płd. le-
śnym jarem a od stóp góry Kiczerki (1211
mt.), zabrawszy z praw. brzegu bez;imienny
potok, zwraca się na płn.-wsch., w końcu wy-
dostawszy się z lasów na obszar Płoski, wólki
Seletyna, zlewa wody do Suczawy z lewego
brzegu, naprzeciwko Ropoczela, wólki Sele-
tyńskiej. Zabiera liczpe potoki bezimienne,
Prąd nader szybki. Zródła znajdują się na
wys. 1200 mt., ujście 770 mt. npm. Długość
biegu 8 klm. Br. G.
Hopoczel, wólka w obI'. Seletyna, w pow.
i obw. sąd. radowieckim, na praw. brz. Sucza-
wy, naprzeeiw ujścia pot. l'topoczela, ma 28
dm., 152 mk. Ob. Seletyn. B1'. G.
Ropoczywska, szczyt w górach bukowiń-
skich, na obszarze Szypotu Kamcralnego,
w pow. i obw. sąd. radowieckim, na lew. brz.
Suczawy, między nią a jej dopływem Ropo..
czelem. N a zach. rozpościera się dział górski
Szczywiory ze szczytami Stożek (1417 mt.),
Kiczerka (1211 mt.) i Pohar (1266 mt.).
W znies. 1265 mt. Miejsce znaku triang.
Ropole (w dok. z 1597 r.), niwa nad rucza-
jem Stakiszki, w dobrach Konczuny, we wło-
ści wielońskioj (pow. kowieński).

746
Rop
B0.ł0niamy (w dok. z 1584 r.), sioło we
włośCl wilkijskiej (pow. kowieński).
Bopotucha, wś nad rzką t. n., dopł. J a-
trani, pow. humański, w 2 okI'. pol., gm. Ła-
dyżynka, o 18 w. od Humania, ma 886 mk.
(20 kat,), 2379 dz. ziemi. Cerkiew Uśpieńska,
drewniana, wzniesiona w 1763 r., uposażona
jest 48 dz. ziemi. W 1809 r. R. wraz z Sza-
rynem Jarosław hr. Potocki sprzedał Stani-
sławowi Szołajskiemu, od którego drogą wia-
na przeszły na Henryka hr. Tyszkiewicza, od
1847 r. syna jego Stanisława.
Roppen, dobra, pow. królewiecki, st. p.
Liska-Schaaken, 2 dm., 26 mk., 80 ha.
Ropsk Nowy, miasto nad rz. Irpią, w pow.
nowoszykowskim gub. czernihowskiej, 3000
mk., 2 cerkwie, targi; starożytne.
Ropsz, las w pow. Nadw6rna, (ob. Krzy-
wy 6.).
Bopsza, własność cesarska, w pow. peter-
hofskim gub. petersburskiej, ma 800 mk., cer-
kiew, kościół ewang., 2 szkoły, wielką papier-
nię, okazały dwór, piękny park. Z prywatnej
własności za panowania cesarzowej Elżbiety
przeszła na skarb. W połowie XVIII w. na-
leżała do Łazarewa, kt6ry wyłożył miliony
na upiększenie tego miejsca; nabyta od niego
przez cesarza Pawła I za 400,000 rs.
Boptura al. Ruptura, część Kostyńca al.
Kostestie, w pow. storożynieckim, u podnóża
góry t. n. Br. G.
Roptura, wzgórze polne, w obr. Kostyńca,
w pow. storożynieckim, wznies. 466 mt.
U płd. stóp powstaje pot. Bresławiec, poda,-
żający na płn.-zach. do Bruszeńki, dopływu
:Bruśnicy. Br. G.
Ropuchy, niem. Roppuch, dobra (wieczysta
dzierżawa) nad W ęgiermucą i bitym traktem
starogardzkim, pow. tczewski, st. p. i kol. Pe-
plin (o 4'5 klm.), par. kat. Nowacerkiew; ma-
ja, 193 ha (10 lasu, 7 łąk, 153 roli); hodowla
bydła, owiec i świń; uprawa buraków dla cu-
krowni peplińskiej. W 1869 r. 56 mk. kat., 18
ewang., 6 dm.; 1885 r. 5 dm., 12 dym., 66
mk., 55 kat., 11 ew. R. należały dawniej do
cystersów w Peplinie. W 1367 r. wydał tę
wioskę, mając3; 6 włók starej miary chełmiń-
sbiej, opat Maciej 18 chałupnikom (po 7 mr.),
od każdego ogrodu pobierał klasztor 10 skoj-
ców, 4 kurczęta i 6 dni szarwarku; gdyby ich
zaś wołano do innej roboty, mieli stawać za
zapłatą. Sołtys miał trzecią część grzywien
sądowych. Po wyliczeniu praw, jak zbierania
drzewa Da opał i pastwisk, dodaje przywilej:
udzielamy im też "unam kamer.atam", którą
na zawsze będą mieli wolną, na lanie świec
czyli gromnic. Kamenata pewnie podobnie
jest utworzoną, z polskiego "kamień", jak "ka-
peta", która oznacza kopę. Zapewno więc
wyznaczył opat mieszkańcom kamień wosku.
R08
R. 1380 urzl\dził opat Piotr z Rogowa karcz-
mę, wolną, od robocizn za 1 grz. i 8 skojców.
Stosunki gospodarcze nie były tu stałe, bo r.
1545 trzymał całą wś adwokat klasztorny
Pomierski. Pod koniec XVI w. zaś, może za
Leonarda Rembowskiego II, spotykamy po-
dział na włóki puszczone gospodarzom. Roku
1626 sprzedał Rembowski karczmę z 1 włóką,
i 3 mr. za 150 zł. pruskich i czynsz. Tegoż
roku sprzedał opat włókę "Mrozową" Elżbie-
cie Wilonowej, wdowie po Jakubie Sielskim,
bartniku opackim, za 200 zł. Do r. 1646 miała
zamiast tłoki płacić po 12 zł. R. 1667 odno-
wił opat Ciecholewski sołtysowi Michałowi
Leszczynie stary przywilej już zatarty na 1
włókę i urząd sołecki. Prócz obowia,zków
zwykłych każe mu opat rocznie odwozić pół
łasztu żyta nad Wisłę do Fischbude. R. 1701
sprzedał sołtys :Michał Gajdzik Jakubowi
Hendzikowi chałupę z półmorgiem roli za 70
zł. i 4 zł. czynszu, a 3 dni roboty we żniwa
na strawie szołtysa. R. 1751 potwierdził
opat Turno przywilej na karczmę Szymonowi
NacIowi, kładąc nań obowiązek 15 zł. czyn-
szu i koszenia 2 mr. zboża. R. 1760 już go-
spodarzów nie było. Całą wś, prócz karczmy,
dzierżawił Chrystyan Arndt na 3 lata za rocz-
ną opłatą 600 zł. Zamiast pogłównego, które
z Ropuch, jako z wsi gburskiej, szło do kla-
sztoru, miał zapłacić 7 zł. 15 gr. Nadto był
zobowiązany stawić 4 podwody do Gdańska.
R. 1763 przedłużył opat Turno dzierżawę na
3 lata. R. 1766 wziął R. :Michał Helwig
z Tczewa za 600 zł. i 4 podwody do Gdań-
ska. Kontrakt jego bywał co 3 lata przedłu-
żany aż do r. 1772 (ob. Opactwo pep1ińskie
przez kś Kujota, str. 335-6). K.t Fr.
HopYlliany, wś, pow. tclszewski, w 1 okr.
poi., o 21 w. od Telsz.
Bora, wybud., pow. ządzborski, st. p. Ru-
dozany.
BOl'imendajtew-Apidemis (w dok. z 1595
r.), sianożęć z zaroślami (4 mr. i 20 pręt. roz-
legła), we wsi Szunoławki, we włości widu-
klewskiej (pow.rossieński).
Borów, 1336 Rorow, niem. Rohrau, wś i
dobra, pow. olawski, par. ew. Silmenau, kat.
Kattern. W 1842 r. 16 dm., fol W., 138 mk.
(39 katoL).
Hor)'szki ( w dok. z 1576 r.), dwór nad rz.
Wentą, w dobrach Chwałojnie, włości potum-
szewskiej.
Bos . . ., o b Roz...
Boś, fol. w pobliżu źródeł rzki Rowsi, pow.
wyłkowyski, gm. i par. Bartniki, odl. od Wył-
kowyszek 21 w., ma 4 dm., 73 mk. W 1827
r. 3 dm., 15 mk. W 1885 r. rozI. mr. 693:
gr. 01'. i ogr. mr. 517, łąk mr. 96, past. mr.
65, nieuż. mr. 14; bud. mur. 9, z drzewa 8;
płodozmian 12-polowy, pokłady wapna i tor-

R08
fu. Z folw. tym stanowiły poprzednio jedną
całość dóbr: wś Krzywobole os. 13, z gr. mr.
287; wś Smolnica os. 39, z gr. mr. 167; wś
Piclany os. 15, z gr. mr. 213; wś Pokalni-
szki os. 9, z gr. mr. 50. Za czasów Rzpltej
stanowiła ststwo niegrodowe rosiCllskie poło-
żone w woj ew. i pow. trockim. Podług spi-
sów podskarbińskich z 1562 r. zaliczało się
do dóbr stołu królewskiego, następnie prze-
mienione na starostwo, obejmowało trzy zni-
szczone bardzo wsie: Roś, Pelikany (dziś Pie-
lany) i Krzywobole, które w 1766 r. posiadał
Mateusz Baranowski, opłacając kwarty 150
złp. a hyberny 20 zlp. 20 gr.
Hoś, Bossa, rzeka w gub. grodzieńskiej,
lewy dopływ Niemna, bierzc początek w pow.
wołkowyskim z błota t. n., niedaleko źródeł
Zelwy, między mkiem Porozowem a Nowym
Dworem, i uchodzi do Niemna pod wsii Ko-
reniszki (w pow. wołkowyskim), o 8 w. po-
niżej ujścia Zelwy. Długa do 100 w., szeroka
do 8 sażeni, spławna na wiosnę; obraca 12
młynów. Brzegi ma nieco wzniesione, dość
suche, pokryte dobremi łąkami. Płynie z po-
łudniowego-wschodu na północny-zachód na
Mścibów i Roś. Przybicra rze<1zki: Dymów-
kę, Chorążankę, Łopienicę, J asionowicę, W oł-
kowyję, Moczulinę, Porozówkę, Górczycę,
Gnieznę, Swięcicę i Nietupę z Ostrowicką i
Gniezną. J. Krz.
Roś, mko nad rz. Rosi&, dopł. Niemna,
pow. wołkowyski, w 4 okr. pol., gm. Roś,
o 16 w. od W ołkowyska a 65 w. od Grodna,
przy drodze poczt. z W ołkowyska do Grodna.
W 1878 r. 794 mk. (380 męż. i 414 kob.),
w tej liczbie 434 żyd. Posiada zarząd okręgu
polic. dla 5 gmin pow. wołkowyskiego i za-
rząd gminy. Kościół par. p. w. św. Trójcy,
z muru wzniesiony w 1611 r. przez hetmana
Hieronima Chodkiewicza, ze statuą Zbawicie-
la, cudami słynącą. Par. kat., dek. wołko-
wyskiego, ma 1100 wiernych; kaplica w Mo-
ezulnej. 'W parafii powierzchnia wzgórzysta,
pokryta krzakami, bagnami i łąkami; gleba
piaszczysta, żwirowata i gliniasta. Zroszana
rz. Rosią, Moczulanką i 'Wiechutniank&. Do-
bra R. należą do Stefana hr. Potockiego. .W R.
znajdowały się trofea i sprzęty stołu, zdo-
byte przez Stefana Czarnieckiego w 1656 r.
na Karolu Gustawie.
Roś, mylnie Rośś, rzeka w gub. kijow-
skiej, prawy dopływ Dniepru. Bierze począ-
tek w pow. berdyczowskim na polach wsi Or-
dyńce, z urwistego, lasem porosłego owragu,
w biegu swym rozgranicza pow. skwirski od
taraszczańskiego, przepływa następnie wa-
sy lkowski i kaniowski i uchodzi do Dniepru
w pow. czerkaskim pod wsią Piekary. Pły-
nie zrazu na wschód, potem ku północy, od
Pohrebyszcz wykręca się znowu na wschód,
R08
747
przy W ołodarce zwraca na północ a od Bia-
łej Cerkwi na Bohusław i Korsuń znowu ku
wschodowi płynie. Od źródła do futoru Bosy
Bród brzegi ma płaskie, lasem i trzciną zaro-
słe, dalej do W ołodarki wysokie i kamieniste,
potem niskie i po części błotniste, w pow. wa-
sy lkowskim znowu wyższe i skaliste a od
Korsunia niskie, piaszczyste lub błotniste.
Koło Korsunia R. dzieli się na dwa łożyska,
tworzące niewielh wyspę skalistą. Długość
biegu wynosi 282 w. Szerokość różna, w gór-
nym biegu od 1 do 10 sażeni, w średnim oko-
ło 25 saż., a w pow. czerkaskim od 25 do 35
saż.; rozlewa od 300 saż. do 1 wiorsty. Głę-
bokość podczas zwykłych wód wynosi miej-
scami do 10 stóp, w czasie rozlewu wiosenne-
go znacznie się podnosi i woda niszczy nad-
brzeżne tamy i gacie. Szybkość biegu wynosi
od 1 3/ ł do 2 1 / 2 stóp na sekundę. Woda za-
marza około 20 listopada (st. st.), puszcza zaś
w końcu marca. Dolina R. jest rozgałęziona
i szeroko rozlana. Cała okolica, z której R.
uprowadza wody, nazywa się Porosiem i two-
rzy odrębną całość, bo R. jest ostatnią znacz-
nicjszą rzeką, która z prawej strony do Dnie-
pru wpada. Na południe od Porosia zaczynają
się już właściwe "suche stepy". Pod wzglę-
dem przemysłowym rzeka ta przedstawia
wielkie korzyści, do czego przyczynia się:
obfitość wód, szybkość biegu, brzegi kamie-
niste oraz bogactwo okolicy. 'Vażne ma tak-
że znaczenie pod względem strategicznym,
utrudniając przeprawę wojsk zmierzających
w stronę Kijowa. Do rz. Rosi wpadają z le-
wej strony: Samiec, Orechwatica, Krasnyj
Staw, Ruda, Rubczenka, Bereżanka, Skwirka,
Rostawica, Kamionka, Protoka, Uzień, Ra-
kitna, Horochowatka, Niechworoszcz, Korsun-
ka, Rosawa; z prawej strony: Kojanka, Roś-
ka, l\rołoczna, Torcz, N astaszka, Baskun, Tor-
kan, Czesnia, Salicha, Kotłuj a, Monastyrka,
Stara Sinica, Chrabra, Porozowica i wiele in.
O Rosi znaj duj a, się licznc wzmianki w doku-
mentach ogłoszonych przez komisy a, archeo-
graficzną w Kijowie (ob. Skorowidz Nowic-
kiego, str. 690). J. Krz.
Rosa al. Bossa, cmentarz wileński, położo-
ny na południe od miasta, pomiędzy przed,
mieściem Ostry Koniec i Popławy. Zajmuje
on przestronną, z licznemi pagórkami dolinę,
malowniczo ocienioną w większej części drze-
wami. Założony został w 1796 r. staraniem
ówczesnego burmistrza wileńskiego Bazylego
Muellera, który przeznaczył na cmentarz nie-
wielka, przestrzeń w dolinie Rosa, staranie
nad nim powierzając ks. misyonarzom. Wy-
znaczony szczupły obręb zapełnił się wkrótce
grobami, tak że w 1801 r. misy on arze zmu-
szeni byli dokupić więcej ziemi, opasali cały
cmentarz drewnianym parkanem i wznieśli

748
Ros
Ros
murowany domek na szpital. W 1812 roku wego brzegu zabiera z sobą rzeczki Trościa-
Francuzi spalili parkan, poczem misyonarzc nie c i Kory tnę, którc łq,czą, się z sobą, pow y-
zaczęli wznosić na miejscu jego mur, którym żej wsi Dzygów Bród i wpadają do R. poniżej
do końca 1820 r. otoczyli cały cmentarz. tejże wsi. R, płynie na przestrzeni 9 mil i
Ostatni wizytator tego zgromadzenia począł wraz z dopływami odlewa 6 stawów. 2.) H.,
w 1841 r. budować na cmentarzu murowaną Rasawa, Rassawa, Rllsawa, w dok. także Re-
kaplicę w stylu gotyckim, z czerwonej cegły. sawa, Roslawa, Roslaw, rzeka w gub. kijow-
Budowa dla braku środków dopiero w 1850 r. skiej, lewy dopływ Rosi. Bierze początek
wykończoną została i kaplica w tymżc roku w pow. kaniowskim, w pobliżu granicy pow.
poświęconą, została przez kś. prałata Fijał- kijowskiego i mka Kahorłyka, z błota IJrzy
:kowskiego. Do ukończenia budowy najczyn- uroczysku Czerewate Jarki, o 6 w. powyżej
niej przyłożył się Jan vVaszkiewicz, b. profe- wsi Karapysze, płynie zrazu w kierunku po-
SOl' uniwersytetu wileńskiego, następnie cen- łudniowym, który potem zmicnia nh wschodni
1':01', który w ołtarzu umieścił piękny obraz i wsch.-południowy, na Karapysze, Butówkę,
Zdjęcie z krzyża Chrystusa, na chórze mały Pustowojty, Rosawę, Mironówkę, Kozin, Ma-
organ a obok kaplicy zbudował drewnianą słówkę, Stepańce, Rżawiec, Babicze i pod
dzwonnicę. Pod kaplicą, znaj duj a, się kata- Meżyryczem w pow. czerkaskim uchodzi do
kumby, w których spoczywa, między innymi, Rosi ubiegłszy przeszło 40 w. Przybiera od
kś. Józef' Bohdanowicz. Oprócz katakumb lewego brzegu Suchy i Mokry Kahorłyk, 1:\-
podkaplicznych wznoszą się nieco opodal dwa czące się z sobą i wpadające pod Rosawą"
oddziały murowanych piętrowych katakumb. oraz kilka pomniejszych strumieni, jak Suchy
'V głębi cmentarza, za katakumbami z prawej Byteń (p'Jd Jachnami płyną,cy), Potok (pod
strony, wznosi się dość wyniosły pagórek, mkielll t. n.), Szandrę (pod wsią t. n.) i in.
przez lud zazwyczaj Anielską, Górką, zwany, Hosawa al. Rossawa, mylnie Rasawa, RI/-
tam bowiem chowają się niemowlęta i drobne sawa, w dok. z 1730 r. Jac.zniki, mko przy uj-
dzieci. Na cmentarzu tym spoczywają zwłoki ściu rzki Kahorłyka i strum. Rakówki do Ro-
wielu zasłużonych mężów, pomiędzy innymi: sawy, dorł. Rosi, pow. kaniowski, w 2 okr.
Tomasza Hussarzewskiego, Euzebiusza Sło- poL, gm. Kozin, odl. 042 w. od Kaniowa, o 15
wackiego, :Ferdynanda Spicnagla, kś. Platona w. na płn.-wschód od Bohusławia a 3'/2 w.
Sosnowskiego, Tomasza Zyckiego, kś. Ignace- od 1\fironówki. Ma 2258 mk. (w 1885 r.);
go Borowskiego, :Feliksa Rymkiewicza, Augu- w 17\.:10 r. było 120 dm. i 1365 mk.; w 1863 r.
sta Becu, WawrzYllca Gucewicza, Jana Gw. zaś 1441 mk. prawosl., 11 katol. i 465 żydów.
Rudominy, Justyno, Narbutta, ks. Gabryela Jest tu szkółka wiejska. Co drugą niedzielę
Ogińskiego, Władysława Syrokomli i w. in. odbywają, się targi w miasteczku. R. leży
80sachy, niem. Rosochen, leśno należą,ce do w płytkiej dolinie, grunta ma równe, glebę
nadleśnictwa vVilhelmsbcrg, pow. lubawski. stanowi czarnoziem, do 18 cali głęboki. La-
'W 1885 r. 1 dm., 11 mk. sów nie ma. Zbiegające się rzeczki tworzą,
8osalielJhof, folw. dóbr Komorzno, pow. przy młynie dość znaczny staw. Cerkiew par.
kluczborski. p. w. św. Mikołaja uposażona 40 dz. ziemi,
. Rłłsaliszki, wś, pow. wilkomierski, gmina wzniesioną, została w 1752 r. przez parafian,
Zmujdki, o 23 w. od Wiłkomierza. z gruntu zaś odnowioną, i podmurowaną, w r.
Rosalłłłłndebuette, buta cynkowa w po- 1852. ,V 1740 r, do parafii należało 30 sa-
wiecie bytomskim, na obszarze Czarnegolasu dyb w R., 20 w Pustowojtach i 20 w Miro-
(Schwarzwald), założona w 1838 r., odbudo- nówce. Obecnie ostatnie dwie wsie stanowią.
wana z muru i rozszerzona 1846 r. Około oddzielne parafie. Mieszczanie żydzi trudnią
1861 r. produkowała do 6000 ccnt. cynku, się handlem lub drobnym przemysłem, mają,
przerabiając 45,000 cent. galmanu i 40,000 też deptaki do wyrabiania jagieł. Chrześcia-
tonn węgla. Cynk przerabiano w walcowni nie zajmują się rolnictwem i odstawą, produ-
Emilia-Paulina pod Gliwicami. któw do przystani rzyszczewskiej. Odległa
8Ds8IJna, ob. Różanna. o 21/ W. cukrownia w Mironówce znacznie
80sasenka, Rossasenka, ob. RososeMca. się przyczyniła do polepszenia bytu mieszkań.
R.,sasna, Rossasna, ob. Rososna. ców. 'V samem miasteczku, między zbiega-
Hosawa 1.) Rusawa, Rasawa, rzeka w pow, jącemi się rzeczkami, nad stawem, znajduje
jampolskim, lewy dopływ Dniestru. Bierze się okop, bez żadnych śladów zabudowań,
początek powyżej Trzebnickiego futoru, płY- 1 który nazywają Zamkowiszczem. W odległo-
nie z północy na południe na Rosawę, Pień- ści półtorej wiorsty znajduje się ogromna mo-
kowce, Rożniatówkę, Antonówkę, 'Vidły, gila, zwana Rozkopanl\, i wiele pomniejszych,
Sciany, Głębówkę, Pisarzówkę, Dzygów Bród, z których kilkanaście rozkopał w 1858 r.
tworzy jar głęboki i wpada pod Jampolem na Konstanty łlr. Branicki. W mogiłach tych
porohach Dniestrowych do Dniestru. Od pra- znaleziono kości końskie razem z ludzkiemi, a

Ros
przy nich szable zlekka zagięte (długie 53
cali ang.), niektóre złocono do połowy długo-
ści, spisy, zelazne ostrza strzał, toporki, kol-
czugi, misiurki, naszyjniki srebrne i miedzia-
ne złocone, krzyżyki kamienne, bursztyny
i t. p., broni zaś palnej ani śladu. Znaczną
część tych przedmiotów złożono w muzeum
archeologicznem w Krakowie. R., podobnie
jak Mironówka, wchodziła w skład ststwa
bohusławskiego, następnie należała do hr.
Branickich, obecnie ministeryum dworu. Na
początku XVII w. stali tu taborem przez kil-
ka miesięcy Kozacy pod wodzQ, Tomilenka,
w miejsce którego wybrali tutaj na hetmana
Sawkę Kononowicza. W 1661 r. stał tu obo-
zem przez kilka miesięcy Jerzy Chmielnicki,
oczekując przybycia wojsk polskich, ażeby
wspólnie wyruszyć za Dniepr przeciwko Ko-
zakom, trzymającym stronę Rossyi. Z R.
wysłał poslów do Czehryna, do siosty swej
Heleny i do jej męża pułkownika czehryń-
skiego Daniela Wyhowskiego, synowca woje-
wody kijowskiego Jana Wyhowskiego. Jako
charakterystyczną cechę obyczajowości ludu
miejscowego zaznaczyć należy, że po większej
części obcinają psom po jednej nodze przed-
niej, a barbarzyński ten zwyczaj, lubo nie tak
powszechnie, bywa praktykowany i w innych
miejscowościach pow. kaniowskiego. J. KI'Z.
Bos.awskie, błoto w pow. kaniowskim,
między wsiami Rosawą, Pustową i Zieleńka-
mi (Funduklej, Gub. kijowska).
Hosbal.tyszki, wś, pow. rossieński, gm.
Kroże, 030 w. od Rossień.
Boschall, pow. gnieźnieński, ob. Raszewo-
WYI'obki.
HoscbłUl Gross i R. Klein (niem.), ob. Ro-
ściszewo i Rościszewko.
Bosche, jezioro, ob. lVm'szowslde al. lVarzno.
Roschellen (niem.), dobra ryc., pow. fryd-
IQ,dzki, st. p. i tel., sąd wSzępopolu, 5 dm.,
102 mk., 3()3 ha obszaru.
Boschia al. Rosslct, część gm. BosalJcze,
w pow, i obw. sądowym suczawskim. BI'. G.
Hoscbkan, wś i dobra na lewym brzegu
Odry, przy linii dr. źel., pow. raciborski, par.
J(rzyżanowiee. W 1861 r. 65 dm., 485 mk.
(1 ew.). Obszar dwor. ma 988 mr.; wś obej-
muje 843 mr. .Wspominane w dok. z XV w.
Hoschki 1.) pow. krotoszyński, ob. Roszki.
2.) B., pow. szamotuiski, ob. Roszczki.
Hoscb-IUallastel"ziska, przedmieście Czcr-
niowiec, 7695 mk.; przeważnie Niemcy.
Hoscbnowo, pow. obornicki, ob. Rożnów.
Roscbowitzdorf, ob. Roslownik.
Roscbuetz (niem.), ob. Rościec.
Hoschuetz, ob. RZllszyce.
Bos('bwitz, wś, pow. kład7.ki, par. katol.
Kładzko. 'V 1842 r. 42 dm., 245 mk, katoJ.,
szkoła katol., przytułek dla chorych.
Ros
749
Hościec al. Roszczyce (1780), niem. Ro-
schuetz, dok. Rossicz i Rossytz 1348 i RicZ8itz, po
kasz. Roszczece, dobra ryc. w Pomeranii, pow.
lęborski, st. p. Wick (o 7 klm.), par. kat. Lę-
bork (19'5 klm.), dawniej Białogród. Wś obej-
muje z młynem 151 }Ja. W 1885 r. było 16
dm., 29 dym., 172 mk., 166 ew., 4 kat., 2
żyd. Z tego os. młyn. 16 mk. i 2 dm. Dobra
ryc. mają 983 ha. W skład ich wchodzą:
wyb. Achtersee (1 dm., 13 mk.), Heinrichs-
hof (1 dm., 8 mk.) i Sechof (1 dm. i 9 mk.).
Całe dominium liczyło 16 dm., 24 dym., 155
mk., 153 ew., 2 kat. R. 1348 nadaje Gerhard
von Btegen, komtur gdański, Bartoszowi de
Rossytz i jcgo spadkobiercom dobra Rośoieo
i Burkowo, obejmujące 40 wł. bez jednego ra-
dła, na prawie magd., z większem i mniejszem
sądownictwem, Wyjw8ZY drożne w starych
granicach. Za to będzie nam płacił rocznie
na św. :Marcin 3 1 / 2 grzyw. (?) przez 2 lata,
potem 4 et annonam aratri jak inni. Da.n
w Gdańsku (ob. Odpisy Dregera w Peplinie,
str. 696). Na początku XV w. jest w kop en-
hadzkich tablicach woskowych wymieniony
Wincenty z R. R. 1488 dostaje Wawrzyniec
Krokowski po Pawle Rosiekim: Rosiee, Strze-
szewo, Borkowo i Paraszyno. R. 1507 dostają,
Jan i Jerzy Krokowscy, synowie Wawrzyń-
ca, od Bogusława X potwierdzenie na Rosice,
Stl'zeszewo i Borkowo. R 1574 jest dziedzi-
cem Reinhold, syn Jerzego Krokowskiego,
r. 1639 zaś Teodor Jakub Krokowski. Por.
Gartk'owlce. Kś. Fr.
Hoscieglliewice, Roscz'egniewo i R08cieje-
wice, ob. Roszezki.
Hościeszyn, fol w., pow. sieradzki, gmina.
Wierzchy, par. Zadzim, odl. od Sicradza 24
w., ma 3 dm., 10 mk. W 1827 r. 4 dm., 31
mk. W 1877 r. rozl. mI'. 486: gr. Ol'. i ogr.
mI'. 376, łąk mr. 26, lasu mI'. 64, nieuż. mr.
20; bud. mur. 2, z drzewa 11; płodozmian 8-
polowy, las nieurządzony, pokłady torfu. Fol-
wark ten naleźał popr7.ednio do dóbr Wola.
Flaszczyna. W XVI w. R. był wsią szlachec-
ką, stanowiącą jedną całość z przyległemi
Pietrachami. Kmieci nic było tu woale, tylko
same cząstki szlacheckie, dające dziesięcinę
pleban. w Zadzimiu (Łaski, L. B., I, 387,8).
W 1552 r. były tu drobnc części szlacheckie:
Grzegorz miał ćwierć łanu a Jan i Piotr po
l/S łanu (PawilJski, Wielkp., II, 245).
Rościewicze, wś, pow. wołkowyski, w 1
okr. pol, gm. Pieniuga, 032 w. od 'Wolko-
wyska.
Rościmin, jezioro w pow. wyr7.yskim, na.
poludnie od "\Vięcborka i na zach.-północ od
.Mroczy, w poblizu Rościmina, 11/ klm. dłu-
gie, do 300 mt. szerokie; wznies. 104 rot. npm.
Leży między jeziorami, z których powstaje
Rudna, dopł}'w Noteci; na północy łączy się

750
ROI
z jaz. Czarnomskiem, a na południu odpływa
Rudnl.\ do jez. Witosławskiego. E. Cal.
RościmilJ, niem. Rosmin, wś, pow. wyrzy-
ski, O 7 1 /2 klm. na zach.-północ od Mroczy,
nad Rudną., uchodzqcą. tu do jez. Witosław-
skiego; wznies. 119 mt. npm.; par. kat. Zabar-
towo, par. prot. i poczta w :Mroczy, st. dr. żel.
w Nakle o 15 klm.; 47 dm., 387 mk. (30 kat.,
355 prot., 2 żyd.) i 988 ha (812 roli, 48 łą.k,
67 lasu); czysty doch. z ha roli 6'27, łqk 9'40,
lasu 3'52 mrk. W r. 1391 pisał się Orlik z R.;
w r. 1578 było tu 21 łanów osiadł., 4 zagrodo
i 1 kowal, a w r. 1618 1 łan osiadły, 9 pu-
stych, 11 dotkniętych pożarem i młyn o 2
kołach. E. Cal.
RościlJlJo, mylnie Kościnino (u Długosza
pod r. 1283 i w "Herbach" Paprockiego), ma-
jętność w pow. wą.growieckim, o 2 1 j, klm. na
płn.-zachód od Skok, między jez. Rudnem,
Lechlińskiem i Budziszewskiem, par. Lechlin,
poczta. w Skokach, st. dr. żel. w Rogoźnie
o 12 klm.; 8 dm., 149 mk. (135 kat., 14 prot.)
i 602 ha obszaru (387 roli, 52 łąk, 59 lasu);
czysty doch. z ha roli 7'83, łąk 10'18, lasu
2'35 mrk; chów koni, chów i tucz bydła ho-
lenderskiego i owiec angielskich. W r. 1218
Honoryusz III, potwierdzając posiadłości kla-
sztoru w Łeknie, wymienia R.; w r. 1282 na-
dał tę majętność dominikanom poznańskim :M:i-
kołaj, sędzia ziemski poznański, później woj.
kaliski; nadanie to zatwierdził Przemysław II
w 1282 i 1296 r. (Kod. Wielk., n. 504, 743 i
tom IV, str. 332). W 1580 r, było tu 11/ 2
łanu osiadł. i 3 zagr.; w r. 1618 nalezało R.
do Rafała LataIskiego; r. 1773-75 sejm wy-
znaczył komisyą do rozgraniczenia Lechlina
i Przysieki od R. i Roszkowa, dziedzictwa
:Mikołaja RadoIińskiego (Konstyt., II, 275).
Około 1793 r. wchodziło R. w skład klucza
skockiego, własności Wincent. Swinarskiego.
Hościowszczyzl1a, fol. i dobra, pow. osz-
miański, w 3 okr. pol., gm. Traby, okr. wiej-
ski Gruszczeńce, o 41 w. od Oszmiany a 24
w od Dziewieniszek, ma 13 mk. kat.; wła-
sność Walickich.
Hościszewko, niem. Klein Roschau al. Ros-
Biczewken, domena fiskalna, pow. tczewski, st.
poczt. i gm. Sobowidz (o 2'3 klm.), par. kat.
Godziszewo (3/. mili odl.); ma 204'01 ha roli
or. i ogr., 43'34 łąk, 6'52 pastw., 2'94 nieuż.,
razem 256'81 lIR; czysty doch. z gruntu 3587
mrk. W 1855 r. 6 dm., 91 mk. R. 1583 było tu
16 włościan, którzy jednak od wielu lat nie
dawali mesznego (Wizyt. Rozdrażewskiego,
str. 39). R. 1710 pobierał proboszcz ztąd me-
sznego 6 korcy żyta i tyleż owsa (ob. Wizyt.
Szaniawskiego, str. 173). Kś. FI'.
Hościszewo 1.) WR, fol. i kol., pow. sier-
packi, gm. i par. RORciszewo, odl. o 10 w. od
Sierpca, posiada kościół par. mur., szkołę po-
ROI
czą,tkową., urz. gminny, kasę wkładowo-zalicz-
kową, gorzelnię, wiatrak i karczmę, 36 dm.,
472 mk. W 1827 r. 32 dm., 308 mk. Jest to
stare gniazdo rodowe Rościszewskich h. J u-
nosza. Kościół paraf. wystawił 1781 r. :Bene-
dykt J eżewski, generał wojsk koron, W 1785
r. był poświęcony. Dobra R. i Zamość skła-
dały się w 1880 r. z fol. R. i Zamość, rozl.
mr. 2202: fol. R. gr. or. i ogr. mr. 922, łąk
mI'. 122, past. mr. 65, lasu mr. 5, nieuż. mr.
40, razem mI'. 1154; bud. mur. 12, z drzewa
12; fol. Zamość gr. or. i ogr. mr. 443, łąk
mr. 131, past. mr. 165, ląsu mr. 290, nieuż.
mr. 19, razem mr. 1048; bud. mur. 3, z drze-
wa 5; las nieurządzony, wiatrak. W skład
dóbr poprzednio wchodziły: wś R. os. 30,
z gr. mr. 55; wś Zamość os. 34, z gr. mr. 124;
kol. Rościszewo os. 8, z gr. mr. 162; kol. Za-
mość os. 12, z gr. mr. 185. R. par., dek. sier-
pecki, 2796 dusz. R. gmina, należy do są.du
gm. okr. II, ma 3620 mk. i 15,324 mr. obsza-
ru, wtem 5210 mr. nieuż. W skład gminy
wchodzą.: Boguszewice, Borowo, :Babc-Pia-
seczny, Kownatka, Kuski, Komorowo, Lipni-
ki, Nadolnik, Ostrów, PianId, Polik, Rości-
szewo, Rzeszotary-Zawady, Rz.-Pszczele"Rz.-
Chwały, Rz.-Starawieś, Rz.-Gortaty, Snie-
dzanowo, Stopino, Stopińskie rum" Września,
Zamość. 2.) H., fol. przy wsi Kosiny, w po-
wiecie mławskim. Br. Ch.
Rościszewo, niem. GI'OSS Roschau, dobra
nad Kłodawą. i Niną" pow. tczewski, st. p. So-
bowidz (o 4 klm.), par. kat. Godziszewo (t/s
mili odl.), 211 ha (26 łąk i 158 roli); czysty
dochód oszacowano na 3318 mrk; hodowla.
bydła, owicc i koni. W 1869 r. 130 mk., 75
kat., 55 ew., 9 dm.; 1885 r. 9 dm., 15 dym.,
198 mk., 122 kat., 76 ew. R. 1316 potwier-
dza komtur gdański Dawid darowiznę braci
Sulisława, Domasława i Hieronima, którzy
klasztorowi lędzkiemu zapisali dobra Rości-
szewo ,,Ietae saepedictae sortis currunt a
fluvio, qui Clodawa dicitur, usque ad rivulum
W olschinam et per ascensum ejusdem usque
ad lapidem positum subter montem; deinde
a lapide directe usque ad paludem, in qua
Bunt metae inter praedictam Clodavionsem he-
reditatem et bona Stanislai". Dan w GdaIl-
sIm. Świadkowie: :Mikołaj, wicekomtur gdań-
ski, br. Reinard, Swento, prokurator, Jesco de
Plenichow i Woj sław, kasztelan pucki (ob.
Kod. dipl. Wielkop., II, Nr. 986). Według
taryfy poborowej z r. 1648, gdzie uchwalono
pobór podwójny, a akcyzę potrójną, płaciła
tu p. Lichtianowa summatim 9 fl. 10 gr. (ob.
Rocz. T. 1'. N. w Pozn. 187], str. 173). Po-
dług taryfy na symplę z r. 1717 dawało R.
12 gr. (ob. Cod. Belnensis w Peplinie str. 83),
R. 1583 było tu 12 włościan, którzy meszne-
go dawali od włóki pół korca żyta i tyleż ow-

Ros
ROI
751
sa (ob. Wizyt. Rozdrażewskiego, str. 39). Ro- zinny, gm. Rychemberk, 1885 r. 5 dm., 35
ku 1710 pobierał proboszcz ztąd mesznego 6 mk. 3.) H., wyb., pow. gdański nizinny, gm.
korcy żyta i tyleż owsa (ob. Wizyt. Szaniaw- Wiślinka; 1885 r. 9 dm., 57 mk. 4.) R., wś
skiego, str. 173). Kś. F,'. w Pomezanii, pow. suski, st. p. i par. kat.
Hościszowa, wólka do Naściszowy, pow. Susz, 516 ha (45 łąk i 449 roli). W 1868 r.
nowosądecki; ob. Naściszowa. 95 bud., 44 dm., 340 ew. mk.; 1885 r. 40 dm.,
Hose 1.) pow. bukowski, ob. Róża. 2.) H., 61 dym., 320 mk., 5 kat., 315 ew. Szkoła ew.
pow. krobski, ob. Roża. 3.) H., pow. kroto- liczyła 1887 r. 71 dzieci. R. 1478 nabywa
szyński! ob. Biala Róża. kapituła pomezańska 3 1 /, sołeckich włók i 2
Bose (niem.) 1.) jezioro wymienione w opi- wolne włóki w Piotrkowie, nalehce do Piotra
sie granic skarszewskich, w pow. kościerskim Szolc, wzamian za 6 1 /, pustych w R., które
(ob. Zeitsch. d. Westpreuss. Gesch. Ver., XV, mu nadaje na pra.wie chełm., za opłatą roczną
147). 2.) B. (dok. 1548), ob. Rodzone. 3.) H. 10 skojców i 1 grzywnę na św. Marcin; powi-
(niem.), ob. Róia. nien też służyć na koniu o własnej strawie.
Hose, os. leśno przy wsi Ranglacken, pow. Wolno mu w jez. Pilmen ryby łowić 2 saka-
darkiejmski, st. p. Norkitten, 1 dm., 13 mk. mi a w rz. Liwnie jaz wystawić, ale tylko
Hosehllen, wa, pow. rybacki, st. p. Cranz; dla własnej potrzeby. Winien też dawaó
4 dm" 30 mk., 106 ha obszaru. płużne i dziesięciny jak jego sąsiedzi. Dan
Bosen (niem.), ob. Rodzone. na naszym zamku w Szymbarku (ob. Gesch.
Hosen, wybud. przy wsi J aecknitz, pow. d. Bist. Pomesanien v. Cramer, str. 179). Ro-
świętosiekierski, st. poczt. Hermsdorf, 4 dm., ku 1492 sprzedaje kapituła sołectwo w R. Ja-
120 mk. kubowi Starus wraz z 3 wolnemi włókami i
Bosen 1.) moraw. Re/wran, wś, pow. głup- jedną czynszową, jako też wolnem rybołów-
czycki, par. kat. Cerekwe (Neu-Kirch), ew. stwem w jez. Pilmen małemi narzędziami.
Roesnitz. W 1861 r. 84 dm., 554 mk. (52 Dan w Szymbarku (ob. tamże, str. 192), Roku
ew., 12 żyd.). Szkoła od 1795 r. Obszar wy- 1528 nadaje Erhard Queis wiernemu Andrze-
nosi 2348 mr. (2072 mr. roli). 2.) H. Gross, jowi Rothstock 4 wolne włóki w R. na prawie
1389 r. Rogozen, 1391 Grossen Rogosen, 1495 magd., za co miał rocznie na 8W. Marcin da-
Gr08zen Roszau, wś i dobra, pow. strzygło w- wać 1 korz;ec żyta i tyleż pszenicy i wrazie
ski, posiada kościół par. ewang. (od 1768 r.), potrzeby bronić zamku szymbarskiego. Dzie-
szkołę ewang., kaplicę katol., filią par. Profen, ciom jego wszystkim przysługiwać ma spad-
szkołę kat. W 1842 r. 58 dm., zamek, folw., kobierstwo. Dan w Kwidzynie. R. 1529 na.
421 mk. (33 kat.). W 1813 r. 31 maja zaszła daje tenże wiernemu Kilianowi EIsner 6 włók
tu walka między wojskami rossyjskiemi pod w R. pod temiż warunkami. Przywileje te
gen. St. Priest a wojskami wirtemberskiemi wystawia Erhard nie jako biskup, lecz jako
pod gen. Stockmeyer. Do 3000 rannych i za- dziedzic Szymbarka (ob. tamże, str. 228-29).
bitych zasłało pobojowisko. Do R. należy 5.) H. al, Rosenthal, ob. Różnowo. Kś. Fr.
młyn Eichmuehle nad Leisebach. 3.) H. Klein, Hosenau 1.) dobra, pow. królewiecki,
1391 Weningen Ro.qosen, wś, pow. strzygłow- w pobliżu Królewca, 4 dm., 61 mk. 121 ha.
ski, par. Rosen Gross. W 1842 r. 14 dm., 2.) H., dobra, pow. morą ski, st. p. Libsztat,
fol. 104 mk. (10 kat.), młyn wodny. 4.) H. 10 dm., 154 mk., 584 ha. 3.) H., wyb. przy
Nied6'l' i Ober, 1405 r. Rosenaw, wsi i dobra wsi Dąbrówce, pow. darkiejmski, st. p. Lau-
ryc., pow. kluczborski, par. ew. Rosen Ober, ningken, 2 dm., 40 mk. 4.) H., ob. Roirwwo.
kat. Byczyna. W 1861 r. R. Nieder 27 dm., 5.) H., ob. Rogów. Ad. N.
289 mk. (33 kat., 3 żyd.); R. Ober 30 dm., Hosenau 1.) 1350 Rosenaw, wś i dobra,
299 mk. (15 kat.); R. Nieder dobra, mają 2094 pow. lignicki, par. owo Oyas. W 1842 r. 46
mr. (1260 mr. roli, 602 mr. lasu), gorzelnia, dm., foL, dwór, 387 mk. (37 kat.), szkoła. ew.
hodowla owiec. WŚ ma 250 mr. R. Ober, do- Dobra są własnością akademii rycer. w Li-
bra, ma wraz z fol. Luisenhof 1879 mr. (1068 gnicy. 2.) H., 1369 Rosenow, wś, pow. szu-
mr. roli); wś 437 mr. Kościół par. ewang. nowski, par. ew. Neukirch. W 1842 r. 19 dm.,
wzniósł w 1788 r. dziedzic dóbr generał von 105 mk. (1 kat.), szkoła ew., młyn wodny.
Eben. 5.) B. Nieder i Ober, wś i dobra, pow. 3.) H., 1389 Rosenow, wś, pow. walbrzyski,
strzeliński. R. Nieder posiada kościół par. par. ew. i kat. Friedland. W 1842 r. 41 dm.,
ewang., szkołę owanA'. W 1842 r. R. Nieder sołtystwo, 249 mk. (132 kat.), szkoła ew.,
34 dm., dwór, fol., 238 mk. (17 kat.); R. Ober warsztaty tkackie. 4.) H., ob. Rogau-Roaenau.
53 dm., dwór. foL, 291 mk. (14 kat.). Par. Hosellbach, 1210 Rozomuca, 1260 Roso-
kat. Hohen Gierschdorf. manca, wś pow. ząbkowicki, posiada kościół
Rosell8u 1.) wyb., pow. gdallski nizinny, par. ew., par. kat. Weigelsdorf. W 1842 r.
gm. K08zwały, st. p. W. Cędry; 1885 r. 15 47 dm., 355 mk. (138 kat.), szkoła ew., war-
dm., 94 mk. 2.) B., wyb., pow. gdański ni- Bztaty tkackie.

752
Ros
Hosenbeck, wś na niem. Warmii, pow. lic.
barski, st. poczt. Arnsdorf, 40 dm., 230 mk.,
502 ha.
Rosenberg, kol. niemiecka, w pow. lwow-
skim, 36 klm. na płd.-zachód ode Lwowa, sąd
pow., st. kol., urz. poczt. i tel. w przyległym
Szczercu. Na płn. leży Ostrów, na wschód
Szczerzec, na płd. Łany, na zach. Nikonko-
wice. Połudn. część wsi przepływa struga,
dopływ Szczerka. Zabudowania wiejskie leżą
we wschod. stronie obszaru. W r. 1880 było
15 dm., 119 mk. w gminie; 14 gr.-lmt., 2 rz.-
kat., 103 innych wyznań; 1 Polak, 13 Rusi-
nów, 105 Niemców. Par. ew. w Dornfeldzie.
1N e wsi jest szkoła ew, Ob. Szczeruc. Lu. Dz.
Hosenberg, pow. mogilnicki, ob. Róiagól'a.
Hosenberg 1.) ob. Rozemberk, Rożanko1Vo i
Susz. 2.) n., wyb. do Mszana należące, pow.
brodnicld, 1885 r. 2 dm., 17 mk. 3.) R.
(dok.), ob. Rozłazin.
Hosenberg 1.) os. leśno przy wsi Drusken,
pow.labiewski, st. p. Gr. Schirrau, 1 dm., 6
mk. 2.) B., pow. gierdawski, st. p. Frieden-
berg, 41 dm., 378 mk., 738 ha. q.) H., wś,
pow. świętosiekierski, w pobliżu Swiętejsie-
kierki (st. p. i tel.), 91 dm., 689 mk., 229 ha.
4.) B., wś, pow. darkiejmski, st. p. Sodchnen;
7 dm., 88 mk., 232 ha. 5.) n.-GltatouU, wś,
pow. szyłokarczemski, st. p. Saugen. Ad. N.
Rosenberg (niem.), ob. Rożeń.
Bosenbel'g 1.) miasto pow. na Szląsku, ob.
Oleśno. 2.) H., ob. Rostlowicze. 2.) H. Alt,
pol. Oleś no Stal'e, 1379 r. Rosenbe1'fl rilla, do-
bra i wś, pow. olesiński, par. Oleśno. W 1861
l". było 35 dm., 356 mk. (70 ew., 1 żyd). Do-
bra rozdzielone dawniej na cztery części, zo-
stały złączone w latach 1689 do 1740 r.,
obejmują 3320 mr. mag'd. (1320 mr. lasu, łąk
i wód). Gminę wiejską składa 16 do 18 bie-
dnych ogrodziarzy. Na rzece Stobcr młyny.
Rosenburg, kol. niemiecka, w pow. dobro-
milskim. Ob. Pietnice.
Bosenfeld 1.) pow. pleszewski, ob. Rudka.
2. H., pow. krotoszyński, ob. Różopole.
Hosenfelde 1.) dobra, pow. welawski, st.
poczt. Goldbach, 3 dm., 32 mk., 91 ha. 2.) H.,
wyb. przy wsi Werdehlischken, pow. pilka-
łowski, st. p. Malwiscbken; 1 dm., 9 mk.
3.) H., wś, pow. gąbiński, st. p. Sodehnen; 8
dm., 88 mk., 223 ha. Ad. N.
Bosenrelde 1.) dawniej Rosenwalde, pol.
Rosenwold, wś i os. młyń., pow. człuchowski,
st. p. Peterswaide, par. kat. Heinrichswalde,
1356 ha (160 lasu, 64 łąk, 928 roli). W 1885
r. 56 dm., 75 dym., 445 mk., 64 kat., 381 ew.
Szkoła ew. (1887 r. 88 dz. i l naucz.). R. leży
na połu1n. granicy powiatu. Zdawna istniał
tu kościół katol., patronatu rządowego, p. W.
śW. Elżbiety, wybudowany w pruski mur i
kryty deskami. Przed reformacy!\ stanowił
Ros
osobną parafią. W r. 1410 zalicza go pro-
boszcz i dziekan chojnicki Mikołaj do deka-
natu chojnickiego. Proboszcz miał 4 włóki
roli, 3 ogrody z plebanią, meiJznego pobierał
od włościan po półtora korca żyta od włóki;
komornicy dawali po 2 korce; na kolędę da-
wał każdy posiadacz kiełbasę i bochenek
chleba; na wielkanoc płacili wszyscy tak zw.
grosz paschalny. Dla kościoła były zapisane
3 morgi roli, które posiadacze ze wsi z kolei
za darmo uprawiali, czwarty mórg nazywał
się Heubenkawel; przy Lauenhagen leżał ka-
wał gruntu Kieil (Keil, Klin) zwany, oprócz
tego posiadał kościół ogrody. Ponieważ nie-
mieccy mieszkańcy w 1:.. przyjęli naukę Lu-
tra, dla tego Gębicki zamienił kościół na filią
par. Heinrichswalde. Około r. 1695 przy-
jeżdżał proboszcz co trzecią niedzielę ze sa-
mem niemieckiem kazaniem dla inowierców;
ale wizytator ówczesny Michał J ezierski, ar-
chidyakon i oficyał kamiński, napominał go,
azeby i mszy św. nie opuszczał. R. 1766 ist-
niał jeszcze kościół (ob. Utracone kościoły
przez kś. I!'ankidejskiego, str. 332). Z przy-
wilejów krzyżackich zapisujemy następne:
Winryk z Kniprode, w. mistrz, nadaje r. 1365
jakiemuś Eylell (?) 4 włóki w R. na prawie
chełm. (ob. Odpisy Dregera w Peplinie, str.
14 b). R. 1366 potwierdza Henryk de Thaba,
komtur człuchowski, p:'zywilej dawniejszego
komtura Jana z Barkenfclde z r. 1336, wysta-
wiony dla wsi i sołectwa (ob. tamże). Konratl
de Walrode, komtur człuchowski (1377-82),
nadaje wsi tutejszej nadmiarek wynoszący
8 włók (ob. tamże). 2.) B. (nicm.), ob. RÓ-
żopole. Kś. Fr.
Hosenł'ier, foL, ob. Róża.
RoselJgart, ob. Zeyer.
Hosengart al. Rosen.lJw'ten, wś kośc., pow.
węgoborski, odI. 19 klm. na płn.-wschód od
Rastemborka, w poblizu jez. Dobawskiego,
w okolicy pagórkowatej, obfitej w lasy i łąki,
z glebą w części gliniastą, w części piaszczy-
stą i kamienistą, ztąd nieurodzajną; są pokła-
dy torfu. Wś ma 922 mk. ewang" mówiących
po polsku i po niemiecku, trudniących się rol-
nictwem i rybołówstwem; agentura pocztowa,
Hosengarten 1.) wś, pow. królewiecki, st.
poczt. Lindenau, 7 dm., 41 mk., 171 ha.
2.) R., leśn., pow. welawski, w pobliżu 'V e-
lawy, 1 dm., 10 mk.
Hosengarth 1.) Alt, wś w Pomezanii, pow.
malborski, st. p. Grunowo, par. kat. Thier.
garth, 382 ha (191 łąk i 147 roli). W 1885 r.
33 dm., 40 dym., 211 mk., 19 kat" 126 ew.,
66 dysyd. R. leży ,na połudn. granicy powia-
tu, śród małych Zuław malborskich o 2 3 /.
mili na wschód od Malborga. 2.) H.-Preus-
sisck, wś, tamże, nad rz. Tują (Thiene), 648
ha (277 łąk, 329 roli), każdy ha roli daje

ROI
48'17 mrk czystego dochodu. W 1885 r. 55
dm., 76 dym., 367 mk., 76 kat., 188 ew., 103
dysyd. Szkoła ewang. (1887 r. 69 dzieci).
Prawo chełm. nadali wsi Krzyżacy w 5 r.
R. 1641 istniał tu kościół katol., nmeź/łcy do
archiprezbyteratu kiBzporskiego (ob. U. d. R
Culm von Woelky, str. 1028). Kś..lłr.
Hosengal'th 1.) wś na niem. Warmii, pow.
licbarski, blisko granicy pow. olsztyńskiego,
o 10 klm. na płd. od Dobregomiasta, 7 klm.
na wschód od st. poczt. Heiligenthal. Razem
z Queetz tworzy parafi w dek. dobromiej-
skim. Kościół p. w. św. Jakuba i Mateusza;
40 dm., 230 mk., 1574 ha. Dokument okupa-
cyjny z 1656 r. wymienia w R. w wójtostwie
dobromiejskiem z 80 włókami, 8 gbur., 2 BOłt.
i karczmą. Płaci podatku 1 łaszt 30 szfl. owsa,
90 kur, 22 gęsi, 397 fI. gotówki. 2.) R., wś
na niem. Warmii, pow. brunsherski, o 3 klm.
na wschód od Melzaku, blisko traktu bitego
do Landsbergu, nad strugą poboczną pobli-
skiej Walszy. Poczta, tel. i kol. żel. w Mel-
zaku, par. w Layss (odl. 2 1 / 1 klm.); 30 dm.,
369 mk., 936 ha. Dokumentem z 2 lipca po-
twierdza kapituła warmińska układ między
Wilkiem v. Marienfelde, sołtysem w R., i sy-
nem jego Hermanem, mocą którego ostatni
z sołectwQ, 3 włóki wraz z urzędem sołtysa,
niższemi sądami i ]/3 wyższych otrzymuje.
W tymże dokumencie nadaje kapituła gminie
1 włókę do wspólnego użytku i ustanawia
czynsz od pozostałych 45 włók na 1/, marki,
tylko młynarz i karczma płacą po 1 marce.
R. 1317 nadaje kapituła R. "honesto viro
Gerh. de marwitz". Ad. N.
Hosengrllnd, pow. bydgoski, ob. Rożanna.
Hosengut (niem.), ob. Róża.
Hosellhain 1.) wyb. do Susza należące;
1885 r. 4 dm., 44 mk, 2.) R., ob. l'ylickie
Zarośle.
Hosellhain, kol., pow. olcBiński, utworzo-
na w 1776 r. ua obszarze miejskich posiadło-
ści Olesina.
Hosellhof, łotew. Mieżawydi, wś, pow. lu-
cyński, parafia stygłowska, własność rodu
Paulinów.
Hosenbof, pow. wyrzyski, ob. Rusinów.
Hosenbof, wyb. do Brzęcznicy należące,
pow. człuchowski; 1885 r. 1 dm., 5 mk.
Rosellhof (niem.) 1.) wybud. przy wsi
Krausen, pow. reszelski, 2 dm., 17 mk. 2.)
H., wybud. przy wsi Rozengarcie, pow. wę-
goborski, 4 dm., 44 mk. 3.) R., wś, pow.
świętosiekierski, blisko mta pow., 2 dm., 18
mk., 58 ha. Ad. N.
Rosellig al, Rosnig, 1409 Rosenik, wś, pow.
lignicki, posiada kaplicę ewang., szkołę ew.
(od 1760). W 1842 r. 47 dm., dwór, folw.,
392 mk. (11 kato!.).
Hosenillgkell, dobra ryc. na prus. Litwie,
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 106.
Ros
753
pow. darkiejmski, st. pocz. i tel. Darkiejmy;
5 dm., 104 mk., 599 ha.
Hosenkranz 1.) wś nad Wisłą, w Pome-
zanii, pow. sztumski, st. pocz. Piekło, par.
kat. Sztum; 208 ha (22 lasu, 24 łąk, 114 roli).
W 1868 r. 48 bud., 17 dm., 145 mk., 35 kat.,
65 ew.; 1885 r. 12 dm., 19 dymów, 122 mk.,
23 kat., 25 ew., 47 dysyd. Za czasów Rzpltej
należała do sstwa sztumskiego. R. 1745 na-
daje ssta Bieliński swemu łowczemu Janowi
Henrykowi Krzysztofowi Amelang 1 wł. w R.
jure emphyteutico na 60 lat, oprócz tego wol-
ne pastwiska i rybołówstwo w łachach, two-
rzących się przez wylewy Nogatu. Wolny
będzie od wszelkich ciężarów, jako to od kon-
trybucyi, slużb i tłoki. Ale bez zezwolenia.
ststy nie winien tej włóki sprzedać; kanonu
będzie płacił 6 flor. dobrej pruskiej monety,
Gdyby mu po 60 latach tę majętność odebra-
no, zostaną mu nowe budowle i melioracye
według taksy wynagrodzone (ob. Gesch. der
Stuhmer Kreis von Schmitt, str.510). 2.) H.,
kol. do Brzęczniczy (Stegers) należące, pow.
człuchowski; w najnowszym spisie nie wy-
mieniona. E. Fr.
Hosenkrug (niem.), ob. Rodzone.
Hosenmuehle 1.) pow. ostrzeszowski, ob.
Papiernia. 2.) R., pow. poznański, ob. Stary
Młyn.
Rosenor't 1.) wś włośc., pow. elbląski,
odI. 2 1 /. mili od Elbląga, st. pocz. i par. katol.
Nowydwór, zawiera 9 gburs. posiadłości i 2
zagrody, obszaru 241 ha (52 łąk, 143 roli).
Szkoła ewang. (1887 r. 25 dz.). W 1869 r.
było 98 mk., 4 kat., 42 ew., 12 dm.; 1885 r.
12 dm., 14 dym., 79 rok., 1 kat.. 42 ew., 36
dyssyd. 2.) H., wś, pow. malborski, st. pocz.
Hohenwalde, par. kat. Thiergart, odl. 4 1 /ł.
mili od Malborga, ma 206 ha (34 łąk i 61 roli);
ha roli daje 42'69 mrk cZYitego zysku. W
1869 r. 93 mk., 4 kat., 70 ew., 19 menonitów,
14 dm.; 1885 r. 13 dm., 15 dym., 89 mk., 1
kat., 70 ew., 18 dyssyd. Kś. Fr.
Hosenort 1.) wybud. przy wsi Gr. Dir-
schkeim, pow. rybacki, st. p. Heiligen-Creutz;
1 dm., 26 mk. 2.) R., wś, pow. frydlądzki,
st. pocz. Szępopol; 31 dm., 327 mk., 877 ha,
3.) R., dobra na niem. Warmii, pow. bruns-
berski, nad zatok, blisko Fromborku (st. p.,
tel. i koL), 5 dm., 84 mk., 240 ha. Założona
w r. 1284 przez bisk. Henryka. Nadaną zo-
staje Theodorykowi, synowi Arnolda. 4.) H.
al. Rosenroth, dobra na niem. Warmii, pow.
reszelski, st. p. Bischdorf, 3 dm., 37 mk., 130
ha obszaru. R. 1383 otrzymali Albert camer
de Barthyn et Johannes fratres 5 1 /, włók in
Cudinlawke na prawie chełm., z wyższem i
niższem sądownictwem i rybołówstwem.
Hosenów, wś, pow. łódzki, ob. Rozenów.
Rosellschoen, wś na niem. Warmii, pow.
48

754
Ros
Ros
re szelski, st. pocz. Bischdorf, 28 dm., 129 mk., pow. wrocławski, par. ew. i kat. we Wrocła-
260 ha. wiu. Leży tuż pod miastem. W 1842 r. 5 dm.,
Hoseiłski I)otok, powstaje w obrębie Chle- dwór, fol w., 576 mk. (78 katoL), szkoła "ew.,
bówki, w pow. bohorodczańskim, płynie łą,ka- cukrownia, cegielnia. 2.) H., llldowe Rustel,
mi na płn. przez obszar Chlebówki, oddziela 1394 Rozental, wś, pow. brzeski na Szląsku,
Bohorodczany od Starych Bohorodczan i u- posiada kościół katol. filialny do Lossen. .W
chodzi po stronie płn. zabudowań bohorod- 1842 r. 120 dm., 615 mk. (121 katoL), sołty-
czańskich do rz. Sadzawki, dopł. Bystrzycy stwo, szkoła ewang. 3.) H., ludowe Rosel,
Sołotwińskiej. W Bohorodczanach Starych w dok. z XIIIw. Ossil, 1369 Rosental, wś,
pod folw. Zamczysko rozdziela się na dwa pow. bolesławski, par. ew. Aslau. ,V 1842 r.
ramiona. Długość biegu 8 klm. Br. G. 86 dm., 605 mk. (3 katoL), szkoła ewang. 4.)
Hosenstein, ob. Rozensztyn. H., wś i fol w., pow. kożuchowski, par. ewang.
Hosełathal 1.) al. Rozental, Rozodoł, folw. Carolath. W 1842 r. 27 dm., folw., 230 mk.
niegdyś klasztorny, pow. międzychodzki ewang., hodowla owiec. Obszar dworski na-
(Skwirzyna), o 8 klm. na wschód od Bledze- leżał do dóbr majoratu i księstwa Carolath.
wa i tyleż na płn. od }Iiędzyrzecza, w pobli- 5.) H., wś, pow. bystrzycki, składa się z dwn
żu Kalska i Popowa, w okolicy wznies. do 56 części. Część lit. A. ma kościół par. katol.
mt. npm. Michał Konarzewski, opat bledzew- (dek. kładzki), szkołę katol., w 1842 r. 124
ski, zalożył folwark okolo r. 1750 i nazwał dm., 737 mk. (7 ew.); część lit. B. miała 1
Rozentalem od herbu "Róża" (Archiw. Teolog. dm., 5 mk. katol. Na obszarze wsi było 7
kś. Jabczyńskiego, II, 61). Rząd pruski zalo- młynów, potazarnia, olejarnia, piec wapienny,
żył tu leśnictwo (1 dm., 11 mk.), wchodzące łomy wapienne. Ludność zajmowała się tkac-
w skład nadleśnictwa skwirzyilskiego, poczta twem bawełnianem i lnianem. 6.) H., 1386
w Skwirzynie, st. dr. zel. w Międzyrzeczu 2.) Rosintal, wś i dobra, pow. świdnicki, par. ew.
H., domek poborcy szosowego (3 mk.). 3.) H., Ronkau, kat. Q,neitsch. ,V 1842 r. 13 dm.,
pow. międzychodzki, ob. Zarnłyńskie lIolendl'y, fol., dwór, 133 mk. (43 katoL), młyn wodny,
Hosełathal 1.) leśno nalezące do nadleśn. hodowla owiec.
Koenigsbruch, pow. tucholski; 1885 r. 1 dm., Hosenwalde 1.) leśn., pow. labicwski, st.
5 mk. 2.) H., dobra, pow. walecki, st. pocz., pocz. Goldbach; 1 dm., 11 mk. 2.) H., wś na
tel. i kol. Lubianka 4 klm. odl., 300'03 ha niem. 'Warmii, pow. brunsberski, przy grani-
roli orno i ogr., 3'01 łąk, 8'2 pastw., 36'32 cy pow. królewieckiego, 6 klm. na pln. od st.
lasu, 15'47 nieuż., 7'86 wody, razem 370'89 pocz. i tel. Melzaku, ;jl/ 2 klm. od par. Pietrz-
ha; czysty dochód z gruntu 2303 mrk; hodo- wałd; 30 dm., 369 mk., 935 ha obszaru. Da-
wla owiec i świil. Par. kat. Skrzetusz, gm. wniej zwała się wś Wunnenthal. R. 1336 na-
Witkowo. W 1868 r. 9 bud., 3 dm., 72 mk., daje kapituła warmińska 26 włók Wilhelmo-
54 kat., 18 ew.; 1885 r. 4 dm., 83 mk. 3.) H., wi z 21/ włóki wolnej, nizszymi i 1/3 wyż-
kol. do Wierzchów naleząca, pow. świecki, szych sądów, celem załozenia wsi, 9 lat wol-
st. p. Gacki, par. kat. Osie. W 1868 r. 6 bud., ności. 3.) H., wś, pow. nizinny, st. p. Gr.
2 dm., 16 mk., 1 kat., 15 ew.; w najn0wszym Friedrichsdorf, 16 dm., 84 mk., 165 ha.
spisie urzędowym nie podana. 4.) H., dobra, Hosgars (niem.), ob. Rozgu'f'z.
pow. wąbrzeski, par. kat. Ryńsk 1/. mili odl., Hosica 1.) mko i dobra nad rzkami Rosicą
656 ha (21 lasu, 82 łąk, 511 roli). W 1885 r. i Perną, pow. dryssieilski, w 4 okr. pok. do
12 dm., 40 dym., 194 mk., 165 kat., 29 ew. spraw włościailskich, gm. Sarya, przy trakcie
5.) H., ob. Rożental. J{ś. Fr. z Dryssy do Osunia, w 1863 r. 33 dusz rewiz.
Hosenthal 1.) wybud. przy mieście Ryba- Posiada cerkiew p. w. św. Jana Chrzciciela i
kach (Fyszhuza), pow. rybacki, 1 dm., :3 mk. kościół par. katol. p. w. św. Trójcy, św. Józe-
2.) H., f'olw., pow. królewiecki, st. p. .WaIdau; fa i Serca Jezusa, wzniesiony przez Mikołaja
1 dm., 7 mk., 37 ha. 3.) H., wybud. przy wsi Łopacińskiego, poświęcony w 1792 r. przez
Gomischken, pow. gierdawski, st. p. Muld- Józefa Łopaciilskieg-o, biskupa trypolitańskie-
szen; 2 dm., 27 mk. 4.) H., wybud. przy go. Par. katol., dekanatu dryssko-siebieskie-
wsi Pleinlauken, pow. wystrucki, st. poczt. go, ma 6009 wiernych; kaplice: Balin, Biguso-
Neunischken; 2 dm., 40 mk. 5.) H., wybud. wo i Newlany. W skład parafii rosickiej
przy wsi Dąbrówce, pow. węgoborski, 2 wchodzą, dwory: Anatowo (Szadurskiego),
dm., 44 rok. 6.) H. Alt, wś, pow. rastembor- Balin (Benisławskiej) z kaplicą, fundacyi An-
ski, blisko mta powiatowego, 34 dm., 304 mk., I toniego Szadurskiego, Bigusowo al. Bieguso-
571 ha. 7.) H., dobra ryc., tamże; 3 dm., 83 wo (Nitosławskich) z kaplicą, Cyngle, Czury-
rok., 356 ha. 8.) H. Neu, wś, pow. rastembor- łowo, Dworzyszcze, Georginowo (Ankerfelda),
ski, pod Rastemborkiem, 82 dm., 743 mk., Kozłów, KaInIty, Koławcy (ŁopacirrskicIt),
1309 ha. Ad. N. Marynowo, Niemizy (Zaborowskiego), NewIa-
Hosenthal 1.) ludowe Rosel, wś i dobra, ny (Szadurskiego) z kaplicą, Nowiki (Bohda-

Ros
nowicza), Panory, Pokojowce, Paszenki, Ro-
sica, Sarya (Łopacińskiego), Sondarowo (Zaj-
kow!:lkiego), Sielanka, Stefanowo, Wasilowo,
Wejdaki (Kondrackiej), Wykazy i Zapacisz-
ki (Łopacińskich). Rosica stanowi dziedzicz-
ną własność rodziny Łopacińskich, dawniej
Rosickich. W 1599 r. Leon Sapieha, kanclerz
w. lit., kupuje R. od Dawida Aleksiejewicza
Rosickiego i od jego sukcesorów. Tenże Leon
Sapieha funduje w R. cerkiew p. t. św. Jana
Chrzciciela. Zagubiony podczas wojen akt
fundacyjny odnowił w 1718 r. Aleksander
Sapieha, marszałek lit. W 1753 r. nabywa
R. od Sapiehów Mikołaj Łopaciński, wwda
brzesko-litewski, i w 1778 r. wznosi kościół
par. katolicki i przeznacza ,na altaryą 2500
talarów bitych, a kś. Rafał Swięcicki, kano-
nik smoleński, daj e na tenże cel 3000 złp.
ł'undacye te dopełnione zostały przez Toma-
sza Łopaciilskiego, woj ewodzica brzesko-lit.,
który położył ewikcYą na wsi Lipniki, do Sa-
ryi należącej, dodając do tego funduszu 50
berkowców siana i 20 wozów słomy. 'V 1807
r. synowa wwdy ŁopaciIlskiego Barbara
z Szadurskich funduje szpital na 12 ubogich
włościan saryańskich. "\V 1812 r. Tomasz Ło-
paciński zapisuje na kościół 4000 złp., z ewik-
cyą na folwarku Rosica. Po Tomaszu Łopa-
cińskim R. przeszła w 1817 r. do syna jego
Józefa, marszałka dryssieńskiego, dziś wła-
snoŚĆ jego wnuka Stanisława. Po 1864 r.
wzniesioną została w R. cerkiew kosztem rzą-
du. W kościele katolickim znajdują się gro-
by rodziny Łopacińskich, między innymi J ó-
zefa, biskupa trypolitańskiego, zmarłego w Sa-
ryi 1803 r. i Barbary z Szadurskich, funda-
torki szpitala. 2.) H., łotew. Rosiejca, wś i
folw., pow. rzeżycki, odl. 20 w. od Rzeżycy,
par. Kownata, ma 1920 dzies. ziemi dworskiej,
600 włośc. i obszar leśny wynoszący 1034
dzies. Niegdyś wchodziła R. w skład Hylze-
nowskich dóbr Kownata. 'V pierwszej poło-
wie bieżącego stulecia nabył R. Józef Gerald
'Vyżycki, badacz miejscowej przyrody, mąż
czynny, który położył wielkie zasługi w ule-
pszeniu gospodarstwa w swojej okolicy. O-
głosił on w piśmie zbiorowem Rubon w 1843
r. rozprawę o torfie, oraz oddzielnie "Zielnik
ekonomiczno-techniczny itd." (2 t., Wil-
no, 1845 r.), pisany z szczególnem uwzglę-
dnieniem flory Inflant polskich i okolic po-
granicznych. W dobrach R. znajdują się o-
gromne, oddawna eksploatowane kopalnie tor-
fu, używanego na opał w domu, gorzelni, ce-
gielni, wapielni i do suszenia zboża. Po śmier-
ci W yżyckiego R. w 1866 r. sprzedaną zo-
stała starowierowi Chlebnikowowi, w ręku
synów którego dotąd pozostaje. A. K. Ł.-G. M
Hosicz, potok górski, wypływa ze źródeł
leśnych W obI'. Zielonej, pow. nadworniań-
Ros
755
skim, z pod grupy skalistej Kicią zwanej,
wznies. 1447 mt. npm., w paśmie Gorganu
Kizieskiego (1616 mt.). Płynie na płn.wschód
a potem na płn.-zach. prEez las Czernik i
w obr. Zielonej wpada do Czernika z praw.
brzegu. Długość biegu 4 klm. Br. G.
Rosiejca (łotew.), ob. Rosica.
Rosiejnie-Podgaje (w dokum. z 1597 r.),
dobra we włości rossieńskiej.
Rosiejów, wś i folw., pow. pińczowski,
gm. Drożejowice, par. Skalbmierz, odl. 28 w.
od Pińczowa, posiada pokłady kamienia bu-
dowlanego. W 1827 r. było 27 dm., 185 mk.
Dobra R. składały się w 1885 r. z folw. R.,
Zagaje i Krzysztoforya,rozl. mr. 827: folw. R.
grun. 01'. i ogr. mr. 160, łąk mr. 36, nieuż.
i pastw. mI'. 24; bud. mur. 6, z drzewa 8;
folw. Zagaje grun. 01'. i ogr. mr. 101, łąk mr.
2, pastw. mr. 8, lasu mI'. 90, nieuz. mr. 5;
bud. mur. 1, z drzewa 1; folw. Krzysztoforya
grun. Ol'. i ogr. mI'. 370, łąk mr. 21, pastw.
mr. 2, lasu mr. 4, nieuż. mr. 4; bud.
z drzewa 2; las nieurządzony. Wś R. os,
40, z gr. mI'. 202; os. Krzysztoforya 1 mr.
Według reg. pob. pow. krakowskiego z r. 1490
wś Roszyeylów, w par. Skalmirz, miała 4 ła-
ny. W r. 1581 wś Rossiejów, własność kaszt.
krak., miała 13 pół łan. km., 3 zagr. bez roli, 5
komorn. bez bydła, 1 rzemieśln., 1/. roli (Pa-
wiński, }Iałop., 18, 442). Br. Ch.
Rosignaiten, wś, pow. rybacki, st. pocz.
Drugehnen; 19 dm., 165 mk., 380 ha.
Rosiniec al. Roeiniec, lewy dopływ Pro sny,
w pow. ostrzeszowskim, ma początek pod
Chlewem, o 9 klm. na płn.-wschód od Ostrze-
szo waj płynie lm wschodowi na Ksiązenice;
przecina trakty z Ostrzeszowa i Kępna do
Grabowa; uchodzi pod Grabowem około 1
klm. ku południowi. Długość biegu wynosi
do 7 klm. E. Cal.
Hosinka, dopływ Wagu w obr. Hal Wia-
ternych. Przyjmuje Ternowską wodę. Br. G.
Rosino, wś włośc., pow. wilejski, w 3 okr.
pol., gm. Porpliszcze, o 79 W. od Wilejki, ma.
2 dm., 13 mk. (2 prawosł., 11 katoL).
HosiilSki, zaśc. na północnym krańcu pow.
mińskiego, przy granicy pow. borysowskiego,
w gm. Białorucz; miejscowość nieco falista,
dość leśna, grunta szczerkowe. A. Jel.
RosiilSko, łąka na Chromcu, w pow. ple-
szewskim, w okolicy Ksiąza.
RosiilSko, ob. Rożyńsk.
Rosiówka, potok, w pow. tarnowskim, u-
chodzi do Biały na obszarze gm. Luboszowy.
Hosiownik, niem. Roschowźtzdorf, 1531
Rossowitze, wś i dobra ryc. nad Odrą, pow. ko-
zielski, par. Lonów (Lohnau), odl. 2 mile od
Koźla. W 1881 r. 71 dm., 471 mk. kat. Do-
bra z folw. Schippowitz, Kopanin i Eichhof
miały 2035 mI'. (1371 mr. roli, 242 mI'. ł8jk,

756
Ros
353 lasu i 15 wody). Śród lasu leśnictwo Li-
powina. WŚ ma szkołę katoI., 1187 mr. ob-
szaru. Łączy się z nią kol. Plonia.
Rosiowski Las, niem. RoscliOwitzwald, wś,
pow. kozielski, par.I..onów. W 1861 r. 71
dm., 471 mk. katoI. Założona w 1750 r. na
obszarze lasów należących do dóbr Rosiownik
(Roschowitzdorf), obejmuje 1255 mr., posiada
szkołę katoI. Do większej posiadłości należy
216 mr. (174 mr. roli).
Hosischino (dok. 1282), wś zaginiona, wspo-
mniana w opisie granic ziemi tymawskiej.
Leżała pod Garcem w pow. tczewskim: 'V:
1336 daje Henryk von Plauen Reyse, wielkI
komtur i komtur gniewski, którego brak u
Voigta (N amencodex) gospoda.rzom  arcu
14 ' /» włók "in der Ae", WIęC W mZlllah.
Włóki te, stosunkowo hczne, chyba po zme-
sionej wsi mogły odłogiem leżeć (ob. "Mająt-
ki biskupie", p. kś. Kujota, str. 35). Kś. Fr.
Rosiszny 1.) część wsi lIfarynicz, w pow.
i obw. sąd. wyżnickim. 2.) H., część Uścia
Putyłowsk!ego, w pow. ,,:znickim, obw. sąd:
putyłowsklm. 3.) H., częsc Roztok, w pow. l
obw. sąd. wyżnickim. Ob. Roszyszny. Br. G.
Rosit, os., pow. wieluński, gm. Naramnice,
par. Lututów, odI. od Wielunia w. 12, ma 1
dm., 8 mk.
Rositen, ob. Rzeżyca,
Rositten al. Rosity, wś, pow. iławkowski,
odI. 16 klm. na zach. od Iławki, w pobliżu
rzeczki Keister, śród wyżyny, w okolicy lesi-
stej, z średnią glebą i torfiskami; 113 dm.,
1068 mk., trudniących się rolnictwem. St. p.
w miejscu, poczta piesza do !ławki. 2.) H.,
wś pow. rybacki, na kuryjskiej mierzei,
w tern miejscu ledwie 4 klm. szerokiej, 35
klm. na płn.-wsch. od Cranz, tuż przy kuryj-
skiej zatoce, zabezpieczona od morza wyso-
kiemi tamami; 56 dm., 369 mk. ewang., tru-
dniących się głównie rybołówstwem a.w czę-
ści i rolnictwem. Ma 332 ha dobreJ gleby
(Por. Kunzen). Bursztyn znajdują tu w ziemi
przy uprawie, lub nad brzegiem morza. Od
strony zatoki palą nocą ognic dla wskazówki
okrętom, od strony morza znajduje się stacya
ratunkowa dla rozbitków. Poczta w miejscu.
3.) R., dobra, pow. prusko holądzki, st. p.Rei-
chenbacbj 11 dm., 152 mk., 395 ha. Ad. N.
Bosk.... por. Rozk....
Rośka, rzeka w pow. lipowieckm i taras-
czańskim, prawy dopływ rz. ROSI. PowstaJe
z połączenia kilka stawowych potoków o
Medówki, Oczytkowa, Płyskowa, Oratowa I
Osiecznej płynących, które się ostateczie
schodzą w Żywotowie; w .bieg,:. wy. Ija
Tetyjów i uchodzi do ROSI pOlllzeJ SkIblmec,
na wprost wsi Kosówki. ługość biegu ok,oło
8 mil. Wraz z dopływamI odlewa 57 stawow.
Ros
Hoskeim, wś, pow. frydlądzki, at. p. i tel.
Szępopol; 24 dm., 185 mk., 1.81 ha. ..
Hoskilski, potok, powstaJe w obr.1Y'l1kuh-
czyn a, pow. nadworniański, a. płn. stoku
Chomiaku (1544 mt.), w pasmie Gorganu,
płynie na płI!-.-;vschód jarcm górskim i uch?7
dzi do pot. Zenca z praw. brzegu. DłUg080
biegu 2'5 klm. Br. G.
Rosko, wś kośc., pow. i dekanat czarnko-
wski (Wieleń), o 10 klm. na wschód ?d Wie-
lenia, na bitym trakcie czarnkowsk1m, nad
rzką Gulcz, dopływem Noteci; par. kat. i po-
czta w miej scu, par. prot. i st. dr. zel. w Wie-
leniu; wraz z Stępą Wrzeszczyńsk!ł (1 dm.,
7 mk.) 144 dm., 1639 mk. (1421 kat., 215
prot., 3 żyd.) i 3295 ha (1532 roli, 546 łąk,
597 lasu); czysty dochód z ha roli 8'22, łąk
35'64, lasu 0'39 ml'k. Na sołtystwo przypada
1046'67 ha, t. j. 442'47 roli, 131'27 łąk, 58'44
pastw., 408'92 lasu, 3'68 nieuż., 2'89 wody;
cz. dach. grunt. 9547 mrk; gorzelnia, cegiel-
nia, fabryka serów i chów bydła holender-
skiego; właścicielem jest Emil Lenz. W r.
1298 Władysław Łokietek nadał Wincente-
mu, kaszt. wieleńskiemu, Wieleń i Wronki
z przyległościami, do których liczyło się tak-
że R. Majętność tę uzyskał od króla Zygmun-
ta w r. 1515 kaszt. poznański Łukasz Górka
w zamian za Pobiedziska i 8000 złp., które mu
się należały z tenuty kościańskiej (Kod.
Wielkop. Racz., 204 i 5). W r. 1580 należa-
ło R. do kaszt. międzyrzeckiego Andrzeja
Górki; było wówczas 28 półłanków, 1 łan soł-
tyski, 7 ćwierci karczm., 9 zagrodn., 2 ko-
morn., 28 rybaków i 1 kowal. R. miewało
wspólnych dzicdziców z Wieleniem. W r.
1710 ks. Sapieha zaludnił wieś sprowadzony-
mi tu Niemcami i Mazurami. Kościół p. w.
WW. 8w. i św. Stanisława powstał w r. 1573.
Afiliowany był do Wielenia od r. 1630, gdy
zaś w miejsce starego, drewnianego, stanął
w r. 1856-8 nowy kościół z cegły w stylu
gotyckim, tworzy R. odrębną parafią z osada-
mi: Borkowski folwark (1Y'Iatheysvorwerk),
Grabczyn i Stępa '\Vrzeszczyńska. Par. liczy
1425 dusz. Szkoła istniała tu w r. 1641. Ob.
Rokszino. E. Cal.
Hosko Nowe, folw., pow. połocki, 145
dzies. ziemi dworskiej; własność sukccsorów
Malwiny Rudorninowej.
Roskoć (węg.), ob. R08zkowce.
Hoskojce, wś nad Dniestrem, w pow. ben-
derskim gub. bessarabskiej, na wschód od
mka Kauszan.
Roskosz 1.) wś i folw., pow. włocławski,
gm. Piaski, par. Lubraniec, ma 28 mk. Folw.
R. należy do dóbr Krowice, rozI. mI'. 90: gr.
Ol'. i ogr. mI'. 74, łąk mI'. 1, lasu mI'. 14,
nieuż. mr. li bud. mur. 4; cegielnia. Do wło-
ścian należy 3 mr. 2.) R., pow. siedlecki, gm.

Ros
Skurzec, par. Niwiska, 3 dm., 30 rok., 150 mr.
3.) H., fol. i dobra nad rz. Kamionką, pow. kon-
stantynowski, gm. Witulin, par. i st. p. Biała,
odI. 4 w. od Biały Radziwiłłowskiej, posiada
pałacyk, piękny park, gorzclni q , browar, wia-
+.rak, 9 dm., 69 mI.. W 1827 r. bylo 3 dm.,
29 mk. Był tu niegdyś pałacyk myśliwski,
bażantarnia i zwierzynicc, załozone przez Ra-
dziwiłłów. Poczqtek dała prawdopodobnie
Katarzyna z Sobieskich Radziwiłłowa, siostra
Jana III. Radziwiłłowie dali te dobra jedne-
mu ze sług swoich :Michałowskiemu. Obecnie
własność hr. babelli MielZyńskiej. Dobra R.
i Hrud składały się w 1880 r. z folw. R. z a-
wulscm Kajków, Owczarnia, Zielony i Hrud,
rozI. mr. 3170: fol. R. i Kajków gr. Ol'. i ogr.
mr. 602, łąk mr. 210, pastw. mr. 9, lasu mr.
69, nieuż. mr. 42, razem mr. 932; bud. mur.
8, z drzewa 19; płodozmian 6 i 12-polowy;
folw. Owczarnia gr. Ol'. i ogr. mr. 266, łąk
mr. 21, lasu mr. 214, nieuż. mr. 10; bud. mur.
1, z drzewa 5; płodozmian 7 i 12-polowy;
folw. Zielony gr. Ol'. i ogr. mr. 464, łąk mr.
100, pastw. mr. 4, lasu mr. 823, nieuż. mr.
120; bud. mur. 2, z drzewa 2; płodozmian
9-polowy; folw. Hrud gr. Ol'. i ogr. mr. 150,
łąk mr. 62, nieuż. mr. 4; bud. mur. 2, z drze-
wa 1; las nieurządzony. Os. Hrud (dawniej
miasto) os. 100, z gr. mr. 756. Br. Ch.
Hoskosz 1.) zaśc., pow. święciański, w 3
okr. pol., gm. Komaje, okr. wiejski Dąbrow-
szczyzna, o 16 w. od gminy, 5 dusz rewiz.;
należy do dóbr Swirki, Sulistrowskich. 2.)
H., dwa poblizkie folw., pow. nowogródzki,
w okolicy miasteczka Turca, w 4 okr. pol.
mirskim, gm. J eremicze, w miej scowości fali-
stej, na 88 saż. npm. wzniesionej, całkiem bez-
leśnej, grunta wyborne pszenne, Niegdyś
własność ks. Radziwiłłów, obecnie jeden z nich
kupiony z exdywizyi w 1825 r. przez J od-
ków ma około 8 włók; drugi, od 1870 r. wła-
sność urzędnika Homolickiego, około 18 3 /.
włók. 3.) H., chutor, pow. wołkowyski, w 5
okr, pol., gm. Piaski, o 23 w. od Wołkowy-
ska. 4.) H., wś, pow. klimowicki, gm. Berez-
ki, ma 44 dm. i 260 mk., z których 2 zajmuje
się garbarstwem, 1 bednarstwem, 18 wycho-
dzi na zarobek. 5.) H., wś i folw., pow. rze-
życki, par. Kownata, odI. o 25 w. od Rzeży-
cy, ma 347 dzies. ziemi dworskiej. Miejsco-
wość wzgórkowata, malownicza, obfitość wód,
grunt lckki, żwirowaty. :Folwark ten wcho-
dził niegdyś w skład Hylzenowskich dóbr Ko-
wnata; w wicku bieżącym nabyty został
przez teraźniejszych właścicieli Łukaszewi-
ezów. A. Jel.-G, 111.
Hoskosz, mylnie Roskosza, wioska nad rz.
Muraszką, dopł. Murachwy, pow. mohylow-
"ki, okr. poL, gm., par. i st. pocz. Szarogród,
Ros
757
ma 31 osad. Naleźy do klucza szarogrodzkie-
go hr. Branickich.
Hoskoszlla, karcz., pow. wileński, w 2
okr. poL, o 41 8 /, w. od Wilna, 1 dm., 10 mk.
(6 katol., 4 żydów).
Hoskoszna, wś nad Dereniuchą Mokrą,
dopł. Bohu, pow. bałeki, oh. poL, gm., par. i
st. pocz. Hołowaniewskie, odl. 125 w. od Bał-
ty, ma 60 osad, 340 mk., 859 dzios. ziemi
włośc., 921 dzics. ziemi dworskiej należą.cej
do Hulanickiego i 626 dzies. do Jakubowi-
cza, 52 dzies. ziemi cerkiewnej. Cerkiew
wzniesiona w 1781 r., liczy 404 parafian.
Da wniej własność Potockich.
Hoskoszlle, wś, pow. sejneński, gm. Mete-
le, par. Sereje, odl. od Sejn 43 w., ma 14 dm.,
57 mk.
Hoskoszlle, wś nad Tykiczem, pow. ta-
raszczański, właściwie przedmieście mta Sta-
wiszcz po prawej stronie rzeki leżące, w 2
olu. pol., gm. Stawiszcze, o 30 w. od Tarasz-
czy, ma 3334 mk.; cerkiew Uspieńska, prze-
niesiona tu po 1863 r. z miasta. Hodowla
ryb.
Hoskoszówka, wś, pow. hrubieszowski,
gm. Jarosławiec, par. Uchanie, posiada szkołę
początkową. W 1827 r. 67 dm., 293 mk.
Hoskoszówka, wś, pow. mścisławski, gm.
oślallska, ma 11 dm. i 52 mk., z których 2
zajmuje się garbarstwem.
Hoskoszówka, wś u źródeł rzki Tepliczki,
dopływu Udycza (Hadycza), pow. hajsyński,
okr. pol. i gm. Teplik, par. Ternówka, odl. 39
w. od Hajsyna, ma 90 osad, 516 mk., 859
dzies. ziemi włośc., 52 dzies. cerkiewnej. Cer-
kiew p. w. św. Paraski, wzniesiona w 1766 r.,
ma 787 parafian. N ależy do klucza bubno,
wieckiego hr. Aleksandry Potockiej. Dr. .1.1/.
HoskovallY (węg.), ob. Roszkowiani.
Hośków, wś, pow. klimowicki, gm. Choto-
wiż, ma 50 dm. i 304 mk., z których 1 zaj-
muje się rymarstwem, 1 krawiectwem.
Hoślaki, wś włośc. nad rz. Lidzieją, pow.
lidzki, w 1 olu. pol., gm. i dobra skarbowe
Lida, okr. wiejski Kołyszki, o 1 w. od Lidy,
ma 5 dm., 36 mk. (19 dusz rewiz.).
Hoślal1)', okolica, pow. kowieński, w 3 okr.
pol., o 55 w. od Kowna.
Hoslawycze, i Roslawieze, cytuje Długosz,
(L. R., I, 12 i II, 135), jako wieś należącą do
parafii w Jurkowie (pow. brzcski nad Dunaj-
cem), własność Jeszkowskiego h. Strzemię,
mającą 3 łany kmiece, pole niwy, karczmę i
dwie zagrody bez roli. Kmiecie oddawali
dziesięcinę snopową i konopną dziekanowi
krakowskiemu. Roli szlacheckiej nie było.
Tej nazwy nie ma dzisiaj żadnej osad.y w po-
bliżu Jurkowa. Mac.
Hośle, w XVI w. Roslye, wś i folw., pow.
kolski, gm. Karszew, par. Pieczew, odl. od

758
Ros
Koła 24 W., ma 22 dm., 202 mk. WŚ ma 33
os. i 405 mr.; fol. 240 mr. W chodzi w skład
dóbr Karszew. W 1827 r. 9 dm., 121 mk.
W XVI w. łany folw. dawały dziesięcinę ple-
banowi w Pieczewie, kmiecie zaś na stół ar-
cybiskupi (Łaski, L. B., II, 439). W 1576 r.
wś Roslie, w par. Pieczewo, własność Anny
Duninowej, wdowy po Piotrze Duninie, miała
6 łan., 1 zagr., 10 osad. (Pawiński, Wielkp.,
II, 75). Br. Ch.
Roślinie, tlobra i okolica, pow. kowieński,
w 3 okr. pol., o 54 w. od Kowna.
Rosliszki, wś, pow. wileński, w 3 okr. pol.,
gm. Giedrojcie, okr. wiejski i dobra Kier-
snowskich Łabejkiszki, o 19 w. od gminy, 17
dusz rewiz.
Rosław, Rosławl, w kronikach Rostislawl,
mto pow. gub. smoleńskiej, przy zbiegu rzeki
Stanowej i Głachamojki oraz przy dr. zel. or-
łowsko-witebskiej. Odl. o 110 w. od Smoleń-
ska, ma 9053 mk., 7 cerkwi z soborem, od-
znaczaja,cym się obrazem Bogarodzicy, przy-
wiezionym z Malty, bank, szkołe powiat. du-
chowną i świecką, miejska, i prywatna, zeń ska"
14 fabryk i zakładów przemysłowych, znacz-
ny handel, st. pocz. St. dr. żel. pomiędzy st.
Stodoliszcze (o 29 w.) a Iwanowska (o 23 w.),
odległa, jest o 239 w. od Witebska a 250 w.
od Orła, Mto założone w 1098 r., wspomina-
ne w latopisach od 1150 r., od XJV w. nale-
zało do Litwy i było własnością Swidrygajły,
ważna, odegrywało rolę w wojnach pomiędzy
w. ks. moskiewskim a Litwą, przyłączone do
Rossyi od 1686 r. Opis podał Smolen. Wie-
stnik z 1879 r. Rosławski powiat ma na prze-
strzeni 5502'2 w. kw. 114,910 mk., zajmują.-
cych się przeważnie uprawą lnu i konopi.
Powierzchnia równa, grunt nieurodzajny, zna-
czniejsze rzeki Soż i Desna; lasy zajmują
53% ogólnej przestrzeni. W powiecie znajdu-
je się 5 hut szklanych, produkujących rocznie
za sumę 258,000 rs. J. Krz.
Rosław, Rosława, ob. Rosawa 2).
Rosławica al. Rozsławica, wś, pow. rze-
czycki, w gm. Chojniki, g osad pełnonadzia-
łowych; grunta namułowe, urodzajne. A. Jel.
Hosławicze, wś rza,d. uźródełrzki Rosław-
ki, pow. kijowski, w 5 okr. pol., gm. Chotów, o
27 w. od Kijowa a 3 w. od Gwozdowa, rozło-
zona pomiędzy górami, ma 1111 mk. (w 1885
r.). Podług Pochilewicza jest tu 1553 mk.
(20 żydów), nadzielonych 2561 dzies. ziemi,
z której płacą 2737 rs. 72 kop. wykupu rocz-
nie. Cerkiew drewniana p. w. Przemienienia
Pańskiego, wzniesiona w 1860 r. na miejsce
dawniejszej z 1721 r., uposażona jest 51 dzies.
gruntu. Wśród wioski na wyniosłem wzgó-
rzu pozostały ślady starożytnego zamku, zbu-
dowanego w 1602 r. przez ks. Annę Korecką.
Miejsce to zwane jest Horodkiem. Po śmierci
Ros
Koreckiej metropolita kijowski Piotr Mogiła
wyprocesował R. na korzyść monasteru wy-
dubickiego, następnie do 1787 r. własność
monasteru sofijskiego. J. Krz.
Rosławiec, ob. Roslawka.
Rosławin, folw., pow. rzeczycki, w gm.
Chojniki, grunta nieco faliste, namulowe, uro-
dzajne. A. Jel.
Rosławka, mała rzeczka w pow. borysow-
skim, w obrębie gm. Zaczyste; bierze począ-
tek w bagnic pod wsią, Sieliszcze, płynie
w kierunku zachodnim 3 w. i wpada do rzki
Brodnicy. A. Jel.
Hosławka, Roslówka, Rosłmolec, rzeczka
w pow. kijowskim, bierze począ,tek pod wsi'll
Rosławiczc i przepływa pod Gwozdowcm,
Rosławka, lew c ramię Stryja, odrywające
się w Dobrzanach, w pow. stryjskim i płyn'll-
ce na płn. przez obszar Dobrzan, następnie
Uherska, gdzie znowu łączy się ze Stryjem.
Długość tego ramienia wynosi 6 klm. Jest to
atoli ramię wodne nicstałe. Br. G.
Rosławowice, wś, os. młyn. i karcz. nad
rz. Białh, pow. rawski, gm. Iaryanów, par.
Biała; wś ma 26 dm., 206 mk., 666 mr.; 08.
młyn, 1 dm., 4 mk., 15 mr.; karcz. 1 dm., 2
mk., 1 mr. W 1827 r. było 9 dm., 94 mk.
Dobra R. w 1839 r. miały rozległ. w obszarze
dworskim około 750 mr., w czem lasu około
210 mr. WŚ R. os. 27, z gr. mr. 686; wś l'ą-
gów Klin os. 7, z gr. mr. 213.
Rosłonki, pow. nowomiński, gm. Otwock,
par. Karczew. Niepomicszczona w ostatnich
spisach urzędowych.
Hosłowiec, ob. Rosławka.
Rosłówka, ob. Rosławka.
Hosmin, pow. wyrzycki, ob. Rościmin.
Rosmirka al. Rozmierka, wś i folw., pow.
wielkostrzelecki, par. Rosmirz. W 1861 r. 79
dm., 705 mk. (5 ew., 6 zyd.). Folw. R. wraz
z folw. Plllow i Schymonia miał 1200 ml'.
WŚ miała szkołę kato 1. od 1736 r. i 1328 mr.
Rosmh'z al. Rozmiel'z, wś kośc., pow. wiel-
kostrzelecki. W 1861 r. 75 dm., 555 mk. kat.
(3 żyd.). Obs:lOr wynosi 3075 mr. Posiada
kościół par. murowany, odnowiony i rozsze-
rzony 1510 r. Wś w 1423 r. została osadzo-
ną. Jeden z dokumentów podaje tradycy'll ja-
koby strumicil wytryskujący na obszarze wsi
zwany był "Głodową wod'll",gdyż w zyznyeh
latach wysychał zupełnie, na lata nieurodzaj-
ne wzbierał.
Rosnochau, ob. Roinochów.
Rosnówko, os., pow. poznański, o 7 1 / a
klm. na północo-wschód od Stęszewa, przy
trakcie poznailskim, nad jcz. spływaj 'licem do
strugi, która pod Komornikami (par. i pocz.)
wpada do Ciemnej, dopł. Warty; olu. domin.
Rosnowo-Marienberg, st. dl'. zeI. w Dąbrówce
o 7 1 / 3 klm.; 1 dm. i 17 mk. W r. 1580 nale-

Ros
żało R. do tr...ech Chomęckich, a przy schył-
ku zes...łego wieku do Gajewskich, dziedziców
Rosnowa; około 1840 r. było wsią, (6 dm., 71
mk.). Zdaje się, ze nomenklatura urzędowa
oznacza pod tą nazwą karczmę Rosnowską, a
pierwotne R. całkiem znikło. E. Cal.
Hosnowo 1.) dok. Rossnowo, Rostnowo i
Rosznowo, wś, domin. i okr. domin., pow. po-
znański, o 8 klm. na północo-wschód od Stę-
szewa, graniczy z Rosnówkiem; par. i poczta
w Komornikach, st. dr. żel. w Dąbrówce o 6
klm. :Między r. 1352 i 1378 pisał się Iwo
z R. a później rózni Rosnowscy (ob. Akta
grodz. pozn. wyd. r. 1888), których niektórzy
mieszają z Roznowskimi z ltożnowa, w pow.
obornickim. W r. 1580 posiadali na R. rar-
cin Chomęcki L1 pół łanki, 3 zagrodn. i 1 komoro
a :Marcin Aniół Rosnowski 1 pół łanek i 2
zagrodn.; około r. 1793 składała się majętność
z R., Rosnówka, Rosnowskich holendrów i
Jarosławca; dziedzicami byli Gajewscy, póź-
niej Pomorscy. Wś ma 3 dm., 101 mk. i
wchodzi w skład okr. domin. It. Dominium,
IH'zezwane Marienberg, ma 8 dm., 200 mk. o-
koło 1884 r. miało 1170'81 ha z folw. IIer-
mannsrode; czysty doch. 11,850 mrk; cegiel-
nia, nabiał i tucz bydła. Okrąg składają,: :Ma-
rienberg (Rosnowo), HerrmaJJnsrode (1 dm.,
17 mk.), ltosnówko i Rosnowo; cały okrąg
miał w 1888 r. 13 dm., 335 mk. (306 katol.,
29 prot.) i 1099 ha (656 roli, 34łąk, 198 lasu);
czysty doch. z ha roli 10'86, łąk 21'04, lasu
4'62 mrk. 2.) H., ob. Rosnowslci Młyn i Rosnow-
lcie Holendry. E. Cal.
Hosnowski Młyn, niem. Rosnowomuehle,
w pow. poznańskim, oh. wicjski ,Valeryano-
WOj powstał w nowszych czasach, 1 dm.,
7 mk.
Hosnowskie, jezioro, w pow. poznańskim,
na wschód-północ od Stęszewa, ku północy od
traktu poznańskiego, 3 klm. długie, do 200
mt. szerokie, oddzielone groblą od jeziora Ma-
łego i zasilane płynącą, od Konarzewa strugą,
nie ma wyraźnego odpływu. Zachodnie wy-
brzcze pokryte jest lasami, a na płd. części
wschodniego rozłozyły się holendry Rosnow-
skie. E. Cal.
Rosnowskie Holendry, niem. Rosnowo.
Hauland, pow. poznański, o 5 1 / a klm. na
wschód-północ od Stęszewa (urz. pocz.), na
wschodn. brzegu jcz. ltosnowskiego, przy tra-
kcie poznańskim, w okolicy wznies. 101 mt.;
par. katol. Komorniki, prot. Krośno, st. dr.
żel. w Dąbrówce o 7 1 / 2 klm. R. liczą 256 mk.
w 28 dm. i z Jarosławcem (4 dm., 33 mk.)
tworzą okrąg wiejski, który ma 32 dm., 289
mk. (64 kat., 225 prot.) i 203 ha (240 roli, 4
łąk, 1 lasu). R. istniały już przcd r. 1793 i
należały do Gajewskich, dziedziców Rosnowa.
Hosocha 1.) w XVI w. Roschocha, wś i
Ros
759
folw., pow. rawski, gm. \Vałowice, par. Ku-
rzeszyn, odl. 8 w. od Rawy; wś ma 16 dm.,
215 mk.; fol w, 8 dm., 7 mk. W 1827 r. było
13 dm., 109 mk. W 1881 r. folw. R. rozl. mr.
637: gr. orno i ogr. mr. 570, łą,k mr. 36, pastw.
mr. 5, wody mr. 1, nieuż. mr. 24; bud. mur.
1, z drzewa 19; płodozmian 12-polowy. Po-
przednio odłączony został folw. Gaj, rozl. mr.
136. Wieś R. os. 19, z gr. mr. 206. W XVI
w. role folw. dają, dziesięcinę pleb. w Kurzo-
szynie, kmiece na stół arcybiskupi, niektóre
zaś kawałki pleb. w Godzanowie. Pleban
w Kurzeszynie dostawał kolędę po pół grosza
z domu (Łaski, L. B., II, 291). 2.) U., w XVI
w. Rossocha, Roszocha, wś i os. karcz., pow.
rawski, gm. Góra, par. Nowe Miasto, leży
przy drodze z N owego Miasta do lliały; wś
ma 19 dm., 151 mk., 340 mr.; os. karcz. 1 dm.,
5 mk.; należy do dóbr Sacin. W 1827 r. było
4 dm., 56 mk. Łany folwarczne dawały
w XVI w. dziesięcinę pleb. w Nowem Mie-
ście (Łaski, L. B., II, 308). 3.) H., w XVI w.
Rosclwcha, wś włośc., pow. brzeziński, gm. i
par. Będków, 13 dm., 108 mk., 246 mr. W
1827 r. było 8 dm., 80 mk. Kościół parafial-
ny musiał istnieć tu już w XIV w., kiedy
w 1416 r. pleban tutejszy pozywa o dziesię-
ciny z Kału, Jakuba, pleb. z Czarnocina. \Y cią-
gu XV w. wś należy do Spinków h. Prus, pi-
szą,cych się z Bętkowa. Piotr Spinek, kanon.
gnieźn. i pozn., prob. krakowski i ssta unie-
jowski (t 1496), uzyskał od Jana Olbrachta
przywilej na założeni c miasta na obszarze
Bętkowa i wystawił tam kościół murowany,
przy którym ustanowił czterech wikaryu-
BZÓW. Już na początku XVI w. udzielanie sa-
kramentów i nabożeństwo parafialne przenie-
siono do Bętkowa a w krótce potem i samą
parafią,. Kościół w R. stał się filiaJnym i
z czasem, popadłszy w ruinę, znikł. N a począt-
ku XVI w. dziesięcina z łanów folw. i kmie-
cych w R. szła dla miejscowego plebana. Wś
Ujazd, należą,ca do par. R., było w pierwszej
połowie XV w. także zamieniona na miasto i
otr...ymawszy własną parafią, została wyłączo-
ną, z par. R. (Łaski, L. B., II, 230-233,
321). 4.) R. al. Rossocha, wś i folw., pow.
koniński, gm. Golina, paraf. Kawnice, odl.
od Konina 11 w. 'Vra z os. Bandurą, Bijato-
wą, i Rud'!i liczy 18 dm., 173 mk., 223 mr.;
folw. 1 dm., 5 mk., należy do dóbr Kawnice.
W 1827 r. 6 dm., 42 mk. 5.) R. al. Rosochy,
al. R. Kościelna, kol. i folw., pow. kolski, gm.
Czołowo, par. Osiok ,Yielki, odl. od Koła 8
w.; kol. ma 25 dm., 350 mk., 23 os., 367 mr.;
folw. 8 dm., 80 mk.; wchodzi w skład donacyi
rządowej Kościelec. W 1827 r. wś prywatna,
ma 27 dm., 232 mk. W XVI w. łany sołtysie
dawały pleban. w Osieku po 6 gr. za dziesię-
cinę, łany zaś kmiece po groszu kolendy (Ła-

760
Ros
ski, L. B., I, 221). W 1579 r. wś Rossocha,
w par. Ossiek, własność starosty kolońskiego,
miała 1/, łan., 2 zagr. Część Stanisława Wy-
sockiego 1 1 / 2 łan. (Pawiński, Wielkp., I,
235). Br. Ch.
Rosocha, Roz8ocha, lewa odnoga Prypeci;
oddziela się od głównego koryta w pow. lw-
bryńskim, pod nazwą Krywiea, dopływa w
kierunku wschodnim do wsi Horki, odkąd,
zwróciwszy się na południe i wkroczywszy
w powiat piński, przybiera nazwQ!L; długość
biegu w pow. pińskim przeszło 4 w. Al. Jel.
Rosocha 1.) R0880cha al. R088ochy, wś nad
bezim. dopł. Wołku, pow. latyczowski, okI'.
pol., par. kat. i st. pocz. Derażnia, gm. łV oj-
towce, ma 51 osad, 360 mk., 434 dzies. ziemi
włośc., 714 dworskiej; 2 młynki. Nalezała do
Chlebowskich, dziś Djakowskich. 2.) 8., wś,
pow. radomyski, na wyniosłości stanowiącej
wododział rz. Uszy i Wereśni, w 5 okI'. pol.,
gm. Przyborsk, 0129 w. od Radomyśla a 6
w. od Karpił6wki (par. prawosł.), ma 356 mk.
(podług Pochilewicza 530 mk.), nadziclonych
865 dzies. ziemi, z kt6rej płacił 353 rs. 35
kop. wy kupu rocznic. W raz ze wsią, Potoki
ma 2034 dzies. ziemi upraw., 1300 las6w i
zarośli i 1152 nieuż. Własność dawniej Bole-
sława Wierzbickiego, od którego w 1885 r.
kupił Sergiusz Rodzianko. 3.) H., ob. R08ocho-
wata. J. Krz.
Rosocha 1.) potok górski, powstaje w obI'.
gm. Lubomierza, w pow. limanowskim, ze źró-
deł leśnych, na płn. stoku lesistego szczytu
Kudłonia, wznoszt\ccgo się w paśmie Gorców
1276 mt. npm. Płynie on 11a płn. krętym bie-
giem i u płn.-wsch. stóp Swiniej góry (652
mt.), wpada z lew. brzegu do Mszany w Lubo-
ierzu poniżej kościoła. Długość biegu 5 klm.
Zródła lezą przeszło 1200 mt., ujśeie zaś 568
mt. npm. 2.) R., prawy dopływ Baczki (ob.),
wpadającej do Styru, powstaje w obI'. gm.
Brachówki, w pow. brodzkim, w płn.-wsch.
stronie obszaru; płynie na zachód i w obI'. gm.
Sokołówki wpada do Baczki z praw. brzcgu.
Długość biegu 3 klm. El'. G.
Rosocha 1.) gajówka w rwaniach Pustych,
pow. borszczowski. 2.) H., grupa domów
w Łabaczu, pow. brodzki. 3.) R., grupa do-
mów w Kutowie, pow. dobromilski. 4.) R.,
ob. Rosochy. Lu. Dz.
Rosocha 1.) niem. R08zochengrund, nizina,
w pow. czarnkowskim, pod Białą, w okolicy
Radolina i Trzcianki. 2.) 8., miejscowość
w pow. średzkim, na Małych Jeziorach, wo-
kolicy Zaniemyśla. E. Cal.
Rosocha, niem. Jaegerswalde, dobra na pol.-
prus. Mazurach, pow. ządzborski, st. pocz.
Ukta; 9 dm., 99 mk., 225 ha.
Rosocha 1.) folw. w dobrach Turawa,
Ros
pow. opolski. 2.) H., kol. na obszarze Borku
Małego, pow. olesiński.
Rosochackie, wś na poL-prus. Mazurach,
pow. margrabowski, 4 klm. na płn. od mta
powiatowego; 33 dm., 268 mk., 516 ha. Ber-
nard v. Balzhofen, komtur brandenburski, na-
daje r. 1475 Maciejowi, Jakubowi i Rankowi
15 włók na prawie magdeburskicm. Wa-
wrzyniec v. Halle, ststa Htraduński, sprzeda-
je r. 1562 ,V ojtkowi Rosochackicmu z Czapel
trzy włóki boru na sołectwo, włókę za 60
grzywien, celem założcnia wsi dannickiej na
30 włókach między Kukowem, Dobkami, J a-
śkami i Margrabową. R. mają r. 1600 lu-
dność wyłącznie pobką. Ad, N.
Rosochacz 1.) os., pow. będziński, gm. i
par. Włodowice, ma 1 dm., 5 mk., 7 mI'.
dwors. 2.) H., os. młyn., pow. będziński, ob.
Kądzielowiznn.
Hosochacz 1.) wś, pow. turczański, od!.
24 klm. na płd.-wschód od Turki, 18 klm. od
urz. poczt. w Boryni. Na płd.-wHchód lezy
Myta, na płd.-zach. Hołiki, na zach. Zawadka,
na płn.-wsch. Majdan (pow. drohobycki). Płd.
część wsi przepływa pot. Zawadka i zabiera
z obu brzegów kUka małych dopływów. Za-
budowania wiejskie leżą w dolinie Zawadki.
Najwyższe wznics. na płn. wynosi 982 mt.,
na płd. 854 mt. Własn. większa (Jana br.
Liebiga i spółki) ma roli Ol'. 81, łąk i ogr. 44,
pastw. 93, lasu 463; własn. mn. roli or. 828,
łąk i ogr. 418, pastw. 780, lasu 87 mr. W r.
1880 było 102 dm., 626 mk. w gm., a miano-
wicie 569 gr.-kat. Rusinów i 57 izr. Par. rz.-
kat. w Turce, gr.-kat. w miejscu, dek. wyso-
czański, dyee. przemyska. We wsi jest cerkiew
p. w. św. :Michała. Za czasów Rzpltej należa-
ła do dóbr koronnych, krainy podbuskiej, e-
konomii samborskiej. W lustracyi z r. 1686
(Rkp. Ossol., Nr 1255, str. 161) czytamy: "Ta
wieś ma łanów 9 1 / 2 , wójtowskich 2, wolniczy
1, popowski 1. Czynsze na św. Michał: ku-
chenne, stróżne, kopy hajduckie, żyrowszczy-
znę, za sądy zborowe tak płacą, jako llnik.
Czynsze na św. Marcin: czynszu głównego,
za wołu, kop hajduckich, owies, gęsi, kury, z
pustych koszonych łauów tak płacił jako
w IIniku. Z łanu nowego przyczynionego,
kiedy go zażywać będą, płacić powinni zł. 8.
Z wójtowstwa płacą, na rok zł. 4. Z wolnicze-
go łanu, karczmy i młyna zł. 23. Z obszaru
Abrahamowskiego i Hrycowskiego zł. 4. Z po-
powstwa zł. 2 gr. 6. Czynsze na św. W oj-
ciech: kuchennego, stróznego, kop hajduckich,
owies, kury, gęsi, za jagnię i jarząbki, za ba-
rana i baranka, jajca, dziesięcinę owczą" cie-
sielszczyznę tak płacą jako w Ilniku. Drzewo
i robociznę odprawuja, jako tamże w Ilniku
z łanu każdego". W inwentarzu z r. 1760
(Rkp. Osso1., 1632, str. 179 i 180) czytamy:

Ros
"Ta wieś osiadła na łanach 9 1/,. Videlicet
sianych łanów 3 3 /., koszonych 4, pustych
1 3 / 4 , Z osobna wójtowskich 2, wolniczy jeden,
popowski jeden. Chlebnika ad praescns znaj-
duje się Nr 25. Czynsze 'tej wsi (wymienione
szczegółowo) czynią 185 zł. 15 1 / 2 gr. Wój-
towstwa posessorem JMPan Szymanowski, na
które prawa nie pokazał, płacić powinien
czyn:,;zu na rok zł. 4, tudzież hybernę na gar-
dekurów JKrMoHci i inne oncra fundi ferre te-
netur. \V olniezego łanu posessorami tcż same
JMPanie co i wójtowstwa w Zawadzie za je-
dnemże prawem onera fundi solita z tegoż
wolnietwa ferre tenetur. Las do tej wsi nale-
żący nazwany Połoński, bukowy". W spisie
aktów znajdujących się w archiw. gubern.
lwowskiem (Rkp. Ossol., Nr 2837) czytamy
(str. 69): "A. 1561, feria sexta post octavas
Corporis Christi. Vilnac. Privilcgium Sigis-
mundi Augusti, quo facultas per Magnificum
Mielecki Providis J oanni Zawadzki et Geor-
gio Bolbasch Scultetis, in loco Rossochaty
Potok dicto, de cruda radice, locandi villam,
R080chacz appellandam. In qua ad Scultetiam
duo lanei et tcrtius pro Poponatu, cum mo-
lendino frumentario et torquatili :Folusz dicto,
tertia parte dationum, tortis, cincturis equo-
rum, poprągi appellatis, CU111 tribus quotallllis
diebus laborum, scilicet: arationis, messis et
falcastrationis salvis expeditione bellica et
cellsibus consuetis, per Scultetos praestari
solitis data, approbatur. " Na str. 70: "A.
1589 die 26 Aprilis. Varsoviae. Privilegium
advitalitatis. Sigismundus III rex Tymkoni ct
Petro Komarnickim, Scultetif\ villae ROf\socha-
ty potok dat, cum conscrvatione eorundem,
circa duas agri portiones, obszary dictas, no.
vitcr extirpatas, hortulanosque ibidem locan-
dos Scultetiales. ac omnes attinentias". N a
str. 17: "A. 1578 die 27 Septembris, Premi-
sliae. Consensus Stephalli regis N o bili Hricko-
ni Ilnicki U czylowicz eximendi advocatiam
in villis Ilnik, Rosochacz etc. de manibus
quorumvis possessorum, eandemque cum fi-
1ioRomano, jure advitali possidendi datur".
2.) R., WH nad pot. Czerniawą, pow. kołomyj-
ski, odl. 5'6 klm. na płn.-zachód od sądu pow.,
par. rz.-kat., urz. poczt. i tel. w Gwoźdzcu.
Granice: wschod. Ostrowiec iWinogród, po-
łudn. Pruchniszcze, zachod. Dżurków, półn.
Hańczarów. Obszar dwor. 737, włośc. 1811
mr. W 1857 r. 1225 mk.; w 1880 r. w gm.
1367, na obsz. dwor. 45; rz;-kat. 480, gr.-kat.
885, par. w miejscu, dek. Zuków, dyec. Sta-
nisławów. Cerkiew p. w. Przemienienia Pań-
skiego, murowana, z 1834 r.; metryki sięgają
1785 r. W przyłączonej filii Pruchniszcze cer-
kiew św. Trójcy, drewniana, z 1879 r. Ogólna
liczba gr.-kat. w parafii 1340; szkoła etatowa
3-klasowa system. 1879 r., dzieci gr.-kat.
Ros
761
w wieku szkolnym będących w R. 162, wP.
58. Kasa pożycz. gm. z kapit. 2657 złr. Wła-
ściciel pos. dwor. Jau Moysa Rosochacki.
3.) R. al. Rosochaniec, wś nad Seretem, pow.
czortkowski, odl. o 5 klm. na wschód od par.
rz.-kat., urz. poczt. i tel. w Jagielnicy, o 7
klm. na płn. od Ułaszkowiec, sławnych jar-
markami. Granice: wschod. Zalesie, połudn.
Sosolówka, zachod. Jagielnica, półn. Uhryń.
Obszar dworski gr. 01'., łąk i past. 763, lasu
1478 mr.; wło8c. 2370 mr. W 1857 r. 1358
mk.; w 1880 r. w gm. 1443, na obsz. dwor.
37; rz.-kat. 227, gr.-kat. 1140, par. w miejscu,
dek. skalski, dyec. Stanisławów. Cerkiew par.
drewniana, p. w. św. Mikołaja, z 1784 r.i me-
tryki sięgają 1784 r. W filii Sosolówce cer-
kiew Pokrowy N. P. M., murowana, z 1871 r.;
metryki sięgają 1784 r. Ogólna ilość gr.-
kat. w par. 2090; szkoła w R. etat. system.
1865 r., dzieci w wieku szkolnym gr.-kat.200.
Par. Rosochacz i Sosolówka należały do dye-
cezyi kamienieckiej, bo w metryce urodzo-
nych zapisano: ,,1760 die 13 mensis Januarii
sub tempus Visitnig Gnrlis productum J.
Gromnicki mpo P. A. Offlis et Visitator Gnr1is
Camen". Kasa pożyczko z kap. 675 złr. Posia-
dłość więk. należy do dóbr Jagielnica-Ułasz.
kawce, będących zdawna własnością Lanc-
korońskich. Lu. Dz.-B. R.
Rosochate 1.) Kościelne, wś nad rz. Brok,
pow. ostrowski, gm. Dmochy Glinki, par. Ro-
sochate, odl. 8 W. od \Vysokiego }Iazowiec-
kiego, posiada kościół par. murowany, szkołę
początkową, 30 dm., 236 mk. Mieszka tu
drobna szlachta i włościanie. W 1827 r. było
9 dm., 67 mk. 2.) R, Probostwo, osada popro-
boszcz. tamże. Tutejszy kościół murowany,
ostrołukowy, załozony był podobno wraz z pa-
rafią, przez Dorotę ks. mazowiecką, w połowie
XV W. W 1546 r. został odbudowany po po-
żarze przez ks. Serafina Swieszewskiego.
Z powodu zniszczenia dachu i sklepienia ob-
niżono dach i ściany szczytowe przy odbudo-
wie. Boczne nawy i prezbiteryum zachowały
dawne sklcpienia. Rozkład wewnętrzny i ca-
ła budowa przypomina wiclce kościół w Klecz-
kowie (pow. ostrołęcki). R. parafia, dek.
ostrowski (dawniej andrzejowski), 3516 dusz.
3.) R. Nm'tolty, wś, pow. ostrowski, gm. Dmo-
chy Glinki, par. Rosochate, ma 10 dm., 73
mk.; drobna szlachta. W 1827 r. 26 dm., 185
mk. 4.) R. Zalesie, wś, pow. ostrowski, gm.
Dmochy Glinki, par. Czyżewo, ma 10 dm., 90
mk.; drobna szlachta i włościanie. W 1827 r,
] 1 dm., 63 mk. 5.) R., wś, pow. kolneński,
gm. Kubra, par. Romany. Mieszka tu drobna
szlachta. W 1827 r. 8 dm., 47 mk. Br. Ch.
Rosochate, wś, pow. liski, par. rz.-kat.
w Polanie a gr.-kat. w Skoro dnem. Wś leży
w okolicy lesistej i górskiej, na lew. brzegu

762
ROI
Czarnej rzeki (dopływu Sa.nu z praw. brzegu).
'V znies. osady wynosi 568 mt. Od południa
zasłania wieś grzbiet pasma Odry t (847 mt.),
od północy Ostre (731 mt.); ku wschodowi
i zachodowi otaczają kotlinę niższe wzgórza.
Prócz dworu Jest tu osada zwana Szambela-
nówk q i młyn wodny. We wsi 29 dm., na ob-
szarze więk. pos. 4, w ogóle 221 mk.; 8 rz.-
kat., 182 gr.-kat., 8 ew., 23 izrael. Pod wzglę-
dem narodowości jest 11 Polaków, 6 Niemców,
204 Rusinów. Z obszaru 1186 mr. zajmuje rola
597, łąki 67, past. i nieuż. 113, lasy 409 mr.;
z nich ma więk. pos. (Alb. Strien) 206 roli, 1
łąk, 58 past. i 404 mr. lasu. Gleba jałowa
górska, lasy przeważnie szpilkowe. R. grani-
czy na zach. z Polaną, na wsch. z Skorodnem.
Rosoch"tka 1.) wś, pow. tucholski, st. p.
i par. kat. Sliwice, 314 ha (1 lasu, 69 ląk,
130 roli). Gleba nieurodzaj na (1'64 mrk do
chodu czystego z ha). W 1868 r. 68 bud.,
35 dm., 206 mk. kat.; 1885 r. 48 dm., 51 dym.,
296 mk., 296 kat., 4 ew. Osada leży tuż na
granicy powiatu. Szkoła kat. liczyła 1887 r.
65 dzieci. 2.) R., niem. Rosahatka, leśno na.
leżące do nadleśn. Koenigsbruch, pow. tuchol-
ski; 1885 r. 1 dm., 6 mk. 30) Ro, niem. Klein
R08ochatka, kol. do Lińska należąca, pow.
świecki, st. p. Osie. W 1868 r. 10 bud., 6
dm., 32 kat. mk.; 1885 r. 38 dm., 232 mk.
Według taryfy na symplę z r. 1717 płacił
piec smolany R. 1 gr. i 9 den. (ob. Cod. Bel-
nensis, str. 80). Kś. Fl'.
Rosochatka, folw. na obszarze więk. pos.
w Kruźlowy Wyżnej, pow. grybowski.
Rosochaty Róg, os., pow. sejneilski, gm.
Krasnopol, par. Wigry, odI. od Sejn 20 w.,
ma 12 dm, 166 mk. Powstała z uwłaszczo-
nych osad; ma 120 mr. obszaru (75 roli, 36
łąk, 9 past.).
Rosochów, fol., pow. grój'ecki, gm. i par.
Belsk, ma 72 mk., 212 mr. dwor., 6 mr. włośc.
W 1827 r. 6 dm., 52 mk. Wchodzi w skład
dóbr Mała Wieś.
Rosochowa, pow. lityński, ob. Łuka No-
tVokonstantynowska.
Rosochowaciec 1.) z 18zczkowem o wś, pow.
podhajecki, odl. 24 klm. na płn.-wschód od
st. tel. w Podhajcach, sąd pow. Wiśniowczyk,
urz. poczt. w Kozowie (o 12 klm.). Granice:
wschod. Bohatkowce i KupczyilCc, połudn,
J\fałowody, zachod. Słoboda, póln. Denysów
i Kupczyńce. Obszar dworski 2086, wlośc.
2659 mr. W1857 r. 1735 mk.; w 1880 r.
w 1szczkowie w gm. 1032, na obsz. dwor. 17;
w Rosochowaćcu w gm. 752, na obsz. dwor.
110; rz.-kat. w Rosochowaćcll 384, pal'aria
w miejscu, erygowana 1851 r., systemizowana
1860 r.; kościół murowany niekonsekrowany,
p. w. św. Wojciecha. Wcielone do parafii:
:Bieniawa (394 dusz), Denysów (189), Iszcz-
Ros
ków (302), Małowody (552), Siemikowce
(311); ogólna iloć katol. 2042, izrael. 201.
W Bieniawic istnieje kaplica w. Rożańca,
wystawiona 1854 r. kosztem gminy. Na cmen-
tarzn wsi Małowody stoi kaplica p. w. św.
Łukasza i N. P. L Gr.-kat. w obydwóch
wsiach razem 1192, par. Iszczków, dek. Trem-
bowla, dyec. Lwów; szkoła ctat. o 1 naucz.
Posiadłość więk. sukcesorów'W ojciecha J an-
kowskiego, głośncgo gospodarza, który z dzicr-
żawcy tej włości został jej właścicielem i kil-
ku innych okolicznych. 2.) no, wś, pow. ska-
lacki, odI. 4'5 klm. na wsch. od l-!t. kol. ze!.
Karola Ludwika, urz. poczt. i tel. w Bogda-
nówce. Granice: wschod. Supranówka, połudn.
Mołczanówka, zachod. Bogdanówka, północna
Klebanówka i Korzyłówka. WŚ leży nad po-
toczkiem, dopływem pobliskiego Zbrucza. Po-
toczck tworzy tu znaczny staw, ci(\gn3;cy siQ
od zachodu ku wschodowi, wieś leży na półn.
brzegu l-!tawu i w klinie uformowanym prze...
ten potok i drugi potok Samiec, płynący z J a-
cowiec przez Klebanówkę, Korzyłówkę i łą-
czący się na wschód od R. z pierwszym poto-
kicm, na którym przy poludn. stronie grobli
stoi młyn wodny. Obszar dworski 455 mr.,
włok 1054 mr. W 1857 r. 527 mk.; w 1880
r. w gm. 700, na obsz. d wor. 13, rz.-kat. 406,
par. Skałat o 15 klm. na płd., gr.-kat. 308,
par. Supranówka. Kasa pożycz. z kapit. 1309
złr. N alezy do dóbr Skałat, niegdyś Ponia-
towskich, przed laty 30 sprzedał ks. Ponia-
towski, zamieszkały we 'Vłoszech, cały klucz
skałacki Schaji Rosenstockowi; obecny wła-
ściciel R. Ozyasz Rosenstock. B. R.
Rosochowata, Maly Sonik, rzeczka, do-
pływ rz. Sob z prawej strony, uchodzi dO 80-
bi pod Ilińcamij przyjmuje strugi: Faranów-
kę, Samiec i J adowicę.
Rosochowata 1.) wś w półn. części pow.
hajsyilskiego, okr. pol. Kuna, gm. i par. Gra-
nów, odI. 31 W. od lIajsyna, ma 85 osad, 554
mk., w tej liczbie 18 jednodworców, 663 d....
ziemi włośc.. 877 dwor. Cerkiew p. w. św.
Jana liczy 929 parafian, przyłączona do Ko-
rytny. Należała do klucza granowl-!kiego ks.
Adama Czartoryskiego, dziś Nikorowicza i
Sznajdera. 2.) no, w dok. n"soćhy al. Roso-
chy, wś nad rz. Tasówką, dopł. Bohu, pow. li-
tyński, gm. Chmielniki, par. i st. poczt. Nowy
Kon'itantynów, o 22 w. od Lityna, przy trak-
cie poczt. z Latyczowa do Lityna, ma 70 osad,
266 mk., 663 dz. ziemi włościań. Należy do
klucza nowokonstantynowskiego dawniej J a-
roszyńskich, dziś Koczubejów. W lasach licz-
ne tartaki. Niegdyś wś bojarska, naleząca do
ststwa chmielnickiego. W lustraeyi z 1616 r.,
odbytej przez kaszt. kamienieckiego Humiec-
kiego, czytamy: "Wś Wsochy al. Rosochy.
Ta wieś na wierzchowinie Sniwody jest zbu-

Ros
dowana, posesorami jej Iwan, Daniło, Georgij
i z drugimi do prawa tego należącymi za przy-
wilejem ś. p. króla Augusta, nie gdy Chwy-
łonowi synowi Fedorowemu, Borysowi i Kar-
piowi Buchnowskim, jure feudi danym, de data
in Krasnystaw feria sexta in vigilia Visita-
tionis Beate }Iariae Virginis anno 1558, na
który przywilej ukazali przed nami approba-
cyą Króla JMci dzisiejszego de data Varsa-
viae im comitiis regni die 2 julii anno 1593.
Ratione cujus onera wszelakie, które się niżej
deklarują równo z innemi do zamku chmiel-
nickiego za obwieszczeniem ststy w Chmiel-
niku pro tempore będącego odprawować będą
powinni" (Jabłon., Lustracye, 45). Dr. Jr!.
Rosochowatce, wś nad bezim. ruczajem,
uchodzącym o 3 w. do Siniuchy, pow. humall-
ski, zarząd policyjny w Dubowie, zarza,d gmi-
ny Podwysokie, poczta Hołowaniewskie, par.
kat. Humań 45 w. odległa; z powodu oddale-
nia obrządki religijne jako też i pogrzeby od-
bywają się zwykle w Hołowaniewsku, odległo
o 25 w. Najbliższa st. dr. żel. Hołta (Bohopol)
55 w. Grunta wsi wchodzą klinem między
gub. chersońską a podolską, między Siniuchą
a niedalekiem ujściem Jatrani. W ś ma około
200 chat, 975 mk., ziemi ogółem 3114 dzies.
(5674 mr.), w tej liczbie dworskiej 1550 dz.,
włośc. 1505 dz., cerkiewnej 59 dz. Podług
Pochilewicza w 1863 r. było tu 706 mk. pra-
wosł., 16 katol. i 7 żyd., podług zaś spisu
urzęd. z 1885 r. 651 mk. Posiada cerkiew
drewnianą p. W. śW. Michała, niewiadom ej
erekcyi; duży młyn pytlowy. Ziemie te na-
leżały niegdyś do Humańszczyzny i jej losy
dzieliły. Do czasu zniesienia nowej Siczy za-
poroskiej przez Katarzynę II w 1775 r. kraina
ta leżała prawie pustką. Kozaczyzna od wscho-
du, Tatarzy buczaccy od południa, przeszka-
dzali osiedleniu. Dopiero po drugiej wojnie
oczakowskiej 1788 r. (pierwsza 1735 r.) pod
dowództwem Potemkina i po zajęciu przez
Rossyą kraju między Dniestrem i Bohem ku
dolnemu Dnieprowi, napady i. rozboje na po-
graniczu uspokoiły się. .Wtedy Szczęsny Po-
tocki zajął się kolonizacyą tych pustek pod
osłoną milicyi swojej. :Milicya ta broniła tak-
że osady od napadów ze strony Nowo-Serbii.
W czasie wojny oczakowskiej dostawiano ze
skarbu Potockiego prowianty i wódkę pod
osłoną owych kozaków dla wojsk rossyjskich.
'V drodze zostawiano często po traktach parę
kuf wódki i trochę prowiantów pod strażą
kilku uzbrojonych Kozaków i pod naczelnic-
twem osadczego, obowiązkiem. którego było
ściągać po jarmarkach rozmaitych włóczęgów
(wołokita, brodiaha w narzeczu miejscowem),
zbiegów i t. p. ludność bądź kozacką, bądź
z za Dniestru i prowincyi polskich. Otóz zo-
Ros
763
stawiono także na szlaku Gardowym przy
gruntach R., parę beczek z gorzałka" krupy,
mąkę i zatknięto wysoką żerdź z biał!\ płach-
tą. Na odgłos o napitku darmo dawanym ścią-
gali się ludzie; kto pił stale należał już do
kompanii. Tuż był jar podrośnięty dębiną, tam
gdzie dziś wieś leży, ten więc r/\bano, sta-
waly chaty, kopanki w ziemi, zwane z tatar-
ska burdij; wzniesiono wkrótce i cerkiew.
Cerkiew ową pod wez. św. Michała, o trzech
tradycyjnych kopułach ukraińskich, rozebra-
no jako stan\, a na jej mieSscu stylem rossyj-
skim o jednej kopule stanęła nowa (około
1876 r.). Początkowo osadczy był gospoda-
rzem osa1y, zdającym relacyą gospodarzowi
czyli rządcy Potockiego; nie rzadko tenze
osadczy otrzymywał nadział ziemi w nadgro-
dę, dla tego po niektórych wsiach, w nastp-
stwie czasów, potomkowie jego noszą miano
osadczych. Osadnicy obowiązani byli robić
od chaty i pola: 12 dni rocznej powinności, 12
dni szarwarkowych, 12 dni letnich od każdego
robotnika w czasie żniw oraz zloty jeden od
dymu podatku. Tym sposobem przed stu laty
powstało dużo wsi okolicznych ku Bohopolo-
wi aż po za Ładyżynkę, dziś istniej!\cych na
przestrzeni zwanej niegdyś Humańszozyzną.
Uroczysko, a może jaki futor, zwało się Ro-
sochowatec, zapewne od rozłożonego w dwie
strony jaru, grunta dotykały od wschodu do
Siniuchy. Przy rozgraniczeniu Ukrainy po}-
skiej od Nowo-Rossyi (także Nową Serbi!\
zwanej) przez komisarzy polskich i rossyj-
skich w 1781 r. uczynionem, zacytowany akt
w dziele: "Traktaty między mocarstwami
przez kś. Fr. Siarczyńskiego" (t. V, str. 126
--128) między innemi powiada: "Granica
Polski od Nowo-Rossyi nad brzegiem Siniu-
chy, t. j. od Bohopola ku Targowicy, na pra-
wym brzegu były słupy polskie, na lewym
rossyjskie. Po prawcj skonie na polskiej,
przeszedłszy bałkę Rosocho watę przeciw ros-
syjskiej słobody Ternówki słup 25-ty, po
stronie rossyjskiej u rzeczki Ternówki słup
25-ty". Rozgraniczenie to po dziśdzień tkwi
w pamięci ludu; mieszkaniec prawej strony
Siniuchy jadąc na drugą. stronę inaczej się
nie wyrazi, tylko że jedzie "za hranyciu ";
mieszkaniec z przeciwnej strony inaczej nie
powie, jak że jedzie" w Polszczu" . W spólno-
ści towarzyskiej żadnej dotąd nie zawiązują.
Ukrainiec czuje się wyższym moralnie i rodo-
wo i pomiata tamtem.i stosunkami. Na pra-
wej stronie Siniuohy powyżej ujścia rz. Ter-
nówki znajduje się obszerny połóg, a przy
nim Carski bród, wspominany w dawnych
kronikach. Bród ten dotąd istnieje, wygodny
do przeprawy taborów; na wyżynie wielka
ilość rozrzuconych mogił dowodzi, że często

764
ROI
tu zakładano obozowiska i staczano bitwy;
z obu stron brodu tego wybiega wyżyna sta-
nowiąca dział wodny między Tykiczem uhor-
skim a rz. Jatranią i Babanką, ciągnąca się na
zachód w Ukrainę. ;Podobna pozycya prowa-
dzi i na wschód ku Zółtym wodom. Oddawna
też zwracano baczność na tę miejscowość.
Już w 1651 r. pisał han tatarski do Chmiel-
nickiego, że się bardzo uraził, gdy się dowie-
dział, że Głuch, pułkownik humański, bił Ta-
tarów na Sinych W odaeh na Carskim brodzie,
za co mu wypowiedział przyjaźń, czem bar-
dzo skonfundowany Chmielnicki wyjechał
z Pawołoczy (Starożytności polskie Grabow-
skiego, t. II, str. 277). Przy tym brodzie sta-
nęła ferma i młyn fabryczny wzniesiony przez
Wasiutyńskiego (około 1845 1'). Przy kopa-
niu kanału natrafiono Da znacznej przestrzeni
na kości ludzkie, a następnie woda podmywa-
jąca brzegi kanału odkryła nowe ich war-
stwy; nic znaleziono wszakże żadnych zabyt-
ków, oprócz przez rdzę zniszczonych bełtów
od strzał. Nieopodal jest tak zwany "Suchy
jar", zbiegający do rzeki. W pobliżu rozcią-
ga się w głębokim malowniczym jarze las
zwany Czernij ów. Podanie niesie, że kiedyś
przemieszkiwał tam jakiś watażka, zwany
Kołybuń i zakopał zrabowane skarby; mie-
szkańcy poszukują ich dotąd, ale bez skutku.
O kilka wiorst od lasu, w górę rzeki Siniuchy,
na lewym jej brzegu położona osada Iwanczu-
kowa (Masłów bród) w gub. chersońskiej, na-
leżąca do Fortunat y Wasiutyńskiej, nabyta
przed lat dziesiątkiem od Wołyńskich. Szlak
zwany Gardowym (u ludu Gordiiw Szlach),
idący przez grunta Rosochowatca, wybiega
od Bohopola ku mku Pokotyłowi, idzie dalej
ku płn.-zachodowi na Rohy i N esterowieckie
Karczmy, gdzie się rozdziela ku północy na
\V oroczne, ku zachodowi na Sokołówkę i dalej
ginie rozgałęziając się w drobne odnogi (ob.
Sł. Geog., t. II, str. 488). O 10 w. poniżej
Bohopo]a jest osada Mehyja, przy niej mały
wodospad bohowy narzucony skałami, jak
lud mniema przez dyabłów, i wyspa, na której
była niegdyś stannica Kozaków zaporoskich
i gard dla połowu ryb; idące wałki czumaków
za solą na jeziora krymskie, tu odbierały
glejt od Kozaków i najmowano u nich eskortę
dla zabezpieczenia się od rabunku wałęsają-
cych się Tatarów budżackich. Po śmierci
Szczęsnego Potockiego (1805 r.) klucz hoło-
waniewski, do którego zaliczony Rosocllowa-
te c, przeszedł na schedę syna jego \Vłodzi-
mierza, pułkownika wojsk polskich, zmarłego
z ran w Krakowie 1812 r. Część dóbr jego
sprzedana była w r. 1811 a mianowicie: Poło-
nyste (194 dusz, lasu 65 mr., ziemi 3384 mr.),
Dawidówka (84 dusz, lasu 65 mr., ziemi 1353
Ros
mr.), Tabanowa (111 dusz, lasu 52 mr., ziemi
2253 mr.), Łebedynka (214 dusz, lasu 179 mr.,
ziemi 3874 mr.), Łuszczowa (63 dusz, lasu 79
mr., ziemi 2406 mr.), Orłowa (124 dusz, lasu
97 mr., ziemi 3236 mr.), mko Pokotyłowo (199
dusz, lasu 146 mr., ziemi 4155 mr.), mko Du-
bowa (294 dusz, lasu 42 mr., ziemi 4068 mr.),
razem lasu 725 mr., ziemi 24729 mr. (Wypis
z dawnej mapy klucza podwysockiego). Po
śmierci 'Włodzimierza Potockiego klucz pod-
wysoczański przes.wdł na schcdę syna jego
Stanisława i w 1817 r. powtórnie sprzedano
z tego mjątku: wś Semyduby (267 dusz męz.,
lasu 164 mr., zicmi 348 mr.), Kruteńkie (439
dusz, lasu 500 mr., ziemi 5308 mr.), Olszanka
(243 dusz, lasu 13 mr., ziemi 3505 mr.), Wisz-
niopol (733 dusz, lasu 901 mr., ziemi 7024
mr.), Lewkówka (278 dusz, lasu 77 mr., ziemi
3475 mr.), Rosoehowatee (300 dusz, lasu 212
mr., ziemi 5085 mr.), Kohotówka (286 dusz,
lasu 104 mr., ziemi 3659 mr.), razem (wypis ze
wskazanej mapy) lasu 2001 mr., ziemi 31,537
mr. Rosochowatcc nabył od Potockiego w r.
1821 'romasz Kulesza z zoną swą z domu
Puszkowską za 48,000rs.; po bezpotomnem
jej zejściu połowa wsi drogą procesu przeszła
sukcesyą na Józefa Wasiutyńskiego 1839 r.,
druga zaś połowa przez tegoż została nabytą
od Kuleszy na wspólne imię ElZbiety z Pie-
głowskich (ob. Hołowczyńce) Wasiutyńskich;
zostawili oni synów: Dominika, Maryana, Jó-
zefa, Ludwika, Adama i córkę Rozalią.
\V dziale majątkowwm między nimi uczynio-
nym w 1880 r. Rosochowatec został w po-
siadaniu Dominika, Józefa i Adama Wasiu-
tyńskich. Na1'yan TVasiutyński.
Hosochowatlia, Mohulowka, rzeka, dopływ
rz. Dniepru z prawej strony, uchodzący do
Dniepru między Skwirówką a Rosią.
Hosochowatka 1.) wś, pow. czehryński,
w 3 okr. pol., gm. i par. prawo sł. Ositniażka
(o 3 w.), 073 w. od Czehrynia, ma 112 mk.
i wraz ze wsią Pisarzówką 996 dzies. N alezy
do Zalewskich. 2.) H., wś nad ruczajem Kal-
nibłoto, pow. zwinogródzki, w 2 okr. pol., gm.
Husakowa, odl. 20 w. od Zwinogródki (par.
katol.) a 2 w. od wsi Nowosielicy, ma 690
mk. W 1863 r. było tu 1446 mk. prawosł. i
25 żyd.; 1817 dzies. ziemi użytk. Ccrkiew
Pokrowska, drewniana, na fundamencie mu-
rowanym, wznicsiona w 1860 r., na micjsce
dawnej z 1776 r., uposażona jest 48 dz. zie-
mi. Poprzednio R. zaliczała się do par. w No-
wosielicy. \Vieś otoczona jest bagniskami i
z trudem dostępną jest na wiosnę i w jesieni.
Przed stu laty bagniska te pokryte były la-
sem, pośród którego znajdowało się kilka
chutorów należących do mieszczan mka 01-
chowca. Za wsią, przy drodze z Humania do

Ros
Kalnibłota znajduje się mogiła, w której, po-
dług podań miejscowych, mają być skarby;
przy rozkopywaniu jednak znajdowano tylko
kości ludzkie. R. wchodziła w skład staro-
stwa zwinogródzkiego, obecnie należy do
dóbr pallstwa. J. Krz.
Rosochowaty, niegdyś jezioro słone w po-
wiecie dnieprowskim gub. tauryckiej, na lew.
brzegu limanu dnieprowskiego, na wschód od
Kinburga, w miejscu gdzie dziś wś Prognojsk.
Rosochowski, futor nad rz. Użem, pow.
owrucki.
Hosochy 1.) kol., pow. kaliski, gm. i par.
Brudzew Kaliski, odI. od Kalisza 23 w., ma
7 dm., 75 mk., 96 mr. Wchodziła w skład
dóbr Lipe. 2.) H., wś, pow. wieluński, gm. i
l)ar. Praszka, odl. od 'Vielunia 19 w., 17 dm.,
105 mk. 3.) R., wś, pow. opatowski, gm.
Opatów, par. Ptkanów, odI. od Opatowa 5 w.,
ma 8 dm., 82 mk. W 1827 r. 16 dm., 108 mk.
W 1885 r. fol. R. rozl. mr. 563: gr. Ol'. i ogr.
mr. 415, łąk mr. 6, past. mr. 67, lasu mr. 64,
nicuż. mr. 11; bud. mur. 4, z drzewa 12, las
nieurządzony, wiatrak. W ś R. os. 25, z gr.
mr. 238. W 1508 r. część Rossochy, Koszy-
ce i Bydziny, własność Bydzińskiego, płaciły
poboru 2 grzyw. 6 '/2 gr. W 1578 r. wś Ro-
szochy, w par. Pkanów, własność Alberta
Brzeskiego, miała 5 osad, 3 łany, 3 zagr., 2
komorn., 2 biednych, 1 łan pusty (Pawiński,
łrIałop., 182, 458). 4.) H., wś nad rz. Łydy-
nią, pow. mławski, gm. i par. Stupsk, odI.
o 16 w. od łrIławy, ma 15 dm., 135 mk., 195
mr. gruntu. Br. Ch.
Hosochy 1.) wś włośc. nad jez. t. n., pow.
wilejski, w 3 okr. pol., gm. :Miadziol, okr.
wiejski Niekazieck, o 15 w. od gminy a 58
w. od Wilejki, ma 7 dm., 55 mk. (w 1864 r.
24 dusz rewiz.); należy do dóbr skarbowych
Przegrodzie. 2.) R., Rozsochy, cztery pobli-
skie zaśc. szlach., pow. borysowski, w 2 okr.
pol. łohojskim, gm. Pleszczenice, par. katol.
chotajewicka, razem mają 12 osad; miejsco-
wość wzgórzysta, dość leśna. Ma tu od 1862
r. szlachcic Janowski schedę dziedziczną, roz-
ległą 7 1 / 2 włók. 3.) R., zaśc., pow. ihumeń-
ski, w 2 okr. pol. świsłockim, dawniej wła-
sność ::Moniuszków. Ocecnie mają tu części:
Grekowicz od 1869 r. 6 włók; Górski od 1872
r. 3 włóki; Żegliński od 1858 r. około 4 włók;
Kudzinowie od 1872 r. 9 włók; :Mikuliczowie
od 1867 r. 6 włók; Muraszko od 1857 r. 4
włóki; Cimochowicz od 1875 r. 8 1 /, włók.
4.) H., wś, pow. prużallski, w 1 okr. pol., gm.
Noski, o 12 w. od Prużany. A. Jel.
Hosochy 1.) mylnie R08sosze, mała wioska,
pow. bracławski, okr. pol. i par, Woronowica,
gm. Łuka, przy trakcie poczt. z Niemirowa
do W oronowic, ma wraz z Dubowczykiem 368
mk., 310 dzies. ziemi włośc., 516 dworskiej.
Ros
765
Własność dawniej Tadeusza Zielińskiego, dziś
sukcesorów N owińskiego. 2.) H., uroczysko
pod mkiem Rożyszcze, w pow. hckim. 3.) H.,
mylnie Ras8ochy, wś nad rz. Zerewą, pow.
owrucki, w płd.-zach. stronie Narodycz, nie-
gdyś własność monastyru pieczerskiego w Ki-
jowie, zaliczona do włości unińskiej. 4.) R.,
ob. Rosocha. J. Krz.
Rosochy, potok, wypływa w obrębie gm.
Skwarzawy Nowej, w pow. żółkiewskim, ze
źródeł leśnych, płynie na wschód, tworząc
granicę między Skwarzawą a Mokrotynem,
następnie pr,zez obszar Mokrotyna i wpada.
tutaj do rz. Swini. Długość biegu 6 1 / 2 klm.
Rosochy 1.) al. R08ocha, osada w Kątach,
w pow. brodzkim. 2.) R., leśniczówka koło
Wierzbowa, pow. brzeżański. 3.) H. al. Roz-
sochy, wś, pow. staromiejski, odl. 16 klm. od
sądu pow. w Staremmieście, 14 klm. na płd.-
zachód od urz. poczt. i st. kol. w Chyrowie.
Na płn. leźy Terło, na wschód Libuchowa, na
płd.-wsch. Wołoszynowa, na płd. Tycha, na
zachód Nanowa i Rudawka (dwie ostatnie
w pow. dobromilskim). Wodę z obszaru za-
biera powstający tu pot. Łysówka, który łą-
czy się za obrębem wsi z Borsukami, dopły-
wem Strwiąża. W dolinie potoku są zabudo-
wania wiejskie (515 mt. wzn.). Na granicy
połudn. wznosi się :Magura do 728 mt. Tu się
zbiegają granice R., Wołoszynówki, Tychej i
N anowej. Własn. więk. (Karola Sartiniego)
ma roli Ol'. 28, łąk i ogr. 12, past. 7, lasu 26
mr.; wł. mn. roli or. 658, łąk i ogr. 81, past.
173, lasu 1002 mr. W r. 1880 było 145 dm.,
790 mk. w gminie; 6 rz..kat., 762 gr.-kat., 22
izrael., wszyscy narod. rusińskiej. Par. rz.-
kat. w Chyrowie, gr.-kat. w miejscu, dek.
starosolski, dyec. przemyska. Do par. należy
Libuchowa. We wsi jest cerkiew p. w. Na-
rodzenia Najśw. Maryi P. W spisie dokumen-
tów w Arch. gubern. lwowskiem z 1787 r.
(rkps. Ossol., Nr. 2837) czytamy na str. 69:
"A. 1566. Fel'. secunda post festum Sancti
Bartholomei Apostoli. Samboriae. Facultas
Magnifici Starzechowski, Providis J oanni et
Georgio Scultetis, locandi in rivulo dieto Ro-
soka, superius villae Antiquae Smoża, villam
Rosthoka appellandam, data. In qua, ad Scul-
tetiam, duo lanei agri, et tertius pro Popona-
tu, cum molendino, taberna, torquatili, de cen-
su ac datronibus tertia parte, laboribus subdi-
torum conlluetis, tortis, strennis, conferuntur".
W Rozmaitościach z r. 1834 (str. 215 i 273)
podał K. J. Turowski wiadomość, że we wsi
tej, po większej części przez szlachtę zamie-
szkałej, znajduje się następujący ordynans
hetmana Sieniawskiego z własnoręcznym jego
podpisem. "Adam z Granowa Sieniawski, woj.
bełzki, hetman w. kor. i t. d. Daję ten mój
surowy ordynans do Ichmościów pp. pułko-

766
Ros
wników, oberszterów, rotmistrzów, oberszt-
lejtnantów, poruczników, chor/\żych i innych
namiestników z wojsk J. Kl'. Mości i Rzpltej,
aby za jego pokazaniem wiedzieli, że dobra
Terło, Lubochow i Rosochy tak osobliwej
u mnie chc/\ mieć protekcyi, i nie w inszym
tylko jako moje własne do wszelkiej obrony
(tu wyraz nieczytclny) sobie w ojczyźnie za-
sługiwali i dotychczas zasługują. Gdzie na
sprzeciwiających się tej woli mojej pozwy
wydać kazałem, i sądem moim surowym że
karać będę, deklaruję. Tudzież zakazuję, aby
się żaden tak z chorągwią jako i suplementów
w pomienionych dobrach stawać, noclegów i
popasów odprawować, tacyi i chlebów po-
bocznych wybierać, konstytucyi żadnej pre-
tendować i inszych żadnych agrawacyi czy-
nić nie ważył się pod surowością artykułów
wojskowych, który to ordynans nie na rok
tylko jeden, ale na wszystkie życia mojego
lata trwać będzie powinien. Dan we Lwowie
d. 18 marca 1708 r." W cerkwi jest hako-
wnica, z której niejaki Terlecki miał zabić
wodza Tatarów podczas napadu (Rozmaitości,
1834, str. 215). Lu. Dz.
Rosochy al. Rosocha (Kętrz.), niem. Ros-
soch, posiadłość gburska przyłączona do dóbr
ryc. Lewino, pow. wejherowski. W' 1885 r.
2 dm., 14 mk.
Hosocken, WB, pow. świętosiekierski, st.
poczt. Bladiau; 4 dm., 35 mk., 115 ha.
Rosocki Potok, potok górski, wypływa
w obrębie gm. Tuchli, w pow. stryjskim, ze
źródeł leśnych, u połudn. stóp góry Solag'anu
(949 mt.); płynie na płn.-wschód i ubiegłszy
3 klm. wpada z prawego brzegu do Kobylca,
dopływu Oporu. Ob. Kobylec. Br. G.
Rosocze, potok, powstaje w gm. Jasienów
Górny, pow. kosowski, ze źródeł leBnych,
z pod góry Moralowej (1224 mt.); płynie na
zachód i między domostwami Jasienowa wpa-
da do Czeremoszu Czarnego z lew. brzegu.
Długość biegu 4 klm. Bl'. G.
Rosocze, część Kotówki, pow. husiatyński.
Rosoczyna, dobra, pow. oszmiański, na
początku XVII w. należały do Piotra Cho-
mińskiego. Krzysztof Chomiński w roku 1648
i 1649 przykupił dobra Bohdanowszczyznę
i Gabryałowszczyznę w Oszmiańskiem, nastę-
pnie Konstanty sprzedał dobra te Puzynom,
a kupił Wierzchnię w Oszmiańskiem i Kamień
w Mińskiem (ob. Złota Ks., V, 24).
Rosogity al. R08ogythen, dok. Rosgitten, Re-
sigethen, wś na pols. Warmii, 2 2 /. klm. na
wschód od st. p. Spręcowa, 9 klm. na płn.-
zach. od Wartemborku; 11 dm., 77 mk., 179
ha. R. 1399 odnawia kapituła przywilej wsi
i dodaje 10 włók, dotąd do Spręcowa należą-
cych i przez Prusaków Sclode i Tustir posia-
danych. Jedna włóka wolna do sołtysa, inne
Ros
płacą, po 1/ 2 marki i 2 kury. Tydeman Gize,
kustosz katedralny, i kapituła warmińska na-
dają Polakowi Stefanowi Laskowskiemu 1538
r. wś R. z 10 włókami na prawie chełmiń.
Rosohaczka, góra lesista na obszarze gm.
Zubrzycy, w pow. turczańskim, w Karpatach
wschodnich, w dziale dukielsko - skolskim,
w grzbiecie zwanym }finczolski dział, na płn.
od Zubrzycy, na praw. brzegu Rybnika zu-
brzyckiego. W znies. dochodzi 1044 mt.
Rosohata, szczyt lesisty w Karpatach bu-
kowińskich, w obrębie Szypotu Kameralnego,
pow. i obw. sąd. radowiccki, na płn.-zach. od
wioski Izworu, między potol" Tzworem (od
wsch.) a jego dopływem Bobejką (od zach.).
W znies. dochodzi 1152 mt. Br. G.
Rosohutka, grzbiet górski ze szczytem
753 mt. wys., wznies. na granicy Cienia wy i
Starej wsi, w pow. grybowskim, po nad źró-
dliskami rz. Krużlowej (dopł. Białej Dunajco-
wej). Miejsce znaku triang. Br. G.
Rosolin, wś, pow. liski, nad Czarną, rzeką,
(dopł. Sanu z praw. brzegu), na połudn. stoku
wzgórza Ioklika (676 mt.). Górska wioska,
otoczona lasami, ma drewnianą, cerkiewkę, 23
dm. (2 na obszarze więk. pos.) i 186 mk., 9
rz.-kat., 170 gr.-kat. i 7 izrael. Obszar więk.
pos. (dra TJ. Popławskiego) wynosi 81 roli, 12
łąk, 28 past. i 180 mr. lasu; pos. mn. 259 roli,
26 łąk i 36 mr. past. Wś zajmująca polanę
Bród lasów, graniczy na płn.-zach:z Paniszcze-
wem, ua płn. z Czarną" na płd. z Polaną" na
wschód z lasami pokrywającemi grzbiet Od-
rytu. St. poczt. w Chrewcie (odI. 9'5 klm.).
W. Pol zalicza R. do grupy dawnych osad
wołoskich. Mac.
Rosolisko al. Ros/da, fol. na obszarze Woł-
czuchów, w pow. gródeckim.
Rosoliszki, wś włośc. nad rz. Tsłoczą" pow.
oszmiański, w 4 oh. poL, gm., okr. wiejski i
dobra skarbowe Bakszty, o 10 w. od gminy,
80 w. od Oszmiany a 65 w. od Dziewieniszek,
ma 18 dm., 179 mk. prawo sł. (w spisie z 1864
r. tylko 27 dusz rewiz). Poniżej R. uchodzi
do Tsłoczy od praw. brzegu rzka W ołożynka.
Rosólna z Banią, wś nad pot. Sadzędżaw-
ką (dop!. Bystrzycy), pow. bohorodczański,
przy gościńcu z Bohorodczan do Rożniatowa,
odl. o 10 klm. na płn.-zach. od sądu pow., par.
rz.-kat., urz. poczt. i tel. w Sołotwinie. Gra-
nice; wschod. Chlebówka i Dzwiniacz, połudn.
Kosmacz, zachod. lasy i rz. Łukwa, północna
Chmielówka. R. rozciąga się na płn. od go-
ścińca, Bania na płd., po obu brzegach potoku.
J estto wś podgórska, poprzecinana potokami.
Obszar dworski ról, łąk i past. 100, lasu 1936
mr.; włośc. ról 1061, łąk i ogr. 2390, past.
164, lasu 16 mr., ogółem 5676 mr. W 1857 r.
1626 mk.; w 1880 r. w gminie R. 1252, Bani
699, razem 1951 mk., na obszarze dwor. 116;

Ros
gr.-kat. parafia w mieJSCU, dek. Bohorodcza-
ny, dyec. Stanisławów, cerkiew p. w. św.
Michała, drewniana, metryki ma od 1762 r.
Gr.-kat. 1764, rz.-kat. 65. Szkoła etat. o 1
naucz. Kasa pożycz. z kapit. 2779 zh. Wła-
ściciel pos. więk. Jan bar. Liebig. B. R.
Rosołacz. nazwa domów w Krasnej, pow.
nad worniański.
Hosołowce, wś przy ujściu rzki Ponory
do Ikopoti, pow. starokonstantynowski, par.
Kulczyny, na płn.-zach. od mka Kuźmina;
w 1867 r. 114 dUl. Była tu kaplica kat. par.
Kulczyny. Pod R. regimentarz Samuel Gruja
pobił Tatarów około 1636 r.; w 1648 r. wal-
czy tu ks. J eremi W iszniowiecki z Kozakami.
W zmianki o R. znajduh się w Pamiat. kijew.
Arch. Kom., t. I, cz. 3: 180, 283, 284, 287;
t. IV, cz. 2: 228, 230; Arch. J. Z. R., cz. VI,
t. 1. 291; Kronika Wieliczki, t. IV, 17; Kro-
nika Grabianki, 52.
Hososel'aka, Rossasenka, rzeka w gub. UlO-
hylewskiej, lewy dopływ Dniepru, do które-
go uchodzi pod mkiem RososIlą (w pow. ho-
reckim ).
Hossnn, Rosasna, RossClsna, mko nad Dnie-
prem, przy ujściu do niego rzki Rososenki,
pow. horecki, w 2 akr. pol., o 52 w. od Ho-
rek. }Ia 114 dm. drewnianych (83 należy do
chrześcian a 21 do żydów) i 609 Ulk. (298
męż. i 311 kob.), w tej liczbie 245 prawosł.
i 364 żyd.; cerkiew drewniana, dom modlitwy
żydowski, również drewniany, prom na Dnie-
prze, młyn wodny i folusz. Własność ks. Lu-
bomirskiego, Jako mko występuje od czasu
przyłączenia do Rossyi. W 1812 r. R. zajęły
wojska francuskie; z rozebranych domów wło-
ściańskich ułożono 4 mosty przez Rososenkę
dla przejścia armii ku Moskwie. Napoleon
nie przebywał w mku, lecz zatrzymał się
w namiocie, rozbitym śród lasu, gdzie też
spędził noc z d. 1 na 2 sierpnia: J. Krz.
Rososz, ob. Rossosz.
Rososz al. Rosoz 1.) powstaje w gm. Kesz-
wana, w pow. radowieckim, obw. sąd. solec-
kim; płynie na płd.-wsch., zrasza łąki kesz-
wańskie i sołonieckie, uchodząc w 80łońcu
(pow. suczawski) do Sołońca z lew. brzegu.
Długość biegu 4 1 / 2 klm. Równolegle do R.,
nieco na płd.-zach. płynie pot. Keszwana ze
wsi Keszwany i wpada niedaleko R. do 80-
łońca, także z lewego brzegu. 2.) H. Maly i
Wielki, dwa potoki, wytryskają w obrębie
gm. Mołdawicy Ruskiej, w pow. i obw. sąd.
kimpoluńskim, w zach. części obszaru, pier-
wszy z pod Kruhlej Kiczery , drugi z pod gó-
ry Paskanu (1483 mt.); obydwa płyną na
płn.-wschód jarami leśnemi, obejmując grzbiet
górski Oseredek (1300 mt.) i łączą się na
wysoko 900 mt. pod Czerlenym Przysłopem
w potok, Demakuszą zwany (dopł. Mołdawi-
Ros
767
cy). Długość R. Małego 4 '/2' a R. Wielkieg'o
6 klm, Nad R. Wielkim od wschodu wznosi
się szczyt Tomnatyk (1350 mt.), a nad połą-
czeniem się potoków od płn.-zach. szczyt Tur.
kułowa (1256 mt.). Ob. Rososza. Br. G.
Hososza, przedm. mczka Krasnego, pow.
jampolski.
HOSOSZR al. Rossoch, wólka w obrębie gm.
Ardżela, pow. i obw. sąd. kimpolu{lski, 10
dm., 36 mk. Br. G.
Hososza, szczyt i polana w Karpatach bu-
kowińskich, na granicy Ardżela i Mołdawicy
Ruskiej, w pow. i obw. sąd. kimpoluńskim,
nad źródłami pot. Rososzy Małej. W znies.
dochodzi 1236 mt. Na płd. wznosi się 'Wesz-
narka (1288 mt.) i Redwan (1336 i 1281 mt.).
Rososza Mala, potok powstaje w obrębie
gm. Ardżela w pow. i obw. sąd. kimpoluń.
skim, w lesie z pod góry Rososzy (1236 mt.);
płynie doliną nad którą od płd. rozpościera
się grzbiet górski Jelemska (1088 mt.) a od
płn. potężny grzbiet górski ze szczytem Ser-
giewa (12:31 mt.). Na zachod. kra{lCu wsi
Ardżela wpada do Mołdawicy z lew. brzegu.
Długość biegu 10 klm. Ob. Rososz i Rosysz.
HOSOSZRIlY, wś nad rzką Nowosielicl1J, do-
pływem Łukaszeny, pow. chocimski, par. Cho-
cim, ma cerkiew drewnianą, 117 dm. (w 1869
r.). Własność Kosinuta.
Rososze 1.) R08sosze, fol., pow. kobryński,
w 5 okr. poL, gm. Osownica, 0104 W. od Ko-
brynia. 2.) H., właściwie Rosochy, wś, pow.
rohaczewski, ob. Rasochy. Za czasów Rzpltej
stanowiła ststwo niegrodowe rososzyckie al.
Rosocha, położone w pow. rzeczyckim woj ew.
mińskiego. 'Vedług metryk litewskich po-
wstało w 1582 r. z dawniejszego stBtwa cze-
czerskiego, przez wydzielenie z niego w sku-
tek dekretu bojarów rzeczyckich dwu posia-
dłości: Rososzy i Me:kułowicz (Mierkołowicz),
do których następnie dodano Hłyboczyce i
J ackowszczyznę a Mcrkułowicze oderwano.
Do 1762 r. były te dobra narodowe w posia-
daniu Ujejskich, Judyckich, Tyszkiewiczów,
'Vrocillskich, \Virpszów, Zawiszów, Sołta-
nów, Sapiehów, wreszcie z mocy przywileju
króla Augusta III z d. 29 paźdz. 1762 r. Je-
rzy Wirpsza ustąpił ststwo Michałowi i Elż-
biecie z Pruszanowskich Skorynom, którzy
zeń opłacali kwarty 226 złp. 11 gr. a hyber-
ny 22 złp.
Hososze 1.) W8 nad Udyczem (Hadyczem),
pow. hajsyński, na pograniczu gub. kijow-
skiej, okr. pol. i gm. Teplik, par. Ternówka,
0<11. 40 w. od Hajsyna, 42 w. od Niemirowa,
ma 117 osad, 860 mk., 969 dzies. ziemi wło-
ściań., 908 d wors., 42 cerkiewnej; cerkiew
p. w. św. Krzyża, wzniesiona w 1882 r., ma
1488 parafian. Własność niegdyś Jurjewi-
czów, dziś Lipkowskich. 2.) H., R()8808Ze,

768
Rn
mko u źr6deł rzki Pohanki, dopł. Sobu, pow.
lipowiecki, w 2 okI'. pol., gm. Lipowiec, o 10
w. od Lipowca (par. kat.), ma 222 dusz, 1659
mk. W 1863 r. było tu 1406 mk. prawosł.,
10 kato!. i 40 żyd.; wraz z odległą o 6 w.
Bohdanówką 4340 dzies. Cerkiew drewnia-
na p. w. BW. Dymitra, wzniesiona przez dzie-
dziczkę w 1851 1', na miejsce dawniejszej,
uposażona jest 79 dz. ziemi. Przy końcu ze-
szłego wieku dobra te należały do Antoniego
ks. Czetwertyńskiego, następnie, jako wiano,
otrzymała je wnuczka jego Honorata, 1 mo vo-
to Wróblewska, 2 do Linkiewiczowa. 3.) R. al.
ROS08Z, wś nad rz. Wołkiem, dopł. Bohu, pow.
proskurowski, okr. pol. i par. Felsztyn, gm.
:Malinicze, odl. 13 w. od Proskurowa, ma 125
osad, 920 mk., w tej liczbie 58 jednodworców,
840 dzies. ziemi włośc., 30 cerkiewnej, ziemi
dwors. wraz z W ołkowcami 2405 dz. Cer-
kiew p. w. św. Krzyża, wzniesiona w 1792 r.,
ma 846 parafian. Własność niegdyś Grabiń-
skich, następnie Rościszewskich, dzi,ś Skib-
niewskich. 4.) R., dawna nazwa wsi Zytniki,
w pow. taraszczańskim. 5.) R., las, pow.
uszycki, leży obok lasu Kostanicy. Należał
dawniej do Dejczmanowej, potem do jej córki
Trapszowej, dziś własność włościan. 6.) H.,
ob. Rosochy. Dl'. M.-X. M. O.-J. Krz.
Rososzeilce, wś na lew. brzegu Taśminy,
naprzeciw Subotowa, pow. czehryński, w 1
okI'. pol., gm. Truszowce, par. prawosł. }Iord-
wa (o 6 w.), dawniej Pohorelce, o 7 w. od
Czehrynia, ma 674 mk. W 1863 r. było 840
rok., w 1739 r. 80 osad, w 1808 r. 78 osad i
935 rok. Wś ta wchodziła dawniej w skład
ststwa czehryńskiego, obecnie należy do dóbr
państwa.
Rososzka al. Futorska Rudnia, nad rzeką
Uszą, pow. owrucki, na południe przy wsi
Rosochy, własność monasteru pieczerskiego
w Kijowie.
Hososzki 1.) ROS80szki, wś u źródeł rzki
Udycza, pow. humański, w 1 okr. poL, gm.
Oradówka, o 12 w. od Humania, ma 221 mk.
Podług Pochilewicza w 1863 r. było tu 1126
rok. prawoał., 8 katol., 16 żyd.; 2091 dzies.
ziemi. Cerkiew drewniana p. w. św. Paraske-
wii, wzniesioną została w 1760 r. Wieś nale-
żała do Potockich, następnie N elickich, od
których w 1857 r. kupił Konstanty Chomę-
towski; dziś generałowej :Maryi Nowickiej.
W R. urodził się znany z rzezi humaflskiej
Gonta, który do 1768 r. trzymał dzierżawą
od hr. Potockiego wieś tę oraz Oradówkę.
2.) H., wś nad bezim. ruczajem, płynącym od
Sitko wiec i uchodzącym do Rośki, pow. tara-
8zczański, w 3 okr. poL, gm. Tetyjów (o 6 w.),
074 w. od Taraszczy, ma 386 mk. Podług
Pochilewicza w 1863 r. było tu 734 mk. pra-
wosł. i 49 katol.; 2182 dzies. ziemi, po wię-
Ros
kszej części lasem porosłej. Cerkiew p. w.
Archanioła Michała, drewniana, niewiadomej
erekcyi, uposażona jest 42 dz. ziemi. W koń-
cu zeszłego wieku wraz z Buhajówką należa-
ła do hr. Ostrowskiego, dziś Szostakowskich.
Hososzny al. Rosi8zny, góra w obrębie gm.
Mołdawicy Ruskiej, między rz. Mołdawicą a
j ej dopływem Demakuszą. Od zach. płynie
pot. Prut, wpadający do Demakuszy. 'Vznosi
się 975 mt. npm. Miejsce znaku triang.
Hososzyca al. R08808zyca i R0880szyce, wś
koscielna, domin., okr. domin., leśnictwo i ce-
gielnia, pow. odolanowski (Ostrów), dekan.
ołobocki, o 11 klm. na płn. od Miksztatu, przy
traktach z Ostrowa i z Skalmirzyc do Grabo-
wa i przy ujściu Baryczki do Ołoboczki, par.
i poczta (ROS80scltuetz) w miejscu, st. dr. żel.
w Ostrowie o 15 klm. W r. 1377 Mikołaj,
podkomorzy kaliski, rozgraniczył R. od dóbr
klasztoru ołobockiego; około 1523 r. należała
do Rosowskich-Korabitów i do Piotra W oli c-
kiego; w r. 1579 posiadali tam wspólnie Do-
rota Sieroszewska, Jakub Rosowski, J au i
Stanisław Wysoccy 7 łan. osiadł., 8 zagrodn.,
3 komorn. i 2 rzemieśl.; regestra poborowe
z r. 1618 wykazują jednego tylko dziedzica
Piotra Rosowskiego (Rososki), 7 łan. os., 7
zagr., 1 rzeźnika i młyn o jednem kole. PÓ-
źniej przeszła R. w ręce Wierzbowskich, a
w końcu do Skórzewskich. Kościół p. w. św.
}Iarka istniał tu przed r. 1510; Michał Wierz-
bowski odbudował go z drzewa w r. 1692, a
w miejsce tego wystawił nowy kościół z ce-
gły Paweł Skórzewski, woj. kaliski, częścią
swoim nakładem, częścią z legatu ks. Bogu-
miła Grodeckiego, proboszcza. Pod R. odko-
pano cmentarzysko z popielnicami. Wieś ma
48 dm., 340 mk. (337 kat., 3 prot.) i 361 ha
(311 roli, 33 łąk, lIasu). Domin. ma 15 dm.,
275 mk. i 1009 ha (449 roli, 171 łąk, 207 la-
su); czysty do ch. z ha roli 8'22, łąk 9'40, lasu
1'57 mrk; cegielnia, znaczne torfowiska, chów
bydła i koni; właścicielem je'Bt Piotr Skórzew-
ski. 'V skład okI'. domin. wchodzą: leśnictwo
(4 mk., 1 dm.) i cegielnia (9 mk.); cały okrąg
ma 17 dm., 289 mk. (1 protest.). Parafią, li-
czącą 1570 dusz, składają: Głapiniec, Lato-
wice, }Iaślanka, Psary, I{,ososzyca, Sierosze-
wice i Sieroszewiczki. E. Cal.
Hososzyno, Rozsoszyno, wś nad rzką Ka-
mionką, praw. dopł. Brodni, pow. borysowski,
w 2 okr. pol. łohojskim, gm. Jurewo, grunta
lekkie. Al. Jel.
Rosota, rzka w pow. czehryńskim, ob. 080-
ta. Zwana także Osotianka, Osocianka, przy-
biera potoki: Rohożankę, Skałkę i Skobczenkę.
Hosowa, wś nad rzką Zerdzianką, dopł.
Berezyny, pow. bobrujski, w 2 okr. pol. i gm.
Parycze, ma g osad; miejscowość poleska,
grunta lekkie, łąk dostatek. A. Jel.

Ros
Rosówka, wś nad rz. Trościanic!\, pow.
żytomierski, na pograniczu z pow. radomy-
skim, o 27 w. od mka Czerniachowa. Nad rze-
ką spotyka się labradoryt; grunta składają
się wyłącznie z gnejsu. A. Z. Br.
Hosowo, foL, pow. rzeczycki, w 1870 r.
nadany w nagrodę urzędnikowi Włodzimie-
rzowi Semenowowi, ma około 4'1. włóki.
Rosowski, fol., pow. piński, w 2 okr. pol.
lubieszewskim, gm. Brodnica, tuż przy linii
dr. żel. brzesko-pińskiej. A. Jel.
Rosparka, las należący do dóbr Kuleżów,
pow. wielicki.
Rospitz (niem.), ob. Rozpędziny.
Hosposz 1.) fol. pryw. nad rz. Dzisienką,
pow. dzisieński, w 1 okr. pol., o 27 w. od
Dzisny, 1 dm., 11 mk. 2.) B" fol. pryw.,
pow. dzisieński, w 1 okr. poL, o 14 w. od Dzi-
sny, 1 dm., 5 mk. kat.
Hospuda 1.) al. Jemieliste, jezioro w płn.-
zach. części pow. suwalskiego, na płn. od Fi-
lipowa, ciągnie się wąskim a długim pasem
równolegle od granicy pruskiej, ma brzegi
bezleśne, płaskie, obfituje w sielawy i sieje.
Obszar wynosi 1303 mr., głębokość dochodzi
56 stóp. '\V ypływa z niego rzka Rospuda,
łącząca to jezioro z całym szeregiem drobniej-
szych i prowadząca jego wody do Biebrzy (za
pośrednictwem Netty). 2.) R., nazwa dawa-
na jez. Necko.
Rospuda al. Rowspuda, zwana także u po-
czątku Kamienną, w akcie erekcyi kościoła
w Raczkach (z 1599 r.) Douspuda, rzeka, pra-
wy dopływ Netty. Początek bierze w jezio-
rze t. n., w dobrach Motule, pow. suwalskim.
Biegnie na połudn.-wschód, równolegle z gra-
nicą pruską, pod Filipowem, gdzie nosi nazwę
Filipówki, zwraca się więcej ku południowi,
tworząc dość znaczne łęgi. Przepływając przez
o bszar gm. Wólka, nieopodal Bakałarzewa,
zmienia kierunek na połudn.-wschodni i około
Małych-Rączek wstępuje w granice gm. Dow-
spuda, stanowiąc na pewnej przestrzeni grani-
cę między pow. suwalskim i augustowskim.
Tu porusza młyn wodny. Na przestrzeni mię-
dzy Filipowem a Raczkami służy ona za łącz-
nik dla całego pasa drobnych jezior, jakoto:
Garbaś, Długie, Głębokie, Siekierowo , Sumo-
wo, Okrągłe, Bolesty. Ponizej Raczek Ma-
łych płynie uroczą, doliną, pod osadą Raczka-
mi opłukuje stopy wzgórza, na które m wzno-
si się tamtejszy kościół. Piękuy most dre-
wniany (zbudowany 1844 r.) łączy Raczki
z przeciwległą wsią Rudniki. W dalszym bie-
gu okrąża wspaniałe ruiny pałacu w Dowspu-
dzie. Na przestrzeni dwóch wiorst między
Raczkami a Dowspudą hr. Ludwik Pac w r.
1824 porozmieszczał w rzece 12 progów ka-
miennych, które tworząc tylez wodospadów,
szumem swoim dodawały uroku miejseowości.
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 106.
R08
769
Dziś z nich trzy tylko pozostały. W pobliżu
dowspudzkiego parku liczne nasypy ziemne
wskazują na kierunek, w którym zwrócone
wody Ro, zasilały kanały i stawy ogrodowe.
Odtąd dążąc coraz więcej na wschód, prze-
pływa między Popaśnią i Chodorkami, poru-
szając w tych ostatnich młyn wodny. Pod
wsią Jałowo zasila się z lewego brzegu woda-
mi jeziora t. n., a dążąc ku Augustowu, wpa-
da do jeziora zwanego teź Rospuda al. Necko
nie zaś do Białego jak utrzymuje Narbutt.
Wody tego jeziora uprowadza rzka Hetta do
Biebrzy. Przed ujściem przyjmuje z lew, brze-
gu dopływ Szczebrę. Długość ogólna biegu
R. wynosi do 40 w. Według T. Narbutta
(Pisma his t., Wilno, 1859, str. 263) począw-
szy od Bakałarzewa z biegiem R. ciągnęła.
ię granica właściwej Litwy i ziemi pruskiej.
SIady pierwotnej puszczy pozostały dotąd
w borach bagnistych, które okrywają z małe-
mi przerwami pobrzeża Ro, zwłaszcza od wsi
Chodorków, na długości 10 w., aż do jej uj-
ścia. M. R. Wit.
Hospuda, wś nad jeziorem t. n., pow. su-
walski, gm. Czostków, par. Filipów, odl. od
Suwałk 25 w., ma 4 dm., 25 mk., 102 mr.;
wchodziła w skład dóbr Motule.
ROSIty, zaec. nad rz. Łoszą, pow. ihumeń-
ski, w 1 okr. pol. i par. kat. uździeńskiej, gm.
Puków, ma 6 osad; własność poradziwiłłow-
ska, teraz ks. Wittgenstejna, nalezy do do-
minium Pierewoz. Grunta lekkie, miejscowość
odosobniona, dzika. A. Jel.
Hoss...., ob. Ros....
Hossa, ob. Roś i Rosa.
Hossamuehle, młyn wodny w Rokiciu,
pow. kozielski.
Rossbel'g, 1532 Rosenhel'gk, wś i dobra
ryc., pow. bytomski, par. Bytom. Graniczą
z miastem Bytomiem. W 1861 r. 162 dm.,
1764 mk. (89 ew., 54 zyd.). Obszar dworski
nalezał do dóbr Bytom-Siemianowice i obej-
mował 397 mr. (369 mr. roli). Wś posiada.
kościół filialny, istniejący od XlII w., szkołę
katol., st. dr. zel. górnoszląskiej, 1737 mr.
cbszaru (1590 mI'. roli). Kopalnie rudy żela-
znej.
Hossdorf, 1415 Rosdorjj, 1534 Roskhawitz,
wś i folw., pow. niemodliński, par. ew. i kat,
Niemodlin. W 1842 r. 48 dm., folw., 368 mk.
(130 kat.), szkoła ew., cmentarz, hodowla o-
wiec.
Hossell, w dok. Russen, Reussen, dobra ryc.
i młyn, pow. świętosiekierski, st. pocz. Bruns-
berga; 11 dm., 148 mk., 801 ha. Gniazdo ro-
dziny pruskiej, która otrzymała niezwykły
przywilej co do praw i wolności. W r. 1288
stawił się do w. m. Iaynharda "de Que-
rnarth" syn Junktera (filius Juncteri nobis
dilecti prutheni de Russen) i uzyskał odno-
49

770
Ros
Ros
wienie przywileju ojcu wystawionego, który
był zgubił, Według tego uzyskał następują-
ce warunki i prawa, które w 'Warmii są nie-
zwykłe: 1) prawo odziedziczenia dóbr Rus-
sen i wszystkich przyległości; 2) wolność od
podatków, sam zaś pobiera od swych podda-
nych dziesięciny (decimaciones et fructus de-
cimarum), poddani mają mu służyć w robo-
tach wiejskich, jak to wymaga zwyczaj kra-
jowy; 3) sądownictwo większe i mniejsze na-
lezy się jemu wraz z płynącymi ztąd dochoda-
mi; 4) kruszce i sól w tych dobrach zakon
sobie rezerwuje; 5) do obrony krajowej
z zwykłą bronią powinien się stawić, tak sa-
mo dopomagać w założeniu nowych i repara-
cyi starych "larowni i zamków; 6) na uzna-
nie zwierzchnictwa płaci jednę grzywnę wo-
sku (1 markphund) i jeden fenyg koloński lub
6 elbląskich. Z tego rodu pochodzi szereg lu-
dzi zajmujących często pierwsze dostojeń-
stwa w biskupstwie. Piszą się de Russen
(Ruthenus), Rossen , Reussen. Zniemczeli
szybko. Ad. N.
Bosshof, pow. nissański, folw. dóbr Gru-
nów.
Hossia, potok bukowiński, powstaje W obI'.
gm. Rossańcze, w pow. i obw. suczawskim,
z pod wzgórza Formozy (397 mt.); płynie
łączkami na płd., przepływa stawki bosaniec-
kie i wpada do pot. Hranicy z lew. brzegu,
ubiegłszy do 10 klm. Ob. Roschia. Br. G.
Hossienie , Rossiejnie , urzęd. Rossie11Y ,
żmujdzkie Rosejnej, Rassiajniaj, u kronikarzy
pruskich Rossigen, Ruschigej, a najczęściej Ras-
seyne, mto powiatowe gub. kowieńskiej, nad
rzką Rossianką, połozone pod 55°23' płn. sze-
rokości a 40°45' wsch. dług., odI. jest o 12
mil od Kowna a 26 mil od Wilna. Rzeczka
Rossianka, płynąca z południa na północ,
w zwrocie ku zachodowi tworzy po obu brze-
gach dwa przeciwległe pagórki, na których
jest zabudowane miasto, przedzielone kory-
tem rzeczki na dwie nierówne części. NI'
wyższem wzgórzu znajduje się kościół paraf.
murowany i takiz klasztor ks. dominikanów,
panujący nad całem miastem a tuz przy niem
leży juryzdyka kościelna i mniejsza część
Rossgal'ten 1.) wś, pow. elblqski, st. pocz. miasta. Na nizszem zaś wzgórzu rozpościera
Gronowo, par. kat. Elbląg 1 1 / 2 mili odl.; 100 się druga połowa miasta i ona to stanowi
ha (12 łąk i 40 roli orn.). W 1869 r. 36 mk., większą jego część. Obie połowy złączone są
5 dm.; 1885 r. 6 dm., 7 dym., 40 mk., 1 kat., z sobą mostem, poniżej którego rzeczka two 4
31 ew., 8 żydów. Osada ta zwała się także rzy rozległy staw, dostarczający wody na po-
Jonasdorfer 'Veide. R. 1631 została ona wy- trzeby mieszkańców, zwłaszcza w lecie, kiedy
dzierżawiona Kasparowi Platen na lat 15 za Rossianka wysycha i zaledwie się sączy. Od
90 zł. od włóki, których było 5 i 5 morgów, zachodu rozciąga się rozległa płaszczyzna ku
r. 1647 zaś Izakowi Spiering na 15 lat, także Jurborkowi i granicy pruskiej, zwana Stany,
za 90 zł. od wł. i 1000 zł. zakupnego, 1663 r. stanowiąca dziś pastwisko, na której niegdyś
Aleksandrowi Jungschultz na 12 lat, jeden zbierała się szlachta ks. żmujdzkiego na sej-
rok miał on być wolny, potem miał przez 5 miki, wybierając dwóch (od 1764 r. trzech)
lat płacić 120 mrk. od wł. a przez ostatnie 6 posłów na sejm, i trzech (od 1764 r. czterech)
lat 135 mrk (ob. Der Elbinger Krois von deputatów na trybunał główny. Tamże co rok
Rhode, str. 92). 2.) B., wyb. do Rychem- na św. Michał całe zbrojne rycerstwo żmujdz-
berka należące, pow. gdański nizinny; 1885 kie odbywało popis. Na płaszczyźnie tej, o
r. 4 dm., 39 mk. 3.) H., wś, gmina Krusze, 3/ł mili od R., wznoszą się kopce sypane, zwa-
pow. świecki, 1885 r. 4 dm., 20 mk.; st. pocz. ne Kałnuje (od kałnas-góra), przy dworze
Warlubie. Składa się z 4 posiadłości, z których t. n., a między niemi najwydatniejsza góra
dwie nalezą do Krusz a dwie do Osieka. 4.) H. J . l
'UT l . h h , k . d ' l ' awoJszows Ul. przy wsi Jawojszach. }Iiasto
przy tv a lC nowac , ws, pow. OWI zyns n, d , b d l , t b
t G . k t 'nT l . h I I ' l ' dl porzą Ule za u owane, ma u lCe pros e, ru-
s. mew, par. -a . H a 10 nowy 8 mI l o " k b l t 486 d
256 ha (18 lasu i 117 roli). W 1868 r. 24 owane, o szerny ryne  ' argowy, m.!
bud., 14 dm., 133 mk., 120 kat., 13 ew.; 1885 1.1,52 mk. (5776 męz. l 5736 kob.), w tej
16 d 26 d 143 k 110 k t 33 l1czble 1814 katol., 851 prawosł., 270 ewang"
. ) B m"d K .m., m," P a ".. ew. 8552 zydów i 14 mahometan; podług stanów
k . . d ' o k ' 4 W O l h zyn ' ' 18 w 6 s 8 w 1 ° 2 m b ez d an1l 9 ' P d ow. zaś 678 szlachty, 19 duchown., 33 kupców i
Wl zyns l, a. IV r. u., m., b t l , 9308 ' 585 ł '. .
59 k 16 k t 43 . 1885 10 d 18 o ywa e l, mIeszczan, w oscmn l
m ., a ., ew., r. m." 105 obcokrajowców. W 1857 r. było tu 494
dym., 88 m., 38 kat;, 50 ew. 6,) 8., ogrod dm. (42 murowanych), 8516 mk. (4526 męż.
przed Torumem, załozony d. 1 czxrw, 1554 r., . 3990 k b ) t . l . b . 342 ł 3174
l . ł l . t . d . d S . k l o . , w ej lCZ 10 prawos .,
ea d ' po, ew N eJ s rO t me d .Ol ,o. wl t erC ł zy ( ne b katol. i 5000 żydów. Do miasta należało 1811
WIO ąceJ. azwa a ZlS SIę JUz za ar a o . d ' . 1797 . . . (21 d' 1008 .
Wernicke Besch v. Thorn, 1832, str. 237). 7.) zl d es . I d . l s 6 a 1 z' d zle 1 m 35 l 4 . zles.. 828 s d az .
R ( . ) b R . R d po osa aml, z. saz. orneJ, z.
. mem., o. o.zgw.t l o.zgar y. Kś. Fr. 1235 saż. łąk i 800 dz. pastwisk). W 1876 r.
Rosshaeuschen, wybud. przy mieście miasto miało 10889 mk. (5487 męz. i 5402
Brunsberdze, 1 dm., 3 mk. kob.), w tej liczbie 1296 ka.to!. a 8481 żydów.

Re,
R8.
771
W tymże roku zawarto 58 związków małżeń- chrześcijaństwa. Parafia katol., dek. wieloń-
skich, urodziło się 250 dzieci (9 nieprawych), skiego, ma. 6625 dusz. Filia w Kołnujach,
zmarło 159 osób, przyrost przeto ludności fundacyi Jarudów z 1818 r., i kaplica w O1e-
wynosił +91. W1881 r. dochody miasta wy- jach. Dawniej do par. rossieńskiej należała.
nosiły 24,444 rs. i tyleż wydatki; tak jedne nadto filia w Pomituwiu, przyłączona dziś do
jak i drugie w ostatnich czasach bardzo się par. wielońskiej. Par, prawosławna, dekanatu
powiększyły, podług etatu bowiem na 1857 (błahoczynilI.) kowieńskiego, ma 828 wier-
r. dochody wynosiły 2778 rs. 65 1 / 2 kop., wy- nych (573 męż. i 255 kob.). Cerkiew paraf.
datki zaś 2718 rs. 14 kop. Sklepów i trakter- stoi na miejscu byłego kościoła kś. pijarów.
ni w 1857 r. było 148 (123 obecnie) i 262 Kościół ewangielicki przerobiony został po
rzemieślników: 63 krawców, 5 modniarek, 42 1852 r. z murów niewykończonego kościoła
szewców, 8 stolarzy, 10 cieśli, 12 kowali, 3 ks. karmelitów. Rossienie są, odwieczną, sie-
ślusarzy, 6 złotników i jubilerów, 27 zdunów dzibą, żmujdzką" nazwę której nadali bezwąt-
i kamieniarzy, 3 kominiarzy. 54 piekarzy, 15 pienia Skandynawowie. Oni to bowiem opa-
rzeźników, po 1 rękawiczniku i rymarzu, 2 nowali w IX w. całą krainę leżącą, z prawego
blacharzy, 6 i!zklarzy i 4 zegarmistrzów. Tar- brzegu dolnego Niemna ku morzu, zwan!ł Ru-
gi odbywają się w poniedziałki i czwartki na śnią a zamieszkałą, przez Russów litewskiego
zboże i rozmaite produkty; od 19 marca do 24 plemienia, i z tąd łącznie z Rusnenczykami
czerwca targ w czwartek na konie i bydło i rozchodzili się na podbijanie okolic nie tylko
takiż targ 1 października i 6 stycznia. Handel, żmujdzkich lecz i litewskich oraz słowiań-
zostają,cy prawie wyłącznie w ręku żydów, skich. Z tej krainy podług mniemań niektó-
głównie z Prusami przez Jurborg i Taurogi. rych badaczów wyszedł Ruryk ze swoją dru-
Przemysł fabryczny reprezentowany jest przez żyną" zaproszony przez Słowian północnych
młyn parowy, destylarnia" browar i fabrykę do rządzenia ich ziemią. W dziejach pierwsz8,
wód gazowych. Miasto posiada: kościół para- wzmiankę o R. spotykamy pod 1254 r"
fialny po-dominikański, cerkiew prawosławną w którym Mendog, król Litwy, przyjąwszy
i kapl. na cmentarzu praw., kościół ewangie- chrzest, nadał biskupowi litewskiemu Chry-
licki, 6 domów modlitwy żydowskich. Z władz styanowi, między innemi dobrami, i połowę
rządowych znaj duj 3.1 się w R.: zarząd policyj- R08sień (" Rossegene medietatem", Kodeks
ny powiatowy, sędzia pokoju, zjazd sędziów dypl. Lit. Raczyńskiego, str. 5), a następnie
pokoju, sędzia śledczy, pomocnik (towarzysz) w 1257 r. darował je rycerzom mieczowym
prokuratora, zarząd akcyzny, inspektor po- inflanckim (ib., 12). '\V XIV w. miejsce to
datkowy, dwóch notaryuszów, kasa powiato- zaczęło być pustoszone przez Krzyżaków,
wa, biuro konskrypcyjne, opieka szlachecka, mianowicie w latach 1314, 1322, 1344, 1352,
zarząd miejski, rada opiekuńcza, kancelarya 1357 (pod wodzą, marszałka zakonu Zygfryda
marszałka szlachty, zarząd naczelnika wojen- Dauvcld), 1370, 1376 (pod wodzą w. mistrza
nago powiat., komisya do spraw włościań- Winryka Kniprode) i w 1377 r. W 1390 r.
skich, zarząd pocztowo-telegr. Z zakładów pomiędzy bojarami żmujdzkimi, zawierający-
naukowych są tu: szkoła powiatowa, szkółka mi ugodę z zakonem pruskim w Królewcu,
parafialna i ludowa i pensya 4-klasowa żeń- wymienieni są, deputowani z ziemi (powiatu)
ska; z zakładów dobroczynnych: szpital miej- rossieńskej. Po zaprowadzeniu chrześcijań-
ski, szpital żydowski dla biednych, dom przy- stwa na Zmujdzi zaraz tu założono kościół pa-
tułku dla biednych przy kośc. paraf. Nadto rafialny , przyczem R, musiały otrzymaó
w R. znajdują się; klub miejski, straż ognio- prawo miejskie. Aktem z d. 1 maja 1549
wa, zarząd towarzystwa podtrzymywania ra- r. Zygmunt August przeznaczył R., wra.z
sy koni źmujdzkich, kasa oszczędności banku z innemi dobrami, na oprawę wdowią, królo-
państwa przy miejscowej kasie i towarzystwo wej Barbarze. W 1580 r. król Stefan naka-
zaliczkowo-wkładowe. Przez miasto przecho- zał szlachcie żmujdzkiej zjechać się tegoż ro-
dzi trakt pocztowy z Kowna do Możejek, ze ku do R dla wybierania posłów na sejm war-
st. pocz. między Wederowem a Niemoksztami, szawski. '\V pięć lat później tenże król przy-
o 2ił t /. w. od Niemokszt, oraz wychodzi zwy- wilejem z d. 16 lutego, na prośbę panów
kły trakt na Jurborg do Taurog. Oprócz żmnjdzkich, dozwolił im wykupić R. z wioską
tego z R. wychodzi codziell dylizans do szosy Miniany, będące w zastawie u Pietkiewiczo-
na Kielmy a po otwarciu żeglugi na Niemnie wej, wdowy po Marcinie, cześniku litew., za
chodzi codzień dyliżans i poczta do st. Borek. 12 kop gr. lit., i przeznaczył miasto dla zjaz-
KOBc. par. kato!. murowany, podominikański, dów na sejmiki oraz na sądy ziemskie.i grodz-
p. w. Wniebowzięcia N. M. P., zbudowany kie a także na archiwum dla całej Zmujdzi.
w ]421 r. przez w. ks. lit. Aleksandra,. należy Plac zaś na dom sądowy rozkazał ówczesnemu
do dziewięciu naj dawniej szych na Zmujdzi generalnemu staroście żmujdzkiemu, podcza-
świątyń, wzniesionych po zaprowadzeniu szemu litew. Janowi Kiszce odznaczyć. Skut-

772
80s
R08
kiem tego wykupna całe R. rozdzielone zo- idzy innymi kś. Stanisław Jundziłł, póź-
stały na place obywatelskie. Po ustanowieniu meJszy profesor uniwersytetu wileńskiego),
dla Zmujdzi sl\dów ziemskich, pierwsze roki wykładu nauk oraz wzorowego porządku,
sądowe spraw ziemskich odbyły się w R. iała pierwszeństwo pomiędzy szkołami na
w 1575 r. nazajutrz po Trzech Królach. Skła- Zmujdzi, zanim nie otrzymało nad ni9; prze-
dali ten sąd: Kazimierz Orwid, sędzia, Krzy- wagę gimnazyum w Krożach. Również i wy-
sztof Stankiewicz, podsędek, i Adam Rustej- znanie helweckie miało w R. swój zbór, run-
ko, pisarz. W 1581 r. przeznaczono R. na dowany na wyniosłej górze nad rzkl\ Izliną,
miejsce posiedzeń trybunału żmujdzkiego; po- o 1 w. za miastem od strony Niemokszt,
stanowienie to jednak pozosta;ło bez skutku, w 1601 r. przez Dorotę z Mitkiewiczów Sze-
wkrótce bowiem przyłączono Zmujdź do try- miotową, wdowę po Stanisławie Szemiocie,
bunału litewskiego. Rossienie szczyciły się ciwunie pojurskim, kuchmistrzu lit., bracie
opiek9; i późniejszych królów polskich, jako to rodzonym Melchiora, pierwszego kasztelana
Zygmunta III i Władysława IV. Pierwszy żmujdzkiego. Szemioto:va uposażyła zbór ten
z nieh w 1592 r. ochronił mieszczan od nie- wsiami: Perkuniszki i Zołpinie, we włości wi-
słusznych wymaga dzierżawcy sstwa ros- duklewskiej, oraz Dojnie, w rossieńskiej, ma-
sieńskiego Łukasza Zdana, nakazującego wy- jącemi ogółem 35 włók osiadłych i zapisała
'budować dom na sądy kosztem miasta, drugi mu 200 kop gr. lit. Początkowo przy zborze
zaś w 1643 r. potwierdził czynności rewizo- utrzymywało się aż trzech duchownych,
rów królewskich, którzy w 1620 r. odznaczyli (pierwszym ministrem był Benedykt Kotar-
place oraz uregulowali czynsze z nich na rzecz ski). W 1715 r. już tylko jeden się znaj-
króla, Ssta generalny żmujdzki Jarosz W oł- dował, żyjąc z roli, a w 1754 r. żadnego
łowicz, uważając, że juryzdykcye sądowe ministra nie było, sam zaś zbór afiliowa-
mieszczą się w prywatnych domach, darował ny do kiejdańskiego. Podczas konfederacyi
na ich pomieszczenie własny swój dom; dar barskiej zbór ten został do szczętu zburzony
ten postanowieniem sejmowym z 1641 r. za- przez szlachtę pod przewodnictwem Wojcie-
twierdzony został, w późniejszym jednak cza- cha BiIlewicza. Rossienie, niegdyś miejsce
sic, dla braku funduszów upadł i dziś na tem sądów tak ziemskich jakoteż grodzkich dla
miejscu stoi maneż wojskowy. W 1645 r. Mi- całego księstwa, zostały od 1764 r. głównem
kołaj Stankiewicz-BiIlewicz, ciwun ejragolski miastem pod zględem juryzdykcyi sądowej
i pisarz w. litewski, oraz Adam, ciwun twer- połowy tylko Zmujdzi. Stany bowiem Rzpltej
ski, rodzeni bracia, osadzili przy parafialnym na sejmie koronacyjnym, na prośbę panów,
kościele dominikanów i wznieśli dla nich kla- dla prędszego wymiaru sprawiedliwości usta-
8ztor murowany na wzgórku nad rzką Ros- l}owiły dwie t. zw. repartycye sądowe na
siańką, w mniejszej części miasta, składającej Zmujdzi, w R., do której należało 13 powia-
dawniej sam!j, niemal juryzdykę klasztorną. tów, i w Telszach, do której dołączono 15 po-
Fundacyą tę potwierdzili Władysław IV w wiatów. Przez konstytucyą z 1766 r. dodano
1646 r. a Jan Kazimierz w 1649 r. Domika- Telszom jeszcze dwa powiaty. Akta ziemskie
nie, oprócz juryzdyki, posiadali dawniej fol- rossieńskie, przechowywane obecnie w ccn-
wark Olcie i mieli kapitału 14,865 rs. oraz u- ralnem archiwum w Wilnie, są naj starsze na
trzymywali parafi w mieście. '\V 1720 r. Ja- Zmujdzi, wszakże zaczynają się dopiero od
kub Wiz bor Dowiat, łowczy żmujdzki, ufun- 1575 r. i do 1640 r. pisane są prawie wyłącz-
dował w drugiej części miasta poza groblą nie po słowiańsku, podług zwyczaju przy jęte-
kościół i klasztor ks. karmelitów. Kościół je- go wówczas w całej Litwie. Potem aż do
dnak nie był wykończony i po 1832 r. prze- 16971.". dokumenta były wpisywane do ksiąg
szedł wraz z klasztorem na własność rządu; aktowych po polsku, lecz arynga urzędowa
w 1852 r. oddany zostal ewangielikom, któ- przy ich wprowadzaniu do akt pisała się po
rzy niedokończony kościół przerobili na dom rusku. Od 1697 r. zaś wszystko już w pol-
modlitwy swego wyznania i pracę tę w bo..r- skim języku zapisywano. Skorowidz nazw
dzo prędkim czasie dokonali. Oprócz tego by- geograficznych znajdujących się w 40 księ-
lo w R. kolegium pijarów, fundowane w 1749 gach akt odnoszących sie do XVI w., obej-
r. przez l,udwika Sienickiego h. Bończa i u- mujący w sobie 9742 nomenklatur, w te licz-
posażone przez niego fol warkiem Dukszty pod bie 580 nazw rzek, rzeczek i strumieni, wy-
Wilnem, dla odległości zostającym w dzierża- dał archiwista centralnego archiwum w Wil-
wie u pijarów wileńskich. Pijarzy utrzymy- nie Jan Sprogis p. n. "Geogr. słowar' drewnej
wali w R. szkołę wyższą, która przez komisyą żomajtskoj zemli XVI stoI. (Wilno, 1888).
eduka.cyjną zamienioną została na podwydzia- W 1792 r. d. 20 marca Stanisław August na-
łową o 3 klasach, lecz w późniejszych czasach dał R, przywilej renovationis, którym zape-
podniesiono ją do sześciu klas. Szkoła ta pod wnia mieszczanom dziedzictwo domów i pl a-
względem doboru nauczycieli (wykładał tu ców oraz podległość tylko magistratowi, z a-

R08
ROI
173
pelacyą, do sądów zadwornych. Tymże przy- wznoszą, się niekiedy bardzo strome wzgórza,
wilejem został nadany miastu herb, przedsta- Oddzielnie stojące wzgórza Sl\: Medżiokałnas
wiająoy: rysia w cwał biegącego, z roztwartą i Zwirokałna.s pod Krożami, Jawojszowska. i
paszczą" w polu białem. W aktach miejsco- Kołnujska pod Rossieniami i Jauniska za. Nie-
wych niema śladu, kiedy R. nadane zostało moksztami. Podług pomiarów topograficznych
prawo magdeburskie, podług Buszyńskiego najwyższy punkt w powiecie zna.jduje się
nie wcześniej jednak jak w 1575 r. Po przy- przy Koltynianach (766 st. ang, npm.); dalej
łączeniu do Rossyi R. w 1796 r. zostały idą: Kwasze (639 st.), Szydłów (507 st.) i
mtem powiatowem namiestnictwa wileńskie- Chwejdany (504 st.). We wschodniej części
go, w 1797 gub. litewskiej, w 1802 r. gub. powiatu ciągnie się od Rossień w kierunku ku
wileńskiej a od 1842 r, wcielone zostały zachodowi aż do brzegów Niemna obszerna
jako miasto pow. do gub. kowień!$kiej. W nizina, pokryta błotami. W powiecie znajdu-
1831 r. R. dwukrotnie zajęte były przez je się 56 jezior, lecz wszystkie one są nie-
pow8tańców żmujdzkich, mianowicie d. 26 wielkie. Najważniejsze są: jez. Gasztwinis
marca i 10 kwietnia; zaś d. 6 lipca sto- (u Afanasiewa Gawsztwinia), na północ mka.
czył pod miastem potyczkę oddział korpu- Cytowiany (długie do 5 w., szerokie 1 1 /, w.);
su gen. Giełguda z przemagaja,cemi siłami ros- dalej jez. Parnas w par. ławkowskiej (do 10
syjskiemi. Sstwo grodowe ros8ieńskie podług włók rozI.), łączące się z jez. Łuksztą za po-
spisów podskarbińskich z 1766 r. obejmowało średnictwem rzki Situwy; Gali8 i Apuszys
mto R., oraz wsi: Plingie, Pokopurnie, Płau- (u Afanasiewa Gilja i Opusza pod Cytowia-
ginie i Siliwki, które w tym czasie posiadali nami, oraz Brydwojz i Tytówka tamże; Pro-
Billewiczowie, opłacając kwarty 1359 złp. 18 wirszuIis w par. szydłowskiej, na pograniczu
gr. Do sstwa nalatała puszcza zwana powia- pow. kowieńskiego i szawelskiego; Szawkota
towlł, łącząca się z puszczą Gojżewska" dla i Gomerta pod Szawkotami; jez. Dowsin (u
rozgraniczenia których i zabezpieczenia od Afanasiewa Dowsis) pod Krożami i in. Błota.
wdzierających się przygraniczników na sejmie zajmują 120 w. kw. al. 12500 dzies., t. j, 1/..
1613 r. wyznaczeni oyli oddzielni komisarze. całej powierzchni powiatu. Wielkioh błot nie-
'V miarę zwiększających się nadużyć, pono- ma wcale. Ze znaczniejszych sa,: w pobliżu
wnie wyznaczono komisye dla rozgraniczeuia granicy od Pru8 około st. pocz. Ejcze, na
tych puszcz w latach 1631 i 1638, przyczem wschód od niej błoto Łankesas, zajmujące do
zostawiono do nich wstęp przygranicznikoIl1, 30w.kw., na zac1Jód błoto Wielkie PUnie, ma-
z zastrzeżeniem, aby niewyoinano drzewa to- j/łce do 8 w. kw., na południe zaś błoto Glite
warowego; w 1647 r. wzbroniono wstępu do 6 w. kw. Po nich idą błota Erżwiłkowskie,
do miejsc naznaczonych na łowy królewskie. łączące się z Botockiemi, dalej pod Retowem
Wielkość tych puszcz nie jest wiadoma, po- na pobrzeżu Jury, mające do 5 w. kw. i wkoń-
nieważ są pominięte w opisie puszoz królew- cu Szokornie w par. 8zydłowskiej, łączące się
skich, zrobionym w 1559 r. przez Grzegorza  błotem Tyrule, najznaczniejszem na całej
W ołłowicza, 8stę mścigobowskiego. Bstami Zmujdzi a zalegaja,cem pow. szawelski na kil-
sądowymi rossieńskimi byli: Paweł Narusze- ka mil kw. Rzeki powiatu należą do systemu
wicz (1542), Wencław Mikołajewicz (1547- Niemna. Główne z nich: Jura w zachodniej
1556), Wacław Szemet al. Szemiot h. Łabędź części i Dubis8a we wschodniej części powiatu,
(1575-1581), Krzysztof Szemiot (16-17), Jó- Po nich najważniej8ze są: ::Mitwa (dopływ
zef Chrząstowski h. Kościesza (1674), Ale- Niemna), Szeszuwa (dopływ Jury) z A.nczlł i
bander Jan Mosiewicz (1678), Jerzy Szymon Krożenta (dopływ Dubissy). Pod względem
Billewicz h, Mogiła (1764-67), Aleksan- geognostycznym nieznaczna część powiatu na-
der :Billewicz (1770-75), Mateusz Billewicz leży do formacyi dewońskiej, przeważną zaś
(1783-89). część zajmuje formacya trzeciorzędna. Około
Bossieńs/d powiat zajmuje południowo-zaoho- Kołtynian znajduje się wiele kamieni narzu-
dnią część gub. kowieńskiej i graniczy od towych. Glebę stanowi w części ozarnoziem,
północy z pow. telszewskim i szawelskim, od niespotykany na większych przestrzeniach,
wschodu z pow. kowieńskim, od południa przez za wyjątkiem okolic Rossień, gdzie ciągnie
Niemen z gub. suwalską, od południo-zacho- się na przestrzeni 8 w. od R. do folw. Blin-
du i zachodu z Prusami Wschodniemi. Dłu- strubiszek. Glina idzie od Dubissy przez Gir-
gość powiatu od północy ku południ.owi wy- takole do Rossień, skąd na płd.-zchd ciągnie
nosi do 70, szerokości zaś od wschodu ku za- się do Niemna. Na płn,-zchd od Rossień, po
ohodowi do 120 wiorst. Powierzchnia powia- prawym brzegu Dubissy, około mczek Widu-
tu w zaohodniej ozęśoi przerznięta jest z pół- kle, Niemokizty, Lidowiany, Kielmy, Kroże
nocy ku południowi ciągnącem się przedłuże- i dalej do rz. Wirwinty (w pow. szawel-
niem gór telszewskich. Nad brzegami zwłasz- skim) glebę stanowi piasek z przymieszką
cza rzek, szczególniej zaś nad Jurą, i Dubissą czarnoziemu w większej lub mniejszej ilości.

774
Rn
ROI
Przestrzeń od mka Niemokszty i Xroże w kie- dzinów (44 prawosł.). Pod względem admini-
runku płn.-zach., t. j. w okolicach miasteczek stracyjnym powiat dzieli się na 5 okręgów
Kołtyniany, Woruie, Ławków, Chwałojnie, policyjnych (stanów): Kroże, Szydłowo, Jur-
Retowo, Wewirżany, Płungiany i Sałanty, borg, Szyłele i Retowo; 5 rewirów sądów po-
do granicy pruskiej zajmuje równieź glina, koju: Rossienie, Jurborg, Kielmy, Taurogi i
na powierzchni której znajduje się nie wiele Pojurze; 4 rewiry inkwirentów sądowych:
piaszczystych pagórków, w przeciwieństwie Rossienie, Kroże, Taurogi i Nowemiasto; 5
do okolicy pomiędzy Dubissą a Rossieniami, okręgów zarządu akcyznego: Rossienie, Cy-
gęsto usianej takowemi. Zwierzchni pokład towiany, Taurogi, Kielmy i Nowemiasto; 2
stanowi glina z przymieszką czarnoziemu, na okręgi pok. do spraw włościańskich i w koń-
pograniczu tylko Prus przeważa l)iasek. Pod- cu 5 okręgów konskrypcyjnych. Ludność
łoże stanowi albo piasek zmieszany ze zwirem wiejska podzieloną jest na 20 gmin: kolty...
albo też glina. Gdzie podłoże jest gliniaste, niańska, kielneńska, mańkuńska, szydłowska,
tam gleba urodzajna, gdzie zaś piaszczyste, kro ska, rossieńska, erżwiłkowska, skawdwil-
tam licha, wydająca zaledwo do 4 ziarn. Pia- ska, jurborska, szymkajska (w 1 okr. pok.),
ski nie tworzą nigdzie większych przestrzeni, andrzejewska, botocka, wewirżańska, kon-
lecz znajdują się tylko miejscami około mia- stantynowska, sartynicka, szwekszniańska,
steczek: Grynkiszki, zydłowo, Cytowiany, łabordzewska, pojurska, nowomiejska i tau-
Widukle i Niemokszty. W ogóle grunta są rogowska (w 2 okr. pok.). Gminy te dzielą
żyzne, gdyż zboże nie tylko że wystarcza na się na 99 okręgów wiejskich (starostw) i obej-
miejscowe potrzeby ale stanowi,jeszcze przed- mują 1832 wsi, zaścianków i t. p. Spis urzę-
miot handlu wywozowego. Sredni urodzaj dowy z 1886 r. podaje 2612 wszystkich miej-
wynosi 5-8 ziarn. Z kopalin znajdują się scowości zamieszkałych w pow. rossieńskim.
ślady węgla brunatnego oraz w niektórych Przyczyną, tak znacznej różnicy w cyfrach
miejscowościach bursztyn w niewielkich ka- stanowi zamieszczenie miesteczek, folwarków,
wałkach. Klimat umiarkowany lecz równie dworów i dóbr, należących do właścicieli
niestały jak innych powiatów żmujdzkich a większych posiadłości a niezaliczonych do
to z powodu bliskości morza Bałtyckiego. gmin włościańskich. Do 1864 r. powiat dzielił
:Mrozy dochodzą do -23 0 a ciepło do +26 0 R. się na parafie, których obcjmował 32 całych
w cieniu. Panujące wiatry są: zachodni i po- i 5 w części. Do 1 okr. pol. (Kroże) należały
łudniowy, któremu prawie zawsze towarzy- parafie: kroska, kielmeńska, niemoksztyńska,
szy deszcz; wiatr wschodni panuje w stycz- kołtyniańska i poszylska; do 2 okr. pol. (Szy-
niu i listopadzie. Rzeki zamarzają pod koniec dłowo): szydłowska, cytowiańska, lidowiań-
listopada a puszczają w końcu marca. Ogólna ska, lalska, widuklewska, rossieńska, girta-
przestrzeń powiatu zajmuje 5850 w. kw. al. kolska, część betygolskiej i ejragolskiej; do 3
609,375 dzies. (podług innych danych 5689 okr. pol. (Jurborg): jurborska, gawrańska,
w. kw.), w tej liczbie 11,354 dz. pod sady- taurogowska, erżwiłkowska, botocka, pogro-
bami, 321,875 dz. gr. 01'., 86,146 dz. lasów moncka i część skirstymońskiej; do 4 okr. pol.
(35,901 dz. lasów rządowych), 42,708 dz. za- (Szyłele): szylelska, stulgiewska, odachow-
rośli, 78,750 łąk, 33,020 pastwisk, 12,500 ska, skaudwilska, żwingowska, girdyska, no-
błot, 15,416 nieużytków i dróg i 7604 dz. womiejska i wojnucka; wreszcie do 5 okr.
pod wodami. Podług danych z 1861 r. było pol. (Retowo): retowska, wewirżańska, an-
w powiecie: 36,491 sztuk koni, 59,264 bydła drzejowska, szwekszniańska, teneńska, chwej-
rogatego, 31,433 owiec, 8,909 kóz i 30,446 dańska, oraz części gorzdowskiej i ławko w-
świń. W 1877 r. było w powiecie (oprócz skiej. Pod względem historycznym dzisiej-
mta Rossień) 203,700 mk. (101,560 męż. i szy powiat ros sień ski obejmuje siedem po-
102,140 kob.), w tej liczbie, 5389 prawosł., wiatów byłego ks. żmujdzkiego, t. j. rossień-
516 rozkoln., 154,016 katol., 13,184 ewang. ski, widuklewski, kroski, retowski, pojurski,
i 30,575 żyd.; podług stanów: 171 stanu du- korszewski i szawdowski oraz część ejragol-
chownego, 9878 szlachty, 131 obywateli hon. ski ego i tendziagolskiego. Powiat czyli włość
i kupców, 40,586 mieszczan, 142,101 wło- rossieńska była licznie zamieszkałą przez
ścian, 7684 stanu wojskowego, 3149 cudzo- szlachtę; podług bowiem popisu z 1528 r.
ziemców. W tymże roku zawarto 1585 związ- włość ta stawiła 205 koni zbrojnych. W po-
ków małZeńskich, urodziło się 8203 dzieci wiecie znajdowało się 5 szkół ludowych i 19
(265 nieprawych), zmarło 4930 osób, przy- wiejskich, do których w 1872 r. uczęszczało
rost zatem ludności wynosił 3273 dusz. w ogóle 1083 dzieci (1052 chłopców i 31
W 1860 r. było w powiecie tylko 125,615 dziewcząt). Główne zajęcie mieszkańców sta-
mk., w tej liczbie 101 Białorusinów, 76 Mało- nowi rolnictwo. Przcmysł fabryczny mało
rus6w, 158 Wielkorossyan, 1812 Polaków, rozwinięty. Znajduje się tu: 10 gorzelni, 15
3110 Litwinów (50 prawosł.) i 112,358 Żmuj- browarów piwnych, 2 miodosytnie i 10 dy-

ReI
stylami; dawniej była cukrownia., założona
przez Adolfa Przeciszewskiego we wsi Power-
piany, która jednak po kilkoletniej egzysten-
cyi, dla braku materyału surowego, upadła.
Również nie utrzymała się założona przez te-
goż w dobrach Kroże fabryka płótna. Komo-
ry pograniczne celne znajdują, się w Jurborgu
i Taurogach l-szej klasy a w N owem Mieście
3-ciej klassy, rogatki zaś pograniczne han-
dlowe są: Sartyniki, Degucie, Wowery i Oj-
siany. Z jarmarków znaczniejsze: w Szydło-
wie tygodniowy d. 8 września, wSzyłelach,
Krożach, Bolsiach i Rossieniach. Pod wzglę-
dem kościelnym znajdują, się w powiecie: 3
parafie prawosławne (rossieńska z 828 wier-
nymi, taurogowska z 1687 wiernymi i cyto-
wiańska z 320 wiernymi), jedna par. ewang.-
augsburska (w Taurogach z 12,604 wierny-
mi), 1 par. ewang.-reform. (w Kielmach z 192
wiernymi) i 34 parafii katolickich, należących
do 4 dekanatów: botockiego, retowskieE'0'
szydłowskiego i wielońskiego. Do dekanatu
botockiego należy 12 parafii: Girdyszki, Koł-
tyniany, Szyłele, Poszyle, Stulgie, Niemok-
szty, Odachów, Skawdwile, Botoki, Pogro-
moncie, Gawry, Taurogi; do dek. retowskie-
go 10 par.: Rtów, Chwejdany, Szeksznie,
Nowe Miasto, Zwingie, Andrzejowo, Zygajcie,
'Wewirżany, Tenenie i Woj nuta; do szydłow-
skiego 8 par.: Szydłów, Cytowiany, Kielmy,
Kroże, 'Vidukle, Lale, Lidowiany i Erżwiłek;
wreszcie do dek. wielońskiego należy 4 par.:
Rossienie, Jurburg, Skirstymoń i GirtakoI.
Pod względem komunikacyjnym przecina po-
wiat rossieński z płn.-wschodu na płd.-zachód
trakt bity z Petersburga do Prus, od Szawel
przez Kielmy, Skaudwile i Taurogi, długi
w powiecie na 84 w., ze stacyami: Miłowi-
dów (przedtem Grymza), Carycyn (przedtem
Rombortyszki), Nieskuczna (przedtem Puże) i
Taurogi. Od Taurog wzdłuż granicy pruskiej
idzie droga pocztowa do Jurborga, długa 42
w., ze stacyą, Ejcze (o 22 1 / 2 w. od Jurborga
a 19 1 / 2 od Taurog), która w dalszym cią,gu
dochodzi do Rossień na stacyą, Bardzie, długa
50 w. Dalej od Kowna przez Ejragołę, Ros-
sienie, '\Vidukle i Niemokszty prowadzi droga
do traktu bitego taurogowskiego, przerżną,w-
szy który pod karczmą, Kryżborg, idzie dalej
przez Kołtyniany i W Ol'nie do Telsz. Długa
w powiecie na 70 w., ma stacye: Ejragoła,
Rossienie, Niemokszty i Kołtyniany. W koń-
cu z Taurog prowadzi trakt do Połą,gi, ze sta-
cyami Sartyniki, N owe :Miasto i Szweksznie,
w kierunku lla Gorzdy i Kretyngę (w pow.
telszewskim ), długi w powiecie około 50 w.
Drogi komunikacyjne prowadzą, z Rossień
przez Szydłów, Cytowiany do Szawel; z Koł-
tynian przez Ławków, Retów, Płungiany,
Kretyngę do Połągi; z Retowa do Gorzdj
RI8
775
z Rossień na Ejragołę dQ Kiejdan i do Kowna..
Główne trakty handlowe są,: t. z. ryski z Ros-
sień przez Szydłów, Cytowiany na. SzawIe
do Mitawy; trakt pruski z Rossień do Jur-
borga i trakt bity taurogowski, łączą,cy Tau-
rogi z Mitawą i Rygą. Herb powiatu przed-
sta wia tarczę rozdzieloną, na d wie połowy;
w górnej części mieszczący herb gubernii,
t. j. pomnik w kształcie piramidy, w dolnej
zaś dwa rogi obfitości na krzyż złożone. Mar-
szałkami szlachty pow. rossieńskiego byli:
Micewicz Ignacy (1798-99), Białłozor Win-
centy h. Wieniawa (1805-7), Przeciszewski
Ignacy h. Grzymała (1809-11), Micewicz
Antoni, Przeciszewski Adam h. Grzymała
(1817), I wanowicz lVIichał (1820), Billewicz
Józef h. Mogiła, Zaleski Wincenty h. Lubicz
(1822), Przeciszewski Antoni (1825), Stanie-
wic z Ezechiel h. Leliwa, Billewicz Kacper,
Puzyrewski Stefan, hr. Plater Jerzy, Burzyń-
ski Antoni, Przeciszewski Adolf, ks. Ogiński
Ireneusz, J anczewski Cypryan h. Lubicz
(1850), Buszyński Ignacy, Przeciszewski Hie-
ronim, hr. Plater Adam, Przeciszewski Adolf,
Draszkowski Jan (naznaczony w 1867 r. przez
rząd). Opis powiatu rossieńskiego wydał Ign.
Buszyński (Wilno, 1874). J. Krz.
Hossnitz. wś, pow. rozborski, par. ewang.
lVIittel-Zibelle. Do 1815 r. należała de saskich
Łużyc. W 1842 r. 30 dm., 149 mk. (1 kat.).
Hossogen. ob. Rozogi.
HossokoJnie, wś, pow. trocki, par. Sumi-
liszki, w 1850 r. 80 dz. rozległa, należała do
Turowiczów, Rossochackich, Truchnowskich.
Hossolne, uroczy..,ko, pow. homelski; ce-
gielnia należą,ca do włościan wsi Rudni.
Rossoły, zaśc., pow. wileński, w 4 okr.
pol.. gm. Szumsk, okr. wiejski i dobra (Nabo-
rowskich) Drewianiki, 012 w. od gminy a 39
w. od Wilna, ma 2 dm., 21 mk. kat. (w 1864
r. 3 dusze rewiz.).
Hossossen, wybud. przy wsi Dąbrówo A ,
na prus. ritwie, pow. darkiejmski, st. p. Lau-
ningken, 2 dm., 72 mk.
Hossosz 1.) wieś, pow. nowo-miński, gm.
i par. Cegłów. Nie pomieszczona w ostatnim
spisie urzędowym. W 1827 r. było 7 dm.,
64 mk. 2.) 8" wieś i fol., pow. grójecki, gm.
Czersk, par. Sobików, odl. 16 w. od Grójca,
ma 67 mk. W 1827 r. było 8 dm., 54 mk.
}i'olw. R. w 1885 r. rozl. mr. 909: gr. Ol'.
i ogr. mr, 728, łąk mI'. 36, past. mr. 94, lasu
mr. 27, nieuż. mr. 27; bud. mur. 2, z drzewa
8; płodozmian 7 i 9-polowy. Wieś R. ma 47
mr. 3.) H., kol., pow. wielnński, gm. Naram-
nice, par. Lututów, odI. od Wielunia 12 w.,
ma 21 dm., 180 mk. W 1827 r. 6 dm., 23 mk.
4.) H., wś, folw. i dobra, pow. garwoliński,
gm. i par. Ryki, odI. 40 w. od Garwolina, po-
siada st. dr. żel. nadwiślańskiej (Leopoldów),

776
R88
ROI
stacyę pocztową, dwa. młyny wodne, fabry- par. Marzenin, odl. 6 w. od Łasku, ma 11
kę kafli, pokłady glinki, 58. dm., 497 mk. dm., 70 mk. W 1827 r. było 8 dm., 21 mk.
W 1827 r. było 82 dpt., 455 mk. W 1885 r. Folw. R. al. Wólka Marzeńska, z nomenkl.
folw. R. z nomenkl. Zelazna rozl. mr.1127: Morzanna, rozl. mr. 517: gr. Ol'. i ogr. mr.
gr. or. i ogr. mr. 457, łąk mr. 51, past. mI'. 262, łąk mr. 94, past. mr. 21, lasu mr. 94,
26, lasu mr. 490, odpadki mr. 9, nieuż. mr. w odpadkach mr. 4, nieuz. mr. 42; bud. mur.
94; bud. mur. 1, z drzewa 21; płodozmian 8- 9, z drzewa 13, młyn amerykański, las nieu-
polowy, las nieurządzony. Wieś R. os. 58, rządzony. Wieś R. os. 17, z gr. mr. 75; wś
z gruntem mr. 865; wś Grabów Rykski os. 22, Wola Marzeńska os. 10, z gr. mr. 32. W XVI
z gr. mr. 396; wś Kruków os. 6, z gr. mr.116. w. wś daje dziesięcinę kapitule gnieźnieńskiej
W 1569 wieś R., należąca do starostwa stę- a plebanowi w 'larzeninie tylko kolędę (Ła-
życkiego, miała 23 1 / 2 łan., 20 zagrodników ski, L. B., I, 483). W 1552 r. miała 5 osad
(Pawiński, Małop., 339). W 1664 r. R., i 3 łany wspólnie z Wolą, Dziekczową, (Pa-
wieś królewska w pow. stężyckim, miała wiński, Wielkp., II, 242). Br. Ch.
24 dm., 102 mk.; należała do sstwa Ry- Rossoszka 1.) wś włośc., pow. grójecki,
ki. 5.). B., wś włośc., pow. siedle01d, gmina gm. Ozersk, pąr. Sobików, ma 229 mk., 157
i par. Zeliszew, ma 19 dm., 312 mk., 578 mr. mr. W 1827 r. bylo 12 dm., 82 mk. 2.) H.,
W 1827 r. było 18 dm., 154 mk. 6.) H. al. os. włośc., pow. łowicki, gm. Dąbkowice, ma
Rossosze, os. miejska, dawniej mko, przy źró- 2 dm., 59 mr. włośc.
dłach rzki Zielonej (dopływ Krzny), pow. Rossoszyca, wieś i folw., pow. sieradzki,
bialski, gm. i par. wsch. obrz. Rossosz, odl. gm. Dzierżą,zna Rządowa, par. Rossoszyca, odl.
21 w. na połud. od Biały. Posiada cerkiew od Sieradza w. 14, posiada kościół par. drew-
parafialną, kaplicę katol. na cmentarzu, szko- niany, szkołę początkową, ogólną,. Wieś ma
łę początkową, urząd gminny, 235 dm., 1903 34 dm., 295 mk., folw. 5 dm., 105 mk., 421
mk., 361 osad i 8998 mr, ziemi należącej do mr. (325 mr. roli). R. Poduchowna, os. włośc.
osady. W 1827 r. było 176 dm., 1092 mk. W 1827 r. było 29 dm., 187 mk. W 1579 r.
R. zostawała w XVI w. w ręku Dębickich, własność Jakuba R08zowskiego, Stanisława
którzy założyli tu parafią, wznieśli kościół Wysockiego, Doroty Sierakowskiej, miała 7
(1599 r. Kacper Dębicki z żoną, Maryą Kop- łan, 8 zagr., 3 kom., 2 rzemieśl. (Pawiński,
ciównąfundują,mansyonarzy)izapewnewspół- Wielkp., I, 127). Kościół parafialny p. w.
cześnie uzyskali przywilej miejski dla osady. św. Wawrzyńca istniał tu już w 1416 r. Wieś
W 1624 r. Stanisław Koniecpolski, hetman, od- zamieszkana była jeszcze na początku XVI w.
stępuje dobra R. Mikołajowi Firlejowi, kaszt. przez drobną szlachtę. Do proboszcza nale-
wojnickiemu. Miasto miało wtedy 242 dm. żały trzy łany w trzech różnych polach.
na części dziedzica, kilkanaście na kościel-W 1770 r. Bogumił Pstrokoński, chorąży
nych placach, 3 młyny, 13 palą,cych gorzał- piotrkowski, dziedzic R., wystawił nowy ko-
kę i 2 warzących piwo. Po spaleniu i ra- ściół drewniany, który spłonął w 1781 r.
bunku przez Lisowczyków w 1640 r. Zbi- W 1783 r. wdowa po Pstrokońskim Maksy-
gniew Firlej ponowił dawne przywileje mia- ma ze Szembeków wystawiła nowy kościół
sta w 1645 r. Z kolei przechodziły dobra z drzewa na fundamencie kamiennym. Z po-
z miastem do Rysińskich, Potockich, Osso- wodu szczupłych dochodów parafia bywała
lińskich. Około 1862 r. posiadał miasto i dd- administrowana przez jednego z sąsiednich
bra Jan Skibiczewski. Kościół katol. p. w. plebanów. W 1880 r. było w parafii tylko
św. Stanisława bisk. zniszczony przez pożar 494 dusz, gdy dziś posiada 2,000. Obecnie
około 1861 r. Nabożeństwo odprawiane było kościół odnowiony starannie. Na cmentarzu
potem w kaplicy cmentarnej. W 1861 r. pa- stoi kaplica fundacyi Ign. Pstrokońskiego. R.
rafia R. obejmowała 1009rzym.-kat., 4630 par., dek. sieradzki, 2140 dusz. Br. Ch.
gr.-kat. i 270 izrael. R. gm. obejmuje tylko RossthaJ, dobra, pow. wystrucki, st. p.
samą, osadę R., graniczy z os. Łomazy, ma Georgenburg, 2 dm., 28 mk., 111 ha.
1896 mk., 9750 mr. Sąd gm. okr. II w os. Ross\Vald, ob. Rudolczyce.
Łomazy (o 6 w.), st. poczt. i dr. żel. w Biały Rossy al. Rossy, wś, pow. łukowski, gm.
(o 20 1 / 9 w.). 7.) H., pow. ostrowski, ob. Brze- Prawda, par. Stoczek, ma 13 dm., 102 mk.,
zienko R. 8.) H., wś włośc., pow. ostrołęcki, 490 mr. ziemi. W 1827 r. wieś rząd., 12 dm.,
gm. Czerwin, par. Wąsewo. W 1827 r. wś 83 mk.
prywat., par. Goworowo, 12 dm., 111 mk. Rossya, ruskie Ruś, Rossija, Rossijskaja im-
9.) H., wś włośc. nad rz. Rozogą, pow. ostro- perija, łac. Russia, cesarstwo, największe pań-
łęcki, gm. Nasiadki, par. Kadzidło. W 1827 r. stwo na kuli ziemskiej, obejmuje w swych
wś rząd., 9 dm., 60 mk. Br. Ch. granicach wschodnią, połowę Europy oraz pół-
Bossosza, w XVI w. Rossoscha, wś i folw. nocną i w części środkową Azyą,; rozciąga się
nad rz, Grabią, pow. łaski, gm. Pruszków, od 34 0 40' płn. szer. (na granicy Afganistanu,

108
która zresztą, nie jest dokładnie oznaczoną)
do 78°26' płn. szer. (przylądek półn.-wscho-
dni Czeluskin w Azyi) i od 35°10' wsch. dług.
od Ferro (przy wejściu Warty do królestwa
polskiego około mta Pyzdr) do 207°56' wsch.
dług. (przyłądek wschodni w Azyi). Podług
najnowszych obliczeń rozległość R. wynosi
22,397,460 klm. kw., z czego na R. europejską
z królestwem polskiem i Finlandyą przypada
5,389,628 klm. kw., na namiestnictwo kau-
kazkie 472,666 klm. kw., na kraj zakaspijski
522,500 klm. kw., na Syberyą 12,495,110
klm. kw. i na AZY/ł środkową 3,011,140 klm.
kw. Wpodane liczby nie wchodzi powierzch-
nia m. Kaspijskiego (439,418 klm. kw.) i m.
Aralskiego (66,998 klm. kw.).
Granice. Od północy graniczy R. z m. Lo-
dowatem północnem; od wschodu z oceanem
Wielkim albo Spokojnym; od południa do-
tyka części tegoż oceanu, dalej graniczy z Ko-
rea" Chinami, Karateginem, Bucharyą, Af-
ganistanem, Persyą, Armenią Turecką, m.
Czarnem i Rumunią; od zachodu z Rumunią.
Bukowiną, Galicyą, Prusami, m. Baltyckiem,
Szwecyą i Norwegią,. Największa długość R.
eu ropej skiej wynosi od fj ord u WarIlongera na
pograniczu z Norwegią do południowego wy-
brzeża Krymu 3000 klm., największa szero-
kość zaś od Kalisza do Złotoustja w Uralu
2850 klm. Największa długość całej R. od
f:i ordu Warangera do Astary wynosi 3930 zaś
do gór Thian-Szan na pograniczu chińskiem
4280 klm., największa szerokość zaś od Ka-
lisza przez Moskwę do Petropawłowska w Kam-
czatce 15,285 klm. Mimo tak wielkiej rozle-
głości C/u część całej kuli ziemskiej a zaś lir
część lądu stałego) terytoryum R. przedsta-
wia jednolitą masę, nigdzie niepoprzerywaną
przez obce posiadłości. Przewaga granic mor-
skich nad lądowemi (prawie 2 1 /. do 1) przed-
stawiałaby wielkie korzyści dla Rossyi, gdyby
nie stosunki klimatyczne, nie dozwalające
spożytkować całej prawie północnej granicy
i ograniczające używalność tylko na m. Bal-
tyckie, Czarne i części oceanu Wielkiego.
Znaczenie granic morskich nieznacznie jest
tylko podniesione przez przyległe wyspy,
z których zasługują na wzmiankę wyspy
Alandzkie, Oezel i Dago na m. Baltyckim i Sa-
chalin na oceanie Wielkim. Wyspy leżące na
m. Lodowatem, jak Kałgujew, Nowaja Ziem-
Ia, Nowa Syberya i inne, jako niezaludnione
i nie zdatne do uprawy, nie przedstawiają, ża-
dnych korzyści, podobnie jak przyległe im
części lą,du stałego.
Poloienie i ukształtowanie poziome. Nizina
Rossyj ska albo W schodnio-europ ej ska roz-
ciąga się od morza Lodowatego na półno-
cy do stóp Kaukazu i brzegów morza Czar-
nego na południe, oraz od Uralu na wscho-
Roe
777
dzie do wyżyny Finlaudzkiej, morza Bałty-
ckiego i wschodnich stoków Karpat na wscho
dzie. Między Baltykiem a Karpatami granica
jest niepewną i tu nizina Wschodnio-europej-
zlewa się za pomocą, niziny Polskiej z nizin!\
Niemiecką. Karpaty nie dochodzą do m. Czar-
nego i tutaj znów nizina W schodnio-europej-
ska zlewa się z niziną Wołoską za pomocą
bramy Karpacko-Czarnomorskiej al. Dunaj-
skiej. Wybrzeza oceanu Lodowatego sa, dość
rozczłonkowane, wrzyna się tutaj w ląd mo-
rze Białe i zatoka Czeska, tworzą,ce dwa pół-
wyspy: Koła i Kanin. Ocean Lodowaty z sa-
mej natury jest niedogodny do żeglugi, je-
dnaIde przez długi czas, gdy Rossya była od-
ciętą od innych dogodniejszych mórz, stano-
wił on jedyną drogę zamorską kontynental-
nej Rossyi, szczególniej sze znaczenie miało
tu m. Białe, wdzierające się głęboko na połu-
dnie i przerywające pas bezpłodnych tundr.
W" ybrzeża m. Baltyckiego są, urozmaicone
przcz zatoki: Botnicką" Fińską i Rygską" two-
rząco dość niewyraźne półwyspy: :b'inlandyi,
Estonii i Kurlandyi. Mone Baltyckie łączyło
się niegdyś przez dzisiejsze jeziora Ładogę
i Onegę z m. Białem. Jest ono ze wszystkich
czterech mórz najważniejszem dla Rosyi. Ale
i ono ma wiele niedogodności: posiada wiele
mielizn i skał podwodnych; wyjście na ocean
pozostaje w obcem ręku; woda jego jest bar-
dzo mało słoną, przez co okręty zanurzają się
zbyt głęboko i prędko ulegają gniciu; przy-
tem, wskutek małej słoności, woda Bałtyku
łatwo zamarza, tak że czasem całe morze
a najczęściej zatoka Botnicka pokrywa się lo-
dem. 1Vybrzeza m. Czarnego są jednostaj-
ne i tylko za pośrednictwem bardzo płytkiego
m. Azowskiego, m. Czarne wdziera się nieco
głębiej w ląd ku północo-wschodowi, tworząc
półwysep Krymski al. Taurycki, który zbli-
żając się do przeciwległego półwyspu Ta-
mań, oddziela prawie zupełnie m. Azowskie
od Czarnego (z wyjątkiem wązkiej cieśniny
Kierczeńskiej). Wybrzeża m. Azowskiego, po-
dobnie jak i Czarnego posiadają tylko wogóle
półwyspowe smugi, zwane kosami. W-ysp nie-
ma prawic całkiem. Pomimo tak słabego roz-
woju brzegów" m. Czarne, jako stanowiąco
dalszy ciąg m. Sródziemnego, miało już w sta-
rożytności ważne znaczenie handlowe. Niedo-
godnością, tego morza dla Rossyi jest to, że
wyjście z niego znajduje się w obcych rękach.
Wybrzeża m. Kaspijskiego S3; również jedno-
stajne a przy tern pustynne. Część wybrzeża.
od ujścia Kamy do ujścia Uralu przedstawia
tylko bardzo drobne, wąskie ale liczne smugi
piaszczyste, wchodzą,ce wwodę (bugri). Tylko
wschodnie wybrzeże posiada znaczniejsze roz-
gałęzienie, mianowicie zatoki Miortwyj Kuł.
tuk i Kara-Bogaz, obejmujące półwysep Man-

778
ReI
ROI
giszłak. Morze Kaspijskie, mimo swych nie- bliżu Uralu, doką.d lodowce skandynawskie
dogodności, ma jednak pewne znaczenie dla nie sięgały). Na poludnio od utworów czysto
Rossyi: ułatwia stosunki handlowe i wojenne lodowcowych leży wietrzany looss. Na połu-
z Turanom, północną, Persyą i krajem Zakau- dnie wreszcie od niego leży nadmorski pas
kazkim; miałoby zaś joszcze ważniejsze zna- z najmłodszych trzeciorzędowych osadów, po-
czenie, gdyby zdołano odnowić dawne łoży- w8tałych po cofnięciu się ku południowi ob-
Bko Amu-Daryi, którem rzeka ta wpadała do szerniejszych niegdyś i połączonych ze sobą
m. Kaspijskiego, oraz połączyć kanałem m. mórz Kaspijskiego i Czarnego. Osady te zo-
Kaspijskie z Czarnem wzdłuż północnych stóp stały po części pokryte wietrzanym utworem,
Kaukazu. t. j. lotnym piaskiem.
Granice lądowe niziny Rossyjskiej po wię- Taki gieologiczny charakter niziny Ros-
kszej części też są lliedogodne. 'Wschodnią syjskiej odbija się w jednostajności uksztal-
i południową, granicę stanowią góry (Uralskie towania pionowego. Niejakie urozmaicenie, i to
i Kaukazkie), a choć Ural w pobliżu m. Kas- głównie na głębokich dolinach rzek, przed-
pij skiego znacznie się obniża i nie przedsta- stawiaj ą, dwa, dość poprzerywane pasma
wia orograficznej zapory, to jednak pustyn- wyżynowe (około 200 mt. wysokości, rzad-
ność tych okolic utrudnia komunikacyą. Do- ko wznoszące się ponad 300 mt.), biegnące
godniejsze dla komunikacyi jest obniżenie przez niziny od wschodu na zachód, od pół-
środkowego Uralu, gdzie prócz tego rzeki sy- nocnego Uralu ku Baltykowi i od południo-
stematu Wołgi (Kama) zbliżają się do rzek wcgo Uralu ku Karpatom. Pierwsze z tych
systematu Obi (Tobol); tędy to oddawna od- pasm nosi ogólne miano pasma Uralsko-Bal-
bywały się stosunki wojenne i handlowe z Sy- tyckiego i zllajduje przedłużenie w Pojezierza
beryą. Zachodnia granica jcst po części nie- Pruskim i Pomorskim i t. d.; drugie, zwane
dogodna (Karpaty, mroźny i pustynny prze- Uralsko-Karpackicm, przedłuża się w wyży-
smyk Skandynawski), po części dogodna i naj- nie Polskiej. Oba te pasma łączą się z sobą,
ważniejsza ze wszystkich granic lądowych w dziale wodnym między systematami Dnie-
pod względem wojennym i handlowym (brama pru i Wołgi. To szerokie, wyżynowe połą-
Nadwiślańska między Karpatami a Baltykiem czenie, zajmujące środek niziny Rossyjskiej,
i brama Czarnomorska między Karpatami nosi nazwę wyżyny Centralnej.
a m. Czarnem). Pasmo Uralsko-Baltyckie, obfite w jeziora,
Ukształtowanie poziome R. przedstawia wiel- źródła słone i lasy, składa się z trzech części:
ką rozmaitość, począwszy od wydłużonego na wschodzie ciągnie się wyżyna Szemachow-
grzbietu gór Uralskich, wyniosłego Kaukazu, ska al. Uwały, jako dział wodny między sy-
skał granitowych Finlandyi, aż do najniż- stematem Wołgi z jednej, a Dźwiny Półno-
szych nizin na kuli ziemskiej, które, jak ni- cnej i Peczory z drngiej strony. Dalej na za-
zina uralsko-kaspijska, nieznacznie są wznie- chód wznosi się w okolicach jeziora Ilmen
sione nad poziom morza a częstokroć leżą niżej wyżyna Wałdajska, wznosząca się najwyżej
od niego. Nizina Rossyjska al. Sarmacka jest to pomiędzy rz. Łowatią a Mstą w górze Popo-
kraina złożona z poziomo prawie ułożonych wej do 350 mt.; wyżyna ta na południu zrasta
warstw różnych formacyj, od nastarszych do się z wyżyną Centralną, i stanowi razem z nią
najmłodszych. Najstarsze formacye, granity rozległy, z północy na południe ciągnący się
i gnejsy, leżą głęboko ukryte i tylko w połu- obszar. Jeszcze dalej na zachód, za zagłę-
dniowo-zachodniej części niziny występują. na bieniem jeziora Pejpus i uchodzą,cej do niego
jaw w łożyskach Dniestru, Bohu i Dniepru, rz. 'Wielikiej, ciągnie się wyżyna Nadbalty-
tworząc porogi. Starsze formacye pierwszo- cka, nosząca charakter jeziorny, podobnie jak
rzędne (sylur, dewon) zjawiają się na skrajach, sąsiednie Pojezierze pruskie, i przedstawiają-
mianowicie u stóp Uralu, wzdłuż południo- ca, zwłaszcza w dolinach rzek, bardzo malo-
wych wybrzeży zatoki Fińskiej i jeziora Ła- wnicze krajobrazy (Liwońska Szwajcarya mię-
dogi, oraz na południo-zachodzie w dolinach dzy. Dźwiną a Aa, góry Ponarskie pod Wil-
rook, głównie systematu Dniest:u. Formacya nem i t. d.). Południowa gałęź tej wyżyny
węglowa występuje wąskim pasem wzdłuż ciągnie się po lewej stronie Niemna, jako
Uralu, oraz w środkowej części niziny około dział wodny między tą rzeką a Prypecią,.
Moskwy. Formacya permska zajmuje znaczne Pasmo Uralsko-Karpackie, bezleśne, step 0-
obszary na wschodzie niziny do Uralu. Tryjas we, ale pokryte urodzajnym loessem, zamie-
i jura rozwinięte nieznacznie. Formacye kre- I nionym na powierzchni w czarnoziem, składa
dowa i trzeciorzędowa zajmują, zachodnią i po- się z następujących części: Obszczyj Syrt, bę-
łudniową część niziny. Ponad temi wszyst- dący właściwie rozgałęzieniem Uralu, który
kiemi formacyami w północnej i środkowej między rz. Irgizem i Erusłanem oraz przy
części niziny leżą. utwory lodowcowe skan- ujściu Samary przypiera do Wołgi. Góry
dynawskie (wyjąwszy część wschodnią, w po- Nadwołgskie (do 350 mt.), stanowil\ce prawy,

Re.
Ros
779
wY90ki brzeg Wołgi, rozgałęziają się na pół- jego ku Wołdze nosi nazwę Obszczego Syrtu,
noc do ujścia Oki, a na południe, za zwęże- Try te łańcuchy zbiegają, się z sobą pod 550
niem między Wołgą a Donem, rozszerzaj ą, się płn. szer. u źródeł U f Y , dopł. Białej. U raI
w kształcie trójkątnej wyżyny, której wscho- południowy w stepach środkowo-azyatyckich
dnia krawędź, biegnąca wzdłuż rz. Sarpy, jest zupełnie bezleśny, natomiast pokryty
wraz z południową krawędzi!!; Obszczego Syr- bujnami pastwiskami, w miarę zbliżania się ku
tu stanowi strome wybrzeże dawnego m. Kas- północy pokryty jest wielkiemi lasami liścia-
pijskiego. Dalej, na systemacie Donu, ciągnie stemi. Na północ od źródeł Uf Y aż do źródeł
się wyżyna Dońska, która na północy zlewa Peczory (61 0 płn. szer.) ciągnie się Ural śre-
się z wyżyną Centralną a najwyższe wynio- dni, a z powodu bogactw mineralnych zwany
słości posiada na południu Dońca (Donieckij Kruszcowym (Rudnym). W południowej czę-
Kriaż), bogaty w węgiel kamienny. W doli- ści ulega on znacznemu znizeniu i spłaszczc-
nach Donu i Dońca tworzy ona strome ściany niu (kolej żelazna z Permu do Ekaterynburga,
kredowe, spadające ku rzekom. Vfyżyna przekraczająca tutaj Ural, wznosi się tylko
Ukrainy i Podola w dolinach Dniepru, Bohu do 350 mt.), dalej jednak na północ około
i Dniestru przedstawia skały granitowe; w za- 65 o góry znowu się wznoszą, tak że niektóre
chodniej części powicrzchnia tej wyżyny uroz- szczyty, jak Kondżakowski i Deneżkin maja,
maiconą jest odnogami Karpat. W północnej przeszło po 1600°. Jest on w tej części po-
części, na dziale wodnym między dorzeczem kryty gęstym lasem, od strony europejskiej
Prypeci od północy a Dniestru i Bohu na po- liściastym, od azyatyckiej iglastym. Na pół-
łudniu, wyżyna tajest najwyższą i w tak zw. noc od źródeł Peczory Ural przyjmuje nazwę
górach Awratyńskich, stanowiących dalszy północnego i przedstawia gęsto za sobą idące
ciąg W oroniaków i Gołogór, sięga do 330 mt. grupy wysokich szczytów (ToeU Pos do 1700
Powyższe dwa pasma wyżynowe dzielą, ni- mŁ.), sterczących z tundry. Główny grzbiet
zinę Rossyjską na trzy pasma nizinowe, pa- Uralu nie dochodzi do samego wybrzeża za-
smo północne, które dzieli się na wą,zkie i ma- toki Karskiej, ale za pomocą, bocznej północ-
łe nadbałtyckie i obszerniejsze nad oceanem no-zachodniej gałęzi Pae Choj ciągnie się za
Lodowatern i m. Białem. Pasmo środkowe rz. Karę do cieśniny \Vajgackiej, a po za tą
dzieli się przez wyżynę Centralną na dwie cieśniną, występuje w górach Waj gaczu i No-
błotnise kotliny: Polcsie na zachodzie i ko- wej ZimnE. Na granicy między Uralem śre-
tliny Sredniej Wołgi na wschodzie. Pasmo dnim a północnym, w okolicach źródeł Peczo-
południowe nakoniec albo stepowa nizina Pon- ry, wybiega na zachód pasmo wyżynowe,
to-Kaspijska, dzieli się też na dwie części, zwane U wały albo wyżyną Szemachowską,
zachodnią, żyźniejszą Czarnomorską (Pontyj- prócz tego na północo-zachód niewysokie pa-
ską) i wschodnią, bardziej pustynną Kaspijską. smo wzgórzy Timańskich. Ural jakkolwiek
Na krańcach niziny Rossyjskiej wnoszą się niezbyt wysoki, nosi jednak dość wybitne ce-
góry Uralskie, Kaukazkie, Karpackie (ob. chy linii granicznej między dwoma częściami
Karpaty i Polska) i Finlandzkie. świata. :Mianowicie pod względem klimatycz-
Góry Uralskie, rozgraniczające Europę od nym stanowi on pewną zaporę z jednej strony
Azyi, przedstawiają szerokie pasmo, idące od dla zimnych wiatrów północno-wschodnich,
m. Aralskiego aż pod ocean Północy, długie z drugiej dla ciepłych i wilgotnych południo-
około 2000 w. Dzielą się one na trzy części: Ural wo-zachodnich; dlatego klimat po stronie za-
południowy, średni al. kruszcowy (rudny) chodniej Uralu jest cieplejszy niż po wscho-
i północny, wogulski al. pusty. Ural połu- dniej. Pod względem flory i fa1lllY Ural po-
dniowy rozpoczyna się właściwie między m. siada również graniczne znaczenie, stanowi
Kaspijskiem i AraIskiem, na przesmyku Turk- on mianowicie wschodnią granicę dębu, lipy
meńskim, na północ dawnego łożyska Amu- i drzew owocowych.
Daryi i stepowej wyżyny Ust-Urt (około Góry Kaukaskie pokrywają większą część
200 mt.). Od wyżyny tej ciągnie się na pół- kraju między morzem Czarnem a Kaspijskiem
noc, do zwrotu rz. Ural na zachód, niewiele i ciągną się z północo-zachodu na południo-
od niej wyższy łańcuch wzgórzy pod nazwą wschód długiem na 150 mil pasmem od poł-
gór Mugodżarskich. Na północ od zwrotu wyspu Tamań między m. Czarnem a Azow-
rz. Uralu systemat rozgałęzia się na trzy skiem, do półwyspu Apszeron, wrzynającego
równoległe łańcuchy: wschodni, środkowy się w m. Kaspijskie. Z północy ograniczają
i zachodni. Pierwszy od drugiego jest oddzie- je doliny Tereku i Kubania, z południa doli-
lony doliną górnego Uralu, a drugi od trzc- ny Kury i Rionu; między temi ostatniemi
ciego doliną górnej Białej (dopływ Kamy). Kaukaz łączy się z wyżyną Armenii za pomo-
Ten ostatni, zwany górami Urengajskiemi, cą, gór Tmeretyńskich. Kaukaz stanowi nie-
jest najwyższy (szczyt Tremel u źródeł Białej dostępną skalistą ścianę (szczyty: Elbrus 5600
ma przeszło 1500 mt.). Płaskie odgałęzienie mt., Kazbek 5000 mt.), dzielącą Europę od

780
R08
Roa
Azyi i sięgającą ponad granicę wiecznych czarnomort!kie, do których pośrednio nalei
śniegów, która na południowym wilgotniej- dwie dunajskie: Seret i Prut). Ważniejsze
szym stoku leży niżej, aniżeli na północnym. rzeki stoku północnozachodniego sa,: Niemen,
W ścianie tej znajdują się tylko bardzo nie- Dźwina, Newa (powstająca ze zlewu dwóch
1iczne przejścia; najważniejsze z nich są, dwa: rzek jeziornych: Wytegry-Swir i Łowati-
jedno wzdłuż wybrzeży morza Kaspijt!kiego, Wołchowa), Dwina (Dźwina północna), One-
t. z. droga Derbencka, około starożytnej for- ga, Mezeń i Peczora. Z pomiędzy rzek stoku
tecy Derbentu; drugie przez środek łańcucha, południowo - wschodniego najważniejsze S1\:
sztucznie z wielkim trudem zbudowane, t. z. Wołga, Don, Dniepr i Dniestr. Rzeki wscho-
droga Wojenno-Gruzińska, prowadząca z do. dniej Europy przedstawiają trzy dogodne wa.
liny Tereku koło fortecy Władykaukazu do runki, dzięki którym stały się one nie zmier-
doliny Kury. Góry Kaukazkie obfitują w źró- nie ważnemi dla tej rozległej równiny. Wa-
dła mineralne (na północnym stoku) i źródła ruuki te są: znaczna długość, rozbieżne ki e-
nafty, szczególniej na dwóch krańcach gór: na runki i nieznaczność działów wodnych, która
półwyspach Tamań i Apszeron. dozwalała dawniej przewozić towary z jednej
Góry a właściwie wyżyna Finlandzka zaj- rzeki na drugą, lub nawet przewłóczyć na
muje obszar między oceanem Lodowatym a walcach łodzie z towarami a w końcu umoż-
m. Baltyckiem (zatoka, Botnicką i :Fińską), od liwiła połączenie mórz oblewających Rossyą
przesmyku skandynawskiego do jeziornego europejska, za pomocą, kanałów, wchodzących
zagłębienia, ciągnącego się od zatoki Fińskiej w skład t. z. systematów wodnych. Ogólna dłu-
do m. Białego i stanowiącego dawniej połą- gość kanałów i skanalizowanych rzek wynosi
czenie Bałtyku z m. Białem. Jestto dalszy w R. 6367 klm. Morze Baltyckie łączy się
ciąg wyżyny Skandynawskiej, złożony jak z Kaspijskiem za pomocą systematów wo-
ona z nagich granitów i gnejsów, ale znacz- dny ch: Maryjskiego (1054 w.), Tychwińskie-
nie niższy, w najwyższej bowiem części, na go (807 w.) i Wyszniewołodzkiego (1309 w.).
dziale wodnym między m. Baltyckiem a oce- Morze Białe z Baltyckiem i Kaspijskiem po-
anem Lodowatym, wyżyna ta wznosi się oko- łąc7.'me jest za pomocą systematu ks. Ale-
lo 600 mt. i to tylko na północy, w pobliżu ksandra Wirtemberskiego (do rz. Szeksny,
przesmyku Skandynawskiego, w górach Man- z której systemat Maryjski prowadzi do Bal-
selke, zresztą dosięga zaledwie połowy tej tyku, a Wołga do m. Kaspijskiego). Morze
wysokości. Wyżyna Finlandzka usiana jest Czarne połączone zostało z Baltykiem za po-
olbrzymiemi głazami eratycznemi oraz pokra- mocą kanałów: Berezyńskiego, Ogińskiego i
jana wąskiemi i długiemi dolinami, biegnące- Muchawieckiego (Królewskiego). W ostatnich
mi z północo-zachodu na południo-wschód, czasach dokonano połączenia m. Białego z Ka-
zupełnie równolegle względem siebie. Doliny spijskiem za pomocą systematu, w skład któ-
te napełnione są licznemi jeziorami, które ła,- rego wchodzi kanał Katarzyny a nadto za-
czą się z sobą wodospadami. Wpoprzek tych projektowano budowę kanału, celem połącze-
dolin ciągną się długie wały, zwane asar, bę- nia Donu z Wołgą. Jeziora są bardzo liczne
dące końcowemi morenami dawnych lodow- i w samej R. europejskiej zajmują 152,198
ców. .Wały te ułatwiają komunikacyą w tym klm. kw. przestrzeni. Największą liczbę je-
bezdrożnym kraju. zior posiada Finlandya, gdzie w wielu miej-
Wody. Większa część rzek niziny Rossyj- scowościach przestrzeń zajęta przez wody
skiej wypływa albo z samej wyżyny Wał- przeważa ląd stały. Dalej idzie gub. ołoniec-
dajskiej, stanowiącej ważny hydrograficzny ka (1500 jezior, zajmujących 20,700 klm.
węzeł wschodniej Europy (Wołga, Dniepr, kw.), petersburska, nowogrodzka, pskowska,
Dźwina, Łowat', Newa), albo w jej pobliżu inflancka, witebska. Znaczniejsze z nich: Ła-
(Dźwina północna, Don, Niemen); są. to rzeki doga (największe w Europie), Onega, Wygo-
centralne, z odśrodkowym kierunkiem. Prócz ziero, Siegoziero, Łacze, Biełoziero, Ilmen,
tego z gór granicznych niziny Rossyjskiej Pejpus al. Czudzkic, Pskowslde i w. in. W po-
wypływają rzeki skrajne; są mianowicie dwie łudniowo-wschodnich stepach są nadto liczne
skrajne uralskie: Peczora i Ural; dwie skraj- jeziora słone, z których naj ważniejsze: Ełton
ne kaukazkie: Kubań i Terek; dwie skrajne i Baskunczackie w gub. astrachańskiej. W R.
karpackie: Dniepr i Wisła. Oprócz tego ze azyatyckicj znajdują się dwa największe je-
względu na kierunek głównego działu w6d, ziora na kuli ziemskiej, mianowicie Kaspij-
który przebiega nizinę wschodnio-europejską skie (podług obliczenia pułk. Strelbickiego
w kierunku północno-wschodnim do Uralu 387,486'9 w. kw.) i Azowskie (wedle tegoż
(u źródeł Peczory), można rzeki wschodniej 32,354'4 w. k.). Oprócz tego z jezior R. azya-
Europy podzielić na rzeki stoku północno- tyckiej ważniejsze: Bajkał (30,695 w. kw.),
zachodniego (baltyckie i północne) oraz rzeki Bałkasz (18,116), Isyk-Kul (4501), Chanka
stoku południowo-wschodniego (kaspijskie i (3850), Czały (2960) i in.

Ros
Ros
781
Klimat i flora. R. w skutek swego położe- wana leży między za,tok& Fińską i wyni08ło-
nia geograficznego, zajmując olbrzymią prze- ścią Uralsko-Ałauńską a rozgałęzieniem Kar-
strzeń tak z północy na południe, jako teź pat i wyniosłościa, Karpacko- Uralską. Część
z zachodu na wschód, posiada nader rozmaity zachodnia tej strefy, w skutek sąsiedztwa
klimat, maja,cy przeważnie charakter kont y- Bałtyku i obfitości wód, jest cieplejsza i bar
nentalny, R. europejska, za wyjątkiem pół- dziej wilgotna. Różnice pomiędzy porami 1'0-
nocnej części od 60° szer. płn., leży w pa- ku w strefie tej sa, widoczne. Strefa ciepła
sie umiarkowanym, klimat jej jest jednakże obejmuje wyniosłość Karpacko-Uralska, i ste-
znacznie ostrzejszym od klimatu zachodniej py południowe do m. Czarnego i Kaspijskiego
Europy, a to z powodu znacznego oddalenia oraz gór Kaukazkich i Krymskich. Klimat
od miarkująllCgo wpływu Atlantyku (Golf- strefy tej odznacza się upałem lata i chłodem
sztrem); z ograniczenia na zachodzie i połu- zimy. Strefa gorąca obejmuje południowe
dniu górami, tamującemi wpływ wilgotnych wybrzeża Krymu i kraj zakaukazki. W stre-
wiatrów; z wielkiej przewagi lądowego ob- fie tej zimno jest rzadkiem zjawiskiem. Róż-
szaru R. nad długością linii brzegowej oble- nice klimatyczne między północa, i południem
wających ją mórz, tembardziej że wpływ niziny Rossyjskiej okazują się najlepiej w pa-
tych mórz tamowany jest przez góry (góry sach klimatyczno-roślinnych, które wykazują
Kaukazkie i Krymskie tamują wpływ morza zarazem główne sposoby do życia oraz zajęcie
Czarnego, góry Finlandzkie- Bałtyku) ale ludności. Pod tym względem nizina Rossyj-
także i przez ich zamarzanie. Szczególniej też ska da się podzielić na 7 pasów: 1) Pas lodo-
ocean Północny i m. Białe, pokrywające się waty, obejmujący Nową ZiemIę, wyspę Kał-
w zimie całkowicie lodami, tracą klimatyczny gujew i północne wybrzeża gub. archangiel-
charakter mórz; wszystkie innc morza zamar- skiej, pozbawiony wszelkiej roślinności i zu-
zają przynajmniej po brzegach (Bałtyckie a pełnie niezamieszkały, 2) Pas tundr (bagnisk
nawet Azowskie niekiedy zamarzają całkowi- u spodu wiecznie zamarzniętych), południo-
cie). W końcu wykwity soli na stepach nadka- wą granicę którego stanowią: rz. Usa, Cylma
spijskich, pochłaniające chciwie wilgoć, przy- i południowe wybrzeża zatoki Onegskiej.
czyniają się do zmniejszenia wpływu sąsie- Pas ten składa się z obszernych trzęsawisk
dniego i tak niewielkiego morza. W ogóle (tundr), pokrytych mchem, roślinami jago-
przyjąć trzeba, że klimat niziny Rossyjskiej, dowemi i niskiemi, karłowatemi drzewami.
przy jednakowych szerokościach geograficz- W pasie tym człowiek przebywa stale, pro-
nych, znacznie jest ostrzejszym od klimatu wadzi jednak życie koczownicze. 3) Pas la-
Europy zachodniej i staje się coraz zimniej- sów iglastych i początku uprawy zbóż, do
szym w miarę postępu na wschód, oraz że zachodniej Dźwiny, górnej 'V ołgi i Czusowy.
w zachodniej części R. lato jest zimniejsze a W północnej części tego pasu rośnie owies
zima cieplejsza, w wschodniej zaś lato gorętsze i jęczmień, do których w południowej części
a zima ostrzejsza. Tak np. izoterma + 3 idzie przybywa żyto jar3 i len. 4) Pas lasów li-
przez Petersburg, Nowogród, Niżny Nowo- ściastych, ograniczony na południc biegiem
gród i 'Verchneuralsk; izochimena - 6 przez Prypeci, Desny, Sejmu i prostą linią do Uf y,
Petersburg, Smoleńsk, Kursk i Carycyn. wydaje żyto ozime, pszenicę jarą i konopie.
'Vłasności te klimatyczne wywierają wielki 5.) Pas pszenicy i drzew owocowych, rozcią,-
wpływ na roślinność. Tak np. nad Niemnem ga się do 48° szerokości północnej. Sicją głó-
rosną dęby, buki, jesiony, lubiące klimat bar- wnie pszenicę, proso, tatarkę; oprócz tego
dziej wilgotny; nad Wołgą i Ufą występuje uprawiają buraki cukrowe, tytuń, chmiel i ko-
lipa, której sprzyja klimat suchy. Rośliny nopic. MieszkailCY, z powodu bogactwa past-
wieloletnie, nieznoszą,ce silnych mrozów, le- wisk, zajmują się hodowlą bydła. 6) Pas wi-
piej udają się w zachodniej R., przeciwnie zaś norośli, kukurydzy i arbuzów, obejmuję całą
we wschodnich jej częściach rosliny roczne, południową R. aż do m. Czarnego i Kaukazu;
potrzebujące więcej ciepła letniego. Tak pół- kukurydza udaje się zwłaszcza w części za-
nocna granica drzew owocowych przechodzi chodniej, drzewa morwowe na całej przestrze-
przez Rewel, Riazań i Saratów, podczas gdy ni. Z roślin zbożowych sieją, przeważnie psza-
dynie i arbuzy dojrzewają na brzegach rz. nicę arnautkę. Wino uprawia się głównie
Białej, Sejmu i Desny. Pod względem klima- w Bessarabii, Krymie, przy ujściu Donu i nad
tu R. europejska dzieli się na 4 strefy: zimną, Terekiem. Na polach dojrzewają melony, ar-
umiarkowaną" ciepłą i gorą,cą,. Strefa zimna buzy, morele, brzoskwinie i orzechy tureckie.
leży między oceanem Lodowatym a wynio- Znacznie rozwinięta hodowla bydła, szczegól-
słością Uralsko-Ałauńską i zatoką :Fińską. niej owiec cienkorunych. 7) Pas drzew oli-
Klimat tej strefy, mimo znacznych odcieni, wnych, jedwabiu i trzciny cukrowej, obejmu-
w ogóle odznacza się surowością; wiosna i je- je kraj zakaukaski i południowe wybrzeżlilo
sień zlewają się tu z zimą. Strefa umiarko- Krymu. W południowych krańcach tego pa-

782
R08
su rośnie bawełna, ryż, szafran i inne rośliny
strefy gorącej. Drzewo oliwne znajduje się
przeważnie w zachodniej części kraju zakau-
kaskiego, trzcina zaś cukrowa w południowo-
wschodniej .
Ludność. Podług danych z 1882 r. całe ce-
sarstwo rossyjskie liczy 102,541,696 mk.,
z czego na R. europejBk[1, przypada 77,617,697,
na królestwo polskie 7,083,475, na Finlan-
dyą. 2,060,782, na kraj zakaukazki 6,534.853,
na kraj zakaspijski 650,000, na Syberyą
4,093,535 i na prowincye środkowo-azyatyc-
kie 5,151,354 mk. W liczbie tej nie jest po-
dana ludność .Merwu i sąsiednich okolic przy-
łączonych w ostatnich latach do Rossyi. Obli-
czenie ludności dla uregulowania podatku po-
głównego i powinności wojskowej dokonywa-
ne bywa co 10 do 15 lat a w razach wyjąt-
kowych co 3 - 5 lat. Pierwsze obliczenie
(czyli tak zwana rewizya) ludności R. miało
miejsce z rozkazu Piotra 'V. w 1722 r. i wy-
kazało 14 milionów mieszkaIlCów. Rewizya
z 1742 r. (II) wylmzała 16 mil.; rewizya
z 1762 r. (III) 19 mil.; z 1782 r. (IV) 28 mil.;
z 1796 r. (V) 36 miL; z 1812 r. (VI) 41 mil.:
z 1815 r. (VII) 45 mil.; z 1835 r. (VIII) 60
mil.; z 1851 r. (IX) 68 mil.; z 1858 r. (X)
74 mil. Pod względem liczby mieszkańców
zajmuje R. trzecie miejsce między państwami
kuli ziemskiej i ustępuje tylko cesarstwu
chińskiemu i Anglii wraz z jej koloniami.
Stosunkowo jednak do zajmowanej przestrze-
ni liczba mieszkasców jest bardzo nieznaczną,
wynosi bowiem w całem państwie 220 mk.
na 1 milę kw., w R. europejskiej zaś około
800 mk. na 1 milę kw. Gęstość zaludnienia
na niezmiernym obszarze niziny wschodnio.
europej skiej z przyczyn częścią czysto geo-
graficznych, częścią geograficzno-historycz-
nych, jest dość niejednakowo rozłozoną. Naj-
gęściej zaludnionym (około 2000 mk. na 1 mi-
lę kw.) jest obszar zamknięty linią poprowa-
dzoną od ujścia Newy do ujścia Kamy, stąd
V{ ołgą do ujścia Sarpy, następnie do ujścia
Dunaju i w końcu zachodnią granicą państwa.
'V obszarze tym znów najlepiej zaludniony
jest żyzny pas czarnoziemny i przemysłowe
okolice .Moskwy. Zewnątrz powyzszego wie-
lokąta leży obszar daleko slabiej zaludniony,
szczególniej na stepach nadkaspijskich, gdzie
nieurodzajność gruntu i względy geograficz-
no-historyczne zniżają gęstość zaludnienia do
150 osób na 1 milę, oraz na dalekiej północy
nad oceanem Lodowatym, gdzie z powodu
wiecznie zamarzniętych tundr, gęstość zalu-
dnienia opada do 20 osob na 1 milę kw.
Pod względem pochodzenia ludność R. eu-
ropejskiej przedstawia rozmaitość, jakiej nie
znajdujemy w żadnem innem państwie. Ró-
żnobarwność ta etnograficzna, mogąca mieć
Ro.
niekorzystny wpływ na jedność państwa, traci
zupełnie swe znaczenie, z powodu że główną.
masę ludności, hk pod względem liczby jako
i oświaty, stanowi panujące plemię słowiań-
skie. Do plemienia tego za1iczają się: a) Wiel-
korossyanie (około 40 milion.), rozprzestrze-
nieni w całem państwie i zamieszkujący jedno-
litą masą gubernie środkowe R. europejskiej.
Do Wielkorossyan należą też Kozacy dońscy,
oraz pochodzący od nich: kaukazcy, astra-
chańscy, orenburscy i uralscy, b) Małoros-
syanie (16,370,000), zamieszkują gub. char-
kowską, poltawską, kijowską" podolską" czer-
nihowską i po części wołyńską" kurską i wo-
roneską. Tutaj należą także .Małorossyanie
zamieszkali w gub. lubelskiej, oraz Kozacy
czarnomorscy, kubańscy i azowscy. c) Biało-
rusini (3,600,000), stanowią klasę włościańską.
w tak zw. gub. zachodnich: witebskiej, mohy-
lewskiej, mińskiej, grodzieńskiej i po części
wileńskiej, wołYIlskiej i siedleckiej. d) Polacy
(przeszło 6 milion.), stanowią masę ludności
w królestwie polskiem (oprócz gub. lubelskiej
i siedleckiej) i pogranicznych częściach gub.
grodzieńskiej i wołyńskiej, tudzież przewa-
żną część obywateli ziemskich i mieszczan
w gub. litewskich i białoruskich oraz w gub.
wołyńskiej, podolskiej i kijowskiej. e) Ser-
bowie i Bułgary (150,000), w gub. ekatery-
nosławskiej; w końcu f) Czesi (7790), głó-
wnie w gub. wołyńskiej. Z plemion niesło-
wiańskich zamieszkujących R. najważniejsze
są: 1) Litewsko-łotyskie (3,623,700), zamie-
szkujące od zatoki Rygskiej do Bugu i dzie-
lące się na: Litwinów (1,900,000) w gub.
wileńskiej i sąsiednich powiatach gub. lm-
wieńskiej, grodzeńskiej i pólnocnej części
gub. suwalskiej, Zmujdzinów (623,700) w za-
chodniej części w gub. kowieńskiej, oraz Ło-
tyszów (1,100,000) w guber. kurlandzkiej
i inflaMkiej. 2) Grecy (75,000). 3) Rumuni
(750,000), stanowiący przeważną część ludno-
ści Bessarabii. 4) Inne narody europejskie:
1036 Francuzów, 188 Anglików, 1,000,000
Niemców, 286,000 Szwedów. 5) OrID;iani
(36,000). 6) Cyganie (111,654). 7) Zydzl
(3,000,000). 8) Finowie, zwani przez Ros-
syan Czudami, zamieszkujący niegdyś całą
północną część R. europejskiej od m. Bałtyc-
kiego aż do Uralu. Pod względem geograficz-
nym plemię fińskie dzieli się na 4 grupy:
a) Finów nadbałtyckich, do których zaliczają
się Finowie właściwi albo J<'ino-Karelowie
(1,840,000) w w. ks. finlandzkiem; Karelo-
wie (303,000) w gub. petersburskiej, ołoniec-
kiej, nowogrodzkiej i twerskiej; Estończycy
(775,000) w Estonii i Inflantach i Liwy (2541)
w Kurlandyi. Do Finów nadbałtyckich zali-
czyć można Lapończyków (4000) i Samoje-
dów (4000). h) Drugą grupę stanowilł }'ino-

R08
wie nadwołgscy, rozdzieleni na: Czeremisów
(260,000), między Wiatka, i Wetługą, Mord-
winów (1 milion), mięuzy Surą, }fokszą i Oka"
i Czuwaszów (700,000), między Surą i Oką.
c) Do Finów uralskich zaliczają się Permiacy
(67,000) nad Kamą, Wotiacy (240,500) nad
Wiatką i Zyryanie (85,500) nad Wyczegdą i
Peczorą. d) Do czwartej nares7.cie grupy :I<'i-
nowie zauralscy. Bezpośrednio z :Finami gra-
niczy 9) plemię turecko-tatarskie, rozsiane na
ogromnej przestrzeni. Do plemienia tego za-
liczają się Tatarzy (1,213,000), dzielący się
na kazańskich, asŁrachańskich i krymskich,
zamieszkali wzdłuż Wolgi, poniżej Kamy oraz
na półwyspie krymskim (około 500,000); Ba-
szkiry (750,000), pierwotni mieszkańcy obu
stoków południowego Uralu; Mcszczeryacy
(do 136,500), w gub. ufimskiej i permskiej
i Tepterzy (126,000) w gub. ufimskiej, perm-
skiej, wiackiej i samarskiej i Kirgizi (180,000
w R. europej skiej). 10) Plemie mongolsko-
mandżurskie, przedstawicielamI krórego w R.
europejskiej są Kalmycy (120,000), zamie-
szkujący w gub. astrachańskiej, stawropol-
skiej i ziemi wojska dOllskiego.
Równą, rozmaitość jak pod względem etno-
graficznym przedstawia ludność Rossyi i pod
względem religii. Panującą wiarą zarówno
z prawa jak i z liczby mieszkańców (65 %
ogólnej ludności) jest prawosławna al. greko-
rossyjska. Rozkolnicy rozmaitych sekt sta-
nowią 10 % ludności, wyznawcy kościoła 01'-
miano-gregoryańskiego 1 %, katolicy rzym-
scy 8 %, protestanci 4'/2 %, żydzi 4 %, ma-
chometanie 6 %; pozostałą część stanowią
poganie i rozmaite sekty chrześciallskie. Ko-
ściół prawosławny zostaje pod zarządem świę-
tego Synodu, ustanowionego w 1721 r. przez
Piotra W., rezydującego w Petersburgu i za-
liczającego się do najwyższych włauz pail-
stwowych. Czlonkami synouu są: trzej me.
tropolici: petersburski, moskicwski i kijowski
oraz kilku biskupów i księży świeckich. Głó-
wnym naczelnikiem synodu jest panujący,
którego zastępuje oberprokurator synodu.
Całe państwo w 1881 r. podzielone było na
59 eparchii al. dyecezyi biskupich. "w tymże
roku było 40,569 cerkwi, 37,318 parochów,
7009 dyaków, 620 soborów, 1023 monasty-
rów z 6438 mnichów i 4759 mniszkami i
14,167 kaplic. Duchowieilstwo dzieli się na
świeckie czyli białe i zakonne al. czarne.
Z zakładów duchowno.naukowych znajduje
się w R.: cztery akademie (petersburska, mo-
skiewska, kijowska i kazań ska), 51 semina-
ryów oraz 187 szkół parochialnych. Liczba
osób stanu duchownego u rozkolników wynosi
1500, z której większą połowę stanowią ko-
biety. Kościół rzymsko-katolicki od 1867 r.
zostaje pod zarządem kolegium, rezydującego
R08
783
w Petersburgu, prezesem którego jest arcy-
biskup mohylewski. Oprócz 7 dyecezyi kró-
lestwa polskiego (warszawskiej, kalisko-ku-
jawskiej, kieleckicj, lubelskiej, płockiej, san-
domierskiej i sejneńskiej), znajduje się w R,
5 dyecezyi, mianowicie: mohylewska (zara-
zem metropolia), wileilska, tels7.ewi!ka albo
żmujdzka, łucko-żytomierska i tyraspolska.
W ogóle w 12 dyecezyach znajduje się 2651
parafii, podzielonych na 201 dekanatów, 3481
kościołów, 2086 kaplic i 65 klasztorów (35
męskich i BO żCl1skich). W każdej dyecezyi
znajduje się seminaryum duchowne, w Pe-
tersburgu zaś akademia. Kościół ormiańsko-
gregoryailski pozostaje pod zarządem patryar-
chy al. katolikosa, rezydującego w Eczmiade-
nie, oraz 6 arcybiskupów: erywańskiego, Bzyr-
wańskiego, georgijskiego, Karabagh, astra-
clJa11skiego i nachiczewańsko-bessarabskiego.
KościółlutCl'ailski w Finlandyi stoi pod za-
rządem trzech biskupów: aboskiego, borgo-
skiego i kuopioskiego, w pozostałych zaś czę-
ściach R. sprawami kościoła kieruje general-
ny konsystorz w Petersburgu a w królestwie
polsl,iem konsystorze ew.-augsburski i ew.-
reformowany w 'Varszawie. Pod względem
administracyjnym kościoły ew.-augsburskie
w R. podzielone Sq na 8 okręgów konsystor-
skich: petersburski (obejmujący 20 gubernii
R. europejskiej), moskiewski (27 gub. R. eu-
ropejskiej i R. azyatycką), kurlandzki, in-
flancki, rygski, rewelski i oeselski. Do kształ-
cenia duchownych ewangielickich istnieją fa-
kultety tcologiczne w Dorpacie i Helsingfor-
sie. Reformowani znajdują się przeważnie
w gub. wileńskiej, grodzieilskiej, prowin0yach
nadbaltyckich, królestwie polakiem, w Peters-
burgu, Moskwie i Archangielsku. Hernlmci
przebywają głównie w Inflantach i w Sarep-
cie; menonici IJomiędzy kolonistami w gub.
tauryckiej (okolo 15,000) oraz w królestwie
polskiem (do 2000). Dla wykształcenia du-
chowieIlstwa żydowskiego istnieh (od 1847
r.) utrzymywanI) ,kosztem rządu szkoły rabi-
nów w Wilnie i Zytomierzu, a nadto szkoły
nizszc w Odessie, Kiszyniewie, 'V innicy, St.
Konstantynowie i I{erdyczowie. Prezesem ra-
dy kościclncj machometańskiej jest mufty
orenburski.
Ustr'ii} społeczny. 'V ;i,adnym innym kraju
Europy ludność wiejf;ka nie stanowi takiej
liczcbnej przewagi jak w R., gdzie tworzy
właściwe jądro narodu. Do niedawna ta masa
ludności żyła pod jarzmem poddaństwa, z któ-
rego wyzwoloną została przcz ukaz z d. 3
marca (11:) lutego) 1861 r. Poprzednio rozró-
żniano trzy klasy włościan: 1) włościanie wol-
ni, koloniści itp.; 2) włościanie zostający pod
bezpośrednim zarządem państwf!, mianowicie
jednodworcy, koloniści wojskowi, włościanie

784
Ros
koronni, górnicy i fabryczni oraz osiedJeni
w Syberyi; 3) poddani, dzielący się na wło-
ścian familii cesarskiej (apanażów) i włościan
szlacheckich. Włościanie wolni, utworzeni u-
kazem cesarza Aleksandra I z 1830 r., mieli
częścią własne majątki, częścią dzierżawy,
mogli nabywać oraz sprzedawać własność
ziemską oraz przechodzió do innych stanów.
Koloniści, zarówno osiedleni przez właścicieli
ziemskich jak i przez rząd, używali swobody
religijnej, byli wolni od służby publicznej i
wojskowej, oraz przez pewien czas nie płacili
podatków. Z pomiędzy włościan zostających
pod bezpośrednim zarządem korony zasługują
zwłaszcza na uwagę jednodworcy, powstali
częścią ze szlachty zagonowej w guberniach
składających niegdyś Rzplitą, oraz ze zubo-
żałej szlachty rossyjskiej, częścią z potomków
żołnierzy, obdarzonych ziemią za zasługi. Do
1845 r. jednodworcy tworzyli rodzaj szlachty,
mającej prawo nabywania ziemi z poddanymi,
lecz tylko od właścicieli swego stanu, wy-
bierania rekrutów itd. Ukazem z 1845 r. zali-
czeni zostali do stanu włościańskiego i podług
rewizyi z 1858 r. liczyli 1,366,000 głów płci
męz. (do 2,700,000 wraz z kobietami). Pod-
daństwo włościan, zaprowadzone w 1592 r.
za czasów regencyi bojara Godunowa, zostało
ściślej określone ukazem tegoż z d. 21 listo-
pada 1601 r., obostrzone za Piotra W. i roz-
szerzone na :Małorossyą przez Katarzynę II.
Dopiero Aleksander I w celu polepszenia losu
włościan ukazem z d. 4 marca (20 lutego)
1803 r. utworzył klasę włościan wolnych.
Krok dalej postąpił Mikołaj I, dozwoliwszy
ukazem 14 kwietnia 1842 r. zawierać wło-
ścianom kontrakty ze swymi panami, oraz u-
kazem 2 grudnia 1847 r. nabywać gminom
wiejskim wystawione na sprzedaż z powodu
obdłużenia majątki szlacheckie. Wszystkie te
środki niedoprowadziły do celu i dopiero ma-
nifestem cesarza Aleksandra Il z d. 2 grudnia
(20 listopada) 1857 r. rozpoczętą została wie-
kopomna reforma, wyzwalająca chłopa ruskie-
go z jarzma poddaństwa, ukończona manife-
stem z d. 3 marca (19 lutego) 1861 r.
Stan miejski miał nadane pierwsze prawo
przez ukaz Piotra "\V. z d. 6 stycznia 1721 r.
Właściwe urządzenie miast nastąpiło przez
statut Katarzyny II z d. 5 maja (24 kwie-
tnia) 1785 r., zmodyfikowany za panowania
Aleksandra II. Na czele rady miejskiej (du-
my), złożonej z 6 a najmniej z 3 członków,
wybieranych przez gminę na trzyletni peryod,
stoi również na trzy lata wybierany bur-
mistrz (gołowa). Do każdej rady miejskiej
dodany jest z urzędu sekretarz, podobnież i
do magistratu miejskiego, załatwiającego spra-
wy miejskie, policyjne i handlowe, i złożone-
go z dwu przewodniczą.cych i 4 asesorów.
R08
Pierwszą osobą po burmistrzu jest komisarz
policyjny (czastnyj pristaw), których w wię-
kszych miastach jest kilku, podlegających
gubernatorowi cywilnemu. W miastach gu-
bernialnych znajduje się policmajster (w obu
stolicach oberpolicmajster), stojący bezpośre-
dnio pod ministrem spraw wewnętrznych.
Miasta w gub. nadbałtyckich mają oddzielne
urządzenia. Ludność miejska dzieli się na 6
klas: 1) właścicieli domów, 2) kupców gildyj-
nych, 3) kupców obcych, 4) mieszczan hono-
rowych, 5) mieszczan właściwych i tak zw.
raznoczyncow, t. j. niższych urzędników, ar-
tystów, literatów, nauczycieli prywatnych
itd., i nakoniec 6) rzemieślników cechowych.
Szlachta rossyjska utraciła dawne swe pra-
wa i znaczenie za Piotra W., który zniósł go-
dnoŚĆ bojarską i przez ukaz z d. 2 lutego (24
stycznia) 1772 r. utworzył szlachtę z zasługi
(urzędniczą). Podług tego ukazu wszyscy
znajdujący się tak w służbie cywilnej jak i
wojskowej podzieleni zostali na 14 klas, z któ-
rych 8 pierwszych nadawało szlachectwo
dziedziczne, 6 zaś ostatnich osobiste. Szlachta
rossyjska majątkiem i osobistemi przywileja-
mi zajmowała pierwsze miejsce między szlach-
tą innych krajów. Przed wyzwoleniem wło-
ścian przeszło połowa ziemi uprawnej stano-
wiła własność szlachty. Były familie (jak
Szercmetiewych, Strogonowych, Demidowych)
posiadające po 50-100,000 poddanych. Mi-
mo to jednak szlachta rossyjska nie tworzyła
potężnej arystokracyi i wpływ jej na rządy
kraju oraz na sposób myślenia, uczucia i cha-
rakter mas narodu był bardzo małym. Wo-
góle szlachta rosyjska dzieli się na trzy kla-
sy: 1) ksiąząt, hrabiów, baronów i szlachtę
dawną, zapisaną do ksiąg aksamitnych (bar-
chatnych) z 1682 r.: 2) tych którzy otrzymali
tytuł szlachecki wskutek szczególnej łaski
monarszej i 3) szlachtę z zasługi, urzędniczą.
Ks. Dołgorukow wylicza około 220,000 rodzin
szlacheckich w R.
Rolnictwo. Główne źródło bogactwa narodo-
wego w R. stanowi rolnictwo, stojące jeszcze
na niskim stopniu, a to z powodu braku odpo-
wiednich sił roboczych, trudnego zbytu, u-
miarkowanych potrzeb mieszkańców, oraz
wpływu dawnych stosunków społecznych, do
czego w guberniach wielkorossyj skich przy.
łącza się wspólne użytkowanie z roli. Podług
nowszych danych w R. europejskiej z ogólne-
go obszaru (492,687,000 dzies.) przypada na
grunta orne 79,518,000 dzies., więc zaledwo
16'14%. Z powodu obszaru, zajmowanego
przez R., oraz rozmaitych warunków klima-
tycznych, grunt pod względem przemysłu rol-
niczego da się podzielić na trzy stopnie: 1)
zupełnie nie zdolne do uprawy okolice podbie-
gunO'\'iej 2) grunt zdolny do uprawy lecz ma-

Ros
ło urodzajny posiadają gubernie: petersbur-
ska, nowogorodzka, permska, wiacka i Fin-
landya, oraz po części gub. saratowska, tau-
rycka i niektóre okolice Kaukazu; 3) grunt
urodzajny posiada większość gub. środko-
wych. Najbardziej urodzajne są gnb. ka-
zańska, niżegorodzka, penzeńska, tambowska,
kurska, charkowska, tak zwana Małorossya
z Ukrainą, oraz niektóre części Kaukazu. O-
kolice nad Wołga, ijej dopływami wydają naj-
większą, ilość zboża. Nadmiar zboża pozosta-
j ą,cy po ilości zużytej na wewnętrzne potrze-
by, przerabiają na spirytus lub też wywożą
zagranicę. Z rodzajów zboża sieją przeważnie
żyto, pszenicę w gub. środkowych i południo-
wych, kukurydzę i proso w gub. tauryckiej
i nad Terekiem, ryż w kraju zakaukazkim,
jęczmień na całym obszarze R. europejskiej
aż pod ocean lodowaty, owies głównie na po-
trzeby wewnętrzne, tatarkę, groch i inne ro-
śliny strączkowe, głównie w gub. środko-
wych; kartofle mało są, jeszcze rozpowszech-
nione, zwłaszcza w gub. wielkorossyjskich.
Rośliny pastewne, z powodu obfitości past-
wisk, mało są, jeszcze uprawiane. Uprawa lnu
i konopi, zwłaszcza w gub. środkowych i pół-
nocno-zachodnich, stanowi ważną, gałęź prze-
mysłu rolnego i handlu wywozowego. Corocz-
nie wzmaga się (przynajmniej do niedawnego
czasu) uprawa buraków cukrowych. Również
powiększa się corocznie uprawa wina w gu-
berniach południowych, zwłaszcza w Krymie,
w gub. chersońskiej, ekaterynosławskiej, bes-
sarabskiej, ziemi Kozaków dońskich, w gub.
astrachańskiej i w kraju zakaukaskim, do-
starczającym win najbardziej ognistych.
Szczepy dońskie i krymskie wydają, wina nie-
trwałe i silnie musujące. Sadownictwo w o-
góle jeszcze stoi na niskim stopniu, choć w o-
statnich czasach rząd wiele zrobił dla jego
podniesienia. Głównie zajmują, się niem na
południu i zachodzie, po części także i w gub.
środkowych. Ogrody koronne pola,czone ze
szkołami ogrodniczemi istnieją, w Odessie, E-
katerynosławiu, Chersoniu, Sewastopolu, Ki-
jowie, Kiszyniewie, Orle, Penzie, Astracha-
niu. Plantacye tytoniu kwitm\ zwłaszcza na
Ukrainie, w gub. środkowych, w Krymie i
nad Wołgą. Anyż i kminek zbierają na Ukrai-
nie, gorczycę w gub. saratowskiej a najlepszą
około Sarepty, opium około Taganrogu i Char-
kowa. Wyją,tkowe stanowisko zajmuje kraj
zakaukazki, wydają,cy nietylko szlachetne ga-
tunki wina, oliwę, owoce południ0we i pista-
cye, jak Krym, ale także szafran, indygo, ba-
wełnę, trzcinę cukrową, koszenilę i in. \V
1884 r. wywieziono z R. 11,370,000 centn.
pszenicy, 7,662,000 żyta, 10,147,000 owsa,
4,982,000 jęczmienia, 1,109,000 kukurydzy,
324,000 grochu, 374,000 mąki. Nadto w
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeezyt 106.
Ros
785
1881 r. wywieziono: 12,976,727 pudów lnu,
1,856,313 pakuł lnianych, 4,740,025 konopi,
280,209 pakuł konopnych, 2,500,442 siemie-
nia lnianego i konopnego. Tytoniu w liściach
i wyrobach w 1883 r. wywieziono 128,000
pudów.
Hodowlą bydła 'Zajmują się przeważnie miesz-
kańcy południowej i południowo-wschodniej
R., dalej ludy koczownicze i mieszkańcy stron
północnych, gdzie kwitnie zwłaszcza hodowla.
reniferów. Najlepsze rasy bydła rogatego
z hodowanych w pasie czarnoziemnym i ste-
powym są: ukraińska, czerkieska i stepowa;
w R. środkowej bydło jest drobne i w nie-
wielkiej ilości (najlepsze inflanckie i litew-
skie); w R. północnej słynie mleczna rasa.
chołmogorska oraz pochodząca od niej mezeń.
ska, kargopolska i wiacka. Hodowla koni bar-
dzo rozwinięta pomiędzy mieszkańcami ste-
pów; dla wielu plemion koczujących mleko i
mięso końskie stanowią główny środek wy-
żywienia. Również kwitnie hodowla koni i
bydła w gub. południowo-zachodnich i króle-
stwie polskiem. Konie rossyjskie słyną odda-
wna z siły i wytrwałości. Najlepsze stadniny
znajdują się w gub. moskiewskiej, tambow-
skiej, charkowskiej, woroneskiej, kijowskiej
i in. Znaczną, jest także hodowla owiec, prze-
ważnie grubowełnistych. Wzmaga się je-
dnak corocznie chów owiec cienkowełnistych,
zwłaszcza w prowincyach nadbaltyckich, król.
polskiem i w gub. południowych. Chowem
świń zajmują się przeważnie w gub. środko-
wych a także w południowych i nadbaltyc-
kich. Chodowlą, ptactwa domowego zajmują
się prawie wszędzie. Pszczelnictwo kwitnie
głównie w guberniach wchodzą,cych niedyś
w skład Rzpltej, oraz w gub. nad Wołgą le-
żących, zwłaszcza w niżegorodzkiej, kazań-
skiej i symbirskiej, gdzie stanowi główne za-
jęcie plemion fil1,kich. R. produkuje rocznie
około 2,457,00(1 kgr. wosku i 7,370,000 kgr.
miodu. J edwahniotwo wprowadzone zostało
za czasów Piotra 'W.; w nowszych czasach
wzmaga się szczególniej w gub. astrachań-
skiej, w Krymie, kraju zakaukazkim i w Ma-
łorossyi. W 1883 r. wywieziono 400,000 kgr.
jedwabiu surowego i w przędzy.
Przemyśl leśny, myślistwo i rybołówstwo. Gub
astrachańska, ekaterynosławska i chersońska
cierpią zupełny niedostatek drzewa, które na-
tomiast w innych guberniach znajduje się
w znacznej ilości; mianowicie zaś gub. archan-
gielska, ołoniecka, wołogodzh.a, wiacka, perm-
ska, kostromska i orenburska posiadają ogro-
mne przestrzenie ziemi zajęte przez lasy.
W lasach północnej R. (do 65°) przeważa sosna,
modrzew i jodła; bardziej na południe zjawia
się brzoza; w lasach środkowej i południowej
R. częściej trafiają się: da.b, buk i klon, a tak-
60

786
Ros
że lipa, jesion i wi!\z. W 1880 r. ogólna prze-
strzeń zajęta przez lasy wynosiła w R. euro-
pejskiej 105,413,257 ha, z czego 82,382,200
ha. wypadało na lasy skarbowe, w których
zaprowadzone zostało porz!\dne gospodarstwo
leśne. Do wykształcenia uczonych leśników
służy instytut leśny w Petersburgu, po ukoń-
czeniu którego wychowańcy odbywaj!\ pra-
ktykę w Lissinie (w pow. carskosielskim).
Szkoły niższe, kształc!\ce strażników leśnych
i strzelców, istniej!\ w Petersburgu, Moskwie
i Grodnie. Podług danych z 1882 r. ogólny
dochód z lasów wynosił 7,932,000 rs. Prze-
dmiot myślistwa stanowi dziczyzna wszelkie-
go rodzaju. Największy dochód przynosi po-
łów zwierz!\t w Syberyi na futra, zbywane
potem na jarmarku w Niżnim N owgorodzie.
ltybołówstwo, z powodu wielkiej obfitości
ryb w morzach, jeziorach i rzekach Rossyi,
przedstawia ważny przedmiot bogactwa na-
rodowego, daje zatrudnienie masie ludności i
dla wielu plemion, zwłaszcza północno-wscho-
dnich, stanowi jedyny sposób utrzymania zy-
cia. N ad Uralem i dolną vV ołgą mieszkańcy
zajmują się przeważnie wyrobem kawioru i
karuku. W 1882 r. wywieziono kawioru za
3,596,000 rs. Na oceanie północnym poławia-
jl\ także wieloryby.
Przemysł górniczy. R. posiada niesłychane
bogactwa w świecie kopalnym, znajdują się
w niej bowiem prawie wszystkie metale, dla-
tego też na górnictwo zwrócono oddawna ba-
czną uwagę. Metale szlachetne wydobywają
się głównie w R. azyatyckiej. W 1882 r.
wydobyto 36,135 kgr. złota (w 1865 tylko
22120 kgr.). Z wyjątkiem złota produkcya
innych metali stoi w R. znacznie niżcj niż
w innych krajach. Srebro znajduje się prze-
ważnie w połączeniu z rudą ołowianą, głównie
w Syberyi. W 1882 r. wydobyto 8036 kgr.
srebra. Platyna znajduje się prawie wyłącz-
nie na zachodnich stokach Uralu, gdzie w 1882
r. wydobyto jej 4820 kgr. (w 1857 r. 5500
kgr.); do obnizenia produkcyi przyczyniło się
głównie zaprzestanie wybijania z niej monety.
:Bogate kopalnie miedzi znajdują się w Uralu,
bogatsze jeszcze lecz mało produkujące w Sy-
beryi Wschodniej. W 1870 1', wydobyto
5,067,316 kgr. miedzi, w 1881 r. zaś tylko
3,383,440 kgr. Ołów wydobywają przeważnie
w Ałtaju i prowincyi zabajkalskiej, niepokry-
wa jednak potrzeb wewnętrznych (w 1870 r.
wydobyto 1,648,746 kgr., w 1881 r. tylko
963,488 kgr.). Cyna wydobywa się obok mie-
dzi w Finlandyi (w kopalni Pitkaranda nad
jez. Ładoga); cynk znajduje się również
w Finlandyi i w król. polskiem (w 1882 r.
wydobyto 96,657,203 kgr.). Syberya, oprócz
Anglii, dostarcza grafit w najlepszym gatun-
ku i w największej ilości (w 1875 r. wydoby-
Ros
to 303,039 kgr.). Żelazo znajduje się w ogro-
mnej ilości w Uralu, w gub. permskiej, oren-
burskiej i wiackiej, dalej w wołogodzkiej; w
mniejszej w Ałtaju, w krainie zabajkalskiej,
w ziemi kozaków dońskich, około Kerczu,
w król. polskiem i w Finlaudyi. Produkcya
żelaza od dawnego czasu ciągle się wzmaga;
w 1882 r. otrzymano 467,077,258 kgr. surow-
cu i 247,971,969 kgr. stali. Węgiel kamien-
ny i antracyt znajduje się w znacznych po-
kładach w basenie Moskwy, Kijowa i Eliza-
wetgradu, nad Donem, w Uralu, w Król. pol-
skiem, na Kaukazie, Sachalinie, w stepach
kirgiskich i w Turkiestanie. W 1882 r. wy-
dobyto 3,775,173,996 kgr. węgla kamiennego
i antracytu. Pomimo to do czasu podwyzsze-
nia cła na węgiel zagraniczny, przywożono
corocznie do 160 mil. kgr. węgla angielskiego.
Nader bogatą jest R. w sól kuchenną, znajdu-
jącą się zwłaszcza w gnberniach lezących na
pograniczu Azyi. Łomy soli kamiennej znaj-
dują się w gub. astrachańskiej (Ileckij goro-
dok), w Kulpinie u stóp Araratu i w Nachi-
czcwaniu (gub. erywańskicj). Nadto otrzy-
mnje się sól z licznych jezior słonych w Kry-
mie i Bessarabii a zwłaszcza z jez. Elton
(w gub. astrachańskiej). W 1882 r. ogólna
produkcya soli wynosiła 2,033,021,522 kgr.,
ilość tajcdnak w ostatnich czasach znacznie się
zwiększyła. Olbrzymie źródła nafty znajdują
się na Kaukazie, wostatnich dopiero latach 1'30-
cyonalnie eksploatowane. W 1883 r. wydoby-
to około 900 mil. kgr. surowej nafty. Obecnie
nafta kaukaska wyparła z kraju prawie zupeł-
nie naftę amerykańską i w znacznej ilości jest
wywozoną do Prus i Austryi. Oprócz wymie-
nionych wyżej znajduje się w R. bursztyn na
wybrzeżach Kurlandyi, około Helsingforsu,
na półwyspie Kanin; dalej granit (zwłaszcza
w :Finlandyi), porfir, marmur, malachit i inne
gatunki kamieni, w wielkiej ilości i w wybor-
nym gatunku. Dyamenty i szmaragdy znaj-
dują się w Uralu, półszlachetne kamienie
w Ałtaju; wybornc gatunki porcelany i glinki
w Syberyi i w gub. tauryckiej. Słynne są po-
kłady kaolinu pod Głuchowem w gub. czerni-
howHkiej. Gips i kmień wapienny w wielu
miejscowościach. Zródła mineralne najroz-
maitszego składu znajdują się prawie we
wszystkich częściach obszernego państwa.
Przemysł Przemysł rękodzielniczy rossyj-
ski, jakkolwiek niedający się porównać z za-
chodnio-europejskim, znajduje się jednak w
stanie dość zadawalniającym. Natomiast prze-
mysł fabryczny jest jeszcze na dość niskim
stopniu, chociaż w ostatnich czasach, dzięki
wysokim cłom ochronnym, zaczyna się po-
myślnie rozwijać. Przemysł fabryczny rossyj-
ski jest bardziej wiejskim aniżeli miejskim,
nietylko bowiem trzy czwarte części wyrobów

Ros
Ros
787
produkuje się po wsiach, ale nadto przeważny niany. Fabrykacya sukna rozwiniętą jest
zastęp robotników do fabryb miejskich do- przeważnie w Petersburgu, Moskwie, Kałudze,
starcza ludność wiejska, która w miesiącach Riazaniu i Sarepcie oraz w król. polskiem.
letnich (lipiec do września) powraca do za- Sukna polskie, zwłaszcza w gatunkach wyż-
trudnień wiejskich. Ogniskami prze'llysłu fa- szych, mają przewagę nad rossyjskimi. Ilość
brycZllego są przeważnie Moskwa, produku- sukna ordynarnego wystarcza w zupełności
jąca za 300 mil. rubli, i Petersburg, za 200 na potrzeby miejscowe, sukna zaś lepszych
mil. rs. rocznie. Dalej idą: W'arszawa (60 mil. gatunków sprowadzaj a, się w dość znacznych
rs.), król. polskie, Perm, następnie gubernie ilościach z zagranicy, natomiast znaczna ilość
leżąco w pobliżu :Moskwy, Włodzimierz (20 sukna wywozi się corocznie przez Kiachtę do
mil. rs.), Kazań i Ryga (30 mil. rs.), Odessa Chin. Z powodu ogromnej masy surowego
(16 mil. rs.), Twor i Sierpuchów (4 mil. rs. materyału ważna, gałęź przemysłu rossyjskie-
rocznie). 'V ogóle w 1879 r. wszystkie fabry- go stanowili, fabryki przerabiaja,ce len i kono-
ki wyprodukowały za 1261 mil. rs. Podług piej wyroby ich jednak stoja, znacznie niżej
wykazów statystycznych urzędowych w 1879 od zachodnio-europejskich. Przeważnie wyra-
r. było w R. 27,927 zakładów fabrycznych, biają się tylko grubsze gatunki płótna, spo-
zatrudniających 689,452 robotników, z ogól- trzebowywane w kraju, cieńsze natomiast,
ną wartością produkcyi 900 mil. rubli. Z po- mimo wysokiego cła wwozowego, sprowadza-
jedynczych gałęzi przemysłu było w t. r.: ne są z zagranicy. Tylko fabryki w król. pol-
74 przędzalni bawełny, zatrudniających 98,213 skiem, w Jarosławiu i Rostowie oraz ręczne
robotników, z produkcyą 105,190,607 rs.; warsztaty w Włodzimierzu, Jarosławiu, Mos-
647 fabryk wyrobów bawełnianych, z 102,320 kwie, Kostromie, Kałudze i Archangielsku
robotnikami i 100 mil. rub. produkcyi; 287 wyrabiają wyzsze gatunki płótna. W kwitną-
fabr. wyrobów wełnianych (28,984 robotni- cym i ciągle wzrastającym stanie znajduje
ków i 30 mil. rub.); 84 przędzalni wełny się fabrykacya metalów. Istnieje kilkaset hut
(6489 robotników i 11,640,000 rs.); 688 fa- zelaznych i miedzianych, wielkich pieców i
bryk sukna (73,681 robotników i 72 mil. rs.); hamerni, najwięcej w gub. permskiej, skon-
156 fabryk wyrobów jedwabnych (11,0001'0- centrowanych 'około Ekaterynburga, oraz w
botników i 8,257,000 rs.); 253 fabryk maszyn orenburgskiej (olbrzymie fabryki Złotoustskie)
(47,800 robotników i 58,637,000 rs.); 236 cu- i w kazańskiej. Słynne są fabryki żelazne rzą-
krowni i 50 rafineryi cukru (95,000 robotni- dowe pod Petersburgiem, dalej fabryki Puty-
ków i 80 mil. rs.); 3554 fabryk skór (22,480 łowska i Abnchowska, rabryka broni w gub.
robotników i 48 mil. rs.); 521 warzelni łoju wiackiej (W otka i Isz), zwłaszcza zaś w Tule,
(3912 robotników i 10 1 / 2 mil. rs.); 172 fabryk gdzie nadto wyrabiane są w wielkiej ilości
wyrobów chemicznych (4465 robotników i inne narzędzia żelazne i stalowe. Oprócz tego
6 1 / 2 mil. rs.); 84 fabryk płótna (16,600 robo- słyną fabryki wyrobów nożowniczych w Pe-
tników i 13 mil. rs.); 324 przędzalni konopi i tersburgu, Moskwie, w Bielewie pod Tuła, a
fabryk powroźniczych (7125 robotników i 7 zwłaszcza w siołach Pawłowo i Worsma (w
mil. rs.). W podanej powyzej liczbie zakła- gub. niżenogorodzkiej), zaopatrujące większą,
dów fabrycznych (27,927) nie są zamieszczo- część R. w wyroby źelazne i stalowe i w zam-
no gorzelnie, browary i fabryki wyrobów ta- ki sztuczne. Mimo ogromnego rozgałęzienia
bacznych. Gorzelni było 2157 (za wyjątkiem nie zaspakajają jednak fabryki wyrobów me-
Syberyi wschodniej); wyprodukowały one talowych miejscowej potrzeby, tak, że pomi-
przeszło 4 mil. hektolitrów spirytusu, warto- mo wysokiego cła, przywozi się z zagranicy
ści 320 mil. rs. 'V 1883 r. było 1690 browa- znaczna ilość wyrobów metalowych (rocznie
rów i 5111 młynów, w 1878 r. zaś 264 fabryk za przeszło 15 mil. rs.), przeważnie maszyn.
wyrobów tabacznych, które wyprodukowały Fabrykacya papieru rozszerzyła się i ulopszy-
3 1 / 2 mil. pudów wyrobów. Podług danych ła w nowszych czasach, ilość jednak produ-
z 1882 r. było w R. 75,532 zakładów fabrycz- kcyi nie wystarcza na wzmagające się coraz
nych, z ogólną produkcyą 1278 mil. rs. Z ga- bardziej potrzeby. Fabrykacya szkła i kry-
łęzi przemysłu fabrycznego, które dzięki cłom ształu wyrugowała prawie zupełnie towar
ochronnym, corocznie się wzmagają, zasługu- zagraniczny. 'Wielkie huty szklane znajdują
ją zwłaszcza na uwagę fabryki wyrobów ba- się w gub. włodzimierskiej, wołyńskiej, in-
wełnianych, przerabiające surowy materyał flanckiej i w król. polskiem. Wyborowych
dostarczany z miejsc produkcyi (a nie z Li- tafli zwierciadlanych i wyrobów kryształo-
werpoolu jak dawniej) a w ostatnich czasach wy ch dostarcza fabryka cesarska pod Peter-
także z Turkiestanu. Z wyprodukowanych wy- sburgiem. Najlepsza i naj piękniej sza porcela-
robów cztery piąte pozostaje w kraju, pozo- na i fajans wyrabiane s[\ we wsi Aleksan-
stała zaś część wywożoną bywa do AzyL Za- drowskaja pod Petersburgiem i w Twerze;
równo podniósł się znacznic i przemysł weł- najbardziej zaś rozprzestrzeniona, jest ta ga-

7'88
Raa
łęź przemysłu w gub. moskiewskiej, w któ-
rej znajduje się przeszło 40 fabryk, zaopatru-
jących całą niemal R. w zwykły fajans. Ce-
gielni i fabryk garncarskich znajduje się wiel-
ka liczba. Ważną gałęź przemysłu stąnowi
wytapianie łoju, tranu, warzenie mydła i kle-
ju oraz wytłaczanie i rafinowanie oleju. Fa-
brykacya cukru z buraków tak pod wzglę-
dem ilości fabryk jako też i wartości wyrobu
może rywalizować z fabrykacyą na Zachodzie.
Cukrownie znajdują. się głównie w gub. ki-
jowskiej, czernihowskiej i podolskiej oraz
król. polskiem. Wielkie rafinerye są, w Pe-
tersburgu, Moskwie, Rydze. Fabryki che-
miczne, skoncentrowane głównie w gub. mo-
skiewskiej, produkują w ilości przewyższają-
cej miejscowe potrzeby: potaż, witryol, sale-
trQ, ałun, siarkę, farby, proch strzelniczy.
Liczba gorzelni z powodu podwyższonej o-
płaty akcyznej, zmniejsza się ciągle, nato-
miast zwiększa się liczba browarów. ,V koń-
cu dla gub. północnych i wschodnich oraz li-
tewskich ważną gałęź bogactwa narodowego
stanowi przemysł leśny, dostarczający masy
drzewa opałowego, budulcowego i fabryczne-
go, dalej rogóżek, dziegciu, smoły, potażu
itd. na potrzeby wewnętrzne, oraz zasilający
zagranicę wybornym budulcem okrętowym,
deskami, drzewem masztowem itd. Warszta-
ty budowy okrętów i statków znajdują się
w portach m. Bałtyckiego, Czerwonego i A-
zowskiego oraz na Wołdze i jej dopływach.
Handel i środki komunikacyjne. Podobnie jak
przemysł tak i handel rossyjski wiele może
zawdzięczyć Piotrowi W., który przez swe
zdobycze i załozenie siły morskiej dał pod-
stawy handlowi morskiemu. Następcy jego
wspierali handel przez zawieranie traktatów
handlowych, zakładanie banków, Kompanii
handlowych (jak w 1799 r. kop. rossyjsko-
amerykańskiej), towarzystw asekuracyjnych,
trybunałów handlowych, szkół handlowych
itd. Za panowania Mikołaja I założono 34 to-
warzystw akcyjnych (do dwóch istniejących
dawniej), liczba których pod panowaniem ce-
sarza Aleksandra II wzrosbt do 459, z kapita-
łem obrotowym 172,692,520 rs. kredyt. i
1,111,009,035 rub. metalicznych. Z towa-
rzystw akcyjnych najważniejsze są,: rozmaite
towarzystwa dróg zelaznych, mianowicie za-
łożoue w 1857 r. główne towarzystwo dróg
żel. rossyjskich, ross. towarz. żeglugi paro-
wej w Odessie (1886), towarz. morza Białego
(1858), towarzystwo żeglugi parowej na W oł-
dze, towarz. ubezpieczeń od ognia moskiew-
skie i petersburskie i w. in. Ważną gałęź ży-
cia ekonomicznego, która zarówno pomyślnie
rozwija się w R., stanowią banki. Do 1865 r.
jedynym bankiem handlowym w R. był bank
państwa ze swemi filiami na prowincyi. N ą-
Ros
stępuie liczba banków ciągle się wzmagała,
prawie wc wszystkich miastach ważniejszych
założono banki miejskie, liczba których w 1883
r. wynosiła 306. Kapitał zakładowy wszy-
stkich tych instytucyj z 4,609,906 rs. po-
dniósł się na 15,289,862 rs. Handel wewnętrz-
ny ułatwiony jest przez drogi bite, kanały i
koleje żelazne. Najważniejsze z dróg bitych,
mających przeważnie wojskowe znaczenie, są,:
1) trakt syberyjski (6375 klm. długi), idący
od Petersburga przez Nowogród, Moskwę,
Nizni N owgorod, Kazań, Perm, Ekateryn-
burg, Tobolsk i Irkuck; 2) trakt nadbałtycki
(825 klm. długi), z Taurogów nad granicą
pruską., przez :Mitawę, Rygę, Dorpat, Narwę
do Petersburga; 3) trakt białoruski przez
Psków, Dyneburg, Kowno, Augustów do
Warszawy, zkąd rozchodzą, się odnogi do Ka-
lisza, Krakowa i Lwowa; 4) wielki trakt za-
chodni pomiędzy :Moskwą a Warszawą; 5)
wielki trakt południowy, idący z Moskwy
przez Tułę, Oreł, Kursk do Charkowa, zkąd
rozchodzą, się drogi do Odessy, Krymu i na
Kaukaz. (Szczegóły o kanałch w R. ob. wyżej
pod ustępem Wody).
Drogi żelazne. Rozwój sieci dróg żelaznych
w R. wywarł niesłychany wpływ i spowodo-
wał zupełny przewrot w stosunkach socyal-
nych kr<\.ju. Rząd przekonawszy się podczas
wojny krymskiej o ważności dróg żelaznych
pod względem polityczno-wojskowym, na-
tychmiast po jej ukollCzeniu przedsięwziął
budowę wielu dróg. J ak szybki był wzrost
dróg żelaznych w R. dowodzą następujące
cyfry: w 1838 r. istniała tylko linia łącząca
Petersburg z Carskim Siołem, długa 25 w.,
w 1857 r. drogi żelazne miały dopiero 1092 w.
długości, w 1862 r. 3174 w., w 1869 r. 7748
w., w 1870 r. 15,191 w., w końcu 1887 r.
cała sieć dr. żcl. rossyjskich wynosiła 27,723
wivrst, w tej liczbie 4491 w. dr. żel. rządo-
wych, 20,785 w. dr. żel. towarzystw prywa-
tnych, 1450 w. dr. zel. finlandzkich i 997 w.
dr. żel. wojennych zakaspijskich. W ciągu
1887 r. przewieziono na wszystkich drogach
R. (z wyjątkiem zakaspijskich, wiadomości o
których nie zostały podane) 34,757,923 pasa-
żerów, 2,426,850 wojskowych, 9,858,725 pu-
dów towarów pospiesznych i 3,006,589,907
pudów towarów zwyczajnych. Dochód wyno-
sił w ogóle 249,716,287'69 rs., czyli na 1 w.
drogi średnio po 10,078rs. Przeszło po 20,000
rs. dochodu z 1 w. mają dr. żel.: nikołajewska
(36,675 rs.), moskiewsko-riazańska (30,029
rs.), riazańsko-kozłowska (28,727 rs.), war-
szawsko - wiedeńska (25,664 rs.), łódzka
(24,744 rs.), carskosielska (23,386 rs.), mos-
kiewsko-kurska (23,239 rs.) i moskiewsko-
niżegorodzka (21,910 rs.). W grudniu 1887 r.
oddane były na użytek publiczności następu-

Ros
Rue
789
ja,ce drogi: A) rza,dowe: baskuńczacka(72 w.), deI zamienny R. z Chinami ma miejsce w
charkowsko - nikołajewska (981 w.), eka- Kiachcie.
terynbursko-tiumeńska (347 w.), ekateryniń- Ważny również jest handel m01'ski. Głównem
ska (471 w.), liweńska wązkotorowa (57 w.), ogniskiem handlu morskiego północno-rossyj-
muromska (106 w.), poleskie (1414 w.), tam- ski ego jest Kronstadt, właściwy port Peter-
bowsko-saratowska (374 w.), ural-ska górnicza sburga. Handel innych portów m. Baltyckiego,
(669 w.); B) plywatne: baltycka (568 w.), jak Rygi, Rewlu, Narwy, Hapsalu, Arens-
borowicka (28 w.), carskosielska (25 w.), burga, Pernawy, Windawy, Uleaborga, Abo
chwastowska (334 w.), doniecka (660 w.), dy- i Helsingforsu, ogranicza się głównie na handlu
nehursko-witebska (244 w.), głównego towa- uadbrzeżnym oraz stosunka.ch z Kronsztadtem
rzystwa dróg żel. rossyjskich, z liniami: ni- i Petersburgiem. Handel na m. Białem (port
kołajewslnl; (609 w.), portowa, (31 w.), war- Archangielsk) z powodu położenia i długiej
szawsko-petersbursk11; (1207 w.) i moskiew- zimy przedstawia małe znaozenie. Ważniej-
sko-niżegorodzka, (46 w.), griaze-carycyń- szy natomiast jest handel portów południo-
ska (698 w.), iwangrodzko-dąbrowska (452 wych, mianowicie Odessy, dalej Taganrogu,
w.), kozłowsko-woronesko-rostowska (780 w.), Mariupolu i Berdiańska (na m. Azowskiem),
kursko-charkowsko-azowska (763 w.), kursko- Kerczu, Teodozyi, Eupatoryi (w Krymie) i
kijowska (439 w.), lipawo-romeńska (1207w.), Poti (w kraju zakaukaskim). Handel na m.
łódzko-fabryczna (26 w,), łozowo-sewastopol- Kaspijskiem koncentruje się głównie w A-
ska (644 w.), mitawska (127 w.), morszańsko- strachaniu. Z przystani rzeoznyoh naj waż-
syzrańska (498 w.), moskicwsko- brzeska niejsze, np. Rybińska, należą do systematu
(1028 w.), moskiewsko-jarosławska i jaro- Wołgi. Handel zagraniczny wzrasta ciągle i
sławsko-wołogodzka (464 w.), moskiewsko- już za panowania cesarza Aleksandra I pod-
kurska (512 w.), moskiewsko-riazańska (243 woił się tak wywóz jak i przywóz. Bardziej
w.), nadwiślańska (507 w.), nowgorodzka jeszcze powiększył się handel za panowania
wązkotorowa (30 w.), nowatorska (127 w.), cesarza Mikołaja L Na dalszy rozwój wiele
obojańska wa,zkotorowa (30 w.), orenburska wpłynął cesarz Aleksander II ukazem z d. 30
(508 w.), orłowsko-griazka (283 w.), orłow- maja 1857 r., przez który złagodzony został
sko-witebska (488 w.), południowo-zachodnie ostry system protekcyjny z 1822. W osta-
(2297 w.), riazańsko-kozłowska (198 w.), ria- tnich czasach dla podniesienia produkcyi kra-
sko-morszańska (132 w.), riasko-wiazemska jowej powrócono znów do wysokich ceł 0-
(650 w.), rybińsko-bołogowska (280 w.), ry- chronnych a nadto utrudniono przywóz przez
sko-dyneburska (231 w.), rysko-tukkumska pobieranie cła w walucie złotej. Flota han-
(54 w.), szujsko-iwanowska (171 w.), tambo- dlowa rossyjska w 1878 r. składała się z 3643
wsko-kozłowska (68 w.), warszawsko-bydgo- statków źaglowych i 259 parowców. W 1882
ska (138 w.), warszawsko-terespolska (200 w.), r. przybyło do portów morza Bałtyckiego
wraz z liniami nalezącymi do rządu: brzesko- 7014 statków, do portów m. Czarnego 4835,
chełmska, (107 w.) i siedlecko-małkińską. (62 m. Białego 757, m. Kaspijskiego 1032, w 0-
w.), warszawsko-wiedellsk11; (325 w.), wła- góle przeto do portów R. europejskiej 13,638
dykaukazka (779 w.) i zakaukazka (980 w). statków; wypłynęło w tymże roku w ogóle
"V wyższym daleko stopniu jak drogi żelazne 13,354 statków, mianowicie 8035 z portów
wzrosła w ostatnich latach długość sieci tele- m. Bałtyckicgo, 3827 Czarnego, 773 'Białe-
graficznej w R. Długość ta, wynosząca w go i 719 Kaspijskiego. W 1884 r. wartość
1858 r. 11,732 klm., wzrosła w 1860 r. do przywozu przez komory celne europejskie
26,806 klm., a 1883 r. wynosiła już 105,161 wynosiła 491,649,000 rs., wywozu zaś
klm., z 3171 stacyai, które w t. r. podały 553,960,000 rs. Przez komory R. azyatyckiej
10,222,664 depesz. Zegluga parowa odbywa przywieziono towarów za 32,853,000 rs., wy-
się nie tylko na wielkich rzekach R. europej- wieziono zaś za 13,798,000 rs. Wysokość
skiej ale ta1de i na rzckach Syberyi, m. Ka- handlu z Finlandyą, w t. r. przedstawiają, cy-
spijskiem, AraIskiem , jeziorze Bajkaiskiem fry: 13,274,000 rs. wywozu i 15,576,000 rs.
itd. Handel wewnętrzny jest znacznie rozwi- przywozu. Głównemi przedmiotami przywozu
nięty. Głównemi rynkami handlowemi są: są: cukier surowy, kawa, herbata, owoce
Moskwa, Petersburg, Rybińsk, Twer, Tuła, świeże, wino, tytuń, sól, bawełnaj jedwab,
Kaługa, Jarosław, Smoleńsk, Kazań, Sara- wełna, materyały farbiarskie, wyroby baweł-
tów, Odessa itd. Z jarmarków najważniej- niane, płótno, wyroby jedwabne, wełniane,
sze wNiżnim Nowgorodzie, odbywaja,cy się oliwa, maszyny, kamienie drogie, futra, me-
w lipcu i sierpniu, ułatwiający handel po- tale nieobrobione, mianowicie ołów i węgiel
między Europą a Azyą; dalej w Irbicie, kamienny; przedmiotami zaś wywozu 81\: sie-
w Kiszeniewie, w Charkowie, Kijowie, Ar- mię lniane i konopne, len, konopie, łój, zboże,
changielsku, llostowie, Rydze i in. Han- mąka, deski, miedź, żelazo, szczecina., 8kóry,

790
R08
wełna, wyroby bawełniane, sukno, bydło, fu-
tra, liny, płótno żaglowe i in.
Oświata. Słabe zawiązki oświaty, powstałe
w R. pod wpływem Byzancyjum, zniszcały
zupełnie za czasów jarzma mongolskiego. SIa-
dy pierwszych szkół spotykamy w N owogro-
dzie i Pskowie za czasów Iwana Groźnego
(1533-84). Feodor III założył 1682 r. akade-
mij!\! duchown!\! w Moskwie, w której miejsca
nauczycielskie obsadził Małorossyanami i Bia-
łorusinami. Piotr W. zakładał szkoły wojsko-
we i morskie i polecił Leibnitzowi ułożenie
planu akademii umiejętności. Za jego pano-
wania wyszedł w R. pierwszy kalendarz oraz
pierwsza gazeta (1714). On również wyniósł
język ludowy rossyjski do stopnia języka
książkowego. W ogóle jednak starania jego
ści!\!gały się do oświaty klas wyższych, nic
nie zrobiono natomiast dla oświaty ludowej.
Za panowania Elźbiety, staraniem Iwana Szu-
wałowa otwarty został w 1755 r. uniwersy-
tet w Moskwie. Katarzyna II położyła wiel-
kie zasługi przez zakładanie licznych szkół
ludowych, gimnazyów i instytutów nauko-
wych. 'Więcej jeszcze dla oświaty narodowej
zrobił Aleksander l, za panowania którego
powstało w 1802 r. ministeryum oświecenia na-
rodowego. Mikołaj l, zgodnie ze swą polityką,
starał się zatamować wielld wpływ obcej oś-
wiaty, o ile się ona nieściągała do celów czy-
sto praktycznych, natomiast zwrócono całą u-
wagę na wychowanie w duchu narodowym i
dla tego głównemi przedmiotami w wykładzie
szkolnym były: język i literatura, geografij a,
statystyka i historya R. N owa epoka nastała
za panowania cesarza Aleksandra II. Miniater
oświecenia publicznego Gołownin (w 1862-
66) ułożył i po części wprowadził w życie ol-
brzymi projekt organizacyi szkół, uzupełnie-
nie którego powierzonem zostało jego następ-
cy hr. Tołstoj. W 1863 r. zreorganizowano
uniwersytety; w 1864 r. gimnazyja i progi-
mnazyja, a także i szkoły niższe. Pootwierano
wyższe i niższe zakłady naukowe, gimnazyja
realne, seminaryja nauczycielskie, zakłady
specyjalne itd.; dalej znacznie podwyższono
budżet ministeryum oświaty itd. Zaprowa-
dzona w 1796 r. przez cesarza Pawła I cen-
zura, zostająca pod zarządem ministeryum
oświaty, była w 1863 r. przeniesiona pod za-
rząd ministeryum spraw wewnętrznych; nadto
w 1865 r. wydano prawo prasowe, będące
przejściem od cenzury prewencyjnej do od-
powiedzialności za przewinienia prasowe. Zo-
stające pod zawiadywaniem ministeryum o-
światy zakłady naukowe stanowią zaledwo
czwartą część ogólnej liczby. Należy tu ośm
uniwersytetów: petersburski (zreorganizowa-
ny w 1819 r. z głównego instytutu pedago-
gicznego), moskiewski (założony w 1755 r.
Ros
przez 8zuwałowa), dorpacki (pierwotnie zało-
żony w 1632 r., wielokrotnie zamykany lub
przenoszony, ostatecznie zreorganizowany w
1802 r.), charkowski (założony w 1804 r.),
kijowski św. 'Włodzimierza (przenicsiony w
1833 r. z Wilna), kazański (założony w 1804
r.), noworossyjski w Odessie (przeorganizo-
wany z liceum ks. Richelieugo) i warszawski
(przeorganizowany w 1869 r. ze szkoły głó-
wnej), liczących w 1883 r. 12,606 słuchaczy
(uniwersytet helsingforski, założony w 1640
r. przez królowę szwedzką Krystynę, nie za-
leży od ministeryum oświaty). Dalej pod za-
wiadywaniem ministeryum oświecenia publi-
cznego zostawało w 1884 r.: 146 gimnazyów
i 84 progimnazyów, z 60,242 uczniami, szko-
ły handlowe w Moskwie i Odessie, kilka in-
stytutów szlacheckich, liceum ks. Bezborodko
w Nieżynie (gub. czernihowska), liceum De-
midowskie w Jarosławiu; trzy szkoły wete-
rynaryi w Dorpacie, Charkowie i Warszawie;
około 450 szkół miejskich (dawniej powiato-
wych) z 32,000 uczniami; 21,666 szkół ele-
mentarnych i ludowych z 900,000 uczniami;
84 szkół realnych; 32 gimnazyów i 22 progi-
mnazyów żeńskich, 28 instytutów wychowa-
nia panien; 137 państwowych i 1500 prywa-
tnych szkół żydowskieh; 157 szkół przy ko-
ściołach wyznań nieprawosławnych, z przeszło
30,000 uczniami. W końcu zależne są od mi-
nistra oświaty: akademia umiejętności w Pe-
tersburgu, cesarska biblioteka publiczna, ob-
serwatoryum w Pułkowie, muzeum Rumiań.
cowa w Moskwie, 38 towarzystw uczonych;
45 bibliotek publicznych i w. in. Pod zawia-
dywaniem Synodu św. pozostają: 4 akademie:
w Petersburgu, Moskwie, Kijowie i Kazaniu,
z 5000 słuchaczami, 53 seminaryów ducho-
wnych prawosł., z 14,800 uczniami i 148 szkół
duchownych czteroklasowych z 27,981 ucz-
niami. Wszystkie inne zakłady naukowe są
zależne od odpowiednich ministcryów, szkoły
zaś żeńskie pozostawały pod opieką cesarzo-
wej :Maryi. Budżet ministeryum oświecenia
publicznego wynosił w 1885 r. 20,392,890
rs. Najhojniej uposażone były uniwersytety
(2,906,380 rs.) oraz gimnazya i progimnazya
(6,081,298 rs.), najmniej zaś szkoły gminne i
wiejskie (1,733,278 rs.). Niezależnie od bu-
dżetu ministeryum oświccenia publiczncgo
była przeznaczona na utrzymanie szkół w
budżetach innych ministeryów suma rs.
16,600,532, z czego na ministeryum wojny
przypadało 8,335,760 rs., na minister. finan-
sów 3,085,536 rs., na minister. spraw we-
wnętrznych 128,767 rs. Z pomiędzy towa-
rzystw uczonych w R. picrwsze miejsce zaj-
muje akademia llauk w Petersburgu, załozona
przez Piotra W. w 1724 r. a otwarta 25 gru-
dnia 1725 r. (6 stycznia 1726 r.). Połączone

Ros
z nią jest obserwatoryum astronomiczne w
Pułkowie. Dalej istnieje cały szereg towa-
rzystw poświęconych badaniu historyi, staro-
żytności, geografii, nauk przyrodzonych iw.
in., mających ważne znaczenie tak z powodu
wydawanych sprawozdań i czasopisów, jako-
też z powodu bogatych zbiorów naukowych.
Z pomiędzy bibliotek naj ważniej sze: cesarska
biblioteka publiczna w Petersburgu, mająca
przeszło 900,000 tomów książek i do 30,000
rękopisów, oraz biblioteka akademii umieję-
tności w Petersburgu. W ogóle w R. znajdu-
je się 280 bibliotek, w tej liczbie 92 publicz-
nych; resztę stanowi własność klasztorów,
stowarzyszeń i osób prywatnych. Liczne są
talde zbiory muzealne różnych rodzajów.
W znacznej liczbie znajdują się w R. zakłady
dobroczynne, jak szpitale, domy wdów, sie-
rot i ubogich, instytuty głuchoniemych i o-
ciemniałych i w. in. Z pomiędzy wszystkich
tych instytucyj zasługuje zwłaszcza na uwa-
gę olbrzymi dom podrzutków w Moskwie, za-
łożony w 1763 r.
Urządzenie i zarząd. R. jest monarchią nie-
ograniczoną, cesarz nosi tytuł: samowładca
wszej R., król polski, w. ks. finlandzki i jest
najwyższym prawodawcą, rządcą i sędzią
oraz, od czasów Piotra W., głową zarządu ko-
ścioła prawosławnego. "\Vedle zasadniczego
prawa z 1797 r. następstwo tronu ustanowio-
ne zostało w prostej linii zstępnej, z zachowa-
niem prawa pierworodztwa i utrzymaniem
pierwszeństwa płci męskiej nad żeńską. Panu-
jący wraz z małżonką, i potomstwem musi na-
leżeć do kościoła grecko-prawosławnego. We-
dle aktu dodatkowego cesarza Aleksandra I
z d. 20 marca 1820 r. dzieci urodzone z mał-
żeństwa z osobą, nieodpowiedniego urodzenia,
są pozbawione prawa następstwa. Następca
tronu dosięga pełnoletności po skończeniu 16
lat, inni zaś członkowie domu panującego po
ukończeniu 18 lat. Względem Finlandyi ce-
sarz związany jest aktem wcielającym z 1809
r. Oddzielne urządzenia polityczne w króle-
stwie polskiem zostały odjęte po wypadkach
1831 i 1863 r. Najwyższy zarząd spraw pań-
stwa pozostaje w ręku cesarza. Gabinetowi
cesarskiemu przewodniczy minister dworu
cesarskiego. Sprawy bezpośrednio zależne od
cesarza załatwia kancelarya przyboczna, roz-
dzielona na 4 oddziały: korespondcncyi pry-
watnej, redakcyi praw, ukazów i t. d., wyż-
szej policyi i zostaj ących pod przewodnic-
twem cesarzowej zakładów dobroczynnych i
naukowych. Do kancelaryi przybocznej na-
leży takżo i komisya prośbo Głównemi urzę-
dami w państwie są: rada państwa, senat
rządzący i święty synod. Rada państwa, naj-
wyższy zarząd doradczy, ustanowiona 1 (13)
stycznia 1810 r. przez cesarza Aleksandra I
Ros
791
a zorganizowana w 1810 r., prezydent której
i przewodniczący departamentów mianowani
są przez cesarza. Do atrybucyi rady państwa
należy: roztrząsanie projektów do praw, roz-
porządzeń i sprawozdań, oraz rewidowanie i
zatwierdzanie budżetu. Składa się ona z pełno-
letnich członków rodziny cesarskiej, wszyst-
kich ministrów oraz z osób powołanych przez
cesarza z pomiędzy wojskowych i urzędników
cywilnych trzech pierwszych klas i dzieli na
trzy departamenty (poprzednio pięć): prawo-
dawczy i kodyfikacyjny, spraw cywilnych i
duchownych oraz gospodarstwa narodowego
i finansów. Obok tego ustanowione są trzy
komisye: do spraw włościańskich, Kaukazu i
królestwa polskiego. Z radą państwa połą-
czona jest kancelarya państwa. Senat był
ustanowiony przez Piotra W. 1711 r., wpro-
wadzony w wykonanie 1718 r., zreorganizo-
wany zaś przez Aleksandra I 1802 r., łączył
w sobie zarząd wszystldch spraw państwa,
kontroli, sprawiedliwości i t. d. Później, z po-
wodu ustanowienia rady państwa i kancela-
ryi przybocznej, atrybucye senatu zostały
znacznie ograniczone i dziś należy do niego
ogłaszanie ukazów, manifestów, statutów i
t. d., rozstrzyganie w ostatniej instancyi prze-
stępstw politycznych, spraw cywilnych i kry-
minalnych, rewizya wyroków sądowych i t. d.
Liczba senatorów, mianowanych przez cesa-
sza, jest nieograniczoną. Prokuratqrem sena-
tu jest minister sprawiedliwości. Sw. synod,
ustanowiony w 1711 r. i mający swe siedli-
sko pierwotnie w Moskwie, obecnie w Peters-
burgu, jest najwyższą władzą w sprawach
kościoła grecko-prawosławnego i składa się
z metropolitów, niektórych arcybiskupów i
biskupów, generalnego prokuratora i kilku
prokuratorów. Zarząd administracyjny cl3n-
tralny spoczywa w ręku ministrów, nieza-
leżnych jeden od drugiego, zasiadających
w radzie państwa i senacie i składających
ostatnicmu roczne rachunki. Od r. 1861 dla
wspólnego rozstrzygania niektórych spraw
ustanowioną została rada ministrów, tak zwa-
ny komitet ministrów, zostający pod prze-
wodnictwem prezesa rady państwa. Obecnie,
z włączeniem kontroli państwa, jest 11 mini-
stery ów: 1) ministeryum dworu cesarskiego
i apanażów (udiełow); 2) minister'yum spraw
zagranicznych, przewodniczący którego nosi
tytuł kanclcrza państwa; 3) ministeryum
wojny, do którego zalicza się główna kwate-
ra cesarska; 4) ministeryum morskie (mary-
narki); 5) ministeryum spraw wewnętrz-
nych, do którego zaliczaj a, się: departament
policyi, spraw duchownych wyznań obcych,
lekarski, pocztowo - telegraficzny, centralny
komitet statystyczny, główny zarząd prasy
i t. d.; 6) ministeryum oświaty narodowej i

792
Ros
wychowania publicznego; 7) ministeryum fi-
nansów; 8) ministeryum sprawiedliwości;
9) ministeryum dóbr państwa; 10) ministe-
ryum komunikacyi i budowli publicznych;
11) kontrola państwa.
Podzial. Całe cesarstwo rossyjskie podzie-
lonem jest obecnie na 5 głównych części:
R. europejską (z królestwem polskiem), W. ks.
finlandzkie, kraj zakaukazki, Syberyę i AZYfJ
centralną (środkową), te znowu pod wzglę-
dem administracyjnym na 100 poddziałów
(gubernii, obwodów, ziem i t. d.). Pod wzglę-
dem historycznym lub etnograficznym gu-
bernie i prowincye grupują się w następują,-
cy sposób: 1) Wielkorossya obejmuje 20 gu-
bernii środkowych i północnych: petersbur-
ską, ołoniecką, wołogodzką, archangielską,
nowogrodzką, pskowską, twerską, jarosław-
ską, kostromską, włodzimierską, niżegorodz-
ką, moskiewską, smoleńską, kałuską, tul-
ską, riazańską, tambowską, woroneską, kur-
ską i orłowską. 2) Małorossya 4 gubernie:
kijowską, połtawską, chersońską i czernihow-
ską, (charkowska zowie się także Ukrainą
Slobodzką). 3) Południowa al. Nowa Rossya
4 gubernie: taurycką, chersońską. ekateryno-
sławską i bessarabską oraz ziemię Kozaków
dońskich. 4) R. zachodnia obejmuje 9 gub er-
nii: kijowską, podolską (zwaną też Ukrainą
zachodnią), wołyńską, mińską, mohylewską,
witebską (trzy ostatnie także Białorusią zwa-
ne), wileńską, grodzieńską i kowieńską (Li-
twa). 5) Prowincye nadbaltyckie al. ostzej-
skie składają gubernie: kurlandzka, inflandz-
ka i estlandzka. 6) R. wschodnia obejmuje
10 gubernii: permską" wiacką, kazańską, sym-
birską, penzeńską (składając6 dawniej carat
kazański), astrachailską, samarską, orenbur-
sku, i ufimską (dawny carat astrachański).
7) królestwo polskie obejmuje 10 gubernii:
warszawską, kaliską, kielecką, lubelską, łom-
żyńską, piotrkowską, płocką, radomską, sie-
dlecką i suwalską. 8) W. ks. finlandzkie
składa się z 8 gubernii: abobiorneborskiej,
kuopioskiej, niulandzkiej, st. michelskiej, ta-
wastgutskiej, uleaborskiej, wazasldej i wy-
borskiej. 9) Kraj zakaukazki obejmuje 6
gubernii: bakińską, elizawetpolską, erywań-
ską, kutaiską, stawropolską i tyfliską; 7 in-
nych poddziałów (okrąg, oddział, obłast'):
batumsh (obł.), czarnomorski (okr.), dage-
stańską (obł.), karski (okr.), kubańską (obł.),
stawropolską (obł.), suchumski (oddz.), terską
(obł.), zakatalski (okr.). Rossya azyatycka
obejmuje: 1) Syberyą z 4 guber.: tobolską i
tomską (Syberya zachodnia), irkucką i jeni-
sejską (Syberya wschodnia) i 4 obwody lub
okręgi: amurski, jakucki, przymorski i zabaj-
kalski. 2) Azyą, centralną, obejmującą obwo-
dy: akmoliński, semipalatyński, turgaj ski,
Ros
uralski i kraj zakaspijski, oraz generał-gnber-
natorstwo turkiestal1skie z okręgami: amu-
daryjskim, fergańskim, semireczeńskirn, syr-
daryjskim i zeriawszańskim. Gubernie mają,
rozmaitą rozległość i dzielą się, równie jak
obwody, na powiaty, liczba których bywa
rO'ł'maita (od 3 do 15). Gubernio nadbaltyc-
kie i Finlandya mają właściwy swój podział
na obwody, te zaś na parafie. Na czele za-
rządu administracyjnego i policyjnego (po-
przednio także sądowcgo) w gubcrnii stoi
gubernator, zaleiny od ministcryum spraw
wewnętrznych a bezpośrcdnio od właściwego
generał - gubernatora, których o bccnie j ost
dziewięciu: finlandzki, warszawski, wileński,
kijowski, moskiewski, orenburski, turkiestań-
ski, zachodniej Syberyi i Azyi środkowej
wraz z krajem Amurskim. Niezaleinic od gu-
bernatora funkcyonują w guberniach władze
zależne od innych ministeryów, jak finansów,
oświecenia publicznego, komunikacyi i t. d.
Ukazem z d. 1 (13) stycznia 1864 r. dla re-
prozentowania ludności w guberniach i po-
wiatach ustanowione zostały ziemstwa, funk-
cyonujące obecnie w guberniach właściwej It.
i mające na celu zajmowanie się miejscowemi
sprawami ekonomicznemi. Ziemstwa rozdzie-
lają się na powiatowe i gubernialne. Ziem-
stwa powiatowe składają się ze zgromadzenia
powiatowego i urzędu powiatowego. Człon-
kowie zgromadzenia powiatowego wybierani
są z właścicieli ziemskich oraz z gmin miej-
skich i wiejskich; połowę członków stanowia,
przedstawiciele właścicieli ziemskich, drugą
zaś przedstawiciele miast i gmin wicjskich.
Dla pierwszych dwu kategoryi ustanowiony
jest pewien cenzus i wybierają one bezpośre-
dnio, w gminach zaś wiejskich wybór jest
pośredni. Zgromadzeniu przewodniczy mar-
szałek szlachty. Urząd powiatowy składa się
z przewodniczącego i dwu członków, których
zgromadzenie powiatowe wybiera ze swego
łona na lat trzy. Ziemstwo gubernialne dzieli
się również na zgromadzenie i zarząd guber-
nialny. Członków zgromadzenia gubernial-
nego wybiera ze swego łona na lat trzy
zgromadzenie powiatowe; zarząd gubernialny
składa się z przewodniczącego i 6 członków,
wybranych przez zgromadzenie gubernialne.
Zgromadzeniu gubernialnemu przewodniczy
gubernialny marszałek szlachty lub osoba na-
znaczona przez monarchę. Zgromadzenia po-
wiatowe i gubernialne zbierają się raz na rok;
wyjąwszy przewodniczącego i członków sta-
łych nikt nie pobiera wynagrodzenia. Gminy
dziel się na miejskie i wiejskie. Pierwsze
rządzą się ustawą opartą na podstawie statu-
tu Katarzyny II, zmienionego i uzupełnione-
go ukazem Aleksandra II z 14 marca i 24
maja 1861 r. Obecnie obowiązująca ustawa

Ros
Ros
793
wiejska, oparta na odwiecznych prawach gmin dla osób oskadonych, domy popra.wy dla.
słowiaIlskich, datuje się również od 1861 r. mniejszych przestępców i wiQzienia. karne dla.
Na czele gminy (mir) stoi starosta sielski przestępców skazanych na dłużej niż na rok
(zwany też starszym1t), przewodnicza,cy zgro- jeden.
madzeniu wicjskiemu (sieiskij schod). Tak Finanse. Epoka, dla dziejów finansów w R.
starosta jak i zgromadzenie wybiera się wol- jest 1862 r., w którym po raz pierwszy
nemi głosami. ogłoszono budżet państwa. Za Katarzyny I
Sądownictwa. Za panowania cesarza Ale- w 1725 r. dochody wynosiły 10,186,000 rs.;
ksandra n przeprowadzono w R. nową orga- za Katarzyny II w 1782 r. powiększyły się
nizacyę sa,dowa" na zasadzie ukazu z 29 wrze- do 40,128,000 rs.; za Pawła I w 1801 r. do-
śnia (11 października) 1862 r., mocą którego szły prawie do 80 mil. rs.; za panowania ce-
rozdzieloną, została władza sa,dowa od wyko- sarza Aleksandra I w 1804 r. wynosiły 109;
nawczej, administracyjnej i prawodawczej, 1810-125 mil. rs. Wskutek wojen napoleoń-
dalej zaprowadzono sądy przysięgłych oraz skich dochody państwa znacznie się zmniej-
postępowanie ustne i jawne; nadto zapewnio- szyły, podniesione jednakże później zostały
no wszystkim mieszkańcom równość w obli- za zarządu hr. Canerina od 1833-44 r. Już
czu prawa a tem samem zniesiono dawne 1833 r. wynosiły (wraz z dochodami z kró"
przywileje, że każdy mógł być sądzonym tyl- lestwa polskiego) 120 1 /. mil. rs., według Tę-
ko przez równego sobie. W cdle nowej usta- goborskiego nieprzeniosły jednak do 1839 r.
wy w pierwszej instancyi rozstrzygajtlt sę- nigdy 163 3 /, mil. rs. Później, a zwłaszcza za
dziowie pokoju, wybierani ze wszystkich klas panowania cesarza Aleksandra II dochody
ludności na lat trzy. Decydują oni w spra- znacznie się zwiększyły. Tak pierwszy ogło-
wach cywilnych, za wyjątkiem sprawo nie- szony budżet z r. 1862 obliczał dochody brut-
ruchomości, gdy przedmiot sprawy nieprze- to na 310,619,739 r., budżet z 1866 na 382
nosi wartości 500 rs., w sprawach zaś krymi- mil. rs., z 1867 na 420, z 1868 na 423, z 1869
nalnych,gdykaranicprzechodzi1 J / 2 rokuwię- na 457, z 1870 na 482, z 1871 r. na 484,
zienia, trzech miesięcy aresztu lub 900 rs. z 1872 na 497, z 1873 na 517 mil. rs. Zwy-
kary pieniężnej. Od wyroku sędziego pokoju czajne dochody państwowe pochodzą z trzech
służy apelacya do zjazdu sędziów pokoju. głównych źródeł: z podatków bezpośrednich
We wszelkich innych sprawach cywilnych i pośrednich, dochodów z regalij i dochodów
i kryminalnych wyrokują sa,dy okręgowe, z dóbr państwa. Do podatków bezpośrednich
z udziałem przyeięgłych, jeżeli sprawa kry- należy: pogłówne, od którego wolna jest
minalna pociąga za soba, utratę praw stanu szlachta, duchowieństwo i kupcy gildyjni
lub obywatelstwa. Drugę i ostateczna, instau- a od 1863 i właściwi mieszczanie, opłata
cyą dla spraw cywilnych i kryminalnych, gildyjna, oraz opłata procentowa od papierów
rozstrzygniętych przez sądy okręgowe, są wartościowych. Do podatków pośrednich na-
izby sa,dowe. W razie jeżeli wyrok wydaje się leży: akcyza od wódki (monopol wódczany
niesprawiedliwym, można się starać o uchy- zniesiony zoetał ukazem z 1 13 stycznia
lenie go w najwyższym sądzie Kasacyjnym, 1863), soli, tytuniu, fabrykacyi cukru z bu-
t. j. Senacie. W sprawach kryminalnych ko- raków, w nowszych czasach nafty i zapałek,
nieczną jest obrona przez adwokata. Sprawy dochody celne, stemplowe, paszportowe i t. d.,
polityczne sądzone są przez sąd kasacyjny, Do regalij państwowych należą: podatki gór-
z udziałem marszałka szlachty, głowy miasta nicze, dochód z monety, poczty i telegrafów.
i przełożonego gminy. Jawność postępowania Do dochodów z dóbr państwa należą: czynsz
sądowego tylko w wyja,tkowych razach by- (obrok) od włościan w dobrach koronnych,
wa uchylam\. Ukazem z dnia 28 listopada czysz dzierżawny z oddzielnych dóbr, dochód
(10 grudnia) 1861 r. zatwierdzone zostało no- ze sprzedaży majątków nieruchomych rządo-
we prawo cywilne i kryminalne oraz kodeks wyeh, dalej dochód z lasów, zakładów górni-
karny. Od 1866 r. przeprowadzono stopniowo czych i dróg żelaznych oraz majątków i ka-
radykalną reformę sądownictwa w gub er- pitałów b. komisyi edukacyjnej. Dochody pań-
niach. Ukazem dnia 17 (29) kwietnia 1863 r. stwa w ostatnich czasach wynosiły: w 1880 r.
przeprowadzoną została nowa ustawa, łago- 651 mil. rs., 1881 r. 651, 1882 r. 703, 1883 r.
dząca postępowanie karne. Zniesioną została 700, 1884 r. 802 i 1885 r. 886 mil. re. Osta-
kara knuta, przepędzanie przez rózgi, pię- tnia cyfra rozdziela się w następujący spo-
tnowanie złoczyńców; kara śmierci OgraniCzO- \ sób: na podatki bezpośrednie 137 mil. rs., na
ną jest do sa,dów wojennych, a przestępców pośrednie 380 mil., na dochód z regaliów 28
politycznych oraz w razie zamachu na osobę mil., 87 mil. czynsz od włościan, 5 mil. ze
panuja,cego. Główną karę etanowi zesłanie do sprzedaży dóbr państwa, 14 1 / a mil. dochodu
Syberyi, do robót ciężkich lub na osiedlenie. z lasów, 5 mil. z zakładów górniczych, 157
Więzienia są trojakiego rodzaju: policyjne, mil. z dróg żelaznych, 70 mil. z Kaukazu i 96

794
Ros
mil. rs. z rozmaitych pozycyj. Wydatki pań-
stwa wynosiły: w 1880 r. 694,505,313 rs.,
W 1881 roku 732,413.150 rs., w 1882 roku
701,661,256 rs., w 1883 1'.664 mil., w 18841'.
718,382,006 rs. a w 1885 r. 781 mil. rs. Wy-
datki 1886 r. rozdzielały się w następujący
sposób: 260 1 / 9 mil. na spłaty długu :państwa,
2 mil. na najwyższe władze państwowe, 10'6
mil. na synod św., 10 mil. ministeryum dwo-
ru, 4 mil. ministeryum spraw zagranicznych,
236 min. wojny i marynarki, 99'8 min. skar-
bu i kontrola państwa, 23'5 min. dóbr pań-
stwa, 71'8 min. spraw wewnętrznych, 20'4
min. oświecenia publicznego, 23 min. komu-
nikacyi, 19'7 min. sprawiedliwości, 7'9 mil.
rs. zarząd cywilny Kaukazu. Niezależnie od
tego istnieje kapitał dróg żelaznych, założony
w 1867 r. w wysokości 92 mil. rs., i zużytko-
wany na budowę dróg żel. rządowych, oraz na
dopłatę do dochodów dróg prywatnych, gwa-
rantowych przez rząd. Złą stronę finansów
rossyjskich stanowi oddawna system waluty
papierowej. Już przy śmierci Katarzyny II
było w obiegu za 200 mil. rs. papierów (asy-
gnacyj). Podczas wojen napoleońskich nastę-
powały coraz nowe emisye i okoliczność ta
doprowadziła finanse do zupełnego rozstroj li,
tak że w 1815 r. jeden rubel srebrem odpo-
wiadał 4 rub. 18 kop. asygnacyami. Po za-
warciu pokoju powszechnego starano się za-
radzić złemu przez zaciągnięcie pożyczki za
granicą. Po objęciu w 1823 r. zarządu finan-
sów przez hr. Cancrina ilość będących w kur-
sie asygnacyj wynosiła 596 mil. rs.; kurs ich
podniósł się do 3 rub. 60 kop. za 1 rub. sre-
brem, w 1839 r. zaś oznaczony został na 350,
t. j. 3 1 / 9 rub. asygn. za 1 rub. rs. i jednocze-
śnie przyjęto za jednostkę monetarną rubla
srebrnego. '\V 1843 r. dawniejsze asygnacye
bankowe zostały zastąpione przez bilety kre-
dytowe, oparte na całkowitym majątku pań-
stwa, i nadano im kurs przymusowy. Na po-
czątek wypuszczono biletów kredytowych za
170,222,000 rs., dla pokrycia będących jesz-
cze w kursie 595,776,000 rs. asygnacyami.
Ciągłe później sze deficyty w budżecie pal'1-
stwowym zmuszały do pokrywania ich nowe-
mi cmisyami pieniędzy papierowych. W 1853
r. było ich w obiegu za 332,443,005 rs.; ilość
ta znacznie podniosła się po wojnie krymskiej
i w 1857 r. wynosiła 735,297,006 rs., t. j. po-
większyła się przeszło o połowę (o 400 miL).
Okoliczność ta stanęła na przeszkodzie zacią-
gnięciu nowej pożyczki, jakkolwiek okolicz-
ności gwałtownie tego wymagały, przepro-
wadzone bowiem reformy wpłynęły na znacz-
ne zmniejszenie zwykłych dochodów państwo-
wych. Dla zaradzenia złemu wypuszczono
kilka seryj procentowych biletów skarbu pań-
stwa. Ogólna suma tych papierów w 1860 r.
Ros
wynosiła 108 mil. rs. Ukazem z d. 20 sierp-
nia 1859 r. oddano do dyspozycyi ministra
finansów wszelkie sumy kościelne i rozmai-
tych instytucyj, złożone w bankach publicz-
nych, oraz depozyt a sądowe i wydano nato-
miast obligacye pożyczkowe, częścią procen-
towe (po 4, 3 i ]1/2%) w części zaś bezpocen-
towe. Do ostatniej kategoryi zaliczono depo-
zyta sądowe. Ukazem z d. 23 września 1859 r.
zamicniono bilety banków pożyczkowych i
handlowych oraz kas oszczędności jak rów-
nież 4% bilety obligacyjne na 5% bilety
banku państwa, mające być spłacone w ciągu
37 lat poczynając od 1861 r. W połączeniu
z tern pozostawało zniesienie wszystkich do-
tychczasowych instytucyj kredytowych i za-
stąpienie ich przez ukaz z 23 września 1861 r.
bankiem państwa, po'!iadającym filie w Mo-
skwie, Odesie, Kijowie, Charkowie, Rydze,
Archangielsku i '\Varszawie oraz czasowo pod-
czas jarmarków w Niżnim-Nowgorodzie, Ry'
bińsku, Połtawie i Irbicie. Oprócz tego ist-
nieje w R. 288 banków prywatnych miejskich,
10 banków akcyjnych z kapit. zakładowym
16 1 / 2 mil. rs. i 18 banków ziemskich. Ogólny
dług państwa w d. 1 stycznia 1884 r. wyno-
sił 75,989,000 flor., 42,281,929 funt. szter.
i 182,837,287 rs. W obiegu było 716,515,125
rs. w papierach kredytowych.
Wojslco lądowe i morslcie. Armia rossyj ska zor-
ganizowaną zostałą na sposób europejski przez
Piotra W. i rozwinąwszy się podczas prowa-
dzonych następnie wojen, na nowo urządzoną
została za Aleksandra I i jego następcy Mi.
kołaja I, który główną uwagę i pieczołowi-
tość zwrócił na wojsko. Reformy przedsię-
wzięte przez cesarza Aleksandra II początko-
wo miały na względzie stronę umysłową i mo-
ralną żołnierza, przcz zwrócenie uwagi na
oświatę, złagodzenie systemu karnego, znie-
sienie kolonij wojskowych i t. d. Dopicro rc-
zultaty wojny niemieckiej w 1866 r. oraz
francusko-niemieckiej z 1870-1 r.wpłynęły na
zupełną zmianę dotychczasowego systematu.
Ukazem z d. 1 (13) stycznia 1874 r. zapro-
wadzono w całej R. ogólną powinność woj-
skową. Czas służby ustanowiony został na
15 lat, z tego 6 w służbie czynnej i 9 w re-
zerwie, z rozmaitemi ulgami stosownie do
stopnia oświecenia. Siła zbrojna składa się
z armii stałej i obrony narodowej (opołczenie).
Armia stała rozpada się na armię czynną,
uzupełnioną przez coroczny pobór, na rezer-
wy oraz na wojska kozackie (nieregularne ).
Pod względem administracyjnym całe cesar-
stwo rossyjskie, za wyjątkiem ziemi kozaków
dońskich, podzielone jest na 14 okręgów wo-
jcnnych: petersburski, finlandzki, wileński,
warszawski, kijowski, odcsski, charkowski,
moskiewski, kazański, orenburski, zachodnio-

Ros
syberyjski, wschodnio-syberyjski, turkiestań-
ski i kaulmzki. Armia czynna regularna liczy
38,052 oficerów, 1,728,196 żołnierzy (w tej
liczbie 78,393 pozafrontowych), 222,936 koni
i 3596 dział, woj sko kozackie 3386 ot'ice-
rów, 141,969 ludzi (13,422 pozafrontowych),
138,036 koni i 212 dział, inne zaś wojska nie-
regularne mają, 143 oficerów, 6188 ludzi (136
pozafrontowych) i 5382 koni. Wogóle cała
armia czynna rossyjska liczy 1,917,904 ludzi,
366,354 koni i 3808 dział (bez dział oblężni-
czych i fortecznych). Armia czynna uzbrojo-
na jest karabinami odtylcowemi systematu
Derdana; działa artyleryi polowej są 4 i 9-cio
funtowe, nabijane z tyłu, częścią, ze spiżu,
częścią zaś ze stali spiżowej lub lanej. Dla
artyleryi fortecznej i oblężniczej przyjęte są,
działa 6, 8, 9, 10 i 1 j -to calowe, z żelaza,
spiżu, lub stali lanej. Zaprowadzenie ogólnej
powinności wojskowej wpłynęło także na roz.
wój zakładów naukowych wojskowych, które
dzielą, się na przygotowawcze, średnie, wyż-
sze i specyalne podoficerskie. Do zakładów
niższych należą,: 8 progimnazyów i 18 gimna-
zyów wojskowych; do średnich 17 szkół jun-
kierskich, 3 szkoły wojskowe piechotne i je-
dna kawaleryjska, korpus paziów i korpus
kadetów w Finlandyij do zakładów wyższych:
należą, akademie: sztabu generalnego, artyle-
ryjska, inżynierów wojskowych, prawna i me-
dyczna; w końcu do zakładów specyalnych
podoficerskich zaliczaj ą, się: szkoły techniczna
i pyrotechniczna w Petersburgu, szkoły pusz-
karzów w Tule i 1szewsku oraz szkoły felcze-
rów w Petersburgu, Kijowie i Moskwie.
Marynarka wojenna rossyjska dzieli się na
flotę m. Baltyckiego, flotę m. Ozarnego, flo-
tylę m. Kaspijskiego, flotylę m. Aralskiego i
f'lotylę Syberyjską i składa się w ogóle z 39
pancerników, 92 statków parowych, 135 pa-
rowców transportowych, 117 statków torpe-
dowych i 8 statków żaglowych, w ogóle 391
statków wojennych o sile 48,881 koni paro-
wych, uzbrojonych 942 działami i mających
285,644 tonn objętości. Nadto do marynarki
wojennej moina zaliczyć 7 wicIkich parow-
ców floty ochotniczej, pełniących podczas
wojny służbę krejserów, podczas pokoju zaś
używanych do celów handlowych i jako statki
transportowe. W 1885 r. siły morskie ros-
syjskie składały się z 115 admirałów i gene-
rałów, 1450 oficerów morskich, 450 pilotów,
180 oficerów artyleryi, 120 inżynierów, 500
mechaników, 30 inżynierów portowych, 200
urzędników marynarki i 500 urzędników cy-
wilnych w rangach oficerskich, czyli w ogóle
3545 oficerów i 25,600 podoficerów, majtków
i t. d. Czas służby w marynarce wynosi 10
lat, mianowicie 7 lat w służbie czynnej i 3
lata w rezerwie. Warsztaty okrętowe są
Ros
795
w Petersburgu, Kronsztadzie, Nikołajewie,
Ochcie, Chersonie i Archangielsku. Arsenał
marynarki znajduje się w Karpinie niedaleko
Petersburga.
Opisów cesarstwa rossyjskiego pod wzglę-
dem geograficznym, topograficznym, staty-
stycznym, etnograficznym, historycznym i
t. d. istnieje bardzo wiele, w rozmaitych ję-
zykach. Prawie wszystkie prowincye, guber-
nie, obwody i znaczniejsze miasta mają, osob-
ne opisy, mniej lub więccj dokładne. Celniej-
sze z dzieł ogólnych są: Semenowa Słownik
geograficzno-statystyczny cesarstwa rossyj-
skiego (t. I-VI, od 1863 r.), tudzież Staty-
styka Rossyi opracowana przez oficerów szta-
bu generalnego, pod redakcyą, gen. Obrucze-
wa (1871); dalej de Livrona Statisticzeskoje
obozrenije rossyjskoj imperii (1875); Snitz-
lera L'Empire dcs Osars (3 t., 1856-66)
i w. in. Charakterystyka geograficzna R.
europejskiej w powyższym artykule podaną,
została podług \V. Nałkowskiego (Zarys geo..
grafii powszechnej (1887 r.). J. Krz.
Hosta.jlle, górska wieś, w pow. jasielskim,
nad pot. Rakiem (prawym dopł. Wisłoki), zaj-
muje dolinę potoku aż po jego ujście. Wznies.
przy drewnianej cerkwi z gr.-kat. kapelanią
(d yec. przemyska, dek. dukielski) wynosi 435
mt., przy ujściu potoku 429 mt., ku zachodo-
wi podnosi się teren na 602 do 651 mt., ku
wschodowi na 545 do 702 mt., ku południowi
454 mt. Wś gra1}iczy na płd. z Grabem (4'6
klm.), na płn. z Swiątkówką, n3; pln.-zachód
z Nieznajową, a na płd.-wschód z Zydowskiem.
Dokoła otaczają, R. świerkowe lasy. 'Ve wsi
65 dm., 396 mk., 389 gr.-kat. i 7 izrael. Ob-
szar więk. pos. (J. Lewickiego) wynosi 236
roli, 35 łą,k, 31 past. i 599 mr. lasu; pos. mn.
697 rołi, 78 łąk, 211 past. i 214 mI'. lasu.
Uposażenie kapelana składa się z 15 roli, 2
łąk i 53 mr. past. Prócz tego pobiera on 9 1 / 2
kóp owsa za meszne i 133 złr. dodatku do
kongruy. Gleba górska, owsiana. 'V 1581 r.
(Pa wińsk i, :Małop., 122) była własnością Mi-
kołaja Stadnickiego i składała się z 7 dwo-
rzyszcz woloskich. Mac.
Rostakiszki, zaśc. włośc. nad rz. Mussą"
pow. wileński, w 2 okI'. pol., o 50 w. od Wil-
na, 2 dm., 23 mk. kat.
Rostallice, pow. będziński, gm. i par. W oj-
kowice. Niepodane w ostatnich spisach urzęd.
Rostalliszki, zaśc. Bzlach., pow. wileński,
w 3 okI'. pol., o 48 w. od Wilna, 2 dm., 20
mk. kat.
Hostar, węg. Rester, wś, hr. goemoerskie,
ma kościół par. ewang., węglarnie, kopalnie
miedzi, 388 mk.
Rostarzewo, dok. Rzeszotarzewo (r. 1379 i
1564), Restarzewo (r. 1580), w nowszych cza-
sach dowolnie przez Niemców Rothenburg zwa-

796
RH
ne, miasto w pow. babimoskim, Jeży o 6 klm.
na zachód od Rakoniewic i 59 klm. na płd.-
zachód od Poznania, na trakcie poznańsko-cy-
lichowskim, w nizinie; par. kat. Gościeszyn,
par. prot. i poczta w miejscu, st. dr. żelaznej
w Wolsztynie o 7 klm. Miasto ma ratusz,
kościół prot., olejarnię, gorzelnię, kilka wia-
traków i cegielni, 136 dm., 1078 mk. (73 kat.,
999 prot., 6 żyd.) i 511 ha (444 roli, 41 lasu).
Mieszkańcy, sami prawie Niemcy, trudnią się
rolnictwem i przemysłem. R. jest t:;iedzibą
komisarza obwodowego i ma urząd pocztowy
trzeciorzędny; 4 jarmarki do roku. Herb mia-
sta przedstawia gwiazdę o 8 promieniach, nad
monogramem R M R, który wyraża nazwę
miasta i założyciela Malczewskiego. R. było
wsią aż do r. 1752 i pierwotną siedzibą, Rze-
8zotarzewskich. Z R. pisał się Wojciech mię-
dzy r. 1379 i 1399 (Kod. Wielkop. n.2070
i Akta gr. pozn., wyd. w r. 1888) i nastę-
pnie inni Rzeszotarzewscy. Późniejszymi dzie-
dzicami bYF Tłoccy (r. 1551), Hersztopscy
(r. 1580), Zegoccy (r. 1641), Malczewscy (r.
1752), Koczorowscy (r. 1793) i w końcu Miel-
żyńscy. W r. 1580 posiadał tu Łukasz Her-
sztopski 2 łany osiadłe, 4 zagrodo i młyn, a
Baltazar Tłocki 3 półłanki osiadłe, jeden pół-
łanek pusty, 4 zagr. i 2 komorników. Przy-
wilejem królewskim z d. 27 sierpnia 1752 r.,
danym dla Macieja Malczewskiego, zostało
R. wyniesione do rzędu miast. Około r. 1771
opłacali żydzi 104 złp. pogłównego. Po r.
1793 było tu 89 dm., 7 wiatraków, 2 kościo-
ły i 470 mk. (14 szynkarzy, 8 krawców, 7
młynarzy, po 3 sukienników, szewców i sto-
larzy, 2 rzeźników, piekarzy i kołodziejów,
jeden kuśnierz, olejnik, ślusarz, garncarz, o-
berżysta, muzykant i 2 handlarzy mąki). Do-
chody miejskie wynosiły 62 talary; jarmar-
ków odbywało się 7 do roku. W r. 1811 by-
ło 449 mk.; 1837 r. 688 mk.; 1843 r. 105 dm.,
665 mk. (33 kat., 617 prot., 15 żyd.); 1861 r.
850 mk.; 1871 r. 124 dm., 897 mk. (33 kat.,
860 prot., 4 żyd.). Kościół katoI. p. w. św.
Wojciecha wystawili w r. 1401 bracia Woj-
ciech i Stefan Rostarzewscy czyli Rzeszota-
rzew8cy; parafią składały R., Gola i Komoro-
wo, później, około r. 1564, przyłączono Tu-
chorzę. O uposażeniu kościoła przez Jana
Tłockiego wspominajlli akta konsystorskie pod
r. 1551. W czasie reformacyi dostał się ko-
ściół w ręce protestantów; w r. 1580 należało
R. do par. wolsztyńskiej. Około 1596 r. Łu:-
kasz Hersztopski przywrócił katolikom ko-
ściół, który wizyta z 1'.1641 została p. w. św.
Andrzeja. Spalony w czasie wojny szwedz-
kiej za Augusta II, jeszcze w 1725 r. nie był
odbudowany. W 2 lata potem stanął nowy
kościołek z drzewa, afiliowany do Gościeszy-
na i rozebrany r. 1823 dla braku parafian.
Ros
W czasie wizyty kościelnej w r. 1641 znaj-
dował się w koś!Jiele nagrobek z czarnego
marmuru Teresy Zegockiej, córki Krzysztofa,
dziedzica miejscowego (J. Łukaszewicz, Kr.
op. hist., II, 476-7). Kościół prot. powstał
w r. 1781); parafia liczyła w r. 1860 osad 12 i
dusz 1727 obok 1800 katolików. Ratusz sta-
nllił w r. 1768. E. Cal.
Rostau (niem.), ob. R08Zkowo.
Rostawica, rzeka, ob. Rastawica.
Rostawicze, dawna nazwa mka Białołów-
ki, w pow. berdyczowskim. Dzisiaj nazwę
Rostawicy al. Rastawicy nosi cZQŚć miasta,
lehca na prawym brzegu rzeki t. n.
Rost£'jłdszłd, zasc. włosc. nad rzlq Szyr-
winczą, pow. wileński, w 2 okr. pol., o 58 w.
od Wilna, 2 dm., 23 mk. katoI.
Hostek al. Rostkowo 1.) os. leśn., pow. ządz-
borski, należy do nadleśnictwa w Guziance,
1 dm., 6 mk. 2.) R. al. Schoeneberg, wybud.,
pow. gołdapski, tuż przy mieście powiatowem.
Rostelitldzie, wś, pow. wileński, w 2 okr.
pol., gm. Szyrwinty, oh. wiejski i dobra ks.
Giedrójciów Poszyrwi{lCie II, o 7 w. od gmi-
ny a 57 w. od Wilna, ma 4 dm., 53 mk. kat.
(w 1864 r. 24 dusz rewiz.).
Rostemlmiewo, pow. krobski, ob. Roz-
stgpniewo.
Rostersdorf, Ober, Mittel i Nieclej', 1462 r.
Roste1'sdm1!, wś i dobra, pow. stynawski, po-
siada kościół par. ew ang. 'V 1842 r. 81 dm.,
zamek, trzy fol w., 556 mk. (9 kat.). S,koła
ewang., hodowla owiec, płóciennictwo.
Hostesne, Rostesnoje, chutor nad wielkiem
błotem, pow. radomyski, o 7 w. od wsi Mo-
krec, pod rządowym lasem dymerskim, ma 55
dzies. ziemi i smolarnią,. Z błota bierze po-
czątek rzka Żydek (Żydok), która przcpły-
nąwszy wsi: Mokrec, Syczówkę i Tołokuńską,
Rudnię, poniżej ostatniej wpa<ia do Dniepru.
Własność Goriaczkowskiego, który w 1874
r. nabył od Katarzyny Iskra.
Hostisławl, ob. Rosław.
Rostki 1.) wś włośc., pow. węgrowski, gm.
i par. Miedznc, ma 17 dm., 179 mk., 881 mr.
W 1827 r. 19 dm., 129 mk. 2.) R. Wielkie,
wś i 3.) H. MaJe, wś, pow. płoński, gm. Mo-
dzele, parafia Nowomiasto, odl. o 21 wiorst
od Płońska. R. Wielkie mają 19 dm., 183,
mk., 346 mr.; R. }Iałe 4 dm., 44 mk., 141 mr.
W 1827 r. R. Wielkie miały 22 dm., 148 mk.
a R. Małe 5 dm., 41mk. 4.) H. Kaptury, wś
szlach. i włośc. i 5.) R. Stróżne, wś szlach.,
pow. makowski, gm. Sielc, par. Szelków, odl.
12 w. od Makowa. W 1827 r. R. Kaptury
mają 8 dm., 57 mk.; R. Stróżne 12 dm., 70
mk. Fo1. R. Kaptury lit. B E w 1879 r. rozI.
mr. 384: gr. Ol'. i ogr. mr. 129, łąk mI'. 38,
past. mr. 23, lasu mr. 185, nieuż. mr. 9; bud.
z drzewa 8, las nieurzą,dzony, cegielnia, po-

Ros
klady torfu. Wś R. Kaptury os. 9, z gr. mI'.
56. 6.) H., wś, pow. łomzyński, gm. Borze-
jowo, par. Jedwabno, ma 13 os., 37 mr.; wcho-
dziła w skład dóbr Olszyny. W 1827 r. Rost-
ki Duze 8 dm., 45 mk.; R. Małe 1 dm., 7 mk.
7.) R. Daćbogi, 8.) n. Piotrowice i 9.) H.
Wielkie, pow. ostrowski, gm. Zaremby Ko-
ścielne, par. Zuzel. R. Daćbogi maj& 5 dm.,
76 mk., R. Wielkie 26 dm., 184 mk. Mieszka
tu drobna szlachta. W 1827 r. R. Daćbogi
miały 5 dm., 33 mk.; R. Piotrowice 6 dm.,
59 mk.; R. Wielkie 24 dm., 134 mk. 10.) B.,
wś, pow. kolneński, gm. Stawiski, par. Roma-
ny. W 1827 r. 14 dm., 83 mk. 11.) H., wś,
pow. kolneński, gm. i par. Jedwabno. W 1827
r. ll. Duze 8 dm., 45 mk.; R. J\'Iałe 1 dm., 7 mk.
12.) B., pow. ostrołęcki, gm. Troszyn, par.
Czerwin. W 1827 1'.15 dm., 73 mk. Br. Ck.
Bostki 1.) wś na pol.-prus. Mazurach, pow.
łecki, nad jeziorem t. n., blisko granicy pow.
jallsborskiego, 2 1 / 2 klm. na zach. od jez. Orzy-
skiego, 2 klm. na płn. od Klus, st. p., 38 dm.,
248 mk., 500 ha. Jerzy Ramung v. Ramek,
komtur ryński, nadaje Grzegorzowi Janowi
na prawie magdeburskiem 12 włók wolnych
od tłoki pod Cwalinami i nad jez. Kraksztyn.
Dan w Rynie r. 1483. Faustyn v. Weiblin-
gen, komtur ryński, sprzedaje r. 1523 Marko-
wi z Rostek między jez. Kraksztyn a strug&
Kamińską 4 włóki born, nadane prawem ma-
gdeburskiem za 32 grzywien. 2.) H., młyn,
tamże, 2 dm., 14 mk. 3.) H., wś, pow. łecki,
12 klm. od granicy królestwa polskiego, 2 1 / 2
klm od st. p. BajtkQwa; 11 dm., 102 mk., 118
ha. 4.) B., wś na pol.-prus. :l\1azurach, pow.
lecki, nalI Pamerskiem jeziorem, 8 klm. na
płn. od Orzyskiego jeziora, 6 1 / 2 klm. na płd.
od st. p. Wydmin. 5.) R. al. Bm-tosze, Ba1'-
tusckow, wś na pol.-prus. :M:azurach, pow. jań-
sborski, o 2 klm. od jz. 'Warszowskiego, 7
klm. na zach. od jez. Sniardawskiego, tylez
od st. p. Kwiki, w okolicy lesistej i w wody
obfitującej, 64 dm., 413 mk., 1105 ha. Erazm
v. Reizenstein, komtur baldzki, nadaje wier-
nemu słudze Marcinowi, na prawie magdebur-
skiem 40 włók w Bartoszaeh (Rostkach), mię-
dzy strumykiem kotlewskim i Czarną a wsią
Pilchy, z obowiązkiem jednej słuzby zbrojnej.
Dan w Piszu r. 1484 w dzień Nawiedzenia N.
Maryi P. Jerzy v. Kolbitz, wójt piski, sprze-
daje Maciejowi Rostkowi 4 włóki śród granic
powyższych na prawie takiem, jakie ma wieś
Rostki. Dan w Piszu w poniedziałek w wilią
śś. Filipa i Jakuba r. 1515. W R. okazało się
w 1537 r. 7 włók nadwyżki; połowę jej ku-
pujc, płacąc za włókę 4 kopy, Ciesin (Scze-
schin), drugą zaś Grzegorz, Dzierzek i Aleksy,
bracia, synowie Stańka, oraz J agustyn, To-
mek, Paweł, Jan (Jaune) i Jędrzej (Jenderzey)
również bracia; dział zaś Wieczorka kupił
RoI
797
wyżej wspomniany Tomek a Jakuba dział
Ciesin i Grzegórz. R. 1536 sprzedaje ststa
Fryderyk Heidek Andrzejowi, Janowi, Tom-
kowi, Jagustynowi i Pawłowi, braciom z Ro-
stek, 1 włókę nadwyżki. Ad. N.
Bostkowa 'Vola, wś na poL-prus. Mazu-
rach, pow. margrabowski. Istniała jeszcze r.
1600; dziś nie ma śladu.
, Bostkowice, wś i fol., pow. płocki, gm.
Swięcice, par. Kobylniki, odl. o 35 w. od
Płocka, ma 9 dm., 129 mk. Fol. R., w 1'.1874
oddzielony od dóbr Kobylniki, rozl. mr. 217:
gr. Ol'. i ogr. mr. 212, nieuż. mr. 5; bud. mur.
1, z drzewa 2; płodozmian ll-polowy. Wś R
ma 15 os., 24 mr.
BostliOwicze, niem. Rosenberg, 1467 Rost-
kowicze, wś, pow. prądnicki, par. Solec (Zuelz),
odl. 2 mile od Prądnika. W 1861 r. 69 dm.,
422 mk. kat., 2220 mr. obszaru, wtem 2049
mI'. roli. Obszar dworski istniał poprzednio,
lecz został rozkupiony częściowo przez wło-
ścian miejscowych.
Hostkowiec, błonie, w pow. mogilnickim,
o 21/3 klm. na wsch.-płd. od Strzelna, pod
Młynami (Kod. Dypl. Rzyszcz., H, 865, pod
r. 1436).
Bostkowo 1.) wś i fol., pow. płocki, gm.
i par. Góra, odl. o 33 w. od Płocka, posiada
4 dm., 95 mk., wiatralc. W 1880 r. fol. R.
rozl. mI'. 453: gr. Ol'. i ogr. mr. 367, ł&k mr.
28, past. mI'. 27, lasu mI'. 14, nieuż. mr. 17;
bud. mur. 2, z drzewa 12, pokłady torfu. Wś
R. ma 9 os., 7 mr. 2.) 8., wś i fol., pow.
przasnyski, gm. Chojnowo, par. Węgra, odl.
5 w. od Przasnysza, ma 30 dm., 389 mk.
Fol. R. w 1870 r. rozl. mI'. 1265: gr. Ol'. i
ogr. mr. 737, łąk mr. 108, past. mI'. 142, łasu
mr. 266, wody mI'. 2., nieuż. mI'. 10; bud.
mur. 6, z drz. 15, pokłady marglu wapienne-
go. WŚ R. os. 41, z gr. mr. 206. Jestto dawna
siedziba rodu Kostków i miejsce urodzenia
(w 1550 r.) Stanisława Kostki, słynnego z po-
bozności i ascetycznego życia młodzieńca, ka-
nonizowanego w 1714 r. Dobra Rostkowo
w 1594 r. przeszły droga.. kupna w ręce Zie-
lińskich i do 1831 r. były w ręku tej rodzi-
ny. W 1836 r. 7.ostały sprzedane przez licy-
tacy&. Wkrótce po kanonizacyi BW. Stanisła-
wa Kostki wzniósł dziedzio R. Zieliński Józef
kościół drewniany o dwu wieżach, dachówką
kryty. Stanowił on fili& par. Przasnysz.
O tym kościele mówi już wizyta bisk. Szem-
beka z 1756 r. Obsługiwali ten kościół jezui-
ci, a po ich kasacie mieszkał tu świecki ka-
pelan. W 1820 r., w skutek zrujnowania bu-
dowli, kościół został zapieczętowany a przy-
bory kościelne przeniesiono do Przasnysza.
W 1860 r. budynek walll;CY się już został 1'0-
zebra.ny. Ob. Uwagi na.d artyk. kś. Osieckie-

798
Ros
Ros
go: "z Przasnyskiego", przez Gust. Zieliń- I wł. mn. roli Ol'. 587, ła..k i ogr. 436, past. 474,
skiego (Korrcsp. Płocki, 1880 r. Nr. 93). lasu 188 mI'. W r. 1880 było 122 dm., 603
Hostkowszczyzna 1.) wś i fol., pow. wył- mk. w gminie, 4 dm., 30 mk. na obsz. dwor.;
kowyski, gm. Karkliny, par. Kieturwłoki, 6 rz.-kat., 595 gr.-kat., 32 izraeL; 4 Polaków,
odl. od Wyłkowyszek 13 w., ma 17 dm., 154 614 Rusinów, 15 Niemców. Par. rz.-kat.
mk. W 1827 r. 13 dm., 98 rok. Wchodziła w Bolechowie, gr.-kat w miejscu, dek. bole-
w skład ststwa preńskiego a następnie dóbr chowski. Do parafii należy KaIna. We wsi
rząd. i donacyi rza..d. (ob. Preny). 2.) H., wś jest cerkiew pod wez. św. Bazylego i szkoła
i fol., pow. wyłkowyski, gm. Olwita, par. filialna. Lu. Dz.
Wierzbołów, odl. od Wyłkowyszek 11 w.. Rostoczna, potok, ob. Rostoczny.
ma 4 dm., 57 mk., 228 mr. folw. i 152 mI'. Hostoczlla, góra lesista W obI'. Stronny,
włok W 1827 r. było 7 dm., 69 mk. R. w pow. samborskim, w płd.-zach. stronie tej-
wchodziło w skład dóbr Królowe Krzesło że gminy, między pot. Semenowem (od płn.)
w ekonomii Olita a następnie dóbr rządowo a Czajkami (od płd.-wsch.). Na płn.-zachód
Hostocki Potok 1.) wypływa z pod Mili- wznosi się Wydi10k (862 mt.), na zach. Strou-
kówki (710 mt.), na granicy Baligrodu i Mcha- ski Wierch (811 mt.), na płd. Kochany dział
wy, w pow. lisieckim; płynie zrazu granica.., (813 mt.), a na płd.-wsch. PUBta (827 mt.) i
a potem obBzarem Baligrodu na płn -wsch., Studenka (789 mt.). 'Wznies. 838 mt. (szt.
wpadając na płn. krańcu Baligrodu do Ho- gen.). Od płn. laB "pod Zdzianną" zwany.
czewki z lew. brzegu. Długość biegu 3 klm. RostoczllY Potok al. Rostoczna, potok, 1'0-
2.) H. P., ob, Rostoka Nala. El'. G. wstaje w Tatrach orawsko-liptowskich, z 1'0-
Rostoczłm, potok, wypływa w gm. Roz- łączenia dwu potoków, w obI'. gm. Łuczek,
hurcze, pow. stryjski, ze źródeł leśnych na hr. liptowskiem (Węgry), pow. rożeński. Ra-
tak zwanych Rostoczkach, płynie na płn. mię wschodnie wypływa z pod grzbietu Ha-
przez obszar Rozhurcza, uchodząc do Stryja wrańca, na płn.-zach. jego stoku, w dolinie
z praw. brzegu. Długość biegu 4 klm. Br. G. zwartej od płd. Hawrańcem a od płn. Ostro-
Rostoczki 1.) al. Rostaka, pot., powstaje niem (1105 mt.); płynie łukiem na płn. wy-
w gm. RO,stoczki, pow. doli11ski, u płn.-wsch. giętym ku zachodowi, ramię zaś zach. powsta-
podnóża Seredniej góry (709 mt.); płynie na je w dzikim jarze po stronie półn. Chocza
płn.-wschód przez lasy i łąki i między domo- Wielkiego (1613 mt.); płynie na płn.-wschód,
stwami Rostoczek, gdzie od prawego brzegu ła..cząc się pod lasem Praszywą, u stóp Holicy
przyjmuje pot. Sołotwinę. Zwraca się potem (1089 mt.), z ramieniem wschodniem, na wys.
na wschód i na obszarze Witwicy uchodzi do 767 mt. Tak powstały potok R. płynie gór-
Łużanki z praw. brzegu. Długość biegu 8 klm. ską doliną na płd., nad którą od zach. rozpo-
2.) H., potok, wypływa w obI'. Skola, "." po- starł się Chocz Wielki (1613 mt.), a od wsch.
wiecie stryjskim, u półn. podnóza góry Zełe- Hawraniec iMagóra (1168 mt.). Mija zakład
mina (1177 mt.), płynie na płn. leśnym paro- kąpielowy i wś Łuczki, nizej których w obr.
wem i wpada ubiegłszy 3 klm. do pot. Pawło- gm. Kalomenów łączy się od lewego brzegu
wa, który wypływa w pobliżu Rostoczki i z Kalamiczanką, tworząc rz. Teplę, dopływ
płynie na płn. (41/ klm.) przez las Płaj do Wagu. Długość biegu 9 klm. Doliną potoku
Oporu powyźej Skola. El'. G. wiedzie dość dobre przejście przez grzbiet
Rostoczki al. Roztoczki, wś, pow. doliński, Tatr, między Holicą a Ostroniem, z Osadki na
16 klm. na zach. od Doliny, 14 klm. na płd.- Orawie do Łuczek na Liptowie. J cstto droga
zach. od sa..du pow., urz. poczt., st. kol. i tel. jezdna. Bl'. G.
w Bolechowie. Na płn. lezą Stańkowce, na RostOCZYll, potok, W obI'. Tureczek Niz-
płn.-wsch. Witwica, na płd. wsch. KaIna, na nich, w pow. Turka, wytryska z pod działu
płd.-zach. Lipa, na płn.-zach. Słoboda Bole- wodnego między Sanem a Stryjem, u polud.-
chowska i Cerkowna. W zdłuz granicy płynie wsch. stóp góry Byczka (Byczok, 915 mt.);
od płd.-ach. na płn.-wschód pot. Łuzanka, płynie na płn.-wschód i ubiegłszy 3 klm.
dopływ Swicy i przyjmuje w obrębie wsi kil- wpada z praw. brzegu do Jasienia, dopływu
ka strug, z których najznaczniejsza Rostoka. pot. Spisanego. Br. G.
:Płd.-wseh. część wsi przepływa dopływ Łu- RostoczYIlY, potok, wypływa w obr. gm,
anki pot. Putna, zwany w górnym biegu So- Koziowy, w pow. stryjskim, u połudn. stóp
łotwyną, a w średnim Rostoczka... W dolinie Kiezery Kropiwnej (1020 i 943 mt.); płynie
tego potoku leżą zabudowania wiejskie. Naj- na płd.-wschód i we wsi Koziowy tuż pod
wyższe wznies. wynosi na płd.-zach. 881 mt. cerkwią wpada do Orawy z lewego brzegu.
W znosi się tu jeszcze "Kockowa Góra" do Długość 3 klm. Br. G.
793 mt. Na płn.-wschód wznosi się "Werch Rostog (niem.), struga w pow. lęborskim.
Wielki" do 609 mt. Własn. więk. ma roli Ol'. Rostoja, ob. Ostoja.
102, łąk i ogr. 100, past. 196, lasu 1300 mr.; Hostok, ob. Rostaka.

Ros
Hostoka 1.) os. leś., pow. błoński, gm. Ra-
dzików, par. Leszno, ma 15 mk., 9 mr. dwoI'.
2.) H., wś włośc., pow. sochaczewski, gm.
Kampinos, par. I"eszno, 128 mk., 291 mr.
(przeważnie łąki); sprzedaż siana do 'Varsza-
wy. W 1827 r. 8 dm., 50 mk. Wchodziła
w skład ekonomii rząd. Kampinos. 3.) H.,
kol. nad rz. -Wartą, pow. koniński, gm. Brzeź-
no, par. Krzymów, odl. od Konina 16 w., ma
16 dm., 127 mk. 4.) H. al. Rostolci, w XVI
w. Rosztlwlca, wś i fol., pow. koniński, gm.
Sławoszewek, par. Kleczew, odl. od Konina
17 w.; wś ma 19 dm., 161 mk.; fol. 4 dm.,
39 mk., 187 mr.; wchodzi w skład dóbr Kle-
czew. W 1827 r. 14 dm., 145 mk. W XVI
w. łany folwarczne dają dziesięcinę plebano-
wi w Kleczewie, kmiece za dziesięcinę płacą
po 12 gr. polskich z łanu i dają za meszne po
mierze żyta i owsa pleb. w Kleczewie, tak
samo i karczmarze (Łaski, Lib. Ben., I, 192).
W 1579 r. wś R, w par. Kleczew, własność
Rusockiego, miała 17 łan. (Pawiński, Wielkp.,
I, 230). 5.) H., wś i fol., pow. chełmski, gm.
Żmudź, par. Kumów, wsch. obrz. Rakołupy,
odl. 21 w. od Chełma, posiada cerkiew pounic-
ką filialną. W 1827 r. 14 dm., 145 mk. W 1886
r. folw. R. rozl. mI'. 480: gr. Ol'. i ogr. mI'.
378, łąk mI'. 79, wody mI'. 1, zarośli mI'. 22,
nieuż. mI'. 8; bud. mur. 1, z drzewa 8. ,V skład
dóbr poprzednio wchodziły: wś R. os. 36, z gr.
mr. 745; wś Dryszczów os. 48, z gr. mr.,1291,
wś Sycz ów os. 10, z gr. mr. 210; wś Zmudź
os. 55, z gr. mr. 959; wś Lipinki os. 30, z gr.
mr. 699; wś Ksawerów os. 24, z gr. mr. 227.
Rostockie ststwo niegrodo we, w wdztwie ru-
skiem, w ziemi chełmskiej, podług spisów
podskarbińskich z r. 1716 obejmowało dwie
wsie: Rostoka i Lipinki z przyległościami,
które w r. 1771 posiadał Jan Zamoyski, or-
dynat, ststa lubelski, opłacając zeń kwarty
złp. 1790 gr. 11, a hyberny złp. 1360 gr. 20.
Dykc. geogr. Echarda nazywa Ił.. miastem.
Rząd austryacki dobra te sprzedał i odtąd
stały się prywatną własnością. Br. Ch.
Hostoka 1.) góra i las w obr. gm. Jurecz-
kowej, pow. dobromilski na wschod. brzegu
Wiaru, wznies. 625 mt. (szt. gen.). Na wschód
rozpościera się I wiński las. 2.) H. al. Rostolc,
góra polna w obr. Radoszyc, w pow. sanoc-
kim, na płd.-wschód od wsi, na lew. brzegu
Osławicy, między nia, a Barbuza" jej dopły-
wem, pod 39°44, wsch. dłg. F. a 49°18' płn.
szer. Wznies',600 rot. (szt. gen.). 3.) H.,
góra, w obI'. Zernicy Niżniej, w po,;",. Lisko,
między pot. Ruchlinem (od płd.) a Zerdenką
(od płn.). Wznies. 545 mt. npm. (szt. gen.).
4.) H., szczyt w Tatrach liptowskich. Od Bań-
kowego Wierchu al. Skrzyni arki (2178 mt.),
w głównym grzbiecie narożnika dolin Stu-
dziennej (od płn.) a J ałowieckiej i Smreczań-
Ros
799
skiej (od płd.), cia,gnie się ku płd.-zachodowi
ramię górskie, jako ściana dolin J ałowieckiej
i Smreczańskiej, w której wznosi się Przy-
słop (2145 mt.), a dalej na południe Rostoka
(1953 mt.). 5.) H., dział górski w Karpatach
wschodnich, dziale skolsko-delatyńskim, na
granicy gm. Seneczniowa i Lolina, w pow,
olińskim, między dolinami Ilnicy, dopływu
Swicy, a :Mizuńki. Ciągnie się od płd.-wsch.
na płn. wschód (6 do 7 klm.), ze szczytami:
Horodyszcze (1377 mt.), Tomnatyk Mały
(1235 mt.) i Tomnatyk Wielki (1204 mt.).
Po stronie płn.-wschodniej bija, źródła pot.
Jałowego. B1" G.
Rostoka, potok i dolina tatrzańska, w gm.
Brzegi, pow. nowotarskim, na płn. stoku głó-
wnego grzbietu Tatr. Od szczytu Swinnicy
(2293 mt.), narożnika dolin stawów Gąsieni-
cowych, Cichej i Pięciu stawów polskich,
zwraca się główny grzbiet na płd. po szczyt
Walętkowa (2158 mt.) a stąd na płd.-wsch.
przez szczyt Gładki (2072 mt.) aż po szczyt
:Miedziane (al. Hruby, 2167 mt.), narożnik do-
lin Ciemnosmereczyńskiej, doliny Rybiego al.
Białki i Pięciu stawów polskich. Grzbiet ten
główny, mający 3800 mt. długoci, stanowi
płd.-wschod. śqianę doliny R. Sciana odry-
wająca się od Swinnicy na wschód po Kozi
Wierch (2259 mt.) i oddzielająca dolinę Czar-
nego stawu Gąsienicowego i Zamarzłego od
doliny Pięciu stawów polskich, ciągnąca się
wprost na płn. po Granat, następnie na wschód
po Krzyżne do uroczej Płasienki, na zetknię-
ciu się: Buczynowych turni, Koszystej i 'V 0-
łoszyna, a wreszcie grzbiet Wołoszyna, cia,-
gnący się na płn.-wschód, tworzą płn.-zach.
ścianę graniczną, doliny Pięciu stawów pol-
skich i R od dolin Gąsienicowych stawów,
Pańszczycy i Waksmundzkiej. Płd.-wschod.
zaś ścianę graniczną doliny Pięciu stawów
polskich i Rostoki od doliny Rybiego tworzy
grzbiet górski, odrywający się od głównego
grzbietu Tatr, od szczytów Miedzianych
(2167 mt.), przez Opalony Wierch (2239 mt.),
Swistówkę, Ubocz (1714 mt.) aż po Czubę O-
paloną (1426 mt.). Dolina R. rozdziela się na
płd.-zach. część wyższą, zwaną doliną Pięciu
stawów polskich i na płn.-wsch. część, będącą
właściwą doliną R., którą uważać należy za
przedłużenie doliny Pięciu stawów polskich,
będącej dla R. jakby górnym tarasem. W do-
linie Pięciu stawów polskich legły we wiel-
kim łuku urocze stawy w liczbie pięciu. Jest
to rozległa lecz bardzo dzika i naj wyżej poło-
żona dolina w Tatrach. Niegdyś była ona je-
dnym jeziorem, dopóki od strony płn. ku R.
nie przerwały się tnrnie, które dlań tworzyły
wielką groblę. Dziś zalegają jej dno głazy
a szczątkami jeziora pierwotnego są owe sta-
wy, największe w Tatrach zbiorowisko wodne.

800
R08
Najwyżej legł Zadni staw także Zmarzłym
albo Podkół zwany, tuż pod Zawratem, obej-
mujący 5'58 ha przy 29 mt. głębokości; niżej
niego Czarny staw, 10'77 ha a 37 mt. głęb.,
dalej Wielki staw z powierzchnią 33 ha (11
razy większy od rynku krakowskiego), a 78
mt. głęboki; dalej Mały staw wyższy 0'22 ha
a 2 mt. głęb.; naj dalszy jest Przedni staw, 7
ha obszerny a 30 mt. głęboki. Zadni staw
wznies. 1889 mt., Czarny staw 1737 mt.,
Wielki staw 1676 mt. a Przedni 1674 mt.
npm. (Szt. gen.). Do Wielkiego stawu spły-
wa woda osobno z Ozarnego, osobno ze Za.
dniego od strony zach. a z Przedniego za po-
średnictwem Małego przychodzi woda od
wschod. i dopiero z niege, jakby ze wspólnego
zbiornika, spada potok po skale 67 mt. wy-
niosłej, tworząc największy wodospad ta-
trzański, Siklawą zwany. Ciepłota wody w
najwyższym stawie Zadnim +9°C, w Ozar-
nym, Przednim i Wielkim +10 o C, a na dnie
Wielkiego i Przedniego ciepłota wody wyno-
si tylko 6°C. Koło Wielkiego stawu rośnie
już kosodrzewina. Przy Małym stawku znaj-
duje się schronisko towarzystwa tatrzańskie-
go pod imieniem Zajsznera. Po nad Wielkim
stawem jest szałas pasterski górali z Białki,
którzy tu swoje bydło pasą przez lato. Z do-
Jiny Pięciu stawów są przejścia przez Spigla-
80we percie w grzbiecie Miedzianych poza
Mnich, popod Mięguszowieckie turnie, przez
przełęcz między Miedzianymi a Kotelnicą, do
Ciemnych Smereczyn i między Gładkim Wier-
chem a Walentkową przez przełęcz Gładką
do doliny Cichy. Od Siklawy płynie dziki po-
tok, Rostoka, zwany, na płn.-.wschód, z począt-
ku po gołych głazach, następnie między Ko-
sówką, a wreszcie między lesistemi brzegami,
uchodząc do Białki z lew. brzegu u płn. stóp
Opalonej Ozuby (1426 mt.). Potok ten toczy
się w ciągłych kaskadach wskutek nadzwy-
czajnego spadku doliny Rostoki, bo od spodu
Siklawy po ujście R. spadek ten wynosi 560
mt. na przestrzeni 4800 mt. W pobliżu ujścia
R. do Białki, pod tak zwaną Ozubą, w lesie
stoi schronisko Wincentego Pola z szopą, na
wozy i konie. Dolina R. jest z powodu wy-
cieczek do Pięciu Stawów Polskich i Rybiego
od strony polskiej najczęściej zwiedzaną.
Ważniejsze szlaki: a) szlak jezdny z Zakopa-
nego przez Poronin, Bukowinę, Głodówkę,
Łysą, Polanę do Rostoki; b) szlak pieszy
z Zakopanego przez Waksmundzką polanę do
Ros toki; c) z Zakopanego przez Gęsią Szyję;
d) z Zakopanego przez Zawrat; e) z Zakopa-
nego przez Krzyżne. Z Rostoki od schroniska
W. Pola doliną Rostoki ścieżyną aż po Sikla-
Wę. Stąd w górę do :fięciu Stawów. Od
Wielkiego Stawu przez Swistówkę do Mor-
skiego Oka, czyli Rybiego. Opis tych wycie-
Ros
czek podają: Eljasz Walery, Przewodnik do
Tatr i Pienin. Kraków, 1886; Kolbenheyer,
Die Hohe Tatra. Teschen, 1888. El'. G.
Hostoka 1-) potok, wytryska z Magórki
(933 mt.), na pld. jej stoku, w obr. Czernicho-
wa, pow. żywiecki, w lesie Klisiówce. Pły-
nie na płd.-wschód tworząc aż do ujścia do
Soły z lew. brzegu granicę między gm. Czcr-
nichowem a Tresną. Długoq biegu 4, klm.
2.) n. Wielka, źródlane ramię elczy al. Zylcy
w obr. gm. Szczyrka, pow. żywieckim. Ob.
Zelcza. 3.) H., potok, powstaje w obr. gm.
Ligoty Kameralnej (niem. Kameral-Ellgoth),
w pow. i obw. sąd. cieszyńskim, na SzląsIm
austr., z pod góry Ropiczki (918 mt.), w Beski-
dzie jabłonkowskim. Płynie leśnym jarem na
płn., a przyjąwszy w Ropiczce, od lew. brz.
pot. Odnogę, tworzy rz. Stonawkę, lewy do-
pływ Olszy. Długość biegu 3 klm. 4.) H.
Mała, potok, ma źródło na płn. stoku góry
"Nad Kamieniem" (1083 mt.), w ob1'. Rostoki
Małej, pow. nowosądecki; płynie zrazu łą-
kami, potem między domostwami gm. Rostoki
Małej, następnie miedzy domostwami gm.
Składzistego, a wreszcie, zrosiwszy pola Ma-
ciejowej, wpada z lew. brzegu do Kamienicy.
Długość biegu 5 1 / 2 , Od wschodu w obr. R.
Małej wznosi się góra Poluńcza (736 mt.).
5.) n., lewy dopływ Przegonki al. Przegoni-
ny, wypływa w obr. gm. Bartnego, w pow.
gorlickim, z pod góry Wątkowej (847 mt.),
ze źródeł leśnych, i uchodzi w Bartnem do
Przegonki. Długość biegu 3 '/2 klm. 6.) R. al.
Rostoki, potok, powstaje w obr. gm. Rostoki,
w pow. dobromilskim, u płd.-wsch. podnóża
góry Bziany (578 klm.), tuż nad granicą
z gm. Kuźminą. Płynie przez obszar Rostoki
i Trzeiańca, gdzie z lew. brzegu wpada do
pot. Klimowego, dopł. Wiaru. Długość biegu
3 3 /, klm. 7.) n., potok, wytryska w obr. Du-
blan, w pow. samborskim, z lasu Liskami zwa
nego, płynie leśną, dolinką, na płd.-wschód i
między domostwami Dublan uchodzi z lew.
brz. do Warytyny. Długość biegu 4 klm.
8.) n., potok, wypływa na płd.-wsch. stoku
Magóry orawskiej (ob.), w hr. orawskiem,
u podnóza Budyna, szczytu tejże Magóry
(1220 mt.); płynie na pld.wsch. przez obszar
gm. Dziedziny iemiańskiej (węg. Nemes-De-
dina), poniżej której wpada do Orawy z pr.
brz. Przyjmuje z pr. brz. pot. Hldocin. Ujście
leży u płn. stóp góry Ostrażycy (767 mt.).
Długość biegu 6 klm. 9.) H., rzeczka, po-
wstaje w obr. gm. Rostoki Ryterskiej, w pow.
nowosądeckim, z połączenia dwu ramion, Ro-
stoki Wielkiej i R. Małej, tuż nad granicą
tejże gm. z Rytrem. R. Wielka wypływa ze
źródeł leśnych, z pod Przchyby (1195 mt.),
na płn.-zach. od polany Koniecznej; płynie
na płn.-wschód, zabierając od praw. brzegu

Ros
a. strony płd. dwie strugi górskie, z pod góry
:R,adowy (1265 mt.). R. :Mała powstaje rów-
nież w obr. gminy Rostoki Ryterskiej, z pod
Wielkiego Rogacza (1182 mt.); zabiera obu-
stronnie liczne stoki wodne, spływające z oko-
1icznych gór. Połączony strumień podąża Wą-
ska, dolinka, na wschód przez obszar Rytra, do
l)opradu z lew. brzegu, naprzeciw ruin zamku
Rytra. Długość R. Wielkiej 6 klm., R l\fałej
7 klm., długość samej R. 1875 mt. Nad R.
W ielką od płn. wn08zą się szczyty: Tylow-
skie (1037 mt.), Zary wyźnie, al. W dzary
(821 mt.) i Gaszkowa (715 mt.); miedzy R.
Wielką a :Małą, Skałka (1082 mt.), Mogurzyca
i Jaworzyna (946 mt.), a od płd.-wsch. R.
Małej: Niemkowa (1026 mt.) i Kordowie<j
(763 mt.). 10.) H., potok, powstaje w obr. gm.
Rostoki .Wielkiej, w pow. nowosądeckim, ze
źródeł leśnych, z nad granicy gm. Krynicy,
w kotlinie górskiej, nad która; od wschodu
wznosi się Jaworzyna (904 mt.), od płd.-zach.
Przysłop (944 mt.), a od zach. Ostry wierch
(874mt.). Płynie na płn. między domostwami
Rostoki Wk., i dobiegłszy gościńca rządowego
tylicko-sądeckiego łączy się od pr. brzegu
z Krzyżówką, tworząc rz. Kamienną. Nazwa
R. towarzyszy tej rzece az po wieś Łabową.
Długość biegu 4 klm. 11.) H., potok, wypły-
wa w obr. Maniowy, pow. lisiecki, ze źródeł
leśnych. Płynie zrazu na zach., potem na płd.
dolinę górską, uchodząc ponizej cerkwi ma-
niowskiej do Osławicy. Długość biegu 4 1 / 2
klm. Od wschodu wznosi się nad doliną góra
Dylec (937 mt.), a od zachodu Pawlat (651 mt.).
12.) H, al. Rostok, potok, powstaje w obr. gm.
Rostok Górnych, pow. lisiecki, z pod główne-
go grzbietu Karpat wS0hodnich, na płn. stoku
Sinkowej (995 mt.). Płynie leśnym parowem
pomiędzy domostwami Rostok Górnych, na-
stępnie po pod wieś Lisznę i pod Majdanem
(grupą domów w Lisznie) uchodzi z prawego
brzegu do Solinki. Na górnym biegu od lew.
brzegu przyjmuje pot. Kisielicznik i W ęzło-
wą, a od prawego Huty potok. :Nad doliną od
zach. rozpościera się dział Hyrlaty (1103
mt.), ze szczytami Berdą 0043 mt.), Rozso-
chą (może Rostoką?, 1093 mt.) i Kiczurką,
(909 mt.), a od wschodu: Wiasiel (1153 mt.),
Wiasiel !trały 0097 mt), Różki (935 mt.) i
Rózki gro{l (855 mt.) tuz nad ujściem. Dłu-
gość biegu 8 klm. 13.) n., potok, wypływa
z la8u na wsch. 8toku Megelina gronia (759
mt.), w obr. gm. ł,upkowa, w pow. lisieckim.
Płynie na wschód i na górnym końcu wsi
Łupkowa uchodzi do Smolniczka, dopł. Osła
wy. Długość biegu do 3 ldm. Od praw. brze-
gu przyjmuje liczne dopływy z granicznego
grzbietu Karpat. 14.) H., potok, w obr. Ja-
błonki "'IVyżniej, pow. turczański, z pod działu
wounego między Sanem a Stryjem, na płn.-
Słownik Geograficzny T. !X.-Zeszyt 107.
Ros
801
wschodnim stoku Szańskiego tarnawskiego
(873 mt.). Płynie na wschód, zabieraj&c stru-
gi ze Szańskiego jabłońskiego i w Jabłonce
:Niżniej wpada z praw. brzegu do Jabłonki,
dopł. Stryja. Długość b,iegu 5 1 / 4 klm. 15.) n.
al. IJostok, lewe ramię Swicy, odrywające się
od Swicy na obszarze Sulatycz, w pow. zy-
daczowskim. Płynie zrazu na płn.wschód
przez Lachowice Podróżne a potem na wschód
do Włodzimirzeo, gdzie ł&czy się napowrót
z głównem łożyskiem. Długość biegu 12 klm.
16.) n., potok, w obr. gm. Żupania, pow.
stryj ski, wypływa z płd.-wscaod. podnóża
góry Waleczniny (1184 mt.), w dolinie, nad
którBt od zach. wznosi się pomieniony szczyt,
od płn. Menczel (al Mińczoł, 1113 mt.), a od
wschodu Berdo (1199 mt.). Płynie na płd.
leśnym wBtdołem, nad którym od wsch. wzbi-
ja się Płaj (1157 mt.) i Staneszcza (1158 mt.),
a od zach. las Jzestrów. Dobiegłszy pier-
wszych chat wsi Zupanie, zwraca się na płd.-
zach., między domostwami uchodzi do Stryja
z praw. brzegu. Długość biegu 8 klm. Nad
średnim biegiem wznosi się od południa
góra lesista Jabłonka (al. Jablinka, 909 mt.).
17.) H., potok, w obr. !im. W yzłowa, w pow,
stryjskim, wypływa u płd. podnóża góry Sta-
neszczy (1158 mt.) i Obnohy (1111 rot.).
Płynie na płd. łąkami śródleśnemi i u płd.
stóp gory Żołoba (901 mt.) zasila z prawego
brzegu Stryj na jego biegu górnym, woko-
licy źródlisk jego. Długość biegu 4 klm. Uj-
ście 818 mt. npm. (st, gen.) 18.). H., potok,
powstaje w obr. Tucholki, pow. stryj ski, z pod
Łysej (1022 m.), w dolinie, nad którą od płd.
rozpościera siQ lesiste wzgórze Romaniowce.
Płynie na płn.-wschód popod Sołotwiu8; (830
mt.) i w Tucholce łączy się z Kopaniną, two-
rząc rzekę Brynówkę. Długość biegu 4 klm.
19.) H., potok, wypływa w obr. gm. Mizunia,
w pow. doliń8kim, z pod góry Lutej (1093
mt.); płynie na płd.-zach. i poniżej polany
Poharu wpada do Falaczerskiego pot. z lew.
brzegu. Długość biegu 3 klm. 20.) H., potok,
wypływa w obr. Hnyły, pow. turczański,
z pod Drohobyckiego Kamienia (1187 mt.);
płynie na płn.-wsch., uchodz8;C w Hnyle do
rz. Gniłej al. Hnyłej. Długość biegu 3&/, klm.
Ujście 769 mt. npm. 21.) R. Czarna, górska
rzeka, w obr. gm. W yszkowa, w pow. doliń-
skim, wypływa kilku strugami na płn.-zach.
Gorganu wyszkowskiego (1443 mt.); płynie
na płn., zabieraj8;c liczno dopływy tak od za-
chodu ze Szerokiego Beskidu (1127 mt.), jak
od wschodu zDługiej góry (1102mt.) i w do-
linie zwartej od płn.-zach. Heczą Krajną
(1045 rot.) a od płd.wsch. :Megl8; średnia;
(1312 mt.) wpada do Swicy od lew. brzegu.
Długość biegu 7 klm. Ujście 804 mt. npm,
(szt. gen.). 22.) n" potok, powstaje w obr.
ó1

802
Ros
gm. Kalny, w pow. dolińskim, ze źródeł leś-
nych, u płn.-wsch. podnóża góry Przysłopu
(1012 mt.), między nia, a góra, Leksorem
(1038 mt.) w tak zwanym Gorganie jawo-
rzyńskim. Płynie leśną doliną na płn.-zach.
przez obszar Kalny, a następnie granicą Lipy
i Rostoczek; uchodzi do Łużanki. Z lewego
brzegu przyjmuje pot. I"ipę. Długość biegu
6 klm. Na prawym brzegu wznosi się Luta
rostoka (929 mr.), a na lewym Łysa (772 mt.).
Ujście 554 mt. npm. 23.) n., potok, powstaje
w obr. Wyszkowa, pow. doliński, ze źródeł
u płd.-zach podnóża Pustego wierchu (1358
mt.); płynie doliną. śródleśną i wpada u płd.
stóp Diloka Poharu (995 mt.) do Mizuńki
z prawego brzegu. Długość biegu 3 klm. Od
płd. wznosi się góra Heczka (1108 mt.). 24.)
B., prawe ramię Czeremoszu, odrywają.ce się
na obszarze gm. Ispasa, w pow. wyżnickim,
i ł8,cz8,ce się z korytem Czeremoszu w obr.
gm. Millie, naprzeciw wsi Rybna, w pow. ko-
sowskim. Między R. a Czeremoszem obszerne
kamieńce. Długość biegu 7 klm. Południowy
koniec wznies. 316 mt., płn. 275 npm. W dal-
szym ciągu odrywa się od R. ramię wodne,
:Młyńskim potokiem zwane, uchodzące do Cze-
remoszu w Banilli Ruskiej. T8, samą nazwą
mianują lewe ramię Czeremoszu, odrywające
się od Czeremoszu w obrębie gm. Popielnik,
w pow. śniatyńskim i łą.czą.ce się napowrót
w Tuczapach z Czeremoszem. Długość tego
ramienia 8 klm. Wpada doń od zach. pot. 01-
chowiec. Br. G.
Rostoka 1.) wś, pow. brzeski. na lewym
brzegu Dunajca, przy drodze z W ojnicza. do
Zakluczyna (2 klm.); par. rz.-kat. w Olszy-
nach. Mała osada (22 dm na obszarze mniejszej
a 7 dm. na obszarze większej posiadł.), wznies.
213 mt. opodal brzegu rzeki. Samo pobrzeże
tworzy podmokłe ł8,ki, porosłe wikliną, prócz
miejsca, w którem Dunajec tworzy ku zacho-
dowi wygięty zah.ręt. 'V tem miejscu znaj-
dują się trzy młyny. Z liczby 180 mk. jest
130 rz.-kat. a 9 izrael. Obszar więk. pos.
(Ludw. Kochanowskiego) ma 147 mr. roli, 4
mr. łąk i ogr., 83 mr. pastw. i 123 mr. lasu;
pos. mn. 76 mr. roli, 14 mr. łąk, 12 mr. past.
i 5 mr. lasu. Długosz (L. B., II, 272 i 275)
wymienia tę wieś pod nazwą "Rosthok". Mia-
ła wówczas 8 zagrodo na niewymierzonych
rolach, którzy płacili dziesięcinę, wartości 12
grzywien, prebendarzowi w Dębnie. W 1581
r. nalC\ała do Taszyckiego i liczyła 6 zagrodo
z roll1l. Graniczy na. płn. z Olszynami, na płd.
przez rzekę, na której w tern miejscu jest
przewóz, z Zakluczynem, na zach. z Zawadką
Małą. 2.) R. i B1'zeziny, wś, pow. nowosądec-
ki, na praw. briegu Dunajca, przy ujściu :Maj-
dańskiego pot. Składa się z 74 dm. (4 na ob-
szarze większ. posiadł.). Od południa i wscho-
Ros
du otaczają wieś lesiste wzgórza, ze szczytem
Majdan (503 mt.), ku północy wznosza, się leo
siste podgórza (434 mt.), sama osada wznies.
419 mt. Przysiołki Brzeziny leżą na wschód i
północ od wsi. Z 528 mk. przebywa 47 osób
na obszarze więk. pos. (p. A. Prohazkowej);
mieszkańcy Polacy, rz.-kat. (11 izrael.). Więk.
pos. ma 153 nu'. roli, 15 mr. łąk i ogr., 66 mr.
pastw. i 440 mr. lasu; pos. mniejsza 363 mr.
roli, 30 mr. łąk, 127 mr. pastw. i 62 mr. lasu.
Paraf. rz.-kat. w Tropiu a urz. pocz. w Gród-
ku n. Dunajcem (8'3 klm.). W 1581 r. (Pa-
wiński, Małop., 141) były 4 łany szlach., 1
łan kmiecy i 4 zagrodo z rolą, właścicielami
byli: Kazimierz i Zofia Rostoccy, Jan Kacze-
ło, rarcin i 1VIat. Witkowscy i ks. Ostrowski.
Połozona w poblizu starozytnych osad z rui-
nami zamków Tropsztyna i Roznowa, grani-
czy wś na płn. z Rudą, na zachód z Wiatro-
wicami, na !1łd. z Roznowem i Radajowicami
a na wschód zDzierZaninami. 3.) R. Rytm'-
ska, wś, pow. nowosa,decki, przy ujściu pot.
t. n. do Popradu z lew. brzegu, na południe od
wsi i st. dr. zel. Rytl'o. Od zachodu i połu-
dnia otaczają wieś lesiste wzgórza, na połu-
dnie graniczy z Obłazami a przez rzekę na
wschód z Suchą, Strugą. Odl. o 12 klm. na
południe od Starego Sa,cza, nalezy do paraf.
rzym.kat. w Barczycach. Dolinę, w której wś
(340 do 456 mt.) się rozłozyla, otaczają stoki
Niemkowy (1026 mt.), od południa ze szczy-
tem Jaworzyna (946 mt.) a Wdżary Wyżne
(821 mt.) od zachodu. Ku wschodowi otwiera
się widok na ruiny zamczyska Rytro, na
praw. brzegu Popradu, na skale 463 mt. wznie-
sionej. Wioska liczy 29 dm. i 210 mk., 206
rz.-kat. i 4 ewang. Obszar więk. pos. (br. Ja-
na Liebiga) ma 1 mr. roli, 13 mr. łąk, 2 mr.
pastw. i 3565 mr. lasu; pos. mn. 101 mr. roli,
164 mr. łąk i 63 mr. pastw. Gleba górska,
nieurodzajna a lasy świerkowe. W XVII w.
wchodziła w skład dóbr Nawojowa (ob.). 4.)
R., wś, pow.limanowski, u źródłowisk ł"uko-
wicy, dopływu Słomki, wznies. 807 mt., na
wschodnim stoku Modyni góry (1032 mt.) i
Ostrej góry (928 mt.). Od północy zasłania
las Jazowowola (888 mt.) i Łyska (807 mt.).
Osada ma 97 dm., 647 mk., 628 rz.-kat. i 19
izrael.; par. rz.-kat. w Łukowicy, urz. pocz.
w I,imanowy (odl. 13 klm.). Nicdostępna ta
osada graniczy na południe z MłyilCZY-
kiem, na wschód z Zawadą i Łukowicą, na
płn. z Siekierzyną a na zachód z Zalesiem.
5.) R. Mała al. Rostoczka, wś, pow. nowosą-
decki, wzdłuż pot. t. n., dopływu Kamienicy
(dopł. Dunajca). Poziom wsi opada ku płn.-
wschodowi z 593 na 523 rut. Par. rz.-katol.
w Nawojowej a gr.-kat. w Maciejowcj, urz.
pocz. w Łabowy (odl. 8 klm.). 'V stronic
wschodniej szczyt Składziste al. Pohruca

Ros
(736 mt.) na południe zaś Nad Kamieniem
(1083 mt.). Od południa cią,gną się rozległe
lasy. WŚ mała, ma 22 dm. i 142 mk. rz.-kat.,
zajmuje obszaru 1122 morg., z czego przypa-
da na obszar większy (Edw. hr. stadnickie-
go) 448 mr. (2 roli, 2 ogr., 27 past. i 417 la-
su) a na pos. mn. 574 mr. (258 roli, 89 ogr.,
173 past. i 54 lasu). Graniczy na płd. z Ba-
ranowicami, na zach. z Czaczowem, na wschód
z Nową Wsią Uhryńską a na płd. z Maciejo-
wą. 8.) R. Wielka, wś z kapelanią grecko-ka-
tolicką, nad pot. Rostoczą, i Kamienicą, pow.
nowos/\decki, na płd.-zach. stronie gościńca
z Nowego Sącza do Tylicza a na wschód od
poprzedniej wsi. '\V znies. 623 mt. (przy cer-
kwi). Graniczy na zachód z Łosiem, na wschód
z Krzyżówką,; od północy zasłania H góra
Pasieczka (793 mt.), od płd. Przysłop (944
mt.) i Jaworzyna (904 mt.). Odl. od Krynicy
10 klm. We wsi jei!t szkoła filialna, 3 młyny
wodne, 73 dm., 442 mk., 2rz.-kat., 409 gr.-
kat. i 31 izrael. Obszar więk. pos. (Edw. hr.
Stadnickiego) wynosi 24 mr. roli, 3 mr. łąk,
33 mr. pastw. i 23 mr. lasu; pos. mn. 602 mI'.
roli, 75 mI'. łą,k, 363 mI'. pastw. i 273 mr. la-
su. Kapelania nalezy do dyec. przemyskiej,
dek. muszyńskiego i obejmuje Krzyzową, z o-
gólną, liczbą, 581 parafian. Uposażenie kape-
pelana składa się z 29 mr. roli, 2 mr. łąk, 11
mI'. pastw., z 136 złr. dodatku do kongruy i
procentów od obligacyj na 700 złr. Siarczyń-
ski (Rps. bib!. Ossol., nr. 1829) powiada o R.,
że obfituje w gips i źródła wody żelazistej.
7.) R. al. Roztoki, wś, pow. dobromilski, 25
klm. na zach. od Dobromila, 12 klm. od s/\du
powiat. i urz. tel. w Birczy, 10 klm. od urz.
}"Iocz. w Wojtkowej. Na płn. leży Leszczawa
Górna, na wsch. Trzcianiec, na zach. Kuźmi-
na; płd. naroznik dotyka Zawadki (pow. liski).
W płn. stronie wsi na stoku,wzgórza "Bziany"
(578 mt.) powstaje pot. Roztoki i płynie przez
płn.-wsch. część obszaru do Trzciańca, gdzie
wpada do Klimowa, dopł. Wiaru. Zabudowa-
nia wiejskie leżą, w środku obszaru. '\Vłasn.
więk. ma roli Ol'. 99, łąk i ogr. 4, pastw. 8,
lasu 4 mr.; wł. mn. ma roli Ol'. 253, łąk i ogr.
15, pastw. 28, lasu 1 mI'. W r. 1880 było 36
dm., 206 mk. w gminie, 1 dm., 9 mk. ną obsz.
dwor.; 206 gr.-kat., narod. rnsińskiej, 9 izr.,
narod. niemieckiej. Par. rz.-kat. w Nowosiel-
cach Kozickich, gr.-kat. w Trzciańcu. We wsi
jest cerkiew. 8.) 8., młyn na obsz. dwoI'.
w Baliczach Podróżnych, pow. żydaczowski.
9.) R. plawia/lska, część Orawczyka, w pow.
stryjskim. 10.) 8. pod l'ysowcYIn, rus. Rostoki
Solobczylci, część Orawczyka, w pow. stryjskim.
11.) R., ob. Roztolca. Mac.-Lu. Dz.
Rostoka, rz., ob. !(leśnica.
Rostoki, wś nad dopł. rz. Ikwy, pow. krze-
mieniecki, w pobliżu granicy Galicyi, na płd.
Ros
803
od mka Nowego Poczajowa;, własność Milo-
wiczów, Wietrzyńskich i Swiętochowskich.
Ob. Pamiat. Kij. Arch. Kom., t. IV, cz. 2:
200,210.
Rostoki 1.) źródlane ramię pot. Czerny,
w obr. gm. Soli, w pow. żywieckim, dopły-
wu Słonicy. 2.) H., potok podgórski, powsta-
je w obr. gm. Woli Piotrowej, w pow. sanoc-
kim, z pod działu górskiego Bukowic/\ zwa-
nego, ze źródeł leśnych; płynie na płn., two-
rząc granicę między gm. Wolą Piotrową a
Tokarnią, następnie zrasza obszar Tokarni i
Bukowska, gdzie na granicy gm. Bukowska
z Nagórzanami wpada do Sanoczka. Od le-
wego brzegu przyjmuje znaczny potok z To-
karni napływaj/\cy. Długość biegu 6 1 / a klm.
Ujście 398 mt. npm. (szt. gen.). 3.) R., P04
tok górski, powstaje w obr. Turzego, w po-
wiecie staromiej skim, z pod góry Małowienki
(852 mt.); płynie na płd.-zach. do Turzanki,
do której uchodzi ubiegłszy 3 klm. 4.) R.,
potok, powstaje na granicy gm. Dubowy Sie-
dlackiej (węg. Paraszt-Dubova) i Chlebnic,
w hr. orawskiem (Węg.), w pow. warskim;
płynie na płd.-wsch., tworząc aż do swego
uj ścia powyższą granicę. U chodzi do Chleb-
nicy, dopł. Orawy. Długość biegu 3 klm.
Nad ujściem góra Rostoki (710 mt.). 5.) R.,
potok, wytryska na płn.-wschod. stoku Krze-
mienia (1335 mt.), w głębokim górskim paro-
wie, w obr. Tarnawy Nizniej, w pow. lisiec-
kim; płynie leśnemi jarami na płn.-wschód,
zwartemi od płn.-zach. górą Obnohą i lasem
tejże nazwy, zabierając od praw. brz. znaczn/\
strugę z pod Halicza (1335 mt.) płynąc/\; na
dolnym biegu tworzy granicę między Tarna-
wa Niźnią a Dźwiniaczem Górnym. Wpada
do Sanu z lew. brzegu. Długość biegu 10 klm.
6.) H., potok, wypływa w obr. gm. Truchano-
wa, w pow. stryjskim, z lasu Tyrczy, płynie
na płn. i uchodzi w Truchanowie do Tyszo-
wnicy z lew. brzegu. Długość biegu 4 klm.
7.) R., potok, wypływa w obr. gm. Różanki
Niżnej, w pow. stryjskim, ze źródeł leśnych,
w paśmie Sekula, na półn. stoku góry Czyra-
ka (1283 mt.); płynie na płn. leśnym paro-
wem i po 4 klm. wpada do Rózaneczki. Uj-
ście 673 mt. npm. Bl'. G.
Rostoki 1.) przys. do Czarnej Wody, pow.
nowosądecki, w górach, nad potokiem, który
płynie koło Szczawnicy. 2.) H. Górne, przys.
do Solinki, w pow.liskim, w pobliżu granicy
wQgierskiej, nad pot. Rostoką, uchodzącym
z praw. brzegu do Solinki. Wznies. 672 mt.;
od zachodu góra KicZUl'ka (909 mt.), od połu-
dnia Sinkowa (995 mt.) i Rupi wierch (995
mt.) a od wschedu Wiasiel (1153 mt.). Osada
ma 15 dm. i 93 mk. 3.) R. Dolne, wf", pow. liski,
nad dopływem Hoczewki, o 6'5 klm., na za-
chód od Baligrodu, wznies. 494 mt. npm. Od

804
Ros
zachodu i płd. otacza wieś Żebracki las, wzgó-
rze ze szczytem Żebrak (711 mt.) i Milików-
ka (710 mt.). Graniczy na płd. z Huczwicami,
na zach. z Sukowatem i Kalnicą, na płn.
z Kielczawą a na wsch. z Baligrodem. We
wsi cerkiew drewniana, należąca do par. gr.-
kat. w Mchawie. Rzym.-kat. należą do par.
w Hoczwi. Wieś liczy 31 dm. (3 na obszarze
więk. pos. Herscha Grossigera) i 227 mk., 21
rzym.-kat., 175 gr.-kat. i 31 izrael. Z obsza-
ru 1187 mr. przypada na większą posiadłość
698 mr. (136 mr. roli, 18 rur. łąk, 116 mr.
pastw. i 428 mr. lasu), na pos. mnieszą 489
mr. (293 roli, 31 łąk i 165 lasu). Gleba owsia-
na, lasy świerkowe. 4.) H., przys. Szczyrka,
w pow. bialskim, nad pot. Żylcą, dopł. Soły;
11 dm. i 59 mk. rz.-kat. 5.) R. z Gliniczkiem,
wś przy ujściu pot. Glinickiego do Jasiołki,
pow. jasielski, par. rz.-kat. i urz. pocz. w J a-
śle (o 8 klm.); wznies, 228 mt. npm. Grani-
czy na zachód z Hańkówką, na płn. z Zimną
Wodą, na wsch. z Sadkową a na płd. z Czela-
źnicą. Wś liczy 57 dm. i 281 mk. rzym.-kat.
Z 557 mr. obszaru nalezy do więk. posiadło-
ści (K. Pilińskiego) 192 mr. (135 roli, 31 łąk
i ogr. i 26 mr. pastw.), do pos. mniejszej 365
mr. (257 roli, 54 łąk i 64 pastw.). Za Długo-
sza (L. B., I, 492 i II, 285) dziedzicem był
chorążyc h. Półkozic, było tu sołtystwo i ła-
ny kmiece. W 1581 r. (Pawiński, Małop.,
119) naleźała do Stanisława GIińskiego; skła-
dała się z 3 łan. km., 1 komol'. z bydłem, 1
bez bydła i karczmy z półłankiem. 6.) H., os.
należąca do Sękowy Woli, pow. sanocki, u
źródeł pot. Pielnicy. 7.) H., część Pasiecznej,
w pow. nadworniańskiru. 8.) H., część Bory-
ni, w pow. turczańskim, 9.) H., ob. Rostoka.
Rostoki 1.) polana w obr. 'Witowa, w pow.
nowotarskim, między pot. Chochołowskim a
Lejowem, nad ujściem tego ostatniego do pot.
Chochołowskiego. 2.) R., karczma w Brze-
gach, pow. nowotarski. 3.) H., część wsi Pi-
wnicznej, w pow. nowosądeckim. 4.) H., po-
lana z zabudowaniami halnemi, w obr. gm.
Lipowej, w pow. żywieckim. 5.) R., część
Stryszawy, w pow. żywieckim. BJ'. G.
Hostoki, wś, pow. kossowski, sąd pow.,
ur;/.. pocz. i tel. w Kutach o 15 klm. na pół-
noc. Wieś leży nad Ozeremoszem, po obu brze-
gach rzeki, w głębokich górach Karpackich.
Granice: wschod. nad granicą Bukowiny,
góry lesiste, parowy aż do rzeki Seret Wiel-
ki; płd. Białobereska, zach. góry lesiste aź do
osad: Jasienów Górny, Krzyworównica i Ja-
worów, płn. Rożen Wielki. Obszar dwor. łąk
1, pastw. 463, lasu 919 mr.; włośc. ról 341,
łąk i ogrod. 1931, pastw. 885, lasu 96 mr.
W 1857 r. 1476 mk.; w 1880 r. 1497; rz.-kat.
18, gr.-katol. parafia w miejscu, dekanat
k0880wski dyecezya Stanisławów, cerkiew
Ros
św. Michała, wystawiona 1814r., poświęco-
na 1847 r., metryki ma od 1777 r. Ka-
plica drewniana św. Koźmy i Damiana Gr.-
kat. w parafii 1444 dusz, szkoła etat. sy-
stemizowana 1878 r. W cerkwi znachodzą się:
Okton z 1689 r., Posłania apostolskie z 1666
r., drukowane w Stauropigii lwowskiej, ewan-
gelie pisane kirylicą ręką M. P. Dorożyńskie-
go. Posiadłość tabularna należy do dóbr rzą-
dowych. Poprzednio R. wchodziła w skład
dobr królewskich Kuty. B. R.
Rostoki al. Roztoki, Rostocze, także Rostolci
Wołoskie, wś kośc., pow. i obw. sąd. wyznic-
ki, na praw. brzegu Czeremoszu. Graniczy
od zach. z Rostokami (pow. kosowski), od
płn. z Podzaharyczem, od wsch. z obsz. 'Vyż-
nicy i Berhometu Sereckiego, a od płd. z Pe-
tryszenami. Liczy 5163 ha 9 ar. 16 mt. kw.
W 1869 r. 358 dm., 1367 mk.; w 1880 r. 402
dm., 1575 mk. Co do wyznania było 7 kat.,
1407 gr.-orm., 161 żyd., a co do narodowości
136 Niemców, 1437 Rusinów. Granicę płn.-
wsch. tworzy rz. Czeremosz na przestrzeni
7500 mt.; wzdłuz płn.-wsch. granicy płynie
pot. Smuhar; płd.-zach. obszar przepływa pot.
Towarnica. N a płd.-wsch. od wsi wznosi się
góra Czeresznia 878 mt.; między Smuharem
a Towarnicą. Nad źródłami Towarnicy szczyt
Rmostka (1084 mt.) i Smydowata (1143 mt.),
wreszcie na płd.-zach. szczyt Poczkiu (1240
mt.). Wznies. wsi 400 mt. Grupy chat noszą
nazwy: Smuhar, Bosna, Okolona, Kinaszka,
Burcel, Lenciuleny, Czeresznia i Towarnica.
Cerkiew par. drewniana p. w. Uśpienia :Maryi,
zbudowana w latach 1872-75 kosztem gmi-
ny. Według szem. dyoc. archiop. gr.-orm. z r.
1885 było rodzin 495, dusz 1564. Szkoła lu-
dowa l-klas. Dzieci obowiązanych uczęszczać
do szkoły 182, uczęS7.cza zaś 44. St. poczt.
w miejscu. 'Vłaściciel Narcyz Aywas i Leib
Schaerf. Br. G.
Hostoki, ob. Roztoki.
Rostoki \Viel'ch, szczyt lesisty w płn.-
zach. odnogach Magóry spiskiej (ob.), w hr.
spiskiem (Węgry), w ohr. gm. Osturni, w po.
wiecie magórzańskim, na praw. brzeg'u Kac-
wl11skiej rzeki (ob.), między jej dopływami
Bystrym (od wsch.) a Petrołowskim (od zach.).
Wznies. 1005 mt. npm. (S7.t. gen.). BJ'. G.
Hostolty, wś. pow. białostocki, w 1 okr.
pol., gm. Zawyki, o 18 w. od Białegostoku.
Rostów 1.) u latopisców Rostów Wielki,
mto powiatowe gub. jarosławskiej, nad jez.
Rostowskiem al. N ero, przy dr. źel. moskiew-
sko-jarosławskiej, odI. o 52 w. od JaroRławia.
Posiada 10,424 mk.,31 cerkwi, z pomiędzy
których godny uwagi starożytny sobór Boga-
rodzicy, wzniesiony w 1231 r., z grobowcami
killm świętych, słynnym obrazem N. 1\'1. P.
z XI w. oraz wielu zabytkami malarstwa i

Ros
rzeźby. W mieście znajdują się szkoły pu-
bliczne świeckie i duchowne, zakłady dobro-
czynne, bank miejski, ogród publiczny, st. p.,
tel. i dr. żel. Przemysł rozwinięty, zwłaszcza
malowanie obrazów świętych, które mają
wielki odbyt; jest tu 18 fabryk, z których
znaczniejsze: świec woskowych i łojowych,
skór, miodu i konfitur. Jarmark wielkopostny
trzydniowy, niegdyś mający 8 milionów rs.
obrotu, obecnie znacznie podupadł. Kupcy tu-
tejsi prowadzą znaczny handel z odległemi
okolicami cesarstwa, tudzież z Chiwą i Bu-
charą. Jest to jedno z naj dawniejszych miast
w Rossyi, wspominane przez Nestora już pod
862 r. W X w. stołeczne księstwa zależne-
go od Kijowa, od XII do końca XIII w. nie-
zawisłego, które w dobie podziałów rozdro-
bnione, poczęło się chylić do upadku, prze-
szło pod wpływ w. ks. moskiewskiego, do
którego wcielone zostało w 1474 r. przez
I wana Groźnego. 'Varowne, często było pu-
stoszone i palonc. St. dr. żel. moskiewsko-ja-
rosławskiej, pomiędzy st. Petrowsk (o 22 w.)
a Semibratowo (o 14 w.), odłegłą jest 0209
w. od Moskwy. Rostowski powiat ma na prze-
strzeni 3797'4 w. kw. 143,860 mk., zajmują-
cych się rolnictwem. Powierzchnia wzgórzy.
sta, grunt ilasty i gliniasty, zdroje słone.
Znaczniej sze rzeki Kotorośl, N erla i U stia,
oraz j ez. N ero i kilka innych mniej szych. La-
sy zajmują 3% ogólnej przestrzeni. 2.) H.
nad Donem, mto powiatowe i portowe gub.
ekaterynosławskiej, na prawym brzegu Donu,
przy ujściu rz. Teminuku, odl. o 511 w. od
Ekaterynosławia. W R. zbiegają się linie dr.
żel. kozłowo-woronesko-rostowskiej, kursko-
charkowo-azowskiej i rostowo-władykaukaz-
kiej. Miasto dobrze zabudowane, ma 56,595
mk.,5 cerkwi, synagogę, szkoły, zakłady do-
broczynne, bank, teatr, ogród publiczny, ko-
morę celną, 35 fabryk, głównie: mydła, skór,
miodu, wosku, makaronu, tytuniu; rzemiosła
rozwinięte, handel kwitnący, słynny jarmark;
st. pocz., telegr., dr. żel., przystań statków
parowych. R. założony został w 1749 r. wraz
z fortecą św. Dymitra, dziś zniesioną i pierwo-
tnie nazwany był Dałomanówka,; od 1796 r.
otrzymał nazwę teraźniejszą. t. krańcowa dr.
żel. kozłowo-woronesko-rostowskiej odległą
jest o 781 w. od Kozłowa a 614 w. od W 01'0-
neżu; takaż stacya dr. żel. kursko-charkowo-
azowskiej (rostowskiej), jest odI. o 765 w. od
Kurska a 537 w. od Charkowa. Dr. żel. 1'0-
stowo-władykaukaska, długa 652 w., biegnie
w kierunku południowo-wschodnim u półno-
cnych stoków gór kaukazkich przez gub. e-
katerynosławską, ziemię kozaków dońskich i
gub. kubańską. Oddaną została do publiczne-
go użytku w grudniu 1875 r. Rostowski po-
wiat ma na przestrzeni 3800'8 w. kw. około
Ros
805
197,000 mk., zajmujących się przeważnie rol-
nictwem. Powierzchnia wzgórzysta i równa,
gleba urodzajna, brak lasów, zraszają go rze.
ki Don i Mius. J. Krz.
Rostowa, wś włośc., pow. sierpecki, gm. i
par. Gradzanowo, odI. o 24 w. od Sierpca, ma.
14 dm., 78 mk., 240 mI'.
Rostowce, opu8toszała wieś we włości
konstantynowskiej, t. j. w dzisiejszym pow.
starokonstantynowskimj ob. Arch. J. Z. R., cz.
VI, t. 1: 291.
Rostówka Mała i Wielka, pow. lipowiecki,
ob. Rast6wka.
Hostówka, potok, bierze początek w gm.
Jodłówka, pow. jasielskim, z pod góry Brzan-
ki (538 mt.); płynie zrazu na płd. a w końcu,
zwróciwszy się na płn., zrasza obszar Luba-
szowy (pow. tarnowski) i tamże wllada do
Białej Dunajeckiej. Długość biegu 8 klm.
Rostowsk, mko rząd., pow. poniewieski,
ob. Podbirże.
Hostropa, (dokum.) ob. Ostl'opa.
Iłostropice, niem. Rostropitz, wś, pow.
bielski, obw. sąd. skoczowski, na Szląsku
austr. WŚ leży nad pot, Łazińskim, który
nadpływa z gm. Wieszczątu i uchodzi na
zach. końcu wsi do pot. Iłownicy (dopł. Bia-
łej). Graniczy od płn. z Iłownicą, od wschodu
z Rudzicą, od płd. Wieszcza,.tem i Kowalami,
a od zach. z Pierściecem. W płn. stronie
wzgórze 354 mt., w płd. zaś drugie do 336
mt. W 1880 r. było 59 dm., 474 mk., 332
kat., 14 prot.; 460 Polaków, 2 Czechpszląz.,
12 Niemców. Wraz z Biełowiczkiem, Swięto-
szówką i Bierowem należą, tutejsze trzy fol-
warki do klucza grodzieckiego. We wsi szko-
ła ludowa. Par. rz.-kat. w Pierściecu. St.
pocz. Skocz ów. Br. G.
Hostroszewo, wś, pow. szczuczyński, ob.
Koniecki R.
Hostrzembowo, pow, szubiński, ob, Roz-
tJ'ębowo.
Hostrzelliec, wś, pow. włocławski, gm.
Lubień, ma 24 mk., 40 mr.
Host)'Jice, w XV w. Rostilićze, wś i os.
młyn., pow. opatowski, gm. Boksice, par. Wa-
śniów, odI. od Opatowa 17 w.; wś ma. 10 dm.,
82 mk., 159 mr.; młyn 1 dm., 6 mk., 1 mI'.
dwors. W 1827 r. było 6 dm., 39 mk. i 3 dm.,
16 mk. W połowie XV w. R., własność Na-
gorskiego, płaciły dziesięcinę z łan. km. ple-
banowi w Waśnio wie (Długosz L. B., II,
474). W 1578 r. Mikołaj Socha miał 1/4 łan.,
2 zagr. z rolą, 1 ubogi, Floryan Sapiński sam
uprawiał 1/ 2 łan, 1 zagrodn. (Pawiński, :Ma-
łop., 194). Br. Ch.
HostYlliany, wś i dobra, pow. wileński,
w 2 okr. poL, gm. Mejszagoła, okI'. wiejski
Rostyniany, par. Suderwa, o 13 w. od gminy
a o 3 mile od Wilna przy drodze do mka Duk-

806
R08
szty; w 1864 r. 14 dusz rewiz. Własność
Izmailskich. W skład okręgu wiejskiego cho-
dzą wsie: R., Dąbrowciszki, Purwiszki, Zema-
guły, Podwarańce, Buby, Pakańoe, Miohali-
szki, Antokolce, Giełaże, Puryszki, Gwałty,
Pilimy, Ponarzyszki, Zawiasy, Pugajnh;, oraz
zaśo.: Klewiny, Bujnówka, Szykoniszki, Zodzi-
szki, Brozowiszka, Cegielnia, Pilimy, Jurki-
szki, Pugajnie, Popiszki, Nadbrożeło, w ogóle
278 dusz rewiz. włośc. uwłaszcz. i 169 b. wło-
ścian skarbowych (w 1864 r.). O pół mili od
R. znajduje się kościołek filialny w Szyła-
nach, z obrazem N. L P., cudami słynącym.
Gleba gliniasta ale żyzna; lasy w okolicy nie
zupełnie jeszcze wytrzebione. Prawy brzeg
Wilii, gdzie jest wś Elnakumpie, odległy od
R. o ćwierć mili. Okolica malownicza, zwłasz-
cza w stronie pobliskiej góry Pieklina. Przed
1592 r. częścią R. władali Prozorowie; osta-
tnim dziedzicem z tego rodu był Maciej syn
Pawła. Następnie ta część R. należała do Ja-
kuba Zalewskiego a w 1594 r. nabyli ją za
500 kóp groszy litewskich małżonkowie Jan i
:Magdalena Kosmowscy h. Trąby, sekret. kró-
lewscy. W tym czasie w części tej R. było 4
poddanych płci męz. i 5 żeńskiej. W tymże
roku Jan Kosmowski nabył od Zaleskich za
40 kóp gr. lit. także grunta rostyniańskie
Kołtyniski, własność niegdyś Ławrynowi-
czów - Slepowiczów. Rodzeni bracia Jana
Kosmowskiego Jakub i Marcin w następnych
latach nabyli dalsze częśoi R., niewiadomo je-
dnak od kogo. Część R. po Marcinie Kosmow-
skim przeszła podobno do Andrzeja Rudorni-
ny, jezuity, który nadał ją sąsiadującym z R.
jezuitom wileńskim, z którymi potem przez
pół wieku ciągnie się zatarg Kosmowskich,
zakończony ugodą. Podług Złotej ks. szI.
(X, 296) w XVII w. R. były własnością Szy-
mona Zabiełły. Części R. Jana i Jakuba Ko-
smowskich po 1653 r. spadły na syna tego o-
statniego Macieja i odtąd przez pięć pokoleń
pozosta wały w ręku Kosmowskich, będąc po-
dzielone najczęściej niewięcej jak na dwa lub
trzy fol warki. Kosmowscy gospodarowali za-
wsze sami, nie cisna,c się nigdy na służbę do
dworów pańskich. W trzecim a ostatecznie na
początku szóstego dziesiątka bieżącego wieku
wyszły R. z rąk Kosmowskich przez sprzedaż
ich marszałkowi powiatu wileńskiego Gaspa-
rowi Hornowskiemu, po którym odziedziczyła
jego oórka Kostrowicka. Gdy ustępowali
z dziedzictwa swego Kosmowscy (z jednej
linii Tomasz i Atanazy oraz ich synowiec
Marcin, z drugiej zaś bracia Tomasz i Adam)
R. miały już wszystkiego tylko 15 włók zie-
mi. Kostrowicka po 1863 r. zmuszona była
sprzedać całe R. Izmailskiemu, b. policmaj-
strowi Wilna. Pamięć o dziedziczeniu R. w cia,-
gu półtrzecia wieku przez Kosmowskich prze-
Ros
chowała się w urzędowej nazwie majętności R.
Kosmowszczyzna. Ad. Fl. Kosm.
Hoshvorowo, ob. Roztw01'OWO.
Hosulna, ob. Rosólna.
Rosuszka 1.) grupa domów w Brzeżowej,
w pow. dobromilskim. 2.) n. al. Rosuczka, oZQŚĆ
Leszczawki, w pow. dobromilskim.
Hoswałd, ob. Różopole.
Rosynowski BeI'ilI, cZQŚĆ Zawadki, pow.
turczański.
Rosysz Maly i Wielki, potoki, dopływy
rywca, praw. dopływu Ilci, w obr. gm.
Zabiego, w pow. kosowskim. Por. Rososz i Ro-
sosza, jakoteż Roszyszne. Br. G.
Hosz 1.) z Monaste1'Zyskami, przedmieście
Czerniowiec, nad rz. Klokoczka,. W r. 1869
obszar przedmieścia obejmował 2817 ha 89 ar.;
1134 dm., 6448 mk. W 1'.1880 było 1409
dm., 7695 mk. Cerkiew paraf. gr.-orm., dre-
wniana. p. w. Archaniołów Michała i Ga bryela,
zbudowana r. 1768 przez mieszczan czernio-
wieckich: Konstantyna J anosza, Konstantyna
i Lazara Greka, Stanisława Grygorasza, Jana
i Wasyla Zamy. Dwie szkoły ludowe cztero-
klasowe. 2.) B., przys. gm. Dorny Watry,
w pow. kimpoluńskim, w dolinie pot. t. n.
Hosza, jezioro w pow. święciańskim, na
brzegach którego lcżą zaśc. Podrosze, Porosza,
Łukosała.
Roszcze 1.) okolica, pow. kowieński, w 3
okr. pol., o 54 w. od Kowna. 2.) H., dobra,
pow. rossieński, gm. Mańkuny, par. Ejragoła,
o 21 w. od Rossień; własność Łosińskich. 3.)
H., dwór, tamże, o 20 w. od Rossień. 4.) H.,
wś, tamże, 017 w. od Rossień. 5.) R. (w do-
kum. z 1574 do 1599), dobra nad rzką Kasurą,
niekiedy wymieniane jako leżące nad rz. Mi-
twą, we włości ejragolskiej (pow. rossieński),
na pograniczu sioła Wilaszajte. 6.) H. (w do-
kum. z 1595 r.), świeżo osadzona wś na 9 włó-
kach, z dwoma zaściankami, w wojtowstwie
Okołodworze, w dzierżawie jaswońskiej (pow.
kowieński). 7.) H. (wielokrotnie w dokum. od
1578-1599 r.), dobra lub okolica nad rzką
Raminia, (Rominis), Ejsmilga, (Esmilgis), Ple-
ksa, i Jagila, (J awgilą), we włości wielońskiej
(pow. kowieński), na poe-raniczu z Jaswojnia-
mi, przy drodze do Kiej dano
Hoszczep, wś i folw., pow. radzymiński,
gm. i par. Klembów, odI. 9 W. od Radzymina,
ma 218 mk. W 1827 r. było 15 dm., 154 mk.
W 1878 r. folw. R. rozl. mr. 1161: gr. Ol'. i
ogr. mr. 794, łąk mr. 31, pastw. mr. 211, lasu
mr. 84, nieuż. mr. 41; bud. mur. 1, z drzewa
17; las nieurządzony. Wś R. os. 33, z gr.
mr.317.
Roszezki, dawniej Rościegniewice (r. 1397-
1580), Rosciegniewo i Rościejewice, niem. Rosch-
ki, ztąd mylnie Raszki, wś i folwark, pow.
szamotuIski, o 14 klm. na południo-zachód od

Ros
rota pow., na zachodnim wybrzeżu jez. Bytyń-
skiego; par. i poczta w Bytyniu, st. dr. żel.
w Szamotułach. \V r. 1397 zachodziła w gro-
dzie pozn. sprawa odnosząca się do R. między
synem Zdzisławy z .Witkowic a Jarątero z Ba-
borowa; w r. 1580 posiadali na R. Dorota Ko-
narzewska 2 łany osiadł., Mikołaj Pawłowski
tyleż i Wojciech Bobolecki 6 łan. osiadłych,
2 puste i 2 zagrod.; przy schyłku zeszłego
wieku wchodziły R. w skład dóbr bytyńskich
i należały do Felicyana Niegolewskiego, stol-
nika wschowskiego. WŚ ma 11 dm., 120 rok.
(107 kat., 13 prot.) i 100 ha (45 roli, 14 łąk);
czysty doch. z ha roli 12'14, z h-j,k 10'18 mrk.
Folwark liczy 118 mk. w 10 dm. i wchodzi
w skład okr. domin. llytYl1; właścicielem jest
Irt)nii:\ław Gąsiorowski. E. Cal.
UOSZCZYIlO, zaśc., pow. dzisielu;ki, w 3 oh.
poL, gm. Przebrodź, okrąg wieji:\ki i dobra
::;karbowe Gabryałowo, o 15 w. od gminy.
Iłoszejki, ob. Romejki.
Iłoszk....., ob. Ruszk.....
noszki 1.) okolica i:\zlachccka, w pow. ma-
zowicckim, gm. Sokoły, par. Płonka. \V XVI
w. należała do ziemi bielskiej i i:\kładające ją
wsie wspominanc są w dokum. z lat 1545 do
1548 r. (Gloger, Ziemia bielska). Obccnie
ii:\tnieją: R. Bie1l1d, w 1827 r. 2 dm., 10 dm.;
R. Ch1-zczony, w 1827 r. 19 dm., 94 mk.;
R. Leśne, w 1827 r. 10 dm., 70 mk.; R. Sączki
al. Saczki, w 1827 1'. 5 dm., 31mk.; R. Wlod-
lei, w 1827 r. 13 dm., 82 mk.; R. Woczki, w
1827 r. 24 dm., 139 mk.; R. Ziernaki, w 1827
r. ;,{O dm., 150 mk. W spisie z 1827 r. podano
jeszcze R. Rochale i R. 7.'rojany, mają,ce razem
3 dm., 20 mk. \Ve wsiach tych micszka dotą,d
drobna szlachta. 2.) H., ob. Rożki.
Iłoszki 1.) niem. Roschki, wś i folw., pow.
krotoszyński, 10 klm. na zach.-półn. od Rasz-
kowa, przy zejśeiu się traktów z Dobrzycy
i z Raszkowa do Krotoszyna (st. dr. żeL);
par. Janków Zaleśny, poczta i szkoła w miej-
scu; ma 107 dm., 768 mk. (763 kat., 5 prot.)
i 769 ha (701 roli, 17 łąk, 2 lasu); czysty
doch. z ha. roli 10'18, hk 11'36, lasu 4'70
mrk. Folw. 1 dm. i 6 mk. nalezy do ks. Kro-
toszyńskiego. R. istniały już przed r. 1793.
2.) H., ob. Roszczki, pow. szamotuIski. E. Cal.
Hoszków al. Roszkowszczyzna Mala, mko
w dawnym pow. kowieńskim (wwdztwa troc-
kiego), stanowiło sstwo niegrodowe roszkow-
Bkie, które w 1766 r. posiadał Koziorowski,
komornik smoleński, opłacając zeń kwarty
47 złp. 17 gr., a hyberny 24 złp.
Hoszków 1.) al. Roszkowo, w 1580 Rasko-
wo, wś i folw., pow. kościański, o 9 klm. na
północ od Kościana (st. dr. żel. i poczta), nad
kanałcm Oberskim (Obra); par. Modrze, szko-
ła w miejscll. \V 1580 lezała wieś pustkami,
a na folw. siedział jeden osadnik; około roku
Ros
801
1793 należał R. do Jana Chłapowskiego, dzie-
dzica Modrza. Wieś wchodzi w skład okr.
wiejsko Zadory, ma 46 mk. w 5 dym. ]'olw.
(35 mlc w 5 dm.) należy do domin. i okr.
40min. Zadory; właścicielem jest Stefan hr.
Zółtowski. 2.) H. al. Roszkowo, wś, pow. krob-
ski (Rawicz), o 4 klm. na półn.-zach. od Gór-
ki Miejskicj, par. i poczta w tejże Górce
(Goe1'chen), szkoła w miejscu, litacya dr. żel.
w Rawiczu o 10 klm.; 54 dm., 371 mk. (1
prot.), 345 ha (302 roli, 29 łąk). W r. 1310
wchodziła wieś w skład pow. ponieckiego;
r. 1580 było 21 łan. osiadłych i 25 owiec;
około 1793 nalożała do ks. Sułkowskich. 3.)
.H., wś, falw. i leśnictwo, pow. pleszewski
(Jarocin), o 4 klm. na zach.-połud. od Jaroci-
na, nad strugą wpadającą do Lubieszczki (dopł.
Lutyni); par. Siedlemin, szkoła w miejscu,
poczta w Górze (Gora Bz. Posen). W r. 1578
było w R. 7 śladów oi:\iadłych, 1 pusty, 4 za-
grodn. i 4 komom.; majątkiem zarządzał Mi-
kołaj Noskowski, porucznik Stanisława Chwa-
libowskiego; r. 1618 posiadała Barbara Chwa-
libowska 6 śladów osiadł., 4 zagroun., 2 ko-
morn. i 1 młyn o jednom kolo; ok010 1793 r.
nalezał do Jana Radolińskiego, podkomorzego
wi:\chowskiogo, dziedzica Jarocina. W r. 1564
płacono bii:\k. poznalli:\kim z 7 śladów po 12
gT. fertonów. Wieś ma obecnie 24 dm., 192
mk. btot i 131 ha (108 roJi, \) łąk, 2 lasu).
F01w. (234 mk. w 13 dm.) i I08nictwo (6 mk.),
wchodzą, w skład okr. domin. Bogui:\ław i i:\ą,
własn08cią II. ki:\. ltadolińskiego. 4.) U. al.
Roszkowo, dawniej Raskowo, Raszkowo, Rożlco-
wo, domin. i okI'. domin., pow. wą,growiccki,
o 4 klm. na póln.-wschód od Skok, na bitym
trakoie poznaliskim, nad stawem, który spły-
wa do jeziora l{.udno (lIammersee); par. Sko-
ki (daw. LechIin), poczta w Skokach (Schok-
lwn), st. dr. żel. w Rogoźnie o 14klm. Dominium
ma 15 dm., 218 mI.. i 1337'18 ha wraz z l{.a-
kowicami (623'10 roli, 98'18 łąk, 102'57
past., 478'39 lasu, 29'33 nieuż. i 4'61 wody);
czysty dochód grunt. 7826 mrk. W 1884 r.
istniały tu: gorzelnia, cegielnia, fabryka se-
rów, chów bydła holenderskiego; właścicie-
lem jest Konstanty Dziembowski. \V r. 1580
posiadał tu Jan Niwiński 5 1 / 2 łan. osiadł., 1
rybitwę i 4 zagrodn.; r. 1618 należał R. do
Mikołaja Latalskiego, około 1773 do Miko-
łaja l),adolińskiego, a następnie do Wincen-
tego Swinarskiego. Okrąg domin. składają, R.,
Rakojady (11 dm., 124 mk.), Sosnówka (2 dm.,
6 mk.) i Młyn Nadolny (3 dm., 11 mk.); cały
okr. ma 31 dm., 359 mk. (335 kat., 24 prot.)
i 1542 ha (780 roli, 110 łą,k i 488 lasu); czy-
sty dochód z ha roli 7'44, łą,k 11'75, lasu
4'31 mrk. E. Cal.
Hoszlwwa Wola 1.) wś, foIw. i os. młyn.
nad rz. Pilicą" pow. rawski, gm. Góra, par.

808
R08
Łęgonice, odl. 17 w. od Rawy, ma 40 dm.,
322 mk. W 1827 r. 29 dm., 203 mk. Dobra
R. Wola składały się w 1886 r. z folw. i wsi
Roszkowa Wola i Jezierzeo, rozl. mr.1184:
fol. R. Wola gr. Ol'. i ogr. mr. 363, łąk mr. 76,
past. mr. 83, odpadki mr. 19, nieuż. mr. 43;
bud. mur. 1, z drzewa 14; płodozmian 9-polo-
wy; folw. Jezierzeo gr. 01'. i ogr. mr.493,
lasu mr. 100, nieuż. mI'. 7; bud. z drzewa 6;
płodozmian 9-polowy. WŚ R. Wola os. 28, z gr.
mr. 690; wś J ezierzeo os. 7, z gr. mr. 180. 2.)
R. Wola, wś i folw, pow. noworadomski, gm.
'Wielgomłyny, par. Niedośpielin, odl. 10 w.
od Radomska. W 1827 r. 18 dm., 140 mk.
W 1875 r. folw. R. Wola rozl. mr.498: gr.
Ol'. i ogr. mr. 343, łąk mI'. 55, past. mr. 3, la-
su mr. 87, nieuż. mr. 10; bud. z drzewa 13;
płodozmian 8 i 9-polowy, młyn wodny, po-
kłady torfu i rudy żelaznej. Wieś lt. Wola
osad 57, z gr. mr. 293. 'Według reg. pob.
pow. radomskiego z r. 1552 wieś Roskowo
(1553 Wola Rozkowa), w par. Niedospyelin,
własność Rozkowskioh, miało 9 osad, 2 łan.
(Pawiński, Wielkp., II, 276). Br. Ch.
Hoszkowce al. Roszkowiec, węg. Roslcoć,
wieś, hr. spiskie, pow. lewocki, 4 klm. na
wsohód od Lewoczy, w okolioy górzystej.
W 1880 r. 15 dm., 89 mk., 267 kwadr. sążni
obszaru. Par. rz.-kat. w Harchowie (węg.
Gijrgo). We wsi kaplica p. w. N. 1I'f. P. St.
poczt. Lewocza. BI'. G.
Hoszkowialli, węg. Roskowany, wieś, hr.
szaryskie, nad rz. Torysą, kościół kat. paraf.,
uprawa żyta, łąki, obszerne lasy, młyny wo-
dne, tartaki, 616 mk.
Hoszkowice al. Rozkowice, część wsi Go-
łąbkowice, pow. nowosądecki, na praw. brze-
gu Dunajca, o 1'3 klm. na północ od Nowego
Sącza, graniczą na północ z Zabełczem, na
wschód z Januszową i Grabową, a na płd.
z Załubińczami. Składa się z 8 dm. i 60 mk.
rzym.-kat. Parafia w Nowym Sączu. Nazwę
osady spotykamy w dypl. Zbigniewa Oleśni-
ckiego z r. 1448, zamieniającym parafię są-
deoką na kolegiatę, i u Długosza (L. B., I,
561 i 573). Była własnością burmistrzów N o-
wego Sąoza. Z łanów kmiecych dziesięoiny
pobierał biskup krakowski. Mac.
Roszkowice, niem. Roschkowitz, 1409 Ru-
8chindorl, Rusclkendorl, wś i dobra ryc., pow
kluczborski, odl. 2 3 /. mili od Kluozborka a pół
mili od :Byczyny. W 1861 r. 91 dm., 953 mk.
(213 katol., 11 żyd.). Obszar dóbr rozpada
się na: R. Stare z folw. Albertinenhof, mające
2261 mr., i R. Nowe z folw. :Borek, 3824 mr.
Ogółem 6085 mr. (1430 mr. lasu). Piękny
zamek i park. Hodowla karpi, gorzelnia wiel-
ka. Wieś obejmowała 1552 mr. (1216 mr.
roli). Kościół par. ewang. istnieje od wpro-
wadzenia reformacyi. Stał on już w XIV w.
R08
Po spaleniu się starego kościoła wzniesiono
nowy w 1849 r. Szkoła ewang. 2 klasowa
w miej scu.
Roszkówka, wieś, pow. brzeski gub. gro-
dzieńskiej, w 4 okr. pol., gm. Dymitrowiozc,
o 50 w. od Brześcia.
Roszkówka 1.) pow. zwinogródzki, jestto
północna część wsi Okniny (ob.). 2.) H., ob.
Rasz!ców!ca.
Roszkówko 1.) folw., pow. krobski (Ra-
wicz), o 2 1 / 2 klm. na póln.-zachód od Górki
:Miejskiej, par. i poczta tamże, stacya dr. żel.
w Rawiozu o 10 klm., ma 5 dm., 142 rok.
(123 kat., 19 prot.) i 627 ha (545 roli, 30 łąk,
25 lasu); czysty dochód z ha roli 14'40, łąk
25'40, lasu 4'00 mrk; właścicielem jest ks.
ordynat Sułkowski. R. istniała już przed r.
1793. 2.) H., folw., pow. pleszewski (Jarocin),
o 5 klm. na półn.-zach. od Dobrzycy, u źró-
deł Radowicy (dopl. Lutyni); par. Witaszycc,
poczta w Dobrzycy, stacya dr. żel. w J aro-
cinie o 8 1 / 2 klm., okr. domin. Zakrzew; 1 dm.,
107 mk. 3.) H., wś, pow. wągrowicki, poczta
i par. w Skokach, 11 dm., 81 mk. (66 kat., 15
prot.) i 153 ha (127 roli, 11 łąk, 11 lasu).
Hoszkowo, niem. Rostau, wś, pow. gdań-
ski nizinny, odl. 2 mile od Gdailska, st. p.
Pruszcz, par. kat. św. 'Wojciech, ma 6 gbur!!.
posiadł., 296 ha (16 łąk, 191 roli). W 1869 r.
(z wyb. Schmaudkrug) 200 mk.: 68 kat., 132
ew., 23 dm.; 1885 r. 23 dm., 36 dym., 168
mk. (56 kat., 110 ew., 2 dysyd.). Szkoła ew.
liczyła 1887 r. 43 dzieci. Kś. F'r,
Hoszkowszczyzna 1.) wś w dawnym pow.
kowieńskim (wwdztwa trockiego), stanowiła
sstwo niegrodowe roszkowskie, obcjmującc
wsie R. i Giesłoryszki, które posiadała Tymo-
nowa, 2-do voto Bystrzyna, łow. nadw. lit.,
oplacając zeń kwarty 474 zlp. 29 gr. a hy-
berny 322 zlp. 2.) H. Mała, ob. Roszkuw.
Hoszwice, niem. Roschwitz, 1534 Rodoscho-
witz, wś, pow. niemodliński, odl. 1 1 /. mili od
Niemodlina. W 1861 r. 102 dm., 588 mk.
(99 katoL), par. ew ang. Mąkoszyce, katol.
Karlowice. Szkoła ewang. w miejscu. Obszar
2006 mr. (1634 ml'. roli).
Hoszysllia, zaśc., pow. kowieński, w 3 okr.
pol., o 79 w. od Kowna.
Hoszyszlle al. Rosisz, potok, w obI'. gm. Se-
letyna, w pow. i obw. sądowym radowieckim,
wypływa z pod pasma górskiego Lungula;
płynie na płd.-zach. doliną górską, nad którą
od zach. wznosi się szczyt Roszyszny (1289
mt.), a od wschodu polana Zubry (1300 mt.).
Przyjąwszy od lew. brzegu pot. Zubry, ucho-
dzi do pot. Ruskiej (lew. dopływu Suczawy).
Długość biegu do 5 klm. Br. G.
RoszyszllY, nazwa kilku szczytów w Kar-
patach bukowińskich: a) szczyt na obszarze
gm. Seletyna, w pow. radowieckim, między

Rot
potokiem Ruską a jej dopł. Roszysznem; na
grzbiecie obszerne połoniny ze zabudowania-
mi halnymi; płn. 1289 mt., płd. zaś 1141 mt.;
b) szczyt i góra lesista w obr. gm. Storońca
Pntyłowskiego, w pow. wyżnickim, między
dwoma pot. tworzącymi strumień górski Pu-
tyłówkę, dopływ Putyłówki al. Putylli, wzno-
si się 1021 mt. npm.; c) góra na praw. brze-
gu pot. Lastuna (dopl. Putyłówki), w obr. gm.
Sergie, pow. wyżnicki, wznics. 957 mt. npm.
Ob. Rosiszny. Bl'. G.
RotRle, wieś, pow. rosieński, gm. Kielmy,
o 40 w. od Rosień.
Hotbaumgrund, (niem.) ob. Suehy potok.
Rote JJauk (niem.), przcłącz w głównym
gt'zbiecie Tatr, prowadząca z dol. J aworzynki
(al. Jaworowej) do Staroleśniańskiej, ponad
Zabicm Jaworowem jeziorem (1887 mt.). Jest-
to naj niższe, ale najniebezpieczniejsze przej-
ście przez główny grzbiet Tatr (ob. Na-Karb
i Weisse Bank). Czy t. V. Lorenz, Einige Ue-
bergaenge ueber die Tatra (w Jahrb. d. ung.
Karpathen- Vereins, t. VI, p. 346). Br. G.
Rotcmbark al. Rotębar", niem. Rottenberg,
wś włośc. na Kaszubach, pow. kościerski, st.
poczt. i par. kat. Kościerzyna 1/ 2 mili odległa,
zawiera 6 gburs. posiadł. i 4 zagrody, 456 ha
(21 łąk i 108 roli). W 1885 r. 21 dm., 31 dym.,
171 mk. kat. Lustracya pruska z r. 1772 do-
nosi; Tu mieszka 4 pol. gospodarzy, z których
dwóchjedną posiadłość wspólnie mają; na mocy
przywileju ss ty kościerskiego Nowowiejskiego
z dnia 6 października 1764 r. są oni właścicie-
lami tych posiadłości. Osadzono ich tu przed 12
laty na świeżo wykarczowanem polu i .;'ola
została im prętem w równych częściach wy-
dzielona. Każdy wysiewa 15-16 korcy żyta,
2 jęczm., 6 tatarki i grochu; zbiera tylko dru-
gieziarno. Jeżeli rok niejet;t za suchy, tożni-
wią 2 fury siana i musza, jeszcze dokupić, ma-
ją wolne drzewo budulcowe i na opał z kró-
lewskiego lasu, kupują, drzewo, rzną deski
i jeżdżą z niemi do Gdm'1ska, aby co zarobić;
znajdują się w lichem położeniu; 6 włók; od
posiadłości płacą 33 tal. 30 gr., zresztą żadnych
innych podatków. Każdy jest obowiązany je-
dnę furę zboża do Gdańska przywieść i 2 fury
drzewa do Kościerzyny, zresztą są od tłoki
wolni. Bydło: 9 krów, 66 owiec, 12 świni (ob
Zeitsch. d. Westpr. Gesch. Ver., XV, str. 109).
Wizytacya Rybil'1skiego z r. 1870 donosi;
Rotembark cum taberna et :Ferszt liczy 43
kat. i 4 ew. (str. 117). Eś. Fr.
Hoteugl'und, pol. Czerwonogrunt, wś, nale-
żąca do obszaru gm. Nowych .Wilemowic
(Neu- .Wilmsdorf), w pow. frywałdzkim, obw.
sąd. jawornickim, na Szląsku austr. Leż na
płn. od "\Vilemowic, wznies. 479 m. npm.; 23
dm., 94 mk. rz.-kat. Niemców. Par. Wilemo-
wice. St. p. Wilczyce. Ob. Wile7nowite Nowe.
Rot
809
Hotcnhof, dobra pryw., w obr. i pow. ha-
zenpockim, par. sakenhauska (Kurlandya).
Hotc Secsllitze al. RotentU1'lnspitze, ob.
Czel'wonostawiański Szczyt. Właściwa nazwa
tego szczytu tatrzańskiego od strony półn.
jest Kolowy (ob). BI'. G.
Hotel' Fłussturm (niem.), ob. Świstowa
Turnia.
Roter Lehm (niem.), ob. Cze1'loone Glinki.
Hoter See (niem.), ob. Czerwony staw Kież-
marski.
lłotcr '1'urm (niem.), szczyt w Tatrach
spiskich, narożnik Jaworzynki, Staroleśniań-
skiej i Małozimnowodzkiej doliny, u polskich
pisarzy zwany Czerwoną, Turnią Jaworowych
Sadów. Komisya delegowana przez wydział
Tow. tatrzańskiego do opracowania imienni-
ctwa Tatr, uznała za odpowiednie nadać te-
mu szczytowi nazwę "Lodowego Małego", dla
sąsiedztwa z położonym na płn. szczytem Lo-
dowym. W znies. 2465 mt. szt. gen. Ob. Grań
pośl'ednia i JaworzY1ika. BI'. G.
HothbRch al. Czerwona .Woda, potok, le-
wy dopływ Nowoleśniańskiego potoku,
Hothbrueunig, wieś, pow. złotoryjsko-haj-
nowski, posiada kościół par. katol. W 1842 r.
53 dm., sołtystwo, 368 mk. (61 ewang.).
Hothdorf, pow. kościański, ob. Czerwona
Wieś (Por. E. Calliera, Powiat kościań-
ski, 37-9).
Rothebude 1.) wyb., pow. elbląski, st. p.
i par. kat. Elbla,g, gm. Herrenpferl, 1 dm., 4
mk. 2.) H., wyb., pow. malborski, gm. Baa-
renhof, w 1885 r. 3 dm., 17 mk. 3.) B., wieś,
pow. malborski, par. kat. Fiszewo, 343 ha
(18 lasu, 24 łąk, 83 roli); 1885 r. 28 dm., 45
dymów, 188 mk., 55 kat., 133 ew. 4) R.,
karczma do wsi Kurzebrack należąca, pow.
kwidzyński. 5.) B., ob. Czerwona Buda i Czel'-
wony Dwór. Kś. Fl'.
Hotheheide, pow. międzychodzki, ob. Czel'-
winiec al. Czerwieniee.
Rothekl'ug, wyb., pow. gdański nizinny,
gm. Wiślinka, 1885 r. 1 dm., 4 mk.
Rothckl"ug 1.) wybud., pow. ostródzki,
2 dm., 10 mk. 2.) B., wyhud. przy wsi Gra-
bowie, pow. wystrucki, 1 dm., 10 mk.
Hothe Mllehle, dwa młyny wodne, w pow.
głupczyckim, na obszarze wsi Blodcn i Kra-
stillauj młyn w Tannenbergu, pow. rychba-
chowski i w Sycowskim zamku, pow. sy-
cowski.
HothenRu, fol., pow. babimoski, o 3 klm. na
połud. od Kargowej, na granicy Szlą ska, par.
Kopanica, okr. domin. i poczta w Kargowej
(Karge-Unruhstadt), st. dr. żel. w Babimoście
o 13 klm.
Hothenbcl"g al. B1'uendlheide, szczyt górski
w Sudetach austryacko-szląskioh, wzniesiony
1333 mt.

810
Rot
Rothenbl'rg i Hotbenburg, ob. R08tarzewo.
RothemhH'f, pow. pleszowski, ob. Karmin
(holendry).
Hothenen 1.) wieś, pow. rybacki, blisko
mta powiatowego, 2.) H., wś, pow. iławkow-
ski, st. p. !ławka; 10 dm., 92 mk., 257 ha.
Hothenbof, pol. Kawęczyń8kie Probo8zczow-
skie i Kawęczyńskie Szlacheckie, mylnie Kaw-
czynki, urzędownie dotąd jeszcze Kawczyn8ki
zwane, posiadłości w pow. międzyrzeckim,
o 2 klm. na wschód od Zbąszynia; par., poczta
i st. dr. żel. w Zbąszyniu( jedna z nich ma 4
dm., 52 mk., druga liczy 26 mk. w 2 dm.;
obie wchodztł w skład okr. domin. Nowy Dwór
(Weidenvorwerk). E. Col.
Hotbe See, pol. Czerwone Jezioro, pow. wy-
rZY8ki, o 8 klm. na półn.-wschód od Łobże-
nicy, pod :Małem Dzwierzchnem, 1 klm. dłu-
gie, 200 mt. szer., odpływa do jeziora 'Via-
trogoszez, a z niem do ŁoMonki, dopływu No-
teci. E. Cal.
Rothenstein, wy bud. przy wsi Quednau,
pow. królewiecki, st. poczt. Quednau; 5 am.,
132 mk.
Hothentul'lłłspitze, ob. Czerwono-8tawiwi8ki
szczyt.
Rotbenzecbau, wieś, pow. jeleniogórski,
par. ew. Ober-Haselbach. W 1842 1'.49 dm.,
294 mk. (1 katol.), szkoła ew., kopalnie ar-
szeniku, piece wapienne, tkactwo. Do R. na-
leżały leśno J aegerhaus, kolonie: N eugrund-
haeuser, Rothenzeehauer Grund i Stollen-
grund.
Rotherinne, wieś, pow. oleśnicki, par. ew.
Juliusburg; 1842 r. 17 dm., folw., 95 mk.
ew., młyn wodny.
Rother Krug 1.) pow. bydgoski, ob. Zgon.
2.) R. Krug, pow. szubiński, ob. Cze1'woniak al.
Czerwonak.
Rothel' Krug, wybud. przy dobrach ryc.
Nemmersdorf, pow. gąbiński; 1 dm., 9 mk.
Rotber Steingalgen, góra na Szląsku,
w pow. lignickim, ob. Nikol8tadt.
Rothes Fłiess, pol. Czerwona Struga, rzecz.
ka, lewy dopływ Piły (ob.).
Rothniess, po1. Czerwona Struga, rzeczka,
dopływ rz. Kłodawy, w pow. gdańskim. 2.)
R., wyb. do Braunsdorf należące, pow. gdań-
ski górny, 1885 r. 2 dm., 19 mk.
Rothfłiess, a1. CZe1'wonka, dok. Cirwoncken,
wś prawie na granicy niem. i pol. Warmii, pow.
re szelski, st. poczt., te1. i kol. żel. toruńsko-
wystruckiej, 8 klm. na płn. od Biskupcn, woko-
licy pagórkowatej; 79 dm., 597 mk. Polaków,
trudniących się rolnictwem i chowem bydła.
Poczta chodzi do Biskupca, Szczytna, Wiel-
barku. R. 1365 nadaje biskup Jan "ad loca
deserta nostrii teritorii inhabitatores vocare
et locare cupientes" Tylonowi de Bemen 40
włók. Dawniejsza nazwa Kurken, dzisiejsza
Rot
Rothfliess. Ks. Olbracht sprzedaje r. 1548
Pawłowi Bronakowi 3 włóki sołeckie na pra-
wie chełmińskiem w Czerwonce (Rotenflies8)
celem założenia wsi dannickiej na 30 włókach
między jeziorem Żawindy, IJiskami w stra-
duńskim powiecie a Grabnikiem. R 1600
mieszkają tu sami Polacy, między nimi Dą-
browscy i IIozyuszowie. Ad. N.
Hothr1oessel, wś, pow. wojcrecki, par. kat.
Mittelwalde. W 1842 r. 25 dm., 127 mk.
kat., szkoła kat., tkactwo.
Hothgoerken 1.) uobra, pow. fryuląuzki,
st. poczt. Bartoszyce, 5 dm., 67 mk., 256 ha.
2.) R., leśn., tamże, 1 um., 5 mk.
nothbaus 1.) fol., pow. brzeski (Szląsk);
1842 r. 6 dm., 52 mk. (16 kat., 4 żyd.), par.
ew. Briesen. 2.) R., wś, pow. niszcński, par.
kat. Riemertsheide; 1842 r. 22 dm., 118 mk.
kat., leśnictwo miasta Nissy. 3.) n., kol.,
pow. opolski, par. kat. Komprachciccj 1842 r.
12 dm., 71 mk. (9 ew.).
Hothhoi', łotew. Szarkana-Mujża, dobra ko-
ronnc w okI'. goldyngskim, pow. i par. win-
uawska (Kurlandya). Do dóbr należą folw.
Kusten i Pazzkuln.
Rothbof 1.) posiadł., pow. wyrzyski, 05 1 /'1
klm. na płd. od 'Wil)cborka, między Runowem
a Rościminem, na wschod. brzegu jez. Czar-
nomskicgo, okr. domin. Runowo; 2 dm., 25
mk. 2.) H., pow. pleszewski, ob. Rudka.
Hothhof 1.) pol. Cze1'1oony DWÓI' (ob.), pow.
sztumski, st. p. Dąbrówka Niemiecka, 146 ha
(11 łąk, 128 roli). W 1868 r. 15 bud., 5 dm.,
43 mk., 13 kat., 19 ew.; 1885 r. 5 dm., 5
dym., 52 mk., 10 kat., 33 ew., 9 dysyd. Da-
wniej posiauali tę wś Przeszmińscy. R. 1527
daje Maciej Trebnicz z Pomorza swemu szwa-
growi Piecewskiemu dobra Czerwony Dwór,
Bągart, Czołpa, Zalewice, Dubiel i N amirowo
(ob. Kętrz., O ludno pol., str. 187 i 200). Por.
Grzymala. 2.) H., ob. Cze1'wony Dwór, pow.
kwidzyński; 1885 r. 14 dm., 19 dym., 125
mk., 45 kat., 70 ew. (10 dysyd.). 3.) H.-Alt,
ob. Sta1'y Czerwony Dwór; 1885 r. 3 dm., 7
dym., 34 mk., 14 kat., 20 ew., 50 ha. 4.) H.,
fol., pow. grudziądzki, st. p. i par. kat. Gru-
dziądz. W 1868 r. 8 bud., 4 dm., 64 mk., 3
kat., 61 ew. Folw. leży na obszarze miasta
Grudziądza i stanowił dawniej własność szpi-
tala ewang. 'V 1790 r. został puszczony
w wieczystą dzierżawę, obecnie odkupiony
przez miasto (ob. Gesch. d. Graudenzer Kr. v.
Froehlich, I, str. 282). 5.) R., wyb., pow.
gdański górny, gm. Zaspa; 1885 r. 8 dm., 99
mk. 6.) R., fol. do M. Słońc Y należący, pow.
starogardzki; 1885 r. 1 dm., 13 mk. Kś. Fr.
Hothhof (niem.) 1.) fol., pow. brunsberski,
należy do kapituły fromborskiej, poczta, tel.
i st. kol. żel. w Fromborku; 3 dm., 22 mk.
2.) R., fol. do dóbr Rautenburg należący,

Rot
pow. nizinny, st. p. Lappienen; 5 dm., 46 mk.
3.) H., wybud. przy wsi Paszniszen, na prus.
Litwie, pow. ragnecki, 4 dm., 25 mk. 4.) H.,
wybud. przy mieście 'V ęgoborku, 2 dm., 33
mk. 5.) n., wy bud. przy Ełku, 3 dm., 59 mk.
Hothkirch 1366 Rujfa ecclesia, 1414 Rotin
KiI'cMn, wś i dobra, pow. lignicki, posiada ko-
ściół par. ew., szkołę ew. W 1842 r. 56 dm.,
348 mk. (4 kat.), d wór, 2 fol., hodowla owiec.
Hothlach al. Niecler-Eckersdorf, 1399 We-
nig i Groszin Rotlach, wś i dobra, pow. bole-
sławski, par. kat. i ew. w 130lesławiu. W 1842
r. 57 dm., dwór, foL, 386 mk. (6 kat.), młyn
wodny. Do R. należy kol. Leitenhaeuscr.
Hothnftusslitz, ob. Nowoślicy 2.).
Hoth Neudol'f, ob. Neudorf 32.)
Hothschloss, dawniej Scltloss mI! Teiche,
wś i dobra król., pow. niemczyński, par. kat.
z kościołem w miejscu. 'W 1842 r. 23 dm.,
zamek (na czerwono malowany), folw., 210 mk.
(56 kat.), szkoła kat.; kwitnęła tu hodowla
owiec i gospodarstwo rybne, później zanie-
dbane. Odnajdywano groby z urnami.
Hothseden, folw. dóbr prywat. Laidsen,
w okI'. tukumskim, pow. i par. talseńska (Kur-
landya).
Hothstl'uempchen, wyb. do Górnego Ząbr-
cza należące, pow. kartuski, st. p. Stęgwałd;
1885 r. 14 dm., 123 mk.
HothsYI'ben, 1252 Zarowina, 1254 Sorawin
seu Rep lino, 1338 Serwin, 1579 Rotensirben,
targowisko i dobra, pow. wrocławski. Par.
ew. Wilschau, kat. w miejscu. Kościół istniał
już w 1353 r. W 1842 r. było 61 dm., 660
mk. (280 kat.), szkoła kat., szkoła ew., za-
mek, 2 fol., 3 jarmarki rocznie. Do R. nale-
żały folw. Sattkau i Sorge.
Hothwahle 1.) leśno blisko Wartemborku,
pow. olsztyński, 1 dm., 3 mk. 2.) H., wyb.
tamże, 1 dm., 3 mk.
Hothwassel', pow. frywałdzki, ob. Rot-
wassel'.
HothwassCl', wieś, pow. zgorzelicki. Do
1815 r. należała do saskich Łużyc. Kościół
par. ew. w miejscu, do 1560 r. był filią do
Waldau. Obecny nowy z 1785 r. W 1842 r.
267 dm., 1661 mk. (10 kat.), szkoła ewang.,
młyn wodny, warsztaty tkackie, liczni rze-
mieślnicy.
Hothwasser 1.) pol. Czerwona Woda, wś
w Pomezanii, pow. suski, st. p. Susz, par. kat.
Iława, 86 ha (lIasu, 12 łąk, 69 roli). W 1868
r. 55 bud., 23 dm., 233 ew. mk.; 1885 r. 25
dm., 50 dym., 223 mk., 3 kat., 220 ew ang.
2.) H., las, pow. toruński, 4 klm. od Torunia,
ma 1887 ha (31 roli 01'., 6 łąk i 1783 lasu).
W 1885 r. 6 dm., 8 dym., 51 mk. kat., z któ-
rych na leśno Barbarkę przypada 9 mk. i 1
dm., na Okraczyn 1 dm. i 10 mk., na Smolnik
Rot
811
1 dm. i 11 mk. Jedna część tego lasu należy
do miasta Torunia (ob. Wernicko, Beschr. von
Thorn, str. 237). Kp. Fr.
Hothwasser, pol. Czerwona Woda, wś na.
pol. Warmii, pow. ostródzki, 5 1 /, klm. od 01-
sztynka, blisko traktu olsztynkowsko-ostródz-
kiego, na zrębie lasu ostródzkiego, st. p., tel.
i kol. żel. w O1sztynku; 7 dm., 56 mk., 68 ha.
Hotinftu, kolonia, pow. sokólski, w 2 okr.
pol., gm. Romanówka, o 31 w. od Sokółki.
Hotka, Rutka, rzeczIm w pow. wasylkow-
skim, ob. Pl'otoka i Rutek.
Hotkiewicze 1.) WŚ" pow. święciański, w 4
okr. pol., o 89 w. od Swięcian, 17 dm., 171
mk. prawosł. 2.) Ił., zaśc. szl., po/\,. świę-
ciański, w 4 okr. pol., o 52 w. od Swięcian,
3 dm., 18 mk. kat.
Hotkowszczyzna, wś nad bezim. dopł.
'V ołmy, pow. miński, przy gościlICu handlo-
wym z Kojdanowa do Iwieńca, ma 12 osad;
miejscowość wzgórzysta, dość leśna, grunta
szczerkowe, miernie urodzajne. A. Jel.
Hotkuny, wś, pow. szawelski, gm. Gruź-
dzie, o 26 w. od Szawel.
Rotmftnka, niem. Rottmannsdol1, dobra szl.,
pow. gdański górny, odl. 1 1 /, mili od Gdań-
ska, st. p. i kol. Pruszcz (o 3 klm.), par. kat.
u św. Wojciccha w Gdańsku. Mah 169 ha
(8 lasu i 149 roli). W 1869 r. 119 mk., 59
kat., 60 ew., 5 dm.; 1885 r. 8 dm., 30 dym.,
199 mk., 119 kat., 80 ew.; hodowla bydła ho-
lenderskiej rasy, sprzedaż mleka do Gdańska.
Szkoła ewang. l-klas. Według taryfy z r.
1648 płacił tu p. Eberhard Ferbel' od 7 włók
folw. i 2 włók nad Raduni!\ 12 fI. 10 gr. (ob.
Roczn. T. P. N. w Pozn., 1871, str. 173). Po-
dług tnyfy na symplę z r. 1717 płaciły R.
1 zł. 22 gr. 9 den. (ob. Cod. Belnensis, str.
83). W wizyt. Szaniawskiego z r. 1710 czy-
tamy: Ratman praedium Gedanense solvit
siliginis modios 5, avenae totidem (str. 147).
Brandstaeter (Landkl'. Danzig, str. 249) do..
nosi, że tu znaleziono groby skrzynkowe.
Hotmistrzówka 1.) wś, pow. lipowiecki,
w 2 okr. poL, gm. i par. Zozów (o 5 w.), o 20
w. od Lipowca, o 1 1 / 2 w. od st. p. t. n., mię-
dzy Lipowcem a Samhorodkiem, ma 293 rok.
(w 1863 r. podług Pochilewicza 375 mk.) i
1021 dzies. Położona na wyniosłem mIejscu,
należała do 1832 r. do dóbr zozowskich Ko-
złowskiego, poczem nabyta przez Wojciechow-
skiego, od którego przeszła do Rebindera a.
następnie do Jana Jaroszyńskiego. 2.) H.,
mko nad dopł. rzki Serebrianki, pow. czerka-
ski, w 3 okr. pol., gm. K, 9 45 w. od Czer-
kas, przy trakcie poczt. ze Sm iły do Szpoły,
ma 2202 mk. W 1865 r. było tu 1934 rok.
prawo sł., 12 katol. i 965 żyd.; około 4000 dz.
ziemi. Cerkiew drewniana p. w. Archanioła

812
Rot
Michała, uposażona 38 dz., wzniesioną została
w zeszłym wieku; kapl. katol. par. śmilań-
skiej, wzniesionn. w 1817 r. Wieś podług po-
dania osadzoną została po ruinie przez rotmi-
strza Omiecińskiego. W początku b. wieku
należała do hr. Samojłowa, od którego nabył
w 1817 r. FI. Zaleski; dziś jego spadkobier-
ców. Gmina R. składa się z 4 okr. wiejskich
(starostw), obejmuje 7 miejscowości zamie-
I!zkałych, mających 1720 osad. W gminie
znajduje się 8483 mk. i 13687 dz. ziemi (5176
włośc., 8364 dworskiej i 147 cerkiewnej).
Rotmistrzówka 1.) wś nad rz. Bronicą"
dopł. Dniestru, pow. mohylowski, gm. Broni-
ca, par. i st. poczt. 1¥Iohylów, ma 65 os., 254
mk., 345 dz. ziemi włośc., 345 dz. dworskiej.
Własność dawniej Mikołaja ks. Sapiehy, dziś
Krasowskich. 2.) R., przysiołek mka Miast-
kówki (ob.), w pow. olhopolskim, z cerkwią
N. M., P., wzniesioną w 1847 r., uposażoną
82 dz. 20icmi i posiadającą 2940 parafian.
Rotnia, potok, powstaje w obr. gm. Białej,
w pow. myślenickim, wchodzi na obszar gm.
Skawicy i tuż na granicy skawicko-bialskiej
uchodzi do Skawicy z praw. brzegu. Łoze ka-
mieniste; prąd szybki. Długość biegu 4 klm.
Hotnica 1.) mko nad rz. Rotniczanką, pow.
trocki, w 4 okr. pol, gm. i par. 1¥Ierecz, okI'.
wiejski Nerowo, o 24 w. od gminy, 108 w.
od Trok a 133 w. od Wilna, 38 w. od Grodna
a 18 w. od Druskienik, przy b. trakcie han-
dlowym z Grodna do Wilna i Kowna, ma 435
mk. W 1866 r. było tu 44 dm., 217 mk.,
w tej liczbie 46 kat. i 171 żyd.; kościół kat.
drewniany i dom modlitwy żydowski. Tutej-
szy kościół kat. filialny, par. Merecz, załozo-
ny około 1762 r. przez ks. Leona Sapiehę.
Do filii należy 4856 wiernych. Na miejsco-
wym cmentarzu spoczywają zwłoki Jana Oze-
czota, zmarłego 1846 roku w Druskienikach.
2.) R., wś, pow. grodzieński, w 5 okI'. pol.,
gm. Berszty, o 38 w. od Grodna. J. KI'Z.
Rotnica, wś i dobra, pow. sieński, gm. Łu-
kornI, posiadłość niegdyś Łukomskich, weszła
następnie w dom Sakowiczów, zdawna osie-
dlonych na Białorusi, jako wiano jednej z Łu-
komskich. Ostatni dziedzice R. Sakowiczowie
bracia rodzeni: Antoni, podkomorzy sieński
(t 1841 r.) i Cypryan, marszałek tegoż po-
wiatu (t 1848 r.), zacnością charakteru, sta-
ropolską gościnnością i patryarchalnym sto-
sunkiem z włościanami pamiętni dotychczas
w całej okolicy. R. jest obecnie własnością
spadkobiercy Sakowiczów Cypryana Dłuż-
niewskiego. Do składu pomienionych dóbr
należy jeszcze fol. W ołownia, także intratny
młyn z krupiarnią, na rzece Łukomce w są-
siedniej wsi Rudnicy zbudowany. Miejsco-
wość zaleca się położeniem malowniczem, gle-
bą urodzajną, dostatkiem lasu, łąk i pastwisk.
Rot
Ogólna przestrzeń zawiera ziemi używalnej
1300 dz., nieużytków 734 dz. Na fol. znaj-
duje się gorzclnia, zatrudniająca 4 ludzi i
produkująca w ciągu roku 66,806 ł;, stopni
spirytusu. A. Ch.
Iłotniczanka al. Rotnica, rzka, prawy do-
pływ Niemna, wypływa w pow. grodzieńskim
z jeziora, leżącego w pobliżu jez. Sałaty, na
przestrzeni 9 w. rozgranicza pow. trocki od
gub. grodzieńskiej i uchodzi do Niemna pod
Druskienikami. Oddziela ludność litewską od
słowiańskiej. Nad brzegami R. znalazł Zyg.
Gloger w 1871 i 1872 r. znaczną, liczbę wy-
robów krzemiennych, świadczących o zamie-
szkaniu tych okolic w czasach przedhisto-
rycznyclJ. Rzka R. przybiera w pow. gro-
dzieńskim rzkę Kusienkę.
Rotno, wś, pow. sień ski, gm. Łukoml, ma
48 dm. i 188 mk., z których 1 zajmuje się
bednarstwem.
Hotny DWÓI', kordon, pow. telszewski,
gm. Kretynga, o 63 w. od Telsz.
Rotoka, rzka w pow. wasylkowskim, ob.
Protoka.
RotokalIlie, wś, pow. telszewski, w 4 okr.
pol., o 21 w. od Telsz.
notokiszki, fol., pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 okr. pol., o 29 w. od Nowoaleksan-
drowska.
Rotola 1.) (w dokum. z 1591 r.), rzeczka
we włośei k1'oskiej (pow. rossieński), przepły-
wa przez niwę Purwię, w dobrach Pluszcze.
2.) H., Ratele (w dok. z 1585 i 1590 r.), sia-
nożęć i niwa we włości kroskiej, w dobrach
Pluszcze.
Rotołowo al. Rotolowski (w dok. z 1581 i
1583 r.), dwór we włości wilkijskiej (pow.
kowieński), własność Bohdana Pawłowicza
Sapiehy.
Hotów, fol., pow. błoński, gm. Guzów, par.
Wiskitki, ma 7 mk., 253 mr.; wchodzi w skład
dóbr Guzów.
Hotowo, niem. Rotten, dobra ryc. w Pome-
ranii, pow. słupski, st. p. Objazda, 282 ha.
Razem z os. Lotken (1885 r. 3 dm., 71 mk.)
ma 6 dm., 15 dym, 99 mk. ewang.
Hotschinhof, fol. dóbr Grafenort, w po-
wiecie bystrzyckim.
Hotten (niem.), ob. Rotowo.
Rottenbel'g (niem.), ob. Rotembal'k.
Hottenhan al. Rothenhahn, kol. niemiecka
nad rz. Wereszycą, w pow. gródeckim, odI. 15
klm. na płn.-wsch. od Gródka, 5 klm. od urz.
poczt. w Janowie, tuż na płn. od Porzecza J a-
nowskiego. W r. 1880 było 19 dm., 137 mk.
w gm.; 17 gr.-kat., 1 izrael., 119 innych wy-
znań; 124 Niemców, 2 Polaków, 11 Rusinów.
We wsi jest szkoła ewang. Lu. Dz.
Rottmallnsdorf, ob. Rotmanka.
Rottwitz, wś, pow. nissański, par. kat.

Rot
Glaesendorf. W 1842 r. 11 dm., 99 mk. kat.,
młyn wodny.
Hotule, wś, pow. rossieński, gm. Jurborg,
o 44 w. od Rossień.
Hotunda, szczyt w Karpatach bukowiń-
skich, w dziale Obczyny Wielkiej, na dziale
wodnym między Humorl\ a }1ołdawicą, na
granicy pow. suczawskiego i radowieckiego,
dochodzi 1183 mt. npm. Od zach. spływają
liczne strugi do }I'rumosy, dopł. :Moldawicy,
a od wschodu krótkie dopływy Humory.
Rotundal, szczyt w Karpatach wschodniph,
w dziale czarnohorskim, na obszarze gm. Za-
biego, w pow. kosowskim, na zachod. brzegu
Czeremoszu Czarnego, na płn. od jego żródło-
wisk. Na rozległych połoninach znajduje się
kilka szałasów. Na płn. wznosi się Pnewie
(1585 mt.) a na płn.-wschód Listowaty (1525
mt.) i Hostyn (1583 mt.); na płd. zaś na sa-
mej granicy od Węgier Koman 1722 mt.) i
Komanowe (1734 mt.). W znies. 1571 mt. (szt.
gen.). Miejsce znaku triang. Ob. Rotundul.
Rotundu.!. ) szczyt lesisty na granicy gm.
Berezowa i Tekuczy, w pow. kołomyjskim,
pod 42° 26' wsch. dlg, g. F. a 48° 23' 48"
płn. sz., między pot,. Lungą (al. Hlibokim) od
płn., a Pleszywą od płd.; wznosi się 916 mt.
npm. 2.) R., szczyt w Karpatach bukowiń-
skich, na granicy gm. Seletyna i Szypotu a
pow. radowieckiego i wyżnickiego, na płn.-
zach. od szczytów Lungula Starego i Nowe-
go. Wznies, 1341 mt. npm. Z północ. stoku
spływają potoki do Bursukiwa (Borsukiw),
dopł. Seretu, a od płd. bierze początek potok
Roszyszny, dopływ Ruskiej, wpadającej do
Suczawy. Ob. Rotundal. BI'. G.
Rot1l8Z, uroczysko w pow. rossieńskim, o
14 w. od Kołtynian, ze "świętym dębem", pod
którym dotąd lud modły odprawia co piątek.
Rotwasser, pol. Czerwona 1Voda, w.ieś,
w skład której wchodzą: Johanka (J ohanna-
burg), Nowa Krasz Mala (Neuklein-Krosse),
Czerwona Woda Stara (Alt-Rotwasser), Czer-
wona Woda Nowa (Neu-Rotwasser), Czel'wona
JVoda Dobla (Nieder-Rotwasser), Staclllowice
(Stachlowitz) i Widyniowskie w6jtowstwo (Wei-
den au- V ogtei), pow. frywałdzki, obw. sąd.
widyniowski, na Szląsku austr. Graniczy od
płn. z Widyniowem (Weidenau), od wschodu
z Kuńczycami '\Vielkiemi (Gross-Kunzendorf),
Supikowicami (Saubsdorf) i Sandhuebel, od
płd. z Graefenbergiem, od zach. z Czarną vVo-
dą (Schwarzwasser) i Kobyłą (Jungferndorf),
a od płn.-zach. z Kraszą Wielką. (Gross-Kros-
se). Leży w dolinie strumienia, dopł. Widy-
niówki, podążającej na płn. do Nissy. W płd.
części obszaru wznoszą się lesiste działy, jak
Habicht Berg (506 mt.), Hollunder Kuppe
(685 mt.), :Falken-Berg (964 mt.), Wurzel-
Berg (781 mt.), Fuchshuebel (669 mt.), Gross-
Rot
813
Ulmrich (601 mt.), Silber-'Berg (462 mt.) i
Salz-Berg (451 mt.). Najdalej na płd. legła
Nowa Czerwona Woda (350 mt.), dalej na
płn. Dolna Czel'wona Woda, wreszoie w płn.
stronie Stachlowice, N owa Krasz Mała (247
mt.) i Widyniowskie wójtowstwo (240 mt.). Na
płn. prowadzi gościniec do Widyniowa a ztąd
na Szląsk pruski do Nissy; na wschód gości-
niec północny do Kmiczyc Wielkich i Cuk-
mantla, jakoteż i na Szląsk pruski do Ziegen-
hals; drugi zaś południowy do Supikowic a
ztąd do Frywałdu. W 1880 r. było 401 dm.,
2541 mk.; rz.-kat. 2540, prot. 1; Nieme. 2485,
reszta Czecho-Szląz. Na poszczególne osady
przypada: a) J ohanka, tuż nad granicą Szlą-
ska pruskiego, 9 dm., 58 mk.; b) Nowa KraiJz
Iała 10 dm., 47 mk.; c) Stara Czer. Woda
194 dm., 1274 mk.; d) Nowa Czer. Woda 143
dm., 893 mk.; e) Dolna Czer. Woda 15 dm.,
111 mk.; f) Stachlowice 18 dm., 96 mI..;
g) Widyniowskie wójtowstwo 12 dm., 62 mk.
Obszar allodyalny Dolnej Czerwonej Wody
wraz z Szropengruntem (ob. ScltWa1'zwasser)
obejmuje roli 162'85, łąk 14'39, ogr. 2'88,
past. 1'15, lasu 168'03, stawów 2'30, na dro-
gi i budowle 1.15, nieuż. 0'58 razem 353'33
ha. Właściciel Anton Latzel. Jest tu gorzelnia
i fabryka cygar; tracz. Parafia łac. w Starej
Czerwonej Wodzie. St. poczt. tamże. Szkoła
ludowa. Br. G.
Rotycze, Rutycze, Rohtycze al. Ruchtycze, wś
na lewym brzegu Teterowa, w pobliżu ujścia.
do Dniepru, pow, radomyski, w 5 okr. pol.,
gm. Hornostajpol, o 128 w. od Radomyśla a
8 w. od Hornostajpola, ma 631 mk., a wraz
z przysiołkiem Dyabołowicze (u Pochilewicza
Djawołocz), mającym 117 mk. i stanowiącym
zachodnią część wsi, 2095 dzies. ziemi włośc.,
z której wykup wynosi 906 rs. 36 kop. rocz-
nie. Ziemi dworskiej w całym majątku, skła-
dającym się ze wsi: R., Medwin, Łaputki,
Stracholesie, Domontów i Suchołuczje, znaj-
duje się: 2009 dz. uprawnej, 7304 lasów i
karczowisk i 4659 nieużytków. Cerkiew dre-
wniana p. w. św. Trójcy, wzniesiona w 1700
r., uposażona jest 78 dz. Do par. należą wsi:
Med win, Stracholesic, Domontów (Dowmon-
tów) i Suchołuczje. '\V zeszłym wieku R. z na-
leżącemi do nich wsiami wchodziły w skład
klucza hornostajpolskiego hr. Mniszchów. Na-
byte w 1843 r. przez Antoniego Rychelskie-
go, zmieniały często właścicieli, dziś kupca.
Chrjakowa. Lasy, stanowiące główną war-
tość dóbr, są prawie zupełnie wyniszczone.
W pobliżu ujścia Teterowa do Dniepru, zna-
lazł Eichwald obnażenia skał wulkanicznych.
Rotyczka, potok, powstaje w obr. gm. Ci-
sowa, w pow. stryjskim, ze źródeł leśnych i
ubiegłszy 2 I/ klm. wpada do Baniowa z le..
wego brzegu. Br. G.

814
Rot
Row
Hoty)i, wś, pow. sień ski, gm. Bóbr, ma 23 skiego, przepływa pod mkiem Barem, które
dm. i 183 mk., z których jeden zajmuje się takie przedtem zwało się Rowem, dalej pod
szewctwem. wsiami: Antonówką" Gliniańskiem, Sewery-
Hotysko al. Rutyska, fol. i grupa domów nówk<1l, mkiem Meżyrowem, wsią Rowem, po
w Kobylnicy Ruskiej, pow. cieszanowski. za którą przechodzi do pow. winnickiego, ob-
Hotyszcze, Rotiszcze, prawy dopł. Dniepru, lewa wsi: Tartaki, Siomiaki, mko Brahiłów i
ma ujście między Gruszewką, a Czertomeli- pod wsią Mohylówka, wpada do Bohu, ubiegł-
kiem (ob. t. II, 49). szy przeszło 10 mil. Dolinę ma bagnistą i od-
Rotzuug, wś, pow. morą,ski, st. p. Saal- lewa 18 stawów. Nad brzegami znajduje się
feld; 6 dm., 48 mk., 129 ha. kamień wapienny. Od praw. brzegu przybie-
Roubailcy, wś rząd., pow. trocki, w 3 okr. ra mały strumień Brahę (nad którym leży
poL, o 18 w. od Trok, 13 dm., 94 mk. kat. mto Brahiłów), od lewego zaś brzegu rzeczki:
Roubeek, wś, pow. prużański, w 4 okr. Rowek, Szewczyczkę i Dumnicz al. Dumkę.
pol., gm. Suchopol, o 27 w. od Pruzany. Rów, Rowy, wś nad rz. t. n., dopł. Bohu.
Houbiszki, zaśc., pow. wileński, w 4 okr. pow. lityński, na pograniczu winnickiego, w 3
pol., gm. Bystrzyca, okr. wiejski i dobra skar- okr. pol., gm. i par. Mezyrów, odl. 40 w. od
bowe Preny, o 16 w. od gminy, 10 dusz rew. Lityna, ma 55 osad, 272 mk., 358 dz. ziemi
Houbowicze al. Rowbowicze, wś, pow. osz- włośc., 45 cerkiewnej, dworska należy do
miański, w 3 okr. pol., gm. Lipniszki, okr. Meżyrowa. Cerkiew p. w. św. Jana, wznie-
wiejski Roubowicze, o 5 w. od gminy, 45 w. siona w 1780 r., obecnie filia par. Bilikowiec.
od Oszmiany a 12 w. od Dziewieniszek, ma 7 Był tu wspaniały dom mieszkalny i piękny
dm., 48 mk. kat. (w 1864 r. 64 dusz rewiz.); ogród. Gleba czarna, z gliną, pomieszana. Wś
należy do dóbr Gieranony, Korwinów Milew- ta nalezała dawniej do ststwa barskiego, da-
skich. W skład okręgu wiejskiego wchodzą rowanego Wyhowskim, od których nabył
wsie: R., Białozoryszki, Cykony, Joducie, Jerzy Dominik Lubomirski i odprzedał Miko-
Opita, Suroź i Telkowszczyzna, w ogóle 274 łajowi Piaskowskiemu. N astępny właściciel
dusz rewiz. włościan uwłaszczonych. Józef Potocki sprzedał w 1784 r. Andrzejowi
Rouby, okolica szlach. ned rz. Lebiodką" Orłowskiemu, obecnie wraz z całym kluczem
pow. lidzki, w 4 okr. pol., gm. i okr. wiejski meżyrowskim w posiadaniu z Orłowskich Cze-
Lebioda, po prawej stronie drogi poczt. z Li- remzinowej. Dr. JYI.
dy do Grodna, ma 127 mk. kat. (w 1864 r. Hów, potok łączny, wytryska w obr. Cy-
40 dusz rewiz.). ranki, pow. mielecki, przepływa w kierunku
HoudoDłał'tce ].) wś włośc. nad jez. t. n., wschod.-płn.-wschod. wsi: Trześnią, Grochów,
pow. trocki, w 4 okr. pol., gm. i dobra skar- Czajkową" Jaślany, Pad ew i w ostatniej ucho-
bowe Merecz, okr. wiejski Roudomańce, o 14 dzi z lewego brzegu do Babułówki. Długość
w. od gminy a 90 w. od Trok, ma 18 dm., 178 biegu 18 klm. Br. G.
mk. kat. (w 1865 r. 68 dusz rewiz.). '\V skład Rów, w górnym biegu Biczem zwany, po-
okręgu wejskiego wchodzą, wsie: R., Maksy- tok, wypływa z borów sosnowych, w obr.
mańce i Zagiele oraz zaśc. Sznupie, w ogóle Ciośmy, pow. biłgoraj ski, płynie na płd.-zach.
68 dusz włośc. uwłaszczonych i 77 b. włośc. przez Ciośmy, Hutę Krzeszowską, Gózd, po-
skarbowych. 2.) H., Rowdo1na1lce, okolica szl., czem wchodzi na obszar Kurzyn w Galicyi,
pow. trocki; ob Bolbiany. J. Krz. w pow. Nisko, gdzie oddzielają,c Kurzynę Ma-
Houpiszki, wś włośc. i dobra skarbowe, łą od Kurzyny Wielkiej, wpada z praw. brze-
pow. wileński, w 3 okr. pol., gm. i okr. wiej- gu do Tanwi. Przejście przez granicę wznies.
ski Malaty, o 6 w. od gminy, 23 dusz rewiz. 174 mt., ujście 168 mt. npm. Długość biegu 19
Housa, ob. Rausa. klm., z czego na Galicyą przypada 4 1 /, klm.
Rów 1.) mały prawy dopływ, raczej wą,ska Hów, niem. Row, wś na Kaszubach, pow.
odnoga Prypeci, w pow. mozyrskim, łączy kościerski, st. p. Kalisz, par. kat. Wiele (o 3/,
się z korytem rzeki naprzeciwko wsi Drere-. 1l1ili), gm. Plęsy. Zawiera 3 gbur. posiadłości,
szcwicze, w miejscowości kędy się oddziela 933'13 mr.; 1869 r. 32 mk. kat., 3 dm.; 1885
nowa, szeroka odnoga, zwana Rcczyszcze. r. 7 dm., 58 mk. Na własność została wś tu-
2.) R., ruczaj, w pow. sicńskim, dopływ je- tej sza wydana d. 15 grudnia 1752 r. przywi-
ziora Saro. A. Jel. le.iem wystawionym w .Warszawie. 'Vizyt.
Rów, rzka w gub. podolskiej, prawy do- Rybińskiego z r. 1780 podaje, że wś liczyła
pływ Bohu. Wypływa z błota w okolicy Sta- 20 katolików i nalezała do pow. mirachow-
rych N etyczyniec, powyżej słobódki Ochry- skiego. Lustracya pruska z r. 1772 donosi
mówki, w pow. latyczowskim, rozlewa się co następuje: Rów, nad granicą, ststwa tuchol-
w wielki staw, zwany Chłopskiem jeziorem, skiego, ma 2 gospodarzy Polaków kat. i mają
płynie kręto z zachodu na wschód, mija wieś I kontrakt od przeszłego ststy. Gleba bardzo
Szersznie, poczem wchodzi do pow. mohylow- licha. Cały wysiew wynosi 16 korcy żyta,

Row
2 1 /, jęczm., 5 tatarki, 1 1 / 2 grochu; żniwują
2 1 /, ziarna; siano muszą, kupować. Mają, wolne
pastwisko w borach tucholskich. Drzewo bu-
dulcowe i opałowe mają, jeszcze w swoich gra-
nicach. Czynsz wynosi 6 tal. 60 gr., tyleż
pogłównej innych podatków nie ponoszą. Do-
stawiają 2 podwody do Gdańska i 4 z drze-
wem do Kościerzyny; bydło: 2 krowy, 14
owiec i 4 świnie (ob. Zeitsch. d. W est.- Preus.
Gcsch. Ver., XV, str. 109). Kś. FI'.
Rów, młyn na poL-prus. :Mazurach, pow.
szczyciCllski, st. p. Rańsk, 1 dm., 14 mk.
Rowa al. Rawa, rzka w pow. borysow-
skim, prawy dopł. Berezyny. Wypływa z je-
ziora Rybaczne, znajdującego się na granicy
pow. ihumeńskiego i borysowskiego; płynie
lesistemi nizinami w kierunku północnym do
wsi Zabaszówki, kędy na rozlewie porusza
młyn i przeciąwszy gościniec dociera do fol.
Krasne, dalej do zaśc. Pierścień, odką,d zwró-
ciwszy się na wschód o wiorstę od zaśc. Bie-
lin ma ujście, ubiegłszy 20 w. Wiosną, spła-
wiają, na niej drzewo z okolicznych puszcz do
Berezyny; rybna, w dolnym biegu na brze-
gach obfite łąki. A. Jel.
Howal'lee, wś włośc., pow. wileński, w 6
oh. pol., gm. Rudomino, okr. wiejski i dobra
skarbowe Ponary, o 10 wiorst od gminy, 20
dusz re wiz.
Rowailce, w dok. także Rowarycze, wś nad
Styrem, pow. łucki, rzeką, przedzielona od
Łucka, własność niegdyś kapituły gr.-unic-
kiej łuckicj, dziś rządowa. Ob. Arch. J. Z.
R., cz. I, t. 1: 181.
Howbajcie, wś, pow. szawelski, gm. Ligu-
my, o 23 w. od SzaweI.
Rówce, wś włośc., pow. siedlecki, gm. i
par. Zbuczyn, ma 20 dm., 128 mk., 449 mr.
W 1827 r. 13 dm., 104 mk. Według reg. pob.
pow. łukowskiego z r. 1552, wś Rowcze w pa-
rafii Zbuczyn miała 6 osad. W r. 1580 sie-
dzieli tu: Jan Zdanowski, który płacił od 3
włók bez dziesięciny fl. 1 gr. 15, pan starosta
zc strony dziesięciny fI. 1 gr. 15, zagroda spu-
stoszała, od której ani wtorego poboru uie bra-
no. Summa fI. 3 (Pawiński, Małop., 394,415).
Howce, zaśc. szlach., pow. oszmiański, w 4
akr. pol., o 113 w. od Oszmiany, 2 dm., 30
mk. katol.
Rowczak, wś cerkiewna nad rzeczką t. n.,
Vi pow. nieżyńskim gub. czernihowskiej, na
płd.-zachód od mka ł,osinówki.
Howdan, wś, pow. rossioński, ob. Pużyszld.
Rowdana al. Rawclona (w dok. z 1581 i
1594 r.), rzeczka we włości wielońskiej (pow.
kowieński), w pobliżu mta Wiclony, przepły-
wa przez dobra Poniemoń i wś Kibortyszki.
Howdopis (w dok. z 1595 r.), wś we wło-
Bci wiekszniańskiej.
Rowdzia (w dokumentach z 1582 do 1588
Row
815
i 1590 do 1599 r.), rzeuzka we włości kor-
klańskiej, powondeńskiej, grusteńskiej, kor-
szowskiej, birżańskiej.
Howdziany (w dok. z 1586 i 1589 r.), wś
we włości Dyrwiany Wielkie (pow. szawelski).
Howdzie 1.) Rowdis (w dok. z 1585, 1586
i 1598 r.), jezioro w dobrach Judkajcie, we
włości grusteńskiej, oraz w dobrach Grustie,
we włości telszewskiej. 2.) H. (w dolmm.
z 1593 r.), dobra nad jez. Rowdzie, przez któ-
re przepływa rzka Łakowsza i rz. Lauda, we
włości wielońskiej (pow. kowieński). 3.) H.
(w dok. 1581 r.), wś we włości korklańskiej
(pow. rossieński).
Howe, fol. i karczma na obszarze Wiszen-
ki Wielkiej, w pow. gródeckim.
Rowek (Rowok), wś, pow. sokólski, w 3
akr. pol., gm. Ostrów, o 15 w. od Sokółki.
Iłowek, rzeczka w pow. latyczowskim, le-
wy dopływ Rowu, zaczyna się powyżej wsi
Maźniki, pomija tę wś, Jańczyńce, Szelechów,
St. Szelechówkę, Szyińce, Stare i N owe Har-
maki i uchodzi do Rowu. X. M. O.
Hówek, niem. Klein Rowe, fol. do Smoł-
dzina należący, pow. słupski; 1885 r. 8 dm.,
49 mk.
Howenko, młyn na obszarze Gruszki, w po-
wiecie tłumackim.
IłoweJlska, zabudowanie wiejskie w Za-
rzeczu, w pow. nadworniańskim.
Howguwa (w dok. z 1593 r.), niwa nad
Niemnem, we włości wilkijskiej (pow. ko-
wieński).
Rowiec, jezioro w pow. rohaczewskim;
rocznie poławia się około 50 pudów szczupa-
ków, okoni, płoci i uklejek.
Rowiec, rzeczka w pow. litYIlskim i win-
nickim, prawy dopływ Bohu. Bierze początek
w pow. lityńskim, o kilka wiorst powyżej wsi
Po czapliniec, między ta, wsia, a Dubowa" pły-
nie od zachodu na płd.-wschód, mija wsi: Li-
sianIu:, Machnówkę, Półtowce, Szeroką Gro-
blę, Ilkówkę i pod wsią Rowcem uchodzi do
Bohu w pow. winnickim. Długość biegu prze-
szlo cztery mile. Tworzy 9 stawów. Od lew.
brzegu przybiera rzkę Dragankę. X. M. O.
Howiec, wioska przy ujściu rzki t. n. do
Bohu, pow. winnicki, o 18 w. od Winnicy,
gm. Jóźwin, par. "\Voroszyłówka, ma cerkiew,
22 osad, 210 dz. ziemi włośc. Dziedzictwo
Czerlenkowskich, z których ostatni z rodu
przeznaczył ją na utrzymanie bazylianów,
późniejsi jednak właścicicle wykupili ją. W o-
statnich czasach własność Szczeniowskich,
dziś należy do klucza gniewańskiego Jaro-
szyńskich, obejmującego 2677 dzies. ziemi
używalnej. Dl'. M.
Howieja, rzeczka w gub. kowieńskiej, pra-
wy dopływ Oposzczy, lew, dopływu Niemen-

816
Row
ka, ma źródła na płn.-wsch6d od mka Popiele,
uchodzi na północ od jez. Birże.
Bowien 1.) nazwa Rozlucza (pow. turcz ań-
ski) w dok. z r. 1511 (ob. Rozłucz). 2.) H.,
domy w Dołhem koło Podbuża, w pow. droho-
byckim. 3.) B., młyn i tartak na obszarze
dwor. Ławrowa, w pow. staromiejskim.
Bówienica, niem. Rowinitza, dok. Rofenitz,
dobra ryc., pow. świecki, st. p. i kol. i par.
kat. Drzycim (o 2'3 klm.), 594 ha (56 lasu,
10 łą,k, 449 roli). W 1868 r. 20 bud., 9 dm.,
130 mk., 84 kat., 46 ew.; 1885 1', 9 dm., 23
dym., 130 mk., 107 kat., 23 ew. Za czasów
krzyżackich była R. obowią,zana do służby
konnej i należała do komturstwa świeckiego.
W XV w. występuje w dok. Sybold von Ro-
venitz (ob. Wegner: Gesch. d. Kl'. Schwetz,
II, str. 433). Według taryfy poborowej z r.
1648 płacił tu Borowski 24 gr., Mokierski
z części p. Spławskiego 24 gr. (ob. Roczn. T.
P. N. w Poznaniu, 1871, str. 180). Podług
wizytacyi Szaniawskiego z r. 1710 płaciła
Rówienica mesznego 2 korcy żyta i tyleż owsa
(str. 261). R. 1676 należały dobra do }Iacie-
ja Laskowskiego, asesora ziemskiego sa..du
w Człuchowie. R. 1725 sprzedaje }IIk. Plą,-
skowski R. synoi Józefowi, który tu zało-
żył pustkowia: Zuławkę, Grabową Hutę i
Zdunki. R. 1773 były dobra wydzierżawione
Sawatowskiemu, od r. zaś 1755 posiadał je
Izydor Wincenty Plą,skowski; r. 1805 naby-
wa R. Józef Kospot Pawłowski za 41,500 zł.
R. 1833 nabył R. wraz z Wirami Paesler za
22,875 tal. od banku ziemskiego. R. 1865
nabywa R. Strousberg za 100,000 mrk, a 1868
r. firma Moses Jaques za 133,000 mrk. Roku
1777 należała R. do pow. chojnickiego (ob.
Ztsch. d. Westp. Gesch. Ver., XIX, str. 292).
Hówienka, połogie wzgórze, poczęści zale-
sione, na granicy Dobrzanki i Lachawy, w po-
wiecie dobromilskim, wznies. 556 mt. npm.
Na płn.-zach. szczyt Taniów (531 mt.) a na
płd.-wschód Horodek (585 mt.); na płn. pły-
nie pot. Dobrzanka, dopły Lipy. Br. G.
HówieJłki al. Rowienki Zleby, dolina tatrzań-
ska, nad potokiem t. n., tworząca płd.-wschod.
odnogę doliny Białej Wody. Sięga ona po pod
sam główny grzbiet Tatr spiskich, który od
Swistowej Turni (2378 mt.) ciągnie się na
płn.-wschód po Jaworowe Sady jako ściana
graniczna między tą,ż doliną, a doliną Starole-
śniańską, do której przez przełęcz wiedzie
perć używana przez turystów dążących ze
strony polskiej do Szczaw Sławkowsldch.
Wschodnią, ścianę od doliny Jaworzynki two-
rzy dział górski Jaworowych Sadów, a od
zachodu grzbiet górski, odrywający się od
Swistowej Turni ku płn.-zach., oddziela doli-
nę Rówienek od doliny Swistowej. Z Rozto-
ki doliną Białej Wody dochodzi się w ]1/,
Row
godziny do ujścia potoku z górnej doliny Ró-
wienek płyną,cego. Perci!!, pomiędzy koso-
drzewiną, lewym bokiem (wsch.) postępuje się
zwolna pod górę i wychodzi w końcu na roz-
ległą, prawie równą" zupełnie dziką dolinę
R., prostopadle ciągnącą się do głównego
grzbietu Tatr. .W dwie przeszło godziny sta-
je się przed usypiskiem, po którem wchodzi
się do źlebu po pod Jaworowe Sady, a z nieg'o
w godzinę staje się na przełęczy. Jest inna
droga z R. na przełęcz" beim :M:autstein" zwa-
ną" wiodą,ca ku połudn. w stronę Swisto wych
Turni. Zkąd spuszcza się do doliny starole-
śniańskiej po nad Zmarzły Staw staroleśniań-
ski. W odległości 2150 mt. w górę od ujścia
potoku tej doliny w Białą Wodę, górna część
doliny wznosi się 1732 mt. (szt. gen.). Bl'. G.
Rowie'lska-Słoboda, wieś z zarzą,dem
gminnym, pow. rzeczycki, w 4 okI'. pol. rze-
czyckim, o 15 w. od Rzeczycy, ma 78 osad,
szkółkę wiejską. Cerkiew z 1848 r., erygo-
wana przez rząd, około 1000 parafian płci
obojga; paroch ma z dawnych zapisów 49 dz.
gruntu. Okolica od zachodu nizinna. została
skanalizowana.. w ostatnich latach, grunta uro-
dzajne. Gmina rowieńska składa się z 16
okręgów (starostw) wiejskich, liczy 831 osad,
1936 włościan płci męzkiej, nadzielonych
12,399 dzies. ziemi. A. Jel.
Rowin, wś, pow. rybnicki, par. kat. Bogu-
szowice. W 1861 r. 47 dm., 391 mk. (5 żyd.),
395 mI'. roli; ludność polska. Młyn wodny
zwany Bys, tartak i kuźnica.
Rowina, potok, powt;taje w gm. IJawocz-
ne, pow. stryjski, ze źródeł leśnych, z pod
góry Obnohy (1111 rot.), między nią (od płn.)
a Horbem Męczołowskim (od płd.); płynie
leśnym parowem, a potem łąkami na wschód
i pomiędzy domostwami Ławocznego uchodzi
z lew. brzegu do Ławoczanki. Długość biegu
5 1 / 2 klm. Zabiera kilka strug z Horbu Mę-
czołowskiego. Bl'. G.
Howinki, grupa domów w Zawoi, pow.
myślenicki. Br, G.
Howiny, wś i folw., pow. włodawski, gm.
Horodyszcze, pal', Wisznice, ma 37 dm., 284
mk., 3162 mr., w tern 927mr. włośc. W 1827 r.
było 22 dm., 138 mk. Wieś R. wchodziła
w skład dóbr Curyn.
Howiny 1.) wieś, pow. nowogródzki, w 4
okr. pol. mirskim, gm. Korelicze, ma 16 osad
pełnonadziałowych; miejscowość nieco falista,
bezleśna, grunta wyborne, pszenne. 2.) H.,
wś i dobra, pow. kobryński, w 4 okr. poL,
gm. Drohiczyn, o 60 i 57 w. od Kobrynia. 3.)
H., ob. Rawiny.
Rowiny, potok, powstaje w obI'. Repasz
Wyźnich, w hr. spiskiem (Węgry), w pow.
lewockim, płynie na płn. pomiędzy domostwa-
mi Repasz W yźnich, dolinką górską, nad któ-

Rew
rą, od zach. wznoszą, się wierchy: Pański (924
mt.) i Sadów (913 mt.) a od wschodu Sp en ar
(882 mt.) i ubiegb!zy 4 klm. wpada z praw.
brzegu do Tarczy nad granicą z Repaszami
Niźnimi. Br. G.
Howiska 1.) w XVI w. Ml'owyska, wieś
włoś., pow. skierniewicki, gm. Dębowa Góra,
par. Zelazna, ma 15 osad, 97 mk., 207 mr.
W 1827 r. było 7 dm., 62 mk. Wieś wcho-
dziła w skład dóbr Dębowa Góra. W XVI w.
łany folw. dają dziesięcinę pleb. w Zelazny,
kmiece zaś do Skierniewic (Łaski, L. B., II,
287). 2.) B., wś włośc., pow. węgrowski, gm.
Jaczew, par. Korytnica, ma 34 dm., 241 mk.,
757 mr. W 1827 r. było 26 dm., 154 mk.
Wieś powstała w 1425 r., założona przez Bo-
lesława, ks. mazowieckiego, który nadał 10
łanów w ziemi liwskiej (ob. Korytnica, t. IV,
428). W 1476 r. mieszka tu kilku właścicieli
(ob. Kod. Maz., 274). Br. Ch.
Howisko, kol. czynszowa, pow. włodaw-
ski, na obszarze dóbr Lejno.
Rowista, dobra ryc., pow. człuchowski,
st. poczt. Ciecholewy, par. kat. Konarzyn"
(odl. 1 milę). Należą do Zychc, mają 602'26
magd. mr. W 1868 r. 6 bud., 3 dm., 29 mk.,
7 kat., 22 ew.; 1885 r. 4 dm., 36 mk.
Bowiszcze, młyn koło Szmitkowa, na ob-
szarze Po turzycy, pow. sokalski.
Rowiszki (w dokum. z 1596 r.), pustkowie
po obu brzegach Dubissy, we włości kroskiej
(pow. rossieński), obok wsi Gordziany.
Rowki, wś włośc. nad rz. Orzyc, pow.
przasnyski, gm. i par. Zaręby, odl. o 31 w.
od Przasnysza, ma 15 dm., 106 mk., 147 mr.
Iłowki 1.) wś, pow. oszmiański, w 2 okr.
pol., gm. Krewo, oh. wiejski Wierbuszki, o 8
w. od gminy, w 1864 r. 18 dusz rewiz.; nale-
ży do dóbr Łostaje, Sulkiewiczów. 2.) H., wś,
pow. nowogródzki, w 1 okr. pol. niehniewi-
ckim, gm. Szczorse, za poddań1\twa własność
Chreptowiczów, ma 15 osad pełnonaJziało-
wych; grunta wyborne, pszenne, miejscowość
wzgórzysta, całkiem bezleśna. Al. Jel.
Rowki, wś, pow. ostrogski, w równinie
położona, o 30 w. na wschód od Ostrogu. Gle-
bę stanowi czarnoziem, średniej dobroci, wło-
ścianie zajmują, się przeważnie rolnictwem
i mają dosyć inwentarza. Własność niegdyś
ks. Ostrogskich, następnie należała do klucza
annopolskiego ks. J abłonowskich, od nich
przeszła do Krasińskich, potem Lenkiewiczów,
w końcu drogą spadku Oktawii Walewskiej.
W 1820 r. na polach Rowek i Annopola w. ks.
Konstanty odbył rewię z korpusem litew-
skim. Z. Róż.
Howkiety (w dokum. z 1599 r.), niwa
w dobrach Zojginie, we włości rossieńskiej,
w pobliżu ruczaju Bitupis.
Howkowicze 1.) wś, pow. oszmiański, w 2
Słownik Geograficzny T. !X.-Zeszyt 107.
Rów
817
okI'. poL, gm. Horodźki, okr. wiejski Filipinięta,
o 9 w. od gminy, w 1864 r. 47 dusz rewiz.;
należy do dóbr Wiszniów, hr. Chreptowiczów.
2.) B., sioło, pow. rohaczewski, gm. Cze-
czersk, ma 77 dm., 333 mk., z których 1 zaj-
muje się garbarstwem, 1 krawiectwem, 1 wy-
robem naczyń drewnianych, 1 bednarstwem,
15 furmaństwem. J. Krz.
Howle (w dokum. z 1583, 1586, 1590,
1592, 1599 r.), dobra nad rzką Olsojcie al.
Olsą, we włości widuklewskiej (pow. ros-
sieński).
Bówna, wś, folw. i dobra, pow. sieradzki,
gm. i par. Gruszczyce, odI. od Sieradza 16 J/
w. Wieś ma 14 dm., wraz z pust.: Mierzane
i Rubice 289 mk.; fol. 5 dm., 78 dm. W 1827
r. 17 dm., 42 mk. Dobra R. skła.dały się
w 1884 r. z folw. R., nomenkl.: Zakrzewy,
Sikuta i Plichna, rozl. mr. 691: gr. 01'. i ogr.
mr. 525, łąk mr. 45, past. mr. 100, nieuż. mr.
21; bud. mur. 5, z drzewa 14, jest wiatrak.
Wieś R. os. 20, z gr. mr. 182; wś Mierzane
os. 2, z gr. mr. 21; wś Rubice os. 6, z gr.
mr. 39. W XVI w. łany kmiece nalezały do
par. Gruszczyce lecz dawały pleb. tylko po
groszu mesznego, zaś obszar folwarczny na-
leżał do par. Blaszki i tam dawał dziesięcinę
(Łaski, L. B., II, 57, 58). W 1734 r. oddział
wojska Augusta III zniszczył wieś. B. Ch.
Iłówna, wś nad rz. Krajcem (Karajcem),
dopływem Dniestru, pow. mohylowski, gm. Ku-
kawka, par. Jaryszów, odl. o 30 w. od Mohy-
lowa a 14 w. od Jaryszowa, przy trakcio
poczt. z U szycy do Mohylowa, ma 215 osad,
9-12 mk., 1108 dzies. ziemi włośc., 924 dzies.
dword;:iej, 47 cerkiewnej; st. poczt. konna,
z przyjęciem wszelkiego rodzaju korespon-
dencyi, między Kuryłowcami Murowanymi
a Jaryszowem. Cerkiew pounicka p. w. św.
Jana, 1228 paraf. Należała do Kossakowskich,
Komarów, obecnie Zaleskich. Dr. M.
Hówna al. Równo. niem. Ruwna i Świniarki-
Huben, huby, pow. gnieźnieński, par. Kłecko,
poczta w Łopiennie; 7 dm., 50 mk. katol.
i 45 ha (43 roli, z cZy,stym doch. 13'71 mrk.
z hekt.); zlewają się z Swiniarkami.
Rowna 1.) węg. Rovna, wś, hr. szaryskie
(W ęgry), 479 mk. Rusinów. 2.) fi. Wyżnia,
węg. Pelso Róna, wś, hr. maramoroskie ('W ę-
gry), 622 mk. Rusinów. 3.) H. Polana, węg.
Róna Polyana, wś, tamże, 115 mk. Rusinów.
Równa Góra, szczyt lesisty na prawym
brzegu Stynawki, na granicy Orowa (pow.
drohobycki) i Jamielnicy (pow. stryj ski).
Wznies. 766 mt. npm. (szt. gen.). Br. G.
Hówne i Rówińskie Budy, wś i folw., pow.
radzymiński, gm. Strachówka, par. Sulejów,
odI. 28 w. od Radzymina, mają 458 rok.
W 1827 r. było 40 dm., 291 rok. Dobra R.
składały się w 1870 r. z folw. R., Góry
52

818
R6w
i Dzierżanów. Rozl. dominialna wynosiła mr.
2073. W skład dóbr wchodziły poprzednio:
wś R. osad 39, z gr. mr. 249; wś Dzierżanów
os. 6, z gr. mI'. 12; wś Piaski os. 14, z gr,
mr. 160. Br. Ch.
Równe al. Równo, miasto powiatowe gub.
wołyńskiej, nad rzką Ustiją (dopł. Horynia)
i wielkim stawem położone, przy linii dr. żel.
kijowsko-brzeskiej oraz odnodze dróg pole-
skich, łqczl\cej R. z 'Wilnem, pod 5037' płn.
szer. i 43°54' wschod. dług. geogr. od Ferro,
od!. 176 w. od Żytomierza. Nazwę swą otrzy-
mała osada od charakteru miejscowości, w któ-
rej założoną została, mianowicie w równinie
otoczonej górami. Podług danych urzędowych
z 1885 r. było tu 676 dm. (64 murowanych),
218 sklepów i magazynów (64 murowanych)
i 7357 mk. (3576 męż. i 3781 kob.), w tej
liczbie: 1763 prawosł., 664 katol., 58 ewang.,
17 husytów, 4850 żydów i 5 machom., po-
dług stanów zaś: 800 szlachty dziedzicznej,
157 szlachty osobistej, 22 osób stanu du-
chownego (wraz z rodzinami duch. prawosł.),
31 obywateli honorowych, 125 kupców, 5105
mieszczan, 658 włościan, 17 kolonistów Cze-
chów, 88 rolników żydów, 698 żołnierzy ur-
lopowanych i dymisyowanych i ich rodzin,
wreszcie 165 cudzoziemców. \V tymże roku
zawarto 96 małżeństw, urodziło się 451 dzieci
(16 nieprawych), zmarło 388 osób, przyrost
przeto ludności wyniosł 63 dusz. W 1863 r.
było w R. 6402 mk. Na rozwój miasta wy-
warło wielki wpływ otwarcie dr. żel. kijow-
sko-brzeskiej, a zwłaszcza zaś nadzwyczaj
szybki wzrost miasta datuje się od oddania na
użytek publiczny drogi rowieńsko .wileńskiej,
tak że już w 1886 r. było tu 689 dm. (73 mu-
rowanych), 296 sklepów i magazynów (68
murowanych) i 9793 mk. W mieście znajduje
się: 6-cio klasowa szkoła realna, powstała na
miejscu gimnazyum, przeniesionego z Klewa-
nia, pensya pryw. żeliska 7.mio klasowa, pen-
sya żydowska żeńska, szkółka dwuklasowa
żydowska męzka, szkoła ludowa; 2 cerkwie
murowane i 2 drewniane, kapl. praw. muro-
wana, rozpoczęty przed 30 laty lecz dotych-
czas niewykończony kościół katol., 2 kap l.
katol. (1 mur. i 1 drew.), synagoga murowa-
na i 5 domów modlitwy żydowskich (4 mur.
i 1 drew.). Z władz rządowych przebywają:
zarząd powiatowy, miejski, gminny, policyj-
ny, 2 sędziów pokoju, komisarz do spraw
włościańskich; jest tu dalej szpital miejski,
wojskowy i żydowski, towarzystwo pomocy
dla biednyoh uczniów, straż ogniowa miejska,
klub, 7 lekarzy, 2 apteki, drukarnia, 3 księ-
garnie, st. poczt., telegraf i 2 stacye dróg
żclazuych. Z fabryk ważniejsze: 2 fabryki
świec łojowych z roczną produkcyą 750 rs.,
browar wyrabiajl\cy piwo czeskie, własność
Rów
ks. Lubomirskiego, z roczną produk. 4000 rB.,
3 cegielnie z prod. roczną, 4000 rs., fabryka
octu, z produkcyą 720 rs., fabryka mydła;
637 rzemieślników. Ruch handlowy w ostat-
nich latach bardzo się wzmaga; R. dostarcza
wszelkich towarów na przylegające Polesie
wołyńskie. Odbywa się tu 7 jarmarków do
roku, targi zaś 2 razy na tydzień. Przed kil-
ku laty rozpoczęto wokoło miasta znaczne
roboty fortyfikacyjne, które zapomocą okala-
ja.cych fortów ziemnych zmienią z czasem R.
w silny obóz oszańcowany. Przy wjeździe do
miasta od strony Korca stanął już szereg
drewnianych baraków na skład zapasów i pro-
wiantów wojskowych a przy wjeździe od
Klewania w 1887 r. poczęto budować obszer-
ne piętrowe koszary dla pomieszczenia pułku
piechoty i 2 brygad artyleryi, z końmi, dzia-
łami i pociągami. Z pomiędzy cerkwi naj-
dawniejszą jest soborna W oskreseńska, wznie-
siona pierwotnie prawdopodobnie przez ks.
Maryę Semenowa.. lł.ówieńską przy przekształ-
ceniu wsi Równc na miasto. Pierwotna ere-
kcya zaginęła, jednak dowiadujemy się o niej
z przywileju ks. Ostrogskiego, wwdy kijow-
skiego z Satyjowa, d. 25 czerwca 1680 r. wy-
danego, którym poleca wypłacać księżom,
według dawnej fundacyi, na rok 6 kóp gro-
szy lit., dawać im trzy kożuchy oraz nadaje
im prawo wolnego mlewu i połowu ryb w sta-
wie na własna.. potrzebę. Gdy cerkiew ta po-
dupadła ze starości, wzniesiono inna.. w 1731 r.,
na miejscu gdzie i dziś stoi. Zarządzali nią
unici; erekcyę otrzymała w 1773 r. od Fran.
Ksawerego Lubomirskiego, który nadał jej
ziemię, dziesięciny i wolne mlewo. \V 1795 r.
otrzymała tytuł sobornej; księgi metryczne
sięgaj ą od 1733 l' . Uposażona jest 44 dzies.
ziemi. Oprócz cerkwi W oskreseńskiej znaj-
dują się cerkwie: Uspenia M. B., zwana także
Omelańską, wzniesiona w 1761 r. i uposażona
35 dzies. gruntu; dalej św. Stefana, wznie-
siona na cmentarzu grzebalnym w 1846 r.
przez generałowę Katarzynę Krassowską,
która uposażyła ją zapisem 1000 rs.; w koń-
cu cerkiew na cmentarzu Woli, wzniesiona
w 1785 r. przez miejscowych unitów za ze-
zwoleniem biskupa Cypryana Steckiego, opu-
stoszała następnie i odnowiona w 1845 r.
Kościół katolicki wzniosła w R. pierwotnie
Beata z Kościeleckich ks. Ilina Ostrogska pod
wezw. Wniebowzięcia N. M. P. i aktem ere-
kcyjnym z d. 18 września 1548 r. w Ostrogu
sporządzonym a przechowywanym dotych-
czas przy kościele, przeznaczyła dziesięcinę
z gruntów dworskich Zaborola i Nowegodwo-
ru, oznaczyła plao na budynki plebańskie oraz
nadała na własność kościołowi wieś Tiutkie-
wicze, ze wszystkimi ludźmi, polami i łąkami.
Napad Tatarów W 1570 r. a następnie zajazdy

Row
Łukasza z Górki, wwdy pozna{lskiego, i 01-
brachta Łaskiego, wwdy sieradzkiego, znisz-
czyły miasto, przyczem kościoł popadł w rui-
nę. Dopiero w 1606 r. Anna z Sztembergów
ks. Aleksandrowa Ostrogska, wwodzina wo-
łyńska, listem z dnia 2 grudnia t. r. danym
w Jarosławiu, odnawia erekcyę kościoła ró-
wieńskiego. Następni dziedzice potwierdzali
takową fundacyę i powiększali uposażenie
proboszcza. 'V skutek zamieszek krajowych
na początku XVIII w. kościół znowu podu-
padł tak dalece, że w 1718 r. ówczesny pro-
boszcz ks. Stanisław Rzewnski świątynię tę
po raz trzeci z gruzów prawie podźwignął, do
czego przyczynili się hojnemi ofiarami nowi
dziedzice Lubomirscy. Gdy i ten kościół
z drzewa wzniesiony, do upadku kłonić się
począł, w 1774 r. ks. Józef Jllnosza Piaskow-
ski, proboszcz rówieński, położył kamień wę-
gielny pod nową świątynię murowaną, budo-
wę której ukończono dopiero w 1813 r. Z po-
wodn jednak obrania niewłaściwego miejsca
na moczarach i trzęsawiskach, z trzech stron
wodą oblanych, mury wkrótce zaczęły się
rysować, tak ze w 1849 r. kościół zamknięto
a nabożeństwo przeniesiono do małej cmen-
tarnej kapliczki. W 1858 r. staraniem dzie-
dzica ks. Kazimierza Lubomirskiego oraz
miejscowego proboszcza ks. StaniBława :Moro-
za rozpoczęto budowę nowej świątyni, która,
z powodu nieuzyskania zezwolenia władzy,
niezostała dotychcza8 ukończoną. Kościół ró-
wieński był hojnie uposażony, oprócz WBi
Tiutkiewicz i jurydyki kościelnej, z daru Ko-
niecpolskiego, miał lokowaną u Lubomirskich
sumę 52,OUO złp. oraz u okolicznej szlachty
48,996 złp. 20 gr., nadto posiadały oddziel-
ne uposażenie istniejące przy niem altarye
(w liczbie sześciu), dwie prebendy i dwa wi-
karyaty. W ostatnich czasach wiele fundu-
szów i legatów tego kościola zaginęło, a osta-
tecznie w 1855 r. majątki i reszta kapitałów
zostały zabrane na rzecz rządu. Przy koście-
le były bractwa: św. Anny, zaprowadzone
w 1663 r. przez ks. Szymona Brzeskiego i św.
Trójcy, fundowane w 1753 r. przez Jana Pe-
retyatkowicza. Z powodu niewykończenia bu-
dowy kościoła paraf. jedyną obecnie świąty-
nią katolicką w R. jest kaplica cmentarna
pod wezw. św. Józefa, z muru wzniesiona
w 1764 r. przez ks. Lubomirskiego, pod8to-
lego koronnego. N adto istniała kaplica przy
miejscowem gimnazyum, wzniesiona w 1856 r.
l)od wezw. św. Stani8ława, zamknięta w 1863
roku. Parafia kat., dek. rówieńskiego ma 1040
wiernych; kaplice: w Gródku, Omelanach,
Arestowie, Chociniu. St. dr. żel. kijowsko-
brzeskiej, pomiędr.y 1:1t. Zdolbunowo (o 12 w.)
a Klewaniem (o 21 w.), odległą jest o 366 w.
od Kijowa, 126 w. od Kowla a 242 od Brze-
Rów
819
sCla. Krańcowa st. dr. żel. rówieńsko-wileń-
skiej, będącej odnogą dróg poleskich, odległlł
jest o 478 w. od Wilna.
R. jest jednem z dawniejszych miast na W 0-
łyniu, o początkach którego przechowały się
piśmienne ślady. Na początku XV w. R., bę-
dąc jeszcze siołem, wraz z przyległemi wło-
ściami należało do rodziny Dyczka, ziemiani-
na łuckiego. Jeden z jego potomków Iwaszko
Dyczko Wasylewicz sprzedaje to mienie
w 1461 r. kn. Semenowi Wasilewiczowi Nie-
świckiemu za 300 kóp szerokich groszy pra-
skich. Kn. Semen zmarł w 1479 r., zapisaw-
szy całe swe mienie żonie swej }faryi i córce
Anastazyi, wydanej za kn. Semena Jurjewi-
cza Rolszańskiego. Kn. :Marya objąwszy za-
rząd majętności, zięć jej bowiem oddany cał-
Idem na posługi kraju, nie miał na to czasu,
poczęła budować w R. wielki zamek i osie-
dlać to miejsce, przeznaczajl\c je na miasto
i od założonego przez siebie zamku ks. Ró-
wieńsk zwać się poczyna. Na jej prośby
król Kazimierz Jagiellończyk nadał miastu
prawo magdeburskie i w ogólności otaczał je
wielką pieczołowitością. Król Aleksander dniu.
21 grudnia 1500 r. nadaje miastu przywilej
na jarmark na św. Szymona Letoprowodcy,
a Zygmunt I d. 11 czerwca 1507 r. zatwier-
dza dawne przywileje oraz uwalnia R. od
zmiany podwód gościnnych. Wkrótce potem
zamek rowieński zgorzał a lm. Maryli. nowy
budować .:ozpoczęła. Po śmierci kn. Semena.
Holszańskiego (t 1503 r.) zaczęły się nowe
kłopoty dla kn. :Maryi. Sąsiedzi jej, ziemianie
wołyńscy Ihnat, Bohdan i Iwaszko Dziewszyce
poczęli rościć pretensye do posiadłości jej
w okolicach R. Dopiero wyrokiem Zygmun-
ta I d. 11 lipca 1515 r. w Wilnie wydanym,
pretensye Dziewszyeów uznano za niesłuszne
a lm. Maryi spokojnego posiadania dóbr tych
dozwolono. 'Vkrótce potem kn. Jwlarya usu-
nęła 8ię od zarządu dóbr, zdając je na jedyną,
wnuczkę Annę Tatianę, pierwszą żonę ks.
Konstantego Ostrogskiego, hetmana w. 1itew.,
który w faktyczJ).e władanie dóbr wst!\pił po
śmierci kn. Maryi Rówieńskiej, zmarłej w 1518
roku. Ks. Anna Tatiana nicowiele przeżyła.
babkę, zmarła bowiem w 1521 r., pozosta-
wiaj ąc małżonkowi jedynego syna Eliasza
(Ilija), który w dziale po śmierci ojca (1531
r.) od70iedziczył Równe. Kn. IIij, Bsta bra-
cławski i winnicki, zaręczył się w 1536 r.
z Anną Radziwiłłówną, córką Jerzego, het-
mana w. lit., przyrzeczoną już pierwej Gasz-
toldowi, wwodzie nowogródzkiemu, który
ustępując swego prawa ks. Ostrogskiemu, po-
jął za żonę młodsz!\ siostrę Barbarę. Jednak
i Ilij chciał się wycofać ze swych zobowią.-
zań, z czego wynikła rozgłośna sprawa, któ-
ra oparła się aż o sejm. Dekretem z d. 27 gru

820
Rów
Rów
dnia 1537 r. król wespół z pany i rady BWO- skiem jednak królewskim przymuszoną była
jemi zwolnił Ostrogskiego od odpowiedzial- zwrócić ją Łukaszowi z Górki. Widząc wów-
ności w tej sprawie i od zobowiązań wzglę- czas niepodobieństwo rozciągnięcia nadal swej
dem hetmanówny, poczem w 1538 r. ożeniono władzy nad ogromną majętnością córki, chcąc
go z Beatą Kościelecką, córką królewską się nadto zemścić na narzuconym sobie zięciu,
z Katarzyny Telniczanki. W kilka miesięcy wyszła w 1564 r. za Olbrachta Łaskiego,
potem zmarł kn. Ilij, niedoczekawszy się na- wwodę sieradzkiego, któremu zapisała dnia 6
wet urodzenia córki, głośnej później Halszki kwietnia 1565 r., pomiędzy innemi dobrami,
z Ostroga, zapisawszy ks. Beacie na własność zamek Rówieński z przyległościami. Po śmier-
część włości swych (Stepań, Hot'odziec, Saty- ci Beaty (t 1569 r.) majątki jej, które miała
jów, Chłapotyn, Zarzyck i połowę Borb1ina), zapisane od ks. Ilij, uznane zostały tylko za
zamek zaś R. z miastem i przyległościami dożywotnie i król Zygmunt August przyznał
tytułem zastawu w 6000 kóp groszy lit. dobra, darowane przez nią Łaskiemu, własno-
Tymczasem chciwa zbiorów i dostatków Bea- ścią kn. Konstantego Wasyla Ostrogskiego
ta zatrzymała przy sobie R. nie jako zastaw i jego bratanki Halszki. Pomimo to Łaski nie
lecz jako dziedzictwo, wskutek czego wszczął ustąpił i niezważając na dekret królewski naj-
się długo trwający spór pomiędzy nią a bra- spokojniej gospodarował w Rówieńszczyźnie
tem przyrodnim jej męża kn. Konstantynem i aż do śmierci ciągle prawie włada Równem.
Wasylem Ostrogskirn. Musiał on jednak od- Vv takich okolicznościach miasto, będące po-
stąpić od swych pretensyj, bowiem król Zy- dobnie jak i cała Rówieńszczyzna, polem na-
gmunt dekretem z dnia 19 grudnia 1541 r. jazdów ze strony obu do władania nią preten-
nadał R. z przynależytościami ks. Beacie i jej dentów: Olbrachi a Łaskiego i Łukasza z Gór-
córce Elźbiecie oraz ich potomkom. Pomimo ki, coraz więcej niszczało. Przyczynił się do
to jednak początkowo majętność ta pozosta- tego napad i rabunek Tatarów w 1569 r., któ-
wała w pewnego rodzaju zależności od króla ry zniszczył miasto, przyczem kościół został
i R,zplitej, przyczem rządy Beaty słabo się zrujnowany i ograbiony. Po śmierci dopiero
tylko rysują. W lustracyi zamków wołyń- Łaskiego i Górki, R. wróciło w dom ks. Ostrog-
skich z 1545 r. WYBtępuje R. jako włość kró- skich. Za życia jeszcze ks. Konstantego
lewska, którą dzierży lm. Kurcewicz (lustra- (t 1608 r.) dwaj żyjący jeszcze wówczas sy-
cya zamku łuckiego) i lm. Bułycha (lustracya nowie w 1603 r. zrobili pomiędzy sobą dział
zamku krzemienieckiego). Stan ten trwał je- ojcowizny, mocą którego Janusz, kasztelan
dnak niedługo, już bowiem w 1547 r. otrzy- krakowski, wziął Ostróg, Stepań i inne dobra,
mujc Beata nowe potwierdzenie królewskie Rówieńszczyzna zaś dostała się Aleksandro-
co do dóbr zapisanych jej przez męża. '\Vkoń- wi, wwodzie wołyńskiemu. Aleksander zmarł
cu potem znajdujemy ślady czynnych jej rzą- w kilka miesięcy po tym podziale dóbr, zo-
dów: w 1547 r. funduje kościół katolicki w R.; stawiając dwóch synów: Pawła Janusza i Ale.
otrzymuje dla tego miasta potwierdzenie ksandra-Konstantego i trzy córki: Zofię, An-
wszystkich dawnych przywilejów na jarmar- nę Aloizę i Katarzynę, przeznaczając testa-
ki i czynnie zajmuje się podniesieniem mia- mentem na opiekunkę żonę swą Annę de
sta. '\V ogóle jednak działalność jej niezbyt Sztemberg. Ks. Anna usiłowała podnieść R.,
świetnie zapisała się w dziejach. Skąpa i chci- zniszczone poprzedniemi klęskami, ciągłe je-
wa bogactw, całe swe życie spędziła jak naj- dnak napady tatarskie na okoliczne włości
burzliwiej, to zajeżdżając dobra swych sąsia- stawały temu na przeszkodzie. Ostatecznie
dów, to pieniając się z nimi, niepokojąc w marcu 1617 r. i powtórnie w maju 1619 r.
i wichrząc starego króla i sejmy, to wreszcie Tatarzy wpadli do samego miasta R., zrabo-
awanturując się z córką, nieszczęsną Halszką wali i spalili je. Po śmierci obu synów ks.
i zięciami, co tylu rozgłośnych i dramatycz- Anna powtórnie bierze intromisyę do Równe-
nych scen w kraju było powodem. W 1555 r. go d. 28 sierpnia 1819 r. wraz z dwiema nie-
Dymitr Fedorowicz kn. Sanguszko, mając za zamężnemi jeszcze córkami: Katarzyną i Anną
sobą kn. Konstantego Wasila Ostrogskif1go, Aloizą, naj starsza bowiem Zofia była już za
pojął za żonę Halszkę, wbrew woli matki, Stanisławem hr. na '\Viśniczu Lubomirskim.
lecz gdy wkrótce potem, skazany przez sejm Wkrótce potem (w 1620 r.) ks. Katarzyna
na banicyę, zabity został w Ozechach przez poślubioną została Tomaszowi Zamoyskiemu,
kasztelana krakowskiego Zborowskiego, Halsz- wówczas woj ewodzie kij owskiemu, późniejsze-
ka za staraniem Zygmunta Augusta poślubio- mu kanclerzowi w. kor., ijej w dziale uczynio-
ną została Łukaszowi hr. z Górki, woj ewo- nym w następnym roku pomiędzy siostrami, do-
dzie łęczyckiemu. Chcąc przeszkodzić temu stało się R. z przyległościami. W maju 1624 r.
małżeństwu Beata wywiozła córkę do jednegc miasto wiele ucierpiało od ognia. Dla polep-
z klasztorów lwowskich i tam potajemnie wy- szenia bytu mieszkańców Zamoyski, pomię-
dała ją za Siemiona kn. Słuckiego, pod naci- dzy innemi, wyjednał li króla Zygmunta

Row
Row
821
przywilej na jarmark (dnia 30 wrzesma wiu, ks. państwa. rzymskiego. Nabycie to
1634 r.). W 1638 r. zmarł Zamoyski, po- było piewszl\ podstawa,. późniejszego wznie-
zostawiając dwie córki: Gryzeldę-Katarzy- sienia się rodu Lubomirskich. Odtąd zaczyna
nę i Joannę Barbarę oraz syna Jana, mia- się nowa era dla R. Miasto po tylu klęskach
nując opiekunkl\ dzieci żonę SWI\ Katarzynę. I zniszczone, podnosi się i jakby na nowo się
W 1642 r. Joanna :Barbara wyszla za Ale- odradza. Zaraz po nabyciu R. ks. Jerzy wziął
ksandra Koniecpolskiego, chorążego w. kor., się do przebudowania na pałac dawnego zam-
następnie wwodę sandomierskiego, i w dziale ku, do szczętu spalonego w 1694 r. Budowla
pomiędzy rodzeństwem otrzymała R. Maję- wykończonl\ została dopiero przez syna wo-
tność ta po śmierci Koniecpolskiego (t 1659) jewody ks. Stanisława, który dzieląc się ma-
przeszła na syna ich Stanisława. W 1660 r. jętnością ojcowską z bratem Józefem, otrzy-
stał w R. przez czas niejaki Stefan Czarniec- mał w 1738 r. na swą schedę między innemi
ki z 6000 hufcem. W 1667 r. grasowało stra- dobrami i Równo. Ks. Stanisław dokończy-
szliwie w mieście i okolicach powietrze moro- wszy przebudowy zamku wziął się do pole-
we. \V 1680 r. Rówieńszczyzna spustoszonl\ pszenia bytu miasta i pragnl\c podnieść han-
została tak dalece przez kozactwo, że miasto deI i rzemiosła, znajdujące się już wtedy
płaciło tylko 500 złp. szelążnego. W 1682 r. przeważnie w rękach żydowskich, sprzyjał
zmarł bezpotomnie Stanisław Koniecpolski, napływowi tego elementu i postanowił zająć
zapisawszy ogromn SWI\ majętność Janowi się jego organizacyą, w tym też celu nadał
Aleksandrowi Koniecpolskiemu, wojewodzico- d. 13 sierpnia 1749 r. prawa żydom, złożone
wi bełzkiemu. Pod koniec XVII i na począt- z jedenastu punktów. W rok później d. 18
ku XVIII w. klęski jedna po drugiej nawie- maja 1750 r. ustanawia cech krawiecki i lm-
dzały miasto, podobnie jak całą Ruś a zwła- śnierski, któremu nadaje talde ustawę, złożo..
szcza Wołyń. W 1691 r. R. uległo pożarowi. ną z 13 artykułów. Na mocy tranzakcyi kol-
'\V pierwszych dniach czerwca 1706 r. zajęli buszowskiej z d. 7 grudnia 1753 r. ks. Stani-
je Szwedzi, zastawszy jednak miasto pustem, sław znacznie powiększył swój majątek, uzy-
zrabowali tylko co pozostało i zniszczywszy skał bowiem Dubno, Warkowicze i 72 wsi,
kilka domów, poszli w dalszl\ drogę. W kilka brat zaś jego ks. Józef dostał Step ań z 83
tygodni potem zajęło miasto i okolicę wojsko wsiami a w dodatku klucz czartoryski. Gdy
rossyjskie, w sile do 10 pułków, i stało tu do wkrótce potem umarł bezpotomnie brat jego
października 1707 r. Ciągłe te klęski i nie- Józef, podskarbi lit., spadł na ks. Stanisława
powodzenia, a w połączeniu z tem bezrząd do- ogromny spadek po nim, wtedy na d worze
mowy i oddalenie dziedziców, którzy zarząd rówieńskim zaczął się prawdziwy przepych
dóbr powierzali chciwym gubernatorom lub i okazałość, które dały pocza.tek późniejszym
dzierżawcom, dokonały ostatecznego zniszcze- księcia zachciankom otrzymania korony. Po-
nia R. Domy miejskie wszystkie prawie gro- mnożył liczbę sług, zwiększył i tak już
ziły ruiną i stały pustkami. Jeden tylko za- znacznl\ milicyę nadworną, uformował komput
mek, starożytna fundacya ks. Nieświckiej, janczarów. W tym czasie R. składało się
podtrzymywany przez Ostrogskich, utrzymy- z czterech części: głównego miasta, przed-
wał się jako tako. Nie dziw przeto, że kiedy mieść Ostrogskiego i Dubieńskiego, Wolą
Jan Aleksander Koniecpolski, wwoda sieradz. zwanego, i z ekonomii al. komisaryatu. Do-
ki, zmarł bezpotomnie w 1720 r. i całe dzie- mów w samem mieście było 370, na przed-
dzictwo po nim spadło na Aleksandra i Fr!\nci- mieściu Ostrogskiem 103, od drogi Między-
IiIzka Walewskich, synów Zygmunta, kasztela- rzeckiej do Tiutkiewicz i młynka miejskiego
na rospierkiego i Maryanny z Koniecpolskich, chat 160, na Woli chat 50; w ogóle w calem
to ci, niezamożni z siebie spadkobiercy, nie R. 683 dm. Spis ludności żydowskiej w 1765 r.
widzieli sposobu podołać obciążającym ma- w R. dokonany wykazuje, że było 196 rodzin,
jętności długom i przeleli w 1723 r. swe pra- liczących 434 męż. i 456 kob. Prócz tego do
wa na rzecz dalekiego krewnego, czy tylko kahału rówieńskiego należało 5 parafii, skła-
imiennika swego Aleksandra 'Walewskiego, dających się w ogóle z 47 wsi, w których żyło
miecznika sieradzkiego. :Był on właściwie pod- 58 rodzin, złożonych z 155 męż. i 141 kob.,
stawiony tylko przez Jerzego Aleksandra Lu- czyli w ogóle w kahale rówieńskim było 254
bomirskiego, wwodę sandomierskiego, który rodzin, maja.cych 1085 osób płci obojga. Po
poprzednio już acz bezskutecznie, proponował śmierci Augusta III ks. Stanisław, niemiesza-
Walewskim nabycie spadku ich po Koniec- jący się dotychczas do spraw publicznych,
polskich. Dowodzi tego ta okoliczność, że postawił niespodziewanie swą kandydaturę
w tymże jeszcze roku miecznik Walewski do tronu, naraziwszy się jednak na śmiesz-
przyznał donacyę na tę dobra, składające się ność, powrócił do życia prywatnego i coraz
z 30 miast i 435 folw., Jerzemu Aleksandrowi bardziej począł zdradzać aberacy!\ umysłową.
Lubomirskiemu, hrabi na Wiśniczu i Jarosła- Gdy do tego przyłączyło się niepomierne

822
Row
marnotrawstwo, wystąpilijego synowie: Alek-
sander, Józef, Michał i Ksawery o wzięcie go
W kuratelę i wymogli w końcu w] 770 r. na
nim tranzakcyą, mocą której zrzekł się fortu-
ny na rzecz synów i poprzestał na znacznej
pensy i. Był on wówczas dziedzicem 31 miast
i 738 wsi, które czyniły 2,919,641 złp. intra-
ty rocznej. Po ordynacyi niegdyś ostrogskiej
była to największa fortuna, jaka w Polsce
była kiedykolwiek w jednych rękach. Dobra
te były bardzo obdłużone, nadto panował nie-
słychany chaos i nieład w administracyi, po-
dział przeto fortuny pomiędzy braci przedsta-
wił tak wielkie trudności, że młodzi dziedzice
sami podołać im i porozumieć się niebyli
w stanie. Przez sejm więc ekstraordynaryjny
warszawski naznaczoną została d. 3 paździer-
nika 1774 r. osobna komisya, która miała in-
teresa tych dóbr rozpatrzeć, ułożyć i braci
podzielić. Lecz komisya ta przez złą wolę
składających ją członków i postronne intrygi
rozprzęgła się nic nie zrobiwszy. Sejm przeto
wyznaczył na d. 1 lipca 1775 r. nową komi-
syą, która uczyniła dział między braćmi, mo-
cą którego R., trzy inne miasta i 76 wsi przy-
padły na schedę Józefa, kasztelana kijowskie-
go, żonatego z Ludwiką Sosnowską, głośną
z miłości do niej Kościuszki. Scheda ta osza-
cowaną była na 6,835,474 złp. 26 gr.; intraty
rocznej wyliczono z niej 359,785 złp. 15 gr.,
w czem samo R. czyniło 27,029 złp. 12 gr.
Ks. Józef zro'bił bardzo wiele dla miasta.
W 1778 r. wyrobił u króla przywilej na jar-
mark czteroniedzielny, poczynający się w dzień
św. Jerzego podług kalendarza ruskiego. N a-
stępnie d. 21 kwietnia 1789 r. potwierdził
wszystkie przywileje żydom, dozwolił zbu.
dować synagogę itp. N aj większą jednak dzia-
łalność rozwinął w przerobieniu i przyozdo-
bieniu dawnego zamku, ostatecznie na pałac
wtedy przekształconego i w urządzeniu wspa-
niałych ogrodów. Wszystkie te fantazye po-
chłonęły krocie, a gdy nadto ówczesne oko-
liczności krajowe wymagały znacznych ofiar,
majątRk się więc obdłużył, a za pozyczkę
znaczną w banku holenderskim zaciągniętą
wzięto w 1791 r. Rówieńszczyznę w admini-
stracyą. Pomimo to książę zręcznie utrzymy-
wał się przy wszystkich dobrach i wierzycieli
łagodzono. W 1792 r. R. wybrane zostało na
główne miasto utworzonego na sejmiku w
Łucku (d. 14 lutego t. r.) powiatu horyńskie-
go. Pod jesicń t. r. gościł przez parę dni w R.
Kościuszko. Na wiosnę następnego roku część
Wołynia przeszła pod panowanie Rossyi, na-
zwana została namiestnictwem izasławskiem
i podzieloną, na 23 powiaty, w liczbie których
były R. i Dąbrowica. Po śmierci Katarzyny
ustanowiono gub. wołyńską, w której powiat
rówieński złl\czono z dąbrowickim i R. prze-
Rew
znaczone zostało na mto powiatowe. Tymcza-
sem interesa ks. Józefa eoraz się pogarszały,
aż ostatecznie Rówieńszczyznę oddano pod
rozbiór, czemu zapobiegając zrezygnował on
wszystkie swe dobra żonie Ludwice z So-
snowskich. Zasoby możnego domu Sosnow-
skich przyszły w pomoc, a księżna z całą e-
nergią zaj ęła się poprawą, administracyi i
spłaceniem długów. Ks. Józef umarł w 1817
r. spokojny o los dzieci, którym matka urato.
wała majątek i zapcwniała opiekę. D. 6 lute-
go 1822 r. nastąpił dział pomiędzy pozosta-
łemi dziećmi: Henrykiem, :Fryderykiem i He-
leną, wydaną za hr. Stanisława Mniszka.
Dziedzicem kluczów rówieńskiogo i aleksan-
dryjskiego został ks. Fryderyk, ulubioną roz-
rywką którego było budownictwo. Miasto na
tem jego upodobaniu wielce zyskało. Jemu
też zawdzięcza R. gimnazyum, przeniesione
tu, dzięki jego staraniom, w 1839 r. z Klewa-
nia. Za jego czasów podupadł pała o, ks. Fry-
deryk bowiem zbudował sobie dom ck za mia-
stem na Górce, i otoczywszy go ogrodem,
przeniósł się tam na mieszkanie i tu zmarł
w 1848 r. Z Załuskiej miał dwóch synów: Ka-
zimierza, ozenionego z Zenajdą Hołyńską,
sympatycznego kompozytora muzycznego (t
1865 r.), i Władysława, oficera artyleryi b.
wojsk polskich (t 1848 r.). Obecnym dzie-
dzicem R. jest syn Kazimierza ks. Stanisław,
ożeniony z ks. Wandą Lubomirską. Obszerną
monografią o przeszłości R. przez T. J. Stec-
kiego ogłosiła Niwa (zeszyt 112 i następ.
z 1879 r., osobna odbitka w 1880 T.). Porów.
nadto: Gazeta Polska Nr 113 z 1884 r.; Tyg.
Ilustrowany z 1872 r. (t. IX, str. 93); Sen-
dulskij, Woryn. eparch. wied. (1880 r.).
Rówieński powiat gub. wołyńskiej graniczy
od północy z gub. mińską, od wschodu z pow.
owruckim i nowogródwołyńskim, od południa
z pow. ostrogskim i dubieńskim a od zachodu
z łuckim i podobnie jak łucki i owrucki nale-
zy do powiatów poleskich. Południowa tylko
część j ego, oddzielona korytem Horynia (od
ujścia Stubła do Tuczyna) i dalej traktem
idącym z Tuczyna przez Międzyrzecz do Kor-
ca, ma charakter odmienny, czysto wołyński.
Powierzchnia w ogóle równa i tylko część po-
łudniowo-zachodnia przerzniętą jest wynio-
słościami, przechodzącemi z pow. dubieńskie-
go. J eziOl'a są nieznaczne i rozrzucone śród
obszernych błot Polcsia, częścią odkrytych,
w części zaś porosłych lasem sosnowym.
W części południowej powiatu przeważają la-
sy liściaste. Głównomi rzekami są Horyń i
Słucz (dopł. Horynia) z liczne mi dopływami.
Pod względem geologicznym przeważna część
powiatu nalezy do formacyi kredowej; połu-
dniową część zajmuje miocen, wschodnią zaś
granit, występujący w kilku miejscach na

Row
powierzchnią ziemi, zwłas2.cza zaś pod mkiem
Berezne nad Słuczą. Gleba przeważnie bło-
tnista i piaszczysta, w części południowej gli-
niasta i czarnoziemna. Podług obliczenia puł-
kownika Strzelbiokiego powierzchnia powiatu
zajmuje 7567 w. kw. al. 788,229'4 dzies., po-
dług zaś Stolpiańskiego 8382 w. kw. al.
873,156 dzies., w tej liczbie 198,300 dzies.
roli ornej, 131,160 łąk, 25,970 wygonów, dróg
i zarośli, 471,860 lasów, 15,120 wód i ba-
gnisk, 30,755 pod sadybami i ogrodami. W
1885 r. było w powiecie: 38,995 sztuk koni,
82,312 sztuk bydła rogatego, 46,966 owiec
zwyczajnych, 11,451 owiec rasy poprawnej,
52,397 świń i 989 kóz, wogóle 233,110
sztuk zwierząt domowycb. W. tymże roku
wysiano: 8699 czet. pszenicy ozimej, 661 ja-
rej, 46,645 żyta, 30,739 owsa, 12,101 jęcz-
mienia, 9726 tatarki, 670 prosa, 51,187 kar-
tofli, zebrano zaś 48,422 czetw. pszenicy ozi-
mej, 1643 jarej, 202,989 żyta, 112,426 owsa,
53,034 jęczmienia, 33,427 tatarki, 9503 pro-
sa, 216,548 kartofli. Liczba mieszkańców sta-
le wzrasta, i tak w 1858 r. było w powiecie
111,004 mk.; w 1861 r. 118,758 mk.; w 1881
r. 158,760 mk., t. j. 20'9 na 1 w. kw. (śrcdnie
zaludnienie w gub. wołyńskiej wynosiło wów-
czas 30'9 na 1 w. kw.); w 1885 r. zaś już
183,829 mk. (92,707 męż. i 91,122 kob.). Po-
dług stanów było w tymże roku: 800 szlachty
dziedzicznej, 157 szlachty osobistej, 719 du-
chowieństwa prawosławnego z rodzinami, 10
księży katol., 4 duch. czeskiego husyckiego,
30 żydowskiego z rodzinami; 36 obywateli
honorowych, 165 kupców, 32,717 mieszczan,
576 cechowych; 112,821 włościan, 8931 ko-
lonistów, 2565 osadników czeskich, 9884 ży-
dów rolników; 963 wojska regul., 3510 żoł-
nierzy urlopowanych, 10,438 żołnierzy dy-
misyonowanych i ich rodzin i 1466 cudzo-
ziemców. Podług wyznania w tymże roku
było: 126,671 prawosławnych, 15,526 katoli-
ków, 2565 husytów czeskich, 15,211 lutera-
nów, 375 baptystów i 23,381 żydów. Zawar-
to 1881 małZeństw, urodziło się 9275 dzieci
(89 nieprawych) i zmarło 5543 osób, przyrost
przeto ludności wynosił w 1885 r. 3732 dusz.
Pod względem administracyjnym powiat dzie-
li się na 4 okręgi policyjne (stany): Klewań,
Tuczyn (da wlliej Międzyrzec ), Bereźne (da-
wniej Stepań) i Dąbrowica; 2 okręgi pokojo-
we do spraw włościańskich: Równe i Bereźne;
4 rewiry konskrypcyjne; Równe, Między-
rzecz, Bereźne i Dąbrowica; 4 rewiry sądów
pokoju: dwa w Równem, Deraźne i Bereźne i
18 gmin: Równe, Dziatkowicze, Klewań, De-
raźne, Kustyń, Tuczyn, :Międzyrzecz, Sielisz-
cze, Glińsk, Bereźne, Stepań, Niemowicze,
Wyry, Lubikowicze, Dąbrowica, Wysock,
Kostopol i Stydynie Wielkie. W powiecie
Row
823
znajduje się w ogóle 440 miejsc zaludnionych.
Główne zajęcie mieszkańców stanowi rolnic-
two i przemysł leśny. Przemysł fabryczny
słabo rozwinięty. W 1885 r. było w po-
wiecie w ogóle 114 fabryk, zatrudniających
1340 ludzi i produkujących na 2,127,383 rs.
Ważniejsze z nich: 2 cukrownie, zatrudniają-
ce 903 ludzi i produkujące za 1,439,568 rs.;
14 gorzelni, zatr. 90 ludzi i prod. za 434,531
rs.; 10 browarów piwnych, zatrud. 23 ludzi i
prod. za 44,020 rs.; 34 smolarni, zatr. 89 lu-
dzi i prod. za 30,212 rs. i 5 tartaków, zatr.
106 ludzi i prod. za 156,750 rs. Liczba rze-
mieślników w tymże roku wynosiła: 2383
majliltrów, 569 czeladników i 562 uczniów.
Pod względem kościelnym w 1885 r. znajdo-
wało się w powiecie: 17 cerkwi murowanych
i 122 drewnianych, 2 kaplice prawo sł. dre-
wniane; 12 kościołów katol. murow., 15 ka-
plic katol. murowo i 12 drewn.; 35 domów mo-
dlitwy ewang. drewn.; 3 synagogi murowane
i 1 drewn., oraz 8 domów modlitwy żydow-
skich murowo i 24 drewno W' powiecie jest
104 parafii prawosł., podzielonych na 5 deka-
natów (błahoczynij). Dekanat katol. rówień-
ski, dyecezyi łucko-żytomierskiej, obejmu-
je w pow. rówieńskim i nowogradwołyńskim
14 parafii: Zwiahel, Korzec, Bereźne, n,ówne,
Klewań, Berezdów, Tuczyn, Niewirków, Ale-
ksandrya, Deraźne, Kazimirka, Szpanów, Ste-
pań, Międzyrzecz-Korecki (dawniej 15-ta Ho-
ryngród) i ma w ogóle 24,050 wiernych.
Szpitale znajdują się przy cukrowniach ale-
ksinieckiej i żytyńskiej, przy tartaku w Ste-
paniu i utrzymywany kosztem drogi żel. ró-
wieńsko-wileńskiej w Kostopolu; apteki są.
w Bereźnem, Dąbrowicy i Stepaniu. Pod wzglę-
dem komunikacyjnym południową, część po-
wiatu przerzyna droga żel. kijowsko-brzeska
ze stacyami Klewań i Równe, oraz z południa
ku północy droga rówieńsko-wileńska, ze sta-
cyami: Równe, Lubomirka, Kostopol, Wołczja,
Stepań, Sarny, Dą,browica i Wysock. Nadto
przez południową część powiatu przechodzi
trakt bity brzesko-kijowski. :Marszałkami
szlachty pow. rówiellskiego byli: Paweł Jało-
wiecki (1807), Józef Stecki h. Radwan (1809
-1811), Wład. Bożydar Podhorodeński h.
Korczak (1812), Gracyan Lenkiewicz h. Ko-
twicz (1812-17), Aleksander Walewski h.
Kolumna (1820), Hieronim Walewski h. Ko-
lumna (1822), Adam Kamieński h. Łuk na-
pięty (1825). J. Krz.
Równe 1.) wf>, pow. krośnieński, na praw.
brzegu Jasiela. N aziom opada tu łagodnie
w kierunlm półn.-zachodnim. N ad brzegiem
Jasiela wznies. wynosi tylko 303 mt., na pół-
nocy ma góra Biała, oddzielająca wieś od Ro-
gów, 373 mt., na południu zaś góra Pachnów,
oddzielająca ja, od Dukli, 512 mt. Granica.

824
Rów
wschodnia z wsią Lubatówką ciągnie eię dzia-
łem wodnym między źródłowiskami potoku
a rzką Lubatówką. W półn. stronie małe
wznies. Bosi nazwę Rowińskiej Góry. Przez
wieś prowadzi gościniec z Miejsca do Dukli
(4 klm.). Znajduje się tu parafia rzym.-kat.,
szkoła ludowa, 191 dm. (2 na obszarze więk.
pos. kapituły przemyskiej rzym.-kat.) i 1100
rok.: 1084 rzym.-kat., 2 gr.-kat. i 14 izrael.
Obszar więk. pos. wynosi 324 mr. roli, 58 łąk
i ogr.. 76 past. i 308 lasu; pos. mn. ma 1258
mr. roli. 105 łąk, 139 past. i 26 lasu. Kościół
par. drewniany (dyec. przemyska, dek. ry-
manowski) pochodzi podobno z 1406 r.; tę da-
tę podaje wizytacya bisk. Sierakowskiego.
Wieś została założona 1352 r., w tym bowiem
czasie wydał KazimierzW. dyplom Dytmarowi,
mieszczaninowi sanockiemu, na założenie wsi
Równe w lasach nad rzeką Yessel (J asiołką)
na 50 łanach, przyczem wyznaczył łan dla
kościoła i polecił, by mieszkańcy dawali co-
rocznie proboszczowi miarę pszenicy i owsa
tytułem daniny. 2.) R., leśniczówka koło wsi
Narajowa w pow. brzeżańskim. 3.) R., rus.
Riwne, folw. koło Pomonięty, na obsz. dwor.
Ps ar, w pow. rohatyńskim. 4.) R., ob. Koe-
nigsau. Mac.-Lu Dz.
Równe, niem. Rowen, dok. 1289 Rolne, wś
szlachecka na Kaszubach, pow. kościerski, st.
poczt. Liniewo, par. kat. Garczyn, pół mili
odl. Obejmuje 8 gbur. posiadłości i 3 zagr., ra-
zem 129 ha (4 łąk i 102 roli). W 1869 r. 97
mk., 12 kat., 85 ew., 11 dm.; 1885 r. 12 dm.,
19 dym., 102 mk., 40 kat., 62 ew. Według
wizyt. Szaniawskiego z r. 1710 płaciło Równe
mesznego 6 korcy żyta i tyleż owsa (str. 158).
W dok. napotykamy tę wieś po raz pierwszy
r. 1289 przy rozgraniczeniu Polaszek (ob.
P. U. B. von Perlbach, str. 404). Kś. Pj'.
Równe, niem. Rowen, dobra ryc. w Pome-
ranii, pow. słupski, st. p. Główczyce. Razem
z Teichkathen (1885 r. 2 dm., 33 mk.) i folw.
(3 dm., 37 mk.) obejmują, 683 ha. W 1883 r.
15 dm., 27 dym., 182 mk.
Rowne al. Rhona; niem. Rohne, wieś, pow.
rozborski, par. ew. stepe (Schleife). Do 1815
r. należała do Saskich Łużyc. W 1842 r. 39
dm., 284 mk. ewang.
Rowneja, niem. Zelman, osada niemiecka
nad rz. Podstępną, w pobliżu Wołgi, pow.
nowouzeński gub. samarskiej, 2100 mk., ko-
ściół i kaplica katol., szkoła, st. p. i przystań
bardzo handlowa.
Równia 1.) wzgórze polne, w gm. Sarań-
czuki, w pow. brzeżańskim, między wsią Sa-
rańczukami a jej przys. Baźnikówką a mię-
dzy doliną Złotej Lipy (od zach.) a Litiatyń-
skim pot. (od wsch.), dopływem pobliskiej
Złotej LipY" Wznies. 372 rot. Na południe
Rew
leżą grzbiety wzgórzyste Holicami zwane
(365 mt. i 342 mt.). 2.) R.. las w pow. ży-
wieckim, na zachód od wsi Lipowo. Tu bie-
rze początek pot. KaIna. Br. G.
Równia, wyniosłość w Beskidzie zacho-
dnim bielskim, ob. Jaworze,
Równia, potok, wypływa w obr. gm. Rqw-
ni, w pow. Lisko, z pod działu górskiego Zu-
kowo; płynie jarem, a potem między domo-
stwami Równi na płn. zachód, uchodząo do
Strwiąża od praw. brzegu. Potok ten uważać
można za górne ramię źródlane Strwiąża.
Długość biegu 6 1 /2 klm. Br. G.
Równia 1.) wieś, pow. liski, nad pot. t. n.
(dopł. Strwiąża z praw. brzegu), na płd.-zach.
od Ustrzyc Dolnych (4'7 klm.). Granice wsi
ciągną.się działami wodnymi, mianowicie pa-
smem Zuków, dziela,cem dopływy Strwia,ża od
Sanu (dochodzącem 745 mt.), od wsi Teleszni-
cy Oszwarowej (pH.), Łobozewa (zach.) a dzia-
łem pot. Równi i Jasienki (na 652 mt. wznies.)
od wsi J asienia (wsch.), działem zaś Rowni
i Strywnika, dopływu Jasienki (548 m. wzn.),
(płd.) od Hoszowczyka. \V znies. wsi nad pot.
wynosi 505 mt. Par. rzym.-kat. w Jasieniu,
a gr.-kat. w Ustyanowy. Wieś liczy 92 dm.
i 580 mk.: 18 rzym.-kat., 235 gr.-ht., 9 prot.
i 18 izr. Pos. więk. (d-ra J óz. Wereszczyń-
skiego) ma 374 mI'. roli, 92 mr. łąk i ogr., 25
mr. past. i 126 ror. lasu; pos. mniej. 909 mr.
roli, 184 mI'. łąk i ogr., 171 m. past. i 135 mr.
laBU. We wsi drewniana cerkiew i młyn wo-
dny. Do cerkwi należy 35 mr. roli, 10 mI'.
łąk, 4 mr. past. i 2 mr. lasu. Mieszkańcy da-
ją proboszczowi w Ustyanowy 50 korcy owsa
proskurnego. 2.) R., część wsi Gromnika,
w pow. tarnowskim, 3 dm. i 15 mk. 3.) R.,
rus. Riwnia, wś, pow. kałuski, 20 klm. na płd.-
zach. od sądu pow. i st. kol. w Kałuszu, 6
klm. od urz. poczt. w Roźniatowie. N a płn.-
wschód leży Topolsko, na płd. Słoboda Rów-
niań ska, na płd.-zach. Cieniew, na zach. Roź-
niatów, na płn.-zach. Swaryczów (trzy ostat-
nie w pow. doliniańskim). \V zdłuż granicy
wschod. płynie Łomnica. \V jej dolinie leżą
zabudowania wiejskie. W środku obszaru
wznosi się punkt do 387 mt. (znak triang.).
Wieś tworzy wraz ze Słobodą RówniańlIką,
jedną gminę katastralną i ma roli ornej 552,
łąk i ogr. 1053, past. 1107 mr. W r. 1880
było w Równi 167 dm., 824 mk. w gm., 3 dm.,
6 mk. na obsz. dwor.; 24 rzym.-kat., 779 gr.-
kat., 27 izrael.; 27 Polaków, 797 Rusinów.
Parafia rzym.-kat. w Roźniatowie, gr.-kat.
w miejscu, dek. kału ski. Do par. należy Sło-
boda Równi!\ńska. We wsi jest cerkiew
i szkoła filialna. Za czasów Rzplitej należała
wieś do dóbr koronnych, do sstwa kałuskiego
a ziemi halickiej. Por. Rahiń. lI/ac.-LII. Dz.
Równia Toporowa, gm. Mur, pow. DOWO-

Rów
tarski, kopiec graniczny, na granicy lasu,
1025 mt. Br. G.
Równianki, fol., pow. krasnostawski, gm.
Rudniki, par. Płonka, odI. 25 w. od Krasne-
gostawu. }'olw. R. w 1872 oddzielony od
dóbr Wierzbica, rozl. mr. 548: gr. Ol'. i ogr,
mr. 370, łąk mI'. 29, lasu mr. 140, nieuż. mr.
9; bud. z drzewa 15; płodozmian 11-polowy,
las nieurządzony.
Równica, szczyt w Beskidzie zachodnim,
pomil;dzy Wisłą a granicą Galicyi i Szląska,
w pobliżu źródeł pot. Liśnicy. W znies. 883 mt.
Równica, niem. Rownitza, dobra, pow. bro-
dnicki, st. dr. żel. Brodnica o 14 klm. odl., st.
poczt. i par. kat. Pokrzydowo pół mili odl.
Mają 68 ha (3 łąk, 57 roli). W 1868 r. 8 bud.,
4 dm., 32 kat. mk.; 1885 r. 2 dm., 5 dym.,
19 mk. kat. Dziedzic 1858 r. Bogdański,
1885 r, Prass.
Równiewicze, wś, pow. nowogródzki, w 2
okr. pol. i gm. Horodyszcze, ma 15 osad;
miejscowość falista, małoleśna, grunta uro-
dzajne. Al. Jel.
RówlJik 1.) nazwa dawana żyznym, upraw-
nym równinom w okolicach Owrucza i No-
rzyńska. 2.) R., uroczysko koło N ewmirycz,
części wsi Lewkowicz, w pow. owruckim; ob.
Arch. J. Z. R., cz. IV, t. 1: 60.
Rownin, kol, w pow. raciborskim, weszła
w części w skład Raciborza a w części Dłu-
giej wsi (Dlouha W es),
Równino, dok. 1198 r. Reveninow, 1290 r.
Rounino, wś zaginiona pod Skarszewami, pow.
kościerski.;.W 1198 r. nadaje ją Grzymisław,
ks. pomorski, joanitom w Starogardzie (ob.
P. U. B. v. Perlbach, str. 7 i 418). Ks. Fr.
Równiny 1.) folw., pow. stopnicki, gm.
i par. Strożyska, odl. 14 w. od Stopnicy. Od-
dzielony w 1879 r. od dóbr Górki, rozl. mr.
301: gr. Ol'. i ogr. mr. 207, łąk mr. 36, past.
mr. 52, zarośli mr. 1, nieuż. mr. 5; budowli
z drzewa 5. 2.) n., os., pow. suwalski, gm.
Hutta, par. Suwałki. Odl. od Suwałk 8 w.,
ma 1 dm., 7 mk.
nówniny, folw. i gajówka koło Łyśca Sta-
rego, pow. bohorodczański.
nówno 1.) Rownoje białoruskie Rounoje, wś,
pow. rzeczycki, w 4 okr. pol. rzeczyckim, gm.
Rowieńska Słoboda, ma 35 osad pełnonadziało-
wych, miejscowość nizinna, poleska, grunta
urodzajne. 2.) R., dobra, pow. kobryński, w 4
okr. pol., gm. Drohiczyn, o 57 w. od Kobry-
nia. 3.) R., dobra, pow. prużański, w 3 okr.
pol., gm. Horodeczna, o 23 w. od Prużany,
z kapl. katol. par. Kiwatycze. 4) R., wś, pow.
horodecki gub. witebskiej, w 1 okr. pok. do
spraw włośc., gm. Rowno, w 1863 r. 179 dusz
rawiz. Gmina w t. r. liczyła 789 dusz. Dobra
R. wchodziły niegdyś w skład sstwa niegro-
dowego OBtrowno al. stajeńskiego, położone-
Rów
825
go w wwdztwie i pow. witebskim. 5.) R" wś
w pow. siebieskim, z kaplicą katolicką para-
fii Siebież.
Rowno 1.) wś, hr. szaryskie (Węg.), ko-
ściół filial. gr.-katol., lasy 385 mk. 2.) R.,
węg, Rona-Patalc, wś, hr. goemoerskie. Wyrób
drewnianych sprzętów domowych, kijka zdro-
jów szczawiowych, jeden gorzki, 190 mk.
nówllopol 1.) folw., pow. oszmial1ski, ob.
Rawnopol. Własność niegdyś Andrzeja Snia-
deckiego. Włościanie wnieśli 2040 ri". 58 kop.
za wydzielon(\ ziemię. 2.) R., karczma przy
trakcie z Oszmiany do 'Wilna, ob. Rawllopol.
3.) n., ob. Równopole.
nÓWnOI)()le 1.) wś, pow. święciański, ob.
Rawnopol. Był tu kościół katol., filia parafii
Łyntupy. 2.) n., zaśc. na prawym brzegu rz.
Wilii, pow. wileński, w 2 okr. pol., o 74 w.
od Wilna, 1 dm., 5 mk. kato!. 3.) R., wś nad
Wilenką, stanowi(\ca właściwie przedmieście
mta 'Wilna, pow. wileński, w 6 okr. pol., o 1
w. na wschód od Wilna, tuż za Popowszczy.
zn&, w 1866 r. 23 dm., 273 mk, (19 prawosł.,
114 katol., 140 żydów), cegielnia. 4.) R.,
zaśc. rząd., pow. wileński, w 6 okr. pol., 06
w. od Wilna, 1 dm., 12 mk. katol. 5.) R.,
dwa pobliskie zaśc. nad jez. Łuczyło, pow.
borysowski, par. katol. Berezyna, gm. Dolce,
maj/\ razem 5 osad; miejscowość falista, grun-
ta szczerkowe, len rodzącc; kamieil narzuto-
wy. 6.) R. al. Sloboda-Anetowslca, wś, pow.
ihumeński, w gminie dukorskiej, o 4 w. od st.
dr. żel. lipawo-ron;lCńskiej Rudzieńsk, nieopo-
dal kotliny rzeki Swisłoczy, ma 27 osad peł-
nonadziałowych; grunt,a urodzaj ue szczerko
we, łąki obfite nad Swisłoczą, miejscowość
nieco falista, dość leśna. Wieś za poddaństwa
należała do Osztorpów, następnie do Chare-
wiczów, robiła pańszczyznę do dworu Ane-
towa. 7.) n., folw. Charewiczów, pow. ihu-
meńskim, ob. AnetÓw. 8.) R., folw., pow. no-
wogródzki, oddany w 1860 r. tytułem nad-
grody urzędnikowi Tarasowowi, ma około 24
włók. 9.) n., 0'0. RÓwnopol i Rawnopol.
RównolJOle, wś, pow. chodzieski, o 5 klm.
na zachód od :Miasteczka, rozciąga się na
przestr7eni około 2 klm. po obu stronach dro-
gi żel. bydgosko-pilskiej, wśród wzgórz wzno-
sZqcych się 100 do 130 mt. npm.; st. dr. żel.
w Miasteczku (Friedheim), poczta w Kaczo-
rach; ma 52 dm., 419 mk. (295 kat., 124
prot.) i 276 ha (202 roli, 12 łąk). E. Cal.
Równy 1.) lJotok, powstaje w obr. Karap-
czud, w pow. storożynieckim, obw. sąd. sta-
nowieckim, w lesie Czorloj, płynie jarem na
płn.-wsch. i wpad[l, do Bruśnicy, dopl. Prutu.
Długość biegu 3 sił klm. 2.) R. al. RÓwne, po-
tok, powstaje w obr. Równego, pow. kro-
śnieński, z pod góry Pachnowa (al. Pacha.
nowej, 512 mt.); płynie pomiędzy domoatwa,,-

826
Row
mi Równego, i zwraca się na płn., uchodząc
z praw. brzegu do Jasiołki. Długość biegu
5 1 /. klm. Od strony płn. nad pot. wznosi się
polne" zgórze, Równińska, góra, zwane (417
mt.). 3.) R. al.. R6wne, potok, powstaje na
granicy gm. Zydowskiego i W yszowadki,
w pow. krośnieńskim. podąża obszarami le 4
śnymi do rz. Ryjaka, do której uchodzi
z. praw. brzegu, tworząc przedtem granicę
między Wyszowadka. a Rozstajnem. Długość
biegu do 4 klm. Br. G.
Rowsia al. Rallszwia, rzka w pow. wyłko-
wyskim, poczyna się na granicy pow. kalwa-
ryjskiego, na południe od folw. Roś pod Ale-
k8androwem, płynie ku północy przez Roś,
Potylcze, Rutuny, Porowsie, Kieturwłoki,
przepływa jez. pod wsia, Ruda i pod Pilunami
na. wschód Pilwiszek wpada z lew. brzegu do
Szeszupy. Długa około 35 wiorst. Poniżej
Kieturwłok stanowi na długości 2 w. granicę
z pow. kalwaryjskim. Przyjmuje od prawego
brzegu rz. Pajki. J. Bliz.
Rowska Wola (Stara i Nowa), wś włośc.
pow. garwo1iński, gm. Górzno, par. Łaska-
rzow, przy linii dr. żel. nadwiślańskiej, odl.
14 w. od Pilawy (ku Sobolewowi), ma 24 dm.,
301 mk. Obszaru ma R. Wola Stara 242 mr.
a Nowa 170 mr. W 1827 r. było 17 dm., 117
mk. Wchodziła w skład dóbr Rowy.
Rowy 1.) wś nad błotem Goździec, pow.
sieradzki, gm. Wróblew, par. Charłupia Wiel-
ka, odl. od Sieradza 1 w., ma 18 dm. i
wraz z osada, Krzakowizna i Michalszczyzna
283 mk. W 1827 roku 18 dm., 183 mk.
W XVI w. dziesięcinę pobiera ztąd dziekan
wieluński, zaś pleban w Charłupi kolędę po
groszu z łanu (Łaski L. B., I, 418). 2.) R.,
fol. i dobra, pow. garwoliński, gm. Górzno,
par. Łaskarzew, odJ. 7 w. od Garwolina, 25
dm., 309 mk., 736 mr. ziemi. W 1827 r. było
18 dm., 124 mk. Dobra Rowy składały się
w 1888 r. z folw. Rowy z awulsem Jeleniec,
rozl. mI'. 1576: gr. Ol'. i ogr. mr. 467, łąk mr.
98, pastw. mr. 55, lasu mr. 913, nieuż. mI'.
43; bud. mnr. 6, z drzewa 21; las nieurządzo-
ny; dwa młyny wodne, pokłady torfu; 08. R.
z gr. mI'. 5; W8 Wola Rowska Stara os. 16,
z gr. mr. 242; wś Wola Rowska Nowa os. 10,
z gr. mr. 170. 3.) R., os., pow. bielski, gm.
Sidorki, par. Biała, wsch. obrz. Dokudów. Nie
pomieszczona w ostatnich spisach. 4.) R.. wś,
pow. pułtuski, gm. Obrytte, par. Zambski.
W 1827 r. było 8 dm., 31 mk. 5.) R., wś i
os., pow. sejneński, gm. i par. Mirosław, odl.
od Sejn 56 w., ma 5 dm., 62 mk. 6.) R., fol.,
pow. maryampolski, gm. Miehaliszki, par.
Preny, odl. od Maryampola 36 w., 1 dm., 10
mk. W 1827 r. był 1 dm., 5 mk. Br. Ch.
Rowy 1.) wś i dobra nad rz. Łostajką,
pow. oszmiański, w 4 okr. pol., gm. Holszany,
Roz
okr. wiejski Bieniuny, o 9 w. od gminy a 22
w. od Oszmiany. Folw. ma 1 dm., 5 mk. kat.,
wś zaś 4 dm., 35 mk. praw. (w 1864 r. 13
du>!z rewiz.); własność Ogonowskich. Wło-
ścianie wnieśli 1040 rs. 30 kop. wykupu za
wydzioloWł im ziemię. 2.) R., zaśc., pow.
święciański. w 2 okr. pol., gm. i dobra skar-
bowe Daugieliszki, okI'. wiJ3jski Izabelin, o 6
w. od gminy a 31 w. od Swięcian, 1 dm., 6
mk. katol. (w 1864 r. 10 dusz rewiz.). 3.)
H., zaśc. szl. nad Niemnem, pow. trocki, w 4
okr. poL, o 80 w. od Trok, 1 dm., 9 mk. katol.
4.) R., wś, pow. wileński, w 1 okr. pol., gm.
Rzesza, okI'. wiejski i dobra Fryczyńskich
Zameczek, o 18 w. od gminy a 7 w. od Wil-
na, ma 3 dm., 28 mk. katol. (10 dusz rewiz,
w 1864 r.). 5.) R., uroczysko i karczma, pow.
kobryński, w 1 okr. pol., gm. Pruska, o 16 w.
od Kobrynia. J. Krz.
Rowy, wś, pow. radomyski, na pograniczu
pow. kijowskiego, w 5 okr. pol., gm. Horno-
stajpol, o 130 w. od Radomyśla a 4 w. od wsi
Mokrzec (par. praw.), ma 138 rok., nadzielo-
nych 300 dzios. ziemi. Do właściciela należy
158 dzios. ziemi upraw., 481 lasu i 8 nieużyt-
ków. Poprzednio był tu przytułek dla wdów
włościan, założony i utrzymywany przez po-
przedniego dziedzica Wasila Iskrę. W 1844
r. po śmierci Iskry R. otrzymała wdowa po
nim, która niebawem sprzedała wieś Nowo-
szyckiemu, obecnie od 1870 r. Stefana Werti-
porocha.
Rowy, Rowo-Bl'lIch (na mapie sztab.), ba-
gnisko, w pow. czarnkowskim, o 11 1 / 2 klm.
na południo-zachód od Wielenia, na lewym
brzegu Noteci, między dwomajez. Okonin,
z których większe spływa do Noteci. E. Cal.
Roxen (niem.), ob. Rolcosowo, w pow. krob-
skim.
Roxolania, łacińska nazwa Rusi c.zerwonej.
Roy, wś, pow. rybnicki, par. Bogusławice,
1'3 mili od Rybnika. W 18tH r. 43 dm., 305
mk. (3 ew.), 1466 mr. (730 mr. roli), dwa
młyny wodne.
Uoy, wś na Szląsim austr., ma szkołę ludo-
wą, główny zarząd dóbr bar. von Bccss.
Royen, ob. Roje.
Rozajn)' 1.) Wielkie, niem. Grass Rosainen,
1504 R08enhayn, dobra ryc. w Pomezanii, pow.
kwidzyński, st. pocz. N owa Wioska 3'7 klm.
odl., st. kol. Gardeja 8'5 klm. odl.,par. kato!.
Gross Schoenwalde. Mają 586 ha (14 lasu,
35 łąk, 510 roli). Czysty dochód wynosi 6709
rork. Hodowla bydła i owiec; co rok sprzcda-
ją około 100 skopów. W 1885 r. 10 dm., 25
dym., 146 mk., 46 kat., 100 ew. Szkoła ew.
liczyła w 1887 r. 57 dzieci. R. 1504 nadaje
bisk. pomezański Job Dobeneck dobra Zebrdo-
wo i Rozajny, które od bitwy pod Tannen-
bergiem leżały puste, za zezwoleniem kapitu-

Hez
ły, bratu swemu Jerzemu jako lenuo dzie-
dziczne, w męzkiej linii, z obowiązkiem służe-
nia na koniu w zbroi. Po upływie kilku lat
będzie biskupowi płacił dziesięciny; do spad-
kobierstwa zostali równocześnie i dwaj inni
bracia Jakub i Jan przypuszczeni i ich kuzy-
nowie. Dan w Prabutach (ob. Gesch. d. L.
Pomesanien von Cramer, str. 206). R 1552
nadaje książę Albrecht puste dobra Zebrdo-
wo i R., które dawniej Dobenkom były dane,
w zastaw Andrzejowi Brand na prawie len-
nem; do spadkobierstwa przypuszczeni być
mają także bracia i kuzynowie Andrzeja. Do-
łącza oprócz tego małc i wielkie sądy, drożne
wyjąwszy, i wolne rybołówstwo w dwóch jez.
M. i W. Płonskiem; po 20 latach wolnych bę-
dą czynili 2 służby zbrojne. Dan w Królewcu
(ob. tamże, str. 261). 2.) R. Male, niem. Klein
Rosainen al. Lelltzruhe (od. nazwy dawniej szego
dziedzica), dobm ryc., tamże, 234 ha (13 lasu,
18 łąk, 138 roli). W 1885 r. 5 dm., 13 dym.,
79 mk., 6 kat., 73 ew. Kś. Fr.
Rozakall1is, osada, pow. poniewieski, w 3
okI'. pol., o 7 w. od Poniewieża.
Rozalia S\Vita, wś i nadleśnictwo, pow.
makowski, gm. Orzyc. Należy do dó br Ma-
gnuszewo, stanowiących klucz dóbr Krasne.
Wś ma 4 os. i 34 mr., nadleśnictwo obejmuje
2555 mr.
lłozalin 1.) wś i folw., pow. błoński, gm.
Młochów, par. Żelechów, odl. 10 w. od Gro-
dziska, ma 144 mk., 380 mr. ziemi dwors.,
307 mr. włośc. Nazwę otrzymała ta wieś od
Rozalii Rzewuskiej (z domu Lubomirskiej),
która na obszarze wsi Stara Wioska założyła
folwark i utworzyła piękny i rozległy park.
2.) R., fol., pow. radzymillski, gm. Zabrodzie,
par. Kamieńczyk. 3.) n., wś włośc., pow. ra-
dzymillski, gm. Strachówka, par. Jadów, ma
357 mk., 730 mI'. 4.) n., kol., pow. koniński,
gm. Dąbroszyn, par, Grabienice, odl. od Ko-
nina 25 w., mają 29 dm., 392 mk. i 528 mr.
obszaru. Kolonie te powstały na obszarze roz-
parcelowanego folw., należącego do dóbr Ku-
chary Borowe. 5.) n., kol. i fol., pow. słu-
pecki, gm. i par. Młodojewo, odl. od Słupcy
6 w.; kol. ma 42 dm., 253 mk.; wF. 5 dm., 27
mk. Folw. Rozalin, w 1873 r. oddzielony od
dóbr Młodojewo, rozI. mr. 379: gr. Ol'. i ogr.
mr. 364, pastw. mI'. 2, nieuż. mr. 13; bud.
mur. 6, z drzewa 1. 6.) n., wś włośc. i leś.
os., pow. częstochowski, gm. Lipie, par. Pa-
rzymie ch y; wś ma 16 dm., 54 mk., 194 mr.;
leś. os. 1 dm., 6 mk., 3 mr. dwoI'. 7.) R., foL,
pow. miechowski, gm. KlimoJltów, par. Pro-
szowice. 8.) R., pow. nowoaleksandryjski
(puławski), gm. Karczmiska, par. Opole. 9.)
R., folw. nad rz. Sonią, pow. ciechanowski,
gm. Opinogóra, par. Ciechanów, odl. o 5 w.
od Ciechanowa, 1 dm., 16 mk., 91 mI'. 10.) R.
ReJ:
827
i Czepiery, os., pow. augustowski, gm. Bar-
głów, par. Rajgród, odl. od Augustowa 10 w.,
ma 4 dm., 16 mk. Br. Ch.
Rozalil1 1.) mko pryw. nad rzką Dawgi-
weną, pow. poniewieski, w 2 okI'. pol., o 38
w. od Poniewieża. W 1859 r. 10 dm., 107
mk., kośc. katol., kaplica, dom schronienia.
Kośc. paraf. p. w. N. M. P., wzniesiony z drze-
wa w 1770 r. przez Drobisza, sstę pojezior-
skiego. Tenźe wzniósł na cmentarzu kaplicę
J. Chr. Par. katol., dekanatu szadowskiego,
ma 2473 dusz. St. pocz. odl. o 21 w. od st.
dr. żel. Szadowo. Własność Karoliny z Biał-
łozorów Bohdanowiczowej, dawniej Stan.
Białłozora. W 1865 r. spalił się duży i sta-
rożytny dworzeeze znacznem archiwum. 2.)
R., zaśc., pow. wiłkomierSlti, gm. Androniszki,
o 63 w. od 'Wiłkomierza. 3.) R., uroczysko,
pow. białostocki, w 1 okr. poL, gm. Gródek, o
21 w. od Białegostoku. 4.) R., fol w., pow.
brzeski gub. grodzieńskiej, w 4 okr. pol., gm.
Ratajczyce, o 32 w. od Brześcia. 5.) R., do-
bra, pow. brzeski gub. grodzień8kiej, w 5 okI'.
pol., gm. Rogacze, o 55 w. od Brześcia, wraz
z Telatyczami własność Kowalew8kiej. 6.)
n., folw., pow. wołkowyski, w 2 okI'. pol.,
gm. Łyskowo, 041 w. od Wołkowyska. 7.)
R., ob. Rozalino. J. Kr.:.
Rozalin z Gabryelinem, wś i attyn. dóbr
Dzikowa, pow. tarnobrzeski, w piaszczystej
równinie nadwiślańskiej, pokrytej sosnowym
borem, po lewej stronie gościńca z Majdanu
(9 klm.) do Tarnobrzegu. Osada Gabryelin
(43 dm. i 248 mk.) bliżej drogi, ku zachodowi
zaś Rozalin (42 dm., 235 mk.). Dworski ob.
szal' ma 2 dm. i 11 mk. :Mieszkańcy (prócz 8
izrael.) są, rz.-kat. wyznania. Od północy i
południa zasłaniają obydwie osady bory, na
zach. graniczy Rozalin z Kaczakami, a Ga-
bryelin na wschód z Tarnowską Wolą. Mac.
Rozalin, niem. RosaliII, posiadłość, pow.
poznański, o 12 klm. na wschód-północ od
Buku; par. Lusowo, okI'. domin. Lusówko,
poczta w Wielkim Gaju, st. dr. żel. w Dą-
brówce o 7 klm.; 1 dm., 35 mk.
Iłozalinda, folw. dóbr Strażwaldu, w pow.
rzeżJTckim, gm. Sułojony.
Rozalil1ek, kol., pow. koniński, gm. Dąbro-
szyn, par. Grabienice, odl. od Konina 15 w.,
ma 91 mr. obszaru.
Rozalil1o 1.) folw. szl. nad rzką Orczan-
ką, pow. dzisieński, w 3 okr. pol., o 35 1 /, w.
od Dzisny, 1 dm., 5 mk. katol. 2.) R., folw.
dóbr Kniażyce, w pow. drysieńskim, par,
Ieszczyłowo, własność Swołyńskich.
Rozalil1ów, wś włośc., pow. brzeziński, gm.
i par. Dobra, ma 5 dm., 36 mk., 29 mI'.
Rozalil1owo 1.) fol. rząd. nad pot. Sugo-
deniec" pow. święciański, w 3 okr. pol., o 35
w. od Swięcian, 1 dm., 9 mk. katol. 2.) R.,

828
ROI
ROI
wś i folw., pow. nowoaleksandrowski, w 3 1 Rozanowo, pow. włocławski, gm. Łęg,
okI'. poI., o 60 i 61 w, od Nowoaleksandrow- par. Włocławek.
ska. 3.) R., zaśc., pow. nowoaleksandrowski, Rozanowo, folw. pryw., pow. wilejski,
w 4 okr. poL, o 48 w. od Nowoaleksandrow- w 3 okr. pol., gm. Sitce, o 74 w. od Wilejki,
ska. J. Krz. 1 dm., 11 mk. kat.
Rozalino.'vo, niem. Rosalinowo, wś, pow. Rozanowszczyzna, wś, pow. słonimski,
szubiński (Znin), o 7 klm. na wschód-północ w 3 okr. pol., gm. Czemery, o 3 w. od Sło-
od Gąsawy (poczta), na wschod. wybrzeżu jez. nima.
Ostrowieckiego, śródlasówj par. Wenecya, st. Rozawiszki, wś, pow. szawelski, gm. Ja-
dr. żel. w Mogilnie o 17 klm.; ma 16 dm., 100 niszid, o 47 w. od Szawel.
mk. kato!. i 58 ha obszaru (51 roli, 1 łąk). Rozbiegajówka, dwór, pow. kowieński,
Rozaliów al. Pila, O!!. młyn. nad strum. w 4 okr. pol., o 53 w. od Kowna.
Szadkówka, pow. sieradzki, gm. i par. Zadzim, Rozbita Mogiła, ob. Mogila 19) (t. VI,
odl. od Sieradza 27 w., ma 1 dm., 6 mk. 591).
Rozaliówka al. Rozoliówka, Rozoliewka, wś, Rozbitek, wś, okr. wiejski, dom. i okr.
pow. wasylkowski, w 3 okr. po1., gm. 'Wasy- dom., pow. międzychodzki, o 8 klm. na wsch.-
łów al. Wasylewszczyzna, o 40 w. Wasylko- południe od Kamionny, wznies. 93 mt. npm.;
wa a o 3 w. od Spendówki (par. praw.), ma par. i poczta w KwiLczu, st. dr. żel. w Wron-
1322 mk. i wraz z Ludwinówką 3131 dzies. kach o 27 klm. Około r. 1564 płacił R. z 9
ziemi. W 1793 r. było tu 19 osad i 214 mk., łanów osiadł. po 8 gr. fertonów bisk. pozn.;
w 1863 r. zaś 881 mk. Należy wraz z Lu- w r. 1580 posiadała tu Elźbieta Rozbicka 6 1 /,
dwinówką do Piotrowskich. Na miejscowym łan., 1 ćwierć karczm. i 7 zagrodn. Około
cmentarzu wzniół Piotrowski w 1825 r. cer- 1793 należała osada do Mielęckich. Wieś ma
kiew murowaną cmentarną. 5 dm., 132 mk.; w skład okr. wiejsko wcho-
Rozaliszek, właściwie Rozaliszki, niem. Ro- dzą: Trzeszczak (1 dm., 15 mk.) i Wielki
salischekk, dobra pryw., w okr. zelburskim, Młyn (1 dm., 10 mk.); cały.okr. ma 7 dm:,
pow. iłukszteński, par. ueberlautzka (Knrlan- 157 mk. (118 kat., 39 prot.) 128 ha (27 roll,
dya); ob. t. III: 279. 1 łąk). Domin. R. z folw. Borek (2 dm., 14
Rozaliszki 1.) al. Łabejki, wś, pow. wi- k.) ma 17 dm., 2.33 mk. (171 kat., 2 prot.)
leński, z kapl. katol. parafii szeszolskiej. 2.) l 1317 ha (79 rl, 3 łą, 453 lasu!, czyst
R., zaśc., pow. nowoaleksandrowski, w 40kr. doch. z .ha roll 6 ...7, łąk 5 09, lasu 3.13 mrk,
pol., o 64 W. od Nowoaleksandrowska. 3.) R., gorzeIma paro;va z młynem,. kop.allll w: ęgla
dwór, pow. poniewieski, w 4 okr. pol., o 81 bruatnego, chow bydła, kom, OWIec l mero-
w. od Poniewieża. 4.) R., wś w Kurlandyi, gac R l zn y b .. t , k 'ł ' b' k.Cal.
ob. Rozaliszek. J. Krz. . oz I ,ow 'a, ';S w sc., pow. le s l, gm.
. ( Mlędzyles, par. Zabłoc, ma 24 os., 523 mr.;
Rozalka, folw., pow. strzeszowskl Kę- wchodziła w skład dóbr Kodeń. W 1827 r.
pno),.o 7 klm. na .płn.-wshod od Kępna, pr.zy było 27 dm., 175 mk. należała do par. Ko-
trkCle grabowslnm; pr.. l okr. don;m. My.l0- deń. '
mle.' poczta.w Doma.mme; t: dr. z.el. W Kę- Rozbity Kamieił, wś i fol w., pow. soko-
pme, 1 dm. ,l 13 mk., własClcwlem Jest Wła- łowski, gm. Grochów, par. Rozbity Kamień,
dysław W ęzyk. odl. 10 w. od Sokołowa, posiada kościół par.
. Rozalmów, wś, p0;V' klimowicki, gm. Za- drewniany, 18 dm., 125 mk., 374 mr. ziemi,
blełyszyn, ma 17 dm. l 48 mk. folw. i 11 os. i 63 mr. włośc. W 1827 r. było
Rozalówka, rus. Rozaliwka, grupa domów 13 dm., 85 mk. Kościół i parafią erygował
na. obszarze dwor. Steniatyna, w pow. sokal- Domicyan W ęż niewiadom o kiedy. Obecny
sklm. pochodzi z 1778 r. R. Kamień par., dek. so-
Rozalszczyzlla, Rossalszczyzna 1.) wś, pow. kołowski (dawniej siedlecki), obejmuje 3967
oszmiański, w 3 oh. pol., gm. Traby, okr. dusz. Br. Ch,
wiejski Senkienięta (Senkieniata), o 30 w. od Rozbójna, dawniejsza nazwa wsi Czarno-
Oszmiany a 21 W. od Dziewieniszek, ma 38 min, w pow. olhopolskim.
mk. prawosł. i 27 kat. (w 1864 r. 37 dusz re- Rozbórz 1.) wś, pow. łańcucki, nad pot.
wiz.); należy do dóbr Zagórowszczyzna, Eys- Chałupskim, dopł. Mleczki z praw. brzegu,
montów. 2.) 8., folw. i dobra, pow. oszmiań- w okolicy pagórkowatej, urodzajnej, między
ski, w 1 okr. pol., gm. Holszany, okr. wiejski stacyą kolei arcyks. Karola Ludwika w Prze-
Michałowszczyzna, ma 22 mk. ka tol.; wła- worsku i przyst. Pełkinie. Graniczy: na zach.
8DOŚĆ Eysmontów. J. Krz. z Przeworskiam (4 klm ), na wschód z Pełki-
Rozana, w dok. z 1433 r. (Liske, A. gr. i niami, na płd. z Mirocinem a na płn. z Cha-
ziem., II, 102), nazwa Horożany, w pow. ru- łupkami. Wznies. wynosi od 199 do 249 mt.
deckim. Na potoku jest młyn. Par. rz.-kat. w Prze-

Roz
worsku. Wieś jest attynencyą ordynacyi ks.
And. Lubomirskiego i liczy 208 dm. i 1130
mk. (546 męż., 584 kob.); 906 rz.-kat.,206
gr.-kat. i 18 izrael. Obszar więk. pos. ma 227
mr. roli, 83 mr. łąk i ogrodu, 2 mr. pastw. i 7
mr. lasu; pos. mn. 1492 mr. roli, 630 mI'. łąk,
104 mr. pastw. i 11 mr. lasu. Zdawna wcho-
dziła w skład dóbr przeworskich (ob. t. IX,
185). Gleba jest glinką zmieszaną z piaskiem.
2.) R. Okrągły, wś, pow. jarosławski, w ró-
wninie lekko falistej, urodzajnej, wznies. 238
mt. npm., o 3'1 klm, od Pruchnika. Domy,
w liczbie 83, są skupione, podobnie jak w mia-
steczkach. W' e wsi jest szkoła etatowa; par.
rz.-kat. w Pruchniku, gr.-kat. we wsi. Grani-
czy na płn. z Rozborzem Długim, na zach.
z Świebodną, na płd. z Jodłówką. Z 464 mk.
jest 135 rz.-kat. Polaków, 307 gr.-kat. Rusi-
nów i 22 izrael. Pos. większa (Hel. Zaklika)
wynosi 25 mI'. roli, 5 mI'. łąk, 9 mr. pastw. i
25 mr. lasu; pos. mn. 479 mI'. roli, 29 mr. łąk,
35 mr. pastw. i 22 mr. lasu. Cerkiew para-
fialna jest murowaną (dyec. przemyska, dek.
pruehnieki). 'Par. o'gejmuje Rozborz Długi,
Rzeplin, Jodłowa" Swiebodnę, Czudowice i
Raczynę, z ogólną liczba, 1181 dusz. Uposaze-
nie proboszcza składa się z 84 mr. roli i 6 mI'.
łąk a skupczyny 43 kóp., żyta 10 korcy żyta
osypu, 15 kor. jęczmienia, 13 kor. owsa i 54
złr. dodatku do kongruy. 3.) R. Długi, na
północ od poprzedniego (wzn. 252 mt.), grani-
niczy na zach. z Rzeplinem, na wschód z Ha-
włowicami Długimi a na płn. z Siennowem.
Odl. 3'4 klm. od Pruchnika. Liczy 82 dm. (6
na obszarze więk. pos. Heleny Zaklika) i 451
mk.; 158 rz.-kat., 273 gr.-kat. i 20 izrael.
Rozczypir)'na, karczma na drodze z Baru
do Palijówki, pow. mohylowski, gm. Tereszki,
par. Bar.
Rozdis (w dokum. z 1590 r.), rzeczka we
włości korszowskiej (pow. rossieński).
Rozdole, pow. kielecki, gm. Morawica, par.
Brzeziny.
Rozdole, część Zawadowa, pow. lwowski.
Rozdół, wś nad rz. Dereniucha. (Mołdaw-
ką), pow. bałcki, okr. pol., par. i st. pocz. Ho-
łowaniewskie, gm. Lipoweńka, o 70 w. od
Bałty. ma 80 osad, 677 mk., 1124 dzies. zie-
mi włośc., 1620 dworskiej, 72 cerkiewnej.
Cerkiew p. w. Narodzenia N. M. P., wzniesio-
na w 1760 r., ma 935 parafian. Nad rz. De-
reniuchą leża, futory Rozdolskie. Gleba żyzna,
gospodarstwo wzorowe, gorzelnia, stadnina
koni wschodnich pół krwi. W ś należała do
klucza olchowackiego hr. Potockich, nabyta od
nich przez b. dyrektora depart. dóbr państwa
szambelana Różyckiego, obecnie wnuka jego
Czesława Zdziechowskiego. Dr. M.
Rozdół z Olchowcern, miasto nad Dniestrem,
pow. żydaczowski, leży na półn. brzegu Dnie-
Roz
829
stru, wzdłuż potoku płynącego od Stulska,
Granice: wschod. Malechów, Brzozdowce, po-
łudniowa Dniestr, za nim Demeńka Poddnie-
strzańska, półn. lasy a za niemi Stulsko. Ob-
szar dwor. 744 mr., włośc. 567 mI'. W 1857
r. 4043 mk.; w 1880 r. w gminie 4542, na ob-
szarze dwor. 104. W 1880 r. wielki pożar
zniszczył miasto. Istnieje tu drobny przemysł,
polegający na wyrobie korali z wapienia
czerwonego. Rz.-kat. par. w miejscu, erygo-
wana 1647 r.; kościół murowany fundował
Mateusz Czerniejowski, kaszt. halicki, a kla-
sztor karmelitów załozył Stanisław Rzewuski,
miecznik bracławski. Kościół mur. poświęco-
ny 17741', p. w. św. Trójcy, przyłączony do
konwentu karmelitów. Parafia liczy w mie-
ście 1314 dusz, prócz tego należą: Brzezina
(172 dusz), Czernica (196), Demev.ka Leśna
(61), Demeńka Poddniesfrzańska (62), Derżów
(372), Kij owiec (36), Krupsko (65), Piaseczna
(61), Rudniki (76), razem katol. 2415, izrael.
2147, akat. 5. Na cmentarzu stoi kaplica.
Klasztor sióstr miłosierdzia św. Wincentego
a 'Paulo, fuudowany przez Franciszkę Rzewu-
ską 1780 r.; siostry w liczbie siedmiu zajmujl\
się pielęg-nowaniem chorych i wychowaniem
sierot. Gr.-kat. parafia w miejscu ma 870
dusz: przyłączone: Brzezina (996), Krupsko
(750), razem 2616 gr.-kat. Szkoła etat. mę'
ska o 3 naucz. i szkoła klasztorna żeńska o 1
naucz. :Fundacya dla sierot Kajetana Żmi-
grodzkiego, b. prałata kapituły lwows., przy
zakładzie sióstr miłosierdzia, z kapitałem 1000
złr. Dom ubogich załozony w r. 1730 przez
Michała Rzewuskiego na 12 ubogich. Majątek
zakładowy 17,000 złp. Dochód w 1887 r. wy-
nosił 89 złr. 28 ct. Przełożonym jest przeor
klasztoru karmelitów. Druga fundacya Rze-
wuskiego, zatwierdzona reskryptem c. kl'. na.
miestnictwa w 1857 r., ma za cel wspieranie
g'min niegdyś poddańczych klucza rozdolskie-
go: Rozdołu z Olechowcami, Brzeziny, Krup-
ska i Malechowa, przez założenie szpichlerzów
gromadzkich, udzielanie zapomogi dotknię-
tym powodzią, gradobiciem, pożarem, pomoc
w uiszczaniu opłat publicznych i na wszelkie
nieprzewidziane potrzeby gmin. Majątek za-
kładowy 5250 złr. 50 ct., którym zawiadują
przedstawiciele obdarzonych gmin. Na obsza-
rze dworskim stoi browar piwny i gorzelnia.
Właśc. posiadł. dwor. Karol hr. Lanckoroński.
Stupnicki wspomina, iż istnieje tu źródło wo-
d y mineralnej (siarczystej). "Staroż. Polska"
podaje: "Zygmunt August wydał 1571 r. wy-
rok następujący: Gdy donieśli nam lustrato-
rowie i ststa lwowski, iZ Maciej Czerniejew-
ski, na mocy jakowegoś przywileju, poważył
się gwałtownym sposobem (violenter) założyć
miasto Rozdół w borach królewskich, przez
co zrządził szkodę skarbowi na 20,000 grzy-

830
Rez
wien i z tego powodu już zapozwany został;
dozwalamy temuż posiadać wzmiankowane
miasto aż do chwili ostatecznego rozstrzy-
gnięcia spawy przez wyznaczonych kommi.
sarz6w". Ze komisarze czynności swej i w lat
kilka nie skończyli, dowodzi potwierdzenie
Stefana Batorego 1576 r. wyroku poprzednie-
go. Ostatecznie utrzymali się Czerniejewscy
przy tej majętności, którą w posagu odziedzi-
czył około 1650 r. Stanisław Rzewuski, sę-
dzia ziemski lwowski. Jego następcy, pisząc
się na R., znaczne w woj ew. ruskiem posiadali
dobra. :Mała ta mieścina, przy wielkich leżą,-
ca lasach, ozdobiona byla kośc. karmelitów,
w którym pogrzebiony został Stan. Mateusz
Rzewuski, woj. bełzki, hetman w. kor., zmar-
ły we Lwowie 4 listopada 1728 r. W aktach
grodz. i ziem. arch. kraj. we Lwowie czyta-
my: "W Knyszynie 12 wrze8nia 1569 r. Zy-
gmunt August król dowiedziawszy się, że
Piotr Borecki przywłaszczył sobie niektóre
części dóbr królewskich Solonki i Porszny, a
:Maciej Czerniejewski zagarną,ł bezprawnie
grunta miasta Rozdołu, rozkazuje Andrzejowi
Barzemu z BIozewa, zastępcy ststy lwow-
skiego, wglądać w tę sprawę" (str. 100, ustp.
1508), W Winnicy 21 lipca 1636 r. Stani-
sław i Anna Rzewuscy sprzedają kościół
w Rozdole (str. 241, ustp. 3927). B. R.
Rozdoły, fol. na obszarze Olszanicy, pow.
złoczowski.
Rozdraźew al. Rozdrażewo, Rozl'ażewo, wś
kośc. i fol., pow. krotoszyilski, dek. koźmiil-
ski, o 6 klm. na płd.-wschód ou Koźmina,
przy spływie strugi rozurażewskiej z Trzeba-
Wl\, dopł. Orli; par., szkoła i poczta w miej-
scu; st. dr. żel. w Koźminie. R jest gniazdem
Rozdrażewskich h. Doliwa, których heraldy-
cy wywodzą od Świętomira z R., żyjącego
w r. 1270. W r. 1358 syn :Maćka Borkowi-
cza, woj. poznańskiego, najeżdżając tę maję-
tność, obskoczony został przez wieśniaków i
ubity wraz ze wspólnikami Długosz, który
szczegół ten podaje, zowie R. miasteczkiem,
co późniejsze źródła potwierdzają. W r. 1363
biskup poznański Jan przekazał dziesięcinę
z Pławiec kościołowi w R., dziedzictwie brata
swego Wincentego, kaszt. kamieńskiegoj r.
1394 pisał się Wawrzyniec Rozdrażewski, a
w r. 1422 Pasko, sędzia poznański, dziedzicem
Rozdrażewa; w r. 14&8 dostarczył R. dwóch
żołnierzy pieszych 11a wyprawę malborską; r.
1462 dziedziczył tę majętność Jarosław, a
w r. 1471 Jan, który wydał córkę swoję An-
nę za :Marcina Krotoskiego, dziedzica dóbr
krotoszyńskich. Stanisław Rozdrażewski, ka-
sztelan rogoziński, przez opór stawiany mał-
żeństwu Zygmunta Augusta z :Barbarą Radzi-
wiłłówną" naraził się na niełaskę króla i na
zemetę, która, j ak opiewa kronika rodzinna,
Roz
wyraziła się w pięciokrotnej pogorzeli R.
wraz z 3 zamkami. W skutek tego wziął Roz-
drażewski od W aola wa Leszczyńskiego wieś
Dębnik (Ponsdorf) na Szlą,sku w zamian za R.
Leszczyński ten pisał się w 1'.1561 panem na
Lesznie i R. (Rosswarzaw, Wuttke, St. d. L.
Posen, 101). Później wrócił R. do Rozdra-
żewskich, z których Jan, podkom. poznański,
posiadał go od r. 1578. R. był wówczas wsią,
kościelną, mającą 14 1 /, ślad. osiadł., 3 zagrodo
i 3 rzemieśl.; r. 1690 spalono tu 4 niewiasty,
posądzone o czary. W miejsce zburzonych
wystawili sobie Rozdrażewscy jeden zamek,
w którym jeszcze mieszkali ostatni z nich na H..
Stanisław i Michał, synowie Jakuba (t 1659),
woj ew. inowrocławskiego. Zadłużone dobra
wraz z krotoszyńskiemi nabył około 1690
r. Fran. Zygmunt Gałecki, kuchmistrz koron-
ny, ststa bydgoski, t 1709 woj. poznańskim,
ulubieniec Jana III; wdowa po Gałeckim, Ro-
zalia z Dzieduszyekich (ob. I.isty Jana Sobie-
skiego w Bibl. ord. Myszkowskiej, str. 539)
trzymała je do śmierci około r. 1715, a po
niej córka ich Zofia Anna. Później przecho-
dziły te dobra przez ręce Potockich, Gadom-
skich, Paulitz'a, Husarzewskiego i ministra
Goerne, któremu je skonfiskował rząd pruski
za różne przeniewierstwa i nadał ks. Turn-
Taxis za poczty nadreńskie. Kościół rozdra-
żewski p. w. św. Katarzyny istniał już przed
r. 1363, stał jeszcze w r. 1684, groził nastę-
pnie upadkiem i znikł z biegiem czasu; obok
niego wystawiono około 1640 r. z legatu Hie-
ronima Rozdrazewskiego, bisIe kujawskiego,
nowy kościół z cegły p. w. ćw. Jana Chrzci-
ciela, poświęcony w r. 1664 przez sufragana
poznailskiego Jana z Zalesia Bajkowskiego.
Nad drzwiami zakrystyi znajduje się wizeru-
nek tego prałata z napisem łaciilskim, powtó-
rzonym przez J. Łukaszewicza (Kl'. op. hist.
kośc. par., II, 151). W presbiteryum, na
podłodze, jest nagrobek z ciosowego kamienia,
wyobrażający kapłana, z napisem nieczytel-
nym. Księgi kościelne zaczynają się od r.
1736. Par., liczącą 4569 dusz, składają: Blan-
kensee, Carl-Alexander- Ruh, Dębowier., Dzie-
lice, Emilshof, Grębów, Grębowski folw.,
Haugfeld, Heinrichsfeld, Henzel, Maciejewo,
Nowawieś, Rozdrażew, Rozdrazewko, Rybka,
Trzemeszno, \V olenice, Wygoda i Zgórny Ko-
kot. Szkoła istniała w 1684 r., ale nauczycie-
la nie było. Szpital założył tu w r. 1599 Jan
Rozdrażewski, kaszt. poznali.sld, uposażywszy
go 2 ćwierciami roli, 3 łąkami i 2 ogrodami.
Szpital ten spłonął, a w miejsce jego stanął
r. 1680 inny, który gdy także pogorzał w r.
1733, ówczesny uziekan koźmiński kś. Lagner
rozdał ziemię szpitaln między chłopów pro-
boszczowskich. Obecnie wś ma 135 dm., 989
mk. (947 kat., 42 prot.) i 921 ha (814 roli,

ROI
66 łąk); czysty dochód z ha roli 11'75 mrk,
łą,k 16.84 mrk. Folwark wchodząoy w skład
ks. krotoszyńskiego ma 6 dm., 180 mk. i
462'07 ha. E. Cal.
Rozdrażewko, wś, pow. krotoszyński, o 8
klm. na płd.-wschód od Koźmina; par. i pocz.
w Rozdrażewie, st. dr. żel. w Koźminiej 60
dm., 406 mk. (357 kat., 49 prot.) i 315 ha
(282 roli, 16 łąk); czysty dochód z ha roli
9'40 mrk, łąk 11'75 mrk. R. powstało dopiero
w bieżące m stuleciu.
Rozdroze, karcz., pow. iłżecki, gm. Łazi-
ska, par. Krępa, oel. od Iłży 22 w.; ma 1 dm.,
1 mr. ziemi dwor. W 1827 r. 2 dm., 9 mk.
Rozdriyca, ob. Nadorzyce i Rederitz.
Rozdział, ros. Razdieł, wś, pow. mści sław-
ski, gm. Szamowo, ma 38 dm. i 274mk.,
z których 2 zajmuje się wyrobem wozów, sań
i t. d., 2 stolarstwem.
Roździałów z Andl'zejówką, rus. Roźdżaliw
z Andrijwlcą, wś, w pow. sokalskim, 22 klm.
na płd.-wschód od sądu pow. w Sokalu, 6
klm. od urz. poozt. w Byszowie. N a płd. le-
ży Korczyn, na zach. Zubków, na płn. Pere-
spa i Byszów, na wschód Ordów i Sierzno
(obie w pow. kamioneckim). Wś leży w do-
rzeczuWisły za pośrednictwem Białegostoku,
praw. dopływu Bugu. W chodzi on tu od płd.-
wschodu ze Suszna i płynie ku płn.-zach. do
Korczyna. W obrębie wsi przyjmuje z praw.
brzegu :Młynówkę, płynącą wzdłuż granicy
pół!!. Dolina Białegostoku moczarzysta, wznie-
sienie średnie 208 mt. Zabudowania wiejskie
leżą w środku obszaru. Część wsi zwie się
"Andrzejówką"j jedna grupa domów "Osiko-
wą", druga "Lachami" na praw. brzegu }Iły-
nówki, w płd.-zach. narożniku wsi. Grupa do-
mów "Łozowa" leży na płn.-zach. Do obszaru
dworskiego należą karczmy: "Wygoda" i
"Hromosz" . 'V środku obszaru wznosi się
wzgórze Roździałów do 223 mt. Własność
więk. (hr. Alberta Cetnera) ma roli Ol'. 350,
łąk i ogr. 211, past. 3, lasu 106 mr.; wł. mn.
roli Ol'. 995, łąk i ogr. 927, past. 472 mI'.
W r. 1880 było 17 dm., 1125 mk. w gminie,
12 dm., 79 mk. na obsz. dwor.; 64rz.-kat.,
1044 gr.-kat., 83 izrael., 13 innych wyznań;
161 Polaków, 1043 Rusinów. Par. rz.-kat.
w Witkowie, gr.-kat. w miejscu, dek. sok al-
ski, dyec. przemyska. Do par. należy wieś
Korczyn. We wsi jest cerkiew drewniana i
szkoła etat. l-klas. Wśród pola ornego znaj-
duje się tu znaczny okop, a opodal mogiła,
dziś już prawie całkiom zaorana. Lu. Dz.
Rozdziałowicze al. Radzialowieze, wś i do-
bra w płn.-zachod. części pow. pińskiego, w 1
okr. pol., gm. Chotynicze, par. kat. do 1865 r.
Łohiszyn, teraz Pińsk. Niegdyś własność
radziwiłłowska. Około 1589 r. ks. Mikołaj
Krzysztof Radziwilł nadał R. wraz z inne mi
Roz
831
dobrami w województwie nowogródzkie m ko-
legium jezuitów w Nieświeżu. Po kasaoie za-
konu w 1775 r. przeszły R. w ręce osób
świeckich; oddawna dobra są we władaniu Po-
tookioh, i razem z dobrami Milkowicze mają
3363 włók. Wieś ma 26 osad pełnonadzia-
łowychj cerkiewka na cmentarzu grzebalnym.
Miejscowość całkiem odludna, bez dróg; oko-
liczne puszcze słynne są z wielkiej ilości róż-
nej zwierzyny. Al. Jel.
Rozdziałowice, rus. Rozdilowyczi, wś, po-
wiat rudecki, od!. 9 klm. na zachód od sądu
pow., urz. poczt. i te!. w Rudkach. Na płn.-
wschód leżą, Kanafosty, na wschód Szeptyce,
na płd. i zach. Kupnowice. Narożnik płn.-
zach. wciska się klinem w pow. mościski i są-
siaduje z }Iokrzanami i Makuniowem. Środ-
kiem obszaru płynie od zach. na wschód Wi-
szenka. Własn..więk. ma roli or. 32, łąk i
ogr. 9 mr. j wł. mn. roli Ol'. 654, łąk i ogr.
172, pastw. 21 mr. W r. 1880 było 86 dm.,
469 mk. w gminie; 2 obrz. rz.-kat., 465 gr.-
kat., 2 izracl.; 2 Polaków, 467 Rusinów. Par.
rz.-kat. w Rudkach, gr.-kat. wKupnowicach
Starych. 'Ve wsi jest cerkiew i szkoła l-kla-
sowa niezorganizowana. Za czasów Rzpltej
należała wś do dóbr koronnych, klucza ku-
pnowskiego. W lustracyi z 1', 1686 (rkp.
Ossol. Nr. 1255, str. 108) czytamy: "Ta wieś
osiadła zdawna na łanach 4 i ćwierci. Między
temi są popowskie ćwierci d wie, karczmarska
jedna, mielnickie dwie. Powinności wsi: Ro-
bociznę takąż robią jaką w Kupnowicach, to
jest po 3 dni z ćwierci do południa. Zażen,
obżen, zakos, obkos, konopie moczyć i międlić,
przędziwo takze. Stróży i do grabienia siana
i inne powinności tak odrabiają, jako w Ku-
pnowicach. Sól także wywozić powinni, jako
i w Kupnowicach. Na szarwark do mostu
chodzą, i karczmarz z nimi chodzić powinien.
Pop także należał chodzić na zakos i obk08,
zażen i obżen, jako gromada, ale się zasłania
libertacyą, której nie pokazał. Czynszu na
rok płacą z każdej ćwierci osiadłej zł. 6. Ow-
sa z ćwierci kłodę, co czyni półmiarków 8.
Kury, kapłony, jajca tak dają jako w Kupno-
wicach. Pop z ćwierci na cerkiew wydzielo-
nych daje zł. 1 gr. 8. Z ćwierci zaś gromadz-
kiej sobie przyłączonej dawać będzie zł. 6, a
innych nie powinien do tego równo z groma-
dą powinności pełnić. Młynarz trzyma dwie
ćwierci, z których nic nie robi. Według przy-
wileju królewskiego (z 12 ezerwca r. 1678)
ani z siekierą do dworu chodzić na robotę
powinien, inszych nie odprawuje powinności,
przy onym zachowaliśmy go. Tenże młynarz
płacił za wymiar na rok przedtem zł. 30, te-
raz, że ten młyn opustoszał, bo woda nieza-
stanowiona, tedy po staremu daje aż do za-
mełcia zł. 30. Karczmarz daje czynszu. na.

832
Roz
rok z roli swojej zł. 18. Szynk wolny piwa i
gorzałki w tejże karczmie przy dyspozycyi
dworskiej zostaje. Na szarwark powinna gro-
mada jako się wyżej opisało chodzić do sta-
wu, groblę tarasować i upust naprawiać".
W inwentarzu z 1'.1760 (rkp. Ossol. Nr. 1632,
str. 166) czytamy: "Ta wieś osiadła na ła-
nach 4 1 / 2 , czyni ćwierci 17. Videlicet gro
madzkich ćwierci 12, mielnic zych 2, popow.
skich 2, karczmarska jedna, której ani osia-
dłość chlebnika, ani kmieci i ich sprzężaju tak
jak w innych wsiach tego klucza nie expliku-
ją się, a to z racyi, iż w dożywociu za przy..
wilejem seu nabyciem prawa in virtute con-
sensus S. R. :Majestatis, WJPan Bazyli Tur-
kuł, ststa czerniejowski, w posesyi zostaje i
wszelkie powinności, które podług inwenta-
rzów do skarbu J. Kl'. Mości należały, party-
cypuje. Jednak na szarwark do stawu szep-
tyckiego i do mostu błażewskiego chodzić
powinni i naprawiać. Karczmarz także z nimi
chodzi. Wywóz soli na składy J. Kl'. :Mości
ta wieś podług despartymentu zamkowego
odbywać ma". Przywilej Jana III dla karcz-
marza rozdziałowickiego z r. 1677 podany
w Dodatku do Gazety Lwow. (r. 1855, Nr. 3,
str. 12). Lu. Dz.
Rozdziały 1.) wś włośc', pow. pułtuski,
gm. Obrytte, par. Zambski, ma 28 os., 283 mr.;
wchodziła w skład dóbr Gostkowo. VV 1827 r.
12 dm., 109 mk. 2.) H., ob. Rożdżały.
Rozdziele, wś, pow. gorlicki, w okolicy
pagórkowatej, przy drodze z Gorlic na wsch.
do Żmigrodu, u zlewu pot. Wapicnki i Wę-
glisk, dopł. Libuszanki. Par. rz.-kat. w Ko-
bylance a gr.-kat. w Męcinie. Odl. od Biecza
12 klm. na płd.-wschód. Położona w okolicy
ropodajnej, ma kopalnię nafty, którą eksploa-
tuj3; 3 towarzystwa; 93 dm. i 547 mk., 35
rz.-kat., 507 gr.-kat i 3 izrael. W środku wsi
znajduje się murowana cerkiew, filia do par.
w Męcinie. Obszar więk. pos. (Ad. Skrzyń-
skiego) ma 43 mr. lasu; pos. mn. wynosi 588
roli, 200 łąk i 500 past. W 1581 r. była wś
własnością Cieklińskiego (Pawillski, Małop.
114). Graniczy na zachód z Krygiem, na
wschód z Bednarką, na płn. z Lipnikami a na
płd. z Męciną Wielką i Wapiennem. 2.) H.
Dolne i Górne, dwie wsi w pow. bocheńskim,
tworzą wspólny korpus tabularny. Parafia i
urz. poczt. w Rzegocinie (o 3'7 do 5'6 klm.)
Leżą w okolicy podgórskiej i lesiRtej, przy
gościńcu z Bochni do Limanowy. R. Dolne
wznies. 379 mt., ma 36 dm. i 287 mk. R. Gór-
De zajmuje szczyt wzgórza (415 do 535 mt.);
liczy 110 dm. i 823 mk. Prócz tego na roz-
parcelowanym obecnie obszarze więk. posia-
dłości jest 4 dm. i 21 mk. Pod względem wy-
znania jest ogółem 1098 rz.-kat. i 33 izrael.
Nazwę tę napotykamy w dypl. Bolesława
Roz
Wstydliwego z d. 9 maja. 1262 (Kod. dypl.
kat. krak., wyd. Piekosiński, I, 86), w któ.
rym książę nadał las Rozdziele, położony w o-
kolicy Bochni, Dzierżykrajowi z Niegowici i
jego bratu Wrzonowi, kanon. krak. W r. 1581
(Pawiński, Małop., 55) dzieliło się R. Dolne
na dwie części: Otfinowskiego, mająca" 2 1 /.
łanu kmieco i Zofii Kowalewskiej z 1/. łanu
kmiec.; Górne zaś, należ8,ce do par. w Tęgo.
borzy (tamże, 137), również na dwie części:
Andrzeja Tęgoborskiego z półłankiem kmie-
cym i spadkobierców Jerzego Jordana z 3
półłankami i zagrodą z rolą. Mac.
Rozdzielna al. Kuźmy, fol., pow. łowicki,
gm. Lubianków, par. Pszczonów, odl. 22 w.
od Łowicza a 7 w. 0,1 Płyćwi, ma 7 dm., 43
mk. Ob. Kuźmy.
Hozdzielna, Razdielnaja, st. dr. żel. odes-
ko-wołoczyskiej, w gub. chersońskiej, pomię-
dzy st. Kołłątajówka, (o 20 w.) a Migajewo
(o 15 w.), o 68 w. od Odessy a 445 w. od
W ołoczysk.
Hozdzielne, pow. gorlicki, ob. Roedziele.
Rozdzienice al. Rożdżenice, wś włośc., pow.
włocławski, gm. i par. Lubień, ma 40 mr. ob-
szaru; wchodziła w skład dóbr Kąty. W 1827
r. było 3 dm., 15 mk.
Rozdzierlia, ob. Razderka. W spisie z 1866
r. podane 2 zaśc., o 19'/2 i 20 w. od Dzisny,
maja,ce: 1 dm. i 4 mk. oraz 4 dm. i 27 mk.
Hozdzin al. Rozdzyń, w XVI w., Rosdzyn,
wś włoBc. i os. karcz. nad strum Zabińcem,
pow. piotrkowski, gm. Kluki, par. Parzno; wś
ma 38 dm., 271 mk., 392 mr.; karcz. 1 dm., 6
mk., 4 mI'. dwor. W 1827 r. 22 dm., 120 mk,
W XVI W. dziesięciny z łanów kmiecych i
folw. pobierał pleban w Parznie, a prócz tego
i kolędę po groszu z łanu (Łaski, Lib. Ben., l,
462). Według reg. pob. pow. piotrkowskiego
z r. 1552 wf; arcybiskupia R., w par. Parzno,
miała 10 os., 6 łan., 1 łan sołtysi, 1 łan (Pa-
wiński, Wielkop., II, 255). Br. Ch.
Rozdzin al. Rozdzień, wś i dobra. pow. by-
tomski, par. :Mysłowice (odl. 1 milę). Więk.
posiadł. (cześć dóbr Mysłowice) 3859 mr.
(3111 mI'. lasu), gmina wiejska ma 923 mr.
roli, 222 mr. łąk, 64 mr. ogr. i 25 mr. zaroBli.
Szkoła kato!. od 1825 r. Na obszarze wsi
wielki piec: Dietrichshuette i kopalnie węgla;
wielki piec połączono linią. boczną z drogą żel.
górno-szląską. R. zdawna wchodził w skład
dóbr Mysłowice (ob. t. VI, 835). Par. R., dek,
mysIowickiego, miała 1869 r. 2114 katol., 79
ewang., 56 izrael.
Hozefl»ol, fol. szl., pow. oszmiański, w 2
okr. pol., o 58 w. od Oszmiany, 1 dm., 9 mk.
katol.
Rozeft, ob. Rozewie.
Hozemb, miejsc. w pow. ządzborskim, st.
poczt. Rydwąg.

Rez
BOI
833
Rozembark, w dok. Rozumbark, R08zem- tu d. 14 stycznia ]813 r. między Francuzami
1Jark i Rozumberg, wś, pow. gorlicki, w okoli- a Rossyanami. Proboszcz łęgnowski posiada
cy podgórskiej, lesistej, u źródłowisk potoku tu 4 włóki. Proboszczami byli tu: .Reiss
Sietnicy, uchodzącego z lew. brzegu do Bo- t 1737, Piotr Ganswind t 1737, Jan Gręca,
py. Obszar wsi przerzyna kilka potoków Wojciech Sobocki, który r. 1740 został za-
spływających z działu Ropy i Biały, którego mordowany (ob. Borck, l. c., str. 54). Pierwszą
szczyty noszą na północ i zachód od wsi na- wzmiankę o R. napotykamy już na początku
zwę Babia góra. Szczyty te dochodzą 309 mt. XIV w. przy oznaczeniu granic Oliwy. Roku
Przez wieś prowadzi droga z Biecza (7.5 klm.) 1347 nadaje w. mistrz Henryk Tusmer wsi
do Ciężkowic. W' e wsi jest par. rz.-katol., Rozemberk 40 włók na prawie chełm. Sołtys
szkoła ludowa, młyn wodny, 221 dm. (3 na Jan Schrickstrich dostaje 4 wolne włóki i
obszarze więk. pos.) i 1207 mk. (591 męż., 616 trzecią część kar sądowych, wyjąwszy prze-
kob.), z których 1192 rz.-kat. a 15 izr. Obszar stępstwa dróżne; proboszcz ma takze mieć 4
więk. pos. (St. Więckowskiego) ma 310 roli, włóki. Od reszty włók będa, nam osadnicy
11 łąk i ogr., 29 past. i 110 mr. lasu; pos. mn. płacili po 11 skojców i 2 kury na św. Marcin,
1523 roli, 106 ła,k i ogr., 239 past. i 169 mr. a biskupowi po pół flor. od włóki. Oprócz te-
lasu. Kościół drewniany zbudowany 1756 r. go będa, sołtys i osadnicy te służby czynili,
Par. (dyec. przemyskiej, dek. bieckiego) obej- jak poddani naszych wsi niemieckich w Pru-
muje Bugaj, Racławice i Sietnicę, z ogólna, s!Lch. Datum in curia Libenhoff, dominica,
liczbą 2905 dusz i 41 izrael. Długosz (L. B., qua canitur :Misericordia Domini (ob. Odpisy
lU, 201 i 465) powiada, że Wacław czeski Dregera w Peplinie, str. 896). R. 1460 ucier-
zaraz po koronacyi nadał Biecz z zamkiem i piała wś od wojsk krzyżackich. 'Według ta-
wsią Rozumbark "cum suo districtu« bisku- ryfy z r. 1648 płacili tu poddani od 30 włók
powi krakow. w zamian za wieś Kamienicę, osiadł., 2 ogrodz., 5 włók zaciężnych, karcz-
którą na miasto Nowy Sącz zamienił, a w in- my 64 fI. 8 gr. (ob. B.oczn. T. P. N. w Pozn.,
nem miejscu (I, 485) powiada, że kolatorem 1871, str. 173). Podług taryfy na symplę
kościoła ze zwyczaju i prawa jest bisk. kra- z 1'.1717 płacił Rozenberk 11 zł. 15 gr. (ob.
kowski a dziedzicem król. W takim razie Cod. Belnensis, str. 84). R. 1758 d. 6 listop.
podanie Starowolskiego (Gesta episc. crac.), nadaje August III sołectwo tutejsze ławniko-
jakoby wieś założył biskup :Muskata mogłoby wi sądu ziemiańskiego Janowi Trembeckiemu
się utrzymać, biskup bowiem mógł otrzymać w Tczewie. W dużym ołtarzu tutejszym wi-
puszczę z prawem założenia osady, której na- sza, portrety rodziny Trembeckich, z czego
zwę naprzód oznaczono. :Natomiast podrobio- wnioskować moźna, że go fundowali. W 1783
nym jest erekcyjny dokument '\Vład. Jagiełły r. wś została puszczona osadnikom ówcze-
z 14 listop. 1389 l' , albowiem w dyplomie Ka- sny m w wieczysta, dzierżawę. Ze starszych
zimicrza 'V. z 19 maja 1354 r., zwracająeym wizytacyi wypisujemy tu kilka szczegółów:
dobra zagrabione biskupom, podana wś Ro- '\V 1583 r. posiadał R. JaIl Sorcz prawem
zumbark (Kod. kat. krak., I, 252). Być może, dziedzicznem; w plebanii siedział od kilku lat
że Jagiełło załozył tylko parafią. Mac. pastor luterski, który nie dopuścił wizytacyi
Hozembel'k, niem. Rosenbel'g, wś włośc., kościoła (ob. 'Vi7.yt. Rozdrazewskiego, str.
pow. gdański górny, st. p. Pszczółki, par. kat. 31). Kiedy r. 1686 Albinowski wizytował
Łęgnowo, st. drogi żel. g'dańsko-tczewskiej dyecezyę, kościół wrócił ZIlOWU do katolików,
w miejscu; zawiera 13 gbur. posiadłości i 25 był murowany i parafialny. Do probostwa
zagród, 824 ha obszaru (259 łąk i 422 roli). należały 4 włóki, do kościoła kawał roli z cba-
W 1869 r. 48 dm., 605 mk., 508 kat., 52 ew., łupą, za która, jednak ówczesny komornik dla
6 menonitów, 9 żyd.; 1885 r. 52 dm., 118 ubóstwa nic nie płacił. Parafian było tylko
dym., 541 mk., 472 kat., 65 ew., 4 żyd. Szko- około 70, zreszta, by li luteranie. Zabudowań
la kat. 2-klas. miała w 1887 r. 98 dzieci. R. plebańskich nie było; za proboszczowska, łąkę,
leży w żyznych nizinach gdailskich, nad szosą Popówką zwaną, płacono dzierżawy 100 flor.
gdańsko-tczewską. We wsi jest kościół kat. rocznie. Nauczyciel miał osobne mieszkanie
murowany, dawniej parafialny, obecnie filial- i ogród, pobierał od gburów po pół korca ży-
ny p, w. św. Wawrzyńca, zbudowany w 1746 ta i 40 gr.; od ogrodników zaś po kilka groszy;
r. przez przeora oliwskiego Iwona Rohweder, posiadał także łl\kę. Nabożeństwo odprawiał
jak utrzymuje TIorck (Echo Sepulchralis, II, tu co drugą niedzielę zakonnik z Oliwy nade-
str. 55). Już r. 1614 przyłączył go biskup sIany (ob. Wizyt. Madalińskiego z 1'.1686, str.
Gębicki jako filią do Łęgnowa. Patronat przy- 62). R. 1710 pobierał tu proboszcz 30 kor. ży-
sługiwał dawniej cystersom w Oliwie. Przy ta i 30 owsa, oprócz tego czynsz od 6 chałup.
kościele bractwo Matki Boskiej Bolesnej, za- Nauczyciel pobierał za nakręcanie zegara na
łożone 1746 r. Po lewej stronie widać w mU- I wieży od włościan drzewo, był on zarazem 01'-
rze kulę armatnią, pamiątkę utarczki zaszłej ganistą (ob. Wizyt. Szaniawskiego, str. 150).
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 107, 53

834
Roz
Hozen al. Rozyn, fol. szl., pow. dzisieński,
w 3 okr. pol., o 17 w. od Dzisny, 1 dm., 4
mk. katol.
Hozengart 1.) wś na poL-prus :Mazurach,
pow. węgoborski, 19 klm. na płn.-wschód od
Rastemborku, w pobliżu jeziora Dobskiego,
w okolicy pagórkowatej, lesistej i obfitującej
w łąki, z glebą gliniastą, piaszczystą i ka-
mienistą, średniej dobroci, z pokładami torfu.
WŚ ma 89 dm., 893 mk., Polakówewan., tru-
dniących sią rolnictwem i rybołóstwem, 1425
ha obszaru. Agentura poczt. w miejscu. Pocz-
ta konna z Rastemborku na Rozengart do
Sztynortu. Jan v. Beenhausen, komtur bran-
denburski, nadaje Janowi Waschau 6 wł. zie-
miańskich na prawie chełmiń. Dan r. 1437
w dzień przed nar. N. :M. Panny. Tenże nada-
je r. 1437 Misiowi Plastwik 6 włók sołeckich,
celem założenia wsi danniekiej na 58 włókach
chełmiń. Prawo sądzenia. Prusaków zakon
sobie zastrzega. R. 1600 nadaje książę Fry-
deryk Janowi Cholewie, karczmarzowi w Ro-
zengarcie, 6 włók ziemiailskich na prawie
chełmiń., z obowiqzkiem jednej służby zbroj-
nej. R. 1631 mieszka w R. Dołęga. R. 1781
posiada Krzysztof Bużełło 2 włóki i karczmę;
tegoż roku nabywa Michał Bużełło karczmę
Kozanowskiego; r. 1792 ma tam Jerzy Gór-
ski posiadłość. W r. 1525 był kościół w Ro-
zengarcie uposażony 4 włókami, z 2 łasztami
i 20 szeflami zboża. W dokumencie fundacyj-
nym z r. 1437 powiedziano, iż z 58 włók ma
pro boszcz mieć 4 na chwałę Boga i św. :Miko-
łaja. Tamże wspomniana jest dziesięcina,
wynosząca 1 szef. żyta i 1 szef. owsa z włóki.
2.) H. Ma/y, wybudowanie, tamże, 4 dm., 58
mk. 3.) H., wś na pol.-prus. :Mazurach, pow.
szczycieński, bUsko granicy król. polskiego,
7 klm. na płd. od Rozogów, st. poczt. i tel.,
10 dm., 68 mk. Ad. N.
HozelllUujża, ob. Rezenmujża.
Hozenów Stary, R. Nowy i R. Podleśny,
kol., pow. łódzki, gm. Leśmierz, par. Zgierz.
R. Stary ma 10 dm., 120 mk., 67 mr.; R. No-
wy 19 dm., 150 mk., 193 mr.; R.. Podleśny 10
dm., 64 rok., 109 ror. W 1827 r. 1 dm., 9 mk.
Rozellszt)'Il, dobra na pol.-prus. :Mazurach,
pow. węgoborski, nad jez. Rydzowskiem, bli-
sko granicy pow. rastemborskiego, 5 klm. na
płn.-wschód od Dryfortu, 3 klm. od st. poczt.
W ęgielsztyna; 3 dm" 53 mk., 149 ha. Ad. N.
RozelItowo, łotew. Rozentowa, ob. Rezentów,
Rozeto, wieś, pow. nowoaleksandrowski,
w 3 okr. poL, o 47 w. od N owoaleksandl'owska.
Rozewie al. Rozeft i Rozyft, niem. Ri,vlweft,
dok. 1359 Resehubt i ReseltOupt, wyb. do Tupa-
deł należące, pow. pucki, st. p. Starzyn, par.
kat. Strzel no odI. 1 milę, 1885 r. 8 dm., 38
mk. R. leży na Kaszubach, na t. zw. Swa-
rzewskiej Kępie, tuż nad Bałtykicm. Stoi tu
Roz
latarnia morska, sięgająca światłem nieomal
do Helu. Ławy morskie dochodzą 200 stóp
wysokości. R. 1359 nadaje komtur gdański
Konrad von Baldersheim wiernemu Janowi
(Hans) Cluckow i Maciejowi (Mathis) Cuni-
kcn 30 włók w R.., na których później po-
wstała wś Chłapowo (ob. Gesch. d. Kl'. Neu-
stadt von Prutz, str. 49). Niemcy wywodzą
nazwę tutejszej osady od Riesenhaupt; na
mapie Pufendorfa z r. 1729 zowie się ona Re-
sehoeft. Znaleziono tu g'roby przedhistorycz-
ne (ob. Preuss. Prov. BI., 1855, rr, str. 43) i
pokłady węgla brunatnego (ob. Landkreis
Danzig v. Brandstaeter, str. 124). Kś. Fr.
Hozgajciszki, osada rząd. nad rz. 1t'Iere-
czanką, pow. trocki, w 4 okI'. pol., O 54 w. od
Trok, 1 dm.
Rozgale, wś, pow. rossieński, gm. Kroże,
o 24 w. od Rossień.
Hozgal'dy, niem. Rossgarten, hamernia nad
rzka, Ma,tawą, pow. świecki, gm. Rulewo, st.
poczt. Warlubie, par. kat. W. Komorsk odI.
1 milę. W 1868 r. 15 bud., 5 dm., 87 mk.,
57 kat., 30 ew.; 1885 r. g dm., 66 mk.
Rozgal't 1.) niem. Rossgarten Koeniglich, wś,
pow. toruński, st. p. TorUlI, par. kat. w ko-
ściele N. M. Panny w Toruniu. Vfś ma 225
ha (3 lasu, 23 łąk, 49 roli). W 1868 r. 18
bud., 10 dm., Umk., 4 kat., 70 ew.; 1885 r.
29 dm., 32 dym., 175 mk., 16 kat., 159 ew.
Szkoła ew. liczyła 1887 r, 97 dzieci. R. 1727
postanawia magistrat toruński gburom tutej-
szym nie dać żadnego przywileju, tylko kon-
trakt. 2.) n. Che/mi/lski, niem. Rossgartm
Kl/lmisch, wś, pow. chełmillski, st. poczt. Gru-
dziądz, par. kat. Szynych; 334 ha (17 lasu,
26 łąk, 207 roli). W 1868 r. 34 bud., 10 dm.,
90 mk., 4 kat., 69 ew.; 1887 r. 13 dm., 18
dym., 132 mk., 22 kat., 79 ew., 31 dysyd.
Szkoła ewang. liczyła 1887 r. 99 dzieci i 1
naucz. 3.) H. K/'ólewslci, dawniej Rozgarty,
niem. Koeniglich Rossgm.th, dobra, pow. wą-
brzeski, parafia katolicka i stacya poczt. W ą-
brzeźno J/ B mili odI., maja, 80 ha (26 ła,k i 53
roli). W 1885 r. 5 dm., 13 dym., 66 mk., 10
kat., 56 ew. I,eży między dwoma jeziorami,
na płn. od '\Vąbrzdna. Dawniej dobra nale-
żały do biskupów chełmińskich. W inwenta-
rzu z r. 1731 czytamy: W Rozgartach mie-
szka do zamku (pewnie wąbrzeskiego) nale-
żący Jakub Bon za kontraktem na lat 10 od r.
1730 d. 23 j unii, według którego płaci corocz-
nie na św. Iarcin 50 zł. Roli nie ma opisanej
wicIe trzyma; ten kontrakt dany od pana
Brezyj szarwarkuje ludźmi i bydłem tak jak
drudzy, którzy sobie grunta wykopali (ob.
str. 31). Dobra te składaja, się dziś do poło-
wy z folw. R. i do połowy z roli do '\V ąbrze-
źna należa,cej. 4.) R., łąki przy Chełmnie
nad Wisłą; kupiła je ksicni panien benedyk-

Roz
tynek w Chełmnie r. 1588 od Bajerskiego za
620 zł. Zdaje się, że te same łąki posiadają
jeszcze w spadku po benedyktynkach siostry
miłosierdzia (ob. klasztory żeńskie kś. Fanki-
dejskiego, str. 116). 5.) H., niem. Rossgart,
fol. do Ryńska należący, pow. wąbrzeskij
1885 r. 5 dm., 79 mk. KIi. Fr.
Iłozgal't, wś na poL-prus. Mazurach, pow.
ządzborski, nad jez Babięckiern, przy granicy
pow. jańsborskiego, 3 klm. na płd. od st. pocz.
R.ybna, 3 1 /, klm. od Rańskaj 9 dm., 158 mk.,
442 ha. Ad. N.
Hozgal'Y, zaśc. pryw., pow. dzisieński, w 1
okr. pol., o 12 w. od Dzisny, 1 dm., 5 mk. kat.
Hózgi, kol., pow. radomski, gm. Gzowice,
par. Suche, odl. od Radomia 18 w., 2 dm.,
28 mk., 68 mr.j wchodziła w skład dóbr Czarna.
Hózgi 1.) wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 51 w. od Nowoaleksandrow-
ska. 2.) B., wś i dobra, pow. telszewski, w 2
okr. poL, o 58 w. od Telsz; wspomniana w do-
kumencie z 1589 r. jako leżąca we włości
grusteńskiej. 3.) 8., wś i osada, pow. witko-
mierski, gm. Ołoty, o 77 w. od Wiłkomierza.
Hozgiele, wś, pow. szawelski, gm. Szaw-
kiany, o 15 w. od Szawel.
R{)zgiszki 1.) 1 i 2, dwa. zaśc., pow. wił-
komierski, gm. Sudejki, o 68 i 70 w. od Wił-
komierza. 2.) H. Dowboja (w dok. z 1598 r.),
niwa w dobrach Pogirżducie Mańkiszki, we
włości korklańskiej (pow. rossieński), na dwie
beczki posiewu żyta.
Rozgólna, wś, pow. suwalski, gm. i par.
Wiżajny, odl. od Suwałk 28 w., ma 7 dm.,
72 mk.
Hozgół 1.) os. włośc. nad rz. Pilicą, pow.
opoczyński, gm. Owczary, par. Podklasztor
Sulejowski, odl. od Opoczna 25 w., ma 2 dm.,
13 mk., 9 mr. 2.) B., wś, pow. konecki, gm.
i par. Miedzierza, odl. od Końskich 14 w., 10
dm., 96 mk., 62 mr. Osady te utworzone zo-
stały i nazwane przez komisarzy włościań-
skich, przy stosowaniu ukazu z 1864 r.
Rozgół"Z 1.) niem. Rorsgal's, wś na Pomo-
rzu niemieckiem, pow. lęborski, par. kat. Lę-
bork, 156 ha. W 1885 r. 2 dm., 15 mk. ew.
2.) H., dobra ryc., tamże, st. p. "\V. Janowiec,
371 ha. R. 1392 r. jest w kopeuhadzkich ta-
blicach woskowych wymieniony Mikusch z R.
(v. Rosgars; ob. Zeitsch. d. Westpr. Gesch.
Ver., IV, 76). W 1885 1'.13 dm., 28 dym., 199
mk. ew. Por. Janowiec Wielki. KIi. Fl'.
Hozgl'lInt, niem. Rathsgl'ulId, wś, pow. cheł-
miński, st. p. i par. kat. i ew. Chełmno, odl. 1
milę, ma 69 ha (53 roli Ol'. i lIasu). W 1868
r. było 50 dm., 85 dym., 349 mk., 50 kat.,
299 ew. Wieś założona w 1816 r.
Hozhatlów, rus. Rozhadiw, wś, pow. zło-
czowski, odl. 30 klm. na płd. od Złoczowa, 16
klm. od Zborowa, 4 klm. od urz. poczt. w Po-
Roz
835
morzanach. Na płn. leżą Pomorzany, Kalne i
Rodów, na płn.-wsch. Hodów, na płd.-wsch.
Koniuchy, na płd. Urmall, na zach. Krasno-
puazcza (3 ostatnie w pow. brzeżańskim). Wś
leży w dorzeczu Dniestru za pośrednictwem
Złotej Lipy, płynącej wzdłuż granicy zacho-
dniej. Od lew. brzegu wpada do niej mała
struga, powstająca wśród lasu, na wschód od
leśniczówki, a płynąca prawie środkiem ob-
szaru. W dolinie strugi tudzież przy gościń-
cu złoczowsko - brzeżańskim leżą zabudowa-
nia wiejskie. W półn. stronie wsi las "Bly-
szczawka* (384 mt. na zach., 416 mt. na
wschód), a na płd. od niego las "W erbów "
(398 mt.). Na wschod. krańcu obszaru docho-
dzi pukt jeden do 408 mt. Drzewostan w la-
sach mieszany, przeważa dębina. Własność
więk. (hr. Romana Potockiego) ma roli 01'. 8,
łąk i ogr. 10, past. 13, lasu 830'5 ha; własn,
mn. roli Ol'. 556, łąk i ogr. 173'7, past. 67,
lasu 17 ha. Gleba przeważnie gliniasta, nad
rzeką moczarowata. W r. 1880 było 97 dm.,
683 mk. w gminie, 5 dm., 40 mk. na obszarze
dworskim; 120 obrz. rz.-kat., 579 gr.-kat., 24
izrael.; 150 Polaków, 573 Rusinów. Par. rz.-
kat. w Pomorzanach, gr.-kat. w miejscu, dek.
złoczowski. We wsi jest cerkiew p. w. św.
Parascewii, młyn wodny, tartak i szkoła etat.
l-klas. od 1858 r. z językiem wyk.ł. ruskim.
W lasach istniał dawniej monaster bazyliań-
ski. Jan Sobieski odnowił ten monaster i na-
zwał go "Krasnopuszczą". Zwie się też w nie-
których dokumentach" Rozhadowskim". Ko-
pia fundacyjnego dokumentu znajduje si"
w bibliotece monasteru krechowskiego (Sze-
matyzm bazylianów, Lwów 1867, str. 164).
R. wchodził w skład dóbr Pomorzany (ob.
t. VIII, 750). Lu. Dz.
Hozbl'ebne, wś, pow. wasylkowski, ob,
Kamianka.
Hozhurcze al. Rozhól'cze, rus. RozMrcze, wś,
pow. stryj ski, 22 klm. na pld.-zach. od Stry-
ja, 4 klm. na płd. od urz. pocz. w Lubieńcach.
Na pld.-zach. leży Synowódzko Niżne (st. dr.
żel.), na płn.-zach. Stynawa Niżna iLubieńce,
na płd.-wschód Siemieginów, na płd.-wschód
Taniawa (pow. doliniański). Płn.-zach. część
wsi przepływa Stryj od płd.-zach. na płn.-
wsch. i przyjmuje tu od praw. brzegu kilka
strug, z których znaczniejsze: Młynówka (po-
wstaje na płd. krańcu wsi a płynie na płn.)
i Roztoczka. Zabudowania wiejskie leżą na
praw. brzegu Stryja; na płd.-zach. od nich,
nad Młynówką, część wsi Monasterzec al.
Monaster. Płd. część obszaru lesista. Na płd.
od Monasterca, w dorzeczu Młynówki, leży
las" Winnica dworska", dalej na płd. Szolko-
wiec, a jeszcze dalej na płd. Borsyczyn (wzn.
481 mt.); na płd.-wsch. leżą lasy: Pohorylec,
Kiczerka, Lechowski, Rotoczki (wznies. 505

8'36
Roz
Roz
mt.). Własn. więk. ma roli Ol'. 161, łąk i ogr. otwór, jakby szczelina, pomiędzy dwoma zbie-
113, patw. 16, lasu 1565 mr.; wł. mn. roli gającymi się tu skałami. Otwór ten zamuro-
Ol'. 606, łąk i ogr. 570, past. 247, lasu 199 wano. Obok tej głównej izby od wschodu,
mr. W r, 1880 było 188 dm., 909 mk. w gm.; zaraz za oknem, trzy stopnie prowadzą do
4 dm., 19 mk. na obsz. dwor.; 50 obrz.rz.- małej izdebki, zupełnie ciemnej. Wejście do
kat., 863 gr.-kat., 11 izrael., 4 innych wyzn.; niej ma 57 cmt. szerokości i 185 wysokości.
22 Polaków, 902 Rusinów, 4 Niemców. Par. Wewnątrz oddrzwia, starannie obrobione, 15
rz.-kat. w Zuliuie, gr.-kat. w miejscu, dek. cmt. szerokie, mają wykute dziury do zawia-
bolechowski. We wsi cerkiew p. w. św. Mi- sów na wysokości 134 cmt. od poziomu.
kołaja i szkoła filialna. Był tu monaster ba- Izdebka ma 207 cmt. długości, 276 szeroko-
zyliański, który niewiadomo kiedy istnieć ści i 176 wysokości. Nad wejściem okrągła-
przestał. Istpiał tu także dawniej klasztor we wcięcia stanowią, ciekawą ornamentykę,
bazylianek. Swiadczy o tern wzmianka w 0- zupełnie taką, jaka jest nad jedną z izb dol-
pisie dyecezyi przemyskiej, sporządzonym nych w bołdach Polanickich. Ponad główna"
w r. 1761 na rozkaz biskupa Szumlańskiego. dolną izbą widzimy przestronny taras w gła-
Czytamy tam: "In cadem dioecesi Premislien- zie wykuty. Wgłębi onego wznosi się wspa-
si reperiuntur moniales S. Basilii, habent su- niały, wysoki głaz stojący, pionowo ścięty, a
um monasterium in Smolnica, et alias duas re- w nim wykuty podłużny czworobok, rodzaj
sidentias, unam in civitate Jaworów et aliam niży, bardzo foremnej, z zagłębieniem w dole
in villa Rozhorcze etc.". (Peremyszlianyn, przy wykutej ścianie w środku niży, widocz-
1857, str. 127). Godne uwagi są w tej wsi nie dla osadzenia niewiadomego przedmiotu.
bołdy, podobne do polanickich (ob. Polanica), Wysokość jej 120 cmt., szerokość 90, głębo-
zajmujące obszar trochę mniejszy; nic są tak kość wykucia 22 cmt. Mierząc przez wierzch
olbrzymie, ale pod względem wykończenia tego głazu, w którym wykute wyżłobienie
staranniejsze, czy też lepiej zachowane. O w rodzaju niży, pochyłą, linią aź do poziomu,
bołdach tych wiadomości podawano w Przy- u stóp wchodowych drzwi do dolnej głównej
jacielu domowym (1853 r., str. 143), w kra- izby, otrzymaliśmy 780 cmt. Na lewej stro-
kowskim kalendarzu 'Vildta na rok 1860 nie tarasu wznosi się inny jeszcze głaz, nie'
(str. 21), w kalendarzu " Haliczanin " na rok wysoki, z gładko uciętym wierzchołkiem. Nie
1861 (str. 46 z ryciną), w Literaturnym Sbor- dozwalając sobie żadnych dowolnych przy-
nyku (z r. 1870, str. (6), w ruskiem czasop. puszczeń, domyślać się można, że w wyżło-
"Słowo" (Lwów, 1872, Nr 67 i 68), w" Tru- bieniu stojącego głazu, raczej w niży, musiał
dach pierwaho archeołogiczeskaho sjezda 1869 stać bałwan, dla umocowania którego wła-
hoda (t. I, str. 220--223), w "Kuryerze śnie i wykuta wklęsłość u spodu kamienia,
stryjskim" (z r. 1880, Nr 1); w "Albumie dla w głąb idąca. Na bocznym zaś głazie, które-
Stryja" (1886, str. 75). Jan Wagilewicz pi- go wierzch olek gładko zrównany, mógł ka-
sał o rozhurczowskich Berdach i Uszczołbach plan sprawiać obiaty. Siedm wykutych w ska-
w "Czasopisie Czeskiego muzeum" (z r. 1836), le stopni prowadzi od dołu na galeryjkę wy-
o runach zaś, które jakoby znalazł w Roz- kutą w tejże skale, którą wchodzi się na wy-
hurczu, rogodin ogłosił list jego w" Ios- żej opisany taras. Po obu stronach tej gale-
kowskom Nabludatiele" z 1834 r. Najdokła- ryjki są, trzy niewielkie dziury wykute w ska-
dniejszą wiadomość podał A. H. Kirkor w le, które zapewne służyły do osadzenia zapór,
"Zbiorze wiadomości do antropologii krajo- którymi zamykano wejście na taras. Te same
wej" (Kraków, t. III, 1879). Według tego 7 stopni zostają, w połączeniu z głównymi
opisu głazy piaskowca skalnego w Rozlmrczu schodami, prowadzącymi do górnej izby i za-
przedstawiają, trzy oddziały, piętrzące się je- czynają się od 8 stopnia na wschod. stronie,
den na drugim, a stanowią, właściwie jeden za- kręto zwracaja"c się na prawo. Wszystkich
by tek. 'V pierwszym oddziale, na samym dole, stopni jest 30, wykutych w jednej bryle gła-
widzimy izbę wykutą w skale i położoną, na zu, ale od dołu kilka widocznie w później-
północ. Otwór wchodowy ma 179 cmt. wysok., szych czasach dorobione albo zrestaurowane,
108 cmt. szerok. i 65 cmt. grubości. Ze środ- górne zaś dobrze zachowane i noszą cechy
ka są oddrzwia na 18 cmt. szerokie i 13 cmt. pierwotnego wykucia. Tymi schodami wcho-
głębokie. Długość tej izby wynosi 880 cmt., dzi się najprzód na niewielka, platformę, z któ-
szerokość 715, wysokość największa w sa- rej cztery inne stopnie prowadzą, na wyższą
mym środku 346. Sklepicnie owalne, bardzo część tej samej galeryjki, o której wyżej
foremne. Od wschodu jest okno na 1 metr wspomnieliśmy. Galeryjka ma w tem miejscu
8zerokie i wysokie. Nad samem wejściem wy- szerokości 146 cmt. (licząc od schodów do
kute okrągłe, niewielkie okienko, którego odrzwi). Następnie z galeryjki wchodzi się
przeciętna wynosi 45 cmt. Po prawej stronie, do przedsionka, którego szerokość 100, dłu-
W głębi, raczej w samym rogu, był podłużny gość 160 cmt., na lewo zaś otwór na wejście

Roz
z progiem bardzo złagodzonym, szerokim na
10 cmt. 'Vysokość otworu na wejście 190,
szerokość 109 cmt. Z wnętrza izby, do któ-
rej to wejście prowadzi, wykute wyżłobienie
dla odrzwi 14 cmt. głębokie a 15 cmt. szero-
kie. Po bokach widać dwie wykute dziury,
jedna nad drugą, na jednometrowej odległo-
ści, widocznie dla osadzenia zawias. Izba gór-
na oświecona dwoma oknami, z tych jedno na
północ, drugie na północny-wschód. 'V górze
po nad pierwszem olmem, już pod samem
sklepieniem jest trzecie okno, rozmiarami od-
powiadające poprzednim. Okna ze strony pół-
nocnej wysokie na 73, szerokie na 62 cmt.
W każdem z nich wykuto po trzy otwory o-
krągłe, jak się zdaje dla umocowania krat.
Okno ze strony pln.-wschod. ma 73 ctm. wy-
sokości a 53 szerokości. To trzecie okno wy-
kuto w nyży, idącej wzdluż ściany wschodnio-
północnej. Nyża ta głęboka na 180, szeroka
na 203, wysoka na 211 cmt. Podwyższenie
nyży od poziomu izby na 15 cmt. W tej ny-
ży, przez całą jej długość jest ława wykuta
w głazie, mająca 55 cmt. wysokości 11.35 cmt.
szerokości. Sama izba ma długości 590, głę-
bokości 527 cmt. Wysokość jej w samym
środku wynosi 338 cmt. Po prawej ręce, we
wschodniej części jest inna nyża, grubo i C\hro.
powato wykuta, głęboka na 60 cmt., wysoka
na 133 i długa na 219 cmt. Po obu stronach
wielkiej nyży wykute framugi, głębokie na
40, wysokie na 62 cmt. Po lewej stronie po
za framugą są trzy wcięcia. Takież wcięcie
widzimy w podłodze, równolegle ze ścianą
południową. Jest ono podłuzne, na 18 cmt.
szerokie a 130 cmt. długie. 'V ścianie prze-
ciwległej nyży są jeszcze trzy framugi pół-
okrągłe, w równej od siebie odległości poło-
żone, na 125 cmt. od spodu, głębokie na 40 a
wysokie na 55 cmt. Trzeci oddział bołdów
stanowi taras albo platforma, wykuta na
wierzchołku skały, ponad górną, wyzej opi-
saną izbą. ,V chodzi się na nią głównymi
schodami, które prowadziły do górnej izby i
na galerye. Stopnie dobrze zachowane, cho-
ciaż miejscami starte, mają 22 cmt. wysoko-
Bci, 28 szerokości a 135 długości. Jest jeszcze
i drugie wejście na sam wierzchołek skały, a
mianowicie ośm stopni grubo w skale wyku-
tych, krętych i dziś prawie nie do przebycia,
idących z galeryi niższej, a łączących się
z głównymi schodami, jak równiez ze stopnia-
mi prowadzącymi w poprzek skały z galeryi
na dół. Najwyzsza ta platformą. ma długości
7 metrów, szerokości 380 mt. Srodek j@j tro-
chę wypukły, chropowaty; trudno ze stanow-
czością orzec, czy ten wierzchołek ręka" ludz-
ką obrobiony; ale za to widzimy tu wyrazne
a nawet misterne wykucie czworoboku, które-
go głębokość 34, dług. 48, a szeroko 40 cmt.
ROI
837
wynosi. Jest to widoczny otwór dla osadzenia
jakiegoś słupa, lub podstawy od niewiadome-
go przedmiptu; tu zapewne stał posąg bóstwa,
może jaki Swiatowit w kształcie słupa w tym
otworze osadzony. 'Vysokość tej platformy
jest równoległą w tem miejscu z poziomem
góry Bzczołb, a na odległości 26 m. 50 cmt.
od niej na prawo wznoszą się dwa inne głazy,
olbrzymiej, prawie jednostajnej wysokości, o-
bok siebie stojące i przedzielone odległościll;
z brzegu 68, a w środku 90 cmt. I:;ą i tu śla-
dy wrębów, w obu głazach wykutych. Można.
domyślać się, że głazów tych używano jako
bramy głównej wchodowej na sam szczyt
świątyni prowadzącej." Lu. Dz.
Hozicio, wś, pow. chełmski, gm. i par.
Woj sła wice.
Rózio 1.) koL, pow. łęczycki, gm. Piasko-
wice, par. Solca Wielka, odl. od Łęczycy 17
w., ma 8 dm., 51 mk. 2.) H. al. Swieciechów,
fol. nad 'Visłą, pow. janowski, gm. Annopol,
odl. 42. w. od Janowa. Folw. ten utworzony
na gruntach poduchownych, ma 170 mr. ob-
szaru (84 ornej ziemi, 85 łąk i 1 mr. nieuż.).
Roziniec, ob. Rosiniec.
HoziilSko, ob. Różyńsk.
Hozkochów, wś nad rzką Kwaczałką, pow.
chrzanowski, par. rz.-kat. w Babicach, odI.
4'5 klm od Alwerni. Posiada szkołę ludową,
109 dm. i 659 mk.; 650 rz.-kat. i 9 izrael.
Więk. pos. (hr. Gw. JIenkel de Donnermark)
obejmuje 6 mr. łąk i 168 lasu; pos. mn. 718
roli, 183 łąk, 249 past. i 20 mr. lasu. Klemens
z Ruszczy, kaszt. krak., darował tę wieś kla-
sztorowi w Staniątkach, później jednak w r.
1242 zamienił ją Andrzej, bisk. płocki, z brać-
mi Jankicm, kaszt. de Ruda, i Wierzbiętą (Wir-
byantha), przełożonym  de Stanyathecky".
Książę Konrad potwicrdził tę zamianę (Kod.
dypl. Bartoszewicza, 1858, t. III, 433 pod r.
1464; Iib. Ben. Długosza, t. III, 298 i Kod.
Małop., II, 63). Wedlug reg. pob. pow. kra-
kowskiego z r. 1490 wieś Rozkoszów miała
1 1 /, łanu. W r. 1581 R., w par. BabiclI., wła-
sność bisk. krakow., miała 2'/, łan. kmieo., 1
komol'. z bydłem, 1 czynsz., 1 rybitwa (Pa-
wiński, Malop., 37 i 433). Mac.
Hozkochów al. Rozkocltowo, dok. Rozkolto-
wo, osada niegdyś, pow. krobski, w okolicy
Jutrosina, istniałajcszcze w XV w. 'V 1'.1284
Przemysław II pozwolił Stefanowi, kasztel.
kroqskiemu, osadza.ć na prawie niemieckiem
wś Sląszków z działem R., który to dział Ste-
fan był nab)'ł od Wojciecha (Kod. Wielkop.,
n. 549). Rozkochowem zowie się dotąd ce-
gielnia (1 dm. i 17 mk.) gra,bkowska, leżąoa
Ci 2 1 /, klm. na zachód od Jutrosina, tuż pod
Sla,szkowem. E. Cal.
RozkoIiska al. RozkolY8ka, szozyt karpacki
w dziale skolsko-delatyńskim, pow. doIiński,

838
HDZ
Roz
nad pot. Lisną (dopł. Ilamki), nad źródłami twem po la.sach. Folwark, własność Rajkie-
pot. Pohareckiego. Wznies. 1060 mt. Por. wiczów, ma około 22 włók. A. Jel.
Magóra 19). Hozlhva, wś nad rzką Koszarką, pow. cze-
Rozkoliszcze, szczyt karpacki, wznies. 953 hryński, w 3 okr. pol., gm. i par. praw08ł.
mt., nad pot. Pohareckim, w pow. dolińskim, Złotopol (o 1 w.), o 88 w. od Czehrynia odle-
w pobliżu 8ZCZytu Rozkoliska. gła, ma 207 mk. Należy do klucza żuraw-
Rozkopaczów, wś, pow. lubartowski, gm. skiego dóbr hr. Bobryńskiej.
i par. Syrniki. Na obszarze wsi jez. Matycz. Hozławka, część Winnik, pow. lwowski.
W 1827 r. wś duchowna, w par. Ostrów, ma Hozłazin, niem. Roslasin, 1438 Roslasyn,
57 dm., 350 mk. W 1531 r. wś R., w par. wś z kośc. katol. par. w Pomeranii, pow. lę-
Ostrów, miała 3 łan., 1 młyn (Pawiński, Ma- borski, st. p. Bl)żepolc. Razem z wyb. Borem
łop., 351). Piotr Czcrny, chorąży lubelski, (1885 r. 3 dm., 16 mk.) i Rozłazińekim mły-
dziedzic Kijan, zakładając w 1618 r. klasztor nem (3 dm., 13 mk.) obejmuje gmina 857 ha,
bernardynek w Lublinie, dał im R. za upo- 66 dm., 108 dym., 567 mk., 154 kat., 413 ew.
sażenie. Kościół, p. w. św. .W ojciecha, jest patronatu
Rozkopana 1.) wś nad rzką Kojanką al. rza,dowego na mocy traktatu Welawskiego
Kozą, pow. berdyczowski, w 2 okr. pol., gm. z r. 1657. Parafialnym został w 1864 r.; zbu-
Dziuńków, a 82 w. od Berdyczowa, ma 752 dowany w 1840/41 a 1841 r. benedykowany.
mk.; w 1863 r. było tu 916 mk. prawosł. i Istnieje przy nim bractwo trzeźwości (od 1866
176 katol. Cerkiew p. w. św. Mikołaja, dre- r.). W skład parafii (dek. lęborski) wchodza,:
wniana, wzniesiona w połowie zeszłego wieku R., Parasino, , Strażnik, Porzecze, Osiek, Ło-
a odnowiona w 1847 r., uposażona jest z za- wic z Górny, Sredni i Dolny, Jeżewo, Boro-
pisu hr. Adama Rzewuskiego z 1785 r. 69 dz. we (?), Antonshof, Redystowo, Popowo, Bór,
ziemi. Włościanie nadzieleni zostali 951 dz. Dzięciclec, '\Vielestowo, Gojtowo, Bożepole
ziemi, ocenionej na 45,244 rs. Należy do \V. i M., Lubowidze, Lubowidzkie bagna (?),
klucza pohrebyszczańskiego hr. Rzewuskich. Ohmieleniec, Mokrybór, Nowydwór, Da,brów-
2.) H. Grobla uroczysko na gruntach wsi ka, Albeka, Nawcze, Kętrzyno i Okalice.
Dziuńków, w pow. berdyczowskim. 3.) R. Vi 1867 r. było 1134 dusz a 1887 r. 1537
Mogiła uroczysko w pobliżu wsi Horodysz- dusz. W 1356 r. nadaje komtur gdański Swe-
cza, w powiecie skwirskim. 4.) R. Mogiła der von Pfelland wś R. z 50 włók. na prawie
uroczysko na gruntach wsi Helenówka, w po- chełm. uczciwym Rychardowi (Richarden) i
wiecie wasylkowskim. 5.) R. Jłlogiła wieś, Sulkowi (Sulken). Lokatorom nadaje komtur
pow. żytomierski, o 6 w. na wschód od mka dziesiątą włókę wolną z sołectwem i trzecim
Kodni. Na gruntach tej wsi znajdnje się ślad fen. kar sądowych. Ale naszych polskich pod-
rozkopanej wielkiej mogiły. J. Kl'z. danych i tych co nie maja, prawa niemieckie-
RozkolJRilCe al. Rozkopińce, wś, pow. ka- go, nie będzie sądził. Wykroczenia na dro-
niowski, w 2 okr. pol., gm. i par. Bohusław, gach publicznych zaś, w granicy wsi popeł-
o 1 w. odległa, o 47 w. od Kaniowa, ma 845 nione, mają być sa,dzone według prawa krajo-
mk. (453 mk. w 1863 r.). Należy do klucza wego w obecności naszych braci; trzeci fenig
bohusławskiego dóbr hr. Branickich. z kar ma sołtys pobierać. Zastrzegamy sobie
Hozlazłów 1.) Szlachecki, fol. nad rz. Bzu- także wszelkie młyny, karczmy i kruszce, jako
rą, pow. sochaczewski, gm. Ohodaków, par. i zakładanie dróg, gdzie nam się będzie podo-
Sochaczew, odI. 1 w. od Sochaczewa, ma 138 bało. Na chwałę Boską i dla pociechy dusz
mk. W 1827 r. 12 dm., 122 mk. Folw. lt. ma w R. kościół być pobudowany. Proboszcz
z nomenkl. Bzurno, rozI. w 1870 r. mr. 509: ma posiadać -1 włóki wolne i pobierać po kor-
grunta orne i ogrody mr. 397, łąk mr. 8, cu żyta i owsa od włóki. })o 3 wolnych la-
pastwisk mr. 48, nieuż. mr. 56; bud. mur. 13, tach będą płacili do Gdańska od każdej włóki
z drzewa 12; wiatrak. 2.) H. K1'ólewski, wś, po 13 skojców i 2 kury na M. B. Gromniczna,.
włośc., pow. sochaczewski, gm. Kozłów ]3isku- \Vedług opisu granic leżała ta wś Rosenberg
pi, par. Sochaczew, ma 60 mk., 5 os., 196 mr.; między Nawczem, Redystowem, Dąbrową,
wchodziła w skład dóbr Kuznocin. W 1827 r. \Vielestowem, Bożempolem i J eżewem, więc
było 5 dm., 52 mk. Była to zdawna wś ksią- tam, gdzie dzisiejszy Rozłazin. Zdaje się, że
żęca w ziemi gostyńskiej. Wymienia ją akt z czasem utraciła swą nazwę niemieck& a
z 1462 r. (Kod. Maz., 232). Br. Ch. przybrała obecna, polska,. Przywilej powyż-
Rozlewicze, wś i fol., pow. bobruj ski, w 3 szy jest wystawiony w Lęborku; jako świad-
okr. pol. i gm. Hłusk, w pobliżu kqtliny rz. kowie występują: Matczei von Malczicz, sę-
Ptycza, przy drożynie z Poblina do Zukowicz dzia ziemiański, Jeske Swinochonitz i Stełfan
i Bierozówki, ma 11 osad. Grunta lekkie, Kmiostonitz (ob. Gesch. d. Lande Lauenburg
w kulturze, ła,ki obfite, rybołówstwo znaczne; und Buetow von Cramer, II, str. 215 i Odpi-
lud oprócz rolnictwa, trudni się pszczolnic- sy Dregera w Peplinie. str. 76 b i 90). Pro-

Hoz
boszcz był tu już r. 1414. W 1438 r. podaje
komtur gdański Mikołaj Poster do wiadomości,
że do niego przyszli mieszkańcy Rozłazina,
skarżąc się, że ich wieś coraz bardziej pod-
upada, a to dlatego, że jest wydana na włóki
a nie na radła. Uznaiąc słuszność ich zażaleń
osadzamy niniejszem" wieś tę na 25 radłach,
z prawem chełm. Sołtysowi nadajemy 2 1 / 2
radła wolne, jako do sołectwa należące i trze-
ci fenik sądów niemieckich, z wyjątkiem na-
szych polskich ludzi jako i tych, którzy inne-
go jak niemieckiego narzecza używają i nie
mają, prawa chełmińskiego, tych tylko my al-
bo nasi bracia sądzić będziemy. Zastrzegamy
sobie także młyny, karczmy i wszelkie krusz-
ce i zakładanie dróg i ścieżek, gdzie nam się
to będzie zdawało być pożytecznem. Bogu na
chwałę i duszom na pociechę ma tu być zbu-
dowany kościół; dla proboszcza wyznaczamy
dwa wolne radła. Od każdego radła będa, nam
mieszkańcy dawali 1 grz. i 2 skojce pruskiej
monety i .po 4 kury od włóki na M. B. Gro-
mniczną. Swiadkami są: nasz brat Ji'rederich
Nickericz, komtur naddworny, Ulrich Czenger,
mistrz rybacki, Scgemunt von Noten, wójt
w Lęborku, Herman Huwg von heiligen Ber-
ge, nasz łowczy, :J!'rederich von W ylzdorff,
nasz marszałek, i wielu innych. Dan w Lę-
borku w sobotę przed Judica (ob. tamże, str.
220-222). Krzyżacka księga czynszowa z r.
1437 donosi: R. na 41 wł., każda czynszuje
13 skojców, z tych jest 10 wolnych, 2 mają
czynszować w 29 roku, jedna w J 1-ym, dwie
w 13-ym, trzy w 14-ym, wreszcie dwie w 46
roku. Karczmarz płaci 5 wiardunków. Z osadzo-
nych włók wplywa więc 18 grz. i 14 skojców;
z wolnych wynosi czynsz 4 grz. i 21 skojców
(str. 295). R. 1658 należał folwark, obejmu-
jący 23 1 / 2 włók, do zamku lęborskiego. Do
folw. były przylączone 2 1 / 2 wł. sołeckie i in-
ne 1 1 / 2 wł. Pustkami stało 1 1 / 2 wł., 4 gbur-
stwa z 6 włókami, na 12 innych siedziało 8
poddanych, którzy czynszu płacili 21 zł. 18
gr., 27 korcy owsa i 27 kur, młynarz zaś da-
wał 9 zł. i 24 korcy żyta. Gburami byli: Al-
brecht Borschoffke, Jakub Borsoffke, Marcin
Krus, Maciej Klebcr, Schwantes Kleber, Mi-
chał Krus, Hans N aatz i Jakub Kasub; mieli
14 synów w latach: 5, 10, 18, 24 i 25, 8 koni,
10 wołów, 3 krowy, 60 kor. żyta wysiewu i
103 tal. długu. Dawniej był tu sołtys, 14
gburów i młynarz (Zapiski ks. Gapińskiego).
Z wizytacyi Madalińskiego z r. 1686 dowia-
dujemy się, że kościół tutejszy leżał wtedy
w gruzach; stała tylko drewniana dzwonnica
z 3 dzwonami; w niej miewał wikary czasem
kazanie. Z ogrodów plebańskich pobierał pro-
boszcz 40 fI. czynszu; dusz było tylko 15, ich
pieczą, zajmował się prob. lęborski (str. 37).
W skład parafii wchodziły: Rozłazino, J cżo-
Hoz
839
wo, Dąbrówka, Albek, Goytowo, Wielestowo,
Bożepolo Małe i Wielkie, Parasino, O:>iek,
Łowcze, Nawcze, Kętrzyno i Lubowidze,
z których prob. pobierał meszne (str. 376).
W wizyt. Szaniawskiego z r. 1710 czytamy,
że ówczesny kościół, w pruski mur budowany,
wystawił tu przed blisko 23 laty własnym
kosztem biskup Madaliński (str. 94). R. 1780
liczył llozłazin 40 kat. i 60 innowierców (ob.
Wizyt. Rybińskiego, str. 98). Proboszcz po-
bierał od 4 J! 2 włóki roli 80 fl. czynszu, oprócz
tego mesznego 88 korcy żyta i tyleż owsa i
niektóre wiktuały. Kś. F1'.
Hozłąciszki 1.) folw. pryw., pow. dzisień-
ski, w 2 okr. pol., o 64 w. od Dzisny, 1 dm.,
9 mk. kat. 2.) n., zaśc. pryw., pow. dzisień-
ski, w 2 okr. pol., o 64 w. od Dzisny, 1 dm.,
6 mk. kat.
Hozłęka al. Rozłuka, przedm. Komarna,
pow. rudecki.
RozłoI)Y al. Rozłupy, wś, pow. zamojski,
gm. Sułów, par. rz.-katol. i prawosł. Szcze-
brzeszyn, odl. 27 w. na zachód od Zamościa
a 3 w. od SzczebrzeszYl1a. Leżą w pięknej
równinie, na stoku płaskowzgórza szczebrze-
skiego. R. maja" 484 mk. (260 katol., 224
prawosł.); 1827 r. było 42 dm., 255 mk.; ob-
szaru obejmuj<,\ 1118 mI'. w 45 osad. i 36 mI'.
(2 os.) poproboszczowskich. Gleba lekka, uro-
dzajna, pastwiska i łąk nie ma. W chodziły
w skład dóbr Bodaczew, należących do .ordy-
nacyi Zamoyskich. T. Zuk.
Hozłucz, szczyt górski, w pasmie górskim
t. n., w pow. turczańskim, gm. Rozłucza,
wznies. 933 mt. U stóp jego znajduj1\ się
źródła Dniestru (ob. t. II, 51).
Hozłucz. nazwa dawana w dolnym biegu
pot. J asienica, dopływowi Dniestru.
Rozłucz, wś, pow. turczański, 13 klm. na
płn.-zach. od Turki, 9 klm. od urzędu poczt.
w Łopuszance Chominej. Na płn. leżą Ry.-
piany i Jasienica Zamkowa, na wsch. W oło.
sianka Mała, na płd.-wsch. Jawora, na płd.
Szumiacz i Przysłóp, na płd.-zach. W ołcza,
J\a zach. Smereczka. Wieś leży w dorzeczu
Dniestru za pośrednictwem jego dOi'ływu
Rozłucza al. Jasienicy . Zabudowania wiej-
skie leżą w dolinie górnego biegu potoku.
Na granicy płd. wznosi się góra Rozłucz do
933 mt. (znak triang.), na zach. "Terkaliw-
ski" do 892 mt., na pln. Kochanowiec do 717
mt. \V schodnią część wsi przebiega gościniec
staromiejsko-turczański. Własn. większa ma
roli ornej 22, łąk i ogr. 14, past. 11, lasu
1587; własn. mniej. roli ornej 2055, łąk i ogr.
142, past. 382, lasu 103 mr. W r. 1880 było
188 dm., 1049 mk. w gm., a mianowicie 122
rzym.-kat., 880 gr.-kat., 47 izrael.; 23 P01a-
ków, 894 Rusinów, 132 Niemców. ParafUlo
l'zym.-kat. W Turce, gr.-kat. w miejscu, dek.

840
Roz
ROI
żukotyński, dyec. przemyska. We wsi jest sores Jmć PP. Rozłuccy prawa non produxe-
cerkiew drewniana, niedawno zbudowana, po- runt, jednak płacić mają czynszu zł. 2 gr. 6,
święcona dnia 7 listopada 1876 r. Metryki oraz hybernę na gardekurów JKr. Mości i in-
ma cerkiew od r. 1775. Jest także szkoła ne onera fundi. Z wolniczego pół łanu Jmć
etat. jednoklasowa. Tutejszy tartak wodny Pan W ołczański płacić powinien do skarbu
o jednym gatrze i jednej pile przerabia rocz- czynszu zł. 16 gr. 15. Lasy tej wsi: Las od
nie 320 metr. kub. drzewa a prodllkuje 200 Wołosianki Malej, nazwany Puziat, w nim
metr. kub. desek. Za czasów Rzplitej nale- drzewo jedlina i topolina. Las od Jaworowa
żała wieś do dóbr koronnych, krainy rozłuc- i Szumiaczeg'o, nazwany Platerych i Rozłącz-
kiej, w ekonomii samborskiej a ziemi przemy- ka, bukowy i smerekowy. W spisie doku men-
skiej. Oprócz tej wsi należały. do krainy 1'0- tów znajdujących się w archiwum gubernial-
złuckiej: Przysłóp, Wołcza, Zukotyn, Sm e- nem lwowskiem, sporządzonym w r. 1787
reczka, Rypianka, Dniestrzyk Dubowy, Ja- (Rkp. Oss. Nr. 2837) czytamy na str. 70:
błonka Wyźna czyli Dubowa, Jabłonka Niź- "A. 1511 ipso die decollationis Sancti Joan-
na, Tureczka Słopuścianka lub Niźna, Turecz- nis. Samboriae, Facultas Magnifici Odrowąź
ka Matenczyna lub Wyźna. Zygmunt III na Provido "Borys z Sculteto locandi villam in
dał R. za zasługi rycerskie Prokopowi No- vastitate, in silwa Rossen, sub monte dicto
wickiemu, rotmistrzowi; po wygasłem jego Rozłuczem circa l'ivulum dictum Roschony,
potomstwie wróciła do skarbu. W lustracyi Rowien appellandam. In qua ad Scultetiam
z 1686 (Rkp. Ossol. Nr. 1255, str. 144 nn.) area integra una, cum pratis, campis ac atti-
czytamy: "Wieś Rozłucz al. Borysowa \Vola, nentiis, molendino extruendo, emolumentisque
ma łanów 17'/4' między tymi hajducki łan percipiendis, ac duorum dicrum laborum su b-
jeden, wójtowo 2, popowski 1. Czynsze na ditatium, scilicet arationis et falcastrationis,
św. Michał: kur.:henne, stroźne, żyrowszczy- datur. Ratione quorum Scultetus, pro quali-
znę, kopy hajduckie, za sądy zborowe tak bet bellica expcditione (cum solus ipse servire
płacą jako wieś \Vołcze. Czynsze na św. :Mar- renuerit) unam sexagenam pecuniarum solve-
cin: Czynszu głównego z łanu każdego płacą re tenetuI', praecisis dationibus, per subditos
zł. 5 i po szelągu; za wołu płacą z każdego aliarum villarum, Scultetis suis praestari
łanu zł. 1. Za kopy hajduckie także płacą solitis. Cujus per Sigismundum I facta con-
z łanu zł. 2. Z potoka Piczerowskiego groma- firmatio Cracoviae, die dominico, ante festum
da płaci zł. 100. Z lasów nowo przy sadzo- Sancti Jacobi A. 1519". Na str. 71 czyta.-
nych gromada płaci zł. 6. Od chyżników my: "A. 1567. fer. secunda post dominicam
dwóch dają od każdego po gr. 12. Z pustych, Rogationum. Petricoviae. Privilegium Sigis-
koszonych łanów dają z kaZdego po zł. 6. mundi Augusti Michaeli Sculteto datum. Quo
Owies, kury, gęsi tak dają z każdego łanu molendinum cum torquatili inferius villae Roz-
jako wieś W ołczc. Z wójtowstwa za pokłon łucz alias Rowien, in fundo ejusdem villae, in
i stacyą, także z karczmy dają czynszu zł. 2 flumine J asiennica, et in rivulo Stary Poto.
gr. 6. Czynsze na św. \V ojciech: kuchenne, czek dieto, ubi videlicet isti duo rivuli su-
strożne, kopy hajduckie, za jagnię i jarząbki, perius specificati confluunt, cum taberna, uno
owies, kury, gęsi, za barana kuchennego i ba- laneo agri ex opposito aliorum, agrorum Scul-
ranka jednego, jajca, dań owczą tak płacą tetialium confertur". Na str. 71 czytamy na-
jako W ołcze, drzewo i robotników także wy- stępnie: "A. 1534, fer. quinta post festum
syłają z łanu każdego jako wieś 'V ołcze". undecim milia Virginum. Samboriae. Popo-
O krainie rozłuckiej podaj e wiadomość ten natum in villa Boryszowa Wola Magnificus
sam rękopis (str. 141 do 150). \V inwentarzu Odrowąż Religioso Lazar, cum una integra
z r. 1760 (Rkp. Osso1. Nr. 1632, str. 198) area alias dworzyszcze Ecclesiae rit. gr. Tituli
czytamy: "Ta wieś osiadła na łanach 16 1 / 4 , Nativitatis Beatissimae VirginisMariae, salvo
Videlicet: sianych łanów 10, koszonych 3, censu floreni unius, quotannis per Popones
pustych 3 1/4' Zosobna wójtowskich 2, wolni- praestando confert". \V rewizyi prawete,
czego 1/ 2 , popowski jeden, hajducki seu sołty- z r. 1756 (Dod. mies. do Gazety lwowskiej
ski jeden. Chlebnika ad praesens znajduje się 1872, t. I, str. 157) czytamy: "Ta wieś ma
Nr. 55. Czynsze tej wsi (wymienione szcze- łanów 17 1 /" to jest sianych 12, koszonych 2,
gółowo) czynią 432 zł.5 gr. Ad lIaec wójtow- pustych 3 1 / 2 ; z osobna wójtowskich 2, wolni-
stwa półtora łanu posessor Imć Pan Antoni czy 1, hajduczy 1, cerkiewny 1. Duchowny
Wołczański, na które prawo produxit, vigore adpraesens 1, chlebnikagromadzkiego 57, po-
którego do kasy płacić ma dwiema ratami, powiczów 5, syłtysów 3. Posessorami wój-
pierwszą na św. Marcin, drugą, na św. \Voj. towstwa Jmć Państwo Wołczańscy. Produko-
ciech zł. 358 gr. 15, tudzież hybernę na gar- wali przywilej Augusta III w Warszawie
dekurów JKr. Mości atque alia onera fundi d. 30 października 1760 r. urodzonym Fran-
ferre tenetuI'. Pół łanu wójtowskiego poses- ciszkowi i Agnieszce Barbarze W ołczańskim,

Roz
bratu i siostrze rodzonym, na toż wójtowstwo
cum omnibus usufructibus et pertinentiis ad
vitae eorum tempora cum censu annuo incor-
porato zł. 358 nadany, mOCIJ; którego posiada-
jl\C, mają z karczmy, młynów i innych powin-
ności i użytków rocznego prowentu demptis
oneribus fundi ac censu suprascripto incorpo-
rato zł. 800. Łan wolniczy post extincta fata
uprzywilejowanych posesorów przywłaszczy-
li go do posesyi swojej wspomnieni wójtow-
stwa posesorowie mieniąc go być gruntem
Gorolowina zwanym, z którego jako za oso"
bliwem prawem dawniej chodz3;cego distinctim
importują skarbowi zł. 16 gr. 15. Sołtysi ła-
nowi regimentu Rzplitej uczciwi Iwan Łe-
pisz, Jurko Mazurk, Fedio Hurnicz, posiadajlJ;
gruntu ćwierci dwie i pół, a ćwierć jednę
i pół gromada opłaca. Prawa żadnego nie
produkowali na łan takowego sołtystwa".
Przywilej Augusta III na wójtowstwo w R.
podany jest w całej osnowie w dod. mies. do
Gaz. lwow., 1872, t. I, str. 191). Lu. Dz.
Hozloki, wś wchodziła w skład dóbr sstwa
mrzygłódzkiego w Sanockiem, ob. }Irzygłód
(t. V l, 772).
Rozmarynówka, os. fabr., cukrownia, na
obszarze Mironówki, w pow. kaniowskim.
Rozmarynowo, niem. Rosma;rinowo, folw.,
pow. wrzesiński, z pocztl\ w Zerkowie, ma
306'52 ha (171'92 roli, 19'08 łąk, 12'22 past.,
92'53 lasu, 10'23 nieuż. i 0'54, wody); wła-
ściciclem jest Walery Robowski. Najnowszy
spis gmin i okręgów z r. 1888 nie wykazuje
tej osady.
Hozmiarki (Razmierki), wieś, pow. słonim-
ki, w l okr. pol., gm. Kossów, o 52 w, od Sło-
nima.
Rozmienna Góro, wieś, pow. kolski, gm.
Sompolno, par. Lubstówek, odl. od Koła 16 w.,
ma 5 dm., 27 mk. W 1827 r. 3 dm., 12 mk.
Hozmil'ów, przysioł. wsi Bilsko, w pow.
nowosądeckim.
Rozmówko, białoruskie Razmouka, kar-
czma, w pow. rzeczyckim, w gm. karpowic-
kiej, w okolicy mka Eutuszkiewicz, przy dro-
żynie z Eutuszkiewicz do wsi :Miechowszczy-
zny i wsi Zaljo. Al. Jel.
Hozmówka, 08., pow. pleszewski (Jarocin),
o 2 klm. na wschód od Dobrzycy; okI'. wiej-
ski Fabianowo, poczt,a w Dobrzycy, st. dr.
żel. w Kotlinie o 5 klm.; 4 dm., 11 mk.
Hozmy Pourykie, wieś, pow. telszewski,
w 4 okr. pol., o 35 w. od Telsz.
Rozmyśl, kol. na obszarze dóbr Krobanó-
wek, pow. sieradzki, gm. Zduńska Wola, ma
29 osad, 101 mI'.
Rozniatycze l.) wieś nad rzką LebiodkIJ;,
pow, lidzki w 4 okr. pol., gm. i okI'. wiejski
Wasiliszki, o 4 w. od gminy, ma 2 dm., 33
rok. katol. (1864 r. 11 dusz rewiz.); należy
ROI
841
do dóbr Lebiodka Potockich. 2.) H" okolica
szlach. nad rzką Lebiodką, tamże, o 34 w. od
Lidy a l l h od Wasiliszek, ma 3 dm., 29 mk.
katol. J. Kr
Hozniszew, ob. ROŻ/iiszów.
ROZIlOS, pow. olkuski, gm. i par. Bolesław,
ROZIlOszYlłce, W8 nad rz. Mołdawką, pow,
bałcki, okI'. pol., par. i st. poczt. Hoławaniew-
skie, gm. Daniłowa Bałka, odl. 80 w. od Bał
ty, ma 107 osad, 1065 mk., w tej liczbie 96
jednodworców, 1774 dzies. ziemi włośc., 2890
dworskiej, 112 cerkiewnej; cerkiew p. w, św.
:Michała, wzniesiona w 1774 r., ma 1392 pa.-
rafian. Dziedzictwo Potockich, następnie z Po-
tockich Strogonowej, która sprzedała udiełom.
HOZIlOszYIlce, wieś, pow. zbaraski, u 78
klm. na północ od sądu pow., poczty i telegr.
w Zbarażu. Obszar dwoI'. 422 mr., włośc.
721 mI'. W 1857 r. 683, w 1880 w gm. 774,
na obsz. dwoI'. 112 mk.; rzym.-kat. 39, gr.-
kat. 826, pa... Krasnosielce. Kasa pożyczkowa
z kapit. 781 złr. Właśc. pos. dwor. ks. Ja-
dwiga de Ligne. Wieś leży na granicy Gali-
cyi i 'Vołynia, w okręgu cłowo-granicznym.
Hozllotołka, wieś włośc., pow. wileński
w 3 okr. pol., gm. Giedrojcie, okr. wiejsk-
i dobra hr. Tyszkiewiczów, Dubinki, o 11 wi
od gminy, 9 dusz rewiz.
Rozny, Roiny, mylnie Roina, wś rZlJ;d. nad
strugą Kudrynka, (Kudynkl\), dopł. Sobu,
pow. latyczowski, na pograniczu lityńskiego,
gm. Snsłowce, par. kat. Nowy Konstantynów,
ma 82 osad, 476 mk., 969 dzies. ziemi włośc.,
50 cerkiewnej, 133 w fermie należącej do
Terleckiego. Cerkiew p. w. N. M. P., wznie-
siona w 1862 r., z 564 parafianami. Jest to
stara osada, należąca początkowo do sstwa
barskiego a następnie tworząca oddzielne
sstwo rozniańskie. "\V lustracyi z 1616 r.,
odbytej przez kaszt. kamien. Humieckiego,
czytamy: "Ta wieś należała przedtem do Ba-
ru, lecz za ustąpieniem prawa sławnej pamię-
ci nieboszczyka p. Golskiego, wwdy ruskie-
go, ad extenuationem nieboszczykowi p. Ja-
nowi Potockiemu i sukcesorom jego anno-
rum 50 dana. Z czynszów owsianych, bo pie-
niężnego niedaj3;, daninami etc., z stawem,
młynem, folwarkiem, którego krescencya na
wychowanie excluditur, i pos6sor go swym
kosztem odrabia. Suma prowentu facit fI. 46
gr. 15. Przychodzi kwarty od tego fI. 9
gr. 9". (J abłonowski, Lustracye, 7). Podczas
następnej lustracyi z 1636 r. posesorem był
Stefan Potocki, wwda bracławski. Wieś czy-
niła 66 fI. 21 gr. 9 den. W 1797 r. oddana
na 50 lat W oronieckim, którzy odstąpili
prawo swe Borzęckiemu. Kwarta. wynosiła
752 rs. Dr, M.
Hozoga al. Rożoga, rzeka, ma początek
w pow. szczycieńskim (Prusy wschodnie),

842
Rot
w bagnacll koło wsi: Kiełbasy i Radostowo,
w pobliżu granicy król. pols., następnie wcho-
dzi na obszar pow. ostrołęckiego, plynie w kie-
lUnku wschod.-połud. pod MyszYlicem i Dręż-
kiem. Pod Todzią dzicli się na dwa koryta:
główne płynie dalej w poprzcdnio przybra-
nym kierunku i pow żej Ostrołęki wpada
dwoma ramionami z praw. brzegu do Narwi;
drugie przechodzi ku połud.-zachod. przez je-
zioro śród bagien Karaska, poczem równole-
gle od głównego płynie pod nazwa, Piasecz-
nicy (m. hydr.) ku południowi pod Piaseczna"
Szafarnia, i pod wsia, Kruki wpada z lewego
brzegu do Omulewa, nieco powyżej ujścia te-
goż do }arwi. Długa około 50 w. J. Bliz.
Rozoga, rzeka, na poL-prus. Mazurach, pow.
szczycieński. Wypływa z jeziora Łączykow-
skiego, w pupskich lasach położonego i prze-
płynąwszy powiat w kierunku połud.-wschod.
przekracza granicę król. polskiego i odtąd ja-
ko Skwa podąża ku Narwi. Ob. Skwa. Ad. N.
Rozogi 1.) wieś na poL-prus. Mazurach,
pow. ządzborski, blisko granicy pow. szczy-
cieńskiego i jez. Strumyk, o 12 klm. na zach.-
płd. od Biskupca, 3 klm. od st. poczt. Rybna.
Par. w Biskupcu, 36 dm., 281 mk., 396 ha
obszaru. 2.) H., wybud. przy wsi t. n., 2 dm.,
23 mk. 3.) H., dobra, tamże, 9 dm., 158 mko,
442 ha. 4.) R. al. F/'ydl'ychowo, niem. F,'ie-
dl'ichsdol'f, targowisko nt1d rzką Rozogą, na
pol.-prus. Mazurach, pow. szczycieński, 27
klm. na poł.-wsch. od Szczytna, 3 klm. od
granicy król. polskiego; 204 dm., 2171 mk.
Polaków-ewan!:., 2221 ha obszaru. }.tfiesz-
kańcy trudnią się rolnictwem i przemytni-
ctwem sukna, tytuniu i wódki. 'V pobliżu
znajdują się trzy gorzclnie i d'.vie cegielnie.
Drzewo z rozległych lasów odstawiają, do
Gdańska i Królewca. Poczta i tel. w miejscu,
Zakład dla prcparandów naucz. i seminaryum
naucz., urząd celny. VV ś założona r. 1448
przez komtura baldzkiego Ebcrharda. v. '\V c-
sentau. Przy wsi znajduje się cmentarzysko
z czasów pogailskich, co oczywistym jest do-
wodem, że już w czasach dawnych, przed
przybyciem krzyżowców, okolice te były za-o
ludnione. '\V lasach okolicznych odkryto r.
1811 pokłady bursztynu. Chłopi poczęli go
z ziemi wydobywać i sprzedawać zagranicę
za tanie pieniądze. Dopiero po 2 latach wdał
się rząd w tę sprawę i wydzierżawił pokłady
dzierżawcom wybrzeża bałtyckiego za 200
tal. W drugiej połowie XVI w. znajdowały
się w lasach tutejszych, nad granicą mazo-
wiecką, tury i łosie. Por. Kozłowskie Dobra.
Rozoliówka, Rozoliew/ca, ob. Rozaliowka.
Rozostowa 'Vota, folw., pow. kolski, gm.
i par. Brudzew, odI. 17 w. od Koła; ma
7 dm.. 34 mk. Dobra R. Wola składały
się w 1867 1', z fol. R. Wola, Bogdałowo,
Roz
Krwony i Bratoszyno, rozl. mI'. 3280: gr.
Ol'. i ogr. mI'. 1165, łąk mł". 158, past. mr.
663, lasu mr. 1010, zarośli mI'. 208, nieuż.
mr. 76. W sklad dóbr poprzednio wchodziły
wsi włośc.: wś Wola Rozostowa os. 29, z gr.
mr. 89; wś Bratoszyno os. 9, z gr. mr. 36;
wś Krwony os. 57, z gr. mI'. 313; wś Galewo
os. 11, z gr. mI'. 67; wś 'Vincentowo os. 9,
z gr. mr. 9; wś Józefowo os. 21, z gr. mr. 322;
wś Kalinowo os. 46, z gr. mI'. 638; wś Huta
J ózcfowska os. 20, z gr. mr. 48; wś Bogdałów
os. 2, z gr. mr. 3. A. Pal.
Hozpasz, folw., pow. borysowski, w lokI'.
pol. cołopienickim, gm. 'W ołosewicze; grun-
ta faliste, od wschodu miejscowość nizinna,
dość odludna. Al. Jel.
Hozpęd, os. młyn. nad rzką Mękwą, pow.
nowo-radomski, gm. KobicIe, par. Kobielo
Wielkie, ma 2 dm., 7 mk., 99 mr.; należy do
dóbr Cadów. W 1827 r. 1 dm., 13 mk.
Iłozp(dziny, nicm. Rospitz, wś w Pomeza-
nii, pow. kwidzyński, st. p. i par. kat. Kwi-
dzyn; 706 ha (112 łąk i 439 roli). Położenie
malownicze. W 1868 r. 107 bud., 74 dm.,
678 mk., 72 kat., 606 ew.; w 1885 r. 90 dm.,
132 dym., 606 mk., 103 kat., 503 ew. Szkoła.
ewang. 3-klasowa liczyla w 1887 r. 179
dzieci. Kś. F?'.
Hozpętek al. Rospętelc, niem. Rospentelc,
majętność, pow. szubiński, o 7 1 / 2 klm. na
zachód od Kcyni (poczta i st. dr. że!.), na
trakcie do :Thfargonina i Gołańczy; par. Pani-
gródz 10 dm., 146 mk. (131 kat., 15 prot.),
i 420 ha (348 roli, 18 łąk). Około r. 1523
składano plebanowi w Panigrodzie z łanów
kmiecych R. po korcu żyta i owsa mesznego,
a plebanowi w Kcyni dziesięcinę snopową.
W r. 1577 było 17 śladowosiadł. i 5 zagrod.;
w 1579 r. 20 śl. os., 1 pusty, 7 zagr. i 2
rZCllllcśl.; rcgestra poborowo z r. 1618 wyka-
zują, tylko 3 łany. W r. 1793 należał R. do
Jana Kalksteina, około r. 1843 do Teodora
Dembińskiego. E. Cal.
Hozpłucie (Rozpucie l), wś, pow. lubartow-
ski, gm. Ludwin, par. Kijany, posiada szkołę
początkową ogólną.
Hozpl'za, w dok. Rospir, Rospl'a, RospŹ1'ia,
osada, dawniej miasteczko nad rzką Luciążą,
pow. piotrkowski, gm. i par. Rozprza. I,eży
przy linii dr. zel. warsz.-wied., mającej tu
przy st. i st. towarową, odl. 148 w. od War-
szawy, 12 w. od Piotrkowa. Posiada kościół
par. murowany, szkołę początkową, sąd gm.
okr. V, urząd gminny, 58 dm. (lO mur.), 955
mk. (593 żyd.). Do osady należy 147 mI'.
W 1827 r. było 44 dm. (3 mur.) i 448 mk.
(213 żyd.). W 1860 r. 43 dm., 637 mk. Osa-
da lezy w bagnistej kotlinie wytworzonej
przez dwie zbiegające się tu rzeczki: Luciążę
i Prudkę (Bogdanówkę). Tędy projektował

Roz
Roz
843
architekt Nax przeprowadzić (1775 r.) kanał ski. Przywileje miejskie R. nieprzechowały
mający łączyć Wartę z Pilicą. Zawiązkiem się. Jak wskazują fundamenta, na które
osady było przedhistoryczne grodzisko, leżące przy uprawie pól często robotnicy w kie.
śród bagien we wschodniej stronie od miasta runku północnym od miasta natrafiają, mu-
(Łaski, L. B., UH), przy łące plebana. Dotąd siała dawniej osada znacznie większ[\ prze-
przechowane przysłowie: "Starsza Rozprza od strzeń zajmować. LeZąc tuż przy trakcie
Piotrkowa" stwierdza droga, tradycyi znacze- wielkopolskim ucierpiała zapewne R. niemało
nie tcgo grodu, na pograniczu 'Wiclkopolski w czasie wojen szwedzkich. O przejściu tędy
położonego. Pierwsza, wzmiank o lt. znaj- Szwedów świadczy wykopany wśrói łąk sza-
dujemy w nadaniu Bolesława Smiałego dla niec, na którym znajdywane przedmioty, do
klasztoru benedyktynów w Mogilnie z r. 1065, tych właśnie czasów odnieść go ka:i;a,. Oko-
który to dyplomat uważa Helcel za potwier- lica obfitujc w emcntarzyska pogańskie. Do-
dzenie pierwotnego nadania przez BoI. Kę- bra R. była zawsze własnością prywatną.
dzierzawego i odnosi go do 1165 r. Nadanie W połowie XV w. nalcży R. do Bąków z Gó-
to przeznacza dla klasztoru z Rozprzy 7 ry (de Alto-Monte) h. Zadora, z których Zbi-
grzywien. Jako gród (castellum) pierwszy gniew był kasztclanem rozpierskim a tegoż
raz wspomina R. bulla Inocentcgo II-go z r. syn Henryk, autor "Tractatu contra Crucife-
1136, potwierdzająca posiadłości i przywileje ros", nazwiska Rozpierski często używał. Po-
archikatedry gnicźnieIlskiej. Pod r. 1247 ezy- dług aktów kościelnych należy R. w r. 1501
tamy w kronice Wielkopolskiej i kronice Bo- do Żeromskich h. Pobóg, w r. 1523 do Gomo-
guchwała, że po śmierci Konrada Mazowiec- lińskich h. Jelita, w 1643 do Sladkowskich h.
kiego, syn jego Kazimierz (ks. kujawski), za- Jastrzębiec, w 1677 do Gomolińskich, około
garnął młodszemu bratu Ziemowitowi zamki 1680 do Sucheckich, od 1729-1739 do Ko-
Spicymirz, Przedbórz i Rozprzę. Musiała walskich, w r. 1741 przechodzi do Zarembów.
kasztelania rozpierska niepoślednie mieć zna- Od nich w r. 1798 nabywa Ignacy Sucheeki,
czenie, skoro spotykamy na tej godności naj- chorąży siera.dzki, starosta kahorlicki. Z dzie-
znakomitsze rody i tak wybitne osobistości więciorga dzieci tegoż doatala się R. najmłod-
jak Dersława z Rytwian, który potem na szemu Janowi. Syn tegoż z drugiej żony tak-
krakowskiego kasztelana postępuje, Hinczę że Jan odziedziczył R. w r. 1848 i majątek
z Rogowa, kasztelana sieradzkiego i podskar- dotąd w ręku rodziny pozostaje. Kościół pa-
biego koronnego, Piotra Myszkowskicgo, póź- rafialny, według wszelkiego prawdopodobień-
niej łęczyckiego wojewodę i t. d. Lista kasz- stwa, miała już R. w X[ w. Akta grodu
telanów rozpierskich o ile starczą świadectwa piotrkowskiego wspominają o kościele drew-
tak się przedstawia: 1227-1243 r. Mikołaj, nianym, fundowanym przed 1'.1470; kościół
1246-1264 Floryan, 1273-4 Dziwisz, 1286 ten spalił się a na jego miejscu wystawił wła-
Paweł, 1287 Mścigniew, 1291 Tomasz, 1310 snym kosztem murowany, obszerny, Szymon
Jędrzej, w tymże roku Spity gniew, 1339 Ję- Zaremba, kasztelan sieradzki, wlaściciel R.
drzej, 1342-1346 Jarand, 1352-53 Sieciech, w r. 1763. Kościół ten nic godnego uwagi nie
1386 Przybysław, 1398-1401 Jakub, 1402 zawiera prócz starego obrazu Najświętszej
Maciej, 1415-1433 Zbigniew Bąk z Góry Maryi Panny, przeniesionego z dawnego ko-
(de Alto-Monte), 1434-1448 Przedbór z Ko- ścioła, a uważanego powszechnie za cudowny.
niecpola, 1448 - 1452 Hincza z Rogowa, W bocznych nawach wiszą portrety funda-
1453-54 Dersław z Rytwian, 1458 Grabil1-- tora i J ózcfa Zaremby, marszałka konfedera-
ski, 1468 Zbigniew Bąk z Hohenbergu (Bą- cyi barskiej, który tutaj zycie zakończył.
kowej Góry, de Alto-:Monte), 1475-77 Do- Majątek składa się z folw.: Rozprza, Białocin,
biesław z Kurozwęk, 1485 Mikołaj z Kuro- Dzięciary i Magdalenka. Ogólna przestrzeń
zwęk, 1488-93 Ambrozy Pampowski, 1496 2521 mr., 18 pręt. Po uregulowaniu serwitu-
Piotr Myszkowski, 1505 Hieronim z Kobyli- tów włościańskich, które zostało dokon1tne
na Konarski, (?) Wincenty Przerębski, 1548 w r. 1887, odpadło 605 mr., pozostało zatem
Stanisław Gomoliński, (?) Zaleski, 1569 Mi- 1916 mr., poszczególniej zaś: gruntów ornych
kolaj Przedpór Koniecpolski, (?) Jan Rudni- mr. 856, ła,k mI'. 243, past. 93, IMów mr. 594,
cki, 1574 Swiętosław Lipicki, 1589 Marcin nieuż. mI'. 73, pod zabudowaniami mI'. 11,
Falęcki, 1611-16 Hieronim Miłoński, 1620 ogr. mI'. 17, zarośli mr. 4, łąk leśnych mI'. 23;
Jan Remiszewski, 1632 Samuel Słodkowski, grunta orne w polowie pszenne II-ej klasy,
(?) Adam Dzierżek, 1653-55 Samuel Stani- w połowie żytnie, dobre. W XVI w. (Pawiń.
sław Nadolski, 1655-1688 Stanisław Suche- ski, Wielkp.) istniały tu 4 młyny: Opielicze,
cki, 1690 Wojciech Urbański, (?) Władyslaw groczki (miejski), Napolny i Przymiejski
Biernacki, 1701-1733 Zygmunt Walewski, (mol. penes oppidum), z tych obecnie jeden
1734-1749 Kazimierz Rychlowski, 1753-4 tylko pozostał. R. par., dek. piotrkowski, ma
Felicyan Walewski, 1755 Edward Garczyń- 4590 dusz (1887 r.). R. gm. należy do s. gm.

844
Roz
okr. V, ma 8412 mk. (6611 katol., 1040 ew.,
761 żyd.). Szkół w gminie trzy. St. Sucho
Rozpucie, kol., pow. włodawski, leży mię-
dzy jeziorami Bikcze i Piaseczno.
Rozpude al. Zabolocie, wś, pow. ihumeń-
ski, w gm. Dudzice, nad błotnistemi uroczy-
skami: Komarowszczyzna i Koty. Za poddań-
stwa należała do domin. Dndzicze J elskic-h,
a po podziale familijnym w 1857 r. do domin.
Zamość, miała 10 osad pełnonadziałowych,
108 rok. (56 męż., 52 kob.); włościanie w 1857
r. posiadali: 17 koni, 31 wołów, 22 krów, 16
cieląt i jałowizny, 98 owicc, 44 świń, 58 gę-
si, 29 kłód pszczół; odrabiali do dworu z każ-
dej siedziby po 2 dni uprzęża, i po 2 dni pie-
szo w tygodniu; nadto każdy dorosły odra-
biał po 12 dni tak zwanych gwałtów w po-
rze letniej. Co zaś do danin to wieś cała
wciągu roku wnosiła 50 kur, 150 jaj, 3 kosze
grzybów i przędła 50 talek z lnu dziedzica.
W 1862 r. wydzielono włościanom około 310
morgów gruntów i łąk, z warunkiem oplaca-
nia dziedzicowi rocznego czynszu około 287
rubli, co wrazie przejścia na wykup odpowia-
dało kapitałowi około 4775 rubli. W 1866 r.
zredukowano czynsz do 98 rubli, wykupna,
sumę oznaczono na 1640, więc o 3,135 rubli
mniej, a ponieważ do tego czasu włościanie
opłacali czynsz według poprzedniej normy,
nastąpiło więc potrącenie z kapitału owej
przewyżki czynszów ponad nowa, normę tak,
że dziedzic, dodawszy jeszcze do dawnego
nadziału 51 morg., czyli razem wydzielając
włościanom na własność 361 morgów, wziął
za nie 1073 ruble. R. po podziałach familij-
nych ma dziś 40 osad; grunta Sl\ wybor-
ne i pastwisko zapewnione włościanom we
wszystkich lasach dziedzica jako serwitut.
Lud tu pracowity i zostaje w najlepszym
z dworem stosunku. Oprócz rolnictwa niektó-
rzy włościanie trudnia, się bednarstwem, sto-
larstwem i wyrabianiem naczJń dłubanych
z drzewa, które sprzedaj a, na kiermaszach
w blizkich Dudziczach. R. razem ze wsią
Terebelką stanowią jedno starostwo wiejskie.
Kobiety odznaczaj a się obyczajnością, są go-
spodarne i roztropne. Al. Jel.
Bozpucie, po rus. Rozputie, wś, IJow. do-
bromi1ski, 30 klm. na zach. od Dobromila, 15
klm. od sądu pow. w Birczy, 4 klm. od urz.
pocz. w Tyrawie Woloskiej, 12 klm. na płn.-
wsch. od st. k.olei galicyjsko-węgierskiej (łup-
kowskiej) w Załużu. N a płn.-zach. leży Kre-
ców, na płn.-wsch. Kuźmina, na płd.-wsch.
Stankowa (pow. liski), na płd.-zach. Tyrawa
Wołoska (pow. sanocki). Wś leży w dorzeczu
Wisły za pośrednictwem Tyrawy (dopł. Sa-
nu). Dopływ ten wchodzi tu od płn. z Kuźmi-
ny, a płynie na płd.-zach. do Tyrawy Wo-
łoskiej i przyjmuje w obrębie wsi większą
Roz
strugę od lew. brzegu, W dolinie strugi leżą
zabudowania wiejskie. Najwyższe wznies.
wynosi na płD. krańcu obszaru 519 mt. Własn.
więk. ma roli 01'. 236, ła,k i ogr, 35, pastw.
31, lasu 599 mr.; wł. mn. roli Ol'. 697, łąk i
ogr. 78, pastw. 211, lasu 214 mI'. W r. 1880
było 98 dm., 576 mk. w gminie, 5 dm., 32
mk. na obsz. dwor.; 261 rzym.-kat., 310 gr.-
kat., 37 izrael.; 262 Polaków, 309 Rusinów,
36 Niemców. Par. rzym.-kat. W Tyrawie
Wołoskiej, gr.-kat. w Zawadce. Lu. Dz.
Hozpudy, ob. Rospuda.
Hozluatie, grupa domów w pow. żydaczow-
skim, w pobliżu Łyskowa, na obszarze Lacho-
wic Podróżnych.
Hozrazów, karcz., pow. noworadomski,
gm. i par. Radomsk. W 1827 r. 1 dm., 3 mk.
W chodzi w skład dóbr GidIe.
Hozl'ażewo, ob. Rozdrażew.
Hozl'.)g, nazwa ludowa krzyżujących się
pasm górskich w Karpatach, na wschód od
Czarnohory. Ob. t. II, 446.
Hozruszyno, karczma przy trakcie poczto-
wym z Kamieńca do Nihina, pow. kamieniec-
ki, par. Czercza.
Hozl'ywka 1.) osada, pow. oszmiański, w
2 okI'. pol., o 23 w. od Oszmiany, 1 dm., 5
mk. katol. 2.) R., folw., pow. borysowski,
w 1 okr. pol. chołopienickim, gm. Krasnołuki,
od 1845 r. własność Janowieckich; za poddań-
stwa należało tu dwie wioski z 44 włośc. pl.
męz. Obecnie folw. ma 20 włók; grunta lek-
kie, szczerkowe, w okolicy dużo lasów. 3.) H.,
zasc., pow. borysowski, w 3 okI'. pol., par.
kat. Dokszyce, gm. Berezynaj grunta szczer-
kowe, faliste, lecz urodzajnej miejscowość
dość leśna. A. Jel.
Hozsocha, ob. Rosocha.
Hozsocha, wierch, ob. Hyrlota.
Rozsołohvina, . grupa domów w Krasnej,
pow. nadworniański.
Hozstallki, wybud. przy wsi Ublik, na pol.-
prus. Mazurach, pow. jańsborski, st. p. i tel.
Orzysz; 1 dm. 5 mk.
HozstęplJiewo al. Rostępniewo, Ro.!tępnie-
wo, Rosternpniewo, wś i fo1., pow. krobski (Ra-
wicz), o 3 1 / 2 klm. na płn. od Górki MiejsHej,
nad Dąbrożną, dopł. Orlij par. i poczta w Gór-
ce Miejskiej (Goerchell \, szkoła w miejscu, st.
dr. żel. w Rawiczu o 12 klm. W 1310 r. wcho-
dziło R. w skład pow. ponieckiegoj r. 1580
było tam 5 łanów osiadł., 1 pusty, 2 zagrodn.
i 2 komorn.; okolo r. 1793 należało R. do klu-
cza miejskogórskiego, własność ks. Sułkow-
skich. Obecnie ma 37 dm., 265 mk. (258 kat.,
7 prot.) i 162 ha (137 roli, 12 łąk). Fol. ma
1 dm., 50 mk. (47 kat., 3 prot.) i 263 ha (230
roli, 14 łąk). E. Cal.
Roztel'k, os. karcz. nad rzk!\ Śmierdzącą,

Roz
pow. wieluński, gm. i par, Praezka, odI. od
Wielunia 19 w., ma 2 dm., 21 nik.
Hoztockie łąki, powiat złotowski. :Mają,
być osuszone a z niemi razem błota Zboskie
(Gruenlinde) i jez. Mazurskie, przez co 2700
mI'. zamieni się na uprawną ziemię. J(ś. Fr.
Roztocze, Nad kotliną lwowską łączy się
wynioslym upłazem z zachod. stokiem Goło-
gór inne pasmo wzgór7, zwane Roztoczem.
Pasmo to, zaczynając się w okolicy Zma:-
stynowa i Kleparowa pod Lwowem, Clągme
się w wysokości około i:!79 mt. u płn.-;zach:
do Magierowa, a ztamtą,d dalej w rowneJ
prawie odległości od Bugu i Sanu na Potyi-
czę, 'V 6rchratę i Bełżec. Tworzy ono dZiał
wodny Bugu i Sanu. Glówny grzbiet Rozto-
cza ma postać wydłużonej a wąskiej wyżyny,
nad którą, wznoszą się odosobnione garby. Ku
wsch. odrywają się od głównego pasma tyl-
ko dwie dłuższe, niskie ciekliny i posuwają za
biegiem Pełtwi  J aryczó:vki aż .P,o Zd wórz
i Milatyn. Od gOl'Y Hara,] nad Zołkwll\ dalej
ku płn. odrzyna sią, już wschodni stok Rozto-
cza stromiej, a poprzedzierany jest w wielu
miejscach głębokiemi dolinami i parowami
o bokach skalistych i o dnie zasypanem wiel-
kiemi złomami piaskowca. Pochyłość zacho-
dnia jest o wiele łagodniejsza, rozgałęzia się
szeroko piaszczystymi i lesistymi pagórkami,
które sięgają dzieniegdzie aż do samego
brzegu Sanu. Ob. Galicya (t. II, 444-448).
Roztrębowo, w dok. z 1373 r. Rost/'obowo,
później Rostrambowo, Rostrąowo, Rostrem.b.ow,
dziś urzęd. Rostrzembowo, ws, pow. szubmskl,
o 5 klm. na płn.-wschód od Kcyni (par. i
poczta), tuż pod Szczepicami (st.. dr. zel.),
w okolicy wznies. 101-114 mt. npm., przy
bitym trakcie i drodze żel. gnieźnieńsko-na-
kielskiej; 14 dm., 147 mk. (23 kat., 124 prot.)
i 539 ha obszaru (276 roli, 73 łąk, 70 lasu);
czysty doch. z ha roli 13'32, łąk 12'92, lasu
1'17 mrk. W 1'.1373 arcyb. Jarosław zamie-
nił czynsz z młynów kwieciszewskich, prze-
znaczony na utrzymanie altaryi św. Mikołaja
w katedrze gnieźnieńskiej, na dziesięcinę
z R. i Niedźwiad, swych dóbr stołowych;
około 1523 r. skłedało się R. z samych łanów
kmiecych, z których płacono po groszu kolę-
dy plebanowi kcyńskiemu, z jednego zaś a-
nu, na którym siedział Lelosz, płacoo zle:
sięcinę snopowl\. W 1577 r. było 6 sladow l
3 zagrodn. a w r. 1579 śladów 5, zagrodn..4
i komorn. 2; przy schyłku zeszłego stuleCIa
należała wieś do Mikołaja Bojanowskiego,
dziedzica Szczepie. E. Cal.
RoztroplJa, folw., pow. sochaczewsld, gm.
Szymanów, par. Mikolajów, odI. 9 w. od So-
chaczewa. Folw. ten, oddzielony od dóbr
Skotniki, miał w 1885 r. rozl. mr. 280: gr. 01'.
Roz
845
i ogr. mr. 29, łąk mI'. 57, lasu mr. 192, nieuż.
111r. 2; bud. mur. 1, z drzewa 4.
Hoztworowo al. RostW01'OWO, dawniej Roz.
WOJ'OWO, Rosworowo, majętność w pow. pozuań-
skim, o 12 klm. na płd.-zachód od Obornik,
na lew. brzegu Samicy Kiekrskiej, w nizinie;
par. Żydowo, poczta i st. dr. żel. w Rokitni-
cy o 3 klm.; ma 9 dm., 170 mk. (167 katoI.,
3 prot.) i 594'85 ha (503'77 roli, 41'08 łąk,
20'06 pastw., 15'02 lasu, 14'41 nieuż. i 0'51
wody); czysty doch. grunt. 7949 mrk; chów
koni, bydła i owiec; właścicielem jest Jan
Szołdrski na Żydowie. W r. 1386 rozgrani-
czono NieiJzajnę od R. Pisali się z R. Roswo-
rowscy (Rostworowscy) Bronisz r. 1387-
1392, Wojciech r. 1387-1398. Wiclma, wdo-
wa po Iwonie, r. 1388, Piotr r. 1391, :Mikołaj
r. 1391-3 (Akta gr. pozn. wyd. r. 1888) i
Dzierzysław w r. 1432 (Kod. Wielk, Racz.,
str. 164). W r. 1580 posiadał tu Iaciej Ro-
sworowski 6 łauów osiadłych, 1 ćwierć karczm.
i 4 zagrodn.; około r. 1793 należał H.. do
Krzyżanowskich, później do Szołdrskich.
Hoztyczki, dawny las jodłowy w pow.
turczańskim, ob. Łomna 2).
Hozumic, niem. Roesnitz, wś nad rzką
Pśćina, pow. głupczycki, posiada kościół par,
ewang. Leży na granicy powiatu, w dolinie,
śród pagórkowatej okolicy. Gleba żyzna, lu-
dność zamożna. W 1861 r. 177 dm., 1036
mk. (54 kato!., 3 żyd.), 4119 mI' (3811 mI'.
roli). W 1504 r. wykupiła sobie wieś list
swobody od ówczesnego dziedzica. Prote-
stantyzm rozszerzył się tu bardzo wcześnie.
W 1659 odebrano kościół ewangielikom. Rząd
pruski dozwolił w 1743 zbudować dom mo-
dlitwy. Drogą procesu odebrali ewangielicy
w 1791 r. kościół, szkołę i plebanil\. Obecny
kościół wznicsiono 1804 r.
lłOzuDlllica, wś, pow. taraszczański, w 2
okr. pol., gm. Stawiszcze, przy dr. handlowej
ze Stawiszcz do Humania, odI. 40 w. od Ta-
raszczy, ma 1009 mk. W 1863 r. było tu 665
rok., w połowie szlachty, z której do 50 wy-
7nawało religią rz.-katól. Cerkiew p. w. św.
Mikołaja, wzniesiona z drzewa w 1767 r. przez
miejscowego parocha Szarajewskiego. Należy
do klucza stawiszczańskiego dóbr hr. Branic-
kich.
Hozwadów 1.) wś nad rz. Bystrzycą
(dopł. Tyśroiemcy), pow. łukowski, gm. i par.
Ulan, niepomieszczona w ostatnich spisach u-
rzędowych. W 1827 r. było 19 dm., 117 mk.
Według reg. pob. pow. łukowskiego z r. 1531
we wsi Roswadów Magna, w par. Ułan, Stan,
Paskawiata miał 1/, łan., Jakub Ługow8ki i
Powalkowie t/, łan., Borkatowie 1/, łan. Część
Missowia t/, łan. W 1552 r. posiadali tu Mis-
sio wie dwie ćwierci, Paskowięta 'I, łan., 1'0-
walkowie 'I, łan., Biskup i Borkath 'I. łan.

846
Rez
(Pawiński, Małop. 386 i 400). Z czasem ob-
szar pierwotny rozpada się na drobniejsze
części. W 1580 r. jest już R. Stary, z które-
go Andrzej Modrus i od sąsiadów swych, od
6 włók, które sami orzą, fl. 3. Summa fI. 3.
Na części zwanej R. Sędki siedzą w 1552 r.
Andrzej Rozwadowski ('/3 łan.), Dziewulski
ej. łan.), Franczek i Bembenek (3/. łan.). Na
części R. Setki siedzą: Jakub Rozwadowski
z połowicy wsi od 3 włók, które z sąsiady
orze, fi. 1 gr. 15, Jan Kozik od 3 ćwierci, je-
dnej osiadłej a dwu pustych, gr. 12 1 /.. Sum-
ma n. 1 gr. 27 1 / 2 , Wreszcie w części R
Majnoty w 15801'. siedzą: Jan Kozik od pół-
włóczka osiadłego gr. 15, Iacioj Laski od sie-
bie i uczestników swych od 2 włók, które sa-
mi orzą, f1. 1, od zagrody bez roli gr. 4. Sum-
ma fl. 1 gr. 19 (Pa'Villski, Małop. 386,
400, 401, 427). 2.) H., folw., pow. konstan-
tynowski, gm. Chlebczyn, par. Sarnaki; wsch.
obrz. Chłopków, ma 3 dm., 86 mk., 586 mr.,
należy do dóbr Klimczyce. W 1827 r. było
19 dm., 124 mk. Br. Ch.
Rozwadów 1.) miasteczko, pow. tarno-
brzeski, wznies. 165 mt. npm., na lewym brze-
gu Sanu. Okolica jest piaszczystą równiną,
pokrytą borami sosnowymi. Do mIm prowa-
dzi gościniec z Niska, który na płn. rozdziela
się na dwa ramiona: do Radomyśla nad Sa-
nom i Nadbrzezia, świeżo zbudowanej odnogi
kolei arcks. Karola Ludwika: Dębica-Nad-
brzezie. Obszar miejski ma 186'5 ha. Osada
liczy 234 dm., przeważnie parterowych dre-
wnianych, w których mieszka 2153 mk. (1015
męż., 1138 kob.), a mianowicie 512 rz.-katol.,
I2 akat., 1 gr.-kat. i 1628 izrael. Ubogie
lliko ma dochody z opIat targowych i dodat-
ków gminnych do podatków, z czego utrzy-
muje magistrat, złożony z bnrmistra, zastęp-
cy, sekretarza i lekarza. Posiada szkolę lu-
dową 2-klasową, urz. poczt., tel., aptekę i
klasztor ks. kapucynów. Mieszczanie chrze-
ściańscy trndnią się rolnictwem, które jednak
nie opłaca się, gdyż rola jest nieurodzajna.
:Maja, oni 193 mr. roli, 20 mr. łąk i 69 mr.
past. Ludność izraelska trudni się drobnym
handlom i rzemiosłami. Od r. 1869 podnio-
sła się ludność zaledwie o 40 osób. 'Według'
Balińskiego (Staroż. Polska, II, 470) Jerzy
Lubomirski, ssta ryczwolski, wyjednał w 1'.
1744 przywilej Augusta III, ustanawiający
targi w niedzielę i ezwartki a następnie
w 1749 r. założył klasztor ks. kapucynów.
R. należał do par. w sąsiednich Charzewicach
i dopiero rząd austryacki przeniósł parafią
w r. 1797 do klasztoru, pozostawiając w Cha-
rzowicach kościół jako prywatną kaplicę.
Klasztor, przy którJTm kościół zbudowano w r.
1744, zajmuje południową część mka. W pół-
nocnej części, przy drodze do Charzewic, stoi
ROI
zamek mies7..kalny ks,Lubomirskich, punkt cen-
tralny ordynacyi rozwadowskiej. Ordynacya.
ta utworzona w r. 1887 w domu ks. Lubomir-
skich, składa się z dóbr: Rozwadów, Charze-
wice, Pilchów, Dąbrowa i Kępa-Rzeczyca
Długa i Kochany, Brandwica, Musików, Wo-
la Rzeczycka, Turbia z Obojną i Wólką Tu-
rebską, Jastrowice z Wolą Jastkowską i Rze-
czyca Okrągla. Wartość szacunkowa tych
dóbr podana przy oszacowaniu na 462,830
złr. Obszar wynosi 17,307 mr., z czego wy-
pada na pola orne 2155 mr., a na lasy 13,848
mr. Par. obejmuje Branowice z Bąkowem
i Bartnią Łąką, Charzewice i Sochy, Dąbro-
wę, Golano, Kępę, Pilchów, Agatówkę, Pła-
wo, Rzcczycę Długą z Iusikowem i Kocha-
nem, Rzeczycę Okrągłą i Wolę Rzeczycką,
z ogólną liczbą 4,900 dusz. R. graniczy na
płd. z Pławem, na północ z Charzewicami,
na zachód ma bory. Na Sanie ku Brandwicy
znajduje się przewóz. 2.) H., wś nad Dnie-
strem, pow. żydaczowski, o 4 klm. na połud.
od sądu pow., par. rzym.-kat., urz. poczt.
i telegr. Mikołajów. Obszar d wor. 317 mr.,
włośc. 2093 mI'. W 1857 r. 1313 mk.; w 1880
r. w gm. 1565, rzym.-kat. 42. gr. kat. par.
w miejscu, dek. Rozdół, dyee. Lwów (1523
dusz), szkoła etat. o 1 naucz., kasa pożyczko
z kalJit. 4559 złr. Jest tu most na Dniestrze.
WŚ należy do dóbr Drohowyż, fundaeyi hr.
Skarbka. V{ aktach gro dz. i ziem. areh. kraj.
we Lwowie czytamy (t. X, str. 67, ustęp.
1006): W Knyszynie 6 stycznia 1554 r. Zy-
gmunt August, król, uwiadamia Jana Tarłę,
wojskiego lwow., :Mikołaja Tal'łę ze Szczeka-
rzowic, Jerzego Jazłowieckiego i Stanisława
Fredrusza, że zezwolił Gabryelowi Tarle ze
Szczckarzowic, ochmistrzowi dworu królowej
i sscie chełmskiemu, wykupić od nich wsi:
Drohowyż, l{,ozwadów, Verin, Uście, Nadziey-
czice, StoIsko i Demnię (str. 71, ustęp. 1072).
W Wołkinnikach 18 września 1555 r. Zy-
gmunt August, król, daje Gabryelowi Tarle,
kąsztel. radomskiemu i ochmistrzowi królo-
wej, stacyjne z wsi Usczie, H.ozwadów, Na-
dzyeyczicze i Skolsko (str. 318, ustęp. 5320).
W Warszawie 28 listopada 1671 r. Michał,
król, nadaje Maksymowi, Seniowi, Iwanowi
i ratfijowi Sentysiom, zięciom sołtysa z R.,
łan w Rozwadowie (str. 378, ustęp 6347).
W Warszawie 6 sierpnia 1699 r. August n
poleca sście drohowyskiemu Franciszkowi Ro-
jowskiemu, by nie naruszał przywileju sołty-
sów z R. Mac.-B. R.
Hozwadówek, fol., pow. lubartowski, gm.
i par. Syrniki. W chodził w skład dóbr Wo-
la Skromowska, stanowiących część dóbr koc-
kich. W 1827 r. 10 dm., 61 mk., par. Kock.
Hozwadówka, wś i fol., pow. włodawski,
gm. Romanów, par. Wiszniee, odl. 25 w. od

ROI
Włodawy, posiada szkołę począ,tkowl\ ogólną,
cerkiew parafialną pounicką, 74 dm., 705 mk.
W 1827 r. 67 dm., 452 mk., par. Rozwadów-
ka. W 1887 r. fol. R. rozl. mr. 13(J7: gr. Ol'.
i ogr. mI'. 583, łąk mI'. 107, past. mI'. 95, la-
su mr. 243, nieuż. mI'. 9; bud. mur. 11, z drze-
wa 13; płodozmian 8-polowy, las nieurządzo-
ny, cegielnia. WŚ R. os. 83, z gr mr. 1915.
Cerkiew i parafia erekcyi niewiadomej. Obe-
cną. fundował w 1779 r. ks. Ksawery Sapie-
ha. Wś i fol. wchodziły w skład dóbr Wisz-
nice i na początku obecnego stulecia zOBtały
oddzielone i nabyte przez Jasieńskich a póź-
niej przeszły do Zaborowskich. Br. Ch.
Hozwady al. Rozwody, wieś i fol. nad 1'7..
Brzuśnią, pow. opoczyński, gm. Krzczonó.......,
par. Gielniów. OdI. od Opoczna 11 w., ma
14 dm., 184 mk. W 1827 r. było 13 dm., 70
mk. Dobra R. s\dadały się w 166 r. z folw.:
R. i Mroczków Slepy, rozl. mr. 2793: gr. Ol'.
i ogr. mr. 345, łąk mr. 88, lasu mr. 2303,
zarośli mI'. 39, nieuż. mr. 18, las urządzony.
'\V skład dóbr poprzednio wchodziły: ,wieś
R. os. 41, z gr. mI'. 38; wś .Mroczkuw Slepy
os. 55, z gr. mr. 652; wś Brud os. 4, z gr.
mr. 16; wś Budy os. 10, z gr. mI'. 6; wś Dry.
nia os. 5, z gr. mI'. 24; wś 130chenka os. 3,
z gr. mr. 17; wś Snarki os. 16, z gr. 56.
W XVI w. dziesięcina z całej wsi, wartości do
3 grzyw., szła dla wikaryusza w Gielniowie,
prócz tego dawano za dzies. konopną po 2 gr.
z łanu (Łaski, L. B., I, 713). Według reg.
pob. pow. opoczyńskiego z r. 1508 wś R.,
Brzeszynki, Golki, własność BrzeszYllskiego,
płaciły pob. 8 grzyw. 13 gr. 9 den. W r.
1577 R., w par. Gielniów, własność Mikołaja
Brzezińskiego, miały 2 1 / 2 łan., 6 zagr. z roją
(Pawiński, Małop., 283, 481). Br. Ch.
Hozwadza, niem. R08wadze, 1302 R08uatz-
!ta, ś i dobra, pow. wielkostrzelecki, par.
kat. Zyrowa. W 1842 r. 56 dm., dwoI'. i folw.,
441 mk. (1 ew., 6 żyd.), szkoła katol., kopal-
nie torfu. Do R. należały dwa folw.: Karoli-
nenhof i Theresienhof i trzy młyny: Mittel-
muehlc, Niedermuehle i Schlossmuehle.
Hozwal, leśniczówka, koło Słobodki J anow-
skiej, w pow. trembowelskim.
Rozw81'eckie, pow. szubiński, ob. Wojeie-
chowo R.
Rozwarka, niem. RozwOl'ka, młyn niegdyś
na strudze (dopł. Noteci), folw. następnie
i wś, pow. szubiński, o 10 klm. na płd.-zach.
od Nakła, w okolicy Kowalewka. Folw. za-
łożony był około 1820 r. Cała os. miała w r.
1831 r. 123 mk.; wchodziła w skład dóbr ko-
walewskich, dziedzictwa Radzymillskich; par.
Koyń. E. Cal.
Rozwarowo, os. niegdyś w ziemi pl'zcmę-
okiej, przeznaczona w r. 1210 na uposażenie
klasztoru cystersów, który później stanął
ROI
847
w Wioleniu, a następnie przeniesiony został
do Pl'zemętu (Kod. Wielk., n. 66). E. Cal.
Hozw8nyn, wś niegdyś, pow. szubiński,
o 7 klm. na płd.-zach. od Nakła. Na jej ob-
szarach w r. 1791 Józef Lubicz Radzimiński,
woj. gnieźnieński, założył osadę niemiecka"
i nazwał od imienia swego J ózefowem (póź-
niej J ózefkowo).
Rozwai, wś. pow. słonimski, w 4 okr. pol.,
gm. Pacowilzczyzna, o 53 w. od Słonima.
Rozwai 1.) w dokum. Rozważe, wf" nad
Horyniom, pow. ostrogski, o 2 w. na płn. od
Ostroga, przy dawnym kakcio rowieńskim,
posiada cerkiew parafialną. Glebę stanowi
czarnoziem o podłożu gliniastem. 'Vieśniacy
trudnią się rolnictwem oraz chowem koni, by-
dła, trzody chlewnej, owiec i ptactwa domo-
wego i mając łatwy zbyt z powodu bliskości
miasta, są wogóle zamożni. 'V mowie i stroju
zaczynają naśladować mieszczan. Pod wsia"
ciągną się wyniosłości, będące odroślami gór
Karpackich, które idąc brzegiem Horynia,
przcchodzą pow. rowiellski i nikną dopiero
nad Prypecią. Na granicy R. z Chorowem bije
źródło czystej wody, zbytek której odprowa..
dza lm Horyniowi prostopadle wykopany rów.
O obfitości wody świadczy ta okoliczność, że
o 1 1 / 2 w. od początku strumień obraca młyn
o czterech kamieniach. Na gruntach R. znaj.
dują się wielkie mogiły, w liczbie kilkudzie-
sięciu, będące pamiątką pogromu Tatarów
w 1578 r. przez ks. Konstantego Ostrogskie-
go, wwodę kijowskiego, który rozbiwszy ich
na głowę wyparł za Horyń i gromił ich na-
stępnie przy wsiach: :Mohylany, Kurhany
i Wielbowllo (ob. Stebelski, Gienealogia ks.
Ostrogskich, str. 113). Wś R. pierwotnie by-
ła własnością ks. Ostrogskich i należała do
dóbr ordynackich. Na mocy tranzakcyi kol-
buszowskiej w 1755 r. wraz z innemi majętno-
ściami przeszła do :Małachowskiego, kancle-
rza w. kor., od tcgo do Tadeusza Czackiego,
ssty nowogródzkiego, poczem skonfiskowana
i darowana gen. Ferzenowi, od którego w 1802
r, nabył Józef August hr. Iliński a wnuk jego
przed kilku laty odprzedał hr. Antoninie Błu-
dowej. 2.) H., dawna nazwa lUka Pełcza (ob.),
w pow. owruckim. Z. Róż.
Rozwai z Sabołówką, wś, pow. złoczowski,
16 klm. na płn.-zach. od Złoczowa, 10 klm. od
sądu pow. w Olesku, 4 klm. od urz. poczt.
w Białymkamieniu. N a płn. leżą Zakomarze
i Podlesie, na wschód Bialykamień, na płd.
Białykamień, Bużek i Pitrycze, na zach. Pi-
trycze. Płd.-zach. kraniec wsi przepływa
Bug, którego jedno ramię wchodzi tu z Buż-
ka i płynie na płn.-zach. aż do Sobolówki, a
ztąd na zach. i płd.-zach. Zabudowania wiej-
skie Rozważa leża,. w płd. stronie obszaru, na
płd.-zach. od nich Sobolówka, a na płd.-zach,

848
Baz
od Sobolówki należa,ca do niej grupa domów
Podlipce. Na graniy Podlesia leży grupa
domów Doużenka. Srednie wznies. obszaru
246 do 250 mt. Obie wsie twor!ł jednę gmi-
nę katastralną i mają 1630 ha. Połowę ob-
szaru pol!iada. rz.-kat. probostwo w Olesku,
resztę gmina. W r. 1880 było w R. 142 dm.,
748 mk. w gm., 3 dm., 11 mk. n&. obsz. dwor.;
235 rz.-kat., 492 gr.-kat., 32 izrael., 307 Po-
laków, 452 Rusinów. W Sobolówce było 19
dm., 10fi mk.; z tych 26 rz.-kat, 64 ew., 15
izrael.; 58 Polaków, 47 Niemców. Par. rz.-
kat. w Olesku, gr.-kat. w Podlesiu. W R. jest
cerkiew p. w. św. Michała i szkoła etatowa
l-klas. (od r. 1866) z językiem wykładowym
polskim i ruskim. W Sobolówce jest szkoła
ewang. (od r. 1868) z językiem wykład. nie-
mieckim. W R. jest młyn wodny. Lu D.!.
Rozwozów, wś nad rzka, Żerewą, pow. ra-
domyski, w 4 okI'. pol., gm. Rozważów, o 69 w.
od Radomyśla a 10 w. na płn. od Unina. WŚ
położona w miejscowości wyniosłej i urwistej,
składa się właściwię z dwóch części: jednej
na lewym brzegu Zerewy, z cerkwią i dwo-
rem właściciela oraz drugiej, na prawym
brzegu rzeczki, z kościołem katolickim, zwa-
nej Żerewpole i stanowiącej od 1803 r. wła-
sność domu inwalidów przy miejscowym lw-
ściele. Podług Pchilewicza R. wraz z Słobo-
dą Inwalidnl\ (Zerewpolem ) i Łukaszówką
ma 848 mk. prawosł., 400 katol. i 196
żydów. Spis urzędowy z 1885 r. podaj!3 w R.
351 mk., w Łukaszówce 76 mk. i w Zerew-
polu 260 mk. Włościanie nadzieleni zostali
991 dzies. ziemi, z której pła9ą 258 rs. 64 k.
wykupu rocznie. Mieszkańcy Zerewpola i Łu-
kaazówki Sl\ przeważnie pochodzenia szlache-
ckiego. Cerkiew drewniana p. w. Narodzenia
N. M. P., uposażona 35 dzies. ziemi, wznie-
sioną została w 1838 r. na miejsce dawniej-
szej z 1723 r., która zgorzała w 1830 r. Do
par. prawosł. należą wsie: Starowicze, Oliwa,
Krapiwna, Wyszewa, Sidorowicze, Sidorow-
ska Rudnia, Waworsk, Werchalew, Polido-
rówka i chutory: Swirydówka i Rafałówka.
Kościół katolicki drewniany i kaplica na cmen-
tarzu grzebalnym. Par. kat., dek. radomyskie-
go, 812 wiernych. Gmina rozważowska skła-
da się z 17 okręgów wiejskich (starostw),
obejmujących 33 wsie (4 chutory), mających
wogóle 1610 osad, 12,768 mk., 50,238 dzies.
ziemi (12,882 dzies. włośc., 37,072 dworskiej,
274 cerkiewnej). Obszar zajmowany przez wieś
zdawna wchodził w skład tak zwanej "Tru-
dynowszczyzny" czyli "ziemi Trudynow-
skiej", która obejmuje wielkie obszary nad
Teterowem i Zdwiżem, zrazu skąpo zasiedlo-
na, potem w liczne obfitująca włości i sioła,
porozpadała się na mniejsze dobra, należące
różne mi czasy do kniaziów Rożynowskich,
Roz
Kmitów, Jucbnowiczów, Łozków i Proskurów,
Z części będącej w posiadaniu Prosknrów
wytworzył się odrębny klucz iwankowski
i został następnie sprzedany Stanisławowi
Koniecpolskiemu, hetm. w. kor., z wyjątkiem
chyba jednego Rozważowa, który już w 1637
r. należał do Mikołaja Cetnera, ożenionego
z Krystyną Kaszowsklh dziedzica Różowa
w kijowskiem. Cetner zmarł około 1642 r.,
bo w dokumentach występuje w 1644 r. wdo-
wa jego z synami małoletnimi: Marcinem
i Stanisławem. Opiekunem ich był stryj Ale-
ksander Centner. Już w 1650 r. posiadaczami
R. są Lenkiewicze Ipohorscy. R. zniszczony
przez wojny kozackie stał pustką; w 1683 r.
mieszkał tu tylko jeden "osadzca Sawicki"
(Arch. J. Z. B., część VI, t. 1, str. 155, w do-
datkach). Koniecpolscy zaliczali wciąż R. do
dóbr iwankowskich i dowodzili, że Lenkiewi-
cze "niewiedziećjakiem prawem R. trzymają".
Niewiemy jak się skończył ten spór; to pew-
na, żejuż w pierwszym dziesiątku XVIIIw. R.
należał do Jana Rybińskiego, generała art y-
leryi kor. Rybiński, człowiek zabiegliwy,
osiedlił na nowo pusty R. W 1716 r. trzy-
mał on w dzierżawie od ks. Szujskich Jasno-
horodkę, którą, dzięki wstawieniu się swemu
do ks. Galicyna, ocalił od zniszczenia. przez
Kozaków. Został generałem artyl. kor. po
Klemensie Branickim w 1735 r. Obmyślił on
dla odJziałów konnych, wyprawianych prze-
ciw hajdamakom, armatki kute z szyn, a tak
lekkie, iż dwóch ludzi wygodnie jedną sztukę
na ramionach nosić mogło (Dzieje krótko ze-
brane generałów artyl. kor., rkp.). Umarł
Rybiński w 1746 r. Po nim odziedziczył R.
Jan Nepomucen Rybiński, cześnik kijowski.
Za niego w 1758 r. R. został złupiony przez
hajdamaków (Arch. J. Z. R., część lU, t. 3,
str. 702). Jan Rybinski był posłem z woje-
wództwa kijowskiego na sejm czteroletni,
i szambelanem dworu pruskiego. Ogłosił dru-
kiem: "Głos na sesyi sejmowej d. 21 nowem-
bra 1791", w którym popierał projekt sprze-
dania starostw na dziedzictwo. Niejaki Leon
Kondracki drukował wiersz w Berdyczowie:
"Na akt weselny J\V. Jana Nepomucena Ry-
biilskiego z W. Teklą Peszyńską., chorą.żanką
żyt." Założył on w R. w 1801 r. kościół ka.-
tolicki p. w. św. Jana Nepomucena. Konse-
kracyi dopełnił w 1803 r. ks. Godlewski. Pa-
rafia zaś została wydzieloną przez ks. Stani-
sława Kwiatkowskiego, kan. kijowo (Protokół
czynności archid. kijowo r. 1811). Oprócz ko-
ścioła wzniósł tu dziedzic dom przytułku dla
starców i kalek, pochodzl\cych z dóbr jego,
tak ze szlachty czynszowej, jak i poddanych.
a utrzymanie tego zakładu zapisał słobodę
Zerewpol, w której wtedy było 44 dusz i 74 1 f.
dzies. Proboszcze Nzważowscy rządzili slo-

Roz
bodą do 1833 r., potem została ona oddaną
pod zarząd instytutu kijowo dobroczynności
publicznej. Za rządów księżny płacili podda-
ni tej słobody czynsz; 7.a administracyi rzą-
dowej odrabiali pńszczyznę, W 1819 r. dzie-
dzicem R. był Łukasz Rybiński, kasztelan
owrucki, po którym odziedziczyła w 1758 r.
jego córka Emilia Pontus. Po 1863 r. dobra
rozważowskie były wystawione na przymuso-
wą sprzedaż, przyczem Emili Pontusowej po-
czątkowo wydzielono 250 dzies. po wyrąbanym
lesie w Inwalidnej Słobodzie, lecz następnie
i ten udział włączono do całości i sprzedano do-
bra w 1872 r. Mikołajowi Zawadzkiemu. Obszar
dóbr wynosił wówczas: 12 dzies. pod zabudo-
waniami, 178 dzies. gr. ornych, 14 sianożęci,
2362 lasów i zarośli i 300 dzies. nieużytków.
Po śmierci Zawadzkiego dobra przeszły na
jego spadkobierców, z których główny Sawa
Kapiszewski. Edward Rutikows/ci.
Rozwiej, folw., pow. borysowski, od 1873
r. własność urzędnika Biel aj ewa, ma około
14 1 / 9 włók. A. Jel.
Hozwienica al. Rozwiennica, wś, pow. ja-
rosławski, w lekko sfałdowanej równinie,
wznies. 248 mt. npm., przy drodze z J arosła-
wia (10 klm.) do Pruchnika. Par. rz.-kat.
w Rudołowicach, gr.-kat. w Pełniatyczach.
Ma szkołę ludową filialną, 74 dm. (4 na ob-
szarze więk. posiadł. BoI. Górskiego) 392 mk.;
238 rzym.-kat., 134 gr.-kat. i Hi izr. Obszar
więk. posiadł. ma 412 roli, 79 łąk i ogr., 18
pastw. i 582 mI'. lasu; posiadł. mn. składa się
z 317 roli, 28 łąk i ogr., 44 pastw. i 3 mI'.
lasu. Las rozwieniecki leży na płn. od wsi,
oddzielając ją od Cieszacina Wielkiego. Gle-
ba glinkowa przepuszczalna, urodzajna. Wieś
graniczy na wschód z Jankowicami i Rudoło-
wicami, na płd. z Bystrowicami, na zachód
z Okopem (ruiną), Cząstkowicami i Wolą Roz-
wieniecką. Mac.
Rozwieuiecka 'Vola, wś, pow. jarosław-
ski, na płn.-zach. od Rozwienicy, przy drodze
do Kańczugi, nad pot. Pruchnikiem, uchodzą-
cym z praw. brz. do :Mleczki. Ciągnie się długą
ulicą wzdłuź rzeki. Liczy 97 dm. (4 na obsza-
rze więk. posiadł. Wł. hr. Dzieduszyckiego) i
521 mk.; 234 rz.-kat., 267 gr.-kat. i 20 izrael.
Par. rzym.-kat. w Rudołowicach a gr.-kat.
w Pełniatyczach. Obszar więk. pOR. ma 268
roli, 42 łąk, 160 past. i 309 mI'. lasu; pos. mn.
wynosi 499 roli, 128 łąk i 69 mI'. pastw.
Graniczy na płd.-wschód z Rozwienicą, na
zach z Pełniatyczami, na płn. z Zarzycami a
na wschód z lasem I'ozwienieckim. Mac.
Rozwod', ob. Rozwady.
Rozwodów, os., pow. brzeziński, gm. Mi-
kołajów, ma 1 dm., 2 mk., 459 mr. dwors.
(30 mr. roli).
Hozwójka, strużka uchodząca do Wisły,
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeszyt 107.
Roz
84'9
o ćwierć mili od Gdańska, przy szańcu pod
wsią Rueckfort (ob. Die Weichsel von Brand-
staeter, str. 116).
Rozwołoże, Rozwołoije, osada dawna, na
miejscu której powstała wś Antonów, w pow.
skwirskim, zburzona podczas najścia Tatarów.
W 1592 r. R. wchodziła w skład ststwa bia-
łocerkiewskiego, będącego w posiadaniu Ja-
nusza Ostrogskiego, pod zawiadywaniem pod-
starosty kn. Dmytra Kurcewicza Bułyhy,
który zanosi skargę o napaść na grunta roz-
wołoskie przez hetmana Krzysztofa Kosiń-
skiego (Arch. J. Z. R., cz. III, t. I, 32). No-
wicki (Skorowidz do wydań Kom. Arch. Ki-
jowskiej) przypuszcza, że R. stało na miejscu
dzisiej szej \V ołodarki. J. Krz.
Hozwory 1.) wś i folw., pow. ostrołęcki,
gm. Rzekuń, par. Miastkowo, maja. 254 mk.,
1651 mI'. obszaru. W 1827 r. 16 dm., 103 mk.
2.) H. Purzyce, ob. Purzyce 2.).
Rozworzauy, wś, pow. przemyślański, o
3'7 klm. od sądu pow. i poczty w Glinianach,
o 9 klm. od st. kolei żel. Kar. Ludwika i tel.
w Zadwórzu. Granice: wschod. Gliniany, po-
ludno Poluchów, zachod. Laszki Królewskie,
półn. rz. Pełtewaza nią wś Pełtew i Zeniów.
Obszar dwor. 701 mr., włośc. 666 mr. W 1857
r. 426 mk.; w 1888 r. w gm. 562, na obszarze
dwor. 73; rz.-kat. 63, par. Wyźniany, gr.-
kat. 597, par. Poluchów Wielki; szkoła filial.
Właśc. pos. dwoI'. Alfred hr. Potocki. B. R.
Rozwonyu, w XVI w. R08worzyn, wś i
fol. nad rz. Mrogą (Mrożycą), pow. brzeziń-
ski, gm. J\froga Dolna, par. Brzeziny, odl. 6
w. od Brzezin. Wś ma 11 dm., 133 mk.; fol.
3 dm., 4 mk. W 1827 r. 16 dm., 117 mk.
W 1872 r. fol. R. rozI. mI'. 436: gr. Ol'. i ogr.
mI'. 394, łąk mr. 15, past. mr. 4, nieuż. mr. 23;
bud. z drzewa 10; płodozmian 4-polowy. WŚ
11,. os. 11, z gr. mr. 240. Dziesięciny ze wsi
szły dla katedry gnieźnieńskiej, a pleban
w Brzezinach pobierał tylko kolędę (Łaski,
Lib. Ben., II, 400). Br. Ch.
Hozwoziu, z osadami Wygoda i Majdany,
wś, fol. i dobra nad rz. Działdówką, w bagni-
stem położeniu, pow. mławski, gm. Rozwozin,
par. Lubowidz, odl. 35 w. od Mławy, posiada
gorzelnię przerabiającą do 100 korcy kartofli
dziennie, 24 dm., 198 mk. W 1827 r. było 15
dm., 175 mk. Osuszono tu znaczny obszar
bagien i pól ornych. Dobra R. składały się
w 1885 r. z fol.: R. i Sierakowo, rozl. mI'.
1828: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 625, łąk mI'.
108, past. mI'. 77, nieuż. mr. 36; bud. mur.
10, z drzewa 9; płodozmian 13-polowy; fol.
Sierakowo gr. Ol'. i ogr. mI'. 246, łąk mr. 193,
past. mr. 99, lasu mr. 417, nieuż. mr. 26; bud.
mur. 1, z drzewa 8, las urządzony. Poprzednio
dobra te obejmowały do 300 włók; w 1880 r.
było przeszło 60 włók la.su. W skład dóbr
54

850
Roz
poprzednio wchodziły: w R. 08. 19, z gr. mI'.
26; wś Dziwy os. 10, z gr. mI'. 25; wś Vva-
pniska os. 6, z gr. mI'. 166; wś llynowo os.
11, z gr. mr. 343; ws Będzemin os. 26, z gT.
mI'. 120; wś Siemcicha os. 21, z gr. mr., 57;
wś Raczyny 08. 35, z gr. mI'. 865; ws Zar-
nówko os. 8, z gr. mI'. 203; wś Dąbrowiee os.
15, z gr. mr. 348; w Syberya os. 25, z gr.
mI'. 362; wś Sinogóra os. 26, z gr. mI'. 824;
wś Tadajówka os. 12, z gr. mI'. 314; ws Psota
os. 8, z gr. mr. 61; os. Białydwór gr. mI'. 17.
l. gm. należy do sądu gm. I oh., ma 479 dm.,
4553 mk., 24,105 mr. ohsnrn (693 mI'. niemI.),
wtem 6531 mI'. ziemi włośe. '\V gminie znaj-
dują się: kościół paraf., 8l\d gm., urząd gm.
(we wsi Raczyny), kasa wkładowo-zaliczko-
wa, trzy szkoły (321 uezn. w 1879 r.), browar,
2 gorzelnie, 2 młyny wodne, 4 wiatraki, 3
cegielnie, smolarnia, 3 karczmy. \V skład gm.
wchodzą: Będzemin, Bądzyń-Ruda, Bądzyń,
Borczyny, Brudnice, Chromakowo, Cieszki,
Dąbrowice, Dziwy, Galomin, Głęboka, Jaku-
bowo, Lubowidz, Łazy, Okrąg'lik, Przeradz-
Wielki, Przeradz-}Iały, Paulinowo, Psota,
Pątki, Rozwozin z os. Majdany, Raczyny,
Rozwozinek, Rynowo, Rudniwa, Rzężawy,
Sierakowo, Syberya, Sinogóra, Siemcicha,
Sztok, Tadajówka, 'Wapniska. Br. Ch.
Roz\Vozinek, fol., pow. mławski, gm,. Roz-
wozin, par. Lubowidz, odl. o 40 w. od :Mławy,
ma 2 dm., 13 mk. W 1885 r. fol. R., oddzie-
lony od dóbr Rozwozin (w 1884 r.), rozl. mr.
277: gr. Ol'. i ogr. mr. 178, łąk mI'. 67, past.
mr. 26, nieuż. mI'. 6; bud. z drzewa 6; po-
kłady torfu, Br. Ch.
Rozyft, ob. Rozewie.
Rozynów 1.) fol., pow. błoński, gm. Gu-
zów, par. vViskitki, odl. 24 w. od Błonia, ma
12 mk. :Fol. ten, w r. 1873 oddzielony od dóbr
Guzów, rozl. mr. 594: gr. Ol'. i og'l'. mI'. 440,
łąk mI'. 133, nieuż. mr. 21; bud. mur. 7, z drze-
wa 1. 2.) H., wś i fol., pow. łęczycki, gm. i
par. Dalików, odl. ocl Łęczycy 19 w. Ws ma
2 dm., 7 rok.; fol. 3 dm., 26 mk.
Hozyno\Vo, pow. włocławski, g'm. Łęg,
par. 'Vieniec. Niepomicszczone w ostatnich
spisach.
Hóża 1.) kol. i lesn. os., pow. łaski, gm.
'Wymysłów, par. Dobroń, na lewo od drogi
bitej z Pabianic do Łasku; kol. ma 26 dro.,
206 rok., 530 mI'. włośc,; leś. os. 2 dm., 15
mI'. dwor. 2.) H., koL, pow. słupGcki, gm. i
par. :Młodojewo, od1. od Słupcy 3 w.; ma 8
dm., 42 mk. VV chodziła w skład dóbr rząd.
Koszuty. 3.) H., wś, pow. biłgoraj ski, gm.
:Majdan Sopocki, par. Krasnobród, ma 17 os.,
118 mr. obszaru. W chodziła w skład dóbr
Ciotusza. 4.) H" wś nad rzką Różanką, pow.
łukowski, gm. Prawda, par. Stoczek łukow-
ski, ma 94 dm., 770 mk., 2562 mr. W 1827 r.
Roź
było 74 dm., 434 mk. W XVII w. wchodziła
w sMad ststwa Latowicz. W 1863 r. d. 2:3
czerwca oddział Lelewela poniósł tu porażkę.
Róża 1.) słobódka, pow. kamieniecki, w 2
oh. pol. i gm. Lanckoroń, par. rz.-kat. Zbrzyż,
grcc. Zatawa. 'Własność dawniej Drużbac-
kiego, dziś Kazimierza Horbaekiego. 'V 1868
r. miała 41 dm., 246 mk., 171 dz. 2.) R., fut.,
pow, litY{lski, par. Chmielnik, przy trakcie
pocztowym z Chmielnika do Nowego Kon-
stantynowa. J. Krz.
Róża-Kamiel!, zaśc. szlach., pow. wileński,
w 3 oh. pol., o 33 w. od 'Wilna, 1 dm., 9
mk. katol.
Róza, w, pow. pilzne{lski, w równinie pia-
szczystej, wznies. 263 mt. npm., nad pot.
\V olskim, uchodzącym wraz z pot. Grabaniny
do Wisłoki. vV ś zabudowana w długą ulicę,
jest przecięta drogą gminną, łączącą Wie-
wiorkę z Jastrząbką Starą. Prócz tego prze-
cinają. R. dwa gościńce: z Pilzna i Czarny, st.
dr. żel. arcyks. Ka.rola Ludwika, do Radomy-
śla. Na płn. graniczy R. z Przerytymborem,
Dąbiem i Zassowem (4 klm.), na płd. z Jawi-
n(J,mi i Borową. Par. rzym.-kat. w Zassowie.
WŚ liczy 321 dm. (3 na obszarze więk. pos.
P. Horodyńskiego) i 1587 mk. (778 męż., 809
kob.); 1502 rz.-kat. a 85 izrael. Z obszaru
2751 mr. przypada większej posiadł, 667 mI'.
(623 roli, 26 łąk i ogr. i 18 past.) a 2084 mr.
mniejszej posiadł. (1699 roli, 175 łąk i 210
past.). Najdawniejszą wzmiankę o wsi marny
w dok. z 23 sierp. 1419 r. (Kod. kat. krak.
Piekosińskiego, II, 450), jako o wsi Rosza Na-
vogij. Za Długosza (L. B., II, 259 i 438) na-
leżała do kilku współwłaścicieli i składała
się z 11 łan. kmicc., z których pobierał dzie-
sięciny dziekan. krak. w wartości 3 grzywien
bez fertona. Następnie posiada ją ks. Ostrog-
ski (Pawiński, Małop., 247). Było wtedy 7
łan. kmiec., 4 zagrod., 3 komorn. z bydłem, 4
komol'. bez bydła i 1 rzemieślnik. W 1508 r.
(ibid.,467) dziedziczyli ją Andrzej Rozember-
ski i Janusz de Róża, którzy zapłacili kwarty
8 grzyw. 27 gr. i 12 den. W otaksowaniu
z r. 1536 (ibid., 553) czytamy: Roza wie na-
leżąca do vViewiorki, z której trzecia część
jest dziedziczną, dwie zaś tytułem zastawu;
ich dziedzicem jest JvV. Jan z Tarnowa, dzie-
dzic na Wiewiórze. Jest w tej wsi 20 kmieci,
płacących czynszu 13 grzyw. 6 gr., 2 karcz-
my płacące 2 grzywny i 2 kamienie łoju, 3
zagrodn., 11 mierzyc owsa, kury, jaja i t. d.
Predium. Szacują wieś na 800 grzyw. Mac.
Róża 1.) niem. Bose, wś i dom., pow. bu-
kowski (Lutomyśl), o 7 klm. na wsch.-półn.
od Lutomyśla, nad Sątopem, dopł. Obryj pal'.
\Vytomyśl, poczta i st. dr. żel. Eichenhorst
(pod Bukowcem) o 7 klm. R. istniała przed
rokiem 1580; około tego czasu posiadał jBj

Rot
:Marcin Lwowski-Ostroróg. 13yło 8 pół-łan-
ków osiadłych, 2 puste i 1 karczmarski, 1 łan
sołtysi, 4 zagrodn., 5 komorn. i 1 kołodziej.
Około 1793 r. należała R. do Szołdrskich,
dziedziców Wytomyśla. Obecnie ma 17 dm.,
139 mk. (102 kat., 37 pro t.) i 176 ha obszaru
(156 roli, 3 ła..k, 6 lasu); czysty dochód z ha
roli 7'44, ła..k 6'27, lasu 0'39 mrk. Dominium
ma 7 dm., 67 mk. (47 kat., 20 prot.) i 620 ha
(148 roli, 26 ła..k, 428 lasu); czysty doch. z ha
roli 5'87, ła..k 11'75, lasu 0'78 mrk.; gorzel-
nia, chów bydła holenderskiego. 2.) R. No-
wa, niem. Ne!l1'ose, holendry, pow. bukowski,
o 6 klm. na wsch.-półn. od Lutomyśla; par.
kat. Wytomyśl, prot. Lutomyśl (Neutomi-
schel), poczta i st. dr. żel. Eichenhorst (pod
Bukowcem) o 6 klm.; 54 dm., 369 mk. (1 kat.,
368 prot.), 478 ha (374 roli, 13 łąk, 76 lasu).
3.) H., niem. Ruza, wś i fol., pow. gnieźniell-
ski, o 3 klm. na wsch.-półn. od Gniezna (par.,
poczta i st. dr. zel.). Około r. 1793 wchodzi-
ła R. w skład dóbr arkuszewskich, dziedzic-
twa Józefa Skórzewskiego, ststy gnieźnień-
skiego. 'Vś z fol. tworza.. okrąg wiejski i ma-
ja.. 10 dm., 92 mk. (75 kat., 17 prot.) i 162 ha
(147 roli, 8 łąk); czysty doch. z ha roli 9'40,
ła..k 12'92 mI'. Fol. (2 dm., 33 mk.) jest wła-
snościa.. MoszczeIlskich. 4.) R. GÓ1'a, niem.
Rozaf}ura, dawniej Rosenberg, posiadłość, pow.
mogilnicki (Żnin), o 6 klm. na płd. od Gąsa-
wy (par. i poczta), na starym trakcie gnie-
źnieIlsko-znińskim; okI'. wiejski Szelejewo, st.
dr. zel. w:Mogilnie o 15 klm.; 2 dm., 10 mk.
5.) H., niem. Rose, na mapie sztab. Weisse
Rose, posiadłość, pow. krobski (Gostyń), o 4
klm. na pld. od Gostynia (st. dr. żel. i poczta),
na trakcie krobskim, par. Domachowo, okr.
domin. Krajewiec, 2 dm., 15 mk. 6.) R. Biała,
pow. krotoszYIlski, ob. Biała Róża. 7.) H. Wy-
kowa, pow. krotoszyński, ob. Wyki. R. Cal.
Hóża 1.) niem. Rose al. Koenigliclt Rose, du-
ża w{, paraf., pow. wałecki, st. p. w miejscu.
Posiada kościół par. kat., szkołę 3-klas. kat.,
która 1887 r. liczyła 2 naucz. i 235 dz. i je-
dno-klas. szkołę ew. (59 dz.). Z wy bud. Ro-
sengut (1885 r. 5 dm., 47 mk.) liczyła wś
2207 ha (39 lasu, 48 h\k i 1962 roli). Gleba
gliniasta, okolica górzysta; mieszkańcy tru-
dnią się rolnictwem, hodowlą bydła i rzemio-
słami. Do Gostomia dochodzi poczta posłań-
cowa. W 1868 r. było 457 bud., 150 dm.,
1275 mk., 882 kat., 379 ew.; 1885 r. 154 dm.,
232 dym., 1267 mk., 981 kat., 269 ew., 10
dysyd., 7 żyd. Wś leży między Wałczem a
Trzcianką, na zach. od Piły; została załozoną
około 1555 r. VV pierwszej połowie obecnego
stulecia znalcziono tu monety rzymskie (ob.
Gesch. d. DL Kroncr KI'. von Schmitt, str.
22). R. 1621 nadaje Zygmunt III sołectwo
tutejsze za zbrojna.. służbę familii Kion. Także
Roi
851
Kilian Malina-:Malinowice otrzymuje tu grun-
ta z obowiązkiem zbrojnej służby. W 1593 r.
posiadali tu ewangielicy kościół, który im
później odebrano. Już w 1628 r. był drewnia-
ny kościół katol. Wójtowstwo Róży i Gapy
czyli Kłody płaciło w r. 1771 kwarty 270
złp. i hyberny 57 złp. o gr.; trzymał je wów-
czas Ludwik Dorpowski, major wojsk koron.
(ob. Powiat wałecki w XVI w. przez Calliera,
str. 46). Teraźniejszy kościół murowany po-
chodzi z r. 1862. 2.) R., niem. Rose al. Adlig
R., dobra ryc., pow. wałecki, st. p. i par. kat.
wś Róża. Z fol. Rosellfier (1885 r. 1 dm., 3
mk.) obejmują dobra 381 ha (35 lasu, 20 ła..k
i 295 roli). W 1885 r. 5 dm., 93 mk., po wię-
kszej części kat. 3.) H., tak zwały się podo-
bno Dudylany w pow. wałeckim r. 1582 (ob.
Powiat wałecki w XVI w. przez Calliera,
str. 23). Kś. Fr,
Hożajcie 1.) wś, pow. rossieński, gm. :Mań-
kuny, par. Girtakol, o 9 w. od Rossień, wspo-
mniana w dokum. z 1597 r. jako należące do
dóbr rossieńskich. 2.) R., wś, pow. rossień-
ski, gm. Mańkuny, par. Girtakol, o 17 w. od
Rossień.
Hożajłele, wś, pow. rOBsieński, gm. Mań-
kuny, par. Girtakol. o 17 w. od Rossień.
Rożao, os. miejska nad rz. Narwią, przy
ujściu rzki Rożanicy, pow. makowski, gm. Sie-
luń, par. Rożan, odl. 88 w. od Warszawy,
z która.. połączony szosą warszawsko-kowień-
ską, 34 w. od Pułtuska, 28 w. od Ostrołęki a
62 w. od Łomży. Posiada kościół par. muro-
wany, synagogę, szkołę pocza,t., urząd gm.,
st. poczt., browar i fabrykę miodu, 172 dm.,
2414 mk. W 1828 r. było 114 dm., 1021 mk.
(304 iyd.); 1860 r. 151 dm., 1810 mk. Zna-
lezione tu urny i ślady okopów świadcz a..
o przedhistorycznem i\!tnieniu siedziby ludz-
kiej. Osada ta wcześnie zapewne stała się
centrem sądowem i handlowem dla okolicy.
Koło grodu, zajmuja,cego wzgórze nad Narwią,
kupiła się osada, która zapewne już w XV
w. uzyskała przywilej miejski. Jan ks. mazo-
wiecki w 1401 r. nadaje niejakiemu Koprzyw-
kowi 29 włók ziemi dla dołączenia do wój-
towstwa Rózana. Dokument tegoż księcia
z 1403 r. w Ciechanowie wydany, jest tylko
potwierdzeniem a zapewne i rozszerzeniem
pierwotnego przywileju (nadanie łaźni, po-
strzyg'alni, wagi, zwolnienie od ceł). Po przy-
łączenia Mazowsza do korony, R. stał się sie-
dzibą ststy grodowego. Qdbywały się tu są-
dy ziemskie i grod:tlde. Swięcicki nazywa R.
miastem ruchliwem. 'Vedle tradycyi Bona
zamek tut,ejszy odbudowała i w nim niekiedy
przebywała. Według lustracyi z 1564 r. by-
ło w mieście 320 domów niepłacących czyn-
szu. W 1581 r. ustanowiony tu został skład
soli; żupnik mial dostarczaó co rok 1000 bo-

852
Roi
Reż
czek Boli wielickiej i 500 bocheńskiej. Szlach- (52 mr.), wójtowo Rożan (167 mr.), Załuźe
cie słuzyło pierwszeństwo do kupna po ozna- (53 mr.), 'Maków (83 mr.); grunta Gorzanka
czonej cenie. Dopiero po czterotygodniowym Poduchowna (246 mr.). Wsie: Byszewo (213
terminie mógl żupnik sprzedawać sól kupcom. mr.), Gościejewo (259 mr.), Prycanowo (228
Dochód z przewozu na Narwi należał do mia- mr.), Załuże (873 mr.), łJOŚ (920 mr.), Perza-
sta. W 1526 r. Anna, ks. mazowiecka, wydała nowo (750 mr.), Jankowo (496 mr.), Słoniawy
w Warszawie przywilej na most, potwierdzo- (941 mr.). Wsie: Rożan, Rżaniec, Dłutówka,
ny w 1566 r. przez Zygmunta. Królowa Bo- Grabówka, Witowy Most, Zimna Woda, Wy-
na w 1549 r. nadała mieszczanom wolny wrąb szel, Olkowa Kępa, Gutowo (rozległość nie po-
w lasach starostwa. Wedle lustracyi z 1564 dana). Z dóbr tych wydzielono w 1835 r. na
r. ogólny obszar gruntów miejskich obejmo- majorat dla pułkowo Teodora MoeHer fol w.:
wał 36 1 /, włók, wtem 6 wójtowskich, 3 pro- Smrock (517 mr.), Bazar (465 mr.), lasu 1139
boszcza i 3 brześciańskie. W 1789 r. było mr.; młyny: Smrock (23 mr.), Bazar (11 mr.);
wraz z placami i pastwiskami 76 włók i 25 wsie: Smrock (394 mr.), :Makowiec (915 mr.),
mórg; obecny obszar użytkowej ziemi miej- Daniłów (153 mr.). Na obszarze lasów rządo-
skiej wynosi 1943 mórg, a wraz z nieużytka- wych odkryto w 1817 r. bursztyn. Z opłaty
mi podobno do 165 włók. n,ożańskie staro- za prawo poszukiwania zebrano w ogóle
stwo grodowe podług lustracyi z r. 1664 4612 rs. EJ'. Ch.
składało się z miasta Rożan i z wsi: Perza- Hóżana, ob. Siennica Różana.
nów, Łoś, Załuże, Rzaniec, Grabówka i Zoło- Hóżana 1.) mko nad Zelwianką, pow. slo-
tówka (por. Jadów). W r. 1765 posiadał je nimski, w 2 okr. pol., gm. Różana, o 36 w.
Stanisław Kostka Młodzianowski, opłacając od Słonima a 119 W. od Grodna, przy trakcie
kwarty złp. 1619 gr. 1, a hyberny złp. 1012 z Grodna przez '\Vołkowysk do Słonima. Ia
gr. 24. Na sejmie z r. 1773-75 stany Rze. 2767 mk. (1398 męz. i 1369 kob.), w tej licz-
czypospolitej nadały te dobra w posiadanie bie 1805 żyd., obszerny rynek, sklepy muro-
emfiteutyczne Ignacemu Łempickiemu wraz wane, zarząd okr. polic. dla gmin: R., Try-
z ststwem makowskiem i dzierżawami C11o- buszki (maryills'.ca), Mieżewicze i Podlesie
tecka, Czarna i Biała. Wójtowstwo R posia-. (żyrowicka), zarząd gminy, urząd miejski, st.
dał wtedy Antoni Kowalski i płacił kwarty I poczt. na rozdrożu pomiędzy traktami wiodą-
16 zlp. Ziemia rożańska dzieliła się na dwa cymi do Słonima, do Prużany i do Wołkowy-
powiaty: rożański i makowski. Zniszczone ska, cerkiew paraf. z b. monasteru bazylia-
przez wojny w XVII w. i morowe powietrze nów, kapl. prawosł. cmentarną, kose. katol.
w r. 1708, zaczęło się miasto podnosić do- paraf. z b. kaBc. dominikańskiego i kaplicę
piero w obecnem stuleciu. Z zabytków prze- cmentarną, kilka fabryk sukna. Par, prawosł.,
szłości przechował się tylko kościół parafial- dekan. (błahoczynia) kassowskiego, ma 3623
ny p. w. św. Anny, odnowiony 1841 r., który wiernych. Kościół katol. p. w. św. Trójcy,
pierwotnie miał być kolegiatą. Późniejsze z muru w 1617 r. wzniesiony przez Lwa Sa-
przeróbki i dodatki zatarły ostrołukowy cha- piehę. Pal'. katol., dekanatu sokólskiego, ma
rakter budowli, pochodzącej z początku XVI 1254 wiernych. Dawniej należała do parafii
W. Po za miastem stały na wzgórzach dwa kaplica w Połońsku. '\V parafii powierzchnia
(drewniane zapewne) kościołki: św. Jana (1'0- nicrówna, grunta gliniaste, kamieniste i żwi-
zebrany w XVIII W. przez strostę ł,empic- rowate; łąk i lasów dużo. Zraszają rzeki
kiego) o trzy wiorsty od miasta, św. Szcze- Zelwianka i Róźanka. Zaraz za miastem na
pana o pół wiorsty, tudzież w mieście przy wzgórzu, w pięknem położeniu, wznosił się
ulicy sieluńskiej stał kościołek św. Kazimie- wspaniały pałac ks. Sapiehów, wymurowany
rza. Z kościołów tych również jak i z zamku w guście francuskim, z obszernemi skrzydłami
nie zostało śladu nawet. Dawniejszy ratusz i pięknym portykiem, sr,rzedany później ży-
z wieża, zniszczał zapewne w pozarze z 1813 r. dom i na fabrykę sukna przerobiony. Dawniej
Z tego miasta podobno pochodził Maciej z R., znajdowały się w mieście klasztory domini-
kanonik warszawski, pleban czerski i pisarz kanów i bazylianów. R. oddawna stanowiła
książęcy, który około 1430 r. dokonał pol- dziedzictwo Sapiehów, którzy niejednokrotnie
skiego przekładu ustaw mazowieckich. R. przyjmowali tu monarchów i odbywali ważne
par., dek. makowski, 5596 dusz; do par. nale- narady w sprawach krajowych. Naj pier-
ty filia Zawada-Ponikwa. Historyą R. wraz wszym z królów, który odwiedził R., był Zy-
z dokumentem z 1403 r. podał W. H. Gawa- gmunt I, przyjmowany wspaniale przez Jana
recki w "Pamięt. Płockim" z 1830 r. Dobra Sapiehę, wojew. podlaskiego. W 1617 r. kró-
rządowe R. składały się w 1854 r. z folw.: lewicz '\Vładysław udający się na wyprawę
:Byszewo (667 mr.), Prycanowo (228 mr.), la- wojenną, przybył tu w sierpniu i przez dwa
su 2951 mr.; os. młyn.: Gościejewo (23 mr.), dni odpoczywał, hojnie ugaszczany przez Lwa
Olda (7 mr.), Wyszel; wójtowo Gościejewo Sapiehę, kanclerza w. litew., który zgrom a-

Roż
dziwszy zaciągnione przez siebie hufce, wyru-
8zył razem z królewiczem w dalszy pochód,
jako komisarz od sejmu przydany. W tymże
roku funduje Lew Sapieha kościół paraf. w R.
W 1644 r. Władysław już jako król powtór-
nie gości przez 9 dni w R. wraz z Cecylia,
Renatą i całym dworem, z niesłychanym zbyt-
kiem podejmowany przez Kazimierza Lwa
Sapiehę, marszałka nadwornego. Opis przy-
jęcia z Pamiętników Albr. Stan. Radziwiłła
(t. II, 120); powtórzył Baliński (Star. Polska,
t. III, 692). Pamięć tych odwiedzin uwiecz-
nił właściciel R stosownym napisem w języ-
ku łacińskim, na marmurowej tablicy, pomie-
szczonej w sali pałacu. VV tej że samej sali
zawieszono wkrótce i druga, tablicę marmu-
rową z napisem: Divo Casimiro sacrum, tutaj
bowiem. przez kilka lat złożone były zwłoki
św. Kazimierza, wywiezione w 1655 r. z ka-
plicy kościoła katedralnego wileńskiego przed
spodziewanem najściem wojska Aleksego Mi-
chajłowicza. W 1650 r. Kazimierz Lew Sa-
pieha funduje szpital na 12 ubogich przy ko-
ściele paraf. W tymże czasie pisza,cy Cella-
ryusz i Staro wolski powiadają, że R. słynęła
pysznym zamkiem, na kilko-piętrowych skle-
pionych piwnicach opartym, swoimi piękny-
mi murami w rynku miejskim, prostemi uli-
cami i wygodnemi drogami przerzynaja,cemi
jej okolice. :Miasto doznało wielkiego spusto-
nia od wojsk skonfederowanych i szlachty
podczas jej zatargów z domem Sapiehów w r.
1698. Karol XII w pochodzie swoim z Li-
twy na Wołyń, stanąwszy tu 14 kwietnia
1706 r., znalazł miasto i zamek zupełnie zni-
szczone przez stronnictwo Ogińskich i wojska
obce i opuszczone od mieszkańców. Zamoż-
ność jednak dziedziców zdołała dźwigna,ć z u-
padku i na nowo przyozdobić tę wspaniała,
dziedzinę. 'V odrodzoncj już R. Aleksander
ks. Sapieha, kanclerz w. lit., przyjmował d.
12 września ] 784 r. Stanisława Augusta ja-
dącego na sejm do Grodna, przyczem krój
zwiGdził bibliotekę i bogate archiwum miej-
scowe. 'V e dwa lata później Sapieha prze-
niósł swą rezydencyę do Dereczyna, pałac
zaś w R. sprzedał starozakonnemu przedsię-
biercy, który założył w nim fabrykę sukna.
'V tym też czasie istniały w R. fabryki ma-
teryi jedwabnych, pasów, obić adamaszko-
wych, atłasów, sukna i bai, obrusów, serwet,
świec jarzących, karet i pojazdów lakierowa-
nych, które jednak wkrótce podupadły. Dla
podniesienia handlu i przemysłu Aleksander
ks. Sapieha oprócz targów 3 razy w tygodniu
odbywających się, zaprowadził jarmarki: na
środopoście ruskie, na św. Piotra ruskiego i
na Spasa w sierpniu. Por. Baliński, Staroż.
polska (t. III, 691-5); Niemcewicz, Podróże
historyczne (str. 348). 2.) H" wś, pow. s10-
Reź
853
nimski, w 4 okr. pol., gm. Pacowszczyzna,
o 371f, w. od Słonima. J. Krz,
Róźanica al. Różana, rzeczka, płynie pod
osad!Ji Różanem i wpada tamże do Narwi
z prawego brzegu.
Różaneczka al. Różanźecki potok, powstaje
w obrębie Libochory, pow. stryjski, ze źródeł
leśnych, u zach. podnóży Magór.y (963 mt.);
płynie leśnym parowem na płd.-zach. przez
Libochorę, a następnie Rożankę Niżnią. Od
półn. wznoszą się szczyty Serednycia (954
mt.) i Tatarówka (1151 mt.), a od płd.-wsch.
Minczoł (1175 mt.) i Czyrak (1283 mt.) w pa-
śmie Sekula. Przyjmnje od lew. brzegu pot.
Rostoki. Wpada do Różanki z praw. brzegu.
Długość biegu 5'/. klm. Br. G.
Rożanica, rzeczka na pol.-prus. Mazurach.
Wypływa z jez. Długochorzelskiego a wpada
za j ez. Łeckiem do Stradunka, który także zta,d
nosi nazwę Rożanicy. Ob. Stradunek. Ad. N.
Hóżaniec, wś i fol., pow. biłgoraj ski, gm.
Wola Rożaniecka, par. Tarnogród, leży przy
granicy od Galicyi, śród wyżyny wznies. 818
st. npm., posiada cerkiew pounicką drewnia-
ną" niewiadomej erekcyi, która 1811 r. była.
filią, par. Babicc, od 1842 r. oddzielną parafia,
tworzyła. Fol. R, Główny zwany, należy do
dóbr ordynacyi Zamoyskich, ma 1198 mr,
(484 mr. roli). W 1827 r. 206 dm., 1433 mk.
Różaniec al. Różaniecki potok, powstaje
w obrębie Rudy Różanieckiej, w pow. ciesza-
nowskim, nad granicą, od Płazowa, około Ku-
ryj, grupy chat należą,cych do Rudy Róża-
nieckiej, u płn.-zach. podnóża pagórka Prze-
paśniska (324 mt.). Płynie łąkami śródle-
śnemi na zach. koło osad: Kuryj, Grodów i
Żuków, przepływa wieś Rudę Różanieoką,
gdzie zasila dwa znaczne stawy, następnie
popod Łysą górę (233 mt.) i n,ożańca (221
mt.), wreszcie przechodzi na obszar Lublińca
Nowego, gdzie poniżej przys. Dąbrówki ucho-
dzi do Wirowej z praw. brzegu. Długość bie-
gu wynosi 15 kl. Przyjmuje od lew. brzegu
Lubówkę (ob.). Zródła leżą na wys. 300 mt.,
ujście 210 mt. npm. (szt. gen.). Br. G.
Róźaniec, niem. Rosenkranz, wioska, na ob-
szarze gm. Białej 'V ody ('Veisswasser), w po-
wiecie f'rywałdzkim, obwod. sąd. jawornickim.
W 1880 r. 14 dm., 44 mk. rz.-kat., Niemców.
Loy tuż nad granicą, Szląska pruskiego,
wznies. 583 mt.. przy drodze prowadzącej do
Landku (pow. bystrzycki). Ob. Weisswasser.
Hożaniecka Ruda, ob. Ruda Rożanieclca.
Iłozaniecka 'V ola, wś, pow. biłgoraj ski,
ob. Walet Różaniecka.
Różaniecki Potok, ob. Różaneczka, 1ł&ża-
nieco
Hóżanieclde Przedmieście, część Tarno-
grodu, w pow. biłgorajskim.
ROlalJka 1.) pow. stopnicki, gm. Drugnia,

854
Roż
par. Pierzchnica. 2.) H., wś i fol. nad Bu-
giem, pow. włodawski, gm. i par. Włodawa,
odl. 7 w. od Włodawy, posiada cerkiew paraf.
pounicką, szkołę pocz!\tkową, piękny pałac
z parkiem, 103 dm., 863 mk., 2282 mr. W r.
1827 było 104 dm., 651 mk. Jestto dawna
siedziba Pociejów. Tu w 1541 urodził się
Adam Hippacy Pociej, metropolita kijowski,
jeden z głównych sprawców unii brzeskiej
w 1595 r. Ludwik Pociej, hetman w. litew-
ski, jeden z najbogatszych panów litewskich,
wzniósł w R. istniejący dotąd pałac. Istnieje
jednakże tradycya, jakoby Piotr '\V. bawią,c
w czasie wojny z Karolem XII w sąsiedniej
wsi Pocieja (Stawki) i zdziwiony skromnością
rezydencyi magnackiej, miał następnie het-
mana zabrać ze sobf1l na cały rok do Peters-
burga, a tymczasem wystawić mu kazał
w Rożanie okazały pałac. Gmach ten w stylu
włoskim spoczywał na wielkich dwupiętro-
wych piwnicach. Dół zawierał 24 pokoi skle-
pionych. W spaniała sala, przez dwa piętra
sięgająca, zajmowała środek gmachu. Od stro-
ny rzeki ciągnf1lł się ganek 40 łokci dłngi a 5
szeroki, na marmurowych arkadach wsparty.
Oddrzwia i kominki wszystkie były też
z marmuru. Nad dachem wznosiła się mie-
dziana, pozłacana brama z herbem Pociejów.
Zniszczony przez pożar (około 1850 r.), pałac
ten został odbudowany przez hr. Augusta p-
ki. , dziedzica R. Pamiątek przeszłości
ni dzieł sztuki nie ma wcale. Cerkiew we wsi
wraz z parafią założył w 1757 r. Antoni Po-
ciej. W 1845 r. wzniesiono murowaną. Szcze-
góły podaje Antoni Wieniarski w artykule:
"Rożanka i Włodawa" (Biblioteka Warsz.,
1860 r., III, 433). Br. Ch.
Rożanka 1.) mko rząd. nad Turejką, pow.
lidzki, w 3 akr. pol., gm. i okr. wiejski Ro-
żanka, o 56 w. od Lidy a 144 w. od Wilna,
ma 883 mk. (445 męż. i 438 kob.). Kościół
par. katol. p. w. św. Piotra i Pawła z muru
wzniesiony w 1764 r. przez wojewodę Paca.
Par. kat., dek. lidzkiego, 2097 wiernych; ka-
plica na cmentarzu grzebalnym. Okolica czę-
ścią wyniosła, częścią zaś równa, grunt zwi-
rowaty, lasów mało. Dziedzictwo niegdyś
Paców, dziś własność rządu, który :i\iemię od-
dał włościanom na wykup. Gmina Rożanka
należy do 2 okr. pokojoweg8 do spraw wło-
ściańskich, 2 rewiru powołanych do służby
wojskowej z pow.lidzkiego oraz 2 okr. sądow.,
obejmuje 64 wsi, mających 351 osad, zamie-
szkałych przez 4264 włościan płci ob.; składa
się z 2 okI'. wiejskich: Rożanka iRakowicze.
Szkoła gminna znajduje się w R. (75 uczn.).
Podług spisu z 1864 r. było w gminie 619
dusz rewiz. włośc. uwłaszcz. i 1011 b. włośc.
skarbowych. W skład okręgu wiejskiego
wchodzą: mko R., wsi: Podzamcze, Dowklew-
Roi
szczyzna, Wierzbiłki, Bobra, Podbobra, Zabo-
rze, Potoka, N owo-Różanka, Kryszyłki, Dzia-
kowce, Malewicze Dolne i Górne, Podróżanka,
Ciejkowszczyzna, Makiowce, Dolina Zarzecz-
na, Dolina, Turówka; zaśc. Kryłyszki i Kli-
mowszczyzna, oraz kolonia żydów rolników
Malewicze, w ogóle w 1864 r. 838 dusz re-
wiz. b. włościan skarbowo 2.) 1\. Nowa, wś
włośc., pow. lidzki, w 3 okr. pol., gm., okr.
wiejski Rożanka, 2 dusze rewiz. J. Kl'Z.
Hóżanka, potok, powstaje w obI'. Różan-
ki wyżniej, w pow. stryjskim, w lesie Obno-
ha z pod granicznego grzbietu Karpat wscho-
dnich, w dolinie, nad którą od zach. wynosi
się Czarna Repa (1288 mt.), nieopodal grani-
cy Seneczowa. Płynie na półn. leśnym ja-
rem, zabierając liczne strugi, nad którym od
zach. wznosi się Hnyłyszcze i Ostry al. W y-
soki Wierch (1245 mt,), a od wsch. Dychto-
wiec (1098 mt.). Dosięgną,wszy krailCa gm.
Różanki wyżniej zwraca się cokolwiek na
półn.-wschód aż po ujście Sekula; odtąd pły-
nie na północ przez obszar Różanki niżniej
a wreHzcie od ujścia Sokoliszcza tworzy a:t;
do końca biegu granicę między Tuchlą i Sław-
skiem. Uchodzi z praw. brzegu do Oporu.
Dolina potoku nad cI' urocza. Od zach. wzno-
szą się, dalej na półn. od \Vysokiego Wier-
chu (1245 mt.) szczyty: Kozanowiec (987 mt.),
Płaj (876 mt.), Sysylak (839 mt.), Demko-
wiec (824 mt.), Kiczerka (845 mt.) i Wysoki
Horb (845 mt.) nad ujściem do Oporu. Od
wschodu zaś: grzbiet Sekula z szczytami Baj-
tyna (948 mt.), Ols:.Ianowiec (1043 mt.), Czy-
rak płd. (1251 mt.), Czyrak płn. (1283 mt.),
wreszcie Tatarówka (1151 mt.). Przyjmuje
liczne potoki, między nimi od lew. brzegu
Kliwiński i Sokoliszcze, a od praw. Sekul
z Sopuchem, Krzywy, Zwir z Norą i Rozlicz-
nym, wre;szcie lóżaneczkę. Długość biegu
21 klm. Zródła leżą około 1180 mt., ujście
zaś 561 mt. npm. Br. G.
Hóżanka, niem. Rosasclwtzhaus, al. Rosa-
ltiUte, węg. Rózamenluiz, schronisko w dolinie
Zimnej vVody, w Tatrach spiskich, zbudowa-
ne r. 1875 przez węg. tow. karpackie. Miej-
sce, na. którem się wznosi, o godzinę drogi
wgórę ponad Szmeksem, zwało się dawniej
Kazalnicą. W 1', 1885 wystawiono opodal od
R. hotel, Kolbach zwany, z restauracyą i po-
kojami dla turystów. Z obszernej werandy
hotelu cudowny widok na Łomnicę i całe jej
otoczenie. Ob. Zimna Woda. Bl'. G.
Rożallka 1.) z Sebastyanową, wś, pow. ja-
sielski, w oko1icy lesistej, u źródeł pot. Gro-
dziskiej, uchodzącego pod Strzyżowem do
W isłoka. W znies. wsi sięga 340 mt. Grani-
czy na zach. z Szufnarową, na połud. z Nie-
wodną, na wschód z Grodziskiem a na północ
z Zawadką. \Vś ma 102 dm. a obszar więk.

Roż
Roi
855
posiadł. (M. Wykowskiej i 5 współwłaścicieli) wznosi się na płd...zach. "Szpylak" (839 mt.).
17 dm. Z 808 mk. przypada 660 na gminę a Daleko wyżej wznosi się obszar na prawym
148 na obszar większy. Co do wyznania jest brzegu Rożanki. Cil\gnle się tu krótkie ramię
796 rz.-kat. i 21 izrael. Pos. więk. ma 616 górskie "Sekul" od doliny pot. Różanieckiego
roli, 66 łąk, 29 past. i 357 mr. lasu; pos. mn. na płd.-wschód i wysyła ramiona na wschód
639 roli, 46 łąk, 42 past. i 64 mI'. lasu. W r. i zachód. 'W środku pasma wznosi się szczyt
1536 (Pawiński, Małop. 522) R. lub Sebasty- "Czyrak" a raczej ,;Magej" do 1283 mt.; na
anówka należała do JY1ik. Klymuntha, Agnie- płd. od niego "SekuI Wielki" do 1275 mt. i
szki i Feliksa Thulkowskiego a nadto An- Czyrak do 1251 mt., a na płn. od Czyraka
drzeja i Stanisława Swoschów; miała, nieró. "Sekul Mały" do 1215 mt" Na granicy półn,
wna grunta szlacheckie, nieurodzajne, sadzaw- Tatariwka do 1151 mt. JYlagej ma kształt
kę i młyn opuszczony, wroszcie wspólny las. sto:i;kowaty; najwyższy szczyt jego łysy, ku-
Dwóch kmieci płaciło czynszu po 40 gr., 3 listo zaokrąglony. Rośnie tu obficie arnika,
km. po pół grzywny i 2 korce owsa, karczma tudzież tak zw. kostrzyca, ulubiona pasza dla
dawała grzywnę a młyn pół kamienia łoju; 7 owiec i kóz. Własność więk. tu i w R. Wyź-
ról było pustych. Szacowano wieś wówczas nej ma roli Ol'. 8, łąk i ogr. 39, past. 143, la-
na 300 grzywien. 2.) H., przy s., pow. brzo- su 6979 mr.; wł. mn. gr. Ol'. 1864, łąk i ogr.
zowski, u źródeł Golcówki. 3.) n., fol. koło 2426, past. 1615, lasu 618 mI'. W r. 1880 by-
Tartakowa, pow. sokabki. 4.) n. z I.qnacówką, ło w R. Niżnej 98 dm., 500 mk. w gm.; 2 dm.,
wś,. pow. żółkiewski, 28 klm. na płn.-wschód 16 mk. na obsz. d wor.; 1 rz.-kat., 494 gr.-kat.,
od Zółkwi, 17 klm. od sądu pow. w Mostach 21 izrael., wszyscy narodowo rusiilskiej. Par.
Wielkich, 9 klm. od urZ. poczt. i tel. w Ka- rz.-kat. w Skolem, gr.-kat. wIt. Wyznej. 'We
mionce Strumiłowej. Na poludnie leżą Zubow wsi jest ccrkiew i szkola niczorganizowana.
JYlost i Batiatycze, lJach. Batiatycze, na półn. 6.) R. W!/żna al. Góma, wś, pow. stryj ski, 69
Dobrotwór i Siclcc Biclików, na wschódltuda klm. na płd.-zach. od Stryja, 34 klm. na płd.
Sielecka i Obydów (3 ostatnie w pow. kamio- od sądu pow., urZ. poczt., Ht. kol. i tel. w Sko-
neckim). ,Vś leży w dorzeczu Wisły za po- lem, 12 klm. od st. kol. w Ławocznem. Na
średnictwcm Batiaczki, dopływu Bugu. Za- zach. leZą Jclenkowate i \V ołoHianka, na płn.
budowania wiejskie leżą, na płd., a mianowi- Rożanka Ni:i;na, na zachód. JYIizuń i Seneczów
cie: Rożanki na wsch., a J gnacówki na zach. (obie w pow. dolińskim), na płd. PriHzlop na
Płn.-wsch. część obszaru zajmują, lasy (220 \Vęgrzech. 'Nś leży w dorzeczu Dniestru za
mt. wznies.). W r. 1880 było 68 dm., 417 pośrednictwem ltożanki, powstajl\eej na płd.
mk. w g'minie; 269 rz.-kat., 48 gr.-kat., 51 granicy wsi, na płn. stoku wzgórza (1218 mt.),
izrael.; 122 Polaków, 247 Niemców, 48 Rusi- z licznych strug, podą:i;ająccj do Rożanki Niż-
nów. Par.rz.-kat. w Kamionce Strumiłowej, nej. Z obu boków przyjmuje ona w obrębie
gr.-kat. w Batiatyczach. 'We wHi jest szkoła w:o;i małe dopływy, z któryeh najznaczniejszy
etat. l-klas. 5.) Ił. iViina, wś, pow. stryj ski, Sekul od praw. brzegu. Zabudo\\ania wiej-
65 klm. na płd.-zach. od Stryja, 30 klm. od skie lezl1l nad Ro:i;anką, na płn.-zach. Niektó-
sądu pow., urz. poczt. i tel. w Skolem, 12 1'0 grupy domów mah odrębne nazwy: Dyah-
klm. na wschód od st. kol. w Ławocznem. Na lo wiec, Dmytrówka, Jałyna al. Jalina, PYSlt-
płn. leżą Libochora i Tuchla, na zach. Sław- na Kiernycia, Trepełosik al. TrepolosilL Płd.
ska i \Vołosianka, na płd. Rożanka Wyżna, część wsi zajmuje las Obnoha. Na samej gra-
na wsch. Mizuil i KaIna (obie w pow. doliń.. nicy płd. wznoHi się Czorna Repa do 1288
skim). Wś leży w dorzoczu Dniestru za po- mt. (znak triang.). Na lewym brzegu Rożan-
średnictwem Rożanki, praw. dopływu Oporu. li wznoszą Hię idl\c od płd. ku płn.: Toui\ty
Rożanka wchodzi tu od płd. z Rożanki Wyż- Zołob (1258mt.), KnyliHzeza (1218 mt.). Wy-
noj i w obrębie wsi przyjmuje liczne dopły- Hoki \Verch al. OHtry \Verah (do 1245 mt.,
wy, z których znaczniejsze od praw. brzcgu: znak triang.), Jałyna na granicy płn. (869
Sopuch, Krywy Zwir (z Norą i Rozlicznym mt. na zach., a 846 mt. na WHchód wznioH.).
od praw. brzegu), Itozaneczka al. pot. Roża- Na praw. brzegu Rożanki wznoszą si(: Dych-
niecki (z Roztokami od lew. brzegu) a od lew. towiec (1098 mt.); na lew. brzegu Sekula las
brzegu pot. Kliwil1ski i Sokoliszcze. Zabudo- Dmytrówka, a na granicy płn.-wsch. Olsza
wania wiejskie Idą na praw. brzegu Rożanki, al. Olszanowiec do 1043 mt. \V r. 1880 było
głównie nad dolnym Zwircm. Na płn. od za- 153 dm., 734 mk. w gm.; 2 dm., 8 Ink. na ob-
budowal1 leżl\ na praw. brzegu l{ożanki gru- szarze dwor.; 3rz.-kat., 784 gr.-kat., 5 izr.,
py domów: Płaj, l'iza, 13erda, łJuh; na lewym wszyscy narodowo rusiilHkiej, z wyjątkiem 2
brzegu grupy domów: Lewowa, Czerenina, narodowo polskiej. Par. rz.-kat. w Skolem,
Kozanowiee, \Vołosan, Dcmkowicc, Chalezy- gr.-kat. w miejscu, dek. skolski. Do par. na-
szcze. Dolina R. dochodzi 660 mt. wznies., lozy Ro:i;anka Niżua. We wsi jest cerkiew
opada do 620 mt. na płu. Na lew. brzogll R. p. W. Zcsłania Ducha św. i szkoła lliezorgani.

856
Roi
zowana. Mężczyźni w obu wsiach nosz/\ ka-
pelusze cięzkie, z szerokiemi w górę wygię-
temi krysami, smołą, lub woskiem zapuszczo-
ne. W zimie nosz/\ kudłate kuczmy baranie,
kształtu stożkowatego. Koszule, niekiedy na-
około czarn/\ włóczką obszyte, opasują, szero-
kim pasem skórzanym, ozdobionym guzikami,
łańcuszkami i kółkami; na koszulę biorą dość
długi kożuch, najczęściej bez rękawów, zwa-
ny bundą" a na to średnio krótki, z fałdami
po bokach serdak czyli sierak czarny, noszo-
ny najczęściej, z wyjątkiem zimy, na paszki.
Obuwiem są, chodaki. Kobiety splatają, wło-
sy w kosę, do której przywią,zują kolorową
włóczkę. Głowę owijają, dwoma, czasem ko-
lorowemi, pstrokatemi chustkami. Koszule
krótkie, na ramionach ślicznie włóczką wy-
szyte, na to lniane, szerokie, białe spódnice,
t. zw. fartuchy, dołem haftowane, z przodu
pstrokaty fartuszek własnego wyrobu, naj-
częściej czerwono biały, na to szeruki, czer-
wony, włóczkowy pas. Na szyi różnokoloro-
we paciorki i blaszane krzyzyki i trójkąty.
Na wierzchu noszą długie serdaki, na nogach
chodaki. Lud tutejszy mniema, że skora cza-
pla leci pod wodę, nalezy się deszczu spo-
dziewać. Mac.-Lu. Dz.
Hożanko\Vo, niem. Rosenberg, dobra, pow.
toruński, st. p. Toruń, 10'5 ,klm. odl. i Osta-
szewo 6'5 klm., par. kat. Swierczynki; 466
ha (138 lasu, 1 łąk, 272 roli 01'.), cegielnia,
mlekarnia. W 1868 r. 15 bud., 7 dm., 148
mk., 83 kat., 58 ew.; 1885 r. 10 dm., 30 dym.,
157 mk., 113 k..at., 44 ew. Osada ta powstała
dopiero 1819 r. na obszarze nalezą,cym do
Torunia. K.. F1'.
Bozanna 1.) wś włośc., pow. opoczyński,
gm. i par. Opoczno, odl. od Opoczna 3 w., ma
11 dm., 93 mk., 214 mr.. W 1827 r. było 8
dm., 51 mk. 2.) B., wś włośc. nad rzeczką.
Kiełcznicą" pow. opoczyński, gm. Ossa, par.
Odrzywół, odl. od Opoczna 26 w., od N owe-
go Miasta 7 w., ma 14 dm., 113 mk., 311 mr.;
gleba kamienista i piaszczysta. W 1827 r.
10 dm., 60 mk. O 1 w. od wsi w lesie na
wzgórzu kapliczka zwana królewską, przy
której niegdyś mieszkał pustelnik. W tymze
lesie kilka mogił. Br. Ch.
Hożanna, dok. Roszenna, Rosenna, rzeczka,
prawy dopływ Kwieciszewicy, dopł. Noteci,
wypływa ze stawów Proczyńskich, o 5 klm.
na płd. od Gębic, pow. mogilnicki, płynie ku
płd. zach., mija wś Rożannę i uchodzi, prze-
biegłszy około 3 klm. W spomnian.l; powyżej
K wieciszewicę zowią niektórzy 1Vlałą Notecią,
nie umiejąc pogodzić rzeczywistej Noteci
z odpływem jez. Skorzęcińskiego, który za-
brawszy inne wody, zlewa się z Notecią w je-
ziorze Trląg. Najnowsza mapa w. ks. poznań-
skiego oznacza źródła Noteci w j ez. Skorzę-
Roż
cińskiem a wypływającą z Gopła, rzeczywi-
stą, N ote6, zowie Montweg FInss. Tak zwana
Mała N ote6 ma tymczasem sw/\ nazwę histo-
ryczną" używaną, jeszcze przed kilkudziesię-
ciu laty; jest nią Kwieciszewica (Zwieczisse-
nica w Kod. Wielkop., n. 33) lub Kwieciszów-
ka (Qwyeezyschowka dividens terras Maioris
Poloniae a Cuiaviensibus) u Długosza, która
wypływa z jeziora Skorzęcińskiego. 'V dy-
plomatach wielkopolskich z r. 1363 i 1367
spotykamy się z rzeką, Rozanną" która nie-
wątpliwie wyraża Kwieciszewicę, młyn bo-
wiem między Proczynem i Kamionkiem,
przysądzony klasztorowi trzemeszeńskiemu
mógł tylko stać na Kwieciszewicy, która tam
płynie i dotąd obraca młyn, zwany Gacią,.
Nazwa. R. mogła być wzięta od dopływu lub
od pobliskiej osady, lezącej nad Rożanną.
Ob. Sk01'zęcińskie jezioro. E. Cal.
Bożanna 1.) al. Rożanno, niem. Rosengrund,
nadleśnictwo król. i okr. domin., w pow. byd-
goskim, o 9 klm. na płn. od Koronowa, na
półn. brzegu Brdy, w lasach poklasztornych;
par. i poczta w Koronowie, st. dr. żel. w Ko-
tomirz.u; 1 dm., 9 mk. ,V skład okr. domin.
wchodzą leśnictwa: Brahthal, Entenpfuhl,
Kleinheide, Kuhbrucck, Thiloshoehe; cały
okrąg ma 6 dm., 47 mk. (5 kat., 42 protest.) i
4694 ha obszaru (52 roli, 10 łąk, 4694 lasu
przeważnie sosnowego); czysty dochód z ha
roli 8'58, łąk 17'69, lasu 2'35 mrk. 2.) B.
al. Rożanno, 1557 Ruzenna, wś i domin., pow.
mogilnicki, o 6ldm. na płd. od Gębic, nad Ro-
żanną" dopł. Kwieciszewicy; par. i poczta
w Gębicach, szkoła w miejscu, st. drogi żel.
w Mogilnie i Trzemesznie o 14 klm. Około r.
1557 należała R. do Rożańskich i Bartłomieja
Rogalińsldego; było tam 9 śladów osiadłych
i 2 zagrodn. W końcu zeszłego wieku dzie-
dzicem był Ignacy Kossowski. WŚ ma obec-
nie 11 dm., 88 mk. (76 kat., 12 prot.) i 199
ha (192 roli, 3 łąk); czysty dochód z ha roli
12'53, łąk 18'02 mrk. Domin. ma 7 dm., 151
mk. (129 kat., 22 prot.) i 458 ha (347 roli,
50 łąk, 32 lasu); czysty dochód z ha roli wy-
nosi 9'40, łąk 6.66, lasu 4'31 mrk. E. Cal.
BożalIlIa 1.) niem. Roschanno, dok. Ro-
sehnne, wś, pow. świecki, st. p. i kol. Terespol
8 klm. odl., par. kat. Polskie Łąkie. W 1868
r. 32 bud., 10 dm.. 175 mk., 148 kat., 24 ew.;
1885 r. 16 dm., 188 mk.; szkoła kat. (1887 r.
38 dzieci). 2.) B., fol., tamże, 342':{ ha roli
Ol'. i ogr., 6'52 łąk, 2'56 pastw., 9'27 nieuż.,
razem 360'65 ha; czysty doch. z gruntu 3093
mrk; hodowla bydła. W krzyżackiej księdze
czynszowej czytamy: Rosehnne ma 37 włók,
z których sołtys posiada 4 wolne i Englico
(proboszczowi ?) 6 wolnych; reszta czynszuje
od każdej włóki pół grzywny i 2 kury na go-
dy; osadzonych jest 6 włók (ob. Wegner,

hż
Gesch. d. Kr. Schwetz, II, 67). Meszllego da-
wała R. dawniej 14 korcy zyta i tyleż owsa;
1'.1710 tylko 2 korce żyta i tyleż owsa (ob.
Wizyt. Szaniawskiego, str. 246). Według ta-
ryfy na symplę z r. 1717 płaciła R. 10 gr. i
9 den. (ob. Codex Belnemlis w Peplinie, str.
88). R. należało do ststwa świeckiego. Roku
1773 należała wś i folw. do generała Czap-
skiego, który je wydzierżawił. Było tu 10
chełm. włók włośc. i 10 folw., 18 dm., 88
mk. kat. i ew. wyznania, między nimi 6 gbu-
rów i 3 rzemieśl. Później folw. od wsi odłą-
czono i przeszedł mocą, testamentu r. 1848
w ręce Fabiana Podjaskiego. W 1853 r. na-
był go Henryk Tessmar za 32,000 tal. (ob.
Zeitsch. d. Westpr. Gesch. Ver., XIX, str.
291). Kś. Fr.
Hózalllla, wybud. przy wsi Gnie, pow.
morą,ski, st. p. KI. Gnie, 1 dm., 26 mk.
Hozallów 1.) łotew. Rożanowa, wś przy
ujściu Fejmanki do Dubny, pow. dyneburski,
przy trakcie z Prel do Liwenhofu, par. 'War-
ków, własność Reuttów, niegdyś Sielickich,
naatępnie Borchów. 2.) R., Różanowo, wś,
pow. lepeIski, ma 32 chat, 760 dz. 3.) R.,
łotew. Rożanowa, wś i fol w., pow. lucyński
gm. i par. Ewersmujża, odl. o 10 w. od Lucy-
na, ma 818 dz. ziemi dwors.; własność Ale-
ksandra Karnickiego. VV chodził niegdyś wraz
z Łudzmujżą, i :Franopolem w skład dóbr
ewersmujskich, stanowiących przez parę wie-
ków główną, dziedziczną, posiadłość polsko-
inflanckiej gałęzi Karnickich. W 1863 r. było
w R. 172 dusz rewiz. G. M.
Rozallówka 1.) folw. na obsz. dwoI'. Za.
wadki, w pow. kałuskim. 2.) R. z l'eklówką,
wś, pow. zaleszczycki, przy gościńcu czort-
kowsko-zaleszczyckim, o 2'8 klm. na płd. od
są,du pow., par. rz.-kat. i gr.-kat., urz. poczt.
i tel. w Tłustem. Granice: wschod. Tłuste wś
i Hołowczyńce, połud. Karolówkl1 i Słone,
zachod. Nyrków i Capowce, półn. Angelówka
i Tłuste, miasto. Obszar dwor. 912 mr., włośc.
524 mr. W 1857 r. 582 mk.; w 1880 r. w gm.
596, na obsz. dwoI'. 104; rz.-kat. 214, gr.-kat.
420. Właśc. posiadł. więk. spadkobiercy J.
Starzyńskiej. B. R.
Hozallowo al. Razanowo, zaśc., pow. bo-
brujski, w 3 okI'. pol. i par. kat. Hłusk; wła-
snoŚĆ Łukawskich, ma 10 włók; grunta piasz-
czyste. A. Jel.
Hozallpol, fol. i dobra, pow. dzisieilski, w 4
okr. pol., gm. J azno, oh. wiejski Krasnopol,
o 24 w. od Dzisny, ma 1 dm., 12 mk. kat.;
własność Konaków. Do dóbr należy mko
Błoszniki i wsi: Saprunczyki, Maźniewo i
Karasie. 2.) R., fol. pryw., pow. wilejski,
w 3 okr. poL, gm. Sitce, o 77 w. od Wilejki,
1 dm., 11 mk. kat. 3.) H., fol. pryw. nad
stawem, pow. wilejski, w 3 okI'. poL, gm. za-
Roż
857
reżska, o 68 w. od Wilejki, ma 1 dm., 10 mk,
(2 prawosł. i 8 katol.). 4.) 8" za.śc. szl.,
pow. wileński, w 3 okr. pol., o 46 w. od Wil.
na, 1 dm., 8 mk. kat. 5.) H., Różampol, bia.-
łoruskie Rużampale, fol., pow. ihumeński, w 4
okr. pol. i gm. Puchowicze, par. kat. Błoń,
o 6 w. od st. dr. żel. lipawo-romeńskiej Ma-
ryi-Górka, przy gościńcu z mka Błonia do
mka Dukory, dość dawna własnoeć Rusiec-
kich, ma około 15 włók; miejscowość równa,
dość leśna, grunta szczerkowe z glina, w pod-
łożach; folwark dobrze zagospodarowany.
Hózallpole. fol. rząd., pow. dzisieński, w 2
okr. pol., 067 1 / 2 w. od Dzisny, 1 dm., 7 mk.
prawosł.
Roza/lska Wólka, wś włośc, pow. łukow-
ski, gm. Prawda, par. Stoczek, ma 15 dm.,
108 mk., 314 mr. W 1827 r. 14 dm., 86 mk.
Hoż8Iiski, osada, pow. mozyrski, w 1 okr.
pol. skryhałowskim, gm. Bujnowicze; miej-
scowość całkiem odludna, nizinna, bez dróg.
HożallY, dawniejsza nazwa wsi Berłohy
al. Perłalty (ob.), w pow. kałuskim. Za czasów
Rzpltej należała do dóbr koronnych ststwa.
kałuskiego. Yf lustracyi z r. 1556 (rkp. Oss.,
Nr. 2127, str. 73) czytamy: »WŚ Rożany,
którą Jm. Pan woj. ruski od lat 15 począł sa-
dzić na surowem korzeniu, w gruncie staro-
stwa halickiego, nad rzeką Łomnicą, w lesiech
wielkich między połoninami. W niej ludzi
osiadłych jest 9, którzy dają, czynszu dorocz-
nego po grzywien dwie i po jednej kunie, va-
loris groszy 30, kur po dwie, valoris gr. 1, ja-
jec po 12, valoris pół groszka, to wszystko
uczyni zł. 38 gr. 7 den. 9. A imiona ich te Sl\:
Iwan Kniaziow syn, Klim Uperowicz, Waśko
Isaiowicz, Wasyl Karacko, Dmytr Daskowicz,
Iwan Hrycewicz, Hnat Merszczyc, Jacko Hoł-
czański, Fedor Przyszły. Fedor Maricicz
liber, wieprze i woły dawa. Nowotny kmieć
wolen jeszcze od dani do lat czterech. Dań
barania: Tamże kto ma owce, da wa barana
dwudziestego i ser jeden valoris gr. 6 i po-
pr&g jeden valoris gr. 3, czego iż jeszcze nie
dawali, tedy to próżno rachować, ale w przy-
szłym roku poczną, dawać. Dań wieprzowa:
Gdy zer jest, dawaj& wieprza dwudziestego,
według listu osadnego, a gdy żeru nie masz,
tedy kaMy po gr. 15. Dostało się anno prae-
senti wieprzów 5, valoris każdy po złotemu i
gr. 6, i pieniędzy od 5 dostało się zł. półtrze-
cia; to wszystko uczyni zł. 8 gr. 15. Ktoby
miał pszczoły, winien dać od nich pień dzie-
si&ty; ale ich jeszcze nie maj&. Powołow-
czyznę siódmego roku dajl\, przyjdzie od nich
wołów 9, każdego szacujl\c za zł. 4, to wyra-
chowawszy część szóstą na jeden rok, czyni
zł. 6. Summa z tej wsi czyni zł. 52 gr. 22".
HożallY 1.) Młyn, al. Różanny, pow. poznań-
ski, ob. Stary Młyn. 2.) R. Młyn, tak zowie

858
Roi
się młyn łomnicki, w pow. czarnkowskim.
3.) H. Młyn, pow. ostrzeszowski, ob. Papiernia.
Różanystok, dziś Krasnystok, Krasnastok,
wś i uroczysko, pow. sokólski, w 2 okr. pol.,
gm. Kamionna, o 27 w. od Sokółki, 30 w. od
Grodna, VI pobliżu mka Dąbrowa, posiada cer-
kiew paraf., przerobioną po 1866 r. z kościoła
kato!. Par. prawosł., dekanatu (błahoczynia)
sokólskiego, 1484 wiernych, Poprzednio znaj-
dował się tu wspaniały kościół i klasztor ks.
dominikanów, z cudownym obrazem N. M. P.,
wymalowanym w Grodnie w 1652 r. przez
protestanta, na zamówienie Szczęsneg'o Ty-
szkiewicza, stolnika derpskicgo. Obraz ten,
pomieszczony pierwotnie w domu Tyszkiewi-
cza w Krzywym Stoku, zasłynął cudami i
w 1659 r. przeniesiony został do drewniane-
go kościoła, wzniesionego przez Szczęsnego
i Eufrozynę Tyszkicwiczów, na folwarku Ta-
bańszczyzna al. Krzywy Stok, od mnóstwa
róż przezwanym Różanym Stokiem. Wkrótce
potem Tyszkiewicz wywiózł obraz na Podla-
sie, pomimo to jednak dostał się w ręce Szwe-
dów, który porzucili go w jakiejś wsi, zkq,d
dostał się na czas krótki do kościoła juchno-
wieckiego a w 1660 r. przeniesiony zo;;tal
napowrót do Różanego Stokn. W 1662 r. bi-
skup wileński Jerzy J3iałłozor wyznaczył
specyalną komi8yę dla zbadania cudów ja-
kie miały miejsce, poczem d. 21 listopada te-
goż roku kanclerz dyecezyi wileńskiej Kazi-
mierz Jan W ojsznarowicz dopełnił benedyk-
cyi cudownego obrazu. Jednocześnie, za ze-
zwoleniem biskupa, 'ryszkiewicz sprowadził
tu 12 dominikanów, wymurował dla nich nie-
wielki klasztorek, istniejący jeszcze pod na-
zwą murowanki, i zapisał na kościół wś Stok
z 29 dymami i folwarkiem. Gdy w następ-
stwie tutejszy obraz Bogarodzicy zasłynął
licznymi cudami i począł ściągać pątników
z dalekich stron, kościół okazał się niedosta-
tecznym, w skutek czego dominikanie w 1759
r. postanowili z własnych funduszów wznieść
duży murowany kościół z odpowiednim kla-
sztorem, Budowa kościoła ukończoną została
w 1785 r. i w tymże roku konsekrowany
przez biskupa Tomasza Ignacego Zieńkowicza,
klasztoru zaś dopiero w 1794 r. W. zamian
wsi Stok, zabranej w 1797 r. przez rząd pru-
ski, klasztor różanostocki otrzymał jednora-
zowo wynagrodzenie w wysokości 20,000 tal.
i roczną płacę, wyrównywającą. dochodowi ze
wsi. "W 1842 r. zniesiono klasztor, kościół
zaś zamieniono na parafialny dek. sokólskie-
go. Parafia tutejsza w 1859 r. miała do 3400
wiernych. !lłówne odpusty miały miejsce:
na Zielone Swią.tki, w dzień św. Piotra i Pa-
wła i N. M. P. Rożańcowej i ściągały po kil-
ka tysięcy pobożnych z bliźszych i dalszych
okolic. Kościół miał kształt krzyża łacińskie-
Roż
go, zaokrf\glonego od strouy ołtarza i ozdo-
bionego z frontu dwiema wieżami. W wiel-
kim ołtarzu znajdował się cudowny obraz
N. :M. P., po obu stronach ołtarza portrety
fundatorów Szczęsnego i Eufrozyny Tyszkie-
wiczów, zwłoki których spoczywały w gro-
bach kościelnych. Ołtarzy bocznych było
dwanaście. Konfesyonały, ambona i ławki
były zrobione z drzcwa dębowego. Posiadał
on niezwykłych rozmiarów organy o 36 to-
nach, roboty .Mikołaja Jansona. Bliższe szcze-
góły o założeniu kościoła i o cudownym obra-
zie zamieszcza dzic1ko: "Cudowny Ohraz Bo-
garodzicy w Różanymstoku" (l-szo wydanio
HJ'77, 2-gie 1762, 3eie Wilno 1857 r.). O 400
sażeni od kościoła, przy drodze do Grodna,
znajdują się ślady nasypu ziemnege z wałem
i głębokimi rowami, pochodzą.cego podług po-
dania z czasów wojcn szwedzkich. J. KI'Z.
Róźawa, rzka w pow. rzeczyckim, dopływ
Prypeci z prawej strony, ma ujście poniżej
Sławeczncj.
Różawiec, dopływ rzeczki !lii, lewogo do-
pływu UŻI1.
Rożce, w spisie z 1827 r. Rojsce, fo1., wś i
kol" pow. grójccki, gm. Lipio, par. :BeIsk, odl.
7 w. od Grójca, ma 137 mk. W 1827 r. 10
dm., 85 mk. W 1885 r. fol. R. 1'01,1. mr. 652:
gr. 01'. i ogr. mr. 626, hk mr. 4, lasu mr. 8,
nieuż. mr. 14; bud. mur. 3, z drzewa 9; pło-
dozmian 12-polowy. Wś l{" os. 19, z gr. mI'.
101; kol. Konstantynów os. 5, z gr, mI'. 129.
Hożdestwenno, st. poczt. w pow. myszkiń-
skim gub. jarosławskiej, o 16 w. na południe
od IH'zystanku dr. źel. rybińsko-bołogowskiej
:Masłowo.
Rożdiestwcnska, wś włośc., pow. wileń-
ski, w 3 okr. pol., gm. MaI at y, okr. wiej8ki
Bebrusy, o 5 w. od gminy, 13 dusz rewiz.;
nalezy do dóbr skarbowych Inturki.
Hożdżałów, wś, pow. chełmski, gm. Krzy-
wiczki, par. Kumów, wsch. ')brz. Chelm. Po-
siada szkołę początkową ogólną. vV 1827 r.
było 49 dm., 310 mk.
Hoźdżały 1.) w XVI w. Rozdzalow i Ros-
(Zza!!], wś i fol. nad rzką. Swędrnią, pow. kali-
ski, gm. Kamień, par. 'l'łokinia, odl. 7 w. od
Kalisza. Ldy pomiędzy d woma szosami z Ka-
lisza do Łodzi i Kutna wiodą.comi. Położenie
wyniosłe, w dolinie rzeczki obfito pokłady
torfu. Wś z fol. ma 249 mk. i 12 dm, W 1827
r. 15 dm., 144 mk. Zabudowania folwarczne
murowane, piękny dwór z parkiem i ogrodcm
owocowym, oranżeryą. i winnicą. W 1887 r.
fol. R. ro1,1. mr. 590: gr. Ol'. i ogr. mr. 305,
łą.k mI'. 55, past. mr. 24, lasu mr. 192, wody
mr. 4, nieuż. mr. 18; bud. mur. 20, z drzewa
2; płodozmian 8-polowy; las nieurządzony;
młyn, pokłady torfu. Wś R. os. 26, z gr. mI'.
86. W XVI w. łany kmiece i folw. dają dzie-

Roż
sięcinę plebanowi w Tłokini (Łaski, L. B., II,
66). W 1579 r. Potworowski miał tu 1 łan.
(Pawiński, Wielkop., I, 131). 2.) R. al. Roz-
działy, wś, młyn i fol. nad rz. BrodniC!h pow.
sieradzki, gm. Zadzim, par. Rossoszyca, odl.
od Sieradza 18 W.; wś ma 29 dm., 280 mk.;
os. młyn. 1 dm., 6 mk.; fol. 6 dm., 65 mk.
W 1827 r. 17 dm., 123 mk. W XVI w. R.
l1aleały do par. Rososzyca, lecz z łanów fol-
warcznych dawały dzicsięcil1ę pleb. w Druz-
binie (Łaski, L. B., I, 388, 397). Według reg.
pob. pow. szadkowskiego R. i część Ptaszko-
wa, miały 2 osad., 1/ 2 łanu (Pawiriski, Wiel-
kop., II, 230). Br. Ch.
lłożdżenice, wś, ob. Roździenice.
Róże 1.) wś, pow. kowieńki, w l okr. nol.,
o 6 w. od Kowna. 2.) H., zaśc., tamze, o 7
w. od Kowna. 3.) n., dwór, pow. kowielu,ki,
w 4 okI'. pol., o 46 w. od Kowna.
Iłożek 1.) Brzeziński, kol., pow. koniliski,
gm. Brzezno, par. Konin, odl. od Konina 7 w.,
ma 8 dm., 42 mk. 2.) R. ](rzyrnvwski, kol. i
os. nad rzką b. n., pow. konilIski, gm. Brzeź-
no, par. Krzymów, odl. od Konina 8 w.; kol.
ma 19 dm., 147 rnk.; os. 1 dm., 7 mk. 3.) R.,
01:0. dwor., os. młyn. i 01:0. karcz. nad rz. Brzu-
śnią" pow. opoczyński, gm. Krzczonów, par.
Gielniów, odl. od Opoczna 12 w.; os. dwoI'.
ma 3 dm., 31mk., 30 mr.; os. młyn. 1 dm.,
78 mk., 31 mI', ziemi dwor.; 01:0. karcz., 1 dm.,
1 mI'. 4.) H., 01:0. młyn., pow. opoczyrlski,
gm. i par. Skrzyrll:Oko, odl. od Opoczna 29 w.,
ma 1 dm., 6 mk., 30 mI'. dwoI', 5.) Ił. al.
Roien, wś, pow. nieszawl:Oki, gm. Ruszkawo,
par. Bronil:Ozewo. Br', Ch.
Rózek (Roiok), dobra, pow. kobryński, w 3
okI'. pol., gm. Ziołowo, o 47 w. od Kobrynia.
Rozek Mikulińslci, wś naq. Zharem, który
tworzy duzy staw pomiędzy tą, wsią a Miku-
Iińcami, pow. Iityilski, na pograniczu winnic-
kiego, gm. Bahrynowce, par. kat. Lityn, odl.
12 w. od Lityna, 34 w. od Winnicy, ma 50
ol:Oad, 264 lUk., 694 dziel:O. ziemi włośc., 210
dworskiej. Włal:Oność dawniej Michałowl:Okich,
później Komarnickich, dziś Somowa. Dl'. j}1.
Rozek 1.) folw. na obsz. dwor. Rostowa,
w pow. tłumackim. 2.) Ił., leśniczówka na
obsz. dwoI'. Myszkowa, w pow. zaleszczyckim.
Rożele, wś, fol. i dobra nad rzką J ej'lią,
pow. maryampolski, gm. i par. Poniemoń Po-
zajście, odl. od Maryampola 48 w.; posiadają,
młyn parowy mielący zboże i kości, cegielnia"
pokłady torfu. W 1827 r. było 6 dm., 72 mk.
Dobra R. składały się w 1886 r. z fol w.: R.,
Podrozele, Grabowiec, Jodwarys, 'V ojtkie-
wiczyszki al. Zaścianek Rożelski i Bobikały,
rozl. mI'. 2369: folw. R. gr. Ol'. i ogr. mI'. 498,
łąk mr. 110, pastw. mr. 17, lasu mr. 108,
nieu. mI'. 29; bud. mur. 7, z drzewa 22; pło-
dozmian 4-polowy; fol. Podrożele gr. Ol'. i
Roż
859
ogr. mI'. 177, łąk mI'. 4, past. mr. 8, nieuż.
mr. 9; bud. z drzewa 7; płodozmian 7-polowy;
fol. Grabowiec gr. Ol'. i ogr. mr. 171, łąk mr.
16, pastw. mr. 5, lasu mI'. 344, nieuż. mI'. 5;
bud. z drzewa 5; płodozmian 9-polowy; fol.
Jodwarys gr. Ol'. i ogr. mI'. 235, łąk mr. 27.
pastw. mI'. 11, lasu mI'. 108, nieuż. mr. 13;
bud. mur. 2, z drzewa 5; płodozmian lO-polo-
wy; fol. W ojtkiewiczYl:Ozki al. Zaścianek Ro-
żell:Oki gr. Ol'. i ogr. mI'. 49, łąk mr. 14, nieuż.
mI'. 3; bud. z drzewa 5; płodozmian 7-polowy;
fol. Bobikały gr. Ol'. i ogr. mI'. 153, łąk mr.
14, lasu mI'. 236, nieuż. mr. 6; budowli z drze-
wa 5; płodozmian lO-polowy; lasy nicurzą-
dzone. W skład dóbr poprzednio wchodziły
wsi: wś Powicie os. 12, z gr. mI'. 610; wś
PodrożcIe os. 5, z gr. mI'. 39; wś PogiArmoń
os. 6, z gr. mI'. 275; wś Morgieniki Rożelskie
os. 16, z gT. mI'. 792; wś Bohikły al. Wicie
os. 18, z gr. mI'. 94; wś Wojnotraki Rożel.
ski e os. 12, z gr. mr. 547. Br. Ch,
Hożele, dwór, pow. szaweIl:Oki. gm. Łukni-
ki, o 57 w. od Szawel.
Iłożemni, folw. nad rzką Sudziłówką. lew.
dopł. Prypeci, pow. rzeczycki, w 2 okr. pol. i
gm. Jurewicze; grunta namułowe, urodzaj-
ne, bki dobre, mie.iscowość nizinna, w osta-
tnich latach skanalizowana. .Al. Jel.
Iłożen, wś i fol., pow. nieszawski, gm. i
par. Służewo, ma 71 mk., 66 mI'. włośc. W
1827 r. było 6 dm., 61 mk.
lłożm'ł 1.) .Mały, pot., ma źródła w gm. Ro-
żerl Mały, pow. kosowskim, w płn.-zach. stro-
nie obszaru, tuż nad granica, Babina, u płd.
stóp Chomeńskiego grzbietu (879 mt.), w le-
sie Tersa, zwanym. l'łynie na płd.-wsch. mię-
dzy domostwami gm. Rożenia. a następnie
przez Tudiów, w obrębie którego zlewa swe
wody do Czerenwszu z lew brz. Dolina poto-
ku górska, zamkniona od płn. grzbietem Cho-
meńskim, a od płd. Sokólskim (882 mt.). Za-
silają, go liczne krótkie strugi spływające z o-
bu tych grzbietów. Długość biegu 6 klm. 2.)
H. Wielki, w górnym biegu Dubiwskim po-
tokiem zwany. potok powstaje w obI'. gm.
Rozenia Wielkiego, w pow. kosowskim, z pod
góry Płoskami zwanej (914 mt.); płynie zrazu
nd wsch., potem płn.-wsch., a wreszeie na
płd.-wsch. przez obszar Rozania Wielkiego;
tuż przed ujściem zwraca się na płn., ucho-
dzą,e z lew. brz. do Czeremoszu. Przyjmuje
od lew. brzegu bezimienny potok z obszaru
Jaworowa napływający, a z praw. brzegu pot.
Łużki. Długość bicgu 11 klm. Br. G.
Rożeai 1.) lI'Jały, wś. pow. kossowski, odl.
9 klm. na płd.-zach. od sądu pow., par. rz.
kat., urz. pocz. i tel. w Kutach. Wieś rozrzu-
cona śród gór nad potokiem wpadającym do
pobliskiego Czeremoszu i nad licznymi potocz-
kami, dopływami tego większego. Granice;

860
Roi
wscbod. Tudiów, płd. lasy, góry i potok Wo-
rODeo a. za nim Rożeń Wielki, zachód lasy i
góry fi. za nimi Jaworów, płn.-zaohód Babin,
płn. Kossów, płn.-wschod. Czerniówka i Ku-
ty. Obszar dwor. 138, włośc. 2787 mr. W
1857 r. 1021 mk.; w 1880 w gm. 906, rzym.-
kat. 4. Gr.-kat. cerkiew p. w. św. Jana
Chrzciciela, drewniana, z 1852 r. Dusz gr.-kat.
882, par. Tudiów. Obszar większej posiadło-
ści należy do rządu. 2.) B. Wielki, wś, pow.
kossowski, graniczy na płd. z R. Małem, nad
pot. Rożeń. Granice: wscbd. Ozeremosz a za
nim Bukowina, płd. lasy a za nimi Białobere-
ska, zachod. Jaworów, płn. R. Mały. Obszar
dwor. 1555 mr., włośc. 2730 mr. W 1857 r.
1177 mk.; 1880 r. w gm. 1437, rzym.-lmt. 4,
par. Kuty. Gr.-kat. par. w miejscu, dek.
Kossów, dyec. Stanisławów, cerkiew drewnia-
na św. Dymitra, wystawiona 1783 r., metryki
sięgają 1784 r. Dusz gr.-kat. 1548. Obszar
więk8z. posiadłości należy do rządu. B. R.
Bożeń al. Rozembark, niem. Rosenberg, węg.
Rozsaheuy, mto powiat. w hr. liptowskiem, nad
rz. Wagiem. .Wznies. 440 mt. npm. Posiada
kościół par. katol. z XIV w., kościół popijar-
ski, st. dr. żel. koszycko-bogumińskiej, 417
dm., 3247 mk. słowaków. Garncarstwo, płó-
cienniotwo, spław soli. Powiat ma 13 mil
kwadr. obszaru po obu brzegacch Waga.
Bożenek, w XVI w, Rozannek, wś i folw.
nad rz. Ozarną, pow. opoczyński, gm. Nie-
wierszYll, par. Dąbrowa, odl. od Opoczna 23
w., posiada gorzelni3;, młyn wodny, plantacye
chmielu; wś ma 16 dm., 56 mk.; młyn 1 dm.,
13 mk. W 1827 r. było 31 dm., 205 mk. W
1884 r. folw. Rozenek rozl. mI'. 1028: gr. or.
i ogr. mr. 433, łąk mr. 89, pastw. mr. 81, la-
su mr. 375, nieuż. mr. 50; bud. mur. 4, z drze-
wa 20; płodozmian 6, 7 i 8-polowy; las u-
rządzony. WŚ R. os. 14, z gr. mr. 10; wś
Ciechomia os. 107, z gr. mr. 852. W XV w.
wś R., w par. Skórko wice, była własnością,
Krzą,tkowskiego, miała łany km., z których
dziesięcinę snopową i konopną, dawano pre-
bendzie Krzconowskiej. Wartość dziesięciny
wynosiła od l/a grzyw. do 2 grzyw. Karczma,
zagrod., folwark rycerski, dawały dziesięcinę
snopową do Skórkowic (Długosz, L. B., I,
382). W XVI w. wś należała do par. Dąbro-
wa, dwór zaś do Sławna i tamże dawał dzie-
sięcinę (Łaski, L. B., I, 636). Według reg.
pob. pow. opoczyńskiego z r. 1508 wś Rosz-
nek i Ciechonin, własność MikołajaChocimira,
płaciły pob. gr. 27. W r. 1577 we wsi R.,
w par. Dambrowa, posiadali: Stanisław Cie-
sielski '/, łan., 1 zagr. z rolą, Piotr Kretow-
ski 1/8 łan., 3 zagr., Wielewicki 1/, łan., Ja-
kub Krzetowski 1 'I, łan. (Pawiński, Małop.,
293, 482). Br. Ch.
BożenlJo, wś i folw. nad strnm. b. n., pow.
Roż
kaliski, gm. Ostrów Kaliski, par. Wójków,
odI. od Kalisza w. 28; wś ma 18 dm., 106 mk.,
185 mr.; fol. 1 dm. Wieś należała do dóbr O.
patówek.
Bozmltal 1.) niem. Rosenthal, wś, pow. gru-
dziądzki, st. pocz. i par. kat. Radzyn od!. 1/4
mili; 206 ha (29 łąk i 119 roli orn., której ha
daje 24'28 mrk czyst. dochodu. W 1868 r. 23
bud., 7 dm., 66 mk., 5 kat., 53 ew.; 1885 r.
7 dm., 62 mk., 4 kat., 58 ew. WŚ ta została
załozona około połowy XVII w. Pierwsi osa-
dnicy byli Niemcy, wzdragali się płaoić me-
szne. l'ierwsz3; o tej wsi wzmiankę mamy
z 1674 r. W r. 1831 nastąpiło uwłasz-
czenie 5 gburów; za 20 wł. 11 mr. i 25
kw. prętów płacili 166tal. 13 sbr. 6 fen,
rocznie i 17 korcy 4 mace żyta, albo po
20 groszy za korzec. Później zamienio-
no ten czynsz na amortyzującą się rentę
(ob. Froehlicb: Gesch. d. Graudenzer Kr., str.
282). 2.) H., niem. Rosenthal, wś, pow. staro-
gardzki, st. p. Peplin, par. kat. Nowacerkiew,
odl. 21/4 mili od Stargardu; zawiera 12 gburs,
posiadeł i 20 zagród, 705 ha (3 lasu, 21 łąk,
594 roli 01'.). Szkoła kat. 2-klasowa liczyła
1887 r. 160 dz. i 2 naucz. W 1869 r. było
502 mk., 454 kat., 39 ew., 9 żydów, 45 dm.;
1885 1'.52 dm., 128 dym., 574 mk., 533 kat.,
41 ew. R. lezy nad Wierzycą i koleją wscho-
dnią, nad drogą z Peplina do Kulic. Miesz-
kańcy trudnią się głównie rolnictwem lecz
pracują też w peplińskiej cukrowni. W stro-
nę ku Nowej cerkwi są dwie góry: Łysa i
Ozubatka. Między Peplinem a R. wije się
granica nowo utworzonego pow. tczewskiego.
Peplin należy do tczewskiego, R. juz do sta-
rogardzkiego. Na obszarze wsi odkryto nad
Wierzycą stare cmentarzysko (ob. Pielgrzym,
1879 r., Nr. 5). R. należał dawniej do cy-
stersów w Peplinie. Dawniejszy przywilej tej
wsi zniósł opat Piotr z Rogowa r. 1372 i wy-
stawił nowy na 35 włók i 7 mr., sołtys miał
3 1 / 2 wł. prawem chełm., gospodarze dawali
po 3 wiardunki i 2 kurczęta od włóki. Sołty-
sem był Jan "\Vernersdorf. Tegoż roku urzą-
dzoną została karczma, na której siedział }Iik.
Dalof, który płacił 2 grz. za wolność przcda-
wania pokarmów. R. 1414 zniżył opat Piotr
Honigfeld roczn3; dań; zapisek w kronice po-
zwala się domyśleć, że cały obszar był w rę-
ku chałupników; szkoda, że ich przywilej się
zagubił. R. 1493 zmienił znów opat Michał
Fischaw porządek wsi, wydając ją sołtysowi
i gospodarzom prawem chełm.; podatki zosta-
ły te same co r. 1372. Od roli nad rzeką mieli
płacić wspólnie 5 grz. i 6 kurcząt. Sołtysem
był Holcsteynn. R. 1600 odnowił opat Kost-
ka przywilej sołtysa Marcina Majewskiego.
Tegoż roku i przywilej wszystkich gospoda-
rzy został odświeżony. Oprócz tego nabył

Roi
Rai
861
Bernard Rlinda chałupnictwo za 50 marek, z traktem lubawsko-ostródzkim. Obszar wy
a klasztor dla usług długoletnich puścił mu nosi wraz z przyległościami 1605 ha (80 lasu,
włókę na lat 12 za 5 marek; od chałupy miał 22 łąk, 1396 roli orn.). Każdy ha roli przyno-
kupujący wysyłać dwie osoby do żniw za si 5'48 mrk dochodu. W 1868 r. było 260
płacą, klasztoru. R.. 1613 nowy sołtys, który bud., 125 dm., 1078 mk., 1066 kat., 12 ew.;
pojął wdowę po Majewskim, dostał w doży- 1885 r. zaś 144 dm.,256 dym., 1302 mk.,
wocie 1 włókę, bo wiernie służył opatowi. 1249 kat., 53 ew., z których na 08. młyń.
R. 1631 kupił Jędrzej Popek chałupę od Biedaczek przypadało 7 mk. i 1 dm., na wyb.
Rlindy za 200 mrk. Opat potwierdził kupno Diebsack 1 dm. i 11 mk., na wyb. Kienbruch
za roczny czynsz 2 marek i tyleż kurcząt. 3 dm., 22 mk., na dobra Rożental 4 dm., 90
Włóka puszczona poprzednikowi, wróciła do mk. Trzyklasowa szkoła kat. liczyła 1887 '!:.
wspólnego majątku wsi. R. 1667 dał opat 3 naucz., 271 dz. Kościół p. w. BW. Wa.
Ciecholewski słudze Szymonowi Boreckiemu wrzy{wa, zbudowany z drzewa r. 1761, kon-
3 włóki po Kuchowskim na własność, opus z- sekrowany r. 1763. Istnieje przy nim brac-
czając tłokę, ale zastrzegając sobie dawniej- two trzeźwości, założone r. 1855. W skład
sze usługi Szymona. Czynsz miał wynosić po par. (dek. lubawski) wchodza,: R., Pomierki,
3 zł. od włóki, za które pozwalał przywilej Gierloża Pol. i Niem., Lichotki i Dankel walde.
warzyć piwo dla potrzeb domowych. R. 1681 W 1867 r. liczyła par. 1288 dusz (781 komu-
pozwolił opat Łoś słudze Skwierczyńskiemu nikantów), r. 1887 zaś 1408 dusz. Przed r.
wystawić chałupę za roczny czynsz 2 marelL 1880 był R. prawie czysto polski i katolicki.
R. 1723 dał opat Tomasz Czapski Kazubowi Teraz osiedli tam i niemieccy gospodarze.
chatę na granicy Peplina, która za opata To- W 1667 r. Strzesz zastał kościół tutejszy
karzewskiego przyłączona, została do l\facieje- w lichym stanie. Prezbyteryum wprawdzie
wa (folw. peplińskiego). R. 1772 w maju ze- naprawiono ale wykończeniu drugiej części
brali się taksatorowie i opiekunowie dzieci przeszkodziła wojna i wielIca powódź. Do pro-
pozostałych po sołtysie Kleinowskim i oce- bostwa należały pierwotnie 4 włóki, ale po-
niwszy majątek, 4 włóki obejmujący, na 7057 nieważ gleba nie była żyzna" dla tego dołą-
zł. prusko a długi pozostałe na 803 zł. 27 gro- czyli biskupi jeszcze 3 włóki. Prob. byli tu:
szy, poprosili opttta, by sołtystwo raczył :Marcin Gamaiski, a od r. 1664 \Vawrzyniec
przedać, bo spadkobiercy byli za młodzi. Akt Froschek, oraz prob. lubawski i kanonik kol-
ten podpisali: ojciec Jerzy, ekonom opata, legiaty szamotuiskiej. Mesznego pobierał
'Walenty Liczner, sołtys z Morzeszczyna, prob. od każdej włóki po 1 kor. żyta i tyleż
Stefan KuropatwiiIski, sołtys z N owej Ccr- owsa, tak że dawniej dostawał 99 kor. żyta i
kw i, lVIichał Klewicz, młynarz pepliliski, trzy- tylez owsa. Ale ponieważ z czasem kilka włók
manem piórem, jako opiekun Tomasz Frost, w jednę się zlały, dla tego wówczas liczono tu
sołtys z Pomyj i Jan Laskowski, przysiężny, tylko 20 włók osiadłych i 12 pustych, oprócz
także opiekuni, a Marcin Paszkowski jako tego był sołtys na włókach siedzący i kar-
świadek. Opat przystał na zdanie taksatorów czmarz. W skład par. wchodził: R" Pomier-
i sprzedał sołtystwo Kamrowskiemu do lVIo- ki, młyn Lichotki o 2 chałupach i dobra bi-
rzeszczyna za taksę 10 maja r. 1772. Jest to skupie Gierlosz. Parafian było około 300, 0-
może ostatni przywilej jaki opat pepliński za prócz tych, co przychodzili z Prus Książęcych
pol. rządów wystawił, bo w kwartał potem (str. 232-235). W wizy tacy i Potockiego
już Prusy Królewskie pierwszym podziałem z r. 1706 czytamy, że tu był kościół dre-
Polski do Prus zagarnięte zostały (ob. "Opac- wniany. W bibliotece plebańskiej znajdował
two peplińskie" przez kś. Kujota, str. 333- się między inneroi książkami także Gospodarz
335). Z innych zdarzeń zapisujemy następu- nieba i ziemi, gospodyni nieba i ziemi i Ogród
jące: R. 1657 d. 29 sierp. rozłożył się na gó- różowy. Do kościoła należały 2 włóki, ogród,
rze między Rożentalem i Peplinem Stefan domek i nieco wypożyczonego kapitału. Wieś
Czarniecki. R. 1660 już po pokoju oliwskim obejmowała 100 włók, między temi 7 pro-
zgraja żołnierzy między Peplinem a Rożenta- boszcz, i 13 pustyeh, w liczbie tych jedna
lem zabiła dowódcę Rusickiego i kazała na zwana Zalewna, gdzie dawniej był staw bi-
drugi dzień z wielkiem nabożeństwem pocho- skupi Biedaczek zwany. Pozostaje więc 80
wać go w klasztorze (ob. Opactwo peplińskie, włók, od których prob. pobierał rocznie po 1
p. kś. Kujota, str. 485 i 486). R, 1710 płacił kor. żyta i tyleż owsa. Koni robotnych mia.ł
R. mesznego od 36 włók 18 korcy żyta (ob. ksiądz 4, koni starych i słabych 2, wołów 6,
Wizyt. Szaniawskiego, str. 223). 3.) H., niem. z których 2 słabe, krów 4, jałowica, nieuk
Rosenthal, wielka wś kośc. w płn. klinie pow. dwuletni; wieprz, świnia, prosiaków latosich
lubawskiego, odl. przeszło milę na północ od 4, owiec 6, gęsi 6, kur prostych 11, kogut,
Lubawy (st. p.). Przez wś wije się strużka kaczek 4. Siew: Na zimę wysiano żyta korcy
uchodzl\ca do Drwęcy i szosa łl\cząca się 50, na jarzynę jęczmienia korcy 17, owsa kor.

862
Roi
50, grochu kor. 2, gryki kor. 1/ 2 W szkole
mieszkał nauczyciel, który był zarazem orga-
nistl\. Za nakręcanie zegara pobierał dawniej
po 2 snopki od włóki. Komunikantów było o-
koło 350. Tylko jeden luter (owczarz) miesz-
kał w Gierłoży; prob. był wówczas Franci-
8zek Antoni KIecki. R. należał dawniej do
biskupów chełmińskich. W 1700 r. nadaje
Teodor Potocki, bisk. chełm., trzy od wojny
8zwedzkiej pusto leżące włóki w R. organi-
ście tutejszemu Szymonowi Kościńskiemu i
jego żonie Bal'b. Ewentownej na lat 30 "utpo-
te duos Jagwędrowskie dictos intel' mansos
8culteti alias Czarny Szołtys dicti ex una et
laboriosi Łas cmethonis ejusdem villae Rosen-
tal ex altera, tertium vero Piotrowski nuncu-
patum intel' duo s Piotrowskie dictos ab una
ex altera vero parte penes rivum Ryki vulgo
nuncupatum jacentes"... Za to będą nam jako
i inni płacili od każdej wł. po 1 korcu pszeni-
cy i 1 kor. zyta i po 4 fI. i 2 tłuste kury na
św. Marcin. Dan w Lubawie (ob. P. U. B. v.
W oelky, str. 1107). Przywilej ten potwier-
dza bisk. Kretkowski r. 1724. Ciekawe szczc-
góły zawiera inwentarz biskupstwa chełmiil-
skiego z r. 1731: "Opisanie wsi RozentaIa do
fol w. Byszwałdzkiego należącej: Karczmarz
Leman za prawem wiecznym na włókach 3;
Kowal na półwłoczku pustym, prawa niema,
daje 3 zł.; Krauza, gbur, mediocriter dobra
chałupa, stodoła zła, ale drzewo ma od Pana
do budowania iey; Kołodziej na Gmińskim,
pustą włókę trzyma, bez prawa, daje 10 zł.;
Ornet na włókach dwóch gburskich na dani
z budynkami dobrem i; Michał Dresler Leman
na włókach 2, jednę z prawem doczesnym na
lat 40, drugą wiecznym. Wa.wrzońcowa wdo-
wa, Lemanka, na włókach 2, na jednej pra-
wnej in expirio, drugiej pustej; Kiompka gbur,
chałupa, stodoły i chlewy niezłe, ale repara-
cyi potrzebują; Jan Leman in fundo ecclesia-
8tico, pustą włókę trzyma bez prawa; Jakub
Leman in fundo villae trzyma 2 wł., jednę za
prawem świezo kupionem ad docursum 40 an-
norum, a drugą in oppignoratione brata do lat
30; Klata gbur z domostwem nowom; stodoły
i szopy naprawy potrzebują i dachy niedobrc;
Graski gbur z wszystkiemi budynkami do-
bremi; Nadala gbur, chałupa naprawy po-
trzebuje, stodoła i szopy niezłe, ma drzewo
do chałupy; Andrzej Szołtys, leman na włó-
kach 2 za prawem do lat 40; Nykiel ghur, ts-
raz na dani, bo buduje, stodoła nowa, chałupa
nowa, niedokończone: Rozner gbur, chałupa
niezła, ale poprawy potrzebuje, stodoła w sza-
chulec niezła, szopa i śpichlerz znacznej na-
prawy potrzebują; Balcer, kościelny 1'11 fundo
ecclesiastico liber ab omnibus; sołtys :Mayzer
za prawem wiecznem; Chybiasz gbur, chałupa
nowa, ale znacznie niedokonana, stodoła
Roi
w szachulec utcunque, szopa krzywa; Sałata,
chałupa stara podwleczona, stodółka i szopka
od lat 2 budowane; Chudzik za prawem, le-
man włóki mający 1 wieczną a 2 doczesne;
Las gbur, chałupa dobra, stodoła z dachem
stare; Czaplewski gbur, dom nowy, stodoła
niezła, szopki złe; Walenty (?) gbur, dom to-
talitel' zły, stodoła dobra, szopka i ta nic zła;
Klepal gbur, wszystko dobre; Cymbalista na
gburskich włókach, dannik, dom dobry oprócz
dachu, stodoła i szopka reparacyi potrzebują;
Sadłowski leman za prawem do lat 40 wolny;
Kołodziej :Maciej, leman za prawem do lat 40;
Antoni leman za prawem do lat 40; Zdrojew-
ski leman za prawem do lat 40; Nowosbur
(? sic) g'bur, budynck dobry, szopa i stodoły
naprawy potrzebują; Andrzej sołtys, wolny,
za prawcm do lat 40; Długojurek leman simi-
lis aliis; J ękier gbur, chałupa znacznej napra-
wy potrzebuje, stodoła i szopa dobre; Galder
leman wolny, za prawem do lat 40, Burhato-
wizna, gburstwo in ruinam poszło, włóki do
niego należące trzymają gburzy za puste; re-
liquos 3 mansos puste trzymają gburzy za
dań. Młynarz wolny za prawem wiecznem,
lecz mu zgniło, ut refert sołtys. J edllo sołec-
two spustoszało w budynkach totalitor (ob.
str. 59-61). Ks. F1'.
Hoiestwenno al. Rożdziestweno, wś, pow.
królewiecki gub. czernihowskicj, na płd. od
mka Koropa, niegdyś mto sotni kozackiej puł-
ku niezyilskiego.
Rożcwicze, wś, pow. oszmiański, w 2 okI'.
poL, gm. Połoczany, okr. wiejski Szypolicze,
o 10 w. od gminy a 55 w. od Oszmiany, ma
2 dm., 15 mk. pl'awosl. (9 dusz rewiz.); nale-
ży do dóbr Józefpol, Pobojew!:\ldch.
Hózcwo 1.) fol w., pow. trocki, w 3 okI'.
pol., gm. i par. Wysoki Dwór, oh. wiejski
Różewo. W skład okręgu wchodzą wsie: An-
towiersza, Krunciki, Korejwiszki, IntupailCc,
Rong'ówka i Rodziszki, w ogóle 113 dusz re.
wiz. W 1850 r. dobra R. s,kladały się z fol w.,
zaśc. i 3 wsi, nalezały do Zyzniewsldch i mia-
ły 522 dzies. rozl. 2.) H., w, pow. llowoalek-
sandrowski, w 3 okI'. pol., o 51 w. od Nowo-
aleksandrowska.
U()żcwski, zaHc., pow. :nowoaleksandrow-
ski, w 3 olu. pol., o ol w. od Nowoaleksan-
drowska.
n(lziszki, WH, pow. nowoalelu;androwski,
w lokI'. pol., o 35 w. od N owoaleksandrow-
ska.
Hoiki 1.) kol. włok, pow. łódzki, gm.
Radogoszcz, par. Łód:!., ma 12 dm., 121 mk.,
163 mI'. W 1827 r. było 3 dm., 77 mk. 2.)
n., w XVI w. Roslci, wf! i folw., pow. radom-
ski, gm. Orońsk, par. Kowala Stępocina, odl.
od Radomia 11 w., 14 dm., 127 mk. W 1827
r. było 9 dm., 32 mk. W 1875 r. folw. lt,

Roi
rozl. mr. 507: gr, 01'. i ogr. mr. 181, łąk mI'.
72, pastw. mr. 04, lasu mI'. 175, nieuz. mr.
15; bud. z drzewa 12; las nieurządzony, po-
kłady torfu. Wś R. os. 19, z gr. mI'. 148. W
XV w. łany kmiece dawały dziesięcinę bisk.
krakowskiemu (Długosz, L. B., II, 520). We-
dług reg. pob. pow. radomskiego z r. 1569 we
wsi Roski, par. Kowala Stępocina, Mikołaj
Roskowski miał ]/2 łan., 2 zagr., Piotr Skar-
bek miał 2 łany (Pawiński, Małop., str. 306).
3.) fi, al. Roszki, wś i folw., pow. sandomier-
ski, gm. i par. Obrazów, odJ. od Sandomierza
9 w., posiada dom przytułku założony z zapi.
su hr. Lanckorońskiego, 25 dm., 231 mk., 746
mr.; folw. stanowiący własność zakładu do-
broczynnego i 9 mI'. włośc, W 1827 r. było
36 dm., 182 mk, W XV w.,siedzieli tu: Wi-
sek, Bozek Sekula i bracia Swidry h. Nicczu-
ja, mieli własne folwarki, z których dziesię-
cinę płacono do Obrazowa. Były też 2 łan.
km., 2 karczmy z rolą, 3 zagr. z rolą, z któ-
rych dziesięcinę konopną i snopową, wartości
8 grzyw., dawali do Obrazowa. Z niektórych
pól wsi Rożki, leżących przy trakcie do San-
domirza, dawano dziesięcinę do Pkanowa
(Długosz, L. B., II, 352-354). W 1508 r.
wś Roszki i Racławice, część Pi1chowa, wła-
snoŚĆ Roszkowskiego, płaciły poboru 1 grz.
gr. 15, W r. 1578 we wsi Rosky, w par. O-
brazów, Grzegorz i Sebastyan Dębińscy mieli
prop. cuJt. % łana, Jan Roskowski miał 8
osad., 4 1 / 2 łan., 7 zagr. z rolą, 2 kom., pistol'
(Pawiński, }Iałop., 171, 457). 4.) R. Udl'yclcic,
folw. i kol., pow. zamojski, gm. Stary Zamość,
odl. 7 w. od Zamościa. Kolonia powstała na
100 mI'. ziemi nabytej z majątku Udrycze.
Folw. R. Udryckie, w r. 1885 oddzielony od
dóbr U drycze, rozl. mr. 300: gr. Ol'. i ogr. mI'.
209, łąk mr. 59, lasu mI'. 30, ni(mż. mI'. 3;
bud. z drzewa 3. 5.) H." wś i folw., pow. kra-
snostawski, gm. i par. Zółkiewka, odl. 26 w.
od Krasnegostawu, posiada szkołę początko-
wą, gorzelnią, browar, ccgielnią, pokłady ka-
mienia wapiennego, 30 dm., 289 mk. rz.-kat.
W 1827 r. było 27 dm., 126 I,nk. W 1886 r.
folw. R. oddzielony od dóbr Zołkiewka, roz1.
mI'. 1356: gr. 01'. i ogr. mI'. 729, łąk mI'. 29,
pastw. mr. 3, lasu mI'. 582, nieuż. mI'. 13;
bud. mur. 9, z drzewa 15; płodor.mian 9-1)010-
wy; las nieurządzony. 6.) H. al. Roszk:i, ob.
Ruszki. Br. Ch.
Hożki 1.) wś, pow. wi1ejski, w 3 akr. pol.,
gm. Miadzioł, ckr. wiejski Ostrów, o 7 w. od
gminy a 60 w. od Wilejki, ma 4 dm., 28 mk.
prowosł. i 8 kat. (w 1864 r. 13 dusz rewiz.);
należy do dóbr Korejwica, Petelczyców. 2.) H.,
wś, pow. wi1ejski, w 3 okr. pol., gm. i dobra
Koziełłów, Miadzioł, okr. wiejski }Iiallzioł
Uzła, o 4 W. od gminy a 60 w. od Wilejki,
ma 10 dm., 95 mk., w tej liczbie 88 kato!. i 7
Rot
863
prawosł. (w 1864 r. 32 dusz rewiz.). 3,) H.,
wś, pow. nowoaleksandrowski, w 30kr. pol.,
o 55 w. od Nowoaleksandrowska. 4.) R., wś
i, chutor, pow. wołkowyski, w 3 okr. pol., gm.
Swisłocz, o 32 w. od W ołkowyska. .
Hożki, Różki 1.) wś nad ruczajem Zygał-
ką, dopł. Nastaszki, pow. taraszczańaki, w 1
okI'. pol., gm. Juszków Róg, o 20 w. od Ta-
raszczy a 6 w. od Nastaszki, w urodzajnej ró-
wninie leżąca, ma 1782 mk., w /3 dawnej
szlachty polskiej, z której mała tylko cząstka
utrzymała się przy wyznaniu rz. .katol. Na
mocy umowy wykupnej włościanie w 1863 r.
nabyli 1049 dzies. ziemi za 43,934 rs. Cer-
kiew p. w. św. Łukasza, murowana, z dzwon-
nicą drewnianą, wzniesiona w 1848 r. na miej-
sce dawniejszej, która zgorzała w 1847 r. Na
zachód od wsi znajduje się mogiła zwana
Ozarną i d wie inne, noszące nazwę Bliźniąt.
Nalezy do klucza stawiszczańskiego dóbr hr.
Branickich. 2.) R., wś, pow. żytomierski,
par. Trojanów, leży przy drodze z Tatary-
nówki do Sołotwina. J. Kr.!.
Hożki. N a granicy gm. Strubowisk, So1in-
ki i Przysłopu, w pow. liskim, tuż na płn. od
głównego granicznego grzbietu Karpat w/who-
dnich, w dziale dukielsko-skolskim, wznosi
się szczyt Wiasiel (1153 mt.), od którego na
płn.-zach. ciągnie siQ ramię górskie aż do1inę
rzeki Solinki, kończąc się nad ujściem Rostoki
do So1inki, szczytem Rożkami (935 rot.) i
grzbietem podłużnym, Rożkami groniem zwa-
nym, 855 mt. wys., na granicy gm. Lisznej i
Cisnej, w pow. liskim. B1', G.
Hożkowicze, wś, pow. prużański, w 1 okr.
po1., gm. Rudniki, o 13 w. od Prużany,
Hożkowa al. Różków, grupa chat i folw.
w obr. Dąbrowicy, w pow. dąbrowskim.
Rożkowo, wś, pow. dzisieński, w lokI'.
pot, gm. Wierzchnie, okI'. wiejski konstant y-
nowski, o 9 w. od gminy, 15 dusz rewiz.
Hożmital, niem. Rosental, wio!\ka z os. An-
tonihaus, w gm. Cukmantel, pow. frywałdz-
ki, obw. sąd. cukmantelski. W 1880 r. 30
dm., 193 mk. rz.-kat., Niemców. Br. G.
Hożna, wś, pow. borysowski, w 3 okI'. pol.
dokszyckim, gm. Berezyna, ma 12 osad l)e1-
nonadziałowych; miejscowość odosobniona, ni-
zinna, grunta orne nieco faliste, lekkie.
Hożna, mylnie ob. Rożny.
Hoźnall, niem. Roscnhain, 1288 Rosinhaim,
wś, pow. olawski, posiada kościół par. ew ang.
(metryki od 1723 r.), szkołę ewang., dom dla.
uboglch. W 1842 r, 67 dm., sołtystwo, 469
mk. (43 kat.); uprawa tytuniu, lnu, hodowla
pszczół i owiec.
Hożnawa, węg. Rozsnyobanya, zwykle Rozs-
nyo, niem. Rosenau, łac. Rosnavia, główne mia-
sto hr. goemocrskicgo (W ęg.), nad pot. spły-
wającym z góry W olowec, st. węg. kolei pół-

864
Roi
nocnej, st. pocz. i tel., siedziba biskupia i
wielu władz rządowych. W pięknem, równeIll
położeniu, dokoła otoczona górami. Miasto
tworzy niemal równy czworokąt, posiada 10
ulic i rynek, na którego środku wznosi się
piękny kościół katedralny i parafialny z wy-
soką wieżą, naprzeciw niego jest rezydencya
oiskupia (dawniej kolegium jezuitów) i miesz-
kanie kanoników. Prócz tego jest jeszcze dru-
gi kościół katol., zwany większym, klasztor
franciszkanów, gimnazyum, szpital, kościół
ewang., góra Kalwaryjska z kaplicą, wygo-
dne zajazdy, młyny wodne i papiernie, ko-
palnie i kuźnice żelaza. Mieszkańcy w liczbie
4856, Węgrzy, Słowacy i Niemcy, trudnią się
rękodziełami i handlują żelazem, antymonem,
winami, miodem, który tu w wybornym ga-
tunku i w znacznej ilości wyrabiają, wo-
skiem, świecami woskowemi, miodem do pi-
cia, słoniną, płótnem i owocami. Jarmarki i
tygodniowe targi są, tak ożywione, że cały
rynek i poblizkie ulice zapchane są, wozami.
W r. 1291 należała R. do dóbr arcybiskup-
stwa ostrzyhońskiego (Gran); król Ludwik
I wyniósł ją do rzędu miast, co też potwier-
dził r. 1382 arcyb. Demetryusz; król Zygmunt
obdarował miasto r. 1410 zaginionemi dawniej
przywilejami i wyniósł je do rzędu miast gór-
niczych; wydobywano wtedy z wielu kopalń
okolicznych znaczną, ilość złota, srebra i mie-
dzi. W XV w. przeszła R. pod władzę Husy-
tów, a 1556 ucierpiała wiele od Turków. Oko-
ło r. 1710, kiedy panowała zaraza morowa, o-
siedlili się jezuici i wzięli w posiadanie ko-
ściół ewang., lecz za panowania Józefa II znie-
siono ich zgromadzenie, poczem nastąpiła fun-
dacya obecnego biskupstwa. H. M.
Rożniałów, wś i folw., pow. turecki, gm.
Skotniki, par. Wielenin, odl. od Turka w.29;
ma pokłady wapienia i kamienia budowlanego.
Wś ma 8 dm., 166 mk.; folw. 6 dm., 90 mk.
W 1887 r. folw. Rożniatów rozI. mr. 685: gr.
Ol'. i ogr. mr. 414, łąk mI'. 59, pastw. mr. 55,
la.su 1111'. 141, nieuż. mr. 16; bud. mur. 17,
z drzewa 1; płodozmian 9-polowy; las młody
nieurządzony. W ś R. os. 14, z gr. mr. 63;
kol. Dąbrowa os, 10, z gr. mI'. 225. 'Wedlug
Lib. Ben. Łask. (I, 343, 360) łany kmiece da-
wały dziesięcinę wartości do 2 grzyw. pro-
boszczowi kolegiaty uniejowskiej, obszar szla-
checki, należący do częściowej szlachty, dawał
z pięciu dworów dziesięcinę, wartości fertona,
pleb. w Wieleninie, który pobierał też dzie-
sięcinę z nowo oranych kawałków (przymiar-
ki) i kolędę od kmieci po korcu owsa. W 1552
r. posiadał tu Jan Kaznow i Kiełczowski 8
osad., 6 1 / 2 łan., Boniek 1/ 2 łana (Pawiński,
Wielkp., II, 233 i 246). Br. Ch.
Boźlliałów 1.) rus. Roinialiw, miasteczko,
'W pow. dolińskim, 12 klm. na płd.-wschód od
Roi
Doliny, pod 48 0 56' płn. szerok., a 41 0 50'
wl'lch. dług., posiada sąd powiat, i urz. pocz.
Na płd. leżą, Ceniawa i Jasienowiec, na zach.
i płn.-zach. Strutyn Niżny, na płn. i płn.-wsch.
Swaryczów, na wschód Równia. Przez płn.-
zach. naroźnik płynie Czeczwa, dopływ Ło-
mnicy, a środkiem obszaru od płd. na płn.
Dubli., prawy dopływ Czeczwy, Od lew. brze-
gu podąża tu do Duby pot. Syhły. Zabudo-
wania leżą w dolinie Duby, głównie na lew.
jej brzegu. Do miasteczka należy miejsco-
wość Podsuchy al. Podsuche i część Stara-
wieś. Płd.-zach. część ohszaru zajmuje las, a
na jego granicy płn. wznosi się wzgórze Ba-
tyn do 425 mt. (znak triang). Własn. więk.
(hr. Skarbka) ma roli Ol'. 410, łąk i ogr. 429,
pastw. 297, lasu 310 mr.; wł. mn. ma roli Ol'.
439, łąk i ogr. 946, pastw. 100, lasu 1 mI'.
W r. 1880 było 409 dm., 2876 mk. w gm., 7
dm., 63 mk. na obsz. dwor., 500 rzym.-katol.,
929 gr.-kat., 1506 izrael.; 430 Polaków, 1359
Rusinów, 1147 Niemców. Do obszaru dwor-
skiego w R. należą wsie: Ceniawa, Duba,
Dubszara, J anówka, J asienowiec, Kniażowskie,
Lecówka, Olchówka i Reszniate. Par. rz..kat.
w miejscu, dek. doliński. Do par. należą: R.,
Broszniów, Ceniawa, Demnia, Duba, Dubsza-
1'0., Janówka, Jasień, Jasienowiec, Kamień,
Kniaziowskie, Krasne, Krechowice, Lecówka,
Łdziany, Majdan, Niebyłów, Olchówka, Pe-
rehińsko, Petraszka, Podluty, Podsuche, Po-
horyie,c, Przysłop, Reszniate, Równia, Ry-
pne, Sliwki, Słoboda Równiańska, Słoboda
Niebyłowska, Strutyn Niżny, Strutyn Wy-
żny, Swaryczów i Topólsko. Kościół z rezy-
dencyą jezuitów fundowany w r. 1703 przez
J ano. Aleksandra Koniecpolskiego, konsekro-
wany w r. 1838 p. w. N. M. P. Bolesnej. Par.
gr.-kat. w miejscu, dek. perehiński. Cerkiew
p. w. Narodzenia Chr. Pana. Szkoła etatowa
dwuklasowa, cegielnia, młyn, gorzelnia i bro-
war. Do obwodu sądu powiat. w R. należą:
Broszniów, Ceniawa, Dubli., Dubszara, Hołyń,
Janówka, Jasienowiec, Kniaziowskie, Krecho-
wice, Lecówka, Łuhy, Olchówka, Perehińsko.
Reszniate, Roźniatów, Rypne, Spas, Strutyn
Niżny i Wyżny i Swaryczów. Dnia 29 czer-
wca 1411 r. poświadcza ks. Teodor Lubarto-
wicz o zdziałanem rozgraniczeniu między
wsiami Roźniatowem i Strutynem Niżnym
(Przegląd archeol., Lwów, 1882, zesz. I, str.
80). W inwentarzu klucza roźniatowskiego
z r. 1758 (Rkp. OssoL Nr 1419) jest (str. 105)
kontrakt na arendę gorzałczaną miejską roź-
niatowską: "Daję ten kontrakt od skarbu
J\VPana Wacława na Rzewuskach, Olesku
itd. Rzewuskiego, woj ew. podolskiego, het-
mana polno kor., drohobyckiego, dolińskiego
etc. starosty, starozakonnemu Bendusiewiczo-
wi na arendę miejską roźniatowską w ten tu-

Roi
taj opisany sposób: Iż pomienionemu arenda-
rzowi puszcza się arendę a to za summę 3000
złp., którą summę dwiema ratami do skarbu
wypłacać powinien, pierwszą ratę 10 grudnia
r. 1758; drugą na dzień 26 maja 1759 r. zło-
tem ważnym czyli monetą rachując każdy
czerwony złoty po zł. 18. Do tej arendy
przyłącza się szynk, poddanych 3 pociężnych,
młynów 2 o 4 kamieniach z stępami do tłu-
czenia jagieł, myta na targach i jarmarkach
proporcyonalnie bez zdzierstwa, także od
przechodzących kupców według prawa i da-
wnych zwyczajów brać powinni, szczególnie
waruje się dla lepszych targów i jarmarków,
szynkowanie wolne trunków, płacenie nale-
żytego podatku czopowego. Szynkarze zacie-
rający na gorzałkę od jednej kadzi powinni
arendarzowi dawać po złotemu jednemu i gr.
15, od słodu miarki zł. 1 gr. 4, od garnca mio-
du dolińskiego gr. 12. Gorzałkę z przeszło-
rocznego wywarzenia, u któregoby się znaj-
dować miała, wolno lub sprzedać, lub też sa-
memu szynkować, zapłaciwszy wprzódy aren-
darzowi, przedaż zaś takowej gorzałki nie
gdzieindziej być powinna, tylko w powiecie
roźniatowskim. Muzyka jedna w arendzie
grywać powinna na wszelkie potrzeby. Trnn-
ki wszelkie u arendarza brać powinni; ludziom
trunków żaden borgować nie powinien pod
przepadkiem; arendarzowi zaś pozwala się, je-
dnak co kwartał rachować się z ludźmi powi-
nien i długi za wiadomością dworską wybie-
rać. Piekarz każdy od miarki żyta powinien
dawać arendarzowi zł. 2, od miarki pszenicy
zł. 2 gr. 20 a to za miarę dziesiątą. Ropy
aby więcej nikt nie przedawał w mieście tyl-
ko arendarz pod wolnem zabraniem, excypu-
jąc jarmarki. W młynach od miarki slodu
nie więcej arendarz brać powinien jak gr. 4,
od innego zaś zboża miara dziesiąta według
dawnego zwyczaju naznacza się. Na potrzebę
zamkową wolne kurzenie gorzałki, sycenie
miodu i piwa robienie na kotłach arendarskich,
tudzież na drobiazg folwarczny braha brać
pozwala się. Rzeźnicy od koszernego bydlę-
cia wielkiego zł. 1 gr. 10, od trefnego wiel-
kiego zł. 1; od małego koszernego gr. 20, od
trefnego gr. 15 placić powinni, jako to od
wieprzów. Do tej arendy przydają się czyn-
sze wszystkie od domów żydowskich, rachu-
jąc z domu czynszowego zł. 10, od zatylnego
zł. 5, od komornika zł. 4 i rogowiiJzczyzna od
żydów według dawnego zwyczaju. W szabas
albo święto, oprócz Wielkiejnocy, nikomu
w domach szynkować nie wolno tylko aren-
darzowi. Przydaje się do tej arendy pól cze-
twertyny pola i sianożęć. Na targi i jarmarki
dwóch pobereżników do pomocy d wór dać po"'
winien. Myto od przechodzących z wołami,
cieniawski i smoryczewski arendarze do aren-
Słownik Geograficzny T. IX.-Zeazyt 107.
Roi
865
dy miejskiej odbierać powinni. Reparacya
młynów powinna być od mieszczan i Starej
wsi, kamieni zaś, ile będzie potrzeba, kahał
obowiązuje się I'!prawić, któremu kahałowi
szarwark opuszcza się, oprócz parkanów zam-
kowych dzielnic i dróg naprawiania, wraz
z szarwarkiem mieszczanów i starosielskich
odbywać powinni, które podług dyspozycyi
wójtowi ordynowane być mają. Poawala się
szynkarzom w jarmark na targowicy szynk
mieć jeden, a arendarzowi trzy. Co trzymać
przyrzeka się, arendarz zaś powinien, pod po-
stąpieniem sobie z nim sposobem wszelkim.
Działo się w zamku dolińskim dnia 22 czer-
wca R. P. 1758". W tymże inwentarzu znaj-
duje się kontrakt na arendę żup roźniatow-
skich. "Daję ten kontrakt od skarbu JWPana
Wacława itd. Rzewuskiego na żupy roźnia-
towskie, to jest Stara, Banię, Batynę, Soło-
twinkę, J asienówkę, Jakubowi Fiszelowiczo-
wi i Szmujłowi J akubowiczowi synowi, oby-
watelom kałuskim, a to za sumę złp. 2200,
którą sumę razem przed świętami polskimi
Bożego Narodzenia wyliczyć i oddać powi-
nien bez zadnego zawodu moneta, czyli złotem
ważnym, rachując każdy czerwony złoty po
zł. 18. Ostrzega się na stronę kwotnika Ja-
kuba, ażeby nikt z klucza roźniatowskiego
bądź mieszczanin, ba,dź żyd jakikolwiek i
poddani nie mają się ważyć, pod grzywien sto,
brać soli w cudzych żupach, póki nie wybio-
ra, z żnp roźniatowskich. Drwa za pieniądze
powinien kupować pomieniony J aknb, bez
krzywdy jednak ludzi. Drwa świąteczną, zi-
mową porą lub sposobnym czasem dwa razy
każdy wolowy ma od wieźć do zup. Koni 4
karatnych daje się do karat u i ciągnienia su-
rowicy, przestrzegać zaś kwotnik powinien,
żeby z okazyi karatnika, albo kogo innego nie
poginęli, gdyżby musiał za to odpowiedzieć.
Stróżów dwóch i pacholka jednego do żup
przydaje się. A że Jakub kwotnik stara się
do perfekcyi żupy przyprowadzić, przeto
nVPan Ekonom rozkaże ludzi dodać, czyli za
pańszczyznę, czyli za szarwark, do reparacyi
żup, pomiarkowanie i co potrzeba. Ten kon-
trakt zaczyna się od dnia 14 września 1758,
a kończy się 14 września 1759. Panwi 2 no-
wych daje się ze skarbu; tudzież kosze i lin-
wy skorkowe być powinne. Co strzymać
skarb przyrzeka, Jakub zaś kwotnik po-
winien pod wszelkim rygorem i wolnem z
nim na każdem miejscu postąpieniem. Dzia-
ło się w zamku roźniatowskim dnia 21
sierpnia 1758 roku". Do tego kontraktu
przydano następujące punkta: (L c., str. 109):
"Ten kontrakt aprobuję z tymi kondycyami:
Naprzód starozakonny Jakub kwotnik za re-
peracyą żup nie ma górników inaczej płaci6,
tylko za wiadomościa Imć Pana ekonoma Roź-
55

866
Roż
niatowskiego i ta expens na reparacYI\ tylko
co do jednej zapłaty górników ściągająca się,
powinna być wytrącona z sumy od niego do
skarbu należl\cej w lcontrakcie wyrażonej.
Potem, jeżeli Jakub zreparuje żupy roźnia-
towskie, że będą mogły do kilkunastu tysię-
cy albo więcej intraty rocznej uczynić i je-
żeli te nadzieje uczyni lub pokaże po skoń-
czonym tym roku, tedy i na dalsze lata, to
jest na lat 3, do r. 1761, trzymać będzie też
żupy roźniatowskie nie za większą, sumę, tyl-
ko za 2200 zł. co rok. To się zaś ostrzega, że
w następujących dwóch latach nie będzie się
Jakubowi nic potrącało. Jeżeliby zaś Jakub
kwotnik nie przyprowadził do perfekcyi i do
znacznej intraty żup pomienionych, tedy koszt
jego wszystek na reparacyą poniesiony, nie
ma być ze skarbu bonifikowany, ale nawet
i za pierwszy rok zupełną sumę, t. j. zł. 2200
oddać do skarbu powinien i na to się zapisuje.
Poddani wszyscy klucza roźniatowskiego so-
11\ handlujący, tymże kontraktem do brania
soli na handel w żupach roźniatowskich obo-
wil\zani, nie mają taniej płacić beczki, jak po
gr. 50, podług' dawnej ustawy. Ostrzega się,
aby pomieniony Jakub soli i z innych żup ku-
pionej, targiem wyżej ustanowionym, to jest
po gr. 50, na ludzi nie narzucał, tylko szcze-
gólnie sól na roźniatowskich żupach robioną,
podług dyspartymentu ażeby ludziom wyda-
wał. Działo się w Roźniatowie d. 28 paździer-
nika r. 1758. Podpisano: Radwallski, sekre-
tarz.« Dnia 6 sierpnia 1888 r. nawiedził to
miasteczko pożar i zniszczył przeszło 80 do-
mostw a także kościół parafialny. Spalił się
mianowicie do szczętu dach na całym koście-
le, zakrystyi i t. zw. skarbcu, a przez po-
pękane od gorąca okna uszkodziło się na
ukończeniu będące malowanie ścian kościo-
ła i wielkiego ołtarza. 2.) H., wieś, pow.
jarosławski, par. rzym.-katol. w Zarzeczu
(3'7 klm.), a gr.-katol. w Pełniatyczach.
Leży w urodzajnej równinie, 225 mt. npm.,
przy drodze z J aroslawia do Kańczugi. W po-
łudniowej stronie wsi stoi drewniana cerkiew
p. w. św. Michała a za nil\ wznoszą, się dwa
wzgórza, z których bliższe ma 251 mt., dalsze
265 mt. Na północ od wsi ciągną, się podmokłe
łąki nad :Mleczką i pot. Zarzyckiem, wśród
których znajdują się stare okopy. Wś rozcią-
gnięta ulicą wzdłuż gościńca, graniczy na zach.
z Krzeszowicami, na płd. Siennowem i Czudo-
wicami, na wschód z Pełniatyczami a na płn.
z Zarzycami i Łapajówkl\. R. ma 92 dm. (4 na
obsz. więk. Włodz. hr. Dzieduszyckiego) i 521
mk., 309 rz.-kat., 199 gr.-kat. i 13 izr. Z ob-
szaru 970 mr. należy do więk. własn. 551 mr.
(307 roli, 78 łąk i ogr., 68 past. i 98 lasu),
a 419 mr. do własn. mniej. (308 roli, 57 łąk
i 54 past.). Lu. Dz.-Mac.
Roi
Hożniatowice, w XVI w. Roznyathovicze,
wś i fol w., pow. piotrkowski, gm. Bujny, par.
Łobudzice, odl. 24 w. od Piotrkowa. W ś 8
dm., 149 mk., folw. 3 dm. W 1827 r. było
23 dm., 126 mk. W 1886 r. folw. R. ruzl. mr.
599: gr. or. i ogr. mr. 384, łąk mr. 45, past.
mr. 32, lasu mr. 127, nieuż. mr. 11; bud. mur.
1, z drzewa 10; płodozmian 17-polowy. Wś
R. osad 22, z gr. mr. 52. W XVI w. łany
kmiece dawały dziesięcinę pleb. w Drużbi-
cach, dworskie zaś do Łobudzic. Według reg.
pob. pow. piotrkowskiego z r. 1552, w części
Krzysztofa Roszniatowskiego było 12 osad,
5 łan., młyn, karczma. Część :Mateusza Rosz-
niatowskiego 1 osad. (Pawiński, Wielkp., II,
260). Br. Ch.
Hożniatówka, wś u źródeł rzki Opaszów-
ki, lew. dopl. Kałamaszówki (Buszki), pow.
jampolski, okr. pol. i par. Tomaszpol, gm.
w miejscu, odl. o 36 w. od Jampola, 40 w. od
:Mohylowa, a 30 w. od st. dr. żel. odesskiej
Rachny, ma 248 osad, 1548 mk., 1846 dzies.
ziemi włośc., 1767 dzies. dworskiej, 45 cer-
kiewnej. Cerkiew p. w. Narodzenia N. M. P.,
wzniesiona w 1883 r., ma 1917 parafian. Jest
tu urząd gminny i st. poczt. wiejska do prze-
wozu urzędników. Do gminy należy mko
Dżuryn i wsie: R., Adamówka, Antonówka,
Elżbietówka, GołączYllcc, Kalitynka, Pokut y-
na, Rebczyńce, Sadkowcc i Sapieżanka, ra-
zem 10 starostw wiejskich, obejmujących
1953 osad, zamieszkałych przez 10,277 wło-
ścian, nadzielonych 11,827 dzies. ziemi (6731
ornej). Oprócz tego w obrębie gminy za-
mieszkuje 1723 osób innych stanów i znajdu-
je się 12,475 dzies. ziemi rządowej i prywat-
nej (7554 ornej), w ogóle więc cały obszar
gminy obejmuje 24,302 dzies. (14,285 ornej)
i 12,000 mk. Własność dawniej Trzecieskich,
Przeradowskich, Sławoszewskich, dziś J eło-
wickich. Dr. M.
Hożlliatowo, zaśc. szlach., pow. bobruj ski,
w 4 oh. pol. swisłockim, gm. Zamosze; maj
tu schedy: Hurynowiczowie 9 włók, Zdanowi.
czowie 331. włóki. Grunta piaszczyste, miej-
scowość nizinna, w okolicy niezmierne pusz-
cze. "'IV ostatnich latach pt"zeprowadzono tu
roboty kanalizacyjne. Al. Jel.
Hoźniatowska 'Vola, wś i os. leśna, pow.
piotrkowski, gm. Wadlew, par. Łobudzice,
ma 18 dm., 151 mk. , 669 mr. ziemi włośc.;
os. leś. 1 dm., 4 mk., 6 mr.; należy do dóbr
Głupice.
Hożniatowskie, błota w pow. inowrocław-
skim, n,a półn.-zach. od Kruszwicy, zasilane
leniw Smiernią (dopł. Noteci) i jej przypły-
wami, ciągną się na przestrzeni około 7 klm.
od Sławska popod Kruszę Zamkową. Nazwę
biorą od pobliskich Rożniat.
RożlJiaty, dawniej RQiniatQwv i Roiniataw1I1

Roi
folw. pow. inowrocławski (Strzelno), o 4 klm.
na półn.-zachód od Kruszwicy (poczta); par.
Sławsko, szkoła w miejscu, stacya dr. że1.
w Inowrocławiu o 7 klm., okI'. domin. Ko-
bylniki; 8 dm., 165 mk. i 462'17 ha ob-
szaru (350'82 roli, 75'22 łąk, 16'88 lasu,
12'87 nieuż. i 6'38 wody); wiatrak i znaczne
torfowiska. Z R. pochodził :Maciej Pałuka,
bisk. włocławski od r. 1323-1364 (Długosz
i Damalewicz). Za czasów arcyb. Łaskiego
płacono prob. lubstowskim (pow. kolski) dzie-
sięcinę snopową z 2 łanów rożniatowskich
(Lib. Ben., I, 211). W r. 1583 składały się R.
z Małych i Wielkich R.; :Małe posiadał Woj-
ciech Tupadlski, sędzia ziemski inowrocław-
ski, a Wielkie Makowieccy. E. Cal.
Hożniaty, wś, pow. mielecki, ob. Niziny.
Rożniątów, Rozniontow, niem. Rosniontau,
wś i dobra ryc., pow. wielkostrzelecki, par.
Strzelce Wielkie. W 1861 r. było 36 dm.,
352 mk. (17 ew.). WŚ R. nadaną została
klasztorowi cystersów w Jemielnicy przy je-
go fundacyi, do 1810 r. było własnością klasz-
torną. Po sekularyzacyi rząd zatrzymał so-
bie prawo patronatu i juryzdykcyą, folwark
sprzedano w 1817 r. a piękny las bukowy po
wycięciu przez innego nabywcę został przy-
łączony do folwarku. Ogólny obszar wynosi
1594 mI'. Obszar wsi wynosi 689 mr. (650
mr. roli). Na obszarze R. wytryska strumień
tak silny, że o 500 kroków od źródła obraca
młyn, lecz o 2000 kroków dalej, wprowadziw-
szy w ruch trzy młyny w Szymiszowie, znika.
Prawdopodobnie ten sam strumień pod nazwą
Dembio występuje w Suchy.
Hożnica, w XVI W. Rożenica, wś i fol w.,
pow. włoszczowski, gm. Słupia, par. Sędziszów,
odl. 30 w. od Włoszczowy, posiada gorzelnią
(1872 r.). W 1827 r. było 42 dm., 322 mk.
Dobra R. składały się w 1872 r. z fol w.: R.,
Nowa .Wieś i :Modlin al. Podczarne, rozl. mI'.
1696: folw. R. gr. ol'. i ogr. 460, past. mr. 10,
lasu mr. 376, nieuź mI'. 23; bud. mur. 19,
z drzewa 4; płodozmian 10 i 12-polowy.; fol.
:Modlin al. Podczarne gr. Ol'. i ogr. mI'. 286,
past. mI'. 2, nieuż. mI'. 9; bud. mur. 1, z drze-
wa 2; fol. Nowa Wieś gr. Ol'. i ogr. mr. 343,
łąk mI'. 4, past. 4, lasu mr. 94, nieuż. mI'. 85;
bud. mur. 4, z drzewa 1; płodozmian l4-polo-
wy, las nieurządzony. "\Vś R. os. 51, z gr.
mI'. 401; wś Nowa WŚ os. 17, z gr. mI'. 110.
W XV w. R., w par. Sędziszów, była własnością
Rożnieckiego h. Lis, miała łany kmiece, z któ-
rych dziesięcinę snopową i konopną, warto-
ści 12 grzyw., dawano do Sędziszewa (Dłu-
gosz, L. B., II, 70). Według reg. pobor. pow.
księzkiego z 1581 r. dziedziczył tu Bartło-
miej I3użeński i posiadał 9 łan. km., 1 zagr.
i 2 rzem. (Pawiński, Małop., 85). Br. Ch.
Rożnica, wólka należąca do Wadowskiej
Roi
867
Woli, pow. mielecki. Leży nad pot. Jamnicą,
ma 21 dm., 119 mk.
Rożniów, wś, pow. tłumacki, odl. o 1 klm.
od urz. poczt. w Stryhańcach, a o 10 klm. od
st. tel. Jezupol. Granice: wschod. Dniestr
a za nim Petryków, połud. Miłowanie, zachod.
U zin, Hanuszowce i Pobereże, półn. Strychań-
ce. Obszar dwoI'. 1897 mr., włośc. 1519 mI'.
W 1857 r. 1148 mk., w 1870 r. w gm. 973,
na obsz. dwoI'. 48; rzym.-kat. 20, par. Tyś-
mienica, gr. kat. par. w miejscu, dek. Tyśmie-
nica, dyec. Stanisławów. Cerkiew drew. św.
Michała, metryki ma od r. 1785, dusz gr.-
kat. 1005. Skoła założona 1886 r. Właśc.
pos. dwoI'. Wanda Bielska. B. R.
Hożniszew, wś i fol. nad rz. Pilicą" pow.
kozienicki, gm. i par. Rożniszew. Odl. od Ko-
zienic 28 w., posiada kościół par. drewniany,
szkołę początkową, (od 1868 r.), 34 dm., 296
mk., 876 mI'. ziemi dwor., 252 mr. włośc.
W 1827 r. było 22 dm., 242 mI.. W 1881 r.
dobra R. składały się z folw. R. i Anielin,
rozl. mI'. 1350: folw. R. gr. Ol'. i ogr. mI'. 639,
łąk mI', 222, past. mI'. 8, lasu mI'. 142, nieuż.
mr. 57; bud. mur. 18, z drzewa 21; płodo-
zmian 11-polowy; fol. Anielin gr. Ol'. i ogr. mI'.
176, łąk mI'. 49, past. mI'. 34, nieuż. mr. 23;
bud. z drzewa 6. las nieurządzony. W skład
dóbr poprzednio wchodziły: wś R. os. 23,
z gr. mr. 228, wś Boguszków os. 12, z gr.
mr. 448, wś Zagroby os. 12, z gr. mr. 436.
J estto starożytna osada, powstała w pobliżu
przeprawy przez Pilicę, na której stał przez
jakiś czas most gdy tędy szedł trakt z War-
szawy do Puław. J estto podobno jedno z głów-
nych gniazd rodu Ciołków. W 1363 r. ks.
Ziemowit nadaje Petroneli i Mikołajowi z Roż-
niszewa wsi: Chabdzino i Brzeście, które mu
przypadły spuścizną po Krzczonku (Kod.
Maz., 78,79). Kościół par. istniał już w XVI w.,
gdyż w 1616 r. jest już zrujnowany. Obecny,
drewniany, z XVII w. zapewne, niedługo ist-
nieć będzie, gdyż zmarły właściciel R. Józef
Więckowski zostawił 18,000 rs. na budowę
nowego. Kościół tutejszy posiada obraz M.
Boskiej słynący z cudów i gromadzący na
odpusty tłumy pobożnych. R., par., dek. ko-
zienicki, ma 1000 dusz. R. gm., należy do s.
gm. okI'. IV w Magnuszewie, urząd gm.
w "\Vilczkowicach Dolllych, st. poczt. :Magnu-
szew. Gmina ma 10,875 mr., w tem ziemi
dwoI'. 6032 mr., 397 dm. (24 mur.) i 3848 mk.
Na obszarze gminy rozległe lasy i 5 małych
jezior. "\V gminie istnieje cukrownia i gorzel-
nia. "\V skład gm. wchodzą: Anielin, Bogusz-
ków, Chmielów, Chmielówek, Dębowa Góra,
Dąbrówka, Gruszczyn, Gruszczyńska Kępa,
Holendry "\Vilczkowskie, Kępa ?;a Pałacem,
Mniszów, :Mniszów Nowy, Odcinki,Osiembo-
rów, Piaski, Rękowice, ltożniszew, R. Nowy,

868
Roż
Tarnowska Wólka, Urszulin, Wielkolas, Wil-
czkowice Dolne. Wodanó':Vk, Wymysłów, Za-
groby, Zakrzów, Zosin i Zelazna. Bl'. Ch.
Hożnochów, niem. Rosnochau, wieś kośc.
i dobra, pow. prądnicki, odl. 3/. mili od Gło-
gowy Górnej. W 1861 r. 88 dm., 582 mk.
(4 ew.). Dobra mają, wraz z folw. Brzezina,
1807 mr. (1455 m. roli). Gospodarstwo sta-
ranne, stąd upowszechniła się kultura traw
pastewnych. Wieś posiada kościół paraf.
:katol. zbudowany na nowo 1817 r. i szkołę.
Obszaru ma 1410 mr.
Rożnów 1.) wś i ruiny zamku, pow. no-
wosądecki, na prawym brzegu Dunajca,
który wstrzymany przez wzgórza w swym
północnym kierunku, zwraca się tu i okalając
zamek i przysiołek Łaziska tworzy wielki łuk
i odzyskuje dawny kierunek. Chaty nad kil-
koma potokami i Dunajcem stoją na wzgó-
rzach (od 305 do 358 mt. wzn.). Ruiny zamku
znajdują się w miejscu, gdzie Dunajec tworzy
wyspę i gdzie koryto rzeki odzyskuj e pier-
wotny północny kierunek, tworząc przesmyk
zaledwie 0'3 klm. szeroki. Zamek stał na ska-
le, stromo ku rzece opadającej a pokrytej jo-
dłowym lasem. Pozostały obecnie złomy
dwóch baszt i kawałek zewnętrznego muru,
na którym rosną drzewa. "\V poblizu ruin,
w środku przesmyka, stoi drewniany kościół,
otoczony lipami a dalej piękny dwór i gorzel-
nia przerobiona ze zboru arym'1skiego. Po pod
te budynki i ruiny prowadzi obecnie gminna
droga z Gródka nad Dunajcem (o 3'7 klm.) do
Wiatrowic i Tropiego. Naziom wznosi się tu
ku wschodowi we wzgór7.a pokryte jodłowym
borem a lewy brzeg Dunajca lesisty i górzy-
sty, dochodzi w Ostrej Górze do 459 mt.
We wsi jest szkoła ludowa. R. liczy 52 do-
my, z nich 8 na obszarze więk. pos. hr. Sta-
dnickiego (pierwej DobrzYlIskich) i 406 mk.
(210 męż., 196 kob.). Prócz 8 izraelitów są
mieszkailCY wyznania rzym.-kat. Z 805 mI'.
ziemi przypada 429 mI'. (224, roli, 24 łąk i ogr.,
100 past. i 81 lasu) na pos. więkBzą, a 429
(304 roli, 17 łąk i ogr. 64 past. i 144 lasu) na
posiadłość mniejszą. Starożytna osada, była
gniazdem rodziny Rożnów, którym a miano-
wicie Piotrowi, wymienionemu w dok. z r.
1386 (Kod. Kat. Krak., II, 107), przypisują
zbudowanie zamku. "'IV r. 1409 przeszedł za-
mek i dobra w ręce Piotra z Kurowa, nabyw-
cy w następnym roku dóbr Gródek nad Du-
najcem i od tego czasu należał do tych sa-
mych właścicieli co Gródek (ob.). Andrzej
Wiszowaty, zmarły w 1678 r. w Amsterdamie,
miał tli być jakiś czas kaznodzieją aryańskim.
Par. założył w r. 1661 Jan Wielopolski. Me-
tryki przechowują, się od r. 1662. Par. należy
do dyec. tarnowskiej, dek, bobowskiego i obej-
muje :Brzeziny zRostokami, Radziejowice,
Roi
Witkówkę i Zagórze. R. graniczy na połu-
dnie z Witkówką, na zach. z Bielskiem i Wit-
kowicami, a na płn. z Zagórzem (za Dunaj-
cem), na wschód z Radajowicami i Gródkiem.
2.) H., wś, pow. śniatyński, o 15 klm. na po-
łudnie od st. kol. żel. czerniowieckiej Zabło-
tów. Granice: wschod. Nowosielica, połud.
Kabaki, zachod. Chomczyn, półn. Trościańce.
Obszar dwor. 1597 mr., włośc. 4688 mI'.
W 1880 r. w gm. 5353 mk., na obsz. dwors.
92 mk.; rz.-kat. O, par. Kosów, gr.-kat. par.
w miejscu, dek. Sniatyń. W 1828 r. połączo
no 4 parafie i utworzono jedną, w R. Cerkiew
drewniana N. J\L P., wystawiona 1868 r., me
tryki sięgają 1784 r. Gr.-kat. 1653 należą-
cych do cerkwi matrycznej, prócz niej 3 cer-
kwie filialne: Przemienienia Pańskiego, d..ew-
niana, wystawiona 1837 r. (1531 dusz), św.
Bazylego drewniana z 1840 r. (1059 dusz),
św. Michała drewniana z 1852 r. (1445 gr.-
kat.), ogólna liczba gr.-kat. parafian 4688.
Szkeła etat. o 2 nauczyc., systemizowana
1875 r., dzieci w wieku szkol. 600. Właśc.
dr. Dyonizy Jamiński. :Mac.-B. R.
Rożnów 1.) niem. Roschnowo, majętność
z kościołem paraf. i okI'. domin., w pow. i dek.
obornickim, o 6 klm. na wschód-półn. od
Obornik (poczta i st. dr.żel.), nad strugą, Nie-
szawską, która wpada do 'Vełny, dopł. War-
ty; par. i szkoła w miejscu, 16 dm., 340 mk.
i z folw. Marszewcem 1128'31 ha (878'41 ro-
li, 80'57 łąk, 125'81 lasu, 41'26 nieuż. i 2'26
wody), czysty doch. grunt. 12,207 mrk, go-
rzelnia parowa. R. jest gniazdem Rożnow-
skich-J astrzębców. W r. 1387 i następnych
toczyły się spory o R. między Januszem
Slcockim z Skok, zwanym także Janem Ra-
dłem, a Sędziwojem Objezierskim z Objezie-
rza, synem Mikosza (Akta gr. pozn. wyd.
r. 1888); r. 1388 wchodził R. w sklad opola
chojnickiego. Dziedziców R. mieszają niektó-
rzy z Rosnowskimi z Rosnowa, w pow. po-
znańskim. W r. 1680 posiadali R. Wacław
Jablkowski i Rożnowscy: Wawrzyniec, Jan,
Stanisław i Wojciech; Wacław miał 11 ła-
nów osiadłych i 2 zagr., "\Vawrzyniec 5 łan.
i 2 zagr., Jan 2 pól lanki, 5 zagr., 15 owiec
1 owczarza, Stanisław 1 łan i 3 zagr., a vVoj-
ciech 2 tylko zagrodników. Przy schylku
zeszłcgo wiekn składały tę majętność: Mar-
szewiec, R., Rożnowski Młyn, Rożnowskie
Holendry i Zaganka; właścicielami byli J ó-
zef, następnie Karol Gliszczyńscy, a w now-
szych czasach Baranowscy. Pod R. odkopano
grobowisko z popielnicami. Kościól p. w. św.
Katarzyny istnial tu przed r. 1399; wspomi-
nają o nim akta grodzkie poznańskie (n. 3018);
po zburzeniu go w r. 1656 przez Szwedów,
wystawili nowy kościól Stefan i Katarzyna
Rożnowscy w r. 1660. Ten Rożnowski wybu-

Roż
dował w r. 1654 na pół drogi między Rożno-
wem a Kowanówkiem kaplicę pod imieniem
św. Anny, w miejsce której, około r.1780,
wzniósł nową Józef Gliszczyński, ówczesny
dziedzic Rożnowa. N agro bek j ego wraz z por-
tretem znajdował się w kościele. Księgi ko-
ścielne zaczynaj się od r. 1656. Par., liczc
przeszło 534 dusz (451 w Rubryceli), składa-
ją: Marszewiec, R., Rożnowskie Holendry
i Huby. .W skład domin. wchodz: Marsze-
wiec (6 dm., 90 mk.) i Zaganka (1 dm., 10
mk.); cały okr. ma 23 dm., 440 mk. (372 kat.,
67 prot., 1 zyd.) i według statystyki z 1888r.
1151 ha (738 roli, 73 łk, 233 lasu); czysty
doch. z ha roli 13'52, łąk 19'97, lasu 1'96
mrk. 2.) H., ob. Rożnowski Mlyn, Rożnowskie
Holendl'Y i Rożnowskie Huby. 3.) R. al. Rożno-
wo, wś, pow. wyrzyski, o 5 ' / 2 klm. na polud.-
zachód od \V yrzyska, w okolicy wznoszcej
się do 193 mt. npm.; par. Krostkowo, poczta
i st. dr. żel. w Białośliwiu; ma 3 dm., 22
mk. katoI. i 15 ha (12 roli, 3 łąk), czysty
doch. z ha roli 14'10, ląk 11'75 mrk. E. Cal.
Rożnów, niem. Rosnau, miasto w )\ilorawii,
w malowniczem położeniu, nad dolna, Beczwa"
u stóp góry Radhost. Stacya klimatyczna,
wygudnie urządzona i licznie uczęszczana; ku-
racya żętycą.
Hożnowa, ?,Ś, pow. koniński, gm. Sławo-
szewek, par. Blesin, odl. od Konina w. 20;
ma 12 dm., 84 mk.
Hożnowa, wś, pow. wielicki, odI. 2 klm.
na połud. od Wieliczki, przy gościńcu do
Dziekanowic, składa się z 24 dm. i 152 mk.,
147 r>'Iym.-kat. i 5 izrael. Par. w Wieliczce.
Obszar więk. pos. należy do miasta Wieliczki.
Wieś, jako własność Jakóba i Paczolda de Ro-
snow wspomina dok. .Władysława Łokietka
z 21 grudnia 1311 r. (Cod. dipl. tinec. cd.
Kętrzyński, 78). Właściciele jako buntownicy
zostali wówczas pozbawieni wsi. Graniczy
na płd. z Taszycami, na zach z Sierczą, a na
wsch. z Lednicą Górną. Mac.
Hożnówka, wś i folw., pow. biłgoraj ski,
gm. Puszcza Solska, par. Biłgoraj, posiada
browar z prod. roczną, do 2000 rs. W 1827 r.
było 14 dm., 86 mk.
Hożnówka, wieś Ilad Szczar, pow. sło-
nimski.
Hożnówka, fólw. na obszarze Michalczo-
wy, w pow. nowosądeckim. Br. G.
Hożnowo, niem. Rosenau al. Rosenthal, wś
w nizinie, na praw. brzegu Wisły, zaludniona
głównie przez tak zw. Olędrów, pow. cheł-
miński, st. p. Chełmno, par. kat. Btarogród,
odl. 1/, pół mili. Ma szkołę ew. i 473 ha ob-
szaru (230 łąk, 210 roli orn.). W 1868 r. by-
ło 63 bud., 24 dm., 228 mk., 34 kat., 189 ew.;
1885 r. 29 dm., 40 dym., 208 mk., 186 ew.,
22 kat. R. założyli podobno pomorscy kolo-
Roż
869
niści (ob. Gesch. d. Stadt u. d. Kr. Kulm von
Schultz, I, str. 202), dawniej był to majtek
bisk. chełmińskich (ob. U. d. B. Culm von
Woelky, str. 1005). W inwentarzu bisk.
chełm. z 1731 r. czytamy: Wś R. ma włók
26. Ta wś takZe siedzi za prawem na lat 40
od r. 1724; płac także z morgów, których
maj 780, z każdego morgu według prawa
gr. 20, czyni in summa 520 zł. Ci także mają,
ograniczone grunta swoje. Te pieniądze po-
winni razem zapłacić bez wszelkiej trudności
pod utrat prawa pro festo P. B. V. M., dają,
także przy oddaniu czynszu tego szynek 4
i serów 4. Prima )\ilai przy obieraniu sołtysa
dają szynkę 1, na św. Marcin także przy obie-
raniu sołtysa dają, szynkę 1. Od szarwarku
wolni s (ob. str. 13). Kś. Fr.
Hóżnowo, niem. Rosenan, wś na pol. War-
mii, nad jez. t. n., pow. olsztyński, przy trak-
cie z Olsztyna (odI. 8 1 / 2 klm.) od Dobrego
Miasta, 7 klm. od Wartemborku, 4[/. klm. na
półn.-zaehód od st. p. Spręcowa. Par. w Dy-
witach; 115 dm., 769 mk.' 1183 ha. Jan
Kretzmor, dziekan katedry, czyni r. 1596
ugod z poddanymi swymi w Różnowie, któ-
rzy posiadają, 8 3 / , włók. Nazwiska ich są,:
Paweł Hepncr, vValenty Pcstka, )\ilaciej Strą,k,
Jan Głą,b i Jerzy Gabryel. R. 1665 odnawia-
ją, też ugodę: Paweł Golan, Bartłomiej Pest-
ka, Szymon Strąk, Albreoht Głąb i J3łażej
Glaber, kmiecie różnowscy. Ad. N.
Hóżnowskie, jezioro na polskicj \Varmii,
pow. olsztyński. Poczyna się przy wsi t n.
i ciągnie się ku półn.-zach., prawie do bitego
traktu dobromiej sko. oIR:dyńskiago. Zasilają,
j e trzy rzeczki, z których j edna łczy się
z pobliską, Łyną. Obszaru ma 75 ha, na brze-
gach łąki. Ad. N.
Hożnowskie Holendry, niem. Roschnowo
Hal/land, pow. obornicki, o 6 1 1 2 klm. na półn.-
wschód od Obornik (poczta i st. dr. żeL), par.
Rożnów. Rozłożyły się nad strugą dopływ.
Wełny; mają 10 dm., 81 mk. (5 kat., 76 pro t.)
i 202 ha (147 roli, 7 ląk, 16 lasu).
Hożnowskie Hub)', niem. Rosclmowo Ab-
bau, pow. obornicki (ob. Rożnów); 18 dm.,
178 mk. (141 kat., 37 pro t.) i 240 ha (201 ro-
li, 10 łąk, 9 lasu).
Hożnowski Młyn, niem. Roschnowo Muehle,
młyn i tartak nad Welną (dorł. Warty),
w pow. obornickim, o 7 klm. na półn.-wschód
od Obornik (poczta i st. dr. żeL), par. Roż.
nów, 2 dm., 18 mk. (16 kat., 2 prot.), 87 ha
(39 roli, 16 łą,k, 2 lasu). B. Cal.
Rożny, w XVI w. R08zny, wś i folw., pow.
noworadomski, gm. Radziechowicc, par. Ra-
domsk (odl. 7 w.); wś ma 12 dm., 121 mk.,
folw. 3 dm., 33 mk. W 1827 r. było 11 dm.,
38 mk. W 1873 r. fol. R. rozl. mr. 358: gr.
or. i ogr. mr. 253, łąk mr. 26, niem. mr. 17;

870
Roż
bud. mur. 1, z drzewa 9, pokłady torfu. Wieś
R. os. 17, z gr. mI'. 163. W XVI w. dziesię-
cinę z łanów dwor. i kmiecych pobiera ple-
ban w Radomsku (Łaski, Lib. Ben., I, 496.
W 1552 r. Hieronim Rożnowski miał 1 osad).
część N. Różnowskiego 1 osad., 1/ 2 łan. (Pa-
wiński, Wielkp. II, 273). Br. Cit.
Hożny, zaśc. szl. nad jez. Uhle, pow. dzi-
sieński, w 3 okI'. pol., o 69 w. od Dzisny,
1 dm., 2 mk. prawosł.
Hożny, wś, pow. latyczowski, ob. Rozny.
Rózomyśl Osmółska, kol., pow. sieradzki,
gm. i par. Zduńska Wola, odI. od Sieradza
15 w., ma 22 dm., 301 mk.
Rożonka, zaśc. pow. święciański, par. Ko-
maje.
Rózopol, wś włośc., pow. kutnowski, gm.
i par. Dąbrowice, ma 8 dm., 69 mk., 186 mr.
W 1827 r. było 8 dm., 70 k.
Hózopole, fol. nad jcz. Slesińskiem, pow.
kolski, gm. Piotrkowice, par. \tV ąsosze, odI. od
Koła 32 w., ma 3 dm., 26 mk.
Rózopole, pow. święciański, ob. Klusz-
czan!! .
Róźopole al. Różepole i Różowepole, niem.
Rosenfeld, osada wiejska, pow. krotoszyński,
o 6 1 / 2 klm. na wschód-półn. od Krotoszyna
(par. prot., poczta i st. dr. żeL), par. katoI.
Kobierno; 45 dm., 261 mk. (46 kat., 215 prot.)
i 206 ha (195 hekt. roli). E. Cal.
Różopole 1.) u Kętrz. Roswald, Rozwala,
Rozwald, Roszwelte, niem. Rosenfelde al. Koe-
nigl. R., wś z kośc. kat. i ew., na południe od
Wałcza, pow. wałecki, st. p. Gostomia, kat.
par. Skrzetusz; 2392 ha, 14lasu, 55 łąk i 2126
roli ornej, której ha daje 13'32 mrk czystego
dochodu. W 1868 r. 474 bud., 117 dm., 1065
mk., 706 kat., 347 ew.; 1885 r. 119 dm., 189
dym., 1081 mk., 739 kat., 331 ew., 11 żyd.
Szkoła katol. 2-klasowa i ewang. l-klasowa.
R, istniało przed r. 1400, dawniej było 4 soł-
tysów. Kościół ewang., filialny do Wałcza,
pochodzi z r. 1844 (ob. Gesch. d. Dr. Croner
Kl'. von Schmitt, str. 221). Kościół katol. fi-
lialny drewniany, pochodzi z r. 1708. 2.)
R., dobra ryc., tamże, 624 ha (4 lasu, 3 łąk,
582 roli), gorzel. parowa i cegielnia. W 1868
r. 28 bud., 7 dm., 115 mk., 35 kat., 80 ew.;
1885 r. razem z folw. Buschvorwerk (1885 r.
2 dm., 51 mk.) 7 dm., 23 dymów, 168 mk.,
56 kat., 112 ew. Na początku panowania
pruskiego zostały te dobra nadane Herzber-
gowi z prawem szlacheckiem. Kś. Fr.
Rożów, Rożew, mko rząd. na lewym brze-
gu rz. Zdwiżu, który przecina tu dawną dro-
gę pocztową z Kijowa do Żytomierza, w pow.
radomyskim, na pograniczu pow. kijowskiego,
wlokr. polic., gm. Brusiłów, o 35 w. na
płd.-wschórl od Radomyśla a 65 w. od Kijo-
wa odległe. Podług Pochilewicza jest tu 1209
Roż
mk. prawosł., 7 katol. i 1630 żyd. Spis urzę-
dowy z 1885 r. podaje w R. 692 mk., w ko-
lonii Rożewskiej 20 mk., w kol: Sitniakow-
skiej 260 mk. i w Zmurówce (Zmurkówce),
stanowiącej przedmieście R., na lewym brze-
gu Zd wiżu leżące, 95 mk., w ogóle 1196
mk. Ludność mIm składa się w większej po-
łowie z mieszczan i jednodworców, w mniej-
szej zaś z włościan. :Mieszczan chrześcian by-
ło 360 płci męz., żydów 226, włościan zaś
169 dusz rewiz., nadzielonych 1393 dzios. zie-
mi, z której płacą 654 rs. 95 kop. wykupu
rocznie. W 1789 r. było w R. 70 dm. chrze-
ściańskich i 7 żydowskich. Mieszkańcy z po-
wodu ubóstwa gleby mało zajmują się rolnic-
twem, przeważnie zaś przemysłem leśnym,
mianowicie wyrohem kół, wozów i klepek,
którc sprzedaj w Bałcie, Elizawctgradzic i
Odessie. Odbywa się tu w ciągu roku 12 jar-
marków, na których sprzedają głównie zboże
i przedmioty zaspakajające potrzeby włościan.
Od 1867 r. istnieje tu szkoła elementarr.a.
W 1881 r. spłonęło w R. 23 dm. O 1 1 / 2 w.
na zachód od miasteczka wznosi się wyniosła
mogiła, zamieniona obecnie na cmentarz grze-
balny. Znajdowane tu dość często odłamki
granatów, zardzewiałe kule żelazne i rozmai-
te szczątki broni, wskazują na stoczoną tu
niegdyś bitwę. Cerkiew paraf. drewniana
p. w. Nawiedzenia N. M. P., wzniesiona w r.
1798 na miejscu dawniejszej, uposażona jest
38 dzies. ziemi. O ile sięgają, dokumenta,
pierwszymi dziedzicami tego obszaru już przy
końcu XV w. byli Łozowie al. Łozkowie, po-
chodzący z okulic Brześcia Lit. Picrwszym,
który zamieszkał w Kijow8zczyżnie, był
]'ed'ko Łoza, ożeniony z Maruszą Juchnowi-
czówną, córką, Iwana, posiadacza znacznych
"imion" w ziemi kijowskiej (por. KOI'nin i Ko-
zin). Łoza wziął za żoną liczne dobra za Dnie-
prem, sam zaś był dziedzicem Rożowa. Syn
jego Borys "posłem chodził od hospodara króla
Aleksandra do ordy z upominkami; tam jego
car wordzie na gardło w więzieniu osadził,
i tam siedm lat siedział, tylko Matka Boża i
hospodar jego ztamtą,d wyjął, i kiedy do ho-
spodara przyjechał, nie był żyw pięć niedzicl
i umarł". Synów miał trzech: Jędrzeja, Olech-
na i Jacka. Ci zaraz po śmierci ojca (w 1507
r.) zrobili dział dóbr "z miłości ku sobie, żeby
się nie kłócić". I tak naj starszemu Jędrzejo-
wi dostała się włość Dobryń pod Brześciem
Lit., z mkiem i dworem Mytnicą, i z siołami
należącemi, nadto dwór z siołem Poźnym i
połowa dwóch siół pod Turowcm, z dworem
Ludki i Hilczyce; Olechno, średni, wziął Łu-
kę W. i Małą nad Bohem pod Bracławiem,
tudzież Sukin, Kabany i Uzkę nad Tetero-
wem, Trudenowę, Czaporowszczyznę, 'rele-
nowszczyznę z Zarudziem i 'Vicherowem, a

Roi
Roż
871
także połowę sioła Ludki i ]Iilczycc. Naj- lewiczów występuje już jako właścicielka do-
młodszemu Jackowi przypadły dobra w Ki- zywotnia R. Była ona fundatorką szkół brac-
jowszczyźnie: Pukowo (dziś Karabaczyn) kich w Kijowie. Po śmierci męza zajęła się
z dworem nad Zdwiżem, a także Batyjowo pilnie rządem majl\tków, R. wyniosła na mia-
z monastyryszczem i cerkwią niedleko Ba- steczko. Ale w 1618 d. 19 sierpnia spotkała
tyj owa, z siołem Szczykowo i Zabiczną, osadę smutna przygoda. Niejaki Jarosz Su-
ostrowem »co na tę cerkiew ciotka (Łozów) ma, pułkownik kozacki, pod pretekstem wy-
ks. Romanowa (?) nadała", tudzież dwa je- prawy na Moskwę, zrobiwszy zaciąg, wpadł
ziora na rz. Uszy, sioło 'Wysokie, Stawiszcze do K a gdy dzierżawca Chruśliński stawił mu
Wielkie i Małe, Korbczyce, Sitnikowszczyznę opór, zajął je przemocą, opanował zameczek,
nad Zdwiżem, mto Korszew i Rożew, i sioła splondrował i ludzi pozabijał (Arch. J. Z. R.,
pod Mozyrem, Szyrejkowicze z sieliszczem i t. I, str. 259-262). Stefan Łozka z Halszką
bojarzynem pańskim »który podle Budki nad (Heleną) z Hulewiczów zostawił synów: Jó-
rz. Zdwizdeniem od Batyjowa i Pukowa o gra- zefa, marszałka mozyrskiego, dziedzica Sta-
nicę Zdwiżeni ziemi monastyru Pieczarskiego wiszcz, ożenionego z Elżbietą Rejówną, Mi.
Brusiłowszczyzny żyje i nad tą rz. Zdwizde- chała, dziedzica Rozowa, który dwa razy się
niem siedzi". Bracia ci, u0zynili dział ten żenił, l-mo voto z Zofią Kaszo \Vską, 2-do
pod zaręką, na hospodara króla 300 rubli gro- z Barbarą, Judycką" i córki: Reginę za Fili-
szy szerokich, na wojewodę kijowo 100 rubli pem Jelcem i Anastazyę za Michałem Choło-
gr. szer., na namiestnika kijowo 50 gr. szer. niewskim. Michał Łoza był ostatnim z rodu
List zaś ten dzielczy był spisauy w Brześciu dziedzicem K; nagabany wcią,ż przez znanego
Lit. w 1507 r., przyczem świadkami byli: Pan "impugnatora dóbr" Samuela Łaszcza, w 1638
Kostiuszko Fedorowicz, kniaź Iwan :Fedoro- roku wieczyście rezygnował R. Mikołajowi
wicz Massalski i p. Iwan Jacewicz, i p. Semen z Czcrtwic Cetnerowi, stście bareckiemu. Cet-
Wasilewicz czyli p. Michajło Zuk. Jacko Ło- ner lubo rezydował w Tartakowie (w Bełz-
za zostawszy właścicielem K, na starem ho- kiem), często atoli dojezdżał do R., urządzał i
rodyszczu wzniósł zameczek. Za syna jego kolonizował dobra. W sąsiedztwie dokupił od
Wasyla (w 1574 r.) granice dóbr rozowskich Zmijowskich Karaszyn. Założył w R. browar
od Jasnohorodki i Byszowa byy następują,ce: piwny, który, jak to widzimy z dokumentów
"Naj persze wziawszy ot raczki Butci bołotom majątkowych, z wyrobu piwa rozgłos w Ki-
prozwyszczem Chwoszczowatoju, tam postu- jowszczyźnie zyskał. ł,aszcz, który się usa-
pywszy odnohoju na prawuju ruku aż po Sit- dowił w sąsiedztwie K, dokuczał i Cetnerowi:
nikowatoje ozero, zełcnoju rudkoju, mimo jakoż pod samą Sitnikowszczyzną, na grun-
Ładnow, liesom, s toj werszyny tojej reczki, cie rożowskim załozył wieś Zawałówkę, któ-
i tam s toj werszynu w berezinu Hłuszynu, ra, jak mówi dokument, dlatego tak była na-
poszowszy Hłuszynoju do Perekopanoho lisa; zwana, iż za trzema wałami osiadła. Ale
z liesu wyszowszy na Zahruznyja ozera. 'roje wkrótce (zdaje się, że w 1642 lub 43) Miko-
rozgraniczenie Bohuszow Hulkiewiczow ot Ja- łaj Cetn er, ozeniony z Krystyną, Kaszowską,
snohorodki. Z Zahruznych ozer na Kruhlany umarł i R,ozowszczyzna przeszła do jego sy-
oz era, ot ozer na Pleczyny dub, ot Pleczyna nów małolctnich: Marcina i Stanisława, będą-
duba na ,Vesołoju mohyłu, ot mohyły na Ka- cych w opiece stryja ich Aleksandra Cetnera.
linowoje, ot Kalinowoj dorohoju Stolianskuju, Wszelako, gdy wkrótce (1648) nastąpiła po-
ot Stolian na welikoje powalje, na Breszanow zoga wojen kozackich, Cetnerowie na długo
liesom, nedochodiaczy samoho lieśka, wstu- z dóbr ustąpić musieli. Kozactwo kraj zalało,
piwszy w perełok po prawoj rukie, power- i w R. tez stanęła sotnia, naleZąca do pułku
I1uwszy na lewuju storonu, tym perełokom białocerkiewskieg'o, której sotnikiem był Mi-
w polobi w werszynu reczki Cbwasowoj. Taje chał Starodubenko (Bodiańskij). ,V 1660 r.
wyzsze wyrazonoje rozgraniczenje ot Byszo- po bitwie pod Cudnowem, w której SZCl'emet
wa pp. Charlenskich buło". ,Vasyl Łoza miał się poddał, w R. rozłożył się obozem kniaź
synów: Ławryna (WawrzellCa), dworzanina Juryi Boratyńskij (Ojczys. spom., I, str. 163).
JKM., potem podczaszego kijow., ożenionego 'Wiadomo, że za hetmana Doroszenka polska
z Anną Hulewiezówną (2-do voto Jaroszową stała załoga strzegła Białejcerkwi. Energicz-
Kierdejową Kozińską); Stefana, marszałka mo- ny komendant fortecy Jan Stachórski nie
zyrskiego, ożenionego po raz pierwszy z An- tylko iż nieprzyjacielowi wstręt czynił, ale
ną Bohowitynówną, po raz drugi z Halszką dla utrzymania związków z Polesiem, zka.d
czyli Halell!\ (tak jest nazwana w rodowodzie żywności dostawał, urządził łańcuch poste-
Łozków) Hulewiczówną, Wasyla bezżennego runków wojskowych, alarmując Kijów pod-
i Iwana z Magdalena.. Szczyrską. R. na mocy jazdami swemi. Atoli nieprzyjaciel z Kijowa
działu 1603 r. przeszedł w posiadanie Stefana (we wrześniu 1666 r.) wpadłszy do R. znie-
Łozki. W 1618 r. wdowa jego Halszka z Hu- nacka, wyparował zeń załogę polską (z listu

872
Roi
generała Staohórskiego). R. 1672 oddział za-
łogi białooerkiewskiej wpadł pod R. i ludzi
"poeoinali" (list Teodo:ra Laszka setnika do
Jakuba Dmitraszka, pułkowo kijow., 29 marca
1672). Lustraoya podymnego woj ew. kijowo
z 1683 r., uwydatniająca straszliwe wylu-
dnienie tego kraju podczas wojen kozaokich,
mówi o R. "Rożów pana Cetnera, dymów
dwa, złoty jeden" (Arch. J. Z. R., część VII,
t. 1, str. 496). Tak zwane "hostica" trwały
do 1713 r. i dopiero od tell;o czasu Centnero-
wie zaczęli się zajmować dobrami opuszczo-
nemi i opustoszałemi. Powoli za staraniem
Józefa Cetnera, kaszt. wołyńskiego, Rożow-
szczy zna zaczęła się na nowo osiedlać, tak
że po śmieroi CetnerR a za władania żony
tegoż, która wyszła za Potockiego, ststę bełz-
kiego, rządca Kotowski już "wielkie do skar-
bu dziedziczki importował dochody". Atoli
w 1734 r. poddani nie chcąc żadnej powinno-
śoi odbywać, zbuntowali się a Kotowski wraz
z żona.. umknął z R. (Arch. J. Z. R., cz. III,
t. 3, str. 52-53). Następnie właścicielem
R. został Antoni Cetner, ststa Korytnicki,
ożeniony z Anną Krasicką, miał syna Ignaoe-
go Aleksandra. Ten z Charlęskimi, sąsiadami
z Byszowa, wiódł spór graniczny. Charlęscy
pomimo dawne rozgraniczenia, siedliska: Ja-
błonyste, Ohidnę, Czeremosznę i Poboiska ja-
koby przywłaszozali sobie. Ignacy Cetn er (ur.
1726) był oboźnym kor. i woj. bełzkim. Re-
zydował w Krakowcu, gdzie założył ogród
głośny z rzadkich drzew i krzewów. W 1764
r. zamienił R. na królewszczyznę: Bonów,
Lubień, Hotyńczę i część Hruszowa tud7ież
Drohomyślę i Kniazię w woj ew. ruskie m (Vol.
Leg.). Odtąd więc Rożów zostaje starostwem
czyli dzierżawą, której dzierżawcą jest tenże
Cetner. W zarządzie dóbr królewskich zastę-
puje go niejaki Piotr Czernichowski. W 1768
r. wpadają do R. "kolije" pod wodzą Bonda-
renka i rabują miasto. Ststwo z miasteozkiem
R., wsiami Nebelicą, Sitniakami, Komorówką,
z Rudnią i Zmorówką, płaciło kwarty 3706 zł.
i gr. 6 (Sumar. ststw 1770, wydał Eligi Pio-
trowski). Samemu zaś stście do 1787 r. przy-
nosiło rocznie intraty 17,847 zł. gr. 23 (Star.
Polska). Ignacy Cetner w 1783 r. złożył wo-
jewództwo bełzkie a od r. 1785 był już oby-
watelem Galicyi. Zostawił (z Potockiej) cór-
kę Annę za ks. Sanguszką, powtórnie za
ks. Kazim. Nestor. Sapiehą, w trzecim związ-
ku za Kajetanem Potockim, w czwartym na-
reszcie za ks. Karolem lotaryńskim. Po Ce-
tnerze został ststą Jan Rościszewski. Kiedy
zaś prawo o "miastach wolnych" zapadło na
sejmie czteroletnim, wtedy deputaci miast
żytomierskiego okręgu zalecili swym posłom
na sejm, aby się domagali "o zaszczycenie te-
miż wolnościami zarówno i wszystkich mia-
Roi
steozek niegdyś dziedzioznyoh a teraz w za-
mian na królewskie obróconych", jak Herma.
nówkę, Rożów i inne. Jakoż R. udzielona..
przez sejm została wolność "na wzór innych
miast królewskich". To też niebawem ukon-
stytuował się tutaj magistrat. Pisarzem ma-
gistrackim został Wincenty Majewski (Arch.
J. Z. R., cz. V, t. 1, str. 523). Po rozbiorze
kraju R. przeszedł na własność rządu i wcho-
dząc w skład izasławskiej gubernii przez czas
pewien był stolic/ł okręgu (Andrejewskij,
Istol'. mater., zesz. 10, str. 150). Dziś te do-
bra skarbowe składają się z R., Sitniaków,
Nebelicy, Jurówki, Borówki, Komarówki i
Zmurówki. Znajduje się tu leśnictwo rządo-
we. Starożytne wały sypane w różnych kie-
runkach przerzynają okolicę. Trakt poczto-
wy, który niegdyś ożywiał miasteczko, dziś
nie istnieje. W 1817 r. Anglik pułkownik
Johnson przejm\;dżał z Kijowa przez R. Opo-
wiada on w opisie swojej podróży, że gości-
niec, lubo niezbyt szeroki, ale dobrze był
utrzymany i stacyami pocztowemi obsadzony.
Po obu stronach drogi widział okolicę to przy-
strojoną w gaje, to znów zdobną w zieleń łąk,
tak ze mu się wydawało, iż jedzie niby jakąś
smakownie zarysowaną aleja.. w parku (V 0-
yages de l'Inde en Angleterre etc. faits en
1819 etc., str. 215). We wsi Sitnikach około
1840 r. założona.. została kolonia rolnicza ży-
dowska. Edwar'd Rulikowski.
Rożówka al. Popówka Meż.yr'ycka, wś, pow.
czerkaski, w 2 okI'. pol., gm. Meżyrycz, o 68
w. od Czerkas, ma 1745 mk. W 1863 r. było
1040 mk. Cerkiew Uśpień ska, drewniana,
wzniesiona 1797 r., odnowiona.. została w 1885
r. Do par. nalezy wś W orobiewska Buda.
R. rozrzuconą jest po górach i jarach, otoczo-
na wielkiemi lasami, ma glebę czarnoziemna...
N ależy do dóbr meżyryckich Parczewskich.
Hożówka, wś w pobliżu Desny, powiat
osterski, na płn. od mka Browary; ob. Arch.
J. Z. R., cz. VI, t. 1: 575.
Hóżowo, pow. dzisieński, ob. Klotyldowo.
Hóżowy las, os., pow. konstantynowski,
gm. Kornica, par. Górki, ma 1 dm., 11 mk.
Różowy lłOtok, powstaje z połączenia po-
toku Falejówki i pot. bezimiennego napływa-
jącego od wsi Jurowiec, w obI'. gm. Srogowa
Górnego, w pow. sanockim; płynie na płd.-
wsch. popod wzgórze Niwę główną (364 mt.)
przez obszar Srogowa Dolnego a w obrębie
Trepczy wpada do Sanoczka. Długość biegu
blisko 3 klm. Potok od Jurowiec płynący po-
wstaje w obI'. gm. Strachociny, pomiędzy do-
mostwami tejże wsi i płynie na wsch. krętym
brzl3giem przez Strachocinę i Jurowce. Dłu-
gość jego biegu 6 klm. Br. G.
Rożuhowice, rus. Rożubowyczi, wś, pow.
przemyski, o 10 klm. na płd.-wsch. od Prze-

Roź
myśla, 7 klm, od sądu pow., st. kol., urz. pocz.
i tel. w Niżankowicach. Na płn. leżą Łuczyce
i Jaksmanice, na wschód i płd.-wsch. Cyków,
na płd. i płd.-zach. Stanisławczyk, na zach.
Nehrybka. Wś leży w dorzeczu Wisły za po-
średnictwem Wiaru, dopł. Sanu. W chodzi on
tu od płd.-zach. ze Stanisławczyka, a płynie
w końcu na płn.-zach. do Nehrybki. Zabudo-
wania wiejskie leżą na praw. brzegu Wiaru.
N a płd. od nich wznosi się Złota góra do 282
mt. Własność większa (ks. Karoliny Lubo-
mirskiej) ma roli Ol'. 249, łąk i ogr. 11, past.
41 mr.; wł. mn. roli or. 323, łąk i ogr. 12,
pastw. 21 mr. W r. 1880 było 55 dm., 322
mk. w gm.; 5 dm., 58 mk. na obsz. dwor.; 63
rzym.-kat., 307 gr.-kat., 10 izraeL; 98 Pola-
ków, 282 Rusinów. Par. rz.-kat. w Niżanko-
wicach, gr.-kat. w Cykowie. We wsi jest
cerkiew p. w. św. Mikołaja. We wsi tej zna-
leziono w wodzie nóż (ofiarniczy?), mający
przeszło stopę długości, z czerwonego mosią-
dzu, podobnego do spiżu. Znajduje się w zbio-
rze Pawlikowskiego w Medyce (Żegota Pauli,
Starożytności galicyjskie, Lwów, 1840, str.
27). Lu. Dz.
Hóżyce, w XVI w. Rosycze i Roshycze, wś
włośc., pow. łowicki, gm. Jeziorko, par. Ko-
cierzew, odl. 14 w. od Łowicza, posiada szko-
łę początkową ogólną, 75 dm., 549 mk., 1886
mr., w tern 732 mr. pastw. i 86 mr. nieuż.
Włościanie zajmują się hodowlą koni i wołów
a prócz tego tkactwem. Są, oni bardzo zamoż-
ni. Jeden z nich przyczynił się wielce do bu-
dowy nowego koscioła w Kocierzewie, mły-
narz tutejszy znowu zrobił zapis w ilości
20,000 złp. na wzniesienie kościoła w Róży-
cach. Wieś tę założył na prawie niemieckim
arcyb. Jarosław Bogorya ze Skotnik w 1345
r. (ob. Przegląd Katolicki z 1886 r.). Ziemo-
wit, ks. mazowiecki, potwierdzając w 1359 r.
aktem wydanym w Skierniewicach swobody
i posiadłości dóbr arcybiskupich, wymienia
w liczbie wsi i R. (Korytkowski Arcybisk.
gnieźn.). W XVI w. sołtysi dają dziesięcinę
pieniężną, pleb. w Kocierzewie w ilości ferto-
na, zaś kmiecie dają tylko meszne po 3 korce
żyta i tyleż owsa z łanu. Za to wolni są od
kolędy (Łaski, L. B., II, 262). Wieś ta wraz
z wójtowstwem i folw. wchodziła następnie
w skład dóbr rząd. Jeziorko (ob.) i wraz z nie-
mi w 1829 r. wcieloną została do dóbr ks. ło-
wickiego. R. O.
Różyce 1.) Grochowe al. Chrząstówek, wś i
folw., pow. łęczycki, gm. Tkaczew, par. Le-
źnica Wielka, odl. od Łęczycy w. 9. WŚ ma
3 dm., 26 mk.; folw. 4 dm., 95 mk. 2.) H.
J'rojany i R. Sulimy, wś i folw., pow. łęczycki,
gm. Tkaczew, par. Leźnica Wielka, odl. 7 w.
od Łęczycy. Folw. R. Trojany ma 4 dm., 48
mk., R. Bulimy 1 dm., 13 mk.; wś Trojany
Roź
873
ma 8 dm., 102 mk. W 1866 r. fol. R. Trojauy
i R. Sulimy rozl. mr. 546: gr. or. i ogr. mr.
407, łąk mr. 18, pastw. mr. 72, lasu mr.70,
nieuż. mr. 19; bud. mur. 4, z drzewa 9; las
nieurządzony. Wieś R. Trojany i R. Sulimy
os. 17, z gr. mr. 66. 3.) H. Żmijowe, wś i fol.
nad rzką Gnidą (dopł. Neru), pow. łęczycki,
gm. Tkaczew, par. Leźnica Wielka, odl. od
Łęczycy 8 w.; wś ma 5 dm., 91 mk.; f?lw.3
dm., 36 mk. W 1885 r. folw. Różyce Zmijo-
we rozl. mr. 381: gr. or. i ogr. mr. 329, łąk
mI'. 26, lasu mr. 11, nieuż. mr. 15; bud. mur.
8, z drzewa 9; płodozmian 5-polowy.. vy,ś R.
os. 13, z gr. mr. 16, W XVI w. R. ZmIJowe
(Smyyovj) dawały pleban. w Leznicy dziesię-
cinę z łanów folw. i kolędę od kmieci. Toż
samo miało miejsce we wsi Trojany (Troya-
novj) i w części R. Sulimy. Łany kmiece we
wszystkich wsiach dawały dziesięcinę pre-
bendzie i kanonii łęczyckiej (Łaski, L. B., n,
360, 361). W 1576 r. we wsi R. 8ulimowe
miał 'Walenty, syn Pawła Bóżyckiego, 1 al.
łan., 2 zagr. pust., Jan Różycki wspólnie
z Piotrem III, łan., Jan Dambrowski 1/, łan.
W części R. Trojanowe Barbara Różycka I/a
łan., 2 zagr., 1 osad. W części R. Zmyowe
Jan Rożycki 2 łan., 4 osad., Grochowieccy
teraz Buscy 2 lan., 1 zagr., 5 osad. Istniała
też część R. Tryowe (w spisie z r. 1552 Wola
Zalesna), tu Szymon Saski miał '/2 łan,
1/ 2 łan pusty, i karczmę, 1 rzem.,2 zagr., 3 o-
sad. (Pawiński, Wielkp. II, 69, 70). Br. Ch.
Hożyczł\llka, wś rząd. nad rz. Wolkiem,
dopł. Bohu, pow. proskurowski, gm. Malini-
cze, par. Proskurów, odI. 10 w. od Proskuro-
wa, ma 117 osad, 918 mk., 2136 dzies. ziemi
włośc., 30 cerkiewnej. Cerkiew p. w. Prze-
mienienia, wzniesiona w 1716 r., przyłączona
do parafii Kaq10wiec; filia ma 1021 wiernych.
Własność niegdyś :Malinowskich, skonfisko-
wana w 1831 r. i zamieniona przez czas jakiś
na osady wojenne, po których pozostały ob-
szerne budynki murowane. Dr. M.
Hóżyczka, os. i leśnictwo, pow. ostrze-
szowski (Kępno), o 10 1/ a klm. na płd.-zachód
od Baranowa i Kępna, przy trakcie do Rych.
tala; par. i poczta w Trzcinicy, st. dr. żel.
w Łęce Opatowskiej O 10 1 /2 klm. Osada ma 2
dm., 13 mk. i wchodzi w skład okr. wiejskie-
go Smardze. Leśnictwo (1 dm., 7 mk.) należy
do okr. domin. Laski. E. Cal.
RóżycZIlł\ 1.) w dokum. Różyczna Wielka,
wś rząd. nad rz. Samcem (dopl. Bohu), który
tworzy tu duży staw, pow. proskurowski, gm.
Malinicze, o 4 w. od Proskurowa, przy trak-
cie pocz. z Antonowicz do Proskurowa, ma
182 osad, 670 mk., 1691 dzies. ziemi włośc.,
49 dzies. cerkiewnej. Cerkiew p. w. W niebo-
wzięcia, wzniesiona w 1853 r., liczy 916 pa-
rafian. ,V ś bezleśna, grunt pagórkowaty,

874
Roi
młyn o trzech postawach. Własność niegdyś
:MalinowHkich, skonfiskowana po 1831 r. i za-
mieniona na kolonie wojenne (posielenia), po
których pozostały obszerne budynki murowa-
ne. Pomiędzy R. a Szumowcami bierze po-
czątek rz. Wołk, dopł. Bohu. 2.) R. al. Ro-
życzna, wś nad bezim. ruczajem płynącym od
Oratówki a nchodzącym do Rośki, pow. ta-
raszczarlski, n pograniczu lipowieckiego, w 3
okr. pol., gm. Zywotów, o 90 w. od Tarasz-
czy al w. od Oratówki, ma 401 rok. Podług
Pochilewioza w 1863 r. było tu 756 mk.
prawosł. i 4 katol.; 1461 dzies. ziemi. Cerkiew
p. w. św. Onufrego, drewniana, wzniesiona
w 1711 r. Własność niegdyś :Bratkowskich,
od których nabyta przez Teofila ŁO>Jińskiego,
dziś jego spadkobierców. Dr. M.-J. ](r.z.
Hóżylas, przyległość dóbr Czeberaki,
w pow. konstantynowskim.
Hożyn al. Roża.n, dwie wsi i dobra, pow.
słucki, w 1 01.1'. pol. starobińskim, gm. vVy-
zna. Wś Wielki R., z prawej strony rzeki,
ma 60 osad pełnonadziałowych, cerkiew;
Mały R., z lewej strony rzeki, ma 14 osad.
Dobra, własność niegdyś ks. Radziwiłłów, o-
becnie spadkob. ks. Wittgensteina, maj'li 728
włók. :Miejscowość odludna, nizinna, grunta
lekkie, łąk obfitość, w lasach znaczny wyrób
smoły i terpentyny. Włościanie hodują dużo
bydła i mają niemało pszczół w puszczy.
Hóżyn, Rużyn 1.) wś, pow. kowelski (da-
wniej w pow. włodzimierskim), na płd.-wsch.
od Kowla, posiada kapl. katol. par. Turzysk,
dawniej par. Kowel. Własność Siemiątkow-
skich. Uroczyska noszą nazwy: :Bryszczycha,
Hirki, Klinaczewice, Kolesiec, Krymno, Ło-
kosz, Naddej, Osowieckie błoto, Siewieruhy,
Sieleckie błoto, Tatarska Struga, Tyrysk'
Zabrodzie, Zalesie, Zielonka. Wzmianki o R.
znajdują, się w Pamiat. Kij. Arch. Kom., t. IV,
cz. 2: 23; Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 1; 314-
337, 454, 4fi5; dodatki: 17 i w Pamiętniku
Kurbskiego, t. II: 100, 101. 2.) H., mko po
obu brzegach Rastawicy, przy ujściu do niej
rzki Bystryka (Bystrzyka), pow. skwirski,
w 2 okr. pol.. gm. Różyn, odI. 32 w. od Skwi-
ry a 145 w. od Kijowa, przy trakcie pocz.
z :Berdyczowa do Skwiry, ma wraz z przed-
mieściem Bałamutówką 4568 mk. (3702 mk.
R., 866 Bałamutówka). W 1863 r. było tu
w ogóle 3401 mk. (1700 prawosł., 216 katol.,
1485 żydów); 3066 dzies. ziemi i lasów. Po-
siada dwie cerkwie: jedną pośrodku mka, na
lewym brz. Rastawicy, p. w. św. Mikołaja,
wzniesioną z muru w 1821 r., na miejsce da-
wniejszej z 1761 r., i uposażoną 108 dzies.
ziemi, drugą zaś drewnianą na przedmieściu
Bałamutówce, na lewym brz. rzeki, p. w. św.
Parascewii, wzniesioną w 1845 r. na miejsce
dawniejszej w 1740 r., i uposażoną 94 dzies.
Roi
ziemi. W cerkwi św. Mikołaja znajduje się
obraz :Bogarodzicy, słyna,cy cudami, znalezio-
ny podług podania o 1 w. od mka obok stu-
dni, przy której oddawna wzniesiono drewnia-
na, kaplicę. Obraz ten ściąga, zwłaszcza w cza-
sie lata, mnóstwo pobożnych z okolicznych
wsi. Do par. prawosławnej św. Mikołaja na-
leży wś Pustocha. Kościół paraf. katol. p. w.
Bożego Ciała, z muru wzniesiony w 1809 r.
przez hr. Kalinowskiego. Par, katol., dek.
skwirskicgo, ma 937 wiernych. W mku znaj-
duje się zarząd gminy, st. pocz., fabryka su-
Ima (od 1811 r.); targi co drugi czwartek.
Na wschód od R. przez grunta wsi: Płoskiej,
Mołczanówki. i Krzywoszyiniec przechodzi
wał, zwany Zmijowym. Gmina różyńska skła-
da się z 6 okręgów wiejskich (starostw), o-
bejmujących mko R. i 8 wsi, mających wo-
góle 1310 osad i 12,952 mk., 16,924 dzies.
ziemi (8180 włośc., 8157 dworskiej, 587 cer-
kiewnej). Jest to dość dawna osada, istnieja,-
ca już na początku XVI w., i w tym czasie
gniazdo książąt ze Skwira Połowców Róży-
nowskich. Otaczające mko wały i nasypy zie-
mne noszą charakter odleglejszej epoki. Nie-
wiadomo do kogo należał następnie R. i do-
piero po zupełnym uspokojeniu Ukrainy znaj-
dujemy go w posiadaniu ks. Lubomirskich,
naj przód Jerzego, wwdy sandomierskiego, na-
stępnie kolejno syna jego Józefa, potem Sta-
nisława i Kacpra. Po śmiorci Kacpra w 1780
r. R. wraz z wsiami: Bystrzykiem, Mińkowca-
mi, Płoską, Karabczyjowem, Jahniatynem,
Mołczanówką, Parypsami, Popielnią i Małe-
mi Lasowcami dostał się w spadku córce jego,
zamężnej za Jakubem Potockim, następnie po
wzięciu z nim rozwodu za gen. vValeryanem
Zubowem a po jego śmierci za Uwarowem. W
1806 r. odziedziczyła dobra różyńskie córka
jej Emilia Potocka, l-mo voto hr. Kali110wska
a 2-d o Czeliszczewa (od 1825 r.). Od 1854 r.
R. należy do Złotnickich. J Kr.z.
Rózyua al. Kalinowa, prawy dopływ Tete-
rowa.
RożYlisk 1.) wś na pol.-prus. Mazurach,
pow. łecki, nad jez. Druglinem, o 12 klm. na
zach. od Ełku i tylez na wschód od Orzysza,
st. pocz. w Klusach, par. w Ełku; 71 dm., 465
mk., 1051 ha. Ks. Olbracht nadaje Łukaszo-
wi Rożyńskiemu 4 włóki sołeckie, włókę za
33 grzywien, celem założenia wsi dannickiej
na 40 włókach między Rogalami a jez. Dru-
glin, oraz wolne rybołóstwo w jez. DrugIin.
Dan w Królewcu r. 1550. R. 1565 byli tam
sołtysami Oleksy i Jan, bracia. 2.) R. al. Ro-
sinsky, dok. Rusinsken, wś na pol.-prus. Mazu-
rach, pow. jańsborski, 31 klm. na płn.-wschód
od Ja{lsborka, 23 klm. na płn.-zach. od Ełku,
około 7 klm. od granicy król. polskiego; 88
dm., 575 mk. Polaków-ewang., 1233 ha. Gle-

Roi
Roż
875
ba urodzajna, prawie wszędzie gliniasta. ci (1836 r.) majątek objął syn Wiktor Roz-
:Mieszkańcy trudnią się rolnictwem i chowem wadowski, gdy jednak starosta t-arnopolski
bydła. Zygfryd }'lach Y. Schwarzburg, kom- Sacher w 1846 roku szlachtę całego obwodu
tur baldzki, nadaje Maciejowi, Jerzemu, Ja- zamkn&ł w więzieniach tarnopolskich i prze-
nowi i Bartłomiejowi, braciom, i Maciejowi i śladował, a szczególniej rodzinę Rozwadow-
Pawłowi, ich siostrzeńcom, na prawie ma- skich, sprzedał Wiktor Rozwadowski w 1847
gdeburskiem 60 włók w Rożyńsku z obowiąz- r. R. Kazimierzowi Grocholskiemu, prezesowi
kiem 2 służb zbrojnych. Dan w Piszu r. 1475. koła polskiego w radzie państwa we Wie-
Tenże nadaje wiernemu słudze Andrzejowi dniu, znanemu z nieskazitelnego charakteru,
Ortlis na prawie magdeburskiem 60 włók uczuć obywatelskich, zelaznej pracy i wytra-
w R. w dąbrowie między Kustawam i Gaewt- wnego s&du. Dzięki tym niezwyl,łym przy-
kofken (?), z sądownictwem wyższem i niż- miotom niebogaty szlachcic na jednej wiosce
szem i 2 służbami zbrojnemi, 15lat wolności. zajął takwybitne stanowisko publiczne. B. R.
Dan w"Baldze r. 1476 w niedzielę pi&tą po Roż)'sław, dobra, pow. oszmiański, w 2
Wielkiejnocy. Parafia liczy 3200 Polaków; olu. pol., gm. Horodźki, okr. wiejski Kobyl-
posiada bardzo stary kościół, zbudowany r. czyce, posiada kapl. katol., par. Zabrzeź. Wła-
1589, który ocalenie swe podczas napadu Ta- sność Aramowiczów; włościanie wnieśli 1390
tarów r. 1656 zawdzięcza temu, że w oknach rs. 45 kop. wykupu za ziemię.
na szkle malowane były obrazy świętych, Hożyszcze, zaśc., pow. ihumellski, w 4 okI'.
które Tatarzy uszanowali. '\V dzień Przemie- pol. puchowiekim, gm. pohorelska, ma 3 osa-
nienia Pańskiego odbywają się, przynajmniej dy; wokoło rozległe puszcze dębowe, jesio-
lJrzed niedawnym czasem jeszcze tak było, nowe, lipowe i sosnowe. A. Jel.
pobożne wędrówki mazurskiego ludu do te- Hożyszcze, w dokum. Rożyszcza, mko nad
go kościoła. Ludzie składają różne daniny Styrem i przy linii dr. żel. kijowsko-brze-
na ołtarzu, jak jaja, pieniądze, świece i spo- skiej, pow. łucki, okr. pol. i gm. Rożyszcze, o
dziewają się w skutek tego uzdrowienia i po- 21 w. na płn. od Łucka a 312 w. od Żytomie-
lepszenia swej doli. Od r. 1738 posiada R. rza odległe. W 1870 r. było tu 192 dm., 860
szkołę. W owym czasie pobicrał nauczyciel mk., wtem 67% żydów, cerkiew, kaplica
10 tal. 30 gr. pensyi, prócz tego z kasy szkol- kato!. parafii Wiszenki, dom modlitwy ewang.,
nej 22 gr. 9 fen., 12 szefl. zyta, 6 szef!. jęcz. synagoga, 27 warsztatów sukna, 2 cegiel-
i 3 sążnie drzewa na opał. 3.) H., niem. R. nie, browar, 17 sklepow, 2 jarmarki. W mku
Klein, wś, tamże, 7 dm., 47 mk., 91 ha. 4.) przebywa: komisarz policyjny, sędzia pokoju,
H., niem. R. Grass, wś, pow. gołdap ski, st. p. inkwirent sądowy, wójt gminy, lekarz i apte-
Bodschwingken, 11 klm. na płd.-zach od Goł- lm. Okrąg policyjny różyski obejmuje gminy:
dapu, przy granicy pow. darkiejmskiego, 2 R., Romanów, Silne i Trościaniec. St. dr. żel.
klm. od st. pocz., 32 dm., 233 mk., 636 ha. kijowsko -brzeskiej R., położona między st.
5.) H., niem. R. Klein, wś, tamże, 4 dm.,61 Hołoby (o 25 w.) a Kiwerce (o 16 w.), odle-
mk., 155 ha. 6.) H., niem. R. Grass al. Schae- głą jest o 166 w. od Brześcia a 442 w. od Ki-
tzels, dobra, tamże, blisko Gołdapu; 3 dm., 37 jowa. R. należały niegdyś do uposażenia bi-
mk., 168 ha. Ad. N. skupstwa łuckiego i ostrogskiego obrządku
nóżYlisko, pow. szczuczyński, ob. Kw'. wschodniego; w 1777 r. zamieszkał tu Cy-
ki R. pryan Stecki, bisk. łucki, egzarcha metropolii
Hożyska, wś nad Zbruczem, pow. skała- ruskiej. Następnie własność Strojnowskich,
cki, o 18'7 klm. od ststwa, sądu pow. i urz. potem ks. Bagrationa Imeretyńskiego, dziś
tel. w Skałacie, leży na granicy Galicyi i gub. Siemiątkowskich. Do włości rożysldej nale-
podolskiej. Granice: wsch. Zbrucz, płd.-wsch. żały wsie: Dubiszcze., Kobcze, Podtopolno,
Tarnoruda, płd. Turówka, zach. Iwanówka, Wola Pożaryszcze i Zołobów. W dokumen..
płn. Orzechowiec. Obszar dwor. 502 mr., tach wymienione są uroczyska: Bobrowe Sta-
włośc. 1284 mI'. '\V 1857 r. 792 mk., w 1880 wiszcze, Biała Góra, Czarny Las, Czołnica,
w gm. 862, na obsz. dwor. 89; rz.-katol. par. Czyżówka, Glimienice, Kamień, Lutyca, Mo-
Tarnoruda (210 dusz), gr.-kat. par. w miej- szonka, Pieszczanka, Prudnik, Relówka, Ra-
scu, dek. skałacki, wraz z filią Tarnorudą kowska Puszcza, Rosochy, Swinka, Topolna i
ma 905 dusz, szkoła filialna, kasa pożyczko Wyszczup. J. Krz.
z kapit. 3521 złr. WŚ ta należała do klucza Hożyszki, wś włośc. nad rz. J osią, pow.
grzymałowskiego, Sieniawskicb. Drogą spad- I maryampolski, gm. Freda, par. Godlewo, od!.
ku przeszła na Rzewuską, matkę Wacława od :Maryampola 46 w., ma 16 osad, 18 dm.,
emira. Gdy z powodu niewypłacalności ogło- 153 mk., 324 mr.; wchodziła w skład dóbr
szonej przez Rzewuską klucz grzymałowski l<'reda Dolna. W 1827 r. było 11 dm., 50 mk.
rozprzedawano, R. kupił Kazimierz Rozwa- Różyszki 1.) zaś c., pow. wileński, w 1
dowski, pułk. b. wojsk polskich. Po jego śmier- okr. pol., gm. i okr. wiejski Niemenczyn, o 10

576
Rpe
w. od gminy, 34 w. od Wilna, ma 5 dm., 27
mk. katol. Dawniej było 5 dusz rewiz. Nale-
ży do dóbr Czarny Dwór, Parczewskich. 2.)
8., zaśc., pow. nowoaleksandrowski, w 4 okr.
po!., o 70 w. od Nowoaleksandrowska. 3.) H.,
wś, pow. rossieński, gm. Sartyniki, o 88 w.
od Rossień. J. Krz.
Hpeil, ob. hpień.
Hpiszewo, pow. krotoszyński, ob. Orpi-
szewo.
8sza, ob. Orsza.
8szewal. Rszewo, wś i folw., pow. łódzki,
gm. RBzew, par. Konstantynów, leży na pra-
wo od drogi bitej z Konstantynowa do Luto-
mierska; wś ma 6 dm., 16 mk.; fol 5 dm., 112
mk. W 1827 r. było 4 dm., 47 mk., par. Ka-
zimierz. W 1866 r. folw. R. rozl. mr. 872: gr.
Ol'. i ogr. mI'. 762, łąk mr. 41, pastw. mr. 31,
nieuż. mr. 45. 'Nś Rszew os. 6, z gr. mr. 31;
wś Niesięcin os. 21, z gr. mr. 314; W8 Krzy-
wice os. 31, z gr. mr. 371. R. gmina należy
do s. gm. akr. IV w Aleksandrowie, st. pocz.
w Konstantynowie. W gminie znajduje się:
5 szkół początkowych (1 żeńska), 6 fabryk
sukna (małych), fabryka sukna i kortów (siłą
pary pędzona), gorzelnia, 2 olejarnie, 4 mły-
ny wodne, 5 wiatraków, 6036 mk. B,'. Ch.
Huba, nazwa kilku progów na Dźwinie,
z których ważniej Bze: R. Cich(!, między Sta-
blitem a Ewstem; R. Kokenlwska, pomiędzy
JakobBtadtem a Rammeln; R. Kaszeniecka,
pomiędzy Gross Jungernhof i Lennewaden i
R. Ryska, inaczej zwana R1l1nmel (ob.) i in.
Hubaitschen al. Grass Bretschkehmen, wś,
pow. darkiejmski, blizko miasta powiatowego.
Hubajcie 1.) dobra, pow. rossieński, gm.
Pojurze, par. Szyłele, o 70 w. od Rossień. 2.)
H., wś, pow. rossieński, par. Chwejdany.
8ubakulis, zaśc., pow, święciański, w 2
okr. pol., gm. i okr. wiejski Kukuciszki, o 5
w. od gminy, 3 dusze rewiz.; należy do dóbr
Prusakiszki, Jałowieckich,
Hubaił, wś, pow. bracławski, w 3 okr. pol.,
gm. Rubań, par. kat. i st. pocz. Niemirów
(o 10 w.), ma 241 osad, 1321 mk. (wraz z Ko-
rowajną), w tej liczbie 22 jednodworców, 1208
dzies. ziemi włośc.; cerkiew p. w. Zmartwych-
wstania, wzniesiona w 1860 r. i uposażona 48
dzies. ziemi, ma 2469 parafian. Zarząd gminy,
do której należą: R., Bijowce, :Bondurówka,
Chwastowce, Czekołapówka, Jar, Krzykowce,
}Iaryanówka, Raczki, Sipaczki, Sorokotiażyń-
ce i Spodochy, razem 12 starostw wiejskich,
mających 1639 osad i 2783 mk. włościan, na-
dzielonych 9899 dzies. ziemi (7072 ornej).
Oprócz tego w obrębie gminy zamieszkuje
531 mk. innych stanów. Wś nalezala do klu-
cza niemirowskiego hr. Potockich, następnie
drogą wiana przeszła do Strogonowych, dziś
Szczerbatowych. Dr. M.
Rub
Rubań, las, w pow. rudeckim, na obszarze
gm. Kołodruby.
Rubaniki, wś nad jez. Kaczawka, pow. wi-
lejski, w 3 okr. pol., gm. Miadzioł, okr. wiej-
ski i dobra Chreptowiczów, P080POWO, 012 w.
od gminy a 65 w. od Wilejki, przy b. dr.
pocz. połockiej, ma 61 mk., w tej liczbie 16
prawo sł. i 45 katol. (w 1864 r. 23 dusz 1'0-
wiz.). J. Krz.
Hubanka, wś nad 1ss3./, w gub. witebskiej.
Hubanka 1.) wś nad dopł. Hnyłopiatu,
pow. berdyczowski, wlokl'. pol., gm. Kozia-
tyn, par. praw. Pikowiec (o 2 w.), kat. Mach-
nówkIl., o 28 w. od Berdyczowa, ma 276 mk.,
1061 dzies. ziemi. Powstała na gruntach :Ma-
chnówki po 1776 r.; w 1863 r. na1eżała do
Michaliny Hotariusz. 2.) H., karczma, pow.
berdyczowski, w 1 okr. pol., gm. Puzyrki, o
6 w. od Berdyczowa, ma 10 mk. 3.) H., wś,
pow. humański, ob. 1"tJOSt Rąbany. Nale:ky do 3
okr. po1., gm. Rusałówka, odl. o 52 w. od
Humania, ma 1202 mk.
Ruballówka 1\lała, wś, pow. mścisławski,
gm. Szamowo, ma 25 dm. i 148 mk.
Hubany, wś, pow. drysieński, par. Oświej.
HuballY 1.) las i wzgórze nad :Bystrzycą,
tyśmienicką, na obszarze Podbuża, w pow.
drohobyckim, wznies. 685 mt. 2.) H.. grupa
domów w Iwanowcach, pow. kołomyjskim.
Iłubany Most, ob. Most Rąbany.
Rubaszki, wś, pow. dzisieński, w 1 okr.
pol., gm. Łużki, okr. wiejski i dobra Szyry-
nów, Porzecze, o 5 w. od gminy a 36 w. od
Dzisny, ma 14 dm., 151 mk. (w 1864 1'.66
dusz rewiz.).
Rubbelll, ob. 'J.'odden Jacob.
Hubcowo, wś i folw., pow. augustowski,
gm. Kuryanki, par. IJipsk, odi. od Augustowa
36 w., od szosy 6 w.; wś ma 7 dm., 53 mk.,
6 mr.; folw. 3 dm., 13 mk., 1348 mr. W 1827
r. było 3 dm, 20 mk. Folw. R. wchodzi
w skład dóbr Hołynka. Br. Ch.
Rubcowskie, jezioro w pow. mozyrskim.
Rubczenka, rzeczka, lewy dopływ rz. Ro-
si, uchodzi do Rosi między rzekami Rudą a
:Berezanką; płynie od Rubczenki pod Rohożną,
i Zawadówką.
Rubczenki, wś u źródeł rzki Rohoźny,
pow. skwirski, w 1 okr. pol., gm. Wołodarka,
03 w. na południe od wsi Ławryki a 20 w.
od Skwiry, ma 1358 mk. praw., 72 katol. i 15
żydów; pomiędzy mieszkańcami do 150 b.
szlachty drobnej. Cerkiew Pokrowska, upo-
sażona 69 dzies. ziemi, została z muru wznie-
sioną, w 1828 r. przez owczesnego dziedzica
podkomorzego Wiktora Zaleskiego, na miej-
sce davmiejszej, pochodzącej z połowy XVIII
w. W 1863 r. R. z Rudym Siołem i 6005
dzies. ziemi należała do Felicyi Iwanowskiej;

Hub
nadto 451 dzies. i 87 dusz rewiz. posiadał Sta-
nisław Lipoman. .T. Krz.
Bube, os. karcz., pow. częstochowski, gm.
Opatów, ma 1 dm., 1 mr.
Hllbele, okolica, pow. telszewski, w 4 okr.
pol., o 19 w. od Telsz.
Rubel1Y l\lost, wś, pow. tzehl'yński, ob. 0-
mf3lgol'od.
Bubez'szki, w{;, pow. szawelski, ob. Jł1esz-
kinis.
Hubice, w XVI w. Rubycze, pustk., pow.
sieradzki, gm. i par. Gruszczyce, odl. od Sie-
radza 16 1 / 2 w., ma 4 dm.; stanowi jedną ca-
łoŚĆ ze wsią Równa. W XVI w. była to wio-
ska naleząca do par. Gruszczyce (Łaski, L.
B., II, 57). vV 1553 r. R., w par. Grusczicze,
miały 2 łany a w 1576 r. 1 łan. (Pawiński,
Wielkp., II, 218). Br. Ch.
Bubie, wś i R., majdan, pow. chełmski, gm.
Rejowiec, par. Depułtycze (wsch, obrz.). W
1827 r. było 20 dm., 77 mk., par. Pawłów.
Rubie), wś nad Horyniem, na zachodnim
krańcu pow. mozyrskiego, tuż przy granicy
pińskiego, w 3 akr, pol. turowskim, gm.
Chorsk, ma 135 osad pełnonadziałowych. Oer-
kiew paraf. z 1796 r. p. w. św. Michała, około
1250 wiernych; paroch posiada do 2 włók
ziemi. :Miejscowość bogata w rybę, łąki i la-
sy, grunta namułowe, urodzajne; lud zamozny,
trudni się rolnictwem, rybołówstwem i flisac-
twem. A. Jel.
Hubielnik), wś, pow. święciański, w 3 okr.
pol., gm. i okr. wiej,ski Melegiany, o 4 w. od
gminy a 23 w. od Swięcian, ma 16 dm., 123
mk. katol. i 9 żydów (w 1864 r. 42 dusz re-
wiz.); należy do dóbr Rekiecie, Bielikowiezów.
Hubiel1ka al. Rubionk{l, folw. i dobra skar-
bowe, pow. wileński, w 6 okr. pol., gm. Mic-
kuny, okr. wiejski Ławaryszki, o 20 w. od
gminy a 24 w. od Wilna, w pobliżu bocznego
traktu połockiego. Folw. ma 1 dm., 13 mk.
katol. (8 dusz rewiz.).
Hllbieszka, os., pow. suwalski, gm. Sejwy,
par. Kaletnik. W 1827 r. było 2 dm., 8 mk.
Ostatnie spisy urzęd. nie poda3ą tej osady.
Hubiesznia, prawy dopływ rz. Wereśni,
wpadającej do Uszy (Użu).
Hubieszów, ob. Hrubieszów.
Hubież 1.) ruczaj, lewy dopływ Dźwiny,
w górnym biegu przepływa południowo-
wschodnią, granicę gub. kowieńskiej, kurlandz-
ldej i wileńskIej, i uchodzi o 5 w. poniżej
Drui. 2.) H., u 'V. Pola Rubicz, rzeczka wpow.
dzisieńskim, lewy doplyw Drujki, do któ:>:ej u-
chodzi powyżej wsi Gawejki, odprowadza wo-
dy jeziora, nad ktorem osada Obabie. 3.) R.,
potok, w pow. święciańskim, płynie pod wsią
Mikitki. J. K,'Z.
Bubiez 1.) wś pryw., pow. wilejski, w 1
okr. pol., o 60 w. od m. Wilejki, przy b. dr.
Hub
877
pocztowej z mka Ilii do mka Radoszkowicz,
1 dm., 4 mk. katol. 2.) B., zaśc. pryw., pow.
wilejski, w l okr. pol., o 60 w. od m. Wilejki,
przy b. dr. pocz. z mka Ilii do mka Radoszko-
wicz, 1 dm., 5 mk. prawosł.; należał do cer-
kwi w Biesiadach. 3.) H., zaśc. pryw., pow.
wilejski, wlokl'. pol., o 56 w. od m. Wilej-
ki, przy b. dr. pocz. z mka Ilii do mka Rado.
szkowicz, 1 dm., 5 mk. prawosł. 4.) R., wś
włośc., pow. święciallski, w 3 okr. pul., gm.
Jasiewo, okr. wiejsk Słowiki (Sołowii), o 5
od gminy a 42 w. od Swięcian, ma 7 dm., 65
mk. katol. (34 dusz rcwiz.); należy do dóbr
skarbowych Zahacz. 5.) H. Stajki, zaśc. nad
Dźwinq, pow. dzisieński, w 3 okr. pol., o 51
w. od Dzisny, ma 1 dm., 5 mk. zydów. 6.) H.,
folw., pow. borysowski, od 1700 r. własność
Owłoczyńskich, ma 6 włók. 7.) H., wś, pow.
rzeczycki, w 2 okI'. pol. jurewickim, gm. .Tu-
rewicze, ma 6 osad; miejscowo{;ć falista, dość
malownicza. 8.) H., wś, pow. nowoaleksan-
drowski, w 3 oh. pol., o 58 w. od Nowoalek-
sandrowska. 9.) H., wś, pow. mohylewski,
gm. Pawłowicze, ma 19 dm. i 152 mk., z któ-
rych 6 są powroźnikami. J. Kr:.
Hubieża, wś, pow. trocki, w 1 okr. pol.,
gm. Międzyrzecze, okr. wiejski i dobra hr.
Tyszkiewiczów, Landwarowo, o 17 w. od gmi-
ny .3. 7 1 / 2 w. od Trok, w 1884 r. 10 dusz
reWlZ.
Hubiezajcie, okolica, pow. telszewski, w 1
okr. pol., o 7 w. na płd. od Telsz. D. 20 czer-
wca 1831 r. kolumna rossyjska uderzyła tu na
oddziały powstańcze Dowbora, Urbanowicza i
Kamieńs.kiego, które cofnęły się ku Krep-
sztom i Zoranom.
Hubieżal1ka, wś, pow. sejneński, gm. Kra-
snowo, par. Sejny, odl. od Sejn 7 w., ma 4
dm., 35 mk., 9 mr. Wchodziła w skład dóbr
Ochotniki.
Hubieie, zaśc. pryw., pow. wilejski, w 3
okI'. pol., gm. zareska, o 85 w. od 'Vilejki,
ma 1 dm., 6 mk. katol.
Hubiezewicze, mko z zarządem gminnym
i dobra, pow. miński, pomiędzy dwiema rów-
nolegle i blisko siebie płynące mi rzekami Su-
łą i Pierekałką, w okr. pol. kojdanowskim,
w 5 okr. sądowym, par. katol. Kajdanów,
o 58 w. od Mińska, a 18 w. od st. dr. żel.
moskiewsko-brzeskiej Niehorełe, w miejsco-
wości wzgórzystej, malowniczej, obfitej w ży-
wą wodę. Do drugiej połowy xrn w.
granica starej Litwy od strony wschodnio-
północnej ciągnęła się prawie w prostej linii,
począ wszy z pod Brześcia, przez zachodnie
okolice Nowogródka, Mińska i aż za Dźwinę
ku pskowskim posiadłościom. Nieopodal tej
granicy, na terytoryum kraju mińskiego, le-
żały sławiańskie Rubiezy (kresy). Istniał tu
zapewne gród pograniczny, do czego się nada-

878
Rub
wało położenie górzyste i wodą oblane. Gdy
granice Litwy przesunęły się dalej na wschód,
straciły znaczenie dawne gródki obronne,
zwane niekiedy Baksztami; straciły więc je
zapewne wtedy i R., zostając już tylko wła-
snością w. ks. litewskich, jako część klucza
ekonomicznego kojdanowskiego. Kiedy 1550
r. Zygmunt August darował na wieczność
Kojdanów Mikołajowi Radziwiłłowi Rudemu,
wtedy i R. weszły w skład nowoutworzonego
hrabstwa w domu Radziwiłłów. W sto lat
później, w 1652 r. ks. BOe"usław Radziwiłł,
koniuszy litewski, zastawia R. z folw. Rudzica
i Niehorełe za 92,000 złotych Pakoszowi,
chorążemu nadwornemu. Podług dokumentów
w tym czasie R. z atynencyami należały do
tak zwanych dóbr Neuburskich. Na pocza,tku
XVIII w. trzyma R w zastawie od ks. Hie-
ronima Floryana Radziwiłła, Stefan Oborski,
ssta horbowski, z żoną Heleną z Domasław-
skich, w sumie 40,000 złotych, a 1736 r.
Oborscy na krótko ustępują temuż dziedzico-
wi dzierżawę za 4000 złotych rocznie. Kiedy
w 1761 r. Teofila Radziwiłłówna, pasierbica
ks. Michała "Rybeńka", wyszła za Stanisława
Brzostowskiego, wwodę inflanckiego, dano
jej przywianek na R. i tu małżonkowie często
przemieszkiwali. '\V 1769 r. wojewodzina
Brzostowska wespół z mężem puszczaj a, R.
w zastaw Frańciszkowi Ratyńskiemu, sście
sianiawskiemu, i małżonce jego Elżbiecie z Ju-
nie':\'iczów, w sumie 1550 dukatów i 30,455
złotych. Wkrótce potem wwoda umarł, wdo-
wa zaś wyszła za pułkownika rossvjskiego
Ferzena. Gdy formalności zastawu na rzecz
Ratyńskich po terminie nie dopełniono, ci po-
zywali dłużników Brzostowskich do kalkula-
cyi i sprawa w 1772 r. oparła się aż o króla,
który manifestem nakłaniał strony do porozu-
mienia się. \V reszcie w 1775 r. Ratyńscy
otrzymali dekret na posesyę R. z zaśc.: Zda-
nowicze, Dołnarowszczyzna, Taturszczyzna
i Zuje, przynoszącemi rocznie 967 zł.; tudzież
6 karczmami, arendą z miasteczka i młynem,
czyniącymi rocznie intraty 3702 złp. Pod ko-
niec XVIII w. musiano spłacić Ratyńskich,
ponieważ R. władają" wskutek układów fami-
lijnych, Łopotowie, spokrewnieni z Radziwił-
łami, a w 1811 r. R. zostały zasekwestrowa-
ne u Łopotów za długi skarbowe i prywatne
i oddane z urzędu w administracyę Kozakie-
wif'.zowi, komornikowi mozyrskiemu. W slm-
tek skarg na niego o ucisk ludu wiejskiego
wyznaczono w UH4 r. komisyę, która wy-
puściła na krótko R. w dzierżawę Rudolfowi
Piszczale w sumie 12,510 rubli asygn., a po-
tem ogłoszono exdywizyę. Gdy inne folwarki
poszły na wierzycieli, same R. zostały przy
Radziwiłłach i przez wiano i zapis ks. Stefa-
nii Radziwiłłówny, jedynej córki ks, ordy-
Rub
nata Dominika, przeszły do Wittgenstejnów
i do dziś dnia zostają, w ich władaniu. Dobra
te maja, 225 włók w glebie szczerkowej, dość
urodzajnej. W pobliżu jest i drugi folw. t. n.,
oddzielony od masy, własność rodziny W 0-
łodzków, mający około 16 włók. Miasteczko
ma do 200 domów drewnianych i przeszło
2000 mk., przeważnie żydów. Istniała tu cer-
kiew unicka prawie do połowy XVIII w.,
lecz po pożarze w 1740 r. nieodbudowana,
kościół zaś fundacyi radziwiłowskiej, zaliczo-
ny do dekanatu nadniemeńskiego, miał ka-
plicę w SuI e i przetrwał do 1866 r. w tym
bowiem czasie miejscowy proboszcz ks. Anto-
ni Swieboda uroczyście przyjął prawosławie
i znaczną część parafian za sobą pociągnął.
Kościół przerobiony na cerkiew, wyświęcony
został przez episkopa mińskiego Michała Ho-
łobowicza, a katoliccy parafianie zaliczeni do
par.: kojdanowskiej, swierżeńskiej i rakow-
skiej. Obecnie prawosławna parafia rubieże-
wicka liczy przeszło 2060 dusz i oprócz mka
obejmuje wsi i zaśc.: Simkowicze, Lichacze,
Mikulicze, Kuliki, Teleszewicze, Pi!Jtryszewi-
cze, Osowo, Rusieckowszczyzna, Zydowicze,
Bordzi, Morozowicze, Dziawgi, Downary, Paź-
dziernia, Hnieck, Korobiszcze, Słoboda, N 0-
wiki, Nosale, Rudnia, Zuje, Hryniówka, Oko-
łowo, J ózefinów i Januszki. \V 1867 r. cesarz
Aleksander II przysłał do cerkwi bogaty
obraz N. P. Kazańskiej. O dawnej cerkwi
w R. pisał Łukasz Szumakowicz w "Mińskich
eparchialnych wiedomostiach" (1873 r., str.
33-38). Praca ta jednostronna, niekrytyczna.
W mku jest szkółka gminna od 1866 r. Targi
i jarmarki bywają: 9 maja, 29 czerwca, 15
sierpnia, 8 września i 6 grudnia. R. niegdyś
świetne przez rezydencyę Radziwiłłów i Brzo-
stowskich, niezachowały śladów przeszłości.
Gmina składa się z 9 okręgów wiejskich, liczy
1089 osad, 5137 włościan pl. męz., nadzielo-
nych 14,873 dzies. gruntów. Jel. Al.
Hubieżnica, rzeczka w pow. orszańskim,
dopływ Moszny (praw. dopł. Czernicy).
Hubieżnica, rzeczka w pow. radomyskim,
lewy dopływ Irszy, do której uchodzi między
wsiami Melenie i Czopowicie.
Hubieżlliki 1.) wieś, pow. szawelsld, gm.
Gruździe, o 39 w. od Szawel. 2.) H., wś nad
Niewiedranką, pow. siebieski. Pod wsią znaj-
duje się most drewniany na rzece.
Hubieżówka 1.) wś przy ujściu }fyśliny
do Buczy, pow. kijowski, w lokI'. pol., gm,
Hostomel, par. kat. Mukarów, o 25 w. od Ki-
jowa, 10 w. od wsi Bielicz i o 6 w. od szosy
kijowsko-brzeskiej, ma 729 mk. Oprócz tego
we wsi }Iichajlówce, stanowiącej część w8i
R. na lewym brzegu rz. Myśliny położonej,
jest 708 mk. Pochilewicz podaje 1513 mk.
prawosł., 19 kat., 69 żyd. Włościanie nadzie-

Rub
leni zostali 1797 dz. ziemi, za opłata.. roczna..
1805 r. 49 kop. W 1778 r. w całej parafii
było 757 mk. Cerkiew p. w. św. Michała,
drewniana, uposazona 45 dz. ziemi, wzniesio-
ną została w 1855 r. na miejsce dawniejszej,
spalonej w 1835 r. O poprzedniej ccrkwi
znajdujemy wzmiankę w wizytacyi dziekana
dymerskiego w 1784 r.: "którego roku a pri-
ma radice wystawiona cerkiew, wyraźnie mie-
szkańcy nie pamiętają. Zeznają jednak, iz
stoi lat 40. Instrumenta na założenie i po-
święcenie cerkwi z palącą się plebania, spło-
nione ogniem zaświadczają". Do par. prawosł.
nalezą, wsie Kozińce, Zuków Chutor i Seme-
nówka. :Była tu także kaplica kat. par. Mu-
karów. R. powstała pod koniec XVII w. na
ziemiach monasteru Pieczerskiego w Kijowie;
przez Katarzynę II nadana, została Sackenowi,
który w 1815 r. połowę wsi, leża,cą na lewym
brzegu rzki Myśliny, sprzedał Joachimowi
Ruszczycowi. Część tę nabył od syna jego
Czesława i córki Karoliny, zamężnej Perro,
w 1841 r. Paszkowski, który w 1850 r. sprze-
daje ją Sinielnikowi. Obecnie posiadała tu
Aleksandra :F'rej 976 dzies. ziemi uprawnej,
oraz Zofia Dobrowolska 270 dzies. ziemi upra-
wnej i 611 lasów. Drugą połowę R. sprzedał
Saclwn w 1820 r. Kandybie, od spadkobier-
ców którego część tę, mającą 442 dzies., na-
było w 1875 r. za 15,000 rs. towarzystwo
osad rolnych dla małoletnich przestępców
w Kijowie, celem założenia kolonii popraw-
czej, gdy jednak takowa nic wydała spodzie-
wanych rezultatów, w 1884 r. zamieniono ja,
na osadę rzemieślniczą i przeniesiono do Ki-
jowa. 2.) H., wś, pow. owrucki, na wschod.
granicy powiatu J. Krz.
Hubieży 1.) wś u źródeł rzki Niertki, lew.
dopł. Oressy, pow. bobruj ski, w 3 okI'. pol.
hłuskim, gm. Nowe Dorohi, ma 12 osad peł-
nonadziałowych; grunta piaszczyste; lud zaj-
muje Bię rolnictwem, polowaniem i pszczolnic-
twe m w lasach. 2.) R, al. Rubież, fol., :pow.
borysowski, od 1870 r. własność urzędnika
Fiedorowicza, ma 15 włók i 18 mI'. 3.) H.,
karczma nad rz. 'V ołmą, pow. miński, przy
gościńcu z Kojdanowa, pod mkiem Iwieńcem.
4.) H., wś, pow. słucki, w 2 okr. pol. kleckim,
przy drodze z Ostrowczyc do Płoskowicz ma
24 osad; miejscowość lekko falista, grunta
urodzajne. A. Jel.
Rllbieżynie, karczma, pow. nowoaleksan-
drowski, w 4 okr. pul., o 66 w. od Nowoale-
ksandrowska.
Hubieżyszki, okolica, pow. szawelski, gm.
Szawlany, o 30 w. od Szawel.
Rubikale, wś, pow. telszewski, w 1 okr.
pol., o 27 w. od Telsz.
Hubikańce, wś włosc., pow. wileński, w 2
okr. poL, gm. Szyrwinty, okr. wiejski Rubi-
Rub
879
kańce, o 15 w. od gminy a 61 w. od 'Wilna,
ma 15 dm., 188 mk. kat. (w 1864 r. 70 dusz
rewiz); nalezy do dóbr skarbowych Szeszole.
V{ skład okI'. wiejskiego wchodzą wsie: R.,
Krewny, Pażusie, Uzd ziany, Boj ary, oraz
zaśc.: Wojtkuszki, Dekśnie 1 i 2, Szczurzy-
szki 1 i 2, Kiemieliszki, Kiewkle, J usiszki,
Najdy, Jodopurwie, Sarafaniszki 1 i 2, Jode-
le, Potylce, w ogóle 426 dusz rewiz. włościan
skarbowych (w 1864 r.). J. KI'z.
Hubiki. żmujdz. Rubikueżera8, jezioro w po-
wiecie wiłkomierskim, na płd.-wschód od mka
Onikszty, długie 4 1 / 2 w., szerokie około 3 w.,
ma około 15 w. obwodu. Znajduje się na niem
8 wysepek. Z płd.-zach. strony wyplywa rz.
Onikszta al. Oniksztynka, u,chodząca pod mia-
steczkiem Onikszty do rz. Swiętej.
Hubiki 1.) futor i zaśc. pryw., pow. lidzki,
w lokI'. pol. olIw. od Lidy, 7 mk. (1866).
2.) H., wś, pow. nowoaleksandrowski, w 4
oh. pol., o 68 w. od N owoaleksandrowska,
3.) H., wś, pow. telszewski, w lokI'. pol., 022
w, od Telsz. 4.) H., wś rząd. nad jeziorem
t. n., pow. wiłkomierski, gm. i par. Onikszty,
o 48 w. od 'Viłkomierza.
Rubiłki, zaśc. u źródeł rz. U żdzianki, do-
pływu U sy, pow. miński, gm. Samochwałowi-
cze, niegdyś własność rallziwiłłowska w hr.
kojdanowskiem; ma 20 osad włócznych; ka-
plica katol. par. kojdanowskiej; grunta nieco
faliste, szczcrkowo-gliniaste, urodzajne, miej-
scowość bezleśna. Jest podanie, że kiedyś
w tej okolicy rosły obficie modrzewie, o czem
ma świadczyć pozostały olbrzymi modrzew,
w niezbyt odległym zaścianku Tomaszewi-
ezach, o którym wspominają stare inwenta-
rze, z zastrzeżeniem, aby dziel'Ża wcy pielę-
gnowali to drzewo starannie. A. Jel.
Hubin, zaśc., pow. szawelski, gm. Kursza-
ny, o 89 w. od Szawel.
Hubin, niem. Rubinen, wś w oh. zelbur-
skim, pow. iłłukszteński, par. dyneburska
(Kurlandya). Posiada kościoł katol. św. Pio-
tra i Pawła, wzniesiony w 1759 r. przcz gen.
Jana Zyberga, filialny par. :Bebra.
Rubinki, pow. bocheński, ob. Gierczyce.
Hubinkowo, dobra ryc., pow. toruński,
st. p. Toruń, 6 klm. odI., par. kat. tamże przy
kościele N. M. P. Razcm z kol. t. n. obejmu
ją dobra 350 ha (33 lasu, 46 łąk i 226 roli
orn.). R. 1868 liczyły dobra 9 bud., 5 dm.,
56 mk., 32 kat., 24 ew., kol. zaś 23 bud., 22
dm., 125 mk., 62 kat., 63 ew. W 1885 r. by-
ło razem 39 dm., 88 dym., 309 mk. (212 kat.,
97 ew.), z których na kol. przypadało 35 dm.
i 264 mk. Szkoła kat. liczyła 1857 r. 66 dz.
i 1 nauczyc. R. leży na obszarze m. Torunia
i wzięło swa.. nazwę od dawniej szego dziedzi,
ca Rubinkowskiego. Posiadłość ta powstała
z częściowo zakupywanych gruntów przed-

880
Rub
miejskich do Mokrego należących. Posiadacz
starał się dobra te wynieść do rzędu szla-
checkich, by uwolnić się odjurysdykcyi miej-
skiej, ale rada się temu zawsze sprzeciwiała.
Dopiero r. 1772 przy okupacyi pruskiej uda-
ło się dziedzioowi wymódz na komisyi kata-
strowej, ze dobra zapisała jako szlacheckie.
W taki sposóh wyjaśnia się, że tu na obsza-
rze miejskim spotykamy dobra szlacheckie
(ob. Besch. Thorn's von Wernicke, str. 238).
Rubillów al. Rubinowo, fol., pow. r08sień-
ski, gm. Pojurze, par. Szyłele, o 73 1 / 2 w. od
Rossień; własność W ołłowiczów.
Hubillsztajszczyzlla, os. żydowska, pow.
makowski, gm. Smrock, par. Maków.
Hubiski, wś i dobra, pow. rossieński, gm.
Konstantynowo, par. Chwejdany, o 92 w. od
Rossień.
Rllblewka, w dok. Rublew, Rubl6wka, sło-
boda nad rz. Merlą, w pow. bohoduchowskim
gub. charkowskiej, na pograniczu pow. ziń-
kowskiego i połtawsldego, o 60 w. na płd.-
zachód od mta powiatowego, ma 818 dm., do
5000 mk. (w 1856 r.), 2 cerkwie i 4 jarmarki.
Niegdyś mko sotni pułku achtyrskiego, po-
siadało warownię, ślady której pozostały;
w okolicy na prawym, wyniosłym brzegu
:Merli szereg kurhanów strażniczych. O 1 1 / 2
w. od słlJbody znajduje się wysoki kurhan,
zwany Rozrytą Mogiłą al. Szwedzkim gród-
kiem.
Rublin, potok, prawy dopływ Hoczewki,
przyjmuje pot. Żerdenkę.
HublJiszcze, potok w pow. dolińskim, le-
wy dopływ Łuźanki.
Rubno, mko, wś i fol., pow. wileński, w 4
okr, pol., gm. Bystrzyca, okr. wiejski i dobra
Daukszów Rubno, 016 w. od gminy a 31 w.
od Wilna; fol. ma 1 dm., 14 mk. kat., wś zaś
15 dm., 83 mk. tegoż wyzn. (podług spisu
z 1864 r. mko ma 14 dusz, wś zaś 33 dusz
rewiz.). Znajduje się tu kaplica kat. par. Buj-
widze. W skład okręgu wiejskiego wchodzi
mko R., wsie: Podworzyszki, Rubno, Nowo-
I!!iołki, Podjeziorki, Berezówka (Brzozówka),
Dębina, Dziekaniszld, Łabińcc i zaśc.: Mundu-
ciszki, Szałkowszczyzna, Popalcie, Czyrele,
Grygiszki, Mościszcze 1 i 2, Przybliżyszki,
Czyrwiszki, 'Wiżyszki, Karoliszki, Podjezior-
ki (Podozierki), w ogóle 119 dusz re wiz. b.
włośc. skarb., 157 włośc. uwłaszcz. i 36 ludzi
dworskich. J. Krz.
Hubockeu al. Jon Druckel1, wś, pow. szy-
łokarczemski, blisko miasta powiat., 14 dm.,
79 mk., 202 ha.
Ruboll i Rudon (u :Marcyana z Heraklei),
starożytna nazwa rz. Dźwiny zachodniej.
O pochodzeniu wyrazu Rubon pisał Adam hr.
Plater w czasopiśmie K. Bujnickiego p. t. Ru-
bon (t. I, Wilno, 1842).
Rub
RubrYIJ, osada nad rz. Stwigą, pow. mo-
zyrski, w 3 okr. pol. turowskim; miej dCOWOŚĆ
całkiem odludna, bez dróg. A. Jel.
Rubsus, zaśc. włośc., pow, wilejski, w 3
okr. pol., o 73 w. od Wilejki, 1 dm., 17 mk.
(5 prawosł., 12 kato!.).
Rubszławki, wś, pow. rossieński, gm. Koł-
tyniany, o 55 w. od Rossień.
Rubnle, wś, pow. telszewski, gm. Kretyn-
ga, o 54 w. od Telsz.
Rucewko, dawniej Rzuczewo MaJe, majęt-
ność, pow. inowrocławski, o 11 1 / 2 klm. na płn.
od Pakości, par. Lisewo, poczta i st. dr. żel.
w Złotnikach o 4 klm.; 7 dm., 153 mk. (126
kat., 27 prot.) i 328 ha (299 roli, 19 łąk);
czysty doch. z ha roli 22'72, łąk 13'32 mrk.
Między r. 1560-1583 należało R. do Piotr
Sośnickiego, było tu 8 łanów, 10 zagr., 1 ko-
mornik i 2 rzemieślników. E, Cal.
Huce\Vo 1.) RllCZOW w r. 1327, później
Rzuczow, Rzuczewo, Rsuczow i Ruczewo, majęt-
ność i okI'. domin., w pow. inowrocławskim,
o 11 klm. na płn. od Pakości, par. Lisewo,
poczta i st. dr. żel. w Złotnikach; 14 dm., 240
mk. i 558'25 ha (509'36 roli, 28'34 łąk, 2'43
lasu, 17'52 nieuż. i 0'60 wody); czysty doch.
13'693 mrk (1884); chów bydła holenderskie-
go, nabiał i sery. W 1'.1327 pisał się Jan z R.,
zięć Wincentego z Smogorzewa, a w r. 1363
-1364 Ludka, wdowa po Janie; około 1583
r. należało R. do Racieskich i Niemojewskich.
W skład okr. domin. wchodzą: Dobrogościce
(6 dm., 90 mk.) i Milewo (1 dm., 10 mk.)j ca
ły okrąg ma 21 dm., 340 mk. (246 kat., 94
prot.) i 1188 ha (808 roli, 171 ła,k); czysty
doch. z ha roli 24'28, łąk 34'07 mrk (1888).
2.) H" folw, do Suków, pow. inowrocła.wski,
o 7 1 / 2 klm. na płd.-wsch. od Strzelna, nad
Rechta" dopł. Gopła; par. Polauowice, poczta.
i st. dr. żel. wStrzelnie, okr. domin. Sukowy;
4 dm., 47 mk. W najnowszym spisie gmin
i okręgów niewyszczególnione. W 1557-66
należało do Piaskowskich i Budzisławskich,
później do Markowskich, a w nowszych cza-
sach do Zawadzkich. E. Cal.
Hucewo, u Kętrz. Rzucewo, 1440 Rzucow,
1648 Rucewo, niem. Rutzall, dobra ryc. z pię-
knym zamkiem, na Kaszubach, na puckiej kę-
pie, tuż nad zatoką Pucką, przez rybaków
Wikiem zwaną, pow. pucki, st. p. i par. kat.
Puck (o 5 klm.), st. kol. Reda (o 12 klm.);
339'73 ha roli 01'. i ogr., 24'25 łąk, 65 past.,
6'3 lasu, 18-75 nieuż., razem 454'03 haj czy-
sty duch. z gruntu 4700 mrk; cegielnia. Tu-
tejsza l-klas. szkoła kat. liczyła 1887 r. 106
dzieci i 1 naucz. Razem z os. rybacką I,achs-
wehr liczyły dohra 1869 r. 206 mk., 168 kat.,
38 ew., 12 dm. Obecnie należ do okI'. domin.
oprócz R. Nowe Błądzikowo (1885,1'. 1 dm.,
10 mk.), Osłanin (9 dm., 214 mk.) i Zelistrze-

Ruc
wo (4 dm., 92mk.); całyokr[\gobejmuje 1470
ha (104 lasu, 225 łąk i 897 roli 01'.), 28 dm.,
80 dym., 503 mk. (423 kat., 80 ew.). W mu-
zeum w Królewcu znajduje się urna z pokry-
wą, pochodząca z grobów skrzynkowych tu
znalezionych (ob. Objaśn. do mapy arch. Prus
Zach., przez Ossowskiego, str. 63). Za cza-
sów krzyżackich należało R. do wójtowstwa
puckiego i było zobowiązane do jednej służ-
by (Gesch d. Kl'. Neustadt von Prutz, str. 56).
W wizyt. Rozdrażewskiego z r. 1583 czyta-
my, że dwór tutejszy (curia) płacił mesznego
albo 4 grzywny albo 4 korce 7.yta (>Itr. 4).
Podług wizyt. Szaniawskiego z r. 1710 płaci-
ło R. 10 korcy jęczmienia (str. 49). Ks. re-
formatom w Wejherowie dawało R. 40 be-
czek piwa i 30 łososi, a w ostatnim czasie
zamiast tego 80 korcy jęczmienia i 6 tal. DD,ń
tę wyznaczył Jakub ,Veiher a r. 1683 po-
twierdził ją, król Jan Sobieski, r. zaś 1766
ststa Ignacy Przebendowski (ob. Prutz, l. c.,
str. 176). Przez pewien czas należało B.. do
Sobieskich, którzy tu podobno założyli park
piękny. W 1851 r. d. 28 lipca król pruski
Fryderyk Wilhelm IV w R., dokąd w tym
celu umyślnie okrętem był przyjechał, przy-
patrywał się całkowitemu zaćmieniu słońca,
które najlepiej było widzialne w Prusach za-
chodnich. Jeszcze dziś powiadają, że mu się
bardzo podobały nasze polskie pieśni kościel-
ne: Kto się w opiekę, Boze w dobroci i inne,
tak że zdjąwszy czapkę wszedł między lud i
dziękował za piękny śpiew. Kś. Fr.
Ruchaje, w spisie z 1827 r. Ruchcice, wś,
pow. ostrołęcki, gm. Wach, par. Myszyniec.
W 1827 r. było 14 dm., 96 mk.
Huchcice, ob. Ruchaje.
Ruchcza, wś i dobra nad jeziorem, pow.
piński, przy drodze z mka Stolina do'W ul-
wicz i w prawo do Płotnicy, w 3 okr. pol.
płotnickim, gm. Radczysk. WŚ ma 25 osad
pełnonadziałowych, kaplicę paraf. Radczysk,
fundacyi Skirmuntów; dobra, do 1868 r. wła-
sność Kazimierza Skirmunta, obecnie hr. Har-
tinga, należą do domin. Kołodno, i wraz
z folw. CmieIl mają przeszło 530 włók, prze-
ważnie w puszczach i łąkach błotnych; miej-
scowość odludna, nizinna, grunta lekkie.
Ruchendorf (niem.), ob. Raciniewo.
Ruchenlia, wś i fol., pow. węgrowski, gm.
Ruchna, par. "\V ęgrów, ma 17 dm., 260 mk.,
254 mr.
Ruchenna, kol. i os. leś., pow. kolski, gm.
Czołowo, par. Osiek Wielki, odI. od Koła 3 w.
Kol. ma 15 dm., 124 mk., 781 mr.; os. leś.
] dm., 8 mk. R. wchodziła w skład dóbr sta-
rostwa kolskiego (ob. Koło, IV, 275) a później
w skład dóbr rząd. Kościelcc. '\V XVI w. ła-
ny kmiece dawały pleb. w Osieku tylko lw-
lędę po groszu z łanu, zaś sołtysie płaciły za
Słownik GeograJIczny T. IX.-Zeszyt 108,
Huc
881
dziesięcinę po 6 gr. (Łaski, Lib. Ben., I, 221).
W 1579 r. R., w par. Ossiek, należąca do sta-
rostwa kolskiego, miała 3 łany (Pawiński,
Wielkop., I, 235). Br. Ch.
Ruchle, w spisie z 1866 r. Rujale, wś i fol.,
pow. wilejski, w 1 okr. poL, gm. Mołodeczno,
okr. wiejski Rajewszczyzna, o 9 w. od gminy
a 25 w. od Wilejki, przy b. dr. poczt. z Wil-
na do :Mińska. Folw. ma 1 dm., 5 mk. pra-
wosl., wś zaś 2 dm., 33 mk. tegoż wyznania
(w 1864 r. 14 dusz rewiz). Własność Przy-
bylskich. J. Kr.z.
, Ruehlin, potok górski, powstaje w obrębie
Zernicy Wyżniej, w pow.liskim, na płn. sto-
ku góry Markowskiej (747 mt.), kilku stru-
gami, spływającemi na płn., poczem zwraca
ię na płn.-zach., płyną,c między domostwami
Zernicy, doliną górską, nad któr[\ od północy
wznoszą się: Biały Wierch (608 mt.), Bnia
(613 mt.) i Rostoka (545 mt.). Ponizej Zer-
nicy Niżniej podąża ,na północ a zabrawszy
z praw. brzegu pot. Zerdenkę wpada na gra-
nicy Zahoczewia do Hoczewki z lew. brzegu.
Długość biegu 6 klm. Br. G.
Ruehna 1.) al. Ruchno, fol., pow. łowicki,
gm. Lubianków, par. Główno, odl. 22 w. od
ł.owicza, ma 3 dm., 11 mk. W 1887 r. fol. R.
lit. A rozl. mr. 241: gr. or. i ogr. mr. 227,
łąk mr. 5, lasu mr. 5, nieuż. mr. 4; bud. mur.
1, z drzewa 5. W XVI w. była to wieś ar-
cybiskupia, dająca dziesięciny na stół arcy-
biskupi. Jan Gruszczyński nadaniami z 1462
i 1467 r. przeznaczył dziesięciny z R. na upo-
sażenie wikaryuszów i mansyonarzy przy ko-
legiacie łowickiej (Łaski, L. B., II, 519, 532).
2.) H., fol., pow. brzeziński, gm. Bratoszewi-
ce, par. Główno, ma 2 dm., 10 mk., 329 mr.;
wchodzi w skład dóbr Główno. W 1827 r.
było 2 dm., 9 mle, par. Brzeziny. Folw. ten
graniczy z popIz3dnim. Stanowiły one zape-
wne kiedyś jedną całość. W XVI w. jedna
część (dziś w pow. łowickim) należy do arcy-
biskupa gnieźn., druga zaś (dziś pow. brzeziń-
ski) stanowi własność szlachecką i daje dzie-
sięcinę pleb. w Głównie (Domaniewice). Por.
Łaskiego, Lib. B. (II, 251, 344, 346). 3.) 8.,
wś i fol., pow. węgrowski, gm. Ruclma, par,
Węgrów, odI. 3 1 / 2 w. od Węgrowa, posiada
urząd gminny, 56 dm., 633 mk., 2332 mr.
W 1827 r. 60 dm., 424 mk. R. gmina należy
do sądu gm. oh. III w Liwie, st. poczt. w W ę-
growie. Gmina ma 18,357 mr. obszaru i 3877
mk. W skład gm. wchodzą: Jarnice, Krypy,
I.iw, Ruchna, Ruchenka, Snice, Szaruty,
Warchoły, Zając. Br. Ch.
Hnchocice 1.) wś kośc., domin. i okrąg
domin., pow. babimoski, dek. grodzicki, o 5
klm. na płd. od Grodziska, na trakcie rako-
niewiekim, wznies. 93 mt. npm.; par. i szkoła.
w miejscu, poczta i at. dr. źel. w Grodzisku
56

882
Ruc
(Graetz, Bz. Posen). W r. 1357 bisk. poznań-
ski Jan oddał :Bogdanowi, synowi Pawła z R.
(de Ruchoczino), wś Trzcinicę (o 7 klm. na
płd.-wschód od R.) do osadzania na prawie
niemieckiem (Kod. Wielkop., n. 1361, obja-
śnia Ruchoczino nieistniejącym w tej okolicy
Ruchocinem). Około r. 1564 pobierali biskupi
z 19 łanów 4 grzywny 36 gr. fert. Dziedzi-
cami byli: Piotr Zegocki, ststa kościaJiski,
w r. 1641, Samuel Tyszewicz w r. 1725, któ-
ry wydał córkę Joannę za Kazimierza Kier-
skiego, kaszt. kamieIlskiego, około r. 1793
Michał Krzyżanowski, kaszt. międzyrzecki.
Kościół p. w. św. Urszuli istniał w R. już
przed r. 1510; w miejsce starego wystawił
w r. 1731 Kazimierz Kierski nowy kościół
z drzewa, poświęcony w r. 1739 przez bisk.
Kierskiego. Księgi kościelne zaczynają się
od r. 1631. Par., liczącą 584 dusz, składają:
Dębowiec, Elżbietowo, Guździn (Goździn),
Narożnik Mały i Wielki i R. Wieś ma 26 dm.,
267 mk. kat. i 266 ha (236 roli, 14 łąk); czy-
sty dochód z ha roli 20'37, łąki 12'53 mrk.
Domin. ma 10 dm., 199 mk. i 873'72 ha
(607'40 roli, 63'36 łąk, 30'35 past., 144'20
lasu i 28'41 nieuż.); czysty doch. grunt. 12691
mrk; gorzelnia, tucz bydła. 'N skład okr.
domin. wchodzą: Dębowiec (1 dm., 14 mk,) i
Rataje (3 dm., 47 mk.); cały okr. ma 14 dm.
i 260 mk. (225 kat., 35 prot.). 2.) B., ob.
Ruchocin, pow. babimoski. E. Cal.
Ruchocin 1.) dok. RucTwcina Gac (r. 1304),
RUf/enzinne Gaz (r. 1312), Rugecinne (r. 1311),
Ruchocina Gacz (r. 1360), później Ruchocki Młyn
i Ruc/wcice, obecnie Ruchotscher Muehle, młyn,
pow. babimoski, o 5 1 / 2 klm. na płn. od Wolsz-
tyna, na zachod. ramieniu Dojcy (dopł. Obry),
wypływającej z jeziora Wioska; par., poczta
i st. dr. żel. w Wolsztynie, okrąg wiejski
Blumskie Holendry (Blumer Hauland); 2 dm.,
16 mk. Około r. 1304 podkomorzy Mikołaj
:Bodzantycz nadał młyn ten klasztorowi ober-
skiemu; nadanie z dorzuceniem 2 dziedzictw:
Nieborze i Chorzemin powtórzyli w r. 1312
Mikołaj Bodzanta i żona jego Małgorzata
z Kębłowa. W 1623 r. zamienił klasztor młyn
ten na wś Wojnowo pod Babimostem; przy
schyłku zeszłego stulccia należał R. do Ada-
ma Mielęckiego, dziedzica Starej Jabłonny.
2.) B., majętność w pow. gnieźnielu,kim (Wit-
kowo), o 3 klm. na wschód od lf1ielżyna, na
starym trakcie powidzkim, par. Powidz, pocz-
ta w Mielżynie, stacya dr. żel. w Odrowążu
O 5 klm.. R. włącznie z leśnictwcm, folw.
i cegielnią miał 12 dm., 214 mk. kat. i 925'69
ha (375'00 roli, 28'30 łąk, 46'47 past., 452'75
lasu, 22'65 nieuż. i 0'52 wody), czysty doch.
grunt. 3341 mrk; wiatrak. Ostatnia dziedzicz-
ka R. Gutowska sprzedała go obecnie komisyi
kolonizacyjnej. R. znany jut był w r. 1399
Ruc
(Kod. Wielkp., n. 2004); około r. 1523 płacono
proboszczowi powidzkiemu dziesięcinę !!llOpO-
wą z łanów dziedzicznych, a z kmiecych po 11
gr.; zagrodnicy dawali po korcu owsa lub pła-
cili po groszu. W r. 1579 posiadała tu Barbara
Bratuska 5 łanów, 2 za gr. i 2 komorn., w r.
zaś 1618 Łukasz Mielżyński, kasztelan gnieź-
nieIJski, 3 łany i 2 zagr. Około 1793 r. nale-
źał R. do Józefa TrąmpczYIJskiego, później do
Logów. E. Cal.
Buchocinek 1.) wś i domin., pow. gnieź-
nieński (Witkowo), o 4 1 / 2 klm. na półn.-wsch.
od Mielżyna, par. Powidz, poczta w Witkowie,
st. dr. zel. w Odrowążu o 5 klm. Około roku
1523 płacono prob. powidzkim dziesięcinę sno..
powę z łanów folw., a z kmiecych po 11 gr.;
zagrodnicy po korcu owsa, lub płacili po gro-
szu. W r. 1579 posiadali tu Mielżyńscy 2 1 / 2
łan. osiadł., jeden pusty i 2 zagr., a w r. 1618
Krzysztof MieIZyński 3 łany i 3 zagr. Około
r. 1793 należał R. do .Wojciecha Zbyszew-
skiego, a później do Jakuba :Bieńkowskiego.
N a gruntach 11. kopie się ruda żelazna, glina
i margiel wapienny. 1V Ś ma 7 dm., 48 mk.
(1::J kat., 29 prot.) i 132 ha (93 roli, 14 łąk).
Domin. ma 9 dm., 169 mk. katol. i 592'57 ha
(476'45 roli, 38'68 łąk, 7'77 past., 58'68 lasu
i 10'99 nieuż.), czysty doch. grunt. 347 mrk;
cegielnia; właścicielem j est Fr. hr. Zółtowski
na Niechanowie. W 1888 r. czysty doch. z ha
roli wynosił 3'52, łąk 12'53, lasu 2'35 mrk.
2.) H., tak zwał się folw. ruchociński, sprze-
dany kolonizacyi niemieckiej. E. Cal.
Buchomo\Vszczyzna, zaśc. pryw., pow.
lidzki, w 3 okr. pol., o 16 w. od Szczuczyna,
1 dm., 5 mk. (1866 r.).
BuchopoI, 7.aśc., pow. święciaźlski, w 1
okr. pol., gm. Łyntupy, okr. wiejski i dobra
Szyrynów Kluszczany, o 9 W. od gminy, 2
dusze rewiz.
Buchotin (ross.), ob. Rukotyn.
Bucho\Vicze, wś, pow. kobryński, w 2 okI'.
pol., gm. Błota, o 17 W. od Kobrynia, przy
drodze z Kobrynia do Dywina.
Bucho\Vka, rzeczka w gub. mińskiej, do-
pływ jeziora 1Vieczara.
Ruchowo, WB nad rzek/\ Plusn/\, pow. bo-
brujski, w 3 okr. pol. hłuskim, gm.Osowiec,
ma 20 osad pełnonadziałowych; grunta piasz-
czyste i nieco faliste wśród otaczających je
nizin lesistych, miejscowość odludna.
Huciany, wieś, pow. sokołowski, gm. Ko-
wiesy, par. Rozbity Kamień, ma 21 dm., 162
mk., 278 mr. W 1827 r. było 20 dm., 121 mk.
Rucica, wś nad rz. Rutą, pow. nowogródz-
ki, w 4 okr. pol. mirskim, gm. Korelicze, o 1
w. od mka Korelicz, ma 17 osad pełnonadzia-
łowych; grunta faliste, wyborne, pszenne, łąki
dobre, młyn; miejscowość bezleśna. Al. Jel.
Rucieliszki, folw. szlach., pow. o8zmiań-

Ruc
ski, w 1 okr. pol., o 15 w. od Oszmiany, 1
dm., 12 mk. katol.
HIICk, Rudzk, wś i folw. nad rzeka, Niesłu-
cha" dopł. lewym Piny, pow. piński, w 2okr.
pol. lubieszewskim, w gm. dawniej duboj-
skiej, od 1885 r. brodnickiej. Wieś ma 24
osad pełnonadziałowych; folw., dziedzictwo
Czechowskich, około 32 włók; grunta lekkie
w kulturze, łąki obfite. Al. Jel.
Rucken (niem.) 1.) wś, pow. nizinny, st.
poczt. i paraf. ewang, Gross Friedrichsdorf,
56 dm., 444 mk., 187 ha. 2.) R., wś, tamże,
st. p. i par. ew. Lapienen, 14 dm., 97 mk.,
132 ha. 3.) H., wś, pow. tylżycki, st. poczt.
Schillgallen, kościół ewang. w miejscu, katol.
par. w Tylży, 203 dm., 858 mk., 534 ha. 4.)
R., wś, pow. ragnecki, st. p. Kraupischken, 15
dm., 84 mk., 166 ha. 5.) H., wś, pow. pilka-
łowski, st. p, Lasdehnen, 26 dm., 119 mk.,
243 ha. Ad. N.
RuckelJau, ob. Rueckenau.
Ruckownitza, ob. Rudkownica.
Huczaj, rzka, dopływ Łani (dopł. Prypeci).
Por. Łań.
Ruczaj 1.) wś nad rz. Mierzycą, pow. dzi-
sieński, w 2 okr. pol., gm.lhumenowo, okr.
wiejski i dobra Zdrojewskich Sebastyanowo,
o 8 w. od gminy a 49 w. od Dzisny, ma 14
dm., 119 mk., w tej liczbie 64 prawosł., 46
katol., 4 starow. i 5 żydów (53 dusz rewiz.
w 1864 r.). 2.) H., zaśc. pryw. nad rz. Be-
rezwica" pow. dzisieński, w 2 okr. pol., o 50
w. od Dzisny, 1 dm., 9 mk. katol. 3.) H. Czar-
ny, wieś, pow. dzisieński, W 3 okr. pol., gm.
Druja, okr. wiejski i dobra Niewęgłowskich
Krycewicze, o 3 w. od gminy, 3 dusze rewiz.
4.) R. Kruty, wś, pow. dzisieński, w 1 okr.
pol., gm. Łuck, obw. wiejski Buki. 5.) R.,
zaśc. pryw., pow. lidzki, w 3 okr. pol., o 26
w. od Szczuczyna, 7 mk. (1866 r.) 6.) H.
Czarny, zaśc., pow. święciański, w 3 okr. pol.,
gm. Twerecz, okr. wiejski i dobra skarbowe
Dzisna, o 15 w. od gminy, 5 dusz rewiz. 7.)
H. Siny, wś, pow. święciański, w 4 okr. pol.,
gm. Niestaniszki, okr. wiejski i dobra Oho-
mh'1skich Dubrowlany (Dobrowlany), o 2 w.
od gminy, 16 dusz rewiz. 8.) H., folw., pow.
wileński, należy do dóbr Jaszuny, Balińskich.
9.) H., wś, pow. borysowski, przy gościńcu
z mka Dołhinowa do Milcza, w 3 oh. pol.
dokszyckim, miejscowość falista. J. Krz.
Huczajówka, wś nad rz. Piaszczanką, pow.
rzeczycki, z zarządem gminnym, w 1 okr. pol.
brahińskim, o 79 w. od Rzeczycy, ma 40 osad
pełnonadziałowych, cerkiew parafialna, pod
wezw. św. Jana, przeszło 2200 wiernych; be-
nefaktorami cerkwi byli Rokiccy; szkółkę
gminną. Za poddaństwa wś była własnością
Rokickich. Gmina składa się z 12 okręgów
wiejskich, liczy 349 osad, 991 włościan płci
Rud
883
męz., nadzielonych 4456 dzies. wybornych
gruntów. Al. Jel.
RuczalJki, ob. Nida 2.).
Huczany 1.) zaśc., pow. wileński, w 5 okr,
pol., o 24 w. od Wilna, 1 dm., 14 mk. katol.
2.) H., wś i dobra, pow. poniewieski, w 3 okr.
pol., o 57 w. od Poniewieża.
Ruczkałka 1.) potok w pow. cieszanowskim,
ob. Miłków. 2.) H., tartak i gajówka, koło Mił-
kowa, w pow. cieszanowskim.
Ruczki 1.) zaśc, szlach., w półn.-wschod.
części pow. mińskiego, w gm. ostrożycko-ho-
rodeckiej, ma 1 osadę; miejscowość falista,
dość leśna, grunta szczerkowo-gliniaste. 2.)
H., dobra, pow. kobryński, w 4 okr. pol., gm.
Drohiczyn, o 59 w. od Kobrynia. 3.) R., wś,
pow. szawelski, gm. Skiemie, o 44 w. od
Szawel.
Ruczki, przys. dóbr Kulczyce, w pow. sam-
borskim.
Huczkonie, okolica, pow. kowieński, w 1
okr. pol., o 32 w. od Kowna.
Ruczkunie, wś, pow. kowieński, w 1 okr.
poL. o 30 w. od Kowna.
Huczowe, rus. Ruczewoje, zaśc., pow. wilej-
ski, w 2 okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra
skarbowe Wilejka, o 9 w. od gminy, 11 dusz
rewiz.
Huczllny, wś, pow. kowieński, w 4 okr.
pol., o 40 w. od Kowna.
Huczyca, w spisie z 1866 r. RU8zczyca, wś,
pow. wilejski, w 2 okr. pol., gm. Wilejka,
okr. wiejski Ruczyce, o 15 w. od gminy a 8 w.
od Wilejki, ma 18 dm., 235 mk. (112 dusz
rewiz.); należy do dóbr Hanuta (w pow. świę-
ciańskim) Rzewuskich. Okr. wiejski składa wś
Ruczyca i zaśc. Cna al. Łozawiec, w ogóle
118 dusz rewiz. włośc. uwłasz. J. Krz.
Ruczyn, dwa folw., pow. miński, jeden
własność Chmielewskich qd 1847 r., ma 63/
włók, drugi, własność Cwirków, około 4
włók. Al. Jel.
RuczYllce, byłe dobra zadnieprskie ks.
Wiśniowieckich, obecnie w pow. mirhorodz-
kim gub. połtawskiej, podług inwentarza
dóbr zadnieprskich ks. Jeremiego (ob. Stec-
ki, Wołyń, II, 231) razem z dobrami Ko-
miszno (dziś Komysznia) miały 1194 gospo-
darzy i 9 kół młyńskich.
Huczynów, w 1579 r. RuczlynoJf, w spisie
z 1827 r. Raczynów, wś, pow. stopnicki, gm.
Szczytniki, par. Janina. W 1827 r. była to
wś prywatna, miała 14 dm., 95 mk. Według
reg'estl'. pobol'. z 1579 r. dziedzicem był Se-
pichowski, a dzierżawc3; Stan. Ligęza, było
wtedy 9 osad. i 9 1 / 3 łanow (Pawiń., Ma-
łop. 232). Br. Ch.
Huda 1.) fol. i kol., pow. warszawski, gm.
Młociny, par. Wawrzyszew. Leży w stronie
płn.-zachod. od Warszawy, między Marymon-

884
Rud
Rud
tem a :Bielanami. Ruda dawniej w części na- par. Pniewnik. W najnowl':lzych spisach niepo-
leżała do kamedułów z :Bielan, w drugiej zaś dana. W 1827 r. było 4 dm., 27 mk. 10.) R.
części stanowi prywatną własnoŚĆ. W 1818 r. Barania al. Rudka, wś i fol., pow. nowomiński,
nadaną została instytutowi agronomicznemu gm. i par. Kuflew. Fol., wchodzący w skład
w:Marymoncie. Znajduje się tu urząd gminy dóbr Kuflew, ma 755 mr., wś włośc. 5 os., 22
:Młociny. Liczne letnie mieszkania dla War- mr. 11.) B., wś i os. nad rzką Rawką, pow.
szawian, piękny ogród, stawy. 2.) H. Majo- skierniewicki, gm. Skierniewka, par. Skier-
racka, foL, pow. warszawski, gm. Młociny, niewice, lezy przy linii dr. zel. warsz.-wied.,
par. Wawrzyszew, ma 57 mk., 357 mr. dwor. między Radziwiłłowem a Skiernie.M.icami, ma
i 3 mI'. włośc. 3.) H. Mintra, kol., pow. war- 146 mk., 33 mr. dwor., 255 mr. włośc. W 1827
8zawski, gm. Młociny, par. Wawrzyszew, ma r. było 14 dm., 97 mk. 12.) B., wś włośc.,
34 mk., 20 mr. Domki i wille podmiejskie, pow, gostyński, gm. Duninów, par. Gostynin,
zamieszkiwane w porze letniej. 4) H. Gu- ma 6 dm., 66 mk., 64 mr. W 1827 r. było 5
sawska, wś i fol., pow. błoński, gm. Zyrardów, dm., 63 mk. Wchodziła w skład dóbr Lucień.
par. Wiskitki, odl. 40 w. od Warszawy, po- 13.) B., os. młyn" pow. gostyński, gm. Skrza-
siada st. dr. żel. warsz.-wiedeń., st. poczt. i ny, par. Trębki, ma 1 dm., 9 mk., 45 mr. zie-
tel., liczne domy dla przybywających tu w le- mi; młyn wodny cylindrowy. 14.) H., wś
cie gości, 615 mk. W 1827 r. było 11 dm., włośc., pow. włocławski, gm. Łęg, par. Wło-
151 mk. W sąsiedztwie R. a w części i na jej cławek, ma 51 mk., 107 mr. W 1827 r. było
terytoryum znajduje się fabryka Zyrardów 3 dm., 12 mk. W chodziła w skład dóbr Lisek-
i utworzona przy niej osada. Fol. R. Guzow- Błazejewo. 15.) H" os. młyn., pow. włocław-
ska, w r. 1873 oddzielony od dóbr Guzów, ski, gm. Dobiegniewo, ma 29 mk. W chodziła
rozl. mr. 1725: gr. or. i ogr. mr. 364, łąk mr. w skład dóbr Kępka. 16.) H. Chadecka, os.
61, past, mr. 12, lasu mr. 1197, w osadach włośc., pow. włocławski, gm. i par. Chodecz,
wieczysto-czynszowych mr. 48, nieuż. mr. 44; ma 16 mk., 60 mr. W 1827 r. było 2 dm., 18
bud. mur. 11, z drzewa 12; płodozmian 7-po- mk. 17.) B. Leśna, os., pow. włocławski,
lowy, las urządzony, pokłady torfu, młyn gm. Dobiegniewo, par. Nowawieś, ma 10 mk.
wodny. Do włościan należy 36 mr. Por. Gu- 18.) H. Lubieniecka, wś włośc., pow. włocław-
"ów. 5.) B., wś włośc., pow. grójecki, gm. ski, gm. i par. Chodecz, ma 24 os. 106 mr.
Komorniki, par. Tarczyn, ma 101 mk., 252 W 1827 r. było 1 dm., 16 mk. Wchodziła
mr. i młyn wodny. W 1827 r. było 10 dm., w skład dóbr Lubieniec. 19.) H., kol. i os.
65 mk. 6.) B., wś włośc., pow. radzymiński, młyn., pow. nieszawski, gm. Ruszkowo, par.
gm. i par. Radzymin, ma 145 mk., 184 mr. Broniszewo. Kol. ma 309 mk., 177 mr. włośc.,
W 1827 r. było 25 dm., 308 mk. 7.) H., wś, os. młyn. 11 mk. W 1827 r. kol. miała 27 dm.,
pow. radzymiński, gm. Rudzienko, par. Do- 141 mk., os. młyn. 3 dm., 20 mI.. 20.) R., os.
bre. W nowszych spisach urzęd. pominięta. nad rz. Bzurą, pow. łęczycki, gm. Chociszew,
W 1827 r. było 6 dm., 42 mk. 8.) H., wś, par. Parzęczew, odl. od Łęczycy 16 1 / 2 w., ma
fol. i dobra, pow. nowomiński, gm. Glinianka, 1 dm. Ob. Radziborz-Rudka. 21.) H., wś, os.
par. Mińsk, odI. 6 w. od Mińska, ma 215 mk., leś., os. karcz. i młyn., pow. koniński, gm. Tu-
Znajdują się tu dwa młyny. W 1827 roku liszków, par. Grzymiszew, odI. od Konina 19
by]o 9 dm., 117 mk.; par. Mińsk. Dobra R. w. Wś ma 27 dm., 250 mk., 36 os. i 337 mr.;
składały się w 1884 r. z fol.: R., Tadzew, os leś. 1 dm.; os. młyn. 1 dm., 6 mk.' 36 mr.
Teresław i osad młyn.: Bykowizna i Poręby, w wieczystej dzierżawie. WŚ ta wchodziła
rozl. mr. 2629: fol. R. gr. Ol'. i ogr. mr. 378, w skład dóbr Grzymiszew. 22.) H., os. i os.
łąk mr. 230, past. mr. 18, lasu mr. 819, w od- młyn., pow. koniński, gm. Golina, par. Ka-
padkach mr. 451, nieuż, mI'. 145; bud. mur. wnice, odl. od Konina 7 w., ma 2 dm.; stano'
4, z drzewa 29; fol. Tadzew gr. Ol'. i ogr. mr. wi jednę całość z Rosoellą; Oi!. młyn. 1 dm.,
186, łąk mr. 5, past. mr. 49; bud. z drzewa 3; 5 mk. 2:3.) H., kol. i os. karcz. nad rz. Wartą,
fol. Teresław gr. or. i ogr. mr. 117, łąk mr. 4, pow. sieradzki, gm. i par. Męka, odI. od Sie-
past. mr. 162; bud. mur. 1, z drzewa 3, w 0- radza 9 w.; kol. ma 58 dm., 380 mk; OB.
sadach młyn. Bykowizna i Poręby mr. 61; karcz. 1 dm., 7 mk. W 1827 r. wf; rząd., 37
bud. mur. 1, z drzewa 7, las nieurządzony. dm., 255 mk. Na początku XVI w. było tu
W skład dóbr poprzednio wchodziły: wś R. 12 łanów kmiec., dających plebanowi za dzie-
os. 12, z gr. mr. 15; wś Chruśla os. 20, z gr. sięcinę po 4 gr. z łanu (Łaski, L. B., I, 392).
mr. 136; wś Górki os. 15, z gr. mr. 404; wś W 1553 r. miała 8 łan. a w 1576 r. 12 łan.
Poręby os. 16, z gr. mr. 214; wś Bykowizna (Pawiński, Wlkop., II, 227). 24.) H., foL,
os. 4, z gr. mr. 30; kol. Choszczak os. 4, z gr. pow. sieradzki, nalezy do dóbr Jeżów. 25.) H.
mr. 53; kol. Choszczówka os. 4, z gr. mr. 68; Buda, os. i koL, pow. sieradzki, gm. Krokoci-
kol. Teresław os. 4, z gr. mr. 19. 9.) H, Pnie- ce, par. }'Iałyń, odI. od Sieradza 38 w. Os.
wnicka, pow. radzymiński, gm. Strachówka, ma 2 dm., 21mk.; kol. 4 dm., 17 mk. 26.) H.

Rud
Rud
885
Jeżews7ca, kol, fol. i młyn nad rz. Ner, pow. z Rudy, starostę rudzkiego, u Paprookiego
sieradzki, gm. Krokocice, odi. od Sieradza 38 zaś występuje "Boguroilus de Ruda, castella-
w. KoL ma 9 dm., 107 mk.; fol. 3 dm., 13 nus, comes de Krzywosą,d" pod 1250 r. (Her-
mk.; 08. młyn. 2 dm., 17 rok. 27.) H. Ko- by ryc., 344). W dokum. z 1242 r. wysta-
morska, wś i os. nad rz. Pro sną, na granicy puje "Janko castellanus de Ruda", brat An-
od w. ks. poznańskiego, pow. słupecki, gro. drzeja, biskupa płockiego, a w akcie z 1239 r.
Dłusk, par. Pyz dr y, odl. od Słupcy 23 w. "Volimirus archidiaconus de Ruda (Kod. Ma-
Wś ma 25 dm., 188 mk.; os. 2 dm. W 1827 r. łopolski Piekos., II, 62 i 63). Widocznie więc
14 dm., 158 mk. W XVI w. należała do par. w 1239 r. istniała tu już kolegiata. Kronika.
Pogorzelica. W 1578 r. Marcin, urzędnik p. Wielkopolska a za nią, Długosz opowiadają"
Krzysztofa I wińskiego, płacił od 2 śladów iż w 1251 r. Władysław, ks. opolski, chcą,o
osiadł., 2 zagr., 1 komor., 2 półśladów (Pa- Judycie, wdowie po Mieczysławie, ks. raci-
wiński, Wielkop., I, 210). 28.) R. Wiec.!yń- borskim, spłacić posag 500 grzyw. srebra,
ska, wś i fol. nad rz. Pro sną, pow. słupecki, wniesiony na ks. raciborskie przez jej ojca.
gm. i par. Szymanowice, odl. od Słupcy 34 Konrada, ks. mazowieckiego, oddał jej ziemię
w., leży na saml\j granicy od w. ks. poznań- rudzką "od głównego zamku i miasta Rudy
skicgo. W.ś ma 13 dm., 168 mk.; fol. 4 dm., tak nazwaną, która teraz zowie się wieluń-
52 mk. Jest tu posterunek st,raży pograni- ską, po przeniesieniu miasta w okolicę pię-
cznej. W 1877 r. fol. rozl. mI'. 626: gr. Ol'. i kniejszą, na płaszczyznę pochyłą, i żyzną,
ogr. mr. 348) łąk ror. 26, past. ror. 8, lasu mr. strugami bieżącej wody zwilżoną" gdy Ruda,
18, nieuż. mI'. 57; bud. mur. 7, z drzewa 12; stojąca na wzgórzystem miejscu, miała grunt
płodozmian 4, 9 i 12-polowy, las nieurządzo- nieużyty i bezwodny" (Długosz). Ziemię tę
ny. 'Nś R. os. 25, z gr. mr. 122; wś Sokó- i zamek opanował jeszcze Kazimierz ks. opol-
łek os. 4, z gr. mr. 52. 29.) R. Wieluńska, ski. Widzą,c teraz Władysław, że .nie będzie
wf; i fol., pow. wieluński, gm. Starzenice, par. mógł utrzymać się przy ziemi, zdecydował
Ruda, odl. 3 w. od Wielunia, posiada staro- się wydać ją, Judycie za zgodą jej brata Ka-
żytny kościół paraf. murowany, browar, go- zimierza, ks. kujawskiego i łęczyckiego. Tym-
rzelnię (1871 r.), wiatrak, piec wapienny, po- czasem na wieść o tym układzie Przemysław,
kłady wapienia i torfu, 61 dm., 512 mk. ks. poznański i kaliski, nie chcąc dopuścić od-
W 1827 r. 34 dm., 268 mk. Dobra R. skła- dania zamku i ziemi w obce ręce, skorzystał
dały się w 1871 r. z fol.: R., Taczanów i Ema- z ustąpienia załogi ks. opolskiego i zamek za-
nuelin, rozl. mr. 1788: fol. R. gr. Ol'. i ogr. jął, powitany przez szlachtę okoliczną, jako
mr. 568, łąk mr. 44, past. mI'. 35, lasu mI'. prawy dziedzic ziemi. Władysław nie śmiał
535, zarośli mr. 23, wieczyste dzierżawy mI'. wystąpić przeciwko niemu i wypłacił Judy-
20, nieuż. mr. 12; bud. mur. 25, z drzewa 4; cie posag. Zapewne dopiero Kazimierz 'lv.,
płodozmian 15-polowy; fol. Taczanów gr. Ol'. który około 1350 r. wzniósł zamek wieluński,
i ogr. mI'. 484, nieuż. mr. 1; bud. mur. 5; pło- przeniósł tam kasztelanię z R. Wzrost "Wie-
dozmian lO-polowy; fol. Emanuelin gr. Ol'. i lunia opustoszył zapewne osedę jaka mogła
ogr. mr. 65, nieuż mr. 1; bud. z drzewa 3; las istnieć przy grodzie rudzkim tak, że wreszcie
urządzony w kolei 80-letniej. WŚ R. os. 50, i duchowieństwo zdecydowało się na przenie-
z gr. mI'. 809; 'Yś Przycłapy os. 5, z gr. mr. sienie kolegiaty do Wielunia w 1420 r. Ko-
40; wś Nowy Swiat os. 10, z gr. mI'. 48. ściół w R. pozostał odtąd parafialnym. W r.
Jestto starożytna osada, pierwotny centr ko- 1641 pleban Zamarski wystarał się o stały
ścielny i polityczny całej ziemi wieluńskiej, fundusz w ilości 3900 złp. na utrzymanie
niegdyś rudzką zwanej. W'znosił się tu gród dwóch mansyonarzy. W 1694 r. rodzina :Mia-
warowny, przy grodzie powstał najpierwszy skowskich wystawiła przy kościele kaplicę
w całej ziemi kościół parafialny p. w. św. murowaną z grobami familijnemi. W 1720 r.
Wojciecha, pierwotnie z drzewa a w początku odbudowano z gruntu kościół i wzniesiono
XII w. (1104 ?), wedle tradycyi, wystawiony dwa nowe ołtarze. Około 1820 r. rozebrano
z kamienia przez Piotra Własta (Dunina). wieżę z zegarem, grożą,cą upadkiem. W osta-
Przy kościele tym, wcześnie bardzo, ufundo- tnich czasach otoczono kościół murem, wy-
wano kollegiatę złożoną z kilku prałatów i stawiono dwa nowe ołtarze i organy. Cechy
pewnej liczby kanoników. Wedle podania starożytnoś0i zatarły się zupełnie; zostały
miał tu apostołować św. W' ojciech. Dokoła tylko w murach części pierwotnej kamiennej
tego centrum rozłożyły się wsi częściowej budowli i starożytna chrzcielnica z piaskow-
szlachty, towarzyszące zwykle dawnym gro- ca, w kształcie kielicha, z niezgrabną rzeźbą,
dom książęcym. W potwierdzeniu papieskieID 3 stopy wysoka. Przechowały się dot3;d też
posiadłości i dochodów arcybiskupów gnie- dawne aparaty kościelne. Wieś sama na po-
źnieńskich z 1136 r. wymienioną jest Ruda. czątku XVI w. była zamieszkana przez czę.
Pod 1185 r. wspomina Długosz Stańczyka ściow/ł szlachtę i kmieci. Dziesięcina z 10 la-

886
Rud
Rud
nów osiadłych szła na stół arcybisk. w Gnie- pokłady torfu, wiatrak, 69 dm., 701 mk,
źnie, proboszcz miejscowy pobierał tylko po W 1827 r. 21 dm., 145 mk. W 1881 r. fol.
fertonie i mierze (ćwiertnia) owsa i żyta z ła- R. Wielka po dopełnionej parcelacyi z dawne-
nu. Z łanów nieosiadłych brał dziesięcinę go obszaru 2040 mr. obejmował mr. 945: gr.
wartości do 5 grzyw. Folwarki szlacheckie, Ol'. i ogr. mr. 777, łąk mr. 63, past. 1111'. 4, la-
łan sołtysi i łany trzech wolnych kmieci da- su mr. 71, nieuż. mr. 30; bud. mur. 3, z drze-
wały plebanowi dziesięcinę przynoszącą do 2 wa 17; płodozmian lO-polowy, las nieurzą-
grzyw. (Łaski, L. B., II, 95, 111). Według dzony. WŚ R. Wielka os. 56, z gr. mr. 1136.
reg. pob. pow. wieluńskiego z r. 1552 i 1553 Długosz opisuje trzykrotnie tę wieś. W pier-
posiadał tu Piotr Masłowski, sędzia wieluński, wszym opisie powiada, iż były tu trzy fol war-
karczmę i 18 osad., 2 łany karczemne; Stani- ki szlacheckie należąco do Stanisława h. Wąż,
sław Urbański 1 osadę; Jakub Rychłowski posiadacza większej części wsi, do Gąbki i
1/. łanu; wolni ludzie królewscy do zamku Wilka. Dwa ostatnie folwarki, jako założone
wieluńskiego należący i niepłacą,cy poboru na rolach kmiecych, dawały dziesięcinę dzie-
byli w liczbie czterech (Pawiński, Wielkop., kanowi kieleckiemu, tylko Wąż ze swego da-
lI, 289). Opis Rudy i kościoła podał Win- wał plebanowi w Wierzbicy. Łany kmiece
centy Gawarecki w Pamiętniku relig.-mo- snopową, i konopną dziesięcinę dawały dzieka-
ralnym (1854, t. 26, 1). 30.) B., os. młyn., nowi. W drugim opisie powiada Długosz, iż
pow. brzeziński, gm. Łazisko, par. Ujazd. mieszka tu częściowa szlachta 'V ęzykowie,
W 1827 r. 1 dm., 13 mk. 31.) H., wś, os. w liczbie 20, z tych Jan Rudzki posiada wię-
kośc. i os. młyn., pow. łódzki, gm. Brużyca kszą, część. Części szlacheckie wszystkie da-
Wielka, par. Aleksandrów, przy drodze bitej ją dziesięcinę pleb. w Wierzbicy a pozostałe
z Łodzi do Rogowa, posiada kościół par. ew., łany kmiece dziekanowi kieleckiemu. Naresz-
23 dm., 251 mk., 521 mr. włośc.; prob. ew. cie po raz trzeci mówi o R. w opisie uposażeń
1 dm., 5 mk., 40 mr.; młyn 2 dm., 7 mk., 53 klasztoru wąchockiego. Ten trzeci opis nie-
mr. dwor. W 1827 r. 21 dm., 215 mk. Na po- wykończony pozwala domyślać się tylko ja-
czą,tku XVI w. nie było tu żadnych pól upra- kichś praw czy pretensyi klasztoru do dzie-
wnych, ztąd nie płacono dziesięciny. Osada sięcin z jakiejś części a może z innej Rudy
należała do par. w Zgierzu (Łaski, L. B., II, w tejże parafii leżącej (L. B., I, 446, II, 516,
388). 32.) H. Pabianicka, kol., fol. i os. fabr. III, 417). Według reg. pob. pow. radomskie-
nad rz. Ner, pow. łódzki, gm. Bruss, par. go z r. 1508 część wsi R. Magna, własność
Górka Pabiańska, odl. 8 w. od Łodzi; posiada Marcina Sobkowicza i Mateusza z Rudy, pła-
cukrownię (Loewenberga), która w 1869 r. za- cila poboru gr. 2. Młodnice i Magna R., wła-
trudniała 322 robotników i produkowała za sność Jana Chlochola, płaciły poboru 1 grzyw.
253,500 rs. Kol. ma 9 dm., 49 mk., 127 mr. 37 gr. 9 den. W r. 1569 wieś Ruda Magna,
włośc.j foJ. z os. fabr. 16 dm., 645 mk., 1289 w par. Wierzbicza (Pawiński, Małop., 307,
mr. dwor. (695 roli ornej). Istniała już na po- 472,475). 38.) H., fol., pow. kozienicki, gm.
czątku XVI w., lecz była to zapewne mała Grabów nad Wisłą, par. Janowiec, odl. od
osada leśna. Lib. Ben. Łaskiego (I, 381) wy- Kozienic 28 w., ma młyn wodny, 2 dm., 8 mk.
mienia ją w opisie par. Pabianice. 33.) H., W 1887 r. fol. R., w r. 1876 oddzielony od
wś i fol. nad rz. Widawką, pow. łaski, gm. dóbr Przyłęk, miał rozl. mr. 303: gr. 01'. i
Chociw, par. Widawa. WŚ ma 27 dm., 165 ogr. mr. 93, łąk mr. 51, past. mr. 4, lasu mr.
mk., 257 mr.; fol. 2 dm., 4 mk., 361 mr. 111, nieuż. mr. 44; bud. z drzewa 5, las nie-
W 1827 r. 9 dm., 90 mk. 34.) B., wś i os. urządzony. 39.) H., wś i fol., pow. kozienic-
karcz. nad rz. Wiercicą" pow. noworadomski, ki, gm. i par. Brzeźnica, odl. od Kozienic 3 w.,
gm. i par. GidIe. Wś ma 39 dm., 295 mk., ma] 2 dm., 116 mk., 76 mr. dwor., 338 mr.
601 mr. włośc. (185 ornej); karcz. 1 dm., 4 włośc. W 1827 r. 9 dm., 82 mk. Zapewne
mk., 3 mr. W chodziła w skład dóbr rząd. Gi- o tej wsi wspomina Długosz, podając ją pod
dle. 35.) H, al. Pikosy, wś i os. młyn. nad rz. nazwą Ruda Janikowska (w par. Sieciechów)
Widawką, pow. noworadomski, gm. i par. Do- "in crudo radice extirpata" o 6 kmieciach
bryszyce, ma 5 dm., 69 mk., 186 mr. Istniała (L. R., II, 565, 566). 40.) H., wś i os. młyn.,
na początku XVI w. Wspomniana w opisie pow. opoczyński, gm. Niewierszyn, par. Dą-
par. Dobryszyce (Lib. Ben. Łask., I, 499). browa, odl. od Opoczna 26 w., ma 6 dm., 37
36.) B. Mala, pow. radomski, gm. i par. Ko- mk., 43 mr. Wchodziła w skład dóbr Dębowa
wala Stępocina, odl. od Radomia 14 w., ma Góra (ob.). W 1577 r. R. ta nosiła miano Ta-
11 dm., 60 mk. i 12 oddzielnych folwarczków, raska. miała 1 zagr. z rolą i w spisie pobor.
mających od 90 do 108 mr. obszaru, utworzo- figuruje jako pustka (Pawiński, Małop., 292).
nych na obszarze dóbr Ruda 'Wielka. 37.) H. 41.) B. Bialaczowska, wś, pow. opoczyński,
Wielka, wś i fol., pow. radomski, gm. i par. gm. Białaczów, pow. Gowarczów, odl. od 0-
Kowala Stępocina, odl. od Radomia 13 w., ma poczna 12 w., ma 38 dm., 316 mk., fabryki

Rud
Rud
887
żelazne, które około ]870 r. zatrudniały 133 rzelnia 1. W skład gminy wchodza,: Budy,
robotno i produkowały za 23,172 rs. W 1827 Cieklisko, Cis, Dęba, Fałków, Franciszków,
r. 20 dm., 154 mk. Wielki piec założył tu Greszczyn, Hucisko, Koliszowy, Kołoniec,
w 1762 r. Małachowski, kanclerz kor. 42.) H. Kopalnia, Lipa, Moltkowice, Podzamcze, Ruda-
Opoczyńska, zakład zelazny prywatny nad Maleniecka, Sęp, Starzechowice, Studzieniec,
rzką, Czarna" w dawnym pow.opoczyńskim. Szkucin, Szkucka 'Wola, Wyszyna-Fałkow-
Piec wielki założyła tu w 1762 r. wdowa po ska, Wyszyna-Machorowska, \Vyszyna-Rudz-
Janie Małachowskim, kancl. kor. Istniał mię- ka i Zbójno. 44.) H. Pilczycka, wś, pow. ko-
dzy 1850 a 1860 i produkował do 1500 cent. necki, gm. Pijanów, par. Pilczyca, odI. od
rocznie. owsze spisy urzędowe nie podają, Końskich 29 w., ma 26 dm, 353 mk., 225 mr,
miejscowości tego nazwiska. Prawdopodobnie dwoI'. i 227 mr. włośc. W 1827 r. 21 dm.,
ta sama osada p. n. Ruda Przysuska podana 145 mk. Była to pierwotnie osada górnicza
jest w spisach pobor. z r. 1569 w par. Stary (minera). Dziesięcina z ról, kiedy je obsiewa-
Skrzyn, jako Stanisława Mecziny, który miał no, miała w XVI w. wartości około fertona
tu 3 robotno (Pawiński, Małop., 316). 43.) H. (Łaski, L. B., I, 605). 45.) H. al. R. Stara,
Maleniecka, wś, fol. i zakłady zelazne nad rzką wś nad rz. Kamienna" pow. iłZecki, gmina
Czarną, pow. konecld, gm. Ruda Maleniecka, Wierzbnik, par. Krynki, odl. od !łzy 18 w.,
par. Lipa. Lezy śród lesistej wyzyny, w za- 36 dm., 252 mk., 466 mr. ziemi włościń.
głębieniu stanowiącem zbiornik wód okoli- W 1827 r. 20 dm., 141 mk. 46.) H. Kozioro-
cznych lasów, w stronie płd.-zachod. od Koń- wa, wś i os. leś. nad rz. Iłżanką, pow. iłżecki,
skich (odI. 15 w.), przy drogach bitych pro- gm. Miechów, par. Odechów, odl. od Iłży 16
wadzą,cych do Przedborza, Opoczna i Rado- w., ma 27 dm., 164 mk., 178 mI'. ziemi dwor.,
szyc. Skupienie w jednym punkcie licznych 335 mr. włośc.; os. leś. 1 dm., 5 mk., 15 mr.
bogactw przyrodzonych, jak woda (stawy i dwor. 'V 1827 r. 15 dm., 90 mk. 47.) H.,
rzeczki), drzewo (do 14,000 mI'. lasu), ruda ze- wś, pow. opatowski, gm. Gęsice, par. Zbi-
lazna, glinka ogniotrwała, torf, umożebniło lutka, odl. od Opatowa 24 w., ma 17 dm., 96
rozwinięcie się zakładów żelaznych. Obecnie mk., 2 mr. dwor., 289 mr. włośc. W 1827 r.
istnieją, tu: wielki piec, pudlingarnia, walco- 18 dm., 115 mk. 48.) H. Bałtowska, wś, pow.
wnia, odlewnia, warsztaty mechaniczne, wal- opatowski, gm. i par. Ruda Kościelna, odI. od
cownia blachy, gwoździarnia, fabryka łopat, Opatowa 22 w., ma 22 dm., 170 mk., 1 mr.
sztyftów i okuć, cegielnie (cegła zwyczajna i dwor., 248 mr. włośc. W 1827 r. 23 dm., 184
ogniotrwała), młyn wodny. Budynki fabry- mk. 49.) U. Kościelna, wś i fol. nad rz. Ka-
czne i folwarczne (39 murowo i 135 drewn.) mienną, pow. opatowski, gm. i par. Ruda Ko-
ubezpieczone są, od ognia na 74,590 rs. 'W r. ścielna, odI. od Opatowa 21 w.; posiada po-
1875 wyrobiono żelaza surowcu 42,175 pud., kłady wapna, glinki ogniotrwałej, kościół pa-
kutego 35,550 pud., blachy 6500 pud., wyro- rafialny drewniany z XVIII w., gorzelnię,
bów żelaznych i drutu 9500 pud. W 1880 r. 34 dm., 396 mk. W 1827 r. 23 dm., 184 mk.
było tu 39 dm., 564 mk.; 1827 r. 25 dm., 156 Dobra R. Kościelna składały się w 1885 r.
mk. Fol. R. Maleniecka wchodzi w skład dóbr z fol. Ruda i Wólka, rozl. mI'. 1834: fol. R.
Lipa-Maleniec (ob.); wś włośc. ma 64 os., 189 gr. Ol'. i ogr. mr. 158, łąk mr. 152, zarośli i
mI'. Pierwszy wielki piec zało-zony został wyciętego lasu mr. 668, nieuz. mr. 24; bud,
w tych dobrach w Cieklińsku (przyl. Rudy) mur. 4, z drzewa 21; fol. Wólka gr. Ol'. i ogr.
w 1805 r. W 1838 r. wzniesiono nowy we wsi mr. 368, łą,k mr. 22, past. mr. 4, zarośli i wy-
Kawęczynie. Piece te wydawały do 85,000 ciętego obsz. leśnego mr. 418, nieuź. mr. 20,
pud. surowca rocznie. Fryszerka o 4 ogni- razem mr. 832; bud. mur. 1, z drzewa 9; płodo-
skach w Ialeńcu i o jednym w Rudzie Male- zmian 6 i 8 polowy. \VŚ R. Kościclna os. 35,
nieckiej wydawała do 10,000 pud. kutego ze- z gr. nn. 343. R. Kościelna gmina, z urzędem
laza. \V 1835 r. założono w Cieklińsku jedną we wsi Stokach, ma 2415 mk. i 8850 mr. ob-
a następnie w Rudzie drugą, pudlingarnię (o 2 szaru, w tem ziemi dwor. 3760 mr. Są,d gm. okr.
piecach), które wydawały do 75,000 pud. V w Cmielowie, st. poczt. Ostrowiec. \V gminie
rocznie. Walcownia w J\tlaleńcu o 2 walcach jest gorzelnia, 3 młyny i 1 wiatrak. \V skład
i z 2 piccami zarzystemi wyrabiała do 7,500 gminy wchodzą: Bałtowska-Ruda, Bory ja, Bo-
pud. blachy. W 1853 r. założono gwoździar- rownia - Bodzechowska, Borownia - Brzostow-
nię machinową,. Rudy zelaznej dostarczała ska, Borownia-Rudzka, Czarna-Glirla, Dębo-
głównie kopalnia w Miedzierzy, urzą,dzona wawola-Bodzechowska, Dębowawola-Sienno,
z regularną odbudową" przy uzyciu (1839 r.) Dunale, Polwarczysko, Jeziorko, Koryciska,
machiny parowej o sile 16 koni. R. Malcniec- Lemieże, Maciąg, Mazianka, Pałęczyca, Pod-
ka g-mina ma 5961 mk., rozległości 19,756 grodzie, Ruda-Kościelna, Sarnówek, Stoki i
mr., w tem ziemi dwor. 13,535 mI'. Sąd gm. \Viktorzyn. R. Kościelna par., dek. opatow-
okI'. V w Pałkowie; fabryk żelaznych 6, go- ski, 487 dusz. 50.) H.) wś, pow. sandomier-

888
Rud
Rud
ski, gm. Rytwiany, par. Połaniec, od1. od San- torfu. Wś R. os. 47, z gr. mr. 1346; wś Rud-
domierza 44 W., ma 49 dm., 272 mk., 4 mI'. ka os. 30, z gr. mI'. 1052. Fol. It. lit. B, w r.
dwor., 791 mI'. włośc. 'W 1827 r. 22 dm., 1881 oddzielony od dóbr Ruda lit. A, rozl. mr.
212 mk, W XV w. Ruda (w par. Połaniec), 595: gr. Ol'. i ogr. mr. 223, łą,k mr. 123, lasu
własność Jana Rytwiańskiego, kaszt. krakow., mr. 221, w odpadkach mr. 14, nieuż. mr. 14;
miała 4 łany km., z których dziesięcinę, war- bud. z drzewa 13, las nieurzą,dzony. 58.) Ił.,
tości 3 grzyw., dawano biskupowi krakow. wś, pow. biłgoraj ski, gm. Sól, par. Puszcza
(Dług., L. B., II, 450, 451). Według reg. Solska i Sól (wsch. obrz.). 59.) R. al, Karo-
pobor. pow. wiślickiego z r. 1579 wś R., wła- lówka, fol. dóbr Ką,ty, pow. zamojski. 60.) H.
sność kaszt. bełzkiego, miała 4 osad, 2 łany Wołoska, wś i fol., pow. tomaszowski, gm.
(Pawiński, :Małop., 231). 51.) H., wś, pow. :Majdan Górny, par. Tomaszów, odl. 5 w. od
sandomierski, gm. Rytwiany, par. Wiązowni- Tomaszowa; ma pokłady wapna i torfu. IV r.
ea, odl. od Sandomierza 44 w., ma 49 dm., 1874 folw. R. 'Wołoska rozl. mr. 616: gr. Ol'.
272 mk., 4 mI'. dwor., 791 mr. włośc. 52.) H., i ogr. mr. 279, łf\k mr. 113, past. mI'. 8, wo-
zwana też R. Zajączkowslca, wś i fol., pow. dy mI'. 38, lasu mr. 145, zarośli mr. 18, nieuż.
kielecki, gm. Zają,czków, par. lVlałogoszcz. mI'. 9; bud. z drzewa 15. Wś R Wołoska os.
W 1827 1'.15 dm., 86 mk. Stanowiła niegdyś 32, z gr. mI'. 490. 61.) n. Żelazna, wś i foL,
ststwo niegrodowe w wojew. sandomierskiem, pow. tomaszowski, gm. :Majdan Górny, par.
pow. chęcińskim, podług spisów podskarbiń- OhodywaIlCe, odl. 6 w. od Tomaszowa, na gra-
skich z r. 1716 obejmują,ce dobra: Zają,czków nicy od Galicyi, ma 10 dm., 116 mk. (77 rz.-
i Wesołą, Górę z przyległościami, które w r. kat.), gruntu 139 mI'. (116 mr. roli), częścią.
1771 posiadał :Mikołaj Małachowski, starosta borowina i piaski. Fol. z 3 domami ma 411
opoczyński, opłacają,c z nich kwarty złp. 806 mr. obszaru, wtem 180 mr. roli, 120 mr. la-
gr. 10, a hyberny złp. 706 gr. 20. Na sejmie su. :Młyn i staw. Własność Szeptyckiego.
r. 1773-75 stany Rzpltej nadały to ststwo Ludność rolnicza. W 1827 r. było tu 11 dm.,
w posiadanic emfiteutyczne Sucheckiemu, 42 mk. 62.) H., wś włośc., pow. siedlecki,
stolnikowi sieradzkiemu, łącznie z starostwa- gm. IV ola- W odyńska, par. W od ynie, 7 dm.,
mi: kahorlickiem, szadkowskiem i Piekarami. 48 mk., 60 mr. W 1827 r. 2 dm., 17 mk.
53.) H. Strawczyńska, wś, pow. kielecki, gm. Należała do dóbr Wola Wodyńska. 63.) H.
Snochowice, par. Strawczyn. W 1827 r. 55 Szostkowska, wś, pow. siedlecki, gm. i par.
dm., 445 mk. 54.) H., wś, pow. stopnicki, Wodynie, ma 4 dm., 15 mk., 48 mr. 64.) H.
gm. Grabki, par. Kargów. W 1827 1'.13 dm., al. Kąty Ruda, wś, pow. węgrowski, gm. Ja-
103 mk. 55.) H, Maciejowska, wś włośc., czew, par. Jadów, 5 dm., 29 mk. 100 mI'.
pow. nowoaleksandryjski (puławski), gmina W 1827 r. 5 dm., 36 mk. W 1564 r. nosiła
Opole, par. Chodel, ma 9 os., 53 mr.; stano- nazwę Ruda Wesslowa, miała 24 włók i sta-
wiła przyległość dóbr Komarzyce i wchodziła nowiła przyległość Kątów, z którymi należa-
w skład dóbr Godów. Ozęść zapewne tejźe ła do ststwa korytnickiego. W XVI w. ist-
wsi wchodziła w skład dóbr :Maciejowice, niał tu duży staw, młyn, kuźnica, karczma,
miała 8 os., 105 mI'. Spis wsi z 1827 r. po- budynki dla węglarzy. 65.) H., wś nad rzką,
daje, iż R. Maciejowska, w par. Chodel, była Różanką" pow. łukowski, gm. Prawda, par.
wsią. suprymowaną, (poklasztorną,?) i miała Stoczek, ma młyn wodny, 8 dm., 63 mk., 149
40 dm., 227 mk. 56.) H., wś włośc. nad rzką, mI'. W 1827 r. 6 dm., 43 mk. W 1580 r.
Białą, pow. janowski, gm. Kawenczyn, par. we wsi R., w parafii Tuchowicz, Szczęsny
Janów, odl. 2 w. od Janowa, ma 36 dm., 319 Iwanowski od p. sędziego łukowskiego ziem-
mk. (311 rz.-kat. i 8 żyd.). Gleba piaszczy- skiego pobrał od włóki osiadłej fI. 1, od 3 za-
sta, rozległe bagniste łąki w dolinie rzeczki gród bez ról gr. 12, od 2 kół młyńskich gr.
obfituj/ł w ptastwo wodne. We wsi źródła 24. Summa fI. 2 gr. 6. (Pawiński, Małop.,
żelaziste. WŚ wchodziła w skład dóbr ordy- str. 430). 66.) H. Babska al. Łukowska, wś
nacyi Zamoyskich. 57.) H., wś i dwa folw. włośc. i fol., pow. łukowski, gm. Stanin, par.
(A i B) nad rzką, Uherką" pow. chełmski, gm. Wojcieszków, od1. 16 w. od Łukowa, ma
Świerze, par. Uhrusk, wsch. obrz. Ruda, odl. młyn wodny, pokłady torfu, 16 dm., 112 mk.
12 w. od Chełma, posiada cerkiew par. po- W 1827 r. 8 dm., 57 mk. W 1872 r. fol. R.
unicka" szkołę początkową ogólna" hutę szkla- roz1. mr. 630: gr. Ol'. i ogr. mr. 261, ła,k mI'.
ną. W 1827 r. 40 dm., 201 mk. Por. Huta 84, past. mI'. 54, lasu mI'. 159, nieuz. mI'. 72;
Rudzieńska. Oerkiew drewniana i parafia erek- bud. z drzewa 15; płodozmian 8-polowy, las
cyi niewiadomej, 1790 r. przez Stan. Augusta nieurzą,dzony. W ś R. os. 13, z gr. mr. 119.
potwierdzone. W 1822 r. fol. R. lit. A rozl. mI'. Według regestrów poborowych pow. stężyc-
664: gr. Ol'. i ogr. mr. 341, łąk mI'. 235, wo- kiego z r. 1569 wieś Ruda, w par. Wojeiesz-
dy mr. 19, lasu mr. 32, zarośli mI'. 25, nieuż. ków z Adamowem, własność Jana Sobieskie-
mr.21; bud. mur. 4, z drzewa 17; pokłady go, miała sI. łanu (Pawiński, Małop., str. 338).

Rud
Rud
889
67.) R. Radryńska, wś i folw. nad rzk!\ Czar- Wchodziła w skład dóbr ststwa mławskiego.
na" pow. łukowski, gm. Białobrzegi, par. Se- 77.) B., wś włośc. nad rz. SkrW!\, pow. ry-
rokomla, odI. 28 w. od Łukowa. W 18S7 r. piński, gm. i par. Skrwilno,odl. o 16 w. od
folw. Ruda Radzyńska rozJ. mr. 226: gr. Ol'. i Rypina, ma 36 dm., 356 mk., 297 mr. obsza-
ogr. mr. 136, łąk mr. 38, pastw. mI'. 9, lasu ru. 78.) H. Żelska, wś i f?lw. nad jeziorem,
mr. 34, nieuz. mr. 9; bud. mur. 6, z drzewa 8; pow. rypiński, gm. i par. Załe, odl. o 9 w. od
płodozmian 6-polowy. ,VŚ R. Radzyńska os. Rypina, młyn wodny, 26 dm., 210 mk. Folw.
23, z gr. mI'. 610. W 1580 r. wś R. (w par. 418 mI'. obszaru, wchodzi w skład dóhr Giży-
Kocz) jest własnością Pawła Klcbowskiego, nek, zaś wś ma 17 os. i 168 mr. 79.) H., os.
który płacił od 10 półwfoczków fI. 5, od 2 młyn., pow. pułtuski, gm. Kleszewo, par.
kół młyn. gr. 24, od pily koła jednego gr. 15. Pułtusk. W 1827 r. był 1 dm., 10 mk. Nale-
Suma fI. 6 gr. 9 (Pawiński, Małop., 424). 68.) zała do dóbr Górki. 80.) B., pow. pułtuski,
R. 'l'alubska, wś i folw., pow. garwoliński, gm. gm. i par. LubieI. 81.) R. Rumunele, pow. 0-
Górzno, par. Łaskarzew, Idy przy linii dr. strowski, gm. Orlo, par. Brok. Istniała tu fa-
zel. nadwiślallskiej, o 12 w. za Pilawą, odI. 5 bryka terpentyny. W 1827 r. było 3 dm., 33
w. od Garwolina, ma młyn wodny, 23 dm., mk. 82.) B., wś włośc., pow. ostrowski, gm.
234 mk. W 1827 r. było 12 dm., 78 mk., par. Komorowo, par. Długosiodło, ma 6 os., 125
Garwolin. W 1875 r. folw. Ruda Talubska, mr. obszaru. W 1827 r. było 2 dm., 17 mk.
oddzielony od dóbr Taluba, rozl. mr. 585: gr. ,V chodziła w skład dóbr Grądy i Komorowo.
Ol'. i ogr. mr. 237, łąk mr. 106, pastw. mI'. 83.) H., wś nad rz. Biebrza" pow. szczuczyń-
24, lasu mI'. i 96, nieuz. mI'. 22; bud. mur. 1, ski, gm. Ruda, par. Białaszewo, posiada szko-
z drzewa 22; płodozmian 7 -polowy; las urzą- łę początkową ogólną, urząd leśny, dwa mły-
dzony. 69.) n. Tarnowska, wś i folw., pow. ny wodne. W 1827 r. było 39 dm., 243 mk,
garwoliński, gm. Podłęż, par. Samogoszcz, R. gm., z urzęd. wc wsi Przechody, ma 3561
10 dm., 80 mk., 810 mI'. W 1827 r. było 12 mk. i 23618 mr. obszaru. Sąd gm. okr. II i
dm., 108 mk., pal'. Tarnówek. 70.) H., pow. st. p. w. os. Grajewo. W skład gm. wchodzą:
radzyński, gm. Biała, par. Ulan, 6 dm., 18 Budne-Zarnowo, Kapice, Osowiec, Płochno,
mk., 16 mr. 71.) R. D1'Ctiniewska, wś, pow. Przechody, uda, Sójczyn i Wólka Piaseczna.
sokołowski, gm. Korczew, par. Rusków, ma \Vś Budnc-Zarnowo zamieszkała w połowie
3 dm., 26 mk., 75 mI'. ,V 1827 r. bylo 4 dm., przez szlachtę, w połowie przez włościan. 84.)
35 mk. \V chodziła w skład dóbr Drazniew. B. Osowieclcct, wś włośc.. pow. kolneński, gm,
72.) H. Instytutowa al. Pojezuicka, wś i fol w., Gawrychy, pal'. Nowogród, leży śród błot za-
pow. sokołowski, gm. Korczew, par. Rusków, legających dorzeczc Narwi, ma 14 os., 380
ma 19 dm., 158 mk. W 1827 r. było 25 dm., mI'. W 1827 r. było 12 dm., 65 mk. Wcho-
154 mk. W 1866 r. folw. Ruda Pojezuicka dziła w skład dóbr rząd. Nowogród. 85.) H.
razI. mI'. 475: gr. Ol'. i ogr. mI'. 241, łąk mI'. Skrada, wś i folw. nad rz. Skrodą, pow. kol-
41, pastw. mI'. 2, lasu mI'. 42, zarośli mI'. 99, nm'1ski, gm. i par. Mały Płock, odI. 15 1 / 2 w.
nieuż. mI'. 50. WŚ Ruda Pojezuicka os. 21, od Kolna, 24 w. od Łomży. Niegdyś osada
z gr. mI'. 301. 73.) H. Patry7coska, folw., pow. młynarska i kopalisko rudy, wchodzące w
sokołowski, gm. Kowiesy, par. Kożuchówek. skład ststwa łomżyńskiego. W 1800 jest tu
Wchodzi w skład dóbr Patrykozy (ob.). W 6 czynsz.; gruntu 10 włók 24 mr. magd.; 7
1827 r. było tu 8 dm., 46 mk. 74.) 8., wś i koni, 9 woł., 12 krów, 6 jał., 18 owiec, 10
folw., pow. przasnyski, gm. i par. Dzierzgowo, świń. W 1842 r. 6 osad czynszowych, zajmu-
odI. 017 w. od Przasnysza, ma 10 dm., 96 jących 515 mI'. 75 pręt.; czynsz wynosił 77
mk. W 1827 r. 8 dm., 62 mk. W 1872 r. fol. złp. z roli, 4 zł. 6 '/a gr. za dranice; nadto
i wsie: Ruda i Dzierzgowo (lit. B. F.) rozl. czynszownicy obowiązani byli odrobić 58 dni
mI'. 1825: gr. Ol'. i ogr. 535, łąk mI'. 221, past. sprzęż. i 54 pieszych robocizny; oprócz czyn-
mI'. 224, lasu mr. 577, zarośli mr. 232, wody szowników znajdowało się dwóch chałupni-
mr. 3, nieuż. mr. 33; bud. mur. 1, z drzewa ków. \V 1848 r. urządzono wś kolonialnie;
18; las nieurządzony; wiatrak; pokłady torfu. utworzono 12 osad rolnych, 16 ogrodniczych
WŚ R. os. 11, z gr. mr. 220; wś Dzierzgowo i karczemną, czynsz ustanowiono na 1531's.
os. 33, z gr: mr. 292. R. wchodziła dawniej 35 kop. W 1852 r. było 48 męż., 46 kob., 15
w skład dóbr ststwa przasnyskiego. 75.) B., koni, 4 jałow, 15 krów, 3 woł., 4 cieląt, 10
wś i os. nad rz. Działdówką, pow. mławski, świń, 27 owiec. W 1878 r. włościanie posia-
gm. i par. Zieluń, odI. o 36 w. od Mławy, po- dają 251 mr. 174 pr. (140 mI'. orn.); łąki rz!\-
siada młyn wodny i tartak, 15 dm., 134 mk., dowe 145 mI'. Młyn. 86.) B., wś i os. młyn.,
468 mr. obszaru. Wchodziła w skład dóbr pow. suwalski, gm. Wólka, par. Bakałarzew,
Dłutowo. 76.) B., os. młyn. nad 1'17,. l\Hawką, odI. od Suwałk 17 w., ma 9 dm., 60 mk., 8
pow. mławski, gm. i par, :Mława, odI. o 6 w. od os., 87 mI'. W 1827 r. było 4 dm., 31 mk.
Mławy, młyn wodny, 1 dm., 9 mk., 56 mI'. Należała do dóbr Nowydwór. 87.) H., wś,

890
Rud
pow. sejneński, gm. i par. Wiej sieje, odl. od
Sejn 25 w., ma 7 dm., 58 mk., młyn wodny.
W 1827 r. było 6 dm., 54 mk. 88.) H., os.
nad rzką, J esią" pow. maryam polski, gm. Chle-
bi8zki, par. Preny, odl. od Maryampola 30 w.,
ma 5 dm., 50 mk. W 1827 r. był 1 dm., 5
rok. 89.) H. al. Kumiecie, obrąb lasów bło-
tnych śród bagien Pale, w pow. kalwaryj-
skim, należący do leśnictwa maryampolskie-
go, ma 1790 mI'. obszaru. 90.) H., wś. włośc.,
pow. wyłkowyski, gro. i par. Gize, odl. od
Wyłkowyszek 10 w., ma 109 dm., 744 mk.,
54 osad i 1608 mI'. W 1827 r. było, 48 dm.,
468 mk. Należała do dóbr Giże. Sród dro-
bnych osad włościańskich istnieje osada Ruda
i Giże, utworzona z połączenia 4 osad wło-
ściańskich,rozl. ror. 96: gr. Ol'. i ogr. ror. 85,
łąk ror. 8, nieuż. ror. 3: bud. z drzewa 8. Br. Ch.
Huda 1.) wś, pow. dzi8eński, w 1 akr.
pol., gm. Łuck, akr. wiejski Zelazowszczyzna,
05 w. od gminy, 34 dusz rewiz. 2.) R., wś,
pow. dzisieński, w 1 akr. pol., gm. Łuck, akr.
wiejski Ruda, o 35 w. od gminy, 27 dusz re-
wiz. W skład okr. wiejskiego wchodzą, wsie:
Ruda, Ankdy, Czarna, Masztorki, Rzeczkow-
szczyzna i Zup erki, w ogóle 235 dusz rewiz.
3.) H., wś, pow. dzisieński, w 2 okr. pol., gro.
Nowy Pohost, okr. wiejski i dobra Jundziło-
wo, dawniej Szyrynów, następnie Sobole 'N-
skich, o 8 w. od gminy, 5 dusz rewiz. 4.) H.,
wś pryw. nad jez. Czarnem, pow. dzisieński,
w 2 akr. pol., o 64 w. od Dzisny, 16 dro., 152
rok. 5.) H., wś, pow. lidzki, w 1 okr. pol.,
gro. Gonczary, okr. wiejski i dobra ks. Wit-
gensteina Sielce, o 8 w. gminy a 25 w. od
Lidy, roa 15 dm., 165 rok. (w 1864 r. 83 dusz
rwi.). 6.) H., wś nad rz. Rudnianką" pow.
hd.zkI, w.3 okr. pol, gm. Orla, okr. wiej-
Skl Korytmca, o 58 w. od Lidy, ma 19 dm.,
142 ro. (w 1864 r. 58 dusz rewiz.); własność
Urusluch. 7.) H. ,Jaworska, wś, pow. lidzki,
w 3 okI'. poL, gm. Zołudek, okr. wicjski i do-
bra Grabowskich Dąbrowa, 14 dusz rewiz.
(1864 r.). 8.) H., okolica szlachecka, pow. no-
wogródzki, w 5 akr. pol. snowskim, par. kat.
darewska.' przy gośc. ze wsi Hryckiewicz do
mka SwoJatycz; miejscowość bezleśna, grunta
urozajne, dość równe. 9.) H. Wielkie, op a-
rzhste błoto w północnej części pow. piń-
skIego, w obrębie gmin dobrosławskiej i cho-
tynickiejj jest to jedna z naj dzikszych i odlu-
dnych miejscowości Pińszczyzny. 10.) R., wś,
pow. białostocki, w 3 okI'. pol., gm. Krypno,
o 25 w. od Białegostoku; wchodziła niegdyś
w skład sstwa knyszyńskiego. 11.) R., do-
bra, pow. brzeski gub. grodzieńskiej, w 2 okI'.
pol., gm. Miedno, o 36 w. od Brześcia a 238
w. od Grodna, b. st. pocz. przy trakcie z Brze-
ścia do Kijowa. Posiada zarzą,d policyjny dla
4 gmin powiatu: Wielkoryte, Małoryte, Ra-
Rud
dwanicze, Karoienica-Żyrowicka. W dawnej
parafii katol. powierzchnia płaska, lesista,
grunta piaszczyste; zraszają, rzeki: Bug, Mu-
cha wiec, Kamionka, Olszanka, Ryta, Lena. 12.)
H., wś, pow. grodzieński. Była tu kapl. kat.
parafii Jeziory. 13.) H., wś i dobra, pow. sło-
niroski, w lokI'. poL, gm. Giczyce, o 41 w.
od Słonima. 14.) H., wś, folw. i dobra, pow.
słonimski, w 4 okI'. pol., gm. Pacowszczyzna,
o 42 i 43 w. od Słonima. 15.) H. Chorobru-
wicz, wś i uroczysko, pow. słonimski, w 4
okI'. poL, gm. Kozłowszczyzna, o 18 w. od
Słonima. 16.) R. Jawol'ska. wś nad rz. Jawor-
ką, pow. słonimski, na zachód od 'Wiązowca.
17.) R. Rzeczka, wś, pow. sokólski, w 3 akr.
pol., gm. Czarna 'Nieś, o 25 w. od Sokółki.
18.) R., zaś c., pow. poniewieski, wlokl'.
pol., o 32 w. od Poniewieża. 19.) H., wś,
pow. sień ski, gm. Ostrowno, ma 12 dm. i
82 mk. J. Kl'z.-A. Jel.
HlUta 1.) rz., doplyw rz. lrpeń z prawej
strony. 2.) H.,rz., dopływ rz. Rosi, wpada
do Rosi między rz. Krasnym Stawem a Rub-
czenką. 3.) H. SZeI'oka, rzeczka w pow. lipo-
wieckim, pr. dopływ rz. Sobi, do której ucho-
dzi pod wsif1l Hordyjówką. 4.) H. Wielka al.
Domacha, lZeka w pow. lityńskim, lewy do-
pływ Bohu, bierze począ,tek powyzej Marko-
wego futoru, płynie na przestrzeni przeszło 3
mil z północy ku południowi, mija wsi: Szpi-
czyńce, Kumanowce, Krupin i pod wsią Be-
rezną wpada do Bohu. Od prawego brzegu
przybiera rzkę lkówkę. 5.) H., rzeczka w
pow. winnickim, prawy dopływ Wytekły, za-
czyna się powyźej wsi Klitenek, roija tę wś,
Kropiwnę, Stupnik i powyżej wsi Ostróżka
uchodzi do Wytekły. 6.) R., rzeczka w pow.
winnickim, bierze początck pod wsią Popów-
ką, mija wsie: Antopol, Rogińce i pod wsią,
Szepij ówk f1l uchodzi ,do wielkiego stawu, przez
który płynie rz. Sniwoda. 7.) H., rzeczka
w pow. winnickim, prawy dopływ Postałowej
(Pustołów), ma źródła powyżej wsi Niemie-
rzyniec, mija tę wieś, Napadówkę, Radawkę,
Zofijówkę i ponizej futoru Kozaka uchodzi
do Postołowej. 8.) 8., rzeka, lewy dopływ
Perewodu, prawego dopływu Udaja (prawe-
go dopł. Suły).
Ruda 1.) wś u żródeł rzki t. ., pow. ka-
mieniecki, w lokI'. pol. i pal. .Zwaniec, gm.
Hawryszówka, pzy drodze ZB Zwańca do Ki-
zi, o 5 w. od Zwańca, ma 120 osad, 615
mk., w tcj liczbie 3 jednodworców, 623
dzies. ziemi włośc., 648 dworskiej, 72 cer-
kiewnej; cerkiew p. w. N. M. P., wzniesiona
w 1866 r., 938 wiernych. Wś należała do
klucza żwanieckiego Lanckorońskich, nastę-
pnie Jordanów, Starzy,ńskich, Petrykowskich,
Gajewskich, obecnie Zebrowskich. 2.) R., wś,
pow. rówieński, posiada tartak. 3.) R., wś

Rud
nad wielkim błotem, pow. wasylkowski, w 2
okr. pol., gm. Połowieckie Małe, o 4 w. na
wschód od Szamrajówki a 68 w. od Wasylko-
wa, ma 1115 mko, nadzielonych 903 dzies. zie-
mi, za oplatą, 36,500 rs. Cerkiew drewniana
p. w. św. Mikołaja, uposażona 34 dzies. ziemi,
wzniesioną, została w 1855 r. na miejsce da-
wniejszej, popadłej w ruinę. Należy do klucza
białocerkiewskiego hr. Branickich. 4.) H., wś
cerkiewna nad Turyą" pow. włodzimierski, na
płn. od sioła \Vierby. \V rewizyi zamku łuc-
kiego z 1545 r. wymieniona jako przysiołek
wsi .Wierby, nadanej przez króla Aleksandra
Sołtanowi. 5.) H., wś, pow. włodzimierski,
na granicy pow. kowelskiego, przy linii dr.
żel. kij owsko- brzeskiej, na płn.-zchd od sioła
Wierby. 6.) H. Gorczyczańska, wś, pow. u-
szycki, w 1 okr. pol. i gm. Dunajowce, par.
praw. Gorczyczna, katol. Mukarów, w pobliżu
traktu pocz. z Dunajowiec do Uszycy, ma 53
dm., do 150 mk. jednodworców. Nalezy do
dóbr Gorczyczna, Zaleskich. 7.) R. Malawlca
i Ruda Rujnaja, nieistnieją,ce dziś sioła w pow.
berdyczowskim, należą,ce niegdyś do Łozo-
wickich, ob. Cltalaimgródek. 8.) R. Parobecza,
dawna nazwa wsi Joltuclty, w pow. latyczow-
skim. 9. R. Popielówka, pow. uszycki, ob. Po-
pielówka 2.) J .Krz.
Ruda 1.) potok, powstaje w gm. Dobrynin,
pow. mielecki, w lesie Sokolnym. Zabiera-
jąc wody z moczarów leśnych, zasila staw
dobryniński, przez który przepływa, a przy-
ją,wszy od lew. brzegu strugę Bliznę, prze-
chodzi na obszar gm. Rzemienia, gdzie przyj-
muje od lew. brzegu strumień od Tuszymy
napływający; wreszcie przecią,wszy gościniec
dębicko-mielecki, poniżej Rzemienia uchodzi
do Wisłoi z praw. brzegu. Długość biegu
7'5 klm. Zródła wznies. 196 mt., ujście 180
mt. npm. (szt. gen.). Od pr. brzegu przyjmu-
je pot. Rzemień. 2.) R., potok, powstaje
w gm. Pokropiwna, pow. brzezański, ze zró-
deł łącznych; wkrótce dostaje się w biegu
płd.-wsch. na obszar DołZanki; następuie zra-
sza J anówkę, Petryków i tworzy granicę mię-
dzy gm. Ostrowem a Berezowicą, .Wielką" u-
chodzą,c 0.0 Seretu z praw. brzegu. Od J a-
nówki począ,wszy ginie częstokroć, przedew-
szystkiem w posuchy; jedyne na wiosnę i
w jesieni wypełnia się wodą,. Zródła 349 mt.,
ujście 294 mt. Dłngość biegu 21 klm. 3.) R.,
potok łączny, powstaje w gm. Nadorożna,
pow. tłumacki; płynie przez obszar tej gmi-
ny, uchodzą,c w płd.-zach. stronie miasta do
rzki Tłumacza z lew. brzegu. Długość biegu
4 1 / 2 klm. 4.) R., potok. wypływa w obrębie
Krzywotuł Nowych, pow. tIumacki i two.
rzy granicę między Tarnowicą, Polną, (od
płd.) a Czarnołoźcami i Hryniowcami (od
płn.). Uchodzi do Tłumacza z lew. brzegu.
Rud
891
Długość biegu 5 1 /. klm. 5.) R., potok, pow-
staje w obI'. gm. Bojan, w pow. czerniowiec-
kim, płynie na płd., uchodzac do Prutu z lew.
brzegu. Długość 6 klm. 6.) R., potok, pow-
staje w obr. Bainiec, w pow. sereckim, w płn.
stronie obszaru, płynie dalej przez Nowe Fra-
towce i Hadikfalvę, uchodzą,c w zach. stronie
Hadikfalvy do Suczawy z lew. brzegu. Pły-
nie wzdłuż toru kolei zel.lwow.-czerniow.-ja-
skiej. Długość 14 klm. 7.) H., nazwa dolne-
go biegu pot. Dąbl'uwki (dopł. pot. Partyńskie-
go). Ob. Dąbrówka (t. l, 943) i Zgórsko. 8.)
H., nazwa górnego biegu strumienia Brodka
(ob.), dopł. Seretu. Br. G.
Ruda 1.) wólka należą,ca do Przyszowa
Kameralnego, w pow. nisieckim, ob. Przyszów.
2.) H. Szczutkowska, przys. Dąbrowy, pow. cie-
szanowski. 3.) H., przys. Poręby Dymarskiej,
w pow. kolbuszowskim. 4.) H., wólka i folw.
w Miechowcu, pow. kolbuszowski, nad pot.
Przyszwa; 8 dm. i 61 mk. 5.) H., folw. do
Ostrowa należący, pow. ropczycki. 6.) H.,
wólka w gm. Wał-Ruda, pow. brzeski. Gmi-
na ta składa się z trzech części: Wał-Ruda,
Ruda i Śmietana, leży nad pot. Kisieliną, dopł.
Dunajca, na północny-zachód od Radłowa, ma
29 dm. i 149 mk. rzym.-kat. 7.) H. Kameral-
na, wś, pow. brzeski, par. rz.-kat. w Czcho-
wie (o 7'5 klm.). Leży na praw. brzegu Du-
naj ca, u żródeł pot. N owsie. Graniczy na płd.
z Brzezinami (wólką do Rostoki), na zach. z la-
sami cią,gnącymi się po Dunajec, na północ
z Piaskami, Druzkowem i Lasami dzielą,cymi
ją, od Filipowic. Okolica podgórska i lesista.
We wsi znajduje się 116 dm. i 595 mk.; 575
rz.-kat. i 20 izrael. Dawna własność bisk.
krakowskich, należy teraz do funduszu reli-
gijnego, który ma 4 mI'. roli, 134 mr. pastw.
i 113 mr. lasu; pos. mniejsza 446 mI'. roli,
56 mI'. łą,k, 134 mr. pastw. i 341 mI'. la-
su. W kod. katedr. krakow. (ed. Pieko-
siński, II, 44) znajdujemy dokument z 28 ma-
ja 1372, w którym Pasco de Brzana dozwala
braciom Błażejowi i Filipowi, synom Mikoła-
j,a z Tworkowy, założyć w lasach nad pot.
Swidnikiem Wielkim i Małym wieś na prawie
magdeburskiem, mającą, się nazywać Rudą,.
Wydawca kodeksu przypuscza, ze dokument
moze odnosić się do osady Swidnika, leżącej
na płn. od Tęgoborzy, nad pot. tegoż nazwi-
ska, uchodzą,cym z lew. brzegu do Dunajca a
nazwa R. nie utrzymała się; być jednak mo-
że, ze nazwa potoka pod Rudą uległa zmianie.
\V nadaniu otrzymuje sołtys łan roli i półła-
nek a właśnie za Długosza (L. B., II, 239)
miał sołtys w R. 2 łany, z których dawał
dziesięcinę prob. we Czchowie. Kmiecie odda-
wali dziesięciny bisk. krak. W 1581 r. (Pa-
wiński, Małop., 141) trzymał R. Piotr Wielo-
głowski; było w niej 3 półłanki kmiece, 2

892
Rud
komorn. bez bydła i sołtys. 8.) B., wś, pow.
dąbrowski, Da praw. brzegu Brenia, o 3'7 klm
na północ od Dąbrowy, przy drodze do Ku-
pienina nad Wisłą, w równinie wznief!. 190
mt. npm. Par.rz.-kat. w Dąbrowy. Wś ma
38 dm. (3 na obszarze więk. posiadłośei lIioj-
żesza Mestera) i 218 mk.; 192 rz.-kat. i 26
izrael. Obszar więk. pos. ma 245 mr. roli, 37
mr. łąk i 27 mr. pastw.; pos. mn. 547 mr. roli,
78 mr. łąk, 93 mr. pastw. i 5 mr. lasu. W
1577 r. (Pawiń., Małop., 292) należała do An-
drzeja Dembowskiego i składała się z półłan-
ka kmiecego i zagrody. Graniczy na zachód
z Kozubowem, na płn. ze Swarzowem a na
wschód z Gruszowem Wielkim. 9.) R. Gór-
ska, wś, pow. ropczycki, u źródeł pot. Ka-
mionki, który pod nazwą Ocieki uchodzi pod
1\Ięciszewem do W'isłoki, odl. 10 klm. na pln.
od Sędziszowa, w okolicy równej, piaszczy-
stej i lesistej, graniczy na płn. z Kamionką i
Ciepiszem, na płd. z Boreczkiem a na zach.
ze Zdżarami. Paraf. w Czarny. Wieś liczy 62
dm. i 328 mk.; 324 rz.-kat. i 4 izrael. Obszar
większej pos. (Artura hr. Potockiego) składa
się z 5 mr. roli, 72 mr. łąk, 2 mr. pastw. i
371 mr. lasu; obszar pos. mn. z 519 mr. roli,
154 mr. łąk, 102 mr. pastw. i 22 mr. lasu.
Lasy sosnowe. 10.) R., wś podana u Długo-
sza (L. B., II, 261) w opisie pa:rafii Stra-
szęcin (pow. pilznC1iski), dziś nie istnieje. Na-
leżała do Jana Przygrodzkiego i miała łany
kmiece. 11.) H., wś, pow. łańcucki, par. rz.-
kat. w Szarzynie (pow. niski), leży w piasz-
czystej równinie, na praw. brzegu Trzebośny
(dopł. Sanu), przy drodze z Leżajska do Ru-
dnika. Graniczy na wsch. z Łukową, na pld.
z J elną, na zach. przez duży bór z Łętownią a
na płn. z Szarzyną. .W płd.-zach. stronie nad
pot. i między lasami ma wólkę Jandę (14 dm.
i 85 mk.). Obszar więk. pos. ma 5 dm. Cała
osa.da liczy 89 dm. i 410 mk.; 345 rz.-katol.,
9 ewang., 41 gr.-kat. i 15 izrael. Więk. pos.
(attyn. ordynacyi łańcuckiej) liczy 175 mr.
roli, 86 mr. łą,k i ogr., 127 mr. pastw. i 1720
mr. lasu; pos. mn. 392 mr. roli, 35 mr. łąk,
277 mr. pastw. i 7 mr. lasu. Lasy sosnowe.
Dawniej R. wohodziła w skład ststwa leżaj-
skiego. 12.) R., wś, pow. mielecki, nad Bre-
niem, w piaszozystej równinie, przy gościńcu
z Pilzna do Mielca. Par. rz.-kat. w Przecła-
wiu, urz. pocz. w Radomyślu (o 3 klm.). Wś
ciągnie się wzdłuż gościńca i potoku, grani-
czącnapłn. z Grzybowem a na płd. z Dąbrów-
ka. Na zach. ma Radomyśl, na wschód zaś
duży bór przecławski. Dzieli się na R. Dolną,
(48 dm.) i R. Górną (99 dm.), ku Radomyślo-
wi os. Schabowiec i Słomiankę, a na wscho-
dzie między Goleszowskim lasem i wsią, Wi-
towem Ką,dziołki (63 dm.). Na obszarze więk.
pos. (Ludw. Kosturkiewicza) znajduje się 5
Rud
dm. W ogóle jest 214 dm., 1197 mk.; 1148
rz.-kat. i 49 izrael. Z 4026 mr. obszaru przy-
pada na własność większą 1425 mr. (1184 ro-
li, 146 łąk i ogr., 69 pastw. i 26Iam) a 2601
na własn. mniejszą, (2055 roli, 220 łąk, 282
pastw. i 44 lasu). W 1536 r. (Pawiński, Ma-
łop., 501) było tu 18 kmieci, z których nie-
którzy jeszcze wolni siedzieli na rolach nie
wykarczowanych. We wsi były 2 sadzawId
a trzecia w lesie i karczma płacąca grzywnę
czynszu. Kmiecie na rolach wykarczowanyc
płacili czynszu po 6 groszy, dawali po 9 jaj,
2 kury i 4 grosze za łój. 13.) H. l'anewska,
os. w pow. niskim, na praw. brzegu Tanwi, przy
ujściu do niej pot. Kurzynki, wznies. 168 mt.
Jest częścią wsi Dąbrówki, polozonej na za-
chód i składa się z 21 dm. i 124 mk. (58 męż.,
66 kob.) rzym.-kat. Graniczy na wschód
z Kurzyną, WicHo.\, na płn, z Kurzyną Małą,
czyli Rauchersdorfem. ] 4.) R. Jastkowska,
część Łętowni, w pow. rzeszowskim. 15.) H.,
karczma w Gorliczynie, w pow. łańcuckim.
16.) n., rota zabudowań w obr. Dobrynina,
w pow. mieleckim, na płd. brzegu stawu,
przez który przepływa pot. Ruda. 17.) n.,
leśniczówka i mlyn w Dobryninie, nad pot.
Rudą. Tak leśmczówka jak młyn nalezą do
obsz. dwor. w Przeclawiu. 18.) H., część O-
strowa, w pow. ropczyckim. 19.) H., gru-
pa zabudowań w obr. mta Tarnowa. 20.)
R. al. Rudy, wólka, folw. i młyn, w obr.
Tarnowa, w powiecie tarnowskim, 2 dm.,
6 mk. Mac.-Br. G.
Ruda 1.) koło Brzozdowiec, wś, pow. bó-
brecki, 21 klm. na płd.-zach. od Bóbrki, 10
klm. od sądu pow. w Chodorowie, 8 klm. od
urz. pocz. w Brzozdowcach, 7'5 klm. od st.
kol. i tel. w Boryniczach. N a płn. leżą Laszki
Dolne, na płn.-wschód Ostrów, na. wschód
Horodyszcze Królewskie, na płd. Zyrowa i
Czartorya, na płd.-zach. Podniestrzany i Stan-
kowce, na zach. Brzozdowce i Kuty. 'V płn.-
zach. stronie wsi powstaje pot. Rudka i ply-
nie do Horodyszcza Królewskiego, na którego
granicy wschod. wpada do "Stawu za Wierz-
chowiną", utworzonego przez Boberkę, do-
pływ Dniestru. W obrębie wsi przyjmuje
Rudka maleńkie strugi od praw. brzegu i
tworzy w środku obszaru stawek, Dolina
Rudki wznies. 260 do 289 mt. Zabudowania
wiejskie lezą w dolnie rzeczki. Na płn. od
nich leży karczma "W ygoda" i wznosi Bię
wzgórze do 303 mt. Własn. więk. (Alojzego
Bocheńskiego) ma roli Ol'. 467, łąk i ogr. 41,
pastw. 11, lasu 45 mr.; wł. mn. roli or. 738,
łąk i ogr. 80, pastw. 13, lasu 8 mr. ,V r.
1880 było 75 dm., 520 mk. w gminie; 6 dm.,
28 mk. na obsz. dwor.; 58rz.-kat., 471 gr.-
kat., 19 izrael.; 12 Polaków, 517 Rusinów, 19
Niemców. Par. rz.-kat. w Brzozdowcach, gr.-

Rud
Rud
893
kat. w Ostrowie. We wsi jest cerkiew i szko- i za popręgi po gr. 14. Wszystka gr{)mada
ła filialna. Za wsią po lewej stronie drogi da wała za ser zł. 2, po kapłonie jednym z d wo-
z Brzozdowiec do Chodorowa znajduje się rzyszcza. Rybitwów było 2, dawali po gr. 12.
mogiła, zwana już w r. 1555 "starą". Na płn. Od bydlęcia ludzie wszyscy, którzv bydło
od mogiły, przy tej samej drodze, koło lasku chowali, dawali po gr. 9. Młynarz na trzeciej
nie wielki kopiec, z którego przed laty wy- mierze dawał zł. 3. Dziesięcina barania by-
grzebano dwie trumny. W jednej trnmnie wała. Teraz te dworzyszcza wszystkie puste,
spoczywały w czarnej zelaznej zbroi zwłoki tylko na zagrodach jest poddanych 2, którzy
mężczyzny, w drufiej zwłoki kobiety. Na czynszu dają po złotym jednym. Robią po 2
kop cu był ostrosłup trójgraniasty z granitu, dni w tydzień. Rybaków 2, dają po zł. 4.
wysokości dwóch sązni, dziś złamany i po- Staw na Bugu w tej wsi, na którym młyn,
walony leży obok kopca. Z dwóch stron tego w którym kamieni 4; ten do arendy general-
ostrosłupa są, ślady herbów i napisów dziś nej się połozy. Mielnik tego młyna na trze-
nie czytelne. Z notatki dawnej rozgraniczenia ciej mierze postanowiony, wieprzowszczyzny
wsi Rudy, Zalesie, Czartoryi i Międzyrzec 0- ma dać. Summa prowentu z tej wsi facit zł.
kazuje się, że były to zwłoki Stanisława i 20". 6.) H., karczma na obsz. dwoI'. Chwali-
Anny Orzechowskich, dawnych dziedziców boga, w pow. kołomyjskim. 7.) n., karczma
R., pomordowanych w napadzie r. 1665 na obszarze dwoI'. Kabarowiec, w pow. zło-
dnia 10 kwietnia (czyt. Zamorski, Kronika czowskim. 8.) R. Brodzka, wś, pow. brodzki,
Pomorzańska, Lwów 1867, str. 134 i 134). 16 klm. na zach. od Brodów, 17 klm. od sądu
2.) H., grupa domów w Baszni, pow. ciesza- pow. w Łopatynie, 8 klm. od urz. pocz., st.
nowski. 3.) 8., os. koło Wielkopola, pow. kol. i tel. w Zabłotcach. Na płn. leży Manasty-
gródecki. 4.) H., młyn na obsz. dwor. Sta- rek, na wsch. 'Brody, na płd.-wsch. Ponikowi-
rzysk, pow. jaworowski. 5.) H. al. Ruda Sie- ca, na płd. Rażniów, na zach. Turze. WŚ leży
lecka, wś, pow. kamionecki, 7 klm. na płn.- w dorzeczu Dniepru za pośrednictwem Styru,
wschód od sądu pow., urz. pocz. i tel. w Ka- płynącego od płd. na płn.-zach. wzdłuz granicy.
mionce Strumiłowej. };a płn. leży Sielec W połudn. części wsi leżą zabudowania wiej-
:Bieńków, na wsch. Budki, na płd. Jasienica skie. Przeważna część obszaru lesista (lasy:
Polska, Łany, Łapówka i Obydów, na zach. "Pod Styrem" na zacą., "Sucholesie" i "Bo-
Rózanka (pow. żółkiewski). Wieś lezy w do- I;usinek" na półn., "Swidowiec" na wsch.).
rzeczu Wisły za pośrednictwem Bugu. W cho- Sród lasów mieszczą się grupy domów: Czor-
dzi on tu od płd. i płynie środkiem obsz., dzie- nobilawa, Mamczuny i Węglarki (al. W ęglar-
ląc się na ramiona. i tworząc liczne ostrowy. ka). Najwyższe wznies. (242 mt.) w środku
W dolinie Bugu leżą zabudowania wiejskie. obszaru; naj niższe nad Styrem (209 mt.),
'W stronie płn.-zach., w oddaleniu 2 klm. od Własn. więk. ma roli Ol'. 16, łąk i ogr. 270,
wsi, leży grupa domów" I wanki", a na płn.- past. 46, lasu 3724 mr.; wł. mn. roli ol'. 354,
wschód od zabudowań wiejskich dom "Na Ha. łą,k i ogr. 490, past. 22, lasu 10 mr. "\V 1'.1880
wlińcu", Inna grupa domów zwie się Koziu- było 123 dm., 770 mk. w gm., 9 dm., 58 mk.
rami. Zach. część obszaru lesista wznosi się na obsz. dwor.; 429 obrz. rz.-kat., 343 gr.-
do 205 mt.; część płd.-wsch. również lesista kat., 60 izrael.; 617 Polaków, 181 Rusinów,
do 227 mt. Własność większa (hr. Heleny 30 Niemców. Par. rz.-kat. w Stanisławczy-
Mierowej) ma roli Ol'. 12, łąk i ogr. 20, past. ku, gr.-kat. w Rażniowie. We wsi jest ka-
252, lasu 1200 mr.; wł. mn. roli Ol'. 597, łąk i plica, szkoła etat. l-klas. (od 1858 r.), mająca
ogr. 750, pastw. 122, lasu 13 mr. W r. 1880 21'5 mr. ogrodu. Język wykładowy polski.
było 155 dm., 1067 mk. w gm.; 276 rz.-kat., Piaszczysta i torfiasta gleba rodzi zyto, jęcz-
762 gr.-kat., 29 izrael.; 394 Polaków, 673 Ru- mieil, hreczkę i len. Mieszkańcy trudnią się
sinów. Par. rz.-kat. w Kamionce, gr.-katol. wyrobem drewnianych pudeł i przetaków. Na
w miejscu, dek. buski, archidyec. lwowska. obsz. dwor. znajdują się trzy młyny wodne i
Do par. należy Jasienica. ,V c wsi jest cer- nie czynny tartak parowy. 9.) n. m"hoka,
kiew p. w. św. Jerzego iszkoła.filialna i młyn. karczma na obszarze dwor. Mikłaszowa, pow.
Za czasów Rzpltej należała wieś do dóbr ko- lwowski. 10.) n. Horyniecka, część Horyńca,
ronnych, ststwa kamioneckiego, ziemi lwow- w pow. cieszanowskim. 11.) H. Kochanowska,
skiej. IV lustracyi woj ew. ruskiego z lat wś, pow. jaworowski, 18 klm. na płn.-zach.
1661 i 1662 (Rk. Os. Nr 2834, str. 212) czy- od Jaworowa, 3 klm. od są,du pow.,i urzędu
tamy: "W tej wsi juxta anteriores lustratio- poczt. w Krakowcu. Na pn. leży Swidnica,
nes et revisiones przed Tatarszczyzną ludzi na wsch. Horodnie (część Swidnicy), na płd.
pociągłyeh na d worzyszczach bywało Nr 22. Ruda Krakowiecka, na zachód Krakowiec.
Juxta vero lustrationem A. 1628 po Tatarsz- Wzdłuż granicy płn. płynie potok Retyczyn.
czyźnie pociągłych dworzyszcz było 8, a na Zabudowania wiejskie leżą w środku obszaru.
ćwierci jeden. Czynszu płacili inkludując w to Własn. więk. tu i w Rudzie Krakowieckiej

894
Rud
Rud
ma roli Ol'. 3, łąk i ogr. ], past. 6, lasu 73 mr.; l dopływ Lubówka al. Łabówkaj część płn. zaś
wł. mn. roli 01'. 311, łąk i ogr. 124, past. 109, pot. Pancza od wschodu na zachód, tworząc na
lasu 9 mr. W r. 1880 było w R. Kochanow- znacznej przestrzeni granicę półn. między
skiej 42 dm., 212 mk. w gminie; 113 rz.- Ruda, Rożaniecką a Hutą Rożaniecką. Zabu-
kat., 95 gr.-kat., 4 izraeL; 127 Polaków, 85 dowania wiejskie leżą w dolinie pot. Roża-
Ruinów. Par. rz.-kat. w Krakowcu, gr.-kat. nieckiego. Jedna grupa domów zwie się "Kor-
w Swidnicy. 12.) R. Koltowska, wś, pow. korze". Jest tu także folwark i gajówka ob-
złoczowski. Ob. Koltów. 13.) R. Krakowiecka, jęte nazwą Krupiec; grupa domów i młyn
wś, pow. jaworowski, 16 klm. na płn.-zach. Stara Piła i młyn Tłuczka. Na wsch. od za-
od Jaworowa, 2 klm. od sądu pow. i urzędu budowań leży nad pot. Rożanieckim młyn Fo-
poczt. w Krakowcu. Na płn. leży Ruda Ko- lusz; a na płn.-wschód fol. Jezioro. W płd.-
chanowska, na wschód Przedborze, na płd. i zach. stronie obszaru leży las Popilne. Na
ZRch. Krakowiec. Wzdłuż granicy płn. pły- granicy zach. wznosi się t. zw. Łysa Góra do
nie Retyczyn. Zabudowania wiejskie leżą 235 mt.; na płn.-wsch. Czupiranka do 309 mt.
w środku obszaru. Płd. część wsi przebiega a na płn. od niej wzgórze Nad Banachem do
gościniec ze Lwowa przez Jaworów do Ra- 323 mt. Własn. więk. (Br. Jana Brunickie-
dymna. W r. 1880 było 36 dm., 188 mk. go) ma roli or. 160, łąk i ogr. 71, past. 37,
w gm.; 99 rz.-kat., 84 gr.-kat., 5 izrael.; 118 lasu 3907 mr.; wł. mn. roli Ol'. 1359, łąk i
Polaków, 70 Rusinów. Par. rzym. i gr.-kat.. ogr. 268, past. 47, lasu 38 mr. W r. 1880
w Krakowcu. 14.) R. Krechowska, wś, pow. było 157 dm., 838 mk. w gm., 14 dm., 113
żółkiewski, 13 klm. na zach. od sądu pow. mk. na obszarze dwor.; 866 rz.-kat., 34 gr,-
w Z6łkwi, 6 klm. od urz. poczt. w Krechowie. kat., 51 izrael., 3 innych wyznań; 855 Pola-
Na płn.-zach., płn. i płn.-wschód leży Kunin, ków, 34 Rusinów, 52 Niemców. Par. rzym. i
na wschód Glińsko, na płd. Skwarzawa Nowa gr.-kat. w Płazowie. 'Ve wsi szkoła etatowa
i Krechów, na płd.-zach. Krecbów. Płd.-zach. l-klasowa i tartak parowy o sile 20 koni,
część wsi przepływa pot., Bzynka, dopł. De- o jednym gatrze i 12 piłach. Tartak ten prze-
rewenki, wpadającej do Swini (dopł. Raty) i rabia rocznie 1200 mt. kub. drzewa sosnowe-
przyjmuje w obrębie wsi od lew. brzegu pot. go i jodłowego a produkuje 775 mt. kub. de-
Kiślankę. Zabudowania wiejskie leżą na płd.- sek. Za czasów Rzpltej należała wieś do dóbr
wschód. Na płn.-wsl;h. od nich grupa domów koronnych, do pow. lubaczowskiego. W lu-
"Czornyje", a na wschód grupa domów "Oha- stracyi z r. 1765 (rkp. Ossol., Nr. 2835, str.
my.. Własn. więlc. (Micewskich) ma roli or. 109) czytamy: ,;W tej wsi ćwierci formal-
101, łąk i ogr. 115, past. 23, lasu 6 mr.; wł. nych niema, tylko na polach z lasów wykopa-
mn. roli Ol'. 511, łąk i ogr. 184, past. 153 mI'. nych osiadła; poddanych z wójtem, leśnymi,
W r. 1880 było 78 dm., 445 mk. w gminie; 6 na pańszczyźnie znajduje się 41; czynszują.-
obrz. rz.-kat., 426 gr.-lmt., 13 izrael.; 32 cych pola poddanych 46. Poddany do dwóch
Rusinów, 13 Niemców. Par. rz.-kat. w Zoł- dni pańszczyzny ciągłem odbywanej ma wy-
kwi, gr.-kat. w Krechowie. 15.) H. Lasowa znaczonych staj 7, co zaś oprócz tych staj
al. Leśna, przys. Ławrykowa, pow. Rawa Ru- trzyma, z każdego staja tak ozimego jak i
ska. Jest tu parafia gr.-kat., do której nale- jarego po zł. jednym płaci. Szarwarków nie
zą: Ławryków, Okopy i Pogorzelisko. Cer- robią i żadnych danin nie dają. Pieszy do
kiew drewniana p. w. Narodz. Najśw. M. P., dnia jednego pańszczyzny 3 staj ma wydzie-
postawiona w r. 1769. 16.) R. Lubycka al. lonych. Każdy motków 3 przędzie i dni 4
Folusiewicze, grupa domów we wsi Lubycza letnich zakos, obkos, zażyn, obżyn odbywa.
Kniazie i Lubycza Kameralna, pow. Rawa Stawek Grochów, między miastem Płazowem
Ruska. 17.) R. Magierowska, ogólna nazwa a Rudą Rożaniecką leżący, na spuście nie by-
obszaru gmin: Ławrykowa, Okopów, Pogo- wa. Młyn na tym stawie, czyli bardziej na
rzelisk i Zamku, pow. Rawa Ruska. 18.) R. rzece Rożańcu zastawiony, o jcdnym kamie-
Manastyrska, gr.-kat. parafia w Manastyrku, niu będący, który młyn za prawem trzyma-
pow. Rawa Ruska. Ob. ManastY1'ce. Wedle jący mielnicy Grochy reproduxerunt konsens
podania istniał tu niegdyś klasztor bazylia- JW. Lubomirskiego, wojewody krakowskie-
nów, zkąd też i nazwa ma pochodzić. 19.) H. go, Semkowi Jaremczukowi i synowi jego na
Roianiecka, wś, pow. cieszanowsld, 13 klm. na wolne wystawicnie młyna niżej młyna sprząż-
płn.-wschód od sądu pow. i urz. poczt. w Oie- nego nazwanego, nadany, który król August
szanowie. Na płn. leży I,luta Rożaniecka, na III d. 20 lutego 1736 r. potwierdzając, tychże
wschód Płazów, na płd. Zuków, na zach. Lu- Jaremczuków czyli Grochy nazwanych, przy
bliniec Nowy. Wody płyną od Wyrowy, do- młynie, gruntach pod miastem Płazowem le-
pływu Tanwi. Połudn. część wsi mianowicie żących zachował, budynek stawić pozwolił,
przepływa potok Rożaniec al. Roźaniecki od miarkę trzecią z młyna naznaczył, pole na
płn.-wsch. na płd.-zach. i lewoboczny jego węglarzyskach nadał, od wszelkich podatków

Rud
Rzpltej uwolnił, karmienie wieprza do zamku
lubaczewskiego i dzień siekierko wy nazna-
czył. Za tem prawem przy młynie zostaje 6,
robią, siekierka, na tydzień dni 3, za niewy-
prawę dragona z groszowym płacą, zł. 51 gr.
20; za niekarmienie wieprza dają, zł. 15 gr.
15, powozów 4 o mil 12 do roku odbywają"
tudziez z węglarzysk 'f pola ćwierci zł. 157
gr. 2 płacą. Stawek Zulcowców między Pła-
zowem i Rudą" na rzece Rożańcu będą,cy, spu-
stu na nim nie bywa i niezarybiony. :Młyn
na tym stawku a bardziej rzece Rożańcu za-
stawiony o jednym kamieniu, a mielnicy, któ-
rych jest 5, robią, na tydzień siekierką, dni 2.
Powozów 4 o mil 12 dają" dragona, z powodu
ze grunt piaskiem zawiany, nie dają" tylko
czynszu zł. 15 gr. 15 i za niekarmienie wie-
prza drugie zł. 15 gr. 15 płacą,. Stawek trzeci
KU1'ejów bywał, ad praesens go nie masz.
Mielnicy, których jest 2, z gruntu, częścią,
piaskiem zawianego, dają, zł. 7, siekierka, na
tydzień dzień jeden odbywają" Oprócz tych
stawków w tej wsi opisanych w róźnych
miejscach stawków czyli bardziej wody przy-
stawionej dla fryszerek 4 i pią,ty na kuźni
czyli piecu wielkim, z których dwa stawy na
spuście po zł. 150 idą,ce do intraty z Rudy
Rozanieckiej wyprowadzoJlej przyła,czają, się,
a prowent z kuźni osobliwie sumaryuszem
wyprowadzony. Intrata roczna z Rudy Ro-
żanieckiej (wymieniona szczeg'ółowo) czyni
1935 zł. 20 gr. Expensa tej wsi przy kuźni
Rudy Rożanieckiej nizej opisanej wyrażone.
Intrata roczna z kuźni Rudy Rożanieckicj: za
żelaza giętego kutego cetnarów 113 funt. 61
= 2728 zł. 19 gr.; za zelaza giętego kutego
podlejszego na naczynia różne cetn. 957 fun.
88 = 19,157 zł. 18 gr.; za żelaza kutego la-
nego w glinie cetn. 366 fun. 57 = 6598 zł.
7 gr.; za blacby z herbami lane w piasku
cetn. 45 fun. 25 = 543 zł.; za gwoździe gonto-
we 1056 zł. Za propinacyą z Rudy i Huty
Rożanieckiej 6573 zł. Summa intraty rocznej
36,656 zł. 14 gr. Expensa roczna do tejże
kuźni: Pisarzom salal'ium z ordynacyą,: ku-
źnicznemu zł. 600, magazynowemu zł. 600;
majstrowi piecowemu z szmclcyrzami i szych-
tyrzami zł. 2943; fryszerzom i kowalom zł.
2439 gr. 11; expensa na gotowe gwoździe 690
zł.; za węgle do pieca wielkiego na rok ko-
szów 1871 a 1 zł. = 1871 zł.; do suszenia
modeł koszów 80 a 1 zł. = 80 zł.; za węgle
fryszerzom, chociaż w kuźniach polskich na
wykucie cetnarów 3 dają, koszów 2, a że ta
kuźnia nie jest zupełnie uregulowana, więc
na wykucie cetnara i utarcie prochu rachuje
się koszów 2; pokazało się tedy cetnarów wy-
kutych przez rok 1171 funtów 41, na któ-
rych najwięcej wyjść mogło kosżów 23 L 13
a. 1 zł. = 2343 zł.; płókarzom od kiblów
Rud
895
4022 a gr. 5 = zł. 670 gr. 10; od op:awy
kamienia do zaprawy pieca zł. 80; na repara-
cyą, budynków kuźniczych i karczem zł. 300;
od tejże kuźni za pańszczyznę cią,głą" pieszą,
szarwarki, podwody 3221 zł. 6 gr.; expensa
na różne naczynia i potrzeby kuźnicze 493
zł. 17 gr.; expensa na słody i trunki propi-
nacyi starościńskiej w Rudzie i Hucie Roża-
nieckiej wydane 3702 zł. 14 gr. Summa ex-
pensy kuźniczej na rok 20,033 zł. 22 gr."
20.) H. Szczutkowska, przys. Dą,browy, pow.
cieszanowski. Za czasów Rzpltej należała do
dóbr koronnych, pow. lubaczowskiego. W lu-
stracyi z r. 1765 (rkp. Ossol., Nr. 2835, str.
108) czytamy: "Ta wioska osiadła na niie
Rudniczej. Poddanych jest 8 i prawnych Zu-
ków 10, na czynsz pole siejących. Poddani
pod pańszczyznę mają, wydzielonych po staj
6, a co więcej pola mają, to czynsz z niego
płacą, a z pola pod pallszczyznę zima, i latem,
kto czem ma, dzień pańszczyzny, dzień szar-
warku na tydzieIl i dni powinnych na rok 5
odbywa, po motków 3 przędą. Osepu owsa
nie daj.ą, i hyberny nie płacą" tak poddani ja-
ko i Zuki za prawem siedzący, którego nie
pokazali. Intrata in anno 1764 (wymieniona
szczegółowo) czyniła zł. 323 gr. 16. Expensu
fndi żadnego w ,tej wsi nie masz". 21.) 8.
Swidnicka, część Swidnicy, pow. jaworowski.
22.) R. Turyniecka, grupa domów w Turynce,
pow. zołkiewski. 23.) H. Wróblaczyńska, część
"\y"róblaczyna, pow., Rawa Ruska. 24.) 8.
ZU1'awiecka, część Zurawiec, powiat Rawa
Ruska. Lu. Dz.
8mh\ 1.) z Ganowcami i Kochawina, miasto
nad rz. Stryj, pow. żydaczowski, odl. 11'25
klm. na płd. od sądu pow. i st. tel. w Żydaczo-
wie a o 3'5 klm. od urz. pocz. Nowesioło. Gra-
nice: wschod. Łowczyce i Obłaźnica, połudn.
Nowesioło i Kornelówka, zachod. Jusypczyce,
Hanowce i Pokrowce, półn. rz. Stryj i Rni-
zdyczów wieś. Są to właściwie dwie osady:
Ruda na płd., Kochawina na płn., stanowią,ce
jedną, gminę administracyjna,. Obszar dwoI'.
321 mr., włok 805 mI'. W 1857 r. 790 mk.;
w 1880 r. w gm. 785, na obsz. dwor. 75; rz.-
lat. par. Kochawina, dek. Stryj. Pierwotna
parafia była Vf Rudzie, fundowana 1627 r.
przez Jana z Zurowa Daniłowicza, woj. ru-
skiego; obecny kościół w Kochawinie wysta-
wiony w 1738 r. przez Konstantego W ychow
skiego, chorążego bydgoskiego. Po spaleniu
kościoła, parafia w Rudzie została (1784) od-
dana karmelitom w Rozdole; w 1789 r. napo-
wrót powierzona świeckiemu duchowieństwu.
Kościół drewniany p. w. Wniebowz. N. M. P.,
której obraz cudami słynący w wielkim ołta-
rzu się znajduje. Rzym.-katol. w miejscu 17;
prócz teg'o nalezą, do par.: Daszawa (62 dusz),
Gelsendorf (2), Hanowce (39), Hnizdyczów

896
Bud
(38), Jajkowce (33), Jaroszyce (4), Jusypczy-
ce (43), Łowczyce (36), Oblaźnica (108),
Oleksice (15), Ruda (527), Strahańce (12),
Wolica (8), Zyrawa (43), razem rz.-kat. 987,
izrael. 213, akat. 535; w samej Kochawinie
niedaleko od kościoła stoi kaplica wyrestau-
rowana 1848 r., poświęcona 1855 r. Gr.-kat.
parafia w miejscu (dek. stryj ski), liczy dusz
w Rudzie z Kochawin(ł 247; w filiach: Łow-
czyce 765, Hanowce 313, razem 1325 gr.-kat.
Szkoła filialna, kasa pozycz. z kapit. 1151 zł.
Fundul&z ubogich w Kochawinie 400 zł. Wła-
ściciele pos. dwor. Konstantego z Siemuszo-
wa Pietruskiego spadk;obiercy. Na dokumen-
cie wystawionym w Zydaczowie d. 5 marca
1435 r., którym Ziemowit, ks. mazowiecki,
zwalnia właścicieli Obłaznic od wszelkich cię-
źarów, przenosz(łc ich z prawa poddaństwa na
prawo ziemskie, podpisany jest jako świadek
Demetrius Danylowicz de Ruda (Akta gr. i
ziem., III, 200). D. 17 sierpnia 1461 r. Jerzy
Strumiło z Dymoszyna, podkomorzy lwow.,
rozgranicza wsie Ostrów i Łuczany; jako
świadek występuje: Mikołaj Korythko de
Ruda (t. VI, (6). We Lwowie 28 maja 1484
r. Gunter z Sieniawy, sędzia, i Piotr Goła,bek
z Zimnowody, podsędek, poświadczaja" jak0
przed nimi Dymitr Daniłowicz, dziedzic Rudy,
i Prokop Korawa, dziedzic Malechowa, usku-
tecznili podział dóbr po wuju swym Pawle
Jurkowskim (VII, 146). W Rudzie 6 czerw-
ca 1627 r. Jan Daniłowicz, dziedzic na Ole-
aku, woj. ruski a buski, korsuński i czehryń-
ski ststa, funduje i uposaza kościół (X, 218,
ust. 3489). 2.) R. Mala kolo Podleamienia, wś
nad rz. Gniła, Lipa" pow. rohatyński, odI. o 7
klm. na płn. od Rohatyna, gdzie s(łd, par. rz.-
kat., urz. pocz. i tel., przy gościilCU z Przemy-
ślan do Rohatyn. Granice: wschod. lasy a za
niemi Stratyn, połud. Podgrodzie i Zalipie,
zachod. Załanów i Dziczki, półn. Firlejów i
Kleszczowna. Obszar dwoI'. 261 mr., włość.
615 mr. W 1857 r. 358 mk.; w 1880 r. w gm.
398, na obsz. dwor. 24; rz.-kat.17, gr.-kat.
410, par. Załanów, kasa pozycz. z kapit. 159
złr. Właśc. pos. dwor. spadkob. Michaliny
'Vereszczyńskiej. W e Jwowie 5 stycznia
1498 r. Piotr Otto i Rafał z Chodcza pozycza-
ja, od Klary al. Milochny, dziedziczki Kocza..
rowa, 350 grzyw. i zobowi(łzują się wrazie
nie wypłaty odsta,pić jej prawa do wsi swoich
Matejowa i Rudy (Akta gr. i ziem., X, 12,
ust. 175). W Wilnie 31 stycznia 1534 r. Zy-
gmunt I poleca Bernardowi, arcyb.lwow., Ja-
nowi Kamionackicmu, staroście grodeckiemu
i drol1obyckiemu, Pawłowi Tarle, sędziemu
ziemskiemu lwow., rozsądzić sprawę między
Piotrem Goldaczem a Ottonem z Chodcza o
wsi, Rudę i Matiów (str. 35, ust. 524). B. R.
Buda 1.) przys. :Bainiec, w pow. sereckim,
Rud
st. dr. żel. lwow.-czerniow.-jaskiej, nad pot.
Ruda,. Liczy 7 dm., 24 mk. W samych Ba-
ińcach (ob. Baincze) było w 1880 r. 3 dm., 13
mk.; razem cała gm. Bainiec liczyła 10 dm.,
37 mk.; kat. 15, gr.-orm. 4, zyd. 18; a Niem-
ców 20, Rusin 1, Rumunów 5, innej narod. 11.
2.) H., część Fratowiec Nowych, w pow. ra-
dowieckim, 10 dm., 34 mk, Ob. Nowe Fra-
towce. BJ', G.
Ruda, rzka, prawy dopł. 'Warty, powstaje
pod Władysławowem, o 81/ klm. na wschód-
płd. od Czarnkowa, w pow. czarnkowskim;
minqwszy'Vładysławów, skręca ku połud. i
wchodzi do pow. obornickiego, na Przybo-
rówko, Przyborowo i Piotrów; między Piotro-
wem a Połajewem rozdziela się na dwa ra-
miona, które łqczą się; ponizej Połaj ewa
przyjmuje z praw. brzegu strugę od Krosinka.
Minqwszy Połaj ewo, płynie przez łąki Siera-
kówka i pastwiska Godosy; pod MłY11skiem
zdąża do bagien Kończakiem zwanych; w po-
blizu Długiego Brodu łączy się z strug(ł Bo-
ruszyńsk(ł i z nią wpada do Warty pod Stob-
nicą, o 5 klm. na wschód od Obrzycka, w po-
wiecie obornickim. Powyzej Piotrowa obraca
młyn, a o 1 1 / 2 klm. przed ujściem papiernię
stobnicka,. Długość biegu w pow. czarnkow-
skim wynosi 3 klm.; cały bieg 19 klm, w li-
nii powietrznej. Wijące się pod Skrzetuszem
strugi bez wyraźnego ujścia wprowadzaj(ł
w błąd, jakoby Ruda uchodziła tam do Gol-
nicy, dopl. Wełny. E. Cal.
Ruda 1.) dawno Ruda BestwiJ7Ska, wś i okr.
wiejski, pow. krotoszyński, między Jutrosi-
nem a Zdunami, o 6 '/2 klm. na płd.-wschód
od Kobylina, nad Chachełną, dopł. Orli, par.
Baszków, poczta i st. dr. żel. w Zdunach o 7
klm., ma 33 dm. i 250 mk. R. istniala już
przed r. 1523, około tego czasu składała pro-
boszczom baszkowskim 1 {erton i pług żela-
zny; dziedzicami byli Karnkowscy (1527 r.),
Konarscy między r. 1552 i 1578, potem Zbo-
rowscy, Sieniutowie, Leszczyńscy, Sułkow-
scy i MielZY11scy, Łukaszewicz w Opisie
pow. krotoszyńskiego (I, 420) wyrónia w tej
okolicy trzy Rudy: Bestwińska" ,Zelazną i
Rudę, folw. z młynem na rzeczce Swieca (?);
osady te zlały. się prawdopodobnie wjednę
całość. Rudę Zelazną wraz z innemi posia-
dłościami sprzedał w r. 1505 Jan Bniński
synowcom swoim Janowi i Mikołajowi. 'V r.
1578 było w R. Bestw111skiej 7 rudników;
regestra poborowe z r. 1618-1620 nie wy-
kazuja, tej R. W skład okr. wiejs. wchodzą:
Rochy (20 mk., 4 dm.); cały okrqg ma 37
dm., 270 mk. (34 kat., 236 prot.) i 356 ha
(232 roli, 60 łąk); czysty dochód z ha roli
i łąk 7'83 mrk. 2.) H., huby, pow. kroto-
szyński, o 91/ klm. na płn.-wschód od Sul-
mierzyc, nad strug& Orpiszewska,; par. J an-

Rud
ków Zaleśny, okr. wiejski Świnków; poczta
w Daniszynie, st. drogi ze1. w Krotoszynie,
o 12 klm.; ma 6 dm. i 45 mk. 3.) R., fo1. i
młyn nad rz. Lutynią, pow. krotoszyński,
o 3 1 / 2 klm. na płn.-wschód od Dobrzycy; par.
i okr. domin. Lutynia, poczta w Dobrzycy,
st. dr. żel. w Kowalewie Pleszewskiem o 7
klm.; fol. liczy 25 mk. i 1 dm., a młyn, wcho-
dzący w skład okręgu wiejskiego Lutyńka, 9
mk. 4.) R. i Rudny Młyn, wś i młyn, pow.
obornicki, o 4 klm. na zach.-płn. od Rogożna,
nad Wełną, przy traktach: o bornicko-cho-
dzieskim i wągrowiecko-czarnkowskim, które
się tu krzyżują; par., poczta i st. dr. żel.
w Rogoźnie; 9 dm., 95 mk. (62 kat., 33 prot.)
i 259 ha (194 roli, 29 łąk, 3 lasu). Do R. i
młyna odnosza, się wspomniane w przywileju
lokacyjnym Rogoźna z r. 1280 "opus feni",
tudziez w regest. pobor. z r. 1580 "Huta i
minera ferri". WŚ i młyn wchodziły dawniej
w skład ststwa rogozińskiego. 5.) H., kawał
roli (8 ha), w pow. pleszewskim, nalehcy do
Rudy Wieczyńskiej, w królestwie polskiem.
6.) H., niem. Ruden, wś i okr. wiejski, pow.
szubiński, o 3 klm. na wsch.-płd. od Ryna-
rzewa, wzdłuż lew. brzegu Noteci, na prze-
strzeni przeszło 2 klm.; par. i poczta w Ry-
narzewie, szkoła w miejscu, st. drogi żel.
w Chmielnikach o 11 klm.; 27 dm., 198 mk.;
powstała w nowszych dopiero czasach. O mie-
ście R., które na mocy przywileju króla Kazi-
mierza (Kod. Wielkop., n. 1165) z r. 1337
bracia Wojciech i Marcin założyć mieli w o-
kolicy Samoklęsk, Szubina i Rynarzl;wa, mil-
CZIł późniejsze źródła. W skład okr. wiejs.
wchodzi Popielarka (30 mk., 2 dm.); cały okr.
ma 29 dm., 228 mk. (16 kat., 212 prot.) i 442
ha (268 roli, 130 łąk, 1 lasu); czysty doch.
z ha roli 9'79, łąk 19'19, z lasu 1'17 mrk.
7.) H. nad rz. Wełną, os. i okr. wiejski, pow.
wągrowiecki, tuż pod Mieściskiem, ku płn.;
par. i poczta w Mieścisku, st. dr. żel. w Ja-
nowcu o 10 1 /, klm.; 6 dm. i 65 mk. Osadę
pierwotnie stanowił młyn, nalehcy do kla-
sztoru wągrowieckiego. W poblizu znajduje
się grodzisko na wyspie i ślady cmentarzy-
ska z popielnicami. W skład okr. wiej skiego
wchodzi dworek Koźlanka (11 mk. w 2 dm.);
cały okr. ma 8 dm., 76 mk. (60 kat., 16 prot.)
i 61 ha (34 roli, 26 łąk, 1 lasu). 8.) H.,
niem, JohannisbU1'g, os. i okr. wiejski, pow.
wyrzyski, o 4 klm. na wschód od mta pow.,
przy trakcie nakielskim, nad Rudną, dopł.
Łobzówki. Powstała w nowszych czasach
w miejscu karczmy Rudy. Par. Glesno, pocz-
ta w Wyrzysku, st. dr. żel. w Osieku (o 4
klm.); 16 dm. i 134 mk. W skład okI'. wcho-
dzi Rudzki młyn (10 mk. w 1 dm.); cały okr.
ma 17 dm., 144 mk. (132 kat., 12 prot.) i 133
ha (85 roli, 36 łąk, 2 lasu). 9.) H., fol. nie-
Słownik GeograJlcuy T. IX.-Zeszyt 108.
Rud
891
gdyś, w pow. gnieźnieńskim, w okolicy Wit-
kowa i Gniezna, należał w końcu zeszłego
wieku do Stefana Garczyńskiego. 10.) H.,
tak zowie się też Krzywizna w pow. ostrze-
szowskim. 11.) H., ob. Rudna, Rudki młyn
i Rudy. E. Cal.
Ruda, niem. Rudajliess, rzeczka w pow. tu-
cholskim. Powstaje w lasach nadleśnictwa
świeckiego, z jeziora przy młynie Ruda zwa-
nym, przyjmuje z lew. brzegu dopływ Rzytni-
cę i uchodzi z lew. brzegu do Brdy.
Huda 1.) niem, Koenigl. Ruda, dok. 1222
Ruthe, 1232 Rude, Rauden, wś, pow. chełmiń-
ski, st. p. Trzebieluch, par, kat. Sarnowo,
okr. urz. st. cywil. Szynych. WŚ ma 104 ha.
(2 łąk i 100 roli). W 1868 r. 55 bud., 25 dm.,
172 mk., 36 kat., 136 ew.; 1885 r. 23 dm.,
29 dym., 119 mk., 25 kat., 94 ew. Szkoła.
ew. liczyła 1887 r. 81 dz. i 1 naucz. R. wcho-
dziła dawniej w skład pow. grudzia,dzkiego;
leży przy szosie grudziądzkiej, nad rzeczk(\
do Wisły uchodzlłcą i obracającą młyn. W r.
1222 w przywileju łowickim wymieniona jest
R., jako nadana przez Konrada, ks. mazowiec-
kiego biskupowi Chrystyanowi. Zawierała ORa
pierwotnie 28 włók, karczmę i młyn. R. 1336
oznajmia Zygmunt Y. Schwarzburg, komtur
grudziądzki, że młyn w R., który da.wniej
posiadał Konrad z Paczkowa (de P'.tczkow),
nadał Piotrowi, który go nabył od wdowy i
synów Konrada. Za to miał nam dać 12 grzy-
wien. Ponieważ tych pieniędzy nie zapłacił,
chociaż kilkakrotnie był napominany, dlatego
obłożyliśmy jego posiadłość areszt.em. Na.
prośby wdowy po Piotrze, poparte wstawie-
niem się wiernego nam proboszcza grudziądz-
kiego Piotra, kontentujemy się 20 grzyw. i
pozostawiamy jej młyn nasz na prawie dzie-
dzicznem, z wszelkiemi wolnościami i przy-
wilejami, jakie miał Konrad. Są te zaś na-
stępujące: wolne drzewo w naszym lesie i
w granicach wsi Rudy, zakazane też było po-
bliskim młynarzom tamować bieg wody, quam
ut mos est ad unius molaris lapidis sectio-
nem. Nie było wolno wystawić drugi młyn
w pobliżu, chyba żeby tutejszemu młynowi
to nie wyszło na szkodę, a i tedy tylko za.
naszem zezwoleniem. Te prawa ma i wdowa.
po Piotrze posiadać. Będzie nam jednak za.
młyn i ogród rocznie 4 grzyw. i 15 kur da-
wała. na św. Marcin. Dan w Grudziądzu.
W wojnie z r. 1414 poniosła. R. szkodę wy-
noszącą 450 grzyw., które następnie Krzyża-
cy na 200 zniżyli. R. 1499 było tu 2 karcz-
marzy Tomasz i Stencel, sołtys Steffen; ła-
wnikami byli Kaspar i Piotr. R. 1591 posia.-
dł młyn Walenty Lis, na co miał przywilej
króla Stefana z r. 1576. Lustracya z r. 1664
wykazuje, że karczmarz miał tylko 3 morgi
pod pługiem, sołectwo, obejmujOjce 4 włóki,
51

898
Rud
Rud
od których tłokę i służbę konną trzeba było (2 dm., 21 mk.), Falk (1 dm., 5 mk.), Gacia
czynić, posiadało dwóch mieszkańców w po- (Gatcz, 1 dm., 12 mk.), Heydekrug (J d.m., 23
deszłym wieku, reszta obszaru, t. j. 25 włók mk.), Kozioł (1 dm., 7 mk.), Nowy SWlat (24
leżała odłogiem, zabudowań brakło. Tylko dm., 139 mk.), Pol. Brzezin (4 dm., 44 mk.),
młyn o 2 gankach istniał jeszcze, posiadał go Rudzisko (2 dm., 12 mk.), Traczyska (6 dm.,
Jan :Bogusz. W wizytacyi 8trzesza z r. 1667 42 mk.) i rogatki Heydekrug (1 dm., 2 mk.).
czytamy, że tu było 7 włościan. Dwór, t. j. Cały ten kompleks obejmuje 7757 ha (6795
Ruda szI., dawał mesznego 1 korzec żyt1\. i lasu, 219 łąk i 624 roli). We wszystkich
tyleź owsa (str. 105). R. 1670 nadaje król miejscowościach było (1885 r.) 870 mk., 777
:Michał spustoszoną karczmę z 3 włókami roli kat., 93 ew., 125 dm., 180 dym. 4.) B.,
i 40 mr. łąk, Biendugą zwanych, na prawie niem. Rudda, młyn nad rz. 'Vierzycą i karcz-
ohełm. Tomaszowi Kierszkowicowi za 40 fI. ma, pow. kościerski, st. p. i par. kat. Stara
czynszu, który miał płacić na św. Marcin, Kiszewa (o 6 klm.), st. kol. Zblewo (16 klm.);
ale dla koniecznych budowli dopiero po 41a- 298 ha (50 lasu, 20 łąk, 113 roli), odI. od
tach. Wolno mu było warzyć piwo i gorzał- Kościerzyny 2 1 / 2 mili. W 1864 r. 44 mk.,
kę, sprzedawać te trunki i wiktuały; inne pi- 25 kat., 10 ew., 4 dm.; 1885 r. 8 dm., 9 dym.,
wo tylko z Grudziądza sprowadzać powinien. 65 mk., 43 kat., 22 ew. Młyn wodny o 3
Na mocy przywileju tegoż samego króla z r. gankach, tartak i cegielnia. R. 1625 wysta-
1670 d. 24 grudnia dostaje wdowa Katarzyna wił Samuel Konarski, woj. malborski, ststa
Scholl sołectwo w Rudzie z 4 włókami wolo kiszporski i kiszewski, dla osady tej przywi-
Demi i wszystkiemi przez Krzyżaków nada- lej: "Ponieważ w teraźniejszej wojnie dobra
nemi prawami. Z czasem nabył Maciej Kiersz- starościńskie i młyn w Rudzie bardzo podupa-
kowicz oprócz karczmy także młyn i wolne dły, dlatego dajemy młynarzowi 8chnase,
sołectwo. Po nim dzierzyli ten majątek Ja- który go za własne pieniądze kupił, następny
kub i Anna Kierszkowicz, r. 1765 zaś Marcin kontrakt: Udzielamy mu 3 lata wolne dla je-
K. Przy okupacyi pruskiej należały tu 4 włó- go młyna i tartaka, w ciągu których powi-
ki 8 mr. i 4 wł. i 10 mr. do 'Vojciecha Kiersz- nien sukiennikowi Janowi znów odbudować
kowicza; po jego śmierci został ten majątek folusz i oprócz tego 2 chałupy. Na każdy
podzielony między 3 dzieci. Lemaństwo z 2 Nowy Rok będzie dawał 1 łaszt żyta i 20
włókami 8 ml'. i 150 kwadr. prętami dostał korcy jęczmienia i będzie tuczył 2 Bwinie
Aleksander Kierszkowicz, który 12 mr. pu- z zamku. Od tartaka winien płacić 100 fI. a
ścił trzem chałupnikom w wieczystą dzierża- 2 kopy belek potrzeć bezpłatnie. Od folusza
wę. R. 1837 nadał dziedzic Hooff z Rządza będzie 20 fI. płacił, a 3 sztuki sukna będzie
12 zagrodnikom 54 mr. za rentę w kwocie 86 robił i folował, wełnę Da to będzie dostawał
tal. 15 sbr. na własność; 2 posiadłości o 11 mr. z zamku. 'Voluo mu tylko własne wyroby
i 20 mr. zOEltały juź r. 1825 wydane na wła- folować, nie zaś obce. Pozwalamy mu dla
SDOŚĆ za czynsz 39 tal. rocznie. Według to- własnego stołu ryby łowić w jez. Czerwon-
pografii Goldbecka z r. 1789 zawierała R. ku, a w strudze, która z długiego jeziora gra-
3 wolne sołectwa (lemaństwa) i młyn, razem nicznego do stawu płynie, wolno mu saki po-
20 dymów (ob. Gesch. d. Graudenzer Kr. von stawić i za konsensem ryby ztąd sprzeda-
Froehlich, I, 282). 2.) B, Szlachecka. niem. wać". Przywilej ten potwierdza Władysław
Adlig Ruda, dobra, pow. chełmiński, st. p. IV d. 21 czerwca 1625 ar. 1720 d. 15 wrze-
Trzebieluch, par. kat. Sarnowo; razem z folw. śnia August II Jakubowi Kręckiemu. Podług
Średnią, Rudą. (Mittel-R., 1885 r. 2 dm., 19 wizyt. Szaniawskiego z r. 1710 płacił młyn
mk.) i Górną R. (Ober-R., 1 dm., 10 mk.) liczą mesznego 1 korzec żyta (str. 125). Pruska
te dobra 30 dm., 43 dym., 211 mk., 50 kat., komisya katastrowa zdała r. 1772 o R. na-
152 ewang., 9 dysyd. 440 ha (33 lasu, 21 stępne sprawozdanie: R. należały do ststwa
łąk i 354 roli 01'.) której ha przynosi 8'62 mrk kiszewskiego. Znajduje się tu młyn, tartak i
cZY8tego dochodu. R. 1667 dawała R. me- karczma. Młyn należy do młynarza Kroenke,
8znego 1 korzec żyta i tyleż owsa (ob. Wizyt. który jest Niemcem luterskiego wyznania,
strzesza, str. 105). 3.) H., nadleśn. król., pow. prawem dziedzicznem, karczma do Jakuba
brodnicki, st. p. i par. kat. Górzno 4 klm. Lemke ewang., prawem emfiteutyczneill na
odI. Do niego należy 7 leśnictw: Borek (1 50 lat od r. 1735. Młynarz wysiewa 35 kor-
dm., 9 mk. 1885 r.), Bryńsk (1 dm., 7 mk.), cy żyta, 4 jęczm., 10 tatarki, daje kanonu
:Buczkowo (1 dm., 5 mk.), TraczY8ka (Eich- 100 fI. i 69 kor. czystego zboża, 20 kor. jęcz-
horst, 1, dm., 7 mk), Górzno (1 dm., 10 mk.), mienia; powinien 2 świnie za darmo tuczyć i
Nowy Swiat (1 dm., 4 mk.) i Rehberg (1 dm., 2 kopy belek trzeć na tarcice. Za zwinięty
8 mk.); oprócz tego osady: Bryńsk-Fijałki folusz płaci 20 fl., pogłównego 16 fi., hiberny
(49 dm., 348 mk.), Buczkowo (7 dm., 49 mk.), 46 fI., stróży 18 gr. Karczmarz wysiewa 12
Ozarny Bryńek (17 dm., 107 mk.), Djabelec kor. żyta, 2 jęczm., 5 tatarki, daje czynszu 8

Rud
tal., 1 gąsiora, 2 kury, pogłównego 4 fl., hi-
berny 8 fl., stróży 6 gr. (ob. Zeitschr. des
Westpr. Gescb. Ver., XV, 142). Uwłaszczenie
młynarza nastąpiło 1786 r. 5.) H., niem.
Rudamuehl, os. młyn., pow. tucholski, st. p.
Tuchola (o 5 klm.), par. kat. Bysław (1 ]/.
mili). Leźy przy szosie tucholsko-terespol-
skiej, nad jeziorem z którego wypływa rzka
Ruda, uchodząca do Brdy. Osada ma 28'08
ha roli or. i ogr., 33'19 łąk, 25'53 lasu, 1'02
nieuż., 17'87 wody, razem 105'69 ha. Oprócz
młyna o 5 gankach jest tartak. W 1868 r.
11 bud., 3 dm., 31 mk., 9 kat., 22 ew.; 1885
r. 3 dm., 16 mk. R. 1402 nadaje komtur tu-
cholski Jan v. Stroiffen młyn zwany Nowy
Młyn, przy Brdzie leżący, ze 4 kołami Ja-
nowi i Mikołajowi, braciom, za zwyczajny
czynsz, którego nam mają dać co rok 41 grzy-
wien tutejszej monety, t. j. na każde suche
dni 10 grzyw. i 1 wiardunek bez odwłoki.
Chcemy też, aby kiedy młyn nasz zamkowy
nie będzie mógł mleć, nam do potrzeby naszej
zamkowej darmo mełli. A cokolwiek słodu
z miasta zawiozą, tedy z zamku miara ode-
braną być powinna. A kiedy zaś funtową
mąkę damy mleć, tedy nam powinni będą
mleć nad dwudziesty łaszt, który im obiecu-
jemy dać. Do tego użyczamy im i ich na-
stępcom 12 morgów roli i lasu i pozwalamy
im wolne drzewo do budowania młyna w bo-
rach naszych i leżące drzewa jako też i past-
wiska wolne do ich potrzeby. A gdyby ku-
pernik albo folusz miał zniszczeć, tedy nam
wolno będzie go naprawić. Dan w wigilią św.
Wawrzyńca (ob. Cod. Belnensis w Peplinie,
str. 2). Według lustr. z r. 1664 płacił młyn
66 fI. czynszu do starostwa tucholskiego.
6.) H., wyb., pow. lubawski, gm. Zarybinok.
W 1885 r. 1 dm., 5 mk. R. 1667 posiadał ten
majątek Stanisław Milewski (nobilis), obszar
obejmował 3 włóki (ob. Wizyt. Strzesza, str.
246). R. 1706 pobierał ztąd prob. rumiański
1 korzec żyta i tyleż owsa (ob. Wizyt. Po-
tockiego, str. 461). 7.) R" majętność cheł-
mińska, pow. lubawski, st. p. i par. kat. Ra-
domno, odl. 2'5 klm., st. kol. Nowy Folwark
4 klm. odI., 79 ha (68 roli). W 1868 r. 12
bud., 4 dm., 47 mk., 26 kat., 21 ew.; 1885 r.
zaś 4 dm., 8 dym., 49 mk., 27 kat., 22 ew.;
50 dojnych krów holend. rasy; masło wysy-
łają, do Berlina. 8.) H., niem. Ruden, wś
w Pomezanii, pow. kwidzyński, st. p. Runde-
wiese, par. kat. Kwidzyn; razem z wyb. Alt..
Muehlbach obejmuje 49 ha (27 roli). W 1868
r. było 61 bu.:!., 57 dm., 412 mk., 26 kat.,
386 ew.; r. 1885 było we wsi i na wyb. ra-
zem 64 dm., 102 dym., 380 mk., 14 kat., 366
ew. (z tego 15 dm. i 89 mk. na wybudowa-
nie). W 1586 r. mieszkają, w Alt-Muehlbach
Jerzy, Piotr, Kalikst, Wojciech (Woyczech) i
Rud
899
Jakub Rudnikowie; ojcowie ich :Maciej, Wa-
lenty i Andrzej byli braćmi, od nich przyj-
muje Alt-Muehlbach nazwę "Ruda" (ob. Kę-
trzyński, Oludn. pols., 201). 9.) R., niem.
Ruden, leśno król., pow. kwidzyński, st. poczt.
Rundewiese, par. katol. Kwidzyn, nadleśn.
Jamy. W 1868 1'.3 bud., 6 mk. ew. 10.) H.,
niem. Bluecherrode, wyb. gm. Bojan, pow.
wejherowski; 1885 r. 3 dm, 28 mk. 11.) H.,
ob. Malga. Ks. Fr.
Ruda 1.) wś na poL-prus. Mazurach, pow.
lecki. Leży na półwyspie utworzonym przez
jeziora: Niewocińskie i Rudzkie, blisko jez.
Kępskiego. Po nad brzegami jeziór idzie dro-
ga bita do Lecu (st. p. i tel.), od1. 1 milę. Wś
ma 23 dm., 138 mk., 352 ha. Mieszkańcy Po-
lacy ewangielicy. W 1625 r. mieszkają, tu
sami Polacy. R. 1630 sprzedaje ks. Jerzy
Wilhelm Marcinowi Rudzkiemu młyn rudzki
z 9 mr. lasu. 2.) H. al. Kisiny, Kischein, wś
na pol.-prus. Mazurach, pow. jańsborski, bli-
sko zach.-płd. zatoki jeziora "\Varszowskiego,
nad rzką Konopką, dopływem tegoż jeziora,
odI. 12 klm. na wschód od Jańsborku, 7 klm,
na płd.-zach. od st. p. Drygał, 37 dm., 181
mk., 708 ha. 3.) H., niem. Hammersgehsen,
wś z młynem, na pol.-prus. Mazurach, pow.
jańsborski, wśród nowo-jańsborskich lasów,
nad rz. Pisek, 1/ 2 mili od granicy król. pol-
skiego, 3 klm. na płn. od st. p. Dłotowa; 5
dm., 42 mk., 153 ha. Zygfryd Flach von
Schwarzburg, komtur baldzki, nadaje Andrze-
jowi, młynarzowi, 2 włóki w Kisinach (Ru-
dzie) z młynem. Dan w Piszu r. 1471. W XVI
w. młyn był w posiadaniu Rudnika, od któ-
rego miejscowość przybrała dzisiejsze nazwi-
sko. R. 1563 ziemianie rudzcy posiadają
16 1 / 2 włóki. Ad. N.
Ruda 1.) niem. Gross-Rauden, wś, dobra i
os. fabr. nad rzką Rudą, pow. rybnicki, 02
mile na płn.-wschód od Rybnika, w szerokiej
dolinie, za mkniętej z dwu stron lesistami, ła-
godnie pochylonemi wzgórzami. Posiada ko-
ściół par. (po cystersach), szkołę kat. 3-kla-
sową, (do 500 uczniów), prywatną, szkółkę,
szkołę dla dziewcząt, zakład dla pielęgnowa-
nia chorych (od 1858 r.), zamek (dawny kla-
sztor), młyn amerykański, huty żelazne.
W 1861 r. było 190 dm., 6 zakład. fabrycz.,
1966 mk. (111 ew.). Z tego na Rudę przypa-
dało 195 gospodarstw i 1131 mk., w połowie
Polaków; obszar wiejski obejmował 1227 mI'.
roli. Os. fabr. (huty) Brontolka liczyła 34 go-
spodarstw i 189 mk.; leśnictwo Ruda 10 mk' I
os. Przerycie 37 gospodarstw i 207 mk.; os.
Damascus 11 gospodo i 58 mk., Polaków sa-
mych; Paproć (kuźnica i młyn) 14 gospodo i
122 mk.; Szybki 14 gospodo i 77 mk. Kuźnice
tutejsze przerabiały surowiec dostarczany'
przez wielkie piece dóbr ks. raciborskiego

900
Rud
w okręgu gliwickim. W odległości l/a mili od
R. leży folwark dóbr książęcych Weisshof
z wzorowem gospodarstwem. Cały obszar
wydrenowany, drogi i granice pól obsadzone
drzewami owocowemij hodowla bydła, świń,
drobiu i gołębi doprowadzona do wysokiego
stopnia. doskonałości. Dobra te należały pier-
wotnie do klasztoru cystersów, założonego tu
w 1258 r. przez Władyroława, ks. opolskiego.
Po sekularyzacyi wcielone zostały dobra
w skład ks. raciborskiego. Dawny klasztor
przerobiony został na rezydencyę dziedziców.
W rozległym parku przechowały się tysiąc-
letnie dęby. Park ten łączy się z lasem Buk
zwanym, tworząc rozległy obszar. KOBciół
został przez dziedz!ców na nowo odbudowany
w 1861 i 1862 r. Sród ludu polskiego zamie-
I!zkującego R. zostały przeważnie zebrane
przez doktora Rogera "Pieśni ludu polskiego
w Górnym Szląsku" (Wrocław 1863). 2.) R.
Kozielska, niem. Rauden Klein, wś odl. l/a mili
od poprzedniej, nad rzką Rudą. W 1861 r. by-
ło 103 gospodarstw, 490 mk. Polaków, 1538
mr. roli, szkoła, młyn amerykański. Do R. na-
leżały: młyn Quidate i leBniczówka Wildeck.
3.) B., wś, dobra i os. fabr., pow. bytomski,
par. Biskupice, odl.1 milę od Bytomia W 1861
r. było 225 dm., 9 bud. fabr., 3242 mk. (117
ew. i 37 żyd.), st. dr. żel. górno-szląskiej,
urz. poczt., urz. górniczy, szkoła katol. Ob-
szar dóbr, należących kiedyś do templaryu-
sz6w, wynosi 3235 mr. (688 mI'. roli, 2179
mr. lasu). Istnieją tu w lesie pokłady i ko-
palnie glinki ogniotrwałej. Z zamku templa-
ryusz6w przechowały się ruiny. W ś R. ist-
niała już przy końcu XV w. Rozwinięty tu
przemysł górniczy i fabryczny wywołał po-
wstanie całej grupy kolonii: Rudahammer,
Carlscolonie, Glueckauf, Poremba. Ogólny
obszar wsi obejmuje 2172 mI'. (1521 mr. roli,
307 mr. łąk). W obrębie ws mieszczą się
liczne kopalnie węgla, które w 1859 r. wy-
dały 1,040,095 ton węgla i zajmowały 1045
robotników. Z fabryk istniały: huta cynko-
wa Carlshuette od 1840 r.; w 1859 r. wyro-
biła 27,383 centn. blachy cynkowej i zajmo-
wała 186 robotn.; huta żelazna Bertha (od
1856 r.) zajmowała 20 robotn., machinę paro-
wą o sile 40 koni i produkowała 42,877 centn.
surowca. 4.) H., wś przy ujściu Rudki do
Odry, w nizinie nadrzecznej, pow. raciborski,
kościół kat. w Mistitz (Miestyce), filia Sła-
wikowa. W 1861 r. 46 dm., 299 mk., 298
mI'. (264 mI'. roli), młyn wodny Zwaka.
5.) B., leśnictwo w Klarankranst, pow. wro-
cławski. 6.) R., niem. Alt-Hammer, pow. mie-
licki, pod Mie1iczem. 7.) H. Lasoki, część wsi
Dzierzgowice, w pow. kozielskim. 8.) H.,
niem. Ruda Muehle, os. młyn. nad rz. Rud!\ i
stawem, w pow. rybnickim, na obszarze wsi
Rud
vVielopole. 8.) H. al. Rudno, niem. Rauden,
1261 Rutno, wś, pow. kożuchowski, posiada
kościół par. katol., złączony z par. Neusalz.
W 1847 r. 55 dm., 374 mk. (170 kat.), szkoła
katol., warsztaty płócienne. Br. Ch.
Rudabrueck (niem.), ob. Rudzki Most.
Rudaczka, potok, powstaje w obr. Wi-
szenki Małej, w pow. jaworowskim, płynie na
płd.-wschód łąkami podmokłymi, doJinka", nad
którą od płn. rozpościera się Czarny Horb
(372 mt.), od płd. Wywszana (392 mt.), Ow-
siana góra (375 mt.) i Popowa góra (352 mt.).
U podnóża góry Popowej ZW:ł:'aca się między
tą górą (od zach.) a Królową (od wsch. 357
mt.) na płd., przepływa obszerny staw i do-
staje się na obszar :Majdanu, gdzie tworzy
drugi również rozległy staw, poniżej którego
pada do Wereszycy. Długość biegu 15 klm.
Zródła leżą na wys. 345 mt., ujście 312 mt.
Po zach. brzegu wznosi się góra Pawłowa
(382 mt.), a po wschod. Wojciecha i Kubin
(399 mt.). Br. G.
Hudaer lUuehlel1flies (niem.), zapewne
Ruda al. Młyn6wka, struga w pow. chełmiń-
skim, powstaje pod Rudą, gdzie pędzi młyn,
płynie w płn.-zach. kierunku i po półmilowym
biegu uchodzi przy Szynychu do głównego
rowu nizin chełmińskich (ob. "Statistische
Darstellung das Culmer Kr." von Schroetter,
str. 7 i 11). Kś. Fr.
Hudajcie 1.) wś, pow. telszewski, w 2 okI'.
pol., o 38 w. od TaIsz. 2.) H., dobra, tamże,
<> 30 w. od Telsz. 3.) R., wś i kordon, pow.
telszewski, gm. Kretynga, o 71 w. od Telsz.
4.) R., wś, pow. telszewski, gm. Kretynga, o
77 w. od Telsz. 5.) H.-Miedsiady, wś, tamże,
o 78 w. od Telsz.
Hudak 1.) dok. Rodek, wś, pow. toruński,
st. pocz. Toruń, par. kat. Podgórz. Do R. na-
leżą wyb.: Nad fortem kolejowym (Am Ei-
senbahnfort, 1885 r. 2 dm., 23 mk.), Nad
VII fortem (3 dm., 22 mk.), Nad granicą Sta-
wek (7 dm., 67 mk.), Auf den Fennen (8 dm.,
119 mk.). Cały obszar wynosi 812 ha (142
lasu, 51 łąk, 256 roli orn.), której każdy ha
przynosi 5'48 mrk czyst. dochodu. Wszyst-
kie osady miały 785 mk., 164 kat., 620 ew.,
1 dyss., 67 dm., 152 dym. Szkoła ew ang. li-
czyła 1887 r. 61 dz. i 1 naucz. 2.) R., leśnic-
two, pow. toruński, 1 dm., 11 mk. Kś. F1'.
Hudakasie, zaśc., pow. nowoaleksandrow-
ski, w 4 okI'. pol., o 31 w. od Nowoaleksan-
drowska .
Rudakasy 1.) zaśc., pow. nowoaleksan-
drowski, w 4 okI', pol., 014 w. od Nowoalek-
sandrowska. 2.) H., zaśc., pow. wiłkomierski,
gm. Onikszty, o 74 w. od Wilkomierza.
Hlldaki 1.) wś pryw., pow. dzisieński, w 1
okr. pol., o 38 w. od Dzisny, 2 dm., 15 mk.
prawo sł. 2.) R., wś, pow. dzisieńBki, w 3 okI'.

Rud
pol., gm. Druja, okr. wiejski i dobra Miło-
szów Idołta, o 4 w. od gminy a 39 w. od Dzi-
sny, ma 5 dm., 48 mk. katol. i 1 prawosł.
(27 dusz rewiz. w 1864 r.). 3.) H., fol. szl.,
p'ow. święciański, w 4 okr. pol., o 54 w. od
Swięcian, 1 dm., 4 mk. kato!. 4.) H., wś wł.,
pow. wileński, w 3 okr. pol., o 49 w. od Wil-
na, 3 dm., 37 mk. katol. 5.) H., zaśc. szlaoh.,
pow. wileński, w 3 okr. pol., o 49 w. od Wil-
na, 1 dm., 7 mk. katol. 6.) H., wś, pow. gro-
dzieński, w 2 okr. pol., gm. Hołynka, o 56 w.
od Grodna. 7.) H., wś, pow. luoyński, w po-
bliżu wznosi się w lesie naj wyższe wzgórze
w powiecie, t. z. góra Litewska al. Lauder-
ska. 8.) H., wś nad rz. Isłooz, pow. miński,
w 2 okr. pol. i gm. Raków, ma 6 osad pełno-
nadziałowyohj miejscowość wzgórzysta, dość
leśna, grunta szczerkowe. 9.) H., wś, pow.
kowieński, w 2 okr. pol., o 57 w. od Kowna.
10.) B., wś, pow. orszański, gm. Wysokie,
ma 5 dm., 33 mk., z któryoh 1 zajmuje się
stolarstwem. J. Krz.
Hudakiszki 1.) dwie wsie włośo., pow.
święciański, w 2 okr. pol., gm. Kukuoiszki,
okr. wiejsld Purwieniszki, o 5 w. od gminy a
54 w. od Swięcian, 8 i 5 dusz rewiz.; należą,
do dóbr skarbowyoh Poniewież. W spisie
z 1866 r. podane jako zaśc., mają,cy 3 dm. i
27 mk. katol. 2.) R., wś, pow. nowoaleksan-
drowski, w 1 okr. pol., o 28 w. od Nowoalek-
sandrowska. J. Krz.
Hmlaków, wś i dobra, pow. rzeozycki,
w 1 okr. pol. brahińskim, gm. Mikulicze, par.
katol. Ostrohlady, przy drodze z Brahina
przez Ostrohlady do Chojnik. Wś ma 26 osad
pełnonadziałowych, dubra zaś 371 włók; grun-
ta faliste, urodzajne, rezydenoya dawna, za-
można, we dworze archiwum rodzinne i nieoo
pamiątek; lud zamożny. Niegdyś miejscowość
ta należała do dóbr brahińskich ks. Wiśnio-
wieckich, z kolei przeszła do Rokiokich. Iza-
bella Rokicka wniosła R. z przyległościami
w dom Oskierków h. Murdelio w wieku XVIII.
W 1816 r. na mooy ugody familijnej Włady-
sław Oskierko, podkomorzy rzeozycki, wziął
w podziale fundum R. wraz z wsiami i folw,:
Czechy, Rudy i W orotec; zaś siostra jego
Ludwika otrzymała: fundum Mokisz i Bab-
ozyn z przyległościami. Umowa rodzinna pod-
pisaną została przez Karola Prozora, oboźne-
go w. ks. lit., i przez kilku inny oh zasłuźo-
nych obywateli. W szóstym dziesiątku b.
stulecia władał R. Henryk Oskierko, a dziś
jest własnośoią oórek jego: Maryi i Heleny.
Hudakowlcze, wś nad rzeką Ptyozem,
pow. bobruj ski, w gm. Hłusk, ma 10 osad
pełnonadziałowychj grunta lekkie, łąk obfi-
tość, rybołówstwo znaczne. A. Jel.
Budakowo, jezioro w pow. wilejskim, pod
zaBc. Justynowo.
Rud
901
Budakowo, zaśc., pow. wilejski, w 3 okr.
pol., gm. i okr. wiejski Norzyca, o 7 w. od
gminy a 89 w. od Wilejki, ma 1 dm., 14 mk.
(w 1864 r. 4 dusze rewiz.)j należy do dóbr
Hulidowo, Okuszków.
Hudalce, wś, pow. nowoalekl3androwski,
w 4 okr. pol., o 10 w. od NowoalekBandrow-
ska.
Hudale, wś, pow. rossieński, gm. Pojurze,
par. Szyłele, o 63 w. od Rossień,
Hudaliszki, wś, pow. szawelski, gm. Kru-
pie, o 53 w. od Szawel.
Hudalszczyzna, struga w pow. trookim,
przepływa pod wsią Mierszlany.
BlUlallce, po rus. Rudanci, wś, pow. lwow-
ski, 24 klm. na płn.-wsch. od sądu pow. we
Lwowie, 15 klm. od st. kol. wKulikowie, 6
klm. na płn od urz. pocz, w Jaryczowie No-
wym. Na wsohód leży Kukizów, na p,łd. Ku-
kizów i Remenów, na zach. i płn. Zółtańoe
(pow. żółkiewski). Wieś leży w dorzeczu Peł-
twi za pośredniC\twem strug, podążającyoh na
płd. do Kulikówki. Zabudowania wiejskie le-
żą w płd. stronie obszaru, na zach. od nich
grupa domów "Leszczów" (rus. Liszeziw).
N a płn. od zabudowań wzgórze Kalaczów
(267 mt.). Własn. więk. (Strzeleckich) ma
roli Ol'. 327, łąk i ogr. 60, pastw. 37, lasu 257
mr.j własn. mn. roli or. 862, łąk i ogr. 178,
pastw. 13, lasu 5 mr. W r. 1880 bylo 142
dm., 762 mk. w gm., 2 dm., 24 mk. na obsz.
dwor.; 33 rz.-kat., 736 gr.-kat., 17 izraeL;
762 Rusinów, 24 Polaków. Par. rz.-kat. i gr.-
kat. w Kukizowie. Do r. 1880 była w R. o-
sobna parafia gr.-kat. Po śmierci ostatniego
proboszcza przyłąozono tę parafię do Kukizo,
wa. We wsi jest cerkiew i szkoła filialna.
Dnia 27 marca 1462 r. poświadcza Albert
Swatek z Hermanowa, sędzia grodzki lwow-
ski, że Piotr W ołozkowicz z Kłodzienic wi-
nien :Michałowi Bielikowi, mieszozaninowi
lwowskiemu, 20 grzywien bez 6 groszy, któ-
ry to dług na wsi Rudańce zabezpiecza (Li-
ske, A. G. Z., t. IX, str. 86 nn.) Lu. Dz.
Hudany, zaśc., pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. pol., o 36 w. od Nowoaleksandrow-
ska.
HlUlasze al. Rudaszy, wś i folw. na praw.
brzegu rz. Serwecz, pow. nowogródzki, w 2
okr. pol. horodyszczańskim, gm. Cyryn. Wieś
ma 4 osadj miejscowość falista, bezleśna,
grunta pszenne, łąki obfite. .A. Jel,
Hudaszyszki, zaśc. ,włośc., pow. święciań-
ski, w 1 okr. pol., gm. Swięciany, okr. wiej-
ski Wójtowstwo Sudaty, 016 w. od gminy,
6 dusz rewiz.j należy do dóbr skarbowych
Antesary.
Hudau, wólka, w obr. Zamarska, w pow. i
obw. sąd. cieszyńskim, liczy 32 dm., 212 mk.
Ob. Zamarak. Br. G,

902
Rud
BlIdalI 1.) terytoryum ziemi sambijskiej.
Przy utworzeniu biskupstwa sambijskiego i
podziale w r. 1258 pozostało przy zakonie.
W prawdzie odnośny dokument nie wymienia
go wyraźnie, ale dzieje późniejsze to stwier-
dzają. Odtąd zwie się terytoryum to kame-
ratem. Leży na granicy posiadłości biskupich
i zakonnych, obok kameratu Wargen, Que-
dnau i Powunden. 2.) H., wś, pow. rybacki,
st. pocz. Laptau; 35 dm., 450 mk., 131 ha.
Tu zaszła w 1370 r. walka między Krzyżaka-
mi a Litwinami. Ad. N.
Budaw 1.) wś i folw. nad jez. Piotrkow-
skiem, pow. lipnowski, gm. i par. Nowogród,
odl. 020 w. od Lipna, ma 13 dm., 230 mk.
Folw. R. rozl. w 1885 r. mI'. 855: gr. Ol'. i
ogr. mr. 633, łąk mr. 143, pastw. mr. 17, wo-
dy mr. 28, nieuż. mI'. 34; bud. mur. 11,
z drzewa 2; płodozmian 11-polowy. Do wło-
ścian należy 30 os. i 441 mr. 2.) B., rumu-
nek, pow. 1ipnowski, gm. i par. Nowogród,
odl. 024 w. od Lipna, ma 4 dm., 36 mk.,247
mr. Według reg. pob. pow. lipnowskiego z r.
1564 we wsi Rudaw, w par. Nowogród, sie-
dzieli: Kalich, Federek, Krzywda, Kraczala,
Porsz, Dzadzo, Liska i inni. Był tam karcz-
marz, rzem., 4 zagr., 3 hultaje, młyn Bierzgiel
o 2 kołach, 2 sołtysie łany. Wszyscy poddani
bisk. kujawskiego. Płacono poboru 10 fI. 22
gr. (Pawiński, Wielkp., II, 330). Br. Ch.
Budawa, wś i folw., pow. pińczowski, gm.
Złota, par. Chroberz, odl. 9 w. od Pińczowa,
posiada młyn wodny i 37 osad włośc. W 1827
r. było 24 dm., 176 mk. W 1873 r. folw. Ru-
dawa rozl. mI'. 473: gr. Ol'. i ogr. mr. 256, ła,k
mI'. 103, pastw. mI'. 26, lasu mr. 66, nieuż. mr.
22; bud. mur. 5, z drzewa 8; płodozmian 5-po-
lowy; las urza,dzony. Wś R. os. 37, z gr. mI'.
118. W XV w. R., w par. Chroberz, należała do
Jakuba i Jana z Międzygórza h. Kopaszyna,
miała 21/ łany km. i karczmę z rola,. Dziesię-
cinę snopową i po 4 pęki konopi dawano pre-
bendzie Nieprowskiej. Wartość dziesięciny
wynosiła 4 grzywny. Był też dwór i dwa
folwarki, z których dziesięcinę snopową da-
wano par. św. Wawrzyńca w Wiślicy (Dłu-
gosz, L. B., 1,427 i II, 371). W 1579 1'. Ka-
tarzyna Jasińska miała tu 4 osadn., 2 łany,
2 zagr., 3 biednycb, 2 rybak., 1 rzem., 1 łan
pusty (Pawiński, Małop., 218). Br. Ch.
Rudawa 1.) wś, pow. dzisieński, w 2 okI'.
pol., gm. Jody, okr. wiejski Zamosz, 012 w.
od gminy a 92 w. od Dzisny, ma 17 dm., 100
mk. różnych wyznań (w 1864 1'.35 dusz re-
wiz.); należy do dóbr Janowo, Roemerów. 2.)
R., wś i dobra nad bezim. rzka" tamże, 012
w. od gminy a 911/ w. od Dzisny, 1 dm., 9
mk. starow. (w 1864 r. 7 dusz rewiz.); wła-
snoŚĆ Łastowskich. 3.) B., dobra, pow. gro-
dzieński, w 2 okr. pol., gm. Hołynka, o 62 w.
Rud
od Grodna. Była tu filia b. param katol.
w Wielkiej Brzostowicy. J. Krz.
Hudawa al. Rudawka, prawy dopływ rzecz-
ki Ilii, w pow. kijowskim.
Hudawa, rzeka, lewy dopływ Wisły.
Powstaje w obr. gm. Rudawy, pow. chrza-
nowski, z poła,czenia Rudawki al. Racławki
z Krzeszówka" pomiędzy torem kolei żel. ces.
Ferdynanda (od płn.) a gościńcem krakowsko-
trzebińskim, na wys. 247 mt. npm. Poda,ża
w kierunku wsch. przez obszar Rudawy,
Kleszczów, Zabierzów, gdzie przerzuca się na
płn. stronę toru drogi żel., zwracając się za-
razem na płd.-wsch. Na tej przestrzeni przyj-
muje Bętkówkę (al. Łączki), płynącą z pow.
olkuskie g?; poczem się dwoi, zanim zabierze
strumień Zelkówkę. Dalej wije się R. tuż na
płn.-wscbod. granicy Zabierzowa; brzegi na-
gle się obniżają, a pokrywające je łąki stają
się mokrzejsze, a po części zalane. Płyna,c da-
lej ku płd.-wsch. zabiera z lew. brz. Wierz-
chówkę al. Kluczwodę, a cokolwiek poniżej
Wodonkę czyli Wodoncza,. Od ujścia tych
strumieni koryto R. zmienia kierunek na płd.-
zach. Przerzyna obszerne, często zalewane
łąki, następnie dosięga skał zabierzowsko-
szczyglickich. Płyna,c popod urocza, Skał&
Kmity, zrasza łąki szczyglickie, a od ujścia
strugi od Balic, zwraca się na płd.-wschód.
Koryto ma 4 mt. szer., nurt 60 cmt., brzegi
1 1 /, mt. wysokie. Od Szczyglic do Mydlnik
napotykamy ślady dwu dawnych koryt. Pra-
we, suche, odbiega nieregularnie ku płd., le-
we zaś bieży wprost na wschód tuż obok skał
Młynki (262 mt.), tworzy z prawem wyspę;
dalej płyną rozdwojone równolegle, lewe idzie
na młyn Podkamycze, prawe opływa go od
płd. Mina,wszy Mydlniki płynie stale dwoma
ramionami. Koryto prawe (dzikie) od Mydl-
nik aż do Krakowa w kierunku wschod. przez
błonia. Koło tak zwanej Retoryki na Piasku
w Krakowie ła,czy się z korytem lewem (ro-
boczym). Pod wsią, Kawiory r02'dwojone, wy-
syła ku płd. ramię robocze. Na płn. od Zwie-
rzyńca, pod mostem koryto się rozszerza, do-
piero pomiędzy ogrodami zwierzynieckimi, u-
jęte powtórnie rowem, idzie na młyn kla-
sztorny i wpada do Wisły. Zdaje się, że pod
Mydlnikami koryto prawe jest dzikie, a lewe
robocze. Koryto lewe sięga czasów Łokietka.
Ponieważ otoczone murami miasto, nieposia-
dało dostatecznej ilości wody, przeto Mikołaj
Gierlak pOi\tarał się o sprowadzenie jej rowa-
mi z Rudawy, co własnym nakładem i według
swego planu uskutecznił. Do dzili to sztuczne
koryto płynie na płn. od dzikiego, pod Ka-
wiorami, a dopłynąwszy Łobzowa, zagina się
znów na płn., mija pałac łobzowski, pod Czar-
ną Wsią (ocembrowane) przybiera. kierunek
płd., dostarcza. wody łazienkom, obraca mły-

Rud
ny górne, Odtąd korytcm ocembrowanym (4
mt. szer., lal. mt. wys., nurt 60 cmt.) płynie
przez Piasek koło Garbarskiej ulicy ku zach.,
obraca młyny dolne. Poniżej wypływa na
błonia i dążąc korytem (6 mt. szer.) ku płd.
łączy się z dzikiem ramieniem. Opłyną wszy
od zach. dzielnicę Smoleńska (8 mt, szer.,
brzegi 4 mt. wys.), wpada do Wisły, poniżej
mostu zwierzynieckiego. Dodać należy, że ko-
ryto Mikołaja Gierlaka, pod Kawiorami wy-
kopane jest w gruncie ornym, pod Łobzowem
płynie po grobli 60 centym. do 11/4 mt. nad
poziom pól przyległych wznicsioncj, tuż w sa-
mym Łobzowie. Długość 10 klm. Oprócz te-
go przy młynach górnych rozpadało się to
koryto na dwa. Ramię prawe szło na zach.
od reformatów, napełniało rurmasę, leźącą
na miejscu dzisiejszego ogrodu, dalej zwraca-
ło się ku zachodovvi, następnie idąc ku płd.
przez ulicę Kanoniczą, dostarczała wody ła-
źniom królewskim, zajmującem brze lewy,
dalej szło na młyn, leżący pomiędzy Kurzą
stopą a kościołkiem św. Idziego, dążąc dalej
ku płd. obracało młyn pod bernardynami.
Odtąd płynąc ku wsch. rozdzielało łąkę św.
Sebastyana od murów ogrodu misyonarzy, a
zabrawszy lewe ramię wpadało do Wisły Sta
rej. Ramię zaś lewe płynęło od młynów gór-
nych wprost ku wsch. rowami, otaczającymi
mury miejskie; pod furtką mikołajską obraca-
ło młyn, zwany za Zygmunta Augusta mły-
nem Kutkowskim. Dążąc ku płd. obracało
młyny pod klasztorem dominikańskim, naresz-
cie zwróciwszy się ku wsch., na zach. stawu
św. Sebastyana (przed 12 laty jeszcze łąka,
dziś zabudowana) wpadało do koryta poprze-
dzającego. Obydwa zasilały miasto wod q , a
wspomniana rurmassa służyła za zbiornik.
R. wzbiera peryodycznie w czasie roztopu
śniegów i po długich i gwałtownych desz-
czach. Obficie dostarczają wody strumienie
wpadające z lew. brzegu, daleko mniej stoki
z praw. brzegu. Wylewając topi Mydlniki i
łąki pod Zabierzowem. Inne wioski zajmując
wzgórza, wylewom nie podlegają,. W 1813 r.
woda pod Cz:a.rną płynęła przez szczyt mostu,
Krzeszowice były całkiem zalane, też Wola
Filipowska, przez potoki tworzące Krzeszów-
kę, w dalszym ciągu Mydlniki, błonia między
\Volą, Zwierzyńcem, Krakowem i Łobzowem.
\V ogóle obszerna dolina Rudawy przedsta-
wiała jezioro mające od 1 do 6 mt. głęboko-
ści. Toż samo było w r. 1884 podczas wyle-
wu Wisły. Długość biegu od wsi Rudawy
25 klm. Spad wskazują liczby: 247 mt. (po-
czątek Rudawy); 234 mt. (most kolejowy po-
wyżej Zabierzowa); 224 mt. (pod Szczyglica-
mi); 214 mt. (pod Mydlnikami); 213 mt. (pod
ogrodem łobzowskiego pałacu); 210 mt. (uj-
ście). Z ryb posiada: brzanki, jazgary, jazie,
Rud
903
karasie, karpie, kiełbie, klonki, kolki, miętu-
sy, minożki, okonie, piskorze, płocie, pstrąg
(w Mydlnikach), strzeble, siekierki, sumy
(czasem), szczupak, ślizy i ukleje. Br. G.
Ru!lawa, wś, pow. chrzanowski, u ujścia
Rudawki do Krzeszówki, przy gościńcu z Kra-
kowa do Krzeszowic (6 klm.). Posiada przy-
stanek dr. żel. północnej ces. Ferdynanda,
między st. Zabierzów i Krzeszowice, paraf.
rzym.-kat., szkołę ludową i młyn wodny.
Wś skupiona około kościoła, mieści się na sto-
kach wzgórz opadających lekko od północy
ku Krzeszówce, nad którą ciągną się podmo-
kłe łąki (wznies. 248 mt. npm.). Na praw.
brzegu Krzeszówki wznoszą się wzgórza Zwie-
rzyńca Krzeszowickiego i wsi Nielepie. Na
wschód graniczy R. z Niegoszowicami, na
zach. z Pisarami a na płn. z Dubiem. Wś ma
95 dm., a 3 dm. obszar więk. (kapituły kate-
dry krakowskiej) i 648 mk.; 618 rz.-katol. i
30 izrael. Po s, więk. ma 203 mr. (158 roli,
31 łąk, 9 pastw. i 5 lasu); pos. muiejsza 668
mI'. (493 roli, 77 łąk, 92 pastw. i 6 lasu).
Par. należy do dyec. krakowskiej, dek. czer-
nichowskiego i obejmuje: Radwanowice, Brze-
zinkę, Nielepice, Młynnę, Siedlec, Pisary, Du-
bic, Niegoszowice i Kochanów, w ogóle 3261
dusz. Na północ od wsi znajdują się łomy
czarnego marmuru. Kościół ma murowany,
z ostrolukowem sklepieniem nad wielkim oł-
tarzem. Na przecięciu żeber znajduja, się her-
by Ra.f wan i Pomian. Jest podanie, że kościół
zbudował niejaki Rawan, ostatni potomek
towarzysza Bolesława Smiałego przy zabiciu
św. Stanisława, który podzieliwszy wieś Ra-
dwanowice między 12 kmieci, przybrał ich do
swego herbu i nazwiska. Ma być pochowany
w kościele a na chórze pokazują jego portret,
przedstawiający męża w zakonnym białym
strl)ju, trzymającego na dłoni kościół. Obraz
na drzewie malowany z datą 1608 r. Koło
ambony znajduje się pomnik z piaskowca,
wyobrażający niewiastę, mający na obramie-
niu herby Bernstein i Jelita (rycinę pomnika
podał Przyjaciel Ludu z r. 1848, nr 1). Znaj-
dują się też grobowe napisy polskie z r. 1576
Elźbiety z Pisarskich Giebułtowskirj i z r.
1709 Elźbiety Zagorskiej. Podaje je Łepkow-
ski (Roczn. Tow. nauk. krak. z r. 1861, str.
137). Zewnqtrz kościoła jest 5 rzeźb: Chry-
stus w Ogrójcu według modelu Wita Stwo-
sza i szczątki drewnianego ołtarza, w którego
treść wchodziła wypukło-rzeźba, przedsta-
wiająca w środku Chrystusa na Krzyżu a po
bokach dwie grupy osób, w których św. Sta-
nisław przedstawia Chrystusowi Bolesława
z grzechu obmytego. Dzwony pochodzą z r.
1622, 1624, 1674 i 1763. Z zestawienia dat
dzwonów z datą, w której wieś przeszła w po-
siadanie kapituły, wypada, że kościół uległ

904
Rud
zniszozeniu około r. 1600 i został następnie
odbudowany przez duchownego, którego por-
tret się przeohował. Długosz pisze, że R. da-
rował kapitule szlachcic (miles) Jan, zwany
także Gniewomirem (t 1185). W 1436 prze-
niósł ją, jako wieś kapitulną, Władysław Ja-
giełło na. prawo magdeburskie, co w. 1464
potwierdził Kazimierz Jagiellończyk. W owym
czasie był tam proboszozem Jan z Latoszyna
(t 1474 r.). Za Długosza (L. 13., II, 60) miał
kośoiół murowany chór i drewnianą nawę.
We wsi było 14 1 /, łanówkmiecyoh, praedium
kanonickie, 3 karczmy i 3 zagrody z rolą.
Dziesięciny dawane kościołowi miały warto-
ści 15 grzyw. :Był też dwór kapitulny (L. B.,
I, 165) i zabudowania gospodarcze. Role ka-
pitulne w trzech rękach. Z 14 łanów kmie-
cych płacono po 17 szkotów a z 1/, łana grzy-
wnę czynszu; nadto odrabiali pańszczyzny
dzień ciągły w tygodniu od św. Michała do
św. Jana Chrz. a potem dwa dni; nadto zwóz-
kę stosownie do pańszczyzny i dawali po 30
jaj i 3 kapłony rocznie. Z trzech karczem je-
dna miała cały łan kmiecy i płaciła 3 grzyw.
i 17 skot. czynszu, inne miały małe grunta i
dobre łąki i płaciły po 3 grzyw. Zagrodnicy
dawali po 30 gr. i odrabiali po 1 dniu w ty-
godniu, a wraz z kmieciami kosili łąki za po-
winność i robili zimową powabę, kmiecie zaś
także wiosenną. N a rzece Cheohel (Rudawce)
były dwa lliłyny z łąkami, które płaciły po
3 grzyw. Na granioach z Radwanowicami,
Siedlcem, Pisarami, Górą, Nielepicami i Brze-
zinką, nie było kopoów lecz miedze (ujazdy) i
dębniki (querceti). W 1581 r. (Pawiński, Ma-
łop., 33) było tylko 10 łanów km., lecz za to
4 czynszowników, 4 zagrody z rolą, 2 komoro
z bydłem, 2 komol'. bez bydła, 4 rzem., duda,
piekarz i karczma (1/, łanu). Prócz części ka-
pitulnej miał Andrzej Niemiłowski 3 zagrody
z rolą, 4 komol'. bez bydła i piekarza, Stan.
Piekarski 3 zagrody z rolą, a 9 bez roli i
Czerski 1 zagr. z rolą i karczmę. Mac.
Rmlawica, pow. grójecki, gm. Lechanice,
par. Wrociszew.
Hudawica, wś i dobra, pow. grodzieński,
wlokl'. pol., gm. Łasza, o 23 w. od Grodna.
Rlldawiec 1.) wś, pow. brzeski gub. gro-
dzieńskiej, w 4 okr. pol., gm. Ratajozyce, o
28 w. od Brześcia. 2.) R., wś, pow. brzeski
gub. grodzieńskiej, w 5 okr. pol., gm. Woł-
czyn, o 20 w. od :Brześcia. 3.) R., dobra, pow.
pruża.ński, w 4 okr. poL, gm. Suchopol, o 22
w. od Prużany, J. Kr.:.
Rudawiec, góra lesista na granicy gm.
Jabłonki i Przysietnicy, w pow. brzozowskim,
po płn. stronie doliny pot. Jabłonki (dopł.
Sanu) a po wsch. stronie pot. Przysietnickie-
go, źródlanego ramienia Stobnicy. Wznosi się
468 mt. npm. (szt. gen.). Br. G.
Rud
Rudawino al. Rudawin, wś nad kotliną rz.
Jasiołdy, przy ujściu do niej rzki Stawek,
pow. piński, w lokI'. pol., gm. i par. praw.
Stawek, ma 20 osad pełnonadziałowych; miej-
scowość bogata w łąki i rybę, lud rolniczy,
rybaczy i flisaczy, grunta urodzajne, namuło-
we. Własność hl', Potockiego. .A. Jel.
Hudawka, rzka, ob. Marycha.
Hu[lawlia 1.) wś włośc., pow. augustow-
ski, gm. Kuryanki, par. Teolin, odl. od Augu-
stowa 34 w., leży w pobliżu kanału augu-
stowskiego, ma 19 dm., 129 mk., 671 mr. W
1827 l'. było 9 dm., 50 mk. W chodziła w skład
dóbr rząd. Adamowicze, stanowiących część
dóbr Łabno. 2.) H., wś nad l'z. Rudawką
(Marychą), pow. suwalski, gm. Sejny, par.
Sejny, odl. od Suwałk 21 W., ma 10 dm., 89
mk. W 1827 r. było 7 dm., 68 mk. 3.) H.,
folw. i dobra, pow. kalwaryjski, gm. i par.
Krasna, odl. od Kalwaryi 24 w., ma 9 dm., 46
mk. W 1827 r. był 1 dm., 19 mk. Dobra rzą-
dowe Rudawka składały się w 1854 r. z fol.
R. mr. 917, Smolnica. mr. 223, Rządziszki mr.
179, Przełomszczyzna mr. 160, Metelica mr.
245, Buchcienniki mr. 740, Margołówka mr.
147, Skitury mr. 210, Radziłów; prócz tego
lasów mr. 1038. Odpadki: Pustosz Litwiańsz-
ozy zna mr. 335, Gierajcie mr. 137. Osady:
Ostęp mr. 34, Podpedziszki mr. 54, Leśna
Smolnica mr. 38, Leśna Kuchciszki mr. 61,
Leśna Holendry mr.25. Wsie: Nowe Włóki
mr. 859, Warty mr. 777, Olechmiany mr.
607, Żuwinty mr. 935, Zajle mr. 777, Skitury
mr. 334, Posiemnicze mr. 176, Pedziszki mr.
ror.866, Holendry mr. 177, Sobieniszki mr.
1023, Iszłądze mr. 884, Kraśniany mr. 929,
Dolnica mr. 472, Smolnica mr. 180, obszar
wsi Delegat i Czarna nie oznaczony, Kalni-
szki ror. 29, R.ządziszki mr. 265, Bobrowniki
mr. 863, Barcie mr. 271, Metelica mr. 573,
Buchcieniki mr. 241, Głośniki (nieznany),
Dubieuki mr. 111, Ochotka mr. 108, Pawelo-
na mr. 106, razem mr. 16,110. Nadto wy-
dzielono na majoraty; w 1843 r. generałowi
jazdy Strandmannowi dobra Pryga i Krasne,
składające się z fol.: Krasne mr. 512, Atesni-
ki mr. 723, Siemieniszki mr. 304, Pryga ml'.
397, lasu mr. 998; osady: Nowinka ml'. 34,
Makowszczyzna mr. 41, Probostwo Krasna
mr. 5j wsie: Krasna mr. 3, Birszcze mr. 555,
Turyszki mr. 400, Grabówka mr. 367, Ate-
śniki mr. 588, Siemieniszki mI'. 538, Pl'yga
mr. 400, razem mr. 5875. W 1838 r. nadano
generał-majorowi Paton dobra Kirsna, obej-
mujące folw. Kirsna mr. 500, lasu mr. 388;
wsie: Kirsna mr. 901 i Gudeliszki mr. 388,
razem ml', 2265. W 1836 r. nadano generał-
lejtnantowi Stegmannowi łąki od wili Iszłon-
dze odpadłe mr. 77, przyłąozone do majoratu
Kalwarya. W 1835 r. nadano generałowi

Rud
Berg folw. Pożelstwo mr. 307 i wś Pożelstwo
roI'. 348, które to nomenklatury przyła.czone
zostały do majoratu Ludwinów. BI'. Ch.
Rudawka 1.) mała rzeczka leśna, wypły-
waja.ca z puszczy białowieskiej, prawy do-
pływ rz. Narwi, do której uchodzi przy Rudni,
naprzeciw Niemierzy. 2.) B., rzeczka, prawy
dopływ Swisłoezy, lewego dopływu Niemna.
3.) H., strumyk, poczynający się z bagien
pod Szawlami, przerzyna mto Szawle i wpada
do jeziora szawelskiego.
Hudawka 1.) wś rządowa, pow. dzisień-
ski, w 2 okr. pol., o 88 w. od Dzisny, 5 dm.,
62 mk. 2.) H., karczma pryw., pow. wilejski,
w 1 okr. pol., o 33 w. od m. Wilejki, przy b.
dr. pocz. z Wilna do Mińska; 1 dm., 5 mk.
żydów. 3. R. al. Rudawa, wś i dobra podu-
chowne, na płd.-wschodnim krańcu pow. no-
wogródzkiego, przy gośc. pocz. zNieświeża
do Horodzieja., o 2 w. od Nieświeża, w gminie
Horodziej, w 5 okr. pol. snowskim, gm. Horo-
dziej. Wś ma 31 osad pełnonadziałowych;
dobra, wraz z folw. Uszonka al. Użanka, około
53 1 / 2 włók; grunta dobre szczerkowe, miej-
scowość małoleśna. Była tu kapl. katol. b.
parafii Iszkołdź. Około 1589 r. ks. Mikołaj
Krzysztof Radziwiłł, zwany Sierotka" oddał
R. wraz z wsiami i folw. Tuchowicze, Swięci..
ce, Rodziałowicze, Załuże, Zalipienie, N owo-
siołki i Uszonka jezuitom nieświeskim. W
1762 r. gdy ks. Karol Radziwiłł "Panie Ko-
chanku" po śmierci ojca odbywał solenny
wjazd na ordynacyę do Nieświeża, ceremoniał
uroczystości rozpoczął się od R., kędy wjeż-
dzaja.cego księcia spotkały wojska ordynac-
kie i tłumnie zebrana szlachta (ob. Kotłubaja,
Galer. nieświez., str. 468). Po kasacie jezui-
tów w 1775 r. R. zdaje się, iż wróciła chwi-
lowo do Radziwiłłów; obecnie jest własnościa.
Korbutów. 4.) H., wś, pow. słonimski, w 2
okr. pol., gm. Mieżewicze al. Miżewicze, o 29
w. od Słonima. 5.) B., wś i uroczysko, pow.
sokólski, gm. Ostra Góra, o 20 w. od Sokółki,
śród wielkich lasów położona, ma 60 dm. i
400 mk. 6.) H., wś i do1>ra, pow. wołkowy-
ski, w 3 okr. pol., gm. Swisłocz, o 28 w. od
W ołkowyska. J. Krz.-Al. Jel.
Hudawka 1.) al. Kot6wka, potok, powstaje
w gm. Kotów, pow. dobromilski, u wschod.
podnóża góry Bosaczki (495 mt.); płynie zra-
zu na WBch. u podnóża góry Moczarów (439
mt.); następnie w Kotowie zwraca się na płd.,
przepływa wś Rudawkę i w obr. Birczy Sta-
rej wpada do Stopnicy z lew. brzegu. Dłu-
gość biegu 7 klm. 2.) B., potok, powstaje
w gm. Rudawka, pow. liski, w lesie Jacy-
ninie, z pod góry Wisiwni (733 mt.); płynie
zrazu leśnym parowem, następnie pomiędzy
domostwami Rudawki; przyjąwszy od lew.
brzegu pot. Zahajków, zwraca się na płn., a
Rud
905
od ujścia Łużka z lew. brzeg\l zraBza obszar
Smolnicy, na którym uchodzi z praw. brzegu
do Strwią,ża. Długość biegu 5 1 /. klm. Od
zach. wznosi się Oratyk (642 mt.) i Ostryko-
wiec (605 mt.). 3.) R. al. Racławka, potok,
wytryska na pIn od wsi ()zubrawic, a na płd.
od Przegini, w pow. olkuskim; płynie kory-
tem międzywzgórzystem wprost na płd. przez
Czubrawice i Racławice, od których nosi na-
zwę "Racławka". Poniżej Racławic śród ja-
ru wapieni czerwonych wchodi do Galicyi i
płynie granicą, Paczołtowic i Zarów, w pow.
chrzanowskim, zach. brzegiem lasu żarskiego,
pod nazwą, "Zdolskiego potoku" ku płd.-wsch.
Od słupa granicznego (wznies. 346 mt.) aż
do Paczołtowic płynie korytem kamienistym;
od zach. rozpościeraj q się lekko wznoszące
się pola, a od zach. las. Przy Paczołtowicach
rozdwaja się, Ramie prawe, płyno,c ku wscho-
dowi, obraca młyn. Ramię zaś lewe bieży tuż
obok skał, zabiera źródła pod nimi bijące, na-
stępnie zakręciwszy się ku wschodowi mija
wieś. Odtąd wypływa na obszerniejszą dolinę,
otoczoną wysokimi wzgórzami. Koryto zawa-
lone bryłami kamieni. Nieco niżej wpada w lal!!.
Tuż pod Dubiem zabiera z lew. brzegu pot.
Szklarkę. Odtąd brzegi się wznoszą. Opływa
wś Dubie od wschodu. Przechodzi na obszar
Pisar, a wreszcie Rudawy, od której przyj-
muje nazwę Rudawki. Pod wsią R. koryto
ma 3 mt. szer., brzegi 2 1 /, mt. wys., nurt
30-60 cmt. Minąwszy wieś, wpada do Krze-
szówki prawie pod kątem prostym, tworząc
z nią rz. Rudawę. Długość 15 klm., ujście
246 mt. npm. Br. G.
Hudawka 1.) Jaśliska, wś, pow. sanocki,
u źródeł pot. Jasiela, w pobliżu granicy wę'
gierskiej, w okolicy górskiej, lesistej, wznies.
564 mt. npm. Dolinę otaczają zewsząd lasy,
pokrywające Beskid. WŚ graniczy na płd.
z Jasielem, na płn. przez lasy z Wolą W yż-
nią a na wschód z W'isłokiem Górnym. Par,
gr.-kat. w Woli Niżnej, rz.-kat. i urz. pocz.
w Jaśliskach (o 11 klm.). We wsi 26 dm, i
157 mk. gr.-kat. Obszar więk. pos. należy do
bisk. przemyskiego rz.-kat. i składa się z 231
mr. lasu; mniejsza pos. ma 283 mr. roli, 91
mr. łąk, 141 mr. pastw. i 15 ror. lasu. 2.) H.
Rymanowska, wś, pow. sanocki, na lew. brzegu
Wisłoka, wznies. 350 rot. npm. Góry pokry-
te jodłowymi lasami mają formacyą kredową.
W lasach na płn.-wschód od wsi, na praw.
brzegu Wisłoka, jest kopalnia Dafty na 12 ha,
wydająca 372 cetn. metr. ropy (Kosmos
1885, zesz. 6). Dawniej przysiołek do Z!l.WO-
jów, należy R. do par. rz.-kat. w Rymanowie
(o 12 klm. na płn.-zachód), a par. gr.-katol.
w pogranicznej Tarnawce. WŚ ma 32 dm. i
195 mk.; 3 rz.-kat., 184 gr.-kat. i 8 izr. 3.)
B. (koło Birczy al. koło Kotowa), wś, pow,

906
Rud
dobromilski, 32 klm. na płn.-zach. od Dobro-
mila, 4 klm. od sądu pow., urz. pocz. i tel.
w Bircy. Na pln. leży Jasienica Sufczyńska,
na wsch. Sufczyna i N owa Wieś, na pld. Bir-
cza Star:a, na płd.-zach. Lipa, na płn.-zach.
Kotów. Srodkiem wsi płynie potok od Koto-
wa, i wpada poza obrębem wsi do Stopnicy
(praw. dopł. Sanu). Potok ten przyjmuje wo-
brębie wsi małe dopływy. W dolinie jego le-
żą zabudowania wiejskie. Na płn. od nich stoi
huta szklana. Najwyźsze wznies. wynosi 442
mt. na płn. '\Vłasn. większa ma roli Ol'. 298,
łąk i ogr. 39, pastw. 70, lasu 667 mr.; włas.
mn. roli Ol'. 475, ł3;k i ogr. 52, pastw. 93, lasu
98 mr. W r. 1880 było 85 dm., 547 mk. w
gm., 10 dm., 54 mk. na obsz. dwor.; 212 rz."
kat., 361 gr.-kat., 26 izrael., 2 innych wy-
znań; 227 Polaków, 346 Rusinów, 26 Niem-
ców. Par. rz.-kat. i gr.-kat. w Birczy. We
wsi jest cerkiew. 4.) H. (koło Nanowy i Kro-
ścienka), wś, pow. dobromilski, 16 klm na
płd.-zach. od sądu pow. w Dobromilu, 6 klm.
od urz. pocz. i tel. w KrościenIm koło Chyro-
wa. Na płd. leży Nanowa, na zach. Krościen-
ko, na płn. Smolnica, na wschód Rosochy
(pow. staromiejski). W ś leży w dorzeczu
Dniestru. '\Ve wschod. stronie ma początek
mały prawoboczny dopływ Strwiąża, pot.
Zabola; na zach. od niego płynie prawie środ-
kiem wsi prawy dopływ Strwiąża: Rudaw-
ka od płd.-wschód z Nanowy, na płn.-zach.
do Smolnicy i przyjmuje w obrębie wsi od
lew. brzagu pot. Zahajków, przepływający
wschod. część wsi, i pot. Łużek, płynący
wzdłuż granicy płn. Zabudowania wiejskie
lezą na wsch. w dolinie Rudawki (cerkiew
464 mt.). Zach. część obszaru lesista. :Między
potokami: Łużkiem i Zahajkowem leży las
"Gliwa", ze szczytem 609 mt, wznies. Naj-
wyższe wznies. na płd. granicy wynosi 630
mt. Własn. więk. (rządowa) w R. i Smolnicy
ma roli Ol'. 11, łąk i ogr. 39, pastw. 11, lasu
1323 mr.; wł. mn. roli Ol'. 182, łąk i ogr. 35,
pastw. 84, lasu 600 mr. W r. 1880 było w R.
30 dm., 115 mk. w gm.; 4obrz. rz.-kat., 107
gr.-kat., 7 izraeL; 104 Rusinów, 11 Niem-
ców. Par. rZ.-kat. w Jasieniu, gr.-kat. w Na-
nO"lej. We wsi jest cerkiew drewniana p. w.
św. Michała, niewiadomej daty. Mac.-Lu. Dz.
Hudawki, pole na ob&zarze wsi Sumina,
w pow. lubawskim, na wschód od wsi.
Rudawy, wś włośc., pow. dzisieński, w 3
okr. pol., gm. Przebrodź, okr. wiejski i dobra
skarbowe Gabryałowo, 018 w. o gminy, 35
dusz rewiz.
Hudawy. Nazwę tę dają polscy geografo-
wie trzem pasmom górskim, z których dwa
należa, do systemu karpackiego, trzecie zaś
do systemu gór czeskich. To ostatnie pasmo
nazywają częściej górami Kruszcowymi (niem.
Rud
Erzgebirge). a) R. Węgiel'8kie stanowią płd.
działy Beskidów zachodnich w pasmie Kar-
pat. Działy te górskie rzadko się wznoszą poza
granicę drzew i tworzą liczne grupy górskie,
lesiste, bogate w rudy kruszcowe. Obok la-
sów spotykamy tu paszniste łąki a na stokach
pagórków rozległe winnice. R. węgierskie o-
bejmują wszystkie działy górskie, które jak-
by wielkim wieńcem otoczyły pasmo Tatr od
południa i płd.-wschodu. :M:iędzy górnym Wa-
giem (aż po Ratków) i górnym Hronem (aż
po Bańską Bystrzycę), a na wschód po Wer-
narską przecznicę między źródłami Czarnego
Wagu, Hornadu, Słonej i Hronu legły Tatry
Niźnie czyli Liptowskie, z Kralowa" Hola" czyli
Królewską Halą, (1946 mt.) i Dżumbirem
(2048 mt.). Znajdują tu się kopalnie siarczy-
ku antymonu i złota rodzimego. Najbogatsza
kopalnia (Magórka) leży na zachodnim krańcu.
Bezpośrednio z nimi styka się pasmo górskie,
do ich układu należące, 15 klm. długie a 3
klm. szerokie, bogate niezmiernie w rudy,
ciągnące się z płn.-wsch. ku płd.-zach., od
góry Praszyny aż za wioskę Harmaniec. Tu
znajdują się starożytne kopalnie Szpanej do-
liny (Herrengrund), Starych Hol' (Altgebir-
ge) i Ballasza. Następnie między Nitrą i Tur-
czanką od zach. a Hronem, na środkowym i
dolnym jego biegu rozłożył się zachodni dzial
R. Węgierskich, który od leżącego tu miasta
nazwać można Kremnickim. N aj wyższe wznies.
Ptacznik (1348 mt) i Ławryn (962 mt.). Na
wschód od Hronu aż ku źródłom jego, między
nim a Ipolą aż po żródła Słonej legł wschodni
dział R., podzielony na kilka pomniejszych
gniazd, z których płd.-zach. między Hronem
a Krapiną i Szczawnickimi górami bierze na-
zwę od miasta górniczego Szczawnic Bańskich
(Schemnitz). Zowią, je także Ostrowskiemi
górami. Najwyższe wznies. Wierch Polana
(1451 mt.) i Fabowa Hala (1447 mt.). Wresz-
cie obszar zawarty między Słoną od zach. i
płd. a Hornadem od wsch. i płn. rozdziela się
też na pomniejsze gniazda, poprzegradzane
dolinami potoków. Z nieh najważniejszą, jest
północna część: Rudawy Spiskie, rozsypane
na wschód od przecznicy W crnarskiej w kie-
runku ku Koszycom, po obu brzegach Giclni-
cy (Hnilicy), a lla płd. stronie Hornadu.
W paśmie Tatr Niżnich ważniejsze kopalnie
są: a) kopalnia Hodrusia; b) Rocza, jedna
z naj dawniej szych i najbogatszych kopalni
złota na Węgrzech, dziś zupełnie podnpadła;
c) Magórka (złoto i antymon); d) Ryszczanka
(antymon); e) Moczydło na Kluczańskiej Hali
(siarczyk antymonu); f) Karola w dolinie Lu-
belli Królewskiej (antymon); g) kopalnia an-
tymonu w dolinie Dubrawskiej; h) kopalnie
Kasparis, Józefa, :Marya, Barbara i Karolina,
należące do rodziny Platych, następnie Ose-

Rud
redok, Wiesner, Ignacego dostarczają anty-
monu. Wszystkie te kopalnie leżą na płn. po-
chyłości Tatr Niżnich. Na płd. stoku istnieją
roboty górnicze tylko przy wiosce Jaraba;
dawniej w kilku innych miejscach dobywano
rudę. Marmury z Tatr Niźnich dają wyborne
wapno, ale do obrabiania niezdatne. W nie-
których miejscach łupku talkowego używają
na budowle. Z metali uwagi godnymi są: zło-
to, srebro, miedź, ołów, antymon. W R. Spi-
skich legły osady górnicze: Giełnica (Hnilec),
Stelbach, Krompach, Stoos, W agendruessel
al. Wondrysel, Smolnik i Nowawieś Spiska.
Kopalnie znajdują się: w Altwasser (1), Mni-
szku (8), Folkmarze (5), Gielnicy (106), Helc-
manowcach (32), Nowejwsi Spiskiej (151),
Jaklowcach (2), Kluknawie (6), Krompachu
(14), Margeczanach (1), Markuszowcach (2),
Mikluszowcach (2), Opace (1), Poraczu i Kot-
terbachu (12), Prakendorf (7), Smolniku (44),
Szwedlerze (12), Stelbachu (2), Stoosie (7),
Szwabowcach (1), Słowence (74), ?,epliczce
(4), Wondryselu (8), Zawadce (24), Zakarow-
cu (29); razem 553. W r. 1876 wydobyto
(w 141) rudy miedzianej 2,159,865 klg., mie-
dzi i srebra (w 47) 566,15 klg., rudy żela-
znej (w 50) 50,196,018 klg., antymonu (w 6)
37,700 klg., rtęci i cynobru (w 3) 2,638 klg.,
oprócz tego iskrzyku żelaza (w 3) 25,696,359
klg., błyszczu szarego (w 10) 1,384,193 klg.
Huty żelazne istnieją w Altwasser, Buszow.
cach, Mniszu, Krompachu, Hrabuszycach,
Prakendorf, Smiżanach, Smolniku, W ondryślu
i w dolnej dolinie Hnilicy. b) Rudawy Siedrnio-
grodzkie zajmują zachodnie działy Karpat sie-
dmiogrodzkich, z tak zwanymi działami: bihar-
skim, Czerną Horą i Pojaną Ruską. Składają
się z wielu pasm od wsch. ku zach. równole-
gle się ciągnących i gniazd górskich od 1000
do 1800 mt. wznies., z głębokiemi jarami i do-
linami, zwykle od zach. tylko dostępnymi.
Obfitują przeważnie w złoto. Znakomitsze
szczyty są: Kukurbeta (1814 mt.), Bihar
(1657 mt.), Vledjassa (1863 mt.), Dimbo (1368
mt.), Vulkoj (1302 mt.), Giamina (1365 mt.).
c) Rudawy Czeskie legły na płn.-zach. granicy
Czech od Saksonii. Poczyn,ją się na wyso-
czyźnie przypierającej w płn.-wsch. stronie do
skalistych działów gór Smreczanych (Fichtel-
gebirge), niedaleko miej scowości Asch, w płn.-
zach. Czechach, nad źródłami Halsztrowa Bia-
łego (Weiss e EIster), dopływu Soły (Saale ),
szczytem Kaplicą (Kapellenberg, 757 mt.)
jak dział gór Halsztrowskich (Elstergebirge).
Odtąd ciągną się na płn.-wsch., na przestrze-
ni 160 klm. długości a 59-74 klm. szeroko
aż do przesmyku neklerowskiego (Nollendor-
fer-Pass), oddzielającego R. od piaskowco-
wych gór połabskich (Elbsandsteingebirge),
czyli tak zwanej Szwajcary-i Saskiej. W po-
Rud
907
łudniowej CZęSCl przedstawiają R. skalisty
mur, wznoszący się 650-800 mt. stromo do
góry. Na zach. wstępują łagodnie i nieznacz-
nie w szeroką wysoczyznę łupkową nad gór-
ną Sołą i ku stronie saskiej, a na płn.-zach.
opadają ku głębokiej nizinie altenbursko-lip-
skiej. Wskutek takiego ukształtowania łań-
cuch ten wysyła ku płd. do rz. Ohrzy (Eger)
tylko krótkie strugi, podczas gdy w silnie za-
lesionej płn. części R. rozwijają się nad dwo-
ma Muldami (frejberską i ćwikawską), jako-
też nad Plissą (Pleisse) i innymi stokami
z Halsztrowa, piękne, długie, w górnej części
nader dziko-romantyczne, w dolnej zaś uro-
dzajne i ożywione doliny. Z szerokiego
grzbietu R., wznoszącego się przecięciowo
800 mt. npm., strzelają w górę lesiste kopu-
ły, jakby góry na górach, częstokroć ponad
1200 mt., ,ale tylko o 300 mt. względnej wy-
sokości. Srodkową część R., położoną nad
czesko-saską granicą, między Eibenstock,
J ohanngeorgenstadt, J achimowem (J oachims-
tal) i Wiesental, tworzy szeroka wysoczyzna,
dosięgająca w przecięciu 1130 mt., na której
rozpościera się miasto Boże Dary (Gottesgab),
najwyżej położone w całych Czechach (1072
mt. npm.), a o 172 mt. wyżej od najwyższego
stanowiska Saksonii (Oberwiesental, na stoku
Klinu, 900 mt.). W tej części rozbił się szczyt
R., Klin (Keilberg) do 1275 mt., na płd.-zach.
od niego szczyt Spiczak (Spitzberg) 1107 mt.,
a jeszcze dalej na płd.-zach. Wysoki Ka-
mień (Ho hel' Stein) 1204 mt. npm. Przejścia
przez pasmo R., które przecinaj a. je z płd. na
płn., ciągną się poziomo przez szeroki, płaski
grzbiet lt. 00 do geologicznej budowy wystę-
pują w R. gnejsy, łupkie i fility. Gnejs two.
rzy płasko wypukły rdzeń całego łańcucha,
do którego na płn. i zach. stoku przypierają
pokłady łupku, nad którymi rozpościerają się
fility. Gnejsy przeważnie występują w środ-
kowym, łupki i fility w płd.-zach. dziale pa-
sma. Pokłady to przecinają dość znacznymi
warstwami granity i syjenity, dyjoryty łysz-
czykowe, melafiry i porfiry; tu i owdzie po-
kazuja. się jako oddzielne wyspy kopuły ba-
zaltowe i fonolitowe. W r. 1163 odkryto po-
raz pierwszy obfite pokłady srebra. Odtąd
poczęto robić poszukiwania za rudami i znale-
ziono cynę (Geyer, Ehrenfriedersdorf, Zinn-
wald), nikiel i kobalt (Annaberg, Schneeberg),
ołów i rudę żelazna. czerwoną i magnetyczna..
Pokłady srebra oiągną się z Miśnii przez Frei.
berg, Marienberg, Annaberg aż do Jachimo-
wa w kierunku płd.-płd.-zaoh. Najważniejszy
okręg górniczy jest Freiberg. Ozyt. Weg-
weiser durch das saechsisch-boehmisohe Erz-
gebirge, Annaberg, 1880; Moser, Reisehand-
buch f. d, 8aechsische Erzgebirge und das
Voigtland, Leipzig, 1882; Erlaeuterungen zur

908
Rud
geolog. Spezialkarte von Sachsen, Leipzig,
1880-1883. Br. G.
Hudbalis, os. włośc., pow. władysławow-
ski, gm. Sapieżysżki, par. Dobrowola, odl. 56
w. od Władysławowa, ma 92 mI'. obszaru,
w tern 30 mI'. roli, 22 mI'. łąk, 34 mr. lasu i 6
mI'. pastw.; 4 bud, z drzewa.
Hudbardszen (niem.), wś, pow. gąbiński,
16 dm., 84 mk., 160 ha; st. p. Trakehnen.
Hudbaren, rzka w Kurlandyi, lewy do-
pływ Wenty, w parafii Frauenburg.
Budharen z folw. Peldhof i Mal'ienhof, do-
bra, w okr. i pow. hazenpockim, par. neuha-
uzeńska (Kurlandya).
Hudczallski powiat, ob. Rudki.
Hudczany 1.) leśniczówka na poL-prus.
Mazurach, pow. ądzborski, odl. 35 klm. na
płn.-wsohód od Ządzborka, przy bitym tra-
kcie do Jańsborku, wśród lasów jańsborskich
i krutyńskich. Klimat tu wskutek bliskości
lasu i jeziór łagodny; 1 dm., 9 mk. Poczta
w miejscu. 2.) H., dworzec, dom zajezdny,
piła, tamże. 3.) B., leśno do nadleśnictwa gu-
ziankowsldego należące, 1 dm., 4 mk.
Budcze, jezioro, w pow. chełmskim, gm.
Cyców, na obszarze folw. Garbatówka.
Hudcze, folw. szl. nadjez. t. n., pow. troc-
ki, w 2 akr. pol., o 40 w. od Trok, 6 dm., 63
mk. katol.
Budczellki, obeonie Rubczenki (ob.), wś, pow.
skwirski, wymieniona w dok. z XVIII w. jako
należąca do klucza antonowskiego własność ks.
Wiśniowieckich.
Hudczyłki, wś, pow. nowoaleksandrowski,
w 5 oh. pol., o 98 w. od Nowoaleksandrow-
ska.
Budczyszki, wś, pow. trocki, w lokI'. pol.,
o 18 w. od Trok, 6 dm., 51 mk. katol.
Hudczyzna, os. młyn, pow. brzeziński, gm.
Łagiewniki, ma 2 dm., 11 mk., 71 mr. dwors.
Ruddecken, wś, pow. ragnecki, st. pocz.
Szillen; 87 dm., 418 mk., 590 ha.
Huddeilen-Peter, pow. kłajpedzki, ob.
Hans-Mueller-Matz.
Rudden, z folw. Gollangen, dobra pryw.,
W okI'. i pow. hazenpockim, par. neuhauseń-
ska (Kurlandya).
Hllddinn, os. przy wsi Pruazischken, pow.
gąbiński; 2 dm., 22 mk.
Hudecki I)otok al. Rutka, Rudka, wypły-
wa ze żródeł łącznych, na wschód od wsi Ci e-
niawy, w pow. kołomyjskim, na granicy od
Podhajczyk. Płynie tąż granicą, potem zrasza
obszar gm. Kornicza, Matyjowiec, Zamuliniec,
a wreszcie na obszarze Siemiakowiec przerzy-
na gościniec rządowy kołomyjsko-śniatyński i
uchodzi do Prutu z lew. brzegu. Długość bie-
gu 11 klm.
Budeeus, dok. Rudicus campus in districto
Heilsberg, pod Licbarkiem, na praw. brzeu
Rud
Łyny. Miejsce święte u pogan, bożkowi pie-
kielnemu Rudekowi poświęcone. Ad. N.
Rudej, niem. Rauden, wś, pow. wojerecki,
par. ew. Uhyst. Do 1815 r. należała do sa-
skich Łużyc. W 1842 r. 25 dm., folw., 117
mk., szkoła ewang. W 1840 r. było 116,
w 1860 r. 135, w 1880 r. 150 Serbów.
Rudejkiszki, zaśc. nad jez. Dajnie, pow.
wileński, w 2 okr. pol., gm. Muśniki, okr.
wiejski Kiernów, o 4 w. od gminy a 40 w. od
Wilna, ma 2 dm., 27 mk. katol. (podług spisu
z 1864 r. 5 dusz rewiz.); należy do dóbr skar-
bowych Kim'nów.
Hudek, pow. szamotuiski, ob. Rudki i Rudz-
kie Huby.
Hudekszna al. Rudeksznia, rzeczka w gub.
kowieńskiej, prawy dopływ Abeli (lewego
dopł. Niewiaży).
Rudele 1.) wś nad bezimiennym dopły-
wem Wołmy, pow. miński, w miejscowości
wzgórzystej, dość malowniczej, małoleśnej,
ma 15 osad; grunta szczerkowe. 2.) H., wś,
pow. nowoaleksandrowski, w 4 olu. pol., o 49
w. od Nowoaleksandrowska. 3.) R., okolica,
pow. poniewieski, w lokI'. pol., o 32 w. od
Poniewieża. 4.) B., wś, pow. poniewieski,
w 2 okI'. pol., o 74 w. od Poniewieża. 5.) H.,
zaśc., pow. szawelski, gm. Szawany, o 29 w.
od Szawel. J. Krz.
Hudelsdol'f 1.), 1370 RudoljJdorf, wś i do-
bra, pow. niemczyński, par. ewang. w miej-
scu. W 1842 r. 65 dm., zamek, folw., 437
mk. (22 kat.), kościół ewang., szkoła, hodowla
owiec. Przy drodze stoi dawny stary gród.
2.) 8., ob. Drołtowice. R. par., dek. sycowskie-
go, w 1869 r. obejmowała 710 katol., 5000
ewang., 5 izr., 1 dyss. 3.) R. Nieder i Ober,
targowisko, pow. lubawski, do 1815 r. należa-
ło do Saskich Łużyc. .Par. ew. Seindenberg.
W 1842 r. R. Nieder miało 72 dm., zamek,
338 mk. (2 katoL), szkoł ewang., młyn wo-
dny i dwa targi na bydło rocznie; R. Ober
39 dm., zamek, 211 mk. (1 katoL), warsztaty
tkackie. Br. Ch.
Rlldelstadt, 1203 Rudolfesdorf, targowisko
nad rz. Bober i dobra, pow. bolkowiecki,
wznies. 1261 st. npm., odl. 1 3 / 8 mili od Bolko-
wie. Pierwotnie wieś zwana Rudelsdorf, w
1754 r. zostało górniczym miasteczkiem, skła-
dającem się z dwóch części: górnej i dolnej.
Posiada kościół par. katol. z XV w., kościół
par. ewang. od 1742, szkołę ewang., zamek
dziedzica. W 1842 r. było 154 dm., 1182 mk.
(43 katoL), folw., 3 młyny wodne, olejarnia,
cegielnia, gorzelnia. Tutejsze pokłady rud
miedzianych i siarki są wyzyskiwane przez
otwarte tu kopalnie i łącz!\ce się z niemi za-
kłady fabryczne: huty miedziane i fabrykę
kwasu siarczanego. Do R. należy folw. 8cho-
enbach; 1842 r. 25 dm., 161 mk. (8 kato!.).

Rad
Rud
909
Ruden (niem.), pow. bydgoski,
Ruda i Rudna.
Ruden (niem.), ob. Ruda i Rudna.
Rudet'lCe, obecnie łąka na obszarze Kor-
czyna, w pow. sokalskim. 'V odle tradycyi
stało tu niegdyś miasto (zapewne gród), zbu-
rzone w czasie wojny. Dotąd znajdują się
szczątki okopów i ślady murów. Por. KO'l'czyn
(t. IV, 397).
Rude nisz ki, wś, pow. wiłkomierski, gm.
Onikszty, o 46 w. od Wiłkomierza.
Rudenik, bór na polskiej Warmii, pow. ol-
sztyński.
Rudet'lka 1.) wś przy ujściu odnogi Tremli
do Ptycza, pow. mozyrski, tuż przy granicy
pow. rzeczyckiego, w 2 okr. pol. petrykow-
skim, gm. Kopatkiewicze, ma 3 osady; miej-
scowość odosobniona, od wschodu całkiem ni-
zinna, skanalizowana w ostatnich latach w kie-
runku ku Prypeci. 2.) R., wś, pow. rohacze-
wski, posiada cegielnią, prorl.ukująca 200,000
sztuk cegieł rocznie, wartości 2000 rs.; wła-
sność Sołtanów. .Al. Jel.
Hudenka, dawna nazwa wsi .Annopol, w
pow. radomyskim, w 3 okr. pol., gm. Pot y-
jówka, par. praw. Horbulew (o 4 w.), o 30 w:
od Radomyśla, ma 332 mk.; w 1783 r. było
tu 5 chat i 38 dusz.
Hudenka al. Smiacz, rzeka, prawy dopływ
Snowa (prawego dopł. Desny); przybiera Ho-
rodnią.
Hudenka al. Łęki, potok, powstaje w obr.
Rudenki, pow. liski, z pod góry Rudenki
(461 mt.); płynie wprost na płd. u zach. pr-
dnóża góry Kamionki (465 mt.), a u wsch.
stóp Czarnego Działu (485 mt.), a dostawszy
się na obszar gm. Uherce i przecią, wszy tor
kolei żel. łupkowskiej, wpada do Olszanicy
z praw. brzegu. Długość biegu 3 klm. Bl'. G.
Rudelika, wś, pow. liski, w zwartej doli-
nie pot. Lekiego, dopł. Olszanicy, wznies. 394
mt. (przy cerkwi), na wschód w górach Ru-
dence sięga 46lmt. i Kamionce do 465 mt.,
ku zachodowi w Czarnym Dziale do 485 mt.
Okolica lesista. Tor dr. żel. przemysko-łup-
kowskiej między st.Olszanicą, (4 kłm.) i Uher-
ce, jako tez gościniec z I,iska do Ustrzyk Dol-
nych dotykają, południowej granicy wsi. Wś
R. posiada cerkiew drewnianą, p. w. św. Szcze-
pana, 68 mk. (1 na obszarze więk. pos. Wład.
Bala), 406 mk.; 69 rz.-kat., 326 gr.-kat. i 11
izrael., pod względem narodowości jest 158
Polaków i 247 Rusinów. .Par. gr.-kat. i rz.-
kat. w Uhercach. Obszar więk. pos. ma 148
mr. roli, 27 mr. łąk, 18 mr. pastw. i 30 mr.
lasu; mn. pos. 386 mr. roli, 74 mr. łąk, 111
mr. pastw. i 85 mr. lasu. Gleba składa się
z glinki na podstawie przepuszczalnej, pia-
skowców ławicowych; lasy szpilkowe. Grani-
czy na wschód z Olszanicą, na płn.-zach.
ob. Rudy, z Bermichową Górną, na zach. z Jankowcami
a na płd. z IDlercami. Mac.
Hudenko Lackie i R. Ruskie, dwie wsi, pow.
brodzki, o 34 klm. na płn.-zach. od Brodów,
6 klm. na płn.-zach. od sądu pow. i urz. pocz.
w Łopatynie. Na zach. i płd. leży Ohmielno,
na wsch. Kustyń, Batyjów i Zawidcze, na
płn. U win, Baryłów i Kulików (ostatnia w
pow. kamioneckim). Oba R. leżą w dorzeczu
Styru za pośrednictwem potoku powstającego
w płn.-wsch. stronie obszaru a płynącego na
wschód pod nazwą Rzeczki. i wpadającego do
Styru w Szczurowicach. Na płd.-wschód leż/ł
zabudowania wiejskie R. Lackiego, a na wsch.
od nich R. Ruskiego. Na płd. od zabudowań
stoi wiatrak. W płn.-zach. stronie R. Lackie-
go wznosi się ,,80bin" do 239 mt. Na płn. od
zabudowań R. Ruskiego leżą lasy: "Brzezina"
i "Ozarny bór", a w płn.-wsch. stronie wsi
las "Dębowica". Najwyższe wznies. w płd.-
zach. stronie obszaru wynosi 251 mt. R. Lac
Ide tworzy osobną gminę katastralną. Własn.
więk. ma roli Ol'. 307, łąk i ogr. 75, past. 16,
lasu 20 mr.; wł. mn. roli Ol'. 281, łąk i ogr.
78, lasu 1 mr. Ił" Ruskie tworzy gminę kata-
stralną wraz z Kustyniem (ob.). Glebę mają
piaszczystą, częścią torfiastą i czarnoziem
z pokładem gliny. W r. 1880 było w R. Lac-
kiem 48 dm., 248 mk. w gm., 3 dm., 16 mk.
na obsz. dwor.j 22 rz.-kat., 213 gr.-kat. 29
izraeL; 11 Polaków, 224 Rusinów, 29 Niem-
ców. W R. Ruskiem było 38 dm., 209 mk.
w gm., 30 obrz. rz-kat., 157 gr.-kat., 22 izr.;
187 Rusinów, 22 Niemców. Par. rz.-katol.
w Łopatynie, gr.-kat. w Kustyniu dla R. Ru-
skiego, a w Kulikowie dla R. Lackiego. W R,
Lackiem jest cerkiewp. w. św. Michała i szko-
ła filialna (od r. 1865) z językiem wykłado-
wym ruskim. Za czasów Rzpltej należały te
wsie do dóbr koronnych, pow. busldego, woj.
bełzkiego. 'Vedług wykazu kwarty z r. 1770
były one wraz z Kustyniem w posiadaniu A-
dama Rzyszczewskiego. Lu. Dz.
Huden See, ob. Orclwwe JeziOl'O.
Rudeny, zaśc., pow. poniewieski, w 4 okr.
pol., o 59 w. od Poniewieża.
Rudel'swald, w dok. Rodeswald, Rudiswald,
wś i dobra, pow. raciborski, posiada kościół
par. katol. od XII w. (filia Tworkowa). W
1861 r. było 83 dm., 534 mk. (1 ew., 2 żyd.);
obszar dóbr wynosił 586 mr. a gminy wiej-
skiej 1003 mr. R. par., dek. raciborskiego, w
1869 r. miała 661 katol., 1 ewang.,2 izrael.
HlUlesa, zaśc. nad jez. t. n., pow. wileński,
w 3 okr. pol., gm. Malaty, okr. wiejski Be-
brusy, 08 w. od gminy a 62 w. od Wilna,
ma 3 dm., 27 mk. katol. (w 1864 r. 10 dusz.
rewiz.), kaplica katol. par. Inturki; należy do
dóbr skarbowych Inturki.
Budesioło, Rudosiolo, w dokum. Rudeszlo,

910
Rud
wś nad bezim. dopł. rz. Strugi, pow. skwirski,
wlokl'. pol., gm. Wołodarka, o 30 w. od
Skwiry a o 7 w. od wsi Kosówka i Rubczen-
ki odległa. Ma 1055 mk., w czwartej części
byłej szlachty polskiej; w 1863 r. było 1062
mk. praw., 98 katol. i 7 żydów. Cerkiew p.
w. św. Trójcy, murowana, wzniesiona na miej-
sce dawnej w 1841 r. przez ówczesnego wła-
ściciela wsi Stanisława Zalewskiego, uposazo-
na 38 dzies. ziemi, z obrazem N. M. P., uwa-
żanym przez ludność za cudowny; kościół kat.
murowany, wzniesiony przez tegoż Zalewskie-
go, filialny par. W ołodarka. N a gruntach wsi
znajdują się uroczyska: Sieliska, na wscho-
dnim brzegu rzeczki, i Karpeńki, o 3 w. odle-
głe, nad rz. Rosią. Podług podań mieszkaIl-
ców na miejscu obu tych uroczysk znajdowa-
ła się niegdyś wś R. W dokumentach wś R.
wymieniona jest jako należąca do klucza wo-
łodarskiego ks. Wiśniowieckich, od 1840 r.
należała do Felicyi Iwanowskiej J. KI'Z.
Hlldestie al. GI'opana, wś, w pow. i obw.
sąd. sereckim, 6 klm. na płd. od Seretu, nad
granicą mołdowską, przy gościńcu serecko-
suczawskim, Graniczy od płn. z Negostyną,
od zach. z Balkowcami, a od płd. z Botuszani-
cą; od wsch. przypiera do wsi multańskiej
Rudesty. W r. 1869 obszar wynosił 438 ha
74 ar., było 42 dm., 277 mk; w r. 1880 na
obsz. włośc. 52 dm., 204 mk., na obsz. dwor.
2 dm., 31 mk.; 123 rz.-kat., 104 gr.-orm., 8
żyd.; Rusinów 211, Niemców 14, Rumun. 1,
innej narod. 9. Par. rz.-kat. i gr.-kat. w Se-
recie, par. gr.-orm. w Botuszanicy. St pocz.
Beret. Własność baronowej Antoniny Kapri.
Wznies. wsi 424 mt. npm. Br. G.
Blldeszka, zaśc. nad jez. Rudesie, pow.
wileński, w 3 okr. pol., 067 w. od Wilna, 1
dm, 9 mk. katol.
Hlldeż, zaśc. pryw., pow. wilejski, w 3
okr. pol., gm. mańkowiecka, o 73 w. od Wi-
le,jki, przy b. drodze pocztowej połockiej, 1
dm , 17 mk.
HudflOl'lallkel1, os. przy wsi Drusken,
pow. labiewski, st. poczt. Mehlawischken; 11
dm., 73 mk.
Budgalwie, wś, pow. rossieński, gm. An-
drzejów, par. Wewirzany, 0105 w. od Ros-
Bień.
HlJ(lie al. Na Zalesiu, ozęść Zuchorzyc,
pow. lwowski.
Budiel1el1, wś, pow. szyłokarczemski, bli-
sko Szyłokarczmy (st. pocz. i tel.), 35 dm.,
177 mk., 584 ha.
Hudies, ob. Matz Praetz al. Kuppern.
Blldil1el1, folw. dóbr prywat. Sahrzen,
W okr. tukumskim, pow. talsenski, par. zabeln-
ska (Kurlandya).
Huditel1 (dok.), tak zwał się dawniej Buch-
wałd w pow. sztumskim, gniazdo Donimir-
Rud
skich. Tak Buchwałd jako i Telkwice, przed-
tem Azmiten zwane i także do Donimirskieh
należące, są to osady staro-pruskie. Kiedy
r. 1303 Krzyżacy zakładali parafią posylij-
ską, do której Buchwałd nalezy, Prusak Kro-
polto otrzymał w zamian za 9 włók dla nowej
osady oddanych na wieczną własność Rudi-
ten i Azmiten, prócz innych, które przywilej
owego roku z Kiszporka datowany wylicza.
W r. 1454 juz Ruditen Buchwałdem się zo-
wie; dziedy je Michał z Buchwałdu, a Krzy-
żacy odbierają mU. je, może dla tego, źe
gprzyjał Polakom rozpoczynającym wtedy
wojnę dla odzyskania Prus zachod., i Fritza
Lokau dobrami obdarzaja,. Za rza,dów polskich
dobra buchwałdzkie dustają się Gablenzom,
przechodza, do Balińskich, następnie do Muel-
lerów i do Szydłowieckich. W r. 1742 jest
posiadaczem Unruh, po rozbiorze Polski zaś
szambelan Maciej Gra,bczewski. Od tego ku-
puje je r. 1804 Antoni Donimirski, następnie
długoletni radca ziemiański pow. sztumskiego,
ozeniony z Białobłocka" ojciec Teodora Doni-
mirskiego, który umarł r. 1884 w Telkwicach
(ob. Pielgrzym 1844, Nr. 56). Kś. Fr.
Budka, pow. wałecki, ob Rud/ci.
Hudka 1.) al. Rudna, wś, pow. nowomiński,
gm. i par. Kuflew, ma 100 mk., 1 mr. ziemi
dwor., 11 os., 355 mr. włośc. W 1827 r. było
7 dm., 45 mk. W chodziła w skład dóbr Ku-
flew. 2.) n. Barania, wś i fol., pow. nowo-
miński, ob. Ruda Barania. 3.) H., wś włośc.,
pow. skierniewicki, gm. Korabiewice, par.
Skierniewice, ma 60 mk., 151 mr. W 1827 r,
było 5 dm., 32 mk. 4.) B., wś włośc., pow.
rawski, gm. i par. Lubania, ma 6 dm., 62 mk.,
123 mI'. 5.) n., w XVI w. Ruthka, wś, fol. i
dobra nad rz. Pilicą, pow. noworadomski, gm.
WieIgomłyny, par. Chełmo, odl. 26 w. od Ra-
domska; wś ma 29 dm., 287 mk., 286 mr.; fol.
8 dm., 4 mk., 730 mr. (446 mr. roli). W 1827
r. było 21 dm., 168 mk. Dobra R. składały
się w 1884 r. z folw.: R., Borowiec, Rogi,
Trzebce i Pratkowice, rozl. mr. 5000: fol. R.
gr. Ol'. i ogr. mr. 247, ła,k mr. 83, past. mr.
39, wody mr. 11, lasu mr. 2379, zarośli mI'.
17, w osadach mr. 61, nieuż. mr. 23; bud.
mur. 7, z drzewa 23; płodozmian 8-polowy;
fol. Borowiec gr. Ol'. i ogr. mr. 453, łąk mr.
21, past. mI'. 14, wody mr. 14, zarośli mr. 17,
w osadach mI'. 51, nieuż. mI'. 22; bud. mur.
5, z drzewa 7; płodozmian 8 i lO-polowy; fol.
Rogi gr. Ol'. i ogr. mr. 228, łąk mr. 6, w osa-
dach ror. 10, nieuz. mr. 7; bud. mur. 1, z drze-
wa 7, płodozmian lO-polowy; fol. Trzebce gr.
Ol'. i ogr. mr. 472, łąk mr. 29, wody mr. 2,
zarośli mr. 12, w osadach mr. 9, niem);. mr. 15;
bud. mr. 3, z drzewa 10; płodozm. lO-polowy;
fol. Pratkowice gr. Ol'. i ogr. mI'. 410, łąk mr.
65, past. mr. 122, wody mr. 17, zarośli mr.

Rud
Rud
911
100, w osadach mr. 25, nieuż. mr. 17; bud. katol., 95 prawosł., 78 żyd. W 1827 r. było
mur. 1, z drzewa 13; płodozm. ll-polowy, las 31 dm., 231 mk. 16.) R., os., pow. chełmski,
urza,dzony, gorzelnia, cegielnia, dwa młyny, gm. Krzywiczki, par. Chełm; smolarnia i ce-
pokłady torfu. W skład dóbr wchodziły da- gielnia. 17.) H. Łowecka, kol. włośc., pow.
wniej: wś R. os. 17, z gr. mr. 286; wś Rogi chełmski, gm. Bukowo, par. Sawin, ma 12 os.,
os. 14, z gr. mr. 242; wś Trzebce os. 26, 360 mr., młyn wodny. W 1827 r. było 13
z gr. mr. 433, wś Kruszyna os. 12, z gr. mr. dm., 81 mk. W chodziła w skład dóbr Ło}Vcza.
144; wś Pratkowice os. 31, z gr. mr. 544. 18.) R., wś włośc., pow. chełmski, gm. Swie-
Łany kmiece dawały w XVI w. dziesięcinę rze, par. Uhrusk. W 1827 r. było 31 dm.,
na stół arcybiskupi, plebanowi zaś tylko ko- 215 mk. 19.) H. K01'ybutowa, wś, pow. wło-
lędę po pół grosza, która szła dla wikaryusza. dawski, gm. Uścimów, par. Ostrów, 19 dm.,
Łany folw. oddawały:plebanowi (Łaski, Lib. 139 mk., 348 mr. Wś ta wchodziła w skład
Ben., II, 201). VV 1553 r. jest własnością ststwa parczewskiego w 1660 r. Następnie
Rudzkiego, który miał 2 osad., 1 łan (Pawiń- należała do dóbr rza,d. Parczew, miała 484
ski, Wielkop., II, 275). 6.) H., wś, pow. ko- mr. 20.) n., wś i fol. nad rzką, Grabarka,
necki, gm. Czermno, par. Fałków, odI. od Koń- (dopł. Trzny), pow. konstantynowski, gm., par.
skich 25 w., 12 dm., 87 mk., 15 mr. dwors., i okI'. sąd. Huszlew, poczta Międzyrzec. Ma 25
45 mr. włośc. W 1827 r. było 5 dm., 33 mk. dm., 216 mk. 451 mr. włość. Folw. należy do
W chodziła w skład dóbr Czermno. 7.) H., dóbr Kobylany. W 1827 r. było tu 21 dm.,
wś i fol., pow. opatowski, gm. i par. Kunów, 120 mk. R. wraz ze wsia, Mierzwice stano-
odI. od Końskich 23 w., ma 11 dm., 66 mk., wiła królewszczyznę i StaniBław August dał
476 mr. folw., 17 mr. włośc. W 1827 r. było obie te wsie w dożywotnie władanie pułkowo
2 dm., 9 mk. Fol R. wchodzi w skład dóbr Józefowi Byszewskiemu, a po jego śmierci
majoratu rza,dow. Kunów. 8.) B, Bałtowska, w 1792 r. Tomaszowi Aleksandrowiczowi,
pow. opatowski, ob. Ruda Baltowska. 9.) H., wojew. podlaskiemu. Później została własno-
os., pow. włoszczowski, gm. i par. Kluczew- ścią rządową. 21.) H., os. młyn., pow. kol-
sko. W 1827 r. było 2 dm., 9 mk. 10.) H., neński, gm. Stawiski, par. Poryte. 22.) H.
os., pow. iłżecki, gm. Wielka Wieś, par. Wą- Skroda, wś włośc., pow. kolneński, gm. i par.
cbock. Niepodana w ostatnich spisach urzę- Mały Płock. W 1827 r. było 7 dm., 38 mI..
dowych. W 1827 r. był 1 dm., 4 mk. 11.) H., Wchodziła w skład dóbr rząd. Mały Płock.
os. karcz. i włośc., pow. krasnostawski, gm. 23.) H., wś włośc. nad rzką Kirsna, (dopł.
Rudka, par. Krasnystaw, wschod. obrz. Kru- Szeszupy), pow. suwalski, gm. Maćkowo, par.
pe. R. gmina należy do sądu gm. oh. IV Puńsk, odI. od Suwałk 39 w., ma 5 dm., 82
w Krasnymstawie, urz. gm. we wsi Siennica mk., 7 os., 465 mr.W chod7.iła w skład dóbr
Różana. Gmina ma 4427 mk. (2824 Polaków Maćkowo. 24.) R. al. Rutka al. Tartak, wś
i 1603 Rusinów). W skład gminy wchodzą: włośc., pow. suwalski, gm. Kadaryszki, par.
Bzite, Brykowiec, Elźbiecin, Kassyan, Kozie- Lubowo, odI. od Suwałk 25 W. na drodze ze
niec, Kostusin, Krupe, Krupiec, Maciejów, Suwałk do Wiżajn, ma 19 dm., 180 mk. W r.
Oleśnica, Ostrów, Rudka, Siennica Nadolna, 1831 d. 25 maja zaszła tu potyczka między
Siennica Różana, Siennica Królewska, Toruń, wojskami rossyjskiemi a oddziałami Puszeta
Wierzchowina, Win'entów, Wola Siennicka, i Prozora. Br. Ch.
Zagroda, Złośnica, Zdżanne. 12.) H. al. R. Hudka, ruczaj w pow. mohylewskim, wy-
Kozłowska, w. włośc., pow. lubartowski, gm., pływa z rozległego błota Nowińskiego al.
Niemce, par. Dyss, ma 39 osad, 905 mr. Chołmickiego.
W 1827 r. 35 dm., 274 mk. W chodziła w skład Budka 1.) wś w pobliżu kotliny rz. Sto-
dóbr Kozłówka. W 1531 r. wś R., w par. Dys, chodu, pow. piński, w gm. lubieszewskiej, ma
miała 5 1 / 2 łan. (Pawiński, Małop., str. 348}. 15 os.; grunta piaszczyste, łąki obfite. 2.) H.,
13.) B. Kijańska, wś włośc., pow. lubartow- wś pod kotliną J asiołdy, pow. piński, w 4
ski, gm. Ludwin, par. Ostrów, ma 4 os., 44 mr. okI'. pol. telechańskim, gm. Porzecze, przy
W 1827 r. był 1 dm., 21 mk. W chodziła gościńcu z Pińska do Porzecza, ma 20 os. peł-
w skład dóbr lubartowskich. 14.) R. Golęb- nonadziałowych; miejscowość bogata w dary
ska, wś, pow. lubartowski, gm. Samoklęski, natury, szczególnie w łąki i rybę; grunta
par. Rudno; 12 os., 149 mk. i 156 mr. ob sza- w kulturze szczerkowe, lekkie, urodzajne; lud
1'u (1886 r.). Należała dawniej do dóbr lubar- rolniczy i flisaczy. 3.) R., fo1. nad bezim.
towskicb. W 1827 r. było 7 dm., 48 mk. rzka" pow. p,iński, w 2 okr. pol. lubieszew-
15.) R., wś nad rz. Wieprzem, pow. zamojski. sldm, gm. Zabczyce, własność dość dawna
gm. Zwierzyniec, par. Szczebrzeszyn, odl. od Czarneckich, ma około 27 włók; grunta lek-
Zamościa (na płd.-zach.) 321/, w., od Zwie- kie, łąk dostatek, lasu równie. Zdaje się że
rzyńca 1 W. Posiada szkołę począt., 63 os., o tej R. wspomniano w lokacyi wojska z 1717
ziemi włośc. 312 mr., dwoI'. 8 mr., 258 mk. I'. (ob. Vol. Leg., VI, fol. 373), tudzież pod

912
Rud
1775 r. jako o królewszczyźnie (Rutkowskie-
Włóki), danej Leopoldowi Orzeszce, sędziemu
pińskiemu (ob. Vol. Leg., VIII, fol. 681).
4.) H.-Gzel'wiszcze al. R. Gzerwiska, wś nad
Sto chodem, na płd.-zachod. krańcu pow. piń-
skiego, gm. uchrynicka, ma 50 osad pełnona-
działowych; własność niegdyś Czarneckich,
potem Załęskich, obecnie Ordów. Ob. Gzer-
wiszeze. 5.) H.. fol., pow. rzeczycki, w 1 okr.
po1. brahińskim, par. kat. Ostrohlady, przy
drożynie z Głuchowicz do Ostrohlad; grunta
lekko faliste, namułowe, urodzajne. 8.) H..
wś i dobra, pow. bielski gub. grodzieńskiej,
w 3 okI'. pol., gm. Grodzisk, o 31 w. od Biel-
ska, na zach. od Drańska, posiada kościół pa-
raf. katol. p. w. św. Trójcy, z muru wzniesio-
ny w 1754 r. przez hr. Ossolińskiego. Par.
kat., dek. bielskiego, ma 2371 wiernych. Do.
bra R. należały niegdyś do hr. Ossolińskich,
dziś ks. Wandy Jabłonowskiej. 7.) H., wś i
dobra, pow. kobryński, w lokI'. pol., gm.
Zbirogi, o 29 w. od Kobrynia. 8.) n., straż
leśna, pow. prużański, w 2 okr. pol., gm. Ma-
lecz, o 21 w. od Prużany. A. Jel.-J. J(rz.
Budka 1.) rzka w pow. kamienieckim, le-
wy dopływ Olchówki al. :Muszki, zaczyna się
na gruntach wsi Józefówki, płynie z południa
ku północy. 2.) H., rzka w pow. uszyckim,
lewy dopływ Dniestru, bierze początek na
gruntach wsi Nefedowiec i Kruszanówki, pły-
nie z północy na południe obok wsi Kołodi.
jówki i Teremkowiec (Teremce) i pod Dakotą
uchodzi do Dniestru. 3.) H., potok, dopływ
rz. Skwirki. J. ]{"Z.
Hudka 1.) w dok. Rudce, sioło nad dopł.
rzeki Styru, pow. dubioński, par. kat. Łysin,
we wschod. stronie Demidówki. Podług lu-
stracyi zamku łuckiego z 1545 r. należała do
Wasila Rudzkiego. 2.) H., wś, pow. kamie-
niecki, gm. i par. Smotrycz, przy trakcie
poczt. z Proskurowa do Kamieńca, o 27 w. od
Jarmoliniec, 20 w. od Dunajowiec a 33 w. od
Kamieńca, ma 170 os., 866 mk., w tej liczbie
77 jednodworców, 751 dz ziemi włośc., 1374
dz, dwors. w dwóch folwarkach. Cerkiew pod
wez. św. Michała, wzniesiona w 1774 r. i upo-
sażona 35 dz. ziemi, ma 701 parafian. W ś ta
stanowiła niegdyś królewszczyznę i podczas
lustracyi kasztel. kamienieckiego Humieckie-
go z 1616 r. była wraz z Smotryczem w po-
siadaniu Mikołaja Potockiego, wojewodzica
bracławskiego, za opłatą 83 fl. 2 gr.; nastę-
pnie skutkiem zamiany na ststwo jarugskie
przeszła w posiadanie Potockich, dziś Wło-
dzimierza Potockiego. 3.) H., wś, pow. ko-
welski, własność Jakutowiczów. 4.) n., sioło
nad rL. Ikwą, pow. krzemieniecki, na płd.-
zachód od Krzemieńca, należało niegdyś do
zamku krzemienieckiego. Podług rewizyi z r.
1545 było w niej 9 ludzi ciągłych; wś nabytl.\
Rud
została przez kś. biskupa wileńskiego Janusza
(syna Zygmunta z Telniczówny) od Marszał-
kowiczów. 5.) H., wś, pow. łucki, na płn.-
zachód od Rożyszcz, w zachod. stronie sioła
Lubca, wymieniona w dokumentach jako jej
przysiołek; własność monasteru łuckiego.
6.) n., wś, pow. łucki, wraz z Malczycami
attynencya Bliskiej Woli, własność Kaliksta
Orzeszki. 7.) n., wś, pow. łucki, własność
Anieli Szemiotowej. 8.) H., wś, pow. łucki,
wraz ze wsią Kukły należy do Cieleckich.
9.) n., uroczysko około Hrusiatyna, wsi pow.
łuckiego. 10.) H., uroczysko koło Tuczyna,
mka pow. rówieńskiego. 11.) n. al. Stasiów,
os. leśna, pow. uszycki, w 1 okr. pol. Duna-
jowce, gm. Racnówka, par. prawosł. Hoło-
zubińce, katol. Zwańczyk; należy do klucza
holozubinieckiego Wiktora Skibniewskiego.
Hudka, wzgórze polne w obr. Boratyna,
pow. sokalski, między wsią Boratynem a Ma-
dziarkami, na płn. brzegu pot. Tarhoszyny
(do pl. Bugu); wznies. 218 mt. Br. G.
Hudka 1.) al. Młynówka, potok, powstaje
w obI'. Zubkowa, pow. sokalski; plynie na.
wschód i przechodzi na obszar Perespy, gdzie
zwraca się na płd.-zachód i dostaje się znowu
na obszar Zubkowa, gdzie uchodzi do Białego-
stoku z praw. brzegu. Długość biegu 9 klm.
2.) H., potok, wypływa po płd. stronie wzgó-
rza Peredsile (256 mt.), na zach. granicy gm.
Rzerniowa, w pow. kamioneckim; płynie łącz-
kami po pod Rzepniów, Dastępnie zwraca się
na płd.-wschód tworząc granicę Rakobut i
Kupczego, a wreszcie na obszarze Rakobut
wpada u płd. krallca wsi do Bugu z lew. brze-
gu. Długość biegu 7 klm. 3.) H., potok, po-
wstaj e na łąkach, na granicy Woj ciechowic i
Dobrzanicy, w pow. przemyślańskim; płynie
po pod wzgórze Niwki (298 mt.) ta,ż granica"
następnie granicą Brzuchowic i Korzelic.
U chodzi do Lipy Gniłej z praw. brzegu, na-
przeciw ujścia rz. Błotni. Długość biegu 3 3 /,
klm. 4.) H., potok, ma początek w płd.-
wsch. stronie gm. Stryj ów ki, pow. zbaraski,
u podnóża góry Podmogila (352 mt.); płynie
przez płd. obszar Stry.iówki, następnie Zaru-
dzia, wreszcie Czerniłowa Mazowieckicgo,
w pow. tarnopolskim, gdzie wpada do stawu,
utworzonego przcz rz. Gnieznę. Długość bie-
gu 7 klm. 5.) H., potok, wypływa w obr.
Wiszniowa, pow. rohatyński, ze stawku pod
folw. Wandoliną; płynie łączkami przcz ob-
szar Czerni owa; przeciąwszy tor kolei żelaz.
lwowsko - czerniowiecko - jaskiej, uchodzi po
płn.-wsch. stronie wsi, Czerniowa do stawu,
utworzonego przez rz. Swierz. Długość biegu
3 3 /. klm. 6.) n., potok, powstaje W obI'. Ra-
sztowiec, pow. skałacki, w lesie "Stare Zrę-
by" (407 mt.); zabiera strugi spływające
z Jańcowej góry (411 mt.), w obr. gm. Bor-

Rud
k6w:Małych; tworzy granicę między Borka-
mi a Rasztowcami, uchodzi do Gniłej z lew.
brzegu. Dawniej był tu staw, dziś spuszczo-
ny i zamieniony na łąki. Dług. biegu 4 klm.
7.) H., rzcczka, właściwic prawa odnoga
Bystrzycy sołotwińskiej. Poczyna się ona
w obI'. Stebnika, pow. bohorodczański, na
płd.-zach. mstka Łyśca; płynie równolegle do
głównego ramienia Bystrzycy; przepływa
płn.-zach. część Łyśca, następnie obszar Dro-
homirczan (pow. stanisławowski). Na obsza-
rze Krechowiec rozdwaja się; lewe ramię pły-
nie wprost do Bystrzycy, prawe zaś do stawku
krechowieckiogo, a z nieg'o przez obszar gm.
Stanisławowa dwoma korytami, uchodząc na
obszarze Knihynina do Bystrzycy sołotwiń-
skiej. Przyjmuje z praw. brzegu pot. Rad-
czankę. Długość biegu 13 klm. Pod Droho-
mirczanami wysyła krótkie ramię do Bystrzy-
cy. 8.) H" potok, wypływa w obr. Pomo-
rzec, w pow. buczackim, z mokrzadeł koło
karczmy Semeńki; płynie na płd.-wsch., zra-
sza obsz!tr Pauszówki (pow. czortkowski), tam
uchodzi do stawku utwor7.onego przez rzekę
Dżuryn. Długość biegu 6 klm. 9.) B" potok,
wypływa z łąk na płd. obszarze gm. Krzy-
weńkiego, w pow. husiatyńskim, na granicy
z Czarnokońcami Wielkiemi, wznies. 287 mt.
npm. Płynie przez obszar Krzyweńkiego,
Wasylkowa, następnie Kociubińczyków, gdzie
przepływa staw, wreszcie granicą, Bosyr i
Siekierzyniec, uchodząc do Bosyrskiego pot.
z lew. brzegu. Po zachod. stronie wznosi się
Rozbita mogiła (304 mt.). Długość biegu 10
klm. 10.) H., potok, wypływa z łąk Czarno-
konieckiej Woli, w pow. husiatyńskim, po
płd.-zach. stronie Rozbitej mogiły (304 mt.),
na wys. 285 mt. npm. Tworzy granicę mię-
dzy Czarnokoniecką Wolą a Czarnokońcami
Wielkiemi; zabiera od lew. brzegu strugę
z Czarnokonieckiej Woli; przepływa środkiem
wieś i staw, poczem przechodzi do Czarnokoń-
ców Małych, gdzie od praw. brzegu zabiera
potok b. n. od Kociubiniec. Tu zwraca się na
płd.-zach., uchodząc z lew. brz. do Niczławy
pod nazwą Czarnokonieckiego potoku. Długość
biegu 12 klm. Ujście 236 mt. npm. 11.) B.,
nazwa górnego bieg'u Cyganki (dopł. Niczła-
wy). 12.) B., potok, powstaje z dwu strug,
płynących od Szuparki, w pow. zaleszczyc-
kim, i ła,czących się na obszarze Sinkowa.
Płynie krętem korytem przez obszar tejże
gminy, wreszcie zwróciwszy się na płd.-wsch.
i przepłyna,wszy wś Sinków wpada do Dnie-
stru z lew. brzegu. Długość biegu 8 klm.
13.) H., potok, dziś wyschły, wpadał do Dnie-
stru z praw. brzegu między Podwerbcami i
Harasymowem, w pow. Horodenka. 14.) H.,
potok, wypływa z bagien na granicy Ostrow-
ca (pow. kołomyj ski) i Czortowca (pow. Ho-
Słownik Geogra.ficzny T. IX.-Zeszyt 108
Rud
913
rodenka), w sa,siedztwie źr6deł rz. Czortowca
(dopł. Dniestru). R. płynie na płd. przez ob-
szar Ostrowca i wśród wsi wpada do stawu,
który zasilają, wody napływająco od płn.-
zach. z pod Ostrej mogiły (283 mt.) i od płd.-
wsch. z obszaru Rohini. Dalszego przepływu
R. nie ma z powodu wzniesionego dokoła na-
ziomu, bowiem wieś Ostrowiec leży w dolinie
nieckowatej, wznies. 240 mt., podczas gdy
naziom okoliczny wznosi się po nad 260 mt.
Długość biegu R. 4 1 / 2 , 15.) B. al. Rutka, ob.
Rudecki potok. 16.) B. Gniła, strumier., także
Ryczkq (Riczka, Rzeczka) zwany, powstaje
w stepach strusowskich, na gruntach do wsi
Brykuły Starej i Chmielówki, w pow. trębo-
welskim. Płynie na płd.-wschód przez Ro-
manówkę i Mogilnicę, następnie granicą la-
sów mogilnickich i budzanowskich i pod przy-
siołIdem Zniesienie wpada do Seretu z praw.
brzegu. Długość biegu 18 klm. Pędzi kilka
młynów. Br. G.
Hudka 1.) wś, pow. jarosławski, w pia-
szczystej równinie, nad Lubenią" uchodzącą,
z praw. brzegu do Sanu, o 6 klm. na płn. od
mka Sieniawy, ma na zach. las zwany Borem
Wielkim, na płn. i płd. piaszczyska a na płd.-
wschód las sieniawski. Par. rzym. i gr. kat.
w Sieniawie. Wydmy piaszczyste zostały
w 1'.1885 zalesione. Wś ma 174 dm., cerkiew
drewniana" filią par. sieniawskiej. Na obsza-
rze większym (Izab. hr. Działyńskiej) stoi 3
dm. Cała ludność składa się z 903 mk., 623
rz.-kat., 258 gr.-kat., 22 izr. Obszar więk.
pos. ma 375 roli, 89 ła,k, 148 past. i 199 mI'.
lasu; obszar mn. pos. 950 roli, 207 łąk i 562
mr. past. Gleba piaszczysta jest urodzajną,
pastwiska zaś są, pustka" pokrytą, lotnym pia-
skiem. 2.) H. al. Rutka, Rutki, wś, pow. tar-
nowski, na lewym brzegu Dunajca, należy
w części do par. rz.-kat. w Radłowie (o 7 klm.
na płn.-zachód) a w części do par. w Wierz-
chosławicach. W środku wsi znajdują, się dwa
stawy. Wś ma 84 dm., 436 mk.; 430 rz.-kat.
i 6 izrael. Pos. więk. (ks. Sanguszków) wy-
nosi 130 roli, 22 łą,k i 20 mI'. pastw.; pos. mn.
341 roli, 73 łą,k i 36 mr. pastw. Gleba namu-
lista, urodzajna. Wioska była pierwotnie
w części własnością, klasztoru tynieckiego,
wymienioną, w interpolowanej buli Grzego-
rza IX z 26 maja 1229 r. (Cod. tiniec, ed.
Kętrzyński, 21) i potwierdzeniu posiadłości
klasztornych przez Kazimierza Jagiellończyka
z 6 paździor. 1456 (tamże, 406). Za Długo-
sza (L. B., II, 137, 274; lU, 196 i I, 422)
część klasztorna miala 4 łany kmiece, karcz-
mę z rolą, i 3 zagr. z rolą, część zaś należała
do Jana Slą,ka h. Kopasszchyna (lub Kopas-
chyna). Kmiecie osadzeni na szlacheckiej
części płacili dziesięciny, wartości 6 grzyw.,
kościołowi W Opatkowicach pod Melsztynem.
68

914
Rtld
Klasztor tyniecki miał własne grunta a część
szlachecka. dawała dziesięciny prob. w Radło-
wie w wartości 2 grzyw. Ozterej zagrodnicy
dawali dziesięciny prebendzie wiślickiej. W r.
1536 należała wieś do bisk. krakowskich. By-
ło 9 kmieci na 6 łanach, z których 4 płaciło
po 22 gr., 4 po 16 gr. a 1 fertona czynszu, 4
wreszcie dawało królowi stacyę, t. j. owies i
pszenicę. Dochód z karczmy wynosił grzy-
wnę. W 1581 r. było 9 kmieci na 4 1 / a łan.,
2 zagrody, 2 komorn. z bydłem, 2 chałupn.,
4 komom. bez bydła i 1 rzemieś1. (Pawiliski,
:Ma.łop., 263). Za Długosza graniczyła Rudka
z Radłowem, Jurkowem, Łąką, Dobrzycami,
Wierzchosławicami, Gosławicami, Komoro-
wem, Bobrownikami i Bielną. Prawdopodob-
nie pod Łąką rozumieć wypada Niwkę, leżącą
na zach. od R., a pod Byelną wś Białę na pra-
wym brzegu Dunajca, u ujścia Biały, naprze-
ciw Rudki. 3.) B., wś, pow. brzeski, par.
rz.-kat. w W ojniczu (5'3 klm. na płn.-wsch.),
u źródeł dopływu Dunajca z lew. brzegu. Gra
niczy na zach. z Łysą Górą, na płn. z Więc-
kowicami, na wsch. z Wielką Wsią a na płd.
z Grabnem. Liczy 32 dm. we wsi a 1na ob-
szarze więk. (Salom. Dąbskiej), 176 mk., 172
rz.-kat. i 4 izrael. Obszar więk. posiadł. wy-
nosi 144 roli, 14 łąk, 24 past. i 131 mr. lasu;
mn. pos. 82 roli, 10 łąk i 5 mr. past. Role są,
glinkowe, urodzajne. Za Długosza (L. B., II,
306) była R. własnością, Rudeckiego i odda-
wała dziesięciny prepozyturze w Wojniczu.
W 1581 (Pawiński, Małop., 143) miała 2 łany
kmiece, 4 zagr. bez roli i 2 komol'. bez bydła.
4) H., pasieka na obsz. dwor. Batkowa, pow.
brodzki. 5.) R. al. Rud/ci, wś, pow. ciesza-
nowski, 12 klm. na wsch. od sądu pow., urz.
poczt. i tel. w Cieszanowie, 10 klm. na płn.-
zacb. od st. kol. w Horyńcu. Na płn. leży
Łowcza, na wsch. Bmsno Nowe, na płd.-zach.
Chotylub. Płd. część wsi przepływa potok
:Brul!ienka al. Brodki, dopływ Wyrowy, wpa-
dającej do Tanwi. Wchodzi on tu od wschodu
z Brusna Nowego a płynie na płd.-zach. do
Chotylubia. W dolinie Brusianki lezą zabudo-
wania wiejskie. W płn. stronie obszaru lezy
"Las Dworski". Własn. więk. ma roli ol'. 14,
łą.k i ogr. 12, past. 1, lasu 497 mr.; wł. mn.
roli Ol'. 351, łąk i ogr. 134, past. 59, lasu 3
mr. W r. 1880 było 58 dm., 339 mk. w gm.,
2 dm, na obsz. dwor.j 331 mk. rz.-kat., 8 izr.j
381 Polaków, 8 Niemców. Par. rzym. i gr..
kat. w Płazowie. 6.) B., os. włok w Cho-
rostkowie, pow. husiatyński. 7.) H., grupa
domów w Wólce :Mazowieckiej, pow. Rawa
Ruska. Mac.-Lu. IJz,
Budka 1.) rzeczka., prawy dopływ Noteci,
poczyna się w łęgach noteckich, o 8 klm. na
wBch. od Nakła, na wysokości Górzyna, w po-
wiecie bydgoskim; płynie od wschodu ku za
Rud
chodowi wśród łęgów (60 m\;. npm.), obraca
młyn Rudkę, potem rozdziela się na 2 ramio-
na, wpływa do miasta Nakła i uchodzi na
przedmieściach; długość biegu około 10 klm.
2.) n., rzeczka, lewy dopływ Strugi, która
z Meszną czyli Powicznicą wpada do Warty,
powstaje pod Rudami w pow. wrzesińskim,
o 2 1 / 2 klm. na płd.-wsch. od Mielżyna; ucho-
dzi pod Brudzewem, ubiegłszy do 2 klm.
3.) n., rzeczka, prawy dopływ Welny (dopł.
'Warty), bierze początek pod Kopaszynem,
o 8 klm. na płn. od '\V ągrówca, w pow. wą.-
growieckim; płynie od wschodu ku zachodowi;
na wysokości Kaieńca skręca ku płd.-zach.,
oblewa Sarbkę, Zelice, Potulice i holendry
Potu1ickie, ponizej których, o 11/, klm. na płn.
od Rogoźna, uchodzi, ubiegłszy około 17 klm.
Z praw. brzegu przyjmuje Tymienicę; na ho-
lendrach Potulickich obraca młyn. Niektóre
mapy oznaczają źródła Rudki w jez. Tuni-
szewskiem, w poblizu Kopaszyna. 4.) H.,
rzeczka, lewy dopływ Wisły, w pow. bydgo.
skim, wypływa ze stawu rudzkiego, w lesie
miejskim soleckim, o 4 1 /, klm. na płd.-zach.
od Solca; pędzi młyn rudzki, oblewa Rudy,
zasila się z praw. brzegu drobnemi przypły-
wami, przecina tor kolei warszaw.-bydgoskiej
i trakt bydgosko-solecki, gdzie obraca młyn
otorowskij uchodzi o 3 klm. na zachód od Sol-
ca, ubiegłszy około 4 klm. E. Cal.
Hudka 1.) niem. Rosenfeld, mylnie Rotka i
Rothhoj, wś, pow. plezewski (Jarocin), o 9
klm. na wsch.-płd. od Zerkowa, między Mini-
szewem a Wielką Lubienią; par. Kretków,
poczta w Robakowie, st. dr. żel. w Chrzanie
pod Żerkowem (o 13 klm.), 20 dm., 144 mk.
(65 kat., 79 prot.), 89 ha (86 roli i 3 ha lasu).
Mapa Chrzanowskiego niedokłdnie oznacza
R. o 9 klm. na płd.-wsch. od Zerkowa, nad
Lubianką, powyzej Dobieszczyzny. 2.) H.,
ob. Budki. E. Cal.
Hudka 1.) grupa zabudowań na obszarze
gm. 'Wołoki, w pow. czerniowieckim. 2.) R.,
fol. na obszarze Babina, w pow. kocmańskim.
Hudki 1.) wś włośc., pow. nieszawski, gm.
Ruszkowo, par. Broniszewo, ma 9 lIlk., 48 mr.
W 1827 r. 4 dm., 36 mk. 2.) 8., Wf! i foL,
pow. rawski, gm. Gortatowice, par. Zdżary,
odl. 14 w. od Rawy; wś ma 13 dm., 105 lIlk.;
fol. 4 dm., 46 mk. W 1827 r. ] 5 dm., 78 mk.
Fol. R. 1'02.1. w 1885 r. mr. 372: gr. Ol'. i ogr.
mI'. 327, łąk mr. 36, past. mr. 2, nieuż. mr. 7;
bud. mur. 1, z drzewa 9. Wś R. 08. 16, z gr.
mI'. 212. 3.) H., wś i fol., pow. kozienicki, gm.
Oblassy, par. Janowiec, odl. od Kozienic 37 w.,
ma 51 dm., 299 mk., 482 mr. włośc. W 1827
r. 25 dm., 168 mk. Fol. R., oddzielony od
dóbr Br7.eśce lit. A, rozl. mr. 453: gr. Ol', i
ogr. mr. 281, łąk mI'. 8, lasu mr. 112, zarośli
mI'. 34, wody mr. 7, nieuz. mr. 11; bud z dl'ze-

Rud
wa 4; las nieurza,dzony, pokłady torfu, młyn
wodny. W 1508 r. R. należały do kaszt. lu-
belskiego. W r. 1569 wymienione sa, w par.
Janowiec al. Serokomla (Pawiński, Małop.,
319, 478). 4.) H., pow. jędrzejowski, gm.
Brzegi, par. Mnichów. 5.) H., pow. stopnicki,
gm. i par. Potok. 6.) H., os. fabr., pow. ja-
nowski, gm. Brzozówka, odl. 5 w. od Kraśni-
ka, w pobliżu wsi Zaleszówka. Zarza,d dóbr
ordynacyi Zamoyskich założył tu w 1874 r.
fabrykę przetworów :iywicznych z pni sosno-
wych. Os. fabr. ma 4 dm., 48 mk., 36 mr.
roli po wykarczowanym lesie. Produkcya
roczna dochodzi do 10,000 rs. wartości. Pra-
cuje stale 12 robotIlików, prócz wykopuja,cych
pnie. 7.) H. al. Rudka, os., pow. bialski, gm.
Sidorki, par. Biała, wsch. obrz. Dokudów, ma
1 dm., 2 mk., 15 mI'. W 1827 r. 2 dm., 7 mk.
8.) H., os., pow. hrubieszowski, gm. Białopole,
par. Dubienka. 9.) H., fol., pow. tornaszow-
ski, gm. Kotlice, par. Dub. 'V chodzi w skład
dóbr Dub. 10.) H., ob. Rutki. Br. Ch.
Hudki, wś nad rz. Naczą, dopł. Łani, pow.
słucki, w 2 okI'. pol. kleckim, gm. Siniawka,
ma 15 os. pełnonadziałowych; grunta faliste,
miejscowość lesista, grunta i łąki dobre,
młyn. A. Jel.
Hudki, wś rza,d., pow. radomyski, w 5 okI'.
pol., gm. Szepielicze, par. prawosł. Denisowi-
cze (o 12 w.), o 136 w. od Radomyśla, śród
lasu rza,dowego położona, ma 155 mk., nadzie-
lonych 405 dz. ziemi, z której płacą 87 rs.
46 kop. wykupu rocznie.
Hudki, wzgórze polne, na płn.-wschód od
Kopeczyniec, w pow. husiatyńskim, na lew.
brzegu Niczławy; wzniesione 339 mt. npm.
(szt. gen.). Br. G.
Budki, potoczek, płynący granica, gm. Sad-
kowic i Rajtarowic, w pow. sambor<ikim, ro-
wem wykopanym, uchodzi na płd. Sadkowic,
na granicy z gminą .Wolą Baraniecka, do Blo-
żewki z lew. brzegu. Długość biegu 2 1 /. klm.
Hudki 1.) os. domin. na lew. brzegu Wi-
słoka, należąca do Starowiny, pow. rzeszow-
ski. 2.) H., grupa domów w Laszkowie, pow.
brodzki. 3.) H., karczma na obszarze dwor.
Czernelicy, pow. horodeński. 4.) n., osada
włościańska w Paćkowicacb, pow. przemyski.
5.) H. Lubyckie, część Lubyczy Kniazie, pow.
Rawa Ruska. 6.) H., gajówka koło Dobry-
nowa, pow. rohatyński. 7.) H., miasteczko
powiatowe w Galicyi, pod 41 0 9' wsch. dług.
od F. a pod 49° 30' pln. szer. Na płn. leży
Bieńkowa 'Visznia, na wsch. Podhajczyki, na
płd.-wsch. Kołbajowice, na płd.-zach. Nowo-
iiiołki Gościnne, na zach. vVistowice. Pólnocna,
część obszaru przepływa potok Wiszenka.
'V chodzi ona tu od zach. z W istowic i wcho-
dzi do Biellkowej Wiszni, odkąd pod nazwą
W iszni podąża ku Sanowi. Część wody od-
Rud
915
pływa na płd. ku Dniestrowi, Zabudowania
leża, w płn. stronie obszaru, w dolinie Wiszen-
ki. (282 mŁ.). W płd. stronie obszaru leży las
"Zurawnik". Przez miasteczko idzie gości-
niec lwowsko-samborski. Własn. więk. (Jana
Aleksandra hr. Fredry) ma roli Ol'. 79, łąk i
ogr. 38, past. 31, lasu 153 mr.; wł. mn. roli
Ol'. 388, łąk i ogr. 71, past. 33 mI'. W r. 1880
było 296 dm., 2582 mk. w gm.; 945 rz.-kat.,
283 gr.-kat., 1352 izrael., 2 innych wyznań;
2569 Polaków, 11 Rusinów, 1 Niemiec. Par.
rz. kat. w miejscu, dek. drohobycki, dyec.
przemyska. Pierwotna fundacya tej parafii
ma pochodzić z XIV w.; akt erekcyjny zagi-
naJ. Około r. 1550 zajęli protestanci kościół
wraz z dotacyą i zniszczyli wszystkie przy-
wileje. Przywrócił świątynię katolikom Jan
Dymitr Solikowski, arcyb. lwowski. Pono-
wnie fundował parafię w r. 1606 Jerzy de
NiedzielsIw Madaliński, chorąży c wieluński,
dziedzic Podhajec, Dołubowa, Rudek, Nowo-
sielec, "Vistowic, Jarembowa, Kołbajowic i
Zastawic, krewny SoIikowskiego. Do par. na-
lezą: Bieńkowa Wisznia, Błażew, Chłopczyce,
Czajkowice, Dołubów, Roszany, Jaremków,
Kanafosty, Kiszewice, Kołbajowice, Koniu-
szki Siemianowskie, Kupnowice , Koropuż,
Michałowice, Mokrzany Małe, N owosiółki Go-
ścinne, Ostrów, Podhajczyk, Rozdziałowice,
Romanówka, Szeptyce, Wańkowice, Wist 0-
wice, W oszczańce i Zagórz. W XIV w. R.
były przysiołkiem do :ęieńkowej Wiszni. Je-
den z dziedzicow wsi, Scibor, zbudował w R.
dla wygody katolików kościół, który poświę-
cił w XV w. Piotr Strzygonia Chrząstowaki,
bisIe przemyski. Kościół ten kilkakrotnie po-
hańcy palili. W r. 1728 wzniósł Michał z Ur-
banic Urbański, cześnik żydaczowski, w miej-
sce starego drewnianego okazały kościół mu-
rowany, konsekrowany w r. 1741. ,V kościele
tym znajduje się cudowny obraz Matki Bo-
skiej, malowany na drzewie w stylu biantyń-
ski m i pochodzący z kościoła we wsi Zelezni-
cy. Wieś ta w r. 1612 w czasie napadu ta-
tarskiego uległa zniszczeniu, a w zgliszczach
kościoła znaleziono nieuszkodzony obraz Matki
Boskiej, malowany na tablicy lipowej. Jerzy
na Goraju Curyłło uwożąc obraz gdy przyje-
chał do Rudek zatrzymał się, gdyż wedle
tradycyi konie nie chciały iść dalej. Curyłło
więc ofiarował obraz do kościoła rudeckiego,
gdzie on też słynie odtąd cudami, o których
świadczą liczne wota, a między niemi złocista
lampa, ofiarowana przez Jana Kazimierza (Ka-
miński, Wiadomość o cudownym obrazie :M.
Boskiej w R., Lwów 1879). Przy kościele ist-
niały niegdyś: 1) fundacya dwóch mansyona-
rzów, utworzona w r. 1649 przez Wojciecha
Aleksandra z Przedwojowa Przedwojowskie-
go, kasztel. lubaczowskiego, i Ludwikę Ozi-

916
Rud
Rud
gaskę, dziedzica Bieńkowej Wiszni; 2) kole- Porzecze, Powerchów, Rumno, Ryczychów,
gium 4 wikaryuszów, fundowane w r. 1660 Susułów, Tatarynów, Terszaków, Tuligłowy
przez Andrzeja z Grudowa Grudowskiego, i Werbiż. W obrębie okręgu sa,dowego ru-
kanonika chełmińskiego a proboszcza rudec- deckiego (35 gmin katastr., 37 admin., 25 ob-
kiego, i dziedzica dóbr Podhajczyki, Rudki, szarów dwor.) leżą: Bieńkowa Wisznia, Bło-
Nowosiółki Gościnne, Wistowice i t. d.; 3) fun- źew Dolna, Chyszowice, Chłopczyce, Czajkowi-
dacya 5 altarzystów z 1734 r. przez Andrze- ce, Czernichów, Dołobów, Dubaniowice, Hod-
ja :Michalewskiego, miecznika brzesko-kujaw- wisznia, Hoszany. Jaremków, Jatwięgi, Kana-
skiego i 4) fundacya penitencyaryus7.a w 1763 fosty, Kułhyniec, Kołbajowice, Koniuszki Sie-
przez Konstancyą Karnicka,. W r. 1800 prze- mianowskie, Koropuż, Kościelniki, Kropielniki
szły dochody powyższych fundacyi na rzecz Kupnowice N owe, Kupnowice Stare, Laszki
funduszu religijnego. Obok kościoła stoi trzy- Zawia,zane, Michalewice, Nihowice, Nowo-
piętrowa wieża fundacyi kś. Jakóba Grodz- siołki Gościnne, Ostrów, Podhajczyki, Roma-
kiego. Jest tu także cerkiew p. w. Narodz. nówka, Rozdziałowice, Rudki, Szeptyce, Szo-
N. M. P., filia parafii gr.-kat. w Bieńkowej łomienice, Uh erce Wieniawskie, Wańkowice,
Wiszni. R. posiadają urza,d powiat., sa,d po- Wistowice, W oszczańce i Zagórze. Powiat le-
wiat., szkołę 4-klasową, urząd poczt. i telegr. ży w dorzeczu Dniestru i Wisły, na głównym
a od r. 1888 radę szkolną okręgowa, dla pow. dziale wodnym europejskim, który przechodzi
rudeckiego. Rudki sa, miejscem urodzenia po- przez Laszki Zawia,zane, Kropielniki, Kupno-
wieściopisarza Walerego Łozińskiego (w r. wice, Rozdziałowice, Szeptyce, Rudki, Podhaj-
1836). Rudecki powiat (w atlasie Kummers- czyki, Dubaniowice i Hoszany. Mały płn.-zach,
berga karty: 21, 30 i 31; szt. gen. Z. 6, C.29; skrawek powiatu należy do dorzecza Wisły,
Z. 7, C. 28, 29, 30; Z. 8, C. 29 i 30) leży mię- reszta leży w dorzeczu Dniestru. Do Wisly
dzy 49° 29' a 49° 45' 30" płn. szer. i między wodę prowadzi Wisznia, dopływ Sanu. Ze
40° 54' a 41° 36' wsch. dłg. od F. Na płd. wsi Wiszenki mianowicie wchodzi tu potok
leża, wsie pow. samborskiego: Brzegi, Pinia- Wiszenka i płynie zrazu wzdłuż granicy La-
ny, Kaisersdorf (al. Kalinów), Kornalowice, szek Zawia,zanych, Kościelnik i Kupnowic
Hordynia, Bilinka, Bilina Wielka, Majnicz i z jednej, a Wiszenki, Mokrzan Małych i Wiel-
Wołoszcza i wsie pow. drohobyckiego: Lit y- kich z drugiej strony, w kierunku płd.-wsch.
nia, :Medenice, Lipice i Radelicz; na wschód Wszedłszy w obręb powiatu płynie Wiszen-
wsie pow. żydaczowskiego: Uście, Drohowyż ka na wschód przez Rozdziałowice, Szeptyce,
i Demnla, i wsie pow. lwowskiego: Lubiana, Iichalewice i Wistowice do R. Tu odpływa
Czerkasy, Dmytne, Humieniec, Jastrzębów i jedna część jej wód pod nazwa, Wiszni na płn.
Seredcza; na płn. wsie pow. gródeckiego: przez Bieńkową Wisznię i Jatwięgi do Mil-
Lubień M!tły, Lubień Wielki, Porzecze Gró- czyc w pow. mościskim, a druga na płd. ku
deckie, Zaszkowice, Zawidowicze, Uherce Nowosiołkom Gościnnym, gdzie się ła,czy
Niezabitowskie, Stodółki, Doliniany, Dobrza- z potokiem Ła,cznym i poda,ża ku Dniestrowi.
ny, Putialycze i wsie pow. mościskiego: Mil- VV swym biegu przez powiat przyjmuje Wisz-
czyce, Orchowice, Makuniów, Mokrzany Ma- nia tylko drobne dopływy. Do dorzecza Dnie-
łe, Mokrzany Wielkie, Wiszenka; na zachód stru należy powiat za pośrednictwem samego
wsie pow. mościskiego: ChlipIe, Sutkowice i Dniestru i jego znaczniejszych lewobocznych
Jatwięgi i wsie pow. samborskiego: Kornice, dopływów: Strwia,ża, pot. Ła,cznego (al. Wi-
Kowenice, Mistkowice i Łanowice. N ajwię- szenki), 'Vereszycy, pot. Kożusznego i Szczer-
ksza długość od gm. Laszki Zawia,zane na ka i prawobocznego dopływu Tyśmienicy.
płn.-zach. aż do Sajków na płd.-wschód wy- Dniestr wchodzi tu do Dołobowa od płd.-zach.
nosi w prostej linii 53 klm.; szerokość zaś od z Hordyni (w pow. samborskim) za pośredni0-
Hodwiszni na płn. do Terszakowa na płd. 32 twem kanału i płynie zrazu na płn.-wsch., a
klm. Obszar wynosi 692'340 klm. kwadr. potem na płd.-wsch. przez Czajkowice, Po-
Gmin katastralnych zawiera 73, administra- horce, Podolce, Susułów, Mosty, Manasterzec,
cyjnych 72, obszarów dworskich 53. W obrę- Terszaków, Powerchów, gdzie skręca na płd.,
bie okręgu sa,dowego komarnickiego (38 gmin poczem znowu wschodni przybiera kierunek
katastr., 35 admin., 28 obsz. dworskich) leza,: i płyna,c krętym biegiem wzdłuż granicy Ko-
Andryanów, Brzeziec, Buczały, Burcze, Chło- łodrub, Saski Dominikańskiej, Horożanny Ma-
py, Czerkasy, Czułowice, Hołodówka, Honia- łej i Sajkowa z jednej, aLipic, Radelicza i
tycze, Horbacze, Horożanna Mała, Horożanna Uścia z drugiej strony, wchodzi do pow. ży-
Wielka, Jakimczyce, Kahujów, Kataryniec, daczowskiego. Z powodu małego spadu wody
Kołodruby, Komarno, Koniuszki Królewskie, (271 mt. przy wejściu do powiatu, 264 mt.
KOJduszki Tuligłowskie, Łowczyce, Małpa, przy wyjściu z powiatu po 38-kilometrowym
:Manasterzec, Mosty, Nowa Wieś, Nowosiółki biegu) i płytkiego łożyska, uścielonego namu-
Oparskie, Podolce, Podzwierzyniec, Pohorce, łem, nie jest Dniestr spławnym i pod wzgl(;l-

Rud
Rud
917
dem komunikacyi żadnego nie ma znaczenia. Rezultaty okazały się pomyślne i to zaraz
Strwiąż wchodzi do powiatu od płd. z Brze- w pierwszym roku po wykonaniu robót. W ni-
gów i płynie przez Koniuszki Sieniawskie, zinie nad Dniestrem, Tyśmienicą i :Bystrzyclł
Chłopczyce i Dołobów, gdzie wpada do Dnie- osuszono za pomocą rowów i kanałów prze-
stru. Do Strwiąża wpada w Czernichowie od szło 300 morgów łąk, poprzednio zabagnio-
lew. brzegu pot. Błożewka, płynący przez nych. Ogólna przestrzeń gruntów zabagnio-
Barczyce Stare i Błożew Dolną do ujścia na nych zajmuje prawie ósmą część powiatu
południe. Pot. Łączny powstaje w Kupnowi- (Wiadom. statysto o stosunkach krajowych,
cach N owych, płynie przez Ostrów i Koniu- Rocznik V, zeszyt 2-ri, Lwów, 1880, str. 175).
szki Sieniawskie, Chłopczyce, Nowosiółki Go- Pod względem ukszałtowania powierzchni
ścinne, a przyjąwszy od lew. brzegu wody od przedstawia się płd. i wschod. część powiatu
Rudek pod nazwą Wiszenki, przybiera kieru- jako nizina, część płn.-zach. jako kraina pa-
nek płd. i płynie t. zw. "Rowem Granicznym" górkowata. Na płd. ściele się nizina, przeszło
między Dołobowem a Czajkowicami do Dnie- 7 klm. szeroka, nad Błożewką, Strwiążem i
stru. "'IVereszyca wchodzi od płn. z Porzecza Dniestrem. Pochyla się ona nieznacznie od
Gródeckiego i płynie na płd. przez Porzecze zach. ku wsch. Nad Błożewką wznies. do 273
Zadworne, Czułowice, Katarzyniec, Jakimczy- mt. (w Błożwi Dolnej), nad Strwiążem do
ce, Klicko, Komarno, Brzeziec, Nową Wieś, 272 mt. (w Czernichowie), nad Dniestrem do
Tatarynów i Powerchów, gdzie wpada do 271 na zach. a do 260 mt. na wschód. Naj-
Dniestru. Ze znaczniejszych dopływów przyj- wyższe wznies. w Czernichowie (278 mt.).
muje w obrębie powiatu od praw. brzegu pot. Pod Nową Wsią i Tatarynowem łączy się ni-
Zaszkowice w Porzeczu Zadwornem; Krupkę zina naddniestrzańska z doliną \Vereszycy,
ze Strubą od lew. brzegu w Katarzyńcu; pot. która wznosi się w Porzeczu Zadwórnem do
Podłużny al. Smotrycc w Klicku (wpada do 269 mt., a następnie opada do 267 w Komar-
stawu Kliteckiego); dopływ od wsi Chłopy nie, a do 263 mt. koło ujścia. Niziny te pokry-
Łukacz w Brzeźcu i potok Grzęski, płynący te są przeważnie łąkami i pastwiskami a po-
z Pohorzec przez Hołodówkę, :Małpę i Nową przerzynane licznymi strumieniami. Nieznacz-
Wieś (ujście). Od lew. brzegu wpada do Wc- ne pochylenic utrudnia odpływ wód, a w sku-
reszycy pot. Gasiska. Powstaje on w płn. tek tego potworzyły się tu liczne bagna i mo-
stronie Horozanny Wielkiej, na zach. stoku czary, stanowiące pasmo błot, ciągną(Jc się
wzgórza 286 mt. wys. i płynie na zach. p:zez wzdluż płd. krawędzi powiatu. Ztąd częste tu
Rumno i Andryanów, gdzie połudn. przybiera nazwy: Rudki i Rudawka. Między niziną
kierunek i przez Nową Wieś podąża do We- Błożcwki i Strwiąża a doliną Wiszenki leży
reszycy. Pot. Kożuszny wpada do Dniestru obszar pagórkowaty, wznoszący się najwyżej
w Saskicj Dominikalnej. Szczerek wchodzi od do 327 mt. (w płn.-wsch. stronie Kropielnik).
płn. z Czerkasów a płynie na płd. przez Ka- N a obszarze między Wereszycą a "'IViszenką
hujów, Honiatycze i Werbiż, tworząc przy znajduje się najwyższy punkt w powiecie,
końcu biegu aż do ujścia prawie między Wer- w Hoszanach, ',vznies. 331 mt. Na wschód od
biżem a Drohowyżem i Uściem, w której to Wereszycy, we wsch. krańcu powiatu, naj-
wsi wpada do Dniestru. Tyśmienica wchodzi wyższe wznies. sięga 310 mt. (w Ryczycho-
do wsi Terszakowa z powiatu drohobyckiego i wie). Ze względu na formacyą gleby podzie-
wpada do Dniestru przyjąwszy Bystrzycę, lić można powiat na dwa działy. Do pierw-
nadpływającą z pow. samborskiego. Dniestr i szego należą ziemie pochodzenia diluwialnego.
jego dopływy wylewają na wiosnę, a bardzo Są to warstwy gliny do kilkunastu sążni gru-
często w lipcu i jesieni i wyrządzają znaczne be, osiadłe w falistych pagórkach. Gliny
szkody. W skutek częstych wylewów i nie- te, pierwotnie barwy żółtawej, są, zazwyczaj
dostatecznego odpływu ich wód, łąki położo- zwięzłe, zbite i stanowią podglebisko nieprze ft
ne nad brzegami Dniestru i Strwiąża są ba- puszczalne. Składowe ich części przedstawia-
gniste i wydają, kwaśne siano. Urządzeń, ją mieszaninę korzystną dla roślinności. Uro,
chroniących od powodzi, nie ma w powiecie. dzajność zmniejsza się jednak w miarę by-
W r. 1828-29 wykopał właściciel dóbr Ko- strzejszego pochylenia pagórków ku wscho-
marna kanał, regulujący bieg Wereszycy. dowi a jeszczo bardziej ku płn. stronie i
Kanał ten poczyna się we wsi Porzecze Za. zmniejszającej się głębokości wierzchniej war-
dwórne i ciągnie się aż do Powerchowa, gdzie stwy gruntu. Okoliczność ta sprawia, że ob-
wpada do Dniestru. Długość kanału wynosi szary mniej pochyłe i ku płd. opadające po-
około 26 klm. Od r. 1870 do 1878 osuszono siadając bujniejszą wegetacyą" wytworzyły
w dobrach Komarno za pomocą rowów otwar- większy zasób pruchnicy. W mniej korzy-
tych do 1600 morgów przestrzeni pól, łąk i stnych położeniach zachowuje gleba barwę
lasów; za pomocą zaś rowów krytych, faszy- pierwotną" żółtawą i potrzebuje silniejszego
ną wypełnionych, około 100 morgów roli. ocieplania przez nawożenie. Ten gatunek gleby

918
Rud
Rud
zalega cały prawie powiat. W południowej kra- żywało języka polskiego 323'2, rusińskiego
wędzi powiatu tylko znajduje się gleba nale- 629'8, niemieckiego 47. Umiejących czytać i
żąca cio rodzaju ziemi napływowej (alluvium). pisać 3,445 (2556 męż., 889 kob.), umiejących
Gleba ta, utworzona. z napływów rzecznych, tylko czytać 1601 (970 męż.. 631 kob,), nie
jest połączeniem miałkiego piasku, gliny umiejących ani czytać ani pisać 53,811
z mMIJj domieszklJj wapna. i pruchnicy, i leży na (25,574 męż., 28,237 kob.). Na 1000 mk. umie
nieprzepuszczalnym ile lub na pokładach tor- czytać i pisać 87'8 męż., 29'9 kob.; umie tyl-
fowych. W napływach tych rozróżnić można: ko czytać 23'3 męż., 21'2 kob,; nie umie ani
a) Namuły z większą przymieszkę pruchnicy czytać ani pisać 878'9 męż., 948'9 kob. We-
ciągnlJjce się wzdłuż rzek: Strwiąża, Dniestru dług sposobu i żródła zarobkowania na 100
a po części i Wereszycy; b) gliniastlJj smugę, mk. zajmuje się rolnictwem, leśnictwem i ży-
biegn&clJj w niejakiej odległości od Dniestru je z roli 86'45 % , przemysłem 5'11%, han-
począwszy od gm. Podolce aż do Werbiża. dlem 2'36%, 0'03% ma zajęcie przy środ-
Jest to glina zwięzła, barwy jaśniejszej, na kach komunikacyjnych, 1'63% przypada na
podglebiu nieprzepuszczalnem; c) namuliska urzędników, duchownych, nauczycieli, zakła-
piaszczyste w kilku gminach na.d Dniestrem, dy publiczne, ich rodzinę, domowników i służ-
Wereszycą i Szczerkiem i d) pokłady torfów, bę; 0'10% na adwokatów, notaryuszów, 301'-
które w rozkładzie mało postą,piły. Stosunki chitektów, inżynierów, lekarzy; 0'67% na
klimatyczne powiatu są dość niekorzystne. właścicieli domów i rentierów, ich rodziny;
Rośliny ziarnowe wszystkie się ndają" jednak 3'65% na robotników ze zmiennem zajęciem,
kukurydza nie dojrzewa. Wiatry południowo- na służbę dochodzą,cą i ludność niewiadomego
zachodnie sprowadzają grady, które często zatrudnienia. Śmiertelność od r. 1878 do 1885
nawiedzają gminy: Ozajkowice, Pohorce, Po- (stosunek zmarłych do 1000 ludności): w 1878
dolce, Hołodówkę, Tuligłewy, Koniuszki Tu- r. 38'2; w 1879 r. 39'1; w 1880 r. 38'5; w
ligłowskie, Koniuszki Królewskie, Ohłopy, 1881 r. 41'5; w 1882 r. 47'8; średnia śmier-
Komarno, Rumno, Koropuż, Hoszany, Szoło- teIność 41'0; w 1885 r. 38'3 (ob. "Rocznik
mienie c, Hodwisznią i Kupnowice. Obszar po- statystyki Galicyi", wyd. przez kraj. biuro
wiatu co do użytkowania rozpada się: 35,586 statyst., Lwów, 1887). Od l-go lipca 1888 r.
ha roli, 14,084 ha łak, 1640 ha ogrodów, tworzy powiat osobny okrąg szkolny, które-
5,562 ha pastwisk, 8,153 ha lasów, 2,176 ha go rada szkolna okręgowa ma swoją, siedzibę
jezi6r, moczarów i stawów, 2028 innych grun- w Rudkach. Szkół średnich nie ma w powie-
tów. Lasy: wysokopienne liściaste 2.997'3 cie. Ze szkół ludowych istnieją,: etatowe męz.
ha, szpilkowe 262'67 ha, niskopienne 5,110'82 kie 4-klasowe w Rudkach i Komarnie; dwu-
ha, pastwiska z podrzędnem użytkowaniem klasowe w Rumnie; jednoklasowe w Brzeźcu,
drzewa. 37'40 ha, nieużytki zdolne pod upra- Chłopach, Czajkowicach, Horożannie Wielkiej,
wę leśn/\ 34'52 ha, gospodarstwa leśne u- Hoszanach, Kołbajowicach, Koropuzu, Koło-
rządzone obejmują 6,003 ha, nieurządzone drubach, Koniuszkach Tuligłowskich, Lasz-
2,367'52 ha. W r. 1880 było w powiecie: ko- kach Zawiązanych, Michalewicach, Nowosiół-
ni 12,689, bydła rogatego 19,375, owiec 360, kach Gościnnych, Tuligłowach i Werbiżu, fi-
świń 6,312, uli pszczół 1,804. Na jeden klm. lialne w Bieńkowej Wiszni, Podhajczykach,
kwadr. wypada koni 18'33, bydła rogatego Pohorcach i Powerchowie;jednoklasowe: niee-
27'99, owiec 0'52, świń 9'12, uli pszczół 2'60. tatowe w Ohyszowicach, Hołodówce, Horożan-
Na stu ludzi wypada koni 21'56, bydła roga- nie Małej, Kupnowicach Starych, Łowczy-
tego 32'91, owiec 0'61, świń 10'72, uli pszczół cach, Podolcach, Rozdziałowicach, Tataryno-
3'06. W r. 1880 było w powiecie 10,001 wie i Zagórzu; ewangielickie w Horożannie
dm., 58,857 mk., a mianowicie 5532 dm., Nowej i w Kupnowicach Nowych. Przedsię-
33,567 mk. w okr. sądowym komarniailskim, biorstw przemysłowych jest w powiecie mało.
a 4469 dm., 25,290 mk. w okr. sądowym ru- Trzy młyny, jeden wodny amerykański (K.
deckim. Według płci było 29,100 mężczyzn hr. Lanckorońskiego) w Nowej wsi, a dwa
a 29,757 kobiet. Na jeden klm. kwadr. wy- wodne zwyczajne. Siedm gorzelni: w Hosza-
pada 84 mk., na jedną gminę administracyjną nach, Bieńkowej Wiszni, Podhajczykach, No-
779 a na jeden obszar dworski 33. Wedle wosiółkach, K<:miuszkach Siemianowskich, w
wyznania było 13,847 rz.-kat., 39,554 gr.- Andryanowie i Tuligłowach. Browar jest w
kat., 475 wyzn. augsburskiogo, 2 wyzn. hel- Andryanowie, ole.iarnia w Rudkach; drobniej-
weckiego, 67 menonitów, 4911 izraelitów, 1 szych wyrobow tkackich dostarczają: Hosza-
bezwyznaniowy. Na 1000 mk. było wyznania ny, Kołbajowice, Komarno i Uherce Wie..
rz.-kat. 235'26, gr.-kat. 672'04, izrael. 83'44, niawskie. Oegielni stale urządzonych nie ma.
innych wyznań 9'26. Języka polskiego uży- Prawie w kazdej wiosce znajdzie się kilku
wało 19,020, rusińskiego 37,058, niemieckie- włościan, którzy oprócz rolnictwa trudnią się
go 2737, innych języków 2. Na 1000 mk. u- tkactwem. Płótno przez nich wyrobione wy-

Rud
starcza. zaledwie na potrzeby miejscowe. W
kilku wioskach leżących nad Dniestrem a
zwłaszcza w Dołobowie i Czajkowicach tru-
dni się część włościan wyplataniem półkosz-
ków i koszyków z łoziny, które sprzedają
w s'l\siednich miastach. "-tV południowej części
nad Dniestrem trudnią się włościanie poło-
wem ryb (karasi, szczupaków, płocic, czasem
linów i karpi, piskorzy). Bagniste łąki nad-
niestrzańskie obfituj a, w dzikie ptactwo, mia-
nowicie kaczki, cyranki, bekasy, dzikie kurki.
Mieszkańcy tych okolic łowia, ptactwo za po-
moca, sidełek i prowadza, niem handel. Głó-
wnym środkiem komunikacyjnym w powiecie
jest gościniec murowany lwowsko-samborski.
W chodzi on tu od płd.-zach. z Pinian (w pow.
samborskim) a przerzynaja,c płn.-zach. część
powiatu przechodzi przez Czernichów, Koniu-
szki Siemianowskie, Chłopczyce, N owosiółki
Gościnne, Rudki, Bieńkową Wisznię, Hosza-
ny, Koropuż i Chyszowice do Zawidowic w
pow. gródeckim. Część tego gościńca od Pi-
nian do Koniuszek, wioda,ca przez okolice,
które przecina rzeka Strwia,ż, jest co roku na
wiosnę narażona na wylewy wód, przez co
komunikacya ze Samborem przez długi czas
bywa przerwana, lub utrudniona,. Z Gródkiem
połączony jest powiat gościńcem murowanym.
Drogi gminne, które powiat w różnych kie-
runkach przerzynaja" sa, tak liche (w części
dla braku kamienia), że przez znaczna, część
roku tylko z wielkimi trudnościami przebyte
być mogą. Kolej żelazna przecina wschodnia,
kra wędź powiatu na przestrzeni 4 klm. W cho-
dzi ona tu od płn. z Czerkasów (w pow. lwow-
skim) do Honiatycz i biegnie na płd. przez
Werbiż do Drohowyża w pow. żydaczowskim.
Rudki oddalone sa, 19 klm. na płd. od stacyi
ko1. w Gródku, 27 klm. na zach. od st. kol.
w Szczercu, 20 klm. na płn.-wsch. od st. kol.
Dublany-Kranzberg, 27 klm. na płn. wsch. od
st. ko1. w Samborze. Kasy pożyczkowe gminne
istnieją: w Bieńkowej Wiszni, Chyszowicach,
Honiatyczach, Horożannie "-tVielkiej, Komar-
nie, Koropużu, Laszkach, N owosiółkach Go-
ścinnych, Rudkach i Werbiżu. Z zakładów
dobroczynnych istnieją, w pow.: szpital ubo-
gich w Komarnie, założony przez posiadłość
dworską tamże, i fundusz ubogich w Tuligło-
wach, założony przez Stanisława Korytkę
w r. 1633. Lu. Dz.
Hlldki 1.) niem. Rutkc, wś, pow. chodzie-
ski, o 5 klm. na wschód od Chodzieża; paraf.,
poczta i sto dr. żel. w Chodzieżu; 7 dm., 45
mk. (21 katol., 24 prot.) i 23 ha (10 roli i 6
łąk). Około r. 1830 zwano R. także Saneta
Anna; było tam wówczas 69 mk. w 10 dym.
2.) R., niem. Rutkc, os. rybacka, w pow. cho-
dzieS'kim, o 3 1 / 2 klm. na płn.-wschód od Mar-
gonina (par. i poczta), st. dr. żel. w Chodzie-
Rud
919
żu o 10 klm., okr. dom. Margonińska Wieś;
1 dm., 12 mk. ił.) B., folw., pow, gnieznień-
ski (Witkowo), o 7 1 / 2 klm. na płn.-wschód od
Witkowa (poczta); par. Ostrowite Prymasow-
skie, okr. wiejski Gaj, st. dr. żel. w Trzeme-
sznie o 8 klm.; 3 dm., 54 mk. i 91 ha. Naby-
ty drogą subhasty przez kolonizacyą nie-
miecką za 30,000 mrk. 4.) H., mylnie Rutki,
wś, pow. mogilnicki, o 2 klm. na zachód od
Trzemeszna; par., poczta i st. dr. żel. w Trze-
mesznie; 9 dm., 106 mk. (91 kat., 15 prot.) i
240 ha (175 roli, 32 ła,k). Folw., własność An-
toniego Meissnera (w r. 1884), ma 183 ha ob-
szaru, z cz. doch. grunt. 879 mrk. Młyn stoi
na strudze, która spływa do jez. Trzemeszyń-
skiego. R. należały dawniej do klasztoru trze-
meszyńskiego; opat Kosmowski przekazał je
z innemi posiadłościami szkolo i szpitalowi,
które zalożył r. 1773 w Trzemesznie. 5.) H.,
os., pow. mogilnicki, o 1 klm. na płd. od Pa-
kości (par., poczta, i st. dr. żel.). Około 1830
r. 2 dm., 19 mk. (12 kato!., 7 prot.); najnow-
sza statystyka z r. 1888 nie wykazuje tej o-
sady. 6) H., os., pow. mogilnicki, o 8 klm,
na płn.- wschód od Gniezna, na praw. brzegu
'Wełny, między Jezierzanami a Dębowem
(mapy Chrzanowskiego i Engelhardta), jest
dzisiejsza.. Gołaźnia,. 7.) H., dom. i okr. dom.,
pow. obornicki, o 2 1 / 2 klm. na płu, od m. pow.,
na praw. brzegu Wełny i przy trakcie rogo-
zińskim; par., pozta i st. dr. żel. w Oborni-
kach. Dom. ma 6 dm., 76 mk. i 351'31 ha
(151'82 roli, 10'10 łąk, 63'90 pastw., 112'80
lasu, 12'16 nieuż. i 0'73 wody); cz. doch. grun.
685 ffirk; gorzelnia; właścicielem był w r.
1884 Leon Siewicz. W skład okr. dom. wcho-
dzi karczma t. n. (1 dm., 6 mk.) i domek po-
borcy szosowego (8 mk.); cały okr. ma 8 dm.,
90 mk. (81 kat., 9 prot.) i 358 ha. Pod R.
wykopano miecz bronzowy, a w nowszych
czasach 2 szpilki bronzowe, połowę siekierki,
gruchawkę gliniana, i 83 różnych naczyń z o-
zdobami. 1.fapa sztabowa zowie to R. Wiel-
kiemi, a statystyka z r. 1888 wykazuje w os.
t. n. 2 dm. i 30 mk. Wchodzi w skład okręgu
miejskiego Oborniki. 8.) H. Małe, os., pow.
obornicki, o 3 1 / 2 klm. na pln.-zachód od Obor-
nik (par., okr. miejski, poczta i st. dr. źel);
3 dm., 26 mk. 9.) H., okr. dom., pow. szamo-
tuIski, o 3 klm. na płd. od Ostroroga (par. i
poczta), st. dr. żel. w Szamotułach o 7 klm.
Dom. ma 13 dm., 228 mk. i z folw. Szczepami
1027'43 ha (582'65 roli, 74'04 łąk, 1'05 past.,
345'41 lasu, 22'54 nieuż. i 1'74 wody); cz.
doch. gruu. 7935 mrkj cegielnia i chów bydła
holenderskiego; właścicielem jest Napoleon
Ksawery Mańkowslri; w 1888 r. czysty doch.
z ha roli 11'36, ła,k 13'32, lasu 3'13 mrk. R.
znane już były w r. 1391; około tego czasu
pisał si ztąd Stanislaw Rudzki (Akta gro dz.

920
Rud
pozn., wyd. w r. 1888, mylnie te R. objaśnia-
ją Rudkami w pow. obornickim). W r. ]580
posiadał w R. Marcin Młodawski 3 łany osia-
dłe, 2 zagr. i 2 komorn., a Jan Krzyszkowski
2 łany i 4 zagrodn.; przy schyłku zeszłego
wicku należały do Cieleckich, później do W ę-
gierskich. POII R. odkopano grobowisko
skrzynkowe, w którem znaleziono wielką po-
pielnicę glinianą, a w niej 3 celty, sprzączkę
i 5 naramienników z czystej miedzi, tudzież
szczątki naramiennika srebrnego; o 1 1 / 2 klm.
na południe od Rudek w lesie znajdują się 2
grodziska, z których większe ma 430 kroków
objętości, a mniejsze 100 kroków; pierwsze
sterczy wśród bagien, a drugie przypiera do
wsi Ostrolesia (ob. Dr. F. L. H. Schwartz,
Mater. z. praehist. Kartogr. d. Pr. Pos., II,
N acht. 17,26 i III, 3, tudzież opis Moraczew-
skiego w Przeglądzie Wielkopolskim z l' 1867,
str. 221 i 2). WŚ R. zwą też hubami Rudz-
kiemi. 10.) H. al. Rudka, mylnie Rutki i
Rutker Hauland, holendry, pow. szamotuIski,
o 4 klm. na płn. od Pnie w, nad strugą, spły-
wającą, do jez. Psarskiego; par. i pocz. w Pnie-
wach, st. dr. żel. w Wronkach (o 20 klm.);
21 dm., 177 mk. (42 kat., 135 prot.) i 391 ha
(315 roli, 33 łąk, 26 lasu); cz. doch. z ha roli
7'05, łąk 7'83, lasu 3.52 mrk. Około r. 1793
należały R. do Maksym. Mielżyńskiego, dzie-
dzica Pniew. 11.) 8., posiadłość, pow. szrem-
ski, tuż pod Dolskiem, 1 dm., 9 mk. 12.) H.,
folw., pow. wągrowiecki, o 5 klm. na płn. od
Łekna, przy trakcie wągrowiecko-kcyńskim;
par. Łekno, okr. domin. Łukowo, poczta w Go-
łańczy, st. dr. żel. w Wapnie (o 11 klm.); 1
dm., 17 mk. Około 1793 r. należał do Józefa
Koszutskiego. 13.) H., posiadłość, tuż pod
W ągrowcem, nie tworzy odrębnej całości.
14.) H., wś, pow. wrzesiński, o 3 1 /, klm. na
wschód od Miłosławia (par., poczta i st. dr.
żeL); 16 dm., 141 mk. katol. i 221 ha (208 ro-
li, 2 łąk). 15.) H. al. Rudka, Rudzki Mlyn,
Rutki, Rudtki, urzęd. Rudkemuehll!, młyn, pow.
wyrzycki, na Rudce, dopł. Noteci, o 1 1 /. klm.
na wschód od Nakła (par., pocz. i I!!t. dr. żeL);
7 dm., 99 mk. (:36 katol., 63 prot.) i 141 ha
(40 roli, 67 łąk, 2 lasu). R. istniały już przed
r. 1578 i wchodziły w skład ststwa nakiel-
skiego (Pawiński, Wielkp., l, 177; Wuttke,
Staedteb. d. L. Posen., 127). 16.) H., cegiel-
nia, tamże, o 1 1 /, klm. na płn. od Nakła, nie
tworzy odrębnej całości. 17.) H., os. w r.
1366, po lewym brzegu Cybiny, w okolicy
Swarzędza i Kobylego Pola, w pow. poznań-
skim, nie istniała już w XVI w. (Kod.
Wielkp. n. 1555). 18.) H., łąka, pod Procha-
mi, w pow. kościańskim, w okolicy Rakonie-
wic i Wielichowa, tak zwaną była w r. 1380
(Kod. Wielkop., n. 1783). E. Cal.
Budki, 1717 Rutki, niem. Rutken al. Rudt-
Rud
ken, przed r. 1410 Rutk, wś, pow. świecki, st.
pocz. Gruczno, par. kat. i okI'. urz. stanu cy-
wilnego Topólno, 1/. 6 mili odl. Ma 331 ha
(14 łąk, 249 roli). W 1868 1'.36 bud., 11 dm.,
87 mk. katol.; 1885 r. 10 dm., 13 dym., 108
mk, kato!. R. leżą w nizinach nadwiślańskich;
gleba żyzna. Za czasów krzyżackich było R.
zobowiązane do służby rycerskiej (ob. Gesch.
d. Kl'. Schwetz von Wegner, II, str. 53). Nie-
wiadomo kiedy tę wieś otrzymały cY8terki
w Chełmnie od Mikołaja Rutki, o czem świad-
czy napis na obrazie Wi8zącym w klasztorze
8ióstr miłosierdzia w Chełmnie. Za czasów
bi8k. chełmińskiego I,ubodzińskiego (1551-
62) dostał tę wieś Michał W utkowski, chorą-
ży pomorski. Ksieni Mortęska napo wrót ją
odzyskała. R. 1598 osadzono tu na TIQWO 3
poddanych (ob. "Klasztory żeńskie" p. kś.
Fankidejskiego, str. 116). Według taryfy z r.
1648, gdzie uchwalono pobór podwójny a ak-
cyzę potrójną, płaciła bieni chełmińska z Gra-
bowa 30 fI. 8 gr. (ob. Rocz. T. P. N. w Pozn.,
1871, str. 180). Podług taryfy na symplę z r.
1717płaciłyR. 4 zł. 5 gr. 15'/2 den. (ob.
Cod. Belnensis w Peplinie, str. 86). R. nazy-
wały się r. 1400 Rotk, 1415 Ruck, 1675 Rut-
ki. R. 1676 trzymała tę wś pewnie w dzier-
żawie "magnifica Barbara de Werdy-Gar-
czyńska", wdowa po chorążym chełmińskim.
Tegoż roku zostały R. odłączone od To-
pólna i przyłączone do par. w Grucznie. R.
1669 było tu 40 osiad. i 12 pustych mr. włośc.,
3 mk. i 1 kowal. R. 1773 folw. klasztorny i
wś obejmował 6 chełm. włók i 15 mr., 11 dym.
z 72 kat. mk., między nimi 10 gburów na
dzierżawach, 3 l'zemieśl. i 2 przemysłowców.
R. należały r. 1789 do pow. chojnickiego,
lecz do wójtostwa świeckiego (ob. Zeitsch. d.
Westpr. Gesch. Ver., XIX, 293). R. 1773 był
tu stan żywego inwentarza następ.: koni 20,
wołów 12, krów 17, jałowic 3, owiec 75, świń
15; wY8iew: pszenicy 10 korcy, żyta 100,
jęczm. 30, owsa 40, grochu 10, tatarki 2 1 / 2 ,
lnu 2 1 / 2 ; siana zebrano 10 fur. Kś Fr.
Hudki, niem. Ruthken al. Ruttken, hamernia,
młyn i tartak,nad Radunią, pow. kartu8ki, st.
p. i par. kat. Zukowo, gm. Nowy Glińcz; 1885
r. 3 dm., 56 mk.
Hudki 1.) al. Rudka, niem. Ho.ffstaedt, WIJ,
pow. wałecki, st. p. i okr. urz. stanu cyw. Wiel-
boki, par. kat. Wałcz (odl. 18'5 klm.), 2-kla-
sowa ewang. szkoła liczyła 1887 r. 154 dz. i
2 naucz. Razem z Rudzkim młynem (Hof-
fstaedtermuehle) obejmują R. 456 ha (16 la-
su, 28 łąk, 399 roli orn.). W 1885 r. było 33
dm., 50 dym., 299 mk., 296 ew., 1 kat. 2 żyd.;
na os. młyńską przypada z nich 11 mk. i 1
dm. We wsi jest filialny kościół ewang. 2.)
H., dobra ryc., tamże, st. p. Wielboki, 3 klm.
odl. Oprócz R. należą do klucza: folw. Do-

Rud
brzyckie Pole (1885 r. 7 dm., 100 mk.), leśno
Rudki (1 dm., 4 mk), folw. Joachimsthal (4
dm., 57 mk.), folw. Karlswcrk (1 dm., 13 mk.)
i cegielnia (1 dm., 6 mk.). Ogółem w 1885 r.
było 24 dm., 52 dym., 358 mk., 3 kat., 355
ew., 2720 ha (1190 lasu, 96 łąk i 1317 roli
orn., której każdy ha przynosi 7'05 mrk czy-
stego dochodu); hodowla bydła. R. 1783 po-
siadają Kiesembork, Długi Dwór, Łączyk,
Machliny i Nowąwieś (Schoenhoclzig) podpuł-
kownik Y. Dittmcr i bracia Golczowie. War-
tość R. oszacowano około r. 1807 na 51,500
tal. (ob. Schmitt Gesch. des Dt. Kroner Kr.,
244). Kś. H'.
Hudkiewicze al. Rut7cowicze, folw. w pobli-
żu rzki Sinierzycy, dopł. lew. Newdy, pow.
nowogródzki, w miejscowości falistej, bezle-
śnej, grunta urodzajne, pszenne. Parafia ka-
tolicka nowogródzka. Al. Jel.
Hudko, pod Grudziądzem, ob. Rudnik.
Rudków, os. włośc., pow. konecki, gm.
Chlewiska, par. Borkowice, odl. od Końskich
21 w., 8 dm., 29 mk., 34 mr.
Hudkowce, wś przy ujściu Boryczowy do
Dniestru, pow. uszycki, w 2 okr. pol. Żwań-
czyk, gm. i st. pocz. Kalus, par. kat. Wierz-
bowiec, 029 w. od Uszycy, ma 120 osad, 600
mk., w tej liczbie 5 jednodworców, 591 dzies.
ziemi w łośc., 2740 dzies. dworskiej wraz z Ha-
raczyńcami i Kalusem i 34 dzies. cerkiewnej.
Cerkiew z 1742 r., ma 936 parafian. Należała
do Lipińskich, Rościszewskich, obecnie Da-
bicy. Mr. M.
Rudkówka, wś nad rz. Niesłuchą, dopł.
lewym Piny, pow. piński, w 2 oh. pol. lubie-
szewskim, gm. dawniej dubajska, teraz bro-
dnicka, ma 6 osad; łąki i rybołówstwo obfite,
grunta lekkie. Ob. Pieszków. Al. Jel.
Hudkowo, obszerne uroczysko i grupa ma-
łych zaśc., pow. ihumeński, .w pobliżu rz. O-
soki i gościńca wojennego z lhumenia do
Uzdy, w l okr. pol. użdzieńskim, gm. Dudzi-
cze, par. katol. poprzednio Annopol, obe-
cnie Kalwarya, odl. o 7 mil. Należy do domi-
nium Ciepleń, dziedzictwa Uniechowskich;
miejscowość lesista, równa, grunta piaszczy-
ste, słabo urodzajne; osiedleńcy Rudkowa po-
siadają nadziały od '/ ł do 2 włók; płacą dzie-
dzicowi rocznej dzierżawy po 75 rubli z włó.
ki, a pr.zytem dają kilka furmanek pod tran-
sporta na odległość 6-ciu mil i leśne daniny.
Lud to po większej części katolicki, od szla-
chty pochodzący, ubogi i daleko niżej stojący
w obyczajach i oświacie od włościan. W R.
jest młynek na Osoce tudzież karczma przy
gościńcu. Miejsce to przed kilkudziesięcią la-
ty upamiętnione zostało krwawemi zatargami
z sąsiednim majątkiem Dudzicze, którego dzie-
dzice rościli jakieś prawa do R. Spór skoń-
Rud
921
czył się układem i formalnem rozgranicze-
niem w r. 1857 r. .A. Jel.
Hudkowska, pow. kolneński, gm. i par.
Jedwabno.
Hudkowszczyzna 1.) wś, pow. trocki,
w 2 okr. pol., 028 w. od Trok, 1 dm., 10 mk.
katol. 2.) H., wś, pow. horecki; pomiędzy
mieszkańcami znajduje się wielu żydów. 3.)
H., wś, pow. sieński, gm. Pustyń, ma 5 dm.,
48 mk., z których 8 zajmuje się bednarstwem.
Hudlacken 1.) dobra, pow. welawski, st.
pocz. Gruenhayn; 4 dm., 19 mk. 2.) H., wś,
pow. wystrucki, st. pocz. Norkitten; 7 dm.,
55 mk. 3.) H.. os. przy wsi Blockinnen, pow.
wYlitrucki, st. pocz. J odlauken. Ad, N.
Hudlaukell 1.) wś, pow. wystrucki, st.
pocz. Aulowoehnen; 16 dm., 101 mk., 348 ha.
2.) B., wś, pow. labiewski, st. pocz. Meh-
lawischken; 6 dm., 24 mk., 69 ha. 3.) H. Gross,
wś, pow. labiewski, st. p. Laukischken; 37
dm., 190 mk., 154 ha. 4.) H. Klein, wybud.,
tamże, przy leśno Neu Sternberg. Ad. N.
Hudlewo, w dokum. Rudlew, sioło nad
lkwą, pow. dubieński, na płd.-wschód od mka
Targowicy; niegdyś w pow. łucldm, dobra
monasteru żydyczyńskiego.
Rudlice, wś i folw. nad rzką Glinianką,
pow. wieluński, gm. Skrzynno, par. Rudlice,
odl. 11 W. od Wielunia. Posiada kościół par.
drewniany, 33 dm., 298 mk. wraz z os. R. po-
duchowne. 00 do folw. ob. Ost"ówek 13.) W
1827 r. bylo 26 dm., 391 mk. W 1885 r. fol.
R. al. Ostrówek mr. 2117: gr. or. i ogr. mI',
666, łąk mr. 155, lasu mr. 1268, nieuż. mr.
28; bud. mur. 3, z drzewa 20; płodozmian 6,
7 i 8-polowy; las urządzony. W skład dóbr
poprzednio wchodziły: wF, R. os. 37, z gr. mr.
393; wś Ostrówek os. 37, z gr. mr. 142; wś
Wola Rudlicka os. 60, z gr. mr. 359; wś Jac-
kowskie os. 4, z gr. mI'. 42; wś Dobromiły os.
33, z gr. mr. 35; wś Kuźnica os. 7, z gr. mr.
18. Kościół par. p. w. św. Mikołaja istniał tu
już w xv w. WŚ sama wtedy należała do
drobnoszlacheckiej rodziny Zajączków. Łany
kmiece i folwar, dawały dziesięcinę pleb,
w Unikowie. Pleban rudlicki pobierał dzi-
sięcinę tylko z 2 łan. sołtysich, które w XVI
w. zabrał dziedzic, z innych zaś łanów brał
mcszne po korcu źyta i owsa a od zagrodni-
ków i karczmarzy po groszu, Pleban miał
prócz ogrodu dwa łany roli z łąkami. W 1432
r. Piotr Zajączek ufundował przy kościele 1101-
taryę p. w. św. Wojciecha, uposażywszy 3 1 / 2
grzyw. rocznego dochodu. W 1601 r. poświę-
cono nowy kościół drewniany. W 1760 r.
Piotr Karśnicki wystawił wielki ołtarz z o-
brazem M. Boskiej w srebrnej sukience. W
1765 r. było 5 bractw przy kościele. Dziedzi-
ce wsi Rychłowscy wznieśli w 1809 r. nowy
kościół, dotąd stojący i niedawno wyrestauro-

922
Rad
wany (ł.asld, L. B., I, 423 i II, 133, 135).
'\V 1553 r. Andrzej Brodnicki miał tu 11
osad., 3 łan., młyn o 2 koł., kuźnica (mi-
ner) o 3 kołach (Pawiński, Wielkp., II, 294).
R. par., dek. wieluński, 2700 dusz. Br. Oh.
Hudlicka Wola, wś włośc., pow. wieluń-
ski, gm. Skrzynno, par. Rudlice. Odl. 16 w.
od Wielunia, ma 38 dm., 253 mk.; os. dwoI'.
ma 1 dm., 3 mk.
Hudławki, wś, pow. rossieński, par. lal-
ska.
HlldmilllJY 1.) zaśc., pow. kowieński, w 4
Dkl'. pol., o 11 w. od K0wna. 2.) H., wś, pow.
kowieński, w 4 okr. pol., o 23 w. od Kowna.
Hudmilłnen 1.) Grass, wś, pow. pilkałow-
ski, st. p. Lasdehnen; 81 dm., 419 mk., 396
ha. 2.) H. Klein al. Szirnuppen, W5, tamże; 15
dm., 83 mk., 156 ha.
Rudna, pow. włoszczowski, gm. Irządze,
par. Nakło.
Rudna 1.) wś nad jez. :Bałażery, pow.
trocki, w 4 okr. pol., o 89 w. Trok, 4 dm., 30
mk. katol. 2.) R., wś, tamże, ma 3 dm., 30
mk. katol. 3.) R, wś nad bezim. dopł Moży,
pow. słucki, w 3 okr. pol. kopyIskim, gm.
Cimkowicze, przy gośc. z mka Cirokowicz do
Nieświeża, ma 28 osad pełnonadziałowych;
grunta i łąki piękne, miejscowość małoleśna.
Rudna 1.) wzgórze polne, w obI'. Ostap-
kowiec, pow. kołomyj ski, na płn.-wschód od
wsi, na lew. brz. Czerniawy; wznies. 297 mt.
npro., a 40 mt. nad doliną rz. Czerniawy. 2.)
H. Góra, w obrębie gm. Jelenia, pow. chrza-
nowski, na lew. br2:. Przemszy, między nią a
jej dopływem Strugą; wznies. 309 mt. npm. a
nad doliną Przemszy 68 mt. Kopalnie węgla
łupkowego, na wschod. stoku góry. Na płd.-
wsch. leży Bielana góra (316 mt.), a na płd.
Glinna góra (267 mt.). Br. G.
Rlldna Mała i R. Wielka, dwie wsi, pow.
rzeszowski. R. Mala leży nad Mrówką, dopl.
'Visłoka z lew. br2.egu, przy gościńcu z Rze-
szowa na płn. (9 klm.) do Głogową, R. Wielka
zaś na płd. od poprzedniej, przy torze kelei
arc. Karola Ludwika (8 klm. od Rzeszowa na
zachód), która ma tu stacyą. Nad rzeka.. dzie-
Il\cl\ obydwie wsi ciągna.. się podmokłe ła.. ki ;
wznies. 207 mt., ku północy podnosi się na-
ziom na 218 mt. we wzgórzu zwanem Piasko-
wą a na płd. do 225 mt. przy stacyi w ni-
wach zwanych Pod Miłocinem. Okolica lesi.
sta, ku płd. wytrzebiona i gęsto osiadła, lecz
na płn. i na płn.-zachód olbrzymie bory, tyl-
ko nad potqkami wytrzebione i osiadłe. Par.
rz.-kat. w SwiIczy. R. Mała graniczy na płn.
z Rogoźnicą, na zach. z Mrówką, na wschód
z aczerniem; R. W. na zach. z Kameszynem
i Swilczą, na płd. z Przybyszwem i Miłoci-
nem, na wsch. z Trzebowiskiem. Obszar więk.
W obydwóch należy do rodziny Dąbskich. R.
Rud
Mała ma gorzelnię, i 08. Budki pod lasem (30
dm., 148 mk.), położona.. na płn. od wsi i wznies,
218 mt., jako teź folw. Rajtęradę lub Rajtar-
dę przy gośchlcu w pobliżu wsi, w R. Wiel-
kiej prócz st. kolejowcj (między Trzcianą, 143
klm. od Krakowa a Rzeszowem, 158 od Kra.
kowa) jest młyn wodny zwyczajny, wólka Po-
gwizdów (111 dm. i 505 mk.) a na obszarze
więk. pos. osada Słomianka w miejscu gdzie
się przecina gościniec głogowski z sokołow-
skim na Trzebowisko prowadzącym. R. Mało
liczy z Budkami i obf;zarem dworskim (6 dm.,
42 mk.) 182 domów i 886 mk. (439 męż., 447
kob.), mianowicie 863 l'z.-kat. i 23 izraelitów.
Obszar więk. pos. ma 267 mI'. roli, 92 mr.
łąl{, 119 mI'. pastw. i 867 mr. lasu; obszar
mn. pos. 473 mr. roli, 142 mr. łąk i 127 mI'.
pastw. R. Wielka liczy z wólką, osadą i ob-
szarem dworskim (7 dm., 79 mk.) 274 dm. i
1306 mk.; 1271 rz.-kat., 35 izral. Obszar
więk. pos. ma 295 mr. roli, 76 mI'. łąk i 9 mr.
pastw.; obszar mn. 575 mr. roli, 186 mr. łąk i
172 mr. pstw. Rola piaszczysta ale obfita
w wilgoć i dla tego urodzajna; lasy szpil-
kowe. Mac.
Rudna 1.) rzeczka, dopływ Łobzonki (do-
pływ Noteci), bierze początek pod Wielewicz-
kiem (Klein W oellwitz), w pow. złotowskim,
o 10 klm. na płd.-wschód od Sępolna, w okolicy
wznies. do 135 mt. npm.; płynie w kierunku
zach.-płd., oblewa Wielewiczek, Budy Lipo-
we, Dębowiec (Schoenwalde), mija Wielewi-
ce (Gross W oellwitz), zasila bagnisko Rozto-
kami zwane (117 mt. npm.), zdąża potem na
Suchoręczek, gdzie skręca ku południowi, i
pod Ostrówkiem Więcborskim wpada do je-
ziora Więcborskiego (109 mt. npm.); wy-
pływa następnie z płd.-zachodniej kończyny
jeziora, przecina trakt nakielski i minąwszy
młyn runowski (pow. wyrzyski) zlewa się
z wielkiem jeziorem Runowskim (104 mt.
npm.). W dalszym biegu odtąd łączy na
przestrzeni około 9 klm. sieć jeziór (Czarnom-
skie, Rościmińskie i Witosławskie, 104 rot.
npm.), ciągną,ca, się od Runowa do Witosła-
wia i Orla; z Orla płynie na 'W YI'zę, gdzie
zwraca się ku zachodowi, potem na Janowo
(97 mt. npm.), Broniewo, Radzice, Kraczki i
Rudę W yrzyską, poniżej której, o 2 klm. na
wschód od Wyrzyska, wpada do Łobżonki
(59 mt. npm.). Z prawego brzegu przyjmuje
strugę Wito sławską (79 mt. npm.) pod Radzi-
cami, tudzież z obu brzegów różne drobne
przypływy bezimienne; obraca młyny Ru-
nowski, Orle, Nowy, Broniewski, Sadkowski,
Rudzki i Dąbkowski pod Dą,bkami. Długość
biegu od źródeł do jeziora Więcborskiego wy-
nosi do 13 klm.; od wyjścia z tego jeziora do
wsi Orle 10 klm. w linii powietrznej; od Orla
do Wyrzy 3 1 / a klm.; ztąd do Radzic 10 klm.,

fhnI
z Radzie do ujścia około 10 klm. Nowsze ma-
py niemieckie zowia. tę rzekę Orla od wsi Or-
le, dawniejsze Rudn6'/" Fliess, pierwotna jej
nazwa brzmiała może Wyrza. Wieś tej na-
zwy nad R. i miasto Wyrzysko w pobliżu jej
ujścia usprawiedliwiają to przypuszczenie,
która, rozcia,gamy na Długoszowa, Wyerscha,
nad której brzegami, na polach wsi Dąbki,
wokolicy Nakła (19 klm. od Dąbek), w r.
1431 wojsko polskie zadało klęskę rycerzom
inflanckim, posiłkującym Krzyżaków (ob. E.
Calliera, Powiat nakielski, art. Dąbki). 2.)
H., rzka, dopływ jez. Rudno, w pow. mogil-
nickim, powstaje pod Łaziskami, o 2 klm. na
wschód-północ od Rogowa; płynie od wscho-
du ku zachodowi, skręca następnie lm połu-
dniowi, oblewa wschodnia, krawędź Rogowa i
uchodzi do jeziora przebiegłs,zy do 3 klm.
3.) H., rzka, lewy dopływ Zrenicy, która
,?,pada do Maskawy. Bierze początek pod
Zernikami, o 6 klm. na zachód od Wrześni,
w pow. średzkim; oblewa Podstolice, płynie
między Gąsiorowem a Laskami, mija holen-
dry Chłapowskie i Góreckiej uchodzi pod mły-
nem nekielskim, o 11/ klm. na płd. od N e-
klio Długość biegu wynosi do 8 klm. E. Cal.
Rudna 1.) al. Rudnia, niem. Ruden, wś i
okr. wiejski, pow. babimoski, o 9 klm. na płd.-
zachód od Kębłowa, nad jez. Orchowem i ka-
nałem oberskim, wznies. 58 mt. npm.; par.
kat. Kębłów, prot. Świętno, poczta w Obrze,
st. dr. żel. w Wolsztynie (o 15 klm.); wś ma
26 dm., 177 mk. W skład okr. wchodzi os.
t. n.; cały okr. ma 28 dm., 186 mk. (14 kat.,
172 prot.) i 321 ha (216 roli, 9 łąk, 65 lasu);
cz. doch. z ha roli 3'13, łąk 5'09, lasu 1'17
mrk. R. należała około 1793 r. do Bielińskich,
dziedziców Kębłowa. 2.) R., os., tamże, o 7
klm. na płd.-zachód od Kębłowa; ma  dm.,
9 mk. 3.) H., posiadłość, tamże; 2 dm., 6 rok.;
wchodzi w skład okr. domin. Mochy. 4.) R.
al. Rudno, folw. do Chudopsic, pow. bukowski,
o 41/ klm. na płn.-zachód od Lwówkaj 1871
r. 1 dm. i 2 mk.; w nowszych spisach nie po-
dany. 5.) H. al. Ruda, niem. Deutsch Ruhden,
wś i okr. wiejski, pow. wyrzyski, o 4 1 /, klm.
na zach.-płn. od Wysokiej (par. i poczta),
wznies.1l8 mt. npm.; li źródeł Strużnicy, dopł.
Głomnicy (Głumia), st. dr. żel. w Krajence o
10 1 / a klm.; 31 dm., 258 mk. W r. 1578 było
w R. 12 łanów osiadłych, 2 puste i 3 zagrodo
Reg. pobor. z r. 1618-20 (A. J. Parczewski,
284) wykazuj a, pod par. Wysoka, Rudnę
Mniejszą z 2 działami, z których jeden Woj-
ciecha Moszczeńskiego o 5 półłankach osia-
dłych, a drugi o 6 łanach pustych i 2 półlanko
osiadł. z 3 zagrodo Przy schyłku zeszłego
wieku rozróżniano w dawnym pow. nakiel-
skim R. Wielką (par. Wysoka), własność Ka-
zimierza Raczyńskiego, od R. Małej (Ruda
Rud
923
Polska nad Łobżonką, w pow. złotowskim, na
mapie Chrzanowskiego), w par. Sławianowo
(Skicz), własność Jakuba Działyńskiego. W
braku danych pogodzić musimy R. Mniejszą. i
R. Wielka, z R. w pow. wyrzyskim. Pod tą
R. znaleziono odłam zapinki bronzl)wej. W
skład okręgu wiejskiego wchodzi os. Rudna
Nowa; cały okrąg ma 34 dm., 312 mk. (37
kat., 275 prot.) i 852 ha (687 roli, 60 łąk, 44
lasu); cz. doch. z ha roli 9'01, łąk 15'67. lasu
3'52 mrk. 6.) R. Nowa, niem. Neu Ruhden i
Klein Ruhden, os., tamże, o 3 1 /, klm. na zach.-
północ od Wysokiej, 3 dm., 54 mk.; wchodzi
w skład okr. wiejskiego R. 7.) H. czyli Pod
Rudną., miejscowość, w Jarocinie, pow. ple-
szewski. E. Cal.
Rudna, niem. Ruden al. Polno Ruden, WŚ,
pow. złotowski, st. p. Kujan, par.-kat. Sła-
wianowo, odl. 1 milę. Szkola jednoklasowa
ewang. liczyła 1887 r. 76 dzieci. Wś ma 876
ha (102 lasu, 79 łąk, 413 roli). W ] 868 r.
101 bud., 42 dm., 352 mk., 172 kat., 180 ew.;
1885 r. 56 dm., 66 dym., 358 mk., 153 kat.,
205 ew. W wizyt. Trebnica z r. 1653 czyta-
my, że tu było 8 włościan daja,cych mesznego
po 2 korce żyta i tyleż owsa. 2.) R., leśn.,
tamże, należy do nadleśn. kujańskiego; 1885
r. 1 dm., 12 mk. Kś. Fr.
Rudnaja-Hrada, uroczysko leśne na połu-
dniowym krańcu pow. ihumeńskiego, wobrę-
bie gm. słobodo-pereszewskiej, w okolicy
zaśc. Osowiec, niegdyś własność radziwiłłow-
ska, teraz ks. W.ittgensteina; miejscowość
całkiem odludna. A. Jel.
Hudne Doły, os. włośc., pow. opoczyński,
gm. Sworzyce, par. Zarnów, odl. od Opoczna
14 w., ma 2 dm., 16 mk., 197 mr.
Hudner Fliess, struga w pow. złotowskim,
pod Więborkiem zowie się VandsburgerFliess
(ob. Gesch. d. Kr, Flatow von Schmitt, str. 7).
Hudnel'weide (niem.), ob. Rudziftska Wieś.
Hudne-Sioło, dobra, pow. borysowski, w
1 okr. pol. chołopienickim, w piątym dziesia,t-
ku b. stulecia nalażały do Sipajłow, obejmo-
wały 4 wsi i liczyły 145 włościan pł. męz.
Od 1854 r. dotychczas własność Napleszczy-
ców, mają około 60 włók. A. Jel.
Hudnia 1.) os. włośc., pow. brzeziński, gm.
Biała, ma 2 dm., 14 mk., 37 mr. 2.) R., wś i fol.
nad rzka, Uherk!\, pow. chełmski, gm Buko-
wa, paraf. Uhrusk, odl. 15 w. od Chełma,
wieś ma 60 mr. włośc. W 1827 r. było
2 dm., 24 mk., par. Sawin :Folw. ten r.
1873 oddzielony od dóbr Łukówek Piękny,
rozl. mr. 227: gr. or. i gr. mr. 79, ła,k mr. 62,
pastw. mr. 47, lasu mr. 30, nieuż. mr. 9; bud.
z drzewa 7; las nieurza,dzony.
Rudnia 1.) rzeczka w gub. grodzieńskiej,
prawy dopływ Narwi. 2.) H., rzeczka w gub.
mińskiej, lewy dopływ Nienaczy (lew. dopł.

924
Rud
Prypeoi). 3.) B., rzeka w gub, witebskiej,
lewy dopły Uświaty. Bierze POOZlłtek w la-
sach, płynie na przestrzeni 22 w. śród dość
wyniosłych, piaszozysto gliniastyoh brzegów,
porosłych lasem sosnowym. 4.) H. al. R.
Czarna, nazwa nadawana przy ujściu rz. Czer-
niawoe al. Czerni, lew dopł. rz. Obol. 5.) H.,
rzeczka w gub. podolskiej, dopływ Desny Bo-
howej. J. Krz.
nllłlllia 1.) wś nad rz. J elniank!\, pow.
dzisieński, w 4 okr. pol., gm., okr. wiejski i
dobra dawniej Kamieńskich, następnie Wa-
sieńki, Stefanpol, o 4 1 / 2 w. od gminy a 21 w.
od Dzisny, ma 4 dm., 50 mI\:. praw. (w 1864
r. 16 dusz re wiz.). 2.) H., wś nad rz. Solozą,
pow. lidzki, w 2 okr. pol., gm. Aleksandrowo,
okr. wiejski i dobra hr. Potockich, Rakliszki,
o 13 w. od gminy, 56 w. od Lidy a 20 w. od
Ej szyszek, ma młyn wodny, 4 dm., 17 mk.
katol. (w 1864 r. 21 dusz rewiz.). Była tu
kopalnia rudy żelaznej i fabryka wyrobów
żelaznych. 3.) H., wś włośc. nad rz. Ułą,
pow. lidzki, w 2 okr. po1., gm. i dobra skar-
bowe Koniawa, okr. wiejski R., o 7 w. od
gminy, 52 w. od Lidy a 30 w. od Ejszyszek,
na wyniosłem miejscu śród lasów położona,
ma 17 dm. i 207 mk. katol. (w 1864 r. 94
dusz rewiz.). Grunta piaszczyste, ł!\k mało.
Mieszkańcy ci!\gn!\ zyski z chmielu, którzy u-
prawiaj!\ w swych ogrodach i z grzybów. W ś
ta należała niegdyś do sstwa koniawskiego;
były tu przcd laty piece do przetapiania ru-
dy żelaznej, zk!\d nazwa wsi. W skład okrę-
gu wiejskiego wchodz!\ wsi: R., Lipnica,
Krakszle, Kaszety, Drućminy, Zierwiny,
Grzybosze, Montaty, Borowo, Dubicze, Pół-
kabel i zaśc. Powosupie, w ogóle 546 dusz
rewiz. b. włośc. skarb. 4.) H., wś włośc.,
pow. oszmiański, w 1 okr. pol., gm. Holszany,
okr. wiejski Goreckowszczyzna, w 1864 wraz
ze wsi!\ Mościszcze 11 dusz rewiz. 5.) H.,
zaśc. szl., pow. oszmiański, w 1 okr. pol., 034
w. od Oszmiany, 2 dm., 21 mk. katol. 6.) H.,
zaśc. szl., pow. oszmiański, wlokl'. pol., o
37 w. od Oszmiany, 5 dm., 31 mk. katol. 7.)
R., wś nad rz. Wilią, pow. oszmiański, w 2
okr. pol., gm. Bienica, okr, wiejski zawilej ski,
o 12 w. od gminy a 43 w. od Oszmiany, ma
3 dm., 21 mk. katol. (w 1864 r. 23 dusz re-
wiz.); należy do dóbr Zaleś, ks. Ogińskich. 8.)
B., wś nad stawem, pow. oszmiański, w 3
okr. pol., gm. Dziewieniszki, okr. wiejski Mil-
kuny, o 4 w. od gminy a 26 w. od Oszmiany,
ma 2 dm., 18 mk. katol. (w 1864 r. 13 dusz
rewiz.); należy do dóbr Giełoża, Umiastow-
skich. 9.) H., wś, pow. oszmiański, w 4 okr.
pol., gm. i dobra ks. Wittgensteina Naliboki,
okr. wiejski Prudy, o 8 w. od gminy, 111
dusz rewiz. 10.) H., wś, tamże, okr. wiejski i
dobra Pilnica, Wierzbowskich, o 7 w. od gmi-
Rud
ny, 28 dusz rewiz. 11.) H., wś włośc., tamże,
o 10 w. od gminy, 3 dusz rewiz. 12.) H. No-
wa, wś nad rzką Rudnią, pow. święciański,
w 4 okr. poL, gm. Dubotówka, okr. wiejski i
dobra Czarnowskicb" Daniszewo, o 8 w. od
gminy a 79 w. od Swięcian, ma 4 dm., 25
mk. katol. (8 dusz rewiz.). 13.) 8.8,tal'a, wś,
tamże, 08 w. od gminy a 80 w. od Swięcian,
ma 5 dm., 31 mk. kat. (19 dusz rewiz,). 14.)
H., zaśo. szl;, pow. święciański, w 4 okr. pol.,
o 54 w. od Swięcian, 3 dm., 15 mk. katol. 15.)
8., zaśc. nad rzk& t. n., pow. ówięciański,
w 1 okr. pol., ma 1 dm., 13 mk. katol. 16.)
H., wś włośc., pow. trocki, w 1 okr. pol., gm.
i dobra skarbowe Międzyrzecze, okr. wiejski
Rudniki, o 18 w. od gminy a 30 w. od Trok,
ma 6 dm., 45 mk. katol. (w 1864 r. 27 dusz
rewiz.). 17.) H., wś, pow. trocki, w 3 okr.
pol., gm. Hanuszyszki, okr. wiejski Rudnia, o
9 w. od gminy a 43 w. od Trok, ma 6 dm., 65
mk. kato1. i 6 żydów (w 1864 r. 34 dusz re-
wiz.). 'vV skład okręgu wiejskiego wchodz!\
wsie Rudnia i Huta, w ogóle 53 dusz rewiz.
18.) Ił., wś włośc. nad Mereczanką" pow.
trocki, w 4 okr. pol., gm. i dobra skarbowe
MOl'ecz, okr. wiejski Radówka, o 14 w. od
gminy a 9 w. od Trok, ma 3 dm., 32 mk. kat.
i 10 żydów (w 1864 r. 15 dusz rewiz.). 19.)
H., wś włośc., tamże, okr. wiejski Nieciosy, o
12 w. od gminy, 13 dusz rewiz. 20.) H., fo1.
pryw. nad rz. Izlank!\, pow. wilejski, w 2 okr.
po1., o 15 w. od m. Wilejki, przy b. dr. pocz.
miadziolskiej, 1 dm., 24 mk. prawosl. 21.)
H., wś szl., pow. wileński, w 4 okr. poL, o 60
w. od Wilna, 4 dm., 26 mk. katol. 22.) n.,
wś przy lljściu rzki Pieszczanki do Ru-
dzianki, pow. bobruj ski, w2 okr. pol. paryckim,
gm. paryckiej, ma 7 osad; młyny na rozlewie;
grunt lekkie, łą,ki obfite. 23.) n., wś nad
rzk!\ Zerdzianką, w pobliżu ujścia jej do Be-
rezyny, pow. bobruj ski, w 2 okr. pol. i gm.
Parycze, przy gośc. z Parycz do J akimow-
skiej Słobody, ma 16 osad, młyn; miejscowość
poleska, bogata w łąki i rybę. 24.) R., wś nad
rzką Nierotówką, pow. bobruj ski, w 2 okr.
pol. paryckim, gm. Rudobiełka, za poddań-
stwa należała do dom. Rudobiełka, Łappów;
ma 9 osa.d pełnónadziałowych, lud zamożny,
grunta w kulturze. 25.) R., WB nad rek& Su-
szą, l)Qw. bobruj ski, w 4 okr. pol. Swisłoo-
kim, gm. Bacewicze, ma 2 osady; młyn wo-
dny. W okolicznych puszczach dużo dębiny;
lipy, olchy, jesionu, 26.) H., posiadłość ziem-
ka w pow. borysowskim, od 1863 r. własność
Zabów, około 2 3 /. włóki. 27.) H., zaśc. nad
rzk!\ Wieczerynk!\, dopł. Brusiaty, pow. bo-
rysowski, w 1 okr. pol. chołopienickim, gm.
Dymitrowicze, ma 3 osady; miejscowość po-
leska, grunta lekkie, łąk i pastwisk dużo. 28.)
H., wś nad rz. Nacz!\, dopt Bobra, pow. bory-

Rud
Rud
925
sowski, w 1 okr. pol. chołopienickim, gm. scowość leśna. 42.) H., wś na.d Sułą, praw.
Wielatycze, ma 4 osady pełnonadziałowe, dopł. Niemna, pow. miński, w 3 okr. pol. koj-
młyn na rozlewi y ; grunta lekkie. 29.) H., 0- danowskim, gm. Rubieżewicze, ma 12 osad
sada nad rzeką Sliżanką, dopł. Ilii, pow. bo- pełnonadziałowych, młyn; grunta szczerkowe,
rysowski, w 2 okr. pol. łohojskim, gm. Hajna; urodzajne, łąki zalewne, obfite, miejscowość
młyn, miejscowość lesista. 30.) H., wś na le- falista, bezleśna. 43.) H., wś nad rz. Uborć,
wym brzegu rzeki Hajny, dopł. Berezyny, pow. mozyrski, w 3 okr. pol. turowskim, gm.
pow. borysowski, w 2 okr. pol. i gm. Łohojsk, Tonież, ma 5 osad; miejscowość nizinna, łąk
ma 17 osad pełnonadziałowych; miejscowość dużo. 44.) H., zaśc. nad jez. uformowanem
lesista, kamień narzutowy, ślady pokładów z rozlewu rz. Wołchy (dopł. Słuczy), pow.
rudy żelaznej. 31.) H., wś nad Dzwinos!\, mozyrski, w 4 okr. pol. i gm. Lenin, ma 3
lew. dopł. Wilii, pow. borysowski, w 2 okr. osady, młyn; o kilka wiorst przechodzi linia
pol. łohojskim, gm. Prusewicze; ma 8 osad dr. żel. z Pińska do Rzeczycy. Własność
pełnonadziałowych; cerkiewka cmentarna. 32.) ks. Wittgensteina.. 45.) H., zaśc., pow. mo-
Ił., wś nad bezim. dopł. Czernienki, pow. bo- zyrski, w 2 okr. pol. petrykowskim, gm.
rysowski, w 2 okr. pol. łohojskim, gm. Dziakowicze, ma 2 osady. 46.) H., wś nad
Ziembin, ma 5 osad; miejscowość mocno fa- rz. Utwochą" lew. dopł. Prypeci, p,ow. mozyr-
lista i lesista, obfita w kamień narzutowy. ski, w 4 okr. pol. leniilskim, gm. Zytkowicze;
33.) H., wś nad rzh Cim00hówką, przy uj- miejscowość nizinna, ł!\k dostatek. 47.) H.,
ściu do niej rzki Małki, pow. borysowski, w 2 zaśc., pow. mozyrski, w 3 okr. pol. turowskim,
okI'. pol. łohojskim. gm. Pleszczenice, ma 14 za rz. Swinowod!\, w okolicy wsi Chłupice.
osad pełnonadziałowych, 2 młyny na rozle- 48.) H., wś nad rz. Zaprud!\, dopł. Wiślicy,
wie. 34.) H., wś, nad bezim. dopł. Essy, pow. piński, gm. Telechany, ma 12 osad, 62
pow. borysowski, w 1 okr. pol. chołopienic- mk.; własność Pusłowskiego. 49.) H., wś
kim, ma 13 osad pełnonadziałowych, cerkiew- nad rz. Nienacz, lew. dopł. Prypeci, w zach.
kę cmentarn!\; grunta faliste, szczerkowe, łąk części pow. rzeczyckiego, przy granicy pow.
dostatek; miejscowość lesista, w nizinach ru- mozyrskiego, w 3 okr. pol. Wasilewicze, gm.
da żelazna. 35.) H., wś nad rzk!\ Ess!\, do- Dudzicze, ma 20 osad pcłnonadziałowych,
pływem jez. LepeIskiego, pow. borysowski, młyny; ł!\k obfitość; rybołówstwo i flisactwo
w 1 okr. chołopienickim, gm. Wołosiewicze, stanowią przeważne zajęcie ludności. 50.) H.,
ma 18 os. pełnonadziałowych, cerkiew cmen- wś poleska nad rozlewem rz. Ippy, w półn,
tarną; łąk dużo, rybołówstwo znaczne, lud części pow. rzeczyckiego, w 3 okr. pol. wasi-
trudni się oprócz rolnictwa flisactwem; po- lewickim, gm. Karpowicze, w okolicy Eutu-
kłady rudy żelaznej. 36.) B., zaśc. nad rzk!\ szkiewicz, przy trakcie poczt. pomiędzy Ja-
Czernic!\, praw. dopływem Cny, pow. bory- kimowsk!\-Słobodą i mkiem Domanowicze, ma
sowski, w 2 okr. pol. łohojskim, gm. Ziembin, 10 osad. 51.) H., wś nad rzk!\ Rudziank!\,
ma 2 osady. Pasmo wzgórz znacznych, lasy, pow. rzeczycki, w 4 okr. pol. rzeczyckim,
kamień narzutowy. 37.) H., wś nad rzkl\ So- gm. Jakimowska-Słoboda, ma 2 osady, młyn.
sną, dopł. Mraja, pow. borysowski, gm. Ziem- 52.) H., wś poradziwiłłowska nad rz. Słucz,
bin, ma 4 osady; miejscowość od płd. wzgó- pow. słucki, w 3 okr. pol. kopyIskim, gm.
rzysta, od płn. lesisto nizinna. 38.) B., zaśc. Hresk, ma 20 osad pełnonadziałowych, dwa
nad rzeczułk!\ Chytrą, praw. dopł. Berezyny, młyny; łąk obfitość; włościanie hoduj!\ drobne
pow. borysowski, gm. i par. kat. Ziembin, ma bydło. 53.) H., własność ziemska, pow. słuc-
3 osady; miejscowość poleska. 39.) H. al. ki, w 2 okr. pol. kleckim, należy do domin.
Ostrowitowa-Rudnia (ob.), wś i dobra nad rz. Bereśniewicze, Nowickich. Razem z dominium
Hać\ lewym dopł. Wołmy, pow. ihumeński, i z folw. Jeleńszczyzna ma około 279 włók.
w 2 okr. pol. śmiłowickim, gm. ;Klinek, przy 54.) B.-Aleksandrowa, wś nad rz. Ilią, pow.
gośc. poczt. z Marynej Górki i Smiłowicz do rzeczycki, w 2 okr. pol. jurewickim, gm. Der-
Ihumenia, o 12 w. od Ihumenia (par. kat.). nowicze, ma 13 osad pełnonadział. 55.) H.-
Od pierwszej połowy b. stulecia własność Bielobierezka, wś nad rz. Sła.weczn!\, pow. rze-
Bułhaków, przez wiano Elźbiety, córki Win- czycki, w 2 okr. pol. jurewickim, gm. Naro-
centego Bułhaka, przechodzi do Ossowskich, wIo., ma 22 osad pełnonadziałowych; miejsco-
ma 376 włók. Grunta lekkie w kulturze, ł!\k wość bogata w łąki i w rybę, lud zamożny,
obfitość; dochód z młynów, propinacyi i smo- grunta w kulturze. 56.) H.-Buk, wś na.d rzką
larni. 40.) H., wś nad rz. W ołmą, dopł. Isło- Buk, pow. rzeczycki, w 2 okr. pol. jurewic-
czy, pow. miński, w 2 okr. pol. rakowskim, kim, gm. Dernowicze, ma 13 osad pełnona-
gm. Iwieniec, ma 4 osady, młyn. 41.) H., wś działowych; grunta lekkie. 57.) n.-Chowla,
nad rozlewem rz. Piereczuty, pow. miński, gm. wś nad bezim. dopływem Oressy, pow. mo-
Kojdanów, o 1 w. od st. dr. żel. moskiewsko- zyrski, w 2 okr. pol. petrykowskim, gm. Ko-
brzcskiej Niehorełe, ma 20 osad, młyn; miej- marowicze, ma 2 osady; miejscowość poleska..

926
Rud
Rud
58.) n.- Cie8zkowa, zaśc. nad rz. Sławeczną., pełnonadziałowych; łąki obfite i ryby dosta-
pow. rzeczycki, w 2 okr. pol. jurewickim, gm. tek; lud trudni się rolnictwem, rybołówstwem
Narowla; bogata w łąki i w rybę. 59.) H.- i pszczolnictwem. 72.) H.-08z}1ow8ka, wś nad
Czernowa, ob. Czernowa-Rudnia, pow. ihumeń- rz. Nienacz, pow. rzeczycki, w 3 okr. pol.
ski. Po Werenkach odziedziczyli niedawno Wasilewicze, gm. Dudzicze, ma 3 osady;
Suszyńscy, a część odkupili Korkozewiezowie, miejscowość nizinna, przed paru laty skanali,
wyrabiają puszcze na pole i kolonizują czyn- zowana. 73.) B.-Pia8eczańska, wś nad rozle-
szownikami. 60.) H.- Dudzicka, wś nad rz. wem rz. Piaseczanki, pow, rzeczycki, w 1 okr.
Hłyboczek, pow. rzeczycki, w 3 okI'. pol. po- pol. brahińakim, gm. i par. prawosł. Rucza-
przednio z biurem w Kalenkowiczach, od 1885 jówka, ma 23 osad, młyn; grunta lekkie, na-
r. w Wasilewiczach, gm. Dudzieze, 10 osad mułowe, nizinne, łąk dużo. 74.) H.-Przylep-
pełnonadziałowych; lasy, łąki; w pobliżu prze- ska, białoruskie Prylep8kaja-Rudnia, wś nad
chodzi kolej żelazna z Pińska do Rzeczycy. rz. Usiazą, praw. dopływem Hajny, w płn.-
61.) H.-Dziemiachowska al. Sloboda-Dziemia- wschodniej części pow. mińskiego, gm. ostro-
chow8ka, wś nad bezim. dopływ. rz. Wiedrec, życko-horodecka, ma 34 osad pełnonadziało-
pow. rzeczycki, w 4 okr. pol. rzeczyckim, wych; miejscowość falista, dość leśna, grunta
gm. Rowieńska-Słoboda, o kilka wiorst od li- szczerkowe. 75.) B.-Saniukowska, wś nad rz.
nU dr. żel. z Pińska do Rzeczycy, ma 36 osad My twą, pow. mozyrski, w 1 okr. pol. skryha-
pełnonadziałowych; lasu i łąk dostatek; osta- łowskim, gm. Michałki, ma 8 osad pełnona-
tniemi laty miejscowość tę osuszono przez działowych, młyn. 76.) H.-Simonow8ka al. Si-
skanalizowanie. 62.) B..Dziemidowicka al. De- monowieka, wś nad rz. Swinowodą, praw. do-
midowska, wś nad odnogami rz. Sławeczny, pływem Prypeci, pow. mozyrski, w 3 okr.
pow.rzeczycki, w 2 okI'. pol. jm.ewickim, gm. pol. turowskim, gm. Lelczyce. 77.) B.-Slin-
Narowla, ma 10 os. pełnonadziałowych; miej- kowa, wś i fol. nad rz. Bobryk, lew. dopły-
scowość nizinna, obfita w rybę i łąki, co sta- wem Prypeci, pow, mozyrski, gm. Petryków,
nowi główny dochód ludu zamożnego. 63.) B.- przy drodze z Petrykowa do Bahrymowicz,
Galicka, wś nad rz. Bobryk, pow. mozyrski, ma 11 osąd pełnonadziałowych, młyn; łąki
w 2 okr. pol. i gm. Petryków, w pobliżu linii obfite. W pobliżu przechodzi linia drogi żel.
dr. żel. z Pińska do Rzeczycy, ma 12 osad, z Pińska do Rzeczycy. 78.) B.-Smoligow8ka
młyn; łąki obfite, grunta lekkie. Przechodzi al. Smolikowska, wś nad 1'z. My twą, w 2 okr.
tędy drozyna z Ogolicz do Słobody Krasno- pol. jurewickim, gm. Narowla, ma 15 os. peł-
sielskiej. 64.) H.-lIamalnia, wś nad rz. Sła- nonadziałowych, młyn; grunta namułowe, uro-
weczną., pow. rzeczycki, w 2 okr. pol. jure. dzajne, łąk obfitość. 79.) H.-Śl'l/dnia, wś nad
wickim, gm. Narowla, ma 9 osad pełnonadzia- rz. Robryk, pow. mozyrsld, w 2 okI'. pol. i
lowych; obfitość łąk i ryby. 65.) H.-Hlebowa, gm. Petryków, w pobliżu dr. żel. z Pińska do
wś, pow. bobrujski, ob. Hlebowska-Rudnia. Rzeczycy, ma 16 osad, młyn, łąki. 80.) B.,
66.) B.-Jakimowska, wś nad jeziorem uformo- Udalewska, wś nad rz. Brahinką, pow. rzeczy c-
wanem z rozlewu rz. Ippy, pow. rzeczycki, ki w lokI'. pol., gm. Ruczajówka, ma 18 os.
w 3 okr. pol. \Vasilewicze, gm. Dudzicze, ma pełnonadziałowych, młyn; łąk dużo, pszczol-
O osad: miejscowość nizinna, w łąki i rybę ni.ctwo w puszczy, lud zamożny. 81.) B.- Wa-
obfita. Ob. Jakimowicka-Rudnia. 67.) B.-Ka- lawska, wś nad jeziorem z którego wypływa
mień8ka, wś nad rz. Prudok, przy ujściu do rz. Batywla, lewy dopływ Sławecznej, pow.
niej rz. Tura, pow. mozyrski, w 1 okr. pol. mozyrski, wlokl'. pol. skryhałowskim, gm.
skryhałowskim, gm. Słoboda-Skryhałowska, Skorodno, ma 13 osad pełnonadziałowych,
o 12 w. od Mozyrza, ma 9 osad pełnonadzia- młyny, rybołóstwo znaczne. Nizinne Polesie,
lowych, młyn: grunta dobre, urodzajne, na- lud w stanie pierwotnym. 82.) H.-Żmurniań-
mułowe; od wschodu miejscowość coraz bar- ska, wś nad rz. Zmurnią, praw. dopł. Uborcia,
dziej falista aż ku Mozyrzowi. 68.) B.-Ko- pow_ mozyrski, w 3 okr. pol. turowskim, gm.
rrłarowil;ka al. R.-Fastowska, wś nad jeziorem lelczycka, ma 15 osad pełnonadziałowych;
uformowanem z rozlewu Oressy, pow. mozyr- grunta piaszczyste, lud na niskim stopniu
ski, w 2 okr. pol. petrykowskim, gm. koma- kultury. Pod wsią rzeka rozlewa się w jezo-
rowicka, 2 młyny; miejscowość poleska, bo- 1'0 mające kilkadziesiąt morgów. 83.) H.-Zu-
gata w łąki i rybę. 69.) H.-Lelczycka al. Ko- rawlowa, wf" nad rz. Brahinka" pow.rzeczycki,
rQ8tyń, wś nad strugą Korostynką, pow. mo w 1 okr. pol. i gm Brahin, ma 19 osad peł-
zyrski, w 3 okr. pol. turowskim, gm. Lelczy- nonadziałowych. 84.) B., przys, pow. brze-
ce, ma 20 osad; miejscowość nizinna. 70.) B.- ski gub. grodzieńskiej, w 1 okr. pol., gm. Do-
Łoknicka, wś, pow. mozyrski, ob. Łoknicka maczów, 043 w. od Brześcia. 85.) H., wś,
Rudnia. 71.) H, Nowo-K6roliń8ka, WŚ nd do- pow. słonimski, w 5 okr. pol., gm. Byteń, o 30
pływem rz. Sławeczny, pow.rzeczycki, w 2 w. od Słonima. Była tu filia par. katol. Dzie-
okr, pol. jurewickim, gm. :NarowI a, ma 9 osad więtkiewicze. 86.) R., dobra, tamże, gm. Do-

Rud
Rud
927
bromyśl, o 45 w. od Słonima. 87.) H., uro- ny w 1866 r.; 20 sklepów, 2 garbarnie, pro-
czysko, tamźe, gm. Szydłowicze, o 8 w. od dukujące rocznie za 510 rs., olejarnia. W mia-
Słonima. 88.) H., dwa przysiołki, tamże, gm. steczku znajduje się zarząd gminy, szkoła
Derewna, o 19 i 12 w. od Słonima. 89.) B., ludowa, st. poczt., sąd pokoju 4 rewiru i in-
uroczysko, tamże, o 52 wiorst od Słonima. kwirent sądowy 2 rewiru pow. orszańskiego.
90.) H.., wś nad Narwią, pow. wołkowyski, Targi 4 razy do roku jednodniowe, Jest tu
w 3 okI'. pol., gm. D9browola, o 57 w. od dawna osada. '\V XIV w. zaliczała się do ks.
'W ołkowyska, między Swisoczą i Białowieżą. smoleńskiego, w 1363 r. została zdobytą przez
posia.da kaplicę katol. par. Swisłocz. 91.) H., ks. połockiego Andrzeja Olgierdowicza. W r.
wś, tamże, gm. Juszków, 051 w. od Wołko- 1812 pod R. miała miejsce ważna potycz-
wyska. 92.) H., wś, pow. wołkowyski, w 2 ka pomiędzy kozakami Płatowa a oddziałem
okr. pol., gm. Łyskowo, 037 w. od Wołko- wojska francuskiego pod wodzą Sebastyanie-
wyska. 93.) H., zaśc., pow. nowoaleksan- go. Obecnie R. nalezy do Szebeków. Gmina
drowski, w 4 okr. pol., o 50 w. od Nowoale- Rudnia ma 5911 mk. (2400 męż., 2403 kob. i
ksandrowska. 94.) H., wś, pow. bychowski, 1108 dzieci), z których 230 zajmuje się prze-
gm. Bycz, ma 45 dm. i 143 mil:. 95.) H., wś, mysłem leśnym, używając do pomocy 230
pow. bychowski, gm. Propojsk, ma 65 dm. i koni. W gminie znajduje się 14,072 dz. la-
260 mk.; posiada folusz. 96.) H., uroczysko sów prywatnych i 49 dz. lasów włościańskich.
pod wsią, Poczepy, pow. czerykowski; znaj- 110.) R" stacya dr. żel. orłowsko-witebskiej,
duje się tu pokład rudy żelazJ}ej. 97.) B., w pow. orszańskim, o 2 1 /, w. od mka Rudni,
sioło, pow. homelski; folusz, dający rocznie pomiędzy st. Szcbiakinem (o 19 w.) a :JIołyn-
332 rs. dochodu. 98.) H. Cato, wś, pow. ho- karni (o 11 w.), o 63 od Witebska. Srednio
melski, ma 45 dm. i 303 mk. 99.) H. Oczesa, w ciągu 13 lat (1870-1882) wywieziono
wś, tamże, gm. Wylewo, ma 89 dm. i 225 1,034,400, przywieziono zaś 174,100 pudów
mk. 100.) H. Popowslca, wś, pow. homelski, różnych towarów. 111.) H., wś, pow.roha-
w pobliżu jez. Głuszec. 101.) H. Przybytlcow- czcwski, gm. Korma, ma 11 dm. i 73 mk.
slca, wś, pow. homelski, gm. Nosowicze, ma 112.) H., wś, pow. rohaczewski: młyn wo-
67 dm. i 417 mk., z których 2 zajmuje się dny i folusz, olejarnia; własność Zukowskich.
krawiectwem, 3 stolarstwem, 23 obróbką ma- 113.) B. Bartlomiejewslca (Bartolomiejewska),
teryałów leśnych, 7 wychodzi na zarobek; wś, pow. rohaczewski, gm. Polesie, ma 50 dm.
folusz, mlyn wodny, stępy do kory łozowej; i 287 mk. Kaplica kat. par. Czeczersk. Znaj-
własność ks. Paskiewicza. 102.) R. Slojnic- duje się tu młyn wodny i folusz; własność hr.
ka, wś, tamże; folusz, dający rocznie 2001's. Czernyszewa Kruglikowa. 114.) H. Brońska,
dochodu. 103.) R. Sponicka, wś, pow. homel- wieś, pow. rohaczewski, folusz, dający 300
ski, gm. Wietka, ma 79 dm. i 249 mk., z któ- rs. dochodu rocznie; własność Reinhardów.
rych 14 zajmuje się kowalstwem, 18 wycho- 115.) H. Dobrzycka, wś, tamże, folusz; wła-
dzi na zarobek, 6 zajmuje się furmaństwem. sność Laszkiewiczów. 116.) H. Hlllejewa, wś,
104.) H. Teleszewska, wś, pow. homelski, gm. tamże, gm. Rzeczki, ma 43 dz. i 131 mk.,
Telesze, ma 137 dm., 432 mk.j posiada olejar- młyn wodny i folusz; własność Boczkowa.
nię, z produkcyą roczną na 1751's. 105.) R., 117.) H. Koszelowska, wś, tamże, gm. Kosze-
wś, pow. horecki, gm. Horodyszcze, ma 30 lów, ma 32 dm. i 256 mk., z których 62 wy-
dm., 265 mk., z których 25 zajmuje się wy- chodzi na zarobek; młyn wodny i folusz; wła-
robem naczyń drewnianych. 106.) H., wś, sność cerkwi w Koszelowie. 118.) H. Lipi-
pow. klimowicki, posiada folusz; własność nicka, wś, pow. rohaczewski, posiada młyn
Holyńskich. 107.) R., wś, pow. mohylewski, wodny i folusz; własność Dernałowiczów.
gm. nieżkowska, ma 17 dm. i 113 mk., z któ- 119.) B. Łozowska, wś, pow. rohaczewski, gm.
rych 15 zajmuje się wyrobem wozów, sań i Merkułowicze, ma 32 dm. i 198 mk., z których
t. d.; posiada folusz. 108.) R., fol., pow. 4 zajmuje się wybijaniem oleju konopnego, 2
mścisławski, młyn wodny i folusz; własność kowaL"twem, 18 furmaństwem, 8 wychodzi na
Oczkina. 109.) B., w dokum. z XIV w. zarobek. 120.) H. Nisimkowicka, wś, pow.
Rodnia al. Rodeń, mko nad rz. Berezyną, pow. rohaczewski, gm. pokoch, ma 76 dm., 176
or8zański, w 4 okr. pol., o 70 w. od Orszy, mk., z których 16 zajmuje się wyrobem na.-
przy szosie witebsko-smoleńskiej, o 2 1 / 2 w. od czyń drewnianych, 1 przedmiotów z kory i
st. dr. żel. orłowsko-witebskiej Rudnia. Ma łyka, 1 stolarstwem, 1 bednarstwem, 1 kowal-
1 dm. mur. i 242 drewno (w tej liczbie 74 na- stwem, 16 wychodzi na zarobek. 121.) R.
leży do chrześcian i 169 do żydów), 1216 mk. Nowa, wś, pow. rO1aczewski, gm. Łuki, ma 34
(572 męż. i 644 kob.), w tej liczbie 296 pra- dm. i 216 mk. 122.) B. Stara al. Malewicka,
wosl., 1 kat., l ew. i 918 żyd.; dwie cerkwie wś, tamże, ma 24 dm. i 184 mk. 123.) R.
(jedna mur.) i trzy domy modlitwy żydowskie Stam, wś, pow. rohaczewski, gm. Stara Ru-
drewno Był tu kOBciól kat. drewn., skasowa- dnia, ma 42 dm. i 107 rok. Gmina R. Stara.

928
Rud
Rud
ma 5121 mk. (1954 męż., 1951 kob. i 1216 ruchojeże, wspomniana w Pamiętno kn. Kurb-
dzieci), z których 1300 zajmuje się przemy- skiego (t. II: 274). 6.) H., wś nad Wołkiem,
ałem leśnym, używając do pomocy 600 koni. dopł. Bohu, pow.latyczowski, tuż pod Lat y-
W gminie zuajduje się 4775 dz. lasów pry- ezowem, którego stanowi właściwie przedmie-
watnych i 1200 dz. lasów włościań. 124.) n, ście, par. Latyczów, gm. Wójtowce, ma 58 os.,
Szlagin, wś, tamże, folusz; własność Szulców. 215 mk., 236 dz. zicmi włośc., 1253 dz. dwor-
125.) B. Stołbuńska, wś, pow. rohaczewski, skiej wraz z Terłówką i Zalatyczówką. Jest
gm. Stołbuny, ma 73 dm. i 380 mk. 126.) R. tu piec wapienny, zatrudniający od 6 do 12
Dudycka, wś, pow. rohaczewski, gm. Dudycze, ludzi i produkujący rocznie do 12,000 pudów
ma 28 dm. i 143 mk. 127.) H., dobra, pow. wapna, wartości 1200 rs. Wś ta wchodziła
horodecki, w 1 okr. po1. do spraw włośc., gm. niegdyś w skład ststwa latyczowskiego, daro-
Koziany; w 1863 r. 117 dusz rewiz. Wraz wanego w 1797 r. hr. Morkowowi. 7.) H.,
ze wsią Dubokraj własność Rokossowskich, ma wś. pow. łucki, wraz z wsiami Sitnicą, i- Bu-
6928 dz. ziemi. 128.) H., dobra skarbowe, chajec attynencya Omelny, własność Zy-
pow. horodecki, okrąg wiejski Rudniaj w 1863 gmunta hr. Krasickiego. 8.) H., wś, pow.
r. 1100 dusz rewiz. 129.) H., wś, pow. horo- łucki, wraz ze wsiami Sitnica i Jeziorno w r.
decki, w 2 okI'. po1., o 40 w. od Horodka, re- 1860 własność Władysława Młokoszewicza.
zydencya komisarza po1icyjneg'o; własność 9.) H., wś nad Chomorem, dopł. Słuczy, pow.
bar. Rosena, ma 475 dz. ziemi dworskiej. nowogradwołyński, par. Połonne, ma 13 dm.
130.) 8., dobra, pow.lepelski, mają, 1794 dz. 10.) n., wś nad Żaborzeczką" dopł. Słuczy,
ziemi dworskiej. Włościanie wnieśli 16,995 pow. nowogradwołyński, par. Miropol, ma 6
ra. 65 kop. wykupu za wydzieloną im ziemię. dm. 11.) H" wś, pow. nowogradwołyński,
W 1716 r. własność Krzysztofa Pakosza, cho- posiada cegielnię, należy do dóbr Chulsk ks.
rą,żego litew., później Trojana Pakosza, Piotra Ludgardy z Tyszkiewiczów Jabłonowskiej.
Obrąpalskiego, dziś Spaskiego. 131.) H., do- 12.) H., wś nad rz. Uż, pow. owrucki, poniżej
bra, pow. neweIski, w 4 okr. pok. do spraw U szomien:a. 13.) H., wś nad rz. Kamionką,
włośc., gm. deniska; w 1863 r. 60 dusz rewiz. pow. owrucki, ponizej Sawłuk. 14.) B., wś,
132.) B., dobra, pow. połocki, w 1 okr. pok. pow.owrucki, w płd.-wschod. kącie powiatu.
do spraw włośc., gm. bonońska; w 1863 r. 15.) H. Baza/'ska, wś, pow. owrucki, z kaplicą
280 dusz rewiz. 133.) H., wś nad rz. Czer- katol. parafii Narodycze. 16.) H. Iskoroska,
nią (Czernieją), pow. siebieski, przy trakcie wś, pow. owrucki, w poblizu mka Iskorośei,
z Połocka do Siebieża. 134.) R" dobra, pow. niegdyś własność klasztoru karmelitów w Do-
wieli8ki, w 2 okr. pok. do 8praw włośc., gm. rohostaju; ob. Arch. J. Z. R., cz. III, t. 2: 611.
Budnica; w 1863 r. 163 dusz rew. 135.) H., 17.) H, Narodycka, wś, pow. owrucki, w po-
dobra, tamże, gm. sertejska; w 1863 r. 212 bliżu mka Narodycze. 18.) H. Niinia, Sre-
dusz rewiz. 136.) H., dobra, tamże, w 3 okr. dnia i Werchnia, trzy wsie nad rz. Sławeczn&,
pok. do spraw włośc., gmina Cerkowiszcze, w połudn. części pow. owruckiego. 19.) H.
w 1863 r. 59 dusz rewiz. 137.) H., dobra, Ozim'allska, wś, pow. owrucki, o 23 W. od Sła-
tamże, gm. budniacka. J. Kr.z.-A. Jel. weczna, o 30 w. od Olewska. 20.) H. Roso-
Rudnia 1.) chutor, pow. kijowski, w 1 akr. ska al. Futorslca, obecnie Bososki Futor, wp. nad
pol., gm. Hostomel, o 19 w. od Kijowa, ma 6 rz, USZ3;, pow. owrucki, koło wsi Rosochy,
mk. 2.) R. Dymerska, wś na praw. brzegu rz. należała niegdyś do dóbr monasteru pieczer.
Zdwiza, pow. kijowski, w 1 okr. pol., gm. i skiego w Kijowie; ob. Arch. J. Z. R., cz. I, t.
par. prawosł. Dymer (o 16 w.), o 61 w. od 4: 83, 64. 21.) R. Stara i Nowa, kilka wsi
Kijowa, ma 105 mk. Podług Pochilewicza jest nad rz. Zerewem, pow. owrucki. 22.) R.
tu 130 mk., w tej liczbie 15 dusz rewiz. wło- Zwiedajska (w dokum), wś, pow. owrucki, ob.
ścian, nadzielonych 68 dz. ziemi, z której pła- Zwizdal. 23.) H., przedmieście miasta Rado-
Cl\ 35 r8. 60 kop wykupu rocznie. Pozostałą mysIa, oddzielone od mta Teterewem; w 1863
liczbę mieszkańców stanowią, mieszczanie. r. 50 chat i 319 mk. 24.) H. Bobryk, kolonia,
:Mieszkańcy zajmują, się wypalaniem węgli pow. radomyski, w 4 okr. pol., gm. Martyno-
drzewnych. 3.) R. Piaskowska, chutor nad wicze, o 138 W. od Radomyśla, ma 204 mk.
rzką, Piaskówką, pow. kijowski, w 1 okr, pol., 25.) R. Bobryki, wś, pow.radomyski, w 4 okr.
gm. :Borodzianka, par. praw. Zahalce, o 72 w. po1., gm. Martynowicze, o 132 W. od Rado-
od Kijowa, ma 50 mk.; folu8z. 4.) H. Szybeń- myśla, ma 148 mk. 26.) H. Bykowska, wś
ska, chutor na praw. brzegu Zdwiża, pow. ki- nad rz. Trościanicą" pow. radomyski, par. pra-
jowski, w l okr. pol., gm. Dymer, par. pra- wosl. JanówkIl., o 1 w. powyżej Syczówki.
wosł. Szybene, 045 W. od Kijowa, ma 31 mk.; 27.) R. Czopowska, wś, pow. radomyski, w 3
należy do dóbr Łubianka, Rudym Lewkowi- akr. pol., gm. Malin, par. Czopowicze, 045 W.
czów. 5.) H, B01'owiańska, pod WSi3; Boro.. od Radomyśla, ma 52 mk. 28.) H. Ilorodysz-
wem, pow. kowelski, na zachód od mka Nie- czańska, ws, pow. radomyski, w 3 okr. po1.,

Rud
gm. i par. Malin, 027 w. od Radomyśla, ma
28 mk. W raz z wsią Horodyszcze przy końcu
zeszłego wieku należała do Antoniego Cha-
leckiego, komornika owruckiego, około 1860
r. do Władysława Kownackiego, obecnie El-
żbiety Giżyckiej. 29.) H. Horodzka al. Horo-
decka, zwana też Kalinówką, wś na praw. brze-
gu Teterewa, przy ujściu rzki Wilii, pow. ra-
domyski, w 2 okr. pol., gm. Kiczkiry, par.
prawo sł. Mininy (dawniej Horodzk), o 9 w.
od Radomyśla, ma 130 mk., przeważnie miesz-
czan; młyn wodny na Wilii. W 1783 r. było
tu 8 dm., 37 dusz i huta żelazna. 30.) H.
Hreźla, WB nad rzką Hreź!ą, pow. radomyski,
w 4 okr. poL, gm. i par. prawosł. Chabne,
0117 w. od Radomyśla, ma 83 mk. 31.) H.
Ilińska, wś i kol. nad rzką llią, o 1 w. od uj-
ścia jej do Użu, pow. radomyski, w 4 okr.
pol., gm. Martynowicze, par. prawosł. Ste-
czanka, o 2 w. od wsi Ilińce a 107 i 108 w.
od Radomyśla; wś ma 299 mk. (220 prawo sł.),
kol. zaś 9 rok, 32.) H. Jałcowska, chutor,
pow. radomyski, w 3 okr. pol., gm. Malin,
o 19 w. od Radomyśla, ma 67 mk. 33.) H.
Kalinowska, wś, pow. radomyski, w 4 okr.
poL, gm. 1tIartynowicze, o 162 w. od Radomy-
śla, ma 186 mk. 34.) H. KomaJ'owska, wś,
pow. radomyski, w 3 okr. pol., gm. Wysze-
wicze, par. prawosł. Nebylica, o 20 w. od Ra-
domyśla, ma 49 mk. 35.) H. Krymska al.
Krymka, wś nad rzką Białką" w pobliżu ujścia
jej od lew. brzegu do Teterowa, pow. rado-
myski, w 3 okI'. pol., gm. Wyszewicze, par.
prawosł. Czudzin (o 4 w.), par. kat. Makarów,
odl. o 18 w. od Radomyśla, ma 586 mk. Po.
chilewicz podaje 120 mk. prawosł., 50 katol.
i 161 dusz męz. b. szlachty polskiej, zapisa-
nych obecnie do stanu mieszczańskiego. vVe
wsi znajduje się drewniana kaplica katoI.
z cudownym obrazem św. Antoniego Padew-
skiego, ściągającym, zwłaszcza podczas odpu-
stu d. 13 czerwca, mnóstwo okolicznych mie-
szkailCów. Podczas tego odpustu odbywa się
tu dość ożywiony jarmark. We wsi znajdują,
się także: smolarnia, dwa młyny krupczatne i
tartak. Wś należy do klucza meżyryckiego,
obecnie Złotnickich, nieg-dyś własność metro-
polii kijowskiej. 36.) H. al. Słoboda KuchaJ'-
ska, ob. Kuchary. 37.) R. Lewkowska, wś na
praw. brzegu \Vereśni, pow. radomyski, w 4
okr. pol., gm. i par. prawosł. Kresiatycze, o
100 w. od Radomyśla a4 w. od Lewkowicz,
ma 224 mk. 38.) H. fr1ichalska al. fr1iltalska
lVyższa, wś, pow. radomyski, w 3 okr. pol.,
gm. W yszewicze, par. Michałki, o 28 w. od
Radomyśla, ma 42 mk.; niegdyś własność me-
tropolii kijowskiej. 39.) H. fr1ichalska Niższa,
wś, tamże, ma 25 mk. 40.) H, Oblitkowslca,
wś, pow. radomyski, koło wsi Oblitki, nie-
gdyś własność monasteru pieczerskiego w Ki.
Słownik Geogra.1Iczuy T. IX.-Zeszyt 108.
Rud
929
jowie; ob. Arch. J. Z. R., cz. I, t. 4: 642,
41.) R. Rychta, chutor, pow. radomyski, w 3
okr. pol., gm. Malin, o 40 w, od Radomyśla,
46 mk. 42.) R. Sachan, wś przy ujściu ru
czaju Sachan do Prypeci, pow. radomyaki t
gm. i par. Szepielicze, o 150 w. od Badomy
śla, ma 224 mk.. 43.) H. Sidorowieclea, wś na
lew. brzegu rz. Zerewa, pow. radomyski, w 4
okr. pol., gm, i par. Rozważów (o 4 w.)t o 70
w. od Radomyśla, ma 108 mk.t nadzielonych
239 dz. ziemi, z której płacił; 79 1'8. 9 kop,
wykupu rocznie. 44.) H. Stara, wś nad pot.
Wilczym (W ołczyj), pow. radomyaki, w 4
okr. poL, gm. Martynowicze, par. prawoał.
Warowicze, o ]22 w. od Radomyśla, ma 106
mk. 45.) R. Stasiowska, ob. Stasiowa al. Sta-
siewa. 46.) H. Syczowska, ob. Sycz6wlca. 47.) R.
Szm'szniewska, wś nad rz. Irszlł;, pow. radomy-
ski, w 3 okr. po1., gm. :Malin, par. prawoał.
Szersznie, o 54 w. od Radomyśla, ma. 75 mk.,
w tej liczbie 32 kat.; odlewnia żelaza i do 10
kuźni. 48.) R. Szpilewska, wś nad rzklł; Tal,
pow. radomyski, w 4 okI'. pol., gm. Iwanków,
par. prawosł. Koleńce (o 10 w.), 094 w. od
Radomyśla, ma 227 mk., nadzielonych 117 dz.
ziemi, z której płacił; 28 rs. 13 kop. wykupu
rocznie. 49.) H. 'iTalska, wś nad rz. Tal, pow.
radomyski, w 4 okr. poL, gm. Iwanków, par.
prawo sł. Koleńce, o 97 w. od Radomyśla, ma.
190 mk., nadzielonych 384 dz. ziemi, z której
płacą 80 rs. 55 kop. wykupu rocznie. Najeży
do klucza iwankowskiego. 50.) R. Tołokwl-
ska, wś nad Dnieprem, pow. radomyski, na.
pograniczu kijowskiego, w 5 okr. pol., gm.
Hornostajpol, par. praw. Jasnohorodka (w po-
wiecie kijowskim), o 140 w. od Radomyśla,
ma 223 mk" nadzielonych 224 dz. ziemi, z o-
płatą roczną 86 1'8. 24 kop. Własność dawniej
Iskry, obecnie Breszczyńskich, posiadających
tu 175 dz. ziemi użytkowej, 800 lasu i 690
nieużytków. 51.) H. Wereśnia, wś na praw.
brzegu rz. U EZY, przy ujściu do niej Were8ni t
pow. radomyski, w 5 okr. pol., gm. Czarno-
byl, 0128 w. od Radomyśla a 3 w. od Czere-
wacza (par. prawosł.), przy drodze z Czarno-
byla do Radomyśla, ma 301 mk., w połowie
prawosławnych. Należy do klucza czarnobyl
skiego Bolesława hr. Chodkiewicza. 52.) H.
WOI'sowska, wś nad rz. WoźniIł;, pow. radomy-
ski, w 8 okr. pol., gm. Malin, par. prawosł,
Worsowka (o 1/ 2 w. odJegła), o 23 w, od Ra-
domyśla, ma 65 mk. 53.) H. Zańkowska, wś
nad Szlam arką, pow. radomyski, w 3 okr. pol.,
gm. Potyjówka, par. prawosł. Zańki (o 7 w.),
o 17 w. od Radomyśla, ma 101 mk., 176 dz.
ziemi dworskiej (spadkobierców Kamili Mia-
nowskiej), w tej liczbie 40 dz. g.runtów orn.,
132 lasu i 4 nieużytków. 54.) Zad1cow8ka al.
Wiślanka, wś, pow. radomyski, w 3 okr. pol.,
gm. Potyjówka, par. prawoał. Wydybór, o 30
69

930
Rud
Vf. od Radomyśla, ma 50 mk. 55.) R. ,Żereoa,
Zertwska al. Ze.rewa, wś nad rzką, Zerową"
pow. radomyski, w 4 okI'. pol., gm. Rozwa-
żów, par. prawosł. Unin (o 5 w. odl.), o 60 w.
od Radomyśla, ma 139 mk. Niegdyś wła-
sność monasteru pieczerskiego w Kijowie; ob.
Arch. J. Z. R., cz. I, t. 4: 643. 56.) R. Łę-
czyńska, wś, pow. rówieński, pod Łęczynem,
w kluczu bereżeńskim, ma 6 chat budników,
młyn i fryszerkę. 57.) H., wś nad Kwiato-
chą, dopł. Horynia, pow. załawski, par. Sła-
wuta. 58.) H., wś, pow. żytomierski, na za-
chód od Studenicy. 59.) H. Leśna, wioska
nad rz. Leśną, dopł. Teterewa, pow żytomier-
ski, par. Cudnów; w 1867 r. 20 dm. 60.) H.
Borowa, wś przy ujściu Zemli (od lew. brze-
gu) do Irszy, pow. żytomierski, o 35 w. od
Horoszek odległa; grunta gnejsowe, nad rzeką
labradoryt. 61.) R. Fasowska, wś przy uj-
ściu bezim. strugi do Trościanicy, pow. żyto-
mierski, odl. o 26 w. qd mIm Czerniachowa,
przy trakcie poczt. z Zytomierza do Owru-
cza. Grunta składa gnejs i czerwony granit;
nad rzeką, labradoryt. 62.) Ił. Haćkowslca,
wś, pow. żytomierski; ob. Haćk6wka. 63.) Ił.
Horoszkowska, wś nad rz. Irszą" przy ujściu
do niej od lew. brzegu potoku Luboczek, pow.
żytomierski, o 2 w. od mka Horoszek odległa.
Rz. Irsza rozdziela się tu na dwa ramiona,
które wkrótce łączą się z sobą. Grunta gnej-
sowe, nad rzeką labradoryt. 64.) Ił. Hutlca,
wś przy ujściu bezim. potoku do Irszy, pow.
żytomierski, o 30 w. w. od mIm Horoszek od-
legła. Grunta gnejsowe, nad rzeką labrado-
ryty. 65.) H. Kamień, wś nad rz. Irszą, przy
ujściu do niej od lewego brzegu Irszycy
Wierzchniej, tworzącej tu rozległy staw, po-
wiat żytomierski, o 29 w. od mka Horoszek
odległa. Grunta składa wyłącznie gnejs.
66.) Ił. Kr'opiweńka, wś nad Irszą, pow. żyto-
mierski, o 23 w. od mb, Horoszek odległa.
Irsza tworzy tu staw i przybiera dwie strugi,
jednę z prawej, drugą, z lewej strony. Grunta
skhtda gnejs i labradoryt nad rzeką. 67.) Ił.
lvIoszna, wś przy ujściu od praw. brzegu bez-
imiennej rzki do Użu, pow. żytomierski, na
pograniczu owruckiego, o 8 w. od mka Uszo-
mierz a odległa. Składową część gleby stano-
wi czerwony granit i gnejs. 68.) Ił. Skirtim/-
ska, wś nad rzką Bodiaczkiem, pow. żytomier-
ski, o 7 w. od mb, Czerniachowa odległa.
Składową część gruntów z praw. strony rzeki
stanowi gnejs, z lewej zaś czerwony granit;
nad rzeką labradoryt. 69.) Ił., w dokum. R.
łstam, wś przy ujściu rz. Hujwy do Te,tera-
wa, pow. żytomierski, na wschód pod Zyto-
mierzem; ob. Arch. J. Z. R., cz. VI, t. 2: 484.
70.) H. Starykowska, wś nad rz. Irszą, pow.
żytomierski, na pograniczu radomyskiego, o
38 'W. od Hor06zek odległa. Składową część
Rud
gruntu stanowi gnejs, czerwony granit, nad
rzeką, zaś labradoryt. 71.) Ił.. Szlachowa al.
Szlachtowa, wś przy ujściu od praw. brzegu
bezim. rzki do Irszy, pow. żytomierski, o 5 w.
od Horoszek odległa. Grunt składa gnej8;
ślady labradorytu. 72.) H. 'l'op01'yslca, wś
nad rz. Trościanicą, tworzącą tu rozległy
staw, pow. żytomier8ki, przy szosie z Zyto-
mierza do Owrucza, 016 w. od mka Hor08zek
a 20 w. od mka Czerniachowa odległa. Grun-
ta stanowi gnejs i czerwony granit. 73.) H.
Zakom01'nia, wś nad bezim. ruczaj em, pow.
żytomierski, o 18 w. od miasteczka Horo-
szek odległa. Grunta składa gnejs i czer-
wony granit. J. Krz.
Rmlnia 1.) dolina na Podstolicach, w pow.
średzkim. 2.) Ił., ob. Rudna, pow. babim08ki.
Hudnianka 1.) rzka w gub. wileń8kiej, le-
wy dopływ Wilii, w pobliżu zaścianków Osz-
mianiec. 2.) H., rzka w pow. lidzkim, płynie
pod wsią Ruda.
Iłudniany, wś, pow. słonimski, z fabryką
sukna.
Hudnic, las pod Starą Kiszewą, pow. ko-
ścierski. Wymieniony w przywileju Mestwi-
na z r. 1280, przy oznaczeniu granic Pola8zek
(ob. P. U. B. von Perlbach, str. 400),
Iłudnica, os. młyn. nad rzką Rudnicą, pow.
iłżecki, gm. Błaziny, par. Iłża, odI. od Iłży 8
W., ma 1 dm., 4 mk., 3 mr.
Rudnica 1.) rzka w pow. święciańskim,
przepływa pod w8ią ŁoIwiany i fol. Dworcza-
ny. 2.) H., rzeka W gub. mohylewskiej, pra-
wy dopływ Soży.
Hudnica 1.) wś, pow. dzisieński, w 1 okr,
pol., gm. Zaleś, okI'. wiejski i dobra Korsaków
Uzrzec, o 7 w. od gminy a 50 w. od Dzisny,
ma 4 dm., 41mk. prawosł. (w 1864 r. 26 dusz
rewiz.). 2.) R., osada, pow. rzeczycki, w o-
kolicy Dudzicz, gm. dudzicka. 3.) H., Wl!.
pow. białostocki, w lokI'. pol., gm. Zabłudowo,
o 16 w. od Białegostoku. 4.) R., uroczysko,
pow. słonimski, w 4 okI'. pol., gm. Dworzec,
o 41 w. od Słoni ma. 5.) H., wś, pow, sień.
ski, gm. Łukoml, ma 13 dm. i 57 mk., z któ-
rych 1 zajmuje się kowalstwem, 2 wychodzi
na zarobek. 6.) Ił., W8, pow. sieński, gm.
Ulanowicze, ma 24 dm. i 164 mk.; posiada
młyn wodny, folusz, krupiarnię, olejarnię;
własność Dłużniewskiego. J. Krz.
Iłudnica 1.) rzeczka, lewy dopływ Prosny,
w pow. ostrzeszowskim, powstaje pod folw.
Turze, o 7 1 / 2 klm. na płd. od Ostrzeszowa;
płynie od zach. ku wRchodowi na Mikorzyn,
oblewa Rudniczysko, Zalesie, Doruchów, Ku-
źnicę Starą, Marcinkowskie i Kuźnicę Bo-
browską, poniżej której uchodzi. Z lew. brze-
gu przyjmu,je strugę od Rogaszyc, "\Vią,zo-
wnię i strugę Doruchowską, a z prawego za-
sila się strumykiem od Myjomic iDomanina;

Rud
Rud
931
Gbraca młyny: Świtoń, Krzywiznę, zaleski, I tuż nad granica; gm. Zalesia. Płynie przez
doruchowski, papiernię i dwie kużnice; dlu- obszar Jeżowa, a następnie na obszarze Ru-
gość biegu wynosi przeszło 20 klm. 2.) H., dnika, zwraca się przez bory sosnowe Wysz-
rzeczka, lewy dopływ Warty, w pow. poznań- ków grunt na płd.-wschód i zabrawszy od
skim, powstaje z spływu strumieni: Skórzew- praw. brzegu strugi leśne dosięga wsi Rudni-
skiego, Ławickiego i Junikowskiego o 6 klm. ka, którą opływa od płd. i wschodu, poniżej
na płd.-zachód od Poznania, poniżej Junikowa której uchodzi do Sanu z lew. brzegu. Zródło
 Rudnic; płynie ku płd.-wschodowi, oblewa leży 180 mt., ujście 162 mt. npm. Długość
Zabików, gdzie z prawego brzegu przyjmuje biegu 14 klm. Br. G.
strugę od Łęczycy i uchodzi pod Lubonią, Rudnickie al. Rudnica, wś, pow. olhopol-
o 7 1 /, klm. na płd. od Poznania; długość biegu ski, w 2 okr. pol., gm. Łuh, par. Kodyma,
od poł8;CJzenia się strumieni do ujścia około w pobliżu linii dr. żel. kijowsko-odeskiej, przy
5 klm. E. Cal. trakcie poczt. z Łuh do Wygody, o 36 w. od
Rudnica, niem. Rudnitza-See, jezioro w po- Olhopola, ma 235 os., 1400 mk., 1399 dz. zie-
wiecie tucholskim, pod Raciążem, niedaleko mi włośc., 1437 dworskiej, 50 cerkiewnej.
granicy pow. chojnickiego; od płn. połączone Cerkiew pod wez. Podwyższenia Krzyża św.,
z jez. Przylonkiem, od płd. zaś z Raciąskiem. wzniesiona w 1869 r., ma 1993 parafian.
Przez jezioro to płynie struga Raciąska. Przystanek dr. żel. kijowsko. odeskiej, po mię-
Rudnice 1.) al. Rudnicze i Rudnica, dok. dzy st. Popieluchy (o 6 w.) a Krzyżopoi (o 14
Rudniche, wś, pow. poznański, o 7 1 / 2 klm. od w.); st. telegr. W okolicy źródła rz. Sawran-
Poznania (poczta), par. Komorniki, okr. wiej- ki. Darowana generałowi Tutolminowi, obec-
ski Junikowo, st. dr. żel. pod Górczynem nie Szczerbatowa. Dl'. M.
o 21/, klm.; 15 dm., 148 mk. Przemysław na- Hudnickie Jezioro, pow. babimoski, ob.
dal R. dominikankom poznańskim w p. 1296; Ol'chowe.
W ich ręku pozostawały aż do zniesienia kla- Hudniczysko, wś, ola. wiej., domin. i okr.
sztorów. 2.) R. al. Rudnicz i Rudnicze, niem. domin., pow. ostrzeszowski (Kępno), o 10 '/2
Rudnitsch, wś i dom., pow. wągrowiecki, o 6 klm. na wsch.-płd. od Ostrzeszowa, nad Ru-
klm. na zaC'.h. od Wągrowca (poczta) na trakcie dniclh dopł. Prosny; par. Mikorzyn, poczta
rogozińskim, par. i st. dr. żel. Rogoźno (o 10 w Doruchowie, st. dr. żel. pod Domaninem
klm.), szkoła w miejscu. Dawniej par. Potu- 07 1 /, klm. R. istniało już przed r. 1553; oko-
lice. W r. 1577 było 5 '/2 śladów osiadł., w r. lo r. 1840 posiadał je Konstanty Rekowski.
1579 śladów 11 i zagrodn. 4, a w r. 1618 Wś liczy 18 mk. i 1 dm.; w skład okr. wiejs.
śladów osiadł. 5 1 / 2 , jeden pusty i :3 zagrodn.; wchodzi młyn Piła (12 mk., 1 dm.); cały okr.
około 1793 r. dziedzicem był W ojciech Lipski, ma 2 dm., 30 mk. (8 kat., 22 prot.) i 25 ha
łowczy kaliski, około r. 1830 Seweryn Za- (17 roli, 2 łąk, 3 lasu). Domin. ma 7 dm., 106
krzewski, potem Józef Radoński, a okolo r. mk. i 781 ha (509 roli, 65 łąk, 105 lasu); go-
1884 Jan Gortych. Wś ma 12 dm., 94 mk. rzelnia; właścicielem jest Wojciech Zakrzew-
(71 kat., 23 pro t.) i 178 ha (141 roli, 1 łąk, ski. W skład okr. domin. wchodzą: 1'01. Ciup-
2 lasu). Domin. ma 13 dm., 135 mk. (133 kat., ka (Czupka), Domicela (2 dm., 23 mk.) i młyn
2 prot.) i 596 ha (490 roli, 40 łąk, 40 lasu). Krzywizna (2 dm., 68 mk.). E. Cal.
Rlldnicka Wola i R. Wólka, wś, pow. ja- RudnidM, dolina pod Żarnowcem, pow.
nowski, gm. i par. Wilkołaz. W 1827 r. R. pucki, wymieniona w przywileju Mestwina
Wola miała 13 dm., 69 mk.; R. Wólka 4 dm., z r. 1277 (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 247).
19 mk. Por. Odargowo.
Rudnicka Puszcza, na Litwie, między Hudnie 1.) dwór, pow. wiłkomierski, gm,
wsią Rudnikami a Niemnem, niegdyś co do Lubocz, o 69 w. od Wiłkomierza; własność
wielkości nieustępująca białowieskiej, odda- Horbowskiej. 2.) H., wś, tamże, olu. wiejski
wna wytrzebiona, dotąd po niej został t. zw. Lwowszczyzna, o 71 w. od Wiłkomierza.
Międzyrzecki las rządowy, w pow. trockim, Hudnik 1.) wś i fol., pow. nowomiński, gm.
zajmujący 28,844 dzies. przestrzeni. i par. Cegłów, ma 189 mk., 344 mr. folw., 294
Hudnicki Potok 1.) powstaje w obr. Ru- mr. włośc. W 1827 r. było 16 dm., 124 mk.
dnika, pow. myślenicki, na wsch. krańcu wsi; WŚ ta wchodziła w skład dóbr ststwa Lato-
płynie przez wieś na wschód, przeciąwszy go- wicz (ob.). 2.) H., fol., pow. radzymiński,
ściniec wadowieki zwraca się na płn.-zachód gm. Kąkolownica, par. Międzyrzec, 1 dm., 6
a na obszarze Biertowic wpada z praw. brze- mk., 80 mr. 3.) H., wś i fol. nad rzka; b. n.,
gu do Harbutowickiego potoku. Długość bie- dopł. Mrogi, pow. łowicki, gm. Lubianków,
gu 6 klm. W zbiera nagle i rozlewa się po ob- par. Dmosin, odl. 24 w. od Łowicza a 3 w. od
szernym kamicńcu. 2.) H. Potok al. Głęboka, Główna, ma 16 os., 152 mk. W 1827 r. było
potok, ma źródło w obr. Jeżowa, pow. niski, 15 dm., 95 mk. Fol. R. rozI. w 1885 r. 679
U płn. podnóża Kamiennej Góry (198 mt.),. mr.: gr. Ol'. i ogr. mr. 542, ł8;k mr. 27, pastw.

932
Rud
Rud
mr. 3, lasu mr. 85, nieuż. mr. 23; bud. mur. nieuż. mI'. 19; bud. z drzewa 13; las nieurzą-
8, z drzewa 11; płodozm. 13-polowy. 'VŚ ma dzony. Wś miała w 1876 r. os. 24, z gr. mI'.
16 os., 208 mI'. Na początku XVI w. łany 294. W połowie XV w. wś R. (par. Kiełcze-
folw. dają dziesięcinę pleb. w Dmosinie, kmie. wice), założona świeżo na leśnych obszarach
ce zaś prebendzie kollegiaty łęczyckiej, pleb. Zakrzewa, Bystrzycy i Sudołu, należała do
zaś w Dmosinie tylko kolędę (Łaski, L. B., II, klasztoru koprzywnickiego. Było tu 20 ła-
342). 'V 1670 r. Ostrołęka i R. należą do nów kmiecych, dających za czynsz po fertonie
Aleks. Głowińskiego. 4.) R" wś i fol., pow. i z każdego łanu dawano dwa korce zboża
brzeziński, gm. i par. Będków, pomiędzy Wol- miary i dwa na ozimy wysiew, prócz tego po
borze m a Będkowem, odl. 21 w. od Brzezin. dwa koguty, 10 jaj, jeden ser i wołową dau.
WŚ ma. 8 dm., 71 mk.; fol. 4 dm., 50 mk. Płacono klasztorowi za dziesięcinę po 8 gro-
,V 1576 r. R., w par. Rossocha, własność Sta- szy, z łanu sołtysiego też 8 groszy. Karczma
nisława Rudnickiego, miała 6 1 / 2 łan., 2 zagr., sołtysia z rolą płaciła 1 grzywnę. Karczma
karczmę, 13 zagr. (Pawiński, Wielkp., II, 96). klasztorna z rolą płaciła l grzywnę a za dzie-
5.) R., przyległ. dóbr Dobrosołowo, w pow. sit:cinę 6 szerokich pragskich groszy. Dwa
słupeckim. 6.) H., os., pow. turecki, gm. Bar. folw. szlach. dawały dziesięciną pleb. w'Vil-
tochów, par. Tubądzin (ob.) 7.) H., w XVI lwłazie (Długosz, L. B., t. III, str. 385, 386,
w. Rudnyk, staw w Wieigomłynach, pow. no- 394, 397). Vi 1531 r. mieli tu Lassota i Go-
woradomski (Łaski, TJ. B., II, 208). 8.) R. tard 2 łany, Jan Rudnicki 1 łan (Pawiński,
Mały, wś nad rz. Odrzywołem, pow. będzirl- Małop., 366). 14.) R., zwany przez lud R.
ski, gm. Rudnik 'Vielki, par. Koziegłowy, ma Zlodziejski, wś, pow. janowski, gm. i par. Za-
32 dm., 305 mk., 660 mI'. (301 mr. roli); os. krzówek. W 1827 r. było 33 dm., 221 mk.
karcz. 1 dm., 2 mI'. dwoI' W 1827 r. było 31 WŚ ta wchodziła w skład dóbr ordynacyi Za-
dm., 189 mk. 9.) H. Wielld, wś włośc. nad moyskich. 15.) R. Niższy, wf", fol. i dobra,
rz. Odrzywołem, pow. będziński, gm. Rudnik pow. krasnostawski, gm. Rudnik, par. Płonka,
'Vielki, par. Koziegłowy, leży na prawo od od!. 19 w. od Krasnegostawu, posiada urząd
drogi z Częstochowy do Koziegłów, posiada gminny. W 1827 r. było 75 dm., 414 mk.
szkołę początkową; wś ma 46 dm., 436 mk., Dobra R. Niższy lit. B i D składały się w 1875
898 mI'. (462 mr. roli); os. 1 dm., 14 mr. dwor.; r. z folw.: R. Niższy z Pszonkowizną i Ko-
karcz. 1 dm., 6 mI'. dwoI'. 'V 1827 r. było 34 zyry, rozl. mr. 838: fol. R. z Pszonkowizną
dm., 176 mk. W ś ta wchodziła w skład dóbr gr. Ol'. i ogr. mI'. 325, ła.,k mI'. 15, past. mI'. 9,
rząd. Koziegłówki. R. 'Vielki gmina należy lasu mI'. 165, nieuż. mI'. 24; bud. z drzewa 17;
do s. gm. okI'. IV w Koziegłowach, st. poczt. płodozmian 17-polowy; fol. Kozyry gr. Ol'. i
Myszków, posiada cztery szkoły początkowe ogr. mr. 210, past. mr. 8, lasu mr. 74, nieuż.
i 6009 mk. (1870 r.). 10.) H., os., pow. opo- mI'. 8; bud. z drzewa 6; las nieurządzony, po-
czyński, gm. i par. Skrzyrlsko, od!. od Opocz- kłady kamienia wapiennego. WŚ R. Niższy
na 26 w., 1 dm., 3 mk., 4 mI'. dwor. 11.) R" os. 19, z gr. nu. 195; wś Potażnia os. 3, z gr.
pow. włoszczowski, gm. Oleszno, par. Wło- mr. 35; wś Suszeń os. 17, z gr. r. 164.
szczowa. 'V 1872 r. rozl. 870 mr.: gr. Ol'. i Gmina R. należy do s. gm. okr. II w Zółkiew-
ogr, mI'. 286, lasu mr. 420, zarośli mr.142, ce, tamżo st. poczt. W skład gm. wchodzą:
nieuż. mI'. 22; bud. mr. 1, z drzewa 6; las Bzowiec Górny, Bzowiec Dolny, Borów, Bo-
urządzony w kolei 100-letniej. 'VŚ R. os. 11, browszczyzna, Kozyry, Kaszuby, Łapiguz,
z gr, mr. 42. 12.) H., wś i fol., pow.lubel- Majdan-Borsuk, Majdan Borowski, ¥ajdan
ski, gm. Wólka, par. Kalinowszczyzna, odl. 3 Kobylallski, Majdan Łuczycki, },ilajdan Sre,dni,
w, od Lublina. 'V 1884 r. fol. R., 1869 r. od. },ilościska, Maszów },ilniejszy fol., Maszów Sre-
dzielony od dóbr Jakubowice Murowane, rozl. dni, fol., Maszów Szlachta, Płonka, Potażnia,
mI'. 563: gr. Ol'. i ogr. mI'. 446, łąk mr. 1, Równianki, R. Niższy, R. 'Wyższy, R. Górny,
past. mI'. 36, lasu mr. 71, nieuż. mI'. 8; bud. R. Królewski. Suchelice, Suszeń, Urszulin
z drzewa 9; płodozm. 9-polowy; las nieurzą- !tlały. 16.) R. Wyższy, fol. i wś, pow. kra-
dzony. WŚ ma 14 os., 214 mr. Wspomina tę snostawski, gm. Rudnik, par. Płonka, odI.
wś już Długosz (L. B., II, 537). W 1531 r. 2 1 / 2 w. od Krasnegostawu. Zapewne do R.
wś Jakubowice (Murowane) i Rudnik, w par. Wyższego należa. R. Górny i R. Królewski.
Lublin, płaciły z 5 łanów 2 fI. (Pawiński, Ma- W 1870 r. fol. R. lit. A rozl. mI'. 463: gr. 01'.
łop., 347), 13.) H. Szlachecki, wś i fol., pow. i ogr. mI'. 286, łąk mr. 28, lasu mr. 101, past.
janowski, gm. i par. Wilkołaz, leży przy dro- i zarośli mr. 32, nieuż. mr. 16. WŚ R. os. 8,
dze bitej z Lublina przez Kraśnik do Janowa z grun. mI'. 4; wft Potażnia os. 8, z grun. mI'.
prowadzącej, od!. 35 w. od Janowa. W po- 104; wś Majdan Sredni os. 9, z grun. mr. 121.
bliżu wsi znajdują się błota zwane Jazy. W r. 17.) H., wś, pow. łukowski, gm. Prawda, par.
1827 było 12 dm., 89 mk. Fol. rozl. 490 mr.: Miastków, 31 dm., 235 mk., 661 mr, W 1827
gr. Ol'. i ogr. mI'. 422, łąk mI'. 8, lasu mT. 41, r. było 3 dm., 11 mk. 18.) H., wś włośc.,

Rud
pow. garwoliński, gm. i pa.r. Osieck, 19 dm.,
134 mk., 285 mr. W 1827 r. było 16 dm.,
77 rok. Wchodziła. poprzednio w skład dóbr
Osieck. 19.) H. Biel'naty, wś i fol., pow. kon-
stantynowski; ob. Bim'naty. 20.) H., os., pow.
sim'pecki, gm. Lisewo, par. Kurowo, odI. o 6 w.
od Sierpca, ma 3 dm., 29 mk., 97 mr. Bj'. CIt.
HudlJik, potok, powstaje z połączenia dwu
strug, jednej od Raciborska, w pow. wielic-
kim, drugiej z nad granicy Jallkówki i Raci-
borska; płynie na płd.-wschód przez obszar
Rudnika i Dziekanowic, uchodząc poniżej go-
ścińca royBlenicko-gdowskiego do Raby z le-
wego brzegu. Zabiera kilka strug b. n., z któ-
rych największą z pod Graj owa. DłUg08Ć
biegu 5 1 / 4 klm. Br'. G.
Blldnik 1.) wś, pow. wielicki, nad pot. t.
n., dopł. lew. Raby, leży wokolicy pagórko-
watej, lesistej, między Sierakowem (zach.),
Niżową (wsch.), Dziekanowicami (płd.) iZby.
szowem (płn.). Par. rz.-kat. w Dziekanowi-
cach. Wś ma 33 dm. i 197 mk.; 190 rz.-lmt. i
7 izrael. Długosz mówi o R. dwa razy ale od-
miennie. Raz podaje za właścicieli: Stanisła-
wa i Jana Marszałkowiczów de Brzeszcze h.
Zadora (IJ. B , II, 113), drugi raz nazywa R.
wsią królewsk3; (III, 434). Według pierwsze-
go opisu było 5 łan. km., 4 młyny i 2 karcz-
my; kmiecie dawali dziesięciny klasztorowi
mogilskiemu wartości 6 grzyw. a prob. w Dzie-
kanowicach półtorej grzywny, karczmy zaś i
młyny płaciły po groszu i po mierzycy owsa.
W drugim opisie podaje, iż było 5 łanów kmie-
cych, płacących dziesięciny klasztorowi w Io-
gile a proboszczowi mesznego 2 korce pszeni-
cy i 3 korce owsa, ale roli szlacheckiej, za-
gród i karczem nie było. W 1581 (Pawiński,
Małop., 51) miała wś 6 półłanków km., 2 za-
grody z rolą, 1 zagr. bez roli; mieszkał nadto
szewc i czynszownik. 2.) B., os. dom. do 01-
pin, pow. jasielski. 3.) H., wf;, pow. myśle-
nicki, przy gościńcu zMyślenic (5'6 klm.) do
Kalwaryi, w szerokiej dolinie pot. t. n. (praw.
dopł. Skawiny). Od płn. zamykaj3; dolinę
wzgórza, tworzące dział wodny doplywów
Skawiny i Raby, ze szczytami Bukowiec (445
mt.) i Działami (407 mt.), od południa Bar-
nasiówka (573 mt.), będąca przedłużeniem na
zachód pasma Dalina. 'Wzgórza rozsuwają się
ku płd.-zachodowi w szeroką, dolinę Skawy.
'Vś graniczy na zach. z Sułkowicami, na płd.
przez góry z Jasienica" na pln. również przez
góry z Bęczarka,. Góry są, pokryte świerko-
wym lasem. Gleba glinkowa, średnio urodzaj-
na. Wś ma 226 dm., dwór i 1318 mk.; 1292
rz.-kat. i 26 izrael. Posiadłość więk. (Cec. ks.
Lubomirskiej), jako attyn. dóbr myślenickicb,
składa się z 148 mr. roli, 10 mr. ła,k, 12 mr.
pastw. i 204 mr. lasu; pos. mn. ma 922 mr.
roli, 96 mr. łąk, 292 mr. pastw. i 794 mr. la-
Rud
933
su. W 1581 r. (Pawiński, Małop., 47) należał
R. do zamku lanckorońskiego i miał 11 pół-
łanków km., 12 zagród z rolą; 6 komol'. z by
dłem, 3 kom. bez bydła, 2 przekupniów i l
dudkę. W późniejszych czasach przechodził
te same koleje co Izdebnik i Myślenice. 4.)
H. z Kępą Rudnicką, mtko w pow. niskim, pod
39055' wsch. dług. od Ferro a 50°26'30" płn.
szerok., na lew. brzegu Sanu, u ujścia pot.
Głębokiego, zwanego też Rudnikiem. Okolica
jest równiną, wznies. 200 mt., na porzeczu
namulista i urodzajna, dalej jednak od rzeki
piaszczysta, pokryta sosnowymi borami. Cała
też okolica z wyjątkiem porzecza jest borem,
częścia, dawnej sandomierskiej puszczy. Mtko
ma 379 dm. drewnianych parterowych i 2
mtyny wodne, 2585 mk.; 1474 rz.-kat. i 1111
izrael. Przy gościńcu z Leżajska do Niska, na
płd. od mtka, stoj/ł zabudowania więk. posia-
dłości, z dużym dworem. Dawniej handlowa.
osada, miała dwa spichrze na 12,000 korcy
zboża, które spławiano do Gdańska. Obecnie
ludność chrześciańska trudni się przeważnie
rolnictwem a izraelicka drobnym handlem i
rękodziełami. Obszar więk. pos. (F. bar. Hom-
pescha) składa się z 2 mr. roli, 280 mr, łąk,
28 mr. pastw. i 2569 mr. lasu; pos. mn, z 1203
mr. roli, 480 mr. łąk, 91 mr. pastw. i 29 mr.
lasu. Targi odbywaj się tu we czwartki.
Jest w mtku kościół par. rz.-kat., drewniany,
zbudowany w r. 1791, szkoła ludowa jedno-
klasowa o 3 naucz. i urza,d pocztowy. Według
Siarczyńskiego dobywano dawniej rudę żela-
zną, błotnista, (Rps. bib!. Ossol., nr. 1826).
Mtko dozwolił założyć Zygmunt August w r.
1552, wynagradzając wierne zasługi Krzy-
sztofa Gnoje11skiego, na gruntach wsi Kopki,
należącej do jego żony Katarzyny z Tarnow-
skich. Otrzymało prawo magdeburskie, targi
w soboty i jarmarki na św. Agnieszkę i św.
Mateusza. Następnie na prośbę dziedziczki
Anny Lipnickiej i jej syna Stanisława po-
twierdził król ten przywilej w r. 1557. W
tym czasie (1585) przeniósł bisk. :Myszkow-
ski parafią, zalożona, w 1583 r. przez Annę
z Lipnika, wdowę po Piusie (Zbożnym) Ko-
marniekim, kaszt. czchowskim, w Kopkach, do
Rudnika. 'V czasie wojen szwedzkich napadł
tu rotmist.rz Stefana Czarnieckiego w r. 1656
Karola X, jedzącego obiad na plebanii w Kop-
kach i o mało nie pojmał w niewolę. Zdarze-
nie te przedstawił H. Sienkiewicz w Potopie.
Wyciąg z dok. erekcyjnego podał :Baliński
w Staroż. Polsce (t. II, 471); wzmiankę o klę-
sce Szwedów podaje Francofortana Relatio
1656 (pag. 17) i Cellarius, Descriptio Pol.
(Amst. 1659, p. 181). Par. należy do dyec.
przemyskiej, dek. rudnickiego, i obejmuje:
Kopki, Koziarnię i Tarnogórę. Najbliższemi
wsiami są na płd. Kopki, na płn. Stróża. Mac.

934
Rud
Hudnik 1.) wólka, w obr. gm. Pruchny,
pow. bielski, obw. sąd. strumień ski, na
Szlą.sku austr., 8 dm., 69 mk. Ob. Pruchna.
2.) R., ob. Rudniki. Br. G.
Rudnik 1.) dawniej Niedźwiadka al. Niedź-
wiedzica, ok. Rivus Ursi w r. 1251, mylnie
Hamer, mem. Radnack, Radenacker, Miala
Mialla, Maeltlen i Hammer-Fliess rzka lew;'
doływ Noteci, w pow. czarnkwskim: pow-
sta.Je w płn.-wschod. części lasów kruteckich
(Krucz), pod wsia, Nowina" o 12 klm. na płd.-
zach. od Czarnkowa. Płynie od wschodu ku
zachodowi; między Kruczem a holendrami
rutecim wpad, ubiegłszy 2 1 /, klm., do
.lez. WIelkIego, ktore potem łączy z jez. Ru-
dno, a to, pod Hamrzyskiem, z jez. Białem.
Odtąd tworzy na przestrzeni około 11 klm.
sieć jeziór popod Miałę, jako to: Górne, Bend (?)
pod }IężykieUl czyli Niedźwiada, (w r. 1515
t. zw.), Tobołek, Szczerki, Wa,dół i Główki
pd :M.iaą;, oblewa następnie :Maryanowo, Ka-
mlOnmk l Chełst, poniżej którego w Branden-
burgii, naprzeciw Starych Bielic, o 6 klm. na
wschód od Drzenia (Driesen) uchodził dawniej
wprost do Noteci. Obecnie sprowadza go rów
cełstwsi (N?uteich) do t. zw. 8tarej Note-
Ol czrh BIrzwlenr' R. płynie wśród samych
p.ra:VIe l?sow od zrodeł popod Kamiennik, za-
sIlaNc SIę odpływami stawów i ściekami ba-
gnis; z lew. brzegu przyjmuje odpływy:
Zdrolska pod Mężykiem, Okonina pod :Miałą,
Rakwe pod iłą i Wilczych Błot powyżej
*a:nlenIka; .JezlOrk na prawym brzegu:
8wlęte I },[oczydło me maja, wyrażnych od-
pywów. R. pędzi młyny, papiernię, hamry i
pIły w. osadach, które oblewaj długość biegu
wynosI około 38 klm. 2.) H., obecnie Bogdan-
ka! rzka, lewy dopł. Warty, w pow. poznań-
skIm, wypływa, z jez. Strzeszyńskiego, o 9
klm. na zach.-połnoc od Poznania, płynie ku
płd.-wsch. śród łąk i ogrodów, mija Strze-
szr n , obraca młyny strzeszyński i niestachow-
SII pod ołczen:' oblewa J eżyce i Grudzie-
mec, pomże.J ktorego wpływa do miasta Po-
znania i tam uchodzi, przebiegłszy przeszło
10 klm. E. Cal.
udnik, je.zioro, w pow. grudziądzkim,przy
WSI t. n., o mllę na płd. od Grudzia,dza, wznies.
23 mt. npm. R. 1748 było ono wydane
w zierżawę za opłata, czynszu 160 fi. R. 1782
zas zostało puszczone w dzierżawę wieczysta,'
czynsz wynosić miał 65 tal., kontrybucya za
5 tal. 53 gr. 6 fen. (ob. Gescb. d. Graudenzer
Kl'. von Froehlich, I, str. 287). Kś. Fr.
Rlldnik 1.) Maly, niem. Adamsdorj, wś
pow. grudzia,dzki, okr. urz. stanu cyw. Ra,dz:
par. kat. Sarnowo, ew. Grudzia,dz; 286 ha (2
lasu, 81 łąk, 181 roli). W 1885 r. 84 dm., 99
dym., 439 mk.; 37 kat., 384 ew., 18 dyssyd.
Rud
2.) H:, nie. Rudncfc, wś nad jez. t. n., pow.
grudzIądzki, o 1 mIlę na płd. od Grudziądza
w którym jest par. kat., okr. urz. stanu cyw:
Rzą.dz. Razem z wyb. M. Rudnikiem i
z leśno R. obejmuje 572 ha (63 lasu, 69 łąk i
155 roli). W 1885 r. było 85 dm., 127 dym. i
547 mlc; 20 kat. i 527 ew. (leśn. 9 mk. i 1
dm., wyb. 51 mk. i 8 dm.). Szkoła ewang. li-
czyła 1885 r. 104 dzieci i 1 naucz. Lustracya
z r. 1664 donosi: R. ma mieć 8 włók; była to
wś króeska, płacąca rocznic 50 fI. czynszu,
teraz me .Jest tam nic. R. 1681 wzniosła się
na nowo, w tym bowiem roku wydał ją ststa
grudziądzki }'Iarcin Borowski na dożywotną
dzierżawę. R. 1667 dawała wś mesznego 4
korce żyta i tyleż owsa (ob. Wizyt. Strzesza,
str. 174). Po upływie emfiteutycznego kon-
traktunadar.1721 Jan na Słupowie Szembek,
kancl. kor. l ststa grudziądzki, sołtysowi Pio-
trowi :Mac z i włościanom :Marcinowi Bork,
hrystyanowi Steinke i towarzyszom ich po-
siadła na dalsze lat 40. Sołtysa mogli sobie
sami ybierać, powinni mu jednak być po-
słu.sznI stosownie do wilkierza przez ststę po-
tWIerdzonego. Dla małoletnich powinni się
:post?rać o opiekuna, któryby zarządzał ma-
.Ja,tklOm aż do pełnoletności spadkobierców,
którym potem jest zobowia,zany do składania
ra.chunk.u. .Przy sprzedażach wystarczało za-
wIadomienIe ststy przez sołtysa i skonstato-
wanie, że dochody ststwa przez to nie ponio-
są szczerbku. Oprócz tego mieli wolne pa-
stwIsko w lesie starościńskim mogli także
brać drzewa obalone i w rzec do jez. ucho-
da,cej bydło poić, nie przeszkadzając rybako-
WI. Za to płacili 10 zł. od włóki, więc razem
80 zł.; od tłoki byli wolni. W połowie XVIII
w. sukiennicy grudziądzcy wystawili tu so-
bie folusz. Starościni DONta AmaHa Buch-
holz Keyserling popierała ten zamiar nadaja,c
im różne przywileje. Za to miał ceh płacić
rocznie 82 zł. pruskich w dwóch ratach aż do
upływu kontraktu po 40 latach. Z lustr. z r.
1765 dowiadujemy się, że we wsi było 13
gburów: Zube, Garnbach, Kremin, Gehrmann,
Jahnke, Mager, Berent, Thiel, Bohl, Krueger,
Haytke,. rtmann. i Stockmann) oprócz 8
włok mIeh .Jeszcze mne pola w dZIerżawie za
które płacili rocznie 47 f'l. 15 gr. Za czaów
pruskICh nasta,piło uwłaszczenie i to w ten
sposób, że r. 1833 trzynastu gburów otrzy-
mał,0,9 włók 2 morgi 2211/9 pręt. na wła-
snos.c; zynsz wynosił rocznie 31 tal., później
zam16mono go na amortyzuja,ca, się rentę.
I folusz przeszedł r. 1835 na własność pry-
wątna, za opłatą czynszu 10 tal. R. 1789 li-
czył R. z foluszem 21 dymów (ob. Gesch. d.
Graudenzer Kl'. von Froehlich, I, 286). 3.)
H., pustk., pow. człuchowski, st. p. Lipienice,
par. kat. Borzyszkowy, 1 '/ 2 mili odI., gm..

Rud
Lubonie; 793 mI'. W 1868 r. 7 bud., 2 dm., 24
kat. mk.; 1885 r. 3 dm., 34 mk. Kś. F1'.
Rudnik, wś i dobra, pow. raciborski, par.
kat. w miejscu. W 1861 r. było 107 dm. 889
mI.. (12 ewang.), szkoła (od 1823 r.), licząca
w 2 klas. 225 uczniów, młyn wodny, wiatrak.
Obszar dóbr wynosił 2656 mr. a gminy wiej-
skiej z kol. Sanssouci 784 mI'. (683 mI'. roli).
Kościół tutejszy i parafia istniały już w XIV
w. i zależały pierwotnie od Bożogrobców
w Nissie, którym w 1302 r. ks. Przemysław
nadał 6 włók ziemi w R. wraz z patronatem
kościoła św. Katarzyny.
Hudniki 1.) wś i fo1., pow. radzymiński,
gm. Międzyleś, par. Postoliska, odl. 21 w. od
Radzymina, ma 42 mk. W 1827 r. było 4
dm., 22 mk. Fol. Rudniki, w r. 1872 oddzie-
lony od dóbr Międzylesie, roz1. mr. 270: gr.
Ol'. i ogr. mr. 66, łąk mI'. 99, pastw. mr. 47,
lasu mI'. 55, nieuż. mI'. 3; bud. z drzewa 7,
vVś R ma 3 os, 16 mI'. 2.) n., fol., pow. łę-
czycki, gm. i par. "\Vitonia, odl. od Łęczycy
w. 16, ma 4 dm., 45 mk., 360 mI'. 3.) H., wś
i fol., pow. turecki, gm. Lubola, par. Pięcz-
niew, od]. od Turka 34 w; wś ma 55 dm.,
440 mk.; dwie os. 4 dm., 12 mk.; fol. 5 dm,
39 mk. W 1827 r. było 35 dm., 420 mk. Do-
bra Rudniki składały się w 1876 r. z folw.;
R., Karolew i Wielkopole, rod. mr. 2923: foI.
R. gr. Ol'. i ogr. mr. 721, łąk mI'. 298, pastw.
mI'. 554, wody mr. 5, lasu mI'. 532, nieuz. mI'.
119; bud. mur. 8, z drzewa 14; płodozmian
8-polowy; las nieurządzony; folw. Karolew
gr. Ol'. i o g'!'. mI'. 240, pastw. mr. 23, nieuż.
mI'. 15; bud. mur. 4; płodozmian 8-polowy;
folw. Wielopole gr. Ol'. i ogr. mr. 226, łąk mI'.
27, pastw. mI'. 56, lasu mI'. 63, nieuż. mr. 49;
bud. mur. 2, z drzewa 3; płodozmian 7 -polo-
wy; młyn wodny. W skład dóbr poprzednio
wchodziły: wś R. os. 98, z gr. mI'. 369; wś
Ossowiec os. 28, z gr. mI'. 335; wś Przywidz
os. 23, z gr. mr. 284; wś Jasieniec os. 8, '[. gr.
mI'. 41. Na początku XVI w. były tu części
szlacheckie, daja,ce dziesięcinę do Pięczniewa i
łany kmiece dające kollegiacie uniejowskiej
(wartości do 6 grzyw.). Pleban dostawał
od kmieci po groszu kolędy a od ogrodzia-
rzy i karczmarzy })o pół grosza (Łaski,
L. B., I, 353, 396). W' 1553 r. w czę-
ści Pięcznowskiej było 9 osad., część Mal-
kowskiej 1 osad., o byd wie części miały
4 1 /, łan. (Paw111ski, Wielkp., II, 231). 4.) H.,
pow. turecki, gm. i par. Niemysłów. Najnow-
sze spisy urzędowe nie podają tej miejscowo-
ści. 5.) H., wś, pow. kaliski, gm. Zbiersk,
par. Dzierzbin; odl. od Kalisza 30 w., ma 12
dm., 81 mk. 6.) H., wś, fol. i dobra, pow.
wieluński, gm, i par. Rudniki, odl. 19 w. od
Wielunia, posiada kościół par. murowany,
szkołę pocza,tkową, 74 dm. (10 folw.) i 693
Rud
935
mk. (142 na folw.). Kol. R. Młyny ma. 8 dm.,
42 mk. W 1827 r. było w ogóle 60 dm., 564
mk. Dobra Rudniki lit. A. składały sił} w 1886
I'. z folw.: R., Błonie, 1!'austyanka i Kuźnica,
młyna Szafranek wieczystoczynszowego, wsi:
Rudniki, Młyny i Dalachów, rod. mr. 2915:
fol. R. z os.: :Młyny, Janinów i Dalachów gr.
Ol'. i ogr. mI'. 530, łąk mI'. 128, pastw. mI'. 18,
lasu mI'. 637, w os. wieczysto czynszowych
mr. 51, nieuż. mr. 39; bud. mur. 11, z drzewa
32; fol. Kuźnica gr. Ol'. i ogI'. mr. 201, łąk
mr. 94, pastw. mr. 13, lasu mr.41, nieuż. mr.
15; bud. z drzewa 6; fol. Faustyanka gr. Ol'.
i ogr. mr. 364, łąk mI'. 53, lasu mr. 19, nieuż.
mI'. 13; bud. z drzewa 3; fol. :Błonie gr. Ol'. i
ogr. mI'. 532, łąk mr. 119, lasu mI'. 24 nieuż.
mI'. 24; bud. mur. 6; las nieurządzony; młyn
wodny, pokłady rudy i torfu. W skład dóbr
poprzednio wchoclziły: WH R. os. 52, z gr. mI"
348; W8 Młyny 08. 20, z gr. mr. 243; W8 Da-
lachów os. 69, z gr. mI'. 939. Kościół paraf.
istniał tu już w XV w. Wieś sama była gniaz-
dem l-tmlnickich h. Lis. Zapewne Klemens
z R. kustosz, gniezn., archidyakon uniejowski,
albo też Jan, kanon. gniczn. i też archid. unie-
jowski, byli fundatorami parafii. Nowy, też
drewniany kościół, z 6 ołtarzami, zbudował
miejscowy kmieć :Marcin Szafranek. W 1838
r. z zapisu proboszcza miejscowego stanął ko-
ściół murowany. Z trzech zapisów w XVIII
w. uczynionych powstała przy kościele alta-
rya p. w. Niepokalanego 1'0częcia M. r. Zda-
wna istniał też tu przytułck dla chorych i u-
bogich. N a początku XVI w. całą, parafią sta-
nowiła wś R. i trzech górników (mineratores,
rudnicy). Dziesięciny z łanów osiadłych szły
na stół arcybiskupi, jeden tylko kmieć, zwany
Wolny, z łanu i puste łany sołtysie dawały
plebanowi. Z innych łanów pleban pobierał
meszne po korcu żyta i owsa a od zagrodni-
ków po groszu (Łaski, L. B., II, 121). W 1553
r. Stanisław i Mikołaj Rusoccy mieli tu 21
osad., 5 łan., młyn o 1 kole, kuźnicę o 3 ko-
łach (Pawiński, Wielkp., II, 302). W końcu
XVII w. R. przeszły w ręce Masłowskich i
zostawały w posiadaniu tej rodziny do 1839
r., w którym dostały się Mia,czyńskim w po-
sagu za :Masłowska,. Dwór tutejszy zbudowa-
ny był w 1666 r. W ogrodzie dworskim znaj-
duje się stary kurhan, nazywany szwedzkim.
R. par., dek. wieluński, 1500 dusz. 7.) H. al.
R. Mstow87cie, wś, fol. i st. dr. żel., pow. czę-
stochowski, gm. i par. Rędziny, odl. 13 w. na
płn. od Częstochowy. Posiadają pokłady ka-
mienia wapiennego, piece wapienne produku-
jące do 300 korcy wapna dziennie. Dla. wy-
wozu wapna urządzono tu przystanek dr. żel.
warsz.-wied. WŚ ma 52 dm., 143 mk., fol. i
karcz., 5 dm., 36 mk., os. stacyi dr. zel. 3 dUł.,
13 mk., 7 mr.j os. fabr. 4 dm., 4 mk., 60 mI',

936
Rud
Rud
W 18271', było 30 dm., 203 mk. W 1877 r. gm. Tursko, par. Połaniec, odl. od Sandomie-
fol. Rudnik rozI. mr.915: gr. Ol'. i ogr. mr. rza 39 W., mają młyn wod.ny na rz. Czarnej,
460, łl\k mr. 11, lasu mr. 384, nieuż. mr.60; 42 dm., 385 mk., 510 mr. dwor., 563 włok
bud. mur. 10, z drzewa 5: las nieurządzony. W 1827 r. było 34 dm., 222 mk, W XV w.
Wś R. os. 39, z gr. mr.420. W XV w. R., R. są własnością Jana Rytwiańskiego, kaszt.
'W par. :Mstów, wś królewska, miała łany krakowskiego, który miał tu 12 łan. kmie-
kmiece, karczmę, zagrodo Dziesięcinę, warto- cych, karczmę, 1 zagr. z rolą. Dziesięcinę sno-
ści do 6 grzyw., dawano do :Moskorzowa, nada- pową i konopną, wartości 8 grzyw., dawano
n" tam przez arcyb. gnieźn. Trąbę. Łany soł- bisk. krakowskiemu (Długosz, L. B., II, 450,
tysie dawały dziesięcinę do Mstowa, wartości 451). W 1578 r. własność kaszt. radomskiego,
1 grzyw. (Długosz, L. B., II, 102, III, 155). miała 24 osad., 6 łan., 1 zagr. z rolą, 3 kom.,
'V 1490 r. R. należały do zamku olsztyńskie- 3 biednych, 1 rzem. (Pawiński, Małop., 169),
go. W r. ]581 Stolnikowa płaci tu z 6 łan. 13.) H., wś, pow. włoszczowski, gm. Chrzl\-
kmiecych, 1 sołt., 1 karcz., 4 zagr. bez roli, stów, par. Kurzelów. W 1827 r. było 17 dm.,
2 rzem. (Pawiński, Małop., 77, 436). R. wcho- 87 mk. Dobra poduchowne Rudniki, które
dziły w skład dóbr królewskich Konary i Gi- składały: fol. i wś Rudniki, młyn na rz. Pili-
dle; ob. Konary 6). 8.) H. al. Rudnik Ko- cy, wsie: ObIlIoSY, Kuźnica, Wólka i Pękowiec
8trzyna, os. nad rz. Liswartą, pow. częstochow- z młynem na rz. Zwleczy, miały obszaru
ski, gm. Panki, ma 1 dm., 5 mk., 57 mr. w 1832 r, 3546 morgów. Nadana w XIII W.
dwors. 9.) 8., wś, fol. i os., pow. będziński, cystersom jędrzejowskim przez Bolesława
gm. i par. Włodowice, leżą przy drodze Wstydliwego. Już wtedy istniały tu kopalnie
z :Mrzygłodu do Kromołowa, posiadają szkołę rudy i młyn do mielenia minerału (ob. t, VI,
początkową ogólną. WŚ ma 63 dm., 497 mk.; 68). Lib. Ben. Łaskiego wspomina, iż opaci
fol. 9 dm., 33 rok.; os. 1 dm., 6 mk. Dobra jako właściciele R., przywłaszczyli Bobie nie-
Rudniki składały się w 1866 r. z fol.: R. i prawnie przyległe role i części szlacheckie
Nierada, os, Kręciwian, rozI. mr. 1303: gr. Ol'. w Jeżowicach (1,546). W 1540 r. wś R.;
i ogr. mr. 620, łąk mr. 175, pastw. mr. 17, w par. Kurzelów, należała do klasztoru jędrze-
lasu mr. 347, zarośli mr. 15, nieuż. mr. 129; jowskiego. Było tam 2 ku...ieci na 3 łanach, 2
bud. mur. 15, z drzewa 6. 'Vś R. os. 39, z gr. na 2 łanach, 2 na 1 łanie. W ogóle 6 łanów,
mr. 566; wś Nierady os. 15, z gr. mr. 2()9; sadzawka, 1 zagr. Płacono 30 groszy. Ogól-
wś Skałka os. 16, z gr. mr. 225; wś Kosow- na wartość 70 grzyw. ,V r. 1573 były tu dwa
ska Niwa os. 18, z gr. mI'. 280. W XV w. R., łany arcybiskupie (Pawiński, )Iałop., 273,
'W par. Włodowice, własność Salomona, dawa- 572). Dnia 28 lipca 18631'. zaszła tu walka
ły z łanów kmiecych dziesięcinę snopową i z oddziałem UhmieliIiskiego. 14.) H., fol., pow.
konopną bisk. krakowskiemu (Długosz, L. B.' krasnostawski, gm. i par. Płonka, odl. 21 w,
II, 216). W r. 1581 Sandecka. miała tu 6 1 /, od Krasnegostawu. W 1873 r. fol. R. lit. E.
łan., 2 kom. bez bydła, karczmę zakupną na z częścią Bobrowszczyzna na Maszewie rozl.
czynsz. Tejże Kuźnica. Andrzej )Iarczisz łan. mr. 125: gr. Ol'. i ogr. mr. 94, łąk mr. 6, lasu
kuźń. l/t, koła kuźnicze 2, towarz. 2 (Pawiń- mr. 20, nieuż. mr. 5; bud. z drzewa 5; las nie-
ski, :Małop., 73, 436). 10.) H., wś i fol., pow. urządzony. 15.) H., wś włośc., pow. radzyń-
konecki, gm. Pijanów, par. Mnin, od!. od ski, gm. Zagaj ki, par. Międzyrzec, ma 6 dm.,
Końskich 28 w., ma 15 dm., 93 mk., 287 ror. 44 mk., 201 mr. W 1827 r. było 4 dm., 22
dwors., 195 mr. włośc. W 1827 r. było 7 mk. 16.) 8., wś włośc., pow. sokołowski, gm.
dm., 17 mk. 11.) B., wś i folw., pow. opa- Repki, par. Skrzeszew, ma 26 dm., 194 mk.,
towski, gm. i par. Modliborzyce, odl. od Opa- 468 mI'. W 1827 r. było 23 dm., 183 mk. 17.)
towa 7 w., mają 34 dm., 327 mk. W 1827 r. H., wś i fol., pow. łomyński, gm, Chlebiotki,
było 22 dm., 158 mk. W 1886 r. fol. Rudniki par. Zawady, odl. 26 w. od Łomży. W 1827
rozI. mr,549: gr. 01'. i ogr. mr. 369, łąk mr. r. było 12 dm., 88 mk. W 1885 r. folw. R.
41, pastw. mr. 2, lasu mr. 121, nieuż. mr. 14; Kurpiki lit. H. Ponikle rozl. mr. 126 (łąki).
bud. z drzewa 19; płodozmian 9-polowy; las Wś R. ma 448 mr. J estto gniazdo rodowe
nieurząd.zony. WŚ R. os. 39, z gr. mr. 119. Rudnickich, w dawnej ziemi łomżyńskiej
W XV W. R., w par, Modliborzyce, własność (Gloger, Ziemia łomż.). W ostatnich czasach
rrokopa h. Nieczuja iSkrobotowa h. Strze- R. były wsią rządową. Dziś istnicje straż le-
gomia, miały łany kmiece, karczmę i zagrodo śna R. w leśnictwie Zambrów. 18.) 8., wś,
Dawały dziesięcinę bisk. krakowskiemu. Fol. pow. suwalski, gm. Koniecbór, par. Raczki,
rycerski składał dziesięcinę w Modliborzy- odl. od Suwałk 14 w., ma 30 dm., 304 mk.
c&ch (Długosz, L. B., II, 330, 329). W 1578 W 1827 r. było 31 dm., 181 mk. 19.) 8.. wś
r. Będziń8ki miał tu 4 osadn., 2 łany, 6 zagr. włośc., pow. suwalski, gm. Maćkowo, par.
z rolą, 4 kom., 2 biednych (Pawiński, Małop., Puńsk, odl. od Suwałk 31 w., ma 18 osad, 24
187). 12.) 8., wś i fot, pow. sandomierski, dm., 188 mk., 644 mI'. W 1827 r. było 16

Rud
dm., 118 mk. W chodziła w I3kład majoratu
rząd. :Maćkowo. Br. Ch.
Rudniki 1.) osada szlach., pow. dzisień-
ski, w 1 okr. pol., 034 w. od Dzisny, 1 dm.,
5 mk. kato1. 2.) B., zaśc., pow. dzisieński,
w 4 okr. pol., gm. Prozoroki, okr. wiejski i
dobra Samojłów, Dziewniki, 06 w. od gminy,
7 dusz rewiz. 3.) B., wś, pow. ozisieński,
w 4okr. pol., gm., okr. wiejski i dobra hr.
Chrapowickich, Prozoroki, o 6 w. od gminy a 31
w. od Dzisny, ma 8 dm., 82 m1\:. (w 1864 r.
35 dusz rewiz.), 4.) H., wś, tamze, okr. wiej-
liki Sanniki, o 4 w. od gminy a 36 w. od Dzi-
liny, ma 5 dm., 36 mk. (podług spisu z 1864
r. tylko 6 dusz rewiz.); r.ależy do dóbr Za-
rembowo, Twardomańskich. 5.) H., wś nad rz.
Berezyna" pow. oszmiański, w 4 okr. pol., gm.
i dobra hr. Chreptowiczów Wiszniów, okr.
wiejski Wieronie, 08 w. od gminy a 42 w.
od Oszmiany, ma 8 dm., 35 mk. praw. i 28
katol. (w 1864 r. 26 dusz rewiz.). 6.) H.,
zaśc., pow. oszmiański, w 40kr. pol., gm.,
okr. wiejski i dobra hr. Tyszkiewiczów, Wo.
łożyn, 10 dusz rewiz. (w 1864 r.). 7.) 8., wś
rząd., pow. oszmiański, w 4 okr. pol., o 56 w.
od Oszmiany, 7 dm., 51 mk. prawosł. 8.) B.,
fol. rząd., pow. oszmiański, w 4 okr. pol., o
56 w. od Oszmiany, 1 dm., 8 mk. prawosł.
9.) B., wś, pow. święciański, w 4 okr. pol.,
gm. Niestaniszki, okr. wiejski i dobra Cho-
mińskich, Dubrowlany (Dobrowlany), o 2 w.
od gminy, 24 dusz rewiz. 10.) H., w dokum.
Rudnicu1n, mko rząd. nad rz. Mereczanką,
pow. trocki, w 1 okr. pol., gm. i dobra skar-
bowe Międzyrzecze, okr. wiejski Rudniki, o
13 w. od gminy, 25 w. na południe od Wilna
a 22 w. od Trok odległe, w 1881 r. 230 mI..
Podług spisu z 1866 r. było tu 15 dm. i 160
mk., w tej liczbie 150 katol. i 10 żydów. Ko-
ściół katol. p. w. św. Trójcy, założony w 1511
r. przez Zygmunta Starego, uposażony nada-
niem gruntów d. 26 października 1611 r.
przez Zygmunta III, spalony w 1655 r. pod-
czas najazdu Szwedów, odbudowany został
w 1790 r. nakładem Heleny Dąbruwskiej,
podwojewodziny smoleńskiej i sściny mię-
dzyrzeckiej. Parafia kato!., dekanatu trockie-
go, ma 1094 wiernych. Dawniej była kaplica
w Jaszunacb. W skład okręgu wiejskiego
wchodzi mko R., wsie: Mik!l-szuny, Rudnia,
Zwierzyniec, Pokremnie, Zegaryno, zaśc.:
Mieszczele, Zwierzyniec, Pokremnie, Kierno-
wo i Czudówka, oraz osada leśna Giry, wo-
góle podług spisu z 1864 r. 227 dusz rewiz.
b. włośc. skarbowych, 2 osadników w. ros-
syjskioh i 2 żydów rolników. Jest to miejsce
historyczne, jakkolwiek dziś mało komu zna-
ne, nie przechowało bowiem śladów dawnej
swojej świetności. Prawdopodobnie Kazimierz
IV Jagiellończyk, będąc jeszcze w. ks. litew-
Rud
937
skim i większą część życia trawhl,c na. ło-
wach, upodobawszy sobie to miejsce, dogodne
z powodu bliskości stolicy, polecił zbudowaó
tu dwór myśliwski. Zdaje się, ze dwór ten
stanął około 1470 r., gdy król z żoną dłużej
na zimowych łowach w okolicy Wilna prze-
bywał. Zygmunt Stary w 1511 r. zbudował
w R. kościół parafialny i w miejsce skromne-
go domu myśliwskiego wzniósł trzy oddzielne
pałacyki z ogromnych bali sosnowych, na wy-
sokiem podmurowaniu, otoczone sadzawkami
i ogrodem. Główny gmach stał na małym
wzgórku oblanym w półkole Mereczanką. Na
górze w tym pałacu był alkierz i pokoje kró-
lewskie, w których w 1554 r. Zygmunt Au-
gust złożył zwłoki żony swej Barbary, kiedy
je na pogrzeb z Krakowa do Wilna prowa-
dził. O kilkaset kroków, także nad :Mereczan-
ka" były dwa inne mniejsze dwory, w jednym
z których zwykł był mieszkać Zygmunt Sta-
ry, w drugim zaś królowa Bona. Opodal znaj-
dowały się inne jeszcze zabudowania dla łow-
czych i dworzan, oraz stajnie królewskie. W
około osady znajdowały się odwieczne pusz-
cze, pełne łosi, sarn i niedźwiedzi. 'V głębi
puszczy znajdował się około półtory mili od
Rudnik ku ,:Międzyrzecowi ogromny zwierzy-
niec, rzka, Zgwiżdą przerznięty i parkanem 0-
grod7,ony, pamięć o którym przcchowała się
w nazwie wsi i zaśc. Zwierzyniec. W tym
czasie przez Rudniki przechodził główny trakt
łączący "Wilno z Krakowem. Tędy w 1517 r.
jechał do 'Vilna Herberstein, poseł cesarski
do :Moskwy. Od czasów Zygmuntów znacze-
nie Rudnik tak dalece urosło, że brama miej-
ska w Wilnie od przedmieścia leżącego ku
drodze do Rudnik prowadzącej, nazwaną zo-
stała Rudnicką. Zygmunt lU chociaz rzadko
przebywał w Litwie, nie dozwolił jednak u-
paŚĆ Rudnikom. Syn jego Władysław IV
częściej tu przebywał, kazał lepiej urządzió
straż leśną i opisać puszcze łowiectwa rudnic.
kiego. Starowolski, piszący około 1630 r.,
z wielką pochwałą mówi o pałacu rudnickim;
opis jego powtórzył w 1659 r. Cellaryusz, już
po 7.niszczeniu w czasie najazdu Szwedów w
1655 r., którzy spalili pałac ze wszystkiemi
przyległemi gmachani oraz kościół rudnicki.
W ówczas spłonęły także dokumenty i metry-
ki kościelne, poczem parafia, rudnicką przyłą-
czono do kościoła św. Stefana na przedmieściu
wileńskim, następnie zaś do parafii starotroc-
kiej. Podług podania w lasach rudnickich na-
padnięty został w 1661 r. przez dwóch zbój-
ców żydów jadący z Wilna do Warszawy
Piotr de Ry Dankoersee, nadworny malarz
Władysława IV, który pozostawił po sobie
piękne malowidła na ścianach kaplicy św.
Kazimierza w Wilnie. Dankoersee pomimo
78 lat wieku i otrzymanych dzie.sięciu ran,

938
Rud
po przywiezieniu do Rudnik tyle miał siły i
pamięci, że mdlejącl\ już rękl\ nakreślił tak
wiernie rysy owych żydów, że na trzeci dzień
po jego zgonie (d. 9 października) poznani
w Wilnie, ujęci i ukarani zostali. Nazwa osa-
dy poszła od znacznych pokładów rudy żela-
znej, znajdującej się po łąkach blotnych i niż-
szych lasa.ch. W drugiej połowie XV w. za-
łożono w pobliżu piec do wytapiania rudy
błotnej i kuźnię do jej kowania. Do dziś dnia
pozostała w pobliżu wś Rudnia, osadzona nad
małem jeziorem Popiszki. Starostwo niegro-
dowe rudnickie, stanowiące podług spisów
podskarbińskich z ] 569 r. uposażenie stołu
królewskiego, obejmowało H.., wś Tararyszki
(Taraszyszki) i leśnictwo międzyrzeckie. W
1766 r. posiadał je Michał Brzostowski, pi-
sarz w. litew., łącznie ze sstwem orańskiem i
daugowskiem, opłacając ze sstwa rudnickiego
kwarty 967 zlp. 8 gr. a hyberny 1260 złp
W końcu było w pOKiadaniu Heleny D:\brow-
skiej, podwojewodziny smoleńskiej, która sta-
rannie odbudowała spalony przez Szwedów
kościół w Rudnikacl1. 11.) H., posiadłość,
pow. nowogródzki, własność Owerkowiczów,
około 5 3 / 4 włók. 12.) R., wś nad rzeką Turyą,
lewym dopł. Niemna, pow. słucki, w 3 okr.
pol. kopyIskim, gm. Teladowicze, ma 15 osad
pełnonadziałowych: miejscowość lesista, grun-
ta urodzajne, łąki obfite. 13.) R. Zarzeczne,
osada, pow. słucki, ma 3 włóki; należy do or-
dynacyi nieświeskiej ks. Radziwiłłów. 14.)
R., wś, pow. słucki, w 3 okr. pol, kopyIskim,
gm. Teladowicze, ma 3 osady; miejscowość
dość leśna, grunta szczerkowe, urodzajne. 15.)
H.. fol., pow. brzeski gub. grodzieńskiej, w 5
okr. pol., gm. W ołczyn, o 30 w. od Brześcia.
16.) B., wś, pow. poniewieski, w 1 okr. pol.,
gm. Rudniki, o 14 w. od Prużany, 28 w. od
Sielca a 155 w. od Grodna. 17.) R., do.
bra, pow. lepeIski, w 1684 r. własność Ma-
ksymiliana i Felicyi z Giedrojciów Kor-
saków, którzy w tymże roku sprzedają
Zacharyaszowi i raryannie Korsakom za
3000 złp.; w 1702 r. przechodzą na ich syna
Hrehorego. J. Krz.-Al. Jel.-A. K. Ł.
Rudniki 1.) wś, pow. łucki, należy do
dóbr Kołki, Antoniego Kożuchowskiego. 2.)
R., wś rządowa, pow. łucki, należała niegdyś
do uposażenia probostwa Kołki.
Rudniki al. Rudnik, wś należąca do obsza-
ru gm. Kunczyc Wielkich (Gross-Kuntschitz),
w pow. i obw. sąd. frysztackim, na Szląsku
austr.; 48 dm., 346 mk. reI. rz.-kat., narod.
polskiej. Ob. Końezyce Wielkie. Bl'. G.
Rudniki al. Rudniki Lackie, wś, pow. mo-
ściski, 2 klm. na płn.-vvsch. od sądu pow.,
urz. pocz., tel. i st. kolei w Mościskach. Na
płn. leżą Sokola i Podgać, na wsch. Laszki
Gościńcowe, na płd.-zach. Mościska, na zach.
Rud
Sułkowszczyzna i Hodynie. W ś leży w do-
rzeczu Wisły. Przez płn. koniec obszaru pły-
nie Wisznia, dopływ Sanu, i tworzy na małej
przestrzeni granicę. W zdluż płd.-zach. i zach.
granicy płynie pot. Siekanica (al. Sieczna),
dopływ Wiszni. Zabudowania wiejskie leżą
w zach. stronie obszaru, na praw. brzegu Sie-
kanicy. N a wschód od nich cegielnia. N aj-
wyźsze wznios. na płd.-wschód wynosi 242
mt., naj niższe, w dolinie Wiszni, 206 mt.
Własn. więk. w R., Sułkowszczyźnie i Zawa-
dowie ma roli Ol'. 502, łąk i ogr. 91, pastw.
8, lasu 211; wl. mn. roli Ol'. 1168, ła,k i ogr.
225, pastw. 278, lasu 2 mr. W r. 1880 było
152 dm., 855 mk. w gm., 10 dm., 65 mI.. na
obsz. dwor; 816 obrz. rz.-kat, 79 gr.-kat., 25
izraeL; 875 Polaków, 45 ltusinów. Par. rz.-
kat. w Mościskach. We wsi jcst kaplica mu-
rowana i cerkiew drewniana. Par. gr.-katol.
w Mościskach. Dokumenty odn08zące się do
erekcyi filialnej ccrkwi rudcńskiej podano
w szematyzmie gr.-kat. dyecczyi przemyskiej
(Przemyśl, 1878, str. 249), a mianowicie do-
kument wydany przez Jana Kazimierza w r.
1669 i :Michała Wiśniowieckiego z r. 1671-
Za czasów Rzpltoj należała wś do dóbr ko-
ronnych, sstwa mośoiskiego. W r. ] 593 u-
wiadamia Zygmunt III Jana Feliksa lIerbur-
ta, dzierżawcę dóbr mościskich, że wysłał
komisarzy celem rozgraniczenia Mościsk od
dóbr dunikowskich: Rudniki Nowe i Stare
(Arch. krajowe we Lwowie, C., t. 349, str.
416-421). Pałac tutejszy opisany i ilustro-
wany w dziele »Galicya w obrazach", (zesz.
II, 1838). Widok pałacu znajduje się w zbio-
rach Pawlikowskiego w:Medyce (Nr. 4778-
4781). Lu. Dz.
Rudniki 1.) wś, pow. śniatyński, o 7 klm.
na płd.-wschód od Zabłotowa (sąd pow., par.
rz.-kat., kol. żel., urz. poczt.), nad rzk3; Rybni-
cą, wpadającą na obszarze Rudnik do Prutu.
Granice: wschod. rzka Rybnica a za nią: Dra-
hasymów i Kniaże (nad Czeremoszem), na
granicy Bukowiny i Galicyi; połud. Dżurów;
zachod. Ilińce, półn. rz. Prut, a za nią Olesz-
ków. Obszar dwor3ld ról, łąk, ogr. i pastw.
452, lasu 700 mr.; włośc. 1783 mr. W 1857 1'.
1376 mk.; w 1880 r. w gm. 1354, na obsza-
rze dwor. 47; rz.-kat. 62; gr.-kat. filia w miej-
scu, dek. Sniatyn. Cerkiew p. w. N. P. M.
drewniana (z 1815 r.). Metryki ma od 1784
r.; dusz 1200. Szkoła etat. systemizowana
1875 r.; kasa pożycz. z kapit. 2295 złr. Wła-
ściciel posiadł. dwor. Jan Mojsa Rosochacki.
D. 5 paździer. 1475 r. Prokopowicz z Gwożdź-
ca, podczasiy halicki, funduje i uposaża ko-
ściół paraf. w Ostapkowcach na cześć Zwia-
stowania N. P. M. Między wsiami zaliczone-
mi do nowej parafii są także Rudniki (Akta
gr. i ziem., 182, 184). 2.) R., wś, pow. ży-

Rud
da.czowski, o 8 klm. na płd.-zach. od Mikoła-
jowa (sa"d pow. i urz. tel.). Granice: wschod.
Piaseczna; połud. błota i lasy, a za niemi
Pietniczany iWolica; zachod. pot. Kłodnica,
za nim wsie Borucko i Radelicz; półn. rzeka
Dniestr, a za nim: Drohowyże, Mikołajów i
Rozwadów. Przez obszar wsi przechodzi ko-
lej żelazna (Lwów-Stryj) i gościniec rządowy.
Obszar dwor roli or. 639, ła"k i ogr. 561, past.
37, lasu 1619 mr.; włośc. 3272 mr. W 1857
r. 954 mk.; w 1880 r. w gminie 1327, na obsz.
dwor. 115; rz.-kat. 76, par. R.ozdół, gr.-kat.
filia w miejscu, dek. Rozdół, dyec. Lwów,
1262 gr.-kat.; szkoła etat., kasa pożycz. z ka-
pitałem 3878 złr. Właśc. posiadł. dwor. Te-
odozy Polaliski. 3.} R., wś, pow. podhajecki,
o 10 klm. od Podhajec (sąd pow. i urz. tel.).
Granice: wschod. Podhajce; połud. Łysa; za-
chod. lasy, a za niemi Boków; półn. Litwi-
nów. WŚ leży w doliuie, nad Złotą. Lipą, na
wschód i zachód rozciągają się asy podha-
jeckie i bożykowskie (rozdzielone na drobne
części przy rozprzedaży dóbr). Obszar dwor.
1437, włośc. 1280 mr. W 1857 r. 330 mle;
w 1880 r. w gminie 389, na obsz. dwor. 111;
rz.-kat. 18, par. Zawałów, gł:.-kat. 348, par.
Litwinów. Kasa pożycz. z kapit. 982 złr. WŚ
należy do klucza Podhajce (Marceliny ks.
Czartoryskiej). W dok. wystawionym w Sza-
rańczukach 2 maja 1476 którym Jan Buczac-
ki, dziedzic Litwinowa, i Jan Skarbek ze Sza-
rańczuk uposażaj a" kościół w Litwinowie a
pierwszy potwierdza zapisy ojca swojego Ja-
na Litwinowskiego, ststy trembowelskiego,
temuż koścIołowi uczynione, powiedziano: "de
piscina, que adjacet ville vulgariter Ruthny-
ky, unum vas" i t. d. (Akta gr. i ziem., II,
220). W dok. wystawionym w Litwinowie
31 stycznia 1483 r., którym Anna z Litwino-
wa i Jan Skarbek z Szarańczuk uposażają ko-
ściół w Litwinowie, powiedziano: "Hem qua-
libet emissione piscinarum videlicet in Ly-
thwynow, Rudnyky, Boszyków tria vasa
piscium damus" i t. d, oraz "Hem in Rudny-
ky, Boszyków piscinis plebano et successori-
bus sui s eam Tracone alias wlokyem seu
Barso alias Szakyem libere prandere damus"
(t. III, 244). W dok. wystawionym w Duna-
jowie 8 maja 1495 r, Andrzej Róża, arcyb.
lwowski, potwierdza erekcyę służby bożej
przy ołtarzu Narodzenia N. P. M. i św. Sta-
nisława, wzniesionym w katedrze lwow. przez
Annę z Buczacza, dziedziczkę Litwinowa, żonę
Dersława z Hownowa, kaszt. bełzkiego: "Ipsa
domina Anna viginti marcas communis pecu-
nie in regno et terris Russie comuniter cur-
rentis, quadraginta octo grossos marcam in
quamlibet computando, in et super piscinis
majoribus, in opidis et villis suis hereditariis
Lithvinow, Rudniky, Brzozowicza et Ostrów
Rud
939
existentibus" i t. d. (VII, 188). Obecnie sta-
wy sa" spuszczone, na ich miejscu rozciągaj a"
się nad Złota" Lipa" obszernej w części bagni-
ste sianożęcia, sa" jednak widoczne ślady sta-
wów, które ciągnęły się wzdłuż Złotej Lipy
nieprzerwanym łańcuchem; pozostały z nich
tylko: w Urm aniu, Brzeżanach i Szarańczu-
kach. B. R.
Hudniki 1.} urzęd. Rudnik, wś i fol., pow.
bukowski (Grodzisk), o 4 klm. na płn. od Opa-
lenicy, na bitym trakcie l wóweckim, nad stru-
mieniem (dopł. Mogilnicy); par. Michorzewo,
szkoła w miejscu, poczta i st. dr. żel. w Opa-
lenicy. Między r. 1388 a 1399 pisał się z R.
Pt'zybysław Rudnicki, wójt bukowski, i inni
(Akta gr. pozn. wyd. r. 1888: Rudniki, Ru-
dna, Rudno i Rudnicze). R. były przez kilka
wieków w ręku Opalińskich z Rnina; Jan po-
siadał w r. 1580 na R. 8 łanów, jeden karcz-
marski, 12 zagl'odn. i 3 komom.; Woj ciech
wiódł spory graniczne około r. 1773 z Kazi-
mierzem RaczYliskim, dziedzicem Daków Mo-
krych (Konst. sejm., II, 159). W{; ma 61 dm.,
471 mk. (396 kat., 75 prot.) i 537 ha (412
roli, 89 łąk); czysty dochód z ha roli 14'88,
łąk 12'53 mrk. .Fol. wchodzi w skład okręgu
domin. i dóbr opalenickich (227 mk. w 11 dm.).
2.} H., dezerta około 1773-75 r., pod Przy-
sieką, w okolicy Skok, Rogoźna i W ągrówca
(Konst. sejm., II, 155). Na R. stał młyn,
który ks. Bolesław darował dominikanom po-
znaliskim; Przemysław I potwierdził tę daro-
wiznę w r. 1257 (Kod. Wielkop., n. 352); ob.
Poznań (VIII, 924). 3.) H., żródło w pow,
czarnkowskim, pod Dębem, w pobliżu Czarn-
kowa, na lewem porzeczu Noteci. E. Cal.
Rudnin, wś i fol., pow. nowomiński, gm.
Cegłów, ma 189 mk., 344 mr. dwor., 294 mr.
włościallskich.
Rl1dniszkl, wś" pow. święciański, w 4 okr.
pol., o 47 w. od Swięcian, 2 dm., 9 mk. kat.
Hudniwa, wś, pow. mławski, gm. Rozwo-
zin, par. Lubowidz, odI. u 40 w. od Mławy,
ma 1 dm., 8 mk., 70 mr.
Hl1dnizna, QS., pow. piotrkowski, gm. Ka-
mieńsk, ma 1 dm., 11 mk., 30 mr. włośc.
Rudno 1.) Stare, wś i 2.) R. Nowe, wś i
fol., pow.radzymiński, gm. Rudzienko, par.
Dobre, odl. 35 w. od Radzymina, R. Stare,
wś, ma 69 mk.: R. Nowe 71 mk., 39 mr. W r.
1827 było 14 dm., 224 mk. Fol. R., oddzielo-
ny od dóbr Dobre i Rudzienko, rozl. mr. 508:
gr. Ol'. i ogr. mr. 347, łąk mr. 50, past. mr.
94, nieuż. mr. 16; bud. z drzewa 17; płodo-
mian 8-polowy. 3.} H., wś i fol. nad rzeką,
Swider, pow. nowomiński, gm. i par. Kołbiel,
odl. 10 w. od Mińska, ma 328 mk. W 1827 r.
było 28 dm., 249 mk. Fol. R. w 1872 r. roz-
legł. mr. 2004: gr. Ol'. i ogr. mI'. 656 , łąk mr,
145, past. mr. 155, lasu mr, 1004, nieuż. mr.

940
Rud
44; bud. mur. 8, z drzewa 12; płodozmian 8-
polowy, las urządzony. '\V skład dóbr poprze-
dnio wchodziły: wś R. os. 32, z gr. mr. 304;
wś Sempochów os. 26, z gr. mr. 221; wś Ole-
ksin os. 7, z gr. mr. 72; wś Borków os. 4,
z gr. mI'. 101; wś Podgórzno os. 8, z gr. mr.
229, wś Teresin os. 8, z gr. mr. 83; os. Utra-
ta gr. mr. 27; os. Anielin gr. mI'. 120. 4.) H.,
koL, pow. łęczycki, gm. Rogoźno, par. Giecz-
no, odl. od Łęczycy 18 w., ma 5 dm., 28 mk.
5.) R., wś włośc., pow. konecki, gm. i par.
Borkowice, odl. od Końskich 23 w., ma 25
dm., 193 mk., 328 ml'. włośc. i 3 mr. dwor.
W 1827 r. było 14 dm., 125 mk. W potwier-
dzeniu posiadłości cystersów sulejowskich
przez Władysława Łokietka w 1308 r. wy-
mieniona jest wieś Rudno. Zdaje się, że od-
nieść to należy do dzisiejszcgo R., pomimo iż
w późniejszych wiekach jest ono wsią szla-
che(\ką (Kod.1iIałop., II, 213). Na początku
XVI w. łany kmiece i trzecie pole folw. da-
wały dziesięcinę, wartości do 2 seksagen, ple-
banowi w Skrzynnie, zaś pleb. w Borkowi-
cach pobierał tylko mesznc po groszu z łanu
(Łaski, L. B., I, 693). W 1508 r. R. wraz
z Ruskowicami, własność Andrzeja l\'Iodli-
szewskiego, płaciło poboru gr. 24 den. 9. W r.
1569 Stanisław Górski miał na R. 1 1 / 2 łana,
1 zagr. (Pawiński, :Małop., 315, 474). 6.) H.
Dolne, wś i fol., pow. miechowski, gm. Wa.
wrzeńczyce, par. Brzesko Nowe, odI. 35 w.
od :Miechowa. W 1827 r. było 27 dm., 195
mk., par. Poborowice. Dobra R. Dolne skła-
dały się w 1886 r. z fol. R. Dolne i Józefów,
rozl. mr. 771: fol. R. Dolne gr. Ol'. i ogr. mr.
419, łąk mr. 29, past. mr. 3, lasu mr. 64,
nieuż. mr. 13; bud. mur. 3, z drzewa 12; fol.
Józefów gr. Ol'. i ogr. mr. 233, past. mr. 6,
nieuż. mr. 4; bud. mur. 2, z drzewa 4, łas
nieurząrlzony. VII ś R. Dolne os. 26, z gr. mr.
135. 7.) H. Górne, wś i fol., pow. miechow-
ski, gm. Kowala, par. Poborowice, odl. 35 w.
od :Miechowa. W 1827 r. było 13 dm., 102
mk. Fol. R. Górne rozl. w 1885 r. mr. 339:
gr. Ol'. i ogr. mr. 294, łąk mr. 21, lasu mr. 15,
nieuż. mr. 9; bud. z drzewa 10. WŚ R. Górne
os. 15, z gr. mr. 88. 8.) R. Średnie, wś i fol.,
pow. miechowski, gm. Kowala. par. Poborowi-
ce, odI. 28 w. od :Miechowa, posiada szkołę
początkową. W lą27 r. było 14 dm., 99 mk.
,V 1885 r. fol. R Srednie al. Górne Bulińskie
rozI. mr. 181: gr. Ol'. i ogr. mr. 171, łąk mr.
4, w odpadkach mr. 2, nieuż. mr. 4; bud. mur.
5,  drzewa 4; płodozm. 8 i 12-polowy. WŚ
R. Srednie os. 9, z gr. mr. 37. W XV w. R.,
w par. Pohorowice, jest własnością Stanisława
i Jana z Wronina (Długosz, L. B., III, 76, 77,
79, 211). 9.) H., wś i fol., pow. lubartowski,
gm. i par. Rudno, odl. 17 w. od Lubartowa,
posiada kościół par. murow., urząd gminny.
Rud
W 1827 r. było 21 dm., 228 mk. R. wcho-
dziło w skład dóbr Lubartów. Za czasów gdy
należały te dobra do banku polskiego fol. R.
miał roli Ol'. mr. 208, łąk mr. 26, pastw. mr,
49, nieuż. mr. 23, lasu mr. 177, ogółem mr.
483. We wsi było 27 os., 367 mr. W 1876 r.
fol. ten, oddzielony od dóbr I,uharów, rozl. mł'.
740: gr. Ol'. i ogr. mr.210, łąk mI'. 26, past.
mr. 5, lasu mI'. 424, zarośli mr. 44, nieuż. mr.
30; las nieurzą,dzony; bud. mur. 2, z drz. 13.
W XV w. istniał tu już kościół par. p. w. św.
:Mikołaja i św. Jakuba apost. Wieś składała
się z dwóch części R. Wielkie i :Małe i była
też Wola do :Małego Rudna (lł.udzienko ?;
Długosz, L. B., II, 543, 556). W 1531 r. wś
R. major, par. Rudno (1564 r. al. :Mychów),
miała w częś0i Prusińskiego 1/ 2 łanu, 1/ 2 młyn.
W części Grotonisa 1/ 2 łanu, 1 młyn. Istnia-
ła też kuźnica (officina minera) Bieleckiej;
płaciła 9 gr. Filip Krupa miał z bratem 1 łan
(Pawiński, l\'Ialop., 349). Obecny kościół wy-
stawił 1785 r. h. Paweł Sanguszko. R. par.,
dek. lubartowski, 5520 dusz. R. gmina nale-
ży do s. gm. okr. II w Stalewnie, st. poczt.
w Lubartowie. '\V skład gminy wchodzą: Ale-
ksandrówka, Białki, Elźbietów, Gawłówka,
Gołąb, Giżyce, Grabów, Justynów, Krupy,
Lipniak, Młynisko, Podlodówek, Rawa, Ru-
dno, Stanisławów, Stasin, 'Wieluń, Wilhel-
mów, 'Wólka, Wypnicha, Zofianówka. 'W gmi-
nie jest 3655 mk. (1870 r.), dwa kantoraty
ewang. (Justynów i Giżyce), mlyn wodny
z tartakiem, trzy smolarnie, dwa wiatraki,
olejarnia. 10.) R., przyl!3głość dóbr Klcsztów
w pow. chełmskim, gm. Zmudź. Około 1870 r.
istniała tu gorzelnia. 11.) H., wś i os. włośc.,
pow.radzyński, gm. Brzozowy Kl\t, par. Ko-
marówka, wsch, obrz. Rudno, posiada cerkiew
paraf. pounicką. '\VŚ ma 166 dm., 1128 mk'1
3499 mr.; os. 2 dm., 4 mk., 2 mr. W 1827 r.
było 155 dm., 777 mk. Cerkiew paraf. ery-
gowaua przed 1550 r. Stanisł. August w 1782
r. potwierdził jej nadania; od 1818 r. nowa
drewniana. Należała do dekan. wisznickiego.
12.) H.-Jeziorowe, wś nad jeziorem, pow. prza-
snyski, gm. i par. Krzynowłoga-J\fała, od!.
o 15 w. od Przasnysza, ma 18 dm., 135 mk.,
431 mr. (26 mr. nieui.). W 1827 r. 18 dm.,
90 mk. 13.) R. Kmiece, wś, pow. przasnyski,
gm. Chojnowo, par. Krzynowłoga-:Mała, odl.
o 14 w. od Przasnysza, ma 12 dm., 128 mk.,
284 mr. W 1827 r. 11 dm., 87 mk. 14.) H.-
Kosiły, wś, pow. przasnyski, gm. i par. Krzy-
nowłoga-l\'Iała, odl. o 16 w. od Przasnysza,
ma 14 dm., 101 mk., 283 mr. W 1827 r. by-
ło 9 dm., 60 mk. Br. Ch.
Rudno 1.) Rudnoje, wś, pow. rzeczycki,
w 2 okr. po1. jurewiekim, gm. Chojniki, ma
31 osad pełnonadziałowych; miejscowość lek-
ko falista, grunta namułowe, urodzajne. Za

Rud
poddaństwa własność Prozorów, 2.) H., osa-
da, pow. słucki, należy do ordynacyi nie-
świeskiej, ma 2 1 / 1 włóki. A. Jel.
HlI(llJo al. Liguniówka, rzka, ma początek
na połud. stronie wzgórza z ruinami zamku
tenczyńskiego, gm. Rudno, pow. chrzanowski.
Między Grójcem (od płd.-zach.) a Zalasem od
wsch. legła mokra ła,ka, na której 7 ramiona-
mi wypływa R. Trzy strumyki z pod lasu
tęczyńskiego tworza, stok 60 ctm. szeroki, któ-
ry płyna,c ku płd., zabiera z lew. brzegu od-
pływ ze stawu leśniczego, położonego na zach.
stoku wzgórzy Zalasa. }!inąwszy łąki Rudna
i wał je otaczający, wchodzi w las. Tu ma 2
mt. szer., nurt 16 ctm., brzegi 2 mt. wys. z na-
mulisk utworzone. Tutaj zabiera z prawego
brzegu strugę płyna,cą od Rudna i strugę
środkiem wsi Grójca. Nieco ł:iżej wpada do
R. woda od Grójca i Poręby Zegoty. Odtąd
R. ma 3 1 / 3 mt. szer., brzegi 3 3 / 4 mt., dno z na-
mulisk. Wije się śród zarośli i wypływa na
dolinę otoczoną wzgórzami wapiennemi, za-
bieraja,c od lew. brzegu strugę od Zalasia.
Opływa w dalszym ciągu obszerne łąki i na
granicy :Brodeł i Rybny zabiera Rybiankę od
lew. brzegu. Przecina gościniec krakowsko-
oświecimski i przechodzi na obszar Przegini
Duchownej i Narodowej. Pod wzgórzem Kaja-
sówką (312 mt.) dzieli się. Prawe ramię (ro-
bocze, sztuczne) idzie tuż obok wzgórza, lewe
środkiem doliny. Od Ratanic, przys. Czerni-
chowa, bieży rowem 2 mt. szer. a 3 mt. wy-
sokim ku płd., dotyka stawów pod Górkami,
ostatecznie między Kęplł a stawem Klaryń-
skim opuściwszy rowy, w obr. Kłokoczyna,
Da zach. Pasieki, wpada do Wisły z lew. brze-
gu. Zalewa łąki Rybny, topi Przeginię, Ra-
tanice, wylewa pod Kępą i Pasieką. Nieryb-
na. \Voda miękka, nieprzyjemna. Długość
biegu 16 klm. Br. G.
Rudno 1.) wś, pow. chrzanowski, na płn.
(04 klm.) od Alwerni. Przypiera półn. krallCem
do barów Chechła i Rudna, wschodnią do
Zwierzyńca Tenczyńskiego, na którego kraju
wznoszą się ruiny zamku Tenczyna. Naziom
opada od tych skalistych wzgórz ku połud.,
osiągając we wsi przy drodze do Alwerni 370
mt. wznies. Na płd. graniczy z Grójcem a na
zach. z Regulicami. We wsi znajduja, się ko-
palnie węgla kamiennego i glinki ogniotrwa-
łej Art. hr. Potockiego. R. ma 94 dm. (3 na
obszarze więk. pos.), 625 mk. rz.-kat. (2 izr.),
szkołę ludową. Par. w Tenczynku. Więk.
pos. składa się ze 163 roli, 31 łąk i ogr., 28
past. i 585 mr. lasu; pos. mn. ma 307 J'oJj, 38
łąk, 69 past. i 5 mr. lasu. R. należała do ldu-
cza tenczyńskiego. Wymienia je Długosz L.
B., III, 190). W 1581 r. (Pawiński, :Małop., 33)
była tu 1 zagroda czynszowa, 6 komol'. bez
roli, 1 komoro z bydłem, rzemieślnik i karcz-
Rud
941
ma (1/2 łanu roli). 2.) H., wś należąca do ob-
szaru gm. Ilkowic, w pow. tarnowskim, obej-
muje 36 dm., 233 mk., 227 rz.-kat., 6 żyd,
Ob. Ilkowice. 3.) H., wś, pow. lwowski, 11
klm. na zach. od sądu pow. we Lwowie. Na
płn. leża, Rzęsna Ruska i Polska, na wsch. Bi-
łohorszcze, na płd. Zimnawoda, (st. dr. żel.),
na zach. Wroców (pow. gródecki). Wś leży
w dorzeczu Dniestru. Zach. częścią przepływa
pot. Zimnawoda i tworzy na granicy płn. staw,
do którego wpada od wschodu pot. Biłohorski,
nadplywający z :Biłohorszczy. Wody wypły-
wające z tego stawku podązają na płn.-zach.
do pot. Domażyru (al. Starej l zeki), dopływu
\Vereszycy. Zabudowania wiejskie leżą w do-
linie Zimncjwody, na praw. brzegu. Na lew.
brzegu Zimnejwody, w zach. stronie obszaru,
ciągnie się las. Na płn.-wschód leży grupa
domów Parna, na płn.-zach. nad stawem fol.
i młyn Strychowacz ( al. Strychowalec). Wła-
snoŚĆ więk. ma roli Ol'. 48, łąk i ogr. 122,
past. 6, lasu 290 mr.; wł. mn. roli Ol'. 363, ła,k
i ogr. 268, past. 43 mr. W r. 1880 było 70
dm., 480 mI.. w gm., 5 dm., 37 mk. na obsz.
dwor.; 71 obrz. rz.-kat., 418 gr.-kat., 11 izr.,
17 innych wyznal1; 48 Polaków, 463 Rusi-
nów, 5 Niemców. Par. rz.-kat. w Zimnejwo-
dzie, gr.-kat. w miejscu, dek. lwowski zamiej-
ski. Do par. należą: Rzęsna Ruska i Polska,
Zimnowódka, Signiówka, Bogdanówka, Biło-
horszcze i Zimno woda. V'l e wsi jest cerkiew
i szkoła etat. 1- klas. W XVIII W. stał tu
klasztor bazyliański. Na mocy testamentu
Stadnickiego ze Zmigroda, st.sty przemyskie-
go (r. 1607), przeszla wieś do jezuitów. Po
kasacie zakonu przyłą,czoI!.o R. w r. 1774 do
ststwa lwowskiego, a w r-. 1834 sprzedano
wraz z Zimnowodą :Michałowi Czackiemu za
65,300 złr. W r. 1884 powstał tu był pier-
wszy w Galicyi zakład kumysowy. 2.) H.,
grupa domów, browar i karczma w Biskowi-
cach, pow. samborski. l/rac.-Lu. Dz.
Hudno 1.) jezioro w pow. czarnkowskim,
o 13 klm. na płn.-zach. od Obrzycka, około 2
klm. długie i do 300 mt. szerokic; łączy je
rz. Rudnik al. Niedźwiadka z jez. Wielldem
na wschodzie i Bialem na zachodzie. 2.) H.,
jeziorko w pow. mogilnickim, ma 1/, ldm. kw.
obszaru, leży tuż pod Rogowem, zasilane stru.
gą Rudną, bez odpływu. 3.) H., jezioro w po-
wiecie wą,growieckim, pod Skokami, ku płn.,
około 1 1 / 2 klm. długie, 1 klm. szerokie, odpły-
wa do Wełnianki, dopł. 'Wełny, dwoma stru-
mieniami, z których wschodni obraca młyn
Nado]ny. Od p.łn. spływa do n.. jez. Lechliń-
skie, a od płn.-wsch. jez. Roszkowskie. 4.) H.,
las, w pow. pleszewskim, na lew. brzegu Pro-
sny, między Rokutowem a Grodziskiem, na
wsch.-płn. od Pleszewa (N akielski, Miech., 96).
5.) H" pow. bukowski, ob. Rudna. E. (Jal.

942
Rud
Rudno 1.) niem. Adlg Rauden, dok. 1229
Rudna, 1250 Rudeue, wś szlach., pow. kwi-
dzyński, st. p. Peplin, odl. pół mili, par. kat.
W. Garc, kośc. ewang. w miejscu; szkoła 2-
klasowa symultanna liczyła 1887 r. 87 dzieci
i 2 naucz. (1 kat. i 1 ew.). Wś ma 1060 ha
(28 Il\k i 959 roli 01'.); każdy ha roli przynosi
28'98 mrk czyst. dochodu. W ]868 r. 76 bud.,
39 dm., 547 mk., 378 kat., 169 ew.; 1885 r.
43 dym., 119 dm., 573 mk., 446 kat., 127 ew.
R. jest stara, osada,. Leży ona na wznies. 60
mt. npm.; na stoku wyżyny nadbaltyckiej,
opadającej ku Wiśle. :Na zachodnim horyzon-
cie rysuje się wieża katedry peplińskiej, na
płn. Tczew a dalej ku wschodowi zamek mal-
borski, u podnóża zaś ściela. się żyzne niziny
nadwiślańskie. Krzyżuja. sie tu szosy: tczew-
sko-gniewska i starogardzko-walichnowska.
Pierwotnie naleźała wś do t. z. ziemi wa.skiej
(terra Wansca, qb.), która. r. 1229 ks. Sambor
z Lubiszewa i Swiętopełk z Gdańska nadali
cystersom w Oliwie. Przywilej ten podpisu-
je jako świadek Pantinus castelJanus de Ru-
dna (ob. P. U. B. von Perlbach, str. 34). Ro-
ku 1250 podaje Sambor do wiadomości, że
bisk. kujawski Michał podczas swego wygna-
nia dał 300 grzyw., za co mu ustępuje oprócz
innych wsi R. (ob. P. U. B. v. Perlbach, str.
111). R. 1279 oddaje ks. Mestwin bisk. ku.
jawskiemu .Alberowi druga, połowę R., która.
mu zabrał Sambor (tamże, str. 1279). R. 1282
zwrócił bisk. Wojciech R. Mestwinowi, gdy
tenże ziemię gniewska, miał oddać Krzyżakom
(tamże, str. 300). Tegoż roku nabyli całl\ zie-
mię wąską, a z nią i R. Krzyżacy, którzy tu
sprowadzili niezawodnie osadników niemiec-
kich. Ztąd pochodzi, że dziś jeszcze włościa.
nie, t. z. Feteraki, są Niemcami, ewang. wy-
znania; ludność robocza zaś polska i katolicka.
Za czasów krzyżackich należało R. do kom-
turstwa gniewskiego. Luteranizm wcześnie
się tu rozszerzył; luteranie nie chcieli wypeł-
niać obowiązków względem kat. kościoła par.
w Garcu. Dopiero r. ]676 stanęła ugoda,
której treść już podana w opisie Gręblina
(ob.; por. także: Documenta varia, str. 77 i
Varia acta, str. 51, w Peplinie). Pierwszy
pleban ewang. występuje tu r. 1640. Za cza-
sów Rzpltej stanowiło R. wraz z pobliskiemi
Lignowami intratne dobra ststwa gniewskie-
go., zazwyczaj oddzielnie puszczane w dzier-
żawę. R. 1565 trzymał je Jerzy Konopacki,
kaszt. chełmiński. R. 1583 pobierał ztąd pro-
boszcz w Garcu "ex singulis domibus" trzy
wiertle żyta i trzy jęczm. (ob. Wizyt. Roz-
drażewskiego, str. 271). R. 1598 dawało R.
mesznego 17 korcy żyta i ty leż owsa (tamże,
str. 273). W pierwszej wojnie szwedzkiej za-
szła tu r. 1627 potyczka; polegli spoczywają
przed ołtarzem św. Urszuli i Piotra i Pawła
Rud
w katedrze peplińskiej (ob. Opactwo pepliń
skie przez kś. Kujota, str. 112). W drugiej
wojnie szwedzkiej rozłożył się r. 1659 króle-
wicz szwedzki Adolf między Rudnem, Li-
gnowami i Garcem. Według taryfy z r.
1648, gdzie uch walono pobór podwójny a ak-
cyzę potrójną, płacili tu poddani od 60 włók
osiadłych, 2 karczem kupnych, 4 ogrod. wol-
nych, 6 rzem., hakarza, 2 karcz. szynIe, 2 kół
młY!l. 172 n. 4 gr. (ob. Rocz. T. P. N. w Po-
znaniu 1871, str. 173) W wizyt. Szaniaw
ski ego z r. 1710 czytamy, że R. dawało od
42 włók meszl'lego do Garca 21 korcy żyta i
tyleż owsa (str. 229). Podług taryfy na sym-
plę z r. 1717 płaciło R. 23 zł. 1 gr. (ob. Cod,
Belnensis, manuskr. w Peplinie, str., 85).
2.) B., leśno król., pow. świecki, st. p. Swie-
l).atowo, par. kat. Serock. Należy do nadle8n.
Swiekatówka (Gruenfelde). W 1868 r. 2 bud.,
9 ew. mk.; 1885 r. 1 dm., 10 mk. Kś. F1'.
Ru(Ino, niem. Rauden, wś na po1.-prus. Ma-
zurach, pow. ostródzki, śród zaja.czkowskich
lasów, 2 1 / 2 klm. na płd. od Brzydowa (st. p.),
a 9 klm. od Ostrodu. WiJ istniała już r. 1437.
Stefan v. Streitberg, komtur ostródzki, nadaje
Sciborowi Zaborowskiemu, Moreczkowi Zabo
rowskiemu (Saborowski), Zacharyaszowi i
Piotrowi w ziemi saskiej majątek Rudno,
obejmujący 20 włók chełm. Granice: Szmyk-
wałd, Brzydowo, Dziadyk, Sompolin, majątek
Konrada D0ring, Pobórze, Petersgut, Tulein-
keng'ut. Dan w Ostródzie r. 1480. Ad. N.
Rudno Wielkie i Małe, wś i dobra, pow.
toszecko-gliwicki, kościół par. kat. w miej-
scu. W 1861 r. było 60 dm., 603 mk. (1 ew.).
Obszar dóbr wynosił 654 roli, 73 łąk, 62 7.a-
rośli, 12 stawu i 2473 mI'. lasu. '\VŚ obejmo-
wala 896 mr. (534 roli, 99 mI'. łąk). We wsi
jest drewniany kościół kat. i szkoła kat. mu-
rowana (od 1803 r.). Do par. należą: R. Ła
skarzówka, Rudziniec, PławHiowice i Taty-
szów (Tatischau), ogółem 4237 dusz (1861 r.).
Rudny, potok, ma początek w płd.-zachod.
stronie Biskowic, pow. samborski, na stoku
wzgórza Baszty (344 mt.), z pól radzieckich
(339 mt.); tworzy granicę gm. :Biskowic i
Sambora; w dolnym tylko biegu płynie przez
płd.-wsch. obszar Biskowic kilku rowami i
jednym z nich uchodzi do Strwia.ża, drugim
za8 na obszarze Sambora do Dąbrówki (dopl.
Strwiąża). Długość biegu 10 klm. Bj'. G.
Rudny Biesielderz, kol. i fol., pow. brze-
ziflski, g'm. Biała. Kol. ma 37 dm., 310 mk.,
494 mr. włośc.; fol. 1 dm., 8 mk., ] 15 mr.;
karcz. 1 dm., 2 mk., 5 mI'. dwor.
Iłudobiełka al. Karpiłówka, wf!, z zarządem
gminnym i dobra nad rzka, Nierotówka" pow.
bobrujski, w 2 okI'. pol. paryckim, o 70 w. od
Bobruj ska. Niegdyś ta osada była królew-
szczyznl\ w pow. mozyrskim; w 1661 r. od-

Rud
dana za zasługi wieczne mi czasy Aleksandro-
wi Połubińskiemu, pisarzowi polnemu w. ks.
lit. (ob. Vol. Leg., IV, fol. 806, w wyd. Ohr.).
Z kolei stała się własnością Łappów. Dominik
Łappa, staranny gospodarz, w pierwszej po-
łowie b. stulecia osuszył olbrzymie błota oko-
liczne za pomocą systematycznej kanalizacyi,
przez co podniósł znacznie urodzajność gleby
i w ogóle wzorowo urządził gospodarstwo.
Syn jego Aleksander Łappa, marszałek pow.
bobrujskiego a następnie gub. mińskiej (od
1859 do 1862 r.), szedł śladami ojca. Aleksan-
der Łappa zmarł po ]863 r. zdala od kraju
a R. w 1874 r. przymusowo sprzedano; nabył
ją bar. Lilienfeld. Dobra te maja, 600 włók,
przeważnie w puszczach i nizinach lesistych,
grunta. lekkie, łąk wielIca obfitość; dwa mły-
ny, smolarnie i dziegciarnie, tudzież propina-
cye dają wielki dochód dziedzicowi; chów
bydła systematyczny. Kaplica kato!. parafii
Choromce. Rezydencya wspaniała, sady fru-
ktowe obszerne z ogrodnictwem. Wieś ma 25
osad. Cerkiew p. w. Opieki N. P., pounicka,
z 1770 r., ma z dawnych zapisów znaczne upo-
sażenie w gruntach; przeszło 1500 parafian;
filialna cerkiew p. w. Opieki N. P. we wsi
Szkowie; szkółka wiejska. Gmina rudobielska
składa się z 10 okręgów wiejskich, ma 515
osad, liczy 3442 włościan pł. męz., których
nadzielano 19,500 dzies. ziemi. A. Jel.
HłUlobieM, zaśc. prywat., pow. święciań-
ski, w 1 okr. pol., ma 2 dm., 11 mk. katol.
Rudobiście, urzęd. Rudobist', Wś , pow. dzi-
sieński, w 2 okr. pol., gm. Jody, okr. wiejski
i dobra Łopacińskich, Rafałowo, 02 w. od
gminy a 75 w. od Dzisny, ma 7 dm., 94 mk.
(46 dusz rewiz.).
Rudody, dwa poblizkie zaśc., pow. miński,
pomiędzy wsiami Wiazynka i Nowosady; oba
mają 7 osad; miejscowość mocno falista, m-
łoleśna; szlachta Olechnowicze mają tu około
5 1 / 4 włók. A. Jel.
Rudoleice 1.) mor. Rudoltice al. Ruswald,
niem. Ros8wald, wf> z kol. Amalienfeld i Neu-
wald, w pow. karniowskim, obw. sąd. oso-
blahskim, 8 klm. na płd. od Osoblahy. Na
wschód leża, Rudolcice (miasteczko), na płn.
Powelice Dolne i Górne, na zach. Buszowiec
(Butschafka), a od płd. Wino (W eine) i Piel-
grzymów (Pilgersdorf). Wieś leży w okolicy
podgórskiej (wznies. 235 mt.). Na płn.-zach.
od wsi wzgórze Schaeferbel'g i Jachelberg
(326 mt.), u których stóp leży kol. Amalien-
feld. U pld. zaś podnóża wzgórza Jachelberg
leży folw. Hoditzhof. Z płd.-zach. obszaru R.
płyni.e na płn.-wsch. potok, zwany :Młynówką
Rudolcicką (niem. losswalder Muehlbach),
który od praw. brzegu zabiera strugę nad-
pływającą z obszaru Wina. Potok przeplywa
wś i mtko l{,udolcice, poza którym zwraca się
Rud
943
na płn., a potem na wschód, uchodząc na gra-
nicy Powelic Dolnych, Kobierna (Kawarn) i
Fuellsteinu do rz. Osy. W dolinie potoku le-
gła kol. Neuwald. Na płn.-zach. i płd,-zach.
rozpościerają się pagóry lesiste, sięgające
w Felchenberg do 524 mt., a w Gemeinde-
berg 561 mt. Na płn. granicy R. z Poweli.
cami Górnymi, śród lasu miejsce Helenenruh
(394 mt.). W 1880 r. było w samych R. 65
dm., 427 mk.; rz.-kat. 413. prot. 13, żyd. 1;
Niemców 395, Cechoszląz. 32; w kol. Ama-
lienfeld 21 dm., 126 mk. rz.-kat. Niemców;
w kol. Neuwald 44 dm., 259 mk. rz.-katol.
Niemców, R. wraz z Fuellsteinem i Powelicami
Dolnymi i Górnymi tworzą dobra alodyalne,
należące do bar. Franciszka v. Badenfeld. O-
bejmują roli 225'98 ha, ogrodów 4'69, łąk
31"48, pastw. 6'65, lasu 479'26, nieuż. 2'61,
dróg i zabudowań 2'61. Browar. St. p. matko
Rudolcice. Par. łac. w miejscu. 2.) H., m8tko
z os. dom. Grenzltaensel, w pow. karniowskim,
obw. sąd. osoblahskim, tuż na wschód od wsi
t. n.; przytyka na płn. do obszaru Powelic
Dolnych, na wscbód do Kobierna i Hrozowy
(Grosse). Liczy 53 dm., 453 mIr, rz.-katol.
Niemców. W miejscu poczta i s:r.koła ludowa.
Par. łac. we wsi Rudolcicach. Tak wś jak
miasteczko R. stanowiły dawniej jedną gmi-
nę. R. istniały już w XIII w. Teodoryk Her-
bort z Brody, założyciel zamku w Fuellstei-
nie, otrzymał za obronę dóbr biskupich od
Władyslawa, ks. opolskiego, w r. 1255 R. i
Fuellstein. Rodzina jego siedziała tu prawie
trzy wieki. W połowie XVI w. baron Wen-
cel Sedlnickij z Chołcic (pow. i obw. sąd. o..
pawski) żeni się z baronówną Heleną Her-
bortówną, ostatnią z domu Hm'bortów. Z jej
ręka, przechodzą dobra Rosswald i Fuellstein
na dom Sedlnickich. Jeden z jego synów jest
autorem dzieła" Codex Sedlnickianus", drugi
zaś Jarosław był w r. 1592 rektorem uniwer-
sytetu w :Frankfurcie n. M. Sedlniccy popie-
rali protestantyzm. Jeden z nich sprzedał do-
bra za 15,000 tal. bar. Jerzemu z Hodic. O-
statni potomek i właściciel R. z tego rodu był
br. Albert Hodic. Ten wybudował tu piękny
pałac śród uroczego ogrodu i parku i urządził
tu prawdziwie uroczą i czarodziejską siedzi-
bę. Stajnie wspaniałe, sklepione, mieściły
w sobie wyborowe bydło rogate, stojące przy
żlobach marlIlurowych, nad którymi błysz-
czały posągi Europy, Junony itd. Wieńce
z kwiatów zdobiły rogi jego w dni uroczyste;
z olbrzymich, ozdobnych wazonów rozpoście-
rała się aromatyczna woń kwiatów. Urządze-
nie to kosztowało rozrzutnego Alberta prze-
szło trzy miliony złr. Odwiedził go tu cesarz
Józef II i król pruski Fryderyk II. Z tym o-
statnim grał partyą szachów na pobliskiej łą-
ce, która słuźyła za szachownicę. Pod'l.ielono

944
Rud
jll, na 64 kwadratów. Trzydziestu dwóch pod-
danych hrabiego, ubranych w odpowiednie
strojne szaty i oznaki, odgrywało rolę figur,
które na rozkaz grających się posuwały. Po-
padłszy w długi, żył w kOllCu na łaskawym
chlebie Fryderyka II w Poczdamie. Zwłoki
jego sprowadzono do kościoła w R. Dobra
przeszły na własność biskupstwa ołomuniec-
kiego. W r. 1791 biskupstwo sprzedało R.
wraz z Fuellsteinem i Powelicami Karolowi
Y. Ballenfeld za 113,000 złr. W rękach tejże
rodziny pozostają R. Z dawnego pałacu i cu-
downego parku nic nie pozostało. Br. G.
Rudolreben, wybud. przy wsi Faulhoeden,
1 dm., 8 mk.
Rudolfin, fol. i uroczysko, pow. słonimski,
w 5 okr. pol., gm. Byte!l, o 24 w. od Sło-
nima.
Rudolfsbof 1.) fol. do Dykowa nalezący,
pow. wałecki, st. p. Arnopol, par. kat. :Na...
kielno. Załoźony r. 1846. W 1868 r. 4 bud.,
1 dm., 22 mk., 13 kat., 9 ew. 2.) R., fol. do
Rynkówki należący, pow. kwidzyński, st. p.
Czerwil1sk; 1829 r. założony. W 1868 r. 11
bud., 4 dm., 85 mk., 72 kat., 13 ew.; 1885 l'
10 dm., 59 mk. 3.) R., ob. Nowe (t. VII, 220).
RlUlolfslłłueble, fol. z młynem, pow. pr.
holądzki, st. p. Goettchendorf; 1 dm., 11 mk.,
48 ha.
Rudolphsbacb, w, pow.lignicki, par. ew.
i kat. w Lignicy. W 1842 r. 12 dm., 83 mk.
(2 kat.).
RudolpbsluuUluer, fol., l)ow. świętosie-
kierski, przy mieście Zinten (poczta i tel.);
3 dm., 25 mk.
Rndolpbsort, kol. do Borynia Górnego na-
leżąca, pow. pszczyński.
Rndoll)bswalde, leśno przy majątku :Nie-
derhof, pow. reszelski, st. p. Teitstimmen.
Rmloll)bswahlau Niede1' i Ober, 1399 Ru-
dilswalde, wś, pow. walbrzyski, par. ew. :Nie-
der W uestegiesdorf. W 1842 r. R. :Nieder
miało 19 dm., sołtystwo, 135 mk. (15 katoL),
dwa młyny wodne, warsztaty tkackie; R.
Ober miało kościół katol., filialny do Wal-
denburga (Walbrzychu), szkołę katol., dwa
młyny wodne, liczne warsztaty tkackie, ba-
wełniane i lniane.
Rndoltyce, wś, ob. Rudoleice.
Ru(lołowice, wś, pow. jarosławski, w ró-
wninie urodzajnej, wznies. 224 mt. npm., odl.
11'4 klm. od Jarosławia. Posiada kościół par.
rz.-kat. i szkołę ludową. Wieś przecina go-
ściniec z Jarosławia do Tuligłów. Do wsi na-
leży karczma Mokra. Dwór (spadk. W. hr.
Dembińskiej) składa się z 9 zabudowal1 mie-
szkalnych i cegielni. W ś liczy 107 dm. i wraz
z obgzarem więk. pos. 682 mk.; 621 rz.-kat.,
9 gr.-kat. i 52 izrael. Gr.-kat. należą do par.
W Pełniatyczach. Obszar więk. pos. ma 611
Rud
mr. roli, 61 mr. łąk i ogr., 24 mr. pastw. i 113
mr. lasu; pos. mn. wynosi 545 mr. roli, 66
mI'. łąk i ogr., 31 mr. pastw. i 2 mł'. lasu. We
wsi znajduje się mały sta.w, z którego wy-
pływa potok uchodzący z lew. brzegu do Ro-
kietnicy wpadaj9;cej jako Łęk (Rada) do Sa-
nu z lew. brzegu. W 1393 r. należały R. do
kompłeksu dóbr (Tuligłowy , Rudołowice ,
Więckowice, Rudnik i Strzelczyce) Mikołaja
Mzurowskiego, który tu założył parafią. W
1446 r. objęli ją w administracY9; Bożogrobcy
(Miechowici), którzy utrzymali się jeszcze do
zniesienia tego zakonu w Galicyi. :Napad Ta-
tarów w r. 1624 zniszczył wś i kościół i do-
piero w r. 1646 odbudował z muru, do dziś
stojący kościół proboszcz ks. }larcin z Brze-
ska. Par. należy do dyec. przemyskiej, dek.
pruchnickiego i obejmuje: Bystrowiee, CZ9;-
stkowice, Rozwienicę i Wolę Rozwienick9;
(ob. :Nakielskiego, Miechovia, p. r.1393). Mac.
Rudołtowice, niem. Rudoltowitz, wś i do-
bra nad rz. 'Wisłą, pow. pszczyński, odl 1/,
mili od Pszczyny, par. Cwiklice. W 1861 r.
było 88 dm., 728 mk. (25 ew.). Obszar więk-
szej posiadłości miał 1200 mr. roli, 1000 mr.
lasu, 200 mr. łąk i 15 mr. ogrodu; wś obej-
mowała 800 mI'. roli, 100 mr. łąk i 25 mr. o-
grodów.
Rudomiejka, wś i 2 folw. nad bezim. dopł.
Usiaży, pow. miński, w gm. ostrożycko.gró-
deckiej, ma 9 osad; grunta mocno faliste z ka-
mieniem narzutowym; łąki obfite, miejsco-
wość dość leśna. Jeden folw., od 1847 r. wła-
snoŚĆ Kuczyńskich, ma 12 1 / 2 włók; drugi, wła-
snoŚĆ Rajewskich od 1845 r., ma 10 włók i
6 mr. A. Jel.
RudomiII, pow. rypillski, mylnie zamiast
Radomin (ob.).
Rmlomilla, rzeczka, w pow. wileńskim,
przepływa pod zaśc. Jeziorszczyzna.
Rudomillo, w kronikach krzyżackich Rud-
minne, mko nad rzką Rudominką, pow. wileń-
ski, w 6 okr. pol., gm. Rudomino, okrąg wiej-
ski i dobra hr. Tyszkiewiczów :Niemeż, o 17
w. na płd. .zach. od 'Wilua, przy trakcie pocz-
t(lwym oszmiańskim; ma 201 mk. (w 1881 r.).
Podług spisu z 1866 r. było tu 16 dm., 281
mk. (26 prawosł., 135 katol., 20 żydów); cer-
kiew parafialna, zarząd gminny, szkoła gmin-
na (w 1885/6 r. 60 dzieci). Dawniej był tu
kościół paraf. katol., wzniesiony w 1592 r,
przez podkomorzego grodzieńskiego Grzego-
rza Massalskiego, odrestaurowany przez Ma-
szewskiego oraz powtórnie w 1832 przez ks.
Michała Tyszkiewicza. Do parafii należała
filia w Porudominie oraz kaplica. w Szwajca-
rach. Paraf. prawosławna, dekanatu (błaho-
czynia) wileńskiego, ma 574 wiernych. Gmi-
na należy do 2 okr. pokoju do spraw. włosc.,
l rewiru konskrypcyjnego, oraz 7 rewiru Sl\-

Rttd
Rud
945
Ilu pokoju, składa siQ z 8 okręgów wiejskich I Rudówka 1.) leśno przy wsi Osie, na pol.-
(starostw), ma. 82 wsi, 643 dm. i 5596 mk.1 prus. łYlazurach, pow. zą,dzborski; 1 dm., 6
włościan. Poprzednio w skład gminy wcho- I mk.; st. p. Ryn. 2.) R., wybud., tamże, st.
dziło 10kręgów wiejskich: Niemeż, Szwaj- p. Szymonka; 1 dm., 7 mk. 3.) H. Stara W8,
cary, Szkodziszki, Tatarka, PeteS7.a (Pietie- tamże, odI. 7 1 / 2 klm. od st. p. i tel. w Rynie;
sza), Ponary i Biała Waka. Jestto stara osa- 58 dm., 267 rok., 724 ha. Ks. Fryderyk Wil-
da, cZQsto wspominana w kronikach krzyża- helm nadaje r. 1663 Zbigniewowi z Racibor-
ków, którzy plondrują,c Litwę, nieraz spoty- ska }Iorsztynowi, miecznikowi mozyrskiemu.
bU się tu z wojskiem litewskim. :Między in- 20 włók pustych w Rudówce na czas życia
nemi stoczono tu 1377 r. za OJgierda świetną jego i jego małżonki. R. 1675 wydał Zbi-
walkę, w której 700 jazdy litewskiej rozbiło gniew w Rudówce pannę Annę z Szapanowa
Krzyżaków, skutkiem c7.ego skwapliwie przy. Czap1icównę za pana Stefana Błędowskiego
stąpili do układów z Kiejstutem. Mniej po- z Błędowa a r. 1678 Konstancyą, córkę p.
myślne było spotkanie w 1394 r. Witold Władysława Kazimierskiego z Bibersteinu, 7.30
wtedy mylnie mniemając, że ma prze- pana Aleksandra z Konar Konarskiego. 4.) 8,
ciwko sobie całą siłę w. mistr7.a, cofnął się Nowa, wś, tamże, o 1 1 / 2 klm. na zach. od Sta-
z pospiechem, chociaż tylko cztery chorqgwie rej R., 6 klm. od Rynu; 42 dm., 204 mk.,
niemieckie były w tem miejscu. W spotka- 351 ha. Ad. N.
niu tern dostał się do niewoli nicmieckiej Jan Rudówko, wś i folw., pow. płocki, gm.
ks. Holszański. Podług miejscowego podania, Kleniewo, par. Bielsk, odI. 17 w. od Płocka.
za Jagiełły, kiedy cały naród porzucał po- W 1827 r. 4 dm., 66 mk. W 1873 r. folw.
gaństwo, przodek domu Rudominów, a dzie- Rudówko roz1. mr. 265: gr. Ol'. i ogr. 204, łąk
dzic tej majętności, wraz z całq rodziną i lu- mr. 51, nieuż. mr. 10; bud. mur. 1, z drzewa
dem swoim w wodach Rudominki ochrzczony 14. Wś R. os. 8, z gr. mr. 9.
zost.ał. J. Krz. RluliJwkowskie, lasy na granicy powiatu
Rudon (u Marcyana z Heraklei), staroży- ządzborskiego i leckiego, na pol.-prus. Mazu-
tna nazwa Dżwiny Zachodniej. rach, obejmują 301 ha obszaru.
Rlldosiołka, zaśc. nad jez. Rudcza, pow. Hudowlany, wś, pow. grodzieflski, w 2
wileński, w 3 okI'. pol., gm. Malaty, okr. okI'. po1., gm. Hołynka, 060 w. od Grodna.
wiejski Bebrusy, o 6 w. od gminy a 60 w. Rudowo 1.) wś i foL nad rzką Sierpienicą,
od Wilna, ma 2 dm., 22 mk. katol. (10 dusz pow. plocki, gm. Kleniewo, par. Bielsk, od1.
rewiz.); należy do dóbr skarbowych Inturld. 19 w. od Płocka, ma 7 dm., 82 mk., 412 mr.
Rlldoszan,', wś i dobra, pow. święcia8ki, ogólnego obszaru. W 1827 r. było 10 dm.,
w 3 oh. pol., gm.Kobylniki, oh. wiejski,Swi- 24 mk. \V 1874 r, folw. Rudowo :Brody lit.
rany, o 5 w. od gminy a 39 i 40 w. od Swię.. DJC rozI. mr. 252: gr. 01'. i ogr. mr. 192, łąk
cian. }t'ol. ma 1 dm. i 12 mk. kato]., wś zaś mr. 20, pastw. mr. 33, niemi. mI'. 7; bud.
8 dm. i 68 mk. katoI. i 4 żydów (w 1864 r. 32 z drzewa 12. 2.) H., wś włośc., pow. mław-
dusz rewiz.); własność Trzeciaków. Włościa- ski, gm. }Iostowo, par. Dąbrowa, odl. o 23 w.
nie wnieśli 1370 rs. 41 kop. wykupu za wy- od Mławy, ma 6 dm., 127 mk., 201 mr. W
dzielona; im ziemię. J. Krz. 1827 r. 8 dm., 54 mk. BI'. Gil.
Rndo8zelki, zaśc., pow. wileński, w 3 okI'. Hudowo 1.) fol w., pow. lidzki, w 4 okr,
pol., gm. Jantszki, okI'. wiejski i dobra ks. pol., o 38 w. od Lidy a 3 w. od Wasiliszek,
Wittgem;teina Baranowo, o 10 w. od gminy, 3 ma 9 mk. kato1. i 4 żydów; własnoć Tabeń-
dusze rewiz. skich. 2.) B., okolica szlach., tamże, o 38 w.
Rlldow-Jar, uroczysko około mka Med- od Lidy a 3 w. od \Vasiliszek, ma 4 dm., 35
wedówki, w pow. czehryiu,kim. mk. kato!.
Hudowa, wś dziEl nie istniejąca. \V cho- Rudowsie, fol. i dwór nad rz. Szwemupis,
dziła w skład wójtowstwa działdowskiego, pow. szawelski, gm. Krupie, par. Popielany,
a także i niborskiego. W. m. Wiuryk v. Kni. 052 w. od Szawel a 10 w. od st. dr. żel. lipa-
prode nadaje Nikoszowi Rudowskiemu i jego wo-romeńskiej l'opielany. Miejscowość ró-
potomkom 10 włók chełm., a jego braciom i wna, zarośnięta jodlowemi lasami, grunt piasz-
ich potomkom również 10 włók chełm., z ob 0- czysty. Własność .l\1ichała Szabuniewicza.
wil.\zkiem 2 służb pruskich. Dan w Dąbró- RudowszczyzlJa 1.) folw. i dobra, pow,
wDi6 w dzień św. Hieronima r. 1359. Ad. N. wileński, w 5 okI'. pol., gm. i par. Soleczniki,
Rodowie,ie, wś, pow. wileński, w lokI'. okI'. wiejski Soleczniki Małe, o 32 w. od Wił-
pol., gm. i okr. wiejski Niemenczyn, o 9 w. na. Folw. ma 1 dm., 4 mk. katol., 119 dzies.
od gminy a 31 w. od Wilna, ma ({ dm., 109 ziemi uprawnej, 100 dz. lasu. Własność nic-
mk. katol. (podług spisu z 1864 r. 31 dusz re- gdyś Korzeniowskich, dziś Jankowskiego,
wis.); należy do dóbr Czarny Dwór, Parczew- Koczana i Bołtucia. 2.) H., wś i dobra, pow.
skiC'h, wileński, ob. NQW08ad'j 27).
Słowuik 6el'graftemy T. IX.-Ze8zyt 108 60

946
Rud
Rudstannen, wś, pow. gąbiiiski, st. pocz.
:Mallwischken; 57 dm., 253 mk., 253 ha.
Rudszen 1.) wś, pow. stolupiański, st. p.
Pillupoenen; 10 dm., 76 mk.; 157 ha... 2.) .
G1'OSS, wś, pow. pilkałowskI, w pobhzu PIl-
kał (st. p. i tel.); 74 dm., 372 mk., 563 ha.
3,) R. E.lein, wś, tamze. 4.) Ił. Neu, wś, tam.
że, tuż przy Gr. R.; 8 dm., 42 mk., 141 ha.
Rudultowo, ob. EdułtJw.
Rmlunek 1.) kol., pow. turecki, gm. Ko-
wale Pańskie, par. Przespolew, odl. od Turka
13 W., Il}a 8 dm. Stanowi jedną całość z kol.
Nowy Swiat. 2.) R. Przysieczna, kol., pow.
koniński, gm. Staremiasto, par. Lisiec .Wielki,
od1. od Konina 10 w., ma 4 dm., 20 mk.
Rudunek 1.) mylnie Eudonek, folw., pow.
gnieźnieński (W itkowo), o 2 klm. na płd. od
Powidza (par. i poczta), okI'. domin. Rzyma-
chowo, st. dr. żel. w Odrowążu o 12 klm.; 2
dm., 27 mk. 2.) R. mylnie, Radunek, posia-
dłość, w pow. inowrocławskim (Strzelno), o 8
klm. na płd.-wschód od Strzelnaj par. Koście-
szki, poczta w Włostowie (Lostau), st. dr. zel.
o 23 klm. w Inowrocławiu; 3 dm., 21 mk. kat.
i 101 ha; właścicielem jest Witold Jaraczew-
ski. 3.) 8. Lubeeki al. Radunek Lubez, os.
wiejska, w pow. mogilnickim, okr. wiejski
Lubcz; 6 dm., 51 mk. 4.) R., foL, pow. szrem-
ski, o 5 1 / 2 11a płn. od Szremu (par. i st. dr.
żeL), okI'. domin. Niesłabiu, poczta w Cmoniu
(Czmon), 1 dm., 15 rok. 5.) R., leśnictwo do
Sroogulca, pow. wągrowiecki, istniało jeszcze
około 1830 r. 6.) 8., pole na Kaliszkowicach
Kaliskich, pow. ostrzeszowski. E. Cal.
Rudunki 1.) al. Wilhelmówek, wś i folw.,
pow. łódzki, gm. Łagiewniki, par. Zgierz; wś
ma 8 dm., 148 mk., 46 mr.; folw. 2 dm., 6
mk., 169 mI'. 2.) 8., os., pow. łódzki, gm. Ła-
giewniki, par. Zgierz, 1 dm., 2 mk., 4 mI'.
dwors. 3.) R. Stm'owiejskie, wś, pow. nieszaw-
ski, gm. i par. Słllzewo, 181 mk., 116 mI'.
Rudup, rzeka, dopływ Pisy, wypływa
z pod wsi Kinderkauken, w pow. stołupiańskim,
płynąc w kierunku płn.-wsch. dosięga blisko
Bajorgallen granicy pow. gąbińskiego i odtąd
płynie równolegle od granicy tej az do ujśJia
do Pisy pod Guddin, w pow. gąbińskim.
Rmlupie 1.) wś, pow. maryampolski, gm.
Antonowo, pal'. Pilwiszki, odl. od :Maryampo-
la 20 w., ma 7 dm., 57 mk. W 1827 r. było
4 dm., 34 mk. 2.) R., folw., i R. Nowe, wś nad
rz. Niemnem, pow. maryampolski, gm. Po-
giermoń, par. Preny, odl. od 1Iaryampola 49
w., a 7 w. od Pren. FoL, donacya goner.
:Belgarda, ma 70 mk., 453 mr. PrzystalI na
Niemnie. W ś ma 71mk., 20 mI'. R. wchodzi-
ły w skład dóbr rząd. Preny. Br. Ch.
Bmlupie 1.) zaśc. pryw., pow. rossieński,
032 w. od Rossień, W spisie urzędowym nie.
Rud
pomieszczony. 2.) 8., zaśc., pow. wileński,
ob. MieżY8zki.
Rudupis, zaśc. włośc. nad jez. Porzekstis.
pow. swięciański, w 2 okr. pol., gm. Łabon-
ry, okI'. wiejsk Łabonary II, o 3 w. od gmI-
ny a 35 w. od Swięcian, ma 1 dm., 4 mk. kat.
(w 1864 r. 10 dusz rewiz.); należy do dóbr
skarbowych I,yngmiany.
BudupJa, wś, pow. święciański, w 3 okI'.
pol., gm. i okI'. wiejski Kobylniki, o 10 w. od
gminy, 21 dusz rewiz.; należy do dóbr Kuła-
żyn, Kozłowickich.
Rudupoenen 1.) wś, pow. gąbiński, st. p.
Judsehen; 22 dm., 131 mk., 219 ha. 2.) B.,
folw., tamże; 1 dm., 11 mk., 120 ha.
Rudusk, wś, pow. rypiński, gm. Sokoło-
wo, par. Ruze, odI. o 21 w. od Rypina, ma 9
dm., 82 mk., 262 mI'. W 1827 r. 5 dm" 61
rok. Fol. R. nalezy do dóbr Zbójno. Wś R.
stanowiła jedną całość z wsią, Kaźmirzewo.
Rllduskie, jezioro na obszarze wsi Ru-
dusk, w pow. rypińskim, 01 w. na wschód od
Zbójna, ma 60 mI'. obszaru, 1'1. w. szeroko a
1/ 2 w. długości. Brzegi wyniosłe, bezleśne,
tylko od południa nizkie. Wody jeziora upro-
wadza rzka Ruziec.
BlIdusze, wś, pow. szawelski, gm. Zagory,
o 63 W. od SzaweI.
Rlldwaliszki, wś włośc., pow. kalwaryj-
ski, gm. i par. Ludwinów, odI. od Kalwaryi
16 w., ma 3 dm., 42 mk., 65 mr. W 1827 r.
był 1 dm., 9 mk. W chodziła w skład dóbr
rząd. Ludwinów.
RII(hvangen, ob. Eydwqgi.
Budwice, dwór, pow. telszewski, wlokr.
pol., o 7 w. od Telsz.
Rudwieców, wś (ob. Czarnów), mylnie za-
miast Ludwinów.
Budy 1.) Łazo11Jskie, kol., pow. będziński,
gm. Łosień, ma 12 dm., 38 mk., 26 mI'. włośc.
2.) R. Okradzionowslcie, kol., pow. będziński,
gm. Łosień; 6 dm., 41 mk., 79 mI'. włośc. 3.)
R., wś, pow. nowoaleksandryjski (puławski),
gm. Nowa Aleksandrya, par. Końskowola, le-
zy tuż pod Końskowolą. Według reg. pob.
pow. lubcIskiego z r. 1531 wś R., w par.
Końskowola, miala z Młynkami i Końskowolą
15 łan. i 1 młyn (Pawiński, Małop., 359). 4.)
8. ZagrocZy, wś, pow. biłgoraj ski, gm. Sól,
par. Puszcza Solska wsch. obl'z.. Sól. W 1827
r. było 29 dm., 259 mk. Br. Ch.
Rudy, wś, pow. rzeczycki, W lokI'. pol.
brahińskim, gm. Mikulicze, ma 14 osad pelno-
nadziałowych; grunta namułowe urodzajne,
miejscowość lekko falista; za poddaństwa by-
ła własnością Oskierków, należ<,\c do dom. Ru-
daków. A. Jel.
Rudy, potok, ma początek w obr. :Mielni-
cy, pow. borszczowski, po zach. stronie Mo-
giłek (303 mt.)j zabiera od pr. brz. strugę od

Rud
stawu pod folw. Brzozówh (Brusówh), prze-
pływa stawy pod folw. Julianówką" następnie
przechodzi do gm.Olchowca; poniżej Sawa-
rowa (al. Zielonej), przys. Olchowca, zwraca
się na zachód, a dosiągnąwszy wsi Olchowea,
uchodzi między jej domostwami do Dniestru
z lew. brzegu. Długość biegu 12 klm. Bl'. G.
Rudy 1.) al. Ruda, wólka, w obr. gm. Ry-
sich Rud, w pow. brzeskim, nad pot. Łętowi-
na, (dopł. U szwi), 196 mt. npm., 28 dm., 138
mk. Na płd. od osady bagna i moczary. 2.)
R., grupa zabudowa11 w obr. Choro ściec, pow.
brzeżański. 3.) R., wólka, w obr. Wilczej
Woli, w pow. kolbuszowskim. 4.) H., tracz
przy Koszycach Wielkich, pow, tarnowski,
należa,cy do Gumnisk. Bl'. G.
Hudy 1.) al. Ruda, Rudne, Rudny Mlyn,
niem. Ruden i Ruhden, posiadłość, pow. byd-
goski, o 4 klm na płd.-zachód od Solca, na
trakcie bydgosko-gniewkowskim, u źródeł
Rudki, dopł. Wisły; par., poczta i st. dr. żel.
w Solcu (Schulitz); 9 dm., 104 mk. (8 katol.,
96 prot.) i 480 ha (147 roli, 20 łąk, 271 lasu).
R. istniały już przed r. 1583 i wchodziły
w skład ststwa bydgoskiego. 2.) 8., posia-
dłość, pow. wrzesiński, o 2 1 / 2 klm. na płd.-
wschód od Mielżyna, u źródeł Rudki, dopł.
Strugi; par. Brudzewo, poczta w Mielżynie,
st. dr. żel. w Odrowążu o 5 1 / 2 klm.; 6 dm.,
84 mk. katol. i 307 ha (216 roli, 25 ła,k, 29
lnsu). Około r. 1523 pobierał probosz<1z bru-
dzewski od łanu kmiecego na R. po 2 korce
pszenicy i owsa (Łaski, Lib. Ben., I, 324,
mylnie Budy); w r. 1578 posiadała tu :Miel-
żyńska 2 komorn., 1 zagrodo i rzem.; w r.
1618 było 3 ślady osiadł. i 1 zagr. Około
1793 r. należały R. do Mikqrskiego, pisarza
ziem. kaliskiego, później do Zychlińskich. 2.)
R., dok. Rude, bagnisko w pobliżu Trzeme-
szna, w pow. mogilnickim, w r. 1360 (Kod.
Wielkop., n. 1424). 4.) H., pow. mogilnicki,
ob. Rud/ci. E. Cal.
Rlldy-Piekary, 1532 r. Radin Pekary, wś
i dobra, pow. bytomski, odl. 1'3 mili od By-
tomia, par. Radzionków. W 1861 r. 66 dm.,
632 mk. (7 ew. i 21 żyd.), 862 mr. więk.
posiadł. i 574 mr. gminy wiejskiej. Szkoła
2-klasowa (233 dzieci). Kopalnie rudy żela-
znej i łomy kamienia.
Rudyki, dobra nad Wentą, pow. szawelski,
gm. Popielany, o 38 w. od Szawel.
HU(lykiszki, wś, pow. rossieński, par. po-
gromoncka.
Rudylee, wś, pow. wiłkomierski, gm. U-
ciany, o 36 w. od Wiłkomierza.
Hudyłówka, potok, wypływa w płn. stro-
nie gm. Kołomyi, pow. kołomyjskim, niedale-
ko OR. Baginsberg. Płynie popod domostwa
Kołomyi, rozdziela się na błoniach kołomyj-
skich w płd.-wschod. stronie na kilka ramion,
Rud
947
z których północne poda,ża na obszar Koro-
lówki i Kornicza, gdzie wpada do Prutu z lew.
brzegu, południowe zaś płynie północną gra-
nicą Oskrzesiniec i w Korniczu łączy się z ra-
mieniem północnym. Długość biegu 9 klm.
Hudynia, zaśc., pow. nowoaleksandrowski,
w 4 okr. poL, o 17 w. od Nowoaleksandrow-
ska.
Hudynie 1.) al. Trynkuny, wś włośc."pow.
święciański, w 2 okr. pol., o 33 w. od Swię-
cian, 5 dm., 51 mk. katol. 2.) R. al. Powi-
żyńcie, zaśc. szl., ,pow. święciański, w 2 okr.
poL, o 37 w. od Swięcian, 2 dm., 12 mk. kat.
3.) H., wś, pow. kowieński, w 2 okr. poL, o
72 w. od Kowna.
Hudynka, uroczysko w dobrach Orniany,
pow. wileński.
Budyszki 1.) al. RodY8zki, wś, pow. sza-
welski, gm. Gruździe, o 28 w. od Szawel, po-
siada kościół katol. p. w. św. Filipa i Jakuba
Ap., wzniesiony w 1670 r. z drzewa przez
mieszkańców, filialny par. Janiszki. WŚ na-
leży do dóbr Gruździe, Naryszkinów. 2.) H.,
folw., tamze, gm. Kruki, o 48 w. od SzaweI.
3.) B., wś, pow. szawelski, gm. Błagowiesz-
czeńsk, o 55 w. od :::;zawel. 4,) H., zaśc.,
pow. wiłkomierski, gm. Subocz, o 64 w. od
Wiłkomierza. J. Krz.
Budzaty, po łotew. Rud.!ati, wś i dobra,
pow. rzeżycki, par. borchowska, gm. ster-
niańska, odl. o 22 w. od Warklan a 60 w. od
Rzeżycy, od 1853 r. własność Stanisława hr.
Plater-Zyberka, ma w ogóle 3221 dzies. ziemi
dworskiej. Gleba żyzna, gliniasta, dostatek
lasu, okolica płaska i równa, trzęsawiska i
błota rozlełe, zajmuja,ce 1355 dzies. prze-
strzeni. Lud czysto łotewski, wyznania rz.-
katol. R. wchodziły niegdyś w skład klucza
warklańskiego, stanowiącego odwieczna, po-
siadłość dziedziczna, polsko-inflanckiej gałęzi
Borchów. G. Man.
Hudze, wś, pow. wadowicki, na lew. brze-
gu Skawy, na płn. od ujścia Wieprzówki, przy
gościńcu zZatora (3 klm.) do Wadowic. Ma
szkołę ludową i młyn wodny. Par. rz.-katol.
w Zatorze. WŚ składa się z 46 dm. i 227 mk.
Na obszarze więk. pos. hr. Bobrowskich jest
5 dm. i 47 mk. (22 męż., 25 kob.). Wśród lu-
dności 17 izrae1. Pos. więk. ma 269 mr. roli,
31 mr. łąk, 23 mr. past. i 92 mr. lasu; pos.
mn. 184 mr. roli, 9 mr. łąk, 11 mr. pastw. i 3
mr. lasu. Gleba napływowa, urodzajna. Wś
wspomina Długosz (L. B., III, 68). W 1581
należała do Zygmunta Palczowskiego, miała
trzy półłanki km., 8 zagród z rolą" 2 komoro
z bydłem i 3 bez bydła. Graniczy na płn.
z Zatorem, na zachód z Piotrowicami, na.
wschód przez rzekę z Grodziskiem i Trzebie-
szycami a na płd. z Graboszycami. Mac.
Rudziańce, wś nad jaz. Dudajcie, pow.

948
Rud
wileilski, w 3 okI'. pol., gm. Giedrojcio, okI'.
wiejski :Marciniszki, o 6 w. od gminy a 47 w.
od Wilna, ma 6 dm., 14 mk. prawosł. i 99 1\:11-
tol. (w 1864 r. 47 dusz rewiz.); należy do
dóbr Jodzieniany, Ruszczyców.
RlHlziallek, jezioro pod Gostoczynem,
w pow. tucholskim.
Hudziallka 1.) rzeka w pow. bobrujskim,
prawy dopływ Berezyny, zaczyna się w ba-
gnie zwanem Kaczaj-Bołoto za wsią Knysze-
wicami, płynie w kierunku wschodnim ku wsi
Rudnia, tu rozlana w jeziorko, przyjąwszy
z prawej strony rzeczkę Pieszczankę ma mły-
ny, potem kieruje się bardziej ku północy i
pod wsią Skałki rozlaua w jeziorko obraca
młyny; tu przeciąwszy gośc. poczt. z mta Pa.
rycz do Jakimowskiej-Słobody płynie 2 w.
dwoma korytami, a na 1 w. od ujścia wy-
puszcza od lewego brzegu ramię trzecie zwa-
ne Uża. Prawa odnoga przedłuża się aż ku
wsi W orotniki, płynąc równolegle w pobliżu
do Berezyny przeszło 2 wiorsty. Długość
bicgu w liniach prostych około 3 mil. 2.) n.,
mała rzeczka w pow. borysowskim, dająca
początek, wraz z innymi, rzece !lii, lewemu
dopł. Wilii. 3.) H., potok w pow. święcia{l-
skim, płynie pod wsir\ J odziszkańce, fol. J,n-
bychowo i osadą Podwejno. A. Jel.
Hl1dziallY, wś, pow. maryampolski, gm.
Balwierzyszki, par. Gudele, odl. od Maryam-
pola 27 w., ma 36 dm., 310 mk. W 1827 r.
było 21 dm., 168 mk.
Hndziany 1.) okol. szlach. nad pot. t. u.,
p'ow. święciański, w 2 okr. po1., o 9 w. od
Swięcian, 20 dm., 81 mk. katol. 2.) Ił., fer-
ma, pow. kowiCl1ski, w 4 okr. poL, o 47 w. od
Kowna. 3.) H., wś, pow. poniewieski, w 3
okI'. poL, o 47 w. od Poniewieza. 4.) H., wś
szlach., pow. szawelski, w 2 okr. pol., gm.
Kurszany, par. RawdzianYj należy do dóbr
Dyrwiany, Nagórskich. 5.) R., okolica, pow.
wiłkomierdki, gm. Pogiry, o 32 w. od Wiłko-
mierza. 6.) Ił., okolica, tamże, gm. Szaty, o
30 w. od Wiłkomierza. 7.) H., wś,pow. wiłko-
mierski, gm. Traszkuny, 040 w. od Wiłko-
mierza. J. K1'Z.
Hudziąż, ob. Rudzicz.
Hndzica, wś i fol. nad strugą, Gosławicką,
pow. koniński, gm. Gosławice, par. Morzy-
sław, odl. od Konina 8 w.j wś ma 14 dm.,
172 mk., 66 mr.j fol. 6 dm., 59 mk., 324 mr.
W 1827 r. było 10 dm., 100 mk. Folw. R.
wchodzi w skład dóbr Gosławice. W 1419 r.
pleban morzysławski :Mikołaj prowadzi spór
w sądzie duchownym o dziesięciny z R.,
z Kiełczonem i Chrystyanem, dziedzicami wsi.
Na początku XVI w. łany kmiece i fol. daja.
dziesięcine de Morzysławia, zaś za konopna.
płacą po 2 gr. z łanuj z niektórych pól fol-
warcznych pobierał dziesięcinę pleb. w Krzy-
Rud
mowie (Łaski, L. B., II, 238, 245). W 1579
r. były tu części Stanisława Gosławskiego i
Barbara Osieckia, miała 1 łan pusty, 1 1 /, łan.,
2 zagr. bez roli, 1 kom. bez bydła (Pawiński,
Wielkp., I, 234). Br. Ch.
Hudzica 1.) jezioro w pow. dzisieńskim,
pod wsia. Lachowszczyzna. 2.) H., błotniste
moczary na północnym kra{lcu pow. pińskie-
go, przy granicy pow. słuckiego, na płn. od
folw. Zawierzenie, w obrębie gminy ehoty-
nickiej. Przez błoto Lipsk łączy się ono z ba-
gnami Hryczyn. A. Jal.
Hudzica 1.) mała rzeczka w pow. ihumeń-
sktm, prawy dopl. Osoki. Zaczyna się w rdza-
wem błocie, na obszarze dóbr Ciepleń, po-
czem upłynąw3zy 1 wiorstę w kierunku za-
chodnim przez uroczysko Rudkowo i przecią-
wszy gościniec wojenny ihumeflsko-uździeń-
ski ma ujście. 'Wskutek tego, że bagna oko-
liczne obf'ituj3; w źelazo, woda w R. prawie
zaWS2.e ma kolor brunatny i jest przykrego
smaku. 'N punkcie się połączenia R. z Oso-
ką, w porze zimowej napływa ryba nieraz
w wielkiej obfitości, tak, że poławiaja. po kil-
kadziesiąt pudów na raz zwyczajnemi siatka-
mi. 2.) H., rzeczka w pow. mi{lskim, dopływ
prawy Piercczuty. Bierze początek w błotni-
stem jeziorku pod zaśc. Kuliki, płynie w kie-
runku północno-wschodnim koło wsi Syrowi-
tki, Stroczany, f'olw. Rudzicy, kędy się roz-
lewa w jezioro prawie na 2 w. długie i 1/3 w.
szerokie i obraca młyn; w okolicy wsi Kosi-
łowicz zasiliwszy się z obu stron bezimienne-
mi bystromi dopływami dociera do wsi Stara
Rudzica i po za nią ma ujście; długość biegu
okolo 2 mil, przeważnie w miejscowościach
falistych. 3.) Ił., mała rzeczka w pow. nowo-
gródzkim. lewy dopływ Dzwiei; zaczyna się
za wsią Bortniki, płynio pomiędzy wzgórzami
w kierunku wschodnim koło wsi Golenia, wsi
i folw. 'Wolna; przccina gośc. z mka Polonecz.
ki do Snowia i tu na małym rozle'vie porusza
młyn, następnie ubiegłszy 2 w. ma ujście
dwoma korytami, naprzeciwku folw. Sawicze.
Długość biegu około 8 w. Al. Jel.
Hudzica 1.) uroczysko leśne na południo-
wym krańcu pow. ihumeńskiego, w obrębie
gminy donicdawna porzeckiej teraz Omelno,
pomiędzy błotem Sielec i uroczyskiem lIore-
ły-Łuh; należy do domin. Szczytkowice, da-
wniej ks. Radziwiłłów teraz spadkobierców
ks. Wittgensteina. 2.) H., wś i dobra nad rz.
Rudzicą., dopł. Piereczutej, pow. miński,
w 3 okręgu policyjnym., gminy i parafii
katol. Kojdanów. Wś zwana Stara Rudzica,
w poblizu ujścia Rudzicy do Piereczutej, ma
23 osad pełnonadziałowychj nieco odosobnio-
na cerkiew pOlll1icka parafialna, z 1756 r.,
fundacyi ks. '\V oronieckiej, upasażona przez
Kazimierza Pak08Zaj z dawnyeh zapisów ma. 3

Rud
włóki gruntu, około 1400 parafian. Do XVI
w. R. była własnością w. ks. litewskich; w r.
1550 Zygmunt August razem z kluczem koj-
danowskim i Rubieżewiczami nadał ją na
wieczną własność Radziwiłłom. Dobra te sta-
nowiąc część tak zwaną hr. kojdanowskiego,
podziclały jego losy. Vv. 1652 r. ks. Bogu-
sław Radziwiłł, koniuszy litcwski, zastawia
R. wraz z folw. Niehorełe nicjakiemu Mir-
skicmu, strażnikowi w. ks. lit. 'V pierwszcj
ćwierci b. stulecia nabyli R. Dybowscy i do-
tychczas jest w ich posiadaniu. Fol wark, nad
szerokim rozlewem rzeki, ma około 117 włók,
w gruntach szczerkowych dobrych; łąk dosta-
tek; miejscowość falista, dość leśna; propina-
cye, młyn i arendy czynią około 2000 rubli
dochodu. Rezydencya porządna, sady owo-
cowe. Al. Jel.
Rudzica, niem. Riegiersdo71, wś i .dobra,
pow. pszczyński, par. kat. Susiec, ew. Zóraw.
W 1866 r. 28 dm., 252 mk. (31 cw.). Dobra
ryc. miały 1490 mr. (722 roli, 607 lasu, 117
mI'. wody); wś 242 mr. i os. młyn. z młynem
w odnym i 24 mI'. zicmi.
Rudzice al. Rudzica, mor. Rudice, niem.
Riegel'sdOlI, wś z kol. Lal'!Jszów (Lariscllau),
w pow. bielskim, obw. sąd. strumieńskim, na
SzląsIm austr., o 10 klm. na płd.-wschód od
Strumienia a 11 klm. od BicIska. Na północ
leżą wsi Landek i Brunów (lraunau); na płn.-
wschód Ligota (Ellgoth), na wschód nędzy-
rzece Górne i Dolne (Kurzwald), od poułdnia
Łazy, a od zach. Rostropice i Ilownica. Wieś
legła na wzgórzu (345 mt.), opadająeym na
płn. do doliny pot. Ilownickiego, a na wsch.
do pot. Jasienicy. Przcz obszar R. idzie go-
ściniec z Jasienicy do I"andku. l'łd.- wschod.
część wsi zO,wie się Rudnicą Małą (Klein-Rie-
gersdorf). Srodek wraz z kościołem rozpo-
starł się w miejscu krzyżowania dróg. Zacho-
dnia część wsi zwie się Althof (306 mt.). Na
p.łn. granicy grupa chat "Na Zalesiu". 'V po-
łudniowej części obszaru, tuż nad granicą
z gm. Łazami, kol. Laryszów i fol. Neuhof
(329 mt.). W 1880 r. było w Laryszowie 9
dm., 72 mk.; 14 kat., 58 prot., wszyscy Pola-
cy; w R. 154 dm., 1219 mIe; 1144 kat., 65
prot., 10 żyd.; 1192 Polaków, 27 Niemców.
Kościół par. łac. p. w. św. Jana Chrzcidela.,
z kaplica, św. 'Vendelina w lesie do probo-
stwa należącym i kaplicą p. w. Serca Jezusa
w Brunowie. Do par. należą,: Rudzice z La-
ryszowem, Ilownica, Landek, Brunów i część
Chybiego. W 1885 r. dusz rz.-kat. 2947,
prot. 221, żyd. 32. Szkoła ludowa 2-klas., st.
pocz. Własność arcyks. Albrechta. Br'. G.
Rlldzickie Jezioro, ob.Orekowe Jezioro.
Rudzicz al. Rudziąż, Rudzienice, niem. Raud-
nitz, 1249 Raydez, 1250 Rudenz, dvbra ryc.,
z agenturą poczt. i st. kolei wschodniej, pow.
Rud
949
suski, 9 klm. na płn.-wschód od !ławy (par.
kat.), w żyznej okolicy, lasem otoczonej. Szko-
ła l-klas. ew.; w 1887 r. miała 120 dzieci i
1 naucz. 'V skład dóbr wchodza,: zamek my-
śliwski Alt-Eiche (1885 r. 3 dm., 43 mk.),
dworzec rudzicki (3 dm., 38 mk), fol. Dąbro-
wo (1 dm., 7 mk.), fol. Niemieckie Rodzone
(6 dm., 57 mk.), fol. Gramoty (lO dm., 233
mk.); fol. Dziarny (4 dm., 134 mk.), wś Zielo-
na Karczma (7 dm., 37 mk.), fol. Ławice (lO
dm., 251 mk.), Julienhof (5 dm., 98 mk.); fol.
Karłowo (2 dm., 22 mk.), wś Nowa Wieś (9
dm., 217 mk.), leśno Katarzynki (7 dm., 65
mk.), Nowy Ostrów (1 dm., 10 mk.), Rosen-
krug (3 dm., 31 mk.). Cały klucz obejmnje
8632 ha (4179 ha lasu, 600 łąk i 2631 roli
01'., której ha przynosi 9'4 mrk czystego zy-
sku); 89 bud., 284 dm., 1534 mk. (247 kat.,
1285 ew., 2 żyd.). W R jest orzelnia paro-
wa i młyn parowy, w Ławicach i Nowej Wsi
cegielnie; hodowla bydła i owiec. Dziedzic
(1885 r.) ks. Henryk Reuss XIV z młodszej
linii. R jest :;tarą osadą. Już r. 1249 obo-
wiązują się Pomezańczycy pobudować tu ko-
ściół (ob. Kętrz., O ludno pol" str. 28). Był
to więc polski gród wśród pruskiej ziemi, za-
łoiony przez Pomorzan i Polaków, aby zwy-
ciężonych l'rusaków utrzymać w posłuszeń-
stwie. Kościół ewang. został tu ufundowany
r. 1738; od tego czasu jest kościół w Fred-
nowach (z 1594 r.) filią. Kś. Fr.
Iłudzie 1.) wś włośc., pow. wyłkowyski,
gm. Zielonka, par. Olwita, odl. od Wyłkowy-
szek 11 w., ma 4 dm., 53 mk., 7 os., 172 mr.
W 1827 r. było 7 dm., 48 mk. Wś wchodziła
w skład dóbr Kotowszczyzna. 2.) n., wś,
pow. władysławowski, gm. i par. Blogosła-
wieilstwo, odI. od Władysławowa 37 w., ma
5 dm., 82 mk. W 1827 r. było 5 dm., 67 mk.
3.) Ił, wś, pow. władysławowski, gm. Le-
śnictwo, par. Władysławów, odI. od Włady-
sławowa 6 w., ma 12 dm., 107 mk. W 1827
r. było 11 dm., 66 mk. Wchodziła w skład
dóbr rząd. Leśnictwo. Br. Cit.
Rudzie 1.) wś, pow. oszmiański, w 1 okr.
pol., gm. Graużyszki, okr. wiejski i dobra
(Umiastowskich) Klewica, o 7 w. od gminy, 28
dusz rewiz. 2.) H., wś włośc., pow. świę-
ciański, w 3 okr. pol., gm. Jasiewo, okr. wiej-
ski i dobra skarbowe Zahacz, o 4 w. od gmi-
ny a 38 w. od Święcian, ma 10 dm., 114 mk.
kat. (w 1864 1'.41 dusz rewiz.). ?) H" wś,
pow. trocki, w 2 okl'. pol., gm. Zośle, okr.
wiejski Stabinciszki, 08 w. od gminy, 27 dusz
rewiz. 4.) H., zaśc. tamże. 5.) H., wś, pow.
kowieński, w 2 okr. po1., 090 w. od Kowna.
6.) H., wś, tamże, w 3 okr. pol., 063 w. od
Kowna, 7.) H., Rudze, wś, pow. nowoale.
ksandrowski, w 4 okr. poL, 056 w. od Nowo-
aleksandrowska. 8.) H., wś i fol., pow. no-

950
Rud
woaleksandrowski, w 3 okr. pol., 040 w. od
Nowoaleksandrowska. 9.) H., wś i os., pow.
poniewieski, w 2 okr. pol., o 21 i 23 w. od
Poniewieża. 10.) R., wś, pow. rossieński,
gro. Szymkajoie, par. Girtakol, o 13 w. od
Rossień. 11.) R., zaśo., pow. rossieński, gm.
Skawdwile, o 36 w. od Rossień. 12.) R., wś,
pow. rossieński, par. gawr ań ska. J. Krz.
Hudzie, wólka w Muszenioy, pow. sereoki.
Rudzie, wś, pow. gołdap ski, blisko granicy
pow. margrabowskiego, po prawej stronie
traktu z Margrabowy do Gołdapi, o 10 1 / 2 klm.
od Gołdapi, 6 klm. od Grabowa (st. p.), 45
dm., 230 rok., 549 ha. Mieszkańcy Polacy
ewangielicy. Ad. N.
Rudziec (Rudee), wś i dobra, pow. kobryń-
ski, w 3 okr. pol., gm.Horodeo (Grodziec),
o 27 w. od Kobrynia.
Hudzieja, rzeczka w gub. mohylewskiej,
prawy dopływ Resty.
Rudziekampie, pow. maryampolski, gro. i
par. Balwier.zyszki, odl. od Maryampola 37
w., ma 10 dm. 77 mk.
Rudzienice, ob. Rudziez.
Rudzieniec, fol. i dobra, pow. radzyński,
gro. Jabłoń, par. Gęś, odl. 24 w. od Radzynia,
ma 13 dro., 68 mk. W 1827 r. 8 dm., 33 rok.
Dobra R. (własność ks. Maryi Czetwertyń-
skiej) składały się w 1887 r. z fol. R. z awul-
Bem Wandopo}, Łubno, Gęś i Amelin, rozl.
mr. 4548: fol. R. z awulsem Wandopol gr. or.
i ogr. ror. 1050, łąk ror. 329, past. ror. 11,
lasu ror. 983, w os. ror. 5, nieuż. ror. 77; bud.
mur. 3, z drzewa 31; płodozmian 11-polowy;
fol. Amelin gr. or. i ogr. mr. 318, łąk mr. 158,
past. mr. 73, w os. ror. 22, nieuż mr. 11; bud.
z drzewa 8; fol. Gęś gr. Ol'. i ogr. mr. 277,
łąk mr. 120, past. mr. 13, lasu mr. 174, w os.
mr. 48, nieuż. mr. 12; bud. z drzewa 14; fol.
Łubna gr. or. i ogr. mr. 783, łąk mr. 64, nie-
użyto mr. 21; bud. mur. 1, z drzewa 9, płodo-
zmian 9-polowy; las nieurządzony, gorzelnia,
oegielnia, wiatrak. W skład dóbr poprzednio
wchodziły: wś Radcze os. 105, z gr. mr. 2204;
wś Gęś os. 132, z gr. mr. 2619. A. Pal.
Rudzieniec (Rudieniec), sioło, pow. homel-
ski, gm. Rudzieniec, ma 88 dm. i 350 mk.
Gmina Rudziemec ma 9144 mk. (3030 męż.,
3307 kob. i 2807 dzieci). W gminie znajduje
się 2333 dz. lasów prywatnych.
Rudzieniszki, zaśo. szlach., pow. oszmiań-
ski, w 1 okr. pol., o 12 w. od Oszmiany, 1
dm., 10 mk. kat.
Rudzienka al. Rudzianka 1.) rzka w pow.
borysowskim, mały prawy dopływ Dżwinosy,
zaczyna się pod fol. Dobrowol, płynie w kie-
runku zaohodnim około wsi :Bury i Słoboda
i za zaśo. Huba ma ujście. Długość biegu
prawie 7 w. 2.) H. al. Rudzianka, mała rzka
w pow. rzeczyckim, z!l.czyna się na półn.
Rud
krańcu powiatu, w obrębie gm. jakimowskiej,
płynie w kierunku połudn. koło folw. Kaba-
nówka, przed wsią Rudnia zasila się z lewej
strony bezim. rzką, rozlewa się w stawek i
ma młyn; o półtorej w, za Rudnią wpada do
zatoki Berezyny, zwanej Repiszcze, z lewej
strony. Długość biegu około 10 w. A. Jel.
Rudzienka, wś nad bezim. rzką, pow. rze-
czycki, w 2 okr. pol. jurewiokim, gm. Choj-
niki, ma 10 osad, młyn; miej soowość tę przed
paru laty skanalizowano w stronę rz. Wić.
Rudzienko 1.) wś i fol., pow. radzymiński,
gm. Rudzienko, par. Dobre, posiada gorzelnię
z produkoyą roczną, do 50,000 rs.; 4S2 mk.,
4515 mr. ziemi dwor., 584 (45 osad) włośc.
W 1827 r. było 18 dm., 229 mk. Fol. R.
wchodzi w sład dóbr Dobre. 2.) H., wś i
fol. nad rz. Swider, pow. nowomiński, gm.
Glinianka, par. Kołbiel, odl. 8 w. od Mińska,
posiada pokłady torfu eksploatowane, ma 3fi3
mk. W 1827 r. było 27 dm., 223 mk. Fol. R.
rozl. w 1887 r. mr. 435: gr. Ol'. i ogr. mr. 314,
łą,k mr. 85, past. mr. 21, nieuż. mr. 15; bud.
mur. 6, z drzewa 11. W skład dóbr wchodzi-
ły poprzednio: wś R. os. 54, z gr. mr. 655;
wś Zamienie os. 27, z gr. mr. 482; wś Pod-
rudzie os. 16, z gr. mr. 257; os. Grembiszew
z gr. mr. 5. 3.) H., wś i fol., pow. lubartow-
ski, gm. Chudowola, par. Miohów. W 1827 r.
było 26 dm., 153 mk., par. Rudno. Br. Ch.
Rmlzienków, fol., pow. ihumeński, w 3
okr. pol. berezyńskim, gm. Pohost, w poblizu
drogi wiodącej ze wsi Maciej ewicz do wsi
Wiazy. A. Jel.
Rudzieńsk, Rudeńsk, Wś\ fol. i st. dr. żel.
lipawo-romeńskiej, pow. ihumeński, w 40kr.
pol. puohowickim, gm. Citwa, par. kat. Bło-
nie. W ś ma 14 osad pełnonadziałowych; fol.,
do niedawna dziedziotwo Szyszków, po 1877
r. nabyty przez urzędnika Gubina, ma 865
dz. ziemi dwor. Grunta szczerkowe, dość uro-
dzajne, łąki dobre i dostateczne, rezydencya
niewielka, była bardzo opuszczona, teraz nie-
co się podnosi; miej scowość lekko falista,
dość leśna. Nowy dziedzic założył duży sad
fruktowy i dla dogodności okolicy postarał
się o pocztę listową tuż przy st. kolei, która.
leży pomiędzy stacyami Maryna-Górka (o 21
w.) i Michanowicze (o 19 w.), odl. jest o 39
w. od Mińska a 427 od Bachmacza. Położenie
folwarku niezmiernie dogodne pod każdym
względem. Znaczny dochód z czynszów i
propinacyi. A. Jel.
Rudziewicze 1.) wś, pow. wilejski, w 3
okr. pol., gm. Łuczaj, okr. wiejski i dobra (hr.
Mostowskich) Stary Dwór, o 10 w. od gminy,
a 73 w. od Wilejki, ma 16 dm., 204 mk. kat.
i 7 prawo sł. (w 1864 r. 97 dusz rew.). 2.) H.,
wś, pow. wilejski, w 3 okI'. pol., gm. Kniahi-
nin, okr. wiejski i dobra (Oskierków) Marcya-

Rud
nów, o 13 w. od gminy a 53 w. od Wilejki,
ma 7 dm., 102 mk. (podług spisu z 18641', 35
dusz rewiz.). 3.) n., wś nad rz. Sułą., praw.
dopł. Niemna, pow. miński, ma 17 osad; miej-
scowość wzgórzysta, grunta szczerkowe, lasu
mało. 4.) R., wś i dobra, pow. wołkowyski,
w 1 okI'. pol., gm. Międzyrzecz (Meżyrjecz),
o 24 w. od Wołkowyska; własność Jodków.
Włościanie wnieśli 1633 rs. 16 kop. wykupu
za wydzieloną, im ziemię. J. Krz.
RlldziewszczyzlJa, wś włośc., pow. osz-
miański, w 2 okr. pol., gm. Horodźki, okr. wiej-
ski i dobra skarbowe Łosk, o 8 w. od gminy
a 43 w. od Oszmiany, ma 6 dm., 45 mk. pra-
wosł. (18 dusz rewiz. w 1864 r.).
Rudzików, mor. Rudikowy, niem. Reigels-
dorj, Stary i Nowy, dwie wsi stanowiące jednę
gminę katastrainą, w pow. karniowskim, obw.
sąd. albrechcickim, 3 klm. na płn. od Albrech-
cie (Olbersdorf), przy torze kolei że1. i go-
ścińcu karniowskim. Stary R. zajmuje część
półn., Nowy część połud. Od płn. leży Trze-
meszna (Roewersdorf), a od płd. Albrechcice.
W 1880 r. było 78 dm., 501 mk. rz.-kat., na-
rodowości niem. (490 Niemców), z czego na
R. Stary przypada 59 dm., 387 mk., na R.
Nowy 19 dm., 114 mk. St. p. i par. w AI-
brechcieach. Br. G.
Rudzina, wś włośc., pow. wileński, w 5
okr. po1., gm. Rukojnie, okr. wiejski Broskow-
szczyzna, o 5 w. od gminy, 9 dusz rewiz.; na-
leży do dóbr skarbowych Swirany.
Rudzillek, 1676 Rudzynek, majętność pod
Niem. Łąkiem, pow. świecki, st. p. Swiekato-
wo, 5 klm. oqł., par. kat. Serock, okr. urz.
stanu cywi1. Swiekatówko (Gruenfelde), 169
ha (4 lasu, 21 łąk, 121 roli). W 1868 r. 9
bud., 3 dm., 34 mk., 15 kat., 19 ew.; 1885 r.
3 dm., 7 dym., 36 mk., 21 kat., 15 ew. R. 1676
posiadał ten majątek Jan Stefan Komorski na
J asińcu; mieszko było tu wtedy 46. R. 1773
należało do R. 7 włók 24 mr. ziemi włośc., 3
dymy z 13 mk. ew. R. był wówczas przyłą-
czony do pow. chojnickiego (ob. Zeitsch. d.
Westpr. Gesch. Ver., 19, 293). Kś. Fr.
Budziniec, niem. Ruclzinitz, wś nad kana-
łem Kłodnickim i dobra, pow. toszeJko-gli-
wicki, par. Rudno, st. dr. żel. górno-szląsldej
w miejscu. W 1861 r. było 117 dm., 1340
mk. (92 ew. i 7 żyd.). Kościół drewn., filia
Rudna, szkoła i fabryki żelazne (kuźnice, wal-
cownie), które wtedy zatrudniały do 400 ro-
botników i produkowały do 150,000 cnt. wy-
robów żelaznych. Obszar dóbr obejmował 3
foL, mające 1900 mr. roli, 325 mr. łąk, 3180
lasu sosnowego.
Rudziilska 'Vieś al. Ruclzińska Pastwa,
niem. Rudnerweicle, dok. 1773 Rauclnel'weide,
Pascua Benow, 1608 Pastwiskct przy Benhowie,
1659 Pastwiska Kalwińskie, wś w Pomezanii,
Rud
951
pow. sztumski, st. pooz. Ryjewo, parafia kat.
Sztumska Wieś, urz. stanu cywil. Szadrowo,
388 ha (36 lasu, 20 łąk, 224 roli 01'.). W 1868
r. 39 bud., 13 dm., 101 mk. (14 kat., 25 ew.);
1885 r. 13 dm., 13 dym., 95 mk., 23 kat., 25
ew., 47 dysyd. Wieś leży nad prawym brzCJ-
giem Wisły, dawniej stanowiła pertynenoyę
Pszczolego Dworu. Na początku XVII w.
posiadał ją, Jerzy Baliński; 1608 r. Loka i
Lapiński, szambelani ks. Anny; na końcu
XVII w. byli dziedzicami równocześnie wo-
jewoda płocki i major Chryzostom Dorpow-
ski. R. 1768 obliczono 8zkodę przez Wisłę
wyrządzoną na 2374 tal. 60 gr. (ob Gesoh. d.
Stuhmer Kreises v. Schmitt, str. 198 i 210).
Hudziny, wś, pow. chojnicki, st. p. Karsin,
gm. Huta, par. kat. Wiele; 1373'53 mr. magd;.
1868 r. 24 bud., 12 dm., 98 mk., 78 kat., 20
ew.; 1885 r. 15 dm., 128 mk.
Rudziska, wś włośc., pow. rypiński, gm. i
par. Skrwilno, odl. o 21 w. od Rypina, ma 3
dm., 9 mk., 47 mr. Stanowiła jednę całt-ś5
ze wsią Czal'nia.
Budziska, wólka do Trześni, pow. mielec-
ki, składa się z 20 dm. i 116 mk.
Budziska, wś na pol.-prus. Mazurach, pow,
szczycieński, nad granicf1l polskiej Warmii.
nad strugą, dopływem jeziora Dymrowskie-
go, o 4 1 / 2 klm. od Biskllpca (st. p., tel. i par.),
R. mają 539 mk. (362 kat.), wszyscy Polacy.
105 dm., 741 ha. Istniały już r. 1558; roku
1602 mieszkają tam sami lolacy; sołtysem
był w R. 1615 r. Kacper Sokół., Acl. N.
Rudzislia, łąki na obszarze Sliwic, w po-
wiecie tucholskim.
Rudzisko, struga, dopływ Widawki pod
wsi11J Szczercowsk11J, w pow. łaskim, gmina
Dzbanki.
Hudzisko 1.) kol., os. i karcz. nad rz. Pl i-
sią., pow. łaski, gm. Dzbanki, pal'. Rcstarzew
kol. ma 20 dm., 256 mk., 314 mr. włośc.; os. 1
dm., 13 mk., 38 mr. dwor.; lmrcz. 1 dm., 3 mk.,
8 mr. W 1827 r. było 10 dm., 70 mk. 2.) H.,
wś, pow. konecki, gm. Czermno, par. Fałków.
Niepodana w ostatnich spisach urzęd. 'V 1827
r. było 4 dm., 30 mk. Wchodziła poprzednio
w skład dóbr ststwa opoczyńskiego.
Bmlzisko 1.) wś, pow. brodnicki, st. i par.
kat. Górzno, 147'74 mr. magd.; 1868 r. 8 bud.,
8 dm., 16 mk. kat.; 1885 r. 2 dm., 12 mk.
3.) B" według Kętrz. miejscowość w pow.
lubawskim, w spisach urzęd. niewymieniona
Rudziszcze 1.) wś włośc. nad rz. Rudzisz-
czą, pow. lidzki, w 2 okr. pol., o 57 w. od Li-
dy, 4 dm., 24 mk. (1866). 2.) n., fol., pow,
nowogródzki, własność ks. Wittgensteina,
w kluczu mirskim, przeszło 4 włóki. 3.) H.,
zaśc., nad rz. Niep11lem, naprzeciwko ujścia
rz. Jaozonki, koło Zukowego-J3orka, pow. no.

952
Rud
Rud
wogródzki, w 4 okr. pol. i gm. Mir, par. kat. (29 dusz rewiz.); należy do dóbr Tatoryszki
połonecka, ma 7 osad; miejscowość bezleśna, 'tV ażyńskich. J. Krz.
grunta piaszczyste, łąk obfitość. A. Jel. Rudziszna, rzeczka w pow. lidzkim.
8udziszki 1.) wś, pow. maryampolski, gm. Rudzk 1.) j"'laly, wś, pow. nieszawski, gm.
Chlebiszki, par. Preny, od!. od :Maryampola Roszkowo, par. Połaj ewo, odl. 44 w. od Nie-
28 w.; ma 3 dm., 50 mk. W 1827 r. było 4 szawy, ma 171 mk. W 1827 r. było 14 dm.,
dm., 75 mk. 2.) 8. Kwieciskie, os., pow. ma- 92 mk. W 1855 r. fol. R. Mały rozI. mI'. 732:
ryampolski, gm. Kwieciszki, par. Maryampol, gr. Ol'. i ogr. mI'. 504, łąk mI'. 62, past. mI'.
odl. od :Maryampola 4 w., 2 dm., 17 mk. 63, lasu mr. 85, nieuż. mI'. 18; bud. mur. 12,
W 1827 r. był 1 dm., 7 mk. 3.) R. Dźbiecili- z drzewa 5; las nieurządzony, pokłady torfu.
skie, pow. maryampolski, gm. Kwieciszki, par. WŚ R. Mały os. 22, z gr. mr. 70. W 1557 r.
Maryampol, od!. od Maryampola 11 w., 4 dm., wś Ruczko major, własność Laurentego Tar-
30 mk. W 1827 r. 3 dm., 24 mk. Br. Ch. nowskicgo, miała 5 łan., 3 zagr., 1 vag, 1
8udziszkl 1.) wś, podług spisu z 1866 r. rzem. (Pawiński, Wielkop., II, 29). 2.) R.
zaśc. nad rz. Sikuń, pow. oszmiański, w lokI'. Wielki, wś włośc.. pow. nieszawski, gm. Ru-
pol., gm. Soły, okI'. wiejski i dobra (Sulistrow- szkowo, par. Połaj ewo, posiada urz. gminny,
skich) Kuszlany, 04 w. od gminy a 17 w. od ma 210 mk., 15 mr. dwor., 1189 1111'. włok
Oszmiany, 3 dm., 33 mk. kat. (w 1864 r. 23 W 1827 r. było 19 dm., 142 mk. W 1557 l'.
dusz rew.). 2.) 8.. wś wlośc. i os. karcz. nad wś R. major, własność Adryana Rogalińskie-
potokiem, pow. trocki, w 1 okr. pol., gm. }Iię- go, miała 8 łan., 2 zagr. (Pawiński, Wielkop.,
dzyrzecz, okr. wiejsld Angliniki, O 21 w. od II, 32). Br. Ch.
gminy a 12 w. od Trok. Podług spisu w 1866 r. Rudzk, ob. Ruck.
wś ma 7 dm. i 23 mk. kat., os. karcz. zaś 2 dm. Rudzka 'Vola, wś, pow. nowoalehanuryj-
i 7 mk. żyd. (w spisie z 18641'.17 dusz rew.); ski (puławski), gm. i par. Opole.
należy do dóbr dawniej Fohlerów, dziś skar- Uudźki, wś, l>Ow. witebski, w 1 okr. pok.
bowych :Michniszki. Stacya dr. żel. warszaw- do spraw włośc., gm. jeremińska, w 1863 r.
sko-petersburskiej, między Olkienikami (o 18 92 dusz rcwiz.
w.) a Landwarowem (o 19 w.), 036 w. od Rudzki 1.) Most .łliejski, niem. Staedtisch-
Wilna a 190 w. od Białegostoku. 3.) R., Rudalif'1leck, kol. na praw. brzegu Brdy, przy
zaśc, szl. nad pot. Rywką, pow. trocki, w 1 szosie tucholsko-terespolskiej, I)OW. tucholski,
okr. pol., o 11 w. od Trok, 1 dm., 5 mk. kat. st. p. Tucbola. (o pól mili), par. kat. Bysła.w
4.) 8., fol. nad rz. Papsią, pow. trocki, w 3 (11/2 mili). O"ada składa się z karczmy i kil-
okI'. pol., par. Wysoki Dwór, 042 w. od Trok, ku chat; 1885 r. było 7 dm. i 47 mk. 2.) R.
ma 2 dm., 16 mk. kat.; w 1850 r. własność Most K1.Jlewski, niem. Koenigl.-Rudabl'lleck, le-
Zyżniewskich, miał 50 dzies. Por. Rodziszki. śnictwo król., tamże, za mostem, na lewej
5.) B., zaśc., pow. wileński, w 4 okr. pol., stronie Brdy. W 1885 r. 4 dm., 33 mk. Jest
gm., okr. wiejski i dobra skarbowe Bystrzy- tu tartak, młyn parowy do rznięcia desek,
ca, 02 w. od gminy, 5 dusz re wiz. 6.) R., łat i drzewa budulcowego, sprowadzanego ka-
Rudys.!ki, zaśc., tamże, o 2 w. od gminy (14 nałem z Brdy. Ks. Fr.
dusz rewiz.). 7.) B., zaśc., pow. wileński, RU(lzld Młyn 1.) niem. Ruda-Muehle, pow.
w 4 okr. pol., gm. Worniany, oh. wiejski wyrzyski, na Rudnej, dopł. Łobżonki, o 4 1 (2
Góra, o 7 w. od gminy, 2 dusze rewiz.; nale- klm. na wschód od Wyrzyska (poczta); par.
ży do dóbr Szulniki, Zajączkowskich. 8.) R., Glesno, okr. wiejski Ruda, st. dr. źel. w Osie-
zaśc. włośc., tamże, o 6 w. od gminy, 6 dusz ku (Netzthal) o 5 klm., 1 dm. i 10 mk. 2.) 8.
rewiz. 9.) R" zaśc., pow. wileński, w 4 akr. pod Nakłem, pow. wyrzyski; ob. Rudki.
po!., gm. W orniany, akr. wiejski Podwora- Rudzkie, jezi9ro przy wsi Ruda, w pow.
ny, o 8 w. od gminy, 15 dusz rewiz.; należy rypińskim, gm. Załc, śród wzgórkowatych i
do d6br Kacianowicze, Krassowskich. 10.) R., lesistych wybrzeży, dla braku wody zamie-
zaśc., pow. wileński, w 4 okr. pol., gm. By- nia się stopniowo w błoto zarosłe trzciną.
strzyca, okr. wiejski i dobra skarbowe Ryte- W poliżu znajduje się znacznie większe je-
nie, o 10 w. od gminy. W spisie z 1866 r. zioro Załe.
podano 6 zaśc.: dwa od!. o 41 w. od Wilna, Rudzkie Budy, pow. sieradzki, ob. Budy
majlJjce po 1 dm. i 8 mk. kat.; 3-ci o 46 w. od Rudzkie.
Wilna, 8 dm., 78 mk. (36 prawosł. i 42 kat.); Rudzkie, jezioro na pols.-prus, Mazurach,
4-ty 048 w. od Wilna, 1 dm. i 9 mk. kat.; pow. lecki, stanowi odnogę jez. Niewocińskie-
5-ty o 51 w. od Wilna, 2 dm., 12 mk. kat. i go, ciągnie się w kierunku płn.-płd., wąskiem
6-ty o 56 w. od Wilna, 1 dm., 11 mk. kat. a przeszło pół mili długiem łożyskiem. Na
11.) n., wś, pow. wileński, w 5 okr. pol., gm. południowym końcu łączy je struga z jez.
llino, okI'. wiejski :Balejkowo, o 5 w. od gm i- Buwelneńskiem. Ma 31 ha obszaru. Ad. N.
ny a 34 w. od Wilna, ma 6 dm., 57 rok. kat. Rudzkie Hub)' al. Rudki, mylnie Rudek,

Rud
lue
953
W5, pow. szamotul8ki, o 2 1 /, klm. na pld. od Hueckfort, karczma do Tbiensdorf należa,-
Ostroroga (par. i poczta), st. dr. iel. w Sza- oa, pow. malborski, st. p. GruRowo, 1 dm.,
motulach o 8 klm.; 4 dm., 31 mk. (32 kat., 5 9 mk.
prot.) i 61 ha. E. Cal. Hneck#7jarben, dobra ryc., pow. frydll\dz-
Rudźm8, zaśc. szl., pow. oszmiański, w 4 ki, st. p. 'V oeterkeim; ] 7 dm., 93 mk., 361 ha..
okr. pol., o 120 w. od Oszmiany, 2 dm., 19 Huedigsbeim (niem.), ob. Słomowo.
mk. kat. Ruedl8ukclI, dobra, pow. labiewski, blisko
Huebbellbof (niem.), ob. Rzepiska. miasta Labiawy (st. p. i tel.); 12 dm., 60
RuebelJau, dawniej Neu-SOI'ge, niem. na- mk., 283 ha.
zwa posiadł. Kłopot, w pow. inowracławskim. Huegellwalde, po polsku Dyrłow al. Dzierz-
Ruebellzabl, ob. Rybical. łów, dok. z 1205 DMov, 1271 Rugenwolde, Ru-
HueckcIl8u 1.) wś wlośr, w :Pomezanii, genwaldt, Rugewolde, Ruyenwalde, Ruyenwolde,
pow. elbląski, st. p. Tolkmicko, par. kat. Neu- miasto portowe w :Pomeranii, pow. sławiński,
kirch Hoehe, ma 250 ha (14 lasu, 31 łąk, 171 nad l'zką Wieprzem (Wipper), z którą, się tu
roli), zawiera 16 gbur. posiadeł i 7 zagród, łączy rzka Grabów i nad Bałtykiem. W 1884
odl. od Elblą,ga 2 5 / 8 mili. W 1868 r. 230 mk., r. było tu 5442 mk., przeważnie ewang., tru-
177 kat., 51 ew., 27 dm.; 1885 r. 32 dm., dniących się żeglarstwem, rybołówstwem, 1'0-
49 dym., 240 mk., 201 kat., 39 ew. Dawniej lą, i hodowlą, bydła. Wysyłają masło, tłuste
był to fol. domeny krzyżackiej, później sta- gęsi i łososie; zboże i drzewo wywożą do Da-
rostwa tolkmickiego, a w końcu pruskiej do- nii. R. 1887 posiadało miasto 47 statków
meny. W 1802 r. został puszczony w wie- handlowych, obejmujących 16,084 ton. W r.
czyst,ą, dzierżawę; nabył go Jan Godfryd Le- 1875 przybyło tu 323 okrętów, opuściło zaś
beus z Marcushof za. 4100 tal. zakupnego i port 313. Tuż nad morzem w Muende czyli
roczny kanon 286 tal. 22 sbr., hl b 430 korcy, Ruegenwalderilluende są kąpiele morskie,
2 mace żyta, którego 33 kor. i 15 mac in na- w których bywa około 200 gości. W mieście
tura miał odstawiać do król. śpichlerza w El- urząd poczt. II klasy, sąd okr., główny urzC\d
blągu. Później uległ folwark subhastacyi i celny, prowincyonalny zakład dla. obłąka-
parcelacyi. Już r. 1767 i 1769 nadał ststa v. nych, st. kol. wiodącej na Szczecinek do Po-
Korfł' 7 zagrodnikom 1)0 kawałku roli na pra znania j t. d. Gleba gliuiasta, położenie ni-
wie emfiteutycznem a r. 1792 i 1799 rząd skie, niezdrowe. R. 1270 był tu panem ks.
pruski 2 zagrodnikom prawem dziedzicznem Wisław II z Rugii. W 1277 r. sprzedał on
(ob. Der Elbinger Kreis von Rhode, str. 131). tutejszą. ziemię margrabiom brandeburskim
2.) H., wś w Pomezanii, pow. malborski, st. Ottonowi i Konradowi ("terram Zlaunensem
poczt. Nowydwór, I,arafia katol. Iarynowy, cum castris Buis et civitate RuyeD.wolde"; ob.
odl. od Malborga 2 1 / 2 mili. l{azem z wy bud. Perlbach, P. U. B., str. 243). R. 1368 dosta-
Rueckenauerfelde (licząccm 14 włók, 1 um. i ło się miasto ks. pomorskim, których człon-
10 mk.) obejmuje ta wś 544 ha (100 łąk i 402 kowie nieraz tu rezydowali. Gdy r. 1637
roli 01'., której ha daje 36'03 mrk dochodu). ostatni ks. pomorski Bogusław XIV n marł,
R. 1869 było we wsi i na wyb. 291 mk., 69 jego małżonka Elżbieta, Bzleswicko-holsztyń-
kat., 173 ew., 49 menonitów, 31 dm.; 1885 sko-gluecksburskiej linii, dostała zamek w do-
1'.34 dm., 56 dym., 306 mk., 29 kat., 220 ew., żywocie i rezydowała tu aż do śmierci (1659).
51 dysyd. R. 1321 nadał tej wi przywilej Część zamku, która już oddawna jest rozebra.
fundacyjny \Verner v. Orselen, wielki komtur na, zawierała ozdobny kościół MW. Elźbiety,
malborski. Szkoła ewang. liczyła 1887 r. 44 wystawiony przez wspomnianą księżniczkę.
dzieci i 1 nauczyciela. Kś. F1'. \V kościel par. N. M. P. znajl1uje się jeszcze
Rueckellwaldau, WB, pow. bolesławski, familijny grobowiec ksi8,ża,t pomorskich, a
par. ew. w miejscu. ,V 1842 r. część lit. A, Vi nim drewniana trumna Eryka I, króla Da-
należąca do mta Bolesławia, miała kościół par. nii, Szwecyi i Norwegii (1412-1435), który
ew., 91 dm., 450 mk. ew., szkołę ew.; część tu umarł w 78 r. życia. Dalej spoczywają,
lit. B, dobra prywatne, 4 dm., 16 mk. tam zwłoki księżniczki Elźbiety i Jadwigi,
Rlleckel's, wś i dobra, pow. kładzki, posia- małżonki ks. Ulryka pomorskiego, w cyno-
da kościół par. kat. W 1842 r. było 110 dm., wy ch tr'lmnach. Kościół N. M. P. został zbu-
zamek, folwark, leśnictwo, 935 mk. (23 ew.), dowany w XIV w. w stylu ostrołukowym;
szkoła kat. (od 1841), szpital, młyn wodny, główny ołtarz sprawiony przez ks. 'ilipa II.
gorzelnia., szlifiernie szkła, warsztaty tkackie, Ostrołukowa kazalnica znajduje się w koście-
łomy kamienia. Do R. należały: G1aesendorf le św. Gertrudy, pochodzącym z XIV w. Da.-
(16 dm., 114 mk. kat.), Steinbruch (3 dm., 18 wniej mieli tu kartuzyanie swój klasztor, za-
mk.), Friedrichsgrund (24 dm., 154 mk. kat., łożony 1'.1407 i zwany Marieu-Krone. Ki. Fr.
2 ew.) z pięknym zamkiem w staro-niemiec- Ruekersdorf, 1427 Ruckiradorj, wś i do-
kim stylu. bra, pow. szprotowski. W 1842 r. było 205

954
Rue
dm., zamek, 4 folw., 1184 mk. (23 kat.). Pa-
rafia tutejsza już w 1530 r. przyjęła wyzna-
nie augsburskie a w 1540 r. ostatecznie zo-
stała urządzona gmina kościelna. W 1668 r.
odebrano gminie kościół i zwrócono go wraz
ze szkołą katolikom. Ewangielicy wystawili
dom modlitwy 1744 r., kościół kat. dla braku
parafian zamknięty został w 1758 r., lecz do-
piero po 1840 r. zwrócony ewangielikom.
Ruellenhaeuser (niem.), ob. Rylówka.
Rueppertswalde 1.) Gross, fol., pow. mo-
rl\ski, st. p. Maldeuten; 9 dm., 137 mk. 2.) H.
Klein, fol., tamże; 4 dm., 66 mk.
Huesshof (niem.), ob. Rysowo.
Hllestern Mittel, Nieder i Ober, wś i dobra,
pow. lignicki, par. ew. Ober Ruestern, kat.
w Lignicy. W r. 1842 R. Mittel miało 43
dm., 282 mk. (58 kat.); R. Nieder 29 dm.,
zamek, 237 mk. (35 kat.); R. Ober 54 dm.,
323 mk. (29 kat.), kościół par. ew., szkołę
ew., fabrykę syropu kartoflanego.
Hufinek, ob. Podszynkowiszki.
Rugajec, wś włośc., pow. oszmiański, w 4
okI'. pol., gm. Derewno, okI'. wiejski Supo-
rośna Słoboda, o 14 w. od gminy a 116 w. od
Oszmiany, ma 19 dm. i 142 mk. kat. (75
dusz rewiz.
Rllgale 1.) wś, pow. rossieński, gm. Tau-
rogi, o 73 w. od Rossień. 2.) H., wś, tamże,
o 73 w. od Rossień.
Hugi, u Buszyńskiego Rugie, wś, pow. ros-
Edeński, gm. i par. Kołtyniany, o 44 w. od
Rossień.
Hugiany, wś, pow. kowieński, w 2 okI'.
pol., o 58 w. od Kowna.
Rugia, wyspa na morzu Baltyckiem, prze-
dzielona ciaśniną Sztralzundzka, od stałego 11\-
du, łączyła się niegdyś z lądem. Płn.-wscho-
dnie i wschodnie burze morskie, przynoszące
lody z Botnickiej i F'ińskiej zatoki, uderzały
tak długo o ten wyskok stałego lądu, aż
z czasem stał się półwysep wyspą, a raczej
ostrowiskiem. R. należy do wysp płaskich;
spodni jej pokład stanowią formacye kredo-
we, które w ostrych przylądkach wybiegły
ku północy i płn.-wschodowi stromo po nad
morze. Obszar wyspy obejmuje 17 1 /. mil
kwadr., obwód brzegów wynosi przeszło 50
mil. Biegnl\ one tak kręto, a morze tak liczne
tworzy zatoki i cieśniny, że na całej wyspie
nie ma ani j9dne0 punktu oddalonego od
morza więcej niż o milę. Na pokładach kre-
dowych leżą warstwy napływowe, odznacza-
jące się rozmaitością wielką tak pod wzglę..
dem składu, jako też i kształtów poziomu.
Cały zrąb wyspy jest wysoki, więcej zbieży-
sty ku zachodowi, a podnoszl\cy się zlekka
ku środkowi. Powierzchnia wyspy nie ma
gór właściwych, ale tylko lekkie pagórki,
pasma wyżyn lesistych i obnażenia skał kre-
Rug
dowych, które ostro spadają ku morzu. Naj-
wyższym punktem wyspy jest Stopnica Ka-
mienna, dziś Stubenkammer zwana, wznosza,-
ca się 123 mt. npm. Jedna jej część opada
urwistym brzegiem ku morzu, druga, dalsza,
częścią ostremi przylądkami, które łagodnym
łukiem oprawiaj a, brzeg wyspy. Najbardziej
poszarpane, prócz zatoki Podbórza, sa, brzegi
półwyspów, które się z obszarem wyspy ła,-
CZI\. Główniejsze półwyspy sa, wszystkie na
otwarte morze rzucone, sa, niemi: Mnichów,
Jasmund, Witów, Wałów, Chełm i Zudar,
oprócz dwudziestu wysp i ostrowów drobnych,
które do tego ostrowiska należą. Dzięki po-
kładowi żyznej gleby pięknie zieleni się
ostrów i uroczo sklepią się buczyny cieniste
po wynioślejszych częściach. Rzek większych
nie ma, ale do dwudziestu potoków przerzyna
głębsze doliny i wąwozy, uchodza,c w nagłych
spadkach do morza i tworza,c na samych wy-
brzezach zwierciadło przymorskich jezior, od-
dzielonych od morza niekiedy tak wa,skim
przesmykiem, ze z kąpieli morskiej do jezior-
nej przestąpić można jednym krokiem. Ra-
zem z przyległemi wysepkami tworzy wyspa
powiat należa,cy do obwodu regencyi sztral-
zundzkiej. Ma on obszaru 967 klm. kwadr.
i 45,318 mk. Miastem powiatowem są Góry
(Bergen), górujące rzeczywiście nad wyspą;
wznies. 250 st. npm. Była tu niegdyś stolica
książa,t panujących w Rójgrodzie (Rugigród,
Rugard). Na płn. zta,d wznosza, się malowni-
cze wzgórza Granicy, a na najwyższym pun-
kcie stoi myśliwski zamek księcia Podbórz,
Rezydencya książęca w Podbórzu (Putbus)
blisko morza, licza,ca około 1800 mk., przed.
stawia się wspaniale. Jestto jakby jeden park
wielki, starannie pielęgnowany. Znajduje się
tu teatr i liczne piękne gmachy; między in-
nemi i instytut pedagogiczny. Z powodu ka,-
pieli bardzo odwiedzanych, pobudowano tu
hotele, kurhauzy i t. p. zakłady. Mieszkańcy
trudnią się rolnictwem i chowem bydła, mia-
nowicie na półwyspie Witów, który nazywa-
ją spiżarnia, wyspy. Pierwszą wzmiankę
o mieszkańcach wyspy znajdujemy u Widu-
kinda. Wspomina o nich jako o sprzymie-
rzeńcach Otona I przeciw Słowianom. Powta-
rza toż za nim Sakso, kronikarz, zowiąc ich
Rivani. W lJołowie XI w. pisze o nich Adam,
biskup bremeński (Bremen), nazywaja,c ich
Rani, Runi, a wyspę Reune. Odtąd napoty-
kaja, się u różnych kronikarzy różne nazwy
i mieszkańców i wyspy. I tak: Verani, Rani,
Rugani, Roiani, Rjanen,- Verania, Ruia, Ru-
ja, Roja, Royen, Rivien, Ruń. Dzisiejsza na-
zwa "Rugia" (Ruegen) dostała się wyspie do-
piero w wiekach średnich. Wywodzono na-
zwę od owych Rugian (Rugier), którzy z He-
rulami Italię podbili, poparto twierdzenie po-

Rug
Rug
955
wagą Ptolomeusza i Jornandesa i nazwa przy- wet chrześciańscy, ale świeżo nawróceni, jak
jęła się, najprzód w świecie uczonym, zkąd duński Sweno. Ztąd w skarbcu świątyni na.
przeszła do klasy wykształceńszej samych gromadzone były niezmierne skarby, purpury
mieszkańców wyspy i zyskała u nich prawo zaś tyle, że się psuła,. Nic dziwnego, ponie.
obywatelstwa. Lud do dziś nazywa siebie waż każdy czciciel Swiatowida zobowiązany
"Rujanen", a ponieważ "u" wymawia prawie był corocznie płacić na ofiarę dla niego pe.
jak "e", więc ztąd nazwa podobieństwem wien pieniądz jako podatek. Bóstwo to miało
brzmienia bardzo się do owej starej "Rjanen" ciągły i stanowczy wpływ na wszelkie spra-
zbliża. Najgłówniejszą jest jednak, że owi wy publiczne i.domowe, od niego zależał po.
"Ruiani" albo Rugianie (jak ich pisarze pol- kój i wojna, do niego zwracano się w każdej
scy dziś nazywają) należeli do szczepu sło- potrzebie i przyjmowano wyroki z uległością
wiańskiego i byli pobratymcami mieszkańców i bezwzględnem posłuszeństwem. Prócz tego
wybrzeża pomorskiego. Posiadali oni nawet tJóstwa czczono jeszcze bożka Rugjaevitha.
prócz wyspy także przestrzenie wybrzeża lą- Swiątynia jego stała w mieście Karenzy. Po-
du stalego; nie wiadomo tylko, czy ztąd wy- sąg jego, również ogromny, miał sielmioro
chodząc, opanowali wyspę, czy przeciwnie twarzy, podobnych do ludzkich. Tyleż mie-
wyspiarze podbili sobie owe posiadłości na czy wisiało mu u pasa, zaś ósmy dobyty trzy-
lądzie stałym, również, jak trudno dociec, mał w ręku. Miał to być bożek wojny. W
czy Rugianie biorą, początek od szczepów po- drugiej świątyni tamże czczono Porewitza, a
morskich, czy też od spokrewnionych z tymiż w trzeciej Porenutiusa. Ostatni przedstawio-
plemion lutyckich. Na widowni dziejowej ny był o czterech głowach, podczas gdy pią,-
występują od razu jako lud liczny, zamożny, tą nosił na piersiach; czoła tejże dotykał się
trudniący się rolnictwem, handlem i przemy- lewą ręką, podbródka prawą. Po klęskach i
słem, posiadający znaczne siły wojenne. Od niepowodzeniach Lutyków wzmogła się sła-
naj dawniej szych czasów widać pewne współ- wa i poważanie Rugian; okazują się oni
ubieganie się o pierwszeństwo między Ru- wszędzie, dokąd ich wpływy sięgają, jako
gianami i sprzymierzonymi ludami Lutyków, zagorzali zwolennicy i obrońcy wyobrażeń
w którem ich chciwość zajęcia njpierwszego narodowo-religijnych. Długo nie doznawali
miejsca między Słowianami tak zaślepiła, że najazdów ze strony Niemców, tylko królowie
nie zważając na interes szczepu, stanęli w wal- duńscy zmuszali ich czasem do danin. Jeżeli
ce cesarza Otona z królem lutyckim Stojgnie- zaś Bolesław Krzywousty przyjął od cesarza
wem, albo raczej ze związkiem lutyckim, po Lothara na sejmie merseburgskim 1135 r. obok
stronie niemieckiej. 'Vybawili oni z Geronem Pomorza także Rugian w lenno, może to je-
wojska cesarskie z rozpaczliwego położenia dynie odnosić się do posiadłości rugiańskich
nad rzeką Raksą (Warnabą ?). Cesarz, od- na lądzie stałym. Dopiero Henryk, młodszy
wdzięczając się za przysługę, posłałim Adal- syn Gotszalka, "król w Sławii i pan nad.
berta, póżniej arcyb. magdeburskiego, celem Nordalbingami", miał z nimi zatargi. Rugia-
zaprowadzenia chrześciaństwa, ale Rugianie nie bowiem, mimo, że potęga Henryka wielką,
odesłali go, pozostając wiernymi wym bo- była, odważyli się napaść na Lubekę i Buko-
gom. Głónem bóstwem ich był Swiatowid wiec, gdzie Henryk właśnie bawił. Stało się
arkoński. Swiątynia stała w środku miasta. to tak niespodzianie, że ocalenie króla zdawa-
Była to najokazals,za w mieście budowla; ło się niemożliwem. Mimo to jednak odważny
w niej stał posąg Swiatowida, przechodzący Henryk przerznął się nocą przez obóz nie-
rozmiarami postać ludzką. Z czterech głów przyjacielski, zebrał na prędce zastępy wier-
bóstwa, dwie zdawały się wychodzić z piersi, nych mu Holzatów, zaskoczył z tyłu nieprzy-
dwie zaś z pleców. W prawem ręku trzymał jaciół i straszna, śród nich rzeź sprawił. Mo-
róg, wykładany misternie różnorodnym krusz- giłę, wznosząca się nad ciałami pobitych Ru-
cem, który kapłan rokrocznie napełniał wi- gian, lud okoliczny nazywa górą rugiańsklł
nem, aby dochodzić ze stanu tego płynu, (Ranenhuegel). Wkrótce potem Henryk wy-
czy rok następny będzie urodzajnym. Lewa słał syna swego 'Vłodzimierza przeciw Ru-
ręka łukowato wygięta wspierała się na boku. gianom, ale ten w utarczce sam poległ. W
W pobliżu znajdowała się uzda i siodło bo- zimie r. 1112 Henryk urządził walną wypra-
żyszcza i liczne inne przedmioty. Najwięcej wę na RugiIlon. Cieśnina pomiędzy lądem a
podziwu wzbudzał miecz wielkości okazałej, wyspą zamarzła, wojska Henryka szły pra-
którego pochwa i rękojeść odznaczały się nie wie przez dzień cały po lodzie, za.nim wstąpi-
tylko ozdobą rzeźby wyśmienitej, ale i ze- ły na brzegi wyspy. Strwożeni Rugianie
wnętrznym połyskiem srebra. Bóstwo miało wysłali najwyższego kapłana swego, aby
trzysta koni i tyluż jeźdźców. Czciła je nie- przebłagać Henryka; stanęła ugoda, którą
tylko cała Słowiańszczyzna, ale też sąsiedni zobowiązali się złożyć jako okup 4400 grzy-
królowie składali na jego cześć podarki, na- wien. Ponieważ Rugianie monetą się nie po-

956
Rug
Rug
sługiwali, zastąpili .1" płótnem i kosztowno- ukorzyła się przed znakiem krzyia. Do wpro-
8ciami ze skarbu Światowida a zapłacili w i. wadzenia chrze8ciaństwa przyłożył się wielce
Btocie o wiele więcej, w skutek tego, że Hen- dawny kapłan i król Jaromar. Tenie sam
rykowi posłańcy nierzetelnej użyli wagi. Za- książę sprowadzał z Niemiec księży, i nastę-
możność Rugian tak podnieciła chciwość pnie osadników niemieckich. Powoli też prze-
chrześcian, że następnej zimy r. 1114 nawet obrażały się w ślad za religijnymi stosunkami
ksi"żę saksoński, późniejszy Lothar III, wy- stosunki społeczne; ludność słowiańska za-
brał się w t.owarzystwie króla Henryka na mieniała się na niemiecką. Przykład szedł
grabież w daleki kraj Rugian. Lecz tym ra- z góry: najprzód wynarodowili się możni, ci
zem szczęście nie sprzyjało; lód bowiem już pociągli za sobą przedniejsze warstwy, za te-
trzecief."o dnia topnieć począł, a wojsko sprzy- mi poszedł lud. Książęta, których protopla-
mierzonych z trudem z wyspy na ląd stały stą jest właśnie ów pierwszy chrześcianin
ujść zdołało, Podług innych kronikarzy i ta Jaromar, zwą, się dziś "von und zu Puttbus".
wyprawa skończyć się miała pomyślnie dla Rodzina ta przetrwała wszystkie burze dzie-
Henryka a król rugiański własnego brata jów od XII w. Była najprzód słowiańską,
w zakład oddał, zaś książę rugiański Dumar, potem duńską, nastęnie szwedzką, a dziś jest
pan pobrzeża lądu stałego naprzeciwko wy- niemiecką, gdy od czasu kongresu wiedeń-
8PY położonego, uznał zwierzchnictwo chrze- skiego Rugia Prusom się dostała. Po pierwo-
ścian. Roku 1147 wspierali Rugianie dziel- tnej ludności pozostały ślady tylko w naz-
nego króla Obotrytów Niklota przeciw nie- wach miejscowych; z 522 nazw bowiem jest
mieckim lub raczej chrześciańskim Krzyżow- 410 słowiańskich a tylko 112 niemieckich.
com, a w r. 1160 przeciw Henrykowi Lwu i Prócz tego przechowały się liczne grodzi8ka.
jego sprzymierzeńcom, jak niemniej opieko- Zakładano je na wyżej położonych miejscach,
wali się walecznymi synami Niklota. Ale już wzgórzach nawet, podczas gdy na Pomorzu
wybiła godzina, w której także Rugia 8tracić wybierano na ten cel moczary. Składają, się
miała niezależność; panami jej stali się Duń- zwykle te grodziska z ziemnego wału, przed
czycy. W tym czasie siedział na tronie duń- którym jeszcze jeden, czasami dwa wały u-
skim 'Valdemar, a przy boku jego niespraco- sypywano. \Vięcej stosunkowo przechowało
wany przyjaciel jego, biskup roskildzki Ab- się zabytków z czasów jeszcze 1)rzedhi8to-
salon. Dwaj ci mężowie ojczyznę swI\ z nie- rycznych, z epoki kiedy wyspę zamieszk wa-
doli do wysokiej potęgi podźwignęli. Dawniej ła ludność, o której l)lemiennych cechachi nie
płaciła Dania podatek ksil\żętom saksońskim, mamy wiadomości. Zabytków tej odległej e-
aby ją przed napadami Słowian (także więc i poki dostarcza najwięcej półwysep, noszący
Rugian) bronili; jeszcze r. 1158 zapłaciła za nazwę Witów i Jasmund i wyżyna Hiddensoe.
to 1000 grzywien srebra. Król Waldemar i Badanie Hagenowa, Baier8 i Seholza wykazały,
biskup o\.bsalon postanowili radzić sobie sami. iż w epoce kamiennej znajdowały się na Ru-
W tym celu rozpoczęli systematyczn/\ wojnę gii liczne pracownie wyrobów krzemiennych.
celem podbicia całego nadbrzeża słowiańskie- Materyał ten występuje tu w obfitych pokła-
go. Najpierw zwrócili się p:zeciw wyspia- dach. Jedna z takich stacyi i8tniała na Ja-
rzom, którzy się ukorzyli i podatek przyrze- smondzie, przy dzisiejszej wsi Lietzow, dru-
kli. Stan ten trwał niedługo, bo ledwie Duń- ga Da Witowie, przy miejscowości Gramsib.:,
czycy odpłynęli, Rugianie o przyrzeczeniach trzecia na górze Banzclvitz. To były główne
zapomnieli. Do tego sprzyjał im los. Ksil\żęta punkty; prócz nich znajdowały się liczne dość
saksońscy bowiem, zazdroszcząc Duńczykom mniejsze. Wyrabiano tam: broń, sprzęty do-
powodzenia, także podjęli wyprawę na wy- mowe i gospohrcze, naczynia, zausznice,
sPę; to wywołało wdanie się Duńczyków i szpilki, naramiennice itp. Znajdujemy te
sprowadziło zatarg między niemi a SakBona- przedmioty w dwóch postaciach: wykończone
mi, & następnie i kilkoletnią wojnę, z której do naj drobniej szych szczegółów, lub też mniej
skorzystali Rugianie nie płacąc nikomu da- kształtne, roboty ciężkiej. Być może także,
nino Dopiero w r. 1168, gdy Henryk Lew za. że jedne Sl\ produktem epoki dawniejszej, dru-
jęty był walk z książętami niemieckimi, tak gie późniejszej; przy pierwszych wyrabiano
się poszczęściło Duńczykom, że całą Rugię np. ostrze przy nożach przez odłupanie od
pod swą władzę podbili, przy pomocy książąt bryły, przy drugich juź je szlifują. Wyroby
pomorskich, tudzież posiłków obotryckich. grubszej roboty znajdują się przedewszyst-
Była to ósma wyprawa Waldemara przeciw kiem w północno-wschodniej części wyspy.
Uugianom. Poddała się stolica Arkona, pod- Najwięcej spotyka się pryzmatycznych noży.
dała Karenza, złożyli hołd królowie Tetysław Wykonywano je przez odłupywanie od głazu
i laromar. Z upadkiem samodzielpości naro- krzemiennego (nucleus), dla tego też jedna
dowaj padło i pogaństwo; posąg Swiatowida, strona ostrza jest gładsza. Noży długich,
wszechwładnego niedawno, zburzono) Rugia formy lancetowej i spiczastej, używano do

Rug
nucania w bitwie, zakrzywionych, z garb a-
tem ostrzem, do krajania, innych wreszcie do
uprawy ziemi. Dalej znajdują się między za-
bytkami skrobacze, siekiery, różne dłuta, lan-
ce, strzały; trzy ostatnie tworzą przejście od
łupanych do szlifowanych wyrobów. Do wy-
konywania tych przedmiotów potrzebne były
odpowiednie narzędzia. To też znajduj9, się
na wyspie kamienie do łupania, do uderzania
w bryły, zastępujące dzisiejsze młoty, w for-
mie kul (5-10 cm. średnicy), dalej kamienie
do szlifowania, zwykle piaskowce, których
gładka jedna lub więcej stron jasuo wskazuje
cel, do jakiego ich używano; te ostatnie spro-
wadzano prawdopodobnie z Szwecyi. Znale-
ziono także narzędzia powyższe odrobione
z granitu, ale w małej liczbie; produkt zape-
wne obcy. Prócz zastosowania praktycznego
tych różnych '.vyrcbów, trzeba przypuścić, że
używano ich niekiedy jako przedmioty ofiar-
ne dla bogów; znajdują się bowiem także zu-
pełnie nowe, wykończone narzędzia, poukła-
dane jakby w pewnym porządku. Zabytki te
wskazują, że mieszkańcy wyspy dosięgli w o-
brabianiu kamienia pewnej doskonałości, tak
dalece, że gdy spiż zastępować począł ka-
mień, Rugianie naśladowali uowe wyroby,
posługując się ciągle jeszcze kamieniem.
Choć niewątpliwie i Rugia miała swą cpokę
spiżową, t. j. mieszkańców, którzy spiżu jako
materyału na broń i narzędzia używali, to je-
dnak przemysł ten nie rozszerzył się tak, jak
kamienny. Przedmioty epoki pierwszej były
oryginalne, samodzielne, miały cechy odrę-
bne od podobnych wyrobów innych narodów,
przedmioty drugiej są dowożone lub naślado-
wane. Archeolodzy północni podają rok 1500
przed Ohr. jako kres epoki kamiennej. W
przybliżeniu też tylko można podać czas wpro-
wadzenia żelaza; mogło to nastąpić krótko
przed narodzeniem Chrystusa. Znalezione bo-
wiem zabytki tej epoki podobne są kształtem
i wykonaniem do znalezionych w mieszka-
niach nawodnych w Szwajca,ryi przedmiotów,
a wszystko przemawia za tern, żo wyrabia.
niem tychże zajmowały się narody Galii w I
lub II w. przed Chr. Ostatniemi czasy znale-
ziono takich przedmiotów sporo, ale niczem to
jest w porównaniu do ilości wyrobów epoki
kamiennoj. Pomniki nagrobne na Rugii są
rozmaite. Pierwszy rodzaj tworzą tak zwane
grobowce kamienne różnej wielkości. Są to
groby zbudowane w podłużny czworobok,
pokryte z wierzchu wiekami kamiennemi, na
których się jejjzcze wznosi stos wielkich gra-
nitowych brył. Znajdują się w nich popielni-
co, czasem też kości zmarłych. Lud nazywa
je także grobami olbrzymów (Huenengraeber).
Drugi rodzaj jest tylko odmianą pierwszych,
bo zbudowane tak samo, tylko bez kopczyka
Ruh
951
granitowego, którego miejsce czasem zastępu-
je kopczyk z ziemi usypany. Trzecim & naj-
zwyklejszym rodzajem są, mogiły usypane
z ziemi w ksŁałcie dzwonów, w których się
tylko popielnice znajdują. Te natrafia się po-
jedyńczo, albo po kilka razem, zwykle po 7,
ustawione w szeregach, w kierunku z zachodu
ku wschodowi. Czwarty rodzaj tworzą ol-
brzymie łożyska kamienne, podłużne, ziemne
nasypy, po środku nieco wklęsłe, które uwa-
żać należy za grobowiska. Po całej wyspie
ich pełno, najwięcej na Jasmundzie i między
Granicą, Inichowom a Podbórzem. Na.jbar-
dziej zasługującą, na uwagę je8t grupa mogił
leżących na drodze z Pacyku do Gór, niedaleko
wsi W. orki, znanych pod nazwl\ mogił olbrzy-
mich pod Workami. toi tu grób przy grobie,
ogromne sterty kamieni i pomników po rozdo-
łach, pagórkach, pośród pól ornych. Naje-
dnym z pagórków leży głaz 42 stopy obwodu
mają,cy. Zapewne to grób jakiego sławnego
wodza lub księoia, olbrzymi, zbudowany
z mi8ternie rzeźbionego i ogładzonego granitu.
w kształcie trumny sklepionej w górze. Wy-
kopaliska i zabytki starożytnicze R. mieszcz!\
się przeważnie w muzeum berlińskiem, a Sl\
tak co do liczby przedmiotów, co do rozmai-
tości i doboru znanych, odkrytych dotąd rze-
czy jakoteż doboru egzemplarzy, jeżeli nie je-
dynem, to najbogatszem źródłem dla. badacza
starożytności słowiańskich. Prócz tego boga-
te jest pod tym względem muzeum prowin-
cyonalne pomorskie w Szczecinie. Obszerniej
o R. piszą: Sieniawski, Dzieje Słowian nad-
łabskich; Barthold, Ruegeu u. Pommern; Ba-
ier, Insel Ruegen; 'V. Pol, Obrazy z życia.
i natury I, IV, 113. Ad. N.
Hugioniszki, we, pow. nowoaleksandrow-
ski, w l okr. pol., o 51 w. od Nowoaleksan-
drowBka.
Hugie, w, pow. władysławowski, gm. Le-
śnictwo, par. Syntowty, odl. od Władysła-
wowa 13 w., ma 13 dm., 118 mk. W 1827 r.
13 dm., 121 mk.
Hugie, ob. Rugi,
Hugiuie, wś, pow. telszewski, gm. Kra..
tynga, o 76 w. od Telsz.
Ruguo, jezioro pod Piechowicami, w pow.
kościerskim, wymienione w przywileju Me-
stwina z r. 1290 (ob. P. U. B. von Perlbach,
str. 422). Ob. Kiszewa Stal'a.
Rugnlł 1 ) al. RUfJeln Alt., dobra, pow. szy-
łokarczemski, st. p. Kinten; 6 dm., 36 mk.
2.) H. Neu, wybud. przy wsi Feilenhof, tam-
że, 18 dm., 105 mk.
Huhbauk, 1399 Rubank, wś, pow. bolkowi-
oki, par. ew. i katol. w GieB8mannsdorf. W
1842 r. 41 dm., 379 mk. (32 ka.to!.), Bzkoła
ew. od 1833 r., młyn wodny, warsztaty płó-

958
Ruh
RuJ
cienne. Do 18to r. wieś była własności kla- Ruina, góra na wschód od Seretu, między
sztoru w Gryzoborze. Beretem a granica" bukowińska", na praw. brze-
Buhberg, wybud. przy wsi SchillehIen gu rz. Seretu. Wznies. 389 mt. npm. Br. G.
pow. darkiejmski, st. pocz. Sodehnen' 3 dm.' H . 1 )
33 mk. ' , ulIla. gajówka na obszarze Nego-
Ś R . uh . berg 1.) góra 83 st. wznies. , P omi<>dz y styny, pow. serecki, 2.) H., przedmieście
.. mta Beretu. Bl'. G.
.wIdmcą II: Rychbachem. Przechodzi przez
m droga bIta łczące te miasta. Na górze sa, Hujak, potok, wypływa na obszarze Zwię-
rumy starożytnego grodu czy też świątyni. czycy, w pow. rzeszowskim, płynie wzdłuż
2.) n., góra w pow. jeleniogórskim, z pię- k gramcy od gm. zeszowa, biegiem bardzo
knym zamkiem, należącym od 1826 r. do ks. .rętym, przechodzI na obszar Rzeszowa, a 0-
Radziwiłła. Przedtem właścicielem był hr. płrna,wszy od płn. wólkę Rudki wpada do
Hoym, minister. WIsłoka z lew. brzegu. Długość biegu 4t/
Huhden, ob. Ruda. klm. Bl'. G.
Buheberg, część Nowych Łasków, w pow. Hujale, ob. Ruchle.
czarnkowskim, pod Wieleniem; 1 dm., 12 mk. Hujbiszki 1.) wś, pow. rossieński, gm.
Huhendorf, wybud. wsi Jodlauken; 12 Skawdwile, par. Girdyszki, o 43 w. od Ros-
dm., 77 mk. sień. 2.) B., wś, pow. rossieński, gm. i par.
. Hllhenthal, łotew. Runde al. Rundale, wś Botoki, o 49 w. od Rossień.
1 dobra pryw., w okr. mitawskim, pow. i par. HujczYIJ, niem. Ritschen, w dok. villa Ruy-
bowska (Kurlandya). W dobrach, stanowią- cznyn olaviensis distl'ictus, wś kośc. na płn. od
cych niegdyś własność książąt kurlandzkich 3lzegu (na Szląsku, niedaleko Odry). Istniała
znajduje się największy i najpiękniejszy Jeszcze w 1456 r. Stenzel udowodnił (Ver-
z .byłych pałaców książęoych, otoczony wspa- handl. d. schles. Gesell. fuer vaterlaend. Cul-
małym ogrodem. Do dóbr należą fol.: Gross tur, 1837 i 1838 r.), że do tej wsi odnieść na-
i Klein Swirkaln, Klein Ruhenthal Wirsitten leży wzmianki w czeskich i szląskich roczni-
Klein BersteIn, Neu-Bersteln i Lindenhof. 'kach o kasztelanii Reczen (Redsen, Retscben,
Huhenthal (niem.), ob. Zacisz. Rzen). :Między wsiami: Rog-alice (Rogel-
RuhelJwal"e, karczma do Miłogoszcza na- WltZ) l Szydłowice (Scheidelwitz), w okolicy
leżąca, pow. wałeckl, par. rz.-kat. Mielęcin. Brzeu, jest dotąd las zwany Ritscher Wald,
W 1868 r. 9 mk., 5 kat., 4 ew. w ktorym przechowały się szczątki grodzi-
B!1hele (niem.), ob. Miel'ucin, w pow. sk.a. rzy grodzie tym miała być druga z ko-
mogllmcklm. W ostatnich czasach przezwano lel (pIerwsza w Smogorzowie) siedziba bi-
tę wieś Ruhheim. skupstwa szląskiego. Dochował się dokument
Bubjenes (łotew.), ob. Rujen. kt.órym Heyk III, ks. wrocławski, nadaj e w
HnhlJenbel', fol., pow. świętosiekierski, Rltsche mIeJscowemu proboszczowi (por. t.
st. p. Brunsberga. VIII, 654, 658 i 672). Br. CIt.
Bhnowfliess (nem.), struga w pow. wa. Buje al. Rujen, rzeka w gub. ryskiej, bie-
łecki, ypywa z Jez. Tuczna, pod miastem rze początek w południowo-zachodniej części
t. n., 1 blegme ku zachodowi (ob. Die Kassu- okr. parnawskiego z jez. Ruje, płynie w licz-
bei u. Tuchler Haide von Pernin, str. 59). ny.ch zagięciach. przeważni c w kierunku połu-
Huhlan", łużyckie Rugtan al. Rugwan, mia- dmowo.zachodmm, po południowo-zachodnich
sto nad Czarną EIsterą, przy ujściu Młynów- stokach wododziału felińskiego zrasza naj-
i (:Mehlbach al. Schwarzwasser), pow. wo- bardziej zaludnione okolice okr.' wolmarskie-
Jerecl. Odl. 24 mil .na zachód od Lignicy a go i przebiegłszy 65 w. uchodzi do jez. Burt-
32 mI od. WrocławIa, na granicy Szląska neek (139 st. npm.). Przybiera rzeczki: Gul-
Prueklego I Brandeburgii, w pobliżu linii dr. durg al. Juldrug, Kirre, Pesta, Patmat Ohle
żel. Do 1815 r. należało do saskich Łużyc a Azze, Wirke i in. Rz. Ruje i Sedde uażan
dopiero w 1823 r. wcielone w obręb Szląska. są za początek rz. Salis, wypływąjącej z jez.
Posiada kościół par. ewang., papiernią, do Burtneek. J. Krz.
2000 k. .Tradcya miejscowa przypisuje Hujen, łotew. Ruhjenes, we paraf. i 3 dobra
założeme mlasta, .Jakoby naj starszego w Łu- (R.- Radenhof, R.-Toernei i R.-Grosshof), w
życach, KarolowI W. w 790 r. W 1221 na- okr. wolmarskim (Inflanty), z zamkiem po-
leżało do Bra:ndenburgu, w 1319 r. przeszło krzyżackim, wzniesionym około 1260 r. je-
pod pano:wame czeskie. W 1842 .1'. było tu I dnocześni.z kośc. par. .Podług danych z 1859
223 dm. 1 13?7 mk. (1350 ewang. l 7 kato!.). r. w parafll było 326 NIemców i 13504 Łoty-
W 18401", mIeszkało t 119 Se;b'Y' w 1860 szów i Estów (niewielu).
tylko 20 a w 1880 r. me było JUZ zadnego. Hl lJ 'esz y szki wś Tlow r ossl ' en ' k .
Ruhw I d ' t ' d k . , '<,' S l, par.
a e, ws, pow. os ro z 1, 63 dm., girtakoiska.
340 mk., 211 ha. Rujgie, u Buszyńskiego Rungie, wś, pow

Buj
Ruk
959
rossieński, gm. i par. Wewirżany, o 126 w. drewno par. Giegużyn, młyn wodny i go-
od Rossień. rzelnię, wś zaś 7 dm. i 65 mk. kat. (w 1864 r.
Rujki, wś, pow. rossieński, gm. Sartyniki, 35 dusz rew.); własność hr. Kossakowskich.
o 82 w. od Rossień. Włościanie w R. i Kiejżanach wnieśli 11,594
Rujnie, wś, pow. rossieński, par. tauro- rs. 15 kop. wykupu. 2.) R. Górne, wś, tam-
gowska. że, o 25 w. od gminy, 31 dusz rewiz. 3.) R.,
Rujsee, pow. średzki, ob. Ruszcza. zaśc., tamże, o 25 w. od gminy, 11 dusz rew.
Rujszczyk, folw., pow. błoński, gm. Mło- Rukoeill, niem. Rukoschin, 1686 Rukosin,
chów, par. Tarczyn, ma 11 mk. 1710 Rukoczyn, wś, pow. tczewski, st. p. i
Rukajcie 1.) wś, pow. szawelski, gm. Ra- par. kat. Tczew, filia Lubiszewo, okr. urz.
dziwiliszki, o 18 w. od Szawel. 2.) R., we, stanu cywil. Dalwin, 256 ha (8 łąk, 201 roli
pow. szawelski, gm. Krupie, o 53 w. od Sza- or.), 2 zagr. i 5 gbur. posiadeł. W 1869 r.
wel. 3.) R., wś, tamże, gm. Poszwityń, o 46 160 mk., 113 kat., 47 ew., 15 dm.; 1885 r.
w. od Szawel. 15 dm., 35 dym., 179 mk., 106 kat., 73 ew.
Rukały, pow. mławski, ob. Grzybowo-R. R. leźy nad szosą z Tczewa do Skarszew.
Rukal'lee 1.) okolica szlach., pow. lidzki, R. 1258 należał R do Gotschalka ze Staro-
w 2 okr. pol., o 52 w. od Lidy a 17 w. od gardu, który wyznaczył cystersom w Pogód-
Ej szyszek, ma 19 mk. katol. 2.) R. al. Za- kach znacznq daninę pszennej mąki, zapisująo
brzezie, wś i folw., tamże, o 53 w. od Lidy a ją na Rukocinie (ob. Opactwo peplińskie,przez
19 w. od Ejszyszek, ma 3 dm., 33 mk. katol. kś. Kujota, str. 42). R. 1583 było tu 16 wło-
3.) R., okolica szlach., pow. lidzki, w 4 oh. ścian, każdy dawał mesznego od włóki po 1
pol., o 42 w. od Lidy a 24 w. od Wasiliszek korcu żyta (ob. Wizyt. Rozdrażewskiego,
ma 2 dm., 10 mk. katol. J. Krz. str. 40). Kś. Fr.
Rukany, wś, pow. poniewieski, w 2 okr. Rukojnie 1.) Rukojny, niekiedy Rykony,
pol., o 39 w. od Poniewieża. mko rząd. pow. wileński, w 5 okr. poL, gm.,
Rukawczyce, wś nad kotliną rz. Serwecz, okr. wiejski i dobra skarbowe Rukojnie, o 18
dopł. lewego Niemna, pow. nowogródzki, w. na płd.-wschód od Wilna, przy trakcie
w 2 okr. pol. horodyszczańskim, gm. Cyryn, pocztowym z Wilna przez Oszmianę do Miń-
ma 11 osad pełnonadziałowych; miejscowość ska, w 1881 r. 323 mk. (155 męż. i 168
falista i bezleśna, grunta pszenne, wyborne, kob.). W 1859 r. było tu 26 dm., 244 mk.;
łąki obfite. A. Jel. w 1866 r. zaś 25 dm. i 364 mk. (53 pra-
Rukawiee, dobra, pow. prużański, w 1 wosł., 261 kat.. 50 żyd.). Posiada cerkiew
okr. pol., gm. Kotra, o 17 w. od Prużany. paraf. murow., zarząd gminy, szkołę wiejską
Kuki 1.) we, pow. kowieński, w 2 okr. (w 1885/6 r. 21 dzieci), magazyn zbożowy
pol., o 80 W. od Kowna. 2.) R., wś, pow. murow.; była tu st. poczt. Do niedawna był
nowoaleksandrowski, w 4 okr. pol., o 69 w. w R. kościół paraf. katol., wzniesiony w 1814
od Nowoaleksandrowska. r., na miejsce dawniejszego, spalonego w 1812
Rukiele, wś, pow. nowoaleksandrowski, r. przez Francuzów kosztem archidyakona
w 4 okr. pol., o 48 w. od Nowoaleksandrow- katedry wileńskiej Michała Dłuskiego. Do
ska. parafii należały kaplice w Kijanach i Kienie.
Kukiszki 1.) wś włośc., pow. święciański, Przy kościele w R. był proboszczem kś. Pa-
w 20kr. pol., gm. i dobra skarbowe Łyng- weł Brzostowski (1825-27 r.). Parafia pra.-
miany, okr. wiejsl):i Antołkiena, o 5 w. od wosł., dekanatu (błahoczynia) szumskiego,
gminy a 29 w. od Swician, ma 2 dm., 15 mk. ma 621 wiernych. Mko stanowiło niegdyś
katol. (w spisie z 1864 r. 15 dusz rewiz.). 2.) uposażenie kapituły wileńskiej. Gmina nale-
R., dwór, pow. kowieński, w 1 okr. pol., o 48 ży do 2 okr. pok. do spraw włośc., 7 rewiru
w. od Kowna. 3.) R., wś, pow. rossieński, sądu pokoju oraz 2 oh. konskrypcyjnego,
par.rossieńska. 4.) R., wś, pow. telszewski, obejmuje 72 wsi, 322 osad, zamieszkałych
w 2 okr. pol., o 49 W. od Telsz. 5.) R., do- przez 4985 włościan. Podług spisu z 1864 r.
bra, pow. wiłkomierski, gm. Rogowo, o 51 w. było w gminie 1379 dusz re wiz. b. włościan
od Wiłkomierza. 6.) R., wś, tamże, gm. Tra- skarb., 364 włośc. uwłaszczonych i 10 jedno-
szkuny, 052 W. od Wiłkomierza. dworców. Gmina składała się z 7 (obecnie 8)
Kukle, pow. ciechanowski, ob. Mossaki. okręgów wiejskich: Rukojnie, Zakońce, Bro-
Rukle, wś, pow. wiłkomierski, gm. i par. skowszczyzna, Jukszany, Kiena, Kiena-Woł-
Sudejki, o 76 W. od Wiłkomierza; uwłaszczo- korabiszki i Czarna. W skład okręgu wiej-
czona od dóbr Dekszniany. skiego wchodzą: mko R., wsi: Kijany al. Osz-
Rukła 1.) we i dobra nad rz. Wilią, pow. mianka i Nowosady, zaśc.: Krzyżówka, Obli-
wileński, w 2 okr. pol., gm. Giełwany, okr. zanka, Smolanka i Stołbowy, w ogóle w 1864
wiejski Kiejżany, o 20 w. od gm. a 87 W. od r. 206 dusz re wiz. b. włośc. skarb. i 10 jedno-
Wilna. Folw. ma 1 dm., 15 mk., kaplicę kat. dworców. 2.) R., fol. rząd. nad bezim. rzką,

960
Ruk
pow. wileński, w 5 okr. po1., o ] 6 w. od Wil-
na, 1 dm., 11 mk. (4 prawosł., 7 kato1.), młyn
wodny. 3.) H., karczma rZ3;d., o 17 w. od
Wiina, 1 dm., 5 mk.. iyd. J. Krz.
Hllkoł)', wś, pow. mławski, nad bagnami
Niemy je, zwie się właściwie Grzybowo-Ru-
kały.
RłlkomłellJil', zaśc. szI. nad jez. Dubinki,
pow. wiJeńaki, w 3 okr. poL, o 52 w. od Wil-
na, 1 dm., 9 mk. kat.
Rukom)'sz, wś, pow. buczacki, o 4'5 klm.
na płn. od Buczacza (sąd pow., UJ'Z. poczt. i
t-el. rz.-kat. par.), na zach. brzegu Strypy.
Granice: wschod. Medwedowce, połud. Dźwi-
nogt'Ód i Buzacz, zachod. Jezierzany, półn.
Przewłoka. i Zurawińce. W 1880 r. w gminie
406 mk., na ob8z. dwor. 60; rz.-kat. 102; gr.-
kat. par. w miejscu, dek. buczacki. Cerkiew
mur. p. w. św. Onut'reja. sięga XVII w., me-
tryki ma od 1754 r. W R. dusz gr.-kat. 398,
w Żurawińcach (cerkiew drewniana z 1818 r.)
682, razem 1080 gr.-kat.; kasa pożycz. gm.
z kapit. 850 złr. Właśc. posiadł. dwoI'. Marya
z W olatlskich Bogucka. W aktach grodz. i
ziem. wydanych przez wydział krajowy znaj-
dują się wzmianki o R. (t. II, str. 68). W dok.
w Petlikowcach d. 14 sierpnia 1421 r. któ-
rym Albert, dziedzic na Petlikowcach, uposaża
tamże kościół, jest podpi!!any jako świadek
A.braham alias A. wdanecz de Rukomesze (Akta
gr. i ziem., II, 68). W dok. z 28 lipca 1379 r.,
którym Michał Habdank z Buczacza uposaża
założony przez siebie kościół w Buczaczn, wy-
mieniona jest po kilkakroć we R. "pro qua
quidem ecclesia et ipsius rectorihus, pro tem-
pore łltantibu8, dedimus etc. vastitatem no..
etram dictam Zorawyncze ad locandam vil-
lam et in novo erigendam, iuxta numen Strip-
.r-m iacentem, utramque rippam tonentem in-
tel' nostras villas Przewloka et Rukumcsche
sitam" i t. d. (t. V, 18,19; ob. też 31). B. R.
Rukostowo, dawna nazwa wsi :Małe I..inie-
WQ. l'1'uska komisya z r. 1772 pisze, że na
pu8tkowiu R. (KI. Liniewo) mieszka arendarz
płacący 290 n. (ob. Zeitsch. d. West-Preuss.
Gesch. Ver., XV, 129).
Btlkosz)'n, duża wf, nad I'Z. Berestem, do-
pływem Dniestru, pow. chocimski, par. Cho-
cim, leży przy drodze z Chocimia do Czepo-
B.os{nv. W 1868 r. było tu 355 dm.
8ftot)'n, rOS8. Ruchotin, wś nad bezim.
d6'pł. Dniestru, pow. chocimsld, par. Chocim.
Je.t tu cerkiew drewniana, zarząd gminny
(woło8t'). W 1858 r. miała 21 dm. X. M. O.
Rak
Buków al. JJfIlka Błtłolttj, góra. lesista
w Karpatach bukowińskich, na. obszarze gm.
Straży, w pow. radowiec-kim, na płn.-zach. od
wsi Straży, po płn. stronie doliny rz. Sucza-
wy. Po stronie płn. bierze poczlłtek pot. Lau-
ra (lewy dopl. Suczawy). Wznies. 1107 mt.
npm. Znak triang. Br. G.
Rukowllit!a al. RutkouJ1Iića, dok. Rudcovini-
cza, Ruckovinicze, Rutchovenicza, Ruckownitza,
struga pod Skarszewami, w pow. kościerskim.
Jest to lewy dopływ Wiatcisy. Po raz pir-
wszy wymieniona w przywileju Grzymisła-
wa z 1'.1198 (ob. P. U. B. v. Perlbach, str. 7).
Huks al. Ruks!!, niem. Rwe, os. młyn. i okI'.
domin., w pow. obornickim, na lewym brzegu.
Warty, przy ujściu Samicy Kiekrskiej, o 9
klm. na płn.-wschód od Szamotuł (poczta, st.
dr. żeL), par. Oborniki, 2 dm., 2 młyny, 21
mk. i 79'72 ha.; właGciciel Ludwik Golisz.
W skład okI'. domin. wchodził huby i fol. Do-
łęga (6 dm., 43 mk.); cały okI'. ma 8 dm., 64
mk. (49 kat., 15 prot.) i 251 ha (176 roli,
4 łąk, 38 lasu). E. Gal.
Huksliski, ob. Rusalisz7ci.
Hukstillkrandt, fol., pow. szyłokarczem-
ski, 17 dm., 107 mk.
HuksJ.ftll)' 1.) w spisie z 1866 r. RuX8ttany,
wś włok, pow. święciański, w 2 okr. pol.,
gm., okI'. wiejski i dobra skarbow Łyngmia.
ny, o 3 w. od gminy a 35 w. od Swięcian, 5
dm., 40 mk. kat. (w 1864 r. 22 dusz rewiz.).
2.) n., wś i dobra nad Ormianką, dopływem
Niemna, pow. kowieński (dawniej r08sieilski),
w 1 okr. pol., par. Wielona, odl. o 51 w. od
Kowna, 10 w. od st. poczt. Czekiszck a 2 w.
od Niemna. Dobra mają 65 włók; lud litew-
ski, wyznania rz.-kat., grunta lekkie piaszczy-
ste. Dobra R. składają się z 3 fol.: R., Go-
niuny i :Moropol (Leolmdy6w). WŚ założona
w 1640 r. przez Ludwika Talk-Iłgowskiego
Hryncewicza, prałata katedry żmujdzkiej pro.
boszcza wielońskiego, stanowiła dziedzictwo
rodziny Hl'YI1Cewiczów do 1867 r., w którym
w skutek sekwestru nałożonego po wypad-
kach 1863 1'. sprzedaną została rotmistrzowi
gwardyi AlekR8,ndrowi Wakselowi. Dr. T.lb'.
Ruksze 1.) wf! włof!c., pow. dzisiel!ski,
w 3 okr. poL, gm. Przebrodź, okr. wiejski
Hustata, o 19 w. od gminy, 30 dusz rewiz.
2.) n., wś, pow. rossieński, par. poszylska.
3.) H., okolica, pow. rossieiIski, gm. i par.
Kołtyniany, o 56 w: od R08sień. 4.) Ił., foL,
pow. wiłkomierski, par. poniemuniecka; mle.
ży do dóbr Soły. J. Kp".
KOlEC TOMU DZIEWfĄTEGO.