Text
                    


Б.М.КЕДРОВ В.И.ЛЕНИНН1Ң „МАТЕРИАЛИЗМ юане * ЭМПИРИОКРИТИЦИЗМ' деген кітабын қалай оқып-үйрену керек АЛМАТЫ «ҚАЗАҚСТАН» 1987
15 К 28 К 28 Кедров Б. М. В. И. Ленинніц «Материализм жэне эмпириокрити­ цизм» деген кітабын қалай оқып-үйрену керек.— Алматы: Ңазақстан. 1987.—378 бет. Академик Б. М. Кедровтың бұл кітабы В. И. Лениннің аса маңызды философиялық еңбегін оқып-үйренуде оқушыға көмектесуді мақсат еткен оқу қүралы болып табылады. Кітаптың соңғы басылымы 1972 жылы шықты. Бұл басылым қайта өңделіп, жаңа материалмен толықтырылған. «Сұраң-жауап» түріндегі бұл материалда В. И. Лениннің кітабында кездесетін жекелеген неғүрлым күрделі қағидалар мен терминдер түсіндіріледі. Кітап оқытушыларға, студенттерге, сондай-ақ, маркстік-лениндік философияны өздігінен оқып-үйренушілерге арналған. т. 0302020100—146 С7 К "Ш(05Ь=87~ 11-87 © ПОЛИТИЗДАТ, 1983 г. © «ҚАЗАҚСТАН» БАСПАСЫ, 1987 ж. 15
АВТОРДАН Әр түрлі тағдыры бар кітаптар болады. Көп кітаптар және олар өте жиі кездеседі, уақыт сынынан өтпейді: ескіреді, өздері солардың жағдайында жазылған оқиғалармен бірге өтіп кетеді де, енді оларды жұрт оқымайтын болып, ұмытылады. Бірақ уақыттың және адамдардың өзгергеніне қарамастан, бір тарихи заманның орнына одан мүлде өзгеше, жаңа тарихи заманның орнауына қарамастан, заманның талабына сай келіп, оның көкейтесті мәселелеріне жауап бере алатын мүлде басқа кітаптар да болады, бірақ олар онша көп емес. Мұндай кітаптар адам даналығының еш уақытта ескірмейтін классикалық еңбектерінө жатқызылады. В. И. Лениннің «Материализм және эмпи­ риокритицизм»1 деген кітабы философиялық ойдың дәл осындай классикалық еңбектерінің қатарына жатады. Әрине, мұның өзі кітапта айтылғанның барлығы бірдей бүгіпде де ол жазылған бұдан 75 жыл бұрынғы кездегідей актуальды және заманга сай деген сөз емес. Әлбетте, ондағы қайсыбір жекелеген жайлардың ескірмеуі мүмкін смес, айталық, қайсыбір махистке арнайы айтылған кейбір сын ескертпелер, немесе сол жылдарда ашылған физикалық жаңалықтарға арнайы тоқталған қайсыбір пайымдаулар осындай. Мұндай жекелеген жайлар қалайда өткінші сипатта болмай қоймайды. Бірақ жауынгер материализм тұрғысынан жазылған Ленин кітабының тарих тұғырынан тұрақты орын алып, мәңгі жасай беретін және үнемі жаңарып отыратын қасиеті оның жалпы жауынгерлік жігері, оған арқау болған диалектикалық материализмнің твор1 Біз бұдан әрідө оны кітабы деп атаймыз. лениндік кітап немесе В. И. Ленинңің 3
честволық рухы, оның негізінде жатқан ғылыми диалектит калық метод болып табылады. В. И. Лениннің кітабын әбден мұқият оқып-үйренемін деген әрбір адамның алдында оны материалистік диалектика тұрғысынан оқып-үйрену ең басты міндет болмағанның өзінде, басты-басты міндеттердің бірі болатыны анық. Мұның мәнісі: кітапты оқып, оның мазмұнына зер салғанда ондағы қашанда маңызды, ец басты жайды әр уақыт есте ұстап отыру керек деген сөз. Кітап жазылғаннан кейін 12 жыл өткен соң (1920 жылғы сентябрь) дәл осы пікірді Лениннің өзі оның екінші басылуына жазған алғы сөзінде айтқан болатын. Ол кітаптың жаңа басылымы «...орыс «махистерімен» болған айтысқа қарамастан, марксизм философиясымен, диалектикалық материализммен, сондай-ақ жаратылыстану ғылымының ец соңғы жаңалықтарынан жасалған философиялық қорытындылармен танысуға керекті құрал есебінде пайдасыз болмас деп үміттенемін» (12)1 деген болатын. Енді Лениннің кітабы жазылган кездегі нақты тарихи жағдайды көз алдымызға елестету керек. В. И. Ленин оны 1908 жылдың сентябрінде аяқтады. Кітап күрделі тарихи жағдайлар тұсында жазылды. Бұрынырақта революцияны, марксизмді жақтаған орыс интеллигенциясы арасында 1905—1907 жылдардағы орыс революциясының жеңілуінің ықпалымен, Россиядағы саяси реакцияның өршуініц әсерінен идеялық бейберекеттік басталды. Атап айтқанда, мұндай бейберекеттік сөз жүзінде марксиспіз деушілердің марксизмнен шеттеуінен, философиядағы ревизионистердің маркстік философияның негіздеріне ашықтан-ашық қарсы шығуларынан көрінді. Маркстік философияны махизммен — субъективтік идеализмнің шатасқан бір түрімен «біріктіруді», не болмаса Маркс пен Энгельстің философиялық ілімін Махтың көзқарастарымен ашықтан-ашық «алмастыруды» көздеген эклектикалық әрекеттер ревизионистерде ерекше сәнге айналып алды, ал мұның әр түрлі варианттары біресе эмпириокритицизм деп, біресе эмпириомонизм деп, біресе эмпириосимволизм деп немесе басқа қайсыбір әлем-жәлем сөзсымақпен аталды. Мұнымеп қоймай ревизионистер біз марксизмнің ескірген догмаларына қарсы маркетік философияны творчестволықпен дамыту үшін күресіп жүрміз деп мәлімдеді. 1 Осы жерде және бұдан былайғы тексте жартылай шеңбер жақшаның ішінде В. И. Ленин Шығармалары толық жинағыньщ 18-томының беттері көрсетіледі. Ал басқа томдарға сілтеулер жасалғанда тік жаңшаның ішінде: бірінші цифр томыщ екіншісі оның. бетін көрсетеді. 4
ВЛ. ИЛЬИНЕ. МАТЕРІАЛИЗМЪ и ЭМЛИРЮКРИТМЦИЗМЪ криткчеснія эамітни о6е одной реанціонной философы. ИЗДЯНІЕ „ЗВЕНО" МОСКВА В. И. Лениинің «Материализм жэне эмпириокритицизм» деген кітабының бірінші басылуының мұқабасы. 1909 ж. Кішірейтілген
көпті дәрежеде көрінеу діни концепцияларды (құдай іздемпаздық, құдай жасампаздық) уағыздаудап анық байқалды. Марксизмді философиялық ревизиялауды олар марксизмнен және материализм атаулының бәрінен безу емес, марксизмді ғылымның жаңа деректеріне сәйкес одан әрі творчестволықпен дамыту тәріздепдіріп корсетпекші болды. Ревизионистер марксизмді ескірді-міс деген қағидалардан, «догматикалық» қабылдауға негізделгеи тұжырымдардан тазарту керек деп мәлімдеп, бұған маркстік философияның негізгі принциптерін осындай тұжырымдардың қатарына қосты. К. Маркстің ұлы ілімінен бас тарту болған, оны одан әрі дамыту керек дегенді бетке ұстап, іштен қопаруға тырысқан осы ревизиямен үзілді-кесілді күресу қажет болды. «...Ф. Энгельс материализмінің «формаларын» ревизиялауда1 оның натурфилософиялық қағидаларын ревизиялауда,— деп жазды В. И. Ленин,— сөздің айтылып жүрген мағынасында «ревизионистік» еш нәрсе жоқ екені былай тұрсын, қайта, керісінше, марксизм мұндай ревизиялауды қажетті түрде талап етеді. Біз махистерді кінәлағанда, әсте мұндай қайта қарағаны үшін кінәламаймыз, қайта олардың нағыз ревизионистік тәсіл қолданғаны үшін — материализмнің формасын сынаған болып, оның мәнін өзгерткілері келгені үшін, Энгельстің бұл мәселе жөнінде сөзсіз өте-мөте зор маңызы бар пайымдауларымен, мәселен, оның, «...материясыз қозғалыстың болуы мүмкін емес» деген пайымдауы сияқты пікірлерімен тура, ашық және үзілді-кесілді санасуға ешбір әрекеттенбестен, реакциялық буржуазиялық философияның негізгі қағидаларын ала салғылары келгені үшін кінәлаймыз» (285). В. И. Ленин өз кітабының Алғы сөзінде марксизмді философиялық ревизиялаушылардың мәні мен тактикасын сипаттай келіп, былай деп жазды: «Іс жүзінде — диалектикалық материализмнен, яғни марксизмнен, біржолата безеді. Сөз жүзінде — ұдайы бұлтарып, мәселелің мәніне соқпай кетуге, өздерінің шегінгендігін жасыруға тырысады, жалпы алғанда материализмнің орнына материалистердің әйтеуір біреуін қоюға тырысады, Маркс пен Энгельстің толып жатқан материалистік мәлімдемелерін тура талдаудан үзілдікесілді бас тартады... Мұның өзі — кәдімгі философиялық ревизионизм, өйткені марксизмнің негізгі көзқарастарынан шегінуімен, өздерінің безген көзқарастарымен ашық, тура, батыл және айқын «есеп айыруға» қорқып немесе ол қолынан келмей жаман аты шыққандар — тек осы ревизионистер ғана» (10). 10
В. И. Лениннің кітабы Маркстің теориясын басшылыққа ала отырып, пролетариат пен оның партиясын Россияда социалистік революцияның жеңуі үшін болашақ шешуші күреске дайындап, революциялық теорияның кіршіксіздігін сақтау, марксизм идеяларын оның жауларының шабуылынан қорғап қалу орыс марксистерінің аса маңызды міндеті болып тұрғанда, әсіресе реакция жылдарында марксизмге елеулі қауіп төндірген махистердің философиялык, ревизионизміне қарсы бағытталған. Лениннің махизмді сынауыньщ халықаралық зор маңызы болды. Белгілі бір еңбек жазылған жағдай қоғамдық өмірдің саяси және идеялық-теориялық жақтарын қамтитын жоғарыда көрсетілген ерекшеліктермен қатар сол кездегі ғылыми ойдың дамуымен де, атап айтқанда, жаратылыстану саласында ашылған эксперименттік және теориялық жаңалықтармен байлапысты ғылыми ойдың дамуымен де сипатталады. Екінің бірінде мынадай сұрақ туады: Ленин өзінің кітабында жаратылыстанудың барлық салаларының ішінен физикаға, соның өзінде бұл ғылымның барлық тараулары мен проблемалары ішінен материяның құрылымы туралы ілімге неге көп көңіл бөледі? Мұның себебі: XIX ғасырдың аяғында физика және ең алдымен материяның құрылымы туралы физикалық ілім басқа жаратылыстану ғылымдарының жәпе олардың барлық проблемаларыпыц ішінен алдыңғы шепке шыгып, заманның жаратылыстану ғылымында көпке дейін жетекші орынга ие болғандығында. Ғылым тарихында әр түрлі дәуірлерде жаратылыстану саласында оның философиялық қорытындылар мен концепциялар тығыз байлапысты белгілі бір тарауыныц жетекші болып, алдыңғы піепке шығып отырғаны мәлім. XVII— XVIII ғасырл.арда ғылымның осындай тарауы механика бо­ лып, ол сол уақыттағы бүкіл ғылымға ықпалын тигізді. Сол ғасырларда механикалық жаратылыстанудың жарыққа шы­ гып, механистік материализм түріндегі дүниеге көзқарас ретінде механицизмнің қалыптасуы осы тұста нақ сол механиканың жаратылыстанудың жетекші саласы ретінде өркендеуімен байланысты. Материя қозғалысының сол уақыттағы ең қарапайым түрлерін және оның қасиеттері мен заңдылықтарын зерттейтін механика сол уақытта басқа барлық ғылым салаларының өркендеуіне серпін беретін күшке айналды. Осыдан күш алған басқа ғылымдар XIX ғасырда барынша ілгері басып, енді өз беттерімен даму жолына түсті. Мәселен, XIX ғасырдың басында-ақ химия мен биология алдыңғы қатарға 11
шықты, ал XIX ғасырдың ортасында оларға физика келіп қосылды. Мұның өзі оттегінің ашылуы мен химиялық атомистиканың жасалуы, энергияның сақталу және басқа түрге айналу заңыньщ ашылуы, клетка теориясының жасалуы, дарвинизмнің шығуы және жаратылыстану ғылымында басқа да ұлы жаңалықтардың дүниеге келуі арқасында мүмкін болды. XIX және XX ғасырлардың межесінде жаратылыстанудың дамуында жалпы жағдай қайталанды, бірақ, әрине, жаңа, неғұрлым биік негізде қайталанды: енді жетекші сала ретінде ғылымның бір саласы қайтадан алға ұмтылды, дәлірек айтсақ, суырылып алға шықты, бұл жолы ол табиғаттың ең қарапайым объектілерін зерттейтін физика болатын. Осы уақыттан бастап физика материяиы одан әрі тереңдеп зерттей бастады: өзінің ашқан жаңалықтары арқасында ол дүниенің ескі механистік көрінісін жәпе оған байланысты метафизикалық материализмнің «элементтердің» бұзылмайтындығы туралы, материяның іргелі физикалық қасиеттерінің мәңгілігі мен өзгермейтіндігі туралы қағидаларын қиратып, теріске шығарды. Бірақ XIX және XX ғасырлар межесінде физика жаратылыстануда жетекші роль атқарған болса, онда оның күрт дамуы барысында физиканың нақ соңғы жаңалықтарына байланысты көтерілген философиялық мәселелер философтардың да, жаратылыс зерттеушілердің де назарын ерекше аударды. Сондықтан жаратылыстанудағы материализм мен идеализм арасындағы күрес ең алдымен физикада ашылған ең соңғы жаңалықтардың айналасына шогырланды. XX ғасырдың басындағы жаратылыстанудағы материа­ лизм мен идеализм арасындағы күреске талдау жасағанда және табиғат туралы сол уақыттағы ғылымның аса маңызды жетістіктерін диалектикалың материализм тұрғысынан философиялық жолмен қорытындылағанда В. И. Лениннің өз кітабында негізінен жаңа физикаға, яғни атом әлемі саласында болып жатқан микроқұбылыстар физикасына тоқталған барлық себебі осы болатын, Бұдан біраз кейін (1911 жылы) ол нақ осы жаңа физика күн тәртібіне философиялық жаңа мәселелер қойып отыр, диалектикалық материа­ лизм бұл мәселелерді шешуге, яғни оларға тиянақты философиялық жауап беруге тиіс болды деп анық атап көрсетті. Физикада XIX және XX ғасырлар межесінде басталған жаңалықтарға талдау жасағанда, олардың ерекше тарихи жағдайда — идеологиялық күрестің қатты шиеленіскен жағдайында болып отырғанын ескеру керек болды. 12
Бұған дсйіп физикада және бүкіл жаратылыстануда ма­ териализм үстем позицияны берік ұстады, ол, әдетте, механистік немесе стихиялық материализм түрінде болған еді. XIX ғасырдың ортасында және оның екінші жартысында буржуазия идеологтары марксизмге қарсы күрес жүргізе отырып, ең алдымен материалистік диалектикаға шүйлікті де, метафизикалық материализма біршама төзімділікпен қарады. Осындай тарихи жағдайларда XIX ғасырдың ортасындағы жаратылыстанудың ұлы жаңалықтары, әдетте, жаратылыстанудың өз ішінде идеалистік желіктерді күшейткен жоқ, дегенмен ондай желіктер мезгіл-мезгіл сол кезде де болып тұрған еді. XIX ғасырдың аяғына қарай буржуазиялық қоғам импе­ риализм сатысына, яғни іріп-шіріп өліп бара жатқат/ капитализм сатысына аяқ басқанда жағдай түбірінен өзгерді. Буржуазиялық философия табиғат туралы ғылым саласында ашылған жаңалықтарға басқаша қарай бастады. Идеа­ листа реакция жаңадан ашылған, бірақ мәні әлі анықталып, ұғынылмаған әрбір жаңалыққа жармасып, оны материализмге қарсы бұруға тырысып, ол материализмді бекерге шығарады-мыс деп және философиялық идеализмнің дұрыстығын «дәлелдейді» деп көрсетпекші болды. XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында жаратылыстану мен философияның дамуындағы мұндай ашықтан-ашық реакциялық тенденция кездейсоқ оқиға емес-ті, керісінше жаңа тарихи жағдайдың ерекшеліктерінен заңды түрде туындаған болатын. Буржуазия идеологтарына дін мен идеализмнің бұдан бұрын да қатты шайқалған позицияларын «тылыми» тұрғыдан нығайтып, бекіту үшін бұл позицияларды ғылымның ец жаңа деректері ақтап отыр деген көріністі қайткен күнде де жасау керек болды. Сондықтан да іс жүзінде осы міндетті объективті түрде орындаушылар болған махистердің материализмге қарсы күресте өздерін «қазіргі жаратылыстанудың философиясының» немесе тіпті «XX ғасырдағы жаратылыстанудың философиясының» өкілдеріміз деп мәлімдеулері кездейсоқ емес-ті. «Физиологиялық» идеалистер XIX ғасырда материалис­ та бейнелеу теориясын «бекерге шығару» үшін және Канттың агностицизмін нығайту үшін физиологияның ең жаңа деректерін пайдалануға тырысты (олардың қатарында Гельм­ гольц та бар, оның «символдар теориясын» Ленин өзінің кітабында сынайды). Сол сияқты XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басындағы физиктердің арасында-идеализмнің ерекше ағымы пайда болды, ал оның шығуы жараты13
лыстанудың империализм кезеңіндегі дамуында терец қайшылық бар екендігін көрсеткен болатын. Физиканың қауырт дамуы материяның құрылымы мен оныц қасиеттері туралы бұрынғы көптеген түсініктерді өзгертіп, материяның жаңа түрлері меп оның қозғалысының жаңа формаларын ашты. Осыған байланысты физикадағы ертеде қалыптасқан ұғымдар, физикалық теориялар, физикалық заңдардың тұжырымдамалары түбірімен өзгеріске ұпіырап, қайта қаралды. Идеологиялық реакция физикадағы ескі ұғымдардың, теориялардың, түсініктердің талқандалуын мұның өзі материализмді «бекерге шығаратын» және идеализмнің дұрыстығын «дәлелдейтін» дерек деп түсіндіріп, өз мүдделері үшін пайдалануға жанталаса әрекет жасап бақты. Идеалист-философтар ғылымның жетістіктерін барынша реакциялық мақсаттарға пайдалаиды. Ленин «махизм әдебиетін немесе махизм туралы әдебиетті қолыңа алсаң-ақ жаңа физика материализмді бекерге шығарады-мыс, т. т. және т. с. деген дәмемен сол жаңа физиканы тілге тиек етушілікті көресің» (284) деп жазған болатын. Бұл тілге тиек ету дәлелді ме, жоқ па, ол — басқа мәселе, бірақ В. И. Лениннің атап көрсеткеніидей, идеалистердің өз көзқарастарын жаңа физикамен «байланыстырып», оның жетістіктері мен қиыншылықтарын реакциялық философияның мүдделеріне пайдалануға әрекеттенгені күмәнсыз. Сонымен, жаратылыстанудың дамуында және материа­ лизм мен идеализм арасындағы физикада ашылған ең соңғы жаңалықтар төңірегінде өріс алған күрестің сипатында XIX және XX ғасырлар межесінде жаңа тенденциялар пайда болды; бұл тенденциялар табиғатты танудың жалпы барысына және оның нәтижелерін философия тұрғысынан қорытындылау процесіне өте елеулі өзгерістер енгізді. Ленин XIX ғасырда Маркс пен Энгельс өздерінің философиялық еңбектерін жазған кезде болмаған бұл жаңа жағдайларды ескеру қажет деп санады. Ол былай деп жазды: «...жаңа физиканың немесе, дұрысырақ айтқанда, жаңа физикадағы белгілі бір мектептің махизммен және қазіргі идеалистік философияның басқа түрлерімен байланысты екендігі ешбір күмәнсыз. Плехановтың істеп отырганы сияқты, махизмді талдағанда бұл байланысты елемеу — диал-'ктикалық материализмнің рухын қорлағандық болады, яғни Энгельстің сөздерінің кейбір әріптеріне бола, Энгельстің методын құрбан еткендік болады» (284). Бұл жағынан да В. И. Лениннің кітабы сол кезде гылымда 14
болып жатқан оқиғаларға талдау жасауға творчестволық тұрғыдан қараудың тамаша үлгісі болды. Лениннің кітабын, осылай деп күтуге болатынындайақ, оның жақтастары барынша мақұлдап, қолдады; керісінше, оның дұшпандары арасында кітап дәрменсіз өшпенділік туғызды. Лениннің адал шәкірттері, шын лениншіл-большевиктер өз көсемі мен ұстазының философиялық көзқарастарына толық қосылды және оған өзінің идеялық қарсыластарын, олардың ішінде реакция жылдарында марксизмнен шеттеп, махизмнің идеалистік желігіне еріп кеткен партиялық интеллигенттерді де әшкерелеуіне белсене көмектесті. 1908 жылы Женевада А. Богданов реферат оқығанда большевик И. Дубровинский оған қарсы жұрт алдында сөз сөйледі, осының өзінде Ленин өзінің «Референтке он сұрағын» (5—6) алдымен Дубровинскийдің сөйлейтін сөзінің тезисі ретінде жазған болатын. В. Воровский махизмге барынша батыл қарсы шықты. Лениннің қатты сынына ұшыраған, орыс социал-демократтарынан шыққан махистер Лениннің кітабын дұшпандықпен қарсы алды. А. Богданов оған жалақорлықпен жауап қайтарып, өзінің қате көзқарастарын ақтамақ бо­ лып, Ленинге... фидеизмді уағыздаушы және қорғаушы де­ ген атақ тағуға дейін барды! Бұл орайда құдайға сену және сыртқы дүниенің нақты бар екендігіне және оны танып-білуге болатындығына сенімділік («сену») бір деңгейге қойылып, әншейін теңдестірілді. Философия соққан меныпевиктер Лениннің кітабына әр түрлі үн і<атты. Л. И. Аксельрод (Ортодокс) бұл кітапқа жазған рецензиясында Ленин өз кітабыпда философиялық бірқатар елеулі қателерін принципті тұрғыдан сынаған Плехановты ақтауды өзіне міндет етіп қойды. Ол Плехановтың еңбектеріндегі Ленин қате деп көрсеткен қағидаларда ешбір қате жоқ, олар марксизмге толық сай келеді-міс деп дәлелдеуге босқа тырысты. Лениннің бүкіл кітабына арқау болған философиядағы партиялылық принципі оның ерекше ызасын келтірді. Плехановтың тағы бір жақтасы А. М. Деборин, В. И. Лениннің кітабына тура сілтеме жасамай, қазіргі жаратылыстанудың, оның ішінде физиканың да, жетістіктері мен жағдайын философия тұрғысынан қалай бағалау керек екендігін көрсетуді өз міндетіне алды. Бірақ Деборин оны іске асыра алмады, Плехановтың махизмді сынауы абстракт сынау болды деп Лениннің Плеха­ новты айыптауын ол бекерге шығара алмады. Тіпті Ленин мен орыс махистерінің арасындағы филосо15
рингке материяның осы статикалық күйден динамикалық күііге кошуі қалай жүзеге асқанын түсіндіруге мүмкіндік бермеді. Дюринг «алғаш түрткі» болды демек, жаратушы — құдай бар деген пікірге дейін құлдырады. Энгельс оны осы үшін де сынаган-ды. Энгельс қайтыс болганнан кейін идеалистік реакция энергия туралы ілімнің деректерін пайдаланып, ерекшө идеалистік ағым — энергетизмді жарыққа шығарды; энер­ гетизм қозгалысты материядан бөліп алуға тырысты, яғни қозғалысқа идеалистік және метафизикалық тұрғыдан қарап, ол материясыз болады деп ойлады. Осы сияқты көзқарастар XIX ғасырда да айтылып, сол кездің өзінде де оларды материалистер сынға алған болса да (Ленин, мәсе.лен, И. Дицгеннің спириттерді және басқа «рухпен тілдесушілерді» сынағанын келтіреді), алайда энергетизм ерекше философиялық ағым болып XIX және XX ғасырлардың межесінде ғана империализм өзімен бірге ала келген жалтіы идеологпялық реакцияға байланысты қалыптасты. Ленин энергетизмді сынай отырып және диалектикалық тиатериализмді дамыта отырып, материя мен қозғалыстың арақатынасын түсінудегі материализм мен идеализмнің ^арама-қарсылығын және сонымен қатар диалектикалық материализм мен метафизикалық материализмнің қарамақарсылығын ашты: «Идеалист дүниені біздің түйсіктеріміздің... ңозғалысы деп есептей алады; материалист дүниені — біздің түіісіктеріміздің объективтік қайнар көзінің, объективтік моделінің қозғалысы деп есептейді. Метафизикалық, ягни антидиалектикалық материалист — қозғалыссыз ма­ терия (уақытша, «алғашқы түрткіге» дейін т. с. болса да) бар деп есептей алады. Диалектикалық материалист қозғалысты материяның ажырағысыз қасиеті деп есептеп қана қоймайды, сонымен бірге қозғалысқа қарадүрсін көзқарасты да теріске шығарады т. т.» (306). В. И. Лениннің марксизм философиясына енгізген жаңа қағидаларын Лениннің жаратылыстанудың философиялық мәселелерін шешуінен де байқауға болады, ол туралы кейінірек айтылады. Ленин өзінің кітабында екі тарихи дәуірдің: үдей дамып келе жатқан монополияға дейінгі капитализм дәуірінің (XIX ғ.) және іріп-шіру сатысына енген, енді төмен қарай құлдырай бастаған монополистік капитализм дәуірінің (XX ғ). айырмашылығының неде екендігін тамаша көрсетіп берді. Маркстік философияда, яғни диалектикалық және та­ рихи материализмде жаңа тарихи жағдайға байланысты тиарксизмнің біртұтас, бүтін философиялық ілімінің әр 18
түрлі жақтарына (моменттеріне) баса назар аударылыіг отырды. Мұндай әр түрлі назар аудару жеке адамның уақытша ой-ниеттерінен, авторлардың талғамдары мен көңіл-күйлерінен емес, осы екі тарихи дәуірдің түбегейлі, қатаң объективтік жағдайларынан туған болатын. Ал бұлайша баса назар аударудың өзі бүкіл ілімиің ішкі тұтастығын, оның барлық жақтары мен құрамдас бөліктерінің терең де ажырамас бірлігін толық сақтай отырып жүзеге асырылды. Осыған байланысты Ленин былай деп жазды: «Маркс пен Энгельс Фейербахтан жоғары көтеріле отырып, жазушысымақтарға қарсы күресте шыныға отырып, материализм философиясын жасауды толық аяқтауға, яғни материалис­ та гносеологияға емес, тарихты материалистік тұрғыдан ұғынуға, әрине, көбірек көңіл бөлді. Сондықтан Маркс пен Энгельс өздерінің шығармаларында диалектикалық материализмнен гөрі диалектикалыц материализмді көбірек баса көрсетті, тарихи материализмнен гөрі тарихи материализмді көбірек қуаттады» (376). Маркс пен Энгельс өмір сүріп, еңбек еткен тарихи дәуірді В. И. Ленин осылай сипаттады. Одан әрі Ленин олар қайтыс болғаннан кейінгі жаңа дәуірдің өткен дәуірден елеулі айырмашылығы бар деп көрсетеді. «Марксист болғысы келетін біздің махистер,— дейді Ленин одан әрі,— марксизмді зерттеуге одан мүлде өзгеіпе тарихи дәуірде кірісті, буржуазиялық философия әсіресе гносеологияға маманданған уақытта және диалектиканың кейбір құрамдас бөліктерін (мәселен, релятивизмді) сыңаржақ, бұрмаланған түрде ұғына отырып, көбінесе жоғарыда идеализмді қорғауға немесе қалпына келтіруге емес, төменде идеализмді қорғауға немесе қалпына келтіруге көңіл бөлген уақытта кірісті... Біздің махистер марксизмді түсінбеді, өйткені олар марксизмге, былайша айтқанда, басца бір жағынан келді, сондықтан олар Маркстің экономикалық және тарихи теориясын үйренді — кейде үйренгенінен гөрі жаттап алғаны көп болды,— үйренгенде оның негіздерін, яғни философиялық материализмді түсінбей үйренді» (376-377). Біз қарастырып отырған кітап жазылған тарихи жаңа дәуірдің лениндік сипаттамасы тұрғысынан бұл кітаптың ерекшеліктері тек мазмұн жағынан ғана емес, стилі мен баяндау формасы жағынан да неғұрлым анық көрінеді, ал ең бастысы — В. И. Лениннің маркстік философияны дамытуға енгізген жаңалығы толық та айқын байқалады. 19
3. Марксизм-ленинизмнің негізін салушылардың басқа шығармаларымен байланысы В. И. Лениннің кітабын оқып-үйренуге творчестволыкпен ^қараудың мәнісі оны, біріншіден, К. Маркс пен Ф. Энгельстің негізгі философиялык, шығармаларымен байланыстыра қарау деген сөз, өйткені бұл кітап — сол еңбектерді әрі қарай дамытқан шығарма және автордың өзі үнемі сол еңбектерге сүйеніп әрі сілтеме жасап отырады; екіншіден, ол Лениннің өзінің оқылып отырған шығармадағы нақ сол философиялық мәселелер көтеріліп, шеяіілетін басқа шығармаларымен де байланыстырыла оқылуы қажет. Мәселен, маркстік философиядағы диалектиканың, таным теориясының және логиканың бірлігі мен тұтастығы туралы лениндік қағиданы алайық. Осы тұтастық Ленин кітабының алғашқы үш тарауының аттарынан-ақ көрініп тұр, оларда тек материализмнің ғана емес, диалектикалыу материализмнің таным теориясы қаралған. Мұның мәнісі гносеологияның барлық мәселелеріне Ленин материалистік диалектика тұрғысынан қарап, оларды шешуге диалектикалық методты ңолданды деген сөз. Ол былай деп жазды: «Ғылымның басқа салаларының бәріндегідей, таным теориясында да диалектикалық тұрғыдан пайымдау керек, яғни біздің танымымызды дайын және өзгермейтін нәрсе деп ойламау керек, қайта білмеушіліктен білушілік қалай туатынын, толық емес, дәл емес білімнің қалай толығырақ, дәлірек білімге айналатынын талдау керек» (107). Мұның өзі, Лениннің пікірінше, адам танымының тарихи дамуы тұрғысындағы көзқарасты ұстану деген сөз. Маркстік философияның бұл маңызды қағидасын Ленин «Философиялық дәптерлерде» арнайы зерттеп, одан әрі дамытады. В. И. Лениннің кітабын «Философиялық дәптерлермен», оның басқа да философиялық шығармаларымен салыстырып қарау диалектика дегеніміз марксизмнің таным теориясы, ал диалектика, логика және материализмнің таным теория­ сы — бәрі бір нәрсе дейтін қағиданы Лениннің нақ қалай түсінгенін анықтауға да мүмкіндік береді. Лениннің бұл тұжырымдамаларын Ленин логиканың, диалектиканың және таным теориясының арасында ешқандай айырма жоқ деп біліп, оларды толық бірдей деп санағанның дәлелі деп түсінуге болмайды. Ленин кітабының бүкіл баяндалу барысы оның олай еместігін дәлелдейді. В. И. Ленин гносеологиялық, танымдық-трориялық мәселелерді үнемі бөліп алып саралады және оларды логика мен диалектиканың арнайы 20
мәселелерімен араластырмай, диалектика тұрғысынан түсіндіреді. Диалектиканы, логиканы жәпе таным теориясын маркстік философияның әр түрлі жақтары деп сипаттай отырып, гносеологиялық мәселелерді саралап, арнайы қарауды мүмкін және тіпті қажет дей отырып, В. И. Ленин мұнымен бірге бұл мәселелерді диалектикалық методтан тыс және оған тәуелсіз қарауды мүмкін деп есептеген емес. Керісінше, ол кез келген гносеологиялық мәселеге дұрыс жауапты тек маркстік диалектика тұрғысынан ғана беруге болады деп көрсетті. Сонымен бірге маркстік методтың кез кел­ ген мәселесі тек материалистік таным теориясымен тығыз байланыста, яғни материалистік диалектика мәселесі ретінде қойылуы мүмкін және осылай қойылуы қажет. Мұның логикаға да қатысы бар, өйткені логиканың барлық мәселелері маркстік философияда диалектикамен және материализмнің таным теориясымен бірлікте қойылып, шешіледі, басқаша айтқанда, маркстік диалектикалық логиканың мәселелері ретінде қойылып, шешіледі. Мұның өзі Лениннің кітабын тек В. И. Лениннің «Философиялық дәптерлерімен» ғана емес, сонымен бірге оның «Тағы да кәсіпсдақтар туралы...» деген еңбегімен (1921 ж.) салыстыра қараганда ерекше айқындала түседі. Лениннің кітабын Маркс пен Энгельстің негізгі философиялық шығармаларымен және Лениннің өзінің басқа еңбектерімен байланыста салыстырып оқып-үйрену оның мазмұнына тарихи тұрғыдан келуге мүмкіндік береді. Кітапты осылай оқу оның түпкі мақсатын, ұстаған бағытын, қағидаларының сонылығын түсінуге мүмкіндік береді және осының бәрін маркстік философияның да, қазіргі бүкіл гылымның да келешек прогресінен, сонымен қатар оньщ авторының өзінің философиялық ойының творчестволық дамуы тұрғысынан көруге болады. Ревизионизмнің кейбір идеологтары мен марксизм-ленинизмнің ашық жаулары Лениннің 1914 жылға дейінгі және одан кейінгі еңбектерінде айтылған идеяларды қарамақарсы қоюға әрекеттенеді. Бейнелеу теориясына қарсы өршелене күрес жүргізе отырып, олар оны енжар пайымдаушылық, механицизмге және тіпті конформизмге ұрынушылық, жағдайға бейімделе салушылық деп дәлелсіз кінәлайды. Олар оны өзінің шын мәні мен маңызынан айырып, бейнелеу теориясы адамның қайта құрушылық, жасампаз практикалық қарекетінің ролін төмендетеді-міс, адампың санасының өзін творчестволық сипаттан айырады-мыс деп жариялайды. 21
Марксизм-ленинизмнің қарсыластары 1914 жылға дейін Лепин осылай түсінілетін бейнелеу теориясы позициясында болды-мыс деп пайымдайды, тіпті онымен де қоймай сол уақытта ол жалпы Каутскийдің философиялық көзқарастарына қосылды және жадағай эволюциопизмді қолдады деп дәлелдемек болады. Олардың пікірінше бұл, былайша айтқанда, Лениннің философиялық эволюциясындағы бірінші дәуір болыпты-мыс. Екінші дәуір дүние жүзілік соғыс шығып, Россияда әлеуметтік революция іс жүзінде жақындап қалған 1914 жылдан басталады-мыс. Сол кезде Ленйй алғашқы көзқарастарынан жалт бұрылып, бейнелеу теориясының жеткіліксіздігін мойындап, оны толықтыру немесе творчестволық қызмет (практикалық және танымдық қызмет) теориясы етіп дамыту керек деп біліпті-міс; каутскийшілдік пен жадағай эволюция идеясы орнына революциялық диалектика идеялары келіп, Ленин бүкіл дүние жүзі білетін революциопер-ойшылға айналыпты-мыс. Бірқатар ревизиопистер мен ашық жауларымыздың айтуында В. И. Лениннің философиялық эволюциясының екінші дәуірі осыидай делінеді. Осы мүлдем жалған көзқарас тұрғысынан В. И. Лениннің «Материализм және эмпириокритицизм» деген кітабы осы екі дәуірдің біріншісін (бейнелеу теориясы, каутскийпіілдік, жадағай эволюционизм), «Философиялық дәптерлері» — екіншісін (жасампаздық теориясы, антикаутскийшілдік, революциялық диалектика) неғұрлым толық бейнелейді екен. Лениннің еңбектерінде маркстік философияның дамытылуын осылай өтірік бейнелеп, дөрекі бұрмалаулар мен көптегеп жұлмалаулар арқылы біздің идеялық ңарсыластарымыз Лениннің екі философиялық еңбегін бір-біріне қарсы қоймақ болады. Мұның өзі оларға Ленин әр уақытта бірдей творчестволық марксист болған жоқ, тек 1917 жылдың қарсаңында ғана творчестволық марксист болды, оған дейін ол Каутский тәрізді догматик болды, сондықтан да Лениннің 1914 жылға дейін жазған еңбектеріне өте-мөте сын көзбен қарау керек дегенді «дәлелдеу» үшін қажет. Бірақ дәлелденбейтінді дәлелдеуге болмайды. Шын мәнінде Ленин. 1914 жылға дейін каутскийшіл болды-мыс, жадағай эволюционизм позициясында тұрып, адам санасын адамдардың творчестволық қызметіне белсене қатысу қабілетінен айырып, объектіні тек енжар бейнелеуші ғана етті дейтін бұл сөлекет өтіріктер нағыз шын фактілерге алғаш кездескенде-ақ күл-талқан болады. 22
Атап айтқанда, Лениннің екі философиялық еңбегінің арасында сабақтастық терең байланыс бар екені байқалады: екі шығарманың екеуі де толығынан және бүтіндей бір юртақ философиялық принциптер мен алғы шарттарға негізделіп құрылған, осының өзінде «Философиялық дәптерлерде» бұдан бес жылдан астам уақыт бұрын айтылған нақ сол қағидалар одан әрі дамытылады. «Философиялық дәптерлерде» маркстік философияның бұрын айтылған қандай да бір принципті қағидаларының алынып тасталғаны туралы сөз болуы да мүмкін емес. Мұның сананың белсенді ролі туралы, «бейнелеу» ұғымын дұрыс анықтау туралы мәселеге де қатысы бар. Марксизм-ленинизмнің жаулары ғана бейнелеу теориясы адамның және оның санасының творчестволық белсенділігін жоққа шығарады деп, мұның өзі Лениннің көзқарастарын тұрпайы бұрмалау екендігін мойындағылары келмейді. Марксизм-ленинизмнің дұшпандары өздерінің пайымдауларын бір амалын тауып ақтамақшы болып, оларын ең болмағанда дәлел тәрізді етіп көрсеткісі келіп «Философиялық дәптерлерде» Гегель шығармаларынан Ленин жазып алған идеалистік кағидаларды Ленинге таңбақшы болады, әрине, олар В. И. Лениннің өз кітабында 1908 жылы жазғандарымен мүлдем үйлеспейді. Осындай ұнамсыз мақсатқа, мәселен, Гегельдің Ленин жазып алған «адам санасы объективтік дүниені бейнелеп қана қоймайды, оны жасайды да» деген пікірі пайдаланылады. Осындай «негізде» Ленин 1914 жылы бейнелеу теориясының шектеулілігін көрсетті (сана дүниені бейнелеп қана қоймайды) және оны жасампаздық теориясымен толықтырды (сана объективтік дүниені жасайды да) деген асығыс қорытынды жасалады. Осыдан келіп бейнелеу теориясы баяндалған Ленин кітабы «жасампаздық теориясы» ұсынылды дейтін «Философиялық дәптерлерге оп-оңай қарсы қойыла салады. Бірақ «Философиялық дәптерлердегі» Ленин жазбаларына жасалған талдау бейнелеу теориясынан асып түсетін ешқандай «жасампаздық теориясын» Лениннің ұсынбағанын даусыз дәлелдейді. Адамның бүкіл қарекеті сияқты бейнелеу процесіне де творчестволық сипат етепе тән. Сананың бейнелеушілік және творчестволық функциялары оның екі түрлі функциясы емес, сол бір ғана функциясы, осының арқасында бейнелеу процесінің өзі адамның дүниені творчестволық қайта құруының нәтижесінде іске асады. 23
лық терең өзгерістер болды. Жоғарыда көрсетілгендей, біздің ғасырымыздың ортасына дейін іс жүзінде қазіргі табиғи-ғылыми прогресс лидеріпің орнын физика берік ұстап келді. Бірақ 50-жылдардың өзінде-ақ физиканың қауырт табыстарына сүйене отырып, өздігінен басқарылатын системалар (кибернетика) құру, биосинтез және тұқым қуушылықты басқару (молекулалық биология мен физикалықхимиялық генетика, биохимия мен биофизика, бионика мен биокибернетика), космосты, жаңа синтетикалық материалдарды, әсіресе полимерлерді (жоғары полимерлік қосындылар химиясы, макрохимия) игеру міндеттеріне және т. б. байланысты жаңадан пайда болған ғылымдар суырылып алға шыға бастады. Ғылымның бұл салаларының бәрі де эксперименттік жағынан да, теориялық жағынан да қазіргі физиканың өткендегі дамуының әсерін іс жүзінде өз басынан кешірді. Мәселен, электрондық микроскоп пен «таңбаланған атомдар» (жеңіл және кейбір ауыр элементтердің радиоактивті изотоптары) әдісі биология мен химияньщ дамуына үлкен себеп болып, оларға оте күрделі химиялық, биохимиялық және физиологиялық процестердің ішкі «ме­ ханизм деріне», химиялық және биохимиялық микрообъектілердің құрылымына енуге мүмкіндік берді. Демек, XX ғасырдың бірінші жартысында физика бүкіл жаратылыстану үшін шын мәнінде таным сатысы ролін атқарды, ал XVII және XVIII ғасырларда механика жара­ тылыстану жөнінде дәл осындай роль атқарған болатын. Жинақтай келгенде ғылыми таным дамуында белгілі заңдылық бар екені анықталады: бастапқыда ғылымның сол кезең үшін ең қарапайым объектіні (қозғалыстың формасын, заңды байланыстың, себептіліктің қасиеттерін, типін және т. т.) зерттейтін бір саласы жаратылыстанудың лидөрі ретінде алға шығады. Осы ең қарапайым формалар табиғаттың барлық неғұрлым күрделі объектілерінде қайталанатын болғандықтан, оларды ашу мен зерттеу кейін табиғаттың барған сайын күрделілене беретін объектілерін тереңірек әрі толығырақ танып білуге мүмкіндік береді. Уақытша алға шыққан жетекші ғылым саласының дамуы әжептәуір биік деңгейге жеткенде соның негізінде жаратылыстанудың қалған салаларының бүкіл комплекс! тез ілгері басады, ал бұл салалар ғылымның осы кезге дейін бүкіл гылыми қозғалыс лидерінің ролін атқарып келген сол бір саласының өткендегі дамуын «саты» ретінде пайдалана отырып суырылып алга шығады. 26
Қазіргі уақытта өмірдің құбылыстары мен заңдарын зерттейтін ғылымдардың бүкіл комплексінің өркендеуі диалектикалық материализмнің алдына ерекше маңызды философиялық мәселелерді қойып отыр. Қазір осы мәселелерді талдау, XX ғасырдың басында физика қойған философиялық мәселелерді талдау қаншалық маңызды болса, соншалық маңызды. Жаратылыстану ғылымымен байланыстырыла алынған маркстік философияның В. И. Ленин кітабында "галданып, шешілген принципті мәселелерін атап айтқанда, қазіргі биология саласында да қолдануға болады және қолдану керек те; бұл қазіргі биологияның табыстары мен жетістіктеріне, сондай-ақ онда туындаған қиыншылықтарға дұрыс философиялық талдау жасауға мүмкіндік бере алады. Марксизм-ленинизм еңбектерін, оның ішінде талдау жасалып отырған В. И. Ленин кітабын оқып-үйренгенде өзінің жиынтығында нақты-тарихи көзқарасты белгілейтін /коғарыда корсетілген жағдайларды жеке-жеке алып қарамай, оларды өзара байланыста д е п царап 6 і р ін е б і р інің эсерін ескеріп отыру керек. Олардың бәрі бірігіп нақты тарихи және тарихи-ғылыми көрініс құрайды, ал мұның өзі бүкіл осы шығармаға зор ықпал жасап қана қоймай, оны жазу қажеттігін және оның өзіне тән ерекшеліктерін туғызған себептерді түсіндіреді. Сондықтан Ленин кітабын тереңінен оқып-үйренбейінше шып мәніндегі марксист, нағыз жауынгер материалист болу мүмкін емес. Қазіргі уақытты еске ала отырып, бұл кітапты нақты және қоғамдық ғылымның әрбір жаңа мәселесі жөнінде оның авторымен үнемі «ақылдасып», ойша болса да, қазіргі жаңа тарихи жағдайдың, осы күнгі философия саласындағы идеологиялық күрес ерекшелігінің, табиғи-ғылыми білімнің ең жаңа жетістіктерінің алға қойып отырған философиялық мәселелеріне автордың өзі қалай жауап берген болар еді деп толғана оқу керек деген сөз. Ленин өзі туралы сөз еткенде өзінің Маркспен дәл осылай «акылдасып отыратынын» айтқан болатын, ол Маркстің еңбектерін оқығанда олардан ғылымның да, бүкіл қоғамның да дамуы қойып отырғаи жаца мәселелерге қандай да бір дайын жауап іздемей, осындай мәселелер кездескенде, оларды бүкіл маркстік ілімнің жанды өзегі болғ.ан, болып отырған және әр уақытта бола беретін диалектика тұрғысынан қалай қойып, қалай шешу әдісін үйрену мақсатымен оқыған.
77 тарау ЛЕНИН СЫНЫНЫҢ СИПАТЫ. ТАРИХИ-ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАТИКА В. И. Лениннің кітабы марксизм-ленинизм классиктерінің көптеген басқа да еңбектері сияқты өткір айтыстық стильде жазылған. Сондықтан мұнда махистерді және марксизмге жау философиялық ағымдардың басқа да өкілдерін сынау Лениннің белгілі бір мәселе жөніндегі өз қөзқарасын баяндаумен үнемі аралас жүріп отырады. Осы жағдай Ленин кітабын окуды, әсіресе онымен алғаш таныса бастағандар үшін біраз қиындатады. Бірақ кейін, оқушы оның баяндалу сипатыиа үйреніп, қызыға оқи түскенде, ол бұл қиыншылықты жеңіп, кітаптың ерекшелігін игеріп кетеді. Сонымен қатар кітаптың айтыстық сипаты оның мазмұнын түсінуге бөгет болмағаны былай тұрсын, қайта, керісінше, оған жәрдемдеседі, философияның қиын мәселелерін түсінуді де, игеруді де жеңілдететініне оқушының көзі жетеді. ІПындығында, кітаптың айтыстық сипаты әрбір жеке жағдайда да, жалпы алғанда да, Лениннің қате қағидаларға дұрыс маркстік қағидаларды қалай қарама-қарсы қоятыпдығын үнемі көрсетіп отырады, ал мұндай қарама-қарсы қоюшылық Ленин дамытып отырған көзқарастардың мәнін айқын да терең түсінуге мүмкіндік береді, өйткені бұл көзқарастар махистердің және басқа идеалистер мен метафизиктердің қате көзқарастарына қарама-қарсы қойылған. 1. Сынның дәлелділігц мазмұндылығы және нақтылығы Ленин кітабын оқығанда оның алғашқы жолдарыпан-ақ В. И. Лениннің сынап отырған авторларының көзқарастарын талдауыныц барынша дэлелділігі бірден көзге түседі. Осындай талдау кейде қатаң («қаражүздік», «философиядағы урядник» және т. с.) эпитеттермен қосарлана жүріп отырады, бірақ барлық жерде сынның қаталдығы өз қарсыласының дәлелдеріне терең де толық нақты талдау жасауға, оның концепциялары мен дүниеге көзқарастарын анықтай түсуге негізделеді. Осы күигі буржуазиялық философияны сынаумен шұғылданып жүрген біздің кейбір философтардың бұрын да жіберген, кейде қазір де жіберіп жүрген елеулі қатесі олардың өз қарсыластарының дәлелдерін нақты талдамайтындығында; олардыц концепцияларды, көзқарастарды сы28
намай, қайта жекелеген, кейде кездейсоқ алына салған сөздер мен сөйлемдерді сынаумен шектелетіндігінде. Дәлелділіктің жоқтығы жалпылама даурықпа пайымдаулардың есесінен өтелетін осындай «сынға» қарама-қарсы, Ленин өзінің кітабында диалектикалық материализмнің философпялық қарсыластарын шын мәнінде маркстік, яғни ғылыми тұрғыдан сынаудың үлгісін көрсетті. Бұл орайда Ленин өзінің реакциялық философия лагеріндегі қарсыластарының айтқан пікірлерінен цитаттар, кейде ұзақ-ұзақ үзінділер келтіріп отырады. Ол мұны өзің қарсы күресіп отырған қарсыласыңды білуіц керек деп түсіндіреді. Осыған байланысты ол Гётенің өлеңін өз сөзімен басқаша құрып: «жауды білгісі келген адам жаудыц елінде болып көруі керек» (362) дейді. Бұл жерде Ленин философия саласындағы қандай да болсын қарсыласыңмен күрескенде: оны зерттеу қажет, оны білу қажет деген маңызды шартты тұжырымдайды. Әрине, көпшілік алдында бір мәселе туралы пікір айту үшін ол мәселенің мәнін түсінуің де, білуің де керек екені өзінен-өзі түсінікті. Ленин орыс махистерінің айтыс атаулыға қажетті осы ең қарапайым талапты қадам басқан сайын сақтамағандығын көптеген фактілермен көрсетеді. Мәселен, Ленин оларға бұлтартпай мынадай сұрақ қояды: «Егер Плехановтың сөздері сізге түсініксіз немесе бір-біріне қайшы келетін және т. с. сияқты болып көрінсе, онда сіз басқа материалистерді неге алмадыңыз? Оларды білмегендіктен алмадыңыз ба? Бірақ надандық дәлел емес» (84—85). Ленин марксизм философиясы қарсыластарының дәлелдерін сынағанда идеалистер шатастырған ең қиын мәселелерді ешқашан орағытып өтпейді және сыналып отырған авторлардан оп-оңай тез құтыла салуға мүмкіндік беретін қарапайым мысалдар келтірумен шектелуге ұмтылмайды. Керісінше, ол идеалистердің өз теорияларының пайдасы үшін келтірген ең анық деген дәлелдеріне өте мұқият талдау жасайды. Әбден түсінікті себептермен Ленин өзінің идеализм лагеріндегі философиялық қарсыластарын және диалектикалық материализм позициясында тұрмағанымен таным теориясының негізгі мәселелерінде қалай болған күнде де материализмнің жалпы қағидаларын жақтайтын ойшылдарды түрліше сынайды. Бұл тұрғыдан алғанда Ленин Маркс ^іен Энгельстің ізімен жүрді, ал олар «әрқашан да жаман (және көбінесе антидиалектикалық) материализмді кінәлады, бірақ оны кінәлағанда... неғұрлым жоғары, неғұрлым дамыған диалектикалық материализм тұрғысынан қарап кінәла29
бағыттардың сынықтарын біріктірген жәпе негізінен субъективтік-идеалистік түске боялған, махизм деген атпен белгілі осы бір қым-қуыт, эклектикалық мектеп сол тарихи жағдайларда материализм ісі үшін тіпті ашық реакциялық ағымдармен салыстырғанда да көбірек қауіпті еді; бұл мектеп ашық реакциялық ағымдарға объективтік түрде қызмет етіп, жаратылыстану ғылымын соларға сатып кетті. Махизм жалауын жамылып маркстік философияны ревизиялау әрекеті бұл мектепті одан да бетер зиянды да қауіпті етті. Ревизионистік бағыт аталуының бәрі тәрізді, XX ғасырдың басындағы марксизмді философиялық ревизиялау да принципсіз, өзінің мәні жағынан эклектикалық ағым болатын: оның мақсаты марксизмнің негізгі қағидаларының өңін айналдыру, бірақ бұл орайда марксизмді «дамыту» туралы, оны кейбір ескірді-міс деген қағидалардан арылту туралы пайымдауларды бетке ұстау еді. Міне дәл сондықтан да Ленин өзінің кітабын махизмді, басқаша атағанда, «эмпириокритицизмді» әшкерелеуге арнаған бо­ латын. Лениннің махизмді сынауы осы заманғы ревизионизмді әшкерелеуде әрі үлгі ретінде, әрі іске басшылық құралы ретінде қызмет ете береді, ал бұл ревизионизм марксизмді «дамыту» деген желеумен оның түбегейлі, ең негізгі қағидаларын лақтырып тастауға, сөйтіп жұмысшы табының партиясын идеялық жағынан қарусыздандыруға әрекет жасап отыр. 2. Ревизионистердің логикаеыздығы мен жаттампаздығына қарсы шын логикалылық Ревизионизмнің қандайы болса да мейлінше эклектикалық болып келеді. Өзінің табиғи жаратылысы жағынан да, алдында тұрған міндеттері жағынан да онда ішкі тұтастық пен дәйектілік жоқ, ал оның алдында тұрған міндеттер: ілімді «дамытқан» және «жақсартқан» болғансып, оның мәнін өзгерту. Ревизияланын отырған ілімнен алынған сөздерді қақпақылдап, түрлі әрекет жасау арқылы ревизионистер олардың шын мазмұнына мүлде қайшы келетін, өздеріне керекті мағына береді. Алайда ревизионистердің ерекше ұнататын әдісі ревизияланып отырған ілімді (оны «дамытқан» болып) оған мүлде жат көзқарастармен эклектикалық түрде біріктіріп, араластырып, толықтыру әрекеті болып табылады. Осының бәрі ревизионистердің көзқарастарын ботқадай бытпыратып, ең қарапайым логикалық дәйектілік пен дә34
.іпчіділ іктеи жұрдай етеді. Махистік пайымдаулар өздерінің мгилііпііе логикасыздығымен барынша ұсқынсыз күйінде к«мге түседі, өйткені махистер мейлінше әр түрлі ұғымдарды үнемі шатастырып, бірін екішпісімен ауыстырып отырады және соның салдарынан өрескел логикалық ерсіліктерге ұрынады. Олардың көзқарастары бір-бірімен мүлде үйлеснейтін, іштей қарама-қайшы элементтерден жасай сіілган винегрет деп көрсетті Ленин. «Энгельстің уақыт пен кеңістіктің объективтік реалдылығы туралы ілімін, оның «озіпдік заттардың», «біздік заттарға» айналуы туралы іліміиен, оның объективтік және абсолюттік ақиқатты... мойындауынан бөліп алу,— деп жазды махистер туралы Ле­ пин,— тұтас философияны қойыртпаққа айналдырғандық болады. Барлық махистер сияқты, Базаровтың да сүрінген жері мынау: ол адамның уақыт пен кеңістік туралы ұғымдарының өзгеретіндігін, бұл ұғымдардың тек қана относительдік сипатта болатындығын адам мен табигат тек уақыт ней кеңістікте ғана өмір сүреді, ал уақыт пен кеңістіктен тыс, попшылдық ойлап шығарган және адамзаттың надан және езілген бұқарасының қиялындағы заттар — дімкәс қиял, философиялық идеализмнің жалтарысы, жарамсыз қогамдық құрылыстың жарамсыз туындысы деген фактінің озгермейтіндігімен шатастырып алды» (205). Ленин махистсрде эклектизмнің әр түрлі формаларда, әр түрлі сылтаулардан байқалатынын көрсетті. Олар материализм мен идеализмді бытыстырып қана қоймайды, сонымен қатар мәселелің гносеологиялық тұрғыдан қойылуын жаратылыстану гылымы тұрғысыпан қоюмен, философиялық проблемаларды арнаулы-физикалық проблемалармен, табиги нәрсені әлеуметтік нәрсемен шатастырып, бірін екіншісімен алмастырып, ұгымдарды қақпақылдап, оларга көздеген мақсаттарына қарай өз қалауы бойынша не ол, не бұл мағына беріп, қысқасы, барып тұрған қисынсыз логикалық қателер мен софизмге жол береді. Махистердің пайымдаулары мен концепцияларының бәрі пақ осындай логикалық «негізге» құрылған, сол үшін В. И. Ленин оларды шын мәнінде күйрете сынайды. Ленин өз кітабының кіріспе бөлімінде материалист Дидроның метафизикалық-теологиялық сандыраққа және оның мүлде логикасыздығына қарсы айтылған сөзін келтіреді: «Дөңгелек дененің жартысы болуы мүмкін, бірақ дөңгелектің жартысы болуы мүмкін емес... Логикалы болыңыз, сөйтіп, бар болып отырған және бәрін түсіндіріп беретін себептің орнына түсініксіз... жоқ толып жатқан басқа бір себепті тықпаламаңыз...» (31—32). 2* 35
Дидроныц бүкіл идеализм де, бүкіл теология да жалпы адам баласының логикасын бұзуға негізделген деген ойып жалгастыра отырып, Ленин өз кітабыпың кіріспе бөлімінің аяғында мынадай мысқыл ескертпе жасайды: «Дидро негізгі философиялық бағыттарды айқын түтрде бір-біріне қарсы қойды. Валентинов бұл бағыттарды шатастырып, сонымеи қатар бізді адам күлерліктей етіп жұбатпақ болады: «...Берклидің идеалистік көзқарастарына Махтың «жақындығын»,— деп жазады ол,— мұндай жақындық болған күнде де, біз философиялық қылмыс деп есептемейміз» ...Философиядағы бір-бірімен ымыраға келмейтін негізгі екі багытты шатастыру,— қалайша «қылмыс» болады?— деп ескертеді Ле­ нин,— Мах пен Авенариустің күллі білгірсінуі осыған келіп саяды ғой. Біз енді осы білгірсінулерді талдауға кірісеміз» (33). Бұдан әрі Ленин барлық махистік тұжырымдар меп пайымдаулардың адам айтқысыз эклектикалылығын үнемі әшкерелеп отырады. Мәселеп, ол махистердің заңының мазмұны мен оның білдірілу формасын қалай шатастыратынын корсетеді: «...біздегі орыс махистері адам таңданарлық аңғалдық жасап, себептілік заңы жөніндегі барлық пікірлердің материалистік немесе идеалистік багыты туралы мәселепі сол заңның белгілі бір тұжырымы туралы мәселемен алмастырады» (174). Ленин махистерді олардың өздері жол беріп отырғап логикалық қателер мен софизмдерді тағы да материализмді «бекерге» шыгару үшін пайдалана отырып, қайсыбір сөздер мен сөз тіркестерініц екіұштылығын үнемі өз мақсаттарына пайдаланыгі отырғандыгы үшін соққылайды. Ол махист Базаровқа әдейі арнап, сұрақты тікесінен қояды: «Сіз орыстың: дәл келу деген сөзінің екіұшты мағынасына жармасқыңыз келе ме? «Дәл келу» — бұл жерде «сәйкес келу» емес, «дәл өзі болу» деп, істің мәніне түтсінбеген оқушыны сендіргіңіз келе ме? Мұның өзі Энгельстің пікірін Махтың пікірі етіп өңін айналдыру әрекетінің бәрін цитаттың мағынасын бұзуға сүйеніп құрғапдық болады. одап басқа түк те емес» (120). Ленин махистердің логикасыздығын алуан түрлі байлапыста тексереді. Мәселен, ол махистердің бұлжытпас дәйектілікпен ойлауға мейлінше қабілетсіздігін былай деп көрсетеді: «Богданов өзінің теориясын Маркстің қорытындыларымен жарастырмақ болады, мұның өзінде осы қорытындыларға қарапайым дәйектілікті құрбан етеді» (370). Бұдан әрі Ленин махистердің бос кеуек тавтологияны философиялық ойдың ең жоғары жетістігі деп көрсеткісі 36
кглетініи әшкерелейді. Мәселен, Суворовтың терең ойлы сияқтанғап пайымдаулары жөнінде Ленин: «Өндіргіш күштер ецбек процесі жөнінде экономикалық функция атқарады! Мұның озі: өмір куштері өмір процесі жөнінде өмірлік функция атқарады дегенмен бірдей. Бұл — Марксті баяндагапдық емес, ақылға сыймайтын сөз қоқсығымен марксизмді былықтырғандық» (382) деп ащы мысқылға толы ескертпе жасайды. Махистердің дәлелдерінің логикалық қпсынсыздығын (тавтологиялылығын, дәйексіздігін, іштей қайшылықтылыгын және т. т.) әшкерелей отырып, Лепин сонымен қатар идеализмді тек бір ғана логикалық дәлелдердің көмегімеи бекерге шығаруға болмайтынын көрсетеді. Ленин бұл жонінде Дидроның солипсистер ілімі туралы айтқан мына созін келтіреді: «Меніңше, бұл — тек көрсоқырлар ғана тугыза алатын сорақы система! Ал бұл система бәрінеп де орескел болса да, оны бекерге шығару бәрінен де қиын бо­ лы п отыр, бұл тіпті адамзаттың ақылына ұят келтіреді, философияға ұят келтіреді». Бұл жерде, Лениннің атап көрсеткеніндей, Дидро тұптура «қазіргі материализмнің көзқарасына (идеализмді бекерге шығару үшін тек дәлелдер мен силлогизмдер ғана жеткіліксіз, бұл арада мәселе теориялық дәлелдерде емес деген көзқарасына)...» (29) жақындап келіп отыр. Мәселен, Ленин былай деп атап көрсетеді: дүнпе дегеніміз қозғалыс екенін, атап айтқанда: менің ойларымның, түсініктерімніц, түйсіктерімніц қозғалысы екенін идеалист теріске шығарамын деп ойламайды да. Менеп тысқары еш нәрсе жоқ, ал қозғалыста болатын — менің «менім» осымен бітті. «Мұнан гөрі «үнемді» ойлауды іздеп таба алмайсың,— деп қорытады Ленин.— Егер солипсист өзінің козқарасын дәйекті түрде жүзеге асыратын болса, оның айтқанын ешқандай дәлелдермен, силлогизмдермен, анықтамалармен бекерге шығара алмайсың» (303). Идеализмді бекерге шығаратын тек адамның практикасы, жаратылыстанудың деректері, бүкіл адам танымы дамуының қорытындысы ғана. Махизмді бекерге шығара отырып, оның ең қарапайым логикалық негізінің қисынсыздыгын аша отырып, Ленин сонымен қатар мектеп логикасы ережелерінің шеңберіпен аспайтын формальдық-логикалық пайымдаудың жеткіліксіздігін көрсетеді. Бұл ережелерді қатаң сақтау керек: оларды бұзу тек тиісті пайымдаулардың мейлінше қисынсыз екендігін ғана дәлелдейді, ал махистер осыған жол беріп отыр. Бірақ өзіңді тек формальдық логикапыц шарттары 37
мен ережелерін сақтаумен ғана шектеуге болмайды, өйткені ғылым және өмірдің өзі мектеп логикасының тар шеңберіпеп, басңаша айтқанда, формальдық логиканы қарапайым баяндаудан әрі асып түсуді талап етеді. Ғылыми ұғымдардың, атап айтқанда, «материя» ұгымының анықтамасын мысалға келтіре отырып, ғылыми ұғымдар анықтамасының формальдық-логикалық тар өрістілігін Лениннің диалектикалық-логикалық тұргыдан қалай жеңгендігін көрсетуге болады. Ұғымдарды анықтаудың белгілі мектептік әдісі анықталып отырған заттың (немесе ұғымның) тектік (жалпы) белгісі мен түрлік (ерекше) белгісін көрсету болып табылады. Бұл әдіс тек пен түрлік айырмашылық арқылы анықтау деп аталады. Әдетте күнделікті өмірде осы әдіс қолданылады да. Ал тым кең ұғымдар туралы, мәселен, материя және са­ на ұғымдары туралы сөз болғанда, олардың анықтамасы, материалистік философияның көрсеткеніндей, олардың бірбіріне қатысты біреуінің (материяның) бастапқы, енді біреуінің (сананың) соңғы болатынын корсету болмақ. Тосыннан қарағанда мұнда формальдық логика тыйым салатын логикалық шеңбер келіп шыққан сияқты: өйткені мұнда әуелі біреуі екіншісі арқылы анықталады, ал содан соц осы екінші өз кезегінде бірінші арқылы анықталады. Ал шын мәнінде бұл жерде мектеп логикасы мен оньщ ұғымдарды анықтаудағы қарапайым әдісі шеңберінен асып түсіп. диалектикалық логика мен оның анықталып отырган ұғымдардың мазмұнын ашып көрсетудегі негұрлым терең әдісі саласына кошу бар. Ленин Богдановтың мұидай аиықтамаларға олар: «философпядағы бір бағыт үшін материя — алғашқы нәрсе, рух соңгы нәрсе, ал екінші бағыт үшін — керісінше деген «фор­ муланы» «қайталай салғандық» деген пікірмен ыза бола­ тынын көрсетеді. «Богдановтың «бекерге шығаруын» Рос­ сия махистерінің бәрі қуана-қуана қайталайды!— деп ескертеді Ленин.— Ал оның бер жағында гносеологияның соңғы екі ұгымына екеуінің қайсысы алғашқы болып есептелетінін көрсетуден басқа анықтама беруге болмайтынын бұл адамдар сәл ойланса өздері-ақ білген болар еді». Ленин одаи әрі «анықтама» беру деген не?— деп сұрап оган былай жауап береді: «Бұл — ең алдымен, белгілі бір ұғымды басқа. неғұрлым кеңірек ұғымға келтіру деген сөз. Мәселен. есек — жануар деп анықтама бергенімде, «есек» деген ұғымды мен неғұрлым кеңірек ұғымга келтіремін. Енді мынандай сүрақ туады: болмыс пен ойлау, материя мен түйсік, физикалық пен психикалық деген ұгымдардан бас38
қа» таным теориясы қолдана аларлықтай неғұрлым кеңірек үгымдар бар ма? Жоқ. Бұл айтылғандар — мейлінше кең, <’И кең ұғымдар, шынында (атаулар тізбегіндегі әрңашан болуы мүмкін өзгерістерді есепке алмасақ) бұған дейін гносеология бұл ұғымдардан әрі асқан емес. Мейлінше кең үгымдардың бұл екі «қатарына» екеуінің бірі алгашқы бо­ лы п алынады деп «жай қайталамайтын» «анықтама» берілуін тек дүмшелер немесе барып тұрган ақьтлсыздар ғана талап ете алады» (158—159). Біз бұл арада Лениннің әдеттегі формальдық логика іске жарамаган немесе қате қорытындыға (логикалық шеңбер сияқты қорытындыға) ұрындырған жағдайда гылыми угымдарды анықтаудағы диалектикалық логиканың ерекше одісіп негіздегенін көреміз. Лениннің «материя» ұғымын анықтау үшін қолданған диалектикалық-логикалық әдісін 1‘ылыми ұғымдарды өзінің қарама-қарсылыгына қатынасы арқылы, немесе, қысқаша айтқанда, қарама-қарсылық арқылы (Гегель «өзінің басқасы» арқылы деген болар еді) анықтау әдісі деп сипаттауға болады. Бұл әдіс ғылымда коцінен мәлім және педагогикалық практикада жиі қолданылады. Мәселен, география саласында «су» және «құргақ Ж(‘р» деген қарама-қарсы ұғымдар тым кең географпялық үгымдар болып табылады. Ал «арал» және «кол» деген олардан горі шагын ұғымдардың анықтамасы: арал қүргақ жердің барлық жағынап сумей қоршалған бөлігі, кол су айдыныныц барлық жагынап құрғақ жермен шектелген бо­ лид деген өзініц қарама-қарсылыгы арқылы берілуі мүмкін. Бұл сияқты мысалдарды әркім көптеп келтіре алады; олардың бәрі ұгымды тек және түр айырмашылыгы арқылы анықтаудың әдеттегі формальдық-логикалық әдісінің жеткіліксіздігін және Лениннің «материя» және «рух» үгымдарын анықтаганда қолданган диалектикалық логика одісіне көшу керектігін дәлелдейді. Лениннің көзқарастары үшін ерекше мәні бар нәрсе сол, ол ұғымдар логикасында, ойлар логикасында бейнеленетін кәдімгі объективтік логиканы ескеру керектігін үшемі баса көрсетіп отырады. «...Ойлау заңдары табиғат заңдарыпа сәйкес келеді...»— деп Ленин Энгельстің пікірін атап корсетеді (170). Бұл жерде ойлау заңдарына қатысты логикалық проблеманы Лениннің материалистік таным теориясы, бейнелеу теориясы тұргысынан қойып шешетінін, сол арқылы материализмдегі логиканың, диалектиканың және таным теориясының бірлігін көрсетіп отырғанын көреміз. Оқпгалардың объективтік-қажетті тізбегін анықтауды, қоғамдық бол39
мыс өзгерістерінің заңдарын ашуды Ленин осы өзгерістердің объективтік логикасын танумен байланыстырады. Чернышевскийдің логика мен оның объективтік негіздеріне көзқарастары туралы айта келіп, Ленин «шатастырушымахистердің есіне» салу үшіп былай деп жазады: «...әрбір материалист сияқты, Чернышевский де ойлау заңдарының тек субъективтік маңызы ғана болып қоймайды, яғни ойлау заңдары заттардың шын бар болуының формаларын бейнелейді. бұл формалардан басқаша болмайды, қайта сол формаларға әбден ұқсайды деп есептейді...» (412). Мұның өзі Ленинде логиканың материализмдегі диалектикамен және таным теориясымен тығыз, ажырағысыз бо­ лып бірігіп кеткенін көрсетеді. Олардың бірлігі туралы мәселені Ленин тек «Философиялық дәптерлерде» ғана на­ ряды деп топшылау қате болар еді. Жоқ, бұл мәселе Лениннің «Философиялық дәптерлерді» жазуға кірісерден бес жылдан астам бұрын жарыққа шыққан кітабында-ақ қең түрде қойылып, талданып шешілген болатын. 3. Диалектикалық методтыц сында қолданылуы. Тарихилық принципі Лениндік сынның диалектикалық сипатының көздейтіні ең алдымен тарихилыц, яғни царсыластардъщ көзңарастарына да, өз дәлелдеріне де тарихи турғыдан келу, ал өз дәлелдерін В. И. Ленин озық ойдың — маркстік және Маркске дейінгі озық ойдың бергенінің бәріне сүйеніп негіздеген болатын. Сынға тарихи тұрғыдан қарау, біріншіден, Лениннің өзі сынап отырған көзқарастардың философиялық бастауларын мұқият қадағалайтындығынан көрінеді. В. И. Ленин махизм идеяларының генезисін аша отырып, өзінің мәні жағынан XIX ғасыр мен XX ғасырдың аралығында махистер XVIII ғасырда —XIX ғасырдыц басында болған идеалистік фило­ софия өкілдерінің: Берклидің (субъективтік идеализм), Юмның (скептицизм), Канттың (агностицизм), Фихтенің (субъектпвтік идеализм) айтқан негізгі философиялық қағидаларын қайталап отырғанын көрсетеді. Ленин осыған байланысты жоғарыда аталған философиялық ілімдерге толық талдау жасайды. Аталған философтардың көзқарастарын талдау Мах пен оның жақтастарының көзқарастарын олардың ізашарларына ңатысы жонінен эпигондық көзқарастар екендігін анықтауға осы арқылы Берклидің, Юмның, Канттың және басқа бұрынғы идеалистер мен агностиктердің негізгі философия40
лық қағидаларына бұрынғы материалистердің қарсы айтқан создерін пайдалануға мүмкіндік берді. Таным теориясының түбірлі мәселелері жөпінде Маркске дейінгі материализмнің өкілдері (мәселен, Дидро және әсіресе Фейербах) бүкіл философиялық материализмге ортақ қағидалар айтқанын корсете отырып, Ленин озінің махизмге қарсы жазі ан еңбегінде сол материалистерге сүйенеді. Бірақ, әлбетте, Ленин көбінесе диалектикалық материализмнің негізін салушыларға толың және батыл сүйенеді, олардың философиялық козқарастарын марксизм жауларының шабуылынан да, бұрмалауынан да қорғап одан әрі дамытады. Сонымен қатар Маркс пен Энгельстің замандасы, козқарастарында біраз дәйексіздігі болғанымен, диалектикалық материализмді ашуға өз бетімен келген Дицгеннің нікірлерін кеңінен пайдаланады. Ленин өзінің кітабында Чернышевскийдің философиялық көзқарастарын және оның кантніылдыққа қарсы күресін корсету үшін арнайы бөлім берді. «Чернышевский,— деп жазды Ленин,— 50-жылдардан бастап 88-жылға дейін сындарлы философиялық материализм дәрежесінде бола білген, неокантшылдардың, позитивистердің, махистердің және басқа шатасқандардың түкке тұрғысыз сандырақтарын лақтырып тастай білген бірден-бір шын ұлы орыс жазушысы. Бірақ орыс тұрмысының артта қалуы себепті Чернышев­ ский Маркс пен Энгельстің диалектикалық материализм! дәрежесіне көтеріле білмеді, дұрысырақ айтқанда: котеріле алмады» (412—413). Бұл жерде біз диалектикалық материализм бағытымен ілгерілегенімен, оған жетуге объективтік мүмкіндіктері болмаған XIX ғасырдағы орыстың революцияшыл демократиясы өкілдерінің материализміне берген Лениннің орасан зор принциптік маңызы бар сипаттамасын көріп отырмыз. В. И. Ленин кітабын оқып-үйренушіге, оны оқығанда ежелгі Греция философиясындағы негізгі екі бағыт — Де­ мокрит (материализм) бағыты мен Платон (идеализм) бағытының арасындағы күрестен бастап марксизмнің оз кезіндегі буржуазиялық философияның ағымдарымен күресіне дейінгі философия тарихына қатысы бар барлық мәселелерді ерекше саралау керек деп кеңес беруге болады. Сонда таптық қоғамның бүкіл тарихы таптар күресінің тарихы екендігі сияқты, философияның бүкіл тарихы да түптеп келгенде таптардың идеология саласындағы, дүниеге көзқарас саласындағы күресінің бейнесі екендігі және өзінің негізгі мазмұны жөнінен материализм мен идеализм күресінің тарихы екендігі туралы қағида түсініктірек болады. 41
Бұл маркстік-ленпндік қағида материализмнің идеализмге қарсы күресінің откірлігін бәсеңдетіп, оның шын мазмұнын алып тастамақ болган буржуазиялық объективизмге әрқашаи қарсы қойылады. Осыған байланысты Ленин жасаған мына қорытындының ерекше маңызы бар: «...эмпириокритицизмнің гносеологиялық схоластикасының ар жағында партиялардың философиядағы күресі тұрғанын, сайып келгенде, қазіргі қоғамдағы бір-біріне жау таптардың тенденциялары мен идеологиясын көрсететін күрес тұрганын көрмеуге болмайды. Философия мұнан екі мың жыл бұрын қандай партиялық болса, ең жаңа философия да сондай партиялық. Жалран оқымыстылық-дүмшелік жаңа аттармен немесе топас ойдан туған бейпартиялықпен бүркемеленіп жүрген істің мәнісіне келгенде, күресуші партиялар материализм мен идеализм болып табылады» (409). Философпяның мүлде қарама-қарсы бөлімдерге (жақтарға, багыттарға) — материализм мен идеализм болып — екіге бөлінуі (поляризациялануы) арқылы дамуы негізгі болмаса да, белгілі заңдылық болып көрінеді. Ал солай болғаннан кейін, философиялық ойдың дамуын буржуазиялық елдердегі көптеген философия тарихшыларынша үстірт қарамай, оның ішінде жүріп жатқан процестерге тереңдей, олардың ішкі мәніне жете көз жіберіп, Ленинше қарасақ, ымыраға келмейтін әлгі багыттардың күресін сөзсіз көреміз. Өз кітабын аяқтай келіп, ол былай деп жазды: «Осыған дейінгі баяндауымыздың басынан аяғына дейін, гносеологияның өзіміз сөз еткен мәселелерінің бәрінде, жаңа физи­ ка қойған әрбір философиялық мәселеде біз материализм мен идеализмніц күресіне тоқталып келдік» (383). Мұны атқарудың орайы келіп отырған себебі мынау: егер мұндай күрес философиялық ой қай салаға кірсе де, адам баласы білімінің барлық салаларында осы философиялық ойдың дамуының негізгі заңдылығы болса, онда, демек, бұл күресті оны ойдан шығарылған оғаш терминологпяны үйіп-төгумен жасыруга болмайды, ол мүмкін емес, ол күресті материализм мен идеализмнен әлдеқайда жоғары көтерілу арқылы жеңдік деген лепірме сөздермен де бүркемелеу мүмкін емес. Оны қалай жасырсаң да, қалай бүркемелесең де, ол заңды түрде өзін көрсетіп, өзін білдіреді. терминология саласындағы жалтарыс атаулының арасынан жол тауып шығады. Ленин философия дамуындағы осы заңдылықты ашуды, ол заңдылық шын мәнінде осындай заңдылық болғандық42
тли, алуан түрлі проблемалармен, категориялармен және қагидалармен байланысты философияның эр түрлі салаларында көрінетінін көрсетуді өзінің алдьша міндет етіп қойды. Сондықтан кімде-кім осы заңдылықтың бар екендігін теріске шығаратын болса және философияпың материализм мои идеализм болып екіге бөлінуіи «ескірген» деп, өзін одаи жоғары қойғысы келетін болса, олар жалаң фикция жасап, жалған үмітке жол береді. Философиялық тұрғыдан дурыс ойлай білмейтін жәие талдаиып отырған процестерге тереңдемей, сырттай, үстірт қарайтын адамдар ғана махистік ілімнің материализм де, идеализм де емес, олардан жогары тұрған, олардың дәстүрлі қарама-қарсылығын жонган бірдеңе екендігі дәлелденді дегенге сеніп қалуы мум­ ии!. Маркстік философия мұндай тыраштанулардың қпсынсыздығын әшкерелеуге мүмкіндік береді. Ленин өзінің алдына дәл осындай мақсат қойды және оны ойдағыдай орындап шықты. Міне сондықтан да ол махистердің неше түрлі терминологиялық қитұрқылықтарына мұқият және дәл талдау жасап, махистік ілімнің ұқыптап жасырған ішкі шын сырын бейне скальпельмен тазалағандай аршып, жақсы дәрігердің ауырған адамды терең зерттеп барып диагноз қойғанындай, оның ішкі сырын да айдан анық етіп ашып берді. Марксизмге жау бұл сияқты философиялық желікке Ленин жасаған талдаудың осы әдісі өзінің мацызын қазіргі жағдайларда да толық сақтап отыр. Оның өз күиіі мен пәрменділігін сақтайтын себебі, идеализмнің ішкі сырын әсерлі сөзбен көмкерілген алуан түрлі жарнамалар арқылы бұрынғыдан да бетер айлакерлікпен мұқият бүркемелеу әрекеті қазір де жалғасуда. Мұның тагы бір себебі, қазір кейбір ревизионистер, марксизм-ленинизмнің ашық жаулары қазіргі философияны негізгі екі лагерьге — материализм мен идеализмге бөлу «ескірді» және жалпы алғанда мүлдө «қисынсыз» деп дәлелдемек болып қасарыса әрекет жасап жүр. Осыған байланысты олар В. И. Лениннің кітабы мулдем ескірді-міс деген пікірді «негіздеуге» тырысуда. Бұл орайда олар философияны жеке бағыттарға бөлудегі кейбір өрескел қарадүрсін, сондықтан да қате түсініктерді кеңінен пайдаланады. Мұндай түсініктер жалпы алғанда тек көрсетілген екі философиялық лагерь ғана бар, үшінші ештеңе жоқ, олардың арасында болатын орташа ештеңе жоқ және болуы да мүмкін емес дегенге саяды. Осындай мейлінше қарадүрсін негіздің бастама етіп алынуына сәйкес бүкіл агностицизм сөзсіз идеализмге қосылған. Қорыта келгенде жалпы философиялық бағыт атаулы 43
үшін қарама-қарсы екі ғана түс — ақ түс пен қара түс — бар, ал жартылаіі түстер, сұр, сұрғылт және басқа реңктер мен эклектикалық, аралас бояулар корсетілген қарама-қарсы негізгі екі түстің үйлесімдері ғана деп танылғандықтан лақтырылып тасталуға тиіс болып шығады. Фшюсофиялық бағыттарды орналастырудың мұндай қисынсыз жағдайға жеткізілуін пайдаланып және оны бұл мәселе жөніндегі марксизм-ленинизм позициясы деп түсіндіріп, ревизионистер мұндай пікірді оп-оңай теріске шығарады. өйткені ол шын мәнінде де нақты шындыққа сәйкес келмейді. Осы «негізде» философияның негізгі екі лагерьге болінуіне қатысы бар бүкіл маркстік-лениндік концепция «бекерге шығарылды» деп, мұндай бөлу «ескірді» деп жарияланады. Шынына келгенде, мәселепі бұлай қоюдың Лениннің жазғандарына ешқандай жанасымы жоқ. Материалистік диалектика әрқашан бар деп келген аралық ағымдар мен өтпелі формалардың бар екендігін саралап, баса көрсетіп қапа қоймай, өзінің кітабында осындай аралық, көбінесе отнелі, көрінеу эклектикалық формалар мен ағымдарды, ең алдымен махизмді (эмпириокритицизмді) жан-жақты сынаған нақ Ленин болатын. Оның кітабының атының өзі де осыны көрсетеді. Тіпті «референтке сұрақтың» екіншісінде-ақ Ленин былай деп жазды: «Философиялық системаларды Энгельстің материализм және идеализм деп негізгі екі жікке бөлгенін, оның бер жағында жаңа философиядағы Юм бағытын Эн­ * гельсу] ң материализм мен идеализмнің аралығы, солардьщ ортасында ауытқып жүруші деп есептеп, бұл багытты «аг­ ностицизм» деп атаганын және кантшылдықты агностицизмпіц бір түрі деп жариялағанын референт мойындай ма?» (5). Бұл сұраққа Энгельс рухында жауап бере отырып, Ле­ нин материализм мен идеализмнің аралыгында агностицизмнің ерекше бағытыныц нақты бар екендігін және философмарксистің ол фактіні елемеуіне жол беруге болмайтындығын атап көрсетеді. Тек қарама-қарсы айырым түстерді гана байқайтын, ал коптеген отпелі түстер мен жартылай реңктерді ажырата алмайтын адамдар ғана қазіргі бүкіл философияны және оның бүкіл тарихын өтпелі атаулының, аральп^ атаулының бәрі болмайтын тар тығырыққа тіреуге болады деп есептей алады. Әрине, көбінесе материализм мен идеализмді «ымыраластыруға» олардың арасынан қайдағы бір орталық бағыт 44
табуға әрекет жасайтын аралық, аралас, эклектикалық философиялық ағымдардың бар екендігін атап корсету әсте оларды ақтау деген сөз емес. Керісінше. Жоғарыда көргеніміздей, Ленин сыньгның бүкіл күш-қуаты дәл осындай эклектикалық философиялық «қойыртпақтарды», осындай «жексұрын аралық партияны», философиядағы «ымырашыл дүміпелікті» қиратуға бағытталғап. Бірақ бір нәрсе айқын: қарсыласыңды сынап, талқандағың келсе, оның позициясын талдай білуің керек, оны мүмкін емес, сондықтан да жоқ деп санаттан шығарып тастамау керек. Әрине, кез келген аралық, эклектикалық ағымдардың сппаты түптеп келгенде философиядағы негізгі екі бағытпен анықталады, ал махизм немесе қазіргі кездегі неома­ хизм (неопозитивизм) тәрізді кез келген аралық, аралас, эклектикалық системалар сол негізгі екі бағыттың арасына тап болады немесе солардың бөлшектерінен құралады. Сондықтан оларға талдау жасағанда басты-басты философиялық бағыттар мен олардың арасындағы күрестің сипатын міндетті түрде ескеру қажет. Бірақ, қайталап айтамыз, мұның өзі аралық ағымдар (агностицизм) жоқ деп жариялап, оларды философиялық бағыт ретінде бірден, тікелей идеализмге қоса салуға ешқапдай себеп болмайды. Сонымен, В. И. Ленин кітабын оқи отырып, философиялық ойдың дамуының тек әр түрлі тарихи замандардағы маңызды-маңызды кезеңдері мен бағыттары туралы жәпе жеке философиялық системалардың мәні туралы ғана емес, сонымен бірге философия тарихының өзінің жалпы заңдылықтары туралы да анық та тұтас маркстік түсінік алуға болады. Ленин сынының ерекшеліктерін, ондағы тарихилық принципін сипаттай отырып, одан әрі тағы бір өте маңызды белгісіпе тоқталу керек. Ленин өз қарсыластарының көзқарастарын белгілі бір позицияларда біржолата цатып цалған статикалыц уалыпта емес, тарихи жағдайдың өзгеруіне және жаца ғылыми деректердің жиналуына, сонымен катар сыналып отыртан автордың дуниеге позицияларына байланысты олардьщ ңозғалысы мен дамуында, олардыц эволюциясында алып қарастырады. Әрине, мұның өзі әсіресе жеке адам емес, тұтас философиялық бағыттың сыналуына қатысты. Осыған байланысты Ленин кітабының IV тарауыпың «Эмпириокритицизм қалай қарай кетіп барады?» — деген параграфы барынша зейін қоярлық. Мұнда Ленин «әрбір идеялық ағым сияқты, эмпириокритицизм де — жанды нәрсе, өсетін, дамитын нәрсе, сондықтан бұл философия45
ның шын мәні туралы негізгі мәселені шешуге, шұбалаңқы сөздерден гөрі, оның белгілі бір бағытпен даму фактісі көбірек жәрдемдеседі» (244) деп арнайы атап көрсетеді. Сонымен, Лениннің сыны осы философпялық ағымның әр түрлі ұсақ-түйектері мен сыртқы жақтарының тасасынан оның мәнін, оның шын сырын ашуға бағытталған, ал ол үшін Ленин бұл ағымды оның дамуына қарай талдайды, яғни оған уақыт шеңберінде қозғалып және өзгеріп туратын құбылыс ретінде диалектикалық тұрғыдан қарайды. Бірақ белгілі бір философиялық ағымның шын мәнінде қай бағытта эволюция жасайтынын анықтайтын критерий бола алатын және болуға тиіс нәрсе не? Бұл критерий Лениннің көрсетіп бергеніндей, философтардың сөздері емес, істері болуы керек. «Адамға баға бергенде,— деп жазады Ленин,— оның өзі туралы не айтқанына немесе не ойлағанына қарай баға бермейді, оның ісіне қарай баға береді. Философтарға баға бергенде, олардың өздеріне өздері берген атақтарына («позитивизм», «таза тәжірибе» философиясы, «монизм» немесе «эмпириомонизм», «жаратылыстану философиясы» т. с.) қарай баға бермей, негізгі теориялық мәселелерді іс жүзінде қалай шешіп отырғанына қарай, кіммен қол ұстасып бара жатқанына қарай, өздерінің птәкірттері мен ізбасарларына нені үйрететініне және нені үйреткеніне қарай баға беру керек» (244). Махизмнің шынында қалай қарай өскенін және өсіп ба­ ра жатқанын корсете келіп, Ленин Богдановтың көзқарасының эволюциясына арнайы тоқталады. Ол: «Богдановтьщ философиясын тұжырымдалып біткен және өзгермейтін система деп қарау дұрыс бола қояр ма екен. Тоғыз жылдың ішінде, 1899 жылдан 1908 жылға дейін, Богданов өзінің философиялық адасуының төрт кезеңін өтті» (260) деп атап көрсетеді. Богданов стихиялық материализмнен Оствальдтың энергетик асы арқылы Махтың жағына шықты; содан кейін ол объективтік идеализмге ұқсас бірдеңе жасап, махизмнің кейбір қайшылықтарын жоюға тырысты. «Жаппай ауыстыру теориясы» (Богдановтың сол кездегі соңғы концепциясы) Богдановтың 180° дерлік шырқ айналғанын көрсетеді. «Богданов философиясының бұл кезеңі, алдыңғы кезеңдерге қарағанда, диалектикалық материализмге алыс тұра ма, немесе жақын тұра ма!»— деп сұрайды да Ленин былай деп жауап береді: «Егер ол бір орында тұратын болса, онда, әрине, алыс тұрғаны. Егер ол тоғыз жыл бойы ілгері басқан қисык жолымен ілгері баса беретін болса, онда жақын тұрғаны: материализмге қайтадан бет бұру үшін оған енді тек бір тана елеулі қадам басу 46
игрек, атап айтқанда — өзінің универсалдық ауыстыруын упііверсалды түрде лақтырып тастаса болғаны. Өйткені, Ггггльдің «абсолюттік идеясы» Кант идеализмінің барлық қніііііылықтарын, фихтешілдіктің барлық әлсіз жақтарын бір жерге жинағаны сияқты (зі Іісеі рагұа сотропеге та£ПІ5І— егер кішкентай нәрсені ұлы нәрсемен салыстыруға мүмкін болса), Богдановтың универсалдық ауыстыруы да жартыкеш идеализмнің барлық күнәларын, дәйекті субъек­ та втік идеализмнің барлық әлсіз жақтарын қытай бұрымындаіі етіп бір жерге жинайды. Материализма қайтадан бет бүру үшін Фейербахтың тек бір тана елеулі қадам басуы қажет еді, атап айтқанда — абсолюттік идеяны, Гегельдің физикалық табиғатты «психикалықпен ауыстыруын» универсалды түрде лақтырып тастап, мүлде аластау қажет еді. Фейербах философиялық идеализмнің қытай бұрымын қырқып тастады, яғни ешбір «ауыстырусыз» табиғаттың озін негізге алды» (261). Бұл жерде біз тағы да Ленин осы тұста сүйеніп отыріан белгілі бір диалектикалық заңдылықты: даму процесінің неғұрлым ерте сатысында болған кейбір белгілер мен ерекшеліктердің оның неғұрлым кейінірек сатысында қайталанғанын байқап отырмыз. Мәселен, философиялық ойдың қозғалысы өзінің классикалық формасында дәйексіз субъ­ ективен идеализмнен Гегельдің дәйекті объективтік идеализміне қарай және одан Фейербахтың дәйексіз материализміне қарай, ал Фейербахтан Маркстің дәйекті, яғни диалектикалық материализміне қарай ілгеріледі. Сондықтан, диалектикалық қайталану туралы идеяға сүйене отырып, XX ғасырда да жеке философтың көзқарастарының эволюциясына қатысты белгілі жағдайларда объективтік идеа­ лизмнен тікелей материализмге секіріс жасалуы мүмкін еді, ойткені оның өзі субъективтік идеализмнен объективтік идеализмге келген болатын. Бұл заңдылықты белгілі биогенетикалық заңның адамның рухани дамуына қолданғанда пайда болатын ерекше көрінісі ретінде анықтауға болар еді: жеке даму («онтоге­ нез») шағын формада бүкіл адамзат ойы («филогенез») жүріп өткен негізгі жолды қайталағандай болады. Белгілі қайталану кез келген эпигондық философиялық системада да орын алады: бір кезде классикалық философияда прогресті тұрғыда дамып, бір адым ілгері басқандық болған нәрсе эпигондарда нашарланган, теріс бұрмаланған түрде қайталанады және де еліктеп отырған ілімнің күшті жақтары емес, қайта ең осал, қате жақтары қайталанады. Жоғарыда келтірілген жагдайларда философиялық агым47
ның дамуы оның өзіндегі ішкі қайшылықтарды, олардың тереңдеуі мен шиелеиісуін ашу, оларды іпешу әдістерін іздестіру, оныц бұдаи былайғы эволюциясының тепдепцияларын ашу тұрғысынан қарастырылды. Принципті мәселелер жөнінде дәйексіз, ішкі қайшылықтары бар философиялық системаларға сын тұрғысынан қарау туралы мәселеге Ленин арнайы тоқталады. Прогресшіл ғалымдар мен реакцияшыл ғалымдар ,осы жартыкеш ағымға әр түрлі баға береді. Мәселен, негізгі философиялық бағыттар өкілдерінің Кантқа көзқарасы қандай? Саяси терминологияны пайдаланып, Ленин бұл көзқарасты IV тараудың бірінші параграфының «Кантшылдықты солдан және оңнан сынау» деген тақырыбымен сипаттайды. Кант философиясының негізгі белгісі материализм мен идеализмді ымыраластырып, қарама-қарсы бағыттарды бір системада ұштастыру, деп атап көрсетеді ол. «Махистер Кантты, ол тым материалист болып кетті деп сынайды, ал біздер оны жеткілікті дәрежеде материалист бола алмағаны үпіін сынаймыз. Махистер Кантты оңнан сынайды, ал біз — солдан сынаймыз» (222). Дюрингті сынаудың да дәл осындай екі жақты мәні бар (269). Даму барысында осы философиялық системаның іпікі қайшылықтары ашылады, ал ол система о дан әрі не мате­ риалист!^ не идеалистік бағытта эволюциялануы мүмкін. Мәселен, Кантта материалистік элементтерді («өзіндік зат») алып тастаушылық субъективтік идеализмге ұрындырады. Сол сияқты Локктың дәйексіз материализмінен оңға да, солға да кетуге болады. Локктың барлық материалистік кағидаларын алып тастаған Беркли одан оңға кетті де, идеалистік сенсуализмге, яғни субъективтік идеализмге барды. Материализмді сенсуализммен ұштастырған XVIII ғасырдағы француз материалистері одан солға кетті. «Берк­ ли де, Дидро да Локктан үлгі алған» (134). Қайшылықтар арқылы — олардың пайда болуы және бсліілі бір бағытта шешілуі арқылы диалектикалық тұргыда дамитын философиялық ойдың дамуының аса маңызды тенденцияларын сын көзбен қарап аша білудің тек теориялык, қана емес, практикалық та үлкен маңызы зор. Кімдекім талдау жасалып отырған философиялық көзқарастардың даму тенденциясын дұрыс ескеретін болса, олардың таяудағы уақытта қалай қарай бағыт алатынын да болжай алады. Бүл жағдайды еске алу оларды керек деген бағытқа қарай бейімдеп шешуге мүмкіндік береді, атап айтқанда, тиісті сын арқылы ол философты дұрыс позицияға қарай жетелеуге, әрине, егер бұл мүмкін болса, жәрдемдеседі. 48
Мәселен, Оствальдтың энергетикасын сынай отырыпг Ленин оның негізгі идеалистік алғы шарты (қозғалыс материясыз болуы мүмкін деген) бола тұра, Оствальдтың өзі де көп ретте, бәлкім, тіпті көбінесе, энергия деп «материялыц қозғалысты айтады» (309) деп көрсетті. Мұның өзі энергетизмнің қайшылықтары, Богдановпен болғанындай, идеализм жағына қарай ғана емес, материализм бағытында да шеіпілуі мүмкін, өйткепі Оствальд энергетикасында ма­ териализм элементтері махизмдегіден горі анағұрлым елеулірек деген сөз еді. Оствальдтың дүниеге энергетикалық көзқарастарын Лепиннің сынауының бүкіл барысынан туған мұндай көрегендік тамаша дәлелдеиді: Ленин өзініц кітабын жазғаи дәл 1908 жылы Оствальд өзі жиырма жыл бойы дерлік табандылықпен теріске шығарып келген атомдар мен молекулалардың нақты бар екендігін мойыидады (өкінішке орай, Ленин бұл фактіні білмеген еді). Сөйтіп ол өзінің энергетикасының жеңілгеніп мойындады, өйткені материя бөлшектерінің, сонымен бірге материяның озінің де реалдылығын теріске шығаруды ол нақ таза энергетика алғы іпарттарына негіздеген болатын. Сөз жоқ, егер Ленин бұл фактіні білген болса, ол оны өзіпіц кітабында материализмніц жеціп, идеализмпің жецілгендігіпің жарқын мысалы ретіиде пайдалапған болар еді. Озіміздің қарсыластарымыздың позицияларына талдау жасағанда диалектикалық тұрғыдан қарай білу сыртқы оқиғалардық жәпе өз сенімдері эволюциясының ықпалымеп біздің кейбір кешегі идеялық қарсыластарымыз бізге жақын философиялық позицияға көшіп, біздің одақтастарымыз және достарымыз болып кететін тарихи жағдайларда өте-мөте қажет. Мұндай жағдайларда олардьгң көзқарастарының даму тенденциясьтн дер кезінде байқап, олардың дұрыс философиялық позицияға тезірек көшуіне көмектесудіц ерекніе мацызы бар. Әлбетте, сөз принциптік мәселелерде кеңшілік беру туралы емес, нағыз дәйекті материа­ листке позицияда тұрып, жаңа одақтар табу, осы арқылы өзіміздің философиялық қарсыластарымыздың лагерін әлсірету туралы болып отыр. 4. Сынның сындарлылыгы және партиялық сипаты Өзінің дүниеге козқарасының таптық мәнін жалған бейпартиялылық пердесімен бүркейтін буржуазиялық объек49
тивизмге В. И. Ленин философия партиялылығының маркстік принципін қарсы қойды. Лениннің түсінігі бойынша бұл принцип дүниені ғылыми тұрғыдан дұрыс түсіндіру үшін және оны революциялық жолмен қайта құру үшін, материа­ лизм ушін ашыц та дәйекті курес деген сөз. Ол концепциялардың қай-қайсысын болса да нақты тарихи жағдайларға байланысты талдауды, олардың әлеуметтік-таптық тамырын аша білуді және пролетариаттың таптық мүддесін батыл қорғауды талап етеді. Реакциялық философиялық көЗқарастарға, идеализм мен попшылдыққа және дәйекті материализмнен олардың жағына қарай ауытқу мен шегінудің барлық түріне қарсы ку­ рес философия партиялылығының маркстік-лениндік принципінен табиғи түрде туады. Ленин бұл принципті сәнге айналған реакциялық философияға бас иіп, оның соңынан ерген ревизионистерге қарсы күресте дамытты, ал ревизионистер марксизмді махизммен және сол сияқты Мах, Пу­ анкаре, Оствальд және басқа профессорлар өкілдері болған ‘өзге де ағымдармен ымыраластыруға және біріктіруге тырысты. «Бұл профессорлар химияның, тарихтың, физиканың арнаулы салаларында мейлінше құнды еңбектер бере алады, бірақ философия туралы сөз болғанда олардың ешгуайсысынъщ ешбір сөзіне сенуге болмайды»,— дсп атап корсетіп Ленин мынадай сұрақ қояды: «Неге? Неге десеңіз, саяси экономияның жалпы теориясы туралы сөз болғанда иақты, арнаулы зерттеулер саласында мейлінше құпды еңбектер бере алатын саяси экономия профессорларының ешцайсысының ешбір сөзіне не себепті сенуге болмаса, олардың да ешбір сөзіне сол себепті сенуге болмайды. Өйткені, қазіргі қоғамда гносеология қандай партиялыц ғылым болса, саяси экономия да сондай партиялық ғылым. Жалпы жәпе тұтас алғанда, экономист-профессорлар капиталистер табының оқымысты приказчиктерінен басқа ешкім де емес, ал философия профессорлары — теологтардың оқымысты приказчиктері» (391). Біздің кейбір философтар философия партиялылығының принципін кезінде біржақты түсінді. Олар терең сынды қатты эпитеттермен ауыстырып, жалпы буржуазиялық елдердегі оқымыстылардың жазғандары мен жазып жатқандарының бәрін де сөзсіз қабылдамау керек деп талап қойды. Осы «негізде» біздің кейбір философтарымыз бен физиктеріміз относительдік теориясын, оның авторы Эйн­ штейн бір кезде махизмге бейім болды деп, мүлде қабылдамай қойған-ды. Квант механикасын оның негізін салушылар (Шредингер, Гейзенберг және басқалар) оның кейбір не50
гізгі қағидаларын неомахизм тұрғысынан түсіндірді деп лақтырып тастауға әрекет жасалды. Кейбір философтар мен математиктер кибернетикаға реакциялық философия меп социологияның өкілдері «жармасты» деп оған да қарсы болды. Лл шындығында партиялылық принципін Ленинше дұрыс түеінсек, ол жалпы алғапда материализмге және әсірес(‘ маркстік, яғни диалектпкалық материализмге жау философиялық ағымдар мен системаларға диалектика тұрғысынан терең талдау жасауды керек етеді. Ол буржуазиялық елдердегі оқымыстылардың еңбектерінің барлық реакциялық жақтарын сылып тастап, барлық құнды, жақсы жақтарын сын козбен қарап пайдалануды талап етеді. Бұл бірліктегі екі міндетті Ленин былай деп тұжырымдағаи болатыи: «Мұның екеуі жөнінде де марксистердің міндеті бұл «приказчиктердіц» қолы жеткен табыстарын игере және қайта оңдей білу (мәселен, сіз бұл приказчиктердің еңбектеріи пайдаланбайыніиа, жаңа экопомикалық құбылыстарды зерттеу саласында бір адым да ілгері баса алмайсыз),— сойтіп олардың реакциялық тенденциясын жоя білу, өз бағытымызды жүргізе жәие бізге дұшпан күштер мен таптардың букіл бағытымен күресе білу болып табылады. Реакциялық профессорлық философияның соңынан бас иіп ере берген біздің махйстер міпе, дәл осы айтылғандардьг істей алмады» (391). Ленин сыныныц творчестволыц, сындарлы сипатын ерекше атап айту керек. Қай сынның болса да жағымсыа кезеңі — сыналып отырған қағидаларды не көзқарастарды теріске шығаруы болады. Бірақ диалектикада сыиалып отырған қағидалардың сипатына қарамай сынау тек қана теріске шығаруға жатпайды. Маркстік сынның міндеті — сыналып отырған көзқарастар мен қағидалардың тек қана дұрыс еместігіп немесе ескіргендігін дәлелдеу ғана емес, оларды жеңу, түзету, ал егер прогресшіл көзқарастар туралы әңгіме болса, оларды одан әрі дамыту. «Анти-Дюрингте» Ф. Энгельстің өзі-ақ диалектикада теріске шығару — «жоқ» деп айта салу емес деген болатын. Марксизмнің осы қағидасын дамыта отырып, В. И. Ленин «Философиялық дәптерлерінде» маркстік диалектикаға жалаң, бос (скептикалық) теріске шығару, қобалжу немесе күмәндану тән емес, қайта байланыстыру мен дамыту (яғни ешбір қобалжусыз, ешбір эклектикасыз), барлық құнды және жақсы жақтарын сақтап қалу тән және мәнді деп жазды. Демекг диалектика шын мәнінде сыналып және теріске шығарылып отырған көзқарастарға олардың кемшіліктері мен қа51
телерін жеңетін ең жақсы көзқарастардың қарама-қарсы қойылуып талап етеді. Осындай диалектикалық сынның классикалық үлгілері Маркстің, Энгельстің, Лениннің еңбектері, соның ішінде Лениннің біз қарастырып отырған кітабы болып табылады. Оның «Бір реакциялық философия жөніндегі сын заметкалар» деген тақырыпшасының өзі-ақ кітаптың жақсы мазмұнының оның сыни бағытымен ажырагысыз байланысып жатқанын байқатады. Шынында да, онда диалектикалық материализмді творчестволықпен дамыту опың негіздерін ревизионистерден қорғап, оның идеялық жауларын әшкерелеумен ұштасып жатады. Махистердің негізінен субъективтік-идеалистік түске боялған шатпақтарын сынай отырып, оларды адам баласының бүкіл практикасы мен ғылыми білімдеріне қайшы келетін, жалған, теріс еңбектер деп лақтырып тастай оты­ рып, Ленин сонымен бірге олардың әрбір пунктіне талданып отырган мәселенің өзі ұсынған дұрыс шешімін қарсы қояды. Мысалы, Ленин «тәжірибені» біздің білімдеріміздің қайнар көзі деп түсіну туралы сөз болғанда әрқашан Мах йен оның жақтастарыпың материализм мен ғылымнан шегінуінің пақ қай жерде басталганын көрсетеді. «Таным теориясының бірінші қағидасы,— деп жазады Ленин,— біздің біліміміздіц бірден-бір қайнар көзі түйсіктер болып табы­ лады деген қағида екені даусыз. Осы бірінші қағиданы дұрыс деп танып, Мах маңызы зор екінші қағиданы: адамға оныц түйсіктері арқылы белгілі болган иемесе адам түйсіктерінің қайнар көзі болып отырған объективтік реалдық туралы қағиданы шатастырып отыр» (134). Махистердің шатастырған мәселелерін түзей отырып, Ленин материяның объективтік реалдылық екендігі туралы маркстік түсінікті негіздейді. Бұл орайда материализмнің философиялық қарсыластарының тіміскі әрекеттеріне тура жауап ретінде Ленин материяға өз анықтамасын береді. Өз кітабының III тарауының басында ол «Материя деген не?» деген сұрақты идеалистер мен агностиктер, оның ішінде махистер де материалистердің алдына үнемі көлденең тартып келеді деп атап көрсетеді. Материяға анықтама беріп (158-бетті қараңыз), Ленин мейлінше кең (білімнің осы саласы үшін) және өзара арақатынастағы ұғымдардың мысалы арқылы маркстік диалектикалық логиканың ғылыми ұғымдардың аныцтамасы туралы қағидасын тамаша дамытады, бұл жөнінде жоғарыда айтылған болатын. 52
Лениннің кітабы — философиялық жәпе табиғи-ғылыми тгорияларды қалай зерттеу керек екендігінің үлгісі. Мысалы, қазіргі физиканың дамуына жасалған лениндік талдау мүиың өзі екі жақты, терең қайшылықты процесс екендігіп, оида екі кезең: физика ғылымын түбірінен жемісті қаііта құру мен кейбір адамдардың одан жасап жүрген реакциялық философиялық қорытыпдылары ұштасып, өзара байланысып жататындығын көрсетті. Егер капиталистік елдердегі қазіргі теориялық физика11 ыц тек бір ғана реакциялық жағын корсек, онда физикалық үғымдар мен теориялардың прогрестік күйреуі, яғни қазіргі физиканың диалектикалық материализмді растауы назардан тыс қалады. Идеалистік тұжырымдармен бірге қазіргі физикалық теориялардың мазмұнын да бекерге шыгарсақ, бұл арқылы біз сөзсіз XIX ғасырдағы, тіпті XVII— XVIII ғасырлардағы физиканың ескірген теориялық түсініктері деңгейіне дейін төмендеп кейін кетеміз, ал мұның озі диалектикалық материализмді ғылым прогресінің нәтижелерімен одан әрі байытудың орнына, оны осы прогрестің алдында қарусыздандырғандық болар еді. Ал егер, керісінпіе, қазіргі капиталистік елдердегі физика ғылымыныц тек осуіп, тек прогресін ғана көріп, одан шығарылатын идеалис­ та тұжырымдарға көңіл бөлмесек, оларды тек кездейсоқ деп, физиканың өзіне сырттай қоса салынған қосымша салмақ ретінде қарасақ, онда мұның салдарынан философияның партиялылығы принципі корінеу бұзылады; қорыта келгенде қазіргі физиканың өзінің мазмұны жағынан құнды деректерімен бірге капиталистік елдердегі қазіргі кейбір оқымыстылардың жасайтын реакциялық, идеалистік қорытындылары да қалайда еніп кетеді. Бұл міндет қарама-қарсы екі кезеңді олардың ішкі байланысы тұрғысынан сскеру негізінде диалектикалық жолмен шешілуі керек. Осы жерде де, Ленин кітабының барлық жеріндегідей, Лениннің пайымдауларының, опың маркстік философия ңарсыластарын бүкіл сынауының, оның өз уақытындағы ғылымды — философия мен жаратылыстану — ғылымын талдау арқылы жасаған барлық сындарлы шешімдерінің негізінде Ленииніц өзі бүкіл маркстік ілімнің ұйытқысы деп атаған материалистік диалектика жататынын көреміз, Нақ осы диалектика идеялық жаулармен күресте оның тамаша теориялық қаруы болды және маркстік ілімді одан әрі дамытуда да, оны қоғамдық-тарихи практика мен қазіргі жаратылыстану ғылымының, әсіресе физиканың, ең жаңа деректерін философиялық қорытулар арқылы байытуда да баға жетпес теориялық құрал болды. 53
. В. И. Ленин ерекше көп көңіл болген философия тарихы проблемалары оның кітабында өткенге ғана қатысты өзіндік мәні басым проблемалар ретінде емес, қазіргі заманға, философияда болып жатқан процестерге, оның әр түрлі мектептері мен бағыттары арасындағы күреске нан­ ты байланысы бар нағыз көкейтесті проблемалар ретіндеқарастырылады. Өткендегі философиялық ілімдерге қатысты материалдарды Ленин олардан материализмнің идеализмге қарсы қазіргі күресіне сабақ алу үшін және философия тарихының не үйрететінін нақты мысалдар арқылы корсету үшін пайдаланады. Ленин философиялық ойдың дамуының мынадай маңызды ерекшеліктеріне: оның мүлдем қарама-қарсы, бірімен бірі ымыраға келмейтін философиялық ағымдарға — материализм мен идеализмге бөлінетіндігіне; бұл ағымдардың арасында шиеленіскен күрестің шығатындығына; философиялық ойдың дамуының неғұрлым жоғары кезеңдеріиде оның дамуының неғұрлым ерте кезеңдеріндо болған, бірақ ауқымы мен маңызы жағынан алып қарағанда өзгепіе жағдайлар мен тенденциялардың қайталанатындығына ерекше коңіл бөледі. «Каптқа қарай кері шегіну керек!», «Гегельге қарай кері шегіну керек!», «Беркли мен Юмға қарай кері шегіну керек!» деп жар салған ревизионистер мен эпигондар өздері соларға қайтып оралған көзқарастарын қайталайды, бірақ едәуір напіар түрінде ғана қайталайды. Сондықтан реви­ зионистер мен алуан түрлі эпигондардың өздерінің философиялық көзқарастарыпдағы жалған «жаңалық» пен «бірегейлік» туралы мәлімдемелерінің мүлде өтірік екендігіп корсету үпіін тарихи-философиялық талдау өте-мөте қажет бола түседі. III тарау МАРКСТІК-ЛЕНИНДІК ФИЛОСОФИЯНЫҢ ДАМУ БАРЫСЫНДАҒЫ ОНЫҢ ПӘНІ ЖӘНЕ СИПАТЫ Ғылымның пәні және оның анықтамасы дегеніміз — оның мазмұнын баяндау неден басталатынын және одан әрі оның проблемаларын талдау неге сүйенетіндігін анықтау деген сөз. Мұны қарастыру әсіресе қарсыластар қорғалып отырған ғылымньщ негіздерінің өзіне, оның пәніне қарсы шабуылды өрістеткен жағдайларда өте қажет болады. Мұның маркстік философияға толық қатысы бар. Бірақ 54
бүл арада өте маңызды тағы бір мәселе кездеседі — ол опың бүкіл жеке ғылымдардан ерекше жалпы ғылым ре­ чи ндегі сипаты туралы, оның ішкі құрылымы туралы мәселе. Маркстік философияның қалай дамитынып, оның пәпінде, сипатында және ііпкі құрылымында қандай өзгерістер болып жататынын осыған тікелей байланыста анықтау қажет болады. 1. Марксизм фплософиясы дегеніміз диалектикалық материализм В. II. Ленин өзінің кітабын және оныц алдындағы «Референтке он сұрағын» маркстік философияға анықтама беруден бастайды. Бұл әбден табиғи нәрсе: өйткені бір нәрсені қорғау үшін және оны қорғай отырып одан әрі дамыту үшін қорғалып отырғанның нақ не екенін және дамытылатынның нақ не екенін дәл анықтап алу керек. Ал айтылып отырған жағдайда марксизм философиясының пәні туралы мәселе бірден барынша шұғыл қойылды, өйткені махистер өздерін философияда марксиспіз деп жариялай отырып, сөйте тұра диалектикалық материализмге қарсы шыққан болатын. Сондықтан референтке (махист А. Богдановқа) қойған бірінші сұрағының өзін В. И. Ленин былай деп тұжырымдады: «Марксизм философиясы диалектикалъщ материализм екенін референт мойындай ма? Егер мойындамаса, онда Эигельстің бұл жөніндегі сансыз көп мәлімдемесін ол неліктен бірде-бір рет талдамады? Егер мойындаса, онда махистер өздерінің диалектикалық мате­ риализм ді «қайта қарауын» неге «марксизм философиясы» деп атайды?» (5). Нақ осы қағидаларды Ленин өз кітабының бірінші басылымына жазған алғы сөзінде айтқан болатын. Орыс махистерін меңзей отырып, ол былай деп жазды: «Маркс пен Энгельс өздерінің философиялық көзқарастарын диалектикалық материализм деп ондаған рет атағанын бұл адамдардың бәрінің де білмеуі мүгмкін емес. Саяси көзқарастарының үлкеп айырмашылықтарына қарамастан, диалектикалық материализмге дұшпандық арқылы бірігіп отырған осы адамдардың бәрі сонымен қатар философияда өздерін маркс­ ист деп атағылары келеді!» (9). Осыған ұқсас жағдай осы біздің кезімізде де болып жатыр: диалектикалық материализмнің қарсыластары қазір де екінің бірінде өздерінің позициясын маркстік философияны творчестволықпен дамыту деп көрсетуге әрекеттене55
ді, ал диалектикалық материализмді ескірген, ақиқат маркстік философияға жат ілім деп сипаттайды. Осыған баііланысты жоғарыда айтылған лениндік қағидаларды еске салған пайдалы. Өйткені қазірде де Батыстағы біздің көптеген идеялық қарсыластарымыз, шын мәнінде, өздерінің жолашарлары — махистік ревизионистердің диалектикалық материализмді марксизм философиясы деп білуге қарсы бағытталған дәлелдерін қайталайды. Ленин өзінің кітабында марксизм фйлософиясы дегеніміз тек қана диалектикалық материализм деп әр түрлі жағдайларға байланысты талай атап корсеткен болатын. Ол былай деп жазды: «Маркс өзінің дүниеге көзқарасын диалектикалық материализм деп талай рет атады, ал Маркс цолжазба куйінде толыц оцып шыцңан Эпгельстің «АнтиДюринг!» дәл осы көзқарасты баяндайды» (279). Бұл жерде әңгіме дәл Маркс пен Энгельстің философиялық көзқарасы туралы, олардың философиясы туралы болып отырғаны аітдан анық. Кейінгі барлық жылдар боны Ленин осы позицияны бұлжытпан ұстанып отырды. Мәселен, «Иосиф Дицгеннің қайтыс болуының жиырма бес жылдығына» (1913 ж.) де­ ген мақаласында, ол Дицгенді «...диалектикалық материализмге, ягни Маркстің философиясына өздігінен келген жұмысшы...» [23, 127] деген сөздермен сипаттады. Лениннің «Мемлекет және революция» деген еңбегінде (1917 жылдыц август — сентябрь айлары) Маркс туралы ол «өзінің диалектикалық материализм философиясынан айпымайтын» делінген (қараңыз 33, 32). Ақырында, өзінің «философиялық осиетінде» — «Жауынгер материализмнің маңызы туралы» деген мақаласында (1922 ж.) Ленин Маркстің материалистік философиясын іс жүзінде диалектикалық материализм деп сипаттады [қараңыз 45, 34]. Маркстік философия дегеніміз диалектикалық материализм деген лениндік анықтама Лениннің талай жылдар бойғы бүкіл философиялық қызметінің бойында өзгерген емес. Ол біздің уақытымызда да сол қалпында қалып отыр. Маркстік философия дегеніміз диалектикалық материа­ лизм деген лениндік анықтаманың қандай практикалық маңызы бар? Бұл марксист-философтың қай-қайсысы болмасын, өзі маманданған шағын сала шеңберіне қарамастан, міндетті түрде және ең алдымен диалектикалық материа­ лист болуы керек деген сөз. Басқаша айтқанда^ ол өзі зерттеп отырған құбылыстарға диалектика тұрғысынан қарай 56
білуі керек және оларға материалистік түсінік бере білуі керек. Бірақ нағыз марксист-философ болу үшін бұл әлі жеткіліксіз. Мұның үстіне ғылымның немесе практикалық қызметтің белгілі бір саласына диалектикальгқ материализмді қолданып, ондағы туындайтын философиялық мәселелерді «келістіру» керек болған жағдайда, сол нақтьг саланы жете терең білу керек болады. Диалектикалық материализмді мұндай терең білімдерсіз қолдану жеміссіз болып шығуы мүмкін, ал кейде тіпті теріс нәтижеге апарып соқтыруы мүмкін. Ленин диалектиканың абстракт ақиқат жоқ, ақиқат әр уақытта нақты болады дейтін қағидасын оның аса маңызды қағидаларының бірі деп талай рет атап көрсеткен болатын. Айтылып отырған жағдайға орайлас мұның мәнісі білімнің белгілі бір саласына диалектикалық материализмді қолданғанда бұл сала туралы бұлдыр түсінігің ғана болып абстрактылы, «жалпы», «үстірт» ’ қолдануға болмайды, оны нақты, байыптап зерттеп білгенде ғана дұрыс қолдануға болады деген сөз. Ңысқасын айтқанда, диалектикалық материализмді нақты қолдану марксист-философтан сонымен қатар біраз мамандануды да талап етеді. Бірақ, тағы да қайталап айтайық, мұның мәнісі маркстік философияның өзі қайсыбір «құрамдас» немесе «құрылымдық» бөлімдерге ыдырайды екен, не болмаса өзі кіріп үлгірген салаларда туындаған философиялық мәселелерді шеше отырып, диалектикалық материализмнен дербес философиялық пәндер болып бөлініп кетеді екен деген сөз емес. Олай болғандай жағдайда ол осындай мәселелерді шешуіне орай жәпе оларды өзінен бөліп жібере отырып, аяғында оның мазмұны барған сайын жұтаңданып, абстрактылық сипаты бар, бос схемаға айналып кеткен болар еді. Ал шыпдығында бұған тура қарама-қарсы жағдайды байқаймыз: жеке ғылымдардың немесе практиканың алға қойып отырған философиялық жаңа мәселелерін шеше отырып диалектикалық мате­ риализм үздіксіз алға басып, толыға, жетіле түседі, алмастың пеше түрлі қырын шығарып бриллиантқа айналдырғаны сияқты өзінің жаңа қырларымен жарқырай түседі. Марксизм философиясы дегеніміз диалектикалық мате­ риализм деген лениндік анықтаманың түпкі терең мәні осындай.
2. Маркстік философияның пәні қандай? Ол тарихи тұрғыдан қалай қалыптасңан? Енді маркстік философияның, яғни диалектикалық материализмнің мазмунының қандай, оның пәні қандай екенін қарастырайық. Ф. Энгельс былай деп жазды: маркстік философияныңу диалектйкалық материализмнің, демек,. материалистік диалектиканың да, пәнін, біріншіден, сыртқы дүниеде де (табиғатта және қоғамда) және оның адам санасындағы (ойлаудагы) бейнеленуінде де болып жататын даму, қозғалыс атаулының ең жалпы заңдары; екіншіден, ойлаудың өзінің жалпы заңдары, таным процесінің өзі (сыртқы дүниенің адам санасында бейнеленуі) осы заңдар арқылы жүзеге асады және бұл заңдар бүкіл диалектиканың негізгі заңдарына толық үйлес келеді. Демек, мұның өзі маркстік философия пәнінің әр түрлі екі анықтамасы емес, оның пәнінің бір ғана анықтамасының қозғалыстың,' дамудың белгілі бір ортақ заңдары арқылы берілетін әр түрлі жақтары ғана. Сірә, философияның нақ өз проблемаларының шеңберіне өзінің мәні жөнінен табиғат пен қоғам туралы жеке ғылымдардың (жаратылыстану және әлеуметтік-экономикалық ғылымдар), сондай-ақ адамның рухапи (псйхологиялық) өмірі туралы психология сияқты ғылымдардың арнайы зерттейтін пәні болмайтын және бола да алмайтын процестер мен олардың заңдары кіретін болар. Табиғатта, қоғамда және ойлауда болып жататын қозғалыстың мұндай пеғұрлым жалпы заңдары, Ленин айтқандай, бүкіл маркстік ілімнің жанды өзегі, демек, маркстік-лениндік философияның өзінің де жаны болып табылатын материалистік диалектиканың негізгі заңдары болмақ. Бұл мәселеге Ленин әр уақытта тарихи тұрғыдан қарау керек деп үйреткен болатын. Философияның даму процесі бүкіл нақтылы-тарихи жағдайды, әсіресе таптардың идеологиялық күресін айтпағанның өзінде, жалпы алғанда бүкіл ғылымның дамуымен өте тығыз байланысты, өйткені философияның дамуы ауасыз кеңістікте емес, әр уақытта белгілі бір әлеуметтік-саяси жагдайларда жүзеге асады. Мұның маркстік философияның дамуына да қатысы бар. Егер философиялық дамудың бір ғана жагын, философияның ғылыми білімнің басқа салаларымен арадагы қарым-қатынасын қамтитын бір ғана жагын алып қарасақт мынадай жағдайды байқаймыз: танымның қозғалысы бүкіл дүние туралы, соның ішінде табиғат пен қоғам туралы да ең алғашқы әлі бөлінбеген білімнеп басталады. Мұндай 58
(юлінбеген, сараланбаған білім әуел баста философияньщ жплпы қамқорлығында болған ерте заманның біртұтас ғылымы шеңберінде пайда болады да, осы себепті ол натурфилософиялық сипатта болады. Бүдан әрі, Қайта өрлеу заманынан бастап ғылыми білімнің жекелеген салаларының дербес ғылымдар түрінде бүрынғы біртұтас философия ғылымынан бөліпуі енді кеціпен жүрді — алдымен жаратылыстану дың, одан кейін қогамдық ғылымдардың салалары бөлінді. Мәселен, XVI— XVII ғасырларда философиядан механика-математика ғылымдарының тобы (механика, астрономия, немесе аспан әлемі механикасы және оларда қызмет атқаратын матема­ тика) біржолата бөлініп шығады. Олардан кейін, XVII ғасырдың ортасында физика-хи­ мия ғылымдары тобы (физика және химия) бөлінеді, мұның өзінде химияның бөліну процесі тұтас жүз жылға жуық созылды. Геология мен биологияның бөлінуі XVIII гасырдың аяғы мен XIX ғасырдың басыида болды (Ламарктің 1809 ж. шыққан негізгі еңбегінің «Зоология философиясы» деп аталғаньтн еске алайық). Ақырында, XIX ғасырда шыққан антропология барлық басқа жаратылыстану ғылымдарынан кейін оқшауланды. Қоғамдық-экономикалық ғылымдардың бөлінуі неғұрлым қиын да ұзақ болып, птын мәнінде, тек марксизм шыққаннан кейін ғана аяқталды. Енді философияда өткен замандардың философиялық ілімдеріндегі рационалды нәрсе мен философиядан бөлініп кеткен жеке ғылымдарға — жаратылыстану және қоғамдық ғылымдарға — кірмегендері ғана қалды. Тегінде, өткен заманның философиясынан қалған осы рационалды «қалдыққа», біріншіден, диалектика ілім ретінде қамтитын кез келген қозғалыстың неғұрлым жалпы заңдары кірген болса керек, өйткені шын мәнінде мұның өзі ешбір жеке ғылымға да, олардың барлығының жиынтығына да кіре алмайтын еді; екіншіден, оған ойлау мен оның заңдары туралы ілім қамтитын нәрсе кірген болса керек, өйткені бұл жерде біз тағы да білімнің барлық салаларына ортақ бір нәрсемен, диалектиканың өзінің негізгі заңдары сияқты нақ сондай ортақтық дәрежесі бар нәрсемен істес болып отыр- * мыз. XIX ғасырдағы жаратылыстану мен қоғамдық ғылымдардың жетістіктеріне талдау жасап, Энгельс «Анти-Дю­ ринг» деген кітабында сыртқы дүние — табиғат пен қоғам жөнінде ғылыми білімнің осы жетістіктері негізінде қалыптасқан материалистік козқарастың мәні неде екенін 59
көрсетті: «Бұл реттердің екеуінде де материализм шын мәнінде диалектикалық материализм болып табылады, сондықтан ол өзге ғылымдардан жоғары тұрған философияға енді мұқтаж емес. Әрбір жеке ғылымның алдына заттардың және заттар туралы білімдердің бүкіл жалпы байланысындағы озінің алатын орнын анықтап алу талабы қойылысымен-ақ, бүкіл осы жалпы байланыс туралы пәлендей бір ерекше гылымның керегі болмай қалады. Ал сонда, бүкіл бұрынғы философияның ішінен ойлау мен оның заңдары туралы ілім ғана — формальды логика мен диалектика ғана дербес мәнісін сақтап қалады. Былайғыларының бәрі табиғат пен тарих жайындағы деректі ғылымдарға қосылады»1. Ленин «Карл Маркс» деген мақаласында (1914 ж.) толық қолдаған Энгельстің бұл қағидалары әбден түсінікті. Сондықтан қай тұргыдан болса да диалектика да, жалпы философия да ойлау мен оның заңдары туралы гылым емес деп, ол тек сыртқы дүниенің — табигат пен қоғамның — неғұрлым жалпы заңдары туралы ғана гылым деп және ойлау осы сыртқы дүниенің біздің санамыздағы бейнесі гана болатындықтан, адамның ойлауы саласында осы сыртцы дүниеден көретінімізбен салыстырғандағыдан басқа ещ нәрсе жоқ деп дәлелдеу, шын мәнінде, адам санасының ой­ лау, бейнелеу қызметінде ешбір ерекшелік жоқ деу болып шыгар еді, мұның өзі объективті тұрғыда тұрпайы мате­ риализм позициясына қосылғандық болар еді. Философия болмыспен ғана, санамен байланысынан тыс алынған болмыспен ғана шүғылдануға тиіс деп табу философиялық «он­ тологизм» жагына шыққандық болар еді. Философия (диалектика) табиғатта, қоғамда және ойлауда болып жататын қозғалыс атаулының неғұрлым жал­ пы заңдарын зерттейді деген мәселені жалпы алып тастап, барлық мәселені философия дегеніміз ойлау туралы гылым, логика мен гносеология гана дегенге саймақ болып эрекеттенгенде әлгіге қарама-қарсы позиция шығады. Мұндай тұжырымда диалектиканың, логиканың және материализмнің таным теориясының бірлігі, Ленин маркстік философиядағы ең басты нәрсе деп атаган осы бірлік баса көрсетілетін сияқты болғанымен, ол марксизм-ленинизм философиясыпыц қоғамдық-тарихи практикамен, біздің партияның маркс­ изм-ленинизм жауларыпа қарсы идеологиялық күресімен, саясатымен нақты да ажырағысыз байланысы ескерілмей, 1 Энгельс Ф. Анти-Дюринг, Қазақ 1957, 28—29-беттер. 60 мемлекет баспасы, Алматы,
абстрактылы «логицизм» меп «гносеологизм» рухыпда баянда лады. Маркстік философияның пәніне оның классиктерінің еңбектерінде берілген анықтамапы қайсыбір жаққа бейімдеп қаііта қарауға әрекеттеиушілік тек мынаған әкеліп соқтырады: Маркстің, Энгельстің және Лениннің бұл туралы айтқан принципті қағидаларын бұлжытпай ұстану керек екендігін айқындай түседі. Ф. Энгельстің «Анти-Дюрингі» және басқа еңбектері, В. И. Лениннің кітабы және оның басқа да шығармалары жазылған уақыттан бергі жерде маркстік философияның пәнін ұғыпу өзгерді ме деген сұрау туады. Бұл мәселеге: Энгельстің өз кезіпдегі жаратылыстанудың проблемаларын философиямен байланыстыра қарастырган философиялық еңбектерінің несі ескірді?— деген сұраққа берген жауапқа Ленин қалай қараган болса, дәл солай қарау керек. Плехановты мысал ете отырып, философия мен жаратылыстанудың XX ғасырдагы дамуындагы Энгельске кезінде белгілі болмаған жаңа фактілерді ескермеуге болмайды дей келіп, Ленин ілгеріде атап айтылғанындай, Плехановтың «Энгельстің сөздерінің кейбір әріптеріне бола, Энгельстің методын құрбан ету» (284) жолына түскеніне батыл қарсы шыққан болатын. Мұның мәнісі мынада: XIX ғаСырдың аяғындағы ғылымның даму деңгейін бейнелеген жеке қагидалар қалайда елеулі өзгерістерге ұшырауы мүмкін және ұшырауға тиіс болатын, алайда ол өзгерістер бүкіл маркстік философия ілімінің жалпы іргетасына, оның негізіне нұқсан келтірген жоқ. Егер Энгельстің методына, оның диалектикасына арқау болған «диалектикалық материализм рухын» басшылыққа алсақ, «Анти-Дюрингтен» келтірілген, бұрынғы философиядан не қалды деген қағида ғылыми білімнің қазіргі деңгейіне орай дамытып, дәлдей түсуді керек ететіні айқын болады. Шынында да, Энгельстің «Анти-Дюрингі» және Лениннің «Карл Маркс» деген мақаласы жазылғаннан кейін де ғылым прогресі жалғаса берді. Содан бергі өткен уақыттың ішінде білімнің жаңа салалары одан әрі бөлініп, олар фило­ софия саласынан кетіп, жеке ғылымдар саласына қосылды. Бірақ бұрын бөліну тек қана сыртқы дүниені — табиғат пен қоғамды танып-білуге қатысты болса, енді ол ойлаудъщ өзіне де қатысты болды. Басқаша айтқанда, XIX ғасырдың аяғында Энгельстің философияда ойлау туралы ілім ретінде формальды логика мен диалектика дербес мәнін сақтап 61
қалды, басқасының барлығы табиғат пен тарих туралы деректі ғылымға кіреді деуі әбден орынды болатын. Бірақ қазіргі уақытта формальды логика өзі пайда бол­ тан кезден-ақ философияга кірмеген қазіргі заманғы математикалық логикамен ажырағысыз байланысты болып шықты және тіпті сіңісіп кетті. Қорыта келгенде, философиядан тыс, өздері философиялық ғылым болмаса да, ойлауды және оның заңдарын зерттейтін жеке ғылымдардың салалары бар екенін мойындау керек. Осындай жағдайдың XX гасырдың ортасында пайда болғап кибернетикаға да қатысы бар; ол философияның бір 'бөлімі болмаса да, ойлаумен және оның заңдарымен шұғылданып, олардағы процестерді тұспалдау мен модельдеу әдістерін табуға тырысуда. XX ғасырдың басында философиямен тығыз байланыс­ ты болған психология да философиядан мүлдем бөлініп шығып, енді зоопсихология арқылы қазіргі жаратылыстанудың жоғары жүйке қызметі туралы ілім сияқты саласымен бірігіп отыр. Мұнан басқа, философияның бір бөлімі болмай-ақ ғылыми таным мен опың заңдылықтарына көп көңіл бөлетін білімнің жас саласы «ғылым тануды» да (немесе оны кейде «ғылым туралы ғылым» деп те атайды) атауға болады. Осыған байланысты бүгінде, маркстік-лениндік философияның пәнін былай деп түсіпу керек: философиядан сыртцы дүниені — табиғат пен тарихты — ғана емес, сонымен бірге оіілаудың өзін де психологиялық, формальды-логикалық, кпбернетикалық жәие басқа да арнаулы жақтарынан зерттейтін жеке деректі ғылымдар бөлініп шықты. Ал марке-’ тік философияның пәні бүгінде объективтік диалектика және оның адам сапасындағы бейнесі болатын субъективтік диалектика болып отыр. Ал мұныц мәнісі оның пәні бүгінде диалектика және диалектикалық логика болып табылады деген сөз. Басқалардың барлығы табиғат, тарих және адамның ойлауы туралы жеке деректі ғылымдарға кіреді. Сонымен Энгельстің методы, оның осы проблеманы қарастыру тұрғысы біздің философияның пәні туралы мәселені анықтауға мүмкіндік береді, өйткені оның бұл методыныц, қарастыру тұрғысының мәні мынада: ол заттық дүниенің жекелеген салаларына қатысты баршаға ортац сипаты болатын ғылымдардың және пәні қайсыбір жеке саламен — табиғатпен, қоғаммен немесе ойлаумен шектелетін ғылымдардың арасын дәйекті түрде саралап береді. 62
3. Маркстік философияныц тұтастығы мен мызғымас бірлігі Маркстік философичны диалектикалық материализм де­ ген ленипдік анықтама опы біртұтас және бір-бірінен бірніама дербес жәпе өзара біршама тәуелсіз қандай да бір қүрамдас боліктерге боліпбейді деп табуға негіз болады. Алайда диалектикалық материализммен қатар тарихи материализмді, жаратылыстанудың философиялық мәселелгрін, философия тарихын және басқаларды құрамдас (немесе құрылымдық) бөлімдер, маркстік философия осылай болінеді-міс деп жиі аталатыны белгілі. Осыған сүйеніп диалектикалық материализм дегеніміз марксизмнің философиясы деген лениндік қағиданың ақиқаттығы мен дұрыстыгыпа күмәндануға бола ма?—деген сұрау туады. Алайда, басқа жағынан қарағанда, мұндай жағдайда бүкіл маркстік фплософияны бір ғана диалектикалық материализмге ңалай саюға болады? Әңгіме мынада: маркстік философияныц жоғарыда аталгап барлық салалары оның диалектикалық материализмнен тәуелсіз делінетін дербес құрамдас бөліктері емес, диалек­ тик алық материализмнің қоғамдық құбылыстарды түсіндіруге қолданылуы (тарихи материализм), философиялық ойдың өзініц дамуын түсіндіру үшін (философия тарихы), жаратылыс ғылымдары мәліметтерін түсіндіру үшін (жаратьглыстанудың философпялық мәселелері) және т. т. қолданылуы болып табылады. Сондықтан әңгіме әншейін диалектикалық материализм туралы емес, ол тарайтын бүкіл білім салалары туралы, ал сонымен қатар олардың барлығын қамтып, бәріне тарайтын бүкіл маркстік философия туралы болып отыр. Маркс, Энгельс жэне Ленин тарихи материализмді тарихты материалистік тұрғыдан түсіндіру деп ұғынды, ал оның осылай деп түсіндірілуі диалектикалық материализмді нацтылаудың (қолданудың), опы қоғамдық құбылыстар саласына таратудың пақ өзі болатын. Ленин өз кітабының екінші басылуына жазған алғы сөзінде маркстік философия мен диалектикалық материализм туралы бұлар бір-біріне үйлес ұғымдар деп анық жазды, әңгіме барабар ұғымдар туралы болғанда оларды үтірмен айыратын әдетпен, үтірмен бөліп жазды (қараңыз: 12). Бірақ осылай болған жағдайда мына екі тұжырымды: бірі — марксизм философиясы дегеніміз диалектикалық ма­ териализм, тұтас, бір ілім делінетін лениндік тұжырымды және ол диалектикалық материализм ғана емес, қазіргі уа63
қытта марксизм философиясы соларға бөлшектеніп отырмыс делінетіп басқа да көптегеи философиялық пәпдердің жиынтығы да делінетін екінші бір тұжырымды үйлестіруге бола ма деген сұрау туады. Егер маркстік философияның ғылыми білімдердің басқа салаларымен, жеке ғылымдармен өзара әрекеттестігі қалай болатынын қарастырсақ, онда бұл өзара әрекеттестіктің мәні және оның «механизмінің» өзі мынада болып шығады: диалектикалық материализм өзінің маркстік философия ретіндегі біртұтастығын барлық уақытта сақтай отырып, ғылымның қай-қайсының болсын кез келген қиын немесе шатастырылған философиялық проблемаларын шешуге оз позициясынан көмектесуді өз міндетіне алады. Мұның мәнісі диалектикалық материализммен қатар маркстік философияның одан бөлек жаңа бір бөлімдері пайда болады, басқаша айтқапда осы философияның өзі бөлшектеніп ыдырайды деген сөз емес, әсте олай емес. Мұндай жағдай болмайды. Марксизм философиясы (яғни диалектикалық материализм) бұрынғыдай мызғымас біртұтас қалпында қалады; ол осы қалпында ғылыми білімнің басқа салаларына арқау болып немесе оларды қамтып, оларда туындап жататын философиялық мәселелерді шешуге неме­ се олармен «келісуге» жәрдемдеседі. Ленин «Біздің жойғыштар» деген мақаласында (1911 ж.) «диалектикалық материализм «келісуге» тиісті болған бірсыпыра жаңа мәселелерді жаңа физика алға қойып отыр» [20, 138] деп жазды. Бұл міндетті Лепиннің 1908 жылгы кітабында өзі орындаған болатын. Бірақ мұның өзі маркстік философияда қайсыбір жаңа, ерекше бөлім пайда болды және сондықтан оны енді бұрынғыша диалектикалық мате­ риализм деп анықтауға болмайды, бірақ оған міндетті түрде диалектикалық материализм және оған қосылған физиканың немесе бүкіл жаратылыстанудың философиялық мәселелері дегенді қосып айту керек деген сөз бе екен? Жаңа физика қойган философиялық мәселелерді «келістіру» керек болганда диалектикалық материализмнің өзінен ештеңе бөлектемегені былай тұрсын, керісінше, оларды шешу арқылы оның өзі баий түсті. 1922 жылы Ленин «жаратылыстану гылымы философиялық қорытындыларсыз ешбір жағдайда да ілгері баса алмайды» және «қазіргі заманғы жаратылыс зерттеушілер Гегельдің материалистік тұрғыдан түсіндірілген диалектикасынан (ягни диалектикалық материализмнен Б. К.) жа­ ратылыстану ғылымындағы революцияның алға қойып отыр64
гаіі мәселелеріне бірсыпыра жауап... таба алады» [45, 36, 35] деп жазғанда да мәселе дәл осындай болатын. Диалектикалық материализмнен басқа, табиғаттың қайсыбір ерекше маркстік философиясын ойлап шығармай, туындайтын философиялық мәселелердің жауабын диалектикалық материализмнен іздеу— Лениннің анық та айқын позициясы міне осындай. Дін мәселелеріне қатысты жағдай да осындай. Диалектикалық материализмге атеизмнің философиялық мәселелерін де «келістіру» керек болады; бірақ Лениннің пікірінше мұның мәнісі: осының нәтижесінде диалектикалық материа­ лизмнен бірдеңе бөлініп шығады екен немесе одан тыс маркстік философияның ерекше бір құрамдас бөлімі ретінде ғылыми атеизм түрінде бірдеңе пайда болады деген сөз емес. Мәселен, осы тәрізді мәселелердің нақ өзі қарастырылатын «Жұмысшы партиясының дінге көзқарасы туралы» деген мақаласында Ленин «марксизмнің философиялық негізі, Маркстің дө, Энгельстің де талай рет мәлімдегеніндей... диалектикалық материализм болып табылады» [17, 453] деп тура айтады. Ленин «диалектикалық материализмнің, яғни Маркс пен Энгельс философиясының негіздері жайында жете ойланбайтындарды сынайды [қараңыз: 17, 458]. Демек, ғылыми атеизмнің қайсыбір философиялық мәселелерін диалектикалық материализмнің «келістіргені» үшін тек осы себептен ғылыми атеизмді маркстік философияның диалектикалық материализммен қатар бір ерекше бөлімі деп маркстік философияға қосатындай ешбір негіз жоқ. Ленин «Маркстің Энгельспен жазысқан хаттары» деген мақаласының (1913 ж.) бас жағында осы хаттарды мысал ете отырып, диалектикалық материализмнің (ягни маркстік философияның) және ғылыми біліммен практиканың басқа да салаларының арасындагы өзара әрекеттің жалпы «механизмін»— осы салалардың философиялық мәселелерін «келістіру» деген ұғымды өзінің не деп түсінетінін ашып көрсетеді: «Бүкіл саяси экономияны негізінен бастап қайта құру ісіне — тарихқа, жаратылыстануга, философияға, жұмысшы табының саясаты мен тактикасына — материалис­ та диалектиканы (демек диалектикалық материализмді — Б. К.) қолдану,— Маркс пен Энгельстің бәрінен де гөрі мейлінше назар аударган мәселесі міне, осы...» [24, 285]. Алайда мұның нәтижесінде диалектикалық материализм философиясы өзінен қайсыбір жаңа философиялық тараулар туындатпайды, мұндай бөлімдер бөліп шығармайды. Ол біртұтас мызғымас, бөлшектелмейтін қалпында қала бере3-832 65
ді, сонымен қатар нақтылана түседі, баийды, дамиды, ілгері басады. Марксизм философиясының мызғымастығы мен бөлшектенбейтіндігі диалектика мен материализмнің таным теориясының сіңісіп, бір-бірімен қабысып жататындығынан көрінеді, диалектикалық материализмнің нагыз мәнінің өзі де нақ осы. «Карл Маркс» деген мақаласында Энгельстің бұрынғы философиядан логика мен диалектика қалады де­ ген сөздерін келтіріп, Ленин был ай деп түсіндіреді: «Ал, Маркстің ұғымынша, сол сияқты Гегельдің пікірінше, диалектикаға қазір таным теориясы, гносеология деп аталып жүрген нәрсе кіреді» [26, 55]. Демек, Лениннің пікірінше, маркстік философияда материализмсіз, оның таным теориясынсыз диалектика да, диалектикасыз материализм, мате­ риалиста гносеология да жоқ жэне бола да алмайды. Осы пікір Лениннің «Философиялық дәптерлерінде» мұнан да толығырақ талданып былай делінген: «Диалектиканың өзі (Гегельдің және) марксизмнің таным теориясы болып та бы лады: міне істің осы «жагына» (бұл істің «жагы» емес-ау, істің мәні), басқа марксистерді айтпағанпың өзінде, Плеханов назар аудармаган» [29, 336]. Мұның мәнісі диалектикалық материализмнің ішінде гносеология мен логика дан белек диалектика; диалектика мен логикадан белек гносеология; жене диалектика мен гносеологиядан белек логика сияқты өзара оқшауланған ешқаіідай философиялық бөлімдер жоқ деген сөз. Оларды айыруға мүлдем болмайтынын Ленин айдан анық айтқан: ««Капиталда» ...материализмнің логикасы, диалектикасы жене таным теориясы [3 сөздің керегі жоқ: оның бәрі бір] бір ғылымға қолданылды» [29, 315]. Алайда жоғарыдагы айтылғандардың мәнісі маркстік философияда, ягни диалектикалық материализмде, айталық, логикалық және гносеологиялық мәселелер немесе оларға сәйкес функциялар жоқ деген сөз емес. Мәселен, Ленин кітабының бастапқы үш тарауында диалектикалық материализмнің таным теориясы туралы айтылған «Философиялық дәптерлерде» Плехановтың сандық айырмашылықтардың сапалық айырмашылықтарға айналуы заттың өзінде емес, оның сезетін субъектіге қатынасында болады деу өрескел логикалық қате деген Плехановтың ескертпесі жөнінде Ле­ нин: «логикалық емес, гносеологиялық» (29, 579) деп жазған болатын. Демек, Ленин логикалық және гносеологиялық деп саралайды. Алайда диалектикалық материализмнің әр түрлі — логикалық жәпе гносеологиялық функцияларының — 66
бп.іатыны оны белуге, «онтология» туралы айтпағанының «міііде, логика, таным теориясы, методология деп қайсыбір қүрамдас бөлімдерге бөлшектеуге ешқандай негіз бола алмайды. Оның іштей мызғымастығы мен бөлшектелмейтіндігін Ленин үзілді-кесілді, қатаң тұрғыда айтқан болатын: «Ке<*к болаттан құйылған бұл марксизм философиясының бірд<‘ бір негізгі қағидасын, бірде-бір елеулі бөлімін бөлектеп плуга болмайды, объективтік ақиқаттан ауытқымай тұрып, буржуазиялық реакциялық өтіріктің құшағына кірмей тұрын бұлай етуге болмайды» (372). Ленин мұны өздерінің негізгі, алғы шарттары жөнінен бірліктегі жалпы материализм мен тарихи материализм жөніпде айтқан болатын. Материалистік диалектиканы маркс­ изм нің жанды өзегі деп атаған лениндік анықтама да олардыц нақ сол бірлігі мен тұтастығын білдіреді. Диалектикалық материализмнің тұтастығы мен бөлінбейтіндігі оған біркелкілік, біртектілік, бірсарындылық, оның жекелеген жақтарының сарындары мен аспектілерінің сараланбайтындығы тән жене осы мағынада оған форма­ ты здық және құрылымсыздық тән деген сөз болып шықпай ма деген сұрау туады. Жоқ, бұл олай деген сөз емес: диалектикалық материализм (демек, материалистік диалекти­ ка) дегеніміз мазмұны жағынан өте бай, көп қырлы және коп аспектілі ілім, ол әр жолы нақтылы тарихи жағдайдың пақты мүдделеріне жауап беретін белгілі бір жағымен көрініп отырады.Егер мұның өзі басқаша болса, онда марксизм тарихындағы тұтас бір тарихи дәуірлерді Ленин диалектикалық материализмнің белгілі бір жағына баса назар аудару арқылы қалай сипаттай алар еді? Өйткені ол Маркс пен Энгельстің заманына тән сипат гносеология мәселелері ба­ сим маңыз алған XX ғасырдың басындағыдай емес диалектикалық материализма ен гөрі диалектикалыу материализмге баса көңіл бөлінген болатын деп кездейсоқ жазған жоқ болатын. Алайда диалектикалық материализмнің күрделілігі мен көпжақтылығы (жене осы мағынада оның құрылымдылығы да) онда құрамдық сипат бар дегенді әсте білдірмейді. Диалектикалық материализмнің күрделілігі, байлығы, көптүстілігі, оның іштей құрылымдылығы екі түрде көрінеді: біріншіден, оның күрделі, алуан түрлі жақтарының; аспектілерінің, сарындары мен логикалық, гносеологиялық, методологиялық функциялар сияқты функцияларының болатынынан байқалады. Екіншіден, туындайтын философия3 67
лйң мәселелерді «келістіру» мақсатымен диалектикалық материализм тараған әр түрлі ғылыми таным салаларының өз сферасының тармақталуы арқасында көрінеді. Мұндай міндеттерді ол барлық кезге жарай беретіндей болып біржолата қабылданған бірыңғай, біркелкі, үзілді-кесілді әдістермен және тәсілдермен шешпейді, білімыің осы саласының сапалық ерекшеліктеріне сәйкес әр жолы өзгеше шешеді. Материяның тереңдігі шексіз және оның кез келген микробөлшегі сарқылмайды деп айтылатын бүкіл марксизм философиясын байытқан аса терең мағыналы материалистікдиалектикалық қорытындылар осындай болды; XIX және XX ғасырлар межесінде физикада ашылган ең соңғы жаңалықтар қойған философиялық мәселелерді диалектикалық материализм «келістіруге» тиіс болған кезде Ленин осындай қорытындылар жасаған болатын. Осы тәрізді мәселелер біресе жаратылыстану ғылымында, біресе математикада, біресе психологияда, біресе жұмысшылардың революциялық қозғалысының стратегиясы мен тактикасы бағытында әр түрлі тұрғыда және барынша алуан түрлі мазмұнда алға қойылып отырды. Ғылыми таным мен революциялық-практикалық қарекеттің тиісті салаларының құрылымдық жіктелуі оған нақтылы түрде қолданылатын диалектикалық материализмнің өзінің құрылымдылығына да қалай болганда да әсерін тигізбей қойған жоқ: өйткені мұпың өзі өмірдің барлық жағдайларына сай келетін, сондықтан бірыңғай қайталаныла беретін, бір жолы енді өзгерместей етіп белгіленген бір тәсілді қолдану арқылы емес, эр жолы өзгеше, жаңа тұрғыдан дерлік қолданылып отырды. Демек, диалектикалық материализмнің, яғни маркстік философияның құрылымдылығы бұл жерде де әсте де оның жекелеген компоненттерге жіктелгендігі ретінде емес, ғылыми танымның барлык. сфераларының құрылымдық сипатының іштей біртұтас маркстік философия іліміндегі бейнеленуі ретінде көрініп отырды. 4. Маркстік философия қалай дамиды? Даму процестері түрліше жолдармеп және әр түрлі формаларда жүреді. Осындай формалардыц бірі — қарапайым өсу мен көбею. Бірақ мұның өзі даму процесіпіц тек бір жағы, оның өзінде сапалық жағы ғана болады. Оның осы жағы басқаша, атап айтқанда, түпкі заттың жіктелуі немесе көбеюі түрінде болуы мүмкін, бұл әсіресе тіршілік иелеріне тән. Ғылыми таным сферасында да осыған ұқсас процестер
болып жатады: бұрьтн біртұтас болған білім салалары кейін орқайсысы түрліше мамандықтарға бөлінетін жеке салаларга (пәндерге) тармақталып кетеді. Ғылымның көбеюінің осындай процесі олардың саралануы деп аталады. Ол бүкіл жеке ғылымдарды қамтиды. Бірақ даму процестерінің жоғарыда айтылғандардан кем түспейтін, тіпті олардан маңыздырақ басқа формасы да бо­ лиды. Ол даму процесінде болып жататын сапалық өзгерістермөн байланысты. В. И. Ленин былай деп жазды: «егер бәрі дамитын болса, онда бәрі бірінен біріне ауысады, өйткені даму көрінеу жай, жалпыға бірдей жәпе мәңгі өсу, улгаіо (тиісінше кішірею) т. т. емес» [29, 239]. Ол өзгеруауысуды диалектикалық тұрғыдан түсіну бірініц екіншісіне озгеру-ауысуын» [29, 252] мойындауда болмақ деп атап корсетті. Осындай дамуды, осындай өзгеру-ауысуды диалектикалық тұрғыдан қалай түсінуге болады? Дамып жатқан заттардың немесе заттар туралы ұғымдардың жақтары меп сапалық анықтамаларының үсті-үстіне ашыла түсуі, былайша айтқанда, олардың өз тұтастығы мен бөлшектенбеуін сақтай отырып, өзіне тән сапаларды өрістетуі деп түсіну керек болар. Бүкіл маркстік ілімге тоқтала отырып Ленин былай деп жазды: «Марксизмнің идеялық мазмұны баіі жәпе сап қырлы болып отырғанда... әр түрлі тарихи кезеңдер марксизмиің біресе бір жағын, біресе екінші жағын ерекше алға шығарып отыратындығына тіпті де таңдануға болмайды» [20, 137]. Одан әрі Ленин марксизмнің нақ қандай жақтары қай жерде және қашан алға шығарылып отырғанын нақты айтып, ойын былай деп аяқтайды: «Бұл қай уақытта болса да марксизмнің әр түрлі жақтарының біреуін елемеуге бола­ ды деген сөз емес; бұл тек оның белгілі бір жағына ынтаның басым болуы субъективтік тілектерге емес, тарихи жағдайлардың жиынтығына байланысты деген сөз» [20» 137]. Демек, бүкіл марксизм мызғымас біртұтас ілім ретінде, тарихи жагдайларға байланысты оның белгілі бір жағы басымырақ, оның осы жағы неғұрлым алға шыгарылып дамиды. Өзінің осы жағын дамыта да тереңдете отырып, маркеизмнің өзі түгел дамиды. Бұл айтылғанның марксизм философиясына, яғни диалектикалық материализма қатысы коп болмаса аз емес. Ол да дәл осылай, өзінің белгілі бір жагын алға шығара оты­ рып, алайда әр түрлі бөлімдерге бөлшектенбей, өзінің бүтіндігі мен ажырамастығын, іштей біртұтастығын сақтай оты69
рыгі дамиды. Сондықтан бірін-бірінен ойша да оқшаулауға болмайтын диалектика мен материализмді, диалектикалық метод пен танымның диалектикалық теориясын диалектикалық материализмнің біртұтас ілімінің жақтары демей, оның бірі мен бірі қатар тұратын, біршама дербес әр түрлі құрамдас бөлімдері деу ең бері дегенде аңғалдық болады. Оның дамуы оның ішінде не кейбір жаңа жақтары мен қырлары пайда болуы, не бұрыннан барлары енді жаңаша жарқырап. барған сайын мазмұндырақ бола беруі арқылы жүзеге асады. Ленин дамудың осындай процесін бейнелеу үшін мынадай бір дәл келетін тамаша сөз тапқан. Ол «сарын» деген сөз еді. «Философиялық дәптерлерде» былай делінген: «Шындыққа қараудың, жақындаудың қандайының болса. да ңисапсыз көп сарындары бар (әрбір сарыннан тұтас бір бағыт болып өсетін философиялық системасы бар) науты, көп жақты (жақтарының саны үнемі көбейіп отыратын) таным ретіндегі диалектика —«метафизикалық» материализммен салыстырғанда өлшеусіз бай мазмұн міне осы, ал «метафизикалық» материализмиің пегізгі цырсығы диалектикапы Віійегіһеогіе-ге (бейнелеу теориясы.— Ред.), та­ ным процесіне, оның дамуына қолдана білмеуінде» [29, 337]. Бұл жердегі маңызды жай нақ мынадай: әлбетте, мате­ риалиста тұрғыда түсіндірілетін диалектикада, яғни диалектикалық материализмде Ленин «қисапсыз сарындардың» бар екенін атап көрсетеді, бұларға сыңаржақ тұрғыдан қарағанда, оларды жеке кесектер ретінде тұтастан бөлектеп жұлмалап алғанда әрқайсысын қайсыбір философиялық системаға дейін дербес бірдеңеге айналдыруға болады. Ақырында, мұндай сыңаржақ қараудың салдарынан диалектиканың, өзі, әрине жасанды түрде, біршама дербес бірқатар «диалектикаларға», мәселен, табиғат диалектикасы немесө тіпті тірі табиғат диалектикасы т. т. қоғамдық құбылыстардың диалектикасы т. с. болып бөлініп кететіндей жағдай болуы мүмкін. Адамның танымы спиральға үнемі жақындай беретін бұраң жолмен жүзеге асады дей келіп, Ленин басқа бір мәселе жөнінде «бұл бұраң жолдың кез келген иірін, үзіндісін, бөлшегін, дербес, тұтас, тура жолға айналдыруға (сыңаржақ айналдыруға) болады... [29, 558] деп ескерткен болатын. Ленин қолданған «сарын» деген сөз мәселенің мәнін өте дәл табады. Өйткені кез келген бөлімді, әсіресе құрамдық, немесе құрылымдық бөлімді, сол біртұтастың бір бөлімі бол70
і лііді.іқган. цалаіі болгапда да сол біртүтастан бөліп алуға гон. Ііірақ оріанизмніц күйін организмнің өзінен қандлйда болмлсыіі хирургиялық тәсілмек не құралмен бөлгһігуіо болмліітыны сияқіі.і сарынды да біртұтастан бөлуіп мүлде болмайды. Лениіііііц идеализм мои попшылдық'іі.щ гносеологііялық тамырлары туралы мүпыц озі «адамні.іц іиексіз күрдслі т а и ы м ы н ы ц (диалектпкалық танымі.іііың) сарындп ры пы ц бірі аруылы попіпылдыққа «ллі.ііпап жол» [29, 337—338] деген создерінің соншалық актуальды, соншалық мазмұнды болатып себебі де осы. Гылымның өзі қалай ілгері басатыпына, тарихіт жағдайллрдыц қалай өзгеретініне, бір заманның орпыпа басқа бір илмаііның қалай келетініне сәйкес өзінің философиясымен бүкіл марксизм-ленинизм де және оның жекелеген қағидаллры да үнемі даму үстінде болады. Осындай жағдай белгілі бір түжырымдардың, анықтамалар мен қағидалардың мәиін, псгізін сақтай отырып оларға тиісінше өзгерістер мен долдеулер енгізіп отыруды, осының өзінде ғылыми білімпің Жініе қоғамдық-тарихи практиканың дамуында жүзеге асатып объективтік өзгерістерді ескеріп отыруды қажет етеді. Олбетте, мұның барлығы өте-мөте дәлелді түрде, титтей де болсын асығыстық пен субъективтілікке ұрынбай, жасалыпуы керек. Марксизмнің тарихи жағдайдың озгеруіие байланысты күніін жойған қайсыбір қағидаларының қалай дәлденгенін соз еткенде Лениннің өзі осы жағдайды баса көрсетіп отырды. Ол марксизмнің дәйекті жақтаушыларына (ортодокстерге) «Маркстің ескірген көзқарастарына... қарсы пікір білдіруіне тура келгенде (мәселен, Мерингтің кейбір тарихи қағидаларға қарсы шығуына тура келгенде)—бұл пікірлер қай уақытта болса да айқын әрі толық айтылды, сондықтан еіпкім еш уақытта мұндай әдеби пікірлерден екі ұшты еш пәрсе тапқан емес» (10) деп атап көрсетті. Осыдан келіп мына бір жай анықталады: белгілі бір маркстік-лениндік қағидалар мен анықтамаларды кездейсоқ және үстірт дәлелдерге сүйеніп, ал жалпы ешқандай дәлел болмаған жағдайда одан да бетер қайта қарауға және басқаша түсіндіруге болмайды, немесе олардан мүлде өзгеше басқа қағидалармен және анықтамалармен тікелей алмастыруға болмайды. Үсынылайын деп отырған жаңа тұжырымдар мен қағидаларды маркстік-лениндік қағидалармен және тұжырымдармен міндетті түфде салыстыру керек және мұндай алмастырудың қандай объективтік негізге сүйеніп жасалынып отырғанын түсіндіру керек. Маркс пен Энгельстің, ал олардан кейін Ленпннің оз Лііллді.і 71
философиясының анықтамасында онда тарихи материализмпіц, жаратылыстанудыц философиялық проблемаларының және т. т. бар екендігін айтпай, бір ғана диалектикалық материализмді атауын қалай түсінуге болады? Мүмкін олар ғылымның әлдеқашан сараланғанын байқамаған шығар? Бірақ мұндай саралауды Маркс пен Энгельстің өздері жү-» зеге асырды ғой, сондықтан олардың оны байқамауы мүмкін емес. Ленин болса «Маркстің Энгельспен жазысқан хаттары» деген мақаласында білім мен практиканың сол кездө материалистік диалектика енген, сондықтан енді оларды дербес философиялық ғылымдар деп қарауға болмайтын салаларын тікелей тізіп шыққан болатын. Бұл қалай? Мәселе лениндік анықтаманың өзінің анықтап отырған пәніне — марксизм философиясына сай келетін мейлінше кеңдігіндө болып отыр. Лениндік анықтама маркстік философияның (яғни диалектикалық материализмнің) жеке ғылымдардың қаншалық кең көлемдегі болсын және қаншалық тар шеңбердегі болсын кез келген саласына кіретін жағдайлардың бірін қалдырмай бәрін түгел нақты қамтиды және В. И. Лениннің заманында ендігі болған, одан кейініректе шыққан және келешекте пайда болуы мүмкін салалардың бәрін нақты қамтиды. Диалектикалық материализм, мәселен, әлдеқашан бұрын пайда болған техникалық ғылымдардың және техниканың өзінің, психология мен математиканың ғана емес, соиымен бірге Лениннен кейін біршама бертінде қалыптасқан кибернетиканың, системалық анализдің, биониканың, космонавтиканың, жалпы алганда ғылыми және қолданбалы білімнің басқа кез келген салаларының философиялық мәселелерін нақты тұрғыдан қойып, шешуге болады деп біледі. Ал басқадай анықтаманың қай-қайсысы да диалектикалық материализм еніп үлгірген және ондагы тиісті философиялық мәселелерді ойдағыдай «келістірген» салалардьщ бәрін қамти алмайды. Егер, мәселен, жаратылыстанудыц философиялық мәселелерін маркстік философияның дербес компонент!, яғни онда диалектикалық материализмнен тыс бар компонент деп есептеуді заңды деп мойындасақ, онда дәл осы негізде ма­ тематика мен психологияның, техника ғылымдары мен кибернетиканың, космонавтика мен биониканың, ғылыми-техникалық революция мен экологияның және т. т. философиялық мәселелерін де маркстік философияның құрамдас компоненттері деп нақ сондай негізде есептеуге болмайтын себебі не? Бұлай пайымдасақ, бізге маркстік философияның «компоненттерін» шексіз побейте беруге тура келер еді, 72
<’пнда да бәрібір толық қамтуға ешкашан жете алмаған болар одік. Марксизм-ленинизм — қатып қалған ілім емес, ол ты­ лы мның жаңа мәлімөттерімен және адам қоғамының тарихи дамуының тәжірибесімен молығып, мәңгілік дамып отырады. Бірақ бұл ілімнің дамуы және баюы оның түбегейлі қаіидалары мен принциптерін қайта қарау деген сөз емес. Марксизмнің негізгі қағидаларынан шегінуімен, өздеріпіц безген көзқарастарымен апіық, тура, батыл және айқын «гсеп айырысуға» қорқып немесе ол қолынан келмей жаман аты шыққан адамдардың бар екендігін әр уақытта есте үстау керек. Ленин өзінің кітабында дәл солар туралы және олардың таласу тәсілдері туралы жазып ескерткен болатын. ()л онда махист-ревизионистерді айтқан еді. Енді олардың тәсілдерін қазіргі ревизионистер құрал етіп пайдаланып отыр. Совет философтары маркстік-лениндік философичны ревизияламақ болған қандай да болмасын әрекеттерге ба­ тыл қарсы шығуға тиіс. Кіріспе тараулар осы тараумен аяқталады және сонымен бірге бұл тарау Ленин кітабының мазмұнының өзін нақты талдауға кошу болып табылады. Онда марксизм философиясын, диалектикалық материализмді лениндік тұрғыдан түсіну баяндалған, ал біз оқып-үйренетін кітаптың негізі де осы. IV тарау КІТАПТЫҢ НЕГІЗГІ ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ПРОБЛЕМАТИКАСЫН ОҚЫП-ҮЙРЕНУ Махистерге қарсы күресте В. И. Ленин қолданған сын методының ерекшеліктерін анықтағаннан кейін, біз енді махистерге және марксизмнің басқа да философиялық жауларына қарсы күресте В. И. Лениннің диалектикалық материализмді дамытуына байланысты принципті мәселелерді қарастыруға кірісеміз. Бұл ең алдымен философияның негізгі мәселесін шешу және материяның философиялық (гносеологиялық) ұғымын баяндау. 1. Кітаптың жалпы құрылымына байланысты философиялық проблематика Диалектикалық материализм саласында Ленин кітабының беретін жаңалығын анығырақ түсіну үшін Лениннің философиялық идеяларын көлемі зор полемикалық материалдан бөліп алып қарастыру керек. Оқып-үйренудің бұл өдісі Лениннің өз .қареыластарына қарсы күресте қорғаған 73
жәие дамытқан оңды қағидалар мен козқарастарын тереңірек түсініп, ұғыиуға көмектеседі. Бұл жағдайды өз кітабының екінпгі басылуының алғы сөзінде Лениннің өзі де көрсеткен болатын. Әлбетте, бұл жерде әңгіме В. И. Ленин кітабының позитивті мазмұнымен тығыз астасып жатқан полемикадан белгілі дәрежеде бөліп алып қарауға мүмкіндік беретін методикалық тәсіл туралы ғана болып отыр. Кітаптағы лениндік тұжырымдар мен анықтамалары махистерге, марксизмнің басқа да философиялық қарсыластарына қарсы күресті қорытындылайтын тұжырымдар іспеттес болғанын естен шығармау керек. Оқушының алдына В. И. Ленин қойған міндетті — маркс­ изм фплософиясымен танысу міндетін — ойдағыдай орындау үшін, демек, маркстік көзқарастардың кітапта жақсы баяндалатын жерлерін оқып немесе тұтас көшіріп алып қана ңоймай, сонымен қатар оларды өздерінің ішкі проблематикасына сәйкес жүйеге келтіріп алу керек. Осы мақсатпен диалектикалық материализм мен тарихи материализмнің кейбір түйінді мәселелері жөнінде Лениннің айтқандарынан конспект жасауды ұсынуға болады. Бұл орайда Лениннің кітабындағы қағидаларды бұрын дайындалып қойылған бір схемаға тықпаламау керектігі өзінен өзі түсінікті. Сонымен бірге лениндік қағидаларды кітапта бірінен соң бірі келетіндей қалыпта, әншейін көшіріп алумен де шектелуге болмайды. Ленин кітабының терең ішкі логикасы бар және құрылымы жете ойластырылған; ол философияның негізгі мәселесінің екі жағын және онымен байланысты философиялық категорияларды дәйекті түрде ащуға сәйкестендіріліп құрылған. I тарауда идеалистердің рух алғашқы деп білуіне қарама-қарсы материалистердің материяны алғашқы деп білетініне қатысты философияның негізгі мәселесінің бірінші жағы қарастырылады; II тарау сол мәселенің басқа жағына — дүниені танып-білуге болатындығы туралы мәселеге арналған; III тарауда философияның маңызды-маңызды бірқатар категориялары философияның тұтас, өзінің екі жағының бірлігі мен өзара әрекеттестігінде алынған негізгі мәселесі тұрғысынан талданады. Бұдан кейінгі тарауларда философиялық проблемалар қазіргі идеалистік философия ерекшеліктерінің, оның даму тенденцияларынын (IV та­ рау), оның сол кездегі жаратылыстануға, әсіресе физикаға (V тарау) және социологияға (VI тарау) қатынасының тал-1 дануына орай қарастырылады. 74
Ленин белгілі бір философиялық мәселеге талай рет тоқталады, әр жолы оны сыналып отырған концепцияларға байланысты басқаша байланыста, өзге жағынан алып қарастырады. Осындай мәселелер қатарына жататындар мыналар: материяның философиялық ұғымы; ғылыми танымның пред­ мет! болып отырған дүние деген не; практиканың таным нроцесіндегі ролі туралы мәселе; түйсіктерді білімдердің қайнар көзі деп түсіну, диалектика мен таным теориясының арақатынасы туралы мәселе; заң проблемасы; ақиқат үғымы және басқа да көптеген философиялық мәселелер. Ленин олардың бәрін кітаптың бірнеше тарауында талдайды. мұның өзінде алғашқы үш тарауда — диалектикалық материализмнің таным теориясы мен эмпириокритицизмнің таным теориясын жалпы қарама-қарсы қоюға байланысты, IV та­ рауда — эмпириокритицизмнің басқа философиялық бағыттар арасындағы орнын және оның эволюциясын талдауға байланысты, V тарауда — жаратылыстанудағы ең жаңа революцияға және физикадағы дағдарысқа байланысты, VI та­ рауда — тарихи материализмнің көзқарастарын эмпириокритицизмнің қоғам өмірі жөніндегі көзқарастарына қарама-қарсы қоюға байланысты талдайды. Бұл мәселелерді саралап, олардың әрқайсысын жеке қарастырғанда маркстік философияда олардың бәрі өзара бай­ ланысты екенін, онда оның материализм және диалектика, диалектикалық және тарихи материализм тәрізді жақтарының ажырағысыз байланыста болатыны сияқты өзара бай­ ланысты екенін есте ұстау керек. 2. Материяның философиялық ұғымы Жоғарыда айтылғандарды материя категориясын мысалға алып көрсетуге болады, ал бұл категориясыз философияның негізгі мәселесін түсіндіруге де, оның материалистік шешімін қорғауға да болмайды. Сондықтан В. И. Лениннің бұл категорияны кітаптың бастапқы үш тарауында, сондай-ақ философия майданындағы күресуші күштердің орналасуын сөз ететін төртінші тарауда да әр түрлі байланыс­ та талдап-шешкені және пайдаланғаны әбден табиғи нәрсе. XIX ғасырдьщ аяғы мен XX ғасырдың басындағы физиканың барлық ашқан жаңалықтары материяның құрылымы мен оның физикалық қасиеттерінө қатысты болғандықтан, бұл ұғым V тарауда да, және ішінара VI тарауда да қалайда сөз болуға тиіс болды, ал бұл VI тарауда жаратылыстану мен философияның негізгі категорияларын белгілі бір 75
тұрғыда түсіндіруге байланысты философиялық партиңйардың күресі туралы айтылады. і Сонымен, материя категориясын талдау кітаптың белгілі бір болімінде жинақталмай, оның бүкіл мазмұнына арқау болған. Өз еңбегінің басында-ақ Ленин субъективтік идеалист Берклидің көзқарастарын талдай келіп, оның материяньг ғылымға жат тұрғыда түсіндіруін қатты сынайды (13— 21). I тарауда ол махистердің бұл мәселе жөңінен эпигон екенін, олардың ескі берклишілдік қағидалардіі қайталағанын әіпкерелейді (56 және басқалар). Махтың айтқандарын сынауға байланысты Ленин объективтік реалдылық ретіндегі материя туралы мәселені талдап (41—42), бұл орайда оны тұрпайы-механистік тұрғыдан түсіндірудің терістігін көрсетеді (42—43). Нақ осы байланыста Ленин түйсіктерден (50—52), жалпы рухтан (88—89) тәуелсіз және біздің денеміздің сезім мүшелеріне эсер еткенде мидың функциясы болатын түйсіктерді туғызатын (54) материяның алгашқы екендігін мәлімдейтін материалистердің көзқарастарын баяндайды. Адамға дейін табиғат болды ма (75—76), адам ми арқылы ойлай ма (88, 95) деген мәселені қарастырғанда, соидай-ақ II тарауда (121) махист Базаровты сынағанда Ленин бұл қагидаларга қайта оралады. I тарауда Ленин материяның физикалық құрылымы ту­ ралы, оның жаңа бөлшектері — электрондардың (71) ашылуы туралы мәселені сөз етеді; II тарауда бұл жөнінде толығырақ жазады, материяның құрылымы туралы мәселені гносеологиялық категория болып табылатын материяның философиялық ұғымымен шатастыруға болмайтынын баса көрсетеді. Осы жерде объективтік ақиқат туралы мәселеге талдаумен байланысты ол бірінші рет материяға әлі толық емес, алғаіиқы философиялық анықтама береді (138). Ма­ терия туралы Лениннің бұдан бұрынғы барлық айтқандары, соның ішінде материализмнің объективтік реалдылықты қабылдаулардың қайнар көзі деп мойындаумен байла­ нысты екендігін айтқаны (135, 141), материяға толық анықтама беруге (158) біртіндеп жақындау болатын. Философиядағы негізгі багыттардың басты-басты философиялық категориялар айналасындағы күресін талдауға арналган III тарау материя дегеннің не екендігін қарастырудан басталады (156, 158). Дэл осы беттерде философиялық, гносеологиялық категория болып табылатын материяга толық анықтама беріледі. Материя туралы III тарауда бұдан әрі басқа философиялық категориялармен қатар және оның физикалық құры76
л ы.мы на байланысты айтылады, бұдан кейін материя туралы IV тарауда эр түрлі мәселелерге байланысты сөз болады. МаЧерия ұғымына V тарауда электронныц, радиоактивтіліктің\ ашылуына байланысты жэне материяныц физикалық жавд қасиеттеріне, оның жаңа бөлшектеріне жэне оның цозгалу формаларына қатысы бар сол кезде ашылған басқа да жаңалықтарға байланысты толық талдау жасалады. Ма­ терияныц фцзикалық құрылымы туралы іліммен тікелей байланысты бұл жаңалықтардан жасалған гносеологиялык қорытындыла^ V тараудың: «Ңазіргі физиканың дағдарысы», «Материя ғайып болды», «Материясыз қозгалыстың болуы мүмкін бе?7> деп аталатын бастапқы үтп параграфында талданған. Материяныц гносеологиялық ұғымын оның қасиеттері мен құрылымы туралы физикалық түсініктермен шатастырудыц, сондай-ақ «материя» ұғымын «энергия» үгымымен алмастырудың қандай мейлінше қисынсыз қорытындыларға апарып соқтыратынын Ленин осы параграфтарда егжей-тегжейлі көрсетеді. Одан әрі, осы тараудың өзінде-ақ жеке елдерде физикадағы материалистік және идеалистік бағыттар арасындағы күресті талдай келіп, Ленин бұл күрестің ең алдымен мате­ рия туралы ілімнің төңірегінде, оның физикалық құрылымына қатысты ең соңғы жаңалықтардан жасалатын гносеологиялық қорытындылардың төңірегінде болып отырғанын үнемі көрсетеді; бұл жөнінде Ленин Англия туралы (311 — 321), Германия туралы (321—330), Франция туралы (332— 333, 338—339) жэне Россия туралы (342—344) соз еткенде жазады, сонымен қатар Италия мен Бельгияны да қамтиды. V тараудың «физикалық» идеализмге талдау жасауға арналган цорытынды параграфында Ленин бірнеше жерде материя туралы мәселеге тоқталып, математиктердің материяны естен шыгарганы туралы жазып, олар үшін «материя гайып болды» да, тек теңдеулер ғана цалды (351) дейді жэне физика жаңалықтарының гносеологиялық қорытындыларына қайта-қайта талдау жасайды (356—357). Сайып келгенде, V тарау түгелімен қалай болганда да негізінен материяныц философиялық ұғымын оның құрылымы тура­ лы физикалық ілімге байланыстыра талдауға арналган. Материя ұғымы жэне оның философиялық категория ретіндегі анықтамасы жөнінде Лениннің айтқандарынан бірнеше мысал келтірейік. Ленин былай деп жазды: «материя біздегі сезім мүшелеріне эсер етіп, түйсік туғызады. Түйсік мига, жүйкеге, көз торына және т. б., яғни белгілі түрде қалыптасқан материяга тәуелді. Материяныц бар болуы түйсікке тәуелді емес. Материя — алгашқы. Түйсік, ой, саП
на — ерекше түрде қалыптасқан материяның ең жоғарғы жемісі» (52). / «Органикалық материя — кейінгі құбылыс, ұзақ дамудың жемісі... Материя — алғашқы, ой, сана, түйоік — өте жоғары дәрежеде дамудың жемісі... Материалист/к таным теориясы, міне, осындай» (75). / Материализмнің сипаттамасын жалғастыра7 және тереңдете отырып, Ленин былай деп атап көрсеУеді: «Материалистің пікірінше, біздің түйсіктеріміз — бірден-бір және ақырғы объективтік реалдылықтың бейнелері/— ақырғы дегенде, реалдылық ақырына дейін мәлім бодіш бітті деген мағынада емес, одан басқа реалдылық жоқ я(әне болуы мүмкін емес деген мағынада айтылып отыр» (137). Ленин бұл орайда мұндай көзқарас тек фидеизм атаулыға ғана емес, сонымен қатар бір мысалы махистердің шимай-шатпақтары болып отырған профессорлық схоластикаға да есікті біржолата жауып тастайды ден атап көрсетеді. Материя ұғымын бере отырып, Ленин, шын мәнінде, кез келген философияның негізгі мәселесінде (ойлаудың болмысқа қатынасы туралы) қамтылатын ең басты нәрсенің бәрін логикалық формаға көшіріп (яғпи ұғымның елеулі белгілері деп тұжырымдап), бұл мәселені материалистік тұрғыдан, соның өзінде екі жағынан да қарастырады. Мұндай логикалық әдіс жалпы қазіргі ғылымда кеңінен қолданылады. Мәселен, «энергия» ұғымы логикалық формада энергияның сақталу және айналу заңының негізгі мазмұнын бейнелейді. Бұл заңның дүниеде болып жататын универсалдық қозғалыстың екі жағын — оның сан жағынан сақталуы мен сапа жағынан формасының өзгеруін ашатыны сияқты, осы екі жақ та бірлікте болып «энергия» ұғымында бейнеленеді. Ал сан жағы мен сапа жағының бірлігі өлшем деп аталатыны белгілі ғой. Осыған сәйкес энергия сан жағынан сақталып, сапа жағынан, өз формасы жөнінен өзгеріске ұшырайтын қозғалыс өлшемі ретінде анықталады. Материя ұғымы философия атаулының материализм тұрғысынан шешілетін негізгі мәселесінің мазмұнын ссы­ лай бейнелейді. «Біз: адам қызыл түсті көргенде, қаттылықты сезгенде, т. с. адамға объективтік реалдылық мәлім бе, жоқ па? деп сұрақ қоямыз,— деп жазады Ленин.— Философияның бұл ескі, өте ескі мәселесін Мах шатастырып отыр. Егер объективтік реалдылық адамға мәлім емес десеңіз, онда сіз Махпен бірге субъективизм мен агностицизмге сөзсіз сырғисыз... Егер объективтік реалдылық адамға мәлім десеңіз, онда бұл объективтік реалдылық үшін философия78
иыңХұгым керек, бұл ұғым әлдеқашан, тіпті әлдеқашан белгілепқен, бұл ұғым — материя. Материя дегеніміз — адамға опыіқ қүйсіктері арқылы мәлім болатын, біздің түйсіктерімізге Ауелсіз бар бола отырып, сол түйсіктеріміз арқылы коіиірмеоі алынатын, суреті түсірілетін, бейнесі жасалатын, объективтік реалдылықты белгілеу үшін қолданылатын философиялык категория» (138). Одан әрқ «Материя деген не?» деген сұрақ қойып, В. И. Лений Авенариустың «материяға» шабуыл жасауының шын мәні мен сипатын ашып береді: идеалист психикалық нәрсеге\ тәуелсіз физикалық нәрсенің болмысын теріске шығарады, сондыцтан философияның мұндай болмысқа арнап жасағар ұгымын қабылдамайды. «Материя—«физикалық» нәрсе (рғни адамға неғұрлым таныс және тікелей мәлім нәрсе, оның бар екеніне жындыханалардың тұрғындарынан басқа ешкім де күмәнданбайды),— мұны Авена­ риус теріске шығармайды, ол тек ортаның және Л/е«-нің айрылмас байланысы туралы «өзініц» теориясын қабылдауды ғана талап етеді» (157). Басқаша айтқанда, ол материяның санаға, объектінің субъектіге тәуелсіз екендігін теріске шығарады. Ленин махистердің материяны теріске шығаруы теориялық-таным мәселелерін біздің түйсіктеріміздің сыртцы, объективтік қайнар көзін, біздің түйсіктерімізге сәйкес келетін объективтік реалдылықты теріске шығару мағынасында шешкендік, одан басқа ештеңе емес деп көрсетеді. Және керісінше, материализм бағытын мойындау «мынадай анықтамалармен тұжырымдалады: материя дегеніміз — біздегі сезім мүшелеріне эсер етіп, түйсік туғызатын нәрсе; материя дегеніміз — бізге түйсік арқылы мәлім объективтік реалдылық, т. т.» (158). Материя анықтамасы философияның негізгі мәселесін материалистік тұрғыдан шешуді тек ұғым арқылы ғана білдіру екендігін Ленин баса көрсетеді және материалистерден (махистердің істейтініндей) «материяға анықтама бергендё: материя, табиғат, болмыс, физикалық нәрсе — алғашқы, ал рух, сана, түйсік, психикалық нәрсе — соңғы деп қайталамайтын анықтама беруді талап етуі барып тұрған мағынасыздық» (159) дейді. Лениннің философияда фидеизм атаулы мен идеализм атаулыға жау көзқарасты біздің ұғымдарымыз объективтік реалдылықты бейнелейді деп батыл мойындаған жағдайда ғана дәйекті түрде білдіруге болады деп көрсетуінің ерекше маңызды мәні бар. Лениннің философиялық категория болып табылатын материя туралы айтқандарын жинақтау материяға мынадай 79
қорытынды анықтама жасауға мүмкіндік береді: бұл агіықтама тұтас философиялық бағыт — идеализмге қарсы /және оның белгілі бір кезеңде, белгілі бір тарихи жағдайларда, белгілі себептерге байланысты көбірек тараған жеке ағымдары мен түрлеріне қарсы материализм күресінің бүкіл тарихын қорытады және түйіндейді. Сонымен бірг/ материяның лениндік мұндай жалпы анықтамасы ескі, Диалектикалық емес материализм (метафизикалық, механистік, тұрпайы және т. б.) берген анықтамаларға қарг^ма-қарсы қойылады. / Біріншіден, бізге түйсік арқылы берілетін объективтік реалдылыутың бар екендігін және одан басқа ешқандай реалдылықтың жоқтығын, болуы да мүмкін еместігін мойындау объективтік идеализмді де, субъе^тивтік идеализмді де, жалпы идеализм атаулыны, сонымен бірге фидеизм атаулыны да жоққа шығарады. Объективтік идеалистердің қайдағы бір «абсолюттік идеяны» немесе «әлемдік рухты» бар деп білуі, дәл сол сияқты теологтардың құдай бар деп айтатындары жоғарыдағы материя анықтамасына түбірінен қайшы келеді және онымен мүлде сыйыспайды. «Абсолюттік рух» немесе «құдай» дегендер — өзінің мәні жағынан бізге түйсіктеріміз арқылы физикалық, материялық нәрсе ретінде тіпті де білінбеген нәрсе. Дәл сол сияқты рухқа қарағанда материяның алғашуылығы туралы қағида («материя» ұғымының негізгі мәнді белгісі ретінде) бір жағынан, материализмнің, екінші жағынан, идеализмнің барлыц турлері мен теологияның, сонымен бірге дуализмнің де арасындағы принциптік шекараны белгілейді. Екіншіден, материя дегеніміз бізден тыс және бізге, біздіц туйсіктерімізге тәуелсіз бар болатын объективтік реалдылық екендігін баса корсету ең әуелі субъективтік идеализмнщ барлық түрлеріне, оның ішінде субъекті мен объектінін (яғни объектінің субъектіге тәуелсіз екендігін теріске шығаратын) ажырағысыз байланысты («принциптік координа­ ция») идеясьш жақтап, заттарды түйсіктердің комплекс! деп білетін (яғни сыртцы дүниенің бар екендігін теріске шығаратын) махистерге де қарсы бағытталған. Үшіншіден, материя бізге туйсіктеріміз аруылы беріледі, туйсіктер таным көздері болып табылады деп атап корсету түйсіктердің, сезімдік танымның ролін төмендететін және априорлық, яғни тәжірибеден тыс және тәжірибеге дейінгі білім мүмкін дейтін рационализмге (оның ішінде Канттың априоризміне де) қарсы бағытталған. Төртінтпіден, материяның біздің түйсіктерімізде, біздің санамызда бейнеленетінін, суретке түсірілетінін, біздің 80
түйсіктеріміз, ойларымыз, ұғымдарымыз объективтік реалдылыфгыц суреті, оның бейнесі екендігін мойындау дүниені толык білу мүмкіндігін теріске шығаратын және біздің танымымыдаса алмайтын, одан әрі дәрменсіз болатын бір принциптік\пек бар деп есептейтін агностицизм мен скептицизмнің әр түрлі ағымдарына қарсы қойылады. Агностиктер құбылыст^рды олардың мәнінен айырып, мәнді танылмайтын «өзіпдік з^тқа» айналдырып, ал біздің ұғымдарымыз бен түйсіктерімізді заттардыц өздерімеп еш ұқсастығы жоқ шартты белгілерДсимволдар пемесе иероглифтер деп түсіндіреді. Сөйтіп, материяныц лениндік анықтамасы материализм мен идеализм арасындагы екі мыц жылдан астам уацыт бойы жүргізіліп келе\жатқан күресті қорытындылайды, осыныц өзінде материя ^ғымының әрбір белгісі идеализмнің, дуализмнің немесе а^цостицизмнің жеке түрлеріне қарсы бағытталуы арқылы, осы күрестіц белгілі бір жагын қысқаша бейнелейді. Ленинніц материя туралы айтқандарына талдау жасау, оларды көшіріп алып, белгілі бір жүйеге салудың өзі-ақ Ленин кітабының барлық аса маңызды жақтарын конспект түрінде қамтуға мүмкіндік береді. Материяныц алғашңылығын В. И. Ленин (Маркс пен Энгельстіц ізімен) түсінетін мағынада мойындаудыц өзінде-ақ, оны тарихи тұргыдан қараудың камтылатыпы көріпіп тұр,. себебі, мұның мәнісі былай деген сөз: табиғат дамуыныц тарихында материя адам санасынан бұрын бар болды, табиғаттың дамуы барысында ойдың органы ретінде материяныц жогары дәрежеде ұйымдасқан формасы немесе дамуының сатысы — адам миы пайда болды. Демек, материя өзінің күрделілену процесінде сананы туғызды, осы мағынада алғанда материя алғашқы, анықтаушы, ал сана, екінші, туынды болып табылады. Осыған байланысты В. И. Ленин кітабыныц I тарауының: «Адамға дейін табиғат болды ма?» деп аталған 4-параграфы ерекше маңызға ие болады. Осы жағынан алып қараганда материяныц лениндік анықтамасы диалектикалыц-материалистік анықтама болғандықтан, табигаттың дамуын теріске шығаратын метафизикалыц материализмнің жәпе материализмнің басқа да түрлері өкілдерінің материяға берген анықтамаларының бәрінен елеулі түрде өзгеше. Материяныц лениндік анықтамасы механистікч сонымен қатар стихиялыц, табиғи-тарихи материалистердің әдетте материяға беретін анықтамаларынан елеулі түрде өзгеше. Олардың екеуі де материяныц физикалық қасиеті ретінде не затты, не массаны, немесе материяныц белгілі бір нақты 81
түрін, мәселен, атомдарды материя деп түсінді. Осын^ң салдарынан материяның философиялық (гносеологиялйқ) ұғымы материяның қасиеттері мен оның құрылымы туралы физикалық түсініктермен алмастырылды. / Ақырында, сананыц материядан өзгеше екендігін, оның объективтік реалдылықтың бейнесі екендігін жәйе біздің миымызда оның ерекше қалпы (немесе қасиеті) ретінде пайда болатындығын ұғыну материяның лениндік анықтамасыныц сананы материямен турпайы материалистік' тұрғыдан тецдестіруден мүлде бөлек екендігін байқатады. ^ұл жөнінде кітаптың IV тарауының «И. Дицген реакцияпіыл философтарға қалай ұнай алды?» деп аталатын 8-пар^графының үлкен маңызы бар. Кітаптың өн бойында философияның ең йр негізгі ұғымдарының бірі — материя ұғымы ссылай талданады. Ленипнің осыған қатысты айтқандарының бәрін жүйеге келтіріп, толық түсінік алу үшін осы мәселе жөнінде Ленин кітабының әр түрлі тараулары мен бөлімдерінде жазылғандардың бәрін конспектілеп алған жөн болар еді. Оның тақырыптық копспектісін жасаған пайдалы, бұл орайда материя ұғымына қатысты көшірмелерді осы проблеманың өзінің әр түрлі жақтарының логикалық саралануына сәйкес топтау қажет. Мәселен, бұл жағдайда осы проблеманың мынадай жақтарын бөліп көрсетуге болар еді: 1) философиялық категория болып табылатын материяның лениндік анықтамасы; 2) Ленин философиядагы негізгі философиялық партиялар мен бағыттардың материя ұғымы төңірегіндегі күресі туралы; 3) Лениннің материяға және оның өмір сүруінің негізгі формаларына (қозғалыс, кеңістік және уақыт) көзқарасы; 4) Ленин материяның құрылымы туралы физикалық түсініктер меп олардың материяның гносеологиялық ұғымымен арақатынасы жайында. 3. Дүние — ғылыми танымның пәні Материя ұғымына қатысты жасалғанындай, Лениннің басқа да барлық айтқандарын тақырыптық жүйеге келтіріп талдап, топтан, конспект жасауға болады. Кітапты осындай әдіспен оқып, (конспект жасау В. И. Лениннің маркстік философияны дамытуға енгізген жаңа философиялық идеялары мен қагидаларын нөғұрлым терең түсінуге мүмкіндік береді. Мысал үшін сол идеялар мен қағидалардың материя ұғымымен тығыз байланысты тағы біреуін қарастырайық. Өз кітабының өн бойында, оның әр түрлі жерлерінде ^кәне әр түрлі себептерге байланысты В. И. Ленин бізді 82
қоқшап тұрған және біздің танып білуіміз керек болатын дуіще дегенніц не екендігін анықтайды. ИҚеалистер дүниені өзініц табиғаты жағынан рухтың туындңсы және оның аян болуы деп есептейді. Идеалистфплософтардың дүниеге көзқарасының мәнін аша келіп, Ленин әр түрлі идеалистік анықтамаларды салыстырады. «Дүние —Xбіздің Мен туғызған Мен емес,— деген болатын Фихте. Дүпие — абсолюттік идея,— деген болатын Гегель. Дүние — ерік,— деген болатын Шопенгауэр. Дүние — ұғым және түсінііҚ—дейді имманент Ремке» (256). Дүние — «рухани зат», дейді Клиффорд (252). «Дүпие — менің түйсігім» (68)\немесе «біздің түйсігіміз», дейді субъективтік идеалист, ал сондықтан ондай философтар «шын дүниенің орнына қиял дүниесін әкеліп қойды» (82). Дүние жөніндөгі мұндай идеалистік көзқарастардың бәріне В. И. Ленин бізді қоршап тұрған дүние біздің санамызға тәуелсіз омір сүретін объективтік реалдылық деген материалистік түсінікті қарсы қояды. Спиритуалист Уордтың материализмге қарсы қойған жалған айыптарын жоққа шығара келіп, Ленин материализм «дүниенің көрінісін ңозғалушы ма­ терия» (318) ретінде қарайды, демек «дүние дегеніміз — қозғалушы материя» 320; сонымен қатар 182, 246, 314 жәпе басқа беттерді де қараңыз)— деп атап көрсетеді. «Дүние дегеніміз,— оның айтуынша,— материяның заңдылықпен қозғалуы, сондықтан табиғаттың ең жоғарғы жемісі болып отырған біздіц танымымыз бұл заңдылықты тек қана бейнелей алады» (186). Дүниеде қозғалушы материядан басқа еш пәрсе жоқ, ал қозғалушы материя неңістік пен уақыттыц ішінде қозғалмайынша басқаша қозғала алмайды» (193). Егер Лениннің осы айтқандарын біріктірсек, онда осы айтылғандардың негізінде дүние деген не екендігін қорыта айтып былай деіп білдіруге болады: дуние дегеніміз кеңістік пен уацыт ішінде, заңдьілыцпен цозғалушы материя. Бұл анықтамада диалектикалық материализмнің маңызды-маңызды категориялары: материя, қозғалыс, заңдылық, кеңістік, уақыт өзара байланыстырылады. Бұл жерде материя сыртқы дүниеніц барлық құбылыстары мен заттарыныц жалпы мазмұны ретінде көрінеді; қозғалыс, кеңістік және уақыт — материяның өмір сүруінің жалпы тәсілі мен негізгі формалары ретінде көрінеді; заңдылық — дүниедегі барлық заттар мен құбылыстардың, яғни тағы да сол қозғалушы материяның байланысы ретінде көрінеді. Мұның мәнісі дүниеге маркстіклениндік көзқарасты білдіретін жоғарыда келтірілген тұжырымдама материя мен оның өмір сүруінің негізгі формаларыныц және оныц жеке жақтары мен бөлімдерінің арасындағьқ 83
жеке заттар мен құбылыстардың арасындағы ішкі байлані/стардың арақатынасын ашып көрсетеді. / Идеалистердің барлық түрлері дүпиеге материалисті/көздарасты теріске шығаруға әрқашан тырысып бақтьі. Бұл орайда олар өздерінің басты соққысын оның негізгі /рге тасы — материяны мойындауға, демек дүниенің материялылығын мойындауға қарсы жұмсады. Ленин Беркли мрн Юмнан бастап Мах пен Авенариуске дейінгі идеалистердій; материяға қарсы күрескенін, осы категорияны объектидтік маңызынан айырып, тіпті мүмкін болса оны ғылыми/ қолданудан мүлде шығарып тастауға тырысқанын көрсетеді. Бірақ материализмге қарсы күрес тек мат^рияны теріске шығару түрінде ғапа болып қоймай, материяның өзін оның болмысының тәсілі мен формаларынан ажыратуға тырысыіп, қозғалысты, кеңістікті және уақытты идеализм рухында түсіндіріп, оларды өздерінің шын, яғни материялыц, мазмұнынан «жұрдай болған» ұғымдар етіп көрсетпек болды. Идеалистер материяны цозғалыстан бөлектеуге ертеден әрекет жасаған болатын. Тіпті XVIII ғасырдың аяғында-ақ Кант материя дегеніміз материялық сипаты жоқ таза күштердің ұштасуы ғана деп дәлелдемек болған-ды. В. И. Ленин өз кітабының V тарауының «Материясыз қозғалыстың болуы мүмкін бе?» деген параграф ында қозғалысты материядан айыру арқылы материализмді жоққа шығармақ болған идеалистің пайымдауларын әшкереледі. Дүние деген менің түйсігім немесе түсінігім дей отырып, «дүние дегеніміз қозғалыс екенін, атап айтқанда: менің ойларымның, түсініктерімнің, түйсіктерімнің қозғалысы екенін идеалист теріске шығарамын деп ойламайды да. Қозғалып тұрған не деген мәселені идеалист бекерге шығарады және мұны өрескел мәселе деп есептейді: менің түйсіктерім ауысып отырады, түсініктер жоғалып, пайда болып отырады, тек осы ғана. Менен тысқары ешнәрсе жоқ» (303). Материалист үшін дүние дегеніміз материяның қозғалысы, оған түсініктердің қабылдаулардың және т. б. қозғалысы сәйкес келеді деп тағы да атап көрсете келіп, Ленин былай деп қорытады: «Сондықтан қозғалысты материядан бөлектеп алу ойлауды объективтік реалдылықтан бөлектеп алумен, менің түйсіктерімді сыртқы дүниеден бөлектеп алумен, яғни идеализм жағына шығумен бірдей» (303). Кецістік пен уауытңа қатысты мәселеде де идеалистер дүниеге материалистік көзқарасты бекерге шығаруға тыры­ сып, оларды адам аңғаруының формалары және жалпы алғанда өздерінің табиғаты жағынан субъективтік деп жариялады. Оларды қозғалушы материядан бөліп, оларды объек84
тпвтік мазмұннан жұрдай етіп, идеалистер осы арқылы бол14 ысХатаулының негізгі формаларын түсіпуде ғана бекергө шыгарұды емес, дүниеге жалпы көзқараста да материализмді бекерге шығаруға тырысты, ойткені кеңістік пен уақытты бұлаМ түсіндіру дүниенің озінің материялылығын теріске шығаруға апарып соқпай қоймайды. АқырыҚда, материя қозғалысының заңдылығын теріске іпығару арқылы да заттар мен құбылыстардың арасында реалды түрде бар болатын барлық байланыстардың заңды сииаты болатынын теріске шығару арқылы да идеалистер материализмді бекерге шығаруға әрекеттенеді. 4. Дүниенің физикалық көріністерініц алмасуына байланысты дүниеге материалистік көзқарас Философиялық идеализм дүниеге материалистік көзқарасты бекерге шығаруға тырыса отырып, XIX және XX ғасырлар арасында ашылған физикалық жаңалықтарды өзінше түсіндіруге тырысты. Физика дағдарысы мен «физикалық» идеализм дейтіннің шығуы осыған байланысты (бұл туралы осы оқу құралының келесі тарауында толығырақ сөз болады). Біздің ғасырымыздың басында мұндай әрекеттер негізінен материя ұғымы мен қозғалыс ұғымы жөнінде жасалған болатын. Бұл әрекеттерді В. И. Ленин V тарауда қарастырады. Ал енді кеңістік пен уақытқа, сонымен қатар табиғаттың заңдылықтарына келетін болсақ, бұдан жарты ғасыр бұрын физика бұл мәселелерді күн тәртібіне әлі қоймағанды, басты мәселе ретінде материяны, оның физикалық құрылымы мен физикалық қасиеттерін, сол сияқты материя мен қозғалыстың арақатынасы проблемасын қойды, мұның өзі физикаға қолдану тұрғысынан қарағанда материя мен энергияның арақатынасын анықтау мәселесі болатын. Ол кезде кеңістік пен уақыт туралы, сондай-ақ заңдылық пен себептілік туралы мәселе жонінде материализм мен идеа­ лизм арасындағы күрес негізінен гносеологиялық, жалпы философиялық пайымдаулар саласында болды, ал бұл пайымдауларға көптеген өлшемдер геометриясы мен термоди­ намика деректері тек ішінара ғана қатыстырылды. Кеңістік пен уақыт мәселесін, сондай-ақ себептілік пен заңдылық мәселесін Лениннің физиканың философиялық мәселелеріне арналған V тарауда емес, философиялық материализмнің негізгі категориялары жалпы гносеологиялық тұрғыдан қарастырылатын III тарауда талдағандығының ішінара бір себебі осы еді. 85
Көптеген материалист-физиктер материяны өзгермейтін механикалық массамен, атомдармен бірдей деп, ал ^томдар — дүниенің ең ақырғы, мүлде қарапайым, бөлінбейтін де өзгермейтін кірпіштері, ал олардың тұрақты Массасы (атомдық салмағы) болды-мыс деп білген. Материй туральг мұндай түсініктер дүниенің ескі, механикалық көрінісінің негізі болатын. Радиоактивтіліктің (1896 ж.) және электрон­ ный; (1897 ж.) ашылуы материяның электрон тәрізді бөлшектерінде механикалық массамен қатар басқа бір, өзгермелі массаның бар екенін, атомның өзі күрделі және бөлшектеуге болатын нәрсе екенін, оның (дәлірек айтсақ, оның сыртқы қабығының) теріс электр заряды бар элементарлық бөлшектерден — электрондардан құралғанын көрсетті. Физиканың бұл ашқан жаңалықтары дүниенің механикалық, ескі, тар шеңберлі корінісінің қирап, материяның қасиеттерін толығырақ бейнелейтін дүниенің жаңа, электромагниттік көрінісінің туғанын көрсетті. Бірақ сол уақытқа дейін материя ұғымы әдетте атоммен және механикалық массамен теңдестіріліп келгендіктен, идеалистер физиканың ашқан ең соңғы жаңалықтарын пайдаланып «материяның ғайып болуы», «материяның электрге сайылуы» деген және басқа идеалистік тұжырымдарды мойындату мақсатын көздеді. В. И. Ленин бұл сияқты мәлімдемелерді жоққа шығара отырып, жоғарыда келтірілген тұжырымдардың дүниенің ескіг механикалық корінісінің жаңа, электромагниттік көрініспен алмасу фактісіп шатастыруға бағытталған гносеологиялық дәрменсіздіктің өзі екенін көрсетті. Жаратылыстану материяның бірлігіне бастайды, көптеген адамдарды шатастырып болған материяның ғайып болғандығы туралы, материяның электрмен алмастырылғандығы, т. б. туралы сөздердің шын мәні, Лениннің айтуынша, міпе, осы. Дүниеге материалистік көзқарасты қозғалысқа байланысты мәселеде жоққа шығаруға негізінен «энергетиктер» деп аталатындар коп әрекет жасады, олар материяны қозғалыстан айырып, энергия ұғымы материяны да, рухты да бірдей қамти алады-мыс деп жариялады. XIX ғасырдьщ ортасында ашылған энергияның сақталу және басқа түрге айналу заңы «материализмніц негізгі қағидаларының орнығуы» (379) болғандықтан, энергия ұғымында материя мен қозғалыстың ажырағысыздығы туралы идеяның болмауы мүмкін емес еді. Материя қозғалысының бұрын белгісіз бе­ лый келген жаңа формалары бар екенін ашқан физиканың жаңалықтары (атап айтқанда, электрон массасының өзгермелі екендігінің ашылуы: оның қоэғалысының шапшаңдауына байланысты оның массасының өсетіндігі) бұл идеяны 86
толық дәлелдеп берді. Бірақ идеалистер энергия ұғымын жәпе оның жаңа түрлерінің ашылуын энергияда да, жалпы ңозғалыста да ешқандай материялық негіз жоқтығының, олардың таза символдар екендігіпің «дәлелі» деп түсіндірмек болды. Неміс жаратылыс зерттеушілерінің 1895 жылы болған съезінде В. Оствальд баяндама жасап, мәселені бы­ лая ңойды: «Мырзалар, сіздерді таяқпен ұрғанда не сезесіздер,— таяқты ма, әлде оның эпергиясын ба?— Сосын өзі былай деп жауап берді:— Тек қана энергияны сезесіздер!» Дәл осы сияқты, біз барлық жерде материяны кордік және сездік деп дағдыланып келгенбіз, ал піыпдығыпда біздің көргеніміз және сезгеніміз тек қапа «таза энергия»— деп пайымдады ол. Сондықтан материя ұғымын, оның болшектері (атомдар мен молекулалар) туралы түсініктерді қолданудың ешқандай қажеті жоқ, тек таза энергия ұғымын қолданумеп ғана қанағаттануға әбден болады, деп қорытты ол. В. II. Ленин энергетикалық философияның шатасқандығы мен жалғандығын әшкерелеп, дүние қозғалушы материя дейтіп диалектикалық-материалистік көзқарасты қорғап қалды және физиканың материяға, оиың құрылымына, қасиеттеріне және оның қозғалу формаларына қатысы бар ең соңғы жаңалықтарын материалистік тұрғыдан қорытып, маркстік философияны байытты. Жаратылыстану ғылымында Ленин кітабы жарыққа шыққаннан кейін болған оқиғалар сол кездегі физикаға да, оның ашқан жаңалықтары төңірегіндегі негізгі философиялық бағыттардың. күресіне де Ленин жасаған философиялық талдаудың өте дұрыс екендігін тамаша дәлелдеді. Капиталистік елдерде XX ғасырдың 20-жылдарынап бастап фпзикадағы дағдарыс өз дамуының екінші сатысына енді. Кванттық механиканың шығуы, относительділік теориясының дамуы, ядролық физиканың жетістіктері — ғылымның барлық осы және басқа да жетістіктері ғалымдардың алдына түбегейлі философиялық мәселелерді. оның ішінде жоғарыда келтірілген дүние деген не деп қойылған жалпы формулада бейнеленген мәселелерді де қайта-қайта қойды. XIX ғасыр мен XX ғасыр аралығында бұл мәселелердің шығуы дүниенің механикалық көрінісінің электромагниттік көрініспен алмасуына байланысты болғаны сияқты, енді олар дүниенің электромагниттік көрінісінің (бұл кезде ол ескіріп те үлгірген болатын) одан әлдеқайда курдел! кванттық-механикалық және ядролық-физикалық көрініспен өзгертілуіне байланысты қойылды. Бір кезде махистер дүниенің физикалық көрінісінің алмасуын дүниеге ма87
териалистік көзқарасты жоққа шығаруға әрекеттену үшін пайдаланса, дәл солар сияқты енді олардың ізбасарлары қазіргі «физикалық» идеалистер — дәл соны қайталады. Айырмашылық сол — тек қазір идеализм мен материализмнің арасындағы физикадағы күрес бұдан көп жыл бұрынғыдағымен салыстырғапда әлдеқайда күшейе түсті. Ол кезде идеалист-физиктер дүниеге материалистік көзқарасқа негізінен дүниені қозғалушы материя, яғни материяның қозғалысы дейтін мәселе бойынша соққы бермек болған дьк Енді материализмнің қазіргі физиктер мен философтардың, қатарындағы жауларының әрекеттері мұнымен қатар материализмнің материяға, оның болмысының формаларына, оның заңды байланыстарына қатысы бар басқа да барлық қағидаларына соққы беруге бағытталып отыр. Материяны «ғайып болды» деп жариялау және физикалық микрообъектілерді (мысалы, электрондарды) материалды емес немесе реалдылығы кемірек деген пікірді тарату әрекеттері қазірде де бар, бұл әсіресе Гейзенбергтің 1927 жылы микропроцестердің өзіне тән заңдылығы ретінде піығарған «белгісіз заттардың арақатынасы» деп аталатын тұжырымының идеалистік рухта түсіндірілуінө байланысты болып отыр. Микропроцестерді зерттеуде физикалық прибордыц атқаратын роліиің артуы қазіргі идеалистердің микрообъектілер мен оларды бақылайтын құралдардың принципті тұрғыдан ажырағысыздығы туралы мәлімдеуіне желеу болды, мұның өзі субъекті мен объектінің «принципті координациясы» туралы махистік идеяны жаңа түр беріп қайталағандық еді, ал бұл идеяның ғылыми тұрғыдан қисынсыздығын кезінде В. И. Ленин өз кітабында егжейтегжейлі көрсеткен болатын. Идеалистер «объективтік реалдылық» ұғымын (яғни материя ұғымын) «физикалық реалдылық» ұғымымен (микропроцестерге бейімдей отырып) алмастыруға, сөйтіп «реалдылық» деген сөзді субъективистік идеализм рухында түсіндіруге әрекет жасады. Қазіргі энергетиктер ядролық физиканың мәліметтерін теріс түсіндіру негізінде энергетизмді жандандыруға материяның «ғайып болуын» немесе «деструкциялануын» қайта жариялауға әрекеттенді. А. Эйнштейн 1905 жылы относительдік теориясына сүйеніп, теория жүзінде ашқан масса мен энергияның өзара байланысы жайындағы іргелі физикалық заң және ядролық реакцияларда байқалатын «масса дефектісі» деп аталатын физикалық құбылыс сол мақсатқа пайдаланылып отыр. В. Оствальдтың жолын қуған қазіргі энергетиктер массаның энергияға айналуы, материяның энергияға айналуы туралы сөз етеді де, осыдан келіп мате88
рияны «конденсацияланған энергия» деген түсінік береді. Сайып келгенде, бұрынғыдай, қозғалысты материясыз деп ұгындыруға әрекет жасайды. В. И. Ленин өз кітабын жазган уақытпен салыстырғанда болган жаңалық деп айтатын мәселе сол — қазіргі «физикалық» идеалистер тек материяны және қозғалыстың материялылыгын мойындауға қарсы күреспен шектелмей, кеңістік пен уақыт, себептілік пен заңдылық жөніндегі мате­ риалиста козқарасқа да қарсы шығуда. Біздің ғасырымыздың 20-жылдарынан бастап идеалис­ тер кеңістік пен уақытты идеалистік тұрғыдан түсіндірудің негізінде дүниеге материалистік көзқарасты бекерге піыгару үшін кеңістік пен уақыттың физикалық теориясы болып есептелетін относительділік теориясын кеңінен пайдаланды. Кванттық механика, әсіресе «белгісіз заттар арақатынасы» ең алдымен микропроцестер саласында негізінен құбылыстардың заңдылығы, детерминділігі, себептік байланыстылыгы жөніндегі материалистік көзқарасқа қарсы пайдаланылды. Идеалистер жоғарыда көрсетілген физикалық арақатынасты, сонымен бірге бүкіл кванттық механиканы микрообъектілерге қолданғанда себептіліктің жоқтығын дәлелдейтін «индетерминизм принципі» деп түсіндіруге әрекеттенді. Олар механикалық себептілік жөніндегі ескі ұғымпың тар өрістілігі және опы микроқұбылыстар саласыііа қолдануға болмайтындығы анықталған фактісін жалпы алганда табиғат құбылыстарының осы саласы үшін себептілік концепциясының өзінің күйреуінің «дәлелі» ретінде пайдаланды. Дүниені қозгалуіпы материя деп білетін материалистік ілімге шабуыл жасаған идеализмге күйрете соққы берген Лениннің ізімен жүре отырып, оның осы мәңгі жасайтын іпығармасымен —«Материализм және эмпириокритицизм» кітабымен — қаруланған біздің заманымыздың материалистері қазіргі идеалистерді ойдағыдай әшкерлеуде. 5. Материяның лениндік анықтамасын қорғау Жоғарыда айтылғандарға принципті, методологиялық сипаты бар мынадай қосымша жасау қажет. Кейінгі жылдары «материя» ұғымының анықтамасы туралы мәселе философиялық әдебиетте кеңінен талқыланып, пікір таласын тугыза бастады. Материяның лениндік анықтамасын оны жаңадан шыққан түсіндірушілердің кейбіреулері материя категориясының тек гносеологиялық жагын ғана баса көрсетеді-міс, сондықтап да ол аясы тар, сыңаржақ анықтама» 89
ал шындығында бұл категория Лениндегідей емес, кең ауқымды категория деп түсіндірілуге тиіс деп жариялайды. Осыған байланысты материя ұғымын немесе оның анықтамасып бұл анықтама анықталып отырған ұғымның тек гносеологиялық жағын ғана емес, сонымен бірге «онтологиялық» жағын да қамтитындай етіп «кеңейту» керек деп ұсыныс жасалады. Материяның анықтамасын сынаушылардың кейбір шектен асып кеткендері материя мәселесіп гносео­ логия тұргысынан қою жаратылыстануға да, философияға да ештеңе берген жоқ және бере де алмайды, сондықтан материяның гносеологиялық анықтамасы, кейде осылай деп айтылатынындай, жалпы ғылымда «қызмет атқара» алмайды деуге дейін барды. Осындай пікірлерді мақұлдату үшін мүлдем қисынсыз дәлелдер келтіріледі; тек бір осы себептің өзінен ғана материяның лениндік анықтамасына айтылған сынды еш уақытта дәлелді де, нанымды да деп есептеуге болмайды. Материяның қандай да бір басқаша, авторларының ойынша, өзінің негізі жағынан лениндік анықтамамен үйлеспеуге тиісті анықтамаларын ұсынудың жайы мұнан да нашар. Жалпы алғанда гылыми ұғымдарға, әсіресе, материя секілді аса іргелі категорияға қойылатын талаптар тұрғысынан Ка­ раганда жаңадан ұсынылған анықтамалардың әрқайсысының ешқандай сынға төтеп бере алмайтындығын корсету оңай. Мұның бәрінің өз тарихы бар. XX ғасырдың 20—30-жылдарыида-ақ біздің философиялық әдебиетте материяның лениидік анықтамасын гносеологиялық анықтама деп «дамыту» ретінде бұл анықтамамен қатар ойлаудың болмысқа, рухтың табиғатқа және т. т. қатынасы мәселесін емес, мате­ рия туралы, оның қасиеттері мен түрлері туралы, оның құрылымы және т. т. туралы физикалық (немесе жалпы табиғи-ғылыми) деректер жиынтығын қамтитындай тағы да бір материя анықтамасын енгізу ұсынылды. Бұл ұсыныс барлық жағынан да мәселені шатастырудан басқа түк бермейтін, негізсіз, бос ұсыныс болып шықты. В. И. Ленин анықтама берген материяның философиялық (гносеологиялық) ұғымын ауыстыру немесе толықтыру туралы осы сипаттағы басқа ұсыныстардың шын мәнінде материяньщ жоғарыда аталған, қазір марксист-философтар түгелдей бекерге шығарған «физикалық анықтамасынан» немесе «физикалық ұғымынан» айырмашылығы аз. Материяның лениндік анықтамасы бейне бір аясының тарлығы мен бір жақтылығы себепті «қызмет атқармайды» дейтін мәлімдеме — мүлде жалаң және ешбір дерекке негіз90
делмоген мәлімдеме. Материяның «онтологиялық» анықтамнсы дегенді жақтаушылар, мәселен, физика саласында ма­ терия ұғымы философиялъіц уғым бола турып және «физиісалық» ұғымға айналмай-ақ, материяның физикада пегүрлым елеулі роль атқаратын жақтарын жалпыға бірдоплік формасында бейнелеуге тиіс деп есептейді. Оның осындаи жақтарына, мысалы, материяпың өмір сүруінің жалпыға бірдей әдісі болып табылатын қозғалысты — ең қарапайым формаларын нақ сол физика зерттейтін осы қозгалысты немесе кез келген болмыстың, демек, материя болмысының да, жалпыға бірдей және негізгі формалары бо­ лып табылатын кецістік пен уацытты жатқызады. Осыдан келіп, кейбір философтардың ойлағаныпдай, материяны табиғаттағы барлық заттар мен денелер, онда бо­ лып жататын барлық процестер мен ңұбылыстар болмысыпың жоғарыда көрсетілген формалары мен олардың өмір сүру тәсілін толықтыратын материялық мазмұн деп анықтауға болар еді. Мұның өзі материяның мәні узындъщ деп білген XVII ғасыр концепцияларыиа белгілі дәрежеде қайта оралғандық болар еді. Бұл жерде материализм нозициясын идеализмге қарамақарсы қою тосыннан қарағанда әжептәуір айқын сияқты, ойткені материяға, физикалық нәрсеге қарама-қарсы ой, пспхикалық нәрсе кеңістікке тән емес. Сонымен бірге бұл анықтама әрбір философиялық анықтама сияқты ауқымды болып шыққан сияқты көрінеді: ол анықтама матерпяның қандай да бір жеке қасиетін немесе жеке белгісін есепке алып құрылмаған (материяның жоғарыда аталған «физикалық» анықтамасында осылай болады), қозғалыссыз мате­ рия жоқ және материясыз қозғалыс жоқ және сол сияқты материясыз реалды кеңістіктің және кеңістіктен тыс материяның болуы мүмкін еместігі сияқты, материялылықтьщ озінің белгісіндей барынша ауқымды белгі есепке алынып құрылған. Бұл орайда келтірілген, былайша айтқанда, материяның «онтологиялық» ұғымы немесе анықтамасы физи­ када жақсы «қызмет атқаруға» тиіс, өйткені онда материяның (мазмұнының) кеңістікке (формаға), немесе кеңістік пен уақытқа (формаларға), немесе қоэғалысқа (өмір сүру әдісіне) қатынасы туралы мәселе бейнеленген; ал арнайы физикалық міндеттерге (мәселен, кеңістік пен уақыттьщ өлшемін немесе олардың бір-біріне және қозғалушы материяға тәуелділігін анықтау міндетіне) қолдану тұрғысынан алғанда физика осылардың бәріне тікелей көңіл бөледі, осылардың бәрімен тікелей шұғылданады. Ал физика таза философиялық мәселелер ретіндегі гносеологиялық мәселе91
лерге арнайы көңіл бөлмейді, өйткені олар физиканың міндетіне жатпайды. Материяның лениндік анықтамасына қарсыластардыңг оны тек философия шеңберімен гана шектегісі немесе мүлде лақтырып тастағысы келетіндердің, ал жаратылыстану рылымының керегіне жарайтын бір жаңа, дұрысырақ анықтама табамыз дейтіндердің дәлелдері осындай. Бұл мәселе жөнінде тек терминологиялық айырмашылықтардан басқа, яғни материяның жаңа анықтамаларына енгізілетін немесе оларды негіздемек болғанда қолданылатын сөздерден басқа өзара ешқандай айырмашылығы жоқ көптеген әрқилы ұсыныстар мен пікірлер айтылды. Мысалы, жоғарыда келтірілген пайымдау кейде мынадай нұсқада беріледі: лениндік (гносеологиялық) анықтамада мате­ рия өзінің көптеген атрибуттарының тек біреуі жөнінде ғана анықталады. Солай болғандықтан, ол жеке анықтама. Оны қажетті жалпыға бірдейлік дәрежесіне көтеру үшін, материяның гносеология және тек соның бір өзі ғана шұғылданатын қатынасымен қатар материяның басқа да атрибуттарын ескеру керек, демек, материяның өзінің басқа да атрибуттарына оның мүмкін болатын басқа да қатынастарын ескеру керек. Осындай жалпылау қорытындысында біз тек қана гносеология шеңберімен шектелетін, Ленин берген жеке анықтамадан жогары көтеріліп, ең соңында қажетті жалпыга бірдейлік дәрежесіне толық жеткен материя анықтамасын немесе ұғымын тұжырымдаймыз деп пайымдайды олар. Ал енді материяның лениндік анықтамасын ескірді, жеткіліксіз немесе әншейін дұрыс емес деп есептейтіндердің (ондай философтар да бар!) түсіндірмелерін былай қойып, мәселенің шын мәні қандай екеніне зер салайық. Басқа жерлердің бәріндегі секілді бұл жерде де бізге критерий болатын нәрсе — материяның лениндік анықтамасын жақтауптылардың немесе оған қарсылардың белгілі бір ниеттері емес, өмір шындығының өзі, ғылыми танымның реалды тарихының өзі, физиканы қоса алғанда қазіргі ғылымның өзі. Шынында да материяның лениндік анықтамасы ғылымда «қызмет атқармай» отыр ма, қазіргі жаратылыстану ғылымы қойып отырган философиялыц мәселелерді шешуде физиктерге, жалпы жаратылыс зерттеушілерге жәрдем бере алмай отыр ма? Шынында да материяның «онтологиялық» немесе «физицистік» анықтамасы философияльщ анықтама ретінде лениндік анықтамадан тәуір және нәтижелі болыщ ғалымдарды кейде идеалистік философия тірейтін тұйықтардан жол тауып шығуға мүмкіндік бере ме? 92
Материяны опың ұзътпдық деген атрибуты арқылы анықтніітып анықтаманы қарастырайық. Онда: ұзындығы бар нәрселердің бәрі — материя деліпген. Ал сонда узындыцтъщ не екендігін философиялыц жагыпан қалай анықтау керрк?— деген сұрақ туады. Денені ұзын деп мойындау идеа­ листа бағытты жүргізу қаупіпеп бізді бірден, өз-өзінен қүтқаруға жеткілікті ме? Әрипе, олай емес! Уақыт пен кеңістікті (демек, ұзындықты да) философиялъщ мағынада түсігіу мәселесінде материя мәселесіндегідей біріпе-бірі тіке*й қарама-қарсы философиялық екі негізгі жолдың немесе л( багыттың бар екендігін Ленин корсетіп берді. Кеңістік пен уақыт мәселесінде материалистік бағытты сөз жүзінде емесг іс жүзінде жүргізгіміз келсе, біз мәселені гносеологиялъщ түрғыдан қоюдан ешқайда кете алмаймыз. Материяның лениндік анықтамасының қарсыластары және материяның «онтологиялық» анықтамасын ойлап шығарушылар, неге екені белгісіз, бұл жағдайға соқпай өтуге тырысып-ақ бағады. Сондықтан Лениннің бұл мәселе жөніндегі көзқарасы мен пікірлерін тағы да еске саламыз. В. И. Ленин былай деи жазды: «Объективтік реалдылықты, яғни біздің санамызға тәуелсіз қозғалушы материяньг бар деп мойындай отырып, материализм уақыт пен кеңістіктің объективтік реалдылығын да сөзсіз мойындауы керек, материализм™ ң ең алдымен кантшылдықтан айырмаіпылығы сол: каптшылдық бұл мәселеде идеализмді жақтайды, уақыт пеи кеңістікті объективтік реалдылық емес, адамның тану формалары деп есептейді. Мейлінше алуан түрлі бағыттардағы жазушылар, азды-көпті дәйекті оіішылдар философиялық негізгі екі бағыттың бұл мәселеде де түбірлі айырмашылығы бар екенін барынша айқын түсінеді» (193). Ленин Дюрингті мысалға ала отырып, оның бұл мәселе жөнінде қалай жазбақ болғанын былай көрсетеді: «Дюринг мына сұрақтарға айқын жауап беруден жалтарады: кеңістік немесе уақыт реалдық нәрсе ме немесе идеалдық нәрсе ме? кеңістік пен уақыт туралы біздің относительдік түсініктеріміз болмыстың объективтік реалдық формаларына жацындағандыц па? Әлде бұлар дамып отырған, ұйымдасып отырған, үйлесіп отырған т. б. болып отырған адам ойының жемісі ғана ма? Философияның шын түбегейлі бағыттарын бір-бірінен айыратын негізгі гносеологиялық мәселе осында, тек қана осында болып отыр» (194). Материяның ұзындық атрибуты арқылы берілетін «онтологиялық» анықтамасын жақтаушылар ұзындықтың өзіне материалистік түсінік те, идеалистік түсінік те берілуі 93
мүмкін екендігі фактісін орағытып өтеді. Сондықтан ұзындығы барлардың бәрі материя деудің өзі әлі эсте де мате­ риализм иозициясына көшкендік емес, тек материяны да, рухты да энергия ұғымы арқылы «берген» Оствальдтың істегеніндей мәселепің шын мәнін алыстатып, көмескілеу гана. Оның бұлдыр терминологияны қолдану нәтижесінде материализм мен идеализмнің түбегейлі айырмашылығын бүркемелеп, эклектикаға, шатастырушылыққа ұрынғаны мәлім. Бұл жагдайда да дәл сондай қорытындыга жеткен болар едік. Біз бір сәтке материяның лениндік (гносеологиялық) анықтамасын ескірді немесе толық емес деп тауып, материяның бізге ұсынылып отырган «онтологиялық» анықтамасын қабыл алдық дейік. «Онтология» философия атаулының негізгі мәселесіне байланыссыз алынып қаралатын, өзімен өзі болып тұрган болмыс туралы ілім деген сөз. Маркстік философияда ешқандай «онтология» ешқашан болған емес, жоқ және болуы да мүмкіи емес. Бұл сияқты «онтологиялық» ізденістерге В. И. Лениннің қалай қараганын мына бір мысалдан-ақ көрсетуге болады. Махизмге қосылган С. Суворов өзінің «болмыстың жалпы теориясын» ашқанын (философиялық схоластиканың көптеген өкілдері оны мейлінше әр түрлі формаларда сан рет ашқаннан кейін) хабарлаган болатын. «Орыс махистерін жаңадан ашылған «болмыстың жалпы теориясымен!» құттықтаймыз» (381)— деп мысқылдайды Ленин. Дегепмен, біз бір сәтке материяпыц, мәселеп, оның ұзындық атрибуты арқылы берілетін «онтологиялық» анықтамасын философиялық қару етіп алдық дейік. Одан кейін біз кеңістік пен уақытты болмыстың немесе заттардьщ (ал махистер үшін заттар дегеніміз түйсіктердің комплекстері!) анықтаушы белгілері деп мойындайтын кантшылмен неме­ се махистпен кездестік дейік. Материяның жаңа «онтологиялық» анықтамасына сүйеніп, біз ұзындығы барлардың бәрі біз үтпін материя деп мәлімдейміз. Бірақ бұл жағдайда біз ұзындықты жәпе жалпы кеңістікті болмыстьщ объективтік-реалды формасы деп түсінетінімізді алдын ала ескертпесек, онда материяға берген біздіц «онтологиялық» анықтамамызбен объективтік идеалист (жацадан сәнге айналған қайсыбір «онтолог», немесе «метафизик», немесе тіпті не­ отомист) қана емес, сонымен бірге тіпті субъективтік идеа­ лист те — кантшыл мен махист — оп-оңай келісе кеткен болар еді. Ленин Махтың кецістік пен уақыт — түйсіктердің тәртіпке салынған системалары деген пайымдауын келтіреді (196). Сонымен, егер кантшыл үшін олар байыптау фор94
малары болып, априорлық сипат алса, Мах үшін олар тәжірибе формалары болып, осы себепті апостериорлык, сипат алады. Бірақ заттардың өздері түйсіктердің комплекстері д(чі түсіндірілетін болса, онда олардың болмысының форма­ лары да соған сәйкес түсіндіріледі. Егер философия мен жаратылыстанудың мәселелеріпде, оның ішінде кеңістік пен уақыт мәселесінде де материалистік және идеалистік бағыттарды айыра білудің лениндік критерийінен ауытқысақ, материализмді идеализммен шатастырып алудың әбден нақты қаупінен бұл жағдайда қашып құтылуға бола ма? Біздіңше, егер материяның лениндік анықтамасы алынып тасталса немесе оған қапдай түрде болса да шек қойылса, әлгі шатастырып алу қаупінің болмайтындығына ешкім кепіл бола алмайды. Бірақ материяның қарастырылып отырған «онтологиялық» анықтамасыпың қырсығы әлі мұнымен бітпейді. Депеніц ұзындығы не деген мәселенің тек гпосеологиялық қана емес, физикалық та аспектісі бар. Относительділік теориясы белгілі жағдайларда (дененің қозғалыс жылдамдықтары жарықтың жылдамдығына жақындағанда) дененің кеңістіктік және уақыттық сипаттары елеулі түрде өзгеретінін және бірімеп бірі тәуелділікте болатынын дәлелдеді. Мұныц мәнісі кецістік пен уақыт айырғысыз және бірінебірі өзара эсер тигізетіи болғандықтан, XVII ғасырдағыдай, денепіц ұзыпдығып оның уақыт ішіпде болуынан бөліп қарау мүлде дұрыс емес деген сөз. Сопымен, материя дегеніміз ұзындығы бар нәрсенің бәрі деген апықтама материя дегеніміз уақыт ішінде ұзақтығы болатын пәрсенің бәрі деп толықтыруды сөзсіз қажет етеді. Бірақ бұл жағдайда материялық пәрсеге дереу рухани нәрсенің бәрі де енеді, себебі барлық рухапи процестер уақытта жүзеге асады; олардың бәрінің өз басталуы, өз дамуы және біршама өз аяқталуы иақ уақыт ішінде болады. Демек, адам ойының ұзындығы болмаса да, болмыстың кеңістік формасы оның уақыттық формасымен айырғысыз байланыста болатындықтан және белгілі жағдайда бірінебірі айналып, біріпе-бірі өтіп тұратындықтан, ұзындық белгісі (немесе атрибуты) өзінің бұлжымас қатаңдығы мен бір мағыналылығынан айырылады. Сайып келгенде, Декарт пен Спинозаға қайта оралу, оларды біздің қарсыластарымыздың Энгельс пен Ленинге қарама-қарсы қоюға ынтыға тырысуы барлық жағынан күйінішті нәтижеге ұрындырады. Матерпяпың физиканың қазіргі даму деңгейіне сай келетіп, көп үміт күттіретін қайсыбір жаңа анықтамаларына қарай ілгері басамыз деген уәденің орнына іс жүзінде мүлдем басқа 95
бірдеңе келіп шықты, атап айтқанда мұның озі біріншіден, материализмнің (тіпті XVIII ғасырдағы француз материализмінің де емес!) әлі мүлдем нашар дамыған таным теориясына және, екіншіден, жаратылыстану ғылымының онда макроденелердің классикалық механикасы бүтіпдей үстем болып тұрған сатысына сай келетін анықтаманы жамапжасқап, қалпына келтіру болып шықты. Осының бәрін Ле­ нин анықтамасының ескірді деген жерлерін алып тастау, материя ұғымын творчестволықпен дамыту, қайдағы бір жаңашылдық деп дәріптеу неге керек? Мұның бәрінің орнына іс жүзінде бұдан 250—300 жыл бұрын өтіп кеткенге қайта оралу керек деген ұсыныс жасалады! Материяны оның қозғалыс деп аталатын атрибуты арқылы анықтауга тырысу жөнінде де істің жайы мәз емес. Мұнда: не қозғалса, сол — материя болып шығады! Бірақ ой да, түйсік те, түсінік те, ұгым да қозғалып (өзгеріп) тұрады емес пе! Демек, материяның «онтологиялық» анықтамасы бойынша оларды да материялық деу керек болып шықпай ма? Онда бұл тұрпайы материализм гой! Ал тек цана ойдың, түйсіктің, ұгымның және т. т. қозғалатынын мойындау нағыз идеализмнің өзі болып шыгады. Сонда материяның «онтологиялық» анықтамасының идеализмге немесе тұрпайылыққа барып ұрынудан сақтандыруға дәрменсіз екендігі былай тұрсын, оган ұрынған кездің өзінде оны байқап, ажыратуға да мүмкіндік бермейді. «Дүние дегеиіміз қозгалыс екеніп, атап айтқапда: менің ойларымның, түсініктерімнің, түйсіктерімнің қозғалысы екенін идеалист теріске шығарамын деп ойламайды да». (303). «Барлъщ заттар цозғалады — бірац тек уғымда ғама ңозталады»,— деп жариялайды мысалға Пирсон (305). Ал енді біз философиядағы негізгі багыттарды болмай қоймайтын шатастырып алудан өзімізді қалай сақтандырамыз және материяның лениндік (гносеологиялық) анықтамасының орнына материяның нағыз философиялық мазмұннан жұрдай, шатастырылған анықтамасын алды-артын ойламай ұсына салсақ, оларды әлгіндей қателесуден қалай сақтап қалмақшымыз? Егер материяның «онтологиялық» анықтамасы қалай болганда да «қызмет атқаратын» болса, онда тек бір ғана жолмен — ұғымдарды шатастырып, материализмді идеализммен араластырып, өзінің де және өзіңмен істес адамдардың да қандай философиялық позицияда тұрғандығын дәл анықтауға мүмкіндік бермеу арқылы «қызмет атқаратынын» біз ойладық па? Мұндай «жаңашылдық» орга итереді! Лениндік анықтама ғылымға еш нәрсе бермейді немесе тіпті еш нәрсе берген жоқ, ол жаратылыстану ғылымында 96
«қы.змет атқармайды», басқаша айтқанда, оқымыстылардьщ плдынан шығатын философиялық мәселелерді шешуге жәрдгмдеспейді деп (әңгіме өзінен өзі түсінікті нәрсе туралы болып отырған сияқты) ат үсті айтылатын ескертпеге үзілді кесілді тойтарыс беру қажет. «Материяның ғайып болуы» жағдайын еске салайық, В. И. Ленин кітабының V тарауының 2-параграфы осыған арпалған. Осы шатасушылықты, бір ұғымды басқа ұғымдармен шатастыруды әшкерелегенде, осының өзінде мұның бәрін белсене пайдаланған идеалистер физика өзінің ең соңі’ы жаңалықтарымен материализмді «теріске шығарды» деп «дәлелдемекші» болып жатқан жағдайда әшкерелегенде Ле­ нин қандай нақты тәсіл қолданды? Бұл сұрауға жауап анық: Ленин материяға гносеологиялыц анықтама беруі арқылы бұл жерде біздің санамыздан тыс және оған тәуелсіз бар бүкіл объективтік реалдылықты белгілейтін материяның философиялық (гносеологиялық) ұғымының физика шұғылданатын материяның құрылымы мен қасиеттері, оның түрлері мен қозғалыс формалары ту­ ралы физикалық түсініктермен шатастырылып отырғанын көрсетті. Тағы да бір сәтке материяның лениндік анықтамасының орнына біз материяның қайсыбір «онтологиялық» немесе қандай да бір басқа анықтамасын, яғни философия атаулының негізгі мәселесімен байланысты гносеологиялық моменттен жұрдай болған анықтамасын пайдаландық деп ойлайық. Сонда біз «материяның ғайып» болуы туралы формуламен байланысты пайда болған, ақылға сыймайтын ұғымдар былығын ажырата алар ма едік? Әрине, ажырата алмас едік. Тағы бір жағдайды еске түсірейік. Біздің ғасырымыздың басында, электронның материялылығы немесе материялық еместігі мәселесі талқыға түскенде, идеалистер электрон материялық емес деген пікірге сендіруге тырысып-ақ бақты. Егер мұнда да біз, Лениннің істегеніндей, мәселенің гносеологиялық тұрғыдан қойылуына жүгінбесек, материяның ешқандай «онтологиялық» анықтамасы бұл тұжырымның жалған екендігін дәлелдеуге мүмкіндік бере алмаған болар еді. Ленин былай деп жазды: «Мәселені бірден-бір дұрыс, яғни диалектикалық-материалистік көзқарас тұрғысынан қою үшін: объективтік реалдылық ретінде, адам санасынан тыс электрондар, эфир, тағысын-тағылар бола ма әлде болмай ма? деген сұрақ қою керек. Табиғаттың адамға дейін және органикалық материяға дейін болғандығын жалтақсыз мойындағаны сияқты, жаратылыс зерттеушілер бұл 4—832 97
сұраққа да болады деп жалтақсыз жауап беруге тиіс болады және үнемі осылай беріп те жүр. Ал бұл арқылы мәселе материализмнің пайдасына шешіледі, өйткені материя ұғымы, біздің жоғарыда айтқанымыздай, адам сапасына тәуелсіз бар болып отырған және адам санасы бейнелейтін объективтік реалдылық болып табылады, гносеология жағынан алғанда одан басі$а ештеңе де емес» (296). Относительділік теориясы эфирдің жоқтығын дәлелдеп бергеннен кейін нақ сол эфирге байланысты гносеологиялық мәселеге оқымыстылар: жоі$, деп жауап бере бастады. Материяның лениндік анықтамасының өзі тұжырымдалганнан бергі өткен уақыт ішінде ескірмегені неліктен?— де­ ген сұрақты қоймас бұрын, қазіргі ғылымнан тагы бір мысал келтірейік. Ядролық физиканың жетістіктерімен және заттың жарыққа және жарықтың затқа (электрон мен позитронның—«жұптың аннигиляциялануы» және олардың «туу» құбылыстары) айналуының ашылуымен байланысты қазіргі кейбір «физикалық» идеалистер мен идеалпст-философтар материяның бейнебір «жойылуы» («аннигиляцияла­ нуы») және оның материялық емес бірдеңеден «тууы» туралы тезис ұсынды. Сөйтіп XX ғасырдың басында махистер шұғылданған «материяның ғайып болуы» фокусы жаңартылып қайталанды. Ал осы философиялыц мәселе қалай шешілді? Материяның қайдағы бір жоқ «онтологиялық» анықтамаларының жәрдемімен емес, идеализмге қарсы шапқаста сыннан өткен лениндік анықтамасының жәрдемімен озінің дұрыс шешімін тапты. Заттың бөлшектерімен өзара бір-біріне айналуға ұшырайтын гамма-фотондар бізден тыс және бізге тәуелсіз бар ма деген сұрақ қойылысымеп «материяның ғайып болуы» туралы жұлмаланган ескі формуланы жаңартуға тырысудың түкке тұрғысыз, жасанды әрекет екендігі бірден ап-айқын болды. Еске сала кетейік, кейде материяға мынадай анықтама: материя деп сыртқы дүниедегі барлық заттар мен құбылыстардың бүкіл жиынтығы ұғынылады дегеп анықтама беру ұсынылады. Мұндай анықтама да, ол іс жүзінде Ленин анықтамасындағы барды ғана бүркемелеп беріп отырғанына қарамастан, «онтологиялық» анықтама деп түсіндіріледі. Өйткені сыртқы дүние турялы сөз еткенде, біз осы арқылы оны субъектіге (оның «ішкі дүниесімен» қоса) қарама-қарсы қойып отырамыз гой. Материя — бізді қоршап тұрғандардың бәрі немесе мұның өзі бізден тыс болып жатқан барлық денелер мен процестер,— деп айту Ленин анықтамасында айтылгандарды қайталау, бірақ оны дәл, анық тур98
де бере алмай, онда гносеологиялық негізгі мэселе айтылмаган (не үшін екен!) деген эсер қалдыруға тырысу. Ленин анықтамасының барлық жерде және тоқтаусыз бұлай «қызмет атқара» алатын себебі неде? Мұның бар себебі сол, біз осы анықтаманың көмегімен материализм пайдасына шешетін материализм мен идеализм туралы мәселеиің өзі гносеологиялыц және тек қана гңосеологиялық мэ­ селе. Шынында да мәселенің қойылуын (эелгілі бір жағдайда қойып, ал оның шешілуін басқа бір жағдайдан іздеуге болмайды ғой! Егер гносеологиялық мәселелер пайда болса, оларды қайсыбір «онтологиялық» (өмірде жоқ!) көзқарас тұрғысынан да емес, физикалық немесе табиғи-ғылыми позициядан да емес, гносеологиялық маңызы жоқ қандай да бір жалпы философиялық категориялар тарапынан да емес, материяның қайсыбір атрибуттары тұрғысынан да емес, тек кезінде В. И. Лениннің істегеніндей және оның жолын ку­ тан философтар мен жаратылыс зерттеушілердің басым көпшілігі істеп отырғандай етіп шешу керек. Кімде-кім лениндік анықтама ескірді, өзінің маңыздылығынан айырылды, қазіргі ғылымда «қызмет атқармайтын» болды деп дәлелдегісі келсе, ең алдымен қазіргі философия мен қазіргі жаратылыстануда (оның ішінде физи­ ка да да) бұдан былай гносеологиялық мәселелер кездеспейді, ал сондықтан ендігі жерде гносеологияға жататын ұғымдарға сүйенудің қажеті болмай қалды деп дәлелдеу керек. Бірақ мұны ешкім дәлелдеген жоқ және дәлелдей алмайды да; бұрынғы сияқты қазірде жаратылыстану ғылымдағы ең жаңа революция қайта-қайта алға қойып отырған түбегейлі гносеологиялық мәселелер философиялық күрестің басты назар аударатын мәселелері болып отыр. Кейде: диалектика бәрі қозғалыста болады, бәрі дамиды деп үйретсе, ал материяның лениндік анықтамасының озгермейтін, қатып қалған, қозғалмайтын сипатта болатыны қалай?— деп сұрақ қояды. Бұл дұрыс емес. Жалпы қағидалар, жалпы ұғымдар мен категориялар оларды нақтылау және байыту жолымен, оларды жаңа мгатериалға — тарихи және табиғи-ғылыми материалға — қолдану жолымен, олардың жәрдемімен ғылымның немесе практиканың бұрын қойылмаған жаңа мәселелерін шешу жолымен дамиды. Демек, әңгіме дәл осы жалпы қағиданың, жалпы болып қала отырып, кенеттен бір жаңа ерекшеліктерге немесе белгілерге ие болғаны туралы болып отырған жоқ, әңгіме жалпы (осы жалпы қағида) мен жекенің (осы жалпы қағида солармен байланысты ашылған жаңалықтар, құбылыстардың жаңа жақтары) бірлігі мәселесінің жаңа жағдайларда жаңаша 4* 99
қойылып, шешілгені туралы болып отыр. Ңысқаша айтқанда, Лениннің «Философиялық дәптерлерінде» көрсеткеніндей, жалпы тек жекемен бірлікте ғана пайда болады және дамиды. Міне сондықтан: егер лениндік анықтамаға бір жаңа белгілерді (айталық, материяның жаңа атрибуттарын) енгізуге болмайтын болса, онда ол дамуга қабілетті емес — деп мәселе қою аңгалдық болады. Ал егер кезінде электрон туралы мәселенің шешілгеніндей, қазіргі заманда бөлшектердің «аннигиляциялануы» мен «тууы» туралы мәселе де осы анықтама негізінде шешілгені дәлелденген болса, мұның өзі материяның лениндік анықтамасының қатып қалғандығын, өзгермейтіндігін емес, қайта осы анықтаманьщ өзі үшін жаңа нақты материалмен байып және онымен бірігіп, өміршең, пәрменді болып шыққандығын көрсетеді. Материяның «онтологиялық» анықтамасы жөніндегі түсініспеушіліктер, біздіңше, нақ мынадан болады: белгілі бір ұғымның өзгеруі туралы әңгіме бол ганда, мұның әдетте формальды логикада болатыны сияқты, материяның қайсыбір қосымша анықтаушы белгілерін іздейді. Ал диалектикалық логикада мәселе мүлде басқаша шешіледі, мұны біз жоғарыда көрсетуге тырыстық та. Біз Лениннің кітабын оның философиялық проблематикасы тұргысынан қалай оқып-үйрену керектігі туралы принципті сипаты бар методикалық және методологиялық ақыл-кеңесімізді осымен аяқтаймыз. Біз кітаптың мазмұнын негізінен болсын толық қамтуды міндет етіп қойган жоқпыз, кейбір мәселелерді іріктеп бөліп алып, кітаптың философиялық проблематикасын анықтауга жалпы қалай қараған жөн болатынын мысал арқылы көрсетуге тырыстық. кітапты түгелдей оқығанда В. И. Лениннің марксизм философиясын қалай дамытқанын сипаттайтын тұстарын саралаудың мүмкін болатын әдістерін көрсеттік. Осы әдісті қолдана отырып, В. И. Лениннің өзінің кітабында баяндалған диалектикалық және тарихи материализмнің басқа да мәселелері жөнінде айтқандарын, осылайша белгілі бір жүйеге келтіруге болады. Ленин кітабын оңып-үйрену оқушыға марксизм-ленинизмнің басқа да философиялық шығармаларын, әсіресе Лениннің кітабы тыгыз байланысты Энгельстің «Анти-Дю­ ринг», «Людвиг Фейербах және немістің классикалық философиясының ақыры» деген еңбектерін тереңірек түсінуге және ұғынуға көмектеседі. Лениннің бұл кітабының жәнө осы кітаптың тікелей жалғасы болған «Философиялық дәптерлерді» оқып-үйрену үшін де аса зор маңызы бар. Фило­ софия, социология және жаратылыстану мәселелері жөнін100
д<ч і қазіргі шетелдік әдебиетті оқығанда Ленин кітабын тиорчестволық марксизмнің классикалық үлгісі ретінде, мііркстік сыни талдаудың өткір қаруы ретінде пайдалану қііжет. V тарау XX ҒАСЫРДАҒЫ ЖАРАТЫЛЫСТАНУДЫҢ ДАМУЫНА ФИЛОСОФИЯЛЫҚ ТАЛДАУ В. И. Лениннің кітабында жаратылыстанудың, әсіресе физиканың мәселелерін философиялық тұрғыдан баяндауга маңызды орын берілген. Физикада ашылған әрбір жаңалықты талдауға байланысты Ленин философиядағы негізгі (чсі бағыт: материализм мен идеализм арасындағы күресті қадағалап отырады. Сонымен бірге ол материяның мәніне барған сайын терең еніп бара жатқан ғылыми таным дамуыньщ диалектикалық сипатын аша түседі. Ленин кітабын осы тұрғыдан оқып-үйрене отырып, ең алдымен қазіргі жаратылыстануды тұтас алып қарайтын лениндік талдауға тән басты мәселені — жаратылыстану мен философия арасындағы байланыс туралы мәселені саралап алу керек. Қазіргі физикаға, оның ең соңғы жаңалықтарына, теориясы мен заңдарына, әсіресе сол ғылыми жаңалықтардан, физиктердің өздерінің және әр түрлі мектептер мен бағыттардағы философтардың жасайтын философиялық тұжырымдарына қатысы бар мәселелердің бәрі Ленин кітабында осы тұрғыдан қойылып, талқыланады. Бұл орайда жаңа ашылып жатқан физикалық құбылыстардың, матерпяньщ жаңа түрлерінің және оның қозғалысының жаңа формаларының объективтік диалектикасы бейнеленетін және қорытындыланатын физиканың өзінің және оның ұғымдарының дамуының диалектикасын ашуды физикалық жаңалықтардан жасалатын гносеологиялық қорытындыларға талдау жасаумен В. И. Лениннің қалай тығыз ұштастыратынын мұқият бақылап отыру қажет. Кітапты оқығанда қазіргі жаратылыстану рылымына философиялық талдау жасау үшін Ленин пайдаланған ұғымдардың мазмұнын түсіну керек. Мұның өзі Ленин еңбегінің мәнін жан-жақты терең ұғынуға, әсіресе оның біздің заманымыздағы жаратылыстану үшін қандай маңызы барлығын түсінуге жәрдемдеседі. Мұндай ұғымдарға жататындар: «жаратылыстану ғылымындағы ең жаңа революция», «қазіргі физиканың дағдарысы» және ««физикалық» идеализм101
Осыларды толығырақ қарастырайық. Бұл орайда біз тек жаратылыстанудьтң барлық мәселелерін жеке алып қарамай, олардың философиямен байланысы тұрғысынан ғана қараған Ленин еңбегінің негізгі бағытын ұстанатын боламыз. 1. Жаратылыстанудағы ец жаңа революция «Жаратылыстанудағы ең жаңа революция» ұғымы қазіргі жаратылыстануға философиялық талдау жасауға арналған V тараудың атына енген. Бұл ұғым XIX және XX ғасырлардың аралығында физика саласында ашылған жаңалықтарға байланысты табиғат туралы ғылымда болған өте терең өзгерістерді айқын көрсетеді. Ңандай да болсын революция, ол қайда — ғылымда, техникада немесе ңоғамдық қатынастарда — жүзеге асса да, ескінің түбірімен қиратылуын білдіреді. Бұл жағдайда өзінің негізінде сақталып отырған ескі бірте-бірте болатын өзгерістер арқылы жаңартылмайды, жақсартылмайды, қайта нақ осы негізінде батыл түрде қиратылады, күйретіледі. Жаратылыстанудағы революция туралы айтылғанда ғылымда бұрын үстем болып келген көзқарастардың, принциптердің, теориялардың түбірімен және күрт күйретілуі сөз болады. Бұл орайда Ленин, қазіргі жаратылыстанудағы революцияны сипаттай отырып, әңгіме ғылымда оның «ең негізгі принциптерінің» (287), «ескі заңдарының (292) күйретілуі туралы болып отырғаиын әрқашан атап көрсетеді: ол бұл процесті «орнығып қалған ескі ұғымдардың цауырт куйретілуі» (347) деп атайды. Ал кейде В. И. Ленин «ескі физикалық ұғымдардың күйреуі» (317), «ескі теориялардың күйретілуі» (409) деген сөздерді де қолданады. Бұдан әріде біз осы күйретілудің нақ неде болғанын, нақ қандай ұғымдардың, принциптердің және теориялардың күйретілгенін толығырақ қарастырамыз. Жаратылыстанудағы революция туралы айта келіп, В. И. Ленин «ең жаңа» деген сөзді қосады. Бұл сөз мұныц өзі мұпдаіі бірінші революция емес екенін, ғылымда мұндай революциялардың бұрын да болғандығын көрсетеді. Әр жолы мұндай революцияның мәнісі табиғат туралы ғылымда сол уақытқа дейін үстем болып келген, содан кейін жаңадан ашылған ғылыми жаңалықтардың нәтижесінде қайта қаралған бұрынғы түсініктердің түбірімен, күрт күйреуге ұшырағандығында болып табылады. Мәселен, поляк гали­ мы Николай Коперниктің XVI ғасырда жасаған гелиоцентрлік ілімін (бұл ілім бойынша Жер және басқа плапеталар Күн төңірегінде айналады) Энгельс революциялық төңкеріс 102
д<чі атады. Бұл жаңалықтың нәтижесінде Птолемейдің ескі, (іүрын үстем болып келген геоцентрлік ілімі (бұл ілім бо­ ны иша Ай сияқты жұлдыздар, Күн және планеталар бейне бір әлемнің орталығы болып табылатын Жердің төңірегінде аііналады) түбірімен қиратылды. Дәл сол сияқты, XVIII ғасырдың аяғьтнда француз хи­ мии Лавуазье жасаған оттегі теориясы көбіпесе «химия революциясы» деп аталады; осы арқылы флогистон жөніндегі қате теорияға байланысты ^имиядағы ескі түсініктердің күрт күйрегендігі білдіріледі. Химиядағы революция және флогистон теориясының қирауы жану, тотығу және тыныс алу процестерінде оттегінің қандай роль атқаратынын анықтау нәтижесінде жасалды. XIX ғасырдың ортасында ашылған үш ұлы жаңалыққа: клетка теориясының жасалуына, энергияның сақталу және басқа түрге айналу заңының ашылуына және Дарвин ілімінің жарық көруіне байланысты жаратылыстануда бұрынғыдан да терец революция болды. Осы жаңалықтардың нәтижесінде биологиядағы өзгермейтін түрлер туралы, физикадағы «салмақсыз сұйықтар» туралы (жылутегі және басқалар туралы) ескі, метафизикалық ілімдер қиратылды. XIX ғасырдың бұдан кейінгі ондаған жылдары ішінде жаратылыстанудағы революция одан әрі жалғаса түсті, бұл туралы Энгельс «Анти-Дюрингтің» 2-басылуына алғы сөзіиде жазған болатын. Мұнымен қатар жаратылыстанудагы XIX ғасырдың 90-жылдарыныц ортасында басталған бұрынғыдан да терец революцияға дайындық жүріп жатты, міие, дәл осы революцияны В. И. Ленин «ең жаңа революция» деп атады. Екі сұрақ туады: біріншіден, жаратылыстану саласында болған бұрынғы революциялармен салыстырғанда бұл «ең жаңа революцияныц» қандай ерекшелігі бар? Екіншіден, мұның жаратылыстануда XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырда болған революциялармен ортақ несі бар? Жаратылыстанудағы «ең жаңа революцияныц» ерекшелігі сол, ол материяның, оның бөлшектерінің және қозғалыс формаларының ең қарапайым, ең элементарлық (сол кезге дейін белгілі болған) түрлері мен қасиеттері туралы бұрынғы ілімдердің түбірімен күйретілуіне әкеліп соқтырды. Өткен 150 жылдың ішінде (М. В. Ломоносов пен И. Каиттың еңбектерінен бастағанда) ашылған табиғи-ғылыми жаңалықтар табиғат құбылыстарының жалпыға ортақ байланыста болатындығын, материя өз дамуының біршама жоғары сатысына жеткен салаларда нәрселердің өзгермелі болатындығын ашуға көмектесті; бұлар астрономиялык және макромеханикалық, молекулалық-физикалық және химия103
лық, геологиялық және биологиялық құбылыстар салалары болатын. Д. И. Менделеев 1869 жылы химия элементтерінің периодтық заңын ашты; бірақ кейін ұзақ уақыт элементтердің өздері және олардың ең ұсақ бөлшектері (атомдар) танымның соңғы шегі деп есептеліп, ғылым ол кезде одан әрі асып материяға тереңдей алмады. Сондықтан, әдетте, химиялық элементтер өзгермейді, біріне-бірі айнала алмайды деп түсіндірілді, ал олардың атомдары — материяның бөлінбейтін, мәңгілік, мүлде қарапайым (ішкі құрылымнан жұрдай), «соңғы» бөлшектері деп түсіндірілді. Осыған байланысты әдетте материя туралы, табиғат туралы білімдер атомдарға барып «тоқтайды» және атомдармен «сарқылады» деп саналды; осындай түсініктер бойынша. енді материяның өзі өзінің «соңғы» бөлшектерінің жиынтығынан басқа епі нәрсе емес деп есептелді. Атомдардың сарқылатындығы, олардың өзгермейтіндігі мен бөлінбейтіндігі туралы идеяны жаратылыстанудағы XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында болған ре­ волюция теріске шығарады, сөйтіп ол идея өткен ғасырдың соңғы жылдарына дейін үстем болып қала берді. Сонымен, жаратылыстануда XIX ғасырда болғап революция табиғат туралы ғылымның материяның ең элементарлық түрлері мен формаларына, ең қарапайым физикалық құбылыстарға қатысьгбар саласынан басқа салаларының бәрін қамтыды. XVIII—XIX ғасырларда жаратылыстануда болған революциялар өздерініц философиялық мәні жағынан табиғат жөніндегі диалектикалық көзқарастардың ғылымға бойлап енуін, табиғаттың объективтік диалектикасының ашылуын білдірген болатын, ал жаратылыс зерттеушілердің өздері болса (диалектиканы білмегендіктен және «білімді қоғам» дейтіннің ескі нанымдарының ықпалымен) метафизиканы пайдаланумен болды, ал бұл метафизика ғылыми жаңалықтардың ықпалымен жаратылыстанудың барлық салаларында талқандалды. Диалектика космогониялық гипотезалардың оларға байланысты аспан денелеріне және олардың системаларына тарихи тұрғыдан қараудың арқасында астроно­ мия саласына енді; химия саласына — заттардың әр алуан түрлері арасындағы, әсіресе органикалық және органикалық емес түрлері арасындағы айырмашылықтарды жойған ато­ мистика арқылы, ал содан кейін периодтық заңның ашылуы нәтижесінде химиялық элементтердің өздерінің арасындағы айырмашылықтарды жою арқасында енді; физика саласына бұрын бытыраңқы «күштердің» немесе табиғатта өз беттерімен қимыл жасайды-мыс делінетін «флюидтердің» арасындағы байланыстар мен өтулерді ашып көрсеткен қозғалыс104
тыц негізгі заңының — энергияның сақталу және басқа түрге айналу заңының ашылуы арқасында епді; геология саласына — біздің планетамыздың және оның қыртысының баяу дамуы теориясы арқасында енді; география саласына — Жер үстінде болып жатқан құбылыстарды зерттеудің салыстырмалы әдісінің орнығуы арқасында енді; биология саласына — салыстырмалы анатомияның, физиологияның және эмбриологияның шығуы арқасында, ал ең бастысы, тірі организмдердің клеткалы құрылысының ашылуы және тірі табиғаттың дамитындығының дәлелденуі арқасында енді; антропология саласына — адамның шығуы туралы ілімніц пайда болуы арқасында енді. XIX ғасырдың аяғында диалектика әлі де ене алмаған табиғаттың бір-ақ саласы қалған-ды, диалектиканың бұл салаға ене алмауының себебі — атомның ішкі дүниесінде болып жатқан микроқұбылыстарды зерттеу үшін ол кезде ғылымның өзінің эксперименттік құралдары әлі болмаған еді. XIX ғасырда физика мен химия макроскопиялық денелерге тереңдей отырып, молекула мен атомға ғана жеткен еді деп айтуға болады. XIX ғасырдың ең аяқ шенінде табиғатта әлі танылып болмаған нәрселердің саласын уақытша шектеген кедергі алынды, соның өзінде бұл кедергі бірнеше жерде, көптеген бағытта бірден алынды да, ғылымның материя тереңіне, ең алдымен атомнан электронға дейін жедел енуі басталды. Физикада ашылған ұлы жаңалықтар атомдар мен химиялық элементтер туралы ескі түсініктерді біржолата күйретті. Осы ашылған жаңалықтардан В. И. Ленин ең алдымен екеуін атайды: біріншісі — радиоактивтілік пен радийдің ашылуы, осының арқасында химиялық элементтердің бірбіріне айналмайтындығы мен өзгермейтіндігі туралы идея түп негізімен бекерге шығарылды; екіншісі — барлық атомдардың құрамдас бөлігі ретінде электронның ашылуы. Осының арқасында беліңбейтін, мүлде қарапайым атомдар ту­ ралы идея түп орнымен күйретілді. Бұл ашылған жаңалықтардың екеуінің де шын маңызы атомның ішкі құрылысы анықталғаннан кейін, атап айтқанда, атомның ядро мен оны қоршап тұрған электрондық қабықшадан тұратындығы анықталғаннан кейін айқындалды. Радиоактивтілік пен электронды ашу арқасында ғалымдар атомның бірден басты-басты екі сферасына — радиоактивтік ыдырау ұшырайтын ядроға және ядронын айналасында қозғалып тұратын электрондардан тұратын оның цабыцшасына — енген болып шықты. Оның үстіне, электронның қасиеттерін және оның қоз105
ғалысыныц ерекшеліктерін зерттеу дененің (бұл жерде электронның) массасы тұрақты болмайды, оның қозғалысының жылдамдығының өзгеруіне сәйкес өзгеріп тұрады, қозғалыс шапшаңдағанда дененің массасы өседі және баяулағанда кемиді деген қорытындыға келтірді. Бұл жаңалық ерекше маңызды болатын, өйткені денелердің массасы мүлде өзгермейді және ол денелердің қозғалыста немесе біршама тыныштықта болатын-болмайтындығына тәуелді емес деген ескі қағиданы жоққа шығарды. Сөйтіп XIX және XX ғасырлардың аралығыпда физикада ашылғап ұлы жаңалықтардың арқасыида жалпыға бірдей озгергіштік идеясы жаратылыстанудың материяның қасиеттері мен түрлерінің мүлде өзгермейтіндігі туралы, оның бөлшектерінің жалған мәңгілігі мен сарқылатындығы туралы түсініктер әлі сақталған саласына да енді. Басқаша айтқанда, жаратылыстануда XIX ғасырдың ортасы мен екінші жартысында болған революция қозғап, қайта құрып үлгере алмаған сала енді түбегейлі революциялық күйреуге ұшырады. Сондықтан В. И. Лениннің «ұлы революционер-радий» (286) деген сөзді қолдануы әлдеқалай емес еді; бұл сөз ең ал дымен, әрине, поляк химигі Мария Склодовская мен оның жүбайы француз физигі Пьер Кюридің радийді ашуы және радийдің қасиеттері мен оның ыдырағандағы өнімдерінің зерттелуі нәтижесінде химиялық элементтердің өзгергіштігі мен бір-біріне айналғыштығының дәлелденгені айтылып отыр. Жаратылыстануда XIX ғасырда болған революция мен жаратылыстануда XIX ғасырдың аяғында басталған ең жаңа революцияның жалпы сипаты сол, бұл екі революцияның екеуі де табиғатқа, материяға деген ескі, метафизикалық көзқарастарды күйретті, сөйтіп жаңа, өзінің мазмұны жағынан диалектикалық көзқарастарды орнықтырды. Жат ратылыстануда болған бұл екі революцияның нәтижесінде метафизиканың диалектикамен революциялық ауыстырылуы жүзеге асырылды. XX ғасырда мұның өзі жаратылыстанудың жаңа саласында, ең алдымен микроқұбылыстар физикасында диалектикалық материализмнің жаңадан қуатталуы болды. Сол кездегі физикада ашылған жаңалықтарға Ленин берген методологиялық бағаларда былай делінген: «Атомның бөлшектеле беретіндігі, оның сарқылмайтындығы, материяның және оның қозғалысының барлық формаларының өзгергіштігі қай уақытта болса да диалектикалық материализмнің тірегі болып келді» (320); «...диалектикалық мате106
риализм материяның құрылысы және оның қасиеттері туралы қандай да болсын ғылыми қағиданың шамаластық, относительдік сипатын, табиғатта абсолюттік шектердің болмауын, ңозғалушы материяның бірқалыптан, біздің тұргыдан қарағанда сірә, онымен сыйыспайтын екінші қалыпқа іійналуын, т. т. талап етеді» (296). Физикада ашылған ең соңғы жаңалықтар қаншама өрескел, әдеттен тыс, «таңданарлық» болып көрінгенімен, олардың бәрі диалектнкалық материализмді үсті-үстіне ңуаттай тусті. Осыған байланысты В. И. Ленин венгр марксисі Динэ-Дэнестің жаратылыстапудағы ең жаңа революция Энгельс «Лнти-Дюрингте» тұжырымдаған диалектика қағидаларын қуаттап отыр деген пікірін келтіреді. Осы бағалар мен сипаттамалардың бәрін Ленин: «Қазіргі физика толғатып жатыр. Ол диалектикалық материализм туады» (357) деген жалпы қағидамен түйіндеді. Осыған сәйкес «жаратылыстанудағы ең жаңа революция» деген сөз физикалық құбылыстардағы, соның өзінде ең алдымен атомның ішкі дүниесі саласындағы объективтік диалектпканы ашу керектігін аңғартады. Сонымен, философия тұрғысынан қарағанда «жаратылыстанудағы ең жаңа революцияның» ерекшелігі мынада: ол кезде материя қозғалысының неғұрлым жоғары формаларын зерттейтін барлық ғылымдардан аласталған метафизиканың XIX ғасырда уақытша паналайтын қамалы болган жаратылыстану салаларына диалектиканың ене бастауында еді. Ңай революцияның болса да, соның ішінде жаратылыстануда болған ең жаңа революцияның да күйреткіш және сыпдарлы екі жағы немесе фазасы айқын байқалады. Бы­ лыми революция да біріншісі өзінің күшін жойған ескі ұғымдар мен теорияларды, принциптер мен заңдарды түбірімен қирату, екіншісі — мүлдем жаңа ұғымдар мен теориялардың, принциптер мен заңдардың жасалуы болып көрінеді. Ленин кітабы жазылып жатқан кезде жаратылыстанудағы ең жаңа революция әлі толық дерлік өзінің бірінші фазасында болатын. Ленин бұл фазаны ғылымның дамуындағы отпелі дәуір, «егер осылай деуге мүмкін болса» «физиктер атомнан кетіп, электронға жетпеген кез» деп сипаттады. «Бұл кез қазір де едәуір созылып отыр; бір гипотезаның орнына екінші гипотеза алынуда; оң электрон туралы (кейінірек, 1911 жылы ашылған атом ядросы туралы айтылып отыр — Ред.) мүлде еш нәрсе білмейді...» (324). Жаратылыстанудағы революцияның сындарлы фазасы ішінара бұдан ертеректе-ақ, мәселен кванттар теориясы 107
мен относительділік теориясы формасында басталған болатын, алайда ол атомның Н. Бор жасаған бірінші планетарлық-электрондық үлгісі түрінде 1913 жылы ғана толық қуатымен орістеді. В. И, Ленин кітабыныц сындарлы мацызы диалектиканыц жаратылыстанудьщ жаңа салаларына ену процесінщ нац осы цорытылуында, ятни диалектикалыу материализмнің XIX тасырда өзініц таралуына мумкіндік әлі болмаған табиғат зерттеу салаларына, ец алдымен материяныц цурылымы туралы, атомныц цурылымы туралы жаца ілімге таралуында болды. Айта кетейік, жоғарыда көрсетілген салада метафизиканың қирауы XIX ғасырдың өзінде-ақ дайындалған болатын. Менделеевтің периодтық заңының ашылуы арқасында атомдар мен элементтер жөніндегі ескі, метафизикалық көзқарастардың мынадай белгілері: біріншіден, оларды өзара бір-біріпе мүлде тәуелсіз деп, олардың сапының пәлендей болуы кездейсоқ нәрсе деп табатын, және, екіншіден, оларды сапалық өзгерістерге ұшырамай және біріне бірі айналмай, «алғашқы материядан» тек сан жағынан тығыздалу (оның алғашқы бөлшектерінің қосылуы) арқылы ғана құрылған деп табатын белгілері күйреді. Бірақ XIX ғасырдың аяғына дейін атомистиканың ескі, метафизикалық концепциясының атомдарды бір-бірімен әбден бірдей және олар өзгермейді, бөлінбейді, бір-біріне айналмайды деп білетін белгілері сол қалпында қалғап болатын. Егер жалпы алғапда табиғатқа, материяға метафизикалық көзқарастың орталық пункті оны мулде өзгермейді деп білу болса, онда нақ осы қағида табиғаттың жеке объектілері мен салаларына қолданғанда да метафизикалық концепцияның орталық пункті болады. Сондықтан атомдар жөнінде де метафизикалық көзқарас ең алдымен олардың мүлде өзгермейтіндігі — олардың бөлінбейтіндігі мен бір-біріне айналмайтындығы — туралы ілімге сүйенді. Материяның құрылымы туралы бүкіл ілімнің осы орталық пункті әлі қиратылмағандықтан, оған диалектика толық ене алмады, міне сондықтан мұнда метафизика өзінің басты позицияларын сақтап қалды. 2. Қазіргі физиканың дағдарысы және «физикалық» идеализм «Қазіргі физиканың дағдарысы» деген ұғым «жаратылыстанудағы революция» деген ұғымнан басқарақ болғанымен, бірақ мұның да диалектикалық сипаты бар. Бұл мәселеге Ленин кітабы V тарауының «Қазіргі физиканың дағда- 108
рысы» деп аталатын арнайы бөлімі (§ 1) берілген. Ленинліц «физикадағы дағдарыс», «жаратылыстанудағы дағдарыс» деген ұғымдарға идеалист-философтардың осы физикадағы дағдарысты қалай түсінгенінен өзгеше қандай мағына бергепіне ерекше көңіл бөлген жөн. XX ғасырдың басында олардың көпшілігі «дағдарысты» «ғылымның күйреуі», оның дамуының тоқырауы, тіпті кері кеткені деп түсінді. Ал кейбіреулері, керісінше, ешқандай дағдарысты байқамай, ғылымның тек жедел прогресін баса көрсетумен қанағаттанды. Мұндай жағдайда физикада ашылған жаңалықтармен байланысты болған қиыншылықтар физикадағы жаңа түсініктердің әдеттегідей еместігінен, олардың әлі зерттеліп болмағандығынан деп, сондықтан олардың принциптік, философиялық сипаты жоқ деп жарияланды. Позитивист А. Рейдің (оны В. И. Ленин «бітістіруші» деп атады) анықтамасы бойынша, бұл тек «өсу дағдарысы» ғана, ал сондықтан ол ғылымның одан әрі ілгері басуы мен өсуі барысында өзінен-өзі жойылады делінді. Егер мұндай көзқарас ұстансақ, онда мұндай дағдарыстарды ілгері басып отырған ғылым үшін әбден табиғи құбылыс деп табу керек болар еді; ал бұдан олар келешекте де бола береді деген логикалық қорытынды шығады. Лениннің позициясы бұл екі көзқарастың екеуінен де мүлде басқаша. Осынау өте маңызды мәселеге Лениннің көзқарасын түсіну үшін ең алдымен физиканың ілгері басуын және революциялық жолмен қайта құрылуын Ленин физикада ашылған жаңалықтардан жасалатын гносеологиялық қорытындылармен тығыз байланыста қарайтынын, яғни философия мен жаратылыстану арасындағы қарымқатынас тұрғысынан қарайтынын ескеру қажет. Бұл орайда Ленин физикада ашылған ең соңғы жаңалықтардың диалектикалық сипатына талдау жасаумен ғана шектелмейді, осы жаңалықтардан белгілі бір, физиктер мен философтардьщ — материализмніц пайдасына немесе идеализмнің пайдасына — қандай танымдық-теориялық қорытынды жасайтынын анықтауға баса назар аударады. XX ғасырда жаратылыстанудың философиялық мәселелерінің гносеологиялық жағына баса көңіл бөлінуі (табиғат диалектикасын анықтау басты мәселе болған XIX ғасырдан өзгеше) қоғамның империализм кезеңіне аяқ басуына байланысты жалпы тарихи жағдайдың түбегейлі өзгеруінен болған еді. Сондықтан тарихи жаңа кезең марксизмнің негізін салушылардың өмір сүріп, еңбек еткен дәуірінен мүлде өзгеше болды, бұл жайында біз жоғарыда сөз еткенбіз. ІӨ9
Мұның нақ неге бұлай болғанып В. И. Ленин былай түсіндіреді: Маркс пен Энгельс философия майданына алдыңғы қатарлы интеллигенттер арасында және жұмысшылар топтарында материализм түгелдей дерлік өріс алған кезде шықты. Сондықтан Маркс пен Энгельстің материализмді диалектикамен ұштастыру арқылы оны теория жағынан одан әрі дамытуға баса көңіл бөлуі әбден орынды болатын, ал гносеология саласында олар негізінен тұрпайы және метафизикалық материализмді сынаумен, материализмнің бұл түрлерінің өкілдеріне әсіресе не жетіспегенін, атап айтқанда, диалектиканың жетіспегенін баса көрсетумен шектелді. Егер марксизмнің философиялық шығармалары жазылған сол кездегі нақты тарихи жағдайды еске түсірсек, Маркс пен Энгельстің «...не себепті материализмнің ап-айқын ақиқаттарын цорғаудан гөрі, сол ақиқаттарды' тұрпайыландырудан көбінесе іргені аулац салғаны» (274) өте айқын байқалады. XX ғасырда бұл тарихи жағдайлар түбірімен өзгерді. Осыған байланысты Ленин жоғарыда аталған Динэ-Дэнесті жаңа тарихи жағдайдың ерекшеліктерін көрмегені үшін сынға алды. Ленин Динэ-Дэнес мақаласының кемшілігі «жаңа физикадан шығарылатын және қазіргі уақытта біз әдейі білгіміз келіп отырған гносеологиялық қорытындыларды елемегендігінде» (283) деп есептейді. Ленин физикадағы дағдарысты, жаратылыстанудагы дағдарысты жаратылыстануға философиялық идеализмнің ықпал жасауының салдары деп, идеализмнің жаратылыстанудың жетістіктеріне «сүйенуге», сөйтіп физикада ашылған жаңалықтарға идеалистік таным теориясы рухында түсінік беруге жасаған әрекеттерінің салдары деп түсіндіреді. Жаратылыстану мен оның ежелгі одақтасы — философиялық материализм — арасындағы дәстүрлі байланысқа қарамақарсы, XX гасырда жаратылыстану мен оның ежелгі жауы — идеалистік философия — арасында «байланыс» орнатуға реакциялық әрекеттер жасалды. Империализм дәуірінің тарихи ерекшеліктері туғызған бұл сияқты әрекеттер физика дағдарысының мәні нақ осы болды. Реакцияшыл философтардың осы дагдарысты пайдаланғанын және оны шиеленістіргенін корсете келіп, Ленин былай деп қорытады: «Демек, философия жағынан алғанда «қазіргі физика дағдарысының» мәні мынада: ескі физика өзінің теорияларын «материялық дүниенің реалды түрде танылуы», яғни объективтік реалдылықтың бейнеленуі деп есептеді. Физикадағы жаңа ағым теорияда тек практикага керекті сим111)
нолдар, таңбалар, белгілер ғана бар деп есептейді, яғни біздің санамызға тәуелсіз және біздің санамыз бейнелейтін объективтік реалдылықтың бар екенін теріске шығарады... Бүрынғы физика стихиялы түрде қабылдаған материалис­ та таным теориясы идеалистік және агностиктік теориямен ауысты...» (290—291). Бұдан «қазіргі физиканың дагдарысы оның өз теорияларының объективтік құндылығын тура, батыл және біржолата мойындаудан шегінуінде болып отыр...» (348) деген қорытынды шығады. Физикадағы дағдарыстың философиялық, гносеологиялық жағы осындай; бірақ бұл қанша маңызды болғанымен, мұның өзі мәселенің тек бір жағы ғана, сондықтан бұл тұтас алғанда осы құбылыстың мәнін толық аша алмайды. Физикада ашылған ұлы жаңалықтардың (электрон, радий, элементтердің бір-біріне айналуы т. т.) нәтижесінде бұрын қалыптасып қалған физикалық түсініктердің түбірімен қауырт күйреуі физикадағы дагдарыстың екінші жагы болатын. Демек, «қазіргі физикадагы дагдарыстың» мәнісі жаратылыстанудағы революцияны философиялық реакцияның пайдаланып қалуға ұйғаргандығында, яғни реакция ғылыми таным прогресін кері шегіну (әлдеқашан бекерге шығарылған ескі идеализмге қарай кері шегіну) мақсатына пайдалануға, бұл үтпін осы прогрестен жасалатын гносеологиялық қорытындыларды бұл прогресті бұрмалай отырып пайдалануға әрекет жасады. Осы жағдайды анықтау Лениннің өз кезіндегі физика мен бүкіл жаратылыстануға философиялық талдау жасауының негізі болды. Маркстік диалектиканың методын шебер пайдалана отырып, Ленин осы қайшылықты процесті анықтап берді: ол физика дағдарысының екі жағын — қолайлы және қолайсыз жақтарын, сол дағдарыстан байқалган екі тенденцияны — революциялық (физиканың өзінің прогресі мағынасында алғанда) және реакциялық (физиканың жаңалықтарынан идеализмнің пайдасына жасалған гносеологиялық қорытындылар мағынасында алғанда) тенденцияларды ескереді және оларға өзара байланыстылығы мен озара тәуелділігі тұрғысынан талдау жасайды, олардың шындық болмыстың өзінде қалай бар болып, нақты әрекет жасайтынын көрсетеді. Талдау жасалып отырған құбылыстың бұл қайшылығы, оның «бірліктегі екі жақты» сипаты Ленин кітабының V тарауының осы мәселеге арналған 1-параграфының аяғындағы физика дағдарысына берілген анықтамада былай бейнеленді: «Ңазіргі физика дағдарысының мэні — ескі заңдар мен негізгі принциптерді қиратуда, санадан тыс объективтік реалдылықты лақтырып 111
тастауда, яғни материализмді идеализммен және агностицизммен ауыстыруда болып отыр» (292). Мұнда сол кездегі ғылымның дамуындағы Ленин ашқан аса терец қайшылықтың қарама-қарсы екі жағы да атап көрсетілген: біріншіден, негізгі заңдар мен негізгі принциптердің күйретілуі (яғни физиканы революциялық жолмен қайта құру кезеңі); екіншіден, материяны (санадан тыс объективтік реалдылықты) лақтырып тастау, материализмнен бас тарту (яғни реакциялық философиялық жалтақ әрекеттер кезеңі). Жоғарыда келтірілген лениндік қағида — физикадағы дағдарысты, жаратылыстанудағы дағдарысты және оның негізінде жатқан қайшылықты түсінудің кілті. Көрсетілген қағида V тараудың «Жаратылыстану ғылымындағы ең жаңа революция және философиялық идеа­ лизм» деген атынан-ақ көрініп тұр. Ғылымдағы революцияның философиялық реакциямен «байланысын» көрсететін осы «және» деген шылау мәселенің мәнін аңғартады. Физикадағы дағдарысқа берілген лениндік анықтаманың мо­ шне ой жібере отырыщ оқушы жаратылыстанудың философиялық мәселелерін талдауға арналған бүкіл V тараудың терең мәнін түсіне алады. Оның үстіне, жаратылыстанудағы революция мен философиялық реакция арасында белгілі бір қатынас бар екендігін баса корсету арқылы Ле­ нин ғылыми прогрестің белгілі бір тарихи жағдайда (әңгіме империализм туралы, оқымыстылар ой-өрісінің буржуазиялық тар шеңберде болатындығы туралы болып отыр) ғылымнан жасалған философиялық қорытындылар саласында реакциялық тенденцияларды шығарып, дуниеге келтіретінін көрсетеді. Демек, жоғарыда көрсетілген қайшылық бұрынғыдан да ғөрі тереңірек және шиеленіскен түрде көрінеді. «Реакциялық жалтақ әрекеттер ғылым прогресінің өзінен туып отыр» (351)—деп жазды В. И. Ленин. Тосыннан қарағанда мұның өзі түсініксіз және қисынсыз сияқты бо­ лып көрінуі мүмкін. Кейбір оқушылар: «Қалайша прогресс, яғпи ілгері басу реакциялық жалтақ әрекеттерді, яғни кері кетуді қалай туғызады?»— деп қайран қалады. Ленин кітабын оқып-үйренгенде осы өте маңызды, бірақ түсінуге де қиын қағиданы орағытып өтуге болмайды, бұл қағидаға талдау жасағанда Ленин маркстік диалектиканы творчестволықпен қолданады. Мәселен, Ленин ескі теориялар мен ұғымдардың күрт күйреуі (яғни физикадағы революция) физиктерге реляти­ визм (біздің білімдеріміздің относительділігі) принципін ерекше күшпен таңатынын көрсетеді. Егер физиктер диа112
лектиканы білген болса және оны саналы түрде қолдана білсе, олар релятивизм принципін диалектиканың құрамдас болімі деп санап, оны дұрыс түсінген болар еді. Бірақ фи­ нн ктер диалектиканы білмегендіктен, олар релятивизм принцип! арқылы идеализмге қарай құлдырады және ғылым прогресінің өзі осы принципті неғұрлым күштірек таңса, олар соғұрлым тез әрі оңай құлдырай түсті. Демек, ғылым прогресі белгілі жағдайда (оқымыстылардың диалектиканьг білмеуі жағдайында, әсіресе осыған байланысты философиялық идеализм күштірек белсенділік көрсеткен кезде) философияда реакциялық жалтақ әрекеттер, мәселен, ғылыми түсініктердің өзгергіштігін физикалық теорияның объективтік бағалылығын теріске шығару мағынасында түсіндіру әрекеттерін шынында да туғызуы мүмкін болып шығады. Материалистік диалектиканың релятивизм туралы мәселені қалай қойып және қалай шешетінін білмеушілік «...релятивизмнен философиялық идеализмге сөзсіз ұрындыратындығын» (352) Ленин баса көрсетеді. Осы пікір кітаптың соңында былай қорытындыланады: «Соңғы жылдарда ашылған ұлы жаңалықтардың ескі теорияларды күйретуінің әсерінен, біздіц білімдеріміздіц относительділігін ерекше айқын көрсеткен жаңа физикадағы дағдарыстың әсерінен жаңа физиктердің азщылығы диалектиканы білмеуі себепті релятивизм арқылы идеализмге қарай құлдырады» (409). Физиктердің диалектиканы білмеуінің себебі, Лениннің атап көрсеткеніндей, капитализм елдеріндегі жағдайдың өзі оқымыстыларды буржуазиялық философияның құшағына итермелейді және оларды марксизмнен, материалистік диалектикадан шеттетеді. Жаратылыстану ғылымын революция жолына бастайтын ғылым жетістіктерінің реакциялық философиялық тенденцияларды қалайша туғызуы мүмкін екендігін математиканың физикадағы ролінің өсуі мысалынан да көруге болады. Бұл факт жеке алып қарағанда ғылымның өте үлкен прогресінің, оның материяға тереңдей бойлап енгендігінің, физиканың эксперименттік мәліметтерін математикалық ұғымдар мен тәсілдердің көмегі арқылы қорыту мүмкіндігінің айғағы; бұл орайда физикалық процестерді, заңдарды және арақатынастарды сан жағынан анықтап және оны аналитикалық немесе геометридлық тұрғыдан математикалық құрылымдар формасында білдіруге бола­ ды. Алайда диалектиканы білмеушілік кейбір оқымыстыларды бұл жерде бүкіл мәселе тек математикада ғана екен, зерттеліп отырған құбылыстар мен заңдардың сандық жа­ тый ашумен оларды танып-білу түгел тамамдалады екен 113
деген қорытындыға келтірді. Осы арқылы заңдар мен арақатынастардың формасы олардың материялық, физикалық мазмұнынан, сан жағы — сапа жағыпап айырылды. Осыпың салдарынан диалектикалық тұрғыдан емес қате түсіпілген релятивизм принципімен оқымыстылар механицизм арқылы дәл сол идеализмге қарай құлдырады. «Жаратылыстану ғылымының ірі табысқа жетуі — деп атап көрсетті В. И. Ле­ нин,— өздерінің қозғалыс заңдары математика тұрғысынан өңдеуге мүмкіндік беретін материяның біртекті әрі қарапайым элементтерін табуға жақындаушылық математиктерге материяны ұмыттырады» (351). Бұл жерде теріс нәрсе физикалық зерттеулерде матема­ тика методтары мен ұғымдарының атқаратын ролі мен алатын орнының өзінен-өзі арта түсуі емес немесе адамзат білімдерінің относительділігі емес, осыдан жасалатын гносеологиялық (идеалистік) жалған қорытындылар екенін есте ұстау маңызды. Диалектиканы білмейінше, демек, заттар мен құбылыстардың сан жағының олардың сапалық жағымен бірлігі тұрғысынан, диалектика тұрғысынан түсінбейінтпе, білімдердің относительділігін объективтік, абсолюттік және относительді ақиқаттың өзара байланысы мен бірлігі тұрғысынан түсінбейінше оқымыстылар идеализмге ұрына береді. Бұл орайда ғылым дамып отырған әлеуметтік жағдайлар басты, айқындаушы роль атқарады. Ңазіргі капитализм елдерінде үстем болып отырған реакциялық, буржуазиялық идеология жаратылыстану ғылымының дағдарыстан іпығуына кедергі болып отыр. Нақ сол идеология капиталистік елдердің оқымыстыларын идеализм­ ге итермелеп, олардың маркстік-лениндік диалектикапы меңгеруіне бөгет жасап отыр. Сондықтан бұл елдерде «өзөзінен», автоматты түрде емес, әлеуметтік жағдай түбірінен өзгергеннен кейіп ғана, яғни онда капитализм жойылып, сол арқылы реакциялық идеологияға піешуші соққы берілгеннен кейін ғана ол елдерде де жаратылыстану ғылымындағы дағдарыс толық жойылады. Идеалистердің жаратылыстану ғылымының XIX ғасырдағы жетістіктеріне қалай қарағаны мен оның XX ғасырдағы жетістіктеріне қалай қарағаны арасында елеулі айырмашылық бар. Өткен ғасырда идеализм ескі материализмге тән метафизиканы оның жәрдемімен материализмді жоққа шығару үшін кеңінен пайдаланды., Мұның өзі қиын болған жоқ^ өйткені метафизикалық сіреспелік, сыңаржақтылық, «бір беттілік» түптеп келгенде идеализмге апарып соқтырады. Сондай-ақ механицизмнің шектеулілігі 114
мен жеткіліксіздігі де идеалистер мен агностиктердің ма­ териализм негізсіз деп жорамал жасауына дэлел болды. Мәселен, механистердің қозғалыстың жоғары формаларын төменгі формаларына «саюға» болмайды, табиғаттың бпрлық құбылыстарын механика арқылы шешуге болады деп жариялауы олардан идеалистік философиялық қорытыпдылар жасаудың гносеологиялық тірегі және негізі ре­ тине кеңінен пайдаланылды. Мұндай қорытындылардың қптарына барлық биологиялық құбылыстардың ерекшелігініц негізі болатын, жаратылыстан тыс қайдағы бір «тіршілік күші» бар дейтін виталистік пайымдау жатады. Тіршіліктің мәнін танып білу еш уақытта да мүмкін болмайды дейтін агностиктік пайымдау да солардың қатарына жатады. Дәл осы жағдай, дәл осындай себептер бойынша психо­ логия саласында да болды, бұл салада идеализм мен агно­ стицизм өздеріне берік ұя салды, ол ұя кейін физиология мен психологияда Сеченов пен Павлов бастаган материа­ листа бағыттың жетістіктері арқасында ғана талқандалды. XIX ғасырдың бірінші жартысында химия саласында заттың ішкі құрылымын (оның молекулаларының құрылысын, басқаіпа айтқанда, атомдардың молекулада өзара қалай орналасқанын) анықтауға мүмкіндік болмағандықтап, «материяның қарапайым дискреттілігі» деген механи­ ст! к концепция үстем болып, принциптік қағида дәрежесіне көтерілді және ол агностицизм рухында түсіндірілді; бір хпмиктер заттың ішкі құрылымын танып білуге болмайдьг деп, екінші бір химиктер заттың жалпы ешқандай атомдық құрылысы жоқ деп пайымдайды. Тагы да ғылымның жетістіктері, Бутлеров жасаған органикалық қосылыстар қүрылымының материалистік теориясы арқылы кейбір химиктердің агностикалық жалтақ әрекеттеріне күйрете соққы берді. «Әлемнің жылулық опат болуы» дейтін, өзінің мәні жагыиан реакциялық, идеалистік гипотеза термодинамиканың екінші бастамасын метафизикалық тұргыдан абсолютно аппалдырудың салдары болды. Мұның өзі аталған бастаманың іс жүзінде относительді боДса да, табиғаттың абсолют­ ен заңына айналдырылғандыгынан ғана емес, сонымен бірге оның бүкіл Әлемге таратылғандығынан көрінді; ал өзін ің шын мәні жағынан онда, дұрысын айтсақ, тепе-теңдік жағдайына жете алатын тек тұйық системалар ғана айтылатын. Бұл жағдайда да материалистік жаратылыстану гылымының табыстары, әсіресе, Л. Больцман ұсынған энтропияның статистикалық түсінігі «Әлемнің жылулық 115
опат болуы» дегеп идеалистік гипотезаны күйретіщ әлемнің қандай да бір шектеулі бөлігінен тысқары болып жататын энергетикалық процестерге материалистік көзқарасты орнықтырды. Сонымен бірге ғылым бүкіл дүние жүзінде қозғалыстың сақталуы туралы материалистік қағиданы қорғап қалды, өйткені жоғарыда айтылған гипотеза тек дүниенің «ақыры» туралы идеяға ғана емес, сонымен бірге дүниенің «басталуы» туралы идеяға да сө^сіз апарып соғатын, мұның өзі «әлемдік сагатты» әлдекім жүргізіп жіберген, демек, қозғалыс жоқ нәрседен жаралуға тиіс болған дегенге саятын еді. Идеализм Дарвин іліміне де жармаспақшы болды, бірақ оның органикалық табиғаттың даму теориясы, адамның табиғи жаратылуы (адамды құдайдың жаратуы емес) тео­ риясы сияқты жақтарына емес, шын мәнінде дарвинизмнің өзіне жат мүлде басқа қағидаларға жармасты. Ғылымдағы реакционерлер әсіресе әлеуметтік және биологиялық ұғымдардың арасындағы сапалық айырмашылықты жоюға қасарыса әрекеттенді. Әлеуметтік ұғымдарды биологиялық ұғымдармен метафизикалық, механикалық тұрғыдан алмастыру (мәселещ қоғам өмірінде болатын тап күресі ұғымын тірі табиғатта болатын тіршілік үшін күрес ұғымымен алмастыру) тек қоғам туралы ілімнің ғана емес, сонымен бірге дарвиндік ілімнің де өзінің идеализм мен метафизика рухында тұрпайы бұрмалануына әкеліп соқты. XIX ғасырда идеализмнің өз мүдделері үшін, яғни ма­ териализма қарсы күрес мақсаттары үшін, табиғатты танудың жетістіктері мен табыстарын емес, қайта, керісінше, ғылыми білімнің дамуында сөзсіз болып отыратын кемшіліктер мен қиыншылықтарды пайдалануға тырысқаны фактісінің бұл жерде де айқын көрінетініп көріп отырмыз; идеализм жаратылыс зерттеушілердің көзқарастарындағы, олардың өздері ашқан табиғи-ғылыми жаңалықтарды түсіндірудегі артта қалған, әлсіз және дұрыс емес нәрселердің бәріне жармасуға тырысты. Ал жаратылыстану ғылымының шын жетістіктеріне келетін болсақ, XIX ғасырда идеалистердің басым көпшілігі оларға қарсы шықты, өйткені бұл жетістіктер материализмді қуаттайтын жаңа деректерді үсті-үстіне берумен болды және материалистер оларды бірден өздеріне идеялық қару етіп алды. Осыған байланысты идеалистер XIX ғасырдың басында химиядағы атом іліміне, молекулалық-кинетикалық теория мен Менделеевтің периодтық заңына, Дарвиннің эволюциялық іліміне және әсіресе оның адамньщ жаратылуы туралы іліміне барынша лнүйлікті. 116
XIX және XX ғасырлардың аралығында идеалистер жаратылыстану саласында материализма қарсы күрестегі оз тактикасын өзгертті: олар өздерінің мүдделері үшін ғылымның әлсіздігі мен кемшіліктерін ғана емес, енді оньщ үстіне ғылымның материалистер әлі меңгеріп («жайғастырып») үлгермеген ең соңғы жетістіктерін де пайдалануға орекет ж&сады. Жаратылыстану ғылымының, ең алдымен физиканың дәл осы ең соңғы жаңалықтарын идеалистер материализмге царсы құрал етіп пайдалануға ниеттенді, ал іс жүзінде ғылым жетістіктері материализмніц дурыстыгын қайта-қайта дәлелдеумен болды. В. И. Ленин физикадағы дағдарысты, жаратылыстану гылымындағы дағдарысты ғылым дамуының кідірісімен (тіпті қандай да бір «тоқтауымен») емес, қайта оның жедел алға басуымен, соңғы ашылған жаңалықтар негізінде түбегейлі қайта құрылуымен байланыстырады. Сондықтан бұл дағдарысты идеалистер табиғат құбылыстарын ғылыми тұрғыдан түсіндірудегі тек сәтсіздіктерді, ескі түсініктердің тар өрістілігін, эксперименттік зерттеулердің қателерін өз мақсаттары үшін пайдаланады деген тұрғыда түсінуге болмайды. Керісінше, идеалистер енді- ғылымның осал жақтарына, оның ескірген қағидаларына жармасып қоймай, сонымен бірге оның ашқан ең соңғы жаңалықтарына, ең ал­ дымен әлі теория жағынан қорытылып та, материализм тұрғысынан түсіндіріліп те болмаған, бірақ ғылыми прогрестің алға басуына үлкен перспектива ашатын жаңалықтарға да жармаса бастады. Жаратылыстану ғылымына енуге тырысатын қазіргі идеализмнің ерекшелігі нақ мынада: ол табиғат туралы ғылымның өсуіндегі қиыншылықтарға ғана жармасып қоймай, одан да гөрі, В. И. Лениннің айтқанындай, өзін «қазіргі жаратылыстану ғылымының философиясы» немесе «XX ғасырдағы жаратылыстану ғылымының философия­ сы» (10), «жаратылыс ғылымдарының ең жаңа философия­ сы» (345) етіп көрсетуге тырысып, табиғатты танудың жетістіктеріне жармасады. В. И. Ленин бүкіл ғылыми прогрестің перспективасында физика дағдарысы және онымен байланысты «физикалық» идеализмпің бой корсетуі уақытша құбылыс деп атап көрсетті. «...Реакциялық философия жағына қарай ауытқушылық,— деп жазды ол,— уақытша болған бұлталақ, ғылымның тарихындағы өткінші ауыртпалық дәуір, көбінесе орнығып қалған ескі ұғымдардың цауырт куйретілуінен туған өсу ауыртпалығы» (347). Ұғымдар мен теориялардың қауырт күйреуі белгілі та117
рихи жағдайларда ғана оқымыстылардың өздері маркстік диалектиканы білмеген және оны қолданбаған жагдайда ғана идеализмге сөзсіз ұрындырады, бұл жағдайдан мынадай екі салдар туады: біріншіден, қазіргі физиканың ңазіргі дағдарысы уақытша, өткінші сипатта болады және капи­ талисток елдердегі оқымыстыларға маркстік диалектиканы меңгеруге кедергі болып отырған қазіргі ж^рдайлардың өзгеруіне байланысты бұл «өсу ауыртйалығы» жойылуға тиіс болады; екіншіден, дағдарыстан материализмнің ескірген формасын (XIX ғасырдың аяғына дейін дерлік жаратылыс зерттеушілердің санасында үстем болып келген, ал кейде метафизикалық, механистік материализм түрінде осы күнге дейін де үстем болып отырған формасын) табиғаттың өзіне, демек, қазіргі табиғи-ғылыми жаңалықтардың объек­ тивен мазмұнына сай келетін, материализмнің жоғары, неғұрлым дамыған формасымен батыл алмастыру арқылы құтылуға болады. Материализмнің осындай жоғары формасы — осы заманғы, яғни диалектикалық материализм. Ле­ нин ескі материалистердің «механикалық» көзқарастарын Энгельстің сынағанын баяндай келіп, «Энгельстің бұл сөздерін түсінбегендіктен, кейбір адамдардың жаңа физика арқылы идеализмге» ұрынғанын (271) атап көрсетті. Жаратылыстану ғылымынан қандай да болсын метафизиканы, оның ішінде механицизмді де ығыстырып шығаратын материалистік диалектика ғана оларга идеализмнен арылуға, сөйтіп қазіргі физиканың дағдарысып жоюға көмектесе алады. «Ңазіргі бүкіл жаратылыстану ғылымы сияқты, физиканың да материалистік негізгі рухы,— деді В. И. Ле­ нин көрегепдікпеп,— дагдарыс атаулының бәрін және қандайып болса да жеңеді, бірақ тек метафизикалық материализмді диалектикалық материализммен сөзсіз алмастыру арқылы жеңеді» (348). Лениннің бұл көрегендігі әлдеқашан шындыққа айналды: философияда диалектикалық материализм үстем болып отырған СССР-де және басқа социалистік елдерде жараты­ лыстану гылымындағы дағдарыс әлдеқашан жойылды және физикада оның «материалистік негізгі рухы» берік орнықты. Ңазіргі физиканың дағдарысымен ««физикалыц» идеа­ лизм» ұғымы ажырағысыз байланысты. Бұл ұғым, В. И. Лениннің сөзімен айтқанда, «құлаққа өте тосын естіледі» (346). Шынында да: физика материяның қасиеттері мен құрылысын, оның болмысының формаларын зерттейді; ол өзінің барлық мәні жағынан терең материалистік негізде. Ал идеализм болса барлық заттарды біздің түйсіктеріміздід 118
жпынтығы деп яеариялап, не материяны объективтік реалдылық ретінде мүлде теріске шығарады, не оны және оның шщдарын құдайдың, «абсолюттік идеяның», «әлемдік жоғары рухтың», және т. б. творчестволық қызметінің жемісі дгп түсіндіреді. Сондықтан физиканы идеализммен қосу иемесе ымыраластыру туралы сөз болуы да мүмкін емес. Вүл — дінді ғылыммен, құдайдың кереметі мен жаратылыстіін тыс күшке сенуді керемет атаулының бәрін теріске іпығарумен қосу деген сөз. Оз ғылымынан тыс мәселелер жөнінде паііымдай отырып, идеалистік немесе діни идеялар айтатын физиктерді «физикалық» идеалистерге жатқызуға болмайды. Мұндай физик өз мамандығы саласында материалист болуы әбден мүмкін, ал оның құдай туралы немесе дүниені танып-білуге болмайтыны туралы пайымдаулары оның негізгі мате­ риалистке көзқарасына тек «үстеме» ғана болмақ. Жаратылыстану гылымының тарихында мұндай «үстемелері» бар материалист-оқымыстылар аз болмағап. Махизмге қарсы шыққан австриялық материалист-физик Больцманды Ленин былай деп сипаттайды: «Больцман, әрине, озін материалист деп атауға қорқады, ол тіпті құдайдың бар екеніне өзінің ешбір қарсы еместігін әдейі ескертіп те қояды» (326—327). Іюльцманды да, өзінің стихиялық материализміие қарамастаи құдайға, не қайдағы бір табиғаттан тыс күшке, «әлемдік парасатқа» және т. б. сенетіндігін мәлімдейтін кез келген физикті де тек осыған ғана сүйеніп «физикалық» идеалистерге жатқызуға болмайды. В. И. Ленин «физикалық» идеализм деп физиканъщ озінен, жаратьтлыстану ғылымының өзінен материализмді ығыстырып, мунда оны идеализммен, агностицизммен алмастыруға тырысатын ағымды айтады. Демек, әңгіме физи­ ка ашқан жаңалықтарға идеалистік немесе агностикалық түсіпік берілуі, физикадан материя және опың бөлшектері деген ұғымдарды қуып тастап, оларды қандай да бір басқа үгымдармен (мәселен, «таза» энергия ұғымымен) алмастыруға әрекет жасалатыны туралы болып отыр. Бұдан «физикалық» идеализм дегеніміз өкілдері физикадағы дағдарысқа себепші және оның болуына ықпал жасайтын ағым екендігін көреміз, өйткені «физикалық» идеализмнің мәні ғылыми ұғымдардың қауырт күйреуін, яғни жаратылыстану ғылымындағы революцияны өз мақсаттарына пайдаланып, идеализм мен физика арасында «байланыс» орнатуға әрекет жасау болып табылады. В. И. Ленин өз кітабының V тарауының соңғы параграфында: «қазіргі «физикалық» идеалйзмнің қазіргі физикадағы дағдарыспен 119
байланысты екені жалпы жұртқа мәлім...» (347) деп атап көрсетеді. Лениннің кітабын оқығанда мынадай сауал тууы мүмкін: оның бір жерлерінде жаңа физика меи философиялық идеализмнің байланысы басымырақ айтылады, ал басқа бір жерлерінде, керісінше, бұл байланысқа шүбә келтіріледі және ол тіпті теріске щығарылатын сияқты. Алайда бұл жерде ешқандай қайшылық' жоқ. Тек «байланыс» деген сөздің қай мағынада қолданылып отырғанын аңғару керек. Бір жағдайда махизм мен жаратылыстану ғылымы арасындағы байлавыс туралы айтылып отырған сөз идеалистердің ғылымның мәліметтерін материализмді «бекерге шығару» және идеализмнің жалған дұрыстығын дәлелдеу мақсаттары үшін пайдалануға әрекет жасау мағынасында түсініледі. Бұл жағдайда Ленин мұндай байланыстың бар екендігін және оны елемеуге болмайтындығын атап көрсетеді. Ал басқа жағдайларда махистер жаратылыстану ғылымымен «байланыс» дегенді ғылымның мәліметтерімен идеализмнің жалған дұрыстығын мақұлдағандық және материализмді «талқандағандық» деп біледі; мұндай жағдайларда осы магынада түсінілетін «байланыстың» бар екендігін Ленин үзілді-кесілді жоққа шығарады. «Ф. А. Ланге мен «физиологиялық» идеалистердің босқа әрекеттенуінен түк өнбегені сияқты,— деп жазды В. И. Ленин,— «физикалық» идеализмнің, яғни XIX ғасырдың аяғындағы және XX ғасырдың басындағы физиктердің белгілі мектебі идеализмінің материализмді «бекерге піығаруынан» да, идеализмнің (немесе эмпириокритицизмнің) жаратылыстану ғылымымен байланысын дәлелдеймін деген әрекетінен де түк өнбеді» (347). V тараудың ««физикалық» идеализмнің мәні мен маңызы» қарастырылған соңғы параграфының басында айтылған пікір осыған сәйкес келеді. Мәліметтерге жасалған талдау, деп атап көрсетеді Ленин, «махизмнің жаңа физикамен «байланысты» екенін күмәнсыз көрсетіп отыр,— сонымен қатар бұл шолу біздің махистердің осы байланыс туралы негізінен теріс түсінік таратып жүргенін де көрсетеді» (344). Ленин кітабын оқығанда, «физикалық» идеализм тура­ лы мәселені, дәл сол сияқты қазіргі физиканың дағдарысының мәні туралы, осы кінәратты құбылыстарды туғызған себептер туралы және олардың тууы мен тарауына себептескен жағдайлар туралы мәселені талдай отырып, Лениннің екі түрлі себептерді бөліп көрсеткеніне назар аудару керек; олар капитализмнің империализм сатысына өтуіне байланысты әлеуметтік-саяси жағдайда орын тепкен 120
негүрлым терең жатқан себептер және танымдық сипатта болатын және ғылыми таным дамуының, физиканың өзінің днмуының процесінен орын тепкен неғұрлым бері жатқан *. себептер Лениннің көрсеткеніндей осы екі түрлі себептерді олардың өзара байланысында алып ескеру ғана физика м(Чі «физикалық» идеализмнің дағдарысының көздерін апықтауға мүмкіндік береді. Көрсетілген себептердің бірінші түріне тоқтала келіп, Ленин ең жаңа физикадап жасалатын гносеологиялық қорытындылар туралы мәселе ағылшын әдебиетінде де, неміс әдебиетінде де, француз әдебиетінде де мейлінше алуан түрлі көзқарастар тұрғысынан көтеріліп, талқыланып келеді деп атап көрсетеді (осыған талдау жасауға Ленин кітабының V тарауының 4, 5 және 6-параграфтары арналған). «Белгілі бір философиялық системаға тәуелді емес,— деп атап көрсетеді Ленин,— философиядан тысқары жатқан кейбір жалпы себептерден туатын халықаралық идеялық ағымды көріп отырғанымыз ешбір күмәнсыз» (344). Бұл жерде жалпы себептер деп тек енді ғана туған империализм дәуірінде пролетариат пен буржуазия арасындағы таптық күресті шиеленістірген және барлық капиталистік елдердегі идеологиялық күреске, оның ішінде философиялық күреске де эсер еткен әлеуметтік-саяси себептердің айтылып отырғаны өзінен-өзі айқын. Ленин мұның шынында да халықаралық идеялық ағым екендігін оның мейлінше әр түрлі елдерде бой көрсеткен фактілерімен дәлелдейді. Ол Англияға, Германияға, Францияға және Россияға әдейі арналған параграфтар береді, сонымен бірге басқа елдер философтары мен жаратылыс зерттеушілерінен нац осы ағымның жекелеген өкілдерін талдайды. Екінші түрлі себептер арасынан Ленин, ілгеріде айтылғаныпдай, екі себепті бөліп көрсетеді: идеалпзмге апаратын (диалектиканы білмеу салдарынан) физиканың математикалануы мен релятивизм принципі. Біріншісі математиканың физикадағы ролін дұрыс бағаламаушылыққа, материялық заттардың байланыстардың және процестердің орнын теңдеулер басады-мыс, ал бұл жағдайда заттардың, байланыстардың және процестердің өздері зерттеушілердің назарынан тыс қалумен бірге өмірдің өзінен де ғайып болады-мыс деп табуға апарып соқтырады. Екінші себеп (релятивизм принципі) дәл сол жағдайларда объективтік ақиқатты теріске шығарушылыққа, адам біліміндегі жалпы қандай да болсын абсолюттік нәрсені (абсолюттік ақиқаттың дәпдері 121
түрінде) теріске шығарушылыққа, демек, нағыз субъективизмге, субъективтік идеализмге апарып соқтырады. Сонымен, «физикалық» идеализм мектебінің пай да болуы империализм елдерінде физиканың дамуының терең қаншылықты, антагонистік сипатта болатындығын дәлелдейді. Антагонизм, яғни дамудың жау тенденциялары арасындағы ымыраға келмейтін қайшылық, жаратылыстану ғьглымындағы революцияның және идеалиСтердің осы революцияны философиялық реакцияның мүдделері үшін пайдалануға тырысуының арасында пайда болады; материализмге сүйенетін, сонымен қатар қазіргі материализм үшін табиғи-ғылыми іргетастың негізі болып отырған физиканьщ және физика мен бүкіл жаратылыстану ғылымының философиялық мәңгі тірегімеп ымыраласпайтын ңайшылықта болып отырған идеализмнің арасында пайда болады. Диалектикалық материализмнің физиканың ең соңғы жаңалықтарымен қуатталуын толғақпен салыстыра келіп, Ленин былай деп түсіндіреді: «Толғағы ауыр. Бұл толғақ өмір сүруге қабілеті бар жанды нәрседен басқа, кейбір жансыз өнімдерді, қоқсық төгетін жерге апарып тастауға тура келетін кейбір қиқым-сиқымдарды дүниеге келтіретіні сөзсіз. Бүкіл физикалық идеализм... осы қиқым-сиқымдардың қатарына қосылады» (357). Жоғарыда айтылғандар жаратылыстану ғылымындағы революция мен дағдарыстыц арасындағы байланыс пен елеулі айырмашылыцты оларды Ленинніц тусінуі турғысынан анықтап береді. Революциялар, яғни ғылымда мықтап қалыптасып қалған, өзгерместей көрінетін ұғымдар мен теориялардың түбірінен, күрт күйреуі қандай да болмасын ғылым прогресінің қажетті моменті, ғылыми таным дамуының жалпы заңдылықтарының бірі болып табылады. Мұндай револю­ циялар жаратылыстапуда талай рет болған. Біздің заманымызда олар қазіргі жаратылыстану ғылымының барлық салаларында да болып жатыр және келешекте де сөзсіз бола бермек. Мұндай революцияларсыз ғылыми танымның үдемелі дамуы болмас еді, ғылымда тоқырау болар еді. Ескірген концепцияларды жеңуге байланысты ғылыми көзқарастардың жаңару процесі адамның табиғатты барған сайын толық әрі терең танып білуі жолында үнемі болып жататын ғылыми жаңалықтардан туады. Ашылған әрбір ғылыми жаңалық — ғылыми танымның дамуындағы секіріс, осы секірісті дайындаған сандық бірте-біртеліктің үзілісі. Ашылған жаңалық неғұрлым кең арналы сипатта болса, ғылымның неғұрлым терең негіздерін қамтыса, оның ғылымды 122
революцияландырғыш маңызы соғұрлым зор болады, таным метод ының өзін (зерттеліп отырған құбылыстарға қандай одіс қолдану керек, оқымыстылардың ойлау тәсілі қандай болуы керек), қайта құруға тигізетін әсері де маңыздырақ болады. Сондықтан егер мәселе нақ осы ғылым, мәселен физика, бұл уақытқа дейін сүйеніп келген жалпы теориялық негіздердің күйреуіне байланысты болса, мұндай күйреуді туғызған жаңалықтар бүкіл жаратылыстану ғылымындағы түбегейлі революцияның бастамасы болады. Бұл күйреудің мәні бұрынғы ұғымдар мен теорияларды керексіз деп лақтырып тастауда емес, қайта олардың практикада тексерілген дұрыс жақтарының бәрін жаңа ұғымдар мен теорияларда сақтап, барлық ескірген, ғылымның ең жаңа мәліметтеріне қайшы келген жақтарын алып тастау арқылы одан әрі дамыту болып табылады. Ғылым дағдарысының, яғни ғылымдағы революцияны идеалистердің философиялық реакцияның мүдделері үшін пайдалануының ғылымдағы революциялардай жалпыға бірдейлік сипаты болмайды. Капитализм елдерінде бұл кінәратты құбылысты империализм дәуірінде қалыптасқан ерекше тарихи жағдай туғызды. Бұрын идеализм материализма қарсы күресе отырып, жаратылыстану ғылымының жетістіктеріне де қарсы шықты. Ғылымның жетістіктері қашан да болсын теология мен идеализмге қарсы бағытталып отырғандықтан, идеалистер ғылымның жетістіктерін емес, керісінше, өткен уақыттағы ғылымның сәтсіздіктері мен әлсіз жақтарын, кемшіліктері мен қиыншылықтарын пайдаланды. Мәселен, күн системасыиың немесе тіршілік иелерінің шығуын механикалық жаратылыстану ғылымы тұрғысынан түсіпдіре алмаушылық, «әлем жаратылған кезде» планеталарға хабарлаған «құдайдың ең алғашқы түрткісі» деген жалған идеяны, сондайақ өсімдіктер мен жануарларды құдай жаратты деген жалран идеяны жасау үшін теориялық негіз ретінде пайдаланылды. Дәл сол сияқты, тіршіліктің мәнін метафизикалық концепциялар тұрғысынан түсіндірудің мүмкін еместігін идеалистер витализмді «негіздеу» үшін пайдаланды. Осыдан Дюбуа Реймон тәрізді агностиктер тіршіліктің мәнін тіпті біліп болмайды деген қорытынды жасады. «Игнорабимус» (яғни «біле алмаймыз»),— деді олар. Алдымен «физиологиялық», содан кейін «физикалық» идеализм пайда болған XIX ғасырдың аяғына дейін идеализмнің мүдделері үшін пайдалануға әрекет жасаудың объектісі боларлық азды-көпті үлкен табиғи-ғылыми жаңалық болған жоқ. Күшейе бастаған реакциялық философия 123
тек капитализм империализм сатысына аяқ басқаннан кейін ғана осы жолға түсе бастады. Демек, XIX ғасырдыц аяғына дейіп жаратылыстану ғылымының тарихында философиялық, теориялық-танымдық сцпатта ешқандай дағдарыс болған емес. XIX және XX ғасырлардың аралығында жаратылыстану ғылымында болған дағдарысқа ұқсас дағдарыс келешекте де болмайды. Капитализмнің және оған тән қайшылықтардьщ жойылуымен қатар Батыс елдеріндегі қазіргі оқымыстыларға маркстік диалектика методын игеруге кедергі жасайтын идеологиялық себептер де жойылады. Бірақ диалектиканы білмеушілік сияқты, бірқатар жаратылыс зерттеушілердіц идеализмге қарай құлдырауын жеңілдететін жағдай жойылган кезде, тіпті идеализмнің өзінің жойылуын былай қойғанда, физиканьщ дағдарысы мен «физикалық» идеализм сияқты құбылыстар да толық жоғалады. Ғылымдағы революция мен дағдарыс ұғымдарының арасында тек айырмашылық қана емес, терең ішкі байланыс та бар. Егер физикадағы революция гносеологияның түбегейлі мәселелерін бірінші орынға қоймаса, физикада дағдарыс болмас еді. «Жаңа физика,— деп жазды В. И. Ле­ нин,— материяның жаңа түрлерін және оның қозғалысының жаңа формаларын тауып, ескі физикалық ұғымдардың күйреуіне байланысты ескі философиялық мәселелерді алға қойды» (317). Бірақ физикадағы революцияның өз ішінде дағдарысты туғызатын негіз бар деп ойлау, басқаша айтқанда, физи­ када ашылған жаңалықтар олардың идеалистік тұрғыдан түсіидірілуіи өз-өзінен туғызады деу дұрыс болмаған болар еді. Жоқ, олар тек белгілі жағдайларда, атап айтқанда, әлеуметтік-тарихи жағдай туғызған философиялық реакция жағдайында идеалистік философия уацытша пайдаланатын, бұрмалауға ұшырайтын және материализмді бекерге шығарылды деген жалған қорытынды мен идеалйзмнің дұрыстығы дәлелденді деген жалған қорытынды жасауға қажет материал ғана бере алады. «Философиялық идеализмнің жаңа физиканы пайдалануының немесе одан идеалистік қорытындылар шығарудың себебі — деп көрсетті Ленин,— зат пен күштің, материя мен қозғалыстың жаңа түрлері табылғандықтан туып отырған жоқ, материясыз қозғалыс бар деп ойлауға әрекет жасалғандықтан туып отыр» (301). Философиялық идеализмнің жаратылыстану ғылымындағы ең жаңа революциямен «байланысы» және осыған сәйкес, бір жағынан, бұл революцияның, екінші жағынан қазіргі фи­ зика дағдарысына байланысы да — нақ осы мәселеде. Ле124
нипнің ««физикалық идеализмді» туғызған физикадағьг соңғы ашылған жаңалықтар...» (397) жөнінде айтқан пікірін де осы мағынада түсіну керек. 3. Біздің заманымыздағы жаратылыстану ғылымына философиялық баға беру үшін Ленин кітабының маңызы Енді 1917 жылғы Октябрь революциясы осы қарастырылып отырған мәселеге қандай жаңалық енгізгенін анықтауға назар аударайық. Жаратылыстану ғылымындағы дағдарыстың тек жиырма жыл ішінде ғана (XIX ғасырдағы 90-жылдардың аяғынан XX ғасырдағы 10-жылдардың аяғына дейін) жалпылық сипаты (капиталистік елдердегі жаратылыс зерттеушілерінің арасында таралуы мағынасында) болды. Россияда про­ летариат революциясы жеңгеннен кейін біздің елде жара­ тылыстану ғылымы дағдарыстан шыға бастады және көп ұзамай алдыңғы қатарлы философиямен — диалектикалық материализммен — барған сайын тығыз байланыс жасай отырып, дами бастады. Екінші дүние жүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Европа мен Азияда, кейін Америкада да бірнеше елдің капитализмнен шығуы нәтижесінде халықаралық социализм лагері құрылды. Сондықтан жаратылыс­ тану ғылымында дағдарыс туатын жағдай бар елдердің са­ ны бұрынғыдан да азая түсті. Екі сұрақ туады. Бірінші: қазіргі уақытта жаратылыс­ тану ғылымындағы, жеке алғанда физикадағы революция, оның ішінде капитализм елдерінде де, одан әрі жалғасып отыр ма? Екінші: біздің заманымызда осы елдерде физика мен бүкіл жаратылыстану ғылымындағы дағдарыс одан әрі жалғасып отыр ма? Ленин кітабының қазіргі жаратылыс­ тану ғылымы үшін маңызының жалпы сипаттамасы осы сұрақтарға берілетін жауапқа байланысты: егер XX ғасырдың басында Ленин көрсеткен құбылыстар мен оларды тудырған себептер енді жойылған болса, онда Ленин кітабының сәйкес тараулары да әрине өз күшін жойды деп саналып, қазіргі империализм елдерінде қалыптасқан жаңа тарихи жағдайларға сәйкестендіріліп қайта қаралуы және жаңартылуы керек. Ал егер Ленин ашқан процестер мен олардың себептері жаңа көріністер түрінде, өзгерген түрінде болсын қазіргі капиталистік елдерде әлі де әрекет жасап отырған болса, онда жаратылыстану ғылымыпың философиялық мәселелеріне Ленин жасаған талдауды негізінен 125
алғанда қазіргі жаратылыстану ғылымына да қолдануға болады. Бұл сұрақтарға жауап бергенде екі қате, дұрыс емес, біржақты екі көзқарасқа жол беріліп жүр; Лениннің кітабын оқып-үйренгенде, ондағы қағидаларды қазіргі жара­ тылыстану ғылымымен, қазіргі ғылымдағы материализм мен идеализм арасындағы күрестің сипатымен салыстырғанда оларды еске ұстаған жөн. Бірінші қате мынау: бір кезде кейбір совет авторлары қазіргі империализм елдеріндегі жаратылыстану ғылымында революцияның бар екендігін теріске шығарды. Осыған сәйкес относительділік теориясы немесе кванттық механика тәрізді физиканың ең жаңа теориялары бейне идеализм тудырған, жалған ғылымдар деп жарияланды. Мәселен, біздің елде кейбір философтар ұзақ жылдар бойы относительділік теориясына қарсы күрес жүргізді. Олар физиканың жаңа теорияларынан тек идеализмді ғана байқады, жаңа теориялардың таза физикалық мазмұнын оларға қазіргі «физикалық» және философиялық идеалистердің субъективтік-идеалистік тұрғыдан берген түсініктерінен ажырата алмады. Кеңістік пен уақыт туралы Ньютон механикасының ықпалымен қалыптасқан ескі түсініктерді түбірімен өзгерте отырып жасаған А. Эйнштейннің относительділік теориясы, Лениннің жазғанындай, «жаратылыстану ғылымындағы ең жаңа революция» көріпістерінің бірі болды. Ол «Жауынгер материализмпің маңызы туралы» деген мақаласында бұл революция одан әрі жалғасып отыр деп атап көрсеткен-ді, осының өзінде қазіргі жаратылыстану ғылымын ұлы қайта құрушылардың бірі деп дәл осы Эйнштейнді атаған болатын. Относительділік теориясы — диалектикалық материализмді қуаттайтын тамаша айғақтардың бірі В. И. Лениннің оны жаратылыстану ғылымында «революционер-радийдің» ашылуынан басталған ұлы жаңалықтармен қатар қоюы кездейсоқ емес-ті. Революция қазір физикада да, жаратылыстану ғылымының басқа салаларында да жалғасып отыр. Кванттық механика материяның микробөлшектерінің қозғалу заңдарын ашты. Бірақ бұл заңдар макроденелердің қозғалу заңдарынан сапа жағынан өзгеше болғандықтан, қазіргі «физикалық» идеалистер ол заңдарға идеалистік және агностиктік түсініктеме беруді назардан тыс қалдырмады. Олар кванттық механиканың негізінде микропроцестердегі себептілік түсінігін жоққа шығаратын индетерминизм принципі бар деп пайымдады. Бізде кейбір адамдар осыған сүйеніп, кванттық механика негізсіз деп, XIX ғасыр мен XX ғасыр126
дыц басындағы физикалық теорияларға қайта оралу керек деп мәлімдей бастады. Шын мәнінде кванттық механика қазіргі физиканың тамаша жетістіктерінің бірі болып табылады, оның арқасында физикада бүрын үстем болып келген механикалық себептілік туралы өрісі тар түсінік революциялық күйреуге ұшырады және қайта құрылды. Микропроцестерге тән заңды байланыстың жаңа түрлерінің ашылуы, себептілікке материалистік көзқарасты жоққа шығармағапы былай тұрсын, керісінше, диалектикалық материализмпің құбылыстар байланысының жалпы заңдылығы туралы, оның диалектикалық сипаты туралы, оның алуан түрлі саналылығы туралы, оны механикалық себептілікке апарып тіреуге болмайтындығы туралы (механикалық детерминизмді жақтаушылардың пайымдауларына қарама-қарсы) қағидасын қуаттай түсті. Кейбір адамдар ядролық физиканың заттар меп жарықтың өзара алмасуы, масса мен энергияның өзара байланысы мен айырғысыздығы сияқты жаңалықтарын идеализм ғана деп тауып, оларды Оствальдтің энергетизміне тура қайта оралу деп санады. Мұның себебі қазіргі «энергетистер», сопымен бірге басқа «физикалық» идеалистер де физикадан заттың, массаның, материяның ұғымдарын бейне ығыстыратын «таза» энергия туралы идеалистік концепцияны қорғады. Шын мәнінде атом эпергиясымен байланысты ашылған осы жаңалықтардан жаратылыстану ғылымындағы диалектикалық материализмді қуаттайтын және өзінің философиялық тұрғыдан қорытылған нәтижелерімен оны толықтыра түскен революция өзінің жарқын бейнесін тапты. Сонымен, қазіргі физика барлық елдерде өзінің ең жаңа революциясының бір дәуірінен екінші дәуіріне өте отырып, диалектикалық материализмді тудырып келеді. Сондықтан осы революцияның бар екендігін теріске шығару, сол арқылы В. И. Ленин кітабының физика мен бүкіл қазіргі жаратылыстану ғылымы үшін маңызын теріске шығару әрекеттері мүлде негізсіз. XX ғасырдағы бүкіл жаратылыстану ғылымының, әсіресе физиканың дамуының сара жолын бейнелеген Ленпннің аса данышпандық пікірлерінің бірі «материя тереңдігінің шексіздігін» атап корсетуі болды, бұдан материяның тереңдігіне қарай бет алған таным қозғалысының атомға жетіп тоқтап қалмағаны сияқты электронға жотіп тоқтап қалмайтындығы туралы пікір келіп шыққан еді. Шынында да, физикада және бүкіл жаратылыстану ғылымында одан арғы революция жүзеге асырылғанда материяны, оның «өте ұсақ» бөлшектері мен «элементарлық» формаларын танудың 127
барғап сайын жаңа сатылары дәйекті түрде белгілі болды және белгілі болып отыр, ал бұл сатылар ғылымның материя тсреціне бойлап ену процесіндегі кезеңдер ғана болып шығып отырады. Осы арқылы Лениннің философиялық идеялары қазіргі физика мен қазіргі жаратылыстанудың XIX ғасыр мен XX ғасыр аралығында басталып, бүгінгі күнге дейін созылып отырған бүкіл даму жолі>ін қорытындылайды. Екінші қате мүлде қарама-қарсы сипатта: ол — капита­ лизм елдеріндегі қазіргі кейбір физиктердің, ең алдымен физик-теоретиктердің идеализммен байланысын елемеушілікте, яғни идеалистердің осы күнге дейін физикада ашылған ең соңғы жаңалықтарды және теорияларды өздерінің реакциялық философиясының мүддесіне пайдаланып отырғандығын елемеушілікте, демек, физикадағы мұнан былайғы дағдарысты елемеушілікте. Бұл құбылыстарды елемеуді ақтау үшін әдетте идеалистік пайымдаулардың, түсініктердің және қорытындылардың нақ сол физикалық ілімдердің, жаңалықтардың және ұғымдардың шын мазмұнына еш қатысы жоқ, олар шындап қарауға тұрмайтын тек қана сырттан таңылған «қосымша» деген дәлел айтылады. Мұндай пікірлерді реакцйялық философияның физикаға ңандай зиянды, іріткіш эсер ететіндігін түсінбейтін кейбір мамандар айтады, ал реакциялық философия қазіргі ғылымның жетістіктерін өз мүддесіне пайдалануға тырысып қана ңоймай, сонымен қатар теориялық физиканың дамуына, оның қазіргі түсініктеріне өз тарапынан ықпал жасауға тырысады. Сондықтан «физикалық» идеализм түрінде көрінетін реакциялық философияға физикалық ғылымның таза организміне ешқандай қатынасы жоқ тек механикалық «қосымша» деп қарауға болмайды: керісінше, бұл физиканың организмінің өзіне терең жайылуға тырысатын сырқатты ісік, сондықтан бұл індетке капитализм елдеріндегі ғылымды одан құтқару үшін, оны дағдарыс деп аталатын кінәратты жағдайдан құтқару үшін елеулі шаралар қолдану керек. Әлбетте, физиканың өзінің және бүкіл жаратылыстану ғылымының негіздерінде идеализм мен агностицизм үшін ешқандай тірек жоқ. Керісінше, реакциялық философия өкілдерінің қарыса жармасуына қарамастан, табиғат туралы ғылым идеализммен байланыс жасауға өзінің бүкіл мәнмазмұнымен қарсылық білдіреді. Дегенмен өзінің табиғи жат сипатына қарамастан, ондай байланыс бар және капи­ тализм елдеріндегі қазіргі жаратылыстану ғылымының да­ муына бөгет жасап отыр. Фактілердің көрсетіп отырғанын12Я
дай, «Материализм жэне эмпириокритицизм» кітабы жарыққа шыққан уақытпен салыстырғанда, бұл байланыс тіпті күшейе түскен. Бұл қазіргі капитализм елдерінде фи­ зика дағдарысының жойылуы былай тұрсын, тіпті одан әрі тереңдей түсті деген сөз. Сондықтан В. И. Лениннің кітабы цазіргі физика мен бүкіл жаратылыстану ғылымында болып жатқап процестерді түсіну үшін, бүгінгі жағдайдағы мате­ риализм мен идеализм арасындағы күресті түсіну үшіп озінің маңызын толық сақтап отыр. Кейде физиканың дағдарысын тек адам ойының алғаш рет микроқұбылыстар саласына тереңдеуіне мүмкіндік берген XIX ғасыр мен XX ғасырдың аралығында физикада ашылған жаңалықтармен ғана байланыстырады. Макро(бірақ микро емес!) процестерді білуге бейімделген ескі физикалық көзқарастар мен зерттеу әдістерінің түбегейлі күйреуі осыған байланысты болатын. Кейбір авторлар осы микрокүбылыстардың саласына өтуді қайталанбайтын бірегей құбылыс деп, ол бір-ақ рет жүзеге асты, ал содан кейін осы бағытта жасалған алғашқы қадамның тереңдей түсуі басталды деп санайды. Сондықтан физикадағы бұдан сексен жыл бұрын қалыптасқан жағдайдың қайталауы мүмкін емес деп ойлайды. Бұл пікірді қолдау үшін кейде Лениннің «Жауынгер материализмнің маңызы туралы» деген мақаласына сүйеніп, онда жаратылыстану ғылымына байланысты «революция» деген сөз қолданылғанымен «дағдарыс» деген сөз жоқ дейді. Бірақ егер бір сөзге жабыспай, істің мәнісіне, яғни көрсетілген мақалада не айтылғанына сүйенсек, мына мәселе әбден айқындалады: жаратылыстану ғылымындағы Ленин 1908 жылы «қазіргі физиканың дағдарысы» деп атаған дәл сол құбылыс 1922 жылы да атап көрсетілді. Капитализм елдеріндегі осы дағдарыстың мәні сол уақыттан бергі жылдар ішінде өзгерген жоқ: жаратылыстану ғылымындағы революцияның одан әрі жалғаса түскені және идеалистердің оны реакциялық философияның мүддесіне пайдаланып отырғаны анық. XIX және XX ғасырлардың аралығында идеалистер пайдаланған радийдің ашылуы және әсіресе XX ғасырдың 20-жылдарының бас кезінде, яғни Россияда социалистік революция жецгеннен кейін көп кешікпей идеалистер ерекше қасарыса пайдалана бастаған А. Эйнштейннің относительділік теориясы арасындағы тікелей байланысты Лениннің 1922 жылы атап көрсетуі кездейсоқ емес-ті. Қазіргі капитализмге тән барлық қайшылықтар бұл уақытта бұрынғыдан да шиеленісе түскендіктен, империализм өзімен бірге әкелген «барлық саладағы реак5-832 129
цияшылдық» (оның ішіиде идеология саласында, атап айтқанда, философияда) бәсеңдемек түгіл, едәуір дәрежеде күшейе түсті. Солай болғаннан кейін кезінде физика дағдарысын тудырган әлеуметтік себептердің әрекеті В. И. Ле­ нин 1922 жылы өз мақаласын жазған кезде капитализм елдеріпде күшейе түсуге тиіс болатын, демек, қазіргі физиканың дағдарысы да күшеюге тиіс еді және іс жүзінде солай болды да. Егер Ленин физиканың дағдарысы, жаратылыстану ғылымының дағдарысы бітті және бұл дағдарыс өз кітабының екінші басылуын әзірлеп жатқан 1920 жылы болган жоқ деп есептесе, онда ол жаңа басылымға жазған алғы сөзінде, күмән жоқ, бұл туралы айтқан болар еді. Ал бұл басылымда жаратылыстану ғылымының ең соңғы жаңалықтарынан 1908 жылы өзі жасаған философиялық қорытындылар 1920 жылы да өз күшінде қалып отыр делінген және бұл жонінде ешбір ескертпе жоқ. Тегінде, мұның өзі табиги-ғылыми жаңалықтардан «физикалық» идеализм рухында жасалған философиялық қорытындыларды Лениннің сынауына да қатысы болу керек, демек, бұл философиялық қорытындылар Ленин қазіргі физика дағдарысы, жаратылыстану гылымы дағдарысы деп атағандарды білдіреді. «...Қазіргі «физикалық» идеализмнің қазіргі физикадағы дагдарыспен байланысты екені жалпы жұртқа мәлім» (347) деп жазды Ленин. Дегенмен, «дагдарыс» деген сөзді қазіргі уақытта физи-| каға жәпе жалпы жаратылыстану ғылымына байланыстыі қолдану міндетті емес. Термин емес, мәселенің мәнін түсіну маңызды, атап айтқанда, бүгін де капитализм елдерінде ашылған ғылыми жаңалықтардан реакцияшыл философтар бұрынғысынша идеализм пайдасына қорытыпды жасайды. Ал микроқұбылыстар саласына өту XIX гасыр мен XX ғасыр арасында бір жолғы оқиға ретінде жүзеге асты-мыс және мұның өзі физиктердің алдынан шыққан және олардың арасында қобалжу мен өз күшіне сенбеушілік туғызған методологиялық және гносеологиялық сипаттагы негізгі қиыншылықтардың бәрін сол кезде-ақ шешіп берді,— қысқаша айтқанда, дагдарыс болды да өтіп кетті,— деген пайымдауға келетін болсақ, істің жайы мүлдем олай емес. Күмән жоқ, XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында физикада ашылған ұлы жаңалықтар физиктердің өздерінің ойлауында орасан зор күйреу туғызды: атом бөлінетін, масса өзгергіш, химиялық элементтер бір-біріне айналатын ғана болып шыққан _жоқ (бұл туралы Лениннің кітабында айтылады), сонымен бірге қозғалыстың (әрекеттің, энергия130
ның) өзінде дискреттілік, үзілістік белгісі болатын болып шықты; мұны неміс физигі Макс Планк 1900 жылы ашты және бұл ол жасаған кванттар теориясында бейнеленді. Планк ерекше шама болып саналатын, физикалық өрнектерде болуы бұл жағдайда біздің микрокүбылыстар саласында екендігімізді дәлелдейтін һ деп аталатын ерекше универсал константаны («әрекет кванты» дейтінді) енгізді. Алайда, осы ашылған шын мәніндегі ұлы жаңалықтардың бәріне қарамастан, XX ғасырдың бірінші ширегінде де макро- жәпе микрофизикалық объектілер қозғалысы заңдарының сапалық бара-барлығы (өздерінің түрі жағынан) туралы «классикалық» идея қаз-қалпында қалды. 1913 жы­ лы Дания физигі Н. Бор жасаған атом моделі электрондар дегеніміз теріс электр заряды бар өте кішкене шарлар, олар Күнді айналып жүретін планеталар (макроденелер) сияқты атом ядросының айналасында белгілі орбитамен айналады деген идеяға негізделген болатын. Осы идеяның озі-ақ микропроцестер жөніндегі бұрынғы («классикалық») козқарастардың түп негізінің әзірше мызғымағандығының, жаратылыстану ғылымындағы революцияның жаңа өрлеуі 1923 жылға дейін оны қозғалта алмағандығының дәлелі болды. Тек 1923—1928 жылдары жаңа (кванттық немесе, сол кездегіше айтқанда, толқындық) механиканың жасалуына байланысты ғана микроқұбылыстар туралы бұрынғы физикалық концепциялардың апағұрлым түбегейлі әрі те­ рец күйреуі басталды. Элементарлық бөлшектердің өздері (оның ішінде жарық «бөлшектері» — фотондар да бар) күрделі құрамалар болып шықты, қарама-қарсылықтардың — дискреттілік пен үздіксіздіктің бірлігі, материяның корпускулярлық және толқындық табиғатының бірлігі бо­ лып шықты. Атомдардың ескі («классикалық») модельдері дәл емес болып шықты және олар анағұрлым дәл, бірақ бұрынғы көрнектілігі мен қарапайымдылығы жоқ, жаңа (квантты-механикалық) модельдермен ауыстырылды. Осыған байланысты физиктердің көзқарастарында мейлінше терең жаңа күйреу басталды, олардың физикадағы бұрынғы ашылған жаңалықтарға қарамастан өз негізінде сақталып отырған ойлау методының өзі күйрей бастады. Бұл жаңа күйреу өзінің көлемі, сипаты және нәтижесі жағынан XIX ғасыр мен XX ғасырдың арасында болған күйреуден әлдеқайда асып түсті. Сондықтан физикадағы дағдарыс физика ұғымдарының бұдан бұрын ғасырлар арасында басталған және Ленин жазған түбегейлі күйреуіне ғана бай­ ланысты болуы керек деу қисынсыз. Физика ұғымдарының жаңа күйреуіне идеализм бұрынғыдан да бетер өршелене 5* 131
жармасып, сонысы арқылы капитализм елдеріндегі қазіргі физика дағдарысын одан әрі шиеленістіре түсті, ал бұл дағдарыстың бірінші кезеңін Ленин өз кітабында ашып көрсеткеп және оған талдау жасаған болатын. Әлбетте, бұл дағдарыстың қазіргі көріну формасы бұрынғыдан басқаша; қазір материализм мен идеализм арасындағы күрес соның тоңірегінде өрістеп отырған физикалық проблематика өзгерді. Бірақ дағдарыстың 1908 жылы В. И. Ленин шеберлікпен ашып көрсеткен мәні сол күйінде қалды. Реті келгенде айта кетейік, физиканың дағдарысы әлдеқашан аяқталды дейтіндердің өздері де қазіргі «физикалық» идеализмнің бар екендігін теріске шығара алмайды, ал бұл идеализмнің өкілдері өздерінің ізашарлары атқарған қызметтерді қазір де атқарып отыр. Бірақ В. И. Ленин «физикалық» идеализм мен қазіргі физика дағдарысының арасында ажырағысыз байланыс бар екендігін айқын дәлелдеп берді, өйткені «физикалық» идеалистер сол дағдарысты нақты таратушылар болып табылады. 4. Қазіргі жаратылыстанудағы революция мен дағдарыстың үш кезеңі Жоғарыда айтылғандар қазіргі жаратылыстанудағы және ең алдымен қазіргі. физикадағы революция мен дағдарыс, В. И. Ленин оз кітабында ашып көрсеткен негізгі мәнісін сақтай отырып, өз дамуында әр түрлі бірнеше кезецнен өтті деп қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, бұл құбылыстар өз мазмұнын, өз мәнін сақтай отырып, өздерін туғызған әлеуметтік және танымдық факторлардың дамуына байланысты өз формаларын өзгертіп отырды, ал бұл факторлар сол құбылыстарды олардың шиеленісуіне және тереңдеуіне қарай (капитализм елдерінде), немесе оларға тән антагонистік қайшылықтарды шешу және жеңу арқылы осы қайшылықтардан арылуына қарай (со­ циализм елдерінде) бағыттап отырды. Шын мәнінде, егер біз тек физиканың өзін ғана алсақ, ондағы ең жаңа революция өзі басталған кезден (Рентген сәулелері ашылған 1895 жылдан) біздің уақытымызға дейін өткен мерзімнің ішінде үш үлкен кезеңнен өтті: бірінші кезең революцияның басталуынан шамамен алғанда 1923 жылға дейінгі мерзімді қамтыды, ал бұл кезде жаңа (квапттыц) механика пайда бола бастады, мұның өзі XIX ғасырдың аяғы мен XX ғасырдың басында электронның, радийдің, фотонның және басқа физикалық жаңалықтардың ашылуы негізінде қол жеткен межемен салыстырғанда фи132
зикалық микроқұбылыстардың тереңіне бойлаудың келесі қадамы болған еді. Жаратылыстану ғылымындағы ең жаңа революцияның бұл алғашқы кезеңін шартты түрде «классикалық электрондық» кезең деп атауға да болар еді, Ленин осы кезеңге кезігіп, оған өз кітабында талдау жасады. Екінші кезең шамамен алғанда 1923 жылы басталды (егер келешек кванттық механиканың алғашқы қадам жасаған кезеңінен бастап есептесек), немесе одан сәл ертерек, яғни относительділік теориясына айрықша көңіл бөлінген кезден басталды: ал бұл теорияның арнаулы принципін Эйнштейн 1905 жылдың өзінде-ақ, ал жалпы принцппін 1915 жылы талдап белгілеген болатып. 1924 жылы (Луи де Бройльдің физикалық микрообъектілердегі толқын мен корпускуланың айырғысыздығы туралы идеяны негіздеуі), әсіресе 1926 жылы (Э. Шредингердің өзінің толқындық теңдеуін шығаруы) және 1927 жылы (В. Гейзенбергтің белгісіздіктердің арақатынасын ашуы) жаңа кванттық ме­ ханика дамып, физикада орнықты. Бұдан былай жаңа кванттық механика относительділік теориясымен тығыз байланыста болды, демек физикадағы революцияның бұл жаңа екінші) кезеңін «релятивистік кванттық-механикалық» кезең деп атауға болар еді. Ол біздің ғасырымыздың 20-жылдарынан бастап 30-жылдардың аяғы мен 4,0жылдардың басына дейінгі уақытты қамтыды. Қазіргі физикадағы революцияның ең жаңа (ретімен алғанда үшінші) кезеңінің басы деп уран ядросы бөлінетіндігінің ашылуын (1939 жылы) есептеуге болады, мұның өзі, осы кезде жиі айтылып жүргеніндей, адамзат тарихындағы атом энергиясы дәуірін ашып берді. Алайда, осыпың алдында болғандағыдай, бұл жолы да шектес екі кезең арасында ерекше көзге түсерлік айырмашылық жоқ: жаңа кезең басталғанда, бұрынғысы әлі аяқталып бітпей, жалғаса береді және мұндай шын мәніндегі өтпелі уақыт тіпті тұтас онжылдықты да қамтып, тым ұзаққа созылуы да мүмкін. В. И. Ленин осындай өтпелі уақыт туралы Э. Резерфордтың атом ядросын үш жылдан кейін ашуымен аяқталған «оң электронды» (324) іздестіруімен байланысты 1908 жы­ лы жазған болатын. Міне сондықтан физикадағы және бүкіл жаратылыстану рылымындағы ең жаңа революцияпың екіиші және үшіпші кезеңдері арасындағы шейті мерзімді бір кезең толық бітіп, одан кейін екіншісі басталатын дәл уақыт деп ойлауға болмайды. Жалпы алғанда барлық тарихи кезеңдер, соның 133
іілінде ғылым тарихындағы кезеңдер де (сирек кездесетін жағдайларда болмаса) әдетте осындай сипатта болады. Бүл мәселеге неғұрлым сақтықпен қараудың тағы да бір маңызды себебі бар. Әңгіме осы заманғы ғылыми-техникалық революцияның басталуы туралы болып отыр, XX ғасырдыц 40-жылдарының бас кезінде атом энергиясын техішкалық пайдалану әдісінің ашылуы сол революцияньщ алгашқы көріністерінің бірі болған-ды. Ғылым ретінде тек 40-жылдардың аяғында ғана қалыптасқан келешек кибернетпкаиың алгашқы қадамдары осы жаңалықпен байланысты еді. Атом энергиясын пайдаланудың практикалық мәселелерін шешу тез жұмыс істейтін электрондық есептеу қондырғыларын жасауды қажет етті, ал олардың жұмысын теориялық қорыту басқарылатын және өздігінен басқарылатын машиналар туралы жаңа ғылымды, кеңірек айтсақ — басқару туралы ғылымды (кибернетиканы) — жасау қажеттігіне бастады. Жаратылыстану ғылымында және техникада қазіргі ғылыми-техникалық революция деп аталған процестер шамамен алғанда XX ғасырдың орта кезінде кең өріс алды. Осыған байланысты XX ғасырдың 40-жылдарында физикада оның революциясындағы ең жаңа кезең — «атомдықядролық» кезең — басталды, ол қазіргі гылыми-техникалық революцпяның маңызды компонент!, атап айтқанда «атом» энергиясын (ядроның ішіндегі энергияны) практикада пай­ далану пегізіпде жаңа энергетика жасауға қатысы бар ком­ понент! болды. Демек, қазіргі физикадағы революция адам танымыньщ бір (тайызырақ) түрдегі мәнді жаңалықтан келесі (тереңірек) түрдегі мәнді жаңалыққа қарай бірте-бірте ілгерілеу пегізінде жүзеге асырылды: 1) ең алдымен электрон мен фотон ашылды, осының өзінде электрон «классикалық» бөлшек (яғни өте кішкене шар) деп түсіндірілді; осыньщ негізінде атом қабығы теориясы жасала бастады; 2) осыдан кейін толқын мен корпускуланың бірлігі болып табылатын электрон мен жалпы барлық микрообъектілердің диалектикалық тұргыдан қайшылықты табигаты ашылды; осы негізде атом қабығы теориясын жасау аяқталды; 3) бұдан кейінгі уақытта ғылыми таным атом тереңіне, 1911 жылы-ақ ашылган атом ядросының тереңіне қарай ілгерілей берді. Бірақ енді физиктердің ядроға көбірек назар аударуы олар атом ңабығына бойлап енгеннен кейін басталды: мұның өзінен-өзі түсінікті болатын себебі «ядроға» бойлап ену тек оны қоршап тұрған «қабықтан» өткеннен (өтіп кеткеннен кейін) кейін ғаиа толық жүзеге асырылуы ықтимал еді. 134
Қазіргі уақытта адам танымының атомға бұрынғыдан да тереңірек бойлай бастауы және элементарлық бөлшектерді, оның ішінде ең алдымен атом ядросының өзін құрайтын бөлшектерді — нуклондарды зерттеуге көшуі барған сайын айқынырақ көзге түсуде. Ңазір енді физикадағы революцияның келесі (ретімен санағанда төртінші) кезеңінің әзірленіп жатқаны (ал мүмкін, басталғаны да) әбден айқын болып отыр, оның толық ашылуы, сірә, барлық элементарлық бөлшектердің жалпы системасы және олардың Менделеевтің периодтық заңына ұқсас жалпы заңдылығы ашылатын кезден басталатьтн шығар. Ақырында осы күтіліп отырған жаңалық ашылған кезде қазіргі физикадағы революция өз дамуының тортінпіі кезеңіне енеді деп есептеуге болады. Бірақ қазір кварктер гипотезасыпа байланысты болуы мүмкін одан арғы кезең де байқалып отыр. Егер тек физиканы ғана алып қараумен шектелсек. жа­ ратылыстану ғылымындағы ең жаңа революцияның қозғалысы жөнінде жағдай осылай болады. Бірақ бұл революция тек физиканы ғана қамтып қойған жоқ, ол химияны да, биологияны да, ал сонымен қатар астрономияны, геологияны және қазіргі жаратылыстану ғылымының басқа салаларын да қамтыды, бірақ біз оларға бұл жерде толығырақ тоқтала алмаймыз. Тек қана еске сала кетелік, егер физика үшін революцияның кезеңдері ғылыми танымның материя микробөлшектеріне (атомдарға, атомдық ядроларға, элементарлық бөлшектерге) терең бойлап енуімен белгіленетін болса, биологияда мұндай революция тіршіліктің мәніне бойлап енумен байланысты болды, әсіресе тіршілік иесі атаулының тұқым қуалаушылық сияқты маңызды құбылысы мен қасиетінің мәніне бойлап енумен байланысты бол­ ды. Тұқым куалаушылықтың корпускулалық (атомистік) табиғатын ашу және оның тереңіне бойлап ену биологиядағы да ең жаңа революцияиың пегізгі кезеңдерін белгілеп, осы арқылы қазіргі биологияны қазіргі физиканың деңгейіне көтерді. В. И. Ленин физика дағдарысына және сол сияқты бұкіл жаратылыстану гылымы дағдарысына да (ғылымп жаңалықтардан реакциялық философиялық қорытындылар жасау мағыпасыида алғанда) ғылыми прогрестің өзі, яғпи ғылымдағы революция себепші болады деп корсеткен болатын. Сондықтан физикадағы және бүкіл жаратылыстану ғылымындагы революция кезеңдерінің алмасуы реакциялық философияның өз мүдделері үшін нақ қандай ғылыми жаңалықтарды пайдалаиатындығына эсер етпей қоймайды, 135
өйткепі реакциялық философия сол жаңалықтарға сүйеніп кезекті «физикалық»-идеалистік мода жасайды. Егер идеалистер біріпіиі кезеңде электронның ашылуын философиялық тұргыдан «өңдеп», «материяның ғайып болуын» негіздеуге тырысса, ал екінші кезеңде олар кванттық механика мен относительділік теориясын дәл солай «өңдеумен» айпалысыи, себептілік пен заңдылық, кеңістік пен уақыт ұғымдарын субъективтік-идеалистік рухта түсіндірмекші болды. Үшінші кезеңде (атом энергиясын практикалық пайдалануға байланысты) неоэпергетизмнің ерекше түрін өр~ шелене таратумен болды. Бір ерекшелік, осындай жағдайлардың бәрінде әрбір идеалистік мода, әрбір реакциялық желік сөзсіз толық күйреп аяқталып отырды, ал ғылым болса стихиялық жолмен дұрыс, мәні жағынан материалистік позицияға түсіп отырды. Мәселен, Оствальд 1908 жылдың өзінде атомистика саласында ашылған жаңалықтардың ықпалымен атомдардың, молекулалардың, электрондардың және жалпы материя бөлшектерінің реалдылығын мойындады. Ол арқылы ол өз энергетикасының жеңілгендігін мойындадьт. Кезінде «кванттық механиканың копенгагендік интерпретациясы» деп аталған кванттық механикаға субъективтік-идеалистік түсінік беруге тырысушылық та дәл осылай толық сәтсіздікке ұшыраған-ды. XX ғасырдың 50-жылдарының ең басында бұл интерпретациядан кванттық механиканың негізін салушылардың бірі — Луи де Бройль бас тартып, ашық түрде материализм позициясына түсті. Одан Бор да (қайтыс болуынан біраз бұрын) бас тарта бастады. Ақырында одан Гейзенберг те бас тартты, бірақ ол ішінара объективтік идеализмге (неоплатонизмге) қарай ойысты. Ңазіргі уақытта неоэнергетикалық мода да өзін тамамдады деуге болады, себебі жұптың (электрон мен позитронның) аннигиляциясы, заттың жарыққа (электромагниттік өріс) айналуы және оған қарама-қарсы жұптың (қатты фотондардан) пай да болу процесі, сол сияқты ядролық реакциядағы масса дефектісін, Эйнштейн ашқан масса мен энергияның айырғысыз өзара байланысы — қазіргі физиканың іргелі заңы тәрізді процестерді дұрыс, шын мәнінде материалистік тұрғыдан түсіну ғылымда барған сайын берік орын алды. Сонымен, ғылыми жаңалықтарды тағы да сол идеалистердің пайдалануы ретінде ұғынылатын физиканың дағдарысы оқымыстылар өздері ашқан жаңалықтардың мәнін әбдеи түсініп болғанға дейін әр жолы жаңа күшпен өршіп 136
отырады. Содан кейін ол физикадағы революцияның келесі кезеңінде жаңадан басталу үшін бәсеңдейді. Сірә, жаратылыстану ғылымы дағдарысын, физика дағдарысын қайта-қайта жандандыратын, ғылымнан тыс жатқан, үнемі әрекет ететін факторлар бар болуы керек. Ленин ондай фактор империализм сатысына котерілгеннен кейін барлық бағытта реакция туғызатын капиталистік құрылыстың өзі екендігін көрсетті. Сондықтан әр жолы ғылымда қолайлы жағдай жасалғанда (мысалы, ғылымда жацалық ашылды, оқымыстылар оны әлі жете түсініи үлгірген жоқ) капитализм елдеріндегі үнемі әрекет жасайтын идеологиялық фактор өзінің қызметшісі — реакциялық идеалистік философияны ғылымда ашылған жаңалықтарды тағы да бұрмалауға, бұл процесс кезекті сәтсіздікпен аяқталғанға дейін әлгіндей бұрмалауға кірісуге (мұның алдындағы күйреу мен сәтсіздіктерге қарамастан) қайта-қайта мәжбүр етіп отырады. Орыс махистеріне арнап В. И. Ленин былай деп жазды: «Сіздер аңқаулықпен сеніп жүрген «теориялық» ақымақтық айла-шарғылар («энергетикамен», «элементтермен», «интроекциямен», т. с. айла-шарғы жасау) орісі тар, титтей мектепсымақтың шегінен аспай қалып қояды, ал бұл айла-шарғылардың идеялық және цоғамдыц тенденциясын Уордтар, неокритицистер, имманенттер, Лопатиндер, прагматистер бірден-ақ пайдалана қояды, бұл тенденция оларға өзінше цызмет етеді, Неокаптшылдықпен және «физиологиялық» идеализммен әуестенушілік қалай тез өтіп кеткен болса, эмпириокритицизммен және «физикалық» идеализммен әуестенушілік те солай тез өтіп кетеді. ал фидеизм өзінің айла-шарғыларын философиялық идеализмнің пайдасына мың құбылтып өзгерте отырып, мұндай әуестенушіліктің әрқайсысынан өзіне олжа түсіреді» (392). Осы әлеуметтік таптық фактордың бүкіл осы заманғы тарихтың барысындағы түбегейлі ілгерілеуге барынша Сер­ геи қарайтыны әбден түсінікті: қазіргі капитализм өсіп те, күшейіп те келе жатқан социализмнен жаңа соққы алған сайын дүниеге материалистік көзқарасқа реакциялық фило­ софия тарапынан идеологиялық қысым жасауды күшейтіп, ғылымның дағдарысын тереңдетуге, материализмді ғылымнан ығыстырып, оны идеализммен, агностицизммен алмастыруға тырысады. Міне сондықтан қазіргі тарихи дәуірдің негізгі кезеңдері идеализмнің жаратылыстану ғылымындағы материализма шабуылының күшею кезеңдері, демек, жаратылыстану ғылымындағы дағдарыстың кезеңдері болады. Осындай бірінші кезең XIX ғасыр мен XX ғасырдың арасында канита137
лизмніц империализм сатысына өтуінің аяқталуы мен Россияда Үлы Октябрь социалистік революциясының жеңуіне дейінгі уақыт болды. Уақыт жағынан бұл шамамен алғанда жаратылыстану ғылымындағы революцияның бірінші кезеңімен түстас келді. Россия дүние жүзілік капиталистік системадан шығып қалғаннан кейін ғылымдағы идеялық реакция жаратылыс­ тану ғылымындағы ең жаңа революцияның ^кінші кезеңін озіиің мүдделері үшін бұрынғыдан да көбірек пайдалануға әрекеттенді. Бұл физика мен бүкіл жаратылыстану ғылымы дағдарысының екінші кезеңінің пайда болуына әкеліп соқтырды, мұның өзі уақыт жағынан белгілі дәрежеде ғылымдағы ең жаңа революцияның екінші кезеңіне дәл келді. Ал егер Россияда социалистік революцияның жеңуінен қорыққан капитализм елдеріндегі буржуазия идеологтары идеалистік тұрғыдан «өңдеу» мақсатымен физика мен бүкіл жаратылыстану ғылымына үш еселенген күшпен бас салса, біздің елде, В. И .Лениннің болжағанындай, ескі метафизикалық материализмді қазіргі, диалектикалық материализммен өзгерту негізінде ғылым дағдарысы жойылды. Демек, жаратылыстану ғылымындағы ең жаңа революцияның екінші кезеңі капитализм елдерінде ғылым дағдарысының одан әрі тереңдеуімен байланысты болса, ал социализм елдерінде — сол дағдарысты жеңіп, жоюмен байланысты болды. Осы кезеңнен бастап ғылым жетістіктерінен жасалатыи философиялық қорытындылар өздері қай әлеуметтік құрылысқа байланысты жүзеге асуына қарай біріне-бірі мейлінше қарама-қарсы екі жаққа бөлінеді. Капиталистік елдердегі кейбір алдыңғы қатарлы оқымыстылар (Ланжевен, Жолио-Кюри, Бернал, Стройк және басқалар) диалектикалық материализм, яғии маркстік философия позициясына көшеді. В. И. Ленин осы процестердің бәріне талдау жасаған өзінің «Жауынгер материализмнің маңызы туралы» деген программалық мақаласында капитализм елдерінде тек жа­ ратылыстану ғылымындағы ең жаңа революцияның ғана емес, сонымен бірге физика дағдарысының да одан әрі жалғасып отырғандығын баяндады және біздің елде осы дағдарыстан шығудың жолын белгілеп берді. Екінші дүние жүзілік соғыстан кейін Европа мен Азия^да (сонан соц Америкада да) капитализмнен енді бір ел емес, тұтас бір топ ел шығып қалған жағдайларда буржуа­ зия идеологтары ғылымның жетістіктерін идеалистік тұрғыдан өздерінше өңдеуге он еселенген күш-жігермен кірісті. Осыдан кейін философиялық күрес майданы кеңейді, мұ-^ 138
пың өзінде капиталистік елдерде жаратылыстану ғылымы дағдарысы тереңдей түссе, социализм елдерінде ол жойылды. Идеологиялық қару етіп алған реакцияшыл идеалистік мектепсымақтары өздеріне жүктелген таптық міндеттерді атқармақ түгіл қатты жеңіліске ұпіырай бергенін көріп отырған буржуазия идеологтары енді оздерінің басты назарын эклектикалық бағыттардан (субъективтік-пдеалистік сипаттағы) гөрі философиялық жағынан алғапда дәйектірек объективтік идеалистік мектепсымақтарына аударды, өйткені бұл мектепсымақтар, әдетте, дүниеге діпи козқараспен, атап айтқанда, оның философиялық корінісі болып табылатын неотомизммен байланысты болатын. Өзіміз жоғарыда көргендей, бастапқы кезде «физикалық» идеалистер арасында махистердің әрекеті басым болды. Одан кейін олардың ісін иеопозитивистер (неомахистер) жалғастырды. Дегенмен екінші дүние жүзілік соғыстан кейін жаратылыстаиу ғылымына еиуге тырысқан философиялық қарсыластарымыздың лагерінде бұрынғы кезеңдерде көлеңкеде қалып келген объективтік идеализм жйіжиі алдыңғы қатарға ұмтылды. Ғылымның дамуының өткен кезеңдерінде ғылымдағы материализмді субъективтік идеализммен және агностицизммен өзгертпекші болған махистер мен неомахистер сияқты, тіпті неотомистерді айтпағанпың өзінде, әр қилы «онтологтар» (Н. Гартман тәрізді), табиғат дамуының діни концепцияларын жасаушылар (П. Тейяр де Шарден тәрізді) неоплатоншылдар бұл күндері ғылымнап материализмді шеттетіп, оны идеализммен жәие ашық попіпылдықпен алмастыруға тырысуда. Сондықтан жоғарыда айтылған кезеңдер тек цандай физикалыц және жалпы табиғи-ғылыми жаңалықтардың идеалистік тұрғыдан бұрмалауға ұшырағанымен ғана өзгешеленбейді, сонымен бірге бұл бұрмалаудьщ қай идеализм — субъективтік идеализм немесе объективтік идеализм — тұрғысынан жүргізілетіндігімен өзгешеленеді. Әлбетте, «физикалық» идеалистер арасынан субъективтік идеализмнің толық лақтырылып тасталмағаны өзінен-өзі түсінікті, бірақ сонымен қатар біздің идеялық қарсыластарымыздың көз алдында объективтік идеализмнің барған сайын көбірек роль атқарып отырғаны — маңызды мәселе. Біздің уақытымыздағы жаратылыстану ғылымы ішіндегі материализм мен идеализм арасындағы күресті сөз еткенде осы жағдайды міндетті түрде ескеру керек. Сонымен, жаратылыстану ғылымының қайшылықты дамуы XIX ғасыр мен XX ғасырдың арасында басталған та139
рихи дәуірде озара бір-бірін теріске шығаратын екі кезеңніц: революция (жаратылыстану ғылымындағы революция) кезеці меи реакция (одан шығарылатын философиялық қорытындылардағы реакция) кезеңінің ұштасуынан өз көрінісіп тапты. Ғылым дамуының империализм дәуіріндегі осы қаіішылықты күрделі процесін В. И. Ленин жаратылыстану ғылымындағы дағдарыс деп атады. Нақ империа­ лизм дәуіріне тән бұл құбылыстың мәнін капитализм елдерінде қазіргі уақытта да байқалып отырған прогресшіл қозғалыс пен кері тартушылық қозғалыс, революциялық және реакциялық жағдайлар ұштасып жататын екі жақты процесс деп сипаттады. Жоғарыда айтылғандардан қазіргі физикадағы жалғасып отырған дағдарысқа, сондай-ақ тұтас алғанда жаратылыстану ғылымындағы революцияға талдау жасау тұрғысынан Лениннің кітабы өзінің актуальдылығы мен жауынгерлік пәрменділігін қазірде де толық сақтап отыр деген қорытынды жасалады. VI тарау ТАРИХИ МАТЕРИАЛИЗМ МЕН ҚОҒАМДЫҚ ҒЫЛЫМДАР МӘСЕЛЕЛЕРІ Бүл мәселелер XX ғасырдың басында ерекше маңыз алды. Империализм мен пролетарлық революциялар дәуірінің басталуына байланысты дүние жүзінің барлық елдерінде және ең алдымен монополистік капитализм елдерінде тап күресі мейлінше қатты шиеленісті. Бұл күрес негізгі философиялық партиялардың күресінде өз бейнесін тапты. Сондықтан әр түрлі философиялық мектептер мен мектепсымақтардың, бағыттар мен бағытсымақтардың, оның ішінде эмпириокритицизм, эмпириомонизм, эмпириосимволизм және тағысын-тағылар секілділердің әлеуметтік-таптық тамырлары мен тенденцияларын анықтаудың В. И. Ленин үшін айрықша маңызы болды. Осымен бірге махистердің жалпы субъективтік-идеалистік бағдарының қоғамдық ғылымдардың аса маңызды проблемаларын түсіндіруден қандай көрініс табатындығына сын көзбен талдау жасау қажет болды, ал бұлардың ішіндегі ең маңыздысы қоғамдық сананың қоғамдық болмысқа қатынасы туралы мәселе, яғни тарихи материализмнің ең басты мәселесһ 140
1. Тарихи материализмнің басты мәселесі. Тарихи және диалектикалық материализмнің толық бірлігі Тарихи материализмнің ең негізгі қағидасы адам баласы қоғамының дамуында қоғамдық болмыстың айқындаушы роль атқаратынын, қоғамдық санаға қарағанда қоғамдық болмыстың бірінші екендігін мойындау болып табылады. Маркс пен Энгельстің ізімен В. И. Ленин тарихи материализмді қоғамдық құбылыстарды түсіндіруге және талдауға материализмнің енгізілуі немесе қолданылуы, басқаша айтқанда, тарихты материалистік турғыдан түсіну болып табылады деп қарастырды. Тарихи материализм дегеніміз материализмді қоғамның өмірі мен дамуын түсіндіруге және түсінуге қолдану болғандықтан, мұнда да философияның негізгі мәселесі болатын сананың болмысқа, ойлаудың материяға, субъективтіктің объективтікке қатынасы туралы мәселе өзінің басты маңызын сақтайды. Мұнда бұл мәселе былайша нақтыланады: болмыс, объект дегенде философиялық материализмдегідей табиғат емес, қоғамдық болмыс, адам қоғамының материалдық негізі объект ретінде, ал осыған сәйкес сана ретінде — қоғамдық сана ұғынылады. Бұл жағдайда философия атаулының негізгі мәселесінің бірінші тармағына берілетін жауап бойынша қоғамдық болмыс бірінші, қоғамдық сана — екінші болып табылады, оның екінші тармағына берілетін жауап бойынша — қоғамдық сана екінші болғандықтан, қоғамдық болмысты тек қана бейнелей алады, осының өзінде оны диалектикалық тұрғыдан, яғни относительді ақиқаттардың жиынтығынан мұнда да абсолюттік ақиқат құралатындай етіп бейнелейді. Тарихи материализмнің осы негізгі қағидасын күйретуге бағытталған махистік айла-шарғыларды бірден бекерге шығара отырып, Ленин былай деп жазды: «Жалпы алғанда материализм адамзаттың санасына, түйсігіне, тәжірибесіне, т. т. тәуелсіз объективті түрде реалды болмысты (материяны) мойындайды. Тарихи материализм қоғамдық бол­ мысты адамзаттың қоғамдық санасына тәуелсіз деп біледі. Мұның екеуінде де сана болмыстың тек бейнесі ғана, көп болғанда оның шамамен дұрыс (адекваттық, мүлтіксіз дәл) бейнесі болып табылады (372). В. И. Ленин өз кітабында біріншіден, философиялық материализм (жалпы материализм) мен тарихи материа141
лизмнің ортац нәрсесі бар екепдігін, екіпшідеи, тарихи ма­ териализм цоғамдыц сананың цоғамдыц болмысқа қатынасын түсіндіретін болғандықтан, тек оның өзіне ғана тәя ерекше нәрсені және үшіншіден, диалектикалық материлизмді де, тарихи материализмді де қамтитын, іштей тұтас та бүтін маркстік философиядан бірде-бір негізгі алғы шартты да, бірде бір мәнді бөлікті де алып тастауға мүлде болмайтындығын көрсетеді. Ленин осы соңғы таланты маркстік философияға ревизия жасауға тырысқан, атап айтқанда қоғамдық құбылыстарды түсінуде материализмнен, яғни тарихты материалистік тұрғыдан түсінуден бас тарту тұрғысынан ревизия жасауға тырысқан орыс махистерінің атына бағыттайды. Сонымен бірге бұл талап Ле­ нин кесек болаттан құйылған философия ден сипаттаған маркстік философияның негізгі қағидасын әр түрлі сылтаулармен қайта қарауға әрекет жасалып жатқан қазіргі кезге де толық қатысты болғандықтан, оның неғұрлым кең маңызы да бар. Мұндай қайта қарауға өз күресін маркстіклениндік теорияға қарсы оның философия атаулының (оның екі жағынан) негізгі мәселенің материалистік шешімін дүниеге жалпы көзқарас тұрғысынан да, әсіресе бұл шешімді қоғамдық құбылыстарға қолдану тұрғысынан да білдіретін негізгі пунктіне қарсы бағыттап отырған біздің қазіргі идеялық жауларымыз әрекеттеніп отыр. Қайталап айтсақ: Лениннің анықтамасы бойынша, та­ рихи материализм дегеніміз философиялық материализмді қоғамдық құбылыстарды түсіндіруге қолдану. Керісінше, махистердің қоғамдық құбылыстарды субъективтік-идеалистік тұрғыдан түсіндіруі махистердің субъективтік идеализмнің негізгі қағидаларын қоғамға қолдануының салдары болып табылады. Қоғамға және оның дамуына субъективтік-идеалистік көзқарастарға қарсы, социологиядағы махистік тенденцияларға қарсы нақ осы күресте В. И. Ленин тарихи материализмді қоғам туралы маркстік философиялық ғылым ретінде, тарихты материалистік тұрғыдан түсіндіру ретінде одан әрі дамытты. Осыған байланысты Лениннің материализмді «төменде» және «жоғарыда» дамыту жөнінде айтқан пікірлерінің айрықша маңызы бар. Бұл жерде «төменде» деп — гносео­ логия саласы, «жоғарыда» дёп тарихты түсіну, қоғамдық құбылыстарды түсіну саласы айтылып отыр. Онда да, мұнда да сөз материализмді танымның әр түрлі салаларына қолдану туралы болып отыр, осының өзінде «төменде» диалектикалық материализмнің таным теориясы (материалистік 142
диалектиканың гносеологиялық жағы немесе функциясы), «жоғарыда» тарихи материализм қалыптасады. Тарихи материализмнің басты мәселесімен тікелей байланысты бір келелі мәселе тарихи материализм мен диалектикалық материализмнің арақатынасы туралы немесе, дәлірек айтсақ олардың бірлігі мен ажырағысыздығы туралы мәселе. Бұл біреуі тарихи (кейде истмат деп аталатын), ал екіпшісі диалектикалық (диамат деп аталатын) деп ата­ латын екі түрлі материализм емес, біртұтас материализм екенін есте берік ұстау керек. Олардың айырмашылығы мынада ғана: бір жағдайда әңгіме жалпы материализм ту­ ралы, оның ішінде және ең алдымен диалектикалық мате­ риализм туралы, ал енді бір жағдайда — дәл сол туралы, бірақ оның қоғамдық құбылыстарға, тарихқа таратылуы туралы болады. Диалектикалық материализм туралы және маркстік философия дегеніміз диалектикалық материализм дегенде де В. И. Ленин бұл орайда әрдайым оньщ қоғамға таратылуын ескерген болатын, яғни сонымен бірге тарихи материализмді де ескерген болатын. Ал тарихи материа­ лизм туралы айтқанда, ол әрдайым қоғамдық құбылыстарға таратылуы тарихи материализмнің нақ өзі болып табылатын диалектикалық материализмді, сондай-ақ жалпы материализмді ескерген болатын. Мұнан диалектикалық және тарихи материализмнің пәні біреу-ақ, бірақ қолданылатын саласы өзгеше: диалектикалық материализмнің мұндай пәні табиғаттың, қоғамның және ойлаудың қозғалысының, дамуының неғұрлым жалпы заңдары болады, ал тарихи материализмнің пәні дәл осы заңдар, бірақ олардың қоғамдық құбылыстарды түсіндіруге, тарихты материалистік тұрғыдан түсіндіруге қолданылуы болады деген қорытынды шығады. Кейде тарихи материализмнің пәнін диалектикалық материализмнің пәнінен қатаң саралауға әрекет жасалады. Мәселен, диаматтан ерекше, жеке пәнге айналған тарихи материализмнің пәні деп қоғамның өмірі мен дамуының жалпы социологиялық заңдарын жариялайды, тарихи материализмді әлеуметтік-экономикалық формациялар тура­ лы жалпы ілім деп көрсетеді. Осы арқылы тарихи материа­ лизм философиялық ілімнен жартылай жеке, жартылай философиялық ғылымға, қоғамдық ғылымдардың бір бөліміне айналады. Шындығында әлеуметтік-экономикалық форма­ циялар туралы, қоғам дамуының жалпы социологиялық заңдары туралы жалпы ілім өзінің мәні жағынан марксизмленинизмнің философиялық бөлімін ғана емес, оның құрамды бөліктерінің басқа екеуін де — саяси экономия мен 143
ғылыми коммунизмді де қамтуы керек. Сонымеп, ерекше маңызы бар мұндай ілім оның үш құрамдас бөлігінің бәрін біріктіретін, бүкіл марксизм-ленинизмнің жалпы болімі ретінде көрінуі керек. Жалпы материализм (және ең алдымен диалектикалық материализм) мен тарихи материализмнің өзара қатынасы туралы, олардың ажырамас бірлігі және бір-біріне сәйкес келетіні туралы В. И. Ленин кітабында нақт^і айтылған. Мәселен, VI тарауда былай деп атап көрсетіледі: «Коғамдық сана қоғамдық болмысты бейнелейді — Маркс ілімінің мәні, міне, осы. Бейне сол бейнеленетін нәрсенің шамамен алғанда дұрыс көшірмесі болуы мүмкін, бірақ бұл арада бірдейлік туралы сөз ету өрескелдік болады. Жалпы алғанда болмысты сана бейнелейді,— бұл букіл материализмнің жалпы қағидасы. Мұның тарихи материализмнің: қоғамдық сана қоғамдық болмысты бейнелейді деген қағидасымен тікелей және айрылмастай байланысы бар екенін көрмеу мүмкін емес» (369). Марксизмнің осы қағидаларының арасындағы ажырамас байланысты атап корсете отырып, Ленин осы арқылы жалпы материализм (демек, ең алдымен диалектикалық материализм) мен тарихи материализм арасындағы толық бірлік пен бөлінбестікті айқын көрсетеді. Ленин сөздерінен марксизм философиясы дегеніміз жалпы материализм (бұл байланыста — диалектикалық материализм) екені айқын көрінеді, ал мұның өзі қоғамдық болмыс пен қоғамдық сананың арақатынасы тұрғысынан тарихи материализм ретінде көрінеді, ал «болмыс» де­ ген сөз «материя» деген сөздің синонимі ретінде қолданылады. 2. Болмыс пен ойлаудың (сананың) бірдейлігі туралы әр түрлі концепциялар Болмыс пен ойлаудың бірдейлігі туралы әр түрлі философиялық бағыттардағы әдебиеттерде көп жазылды. Мұнда бірдейліктің өзі екі түрлі мағынада түсіндірілетіні анықталды: кейбір авторлар оны толық, абстрактілік немесе аб­ солютен бірдейлік, «бір нәрсе» десе, екінші бір авторлар бірдейлікті диалектикалық тұрғыдан — өз ішіне айырмашылықты да қамтитын нақты относительдік, яғни айырмашылық ішіндегі бірдейлік және осыған сәйкес бірдейлік ішіндегі айырмашылық деп түсінеді. Бұл орайда бірдейлікті не олай, не бұлай түсіндірген жағдайда бұл мәселенің материалистік немесе идеалистік шешімі орын алуы мүмкін. Ңорытындыда әр түрлі төрт 144
нұсқа келіп шығады, оларды біз рет-ретімен қарастырып көрейік. 1) Махизмнің субъективтік-идеалистік позициясы. Бұл позиция болмысты санамен бірдей деп біледі: тек қана сана бар; болмыстың өзі де сана, материя деген «түйсіктердің комплекс!». Бұл арада идеалистік және метафизикалық тұрғыдан түсінілген толық, яғни абсолюттік бірдейлік түпкі негіз болып отыр, осының өзінде объект — болмыс, материя, сыртқы дүние — субъектімен — санамен, рухпен, ойлаумен бүтіндей алмастырыла салады. Махистер дәл осындай позицияда болды, сол үптін В. И. Ленин оларды қатал сынады. Мәселен ол махист Базаровтың «белгілі бір шекте сезімдік түсінік бізден тыс бар шыпдық болып табылады (курсив Базаровтікі)...» (119) — деген субъективтік-идеалистік пайымдауына толық талдау жасады. Бұл туралы Ленин былай деп жазды: «Мынадай сұрақ туады: ақылыпан адаспаған, есі бүтін, дені дұрыс адамдар «сезімдік түсінік (қандай шекте болса да бәрібір) бізден тыс бар шындық болып табылады» деп қалай айта алады? Жер — бізден тыс бар піындық. Оның біздің сезімдік түсінігімізбен «дәл келуі» де (дәл өзі болуы магынасында), опымеп айрылмас координацияда болуы да, басқа байланыста түйсікпен бірдей «элементтер комплекс!» болуы да мүмкін емес, өйткені адам да, сезім мүшелері де жоқ кезде де, материяның түйсіну белгісі азды-көпті айқын көрінет!ндей жоғары формада қалыптасқан материя жоқ кезде де жер болған» (120). Махизмпің осы жалпы философиялық тезисін А. А. Бог­ данов қоғамдық құбылыстарды түсіндіру саласыпа таратты. Адам әлеуметтік тіршілік иесі болумен бірге ойлай да білетін тіршілік иесі екендігі фактісін негізге алған Богда­ нов: «...сапа болмаса, қарым-қатынас та болмайды. Сондьщтан элеуметтік өмір өзініц барлъщ көріністерінде саналы психикалыіу өмір болып табылады... Әлеуметтікті саналылықтан ажыратуға болмайды. Ңоғамдық болмыс пен қоғамдық сана, бұл сөздердің дәл магынасында алганда, бірдей (...Курсив Богдановтікі)» (368) деген қорытынды жа­ сады. Бұл қорытындының, Ленин кітабында айтылганындай, марксизмге ешқандай жанасымы жоқ. «Нақ жалпы болмыс пен жалпы сананың бірдей еместігі сияқты, қогамдық бол­ мыс пен қоғамдық сана да бірдей емес,— деп жазды Ленин.— Адамдардыц саналы тіршілік иелері ретінде қарым-қатынас жасасатындыгынан қоғамдық сана мен қоғамдық болмыс 145
бірдей дегеп қорытыпды піығаруға ешбір болмайды (368). Антагонистік формацияларда адамдар қарым-қатынас жасағанда бұл орайда қандай қоғамдық қатынастардың қалыптасқандығын, олардың қандай заңдар бойынша дами'тындығын және т. т. ұғынбайды. «Қоғамдық сана,— деп атап көрсетеді одан әрі Ленин,— қоғамдық болмысты бейнелейді — Маркс ілімінің мәні, міне, осы» (369). Сойтіп Ленин Базаровтың «сезімдік түсінік бізден тыс бар шындық болып табылады» деген мәлімдемесіне тағы да сілтеме жасайды. «Бұл — нағыз идеализм, сана мен бол­ мысты бірдей дейтін теорияның нақ өзі — деп қорытындылайды Ленин.—...Ңоғамдық болмыс пен қоғамдық сана бірдей дейтін бұл теория — басынан аяғына дейін сандырац, сөзсіз реакциялыц теория. Егер жеке адамдар бұл теорияны марксизммеп, марксистік мінез-құлықпен жарастырмақ болса, онда біз бұл адамдардың өз теорияларынан тәуір екенін мойындауға тиіспіз, бірақ марксизмді теорияда мейлінше бұрмалаушылықты ақтауға болмайды» (369, 370). Богдановтың «қоғамдық болмыс пен қоғамдык сана бірдей» дейтін теориясын сынауды қорыта келіп, В. И. Ле­ нин бұл теорияның буржуазиялық реакцияға цызмет ететіндігін көрсетеді. 2) Турпайы-материалистік позиция. Бұл позиция сананы болмыспен бірдей деп біледі; тек қана болмыс бар; сана дегеніміз де болмыс, ойлау дегеніміз материя. Бұл жерде де, өткендегідей, болмыс пен сананың абсолюттік немесе толық бірдейлігі түпкі негіз болып есептеледі, бірақ бұл бірдейлік қарабайыр, тұрпайы материализм рухында түсіндіріледі; бәрі де — материя; сана, түйсік және жалпы психикалық нәрсе дегеніміз материяньщ заттық көрінісі. Мәселен, тұрпайы материалистер бауыр өтті қалай бөліп шығаратын болса, мида ойды дәл солай бөліп шығарады деп есептеген болатын. В. И. Ленин өз кітабында олардың: ой материялы деген тезисін сынады. Ол И. Дицгенді де осыған ұқсас қате жібергені үшін сынға алады. Дицген материя ұғымын біздің ойлау, тану қабілетімізді де қосып «кеңейту» жөнінде ұсыныс жасағанда В. И. Ленин былай деп ескертеді: «Мұндай «кеңейтуге» жармасу Дицген философиясының негізін — материяны алғашқы деп, «рухтың шегі» деп тануды ұмыту болып шығады» (277). Бұдан әрі Ленин бұл құбылыстың кездейсоқ еместігін көрсетеді. «Біздің терең ойлы махистер,— деп жазады ол,— И. Дицгеннің маі ериалистік таным теориясыныц әрбір жеке 146
қағидасын талдауға жуымайды, оның осы теориядан шегінген жерлеріне, күңгірт, шатасқан жерлеріне жармасады. Реакцияшыл философтарға И. Дицгеннің ұнай алған себебі — ол кей жерлерде шатастырады. Шатастырылған жерде махистердің әзір тұратыны озінен-озі түсінікті... Диалектикалық материализмнен өзгеше, «дицгенизм» — шатасцандыц, реакциялық философияға қарай цадам басқандық, Иосиф Дицгеннің мықты пікірлерінен («диалектикалық ма­ териал измді өзінше ашқан бұл жұмысшы-философтың мықты пікірлері толып жатыр!) емес, оның әлсіз пікірлерінен бағыт туғызуға тырысқандық болып табылады!» (278, 280). Тұрпайы материализм де, махизм де болмыс пен санапы, материя мен ойлауды бірдей деп білетін болғандықтап, Ленин тұрпайы материализмде махизмге жақындау тендепциясы бар екендігін байқайды. 3) Объективтік идеализмніц диалектикалъщ позициясы. Осыған сәйкес концепцияны Гегель дамытты. Ол болмыс пен ойлаудың нақты немесе относительділік бірдеіілігі туралы болғанымен, объективтік-идеалистік мағына түсінілетін пікірді негізге алды. Гегельде мұның өзі біздің ойымыз сыріқы дүниенің біз зерттеп отырған заттарына сәйкес келе ме, жоқ па деген мәселе сипатында болды. Агности­ цизм, дәлірек айтқанда, каптшылдық, олардың сәйкес келуін теріске шығарады, ал сондықтан болмыс пен саваны, материя мен ойлауды метафизиктерше боліп тастайды жэне біріне-бірін мүлде қарсы қояды. Осы мағынада алғанда агностицизм болмыс пен сананьщ сәйкес келетіндігін (бірдейлігін) теріске шығару, біздің ойларымыз, ұғымдарымыз сыртқы дүниенің және оның затгарының бейнесі емес деп пайымдау болып көрінеді. Бейнелеу теориясына қарсы қойылған иероглифтер мен символдар теориясы агностиктік теория болғандықтан, Ленин оны сынға алды. Плехановтың иероглифтік материализм рухындағы қатесі де Лениннің сынына ұшыраған болатын. В. И. Ленин махизм дегеніміз Кант пен Юмның дәйексіз, жартыкеш идеализмінің Гегельге дейінгі концепцияларына реакциялық қайта оралу екенін көрсетеді. Өз уақытында агностицизм мен субъективтік идеализмнің дәйексіздігін жеңген Гегельдің көзқарастарын Ленин ең дәйекті, ең дамыған идеализм деп атайды. Кантшылдық пен юмизмнің қазіргі бейшара эпигондары Гегельді құрттық деп көкиді, ал шын мәнінде олар Кант пен Юмның Гегельге дейінгі қателеріне әншейін қайта оралып отыр. «Сэнге айналған неміс және ағылшын философиясының кантшылдық пен юмизм147
нің ескі, Гегельден бұрынғы қателерін қайталағанын бақылай отырып,— деп түсіндірді Ленин,— тіпті Гегельге бет бурғандьщтыц (Англия мен Скандинавияда) өзінен де Энгельстіц жақсылық күтуге даяр болғаны, идеалистік және метафизикалық ұсақ адасушылықтарды байқауға ірі идеа­ лист әрі диалектик көмектесер деп сенгені әбден айқын еді» (386). Гегель идеализміндегі болмыс пен ойлаудың бірдейлігі концепциясы ұғымдар (рухани жемістер) объективтік өмір сүреді және олар сыртқы дүниенің барлық заттарының мәні, бүкіл табиғаттың мәні деп білуге негізделді. Ал адамның ойлары мен ұғымдары осы абсолюттік, объективтік ұғымдарға тек жақындай түсу деп түсінілді. Гегельде бол­ мыс пен ойлаудың бірдейлігі жөніндегі диалектикалық концепция осындай идеалистік тұргыдан бұрмалаиган түрде көрінеді, онда обсолюттік және относительдік ақиқаттың арақатынасы туралы, бейненің (адам танымының, «ұғымдарының») объектіге, адам танып білетін заттардың мәнін білдіретін, объективтік түрде бар мистикалы ұғым болып көрінетін объектіге сәйкестігі туралы мәселе өзгеше, объективтік-идеалистік сипатта қойылады. Мұның өзі Гегельде диалектика оның таным теориясына дәл келетіндігін жәпе, әрине, идеалистік үлгіде дәл келетіндігін білдіреді. Сондықтан Гегель философиясы, басқа барлық жагдайлардағы сияқты, бұл жагдайда да басынан аягына «төңкеруді» керек етеді. 4) Диалектикалыі^-материалистік позиция. Бұл да, Гегельдегі сияқты, болмыс пен ойлаудың нақты бірдейлігі идеясына негізделеді, бірақ бұл бірдейлік адам ойларының, ұгымдарының — бізден тыс жәпе бізге тәуелсіз өмір сүретін сыртқы дүниенің — объективтік реалдылыққа (материяға) сәйкес келетіндігін мойындайтын дәйекті материализм рухында түсіндіріледі. Адампың бүкіл тапымы тәрізді, біздің ойлауымыз да объективтік түрде бар табиғат заттарының бейнелерін, шамамен алғанда дәл көшірмелерін береді деп білу маркстік-лениндік бейнелеу теориясының негізі болып табылады. Бейнелеу теориясының осы пегізі диалектика дегеніміз марксизмнің таным теориясы деген қагидада-ақ қорытылғап. В. И. Ленин кейін (1913—1914 ж.) мұны мәселенің түпкі мәні деп есептеп, осы қағидаға сан рет қайта оралады, оны кеңейте, дамыта, нақтылай түседі. Мұны біз Лениннің «Марксизмнің үш негізі және үш құрамдас бөлігі», «Карл Маркс», «Маркстің Энгельспен жазысқан хаттары» деген еңбектерінен және әсіресе оның «Философиялық дәптерле148
рінен» байқаймыз; соңғы еңбегінде ол, атап айтқаида, логи­ ка, диалектика және материализмнің таным теориясы — бәрі бір нәрсе, сондықтан оларды білдіру үшін әр түрлі үш сөзді қолданудың керегі жоқ деп жазды. Осы жағдай екі түрлі түсінбеушілік туғызды. Біріншісі маркстік философияда істің диалектикалық, гиосеологиялық және логикалық жақтары арасындағы немесе мәселеиің қойылыстары арасындағы қандай да болсын айырмашылықты теріске шығару болды. В. И. Ленин мұның бәрі бір және тіпті үш сөздің керегі жоқ деді емес пе, демек, жалпы олардың арасында ешқандай айырмашылық болуы мүмкін емес десті. Басқаша айтқанда, олардың бірденлігі айырмашылықты да қамтитын, нақты, относительді нәрсе ретінде емес, яғни диалектикалық тұрғыдан емес, абстрактілік абсолюттік нәрсе ретінде метафизикалық тұрғыдан түсіндірілді. Дегенмен, Лениннің кітабында диалектикапың, логиканың жәпе таным теориясының бірлігі айтыла отырып маркстік философияның тиісті жақтары (аспектілері немесе функциялары) әрқашан анық ажыратылып көрсетіледі. Егер бұлай болмаған болса, марксизмнің біртұтас философиялық ілімінің — диалектикалық материализма ң — әр түрлі тарихи дәуірлерде әр түрлі көңіл бөлініп, назар аударылғаи диалектикалыц материализм (XIX ғ.) және диалектикалық материализм (XX ғ.) сияқты жақтарын қалай ажыратып көрсете алған болар еді? Бұл ретте маркстік философияның көрсетілгеп үні сәтінің относительді, нақты бірдейлігі туралы (бірлігі туралы) сөз болып отырғаны айқын, ал бұл үш сәт бірінде бірі әсте жоғалып, бірімен-бірі толық араласып кетпейді. Екінші түсінбеушілік қарастырылып отырғап қағиданың бүкіл маркстік философиядағы, оның бүкіл тарихындағы алатын орнын дұрыс анықтамаудан болады. Диалектиканың, логиканың және материализмнің таным теориясының бірлігі диалектикалық материализм туған кезде-ақ пайда болды. Анығын айтқанда, диадектиканың, логиканың жәпе таным теориясының бірлігі диалектикалық материализмнің тууы болды: философияның үш жағының (функцияларының, аспектілерінің аталған бірлігі пайда болған кезеңнен бастап, диалектикалық материализм пайда болды. Сондықтан аталған бірлік бүкіл маркстік философияның құрылған кезеңінен бастап оның мәні болды. Бұл жағдайда Лепиннің сіңірген еңбегі осы бірліктің зор маңызып атап көрсетуінде еді, әрине, Ленин оны маркстік философияға бірінші рет енгізді деген мағынада емес. Ал оньщ бер жағында біздің кейбір философтар көп уа149
қыт бойы диалектикалық материализмнің дамуының лениндік дәуірінщ мәні В. И. Лениннің логиканың, диалектиканың жәпе материализмнің таным теориясының бәрі бір нәрсе болуы себепті үш сөздің керегі жоқ деп айтуында деген оғаін пікірді қорғаумен болды. Эрине, лениндік дәуірдің мәні мұнда емес, басқада, сондықтан егер Ленин ойларының контексінен жекелеген сөа тіркестерін жұлмалап алмасақ және ол сөздерді қате түсіндірмейтін болсақ, егер Ленин еңбектерінің бүкіл жиынтығын олардың өзара баыланысында алып қарасақ, оларға тарихи жағдай тұрғысынан, ғылымның дамуы тұрғысынан талдау жасайтын болсақ, осы басқа мәнді көруге болады. Сонымен, маркстік философияда логиканың, диалектиканың және материализмнің таным теориясының нақты бірдейлігі арқылы білдірілген болмыс пен ойлаудың нақты бірдейлігі бірдейлік пен айырмашылықтың қарама-қарсылықтарының бірлігі ретінде көрінеді. Бірақ, жоғарыда көрсетілгендей, «бірдейлік» терминінің, (оны болмыс пен ойлауға қолданғанда) мүлде әр түрлі және тіпті мүлде қарама-қарсы төрт мағынасы бар; сондықтан әрбір ретте (егер біз бұл терминді қабылдаған болсақ) бүл терминнің осы жолы қай мағынада қолданылғаны туралы түсінік беріп отыруға тура келген болар еді; мұның өзі маркстік философияны оқып-үйренген кезде қосымніа, мүлде керексіз, қиындық келтірген болар еді. Оның үстіне «бірдейлік» терминінің өзі — субъективтік идеалистер меп тұрпайы материалистер тым жиі қолданып, қадірін кетірген термин. Мұндай жағдайларда мынадай сұрақ заңды түрде туады: ендеше мұндай терминді өзіміздің философиялық дағдылы ісімізде неге қолданамыз, оның қолданылуын неге қарыса талап етеміз? «Нақты бірдейлік» деген ұғымның ең негізгі және басты мағынасын беретін, қолдануға өте қолайлы «бірлік» деген термин бар. Сондықтан қарама-қарсылықтардың бірлігі заңының сипаттамасындағы сияқты диалектиканың, логиканың және материализмнің таным теориясының арақатынасын сипаттағанда да біз «бірлік» («бірдейлік» емес) терминін қолданатын боламыз. Сонда қолданылатын сөздер жөнінде арнайы түсінік беріп отырудың қажеті болмайды.
3. Тарихта субъективтік (рухани) фактор ролінің артуы Ңазіргі жағдайларда рухани фактордың ролі мен маңызы өте-мөте артып отыр. Мұның өзі ең алдымен жүздеген миллион адамдарды қамтып отырған дүиие жүзілік революциялық процестің империализмге қарсы, бейбітшілік, демо­ кратия және социализм үшін күреске орасан кои халық бұқарасының, тұтас халықтардың саналы түрде қатысуын талап етуіне байланысты болып отыр. Социалист!к қүрылыс процесінің өзі еңбекіпі бұқараның саналы әлеуметтік-қайта құрушылық қызметінсіз мүмкін емес. Философиялық көзқарас тұрғысынан бүкіл осы процесті тарихта қоғамдық санаиың атқаратып ролінің, яғпи субъек­ тивен (рухани) фактор ролінің үздіксіз артуы деп сипаттауға болады, ал мұның өзі қоғам өмірінің сол фактордың озін туғызған материалдық жағдайларыпа барған сайын күшейе түскен кері ықпал жасап отыр. Дегенмен, әрине, ру­ хани фактордың тұтас алғанда қоғамдық-тарихи прогреско тигізетін кері әсерінің күшею фактісі қазір бұл прогреете айқындаушы роль қоғамдық санаға көшкендігін әсте білдірмейді. Бұрынғыдай, қоғамдық сана объективтік дүниені, қоғамдық болмысты тек цана бейнелейді, дегенмен тосыннан қарағанда ол қайсыбір неғұрлым жасампаздық роль атқара бастағандай болып көрінуі мүмкін. Бірақ бұл олай емес. Жаңа қоғамды саиалы түрде құру процесімен байла­ нысты да бұл тұрғыда принципы түрде еш нәрсе өзгерген жоқ: бұл құрылыс біз ойлап шығарған қайсыбір заңдар бойынша емес, социалистік қоғамға тән объективтік заңдар бойынша жүзеге асырылады. Ғылым мен техника саласында мәселе қиындау сияқты болып көрінуі мү7мкін. Мұнда болашағы мол, «стратегиялық» сипаты бар бірсыпыра ғылыми және техникалық маңызды бағыттарда ғылым (жаратылыстану ғылымы) же дел алға озып, өзінің жетістіктерімен техникалық, өнеркәсіптік өндірістік прогрестің мүмкіндіктерін анықтап беретіндей жағдай жасалғаны күмәнсыз. Ңазіргі ғылыми-техникалық революция мұны қадам басқан сайын көрсетіп отыр. Кейбір адамдар осыдан жалпы ғылыми-техникалық дамуда шеіпуші роль енді техника мен өндірістен (материялық фактордан) ғылымға, ғылыми танымға (рухани факторға) ауысты деп асығыс қорытынды жасайды. Бірақ бұл әрине, адасушылықтың, әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастарды анықтайтын ең маңызды, тереңде жататын процестер бақылаушыньщ назарынан тыс. 151
қалғанда болатыи үстірт қараушылықтың салдары. Көптегеи ревизионистер өздерінің концепцияларында дәл осылай ең мацыздыны елемеушілікке сүйенеді, олар қазіргі ғылыми-техникалық революцияпы (оның мәні мен әлеуметтік мағыласып) тарихи материализмнің принциптерінен бас тарту тұрғысыпан түсіндіреді. Бұл арада мәселенің шын жағдайы қандай? XX ғасырға дейіи жаратылыстану ғылымы өзіиің дамуы жағынан бүгінгі біз көріп отырғандай жоғары дәрежеге көтерілмеген болатын. Ол, әдетте, өзінің алдына техника мен өндіріс қажеттері қойған мәселелерді шешіп отырады. Оның үстіне жаратылыстану ғылымы зерттейтін және техника мен өнеркәсіпте пайдаланылатын табиғат күштері мен заттары адамға атам заманнан белгілі болатын. Адамзатқа өзінің тарихи қалыптасқан кезінен бері таныс болған механикалық қозғалыс пен жылу қозғалысы ғана емес, XVIII және XIX ғасырлардың аралығында ғана техникалық дағдылы іске ай­ кала бастаған электр мен химия да оларды практикада қолдану барысында адамға азды-көпті дәрежеде белгілі болдьк Күнделікті өмір және аталған табиғат «күштері» мен химия заттарын өндірісте пайдалану тәжірибесі ғылым ол «күштер» мен заттарды жан-жақты зерттеуге кіріспестен бұрын-ақ, адамның олар жайында алдын ала, толық дерлік түсінігі болуына мүмкіндік берді. Мұньщ өзі, ғылым тарапынан тікелей жәрдем болмаса да, «сынап көрулер мен қателесулер» әдісі арқылы, тек эмпириялық түрде ғана өнертапқыштардың жаңа техникалық құралдар жасауына мүмкіндік туғызды. Осындай әдіспен XVIII ғасырда «жұмыс машиналары» (жіп иіретін, мата тоқитын, токарьлық және басқа станоктар) және бумен жүретін машина ойлап шығарылды. Жалпы алғанда осындай әдіспен XIX ғасырда телеграф пен электр жарығы ойлап шығарылды. Бірақ ізделіп отырған заттар химиялық атомистика негізінде синтезделе бастаған кезде химияның өзі XIX ғасырда бір жаңалық әкелді. Алайда мұнда да сөз бұрын өсімдіктерден алынатын заттарға әбден ұқсас заттар туралы (ализарин, индиго, дәрілік және парфюмериялық өнімдері туралы) болатын. Химиктердің алдына міндет нақ осылай: сол уақытқа дейін табиғаттың өзінен химиялық дайын түрінде алынып келген заттарды жасанды әдіспен алу, яғни әзірлеу деп қойылды да. XIX және XX ғасырлардың аралығында жағдай едәуір өзгерді: бар екендігі сол уақытқа дейін тіпті ойға да келмеген физикалық жаңа құбылыстар — Рентген сәулесі, радио­ активен сәуле шығару, ал одан кейін басқа да құбылыс152
тар — мүлде күтпеген жердей ашылдьг. Эрине, радий мен ■басқа да радиоактивтік заттар арқылы алынған таусылмастай көрінген орасан мол энергияны іс жүзінде пайдалану перспективасы техниканы бірден-ақ қызықтырды. Егер мәңгілік двигатель идеясы іске аспайтын арман болып онертапқыштарды көп уақыт бойы қызықтырған болса, радийдің ашылуы сол арманды орындауға мүмкіндік беретін сияқты көрінді (атом ішіндегі энергия қорының шектеулілігі кейін ғана анықталды). Бірақ бұл жағдайда техникалық ой XVIII ғасырда бумен жүретін машина ойлап табылған жолмен, яғни өзінің «сынап көрулер мен қателесулер» деп аталатын сенімді әдісімен әрекет жасай алатын ба еді? Әрине, жасай алмайтын. Ең алдымен, бұрын белгісіз болып келген бұл жаңа құбылысты аз уақыт ішінде жан-жақты зерттеп, оның қасиеттері мен заңдылықтарын ашып, оның заттық тұлгаларын табу, оның өту жағдайларын анықтау керек болды. Тек содан кейін ғана техникалық және өндірістік сипаттағы міндеттерді алға қойып, оларды шешуге кірісуге болатын еді. Жаңа физика осы жолдан өтті де, ал бұл жолдың өзі 1896 жылы радиоактивтілік құбылысы ашылғаннан кейін, сонан соң 1898 жылы ерлі-зайыпты Кюрилер жаңа химиялық элемент радийді ашқаннан кейін басталды. Бұл жол ауыр атом ядросының бөліну реакциясы ашылып, бұл реакцияның тізбек сипатында болатындығы дәлелденген 1939 жылға дейін созылды. Осы уақытқа дейін жаңа физиканы ядролық процестерді зерттеуге итермелеп қана келген техника енді осы кезеңнен бастап атом (ядро) энергиясы саласындағы жалпы гылыми-техникалық прогреске тікелей қосылып кетті; екіүш жыл ішінде техника физикамен бірлесе отырып, атом энергиясын іс жүзінде пайдалану міндетін шешті. Сонымен, атом энергиясын алу мақсатымен ядролық процестерді зерттеу мен техникада пайдалану ісінде ғылым (физика) шамамен алғанда 44 жыл бойына техниканың алдында болғаны күмәнсыз. Осы кезең ішінде физика бүкіл адамзат шамамен айтқанда кемінде 100 мың жылда механикалық қозғалыс пен жылуды меңгерген және танып білген жолдан өтті. Міне физиканың осы жұмысы техникаға өте қысқа мерзімде (не бары бірнеше жылда) «уран қазандары» деп аталатындар да атом энергиясын іс жүзінде пай­ далану міндетін шешуге мүмкіндік берді (ал осыдан үш жыл өткеннен кейін мұның өзі американ соғысқұмарлары Жапонияның қалаларына тастаган атом бомбалары түрінде көрінді). 153
Бірақ гылым техниканың алдында болып, техникалық дамуга жол ашқан фактісі, кейбір ревизионистердің пайымдаіітынындай, енді ғылымның өзі жалпы ғылыми-техникалық прогрестің және сонымен қатар бүкіл қоғамдық-тарихи қозгалыстың қозғаушы күші болды дегенді әсте білдірмейді. Егор техниканың қажеттеріне байланысты атом энергиясын ңажетсіну келіп шықпаса, егер мұның өзі физиканы ядролық құбылыстарды жаппай зерттеуге үнемі ынталандырып отырмаған болса, физика бұл саладағы зерттеулерін жыл өткен сайын кең көлемде өрістете отырып, қажырлы да табанды түрде жүргізер-жүргізбесі екіталай еді. 1896 жылы радиоактивтіліктің ашылуы нәтижесінде ғылымның жаңа «өсу нүктесі» табылды. Бірақ бұл «өсу нүктесі» өз ішіндегі жасырын мүмкіндікті іске асыра алуы үшін, яғни өсе, ұлғая бастауы үшін, ол «өсу нүктесіне» қорек беріп, оның өсуін қамтамасыз ететін тұрақты қайнар көзі (импульс) керек болды. XX ғасырда, бұрынғы барлық тарихи дәуірлердегідей, техника мен өндірістің қажеттері сондай қайнар көзі болған еді. Осындай көріністі қазіргі жаратылыстану ғылымы мен қазіргі техниканың космонав­ тика, кибернетика, кванттық электроника (лазерлік техни­ ка); макрохимия (полимерлер мен биополимерлер химиясы) сияқты басқа да көптеген салаларынан байқауға болады. Сонымен, қазіргі ғылыми-техникалық революция, маркеизмнің ашық жаулары мен ревизионистердің мәлімдемелеріне қарамастан, одан идеалистік қорытындылар жасауға ешқандай дерек бермейді. Керісінше, қазіргі қоғам дамуында рухани фактордың (оның ішінде ғылыми танымның да) белсенді ролі артып отырған жағдайда жаңа нақты тарихи материалдар тарихи материализмнің қоғамдық болмыс қоғамдық сананы анықтайды дейтін негізгі қағидасының дұрыстығын үсті-үстіне дәлелдеп отыр. Бірақ егер гносеологиялық (және тарихи-материалистік) тұрғыдан қазіргі ғылыми-техникалық революция идеализмнің пайдасына, рухани нәрсе (ғылым, ғылыми таным) бірінші, ал материялық нәрсе (техника мен өндіріс) екінші деп тұжырымдаудың пайдасына ешқандай дәлел бермейтін бол­ са, онда қазіргі ғылыми-техникалық прогрестен туындайтын рухани (идеалдық) нәрсе мен материялық нәрсенің арасындағы барлық қатынастар мұнымен әсте тамамдалмайды. Мәселені гносеологиялық тұрғыдан қоюдан тыс жерде біз үнемі материялықтың идеалдыққа айналуының (айталық, табиғаттың жаңа зацдарын ашқанда — техникалық қажеттердің әсерімен — және оларды ғылыми ұғымдар формасында бейнелегенде) және керісінше идеалдықтың материялық154
қа айналуының (жаратылыстану ғылымының заңдарын «затқа айналдырғанда» және оларды техникалық іске асырғанда) күрделі процестерін кездестіреміз. Материялық пен идеалдықтың арасындағы осы өзара отулердің нақ өзі Маркстің ғылым (әңгіме ең алдымен жа­ ратылыстану ғылымы туралы болып отыр) тікелей өндіргіш күш деген формуласында айқын бейнеленді. Осы қағида өзінің жалпы формасында Ленин кітабында теориялық жағынан қарастырылды. Онда былай делінген: «Эрине, материя мен сананың қарама-қарсылығыпың да тек өте шектелген саланың шектерінде ғана абсолюттік маңызы бар: бұл ретте алғашқы деп нені, соңғы деп нені есептеу керек деген негізгі гносеологиялық мәселенің шегінде ғана абсолюттік маңызы бар. Бұл шектерден тыс ол қарама-қарсылықтың относительділігі даусыз» (160). Одан әрі В. И. Ленин И. Дицгеннің сананы материямен қателесіп теңдестіруін сынай келіп, материяны рухқа қарама-қарсы қою туралы былай дейді: «Мұндай қарама-қарсы қоюдың «шектен тыс», асыра сілтеу, метафизикалық болмауға тиіс екені даусыз (мұны баса көрсетуі диалектикалыц материалист Дицгеннің зор еңбегі болып табылады). Бұл относительдік қарама-қарсы қоюдың абсолюттік қажеттілігі мен абсолюттік ақиқаттылығының шектері — нақ гносеологиялық зерттеулердің бағытын белгілейтін шектер. Бұл шек­ терден асқан жағдайда материя мен рухтың, физикалық пен психикалықтың қарама-қарсылығын абсолюттік қарама-қарсылық ретінде қолдану орасан зор қате болар еді» (277— 278). В. И. Ленин «Философиялық дәптерлерінде» осы тезисті толығырақ ашып көрсетеді және одан әрі дамытады. Ол идеалдықтың материялыққа айналуы туралы пікір өте те­ рец деп жазады; тұрпайы материализма қарсы бағытталғандықтан, оның тарихта да, адамның жеке өмірінде де үлкен маңызы бар. Бұл сөздерден материяны рухқа қарсы қоюдың относительді сипаты туралы айтқанда Лениннің нақты нені айтып отырғаны айқын байқалады. Сөз жоқ, ол, атап айтқанда, біз танып білген табиғат заңдары техникалық өнертабыс істерінде жүзеге асқанда идеалдықтың (оның ішінде ғылымның да, ғылыми танымның да) материялыққа айналу, яғни затқа айналу қабілетін айтқан болатын. Идеалдықтың материялыққа мұндай «айналуы» ғылымның қоғамның тікелей өндіргіш күші ретіндегі ұғымының негізін құрайды. Сонымен, қазіргі ғылыми-техникалық революцияға талдау жасау Лениниің материя мен рухтың қарым-қатынас155
тарыпа қптысты жалпы философиялық қағидаларын нақтылай түсу үшін оте қызғылықты жаңа материал береді. Реті келгенде, айта кетелік, жаңа ғана келтірілген мысалдап В. И. Лениннің «Материализм және эмпириокрити­ цизм!» мен опың «Философиялық дәптерлері» өзара қандай тыгыз байланысты екендігін көруге болады. 4. Әлеуметтікті биологиялықпен және физикалықпен шатастыруға қарсы Буржуазиялық қоғамдық және философиялық ғылымның бір сипаты оның көптеген өкілдері сапа жағынан мейлінше әр түрлі құбылыстарды механицизм рухында араластырып жібереді, ал механицизм әр түрлі процестердің арасындағы сапалық шектерді жояды да, ол процестердің біреуін екіншісіне, қозғалыстың күрделі де жоғары формаларын неғұрлым қарапайым және төменгі формаларына апарып саяды. Атап айтқанда, олар қоғамдық өмірдің құбылыстары мен заңдылықтарын табиғаттың құбылыстары мен заңдылықтарына саяды. Бұл орайда біреулері әлеуметтікті биологиялыққа (мәселен, социал-дарвинистер), екіншілері — физикалыққа (мәселен, энергетиктер) саяды. Мәселен, махистер саяси экономияның маркстік теориясын «биологиялық еместігі» үшін айыптады, ал Богдановта «қоғамдық формалар кең көлемді текке — биологиялық бейімдеулер тегіне жатады». Басқа бір жерінде Богданов: «Өмір ңосындысынъщ барған сайын өсе тусуі биологиялық тұрғыдан прогресс деп аталады» деп, прогресс ұғымына «биологиялық» түсінік береді. «Биология мен социологияны ойыншық еткен осы әрекеттердің бәрінде,— деп жазады осыған байланысты В. И. Ленин,— марксизмнен журнал та жоқ екенін айтпаса да болады. Бұл айтылгандардан титтей де кем түспейтін, автордың «жақсы ниетінен» басқа ештеңені де анықтамайтын, «идеализм дегеніміз не», материализм дегеніміз не екенін мулде тусінбегендікті көрсететін анықтамаларды Спенсер мен Михайловскийден қанша болса да табуға бо­ лады» (373). Әлеуметтікті биологиялықпен алмастырушылықты сипаттай келіп, Ленин Маркстің Кугельманға жазған хатынан мынадай үзінді келтіреді: «Әңгіме Ланге мырзаның ұлы жаңалық ашқандығында,— деп келеке етеді Маркс. Бүкіл тарихты жаратылыстың бірден-бір ұлы заңына әкеліп тіркеуге болады. Жаратылыстың бұл заңы «Зіги^^іе !ог ІіГе» тіршілік үшін күресу деген сөздерде болып отыр (Дарвиннің сөздері оның бұл қолдануында бос сөз болып шығады), 156
ал бұл создердің мазмұны — халық туралы немесе, дұрысырақ айтқанда, артық халық туралы Мальтустың заңы болып шығады. Демек, бұл «8ігп££Іе £ог 1іГе»-пің әр түрлі қоғамдық формаларда тарихи жағынап қалай көріпгендігіпе талдау жасаудың орныпа, әрбір нақты куресті «8іги£&1е £ог ІіГе» дегеп сөздерге, ал бұл сөздерді халық туралы мальтустік қиялға айналдырудап басқа ешбір амал қалмайды. Елеурегеп, гылыми болып көрінгісі келгеи лепірме падапдық пеп ой жалқаулығы үшіп бұл оте наиымды әдіс екендігімеп келісу керек» (375). Ленин былай деп түсіндіреді: «Маркстің Лангенің көзқарастарын сынауына «мальтусшілдікті социологияға Лангенің әдейі тықпалап отырғандығы емес, жалпы алғанда, биологиялық ұғымдарды қоғамдық ғылымдар саласына қолданудың бос сөз екендігі негіз болды. Бұл ұғымдарды «ізгі» ниетпен қолданса да немесе социологиялық жалған ңорытындыларды қуаттау ниетімен қолданса да, бос сөз бос соз болып қала береді» (375). Мальтусшілдіктің өзі әлеуметтік ғылым ұғымдарын биологиялық ұғымдармен алмастырудың жеке бір түрі екендігі айдан анық. Бірақ бұдан қоғамдық ғылым ұғымдарын алмастыру мақсатымен пайдаланылған тиісті биологиялық ұғымдар жалған, мысалы «тіршілік үшін күрес» және «түр ішіндегі күрес» ұғымдары жалған немесе табиғатца ^олданғанда «относительді артық халық» ұғымы жалған деуге болмайды. Мұндай қорытынды социология саласындағы мальтусшілдікке қарсы күресті жеңілдетіп, оңайлатқапымен, бүкіл осы күреске коріпеу теріс бағыт сілтер еді, өйткені әлеуметтікті биологиялықпен алмастыру емес, биологиялық түсініктердің өздері жалған деп жарияланған болар еді. Әлеуметтікті физикалықпен алмастыру ісі де принцип жағынан дәл осы сияқты. «Энергетика мен қоғамдық іріктелудің негізгі байланысын» тұжырымдай келіп, Богданов бы­ лай деп жазды: «Қоғамдыц іріктелудің цандай актісі болсын сол актініц уатысы бар цоғамдыц комплекс энергиясының артуы немесе кемуі болып табылады. Артуы болса «іріктелудщ дурыс» болғаны, кемуі болса,—«теріс» болғаны». «Осындай адам айтқысыз сандырақты марксизм деп көрсетпек болады!»— деп кеііиді Ленин.—Ңоғамдық ғылымдар саласында ешбір пайда келтірмейтін және келтіре алмайтын биологиялық және энергетикалық созсымақтарды мұндай тізбектеуден асқан өнімсіз, жансыз, схоластикалық бірдемелерді ойлап табу мүмкін бе?» (373). «Әңгіме Богдановтыц,— деп одан әрі жалғастырады Ле157
пин, - мүны істей отырып, өзінің қорытындылары мен тұжырымдарыныц бәрін немесе бәрін «дерлік»... Маркстің көзқарасымен жымдастырып отырғанында емес,— әңгіме бұл жымдастыру, бұл—«әлеуметтік энергия» тэсілдерініц бастан-аяқ жалған және Лангенің тәсілдерінен ешбір айырманіылығы жоқ екендігінде» (375). Лепиннің атап көрсеткеніндей, «әлеуметтік энергетикапың» түрлендірулерінің, «мәселені «тереңдететін» сияқты болып көрінгенімен,.. іс жүзінде Ланге мен К°-нің биологиялық-социологиялық эклектикалық әрекеттерінен ешбір айырмашылығы жоқ!..» (374). «Әлеуметтік энергетика» мен цогамдық іріктелу туралы ілімді марксизмге телу — бос сөз. «Мах пен Авенариустің гносеологияда идеализмді дамытпай, қайта ескі идеалистік қателерге зор дәмелі терминологиялық сандырақты («элементтер», «принциптік координа­ ция», «интроекция», т. т.) үйіп-төккені сияқты, социологияда да эмпириокритицизм, марксизмнің қорытындыларына тіпті шынымен-ақ тілектес болғанның өзінде де, энергия мен биология жөніндегі зор дәмелі құргақ сөздермен тарихи материализмді бұрмалауға апарады» (376). Әлеуметтік дарвинизм дегеніміз — әлеуметтік пен табиғаттықтьг, дәл осы жағдайда биологиялықты шатастыру түрлерінің бір ғана, рас, көбірек тараган және оның неғұрлым тән түрі. Мұның жарамсыздығы — сапалық тұргыдан әр түрлі зацдылықтарға багыпатын, сапалық тұрғыдан мүлдем әр түрлі құбылыстарды бір-бірімен шатастыруы мен алмастыруында. Бұл — жоғарғыны төменгіге, бүтінді оның бөлшектерінің қосыпдысыиа, сапаны санға саятын механицизмнің көрінісі. Диалектика жалпы метафизикаға қарама-қарсы жәпе онымен сыйыспайтыны сияқты механицизмге де қарама-қарсы және опымен сыйыспайды: өйткені механи­ цизм метафизиканың тек бір көрінісі ғаиа ғой. Сонымен қатар жалпы алғанда механицизм мен метафи­ зика философиялық идеализмнің гносеологиялық негізі болатыньг сияқты, әлеуметтік дарвинизмнің де ашық идеалис­ та сипаты бар. Шынында да, тек қана адам баласының та­ рихи дамуына тән қоғам омірінің реалды заңдарын жоққа шығара отырып, оларды қогамдық құбылыстар бағынбайтын биологиялық заңдармен алмастьгра отырып, социал-дарвинистер қогамның өмірі мен қозғалысын жалпы өз ішкі заңдылығы, өз қажеттілігі жоқ, кездейсоқ болып жататын нәрсе деп түсіндіреді. Сондықтан социал-дарвинистер қогамдық құбылыстардың қандай да бір заңдары бар деп даурыққанымен, мұның озі шындығында әлеуметтік құбылыстар нақты бағынатын заңдар емес. Демек, түптеп келгенде, 158
жалпы әлемнің барлық құбылыстары жөнінде көптеген идеалистердің пайымдайтыны сияқты, социал-дарвинистердіц түсіндіруінше де әлгі құбылыстардың заңдылығы жоқ болып шығады. Әлеуметтік пен биологиялықты араластыру биологиялықты әлеуметтікпен алмастырудан да болады, яғни тек қоғамдық өмірге ғана тәп пәрсені тірі табиғатқа дәл осылаіі заңсыз түрде көшіре салудап да болады. 5. Философиядағы партиялылық принципі Маркстік-лениндік философиядағы партиялылық прин­ цип! ең алдымен материализм бағытын батыл да дәйекті қорғау және идеализм мен агностицизм бағыттарына қарсы, бұл багыттар қандай формада көрінсе де, нақ солай ба­ тыл күрес жүргізу деген сөз. Бұл принцип материализмнің философиялық қарсыласы қапдай пердемен бүркемеленсе де, сол перденің астынан идеалистің піын бет-жүзін аша білуді талап етеді. Демек, партиялылық принципі бұл жағдайда тек материализмді қорғау ғана емес, сонымен қатар бүркеме жамылғаи философиялық қарсыластың бет пердесін ашып, оны әшкерелей білу деген соз. В. И. Ленин өз кітабының біріпші басылуыпа жазғап алғы созіпің өзіпде-ақ өз кітабының алдыпа қойған мақсатып анықтағанда партиялылық принцппіиің маңызды аспектілерінің бірін былай деп айқын бейнеледі: «...марксизм дёғен болып, масқара шатақ. былыққан, реакциялық бірдемелерді алға тартып отырған адамдардың қай жағынан шатасып отырғанын іздеп табуды мен осы заметкаларда өзіме міндет етіп қойып отырмын» (11). Философиядағы партиялылық принципін Ленин «Философиядағы партиялар және философиядағы бассыздар» де­ ген болімде (VI тарау) кең түрде тиянақтаған. Онда былай деліпгеп: «Маркс пей Энгельс басынан аяғыпа дейін философияның партиялылығып жаңтады, қапдай да болсын «ең жаңа» бағыттардың бәріндегі материализмнен шегінупіілікті және идеализм мең фидеизмнің ырқына көнушілікті әшкерлей білді. Сондықтан олар Гекслиді тек і$ана материализмнің ұстамдылығы тұрғысынан бағалады. Сондықтан олар Фейербахты кінәлағанда, материализмді ақырына дейін жүзеге асырмағаны үіиін,— жеке материалистердің қателеріне бола материализмнен безгені үшін,— дінмен күрескенде дінді жаңғырту немесе жаца дін ойлап шығару мақсатымен күрескені үшін,— социологияда идеалистік құрғақ сөздеп арыла алмағаны үшін және материалист бола алмағаны үшін кінәлады» (387). 159
Философияда материализм бағытын ашық, дәйекті жүргізу философияда партиялылық припципін жүргізудің өзі осы, оііткені философияға қолданғанда бұл принципте одан басңа еіитеце де жоц. Оны материализмді қорғау емес, қандай да бір нақты табиғи-ғылыми концепцияны қорғау деп корсстуге әрекеттену атаулының бәрі оны бұрмалауға, онымен сыйыспайтын жат бірдеңемеи алмастыруға ұрындырады. Философиядағы партиялылық принципін Ленин үнемі және барлық жерде де, оның ішінде физикада да, дәйекті түрде жүргізіп отырды. Бірақ мұнда ол қандай да бір физикалық нақты теорияны оған қарама-қарсы, бірақ физикалық басқа теорияны бекерге шығару арқылы әсте жақтаған емес; ол тек белгілі бір физикалық концепциялардың өкілдері қостайтып және қорғайтын гносеологиялыц бағытты ғана қадағалаи отырды. «Ең жаңа физиктердің бір мектебінің философиялық идеализмді қайта жандапдырумен байланысы туралы мәселені талдағанда,— деп жазды ол,— біздің физиканың арнаулы ілімдеріне тоқтала кетейік деген ойдан аулақ екеніміз өзінен-өзі түсінікті. Біз тек кейбір белгілі қағидалардан және жұртқа мәлім ашылған жаңалықтардан шығарылатын гносеологиялық қорытындыларға ғана коңіл бөлмекпіз» (285). Мәселен, энергия («энергетика») туралы ілім физикалық теория ретінде, физиктердің басым копшілігінің істегеніндей, материализм иегізінде де. Мах пен махистердің, Оствальд пен оның «энергетист» ізбасарларының істегеніндей, идеализм мен агностицизм пегізінде де баяндалуы және дамытылуы мүмкін. ««Тәжірибенің», т. с. терминдері сияқты, «эпергетикапың» терминдерімен де материализмді жәпе идеализмді (әрине, азды-көпті дәйекті түрде) көрсетуге болады» (310—311) деп жазды Ленин. Ңарама-қарсы философиялық бағыттарды — материализмді және идеализмді — ұстайтын әр түрлі мектептердің физиктері, деп атап көрсетті Ленин, өз ғылымының жаңалықтары мен фактілерін бір жүйеге келтіреді, басқаша айтқанда, қазіргі физиканың тәжірибелік деректерін теориялық жағынаи қорытады, ал бұл орайда мұпың өзі бір физиктерде сәттілеу, екінші бір физиктерде сәтсіздеу болуы мүмкін. «...Елеулі айырмашылық «тек цана» гносеологиялық көзқараста болып отыр» (330)— деп қорытады Ленин. Мұның басқа барлық жаратылыстану және математика ғылымдарына да қатысы бар. Өздерінің нақты табиғи-ғылыми мазмұнында бұл ғылымдар қалай болғанда да адамнан тыс бар және оның санасына тәуелсіз нәрсе болып табылатын табиғат заңдарын бейнелейді. Бірақ әр түрлі тео160
риялардан жасалатын гносеологиялық қорытындыларда мұнда сол негізгі екі тенденция —XX ғасырдың басындағы физикада Ленин ашып көрсеткен және қадағалаған мате­ риалиста немесе идеалистік тенденция анық байқалады. Міне, сондықтан қандай да бір анықталған физикалық, биологиялық немесе басқа бір табиғи-ғылыми көзқарастар— өздеріне тән мазмұны бойынша жеке өздерін алғанда — ма­ териалиста, ал дәл сол арнайы мағынада алғанда оларға қарама-қарсы көзқарастар идеалистік болады деген тұжырымдаулардың философиядағы партиялылық принципін Ленинше түсінуге ешқандай қатынасы болған емес және жоқ. Мысальт, кейбір физиктер мен философтар бір кездері тек классикалық физика ғана материалистік деп саналады-мыс, ал относительділік теориясы мен кванттық механика ар­ найы физикалық теориялар ретінде идеалистік болады-мыс деп мәлімдеп келді. Сондықтан, философиядағы партиялылық принципті негізге алғансып қазіргі физиканың кванттық-релятивистік түсініктерінің бәрін идеалистік деп жариялап, оларды қабылдамай тастау керек, тек классикалық физиканың түсініктерін ғана мойындау керек деген ұсыныс жасады. Сөйтіп бұл нұсқауларға сәйкес, материалистер XIX ғасырдың және тіпті одан да ертерек тарихи дәуірлердің физикасына қарай кері шегінуге тиіс болар еді. Мұндай тұрпайы көзқарастың лениндік көзқарастармен ортақ ештеңесі жоқ. Кейбір физиктердің, биологтардың, философтардың өздерінің Ленинге қарсы, марксизмге қарсы позицияларын осы принципке жалған сілтеме жасау арқылы бүркемелей отырып, оны дұрыс қолданбағандығы үшін партиялылық принципі, әрине, ешбір жауапты емес. Философиядағы партиялылық принцип! өзара күресуші негізгі екі философиялық бағыттың — материализм мен идеализмнің — ымыраласпайтындығын мойындауға негізделген. Бұл екі бағыттың бітіспейтіндігі олардың әрқайсысына Маркстің, Энгельстің және Лениннің қалай қарағандығымен анықталады. «Маркс пен Энгельстің данышпандығы нақ мынада,— деп жазды Ленин,— олар өте көп уақыт бойына, жарты тасыр дерлік уақыт бойына, материализмді дамытып келді, философиядағы бір негізгі бағытты ілгері бастырды, шешіліп қойған гносеологиялық мәселелерді қайталап, бір орында тұрып қалмады, қайта материализмді дәйектілікпен жүзеге асырып отырды — дәл сол материализмді қоғамдық ғылымдар саласында цалай жүзеге асыру керек екенін көрсетіп берді, философияда—«жаңа» жол «ашпақ» болған, «жаңа» бағыт, т. т. шығармақ болған сан6-832 161
сыз коп әрекеттерді қоқсық, сандырақ, зор дәмелі лепірме былпіыл ретіпде аяусыз серпіп тастап отырды. Мұндай әрекеттердің бос сөзге негізделген сипатын. философиялық жаңа «измдерді» схоластикаға салынып ойыншық етушілікті, астарлы айла-шарғылармен мәселенің мәнін бұрмалаушылықты, гносеологиялық түбегейлі екі бағыттың күресін ұғына және айқын түсіне білмеушілікті — осының бәрін Маркс пен Энгельс өздерінің бүкіл қызметінің өн бойында әіпкерелеп, айыптап отырды» (383—384). Философиядағы негізгі багыттардың әрқайсысынан үзіпжұлып алатын және оларды эклектикалық жолмен біріктіретін, материализм мен идеализм арасында ортақ бірдеңе қүру әрекеттерінің бәрін материализм мен идеализмнің бітіспейтіндігі сөзсіз толық сәтсіздікке ұшыратады. Материа­ лизм мен идеализм бірін-бірі мүлде жоққа піығаратындықтан, Ленин ондай эклектиканы принцппті түрде, бастама пегізінің өзінде бірден қабылдамай тастайды. В. И. Ленин И. Дицгеннің сөздерін келтіреді, ол философиядағы партиялылық принципін өз ұстаздарының — Маркс пен Энгельстің — аса ұлы дәстүрі деп қабылдаған болатын. «Барлық партиялардың ең жексұрыны аралық партия...— деп біздің Иосиф Дицген әділ айтты.— Саясатта партиялардың біртіндеп екі-ақ лагерь болып топталатыны сияқты... ғылым да негізгі екі топқа (Сепегаікіаззеп) бөлінеді: бір жағында метафизиктер, екінші жагында — физиктер немесе материалистер болады *. Аралық элементтер және әр қилы аталып жүрген ымырашыл дүмшелер, спиритуалистер, сенсуалистер, реалистер, т. т. және т. с. өздерінің жолында біресе бір ағымга, біресе екінтпі ағымга түсіп ауытқып отырады. Біз батылдықты талап етеміз, біз айқындықты тілейміз. Реакцияшыл қаныпезерлер (ВеігаііеЛазег) өздерін идеалистер деп атайды , ** ал адамның ақыл-ойын метафизикалық балдыр-батпақтан құтқаруға ұмтылатындардың бәрі материалистер деп аталуға тиіс... Егер біз бұл екі партияны бір берік нәрсемен және ағымдағы нәрсемен салыстыратын болсақ, онда бұл екеуінің ортасындағылар ботқаға ұқсас бірдеңе болып шығады» (388). Дицгеннің осы бағалары мен анықтамалары Ленингө * Бұл арада да дәл айтылмаған ңолайсыз сөз бар: «метафизиктер» деген сөздің орнына «идеалистер» деу керек еді. Басқа жерлерде И. Дицгеннің өзі метафизиктерді диалектиктерге қарсы қойған (ескерту В. И. Лениндікі). ** Байқадыңыз ба, И. Дицген енді түзеліп, материализм дұщпандарының партиясы қандай екенін дэлірек түсіндірді (ескерту В. И. Лениндікі). 162
оте-мөте ұнады. Ол келтірілген цитат жөнінде мақұлдаған ескертпе жасайды: «Рас! «Реалистер» және т. с., оның ішінде «позитивистер» мен махистер де, т. т., бұлардың бәрі — түкке тұрғысыз ботқа, философия даты жексұрын аралыц партия, бұл партия әрбір жеке мәселеде материа­ листа бағыт пен идеалистік бағытты шатастырып отырады. Философиядағы бұл түбегейлі екі бағыттан тысқары болуға жасалған әрекеттерде «ымырашыл дүмшеліктен» басқа ештеңе жоқ» (388). Материализм мен идеализмді бітістіру пайдасына пікір айтушылар қазірде де кездесіп қалатын болса, бітіспейтінді «бітістірмекші» болып мұндай әрекет жасайтындарға И. Дицгеннің «жексұрын аралық партия» деп бағалауына байланысты Лениннің айтқан осы сөздері ең жақсы жауап бола алады. 6. Дінге көзқарас Махизмнің және сол спяқты философиялық мектептер мен мектепсымақтардың реакциялық роліне тоқталып В. И. Ленин былай деп жазды: «Қайдағы бір Авенариустің гносеологиялық жымысқы жалтарыстары профессордың ойдан шығарғаны, «өзінің» кішкене философиялық сектасын құру әрекеті болып қала береді, ал іс жузінде, қазіргі қоғамдағы идеялар мен бағыттар күресінің жалпы жағдайында, бұл гносеологиялық айла-шарғылардың жалғыз, тек жалғыз ғана объективтік ролі бар: идеализм мен фидеизмге жол ашу, соларға адал қызмет ету» (390). Одан әрі Ленин осы пікірін махизмнің ғылымға және дінге қалай қарайтынын салыстырғанда да атап корсетеді: «Дінге көзқарас пен жаратылыстану ғылымына көзқарас буржуазиялық реакцияның эмпириокритицизмді осылай шын таптық тұрғыдан пайдаланатынын өте-мөте айқын сипаттайды» (392). Ленин махистердің аңқаулықпен сеніп жүрген «теориялық» айла-шарғылар («энергетика», «элементтер», «интроекция» және т. т. жөніндегі) өрісі тар, титтей мектепсымақтың шегінде қалып қоятынын, ал бұл айла-шарғылардың идеялық бағыты мен таптық мәнін ашық реакционерлердің бірден-ақ аңғаратынын және оның оларға өзінше уызмет ететінін көрсетеді. Осы пікірді Ленин өте айқын да бейнелі түрде мына сөздермен білдірді: «Христианин Иуданың сүюі Христқа қатысы қандай болса, жаратылыс зерттеуші Мах философиясының жаратылыстану ғылымына қатысы сондай. Дәл сол сияқты Мах та шындығында философиялық идеализм 6* 163
жагына піыгып, жаратылыстану ғылымын фидеизмге сатып кетіп отыр. Махтың табиғи-тарихи материализмнен безуі — қай жагынан алғанда да реакциялық құбылыс...» (398). Бул жерде Ленин махизм («аралық партия») фидеизмпен жаратылыстану ғылымына қарай тартылған өзінше бір «қозгалтқыш белдік» тәрізді болып көрінеді деген өте маңызды қағида ұсынады. Бұл белдіктің ықпалы жалған бейпартиялылық, махизмнің дінге көзқарас жөніндегі бейтараптылығы деген жалған жарнамамен бүркемеленіп іске асырылады. В. И. Ленин бұл жөнінде махистердің өздерінің айтқандарын келтіреді: эмпириокритицизм «теизмге де, атеизмге де қайшы келмейді» (Петцольдт), «діни пікірлер— жеке адамның ісі» (Мах). «Философтың бұл мәселеде бейтарап болуының өзі фидеизмнің алдында малайлық еткепдігі болып табылады» (393—394) деп қорытады Ленин. Философиядағы партиялылық туралы мәселені Ленин дінге көзқарас туралы мәселемен тығыз байланыстыра баяндайды; оның айтуында бұл мәселе «...философияда, жалпы алғанда, партиялар бар ма, философиядағы бейпартиялықтың қандай маңызы бар деген мәселеге дейін кеңейеді» (383). Махизмнің дінге қатынасын қарастырып, В. И. Ленин тікелей фидеизмнің өзінің, діннің өзінің ғьтлымға қатынасын анықтайды. Фидеизм ғылыммен дау-жанжалға түскісі де келмейді және өзін онымен бітіспес жағдайда ұстағысы да келмейді. Керісінше, ол өзі мен ғылым арасында «ықпал өрісін» бөліскенде, ғылым сайып келгенде, табиғи-ғылыми зерттеудің арнаулы мәселелерімен шұғылданатын болып, бірақ ғылым өзі алған деректерден философиялық тұжырымдар жасауға, методологиялық қорытындыларға, ғылыми идеологияға деген правосынан айырылатындай болуы тұрғысынан бөлісуге тырысады. «Ңазіргі фидеизм тіпті де ғылымға қарсы емес,— деп атап көрсетеді Ленин,— ол тек ғылымның «шамадан тыс дәмесіне» ғана, атап айтқанда, объективтік ақиқат жөніндегі дәмесіне қарсы. Егер объективтік ақиқат бар болса (материалистердің ойлағанындай), егер жаратылыстану ғылымы сыртқы дүниені адамның «тәжірибесі» арқылы бейнелеп, объективтік ақиқатты тек бір өзі ғана таба алатын болса, оцда^қандай да болсын фидеизм, сөзсіз теріске шығарылады. Ал егер объективтік ақиқат болмаса, ақиқат (оның ішінде ғылыми ақиқат та) тек адам тәжірибесінің ұйымдастырушы формасы ғана болса, онда мұнымен попшылдықтың негізгі қағидағы дұрыс деп танылғаны, попшылдыққа жол ашылғаны, діни тәжірибенің «ұйымдастырушы формаларына» орын берілгені болады» (133). 164
Ғылым мен діннің, фидеизм мен жаратылыстану ғылымының өзара қатынастарының ұзаққа созылған тарихы бар; олардың тарихы діннің әр уақытта ғылымды өзіне бағындыруға, өзіне қызмет еткізуге, оны оның өзіне тән философиялық негізден,— ал философиялық материализм жараты­ лыстану ғылымына әуел бастан осындай негіз болып келді және болып та отыр, — айыруға тырысқандығын дәлелдейді. Ғылым болса, керісінше, ғылым бола отырып, ең алдымен діннің тұзағынан сытылып шығуға, одан азат болуға, теологиялық көзқарастарға тәуелсіз болуға ұмтылды. Соңғы уақытта объективтік идеализмнің әр түрлі ағымдарының және неше түрлі «онтологиялық» ілімдердің (неотомизмнің, неоплатонизмнің, т. т.) тарауына байланысты жаратылыс ғылымдарын діннің мүдделеріне пайдалану туралы мәселе теология үшін айрықша маңыз алып отыр. Объективтік идеализмнің сәнге айналған нұсқаларының бірі болып отырған «онтология» бұрынғы сәнге айналуынан қала бастаған субъективтік идеализмнің ең байырғы түрі — непозитивизмді — ығыстыра бастады. Осы ығыстырудың айқын мысалы теолог-жаратылыс зерттеушісі П. Тейяр де Шарденнің ілімі бола алады. Көрнекті ғалым, антрополог, эволюционист, Ңытайда адамның тарихқа дейінгі ата-тегін — синантропты зерттеулерге қатысқан Тейяр де Шарден табиғат пен адамныц эволюциясы жөнінде тұтас концепция жасады, оны, атап айтқанда, өзінің «Адам феномені» деген кітабында баяндады. Егер оның концепциясына қысқаша сипаттама берсек, былай деуге болады: бұл концепцияда әдетте табиғат пен адамзаттың эволюциялық дамуының басында оларды жаратушы ретінде тұратын құдай енді табиғат пен адамзаттың өзінің дамуының бүкіл процесі ұмтылатын түпкі мақсат ретінде танылатын ец ақырғы шепке көшіріледі. Бұл Жерде Ленин сөздерін өзгертіп айтып, былай деуге болар еді: Тейяр де Шарден табиғат пен адамзаттың дамуының эволюциялық процесін зерттеуді жаратылыстану ғылымына қалдырады, бірақ ол бұл процестің мақсаттылығын, оның ішкі «мәнін», оның негізгі идеясын, оның «түпкі мақсатын» белгілеу правосын дінге сақтап қалдырады. Фидеизм қазіргі кезде ғылыммен бейбіт бірігудің әдісін табуға осылайша әрекет жасауда. XX ғасырдың басындағы фидеизм туралы В. И. Ленин былай деп жазған-ды: «Қазіргі, мәдениетті фидеизм... жаратылыстану ғылымының ұғымдарын «жұмыс гипотезалары» деп жариялаудан артықты талап етуді. ойына да алмайды. Жаратылыс зерттеуші мырзалар, біз сіздерге ғылымды береміз, сіздер бізге гносеоло165
гимны, философияны беріңіздер деседі,— «алдыңғы қатарлы» капиталист!к елдердегі теологтар мен профессорлардыц келісіи омір сүруінің шарты, міне, осындай» (319). Содаи бері откен онжылдықтар ішінде істің мәні өзгергеи жоқ: бүгінгі философия реакционерлері — фидеистер меп олардың тікелей одақтастары — буржуазиялық философиялық сәнге бейім тұратын жаратылыс зерттеушілермен дол осындай мәмле жасасуға әзір. Коріп отырғандай, Лениннің кітабында тарихи материа­ лизм мен қоғамдық ғылымдар мәселелеріне маңызды орын берілген. Басынан аяғына дейін, бірінші бетінен соңғы бетіне деііін тұтас алғанда бұл кітапқа философиядағы партиялылық принцип арқау болған (ал VI тарауда бұл прин­ цип маркстік философияның ең маңызды принципі ретінде егжей-тегжейлі қарастырылған). Партиялылық принцип мұнда маркстік философия сындарлы және сыни сипаттағы аса маңызды міндеттерді шешкенде оның құралы болып көрінеді. Бул принцип философияның бүкіл тарихын және оның қазіргі бүкіл жайын философиядағы негізгі екі бағыттың — материализм мен идеализмнің — күрес тұрғысынан қараумен тығыз байланысты. Философиялық көптеген мектептер мен мектепсымақтарға, XIX және XX ғасырлардың аралығында фплософияда, жаратылыстану ғылымында және қоғамдық ғылымда өте-мөте шатастырылған философиялық жағдайларға жасалған бүкіл лениндік талдауда дәл осы партпялылық принципі жетекші принцип болып табылады. Кітаптың тарихи материализм мен қоғамдық ғылымдарға арналған тарауларын оқып-үйренбейінше, В. И. Лениннің осы атақты еңбегін және оның аса маңызды қағидаларын да толық түсіну мүмкін емес. * * * Ленин кітабының проблематикасын талдауды аяқтай отырып, оның «Қорытындысына» ерекше тоқтау керек. Онда «эмпириокритицизмге баға беруге марксист торт түрлі тұрғыдан қарауға тиіс» (408) екендігін көрсететін төрі> пункт бар. Бұл көзқарастар тек махизмге ғана емес, сонымен бірге тұтас алғанда бүкіл қазіргі реакциялық философияға. жеке алғанда оның әрбір бағытына сыни тұрғыдан талдау жасаудың жалпы методологиялық принциптері бо­ лып табылады. «Қорытындыда» марксизмге жау философиялық ағымдарды маркстік тұрғыдан сынаудың жалпы принцпптеріне тұжырымдалған сипаттама берілген. Сонымен қатар мұның өзі Лениннің бүкіл кітабының басты мазмұнын түйіндеу болып табылады. 166
Оның бірінші пунктінде кітаптың «Диалектикалық ма­ териализм мен эмпириокритицизмнің таным теориясы» де­ ген жалпы тақырыбы бар бастапқы үш тарауының мазмұны қысқаша қорытындыланады. Кітаптың алғашқы үш тарауыньщ тақырыбының өзінде бейнеленген бұл мәселе олардың бүкіл мазмұнына арқау болған. Осыған сәйкес «Қорытындыда» ең алдымен эмпириокритицизм мен диалектикалық материализмнің теориялық негіздерін салыстыру керек екендігі көрсетіледі. Мұндай салыстыру «гносеологігялық мәселелердің букіл бағытында эмпириокритицизмнің басынан аяғына дейін реакцияшылдығын, оныц идеализм мен агностицизмнщ ескі қателерін жаңа жалтарыстар арқылы. құрғақ сөздер арқылы және айла-шарғылар арқылы бүркемелейтіндігін көрсетеді» (408). Мұның өзі оны марксизммен қандай да бол сын «біріктіруге» мүлде болмайтындығын дәлелдейді. Екінші пунктінде: «Философиялық идеалистер — эмпириокритицизмнің серіктері және мұрагерлері» деп аталатын IV тарауда айтылған мәселе түйінделеді. Ол былай деп басталады: «Бұған дейін біз эмпириокритицизмді жеке алып қарадық. Енді оны тарихи дамуы жағынан, философиядағы басқа бағыттармен байланысы және арақатынасы жағынан алып қарау керек. Бұл арада Мах пен Авенариустің Кантқа көзқарасы туралы мәселе бірінші орынға қойылады» (216). Осыған сәйкес «Қорытындыда» «маман-философтардың бір өте кішкене мектепсымағы болып отырған эмпприокритицизмнің қазіргі замандағы басқа философиялық мектептер арасындағы орны» «Канттан бастаған Мах та. Аве­ нариус те одан материализмге қарай бет алған жоқ. кайта кейін қарай... бет алды» (408) деп анықталған. Үшінші пунктінде махизмнің физиканың шағын бір реакциялық мектебімен — «физикалық» идеализммен — бай­ ланысы сөз болады. Мұнда кітаптың V тарауының мазмұны қорытындыланады, бұл тарауда Лепин физиканың ең соңғы жаңалықтары төңірегінде материализм мен идеализмнің арасында өріс алған күресті қадағалай келіп, философпялык, күштердің арасалмағына талдау жасайды және жаратылыстану ғылымында материалистік лагерь күшінің философиялық реакция күшінен анағұрлым басым түсетінін көрсетеді. Мах философиясы «жаратылыстану ғылымдарыпың ең жаңа философиясы» деген немесе «XX ғасырдағы жара­ тылыстану ғылымының философиясы» деген мылжыңдаулардың мүлде жалған екендігін аша келіп, Ленин махизм идея жағынан қазіргі жаратылыстану ғылымының бір саласындағы тек бір мектеппен ғана байланысты» (345) екен167
дігін атап корсетеді. Мұның өзі кітаптың басқа тарауларында да баса айтылады. IV тарауда «...«жаңа» сияқты коріигеи. шынында өте ескі, юмистік-берклишілдік филосо­ фия жақтастарына қосылған жаратылыс зерттеушілердің оте аз екенін Махтың өте-мөте дұрыс мойындап отырғанын атаи оту керек» (233) — делінген. VI тарауда Махтың осы мойындауы «жаратылыс зерттеушілердің көпшілігі материа­ лизм жағында екенін мойындады» (396) деп Махтың кейіигі мойындауымен қатар тағы да келтіреді. «Физикалық» идеалистердің «ескі» (яғни материалистік) философиялық көзқараста қалып отырған жаратылыс танущылардың көпшілігімен күресін Ленин Э. Геккельді Махпен салыстыру арқылы көрсетеді. «Жалпы алғанда да, сондай-ақ осы арнаулы салада да, атап айтқанда: физикада да жаратылыс зерттеушілердің басым көпшілігі айнымастан материализм жағында болып отыр» (409). «Физикалық» идеализм дегенніміз реакциялық сәнқойлықпен аз уақыт әуестену деп корсете отырып, Ленин оның ғылымның одан әрі дамуы барысында жеңіліске ұшырайтыны сөзсіз екендігін, мате­ риализм мен идеализм арасындағы күрес алғашқысының пайдасына шешілетінін көрегендікпен болжайды. Ақырында, төртінші пункт VI тараудың аса маңызды ңағидаларын тұжырымдайды; мұнда тарихты материалис­ та позициядан түсіну тұрғысынан философиядағы негізгі партиялар болып табылатын материализм мен идеализмнің күресіне таптық сипаттама беріледі, ал олардың күресі сайып келгенде қазіргі қоғамдағы жау таптардың идеологиясын бейнелейді; идеализмнің дінді сақтап, қолдаудың маңызды құралы екендігі көрсетіледі. Ленин былай деп жазды: «Неокантшылдықпен және «физиологиялық» идеализммен әуестенушілік қалай тез өтіп кеткен болса, эмпириокритицизммен және «физикалық» идеализммен әуестенушілік те солай тез өтіп кетеді, ал фидеизм өзінің айлашарғыларын философиялық идеализмнің пайдасына мьщ құбылтып өзгерте отырып, мұндай әуестенушіліктің әрқайсысынан өзіне олжа түсіреді. Дінге көзқарас пен жаратылыстану ғылымына көзқарас буржуазпялық реакцияның эмпириокритицизмді осылай шын таптық тұрғыдап пайдаланатынын өте-мөте айқын сипаттайды» (392). Бұл өте маңызды қағида «Ңорытындыда» былай тұжырымдалған: «Эмпириокритицизмнің объектив­ ен, таптық ролі фидеистердің жалпы алғанда материализмге қарсы, жеке алғанда тарихи материализма қарсы күресінде бүтіндей оларға қошеметтікпен қызмет етуге саяды» (409). 168
Лениннің кітабын оқып-үйренетіндердің бәрі марксизм философиясының кез-келген жауларына қарсы күресудің лениндік методын, өзінің идеялық қарсыластарын лениғше сынаудың методологиялық негіздері мен тәсілдерін мецгере білуді уйренуі керек. Ленин философиялық жау ағымдарды әшкерелеу мен талқандауды мақсат еткен күрес пен сын тек мына жолдармен жүргізілгенде ғана пәрменді және ойдағыдай күрес болып, сын әлгі мақсатқа жетеді деп үйретті: ал бұл жолдар мынадай: 1) жау философиялық ағымдарға барлық мәселелерде диалектикалық материализмді қарама-қарсы қою, 2) әлгіндей ағымдарды диалектикалық тұрғыдан, яғни олардың дамуыпда, қозғалысында, олардың басқа философиялық ағымдармен баііланысында, қазіргі жаратылыстану ғылымына қатынасында алып қарастыру және 3) философияның партиялылығы принципі негізінде қарастыру жолдары болмақ. В. И. Лениннің кітабын оқып-үйренгенде оқушы одан нақ осыны үйренуге тиіс.
Екінші бөлім В. И. ЛЕНИННІҢ КІТАБЫН ОҚЫП-ҮЙРЕНУ КЕЗІНДЕ ТУАТЫН СҰРАҚТАРҒА ЖАУАПТАР Ленин кітабының проблематикасына I бөлімде жасалған талдау бұл кітаптың көп қырлы, өзінің мазмұны жағынан өте-мөте бай екендігін көрсетеді. В. И. Лениннің кітабын оқып-үйренушілер жиі-жиі сұрақтар беріп, кітапта кездесетін жекелеген қағидалар мен түжырымдарды, сондай-ақ терминдерді, атап айтқанда ғылымда осыдан көп жылдар бұрын қабылданған, ал қазір не мүлдем қолданылмайтын, не басқа мағынада қолданылып жүрген терминдерді түсіндіруді талап етеді. Мұндай сұрақтар, Лениннің кітабын философия және жаратылыстану ғылымдарының қазіргі заманғы жай-күйіне материа­ лизм мен идеализм арасында біздің заманымызда болып жатқан күреске қатысты қарастырған кезде өте-мөте жиі туады. Бұл сұрақтардың біразы Лениннің кітабы жазылған кездегі тарихи жағдайдың кейбір ерекшеліктері мен көзқарастарын талқылап, Ленин сын көзбен талдау жасаған белгілі бір философтардың немесе жаратылыс зерттеушілерінің сипаттамасымен оқушылардың жете таныс еместігінен туған. Бұл жәйт XIX ғасыр мен XX ғасырдың аралығында аіиылған белгілі бір ғылыми жаңалықтардың сипаттамасына да және олардың философиялық түсіндірмесіне де қатысты. Сұрақтардың енді біразы кейде біздің философиялық әдебиетімізде Лениннің кітабында айтылған ойлармен үйлестіру қиын болатын ағат терминдер, ұғымдар, сөйлемдер кездесіп қалатындығынан туған. Ағат, ал кейде тіпті мулдем дүрыс емес терминология екінің бірінде белгілі бір зерттеушінің қайсыбір философиялық ұғымның шын мәнісіндегі мағынасын аңғармауының, түсінбеуінің салдары болып табылады. Бірақ мынадай жәйт те болып жатады: маркстік-лениндік ғылымда жаңалық ашпақ үмітпен кейбір авторлар Лениннің көзқарастары мен қағидаларынан іс жүзінде алшақ кетеді. Бұл тәрізді «жаңашылдық» нәти170
жесіз болып шығады да, тек шатастырушылыққа апарып соғады. Ақырында, кейбір реттерде қазіргі заманғы маркстік емес әдебиеттегі сәнге айналған терминологияны сын елегінен өткізбей, қолдана салу орын алып жүр. Төменде Лениннің кітабын оқып-үйренушілер арасында, тәжірибе көрсетіп отырғанындай, неғұрлым жиі туатын сұрақтарға жауап беріліп отыр. II бөлімнің алғашқы тарауларында біз бұл сұрақтардың көбінесе физика мен химияға қатыстыларын сөз етеміз. Маркстік-лепиндік фило­ софия пәнінің сипаттамасымен байланысты сұрақтарға жауаптар ерекше орын алған; адамның танымдық, теориялық және өзгертушілік, практикалық қызметінде сананың атқаратын пәрменді ролін қоса алғанда ойлаудың болмысқа қатынасы жөніндегі кейбір тұжырымдарға баса назар аударылған. Өздерінің мазмұны жағынан бір-біріне жақын сұрақтар ыңғайлы болуы үшін тарау-тарау бойынша топтастырылды. Бұған қоса айтарымыз, осы оқу құралының бұл бөлімінде сұрақтарға жауап беру барысында оның I бөлімінде қаралған кейбір қағидаларға жиі-жиі қайта оралып соғуымызға тура келеді.
VII тарау ГНОСЕОЛОГИЯЛЫҚ ЖӘНЕ ФИЗИКАЛЫҚ ҮҒЫМДАРДЫ ШАТАСТЫРУҒА ҚАРСЫ, ОЛАРДЫ МАХИСТІК ТҮРҒЫДАН ТҮСІНДІРУГЕ ҚАРСЫ 1. Материяның жалған «физикалық» ұғымы С ұ р а қ . Материяның философиялыц (гносеологиялық) ұғымы және оның қасиеттері мен құрылымы жөніндегі физпкалық түсініктерді ажырату үшін В. И. Ленин енгіздіміс дейтіндей «материяның» ерекше «физикалық ұғымы» бар ма? Егер ондай ұғым жоқ болса, онда кейбір авторлардың В. И. Ленин материяның «физикалық» немесе «жаратыл ыстану ғылыми» ұғымын енгізді-міс деулері неден ту­ гаи (138 және 278-беттерге). Ж а у а п. «Материяның» философиялық ұғымынан өзгеше ешқандай да ерекше «физикалық ұғымын» В. И. Ле­ нин ешқашан енгізген емес. Материя дегеніміз бізден тыс бела тұрып, бізді қоршап тұрған нәрсенің бәрі, бізге тәуелді емес, бізге сезім арқылы берілетін және біздің санамыз арқылы бейнеленетін нәрсенің бәрі. Физика жәнө жалпы алғанда жаратылыстану материяның нақты қасиеттерін, әр түрлі жақтары мен түрлерін зерттеумен шұғылданады. Жекелей алсақ та, бәрін бірге қоса алсақ та, матерпяның бұл қасиеттері мен түрлері материяны тұтас күйінде, оның барлық шексіз көріністерін де, қасиеттері мен мәндерін де қамтымайды және ғылымның қандай да болсын прогресіне қарамастан болашақта да ешқашан қамти алмайды. Сондықтан «материяның физикалық ұғымы» немесе «материяның физикалық анықтамасы» деп аталатынның қай-қайсысы да шын мәнісінде, шектеулі, жартыкеш, букіл объективтік реалдылықты, басқаша айтқанда, букіл материяны қамти алмайтын болып шығады, олар әрқашан да бүкіл толық күйінде алынған объективтік реалдылық ретіндегі материяның өзінің емес, тек оның жекелеген жақтары мен көріністерінің ғана анықтамасы болды, солай бо­ лып отыр және солай бола береді. Жалпы алғанда бүкіл реалдылық туралы мәселені оньщ жекелеген, ішінара анықтамалары туралы мәселемен шатастыруға болмайды. Материяның екі дербес анықтамасын: гносеологиялық және «физикалық» анықтамасын енгізген кезде шатастырушылық келіп шығады. Бірінші жағдайда букіл объективтік реалдылық ретіндегі материя айтылып 172
отыр және көлемі жағынан тек осындай ұғым ғана материя ұғымқіна сәйкес келеді; екінші жағдайда материяның қасиеттері мен түрлерін білудегі қазіргі кездегі ғылымның, әсіресе табиғаттың нақты құбылыстары мен оның денелерінің қасиеттерін зерттейтін физиканың жеткен шегі еске алынады. Ңайталап айтайық, егер материя деп, оны Лениннің түсінгеніндей, ешқандай да шектеулерсіз алынған букіл «объективтік реалдылықты түсінетін болсақ, материя ұғымы тек біреу ғана болады. Материяның ешқандай да екі ұғымы жоқ, және де Ленин бұл тәрізді бірдеңені маркстік философияға енгізуді ешқашан ұсынған емес. Махистерді сынай келіп, ол мәселенің гносеологиялық тұрғыдан қойылуын жаратылыстану ғылымы тұрғысынан қойылуымен алмастыруға жол беруге болмайды деп анық жазды. Физиканың қандай да болсын қағидасы, әлбетте, ескіруі мүмкін, неғұрлым кемел түсініктерге орын беруі мүмкін. Ал егер философиялық ұғымдарды физикалық ұғымдармен алмастыратын болсақ, онда бұдан сөзсіз мынадай қорытынды: материяның құрылымы мен оның қасиеттері жөніндегі арнайы физикалық көзқарастардың ескіріп қалуымен бірге философиялық категория болып табылатын материя ұғымының өзі «ескіруге» тиісті-міс және осының «негізінде» ол ұғымнан бас тарту керек деген қорытынды келіп шығады. (^ондықтан материяның философиялық ұғымын, тегі қандай да болсын физикалық түсініктермен алмастыруға болмайды: материяның философиялық ұғымы физикада қандай жаңалықтар ашылса да, өз күшін сақтап қалады, себебі адамның санасында бейнеленетін адамнан тыс объективтік реалдылық бар деген қағидаға физиканың жаңалықтарының қайсысы болса да күмән келтіре алмайды ғой. Үғымдарды шатастыруға, гносеологиялық мәселені таза физикалық мәселемен алмастыруға мына жағдайда ғана: егер гносеологиялық мәселе кез-келген физикалық объектіге, материяның кез-келген түріне қатысты айқын әрі анық қойылатын жағдайда ғана ұрынбауға болады. Материяның философиялық ұғымы туралы айта келіп, В. И. Ленин былай деп атап көрсетті: «Мәселені бірден-бір дұрыс, яғни диалектикалық материалистік көзқарас тұрғысынан қою үшін: объективтік реалдылық ретінде, адам санасынан тыс электрондар, эфир, тағысын-тағылар бола ма әлде болмай ма? деген сұрақ қою керек». Жаратылыс зерттеушілер, деп атап көрсетті ол, болады деп жалтақсыз жауап береді, сөйліп осы арқылы мәселе материализмнің пайдасына шеші173
леді, ойткені материя ұғымы «адам санасына тәуелсіз бар болып отырған және адам санасы бейнелейтін объективтік реалдылық болып табылады, гносеология жагынан алғанда одап басңа ештеце де емес» (296). Лени осы мәселені мұқият талдай келіп, оны теріс шешкен кезде жол берілетін логикалық қатені және махистер мен басқа да идеалистер осы қатені пайдаланып жасайтын айла-шаргыларды ашып көрсетеді. Кейде махистердің қатесі мынада: олардың материяның бейне екі бөлек ұғымын — философиялық және физикалық ұғымын шатастырғанында болды, сөйтіп осыдан келіп «материяның ғайып болатындығы» туралы теріс қорытынды келіп шықты деседі. Эрине, махистер гносеологиялық және жаратылыстану ғылыми мәселелерін шатастырды, бірақ шатастырғанда әсте де материяның философиялық ұғымын әлдебір «физикалық» ұғыммен алмастыру үшін шатастырған жоқ. Егер мәселе солай болса, онда махистер философиялық ұғымның орнына сол әлгі «физикалық» ұғымды сақтаған болар еді. Ал оньщ бержагында махистер мен энергетиктер материя ұғымын нақ философиялық ұғым ретінде философиядан да, физикадан да шыгарып тастауға тырысты, оның себебін бейнебір бөлінбейтін, өзгермейтін атомдар мен басқа нәрсеге айналмайтын химиялық элементтерден құралған материяның құрылысы жөніндегі көзқарастардың ескіруімен бірге бұл ұғым да ескірді-міс деп дәлелдейді. Осыдан келіп — «материяның ғайып болатындығы» туралы, «материяны электрге саю» туралы махистік тезис шығады. В. И. Ленин махистердің материя ұғымы ескірді деген мәлімдемелерінің сандырақ екенін әшкереледі. «... Махистердің істейтініндей,— деп жазды ол,— материяның белгілі бір құрылысы жөніндегі ілімді гносеологиялық категориямен шатастыру,— материяның жаңа түрлерінің (мәселен, электрондардың) жаңа қасиеттері туралы мәселені таным теориясының ескі мәселесімен, біздің біліміміздің қайнар көздері туралы, объективтік ақиқаттың бар екендігі туралы мәселемен, т. с. шатастыру мүлде орынсыз». Ленин материя ұғымын қабылдау немесе қабылдамау туралы мәселе адамның өзінің сезім мүшелерінің айғақтарына сенетін-сенбейтіндігі туралы, біздің танымымыздың қайнар көзі туралы мәселе деп атап көрсетті. Көру және сезіну, есту және иіскеу түйсіктері адам танымының қайнар көзі болып табыла ма, жоқ па деген мәселенің ескірмейтіні сияқты, бұл да ескірмейтін мәселе. «Сондықтан мұндай ұгымның «ескіруі» мүмкін деу — жас баланыц 174
быһдырағы болып табылады, сәнге айналған реакциялыц фило\офияның дәлелсымақтарын мағынасыз қайталай бергендік\болады» (138). Ленқн гносеологиялық және физикалық мәселелерді шатастьфуға неліктен жол беруге болмайтындығын түсіндіріп, он^ай шатастырудың қандай оғаштықтарға апарып соқтыратцнын көрсетіп береді; относительді ақиқат болып табылатый. физикалық көзқарастардың сөзсіз ескіретіндігін, басқа, неғұрлым толық относительді ақиқаттармен ауыстырылатынын, ал ғылыми философияның негізгі қағидалары мызғымай қала беретіндігін, сөйтіп ғылымдардың жаңа жетістіктері тек оларды дәлелдей түсетіндігін, бірақ оларды әсте де теріске шығармайтындығын, оларға күмән келтірмейтіндігін атап көрсетеді. Сондықтан физиканың немесе басқа да жаратылыстану ғылымдарының жалпы қандай да болсын соңғы ашқан жаңалықтарының негізінде материяның алғашқы екендігі және сананың соңғы екендігі жөніндегі қағиданы теріске шығару мүмкін емес: «Заттың құрылысы туралы, тамақтың химиялық құрамы туралы, атом мен электрон туралы ғылыми ілім күн санап ескіруі мүмкін және ескіреді де, бірақ адам оймен қоректене алмайды, тек бір ғана платондық махаббатпен бала тумайды деген ақиқаттың ескіруі мүмкін емес» (205—206). Ленин философия мен физика ғылымдары өзара қабысатын жерлерде олардың арасына шек қояды, өйткені олар материяны зерттегенде оны әр түрлі жақтарынан қарап, әр түрлі байланыстарында алып зертейді: «Материализм мен идеализмнің айырмашылығы біздің танымымыздың ңайнар көзі туралы, танымның (және жалпы «психикалықтың») физикалыц дүниеге қатынасы туралы мәселенің бел­ ил! бір шешіміне қарай анықталады, ал материяның құрылысы туралы, атомдар мен электрондар туралы мәселе — тек осы «физикалық дүниеге» ғана қатысы бар мәселе» (294). Ал философиялық материализм тек біздің санамыздан тыс және оған тәуелсіз бар материяны объективті реалдылыу деп танумен ғана байланысты. Демек, бұл арада әңгіме мәселенің гносеологиялық жәнө жаратылыстану ғылымы тұрғысынан қойылуын саралау туралы болып отыр, бірақ материяның әлдебір ерекше, оның философиялық ұғымынан өзгеше екінші бір ұғымын ойлап табу туралы болып отырған жоқ. Махистер жалған логикалық тәсілді (софизмді) қолданып, жалпы материя жөніндегі ұғым ескірді-міс деп оны «теріске шығару» мақсатын көздеді. Кейбіреулер егер материя жөнінде екі ұғым енгізілетін 175
болен, онда осы арқылы бірден екі қоян атып алуға боХады деп ұйғаруы мүмкін: өйткені философиялық ұғым фдзикалық ұғымнан піектелгендіктен, оның ескірмейтінді/ін дәлелдеу қиын емес. Онда «материяның физикалық ұгымын», үнемі ескіріп отырады деп мойындауға,— бұл же£де махистік пікірлермен келісуге тура келеді,— бірақ ойарға мынадай түзету енгізу керек: материя ұғымы ескірір отырады, бірақ оның әсте де философиялық ұғымы емес^ «физикалық» ұғымы ескіріп отырады. ; Әлбетте, мұндай «өнертапқыштық», реакцийлық философияға қарсы күресте нашар қару болып тдбылады. Алайда Лениннің кітабында материяның екі ұғымы бар деп білудің мүлдем нышаны да жоқтығына қарамастан осы тәрізді нәрсені Ленинге таңу әрекеттері тым оғаш болып көрінеді. Ленин философтар мен жаратылыс зерттеушілерден мәселенің философиялық және жаратылыстану ғылымы тұрғысынан қойылуын ажырата білуді талап етті, өйткені (өрескел қателерге ұрынбау үшін) гносеологиялық және физикалық мәселелерді шатастыруға, біріншілерін екіншілерімен алмастыруға болмайды. Махистер материя ұғымына қатысты мәселе жөнінде ғана емес, сонымен бірге онымен байланысты басқа мәселелер жөнінде де осындай алмастырушылыққа жол берді. Ленин мысалы, «біздегі орыс махистері адам таңданарлық аңғалдық жасап, себептілік заңы жөніндегі барлық пікірлердің материалистік немесе идеалистік бағыты туралы мәселені сол заңньщ белгілі бір тұжырымы туралы мәселемен алмастырады» (174) деп атап көрсетті. Бұл арада нақ сол логикалық шатасушылық байқалып отыр, өйткені табиғат құбылыстарының объективті заңды байланысы бар екендігі туралы гносеологиялық мәселе осы байланысты физикалық құралдардың көмегімен өлшеу туралы мәселемен және осындай өлшеудің нәтижелерін, айталық, құбылыстардың заңды байланысының мөлшер жағын көрсететін функциялық арақатынастар түрінде корсету туралы мәселемен шатастырылып отыр. Нақ осы тұрғыдан алғанда, гносеологиялық мәселелерді физикалық мәселелермен шатастырушылыққа, біріншілерін екіншілерімен алмастырушылыққа қарсы шыға отырып, Ленин былай деп жазды: «Философиялық бағыттарды бір-бірінен ажырататын шын маңызды теориялықтаным мәселесі — біздің себептілік байланыстарын суреттеуіміз дәлдіктің қандай дәрежесіне жеткендігінде емес, бұл суреттеулерді математикалық дәл формуламен білдіруге болатын-болмайтындығында емес, табиғаттың объективтілік 176
заң^ілығы немесе біздің ақылымыздың қасиеттері, ақылдың хбелгілі бір априорлық ақиқаттарды және то т. тануг кабіле\ц біздің әлгі байланыстарды тануымыздың қайнар көзі бо^атын-болмайтындығында» (174—175). Бұл драда Ленин махистерді материя туралы мәселеде әшкерел^ген кезде айтылған нақ сол ойды келтіріп отыр. Ал егер Материя жөнінде екі ұғымды ойлап табу жолына түсетін бо^сақ, онда дәл осындай «негізде» себептіліктің екі ұғымың да: бірі — табиғатта себептілік байланыстарының объектйвті түрде бар екендігін және себептілік ұғымы түрінде олардың біздің санамызда бейнеленуін мойыпдауды көрсететін философиялық, гносеологиялық ұғымын, екіншісі — себептілік байланыстардың өлшеуге болатын және математикалық формулалар мен қатынастар арқыльг көрсетуге болатын мөлшер жағын тануда да қоса алғанда себептілік байланыстарды танудың физика жеткен дәрежесі бейнеленуі мүмкін «физикалық», немесе «жаратылыстану ғылымы» ұғымын қолдануға да тура келген болар еді. Ал егер мұндай жолға түсетін болсақ, онда философия мен физика өзара тоғысатын жерлердің бәрінде де осы ғылымдардың барлық мәселелері бойынша ұғымдардың екі түрін енгізуге тура келген болар еді. Материяның екі ұғымы ту­ ралы өрескел түрде пайымдағысы келетіндердің бәрі де сөзсіз осындай жағдайға душар болады. Онда кеңістік пен уақыттың екі ұғымын: бірі — болмыс атаулының негізгі формаларының объективті реалдылығын атап көрсететін философиялық ұғымын, екіншісі — осы формалардың мөлшерін бейнелейтіндей «физикалық» ұғымын енгізуге, сананың екі ұғымы: философиялық және жаратылыстану ғылымы ұғымы бар деп жариялауға тура келер еді. Егер ұғым атаулы дегеніміз зерттелген ерекше заттың бейнесі екендігін еске алсақ, материяның екі ұғымын ойдан шығару одан да бетер түсінбеушілікке апарып соғады. Шынында да, егер әрбір объектіге белгілі бір ұғым сәйкес келетін болса, онда, керісінше, басқа ұғымдардан оқшау тұрған әрбір ұғымға, тегінде, сол ұғым арқылы бейнеленетін белгілі бір объект сәйкес келуге тиіс. Мұндай жағдайда, егер материяның бір-бірінен мүлдем өзгеше, әбден дербес түрдегі екі ұғымы — ешбір жағдайда да бір-бірімен біріктіруге болмайтын философиялық және «физикалық» ұғымы қабылданатын болса, онда мұның өзі әлдебір ерек­ ше екі «материя»: өзінің философиялық ұғымы арқылы бейнеленетін «философиялық материя» және өзінің «физикалық ұғымы» арқылы бейнеленетін «физикалық мате­ рия» бар деп ойлауға желеу болуы мүмкін. Бұлардың бі177
ріншісімен гносеология айналысады, екіншісін жаратыд/ыстану зерттейді. Мұндай пайымдаулар материяның екі/ұғымы бар деп ойлаудың логикалық салдары, материал^змнің негізгі принциіітерінен шегінуге апарып соқтыратый ба­ рии түргаи сандырақ болып шығар еді. Ленин өзінің кітабында материя, ягни объективтік реалдылық біре^ екенін, одан басқа ешқандай да реалдылық жоқ екенін Тжәне ол философиялық та, физикалық та, зерттеудің п^тіі болып табылатындығып көрсетіп берді. Объективтік феалдылың туралы айта келіп, бұл «бізден тые бар, гносеологияда әлдеқашаннан бері материя деп аталып келе 'жатқан және жаратылыстану ғылымы зерттеп отырған» (191) объектив­ ен реалдылық деп көрсетті. Сонымен, материяның әр түрлі екі ұғымын енгізудің ешқандай да негізі жоқ. 2. Ғылыми ұғымдар және махистік ұгымдар (элемент, гипотеза) С ұ р а қ. Мах өз философиясының негіздерін баяндау үшін неліктен «элемент» деген терминді пайдаланған? «Элементтің» махистік ұғымы мен шын мәнісіндегі элемент ұғымының арақатынасы қандай? (59-бетке). Ж а у а п. В. И. Лениннің көрсеткеніндей, Мах «эле­ мент» деген терминді өз философиясына «жаңалық» сипат беру үшін пайдаланған. Онысы кездейсоқ емес еді. Әңгіме белгілі бір ғылымның пегіздері туралы, оның зерттеуінің бастапқы ең қарапайым (сол ғылымның шеңберіндегі) объектілері туралы болған кезде жаратылыстану «элемент» деген ғылыми ұғымды кеңінен пайдаланады. Химияда материяның осындай бастапқы біршама ең қарапайым турлер! (осы ғылымның шеңберінде) химиялық элементтер болып табылады; биологияда тіршілік иелерінің біршама ең қарапайым, бастапқы формасы органикалық клетка болып табылады, кристаллографияда кристалл тор көздің қарапайым ұясы, ядролық физикада элементарлық бөлшек бо­ лып табылады және т. б. Өз философиясыньщ субъективтік-идеалистік мәнін бүркемелеуге тырысып және ол философиясы жаратылыс зерттеушілерге неғұрлым қолайлы бо­ лып шығуы үшін оны жаратылыстану-ғылыми материализм етіп боямалап көрсетуге тырысып, Мах «дүние элементтерінің әлдебір жаңа түрлерін аштым, оларды білу бүкіл әлемнің жаңа, нағыз ғылыми бейнесін жасап шығаруға жәрдемдеседі-міс деген кейіп танытты. Ленин оның бұл тәсілін әшкерелеп, Мах ойлап тапқан «дүние элементтерін178
де» хЬизикалық және психикалық процестер қалай болса солаігднатастырылған, соның салдарынан дүниеге материа­ листа ^және идеалистік көзқарастар бытыстырылған болып шыққашлн көрсетіп берді. Бұл арада Оствальдтағы сияқты Махта дц мүлдем қарама-қайшы құбылыстар сөз жүзінде бір термирмен қамтылады да, осының негізінде олардың түбегейлі ^арама-қайшылығы жойылды-мыс деп дәлелденеді. Ал егер Оствальдтың «энергетикасында» тұтас алғанда, қалай да, материалистік ағым басым болған болса, Махтың теориясыида айқын білдірілгеп субъективтік-идеалистік сипат бар: ол бар иәрсенің бәріи түйсіктерге телиді де, түйсіктерді «элементтер» деп атап, оларды физикалық жәие психикалық деп бөледі, оның үстіне физикалық және психикалық элемеиттердің байланысы ажырамас байланыс деп жарияланады. «...«Элементтер» дегеп не?— деп сұрақ қояды Ленин.— Жаңа сөз ойлап шығару арқылы философияның негізгі бағыттарыпан жалтаруға болады деп ойлау, шынында, балалық болар еді. Не эмпириокритиктердің бәрінің де... айтып жүргеніндей, «элемент» дегеніміз туйсік,— онда, мырзалар сіздердің философияңыз өз солипсизмінің жалаңаштығын неғұрлым «объективті» терминологияның киімімен бүркеуге тырысып, арамтер болатын идеализм болады. Не «элемент» түйсік емес,— онда сіздердің «жаңа сөзсымақтарыңызда тук мағына жоц, онда бұл құрғақ сөзге мәз болғандық болады» (52—53). Лепин махистердің «физикалық тәжірибе элементтерін» (яғни физикалықты, сыртқы дүниені, материяны) түйсіктермен бірдей деп санауын берклишілдік деп атап көрсетті. Элементтің ғылыми ұғымын махистік ұғыммен («дүние элементтері») шатастырмау үшін Ленин қандай элемент туралы сөз болып отырғандығын әрқашан ескертіп отырады. Мысалы, ол химия элементтері немесе нақты айтқанда: радий элементі, гелий элементі айтылып отырғандығын түсіндіре кетеді (227, 284). Метафизикалық материализмді сынай келіп, В. И. Ленин диалектикалық материализм «әлдебір өзгермейтін элементтер болады деп мойындауды» теріске шығарады дейді. Материялық денелердің бізге тікелей сезілмейтін элементтергё бөлінуі туралы сөз болған кезде Ленин «Мах пен Авенариус ойдан шығарған элементтер туралы емес, жаратылыстану ғылымы тапқан материялық элементтер тура­ лы, атомдар, электрондар жэне т. б. туралы соз болып отыр...» (71) деп арнайы ескертуді қажет деп санайды. 179
Озініц жалпыға белгілі, әдеттегі мағынасында «элемент» сөзі күрделі системалардың материялық құрамды бөлімдеріп белгілеу үшін емес, сонымен қатар тегі қандай Да болсын қүрылымдардың, материялық та, сондай-ақ ойДағы да, оның ішінде философиялық құрылымдардың да 'құрамды болімдерін белгілеу үгшін де қолданылады. Айт^ кететін бір жәйт, осы жағдайды Мах «элементтер» дегеи терминде материализмнің бөлшектерін өз философиясыңың негізгі субъективтік-идеалистік қағидаларымен араластырып жіберу үшін пайдаланды да, өйткені заттардың да, ойлардың да бастапқы құрамдас бөлімдері, немесе бастаулары осы термин арқылы білдіріледі. Осыған байланысты, әңгіме эмпириокритицизмнің өз бойында бір-біріне қайшы элементтерді — идеалистік және материалистік элементтерді — біріктіретіндігі жөнінде болған кезде, Ленин осы контексте бұл сөз «элемент деген сөздің махистік мағынасында емес, адам баласы қолданатын магынасында» (58) қолданылған деп арнайы ескертеді. Өзі «дүние элементтерін» ашқан кезде Махтың қолданған тәсілі, шын мәнісінде, мынаған келіп саяды: химиялық заттардың құрамдас бөлімі де, белгілі бір философиялық ұғым да «элемент» деген сөзбен белгіленетіндіктен, демек, зат ретіндегі химиялық элемент философиялық ұғыммен, оймен барабар. Ленин «элемент» деген сөзбен бүркемеленетін нақ сол идеалистік бағытқа қарсы күресті. Со­ нымен бірге ол бұл сөздің идеализмді материализммен шатастыру міндетін жеңілдететіндігін көрсетіп береді: ...«бір жағынан, денелер — түйсіктердің комплекстері дейді (нагыз субъективизм, нағыз берклишілдік); екінші жағынан, егер түйсіктерді элементтер деген атпен атасақ, онда оларды біздегі сезім мүшелеріне тәуелсіз бар деп ойлауға болады дейді!» (136). Айта кетелік, махистер өз философиясын ғылыми тұрғыдан негізделген етіп корсету мақсатымен философиялық және физикалық ұғымдарды шатастыруды, ол ұғымдардыц бірін екіншілерімен алмастыруды кеңінен қолданады. Бірақ бұған софизмдер мен логикалық қателер апкылы жетеді, осыларды әшкерелеуге Ленин кітабыпла көп көңіл бөлінген. С ұ р а қ: Махистердің «жумыс гипотезасыныц» физиктердіц ғылыми гипотезасынан айырмашылығы неде жәнө бұлардьщ біріншісі өзінде субъективтік-идеалистік астар бар екендігін көрсететін себебі неліктен? (319-бетке). Ж а у а п . Ғылымда гипотеза деп әлдебір құбылысты не.месе құбылыстар тобын жорамалдап түсіндіруді, оның 180
мәні туралы, оның мүмкін болатын себебі туралы жорамалды агітады. Егер гипотеза дұрыс болса, оның өзінде әр түрлі екі жәйт болады: оның бірі қүбылыстардың нақты бар, бірақ адам әл| танып білмеген шын мәнісіндегі байланысы туралы дұрыс болжам болып табылады, екіншісі — осы байланыстың өмір шындығының өзіне сәйкес келмейтін, ғалымдардың оздері енгізген түсіндірмелері болып табылады. Демек, ғылыми гипотезада, оны дұрыс ұсынған кезде, дұрыс, объективті жәйттер дұрыс емес, субъективті жәйттермен ұштасып жатады. Гипотезаны практикада тексеру оның мазмұнындағы объективті нәрсені оған субъект әкеліп таңған нәрсенің бәрінен арылтады, ягни гипотезаны объективті реалдылықпен неғұрлым дәлме-дәл сәйкестендіруге жеткізеді. Кейде жаратылыстанудың белгілі бір саласындағы эксперименттік зерттеудің барысында фактілер тым көп жинақталып, бірақ оларға әлі ешқандай, тіпті жорамалдап болса да, түсініктер берілмеген жагдай қалыптасады. Мұндай жагдайда тіпті дұрыс гипотеза делінуден де аулақ, бар болғаны фактілерді бастапқы түрде біріктіріп, бір жүйеге келтіруге мүмкіндік бере алатын гипотеза ұсынылуы ықтимал. Кейін, гипотезаның бастапқы міндеті орындалысыменақ, оны авторының өзі-ақ лақтырып тастауы мүмкін. Ғылымдағы мұндай гипотезалар ғылым ғимараты салынып болғаннан кейін, зерттеліп отырған қүбылыстардың объек­ тив^ шындыққа сәйкес келетін дұрыс түсіндірмесі табылған кезде алынып тасталатын өзінше бір құрылыс ағашының ролін атқарады. «Химия негіздерінде» Менделеев, ешбір гипотезаны басшылыққа алмағаннан гөрі қандай да болсын гипотезаны басшылыққа алған жақсы деп жазған болатын. Жаратылыс зерттеушілер таза көмекші сипаттағы мұндай гипотезаларды «жұмыс гипотезалары» деп атағанда әдетте олардың танымдық маңызы фактілердің мәнін ашу­ га ұмтылмай сол фактілерді бастапқы жүйелеу міндетімен ғана шектелетіндіктен солай деп атайды. Ал іс жүзіпде әрқашан дерлік былай болып шығады: тіпті фактілерді толық болмаса да қорытындылап, жүйеге келтіруге мүмкіндік беретін гипотезаның өзінде де объективті дұрыс дән болады; міне осы дәннің өзі эмпириялық материалды қорытуға мүмкіндік береді де. Махистер нақты физикалық ұғымдарға субъективтік идеализм рухында өздерінің гносеологиялық, философиялық түсіндірмелерін беруге тырысты. Олар ғылымдағы қалай болса солай айтыла салған қандай да болсын объек181
тивтік маңыздан жұрдай, яғни «қолайлылық» үшін бүтіндей. оіідан шыгарылған және санадан, түйсіктерден тыс және оларга тәуелсіз бар болатын ештеңені бейнелемейтін теориялық түсінікті «жұмыс гипотезалары» деп түсінеді. Махпстік козқарас тұрғысынан алғанда «жұмыс гипотезасы» дегеніміз мынаны білдіреді: барлық ғылыми гипотезалар, теориялар мен ұғымдар — біздің тәжірибеміздің ке­ мским құралдары ғана, ешқандай объективті мазмұны жоқт таным аспаптары ғана. «¥ғым дегеніміз физйкалық жұмыс гипотезасы»,— деді Мах. Осылайша махистерде физикалық (жаратылыстану ғылымы) гипотеза туралы түсінік объективтік реалдылықты және оның ғылыми теорияларда, гипотезалар мен ұғымдарда бейнелену мүмкіндігін теріске шығаруга бағытталған гносеологиялық түсініктермен алмастырылған. Ленин махистер мен басқа да идеалистерді нақ осынысы үшін сынады. Ол «жұмыс гипотезаларының» махистік концепциясы деген біздің ойымыз бен түйсіктерімізді, тео­ риялар мен ұғымдарды объективті ештеңені, реалды ештеңені бейнелемейтін шартты белгілер, символдар ғана деп жариялайтын барып тұрған берклишілдік екенін көрсетіп берді. Бұл концепцияны Дюгем жақсы көрсеткен, оның позициясын Ленин былай деп сипаттады: «реалдылық ту­ ралы мәселе жойылсын; біздің ұғымдарымыз бен гипотезаларымыз — жай символдар» (354), беталды айтылған пікірлер, т. с. Ленин дәйекті идеалистер (спиритуалист Уорд пен ба­ рып тұрган реакцияшыл философ Гартман тәрізділер) «жұмыс гипотезалары» жөніндегі махистік идеяға жармасып, осы идеяның көмегімен жаратылыс зерттеушілерді одан әрі идеализмге қарай итермелей түскілері келетіндігін көрсетіп берді. Уордтың «материя құрылысының атомдық және басқа теориялары тек қана жұмыс гипотезалары» (318) деген мәлімдемесі жөнінде Ленин былай деп жазды: «Оның есесіне спиритуалист, «жұмыс гипотезасы» есебінде, атомдар және басқалар туралы мәселені өте-мөте дұрыс қойған. Ңазіргі, мәдениетті фидеизм (Уорд фидеизмді тура өз спиритуализмінен туғызады) жаратылыстану ғылымының ұгымдарын «жұмыс гипотезалары» деп жариялаудан артықты талап етуді ойына да алмайды. Жаратылыс зерттеуші мырзалар, біз сіздерге. гылымды береміз, сіздер бізге гносеологияны, философияны беріңіздер деседі,— «алдыңғы қатарлы» капиталистік елдердегі теологтар мен профессорлардың келісіп өмір сүруінің шарты, міне, осындай» (319) . 182
Э. Гартман да «жұмыс гипотезалары» жөнінде дәл осыпдай позиция үстанды. Ол физиктерді уақыттың, кеңістіктіц, себептіліктіц және табигат заңдарыпың объективтік реалдылығы туралы ілімді дәйекті идеализм рухында түбірінен қайта қарауға итермелейді деп атап көрсетті Ленин. «Тек атомдарды, электрондарды, эфирді ғана жай символ, жай «жұмыс гипотезасьт» деп есептеуге болмайды,— уақытты да, кеңістікті де, табиғат заңдарын да, бүкіл сыртцы дүпиені де «жұмыс гипотезасы» деп жариялау керек болады. Не материализм, не бүкіл физикалық табиғатты психикалық нәрсемен универсалды түрде алмастыру... (326). Ленин ғылымының барлық мәселелері бойынша идеалистік бағытты жүргізуді талап етуші Гартманның философиялық нұсқауын осылайша сипаттайды. Алайда басым көпшілігі стихиялық материализм пози- * цияларында тұрған жаратылыс зерттеуіпілердің өздері гипотезаларды, ұғымдар мен ғылым теорияларын осылайша (субъективтік-идеалистік) тұрғыда түсінушілікті теріске шығарады. Мысалы, Ленин К. Снайдердің махистік көзқарасқа қарсы бағытталып айтылған сөздерін келтіреді, Снайдер физикалық теориялар мен гипотезаларды жаіі эншей ін қолайлы «жұмыс гипотезалары» деп жариялауга қарсылық білдіріп, олар біздің өздеріміздің омір сүріп отырғандығымыз жөніндегі «гипотеза» сияқты негізге сүйенеді деп көрсетті. Бұл жөнінде Ленин былай деп жазды: «Жаратылыстану ғылымының категорияларын қарапайым жұмыс гипотезаларына әкеп саятын озінің ұнататын нәзік тұжырымдарын мұхиттың екі жағындағы жаратылыс зерттеушілер бастан-аяқ сорақылық деп келемеж етіп отырганда, махистің халі қандай мүшкіл болатынын өздеріңіз ойлай беріңіздер!» (405). Бұдан әрі Ленин махист Р. Виллидің атомдар мен бос кеңістік жөніндегі ұғымдар жалған ұғымдар, ол ұғымдар әзірге біздің қолдануымыз үшін қолайлы болып отырған кезде мақсатқа сәйкестілік тұргысынан пайдаланылатын жай ғана қызмет көрсететін ұгымдар деген сөздерін келтіреді. «Торығудың жөні бар!»—деп ескертеді Ленин.—Кеңістіктің де, атомдардың да «жұмыс гипотезалары» екені тіпті «жаңаша», «эмпириокритиктерше» дәлелденген еді, ал жаратылыс зерттеушілер бұл берклишілдікті мазақ етіп, Геккельдің соңынан еріп кетіп отыр!» (405). Сонымен, «жұмыс гипотезаларының» махистік концепциясы тіпті оның идеалистік мәні эмпириялық деректерді бастапқы қорытындылаулар процесінде жаратылыс зерт183
теушілердің оздері жиі пайдаланатын терминді қолданумен бүркемеленгеніне қарамастан, жаратылыс зерттеушілері арасында әсте де кеңінен қолданылған емес. 3. Ғылымда қолайлылық деген пікірге сілтеме жасауға бола ма? С ұ р а қ . Өз кезінде, мысалы, органикалық химиядағы «резонанс теориясын» сынаған кезде айтылғанындай, жаратылыстануда белгілі бір таным тәсілінің немесе ғылым әдісінің уолайлылығына сілтеме жасау атаулыны махизмнің көрінісі деуге бола ма? (186—187-беттерге). Ж а у а п. Шынында да осыдан отыз жылдай бұрынг «резонанс теориясы» сыналған кезде, бұл теорияныц махистік сипатын дәлелдемек болған цате әрекет жасалды, оған осы теорияныц авторлары мен оны жацтаушылардыц: бұл теория қолайлылық үшін ғана енгізілді, осы себепті «резонансты құрылым» нақты бар деуге болмайды, «резонансты құрылымдар» шындығында жоқ; олар күрделі химиялық молекулалар болған жағдайда квантты-механикалық есептер жасау қолайлы болуы үшін ғана енгізілді деп жазуы себепші болған-ды. «Резонанс теориясын» сынау процесінде бұл мәселені шатастыратын және аталған «теорияны» нағыз ғылыми сынға алуға бөгет жасайтын, философиялық тұрғыдан негізсіз дәлелдер ұсынылды. Бұл ретте В. И. Лениннің еңбектеріне сілтемелер жасалды, ол еңбектер теріс түсініліп, теріс пайымдалған-ды. Мысалы, «резонанс теориясын» сынаушылардың кейбіреулері «Вопросы философии» журналының беттерінде, бұл «теорияныц» махистік мәні — оның цолайлы болу ушін ғана белгілі бір түсініктер мен тәсілдер енгізгенінде-міс деп пайымдады. Бұл арада гносеологиялық және физикалық мәселелер тағы да шатастырылып отыр. Ленин қолайлы болу прин­ цип! мына жағдайда ғана (оның үстіне сөзсіз түрде!): егер бұл принцип таным теориясыныц негізіне алынатын болса, басқаша айтқанда, егер барлық ғылыми ұғымдар, теориялар, гипотезалар объективтік реалдылықтың бейнесі деп емес, тәжірибенің пайдалы құралы, объективті білім атаулыдан жұрдай «жұмыс гипотезалары» деп жарияланатын болса ғана идеализмге апарып соғады деп атап көрсетеді. Демек, әңгіме мәселенің әсте де физикалық жағы туралы емес, гносеологиялық жағы туралы болып отыр. Махистік «ойды үнемдеу принципін» сынай келіп Ленин: «Мұның себебі не?— деп сұрақ қояды да, былай деп жауап береді: 184
«Себебі сол, егер ойды үнемдеу принципін шынында да «таным теориясының негізіне» алсақ, бұл принцип субъективтік идеализмнен басқа еш нәрсеге апарып соқпайды... Лтом бөлінбейді деп «ойлау» «үнемдірек» пе немесе атом оң және теріс электрондардан құралған деп «ойлау» «үнемдірек» пе?.. «Бул арада «ойды үнемдеу» категориясын қолданудың өрескелдігін, субъективизмін көру үшін әлгі сұрақтарды қоюдың өзі де жеткілікті... Объективтік реалдылықты теріске шығарғанда ғана, яғни марксизмнің негіздерін теріске шығарғанда ғана таным теориясында ойды үнемдеу туралы шындап сөз қылуға болады!» (187). Одан әрі Ленин, әңгіме, идеалистердің ойды үнемдеуді гносеологияның негізі етіп (189) енгізбекші болған әрекеттері туралы болып отырғанын, және «үнемдеу принципі» гносеологияның негіздерінен, оның үстіне жалпы гносеологиядан алынып тасталса-ақ болғаны идеализм күл-талқан болатындығын (188—189) бірнеше рет атап көрсетеді. Арнаулы жаратылыстану-ғылымы мәселелерін шешу кезіндегі қолайлылық жөніндегі пікірлерге келетін болсақ, мұнда Ленин материализмге қайшы келетін бірдеңе бар деп қарамағаны былай тұрсын, қайта тіптен керісінше, одан материализмге әбден сәйкес келетін және идеализммен сыйыспайтын көзқарастарды көрді. Осыған байланысты ол, мысалы, неміс физигі Г. Герцтің энергетика жөніндегі көзқарасын атап көрсетіп, оның мынадай пікірін келтіреді: «Егер біз қазіргі физика өзінің пайымдауларында пікір білдірудің энергетикалық әдісін қолдануды, тегінде, не себепті ұнатады деп сұрайтын болсақ, онда оған қайтарылатын жауап мынадай болмақ: өйткені өзіміз өте аз білетін заттар ту­ ралы сөз қылудан мұндай әдіс арқылы құтылу бәрінен де оңай... Салмағы бар материяның атомдардан ңұралатынына, әрине, біз бәріміз де сенеміз; атомдардың көлемі және олардың қозғалысы туралы белгілі бір жағдайларда біздің едәуір айқын түсінігіміз бар. Бірақ атомдардың формасы, олардың бір-бірімен жалғасуы, олардың ңозғалысы квп жағдайда бізге мүлде мәлім емес... Сондықтан атомдар ту­ ралы біздің түсініктеріміз, математикалық теориялардың берік негізі болуға онша жарай қоймаса да, бүдан былайғы зерттеулердің маңызды жәпе қызғылықты мақсаты болып табылады». Лениннің айтуы бойынша, Герц эфирдің одан әрі зерттелуінен «ескі материяның мәнініц, оның инерциясының және оның озіне тарту күшіиің» анықталуын күткен еді (323-324). Герцтің осы келтірілген пікірлерін диалектикалық мате­ риализм тұрғысынан талдай келіп, Ленин олардың мате185
риалистік сипатын ашып көрсетеді және оларды кейбір реакцияіныл философтардың энергетиканы идеалистік тұргыдан түсітідіруіне қарама-қарсы қояды. Ленин былай деп қорытындылайды: «Энергияға материалистік емес көзқараспеп қарауға болатыны Герцтің тіпті ойына да келмегені осы айтылғандардан көрініп тұр. Энергетика философтардың материализмнен идеализмге қашуына сылтау болды. Жаратылыс зерттеуші энергетикаға физиктер атомнан кетіпг электронға жетпеген кезде, егёр осылай деугё мүмкін болса, материялық қозғалыстың заңдарын баяндаудын қолайлы әдісі деп қарайды» (324). Герц қолайлылық пікіріне сүйенді деген негізде Герцті махизмге ұрынды деп кінәлаудың бұл арада нышаны болса да бар ма? Керісінше, Ленин жаратылыс зерттеушінің «энергетика жөніндегі көзқарасын ғылым дамуының өтпелі дәуірінде материялық қозғалыстың заңдарын баяндаудың цолайлы әдісі деп тура багалайды. мұнда энергияга материалистік емес көзқараспен қараудың мүмкіндігі де жоқ. Ал энергия (және қозғалыс) материядан бөлініп алынған кезде энергетика материализмнен идеализмге қашуға сыл­ тау болады. «Резонанс теориясын» сынаушылар, біріншіден, есептер жасаудың қолайлылыгы туралы мәселепі «ойды үнемдеу принципімеи» шатастырды, ал олар бір-бірімен барабар емес; екіншіден, және бұл ең бастысы, олар субъективтік идеалистер таным теориясының негізіне алатын принцип ретіндегі қолайлылық туралы мәселені ғылыми зерттеу кезінде нақты физикалық және техникалық әдістер мен тәсілдерді қолданудың қолайлылыгы туралы мәселемен шатастырды; үшіншіден, материя жөніндегі екі ұгымды жақтаушылардың өз «өнертабысын» Ленинге таңғаны сияқты, бұлар да өз көзқарастарын Ленинге таңды. Егер таным теориясы саласында емес, нақты физикалық немесе химиялық мәселелерді шешу саласында қолайлылыққа қандай да болсын сілтеме жасау өзінен-өзі махизм­ ге ұрындырады деген пікірмен келісетін болсақ, онда біз огаш қорытындыларга ұрынамыз. Мысалы, онда қолайлы аспаптар құрастыру, есептеулердің қарапайым да қолайлы тәсілдерін қолдану мүмкін болмаған болар еді. Лениннің көрсеткеніндей, «ойды үнемдеу принцип і» сияқты «қолайлылық принципі» де гносеологияның негізіне алынған жагдайда идеализмнің тірегіпе айналады. Гносеологиялық мәселепі химиялық-есептеу мәселесімен птатастырудан не шықты? «Резонанс теориясын» оның іпын мәніндегі қателері үшін емес, қолайлылық үшін өмірде 186
иақты бар ешнәрсе сәйкес келмейтін шамаларды қамтыған кейбір есептеу тәсілін енгізгені үшін сынай бастады. Егер мұны сын деуге ауыз барса ол «сын» «резонанс теориясын» жақтаушыларды өз қателерін түзетуге қарай емес, қайта қарама-қарсы жаққа — ол қателерін онан сайын тереңдетіп, қолайлылық үшін ғана енгізілген нәрсені реалды деп тануға итермеледі. Ал егер өздеріне тікелей нақты объект сәйкес келмейтін және сол себепті тек біздің басымызда ғана болатын ұғымдарды пайдалануды идеализм деп жариялайтын болсақ, онда мұндай жағдайда көп өлшемді кеңістіктер геометриясы туралы айтпағанның өзінде, қазіргі кездегі математиканың комплексы сандар туралы ілімінің бәрін және иррационалды сан ұғымының озін идеалистік деп жариялау керек болар еді. Және де керісінше, егер біз, Энгельстің сөзімен айтқанда, минус бірдің квадрат түбіріне немесе төртінші өлшемділікке біздің санамыздан тыс әлдебір реалдылықты теліп одеттенетін болсақ, онда спиритикалық дүниені мойындауға бізде бір-ақ қадам қалады. Бағымызға орай, нағыз марксистердің бірде-бірі олай жасамайды; диалектикалық мате­ риализм позицияларында тұрған философтар мен жаратылыс зерттеушілер «резонанс теориясының» кейбір сыншыларының жоғарыда баяндалған тұрпайы көзқарастарына ңосылмайды. 4. «Функциялылықтың» ғылыми тұрғыдан және махистік тұрғыдан түсіндірілуі С ұ р а қ . «Функциялыц арацатынасты» (немесе әлдебір ұғымды немесе затты «функциялық анықтауды») қандай да болсын мойындау махизмнің позициясына көшкендік болып табыла ма? (174-бетке). Жауап. Қолайлылық пен «ойды үнемдеу» жағдайында да, сондай-ақ «функциялық арақатынас» (немесе анықтау) жағдайында да махистік позиция гносеология туралы, объектіні субъектпен алмастыру, зерттеліп отырған затқа объективтік тұрғыдан қарауды субъективтік тұрғыдан қараумен алмастыру туралы әңгіме басталған кезде ғана пайда болады. Бұрын қарастырылып өткен жағдайлардағы сияқты мұнда да мәселенің теориялық-танымдық тұрғыдан қойылуы жаратылыстану-ғылыми тұрғыдан қойылуымен шатастырылады, яғни философиялық көзқарас математиканың, физиканың немесе әлдебір басқа жеке ғылымдардың шеңберлерінде берілетін белгілі бір нақты тұжырыммен шатастырылады. 187
В. И. Ленин себептілік заңы жөніндегі барлық пікірлердіц материалистік немесе идеалистік бағыты туралы мәселені сол зацныц белгілі бір тұжырымы туралы мәселемен алмастырган орыс махистерінің адам таңданарлық аңғалдығып корсетіп берді. «Олар,— деп жазды ол,— неміс эмпириокритик-профессорларының: «функциялық арақатынас» десеңіз, бұл «ең жаңа позитивизмді» ашқандық болады, бұл «қажеттілік», «заң» деген және т. с. сөздерді «фетишизмнен» құтқарады дегеніне нанды. Бұл, әрине, барып тұрған бос сөздер еді... Профессорлардың ашқан жаңалықтарына сенгіш махистеріміздің көзқарасы тұрғысынан қарағанда, тәртіп, заңдылық ұғымдарын және т. с. ұғымдарды белгілі бір жағдайларда математика жолымен айқындалған функциялық арақатынас арқылы білдіруге болатынын Фейербах (Энгельс туралы айтпағанның өзінде) білмеген болар!» (174). Дэл осы жәйтті Ленин В. М. Шулятиковтың «Батыс Европа философиясында капитализмді ақтау. Декарттан Э. Махқа дейін» деген кітабын оқыған кезде де атап көрсетті. Сол кітаптың «Эмпириокритицизм» деп аталатын XII бөлімінде автор, бүтіндей, буржуазиялық профессорлардың функциялықтың өзі себептілікті ығыстырып шығарады-мыс дегеніне сенген махистердің стилінде жазған. «Функциялық тәуелділік ұғымы дегеніміз себепті тәуелділікті теріске шығару...»— деп жазды Шулятиков. Осы сөздің астын сызып, кітап парағының шетіндегі оның тұсына Ленин: «солай ма??»,— деп жазған [29, 497]. Осы арқылы Шулятиковтьщ мәлімдемесіне өзінің теріс пікірде екендігін білдірген. Одан әрі автор: Геффдингтің қорытындысын жалпы алғанда дұрыс деп табу керек және оның «мақсатқа сәйкестілік дәлелдеріне» сілтеме жасауы ғана сәтсіз шыққан, ол дәлелдер, былайша айтқанда, бұлдыр әрі анық емес деп жазған. Кітап парагының шетіндегі осы тұсына Ленин былай деп атап корсетеді: «Эрине, бірақ бұдан функциялылық себептіліктің турі бола алмайды деген қорытынды шықпайды» [29,497]. Бұл арада функциялылықтың себептілік байланыстарын білдірудің ерекше тәсілі болып, оларды математикалық тұрғыдан сипаттаудың тәсілі болып, сондықтан да себептіліктің бір турі (көрінісі) болып шығып отырғандығын кор­ сете кету маңызды. Бұл мәселені В. И. Ленин осылай түсіндірген, және де оның түсіндірмесінің барлық білім салалары үшін орасан зор, принципы маңызы бар. Мысалы, 1962 жылы тіршіліктің мәні проблемаларын 188
талдау кезінде жаңа формула ұсынылып, бұл формула тірптілік биологиялық құбылыстардың заттай көрінісі ретіпде материяның белгілі бір түрінің (Энгельстің айтуы бойынша, белоктардың) тіршілік ету тәсілі ретінде анықталатын «тіршіліктің субстанциялық анықтамасына» қарамақарсы «тіршіліктің функциялық анықтамасы» дегенге қатысты болды. Тіршіліктің субстанциялық анықтамасын опың функциялық анықтамасымен алмастыру туралы усы­ пьте жөнінде таласуға, әлбетте, болады, бірақ бұл үшін ең алдымен тіршіліктің жаңа анықтамасының мағынасы мен маңызын дұрыс түсініп алу керек. Ал сол дискуссияның барысында кейбір биологтар ұғымдарды алмастыруға бар­ ды, бұл ретте Ленинге және оның себептілік, заңдылық, қажеттілік т. б. жөніндегі ұғымды функциялық арақатынас ұғымымен алмастырмақ болған махистік әрекетке қарсы күресіне сілтеме жасалды. Дискуссияда дәл солай: Ленин Махты оның функциялық арақатынас ұғымын пайдалануға ұмтылғаны үшіп сынаған екен, ендеше осы себепті ұсынылып отырған «тіршіліктің фупкциялық анықтамасын» махистік анықтама деп есептеу керек деп мәлімдейді. Мұндай «қарсы пікірді» логиканың қарапайым ережелерін білмеу негізінде кеткен қателік деп бағалау керек. Бір жағынан себептілікті функциялықпен алмастырудың махистік концепциясымен, екінші жағынан, тіршіліктің функциялық анықтамасының арасындағы ортақ нәрсе «функциялық» деген бір ғана сөз болып табылады. Ал осы сөзге берілетін мағыпаны қоса алғанда қалғандарының бәрі мулдем әр түрлі нәрселер, сондықтан бұл арада тіршіліктің функциялық анықтамасын жақтаушылар мен махистер арасында ортақ ештеңе жоқ. Махтың көзқарасы тұрғысынан құбылыстардың объективті түрде бар себептілік және заңды байланыстарын функциялық арақатынаспен (яғни себептілік және жалпы алғаида заңды байланыстарды сипаттау тәсілімен) алмастыруға болады және солай алмастырылуы керек. Ал тіршіліктің функциялық анықтамасы өзі байланысты болып отырған бүкіл кибернетика сияқты бүтіндей қатаң детерминистік концепцияға құрылады және себептілікті теріске шығарумен, оны субъективистік философияньщ ұғымдарымен алмастырумен ешқандай ортақтығы болмайды. Бұл арада функциялылықтың белгісінің тек мынандай ғана мағынасы бар: мұнда тіршілік иелерінің заттың мазмұны емес, олардың элементтері арасындағы құрылымдық байланыстардың типі есепке алынады, мұнда біз тіршілік 189
деп атайтып процестер сол типтің көрінісі немесе қасиеттері («фупкциялары») ретінде байқалады. Қез келген дискуссияға қатысушылар үшін Лениннің логикалық жағынан негізсіз тәсілді — контекстен үзіп-жұлып алынган цитаталар мен пікірлерді сөз жүзінде ғана паіідаланумен шектелушілікті, сөйтіп қаралып отырған мәселені нақты және шын мәнінде талдамаушылықты — сынағанын есепке алулары маңызды. Мәселен, Ленин Базаровтың мына төмендегі пайымдауын келтірген: «Мах, Авена­ риус және көптеген басқа адамдар таным теориясының негізіне алған «күшті неғұрлым аз жұмсау» принципі... күмән жоқ, гносеологиядағы «маркстік» тенденция болып табылады» (186). Ленин бұл пайымдаудың логикалық негізін ашып, оның барып тұрған қисынсыздығын, өрескелдігін көрсетіп берген: «Маркете де «үнемдеу» бар. Махта да «үнемдеу» бар. Бұл екі «үнемдеудің» арасында титтей де болса байланыстың бар екені шынында да «күмәнсыз ба?»— деп сүрақ қояды Ленин (186). Бұл сұраққа жауап біреу ғана және одан әрі Лениннің көрсеткеніндей, мейлінше нақты, дәл жауап: Маркс пен Махтың арасында ортақ ештеңе жоқ және болуы мүмкін де емес! VI тарауда махистерді әшкерелеуді одан әрі жалғастырып, Ленин С. Суворовтың өндіргіш күштердің дамуы еңбек өнімділігінің өсуіне, энергияны жұмсаудың біршама кемуіне және энергия қорлануының артуына сәйкес келетіндігі жөніндегі пайымдауын келтіреді. «...Көрдіңіз бе «реалдық-монистік философия» қандай жемісті болып отыр: марксизмді жаңаша, энергетикалық тұрғыдан дәлеллеп отыр!» — дейді Ленин мысқылдап. Одан әрі Суворовтың мақаласынан үзінді келтірілген: «...бұл — экономикалық прин­ цип. Сопымен, Маркс күштерді үнемдеу принципін әлеуметтік теорияға негіз етіп алады...». «Бұл «сонымен» деген сөз піынында керемет сөз!— деп, сол бойда-ақ атап көрсетеді Ленин.— Маркете саяси эконо­ мия бар болғандыцтан «экономия» деген сөзді біраз ежіктейік те, бұл ежіктеудің нәтижесін «реалдық-монистік фи­ лософия» деп атайық!» (380—381). «Тіршіліктің функциялық анықтамасында» Мах та пайдал анған «функциялық» деген нақ сол сөздің өзі кездесетіндіктен ол анықтаманы махистік анықтама деп жариялауға әрекеттенбек болғандар Лениннің бұл мәселе жөнінде махизмді қалай сынайтындығын байыптап ойлану керек. Өпткені ондай жолға түскендей жағдайда функция, функциялық деген ұғым әжептәуір елеулі роль атқаратын 190
бүкіл математиканы ғана емес, сонымен қатар басқа ғылі.імдардың да бірсыпырасын, мысалы, организмнің функцпясы деген ұғымы бар биологияны немесе молекулалар ішіидегі функциялық атомдық топтар деген ұғымы бар химияпы махистік ғылым деп жариялауға тура келеді. Осының бәрі Лениннің кітабы қолданылатын создердіц ортақтығыпа қарап салыстырылатын көзқарастардың /кал­ ган ортақтығы жөнінде пікір айтудан тікелей сақтандыратындығын көрсетеді. 5. Махистік «принциптік координация» жөнінде С ұ р а қ . Қазіргі кездегі физикалық зерттеудегі өлшеу аспабының барған сайын өсе түсіп отырған ролі махистердің «принциптік координация» туралы ілімін ақтау үшін пегіз болмай ма? (65-бетке). Ж а у а п . Ең алдымен махистердің «принциптік коор­ динация» деп нені түсінетіндігінің философиялық (гносеологиялық) мәиін толығырақ анықтап алу керек. Авенариустың осыған сәйкес ілімі субъект (менің «Менім») пен объектінің ажырамастай байланысы («ажырамастай координациясы») жөніндегі махистік (субъективтік-идеалистік) концепцияның бір нұсқасы болып табылады. Бұл махистік ілімнің жадағай философиялық мәні осындай. Ленин мұндай көзқарастардың жалгандығын апіып берді. Жаратылыстанудың деректеріне сүйене отырып, ол табиғат адаммен (оның «Менімен») ажырамастай байланыста бар болады дегеи пікірдің өрескелдігін дәлелдеді. «Жер бетінде адам да, жалпы алғанда тірі тіршілік иелері де болмаған жәие болуы мүмкін де емес уақытта жердің осы қалпында бар болганын жаратылыстану толық қуаттап отыр,— деп жазады Ленин. Органикалық материя — кейінгі құбылыс, ұзақ дамудың жемісі. Демек, түйсінетін материя болмаған кезде ешқандай «түйсіктер комплекстері» болмаған,— Авенариустың ілімі бойышна, ортамен «айрылмас» байланыста болыпты дейтін етпқандай Мен болмаған» (75). Бұдан соц Ленин махистер өздерінің теориясы мен жа­ ратылыстану арасындағы осы қайінылықты аңғарып, оны құйтырқы сөз арқылы жоймақшы болғандығын корсетіп берді. Мәселен, Авенариус бұл қайшылықты озі ойлап тапқан координацияға «потенциялық» орталық мүпіе деген ұғымды енгізу арқылы жоймақшы болды. Координация «Мен» мен ортаның «ажырамастай» байланысында болады. Ешқапдай «Мен» жоқ болған жағдайда не істеу керек? 191
Авенариус былайша пайымдайды: уақыт өте келе бұл «Мен» панда болады ғой! Демек, ол әлі жоқ кездің өзінде де «ортаныц құрамдас бөлімдері» бар болады, әлгі «Мен» кейін солардап шығады. Демек, «Мен» мүмкіндік, потенция түріпде бар болады. Демек, потенциялық орталық мүше ешуақытта нольге тең емес, дәлелдеу керек болғанның өзі де осы. «Мұндай пікірлерді айтатын философқа құлақ қоятын адамдардың қалайша табылатынына тек қана таңқалуға болады!...— деп атап көрсетеді Ленин. Шынында да, мүшелерінің бірі потенциялық болғандықтан айрылмас коорди­ нация деп есептелетін координация туралы қалайша шындап сөз қылуға болады» (76). Сөйтіп, Ленин былай деп атап көрсетеді: өзінің потенциялық орталық мүше болады деп ойдан жол беруімен қоса алғанда принциптік координация теориясы түгелдей «философиялыу обскурантизм, субъективтік идеализмді қисынсыз сандырақ дәрежесіне жеткізгендік болып табылады (78). Біздің ғасырдың бас кезінде мәселе осылай болған-ды. Одан кейінгі жерде бұл жөнінде бірдеңе өзгерді ме, соны көрелік. XIX және XX ғасырлардың аралығында физика микрокүбылыстар (микроәлем) саласына енді. Микроқұбылыстар деңгейінде эксперименттер мен өлшеу амалдарын жүргізген кезде физикалық аспаптың ролі едәуір артты. Бұл ретте төмендегідей өте маңызды жағдай анықталды: эксперимент жасаушы адам көлемі мен массасы өте үлкен макроденелермен шұғылданған кезде қолданылған аспап әлгі денелердің жай-күйіне айтарлықтай ықпал етпеген; басқаша айтқанда, біз әлгі денеге белгілі бір аспаппен ықпал еткеннен кейін (мысалы, оларға жарық түсірдік) олар жалпы алғанда сол күйінде қалды және оларға біздің аспабымыз эсер еткенге дейін қандай күйде болған болса, сол күйін сақтап қала берді деп ойлауға болатын еді. Табиғаттың микрообъектілеріне орай мәселе басқаша: егер электронға «жарық түсірсек», яғни оған ең болмағанда бір ғана фотонмен (жарық «бөлшегімен») эсер ететін болсак,, онда өзіне фотон тарапынан осындай эсер болған жағдайда электронның өз күйінде өзгеріс болғаны байқалады, сондықтан біз оның «өзімен өзі» болтан, оған эсер еткенге дейінгі күйінде емес, біз оған аспаппен эсер еткенпен кейін қандай болғандығын байқайтын боламыз. Әрине, біздің аспабьтмыздың бақыланып отырған электронның күйі мен өзгерісіне араласуын әдетте механикадағы сияқты жоюға (бөгде нәрсе ретінде алып тастауға) бола192
тын сияқты. Ал айда электрон сияқты микробөлшектердің цозгалысы мен өзгерісі олардың ерекше физикалық табиғатына орай (олар — толқын-бөлшектер) әдеттегі механиканыц заңдарына емес, қайта өзінің анықталмағандықтардың белгілі ара қатынасы бар кванттық механиканың заңдарына бағынады екен, ол арақатынасты Гейзенберг 1927 жылы ашқан. Бұл арақатынасқа сәйкес микроболшектердің жай-күйі (координаттары) мен жылдамдығын кез-келген дәлдікпен бір мезгілде анықтауға болмайды, оны Планктың универсал константасы һ (һ дегеніміз әрекет кванты екені белгілі) реттеп отыратын белгілі бір шектерде ғана анықтауға болады. Міне, сондықтан да фотонмен (фотондар шығаратын оптикалық аспаппен) электронға эсер етсек, біз экспериментке дейін электронның қандай күйде болғанын, ол біздің араласуымызсыз «өзімен өзі» қандай болғанын енді дәл анықтай алмаймыз. Бұл жағдай физикалық аспаптың микроқұбылыстар саласындағы әрекеттерінің принципті түрде бақыланбайтындығы деп тұжырымдалды. Осыдан келіп субъект (бақылаушы) пен микрообъектінің принциптік координациясы жөніндегі махистік концепцияның пайдасына гносеологиялық қорытынды жасалды: физик микроәлемде әрқашанда өзі «дайындап қойған» микрообъектіні ғана бақылайды және біздің аспаптың алдын ала қалыпты жай-күйінен ауытқытатын, бақыланбайтын әсеріне ұшырамайтындай микрообъектіні ешқашан бақыламайды. Ал микроәлемді біздің сезім мүшелеріміз тікелей ацғара алмайтындықтан микроәлемді аспапсыз зерттеу мүмкін емес. Ал аспап — адамның (субъектінің) қолымен жасалған нәрсе. Демек, деп гносеологиялық қорытынды жасауға асығады идеалист-философ немесе «физикалық» идеалист: біз үшін, біздің зерттеулёрімізде микроэлем әрқашан «өзімен өзі» өмір сүрмейді, біз оны қалай дайындаған болсақ, сол күйінде өмір сүреді, сондықтан бұл арада біздің «Менніц» ықпалы принципті түрде жоюға келмейді. Басқаша айтқанда, микроәлем саласында физикалық объект (микрообъект) біз үшін, субъектпен, бақылаушымен және оның аспабымен, біздің «Менімізбен» принципы түрде координацияланған («ажырамастай байланысқан») түрде ғана бар болады-мыс. Субъект пен объектінің принциптік координациясы туралы ескі махистік идея жаңа сарында дәлелденеді-мыс. Бірақ, мәселенің өзі мұның бұлай еместігінде. Біріншідент қандай да болсын физикалық аспапты адам жасап 7—832 193
піыгарады, соның қолымен дайындалады, бірақ бұлай болганымен аспаптың өзі әсте де субъектінің бір бөлігі болып шықпайды: адамның өзі жасап щығарғаи құрал атаулы нақ сол адамға қызмет ететіні сияқты ол субъектінің таным қызметі процесінде субъектіге қызмет ететіц ғана объект болып қала береді. Ғалым микроәлемдегі процестерді зерттеген кезде бақылайтын нәрсе — объект, бақылаушыдан тәуелсіз және одан тыс болатын объект, осының өзінде бұл объект, шын мәнісінде, әр түрлі екі физикалық объектіпің — микрообъектінің өзі мен аспаптың бір-бірімен өзара әрекеті жасайтын нәрсенің өзі болып табылады. Екіншіден, бүкіл әлемде мүлдем оқшауланған заттар мен құбылыстар, өздерінің бүкіл басқа әлемнен толық оқшаулануы мағынасында алғанда «өзімен өзі» болатын ешқандай заттар мен құбылыстар жоқ және болуы да мүмкін емес. Алайда микрообъект туралы айтқанда, оған сырттан жасалатын ықпалды, әдетте, елемеу немесе жою (болғызбау) мүмкіндігіне, сөйтіп оны жеткілікті дәрежедегі дәлдікпен «өзімен өзі» болатын нәрсе ретінде бейнелеуге де жол беріледі. Мұны микроәлем саласында жасауға болмайды, мұнда барлық микрообъектілер өте терең өзара әрекетте болады. Мұның өзі олардың өз табиғатымен, олардың физикалық ерекшеліктерімен байланысты. Сондықтан микроәлем саласында тіпті біздің абстракциямызда да мейлініпе оқшау қалған микробөлшек, мысалы, электрон бар деуге болмайды, әрдайым өзара әрекет етуші микробөлшектермен шұғылданады. Олардың осы өзара әрекеті заңдарының немесе, дұрысырақ айтқанда, осы өзара әрекеттің салдарының бірі Гейзенбергтің анықталмағандықтарының арақатынасы болып табылады. Біздің аспап бөліп шығаратын фотон электронмен өзара әрекетке түскен кезде, екі микрообъекті арасында объективті түрде болатын нақ осы өзара әрекет біздің зерттеуіміздің пәніне айналады, осының өзінде бұл өзара әрекет фотонды аспап шығармай, қайсыбір табиғи негіз шығарса да дәл сондай болады. Басқаша айтқанда, біз үшін микроқұбыластар саласындағы объект әрқашан микрообъектілердің өзара әрекеті бо­ лады және бұдан ол микрообъектілер әсте де өздерінің объективтік сипатынан айырылмайды, бақылаушы жөнінде «принциптік координация» қатынасына айналмайды. Кванттық механика мен бүкіл қазіргі физика «принциптік координация» туралы ілімді қайта жаңғырту үшін ешқандай да негіз бермейді. Солай бола тұрса да кванттық механика концепциясын жаңа махистік негізде дамыту жө194
и і иде талай рет әрекет жасалды. Алайда XX ғасырдың виш­ ни жартысынан бастап тек физиктер ғана емес, сол концепцияның авторларының өздері де бірінен соң бірі одан бас тарта бастады. Соның нәтижесінде махистік «принциптік координацияны» микрофизикада қайта туғызу әрекеттері толық күйреді. С ұ р а қ . Философиядағы «орталық тұлға», «орталық пункт» деген сөздер Авенариустың принциптік координация туралы іліміндегі «орталыц муше» деген ұғыммен сәйкес келмей ме?» (65—66-беттерге). Ж а у а п . Философияда «орталық» деген сөзді қолдану, осте де, менің «Менім» (Авенариустың терминологиясы бойынша «орталық мүше») мен «орта» (нақ соның терми­ нологиясы бойынша «қарсы мүше») арасында «ажырамас координация» (байланыс) бар деп білетін Авенариустың позициясына көшуге апарып соқтырмайды. Бүкіл мәселе «орталық» деген сөзге цандай мағына берілетіндігінде. Бір ғана осы сөзге жармасып, Авенариусте айтылган нәрсені осы сөз кездесетін әлдебір басқа пікірлермен салыстыруға, сөйтіп тиісті пікірлердің мазмұнына ой жүгіртпеуге болмайды. Өйтпейтін болсақ, онда, мысалы, Москвадағы Орталық универсал магазинін және СССР Ғылым академиясы жапыпдағы Координация жөніндегі советті махистік деп жариялау қиын емес, өйткені бұлардың біріншісінде «орталық» деген сөз, ал екіншісінде «координация» деген сөз кездеседі. Ал іс жүзінде Авенариустың принциптік координациясы, біздің жоғарыда айтқанымыздай, нақты субъективтік-идеалистік концепция, оның өткір ұшы объектіні («ортаны») субъектіден (менің «Менімнен») тәуелсіз деп білуге карсы бағытталған. Бұл арада «орталық мүше» деген создер объ­ ектов («орта») алғанда субъект («Мен») айқындаушы (алғашқы) фактор деп қарастырылатъчі, ігын білдіреді. «Ңарсы мүше» болып отырғандықтан «орта» (объект) менің «Меніме» (субъектіге) тәуелді болады. Авенариустың позициясы міне осындай, ал мұның өзі — махизм. Философияны баяндаған кезде «орталық» деген сөзді қолданғандардың ішінен қайсыбірін махизмге ұрынды деп айыптауға негіз болу үшін бұл сөздің шын мәнісінде авенариустық гносеологиялық мағынада, яғни объект субъектіден бөлінбейді, ол субъектпен ажырамастай байланыста болады-мыс (бізден тыс және бізге тәуелсіз өмір сүрмейді) деген мағынада қолданылғандығын дәлелдеу керек. Егер бұл дәлелденбеген болса, онда «орталық» деген сөзді қолданғандығын ғана негізге алып, нақты бір фило195
софтыц козқарасын махистік принциптік координацияға жатқызуға болмайды. Бұл таланты қандай жағдайда болсын бұзуга болмайды. Мысалы, маркстік философияда адам әрқашан ортальщ тұлға болып келеді деуге болады. Мұндай пікТрдің маңыз- 1 ды болатын себебі неліктен? Мұның себебі кейбір ревизионистер, абстракт гуманизмнің, философиялық антропологизмпің өкілдері өздерінің философиясында абстракт адамды бірінші орынға қоя отырып, марксист-лениншілдерді, олар адам туралы ұмытып кетті-міс, оның мүдделерін елемейдіміс, өздерінің философиясын адамнан жоғары тұрған және адамның жеке басына жат заңдарға ғана апарып саядымыс деп кіналамақ болады. Мұидай жағдайда біздің жауларымыз марксизм-ленинизмге онда мүлде жоқ нәрсені таңып, әрипе, жала жабады. Нағыз ғылыми философия болып табылатын маркстік философия, шын мәнінде, сыртқы дүниенің де, сондай-ақ оның адам санасында бейнеленуінің де (ойлаудың) нақты заңдары туралы ілім. Бірақ бұл факт, әсте де ол философияның өзі және ол зерттейтін заңдар адамға жат, тіпті оған қас деген сөз емес. Бұл ретте әңгіме біздің идеологиялық дұшпандарымыз ойлап шығарған абстракт адам туралы емес, тірі, нақты жеке адам туралы — жаңа қоғамдық құрылыстың жеңісі жолындағы қазіргі заманғы күреске қатынасушы адам туралы болып отыр. Осындай нақты өмір сүруші адамның маркстік-лениндік философияның орталық тұлғасы болып табылатындығы ол философияның табиғаттың, қоғамның және ойлаудың дамуының неғұрлым жалпы заңдары туралы ғылым ретіндегі анықтамасының өзінен туады. Бұл анықтамадағы соңғы екі компонент нақ адамды көрсетеді; әңгіме адам қоғамы туралы және адамнъщ ойлауы туралы болып отыр. Алайда марксизм-ленинизм философиясының пәнін сипаттайтын бірінші компонент табиғат та бұл арада нақ сол адамның практикалық, өзгертушілік қызметі тұрғысынан көрініп отыр, өйткені адамның осындай қызметі нәтижесінде ғана табиғат өзінің зацдарын, өз құпияларын ашады. Осының бәрі маркстік-лениндік философияда адам өзінің бар болмысымен шын мәнінде орталық орын алатындығын көрсетеді. Осы философияға қарсы біздің дұшпандарымыздың айтып отырған жалған айыптаулары осы айтылғандар арқылы ақырына дейін теріске шығарылады. Міне, сондықтан да маркстік-лениндік философияда нақты адам орталық орын алады деген пайымдауда ешбір жағдайда да махизм бар деп білуге болмайды. Өйткені фи196
лософияда адамды «орталық тұлға» деп тану әсте де гносеологиялыц мағынада да субъект (адам) объектіге (ортага) қатынасы жөнінен «орталық мүше» (бұл сөздердің авенариустық, яғни махистік ұғымдарында) ролін атқарады деген сөз емес, ондай роль атқаратын болса объект өзінен озі «қарсы мүшеге» айналып, субъектіге тәуелділік байлальтсқа түседі. Нақты адам (белгілі бір таптың, әлеуметтік топтың өкілі) өзі танып-біліп, өзгерткен табиғатта да, омірде де. қогамның дамуында да орталық роль атқарады деген фактіде ойдан шығарылған махистік реакциялық принциптік координацияға («орталық» деген сөзді қолданудан басқа) ешбір ұқсастық жоқ. Өмірді функциялық тұргыдан анықтауды (мұнда Мах пайдаланды дейтін «функциялық» деген сөздің қолданылғаны үшін) махизм деуге болмайтыны сияқты, біздің философиямызда адамды орталық тұлға деп (мұнда Авенариус көп пайдаланған «орталық» деген сөздің қолданылуына бола) танылуын да махизм деп есептеуге болмайды. Тек сөзге ғана жармасып, істің мәнін көре білмейтін сыншылар маркстік-лениндік философияның алуан түрлі ревизионистерге, абстракт гуманистер мен антропологтарға қарсы күресінде оған жаман қызмет корсеткен болар еді. Мұндай өкінііиті өрескелдіктер тумауы үйпін В. И. Лениннің кітабына қайта-қайта оралу керек. Мынаны айта кету керек: диалектнкалық материализмнің қозғалыс атаулының негұрлым жалпы заңдары арқылы берілген анықУамасын адамга және оның философияда алатын орнына ерекше сілтеме жасаумен толықтырудың әсте де қажеті жоқ. Ол үшін табиғат, қогам мен ойлау ұғымдарының мазмұнын ашып корсету жетіп жатыр. VIII тарау ЭНЕРГЕТИЗМДІ СЫНАУ. ҚОЗҒАЛЫСТЫҢ МАТЕРИЯЛЫҚ СУБСТРАТЫ ТУРАЛЫ МӘСЕЛЕ 1. Физика мен философиядағы «энергетика» С ұ р а қ . Энергия туралы физикалыц ілім ретіндегі энергетика мен дуниеге көзцарас, философиялық ағым ретіндегі «энергетика» арасында қандай апырмашылық бар? (321-бетке). Жауап. «Энергетика» термині әдетте әр түрлі екі мағынада: физикалық және философпялық мағынада қол197
данылады. Біріпші жағдайда энергияның сақталу және басқа түрге аппалу заңыиа бағынатын материяның табигаттагы қозғалысы жөніндегі жалпы физика ілімі айтылады. XIX гасырдың екінші жартысында бұл ілім ерекше ғылымга. дәлірек айтқанда, физиканың ерекше бөліміне— термодпиамикаға айналды. Термодинамика молекулалар туралы түсінікті қолданбастан, яғни бұл процестердің ішкі «мехаішзмін» ашпастан физикалық және физикалық-химиялық процестерді суреттеуге мүмкіндік берді. Ол, жылу ма­ терия қозғалысы формаларының бірі ретінде қатысқан, табиғагта болып жататын макропроцестердің жиынтық бейнесі болғандай еді. Табиғат құбылыстарын осылайша жинақтап қарастырудың өз жетістіктері де, сопдай-ақ кемшіліктері де болды. Оның сөзсіз жетістігі сол, осының арқасында табиғатта болыгі жататын процестерді түгелдей болмағанымен, олардың белгілі, атап айтқанда, энергетикалық жағынан, белгілі бір шеңберде жеткілікті түрде дәлме-дәл сипаттауға қол жетті. Ал мұның өзі қаралып отырған объектінің ішкі құрылымы әлі де болса анықталмаған және жеткілікті дәрежеде зерттелмегеи кездегі жағдайда ерекше маңызды болды. Басқаша айтқанда, энергетика, мэні элі де болса ашылмаған цубылыстарды зерттеудіц жацсы әдісі болып қызмет атқара алатын еді. Физикалық ілім болып табылатын энергетиканың негізінде энергияны материялыц қозғалыс деп материалистік тұрғыдан пайымдау ұғымы жатыр. «Жаратылыстану ғылымы энергияның өзгеруін адамның санасына және адамзаттың тәжірибесіне тәуелсіз объективтік процесс деп есептейді, яғни оған материалистік тұрғыдан қарайды»,— деп атап көрсетеді В. И. Ленин (309). Және де ол бірден бір ғылыми энергетика оның объективтік реалдылықтың суреті болып табылатындығында деп көрсетеді. Немістің физик-химигі В. Оствальд XIX және XX ғасырлардың аралығында жасаған энергетикалық философия идеалистік тургыдан тусіндірілген «энергетика» болып табылады. Энергетиканы бұлайша түсіндірудің негізінде қозғалысты материядан бөліп алуға және қозғалысты материясыз, материялық емес бірдеңе деп пайымдауға әрекеттену нпеті жатыр. Осыдан келіп энергияны идеалистік туртыдан түсіндіру пайда болады, ол идеалистік «энергетиканы» немесе «энергетикалық идеализмді» (322) жасауға әкеліп соғады, бұлардың негізінде объективтік реалдылықты теріске шығару жатады. Демек, философиялық ағым ретіндегі «энергетика» дегеніміз энергия жөніндегі физикалық ілім198
и ің шын мазмұнын бұрмалау жолымен жаңа физикадан алыныл, идеализмнің пайдасына бола жасалған гносеологиялық қорытындылардан басқа ештеңе емес, Лениннің атап көрсеткеніндей, «бұған дейін енді одан әрі бөлінбейді деп есептелген материя бөлшектерінің тағы да бөлінетін болып шығуы себепті және материялық қозгалыстың бұған дейін болмаған формаларының ашылуы себепті энергетикалық физика — материясыз қозғалыс бар деп ойлауға жацадан идеалистік әрекет жасаудың түп негізі болып табылады» (311). Ленин Оствальдтың «энергетикасына» философиялық идеализмнің жаңа физикадағы кейбір ағымдармен байланысын талдау үстінде тоқталды. В. И. Ленин «энергетиканы» философиялық ағым ретінде сөз еткенде оны «кей жерлерде идеализмге қарай сүрінетін шатасқан агностицизм» (260) ретінде сипаттайды. «Реалист»-махист Суворов энергияның сақталу және басқа түрге айналу заңының ашылуын «энергетиканыц негізгі қағидаларының орнығуы» деп атағанда, ол «энергетика» деп нақ сол энергетикалық философияны айтты. Суворовтың айтуынша, XIX ғасырдағы жаратылыстану ғылымы ашқан ұлы жаңалықтардың бірі... қозғалыс жөніндегі идеалис­ та көзқарастың негізі болып қызмет етеді-міс! Ленин осы барып тұрған өрескелдікті әшкереледі де; ол «реалистер» мен басқа да шатастырушылардың «энергия» деген терминді қолданып, материализм мен «энергетика» (философиялық ағым ретіндегі) арасындағы айырмашылықты аңғармағанын көрсетті. Тек диалектикалық материалист Энгельс қана емес, тіпті тұрпаны материалистер де жоғарыда аталған заңды «материализмніц негізгі қағидаларының орнығуы» деп есептегенін (379) көрсетіп берді. Идеалист Гартманның идеалистік «энергетикаға» берген бағасы туралы айтқан кезде (325) Ленин тағы да сол идеалистік «энергетиканы» тілге тиек етеді және Рейдің энергетиканы махизммен шатастыруына (292) қарсы шығады. Оствальд өзінің «энергетикасын» дүниеге көзқарас етіп қалай жасады? Гносеологиялыц уғымдарды физикалъіц уғымдармен, ең алдымен қозғалыс өлшемі ретіндегі энер­ гия ұғымымен алмастыру арқылы жасады. Нақ осындай жолға түсіп, Оствальд бұлай бөлу ескірген деп философияның материализм мен идеализм болып бөлінуінен «жоғары көтерілуге» осы негізгі философиялық бағыттардың қарама-қарсылығып «жоюға» әрекеттенді. Ленин, Оствальдтың негізгі гносеологиялық мәселені энергия жөніндегі нақты іліммен байланысты таза физика199
лық мәселеге саймақ болған әрекетімен ол мәселені шатастырып алғапып көрсетіп берді. Оствальд байырғы қиындықты — материя меи рух ұғымдарын қалай біріктіру керек екендігін — осы екі ұғымды энергия ұғымына саю арқылы жойдым деп жариялады. Оның сөзіне қарағанда, осы арқылы бүкіл ғылым үшін орасан зор ұтысқа қол жетіпті-міс. «Бұл ұтыс емес, ұтылыс,— деп қарсылық білдірді оған Ленин,— өйткені гносеологиялық зерттеуді (өзінің химиялық мәселені емес, нақ гносеологиялық. мәселені қойып отырғанын Оствальд айқын түсінбейді) материалистік бағытта жүргізу керек пе немесе идеалистік бағытта жүргізу керек пе деген мәселе «энергия» деген сөзді беталды қолданғанмен шешілмейді, қайта былыга түседі» (308). Оствальд «энергия» деген сөзді тиянақсыз қолдану арқылы, орагытып өтугё болмайтын философиялық альтернативага (материализм бе әлде идеализм бе деген) соқпай кетүге тырьгсты, ол бір жағдайда бұл сөзбен материя мен рухтың гносеологиялық ұгымдарын алмастырды, ал екінші бір жағдайда ол сөзді әдеттегі физикалық ұғым оетінде колданды. Бірақ «мұндай қулықтан түк өпбейтінін опың осы әрекетінің өзі-ақ көрсетіп отыр (307). ««Жаңа» терминологияның қалай тез сәнге айналып бара жатқандыгына, сөзді біраз өзгертіп айту... негізгі философиялық бағыттарды ешбір жоя алмайтындығына Оствальдың энергетикасы жақсы мысал болып табылады,— деп қорытындылайды Ленин.— «Тәжірибенің», т. с. терминдері сияқты. «энергетиканың» терминдерімен де материализмді және идеализмді (әрине, азды-көпті дәйекті түрде) көрсетуге болады» (310—311). 2. Оствальдтың энергетикасы м[ен оныц қайталамаларының күйреуі С ұ р а қ. Оствальдта цозғалыстың негізі (субстраты ретіндегі материяны теріске шығару гносеологиялық жагынан қапдан шыққан? Онда, әдетте, шын мәнінде энергия деп материялың қозғалыстың ұғынылатындыгын қалай түсінуге болады? (309, 356, 357-беттерге). Ж а у а п. Оствальд өзінің ғылыми қызметінің ең алғашқы кезінде өзімен тұстас жаратылыс зерттеушілердің басым көпшілігі сияқты, сірә, стихиялық материализм позицияларында тұрған болса керек. Сол кезде ол атомдар мен молекулаларды мойындап, атомистиканы теріске шығару туралы ойлаған да жоқ. Алайда, өзінің көптегён басқа да замандастары сияқты, ол ескі атомдық-молекулалық ілім 200
мен бүкіл жаратылыстанудың кейбір механикалық және мгтафизикалық белгілеріне қанағаттанбады, ол ілімдер бо­ льница материяға қатынасы жөнінеп алғанда қозғалыс қайсыбір «күш» ретінде сырттан енгізілген, сыртқы бірдеңе ротіпде қарастырылды. Оствальд материя мен қозғалысты бүлай механистикалық бөлшектеуді іс жүзінде теріске шыгарып, олардың бірлігін мойындауға ұмтылдьт. Бірақ сол ке.здің өзінде-ақ XIX ғасырдың аяқ шепінде жаратылысталуда болғалы тұрған дағдарыс пен идеалистік фплософияныц күрт күш алуы жағдайында ол материалпстік диалектикаға дейін көтеріле алмай, әлемде тек қана энергия бар деп есептейтін энергетикалық көзқарас позицпясына қарай қүлдырады. Жогарыда айтылғанындай, 1895 жылы Оствальд дәмегөй тақырып қойылған: «Ғылыми материалпзмді жою» деген баяндама жасады. Мұнда ол өз сынының бүкіл уытын «ма­ терия» ұғымы мен атомдық-молекулалық түсініктерге кар­ ем бағыттады. Ол егер материяның бөлшектері болып табылатын атомдар мен молекулалар жөніндегі түсініктерді «теріске шығарсақ», сонда «материя» ұғымының өзі де «теріске шығарылатын болады деген пікірге сүйенді. «Энер­ гия» деген бір ғана ұғымның өзі осы кезге дейін «материя» ұғымына беріліп келгеннің бәрін қамтпды дегенді дәлелдеуге тырысып, Оствальд өзінің баяндамасын тыңдап отырғандарға: «Мырзалар! сіздерді таяқпен салып қалған кезде сіздер нені сезінесіздер: таяқты ма әлде оның энергиясын ба?»— деп сұрақ қойып оған былай деп жауап берген: «Тек оның энергиясын ғана!». Олай болса «материя» деген мулдем керегі жоқ, артық ұғымды ғылымға енгізудің және оны ғылымда сақтаудың не керегі бар? Материяны мойындау оны қозғалыстан бөліп алынған бірдеңе, қозғалысқа, немесе энергияға қатысы жөнінен таза сыртқы бірдеңе ретінде ескі, метафизикалық мағынада мо­ йындау деген сөз деп қате түсінген ол, осыдан келіп. қозғалысты (энергияны) материясыз ойлап қана қоймай, сонымен бірге солай ойлау да керек деген қисынсыз қорытынды жасады. Ал мұның өзі бұл мәселеде материализм позицияларынан дәйексіз идеализм позицияларына көшу деген сөз еді. Оствальдта идеалистік көзқарастың шатасқандығы мен дәйексіздігі, әдетте, оның «энергия деп материялыу қозғалысты айтуынан» (309) туған. Оствальдтың философиялық жолы өзі тұстас көптеген ғалымдардың осы тәрізді жолымен ұқсас, олар басында ма­ териалист^ диалектикаға апаратын бағытпен жүрді, бірақ сонан соң философиялық реакцияның ықпалымен идеализм 201
мен агностицизмге қарай құлдыраған. Материализма қас позпцияга дэл ссылай көшу Оствальдтың энергетикасын дәріптеп, оны реакциялық сарынға бас июшілердің көз алдында еліктіргіш ағымға айналдырды. Өткен ғасырдың 90-жылдарының аяқ кезінде сәнге айналған Оствальд «энер­ гетикасын» Ленин дәл осылай —«кей жерлерде идеализмге қарай сүрінетін шатасқан агностицизм» (260) деп сипаттаііды. Идеалистік реакцияның құрбаны болган жаратылыс зерттеушілердің философиялық жолына талдау жасай келіп, Ленин былай деп жазды: «Бір сөзбен айтқанда, кешегі «физиологиялық» идеализм сияқты, бүгінгі «физикалық» идеализм де жаратылыстану ғылымының бір саласында жаратылыс зерттеушілердің бір мектебі метафизикалық материализмнен тура және бірден диалектикалық материализмге көтеріле алмай, реакциялық философияға бой ұрғандыгын ғана көрсетеді. Ңазіргі физика осындай қадам жасауда және жасайды да, бірақ ол бірден-бір дұрыс методқа және жаратылыстану ғылымының бірден-бір дұрыс философиясына тура жолмен келе жатқан жоқ, бұралаң жолдармен келеді, саналы түрде келе жатқан жоқ, стихиялы түрде келеді, өзінің «түпкі мақсатын» көре отырып келе жатқан жоқ, оган қармана жақындап, теңселе басып, кейде тіпті шегіншектей отырып келеді» (356—357). С ұ р а қ. Оствальд атомдыу-молекулалыу ілімге царсы қандай дәлелдер ұсынды? (307 жэне 327-беттерге). Ж а у а п. Оның басты «дәлелі» мынау болды: түгелдей бұл ілім принципінде тексеруге ешқашан келмейтін, ал тәжірибеде дәлелдеуге одан да бетер болмайтын түсініктергө қалай болса солай жол беруге негізделіпті-міс. Оствальдтың айтуы бойынша, атомдар мен молекулалар — табиғат құбылыстарын түсіндірудің қолайлы схемасы ғана, бірақ бұл түгелдей өзіміз ойдан шығарған схема. Табиғатта реалды болып жататын жәйттерді өзіміз түсініп алу үшін өз бетімізбен ойдан шығарған нәрселердің бәрі сияқты атомдар мен молекулаларды физика мен химиядан аластау керек, сөйтіп теория жүзінде бұл ғылымдарды таза эмпириялық түсініктердің негізінде жасау керек, ондай түхйніктерге Оствальд ең ал дымен «энергия» ұғымын жатқызды. Оның ойынша ешқандай да материялық субстратты енгізудің керегі жоқ. Олай ету ұғымдарды іпатастыруға, нақты фактілерді біздің ақыл-ойымыздың жорамалдарымен шатастыруға ғана әкеліп соғады-мыс. Алайда физика мен химияда масса, материяның құрылым бөлшектері (атом­ дар мен молекулалар, бұларға XIX және XX ғасырдың ара202
лығықда электрон да қосылды) сияқты ұғымдар энергиялың субстраты ретінде корінеді. Оствальд бұларды теріске міығара^ы. Ол массаның қасиетін кинетикалық энергия туралы тү^інікке саюға тырысады. Кинетикалық энергияны Е арқылы белгілеп біз: Е —р деп жаза аламыз. Мұндай жағдайда, Оствальдтың ойынша т массасын формальды түрде материяның физикалық қасиеті емес, Е мен V2 дене қозғалысы жылдамдығы квадраты арасындағы арақатынасты көрсететін таза математпкалық коэффициент деп есептеуге болады. Олай болған күнде кинетикалық энергия Е-нің озін қа- лай анықтау керек болады? ге көбейтілген т коэффи­ циент! арқылы ма? Онда бірі екіншісі арқылы, ал бұл екіншісі тағы да сол біріншісі арқылы анықталатын логикалық тұйық созсіз келіп шығады ғой. Мысалы, алма ағашы дегеніміз алма өсетін нәрсе, ал алма дегеніміз алма ағашында өсетін нәрсе. Ленин материалист Л. Больцман физиктің көзқарасы тұрғысынан Оствальдтық энергетикага талай рет қарсы шықты деп жазады. Больцман кинетикалық энергияның формулаларын Оствальд бекерге шығара да алмады, аластай да алмады, ол энергияны әуелі массадан шығарып (кинетикалық энергия формуласын қабылдап), одан кейін массаны энергия деп анықтап, тұйықтан шыга алмай айналсоқтай беред! деп дэлелдеген. Бұл жөнінде Ленин Махтың осындай пікірлерін Богдановтыц қайталап айтып шыққанын есіне түсіреді. «Махтың «Механикасына» сүйене отырып, Богданов был ай деп жазады: «Былымда материя ұғымы механиканың теңдеулерінде туатын массаның коэффициентіне келіп саяды, ал бұл коэффициент дәл анализ жасалғанда физикалық екі комплекстің — денелердің өзара әрекетіндегі үдеудің кері шамасы болып шығады»... Осыған байланысты Ленин былай дейді: «Белгілі бір денені единицаға балап алсақ, онда басқа денелердің бәрінің қозғалысын (механикалық қозғалысын) үдеудің жай қатынасы арқылы корсетуге болатыны түсінікті. Бірақ «денелер» (яғни материя) мұнан әлі тіпті де ғайып болмайды ғой, біздің санамызға тәуелсіз өмір сүрмей қоймайды ғой. Бүкіл дүниені электрондардың қозғалысына сайған кезде, теңдеулердің бәрінен электронды шығарып тастауға болады, өйткені ол қай жерде болса да еске алынады, ал егер қозғалыстың формалары механикадағыдай қарапайым болса, электрондар топтарының не203
месе агрегаттарыпыц арақатыпасы олардың өзара бір-бірін үдетуі болып піығады» (328). / Махистер мен энергетиктердің механикадан, физика мен химиядаіі «материя» ұғымын және материяның қасиеті бо­ лып табылатын «масса» ұғымын «аластауға» /болады-мыс дейтін пайымдауларының бүкіл қисынсыздідғын осылай аиіып корсете отырып, Ленин негізі электрон туралы түсінік болатын дүниенің болашақ физикалық көрінісіне қатысты тамаша көрегендік жасайды. Бірақ оствальдық энергетикалық көзқарастардың басты пупкті атомистикаға қарсы бағытталды. Бұл пункттің мәні химиялық және физикалық процестерді ішкі дискреттіліксіз, қатаң түрде үздіксіз болып жататын процестер деп көрсетуде болды. Және де Оствальд мұнымен өзінің отандасы материалист-физик М. Планк дискреттілік туралы түсінікті (һ — әрпімен белгіленетін «әрекет кванты» ұгымын) қозгалыс пен энергия жөніндегі ілімнің өзіне енгізген кезде шұғылданды. Бірақ Оствальд заттардың құрылымы туралы ілім ғапа емес, бүкіл физика баяғыдан бері үздіксіз деп есептелініп келген физикалық қасиеттер мен шамалардың дискреттілігін мойындау жағына қарай дамып отырғанын ұзақ уақыт бойы көргісі келмеді, ал бұл қасиеттер мен іиамалар мыналар болатын: жарық (Эйнштейннің 1095 ж. фотондарды, яғни «жарық» атомдарын ашуы), электр (Дж. Дж. Томсонның 1897 ж. теріс электрондарды аіиуы), әрекет «Планктың 1900 ж. әрекет квантын ашуы), альфа-сәулелену материяның оң зарядталған бөлшектерінің — гелийдің ионды атомдарының тасқыны болып табылады деген жаңалық және т. б. Нақ осы уақытта Оствальд атомдық-молекулалық ілімді «теріске шығаруға» маманданды. Өзінің Фарадейге арналған лекциясында (1904 ж.) ол «химиялық динамиканың жаңа теориясын» баяндады, оның сендіруінше, бұл теория тіпті элементтер мен химиялық қосындылар туралы ілім саласында да «атомистика теориясын керексіз етіп шығарған». «Осылай дегенде өзімнің бейне бір жанартаудың үстіне шыққандай болатынымды мен білемін, мырзалао,— деді осы ретте Оствальд. Атомдар теориясы бізді әбдеп қанағаттандырады және біз бұл ұғымды әлдебір багқа ұғыммен алмастыру қажеттігін мүлдем сезінбейміз деп қарсылық айтпайтындарыңыз тым аз болар... Демек, осындай қадам жасауға бел буғанда мен сіздерді қайта-қайта ғылыми объективтілікке шақыруға тиіспін»1. 1 Оствальд В. Зәру қажеттілік М., 1912, 262-бет. 204
ГҚрақ дәл осы жерде Оствальд материализмнің күші оның объекФивтік ақиқатқа титтей дс қайшы келмейтіндігінде гкеидіггн өзінің мүлдем білмейтіндігін көрсетті. Сондықган Оствальдоың атомистиканы химия мен физикадан «аластау» жоніддегі әрекеттерінің бәрі біразы ұғына отырып, ал басым көпшілігі стихиялы түрде табиғатқа материалистік козқараста б^лған жаратылыс зерттеушілерліп қалың тобы тарапынан қоЛдау таппады. Алайда Оствальд өзінің материализм мен атомистиканы «теріске шығару» жөніндегі әрекеттерін жалғастыра берді. Ең болмаса сырт қарағанда болса да ғылыми болып көрінетін қандай да бір басқа жаңа «дәлелдер» келтіруге енді мүмкіндігі болмаған ол осындай амалмен ғылымда бірдеңені теріске шығаруға немесе дәлелдеуге болатындай-ақ, дорек! келемежге көшті. Мәселен, 1907 жылы, өзінің атомис­ тика толық тізе бүгуінен не бары бір жыл бұрын Оствальд материяның кенет өз-озінен ыдырап кете алатын күрделі бөлшектері болып табылатын атомдардьщ құрылымына жаңа көзқарастар жөнінде жазды. «Шынында да өте ұнамды емес пе?»— деп сұрады ол.— Жайдары Демокриттің болжамының дәл осындай анархиялық салдары болады деп ешкім де ешқашан ойламаған болар». «Бірақ бізде бір жұбаныш бар»,— деп мәлімдеді Оства­ льд. Ол қандай жұбаныш дейсіз ғой? Оның ойынша, ол — «алуан түрлілік туралы таза ілім мен таза энергетика арқылы»1 қол жететін кумирлерді жасап шығарудан бас Тар­ ту (атомистика гипотезасы сияқты гипотезалардан бас тарту). Басқаша айтқанда, Оствальд жаратылыстанудағы материализмнен бас тартып, идеализм позициясына көшуді ұсынады. Бірақ егер ол келемеждеу арқылы атомистика мөн материализмнің сазайын бергісі келген болса, тарих оның өзін оңдырмай келемеж етіп, оның өз «энергетикасының» толық күйрегендігін мойындау мәжбүр етті. С ұ р а қ. Оствальдтың «энергетикасымен» шешілместей қайшылыққа келген және оны күйреуге апарып соқтырған жаңа фактілер қандай еді? (313-бетке). Ж а у а п. Жаратылыстану ғылымының бүкіл бұдан бұрынғы дамуы бойында заттар құрылымының үзік-үзіктігі (дискретті, түйіршікті) жөніндегі идея химиялық талдаудың деректеріне және газдар туралы молекулалық-кинетикалық ілімге сүйенген деректерге негізделді. Химиялық құрамның стехиометриялық заңдарынан химиялық атомдар 1 Оствальд В. Зәру қажеттілік. М., 1912, 317—318-беттер. 205
мен атомдық салмақтар туралы түсініктер келіп шықть/ Химиялық жолмен өзара әрекет ететін газдардың койемдікі арақатынастары заңынан Авогадроның біркелкі фңзикалық жағдайлар тұсында түрлі газдардың бірдей көлёмдерінде бөлпіектердің (модекулалардың) бірдей мОлшері/болады де­ ген ережесі туды. Алайда Оствальд бұл деректейді атомдық-' молекулалық ілімді мойындау үшін мүлдем/ жеткіліксіз және кісі сенерліктей деректер емес деп сана^ы. XIX ғасыр мен XX ғасырдың аралығында материяның дискретті құрылымы туралы идеялар көптег/ён жаңа да айқын эксперименттік дәлелдер алды. Мұндай дәлелдер мейлінше әр түрлі жақтардан келіп түсіп жатты. Олардың мәнісі Авогадроның N санын (заттың бір грамм-молекуласындағы шамамен алгапда 6.1023-ке тең молекулалар санын неше түрлі әдістермен есептеуге мүмкіндік туғандыгында болды. Газдардың молекулалық-кинетикалық теориясының бұрынғы деректері газдардың иондардың санын немесе эмульсиялардағы түйіршіктердің санын есептеу арқылы алынған деректермен дәл келді. Сөйтіп, материяның дискертті түрлерінің бүкіл сатысын алып қарайтын болсақ, атомистика екі жақтан бірдей дәлелденгендей еді: бір жағынан, әдеттегі молекул алардан (альфа-бөлшектерден, иондардан және басқаларынан) гөрі материяның неғұрлым қарапайым да ұсақ бөлшектеріне қатысты деректер арқылы, екінші жағынан, материяның неғұрлым күрделі де ірі| бөлшектеріне (коллоидтық бөлшектеріне және басқаларына) қатысты деректермен дәлелденді. 1909 жылдың апрелінде, Ленин кітабының жарыққа шығар кезі жақындап қалған дәл сол кезде, Ж. Перрен француз физика қоғамында «Броун қозғалысы және молекулалардың шындығы» деген баяндама жасады. Алуан түрлі физикалық құбылыстарды зерттеу кезінде алынған Авогадроның N санының мағыналарын салыстыра келіп, Пер­ рен осы мағыналардың жиынтық кестесін жасады да, оны «молекул алық реалдылықтың принцип!» немесе молекула­ лар шындығынъщ дәлелі» деп атады. Ңорытындысында барлық деректердің жай әншейін кездейсоқтық деп айтуға мүлдем болмайтын гажап дәлме-дәл келуін атап көрсетіп, Перрен былай дейді: «Мен алдын ала өлшеп-пішуден аулақ ақыл-ойға бір қорытындыга әкелетін құбылыстардың төтенше сан-алуандылығының күшті эсер қалдырмауы мүмкін емес деп есептеймін. Мен бұдан былай молекулалық гипотезаларға қарсы әрекеттерді ақылға сай дәлелдер тауып қоргау қиын болады деп, молекулалық гипотезалар өз жагына шығуға көндіреді және энергетика 206
приіГциптеріне қанша сенім білдірілсе оларға да соншама <’(‘иім бодірілетін болады деп ойлаймын. Осы екі пәнді біріне бірін қарама-қарсы қою керек еместігі түсінікті...»1 Осыдан. үш ж^ілдан соң Перрен өз қағидаларын одан орі дамытьш, Авогадро N санының одан да гөрі толық әрі дәлме-дәл эжспери^енттік анықтамаларын жинастырды, оларды «нәтижелердің дәлме-дәл келетіндігін» сипаттайтын мы на төменгі қестеге салды: \ Ңүбылыстар Газдардың ішкі үикелісі (кинетикалық теория бойынша) Сүйытылған эмульсия түйіршіктерінің биіктік бойынша бөлінуі ! Ңою эмульсия түйіршіктерінің биіктік бойынша бөлінуі орын ауыстыру мөлшері айналу диффузия Қою эмульсиядағы тығыздық флюктуациясы Шегіне жеткен опалесценсия АспанныД көк түсі Жарықтың аргонда шашырауы Қара дененің спектрі Микроскопиялық бөлшектердің заряды альфа-бөлшектер заряды гелийдің түзілуі Радиоактивтік процестер радийдің ғайып болуы энергияның сәулеленуі { 6,2? 6,8 6,0 6,4 6,5 6,9 6,0 7,5 6,5 6,9 6,1 6,1? 6,2 6,6 6,0 Демек, заттардың бір грамм-молекуласыпдағы молекулалардың (бөлшектердің) мейлінше әр түрлі жолдармен олгпенген саны 6-1023-ке жақын болып шығады. Нәтижелердің осындай үйлес келуі молекулалардың өздері атышулы қолайлылық үшін біз ойдан шығарған бірдеңе емес, табиғаттың өзінде объективті түрде бар болатын шын реалды зат екендігін мейлінше көз жеткізе дәлелдеп береді. Жоғарыда келтірілген кесте жөнінде Перреннің өзі ма­ тери алистік таным теориясы рухында былай деп қорытады: «Соншама алуан түрлі құбылыстарды зерттеудің, нәтижелері өзара қалай үйлесетіндігін көріп таңданбауға болмайды. Егер біз осы әдіс қолданылатын жағдайлар мен құбылыстарды өзгертіп құбылту нәтижесінде сол бір ғана шама келіп шығатындығын еске алатын болсақ, біз молекулалар’ дың реалдылығының шындыққа өте жақын ықтималдығы 1 Перрен Ж. Молекулалардың Броун қозғалысы және шындығы. Спб. 1912, 95—96-беттөр. 2ог олардың
бар деген қорытындыға келеміз... Атомдық теория с^Хтанат құрады. Оның толып жатқан қарсыластары өздерін' жецілдік деп мойындап, өздері ұзақ жылдар бойы заңды деп біліп келген және, күмәи жоқ, ғылым үшін пайдалы болған сенбеушіліктен бірінен соң бірі безуде»1. / Өздерін жеңілдік деп мойындаған, атомиспікаға қарсы осындай адамдардың алғашқыларыньің бірі/ Оствальдтың өзі болды. / Осындай жағдайларда, ағылшын матЬриалист-физпгі А. Риккердің пікірлеріне сүйеніп, Ленин бьбіай деп жазды: «Жеке мәселелер жөнінде бұл арада қате брлмай қоймайды, бірақ ғылыми мәліметтер жинала келг^нде атомдар мен молекулалардың бар екендігіне күмәндануға орын қалдырмайды» (313). Ленин «ымыраластырушы» А. Рейдің Переннің 1903 ж. жарық көрген физикалық химия жөніндегі трактатына («Принциптер») жазған рецензиясын оқып Перреннің философиялық позициясыи ерекше атап корсетті: Перрен «э н е р г и я н ы құпия мән деп санаушылыцца» қарсы және рецензент (Рей) Перренді «неоскептиктік системалардың» дұшпаны деп атайды [29, 36]. Бұл арқылы Ленин Перреннің көзқарастарының мате­ риалиста сипатын, оның махизмге («жаңа скептицизмге») қас екендігін атап көрсетті. С ұ р а қ. Оствальд энергетикасы қалайша куйреді? Және де кейіннен оның энергетикасының цайталаулары болды ма және олар немен тынды? (310-бетке). Ж а у а п. Оствальд энергетикасында материалистік сарын күшті болды, жэне нац осы сарын материализм мен атомистикаға қарсы күресте оның сын сәтте өзінің жеңілгендігін мойындауына себеп болды. Оствальд энергетикасындағы осы қайшылықты тенденцияны махист Карус атап көрсетеді, В. И. Ленин өз кітабында оған берілген бағаны келтіреді. «Материализм мен энергетика,— деп жазады Ка­ рус,— сөзсіз бір категорияға жатады». «Бәрі де — материя, денелер — материяның дәл өзі, ал ой — материяныц тек функциясы ғана деп отырған материализм бізге жарытып I түсіндіре алмайды, ал бізге: материя дегеніміз — энергия, жан дегеніміз — энергияныц тек факторы ғана деп отырған проф. Оствальдтың энергетикасыныц да одан артық ештеңесі жоқ». А. А. Богданов та Оствальдтыц энергетикасы туралы дэл осындай рухта жазды, оның мына төмендегі пікірі Лениннің кітабында цитатқа келтірілген: «Энергияны суб} Перрен Ж. Атомдар, М., 1924, 226—227-беттер. 208
стадия деп түсіну — абсолюттік атомдар альтп тасталғап ескі й.атеРиализмнің дәл озі,— бар дүниенің уздіксіздігі мағыпасыпда түзету енгізілген материализмнің дәл өзі» (310). Алаігпа Оствальдтың өз энергетикасынан бас тартуы үіпін жаратылыстану ғылымыныц өз тарапынан күшті' түрткі қажет болды, ал бұл ғылымның дамуы, әрқашандағыдай, материализм позицияларыиың үиемі нығаюына қараіі бастадыАОсы жағдайда да дәл солай болды: XX ғасырдың бас кезіппегі ең жаңа физикалық және физикалық-химиялық жаңалықтар материяның дискретті екепдігін, атомистикаға қарбы тенденциялардың ешқандай да негіздері жоқ екендігін дәлелдегеп үстіне дәлелдеп берді. Энергетикаиың озііідегі күптті материалистік сарынмен қосылғанда ғылымның осы ең жаңа деректері Оствальдты өз энергетикасының негізсіз екендігін жұрт алдында мойындап, атоммолекула ілімін аіпықтан-атпық тануға мәжбүр етті. 1908 жылғы ноябрьде Оствальд озінің «Жалпы химияпың негіздерінің» төртінпіі басылымына жазған алғысөзінде мына төмендегідей мәлімдеме жасады: «Атомистикалық гипотеза жүздеген және мыңдағап жылдар бойы босқа әуре больтп іздестірген заттың үзік-үзік немесе түйіршікті сипатын корсететіи эксперименттік дәлелдерін біздің жуырда ғана алғандығымызға қазір мепің көзім жетті. Газдардағы иондарды оқшаулап, санын есептеу... сондай-ақ броун қозғалысы заңдарының кинетикалық теорияның талаптарымен сәіікес келуі... енді ең сақ деген ғалымның өзінің де заттың атомистикалық теориясының эксперимент жүзінде дәлелдегендігі туралы айтуына право береді... Сөйтіп атомистикалық гипотеза ғылыми тұрғыдан негізделген теорияның дәрежесіне көтерілді...»1 Осыдан бір жыл өткеннен кейіп ол осы мәлімдемесін «Негізгі стехиометриялық заңдар және атомистикалық тео­ рия» деген мақаласында қайталап айтты: «Жұртқа мәлім, соңғы кездегі зерттеулер атомдардың бар екендігі жөнінде өте сеиімді дәлелдер берді; көп жағдайларда салмақты материяның түйіршікті құрылымы жөнінде немесе оның жекелеген бөлшектерден құрылғандығы жөнінде тиянақтьт эксперименттік дәлелдер берілді, осының өзінде тиісті касиеттерді білдіретін негізгі сандық шамалар кипетикалық теорияның талаптарына үйлес болып шықты»1 2. 1 Озіяаісі IV. Сггшідгізз сіег а1І£етеіпеп Сһетіе. 8. VII. 2 Оствальд В. Зәру қажеттілік, 308-бет. 209 Ьеіргі^ 1908г
Алайда, тарихтыц Оствальд пен оның «энергетикас^а» берген сабағыи реакциялық сәнмен әуестенушілер есКе алмады. Ядролық физиканың дамуымен жәпе атом энергиясын практика жүзінде игерудің табыстарымен байланысты XX ғасырдың 40-шы және 50-ші жыпдары Ос/вальдтың «энергетикасына» ұқсас концепцият»яр қайта тУды. Батыс елдеріпде «жаңа энергетика» деп атауға болат^ш «жаңа» идеалистік агым пайда болды. / Бұл агымның өкілдері маеса мен энергияцьің өзара байланысының 1905 ж. А. Эйнштейн ашқап ж^ііе ол жасаған арнайы относительділік геориясының нәтижесі ретінде туған белгілі заңды «жаңа энергетика» рухында түсіндірді. Бұл зац былайша жазылады: Е = тс2, мұнда Е— толық ішкі энергия, т — масса, ал с2 — жарық жылдамдығының квад­ раты. Бұл заң Е энергиясы мен т массасы арасында тұрақты қатаң сандық арақатыиас бар екендігін көрсетеді. Масса, оның үстіне материя энергияга айналады-мыс деп есептеуге ешқандай негіз жоқ; алайда «жаңа энергетиктер» бұл заңды дәл жаңагыдай тұрғыда түсіндіре бастады. Атом ядроларының массасында байқалатын озгерістер («масса дефектісі») тағы да массаның (тіпті материяның да) «ғайып болып», энергияга айналатындығының дәлелі деп қарала бастады. Ал Эйнштейн заңының шын мазмұны, дәл сондай-ақ х<масса дефектісі» құбылысының пақты мағынасы да мынада: материя мен қозғалыс бір-бірінен ажырамайды және олардың масса мен энергия түріндегі физикалық көріністері де бөле-жаруға келмейді. Сондықтан да ядролық реакцияның нәтижесінде орасан зор мөлшерде «атом энергия­ сы» бөлініп шыққан кезде онымен бірге оған сәйкес масса мөлшері де бірге кетеді, міне, мұның өзі «масса дефектісін» туғызады да. Осыған байланысты Эйнштейн заңын масса мен энергияның эквиваленттілігі заңы ретінде немесе, «жаңа энергетиктердің» айтып жүргеніндей, массаның энергияға «айналу» заңы ретінде пайымдауға болмайды, қайта оны масса мен энергияның бөлінбейтіндігінің және олардьщ саны жағынан арақатыстылығының заңы ретінде пайымдау керек. Ол заңды осылайша пайымдау материалистік диалектиканың позициясына, оның материя мен қозғалыстың бөлінбейтіндігі жөніндегі принципіне толық сай келеді. Солай бола тұрса да 40-шы жылдардан бастап әдебиетте энергия ұғымы материя ұғымын сіңіріп алады-мыс деген пікірлер пайда бола бастады. Мұның өзі материализмнен 210
пдеалистік философиялық ағым болып табылатын «энергетика\жағына қарай айқын ауытқу болды. «Жаңа энергетпкаға\жол берушілікті озінің негізі масса мен энергияның озара байланысының Эйнштейн ашқан іргелі заңы болып табылатыҚ физикалық ілім ретіндегі қазіргі энергетиканың жетістіктеріне ешқандай да сілтеме жасау арқылы түсіндіруге, оның уртіне оны ақтауға болмайды. Олай ету осы кезге дейін кей^іреулер гносеологиялық және физикалық мәселелерді шатастыруга әлі де болса бейім екендігін көрсетеді, идеалистік энергетиканың негізін салушы Оствальд кезінде бұл іспен соншалық шұғылданса да нәтиже шығара алмаған болатын. С ұ р а қ. Философиялық энергетизмге ұрынды деген айыптауға ұшырамау үшін «цозғалыс» деген сөзге «мате­ рия» деген сөзді әрқашан қосып айту керек пе? (309-бетке). Ж а у а п. Мәселе сөзде емес, айтылатын қағидалардың мәніпде. Тіпті энергетикалық көзқарас позициясында тұрып-ақ іс жүзінде көптеген жағдайларда «материя» деген созді қолданбастан энергия мен қозғалыс жөнінде материа­ листа көзқарасты білдіруге болады. Мәселен, Оствальд жөпіпде В. И. Ленин «Оствальдтың өзі де көп ретте, бәлкім, тіпті кобінесе, энергия деп материялыц қозғалысты айтады» (309) деп атап корсетеді. Алайда бұл ретте Оствальд эсте де «материя» деген сөзді қолданбаған ғой, Ол жай әншейін, бүкіл жаратылыстану ғылымына еліктеп, энергияның басқа түрге айналуын адамның санасына және адамзат тәжірибесіне тәуелсіз объек-< тивтік процесс деп қарайды, ягни бұл процесті материалистік тұрғыдан пайымдайды. Табигатта, қоғамда және ойлауда болып жатқан қозғалыс атаулының неғұрлым жалпы заңдары туралы ғылым болып табылатын материалистік диалектиканың анықтамасында «материя» деген сөз жоқ. Бірақ бұл арада материяның қозғалысы айтылып отыр деп қосу міндетті емес, оііткені табигат пен қогам жөніндегі ұғымда да және материяның біздің санамызда бейнеленуі (ойлау) жөніндегі ұғымда да материя туралы сөз болып отыр. Сондықтан «материя» деген сөздің жоқ болуын эсте де бұл арада қозғалыстың материясыз, материядан бөлініп алынған нәрсе ретінде, идеалистік тұргыдан қаралып отырғандығының дәлелдемесі деп түсінуге болмайды. Егер маркстік философияның классикалық анықтамасы сыртқьг дүниеде де, сондай-ақ ойлауда да (дүниенің адам санасында бейнеленуі) болып жататын қозғалыс атаулының жалпы заңдарын корсету негізделсе, онда осы арқылы бұл анық2И
тамада дүние жопіидегі де, адамның ойлауы жоніндегГ де материалистік көзқарас толығынан білдірілген. «Қо^ғалыс атаульг» деген сөздерге «материя» деген сөзді қосу^ың керек еместігі былай тұрсын, сонымен бірге — ойлау7 үшін — мүмкін де емес, олай етуге болмайтын да нәрсе./ Материяның табиғатта қозғалатыны тәрізді ойлауды >/атерияның қозғалысы деп тану — материя мен сана арасьщдағы піекті жойып, тұрпайы материализмнің позициясына көшу деген сөз. Сонымен, өзіңді энергетизмге ұрындым деген жалған түсініктен қоргау әрекеті тұрпайы материализмге апарып согадьт. Нагыз философ жәпе тегі парасатты әрбір оқырман мұндай огаш қатеге ұрынбайды және диалектиканың классикальтқ анықтамасына энергетизмге ұрынды деп мүмкін болатын айыптаудан қоргаибақ болып оғап «материя» де­ ген сөзді кіргізіп жатпайды. Мұның өзі дұрыс қойылып, дұрыс шешілмегеи таза терминологиялық мәселе сияқты болып көрінетін мәселенің теориялық сипаттагы елеулі қателерге ұрындыратынының жақсы мысалы. 3. Материя және түйсік Сұрақ. Материализмнің туйсікті материя цозғалысына саймайтыны неліктен? (43-бетке). Ж а у а п. Материализм түйсікті адамның сыртқы дүниені бейиелеуі деп қарайды. Түйсік бейнеленетін объектінің өзімен бара-бар емес, одан өзгеше. «Түйсік — объектив­ ен дүниенің ап ипд Гйг зісһ дүниенің субъективтік бейнесі» (125). «Ап ипі £йг вісһ» («өзіндік жәпе өзі үшін зат») деген сөздер дүние біздің түйсіктерімізге тәуелсіз бар бо­ латын қалпында алынган дүние ретінде қарастырылады де-ген сөз. Тұрпайы материализм ойды, сананы, түйсікті материя қозғалысының белгілі формаларымен теңдестіреді. Мұның керісінше, махистер түіісіктерді олардың материялық негізімен (мимен, сезім мүшелерімен, орталық нерв жүйесімен), өздері соның қасиеті, жай-күйі және функциясы бо­ лып табылатын нәрселермен тегі қандай да болсын байланысын теріске шығарады. Тұрпайы материалистер мен субъективтік идеалистер бір мәселе жөнінен өзара тоғысады: олардың екеуі де физикалық пен психикалықты, материя мен сананы, объективтік пен субъектйвтіктіні бара-бар деп санайды. Бірақ олардьщ біріншілері мұны материалистік негізде жасайды, туйсік дегеніміз материя, материяның нәтижесі дейді, ал екінші212
лері мұны идеалистік негізде жасайды, материя дегеніміз туйсіКтер, солардың комплекс! дейді. Тұрпайы материалистердің материя мен түйсіктерді бара-бар деуі махистерге оте қолайлы, өйткені мұның озі оларға материя дегеніміз түйсіктер деген субъективтік-идеалистік тезисін уағыздауларына мүмкіндік береді. Осыған байланысты В. И. Ленин: «II. Дицген реакцияшыл философтарға қалай ұпай алды?» деген сұрақ қояды (275—282). Ленин бұл мәселенің осы дұрыс емес екі шешіміпің екеуіне де үзілді-кесілді қарсы шығады, алайда әбден түсінікті себептер бойынша өз сынының басты соққысып идеалистерге қарсы бағыттайды. Ол субъективтік (түйсік, сана, ойлау) дегеніміз органикалық табиғаттың жоғары дәрежелі қүрылымының қызметі, демек, қозғалыстағы материядан туындаған соңғы бірдеңе; бірақ сонымен бірге ол өзінің материялық негізіне сіңіп кетпейді, онымен теңгеріліп, бірігіп кетпейді, қайта материяның айрықша қасиеті ретінде, оның езін-өзі бейнелеу қабілеті ретінде омір сүріп, білінеді деп атап корсетті. Осыған байланысты В. И. Ленин материа­ листа көзқарастардың мәні «түйсікті материяның қозғалысынан туғызуда немесе оны материяның қозғалысы деп тапуда емес, қайта түйсіктің қозғалуіпы материяның қасиеттерінің бірі деп танылуында» (43) деп атап айтты. Ленин Энгельстіц XIX ғасырдағы тұрпайы материалистерден іргесін аулақ салған себебі — олардың бауырдың өт боліп шығаратыны сияқты ми да ойды бөліп шығарады-мыс деп ойды материямен теңестіруге ауытқығандығы болды деп атап көрсеткені белгілі. Міне, сондықтан да Лепин бір жерде дерексіз түсінік материялық түсінік болып табылады және столдың, жарықтың және дыбыстың бір-бірінен айырмашылығы қандай болса, рухтың ол заттардан айырмашылығы одан артық емес деп мәлімдеген И. Дицгеннің қатесін сынға алды. Ол «ойды материялық деп атау материализмді идеализммен шатастыруға қарай теріс қадам басқандық болады» (275) деп көрсетіп, Дицгеннің қатесін түсіндіріп береді. Идеялықты материалыққа, субъективтікті объективтікке саю (теңдестіру мағынасында) Маркстің, Энгельстің және Лениннің диалектикалық материализміне жат