У.У. Х1ЯСАНОВА, Р.О.МУТАЛОВ

ДАРГАН МЕЗ
(Фонетика, лексика, дугьби детарни, морфология)

Практический х1янчурбала пособие

МяхIячкъала – 2009

2

У.У. Х1ЯСАНОВА, Р.О.МУТАЛОВ

ДАРГАН МЕЗ
Практический х1янчурби

(Фонетика, лексика, дугьби детарни, морфология)

Студентунас пособие

МяхIячкъала – 2009

3

Дагъиста пачалихъла университетла ФДФ –ла ученый советла
х1укму х1ясибли кабирхъуси саби

ББК 81.2. (2 Рос =Дарг.) я 73
УДК 809.461.27 (075.8)
Рецензент: кандидат филолог.наук, доцент Багомедов М.Р.

Гасанова У.У. , Муталов Р.О.
Дарган мез. Пособие для практических занятий по современному
даргинскому

языку

(фонетика,

морфология).
ИПЦ ДГУ. Махачкала, 2009. - 131 с.

ИПЦ ДГУ
Гасанова У.У., Муталов Р.О., 2009
ДГУ, 2009

лексика,

словообразование,

4

ОГЛАВЛЕНИЕ
Фонетика..............................................................................................................4
Дугьби детарни...................................................................................................16
Лексика................................................................................................................26
Девла мяг1на.......................................................................................................26
Омонимти. Синонимти. Антонимти................................................................29
Дуркьдиубти дугьби ва сагати дугьби............................................................33
Литературный мез ва лугъатла дугьби..........................................................36
Аслу-минала дугьби...........................................................................................38
Г1ерасибти дугьби..............................................................................................39
Саниг1ятла дугьби.............................................................................................44
Фразеологизмаби................................................................................................45
Гъайла культура. Стильти...............................................................................48
Морфология.........................................................................................................51
Существительное................................................................................................53
Прилагательное..................................................................................................61
Числительное......................................................................................................68
Местоимение........................................................................................................73
Глагол....................................................................................................................79
Причастие.............................................................................................................97
Деепричастие.......................................................................................................102
Масдар..................................................................................................................106
Наречие.................................................................................................................107
Къуллукъла гъайла бут1ни...............................................................................113

5

ФОНЕТИКА
Х1янчи 1. Чеббелк1еная. Абхьибти т1амри чум лерал, кьяп1ти
т1амри чум лерал х1исабдарая.
1.Юсупли плащ чеббатур ва унзала г1елабси г1ябуйчи чехъиб.
2.Мисайли палтар ибуси машина диг1янбариб. 3.Илини буребализи
гьимир

бетак1иб.

4.Сапиятли

бусяг1ят

се-биалра

х1ядурбиру.

5.Умалатли почтальонна някъ ц1ац1абариб. 6.Сакинатли хурег столличи
кабихьиб. 7.Зазани Насибас далайрик1ни къадагъабариб. 8.Хивли т1ама
булъахъу.

9.Зайнабли

ишбарх1и

хъулир

детаурти

гьандикахъиб.

10.Гьанна нуни наб дигуси бирулра. 11. Насибани багьлали урчи
гьайбариб. 12.Мунги Г1ях1мадла сатирический далуйти имц1ливан авал
тугълизирад сари цаладикибти. 13.Илди назмурти суратунази халдарес
вирар. 14.Г1ядат саблин, Г1ярбук1ла шилизир далайчибала абзани
дурадурк1ули дири. 15.Гьарил адам илди абзаназир бут1акьяндеш дарес
бажардииркуси ах1енри. 16.Мунги Г1ях1мадли суратдирути образунира
белгити адамтачи ах1и, бахъличи хасти сарлин пикридарес чебиркур.

Х1янчи 2. Ишди дугьбазир сонорный т1амри чедаахъая.
Низгъари, ралликьяна, къянкъ, мява, к1унт1уби, анда, лезми, х1яйван,
духури, ласбулхъ, лами, к1ант1иси, чар, к1ант1иси, т1ирих, тарих,
саниг1ят, жамиг1ят, лайла, рухьер, ругер, рамч, мургьи, т1ал, т1ул, мар,
мерс, урк1и, юргъан, бидав, дулек1, уркура, маслиг1ят, сури, сири, урхьу,
далай, назму, айгъир, гурда, урдур, сабур, варг, изала, эмх1е, валри,
кьанкь, ургакьяна, супил, арц, балча, мукьара, унц, ургуба, ванза, варъа,
уркьули, ири, зехни.

Х1янчи 3. Ишди дугьбазирти кьяп1ти т1амрас

характеристика

бедая.
5

6

Ц1уръа, чемъурси, вайъулали, динди, ва...ни, Муъминат,

ц1акьбиъни,

дураз, миъбярг1ибси, иршнилис, вяв, мура, къакъбяхъес, къалиян, иргъу,
къямц1а.

Х1янчи 4. Удир гибти дугьбазирти абхьибти т1амрас характеристика
бедая.
Къиянси, къяна, анда, далай, сулкъа, къабакъ, къада, гамуш, мех1,
къуллукъ,
къух1барес,

къалабали,

къаршибиркур,

къулайбарес,

къараул,

белшес,
къяна,

къар,
къабулдан,

къужбарес,
къалайчи,

байхъала, хъалч.

Х1янчи 5. Назмулизирти чули к1ик1ел т1ама иргъахъути х1урпри
лерти дугьби къелаили дек1ардарая.
Азайнирил издагла
Базла г1янулбала рег1,
Гъумекирил Пахайла
Т1асла къянурбала рег1.
(Халкьла далай)
Х1янчи 6. Чеббелк1еная. Дек1ардарибти дугьби дархьли делч1еная.
Илдазирти чиди х1урпрани к1ик1ел т1ама иргъахъулив?
1.Маза занзбала кьадализи бархилри. 2.Айзанат Рустамла рузи сари.
3.Майсарат ункъли рузи. 4.Жамалудинра Ражабра гажиннизибад
шинни бужиб.

5.Жавгьаратли жикьи жагали бирхъулри. 6.Дунъя

журуга биъни Нажмудинни жявлил балусири. 7.Илх1ели Зазани
душмайс вайси диргала бариб. 8.Неш сунела дурх1нази диргала
мадулхъидая рик1улри. 9.Нуни библиотекализибад

«Дубурла вава»

бик1уси жуз касира. 10.Жунабла галгалиу кабиили жагьилтани бамсри
6

7

ихъулри. 11.Жавриятра Жувайратра журналлизирти

суратуначи

х1ербик1улри. 12.Зурабла кьяшлизи занзи ат1и, ганз кац1ес х1ейрули,
ил рузини дурасайчи ганзиличи кайилри.

Х1янчи 7. Е, Ю, Я х1урпрани к1ик1ел т1ама иргъахъути дугьби
дек1ардарая.
1.Г1ялибегла дусла къиян заябаррав? 2.Мик1х1ив юзбаши вирусири
вик1улрив? 3.Баканай, беркеси балх1ебиркули, язихълири. 4.Поездла
дядли Ражабла илдигъунти пикруми къябаиб. 5.Нушачиб яшав барес
къиянни бири. 6.Г1ялибегли сунела юлдашуни хъули киб. 7.Гьанна
колхозла правлениела юрт лебси кьякьла удиб, х1ерк1ли барибси, халаси
кьавкьав бири. 8.Г1ялибег дубурлантани бег1 гьалав собраниеличив
гъайик1ули чеиб. 9.Каримла гьалав брезентла костюмличилси зурба адам
вагьариуб. 10.Г1яли республикализив бег1лара г1ях1си юннат сайри.
11.Гьачам дугели хъярхъти чях1-заб дариб.

Х1янчи 8. Г1ергъити дугьбазир х1урпри чум сарил, т1амри чум сарил
белгидарая.
Ниъ, диъби, къалайчи, кьиркьир, район, гъайэс, вявъиб, гех1ъибил, варъа,
урк1ец1и, хъябц1ари, сапун, майъа, яни, ялчи, ябу, ягълав, сабурбарес,
майъаливатес, х1ябмузан, юргъан, вяшаръала, ваях1, дежурный, культура,
аэс, урк1ухъес, аргъала, ц1уръа, миъ.

ХIянчи 9. Текст чеббелк1еная. Чердихес хIейрути дугьби даргая ва
илди сен чердихес хIейрусил бурая.
Аба... ГIядат саблин, нушани ил дурхъаси дев ца адамличицун
хасбарили бурули дирехIе. Аба лебталалра ца сари, кIиэсил риэсра
асухIебирар. Рахли чили-биалра, вегI хIеркьибсили, сархалли илгъуна
7

8

чебяхIси хIурмат? Камли, амма гIямрулизиб бируси анцIбукь саби илра.
НабкIун риуб илгъуна адам - ил дила цаибил учительница сарри.
Чили хъумартес вирара сай бегI гьалав парталичи кайибси ит гьала
гIебшнила бархIи! Школализив цаибси бархIи - хIела гIямрулизир ваятIа
диалра, гIяхIил диалра, бегIлара гьалар чузир сегъуна-биалра мягIна
лебти тугъи кагъарличи каибси бархIи.
Гьанриркур наб дила цаибил учительница. Хъумартес хIейрулра
хаслира илала хIулби. Илдазибад гIядатла ахIенси ванадеш, малхIямдеш,
дигили дицIибти тIалабкардеш ламдикIулри. Илала хIер иушачи
гIяжаибли

ванабикIулри.

Учительница

гьарилличи

ярга-яргали

гъамрири, царалта хIебакьесли серил гIяшли лихIилизи бури, тамашала
урхIмешухIенси тяхIярли пишрирхъи, ученикла някъличи бекI кабирхьи
ва убасес гьалакхIерикIи. ТалихIчерли ва пахрули дицIили дирехIери
илди минутуназир нуша. Цаличи гIяшриубли, буцили някъ, бархьли тугъ
кайуси тяхIяр чебиахъи, цархIиллизи парталичи вархьли кайруси тяхIяр
гIеббури.
Илкьяйда ил дарс таманбиайчи гьарилличи сен-сен биалра гьачамкIина гъамриэс бекIрири. Нушала диштIати уркIби лебтачилра дигили
либхIли бицIибси учительницала уркIили, макьлатIисли мегьван, сунечи
дитIакIилри. БиштIатала диги биалли уркIи-уркIиларадти дирар, илдала
гъайлизиб чехибси мягIна хIебирар. Нушаб ил нушала цаибил
учительница

итхIели

тяп

даргла

нешван

дурхъасири.

Дурсри

тамандиубли гIергъира нуша дахъхIи учительницачил кавлутири,
цацахIели биалли ил нушани сунела хъайгIи ретаайчи гьунирра
ралтусири.
(М.ГI.)

Х1янчи 10. Текст чеббелк1еная. Илизирти шумличилти г1янц1а
т1амри даргая ва илдас характеристика бедая.
8

9

Ургуба
Галга агарти ургуба яра авлахъ дахъ ц1ахти

дираргу. Убла адамта

чула хъула х1ярлизиб сегьуна-биалра галга убалтусири, къяна-чякали
пукьалра барес или. Гьанна чи лева илгъуна бируси? Илкьяйда
х1яжарбиубли саби нушала лебилра ванза, вег1агарбиубли саби,
баракатла бит1и саби, ублаван ургуба берхъили башули ах1ен. Ургубалар
къяна-чяка камдиубли сари, дахъал дишт1ати г1инзурби деткахъили
сари, къакъбунира камдиубли сари, вац1ала лагьни лерг1ерал деткахъили
сари.

Илди хъумачи калкьути гьаннала вайти дармунта алхахъунти

сари. Ургуба ва ургубаларти къяна-чяка ва жаниварти ах1ерадирес
гьарилра адамличи чебси саби. Илдик1ун нушала давла сари.
(Х1. Г1ялиев)
Х1янчи 11.

Дек1ардарибти дугьбазиб сегъуна фонетический

анц1букь кабиркулил белгибарая.
1.Тимурла адамти илала буйрухъ барес бетухъун. 2.Мусахъай вахъх1и
агарли хъарла дурайкиб. 3.Къаркъала дурх1я гьаннара т1ашкайзурли
итав тевал. 4.Марлира, ил хат1ах1ейкиб. 5.Каспи урхьулизи кайгуси
мерличиб Волга, шиниша кьарли к1ап1дарибти, луг1и агарли дахъал
островти ургабад башули саби. 6.Илди бусаунмадан, рухъна бяжукли
кьанилавад дурх1я дураватур. 7.Мутай хъуливад дуравхъунмад нешличи
дугьайзур.

8.Амма

кьанилизи

дуруб

хъурсбарибмадан

илини

разиагарли бек1 гьак1бариб. 9.Г1ях1мад дурсри тамандиубмад дуц1ли
хъули ваши. 10.Берх1и абухъунмад, хъубзар кьяшмачив вири. 11.Илди
бук1ун

дурх1яла

кьаркьайзи

къячбикес

балкьх1еурли

лебалри.

12.Рухъна Кабиратли х1ябмузан буребали ибес бали. 13.Марлирагу,
нуни буруси къяна ах1ен.
Х1янчи 12. Удир гибти дугьбазир мешудиркути кьяп1ти т1амри
чедаахъая. Илди дугьбачил дугьбала цалабикуни пикридарая.
9

10

Мар-марли, хабарагарли, марлира, урк1иагарли, белч1унмад, вак1ибмад,
кьарли, барибмад, ак1убмад, укунмад, каибмад, х1ябмузан, ац1ибмад,
кавхъунмад,

лерилра,

т1ашкайзурли,

азбарлизи,

т1амаличил

дех1дирхьути

бусаунмадан,

разиагарли, къябмайид.

Х1янчи

13.

Абхьибти

дугьби

ца

къяйлизи, кьяп1си т1амаличил дех1дирхьути итил къяйлизи
лук1ули, ишди дугьби делк1еная.
Урк1и, къарчигъа, арцан, юргъан, бидав, дулек1, гьава, уркура,
маслиг1ят, сури, сири, урхьу, далай, пагь, назму, айгъир, гурда, урдур,
сабур, варг, къада, изала, эмх1е, валри, кьанкь, ургакьяна, супил, арц,
балча, мукьара, унц, ургуба, ванза, варъа, зак, уркьули, ири, гапъала,
зехни, исла, хъябц1ари, леглег, вава, урк1ец1и, шаладеш, ухъна, кьани,
хъалибарг, узи.

Х1янчи 14.

Дек1ардарибти дугьбазиб

ъ -ли сегьуна х1янчи

бузахъулил бурая.
1.Миъбярг1ибси ванзализи кат1и, ч1алхьа т1ашбизахъес гьамадли
ах1ен.

2.Биъмабиаб

вайти

гъубзни.

3.Кумекбарес

х1ядурли

диънилис, халаси баркалла х1ушаб. 4.Жалдик1ар, думсх1едумсар
ламира миъра. 5.Буц1арси майъа керт1ира нуни чуйнара хъумачиб.
6.Х1еръа, гьаргбирули сари хала нешли сунела кьани. 7.Мирхъили
варъа диру, ранг-рангла вавназирад, х1у нуни черрик1ири,
х1угъунти

бахълизирад.

8.Диъмадиаб

дунъяличир

дургъби.

9.Вявъа гьари Муъминат, дурх1нази улелъа кадухахъес. 10.Ишабра
ялчнала аги мурили х1ебиъни г1ячихълири. 11.Гьанна ц1уръабиуб
Батирра илала узи-рузира.
10

11

Х1янчи 15. Урдатурти х1урпри кадалтули черделк1еная.
Мир...и, му...и, бу...ут1а, са...си, ...убзара, ва...х1и, гьара...ли,
...арбаркь, хъара..., дя...и, ...улки, ...ямик1ес, ил...и, ...у, х1ел...а, бя...я,
биш...я, у...на, ут1у..., ул...ули, ...и, ...я, ба...ал, а...си, хъяй...и,
хъяр...ли, ...яр, ...ар, хъяр...ят1и, т1яр...и, х1ур...и, ...аба, ...али,
...арша, х1яр...барес, х1яр...я, ...яра, ...яндеш, ...еруди, ...исаб, ...ял,
...ябмузан, ...ядурбарес, ...ярам, ...унт1ена, ...урмат, ...укумат, ...укму,
...ябкали, ...ябц1али, х1ер...ебарес, ...яршбарес, ...илла, ся...бат, дя...,
...ябкуб, бя...яхъ, тямя...кар, хьам...а, ...ар, ...унул, ...анц1а, ...ариб,
...урали, у...а, че...ери, чеб...ла, ма...и, де..., де...ни, ча...а, т1ер...а,
бер...ес, ру...ери, ...ул, дири..., ур...у, ...урабарес, ..арзаб, ...арша,
исба...и, ...ая, ...арахъси, ...алаб, па...му, и...ес, му...ур, ма...ар,
...аргала, ур...ули, ...анк1, ...анна, ...алик1, ...ак1, ...ав, ...уя-гьарай,
жа...аннаб, ба...а, ша...и, ур...ур, ба...лали, ...арахъли, че...ес, мур...и,
ма...и, а...лу, ..ава, гьай...гьай. ...ат1и, ...арил, ...ая, ...гав...ар, дир...а,
кьан..., ...ас, ...алам, кьа...а, бур...а, шин...а, дя..., мя..., ...яли, гьун...я,
де..., ...якь, ц1а..., кьир...ир, ...урч, узи...ар, шур..., ши...ат1ала, пу...а,
...умур, ...ани, ч1у...аси, а...уси, чеа...ур, ...улгьу, т1а...а, ...ям, ...аси,
г1я...я, ...яра, ...ябул, дя..., бял...я, бу...ярдеш, бя...ли, бе...ун, ...ебшни,
...урра, ди...яндеш, ...инц, ...ибрат, ...илму, ..ялам. ...якьлу.

Х1янчи 16.

Ишди дугьбазиб сегъуна фонетический анц1букь

кабиркулил белгибарая. Бурая, илдани девлизиб сегъуна барсдеш
алк1ахъулил.
Мучари – мучури, янц1ари – янц1ури, барес – бирес, асес – исес, балгес –
булгес, вих – вях, ну – наб, хъалч – хъулчри, эмх1е – умх1и, бех1ц1ари –
бех1ц1ури, мучари-мучури.
11

12

ХIянчи 17. Дек1ардарибти дугьбала фонетический разбор барая.
Гьачамра, дурсри тамандиубли гIергьи, учительницачил дарх
лерилра ученикуни класслизир калири, ва, гьарилли сегъуна-биалра
тамашала хабар бурули, учительницачил барх шадли замана буркIулри.
Ца Анварцунри вамкьурси. Бархьли буралли, ил мурталра-декIар разиси
хIейри. Кьисматли дунъяла лигIматуназивад мяхIрумварибси дурхIя
сайри ил. Анварла нешра дудешра лебти ахIенри. Бахъал сабри нушала
класслизиб дявтала цIуръаби, аммаки нешра дудешра агарси ца илцун
сайри. Илис я нешла я дудешла дяхIялра чедаэс бикибси ахIенри. Илала
ишбархIила пашмандеш гьалаблагъуна ахIенри

-

ил секIал нуша

лебтанилра гIяхIил хIясиббарра.
(М.Г1исаев)
Х1янчи 18. Т1амри яргадиубти дугьби жут-жутли делк1еная.
Вак1ес, вашес, барес, ахъес, вях, бирес, бихес, ихъес, набадари, бухес,
асес, набадури, исес, арцес, хъали, урцес, винкь, вих, хъули, вянкь.

Х1янчи

19. Буралабазирти абхьибти т1амри ца тугъли, кьяп1ти

тамри к1ел тугъли къелиули дек1ардарая.
Бетахъибси гьая бег1лара бухъяна ва г1ях1си бирар. Юргъа урчилис –
дузаб, эмх1елис –дех. Дяг1ли хибси

дяг1ли арху. Вархьли узуси

паргъатли усар. Дархьти гъайличи абдалра лех1илзан. Х1янчи х1ясибли
вирар уста валуси. Хив бячес х1ебалусини ил беркесра х1ебала. Халати
устадешлис багьуди г1яг1ниси саби. Устала дис х1ебирар. Сабурла урк1и
мурадличи

биур.

Духусини

х1ебалуси

хьарбиу.

Г1ях1си

адамла

гьалмагъуни бахъал бирар. Гьалмагъ гьалмагълис дях1имц1ала сай.
Усалдеш

мурт-дигара

чедаахъес

вирар,

гъабзадеш

–
12

13

х1яжатдикибх1елицун.

Урк1и

ч1умасила,

гъайра

ч1умаси

бирар.

Бархьдеш я ц1али х1ейгу, я шинни ках1яйг1у. Устадешли г1якьлу луга.
ХIянчи 20. Ишди предложениебазирти дугьби бирк1анти х1ясибли
чердихули

делк1еная,

илдазир

чум-чумал

биркIан

лерал

белгибарая.
1) ИшбархIи минала диркьаланти-булан башули саби илдачи бузерила
опыт гIебасес. 2) Илав, Къаякентла раонна «Каспий» совхозлизив,
бригадирли узули сай ишди белкIаназив уруси минала дарган ТягIяев
Кьурбанра. 3) ГIяхIцадхIи школализив учительли узули калун. 4)
Армиялизиб къуллукъра бариб, илав ил гIяхIси спортсмен ветаур, гIямру
дагьур, гьалмагъуни баргиб. 5) Армиялизивад чарухъунхIели нушала
шилизив ил хIурматла адам ветаур. 6) Дудешли вецIъибил класслизив
учIуси

халалгьуна

уршира

тIатIатур.

7)

ХIуни

машиналичила

хъуммартид, дудеш! 8) «Лерилра — сабухъ бучес!» Илди дугьби наб тяп
«Лерилра — фронтлизи!» ибси живан ца тамашали зайдикIар.

ХIянчи 21. Чеббелк1еная. Иш назмула текстлизир кIирка
хIурпри даргая ва илди сен-сен детаурлил,

бурая. Баладаяв

хIушани, хIушала ши чиди Даргализи кабурхули калунсил?
ВерхIел Дарга.
(Ца бутIа)
Берхъаби, Хайдакь-Дарга, ва даргала хан унхърар,
Някъ ванал, хункI чIумаси гIяхIти гьубзнар, гIяхI рурсбар,
Хъар Даргазиб хIу лебни саби игъбар нушала,
ЯхIла-сабурла урхьу, Ахъуша-Дарга дила!
Деза хIед, Г1ярбук1-Дарга, Дарга чебяхIбарибси,
Дуруб-кьякьли, пагьмули дунъя хIяйранбарибси!
Варачанван хIял цIакьси, варачанван гьуйчибси,
13

14

Деза хIед, ЦIудхъур-Дарга, варачаван ганз сагьси!
Дуги-хIери хIедалул гьалмагъ гIяхIладли агар,
Ниъла хIеркI, нерхла кьулла, деза хIед, СирхIя-Дарга!
ПасихIги гIялим уршбар, хIял бяркъурти дунъяла,
Деза хIед, ХIурхъи-Дарга, бизил далай Даргала!
ХIял - келекла бурямла, уркIи инсап-хIяяла,
Деза хIед, МикIхIи-Дарга, умцла даргала яхIла!
(М-Ш.Г1исаев)
Х1янчи 22.

Абхьибси т1ама яргабиубти авал дев пикридарес,

илдачил предложениеби делк1ес.

Х1янчи 23. Ишди дефисличил лук1ути учидяхъ дугьбачил дугьбала
цалабикуни пикридарая ва делк1еная. Сен илди дугьби дефисличил
лук1утил бурая.
Чарх-кьаркьала, ери-юрт, мина-муса, х1янчи-гьуни, урцул-далга, г1ядлузегъа, барх1и-дуги, муза-къада, бишт1ал-халал, биру-балтуси, иргъух1ергъули, бара-бара, бишт1а-бишт1аси, кам-гьамли, сага-сагали, бирцуисуси, тур-тупанг, юлдаш-тяниш, маза-мас, лаг-катх1ел, бетх1ел-сатх1ел,
аркьу-лявкьуси, тях1у-тях1уси, гьалмагъ-хъилан, дуркьа-дуркьа, уди-уди,
урга-ургади, х1ери-г1ергъи, кам-хъяшли, урга-ургади.

ДУГЬБИ АЛК1НИ
Х1янчи

24.

Текст чеббелк1еная. Учидяхъ дугьби къелаили

дек1ардарая.
Дуц1румла буц1арси барх1и сабри. Г1яли ва илала халал узи
Г1ябдуллагь вац1ализи аркьулри. Илди к1елра ца музала г1ела баиб ва
14

15

бамсри ахъес жунабла галгалиу хьурабиуб. Рахли дурх1нас «зум-м-м»
или буч1усиван бизур. Илди закиб се сабил багьес или, хивла бухъна
галгаличи абац1иб. Села т1ама сабив иш? Хабарагарли илдала чедиб
мирхъила х1уреба багьарбиуб.
-Г1ябдуллагь, Г1ябдуллагь, ну Кьадичи аркьяс! – т1амадариб
Г1ялини, галгаличивад кайц1ули. Чумал ганз кац1или ил т1ашизур:
-Узи, къаркъуби каса, хъат бяхъя!
Халал узи дукарях1иб:
Се барес? Чус х1ейгалли, мирхъи къалалира т1ашх1ейу.
-Т1ашаэс г1яг1нилигу.
Вац1ала

дякькад

викили,

мирхъичи

Кьадичи

дуц1ухъун.

Мирхъила х1уреба биалли, мявнабиркьули, вац1акад арцурлири. Х1ули
чеббалк1алири, ил беткайхъес асубири. Г1ябдуллагь мирхъилис
г1ергъиикиб. Хъат бяхъиб. Камси заманала ух1нав ил вац1ала царх1ил
бях1лизив вагьариуб.
-Кьади! Г1яли! Къалабадикирая! – вявик1улри ил, андаличибад
майъа ушкули. Илала някъбазир чумал къаркъа дячун, сайра вамсур.
Мирхъира

дамсурли

дииши,

илди

х1яна

шурлиубси

хурличи

г1яшдик1есдииб. Мирхъи, мявнадиркьули, ахирра, ила хьурадиуб.
Мирхъичи Кьадини к1елра узила някъби ц1ац1адариб.
(М.Кьадиев)
Х1янчи 25. Пикридарая 10 дев суффиксунала кумекличил, 10 дев
приставкабала кумекличил ва делк1еная.

Х1янчи 26. Ца х1ячила дег1ти дугьби имц1адарили, делк1еная.
Шин, ц1уба, каиб, хъу, дубура, разидеш.

15

16

Х1янчи

27. Ишди дугьби секьяйда детаурлил бурая, илдачил

предложениеби пикридарая.
Авмузан, кьялизан, ишбарх1и, г1урдус, вайгъабза, урк1ец1иагар,
вершадеш, узикьар, дурх1ядеш, тянишси, усалли, гьарзаси, зулмукар.

Х1янчи 28. Ишди дугьбазир суффиксуни чедаахъая.
Кайъни, х1ебулъни, вирхаэс, буц1арси, гъаят1ала, ахъушан, мух1ен,
ц1удхъран, хайдакьлан, дубуртар, пасих1кар, лих1бар, хабурти, шими,
кагъурти, велкъес, диъби, устадеш, чяйчи, тянишдеш, ургакьяна,
гъайбик1ес, мурхьли, пашманни, хъайг1и, вак1ибх1ели, асибмадан,
урасес, варкьили, бицибси, бицибти, рах1ятиуб, вак1ибкъи, саибмад,
вавни, суратуни, сабабти, харжани, инсанти, ахъси, жагати, жагаси,
жавабкар,

чевях1деш,

г1ях1деш,

вархкья,

тукенчи,

дукикьяна,

х1улбук1ри, рузикьар, зигаръала, к1алт1ачи, агри, уч1ни, чакмачи,
ц1умъала, лих1би, гъабзадеш.

Х1янчи 29. Пикридарая ва делк1еная х1яб-х1ябал существительное
суффиксуначил
суффиксуначил;

ва

приставкабачил;

х1яб-х1ябал

х1ябал

глагол

прилагательное

приставкабачил

ва

суффиксуначил.

Х1янчи

30. Ишди суффиксунала кумекличил детаурти

дугьби

делк1еная.
-къи, -г1и, -чи, -кьяна, -ар, -кар, -ун, -ни, -ти, -би, -ри, -ани.

Х1янчи 31. Пикридарая 10 х1едарибти дев ва илдачил ца-ца
предложение делк1еная.
16

17

Х1янчи

32. Дарибти ва х1едарибти дугьби дек1ар-дек1арли

делк1еная.
Кьац1, гъай, халаси, мурхьдеш, уршби, урк1и, чудухинк1, дях1ушкан,
бек1, къянкъ, вац1а, вац1ап1акь, сабухес, дев, шаладеш, хъайг1и, къиян,
х1ер, ванаси, арцан, гили-кьабта, урга-ургади, г1ямултар, гуми, иб, у, чеу,
берк-берж, чугур, дубурлан, авмузан, муза, убарха, сабур, мургьи-ранг,
г1ях1гъабза, куц, г1ямалчи.

Х1янчи 33. Удир гибти приставкабачил х1яб-х1ябал дев делк1ес.
Илди дугьбачил предложениеби пикридарая: (ар-, ка-, са-, у-, уб-,
гьала-, чеди-, че-, чеб-).
Х1янчи

34. Ишди буралабазирти дарибти дугьби

уди тугъаили

дек1ардарая.
Бархьдеш агарих1иб, г1ях1дешра х1ебирар. Ил хъумартеси чемабак1аб.
Шутни-къунбачил гьарахъли х1якьяд. Г1ях1си гъайли шанда бару ибхьу.
Азирла хазнара ханна урдара биаллира, саби дила мабиаб. Бац1си уркурла
т1ама-гьама дахъал дирар. Бац1си гавлаг т1ашх1ебилзан. Бац-берх1ила
суратуни дуклумазир лерти ч1акни. Бархьсили балк1си х1ебалта. Сабурла
умхьу мургьила бирар. Сабурла вег1 мурадли виур. Урк1и халаси, гьунар
бишт1аси. Къачалай г1ях1си биалли, дабрира г1ях1ти дирар.

Х1янчи

35. Удир гибти учидяхъ дугьбачил дугьбала цалабикуни

пикридарая. Учидяхъ дугьби секьяйда детауртил белгибарая.
Гъай-мез, гъай-май, гъалбец1, гъярберд, гьими-кьяс, гьунарагардеш, гьуявяв, г1ежакъяй, г1инц-хъяр, г1якьлуагардеш, г1янжи-шин, г1ярг1я-дагъа,
дагьриагардеш,

дазуагардеш,

далай-гьалай,

дирхалаагардеш,
17

18

дирхалачебдеш, дуги-х1ери, дук1-дураз, дяхъи-хъас, дях1-някъ, ери-юрт,
жавабагардеш, жанагардеш, жинсагардеш, загьру-закьум, зегъаагардеш,
зим-зимъала, иманагардеш, инсапагардеш, ири-ханжал, ихтиярагардеш,
иштях1ягардеш, карц1и-диги, кеп-х1ял.
Х1янчи 36. Назмулизир дек1ардарибти дугьбазир х1ячми чедаахъая.
Багьлали т1инт1кабирар
Ц1ябдешличил барх лех1деш.
Даршули шаладиркниИл саб дунъялис г1ях1деш.
( Р.Г1яшурбеков)

Х1янчи

37. Учидяхъ ва цаладяхъ дугьби дек1ар-дек1арли

делк1еная.
Мер-муса, кьац1дурц, ишбарх1и, цакесек, гьала х1еб, ахъ-ахъси, хала
неш, гьанк1рик1ес, гъайэс, пикри-пикриухъес, газа някъ, гуржи хъара,
гьуя-вяв, гьунарагардеш, далайэс, гьар чинабалра, кас-касли, хъалибарг,
хала

т1ул,

бек1

шинкьядирхь,

кьяш,

разириуб,

х1ябк1ап1и,
къаршибикиб,

хьунул

адам,

Х1ябдяргъи,

пикрибухъун,

ц1убкабиуб,

ц1абилкь, урк1ичерриуб, вашу-вашукад, аги-кьяйда, майъаливяхъиб,
г1урдус, х1ери-г1ергъи, хъарбаркь, Султанбей, дуги-х1ери, ши-алавти,
арзу-х1ял, берх1е-хъулга, ц1удара-бях1ц1а, мурхь къада, хьанц1 бец1,
ц1яба-х1унт1ена, мар-марси.

Х1янчи

38. Ишди цаладяхъ дугьбачил дугьбала цалабикуни

делк1еная.
Хъяб някъ, Убях1 Мулебк1и, шуц1анну шура, к1идаршлим ца, хьунул
адам, урга т1ул, бай дуги.
18

19

Х1янчи 39. Цаладяхъ дугьби ва дугьбала цалабикуни дек1ардек1арли делк1еная. Илдачил предложениеби пикридарая.
Хала неш, хьунул адам, гьар адам, дурх1нала неш, даршлим шел, жявли
алзес, х1якала вег1, узичил варх, г1ямрула вархкья, шуц1анну шура,
уршила урши, узули вирар, биц1или саби, жагаси сари, алгъай кьяш,
жагаси рурси, гьар замана, дуц1ли вак1ес, висули сай, балули ах1ен,
халаси ши.

Х1янчи 40. Удир гибти учидяхъ дугьби г1яг1ниси тях1ярли
делк1еная.
Ц1яба(х1унт1ена), шел(урегал), Хасав(юрт), Къая(Гент), х1яб(музан),
к1и(дарш), някъ(някъли), замана(замана), урга(ургади), иш(барх1и),
мер(муса), пир(хик1), ахъ(ахъли), гуж(зулму), гъай(эс), Уллу(г1яя),
х1яб(к1ап1и), гили(кьабта), Къизил(юрт), мургьи(ранг), шала(бухъут1а),
ц1яб(хьанц1а),
Г1яя(кьакьа),

мургьи

(бухъут1а),

адаб(агардеш),

аллай(баллай),

шали(гьабли),

адуцала(агардеш),

Сулев(кент),
алав(баркь),

бек1(бяхъ), белк1(белч1), белха(агардеш), берк(берж),

бези(агардеш), бузери(агардеш), вай(баркь), вай(гъабза), вай(гъабзадеш),
вях1(някъ),

вац1а(х1яри),

вац1а(п1акь),

вачар(чакар),

вяв(гьав),

вякьяр(хямкар).
Х1янчи 41. Предложениебазир учидяхъ дугьби дек1ардарая.
1.Х1ябал сяг1ятли шаладиркур. 2.Ишбарх1и Асх1ябли сунела назмурти
дуч1а. 3.Илини бек1 гьак1бариб, ута касиб, улкьайличи гъамбариб.
4.Нуни хъуц1руми гъунч1дарра. 5.Ца камтилра сунезир гъабзадеш,
адамдеш ва дарган ях1 лерси уршили рурсилис вайбаркь х1ебиру.
6.Г1ергъити бурх1назир нушала халал юртлизир дахъал гъай-мез детаур.

19

20

7.Шакрах1едикили нушани ца г1ях1си гьуни ахъира. 8.Г1урдус нушаб
сагати жузи луга.

Х1янчи 42. Царка ва учидяхъ дугьби дек1ар-дек1арли делк1еная.
Гили-кьабта, бирк1ан, хъалибарг, шиниша, шала-х1унт1ена, мургьи-ранг,
ванаси, г1яш-г1яшли, чудухинк1, кьац1дурц, мургьи-бухъут1а, ц1ябхьанц1а, авмузан, исбагьи, сабур, х1ябк1ап1и, шара, дубура, х1ерк1, ургидерга, шиндалан, кьар, шин, дулгъуби, мер-муса, савли-дуги, ургуба, вавакьар, насих1ят, саниг1ят, кьар-шин, зубарти, ванза, г1иниз, хъяйхъяй,
кьанкь, т1имир-химир, мургьишин, ц1абилкь, лаг, сабаб, ц1адирхъ, шала,
вагьиг, бухънаби, чябхъбик1ес, лачин, пукьа, шала-хьанц1а, къукъулямц1, хъябхъя, разидеш, гьунибаэс.

Х1янчи 43.

Удир гибти дугьби, скобкаби урасили, г1яг1ниси

тях1ярли делк1еная.
Лут1и (кьяш), гьар (замана), алгъай (някъ), Чебях1 (Мулебк1и), хала
(дудеш), газа (някъ), гуржи (хъара), бузули (бирар), уч1ули (вирус),
рак1или (сари), к1ел (байхъала), вец1ну (к1ира), вай (замана), хьар (ши),
хъар (хъали), шибшиб (хъара), Чях1ила (къада), гьар (чинабалра), сай
(г1ях1улали), гьала (х1еб), балуй (някъ), алгъай (кьяш), Убях1(Мулебк1и).

Х1янчи 44. Пикридарая вец1ал предложение, чузирра учибяхъ ва
цаладяхъ дугьби дак1ахъили. Илди дугьбачи суалти кадатирая.
Х1янчи 45. Ишди дугьбала чула цах1набик х1ясибли разбор барес.
Аршикьяна,

арх1яликьяна,

масхарачила,

х1ябмузан,

дубуртар,

дурарухъун,

вец1лихъ, хъалиц1а, ахъушан, таманх1ебиубх1ели,

саибмадан,

дуц1-дуц1ухъес,

майъализивикесвях1ибмадан,
20

21

чарбухъунх1ейс, нушачибях1., кабухъун, гьигьбатур, г1якьлучевси,
супилтарличила,
х1ячилизибад,
бац1х1ебац1или,

мях1ячкъалалан,
шинмургьила,
г1иникъла,

миъбярг1ибси,

дурашавсиличил,

сунеласун,

хъех1ик1ескайибмад,
хасдешуни,

цах1уланти,

шиличибад,

бурсикайресвях1илра,
къайгъибарибсиличила,

изесвях1ибх1ейчивадал, балу-балуси.

Х1янчи 46. Дарган мезла орфографический словарьлизирад цаладяхъ
существительноеби черделк1еная.

Х1янчи 47. Г1ергъити дугьбазир приставкаби чедаахъая.
Сабухиб, мабирид, х1ебирис, кабаиб, чебихьун, ахъдуциб, арбякьун,
убберк1ес,

чеббухъес,

гьалабикиб,

х1якьян,

сабухъун,

уррак1ес,

г1елабухъун, ургабикиб, х1ябячун, мабиаб, х1ебирид, чех1ебихьун,
сах1ебаиб, гьабалтас, сах1емц1урси, арх1якьян, урбихьиб, уббухъун.
Х1янчи 48. Пикридарая ва делк1еная вец1ал дев, чузирра инфикс
бак1ибти.

Х1янчи 49. Ишди дугьбазир аслу ва ахир дек1ардарая.
Урчилис,

нешличивях1,

столличи,

галгаличиб,

юлдашличила,

машиналичил, унрубази, г1яббаси, гулменди, г1ях1ялла, шагьарла,
шинкьанкулали, г1инизла,
унцлис,

х1евала,

к1ап1иличил, к1аналис,

ч1янк1иличила,

шилизибад,

юртличибях1,

гумила,

нешличил,

кагъарла, кьаламли, хурегла, кьац1лис, ваваличиб, бек1личиб, чякала,
лут1ила, вац1ализиб, балала, бях1личиб, уталичила, вайличиб, ургубалаб,
някъбала, заклизиб, урх1личила, шараличибях1.

21

22

ЛЕКСИКА
ДЕВЛА МЯГ1НА
Х1янчи 50. Текстлизирти дугьбала грамматический ва лексический
мяг1нуби даргая.
Колибри
Дунъяличиб бег1лара бишт1аси арцан колибри саби. Ил царх1илти
арцантиван буч1уси ах1ен, жижбик1уси саби. Вавнала шин дужули
х1еркабируси саби. Колибри ца мерличиб т1ашли урцесра бирар,
г1еламгьамли урцесра бирар. Илала дишт1ати дуклуми ца минутла
дух1нар 3000- на лап1дирути сари
Х1янчи 51. Черделк1еная. Буралабала мяг1нуби т1инт1дарая.
Гушсили муэрлизиб кьац1 чебиу. Кьац1 адамлис г1ергъи х1ебашар.
Варъализи зе ках1елкьа. Камсицад кьац1 бизили бирар. Укъуцад г1янжи
имц1адик1ар. Заблис г1ергъи варгьи чех1елгьа. Бухъна ваца т1имкьлизи
х1ебиркур.

Кец1али бец1 х1ебурцу. Цаибси ганз кац1ес дурх1яра

урухк1ар. Хьулчиличиб ах1и лац х1ебуар. Кьац1личиб дурхъаси сек1ал
агара. Адам мучлаагараварес асух1ебирар. Дахъал далули виадра, камти
дурни духудеш саби. Духуси ца бек1ли азир абдал бек1 уцахъу.

Х1янчи 52. Чеббелк1еная. Текстлизир дек1ардарибти дугьбала
лексический ва морфологический мяг1нуби белгидарая.
Барх1илис эргъи барх1и дашули, жумяг1лис г1ергъи жумяг1
диркули, закиб бац чесагабик1ахъули, х1ябал дус дикили сари, ва
сапарличибад дудешличи дурх1ни чарбухъи саби.

Дудеш илдала

хабуртачи ярга х1ясибли лех1изур. Халалгъунани буриб, уч1ес сунес
замана х1ебикниличила ва сунени ит дусал Индустанна талхъанна
рурсиличи дигай дихьниличила, сунени х1ябал дус илала дигай сархес
22

23

харждарниличила. Ургавсини буриб, сай Истамбуллизи викниличила,
илав дебали давлачеввиъниличила ва дунъяличиб бег1ла дурхъаси алмаз
сунези бикниличила, ил сек1ай царх1илти пикруми сунезир гьардизахъес
х1едатниличила. Хумарли

бек1ра гьак1бирули,

дудешли

вишт1ал

уршиличи х1еръиб. Илала мискиндешличиб узби чебдукарк1улри,
х1ябал дусла бух1наб илини селра сархили ах1енри. Илини селра х1еили,
уруз-х1яц1ли, х1яжланк1ила х1ябал кьякь чедаахъиб. «Нуни, дудеш, я
алмаз х1ебаргира, я талхъа рурсиличи дигай х1едихьира, мискинтачи
къаршиикира ну. Илдачив, беркес кьац1лис узули, х1яжланк1ила дусли
к1ел сабухъ дурчес бурсииубра. Чарулхъух1ели, нушала мискинси
ванзаличирра ишдала сабухъ бучес вираргу или, дарх хибти сари ишди
х1яжланк1ила х1ябал кьякь.
(Х.х.)

Х1янчи 53. Предложениелизирти дугьбала грамматический ва
лексический мяг1нуби даргая.
Шумери
Шумери жагали т1емдик1ути кьарла жура сари. Нушала улкализиб 19
ибил

даршдуслихълизирад

сабилт1ес,

дек1ар-дек1арти

дех1дихьили
излумас

шумерлизирад

дармунти

дирес,

г1явадеш
хурегунази

адуршескабииб. Шумери дашар мурбазир, шинк1ати вац1урбазир,
х1урк1бала, шарубала дубаначир. Дагъиста лерилрара-сера мераначир
шумери дашути сари.
Х1янчи 54. Чехибси мяг1нализир дузахъути дугьби даргая ва илдала
лексический мяг1на бурая.
1.Капарай миц1ирсиван гьигькабик1улри. 2.Т1ама гьачам ахъбик1улри,
гьачам х1ярх1бирули биц1улри. 3.Рухънала дях1 чукурдиуб. 4.Нушала

23

24

унра Рашидат мургьила някъбар сари. 5.Зурини шила бек1личи рукьес
кьасбариб. 6.Г1яйшатла хъубеш неш муриси мух1лила рег1 сари.
Х1янчи 55. Гьарси ва чехибси мяг1на лебти дугьби даргая.
1.Дек1си дех. 2.Дурх1ни курт1бик1ули саби. 3.Хъубзарла хъу берхъиб.
4.Гамурби курт1дик1ули сари. 5.Гъагулти курт1дик1ули сари. 6.Дек1си
анц1кьи. 7.Мургьила кулеха. 8.Мургьила някъби. 9.К1унт1ри гердухъун.
10.Бях1лизирад

къаркъуби

гердухъун.

11.Къачали

кьял

берхъиб.

12.Дурх1яли к1ила касиб. 13.Дудешли кьасиличибад кьякь касиб.
14.Х1яванти кьарли дугули сари. 15.Урк1и анц1кьили бугули саби.
Х1янчи 56. Дек1ардарибти дугьби гьарси мяг1нализир дак1ахъили,
ишди дугьбала цалабикуначил предложениеби пикридарая ва
делк1еная.
Дусулри х1урхъи рях1ятли, лех1кахъилри чедиб закра, паргъатли
сабри ванзара, адамли делх1ехъун зубарти, чакарла урк1и, ванати дях1,
вац1а бусули саби, авлахъ чебсаргъиб, т1яг1ямагар адам.
Х1янчи 57. Дахъал мяг1нубар дугьби дек1ардарая.
Бек1, чяка, лут1и, вац1а, бала, бях1, ута, вай, ургуба, някъби, зак.

Х1янчи 58.

Ишди дугьби жура-журала мяг1нубазир дак1ахъили,

предложениеби делк1еная.
Хъяб, кани, к1ана, някъ, мегь.

ОМОНИМТИ, СИНОНИМТИ, АНТОНИМТИ

24

25

Х1янчи 59. Пикридарая ва делк1еная 3 предложение омофонтачил, 3
предложение омографуначил, 3 предложение омоформабачил.
Х1янчи 60. Ишди дугьби омонимти диахъубли предложениеби
пикридарая ва делк1еная.
Бала, Жумяг1, Мурад, кьякь, байрам, бамкьур, дикьур, ула, къяна.
Х1янчи

61.

Дек1ардарибти

омонимтачил

предложениеби

пикридарая ва делк1еная.
Мазала бала, дарс бала; шинна бержес, х1яли бержес; бет1у башес,
школализи башес; дуки дикес, дармай дикес; паргъатли усули сай, диъ
усули сай; хъули жирариб, хъули унци дамсахъур; х1унт1ена к1унт1ри,
забла к1унт1ри; динда бяхъиб, т1ерхьали бяхъиб.

Х1янчи 62. Буралабала мяг1на т1инт1барая. Ишди буралабачи ца
девла антонимти пикридарая ва делк1еная.
Г1ибрат: Гьалмагъдеш арцлис асес х1ейрар. – Вершадеш.
Урухк1уси хялира вала. - ...
Жявли абилзуси гурдала гули луг1яна бирар. -...
Эмх1елис занзи ах1и асух1ебирар. -...
Кани белкъихьалли, х1улби делкъи ах1ен. -...
Г1ях1гъабза даршлизи улхъан. - ...
Бек1 биалли, хъяб бирар. -...
Х1янчи 63.

Ишди прилагательноебас антонимти пикридарая ва

делк1еная.
Жагаси-...,

духуси-...,

муриси-...,

нясси-...,

сахаватси-...,

сяйси-...,

серхурси-..., хъярхъси-..., гьамадси-..., г1яшси-..., зантси-..., серхурси-...,
духуси -..., малх1ямси-....
25

26

Х1янчи 64. Ишди глаголтачи антонимти пикридарая ва делк1еная.
Илдачил дугьбала цалабикуни пикридарая.
Вашес-..., бицес-..., укьес-..., висес-.., узес-..., кайэс-..., усес-..., умубарес..., кабикес-..., ак1ес-..., разивиэс-..., гьанбикес-....

Х1янчи 65. Ишди наречиебачи антонимти делк1еная.
Ахъли, мурхьли, умули, паргъатли, дек1ли, кьанни, савли, даг, х1ерели,
ухъна, вишт1аси, юлдаш, жагаси, г1ямру, баришдеш, ц1акьси, вабза,
азгъин, гушли.
Х1янчи 66. Синонимтала къяяни даимдарая.
Дуг1ли, ...
Хъярхъли, ...
Хазна, ...
Жагаси, ...
Чарх, ...
Х1янчи 67. Ишди буралабала мяг1нуби

т1инт1дарая. Илдачи

буралаби - синонимти делк1еная.
Ца мазала дурзам х1ебирар,
Дяг1 агарли ч1иг1я вяшх1ебик1ар,
Бец1ла диъ х1ебука,
Бебк1ибси кья бурт халаси бирар,
Башуцад эмх1е гьайбиру,
Сабур алжанала умхьу саби,
Урехила х1улби халати дирар,
Гьалакти шин урхьнази ках1едиур,
Гъабза убк1ар, хабар кавлан,
26

27

Х1янчи 68.

Ишди синонимти чидил гъайла бут1али аргъахъилил

бурая.
Биса, нургъби; х1улк1ули, харили, разили, шадли; х1ерик1ес, вякьилзес;
аргъес, бакьес; вяв, ч1яр; ах1ерси, дигуси, г1язизси; рухъна, хуху; урчи,
тази, ябу, бидав, газа; нех1якь, дуг1ли, г1ябас, г1ядада, х1язлис, ити,
иткъи; исбагьи, къуймур, г1янт1ик1а; гьими, загьру; гъабза, игит, нарт.

Х1янчи 69. Синонимти диахъубли урдатурти дугьби кадатирая.
1.Х1ямидли сунела .... диркьаличи гечбариб. Илаб илала .... яшавлизиб
ункъли кабииб. 2.Зяг1ипикили г1ергъи

Маратли букуси .... дебали

бишт1аси бири. Дубурлантала бек1либиубси .... диъла хинк1 саби.
3.Солдатуни г1ергъисигъуна ... барес х1ядурбик1улри. Илгьак1лис
душмайс нушачил гьат1и .... барес дигули ах1енри.
ДУРКЬДИУБТИ ВА САГАТИ ДУГЬБИ.
Х1янчи

70.

Верх1ел

предложение

архаизмабачил,

верх1ел

предложение неологизмабачил пикридарая ва делк1еная.
Х1янчи 71. Ишди предложениебазир дуркьдиубти дугьби даргая.
1.Герасимли к1ец1ачи сунела дек1си минтан чебушиб. 2.Иличи чегьурли
къачалайти лерри. 3.Къапула гьалав г1елахъили кьуцурра сайра,
вишт1аси урши т1ашлири. 4.Ца гилавка ризкьила сасес или, Г1яшура
ухъначи рух1нарухъун. 5.Муса Астраханьнизив шигиртли узулри.
6.Х1ябал дек1 читлара асили, Мисай хъули чаррулхъулри. 7.Г1яли
дебали жагали валкьаурли, сагаси сукъбан чегьурли, хъуливад дуравхъун.
8.Диванханализиб мурталра адам камх1ейри. 9.Хала шила будун

27

28

Жяг1пар дебали кьиркьир адам вири.

10.Х1ява

мячуйти чегьурли,

чинарил ратрихьиб.
Х1янчи 72. Текстлизир дуркьдиубти дугьби даргая.
Дунъя шаладирул
Жавгьар духури,
Жаннатул хулдилеб
Т1авус арцани,
Къугъал тасбих1 дурул
Булбул вадвади,
Дунъя ванадирул
Х1унт1ена берх1и,
Х1езивад дек1арли
Дунъя дурк1усив?
( Р.Нуров)
Х1янчи 73.

Ишди дуркьдиубти дугьбала мяг1на бурая. Илдачил

предложениеби пикридарая.
Тушлухъ, диванхана, талхъан, издаг, вазир, манкъуш, азархана, мактаб,
табтар, мутаг1ялим, тилмаж, муг1ялим.

28

29

ТЕРМИНТИ
Х1янчи

74. Дарган мезла орфографический словарьлизирад

терминти черделк1ес. Илдала кьадар белгибарес. Журабачи дут1ес.
Х1янчи
Удир

85.
гибти

терминтачил
дугьбала
цалабикуни
пикридарая ва
делк1еная.
Флексия,
Фонема
Фонетика
Фонология
Форма
Формант
Форма бетарни
Фраза
Фрикативныйти
Цитата
Кесек
Дефис
Числительное
Шум
Эквивалент
Мез
Языковед
29

30

Языкознание,
Лингвистика
ЛИТЕРАТУРНЫЙ МЕЗ ВА ЛУГЪАТЛА ДУГЬБИ
Х1янчи

75.

Пикридарая гьарилли вег1ла лугъатличил 15 дев. Илдач

К1инайс илди литературный мезличи шурдатирая.
Х1янчи

76. Ишди даргала литературный мезлизир дузахъути галгубала

лугъатуначи шурдатирая, к1инайс илдала уми урус мезлира делк1еная.

Галга Танти Жяр Миг Яда П1ялп1ялаг Хив Пурпи Шим Махъ Вава Михик1 Г1ин
вава
Хъара
М
у
ч
и
М
у
х
ъ
и

Х1янчи

77. Ишди предложениебазир дек1ардарибти дугьби

литературный мезличи шурдатирая.
1.Аминатли

тукейзирад

ччириккури

асиб.

2.Рурсили

сагаси

ккуртти чегьур. 3.Хала нешли Мурад ц1улх1а асахъес вархьиб.
30

31

4.Ишдус нушала хъучир дахъал г1яби дак1иб. 5.Убай нешли
Г1ях1мадлис лугуси т1улут1 дебали бишт1аси сабри. 6.Узини
т1имкьлизи ккуртта буциб. 7.Нешли базарличибад муул асиб.
8.Ириъ дебали бухрумси яни сабри. 9.Г1яжаибси мейдан сай
Абакар. 10.Х1уни гьала-гьала дамцци жуз биха, г1ур х1ела х1янчи
барес вируд. 11.Разиятла атта шилизивра урибси адам сайри.

Х1янчи

78. «Даргала дитературала мез» бик1уси сочинение

белк1еная.
Х1янчи 79. Чеббелк1еная. Текстлизир дек1ардарибти дугьби
х1ушала лугъатуначи шурдатирая.
Нешла бебк1а
Замана аркьулри. Ятимтачи дак1уулхъуси аги. Нешла мякьлаб
буг1ярагибси Батир Жавгьарличи аркьули сай, рузини ил сунечи
к1ап1урцули сай. Ца бара урк1ухъни чебарбякьунси Юсуп гьанна
пикрумани кьакьавак1ахъили сай. Илис гьанбикиб, секьяйда
гьачам

саби

бареси

х1ебалули

г1ямал

буунси

нешли

бирг1ябиргибал. Беркеси агарли, дурх1нани кьакьарак1ахъибси
нешли, илдала урк1би паргъатдиахъес, лех1кахъахъес царх1ил
балбуц х1ебаргили, шинни биц1или ц1аличи шанг чебизурсири ва
ила ц1убх1яр къаркъа дух1надихьибтири. Делхьира или илди
ахтардидирули

к1ел

барх1ехълизиб

нешли

дурх1ни

х1ербарибтири. Юсуп пикриик1улри, чула тухум Мусахъала
хъалибарг секьяйда гашазибадра дяг1язибадра алхунал ва чусра ил
кьадарбирусира

или.

Илис

гьандиркулри

сай

садакьаличи

вашух1елла анц1букьуни: ца барх1и секьяйда сай Рустамхъала
чехусанси урши Кьасумличил вях1ибал, ва секьяйда илала
бег1тани сай урк1ец1иагарли витибал. «Сен, - или хьарик1улри
31

32

Юсуп сунези сай, - цабех1 давлачебли, дец1 агарли сакьлала
палтарчебли х1ербирути, цабех1 ишцад къарцинти?». Амма жаваб
баргес вирули ах1енри. «Гьу, гьанна се бируси? Яни х1ебиалри,
дуг1ла ц1едешалра дурчес дашех1ери, гьанна къиянни саби,
шантира гушли саби», –

пикриик1и ил бишт1аси урк1илизи

халаси кьут1кьуси дард хьурабиублири.
Х1ери баиб. Чилра дак1ух1евхъун. Юсупра Жавгьарра ургаургади «се бирех1е гьанна нушани?» дик1ути бисали дамкьахъурти
х1улбачил цаличи ца х1ербик1улри. Гьачамлис х1ехарли левалси,
селра х1ергъуси вишт1ал узи, илди хумарли чебиух1ели, сайра
хумарирулри. Илди бисалри, сайра висулри.
(Г1. Абу-Бакар)
АСЛУ-МИНАЛА ДУГЬБИ
Х1янчи 80.

Чеббелк1еная. Аслу-минала даргала дугьби

къелаили дек1ардарая. Илди дугьби аслу-минала диъни
секьяйда кабизахъес вирарал бурая.
ХЪЯ
Гьалмагъунала гьалав
Ишбарх1и ну т1ашлира,
Неш Ват1аннис мардешлис
Дурхъаси хъя бирулра.
Хъяла дурхъати дугьби
Иргъули сар Ват1анни,
Илди урк1илизирад
Дурули сай ургъанни.
Илди дугьби дурулра
Байрахъла удир нуни.
Х1у мях1камли х1ербирес
32

33

Чейсулра, Ват1ан, марли.
Илкьяйда хъя барили,
Арбаши дила узби,
Душмантази азаддеш
Балтахъули дергълизиб.
Ил хъяли гьунартачи
Урк1ичеббири гъубзни,
Илдани машгьурбариб
Чула дявила гьуни.
(С.Рабаданов)
Х1янчи

81. Черделк1еная. Белгибарая буралабала мяг1на.

Сегъуна адамтачила сарив илди? Аслу-минала дугьбала уди
къелаая.
Мургьилах1ели ах1ен дурхъасину, дурхъаси усталах1ели
саби. Урк1и – мургьила, някъби – арцла. Лут1ира –мургьила,
т1елира – арцла. Х1ялалли узуси- паргъатли усар. Х1урмат –
бузерили, диги – ламусли имц1адиру. Адабчевси чина укьялра
анц1х1елкьан. Цабалгунси мерличиб талих1 халаси бирар. Цали
барес х1ейруси, к1ил гьамадли биру. Ца мурч1ла ч1ап х1ебирар.
Х1ялалси

мас

заях1ебирар.

Пагьму

бугабик1уцад,

х1урмат

имц1абик1ар. Бахъла х1урмат бирусила, бахъли сунелара х1урмат
биру.
Г1ЕРАСИБТИ ДУГЬБИ
Х1янчи 82. Чеббелк1еная. Г1ярабла, туркла ва иранна
мезаназирад г1ерасибти дугьбала уди къелаая.
Синкачи г1яяр
33

34

Ванаси х1ебла барх1и сабри. Нура дудешра х1ебла вац1акад
аркьулри. Ну урухиубра. Бархьли бурулра. Урехила барха халасира
бирусигу. Дила х1улбас синка бахъ халабизур. Наб дила гьалаб
шимшали бак1ибси халаси шури саби или гьанбикиб. Ил сабицун
ах1енри, нешлис г1ергъи дурх1яра т1амали биркьулри. Разили,
селалра авара агарли. Нуша к1елра дурх1я цаличи ца х1ердизурра,
г1е, дахъх1ила тянишуниван. Наб ил жагабизур. Бахъ бишт1алира
сабри ил, х1язла синка кьяйда, баягъи, тукентазиб бирцуси. Илала
нешличирад дила дудешли х1улби черисули ах1енри.
Х1ебалас, дудешла бек1лизи се пикри бак1ибал, ил удивях1
х1еризур. Т1ях1ухъес тях1яр агара, шурми ахъли сари. Ну лагвях1
х1еризурра. Дякьла черкадти

кьасурбира синкала цулбиван

амъурли ва луг1янни сари, някъли буцес ч1иалра агара. Нуша
пикрумази г1еладикили лех1лира. Синкала сабур каберхур биэс,
илини лех1деш буун, г1яшси т1амаличил дурх1яличи чарбяхъили.
Х1ебалас, нешли илизи се бурибал, дурх1я паргъатагарбиуб, нешла
хъунц1бар канилиу пяхъбикес аварабиубли.
Неш дурх1яличи г1урра гъум-гъумбухъун. Илх1ели дурх1яли
мер барсбариб, нешла гьаларти кьяшмала урга т1ашбизур. Синкала
дурх1яра нура къаршидикибти диах1елри, нушаб гьамадли бири:
дуклабуцили

нуни

дурх1я

набчи

аркаси.

Дила

дудеш

пикрумазиври, ил неш синкала гьалав т1ашлири ва бареси балули
ах1енри. Гъайалра далути диалри, дудешли синкализи бареси
г1еббури яра синкали…
Х1ебалас, синкали се пикрибарибал, синкали ч1ярбяхъиб,
дурх1яличибад х1ер чебх1ейсули. Дудеш тирхьухъи, г1елавях1
хихиуб. Синка, гьала кьяшла кач1ара ахъбуцили, дудешличи
гьайбиуб. Вац1а ч1ярлизи г1елабикиб. Нура г1елавях1 къужарили,
дудеш г1урра г1ела хихиуб.
(Б.Г1ялибеков)
34

35

Х1янчи 83. Г1ярабла мезлизирад г1ерасибти дугьби даргая.
Илдала мяг1на бурая.
Шушк1алис шушк1аличил жаваб бедес, тупанглис тупангличил
къаршидеш дарес, ханжайс ханжайчил бяхъес вирар. Амма секьяйда
жаваб гес бирутири илди канихъус х1яжартани Анхил Маринна дях1хатир агарти, шямван дархьти ва буц1аригахъути далуйтас? Анхил
Маринна далуйти лишанчи г1яяркьянала х1ярх1ягъунтири. Анхил
Марин

шилизи

хьурариъни

багьалри,

давлачевси

канихъус

г1елахъули диг1яниркусири.
Амма

гьачам

лебил

дунъя

бусаунси

г1янруч1ла

кьанси

заманализиб илди вайнукьябани ил г1ях1гъабза хьунул Анхил Марин
чула някъбази рикахъиб ва, тяп дабри ибули кьяйда, илала к1унт1уби
дирбуб. Амма илх1елира г1язабрерк1ибси Анхил Маринни, дирбубти
к1унт1уби гъяраили, сунела г1ямрулизиб бег1ла г1ергъиси далай
белч1унсири. Ил далайра адамти-ургабси царугагардеш, язихъдеш,
къарциндеш дунъяличирад тяйдидарес г1яг1нили биъниличи жи
сабри. Ил далайличил г1ях1гъабза дубурланти азаддеш багьандан
бургъутири.
Х1янчи 84. Ишди дугьби чидил мезла сарил бурая.
Шагьар, чятир, биринж, дарай, туп, шагь, назбалиш, пигьала, тах,
тавхана, кашин, хунжи, т1ас, багьадур, жан, г1яббаси, тумен, зарбаб,
чирагъ, пагьливан, душман, тур, дурлама, байрахъ, караван, булбул,
гамуш, чит, нукер.
Х1янчи 85. Туркла мезлизирад г1ерасибти дугьби къелаили
дек1ардарая. Секьяйда илди туркла дугьби диъни багьес вирарал
бурая.
35

36

1.Нешли базарличирад бялихъла диъ асиб. 2.Шила чедир къузри
арцурлири. 3.Хамисли къалайчизи балбарахъес или сунела к1алт1а
бедиб. 4.Къушлизив чилра агниличи Гъази шакикиб. 5.Самурли
шиладубларти къапулизи кьут1дяхъиб. 6.Улкьайларад кьуймур рурси
гьаррак1иб. 7.Анхълаб къараул барес или дудеш савли жявли
алзусири. 8.Дербентла къала 5000 дус биубли саби. 9.Сайгьанатла
къараваш рурси илдачи савли жявли рашусири. 10.Геджухла шилизи
аркьуси

гьунила

дубкад

ахътерекла

галгуби

удатурли

сари.

11.Ражабли ишдус сагаси юрт т1ашбатур. 12.Батирхъала бишт1ати
бурдибси юргъан чебушили кабихьири.

13.Дудешли Салих1лис

сагати чакма асиб. Заза-абала някълизиб мурталра явлухъ бири.
14.Чакарла гавлагуна биц1ибси машина шилизибях1 гьайбиублири.
15.Ишдус нушала бахчализир къабакъунала, паст1антала, вякьнала
халаси сабухъ бучира.
Х1янчи

86.

Ишди туркла мезлизирад г1ерасибти дугьбачил

дугьбала цалабикуни пикридарая ва делк1еная.
Азбар, юрт, къучакъ, манкъуш, къабакъ, тегенек, кякян, г1яя, силавча,
башлихъ, чакма, сандуг, ягъурт, къурумсахъ, къазакъ, бакъукъ, къапу,
ужагъ, бугъа, жураб, ягълав, къап, къалиян, чулакъ, къазан, тутун.
Х1янчи 87. Текст белч1еная. Г1ерасибти дугьби черделк1еная.
Чидилти мезаназирад г1ерасибтил белгидарая.
Урус учительница
Нушала школализиб бузули дек1ар-дек1арти шагьуртазибад бак1ибти
г1ях1цад урусла учительти леб. Нушаб дурсри кадирхьусира Вера
Андреевна бик1уси урус рурси сари. Ил Прохладная бик1уси жагаси
шагьарлизирад сари.
Вера Андреевна ученикунас рег1лара дигахъуси учительница сари:
чичилра зигарх1ерик1ар, вявх1ерик1ар я къямзани чилра т1ашх1елта.
36

37

Бек1личи някъра кабихьили, г1яшриубли х1улбазира х1еррик1ули,
даим малх1ямли гъайрик1ар. Шагьарлизи мурт рукьялра, жагати
суратуначилти

дахъал

жузи

диху.

классла

дурх1нас

дурт1у.

Белч1унси жузла хабарра бурахъу, нушани иргъх1ергъути урус
дугьбала мяг1нара баянбиру. Дурсри дарес х1ебирути дурх1ни Вера
Андреевнани сунечи хъайг1и башахъу ва, сунени кумекбирули,
лебтази хъули х1янчурби дирахъу.
Гьар барх1ира-сера Вера Андреевна вайт1а буч1ути дурх1нала
бег1тачи рашар ва илдачил лякьиррик1ар. Илизи хъулри чедаахъес
класслизивад чидил-биалра дурх1яра арашар. Сунечил варх илини
г1ях1тигъунти ученикуназивад ца вирар арикуси. Ишбарх1ира,
г1ергъиси дарс таманбиубх1ели, Вера Андреевна, мурталраван
малх1ямли пишряхъили, рик1ар:
- Чи лявкьяна набчил Алхасов Х1ябибла хъулри чедаахъес? Ил гьанна
жумяг1 дурсрачи вак1или ах1ен.
- Ну лявкьяс! Ну!..- вявбик1утири классла лебилра дурх1ни.
Иш гьак1лис Вера Андреевнани ну чеввик1ира. Х1ебалас, ишбарх1идек1ар ну сен чеввик1ирал, белики бег1лара ахъли вявик1ух1ели
вииши? Ну разили сайри ва левг1ев пахручевлири.
Сепайда, дила разидеш бахъ къант1си уббухъун, хабарагарси
гьанбикли ну левг1ев г1ясиварра: набк1ун дурсрала г1ергъи
мазаличил дуки укьес г1яг1-нисири. Гъай бедили г1ергъи чарбарес
вирару гьат1и? Нуни някъ гьак1барра ва Вера Андреевначил варх
Х1ябибхъайчи арякьунра.
Алхасов Х1ябиб шиличибад г1ях1цадла гьарахъси ца бишт1аси
махьилизив х1ерируси сай, халати бик1ули бирар ила аэс урчила
дуц1ла гьуни леб или. Дилара Вера Андреевналара, мар саби, урчи
агара, диаллира, учительницани мурдали рашес х1ебала, илк1ун
шагьарлизир ак1убси сари. Шагьуртазир биалли дубуртазирван урчи
дирути ах1ен.
37

38

Бара

ши

ахъибмад

алавчарси

т1абиг1ятли

Вера

Андреевна

тамашарариб: нушала ургубаличи илини нура сунела х1улбачил
х1еризахъурра. Ил гьар журала ваваличи тамашарирусири, гьар
арцанна далайла т1амаличи иштях1личил лех1ихъусири. Нушала
ургубалар илцад дахъал тамашаби лерниличи ну ув шакик1усира
х1ейрира. Авлахъла буч1уси чякала бакьаллири, илини ну някъ
буцили т1ашкайусири ва, зак рангти сунела х1улбира гьат1ира
халадаахъили, лех1ихъусири.
Нушара

ургубара

цадалгунра.

Шадлири

жага

дешли

талих1чердарибти урк1би, шалалири лебил дунъя! Г1е, хъумх1ертис
г1ямрулизиб нуни ил барх1и.
(М-Ш.Г1исаев)
Х1янчи

Ишди

88.

дугьби

чидил

мезлизирад

г1ерасибтил

белгибарая.
Гулменди, жаваб, къаз, душман, шагьар, къала, къапу, масхара, дунъя,
мисал, х1ярп, бугъа, чирагъ, напакьа, табтар, илхъи, ранг, яшав, дарай,
хабар, чакма, мурад, амма, чит, къабакъ, исиут, х1укумат, нур, бялихъ,
азир, жан, сяг1ят, г1яббаси, азбар, замана, халкь, чятир, юрт, юлдаш,
къазан, дарай, чит.

Х1янчи 89. Чеббелк1еная. Урус мезлизирад г1ерасибти дугьбала
уди къелаая.
1942

ибил

подводникунала

дусла
база

майла
зумаси,

13-личиб
сек1ал

Северный

чех1ебиуси

фронтла
дирихьли

к1ап1бариб. Я музурби, я юртани, я гамурби дебадирути дубларти
мерани, я гамурби чедиути ах1енри. Урхьуличиб биалли г1ях1си аргъ
сабри. Х1яжиевлира х1иллакар душмайчил сунела г1ергъисигъуна
дяв бузахъулри. Бархьли чегахъибси торпедобала бяхъличил илини
38

39

царх1илти гамурбани дебали алавбуцили лябкьуси душма халаси
транспорт каг1яхъиб.
Шинна удибад башуси Х1яжиевла гамилис г1елабадбикни
бех1бихьиб. Гамилизибад к1ант1бик1уси г1явадеш хаинни уббухъун.
Илини подводникуни уббедиб. Бареси ч1янк1ли ца сек1ал сабри
калунси: чеди дурабухъес!
Чеди дурабухъес г1яг1ниси душма някъличи арбукьес ах1енну,
илис гьат1ира халаси бяхъ чегахъес багьандан саби. Алхес, амма
чедибикили.
Х1яжиевла
дурабухъун.

лодка

душма

х1улбала

гьалаб

Подводникуни-артиллеристунани

шинна

душмайчил

чеди
дергъ

бех1бихьиб ва гьалар-гьаларти залпаначил сторожевик каг1яхъиб.

(М.Зингер)
Х1янчи

90.

Урус мезлизирад г1ерасибти 15 девличил

предложениеби пикридарая ва делк1еная.
Х1янчи 91. Урдатурти х1урпри кадатирая.
С...циология,

фил…соф,

фл…т,

ф…рма,

шка…,

г…ография,

к…нференция, оп…т, компь...тер, ши…ер, ш…фѐр, принт...р, щ…тка,
кул…тура, п…еса, суд…я, я…ик, Евр…па, библи…тека, апт…ка,
бл…кнот,
эк...номика,

прес…а,
модул...,

маркети…г,
р...йтинг,

д…клад,
с...ена,

р...ферат,
оп...ратор,

асп...рант,
кор...ектор,

прод...сер, през...дент, армрес...линг, э...скаватор, пл...тина, про...кт,
т...хника.

39

40

САНИГ1ЯТЛА ДУГЬБИ
Х1янчи 92. Ишди дугьби гьар саниг1ятличи хасти дек1арли лук1ули,
делк1еная.
Редактор, т1имкь, мегьлуки, корректор, кьякь, келпатан, рас, рецепт,
патирантяш,

исла,

дару,

кьац1дурц,

шрифт,

ампула,

пушни,

г1ямзикабурцан, х1ябмузан буреба, кярх1ла, г1яблухъ, шят1ахьи, чячма,
полоса, чахъма, кьуцур, анестезия, хъяйхъи, операция, чяли, доска.

Х1янчи 93. Текстлизир саниг1ятла дугьби къелаили дек1ардарая.
1.Ишбарх1и хирург Мях1муд Албуриевичли к1ел операция дирути сари.
2.Нушала унра Пат1имат жузала издательстволизир корректорли рузули
сари. 3.Конференцияличив гъайухъун журналла бек1 редактор Халилов
Убайдуллагь. 4.Учительница Зумрудли классла журнал сабирхъулри.
5.Заира

Ильясовнани

шуибил

класслизиб

буч1антала

дневникуни

ахтардидирулри. 6.Географияла учительли указкаличил картализирти
х1урк1би чедиахъулри. 7.Шила амбулаториялизиб анализуни дедес или
бак1ибти вец1алцад адам лебри. 8.Тухтур Мях1яммадли бишт1атас
прививкаби диру,

витаминти луга. 9.Дила нешла узи Г1ях1мад

больницализив урибси анестезиолог сай.
Х1янчи 94. Палтарла устала ва кьисла устала саниг1ятличи хасти
дугьбачил

верх1-верх1ел

дугьбала цалабик пикридарая ва

делк1еная.
ФРАЗЕОЛОГИЗМАБИ
Х1янчи 95. Адамла куц-бек1личил, чархла бирк1антачил дархдасунти
15 фразеологизмаби делк1ес.
40

41

Х1янчи

96. Чеббелк1еная. Предложениебазир фразеологизмаби

даргая.
Вайси хабарла аргъили, рухъна Райгьанатла урк1и бячун. Бахъал саби
дунъяличиб мучилизиб чякаван х1ербирути. Мусатапахъала халалгъуна
урши шагьарлизив хъярла шинван веткахъиб. Ц1ала т1якьгъуна рурси
сари Хасайла Къистаман. Илала т1амали дунъя булъулри. Х1ябра мух1ли
бурдибси лер ит Айзанат. Урухриубдешли дила урк1и дурабикиб. Ил
анц1букьла г1ергъи Уздиятли мух1лиличи мегь чедихьиб. Сунела узила
дурх1ни илини абикьур, бек1личи кабатур. Гьай, х1ябра къиянни бургар
итис, гьанна итала аги миъличиб дягалаван саби. Ца гъайлис марли ууси
адам ах1ен Абакар, ил берх1и бухъуних1и мучи дях1ихъан сай.
Х1янчи

97.

Черделк1еная.

Г1ямарла

Батирайла

назмуртазир

фразеологизмаби даргая.
Къуздик1ули шимази
Пасих1 лизмира къавтдиб,
Бугал урк1и кьут1адиб
Хъарс-кьала айсул манзил.
***

***

Мар чинайла чархлизир
Чакалла майдан урк1и,
Хьар вац1айла хьанц1 биц1он,
Ц1ум силис хьадик1уле?
***

***

Ц1уб иг1яйла дубшарил
Бухъу чакалла лизми,
Мутаг1ялим дурсраон,
Х1ябкубли сен дуч1уле?
(Г1.Батирай)
41

42

Х1янчи 98. Ишди фразеологизмаби пайдаладарили, предложениеби
пикридарая ва делк1еная.
Гидгарличир гъез луг1ян, х1улбала гьала, някъ сахаватси, к1ант1иси
урк1и, урк1и деркун, шинна к1ант1ван, варъализиб мурч1алицад, шанглаб
кашинван, урк1и п1якьбикиб, урк1и баргудули, урк1и гьаргли урк1илис
х1ейгули, урк1илизи ат1еси, урк1и х1или биц1, урк1и берц1аб, урк1и
изуси, урк1и т1ашбизур, урк1иличиб къаркъаличил, някъби дуцили кайэс,
някъбазибад аркьули, някъби дугули сари, някъ белкъайчи узули, бек1
ласбухъун,

бек1 ахъли кабуцес,

бек1 г1яшли кабуцес, т1акьа бек1,

къаркъала бек1, бек1лизир ц1ули сари, бек1 бетахъахъес, бек1 бузули
саби, бек1ла мех1е агар, бек1 буцили.
Х1янчи 99. Чеббелк1еная. Предложениебазирти фразеологизмабала
уди къелаая, илдала мяг1на т1инт1барая.
Бек1личибад кьяшмачи бикайчи жагали рег1риубли хъулирад дурарухъун
савли Зумруд Т1алх1ятовна. (Абу-бакар).
Мустапала рурсби бялхъяти саби, х1ули кьяп1барайчи дунъя хъали ибгу.
(Абу-бакар).
Кьяшми делкайчи х1ед г1еларад рашусра рик1ули хьалли рурсила
гъайличи Х1ябиб вирхх1еур.(Абу-бакар)
Клублизиб биубси собраниелис г1ергъи Умалатличи урк1и бярг1илри
Сакинатла. (Абу-бакар)
Даштемир кьяшми дулк1ули гьуйчивад вашес вирули ах1енри. (Абубакар).
Хизрила лезми х1ебуиб ва урк1иличибси нешлизи буриб. (Абу-бакар)
Хала бук1унна балуй някъли вирусири Сурхай. (Абу-бакар)
Дила х1улбала шала мурт чеишара или далайрик1улри Насиба. (Абубакар)
42

43

Бук1унани Жамал х1ули х1елукъуси адамлизи уйг1усири. МугульМегерила узи Юсуп урк1и агарси, х1яя детахъибси адам виъниличила
чинилра балуси ах1енри. (Абу-бакар)
Илгъуна хьунул х1унк1лизи руцили рих1ес г1яг1нили сари. Гамъабала
царх1ил х1янчи агарли саби лезми хъарсбирни ах1енси.
Сунела хьунул ребк1ила Закарьяла урк1илибад дек1деш чебаркьули
ах1енри.
Хьунуйчила пикрумани илала бек1 жургъбик1ахъулри. (Абу-бакар)
Кьасум цулби кьярждирули х1ерлири Хизричи. (Абу-бакар)
К1елра юлдаш, хъуц1арличи хъуц1ар ибкьаили, гьанна чумал дус барх
колхозла бук1унани бузулри.
Сурхай буц1ачил чуйнара дях1-дях1ли къаршиикес чебуркъуб. (Абубакар)
Ил дудешла балуй някъли вирусири. (Абу-бакар).
Х1янчи 100. Черделк1еная. Фразеологизмаби – синонимтала мяг1на
бурес.
1. Лезмилизиб лига агарси. Бурдибси мух1лила вег1.
2. Ца кьяш х1яблабси. Кьац1 аберхурси.
3. Т1акьа бигьес. Т1имкьлизи викахъес.
4. Мерличи катес. Мух1ли буцахъес.
5. кьяли буцес. Шали буцес.
6. Урхьулизиб к1асван. Усилаб вацаван.
7. Бец1 мурулла дуги. Шайт1ан чеббулк1уси.
8. Бец1ли абикьурти. Вац1ализиб баргибти.
9. Някъ буцибси. Гъез гъяриан.
10.Урк1и п1якьбикиб. Урк1и баргбердиб.
Х1янчи 101. Ишди фразеологизмабас антонимти делк1ес.
Гидгарличир гъез луг1ян 43

44

Верх1ел дубурла г1ела Х1ули х1елукъули Къаркъала урк1и Бек1 ахъли кабуцесКъянкъ гьабх1ебик1ахъесДубшала шин дуцесБек1 бузули сабиНякъби датаэс Мух1ли буцесГЪАЙЛА КУЛЬТУРА. МЕЗЛА СТИЛЬТИ
Х1янчи 102. Текстани черделк1еная. Илдала

мезла стильти

белгидарая.
1. Х1ера, дубуртачир дурзамти шикьдариб, ва илдани ши-алавти
дубуртала ургабад г1еркъаси ц1уба тугъ каиб. Ургуба "ме"-лизи
г1елабикиб. Нушани чедиулри шила дайлар цаладиркули адамтала
кьукьнира. Лерилра дурзамти илдала гьаларад шалг1ердухъес г1яг1нити
сари. Ца дурзам биалли, г1ядат саблин, гьар дус илдала гьала т1ашиуси
саби.

Илх1ели

нушала

колхозла

председательли

г1ях1тигъунти

хъубзурала, пенсионертала, х1ятта школь-никунала уми делч1и, илдази
мукьри, жакъни, кигьми дурцахъути сари. Х1ябал мукьара гьар дус
школьникунас дедлугули дирар: мура удух1ели, картошка дилт1ух1ели ва
маза луг1ух1ели дек1арбухъунтас. Маза луг1нила шайчиб набра
Камалдиннисра биркур, идилти чис сарилра х1ебалас.
Дурзамти цалис г1еларад ца шилизи дух1найхъулри. Байрам бумжулири.
2. Ноябрьла 18-личиб Москвала Пачалихъла Кремльла К1ялг1ялизиб
«Россияла миллатласи Олимп»бик1уси премияла лауреатунас премияби
дедлугнилис

багъишлабарибси

шадлихъ

бетаур.

Ил

премияла
44

45

учредительти

саби

Россияла

г1илмуртала

академия,

РФ-ла

Правительство, РФ-ла вачарла –промышленностьлв палата, Россияла
промышленникунала ва предпринимательтала Союз, Лебилроссияла
выставкала центр, «Х1ябъибил азир дуслихъ» бик1уси социальный
гьалабях1 арбякьундешла
секторлизиб

ил

фонд. «Районна бек1 2002-2003» бик1уси

премия

бедиб

ДР-ла

Къаякентла

районна

администрацияла бек1 Шихсяг1идов Мурад Шихсяг1идовичлис.

3.
4.

Россияла Федерацияла пачалихъла наградаби деднила х1екьлизибси
Россияла Федерацияла Президентла Указ
Шагьурти

социально-экономикала

шайчир

гьаладях1

дашахънилизи

кабихьибси халаси пай ва дахъал дусмазибси асилси бузери багьандан
Дагъистан Республикала Мях1ячкъала шагьарла бек1 Амиров Сяг1ид
Жяг1паровичлис

«Ват1а

гьаларти

къуллукъуни

багьандан»

4-ибил

даражала орден бедес.
Россияла Федерацияла Президент

В.В.Путин.

Москва, Кремль, 2003-ибил дусла ноябрьла 18. №1362.

МОРФОЛОГИЯ
Х1янчи

103. Чеббелк1еная. Текстлизирти лерилра дугьби чиди

гъайла бут1ни сарил белгидарая.
Гурдара г1ярара
Гьачам гурда г1яраличил къаршибикиб ва лявличил гъайбухъун.
-Лебг1еб г1ях1си замана къаршибикири, жан дат. Ишбарх1и ну х1ечи
вяг1далабиэс

или

дурабухъунсира.

Бархьли

бурасли,

х1ечил

45

46

гьалмагъбикес дигулра. Нура цунни х1ербирулра, х1елара кьисмат
дилагъуна саби.
Г1яра

кьабулбикиб.

Илини

сунечи

г1ях1ладли

гурда

жибариб. Иличи саби бякьун. Илдала аги вайт1а ах1енри: гьалмагъдеш
ц1акьдик1улри. Ца барх1и гурда г1яяр дурабухъун. Ва, х1ера, чина
г1ямала илаб вайси анц1букь х1ебиэс! Ил хура чебаиб. Бебшиб илаб
гурда! Г1ердиули сари хури! Се бируси? Юх, гьанна сегъунтилра
г1ямулта уцх1евцахъу ил! Сунела пукьала букьялли, бурцу. Чинабях1
бубшуси?

Илис

серил

урк1ила

бак1иб.

Хури

г1ердиъниличи

умутбихьибх1ели, ил сунени гьалабал балуси г1ярала пукьалабях1
бетухъун. Гьачам илини г1ярала пукьа алавбариб, г1ур лаг-лаг абухъун.
Гяг1 дуцили ляркьути хура паргъатли бусуси г1яра баргиб ва илала
анц1букь таманбариб. Ил заманалис гурда дубурличи чебях1бикилри ва
урехилизибад бухъири. Илх1ели гурда т1ашбизур, г1елабях1 х1еръиб ва
хура бугуси г1яра чебаили иб:
- У-у-у! Сунела бунагь-хат1аличивад аллагь чевверх! Ну багьандан жан
дедибгу. Х1ерагу ца, къиян бак1ибх1ели, гьалмагъуни секьяйда
багалабирулил!
(Б.Г1ялибеков)
Х1янчи 104.

Назму чеббелк1еная. Илизир дек1ардарибти дугьби

чиди гъайла бут1ни сарил бурая.
ХIед саб, Дарга, иш деза!
ЦадехI дарглара нуша, узби-рузби - дарганти:
Аба - дарган ургуба, ада - дарган дубурти.
Някъ ванаси, хункI хъярхъси гъубзнала гIебдугь Дарга.
БерхIи дай уркIилабли рурсби алкIуси Дарга.
БехIбихьиб дарган уммат ца нешла ниъ дерхъили,
46

47

Дагъиста дайла-дайлаб калаб Дарга берхъили!
ЦадехI хIи сар, цадехI диъ, цадехI сар нешла мезра,
Ца гьатIи талихI: нушаб леб баари ванзара.
Давла, пахру Дагъиста - яхI-сабурла дарганти,
ХункIла духIнар тIулбиван унрубачил уржибти.
Иш халал дунъяличиб дила хъатгъуна Дарга.
Ванза кьакьал биалра, кьумур гьарзаси Дарга.
(М. Г1исаев)
Х1янчи

105. Буралабазирти лерилра

дугьбачи суалти

кадатирая.
Гьар замана мукъри дирути ах1ен. Хъулрала х1янчи кадурхути ах1ен.
Журуга къаркъубазибад юрт х1ебирар. Анкъи шалали биалли, урк1ира
шадли бирар. Улкьай шаладешлис дирар кадалтути. Сукникьянала хунжи
мургьили

ухар.

Кьиркьирла

унза-ганзи

х1елукан.

Ишбарх1и

мях1камбарибси жаг1ял багалабирар. Дугели берки калунси дахнили мез
дала. Ишбарх1и барес вируси, жаг1яйчи армахид. Багьудлуми дахъал
дирути ах1ен. Багьуди мах ах1ен, дех ах1ен, ц1али игх1ейгу, шинни
арх1еху, биг1ес х1ейрар, гьар замана х1ечил бирар. Жагасилис дигай
дяг1лира лерху. Г1якьлу леб х1ебиалли, г1якьлу лебсилизи хьарбаъни
г1ях1си саби. Духули вяшик1уси урузх1ейрар. Кьап1а агарлира г1ямал
бирар, бек1 леб биалли. Бех1бихьибсини хъараахъес чебиркур. Миршла
багьа арши иршух1ели бала.

Х1янчи

106.

Дек1ардарибти дугьбала морфологический разбор

барая.
Неш дурх1яличи г1урра гъум-гъумбухъун. Илх1ели дурх1яли мер
барсбариб, нешла гьаларти кьяшмала урга т1ашбизур. Синкала дурх1яра
47

48

нура къаршидикибти диах1елри, нушаб гьамадли бири: дуклабуцили
нуни дурх1я набчи аркаси. Дила дудеш пикрумазиври, ил неш синкала
гьалав т1ашлири ва бареси балули ах1енри. Гъайалра далути диалри,
дудешли синкализи бареси г1еббури яра синкали…
(Б.Г1ялибековлайзибад)
СУЩЕСТВИТЕЛЬНОЕ
Х1янчи 107. Чеббелк1еная. Существительноебала луг1и, жинс, жура,
падеж белгидарая.
Тамашала маймунти
Маймунти дахъал журала лерти сари. Гьарил журала чула мез лер.
Х1ябра тамашала миц1ираг сари илди! Эгер чиди-биалра чула
хъалибаргла маймун гьарахъ арбукьялли, ил жибиру, яра хасси вявличил
саби-ургаб бархбас бузахъу.
Чинар дуути илди? Имц1аливан илди

ванати улкнала вац1урбазир

галгубачир дирар. Илдани дях1ла кабизличил яра лишантачил дек1ардек1арти урк1ила х1ялани иргъахъу.
Имц1атигъунти маймунти дуга ц1едешли ва духълумани.
Х1янчи

108.

Ишди

учидяхъ

существительноебачил

дугьбала

цалабикуни пикридарая ва делк1еная.
Къел-х1ерзи, къиян-жапа, къиянх1екь, къукъу-лямц1, къукъу-рямкь,
кьар-шин,

кьац1дурц,

х1исаб-суал,

х1урматагардеш,

х1ябк1ап1и,

х1яйван-къача, х1яка-сукъбан, х1ялагардеш, х1ял-т1абиг1ят, кьял-къача,
кьям-к1уц1ул.
Х1янчи

109. Буралабазир существительноеби даргая ва илдачи

суалти кадатирая. Падежуни белгидарая.
Мяржли мегь буга, анц1кьили – урк1и. Халаси дец1ла вег1 усес х1ейрар.
48

49

Г1ясидешли г1ях1деш х1еху. Урухк1усила бек1личир хяли ц1а чедиу.
Урехила х1улби халати дирар. Урухк1усила тур сигли буга. Дикьурти
ризкьи – алкунти ц1а сари. Дебали бит1ак1ибси гьимир къябудар. Юлдаш
агара виалли – варга, варгибх1ели мях1камвара. Мар буруси къянализивад
урухх1ек1ар. К1ел кьяш лерли хьалли, цагьак1ли галгаличи ац1ес
х1ейрар. Гьанк1 адамлис дарман саби. Газа някълизи кьац1икес х1ейрар.
Ца бек1лис к1ел някъ дузар. Ц1ализавад урухк1уси гавлизивад убшар.
Урухк1усила бек1личир хяли ц1а чедиу. Г1ярг1яли муэрлизиб анк1ила
кьякь чебиу. Бец1лис эмх1елара диъ бизибилзан. Ч1ич1айс бебк1ес
гьанбикалли, гьунила дубла кабилхьан. Тент1личиб нясси сек1ал лебси
ах1ен. Миликъ деклизиб ах1и х1ебуар. Дармайс хялара диъ бука.
Жагасини х1улби разидиру, духусини – урк1и. Азгъинни сабабти дахъал
дургу. Адамли саби дунъя жагабируси. Х1екьли г1ях1на гъабзани
шурлизирад шин адилт1а.
Х1янчи

110.

Ишди

существительноебачи

лишан

чебиахъути

прилагательноеби имц1адарили делк1еная.
Къабулдан, шагьар, галга, к1ап1и, к1ана, хьунул адам, юрт, шагьар,
унц, х1ева, ч1янк1и, ши, гуми, неш, кагъар, кьалам, хурег, кьац1, юлдаш,
вава, рурси, гьуни, дубура, къада, хъали, чури, гьава, ши, ута, кьар, шара,
унц, урк1и, х1ерк1, дубура, ургуба, к1ап1и, г1иниз, вац1, рурси, неш,
адам, бек1, дукелц1и, тилади, гьибанди, арши, дяг1, дях1и, дуц1рум,
кагъар, саламти, гьунар, хасият, саниг1ят.

Х1янчи 111. Чеббелк1еная. Существительноебачи суалти кадатирая.
Предложениелизир илди чиди членни диубли дак1или.
Барх1илис эргъи барх1и дашули, жумяг1лис г1ергъи жумяг1
диркули, закиб бац - чесагабик1ахъули, х1ябал дус дикили сари, ва
сапарличибад дудешличи дурх1ни чарбухъи саби.

Дудеш илдала
49

50

хабуртачи ярга х1ясибли лех1изур. Халалгъунани буриб, уч1ес сунес
замана х1ебикниличила ва сунени ит дусал Индустанна талхъанна
рурсиличи дигай дихьниличила, сунени х1ябал дус илала дигай сархес
харждарниличила. Ургавсини буриб, сай Истамбуллизи викниличила,
илав дебали давлачеввиъниличила ва дунъяличиб бег1ла дурхъаси алмаз
сунези бикниличила, ил сек1ай царх1илти пикруми сунезир гьардизахъес
х1едатниличила.

Хумарли

бек1ра

гьак1бирули,

дудешли

вишт1ал

уршиличи х1еръиб. Илала мискиндешличиб узби чебдукарк1улри, х1ябал
дусла бух1наб илини селра сархили ах1енри. Илини селра х1еили, урузх1яц1ли, х1яжланк1ила х1ябал кьякь чедаахъиб. «Нуни, дудеш, я алмаз
х1ебаргира,

я

талхъа

рурсиличи

дигай

х1едихьира,

мискинтачи

къаршиикира ну. Илдачив, беркес кьац1лис узули, х1яжланк1ила дусли
к1ел сабухъ дурчес бурсииубра. Чарулхъух1ели, нушала мискинси
ванзаличирра ишдала сабухъ бучес вираргу или, дарх хибти сари ишди
х1яжланк1ила х1ябал кьякь.
(Х.х.)
Х1янчи 112. Ишди Дагъиста шагьуртала уми алфавит х1ясибли
делк1еная. Илдачил предложениеби пикридарая. Илди шагьуртазиб
х1ербирути адамтас чи бик1арал бурая.
Дербент,

Мах1ячкъала,

Хасавюрт, Избербаш, Къизилюрт, Огни,

Къизляр, Каспийск.
Х1янчи

113.

Ишди

существительноеби

падежунардарая.

Чиди

склонениела сарил бурая.
Хьунул, мурул, кьял, уркьули, бушкала, имиала.

Х1янчи 114. Белк1еная ишди шимазибадти адамтас чи бик1арал.
Х1ушалара шила у белк1еная.
50

51

Г1ибрат: Ахъуша – ахъушан.
Ц1удахъар Лаваша –
К1иша –
Мик1х1я –
Мулебк1и –
Х1урхъи –
Муреги –
Вихъри –
Х1янчи

115.

Текст белк1еная. Существительноебачи суалти

кадатирая.
Набзи нешли ца тамашала бурала бурибсири - ну иличи мурталра
вирхусира. Бурала ишгьуна саби: «Гьачам ца пулан нешли сунела
уршилизи хьарбаили сари, бикIар: «Урши, бурагу, ну хIед сецад
ригахъурал?» Урши вахъхIи гъайикIули сай, хъяма-цIама виркьули сай,
аммаки илис нешлизи сари цIакьли ригниличила тамай аргъахъес
виъхIейубсин билзули саби. ИлхIели ил бегIлара дурхъати гъайлигIив
умцIесиили сай. Аммаки ванзаличир сунес гIягIнитигъунти
мягIнализир цIакьти ва дурес жагати гъай даргили ахIен.

-

ИлхIели

дурхIяли закла тIамри кумеклис жидарили сари. Илдазирад илини
бегIлара

ванатигъунти,

шалатигьунти,

малхIямтигъунти,

бизитигъунти, жагатигъунти чердикIили сай. Илдази дурхIяли сунела
уркIиличирти черикIла дугьбира дархаили сай. Илкьяйда акIуб, бикIар,
ванзаличир цаибти макьамти, цаибси далай. ИлтяхIярли уршилис
имканбакIили саби нешличи сунела диги аргъахъес,

илизи сунела

уркIила цIакьти ва мурхьти хIялани дурес».
(М.ГI.)

51

52

Х1янчи

Чула

116.

существительное

дахълихълизир

делк1еная.

т1амри

Илдачил

кадиркути

дугьбала

10

цалабикуни

пикридарая.

Х1янчи

117.

К1унт1рала мерла

мяг1на х1ясибли далдиркути

дугьби кадалтули, предложениеби черделк1еная.
1. ... дуц1бик1ули саби. 2....х1янчила дурабухъун. 3.Ришт1аси ...
рисули сари. 4.Дурсрачирад ... чаррухъун. 5. ...машина асиб. 6.Х1ушачи
.... вак1ибу? 7. .... хала нешлис кумекбариб. 8. ... х1ед г1якьлу буру.
9.Мунги Г1ях1мадла сатирический ... имц1ливан авал тугълизирад сари
цаладикибти. 10.Илди ... суратунази халдарес вирар. 11.Г1ядат саблин,
Г1ярбук1ла шилизир далайчибала .... дурадурк1ули дири. 12.Гьарил
адам илди абзаназир ... дарес бажардииркуси ах1енри. 13.Мунги ...
суратдирути образунира белгити адамтачи ах1и, бахъличи хасти сарлин
пикридарес чебиркур.

14.Поэтли даргантала .... жура

т1инт1ли

пайдалабирули сай. 15.Нушала .... Асх1яб савли жявли дуравхъун.
16.Ишдусла ... дегъти сари. 17.Шагьарлизив ветахъибси ... варгес
къиянни бирар. 18.Рисалат шила ... сари. 19.Учительли ил .... нушази
аргъахъибси саби. 20.Шила .... шадли булхъулри. 21.Дила ... гьачамлис
вишт1аси сай. 22.Сяг1идатла ... гьимидухъун. 23.Салиматла ... директор
сай. 24.... курслизир бег1лара жагаси сари. 25.Дилара ил бетахъибси ...
баргес иштях1духъун. 26.Шамхалла .... х1ябэсил дерх1личир сари.
27.Заур ... узи сай. 28.Ишбарх1и дучибти ... наб сари. 29.Солдатли
30.Ват1айс мардешла ... бедес г1яг1нили саби.

Х1янчи

118.

Скобкабазир гибти дугьби

г1яг1ниси тях1ярли

делк1еная.

52

53

1.Рашидатли сагаси (начурби) асиб. 2.Хала дудешли Г1ях1мад (гъяй)
катур. 3.Дила (дудеш) жагали динда бирхъу. 4.(Дяг1) галгубачирти к1ари
кадикахъиб. 5.Дуги нушачи бак1ибти (г1ях1ли) тамашала хабар буриб.
6.Ханбика шагьарлизир (тухтурти) сари. 7.Дила (ралликьянала) Анжелала
дудеш Ражаб лебил улкалис машгьурси мушлукья сай. 8.Хала дудешли
бурибси (хабурти) бархьси саби. 9.Даргала (далайчила) Умайра жагали
далайрик1ар.

х1у

10.Иличи

гьиммарурк1уд,

илини

буруси

(бархьдешличи) саби. 11.Нушала (унрас) Салих1ят совхозла агрономли
рузули сари. 12.Бика гьанна (школа) директор ах1ен. 13.Кьурбанхъала
(мехъ) сях1бат хъаршаб бемжурли саби. 14.Ханумли шишим гьанси
халаси (гьигьани) абатур. 15.Хапли г1елабад чехибси дядла (т1ама) ил
урк1аиб. 16.Иш (ярга) илгъуна сабри бетаурси. 17.Илала узи биалли
халаси

(завод)

директор

сайри.

18.(Шагьар)

адамтира

илис

г1яжаиббилзулри. 19.(Испаният) абзур дуги х1ули кьяп1х1ебариб.
20.(Мурул) дати имц1ати гъай ибси пикриличил някъ гьак1бариб.
21.Сунечирти гьарзаси берх1е (х1ева), баягъи ил рангла (к1ана), илис
бег1лара дигути палтарри.
Х1янчи 119. Чеббелк1еная.

Дек1ардарибти

существительноебачи

суалти кадатирая.
Учительницани Заирачи х1еръиб. Илх1ели илини нешлизи бурили сай.
Дурх1нани хала нешлис кумекбарили саби. Мях1мудли кьац1 столличи
кабихьиб. Хала нешра хала дудешра унрубачибад дурубухъун. Бук1ун
Х1ябибла хабар бухъянсири. Тухтурли дармунти чедаахъиб.
Набчил рарх дила рузира лерри. Дила унра Сакинат нешличил рарх
хъулирад дурарухъун. Рахли синка дудешличибях1 батбихьиб. Изайс
дарман г1ях1ти дирар. Варачан шиличибях1 кабухъири. Х1унт1ена
т1акьализи

ранг-рангла

кьаламти

кадихьилри.

Х1ела

урк1илизи

къизбик1уси сек1айчила набзи бура. Сагаси темаличила нуни ишбарх1и
саби багьурси. Назму урк1иличиб бяркъес г1яг1ниси саби. Студентуни
53

54

вечерличи х1ядурбик1улри. Паризат дудешличил шагьарлизи рак1иб.
Дурсрачила рурсбани бурибси илис г1ях1х1ебизур. Ришт1аси рурсили
нешлис вавнала хала гьабуциб. Гумайла кайибси ухъна сунела
г1ямруличила пикриик1улри. Рурсилис ахъли далай белч1ес дигулри.
Гьалмагъ рурсиличил Насиба клублизи арац1иб. Собраниеличиб бахъал
адамти

гъайбухъун.

Самур

машиналичивад

кац1или

шилизивях1

ватихьиб. Хала дудешли вишт1аси Х1ямидлизи чула шиличила хабар
буриб. Гьалаксаурли бузуси дила урк1ила т1имхъла т1ама дикьулри.
Дила гьунира илгъуна саби. Хаслира варскайрули вири ил держла
бержибх1ели. Урх1мешуах1енси т1абиг1ят багьандан ил дила зилантасра
х1ейгахъаси. Ишгъуна талих1ла бут1а биур или гьанх1ебикиб наб
г1ямрулизиб.
Х1янчи 120. Текстлизирти существительноебала

жинс ва луг1и

белгидарая.
БИЛХЪА
Нушала гьаргалабад, дила дудеш викIуливан, лебилра ши хъатлабван
чебиуси саби. Ну гьаргалабси тахличи кайилра ва школала гьалаб мява
барили тIашти дурхIначи мяштIикIули хIерикIулра. Ашкарлигу, илда чибиалра мушул бирхIяхъули бургар. Ил багьандан дила уркIира школализи
гьуцIли саби, сепайда, чумал гьатIи бархIи наб школализи укьес бетхIерар:
гьачамлис гумул сагъбиубли ахIен.

Гумуйс бетаурси бехIемцI биалли

ишгъуна саби...
Нушачир чумал бархIи тIашагарли ургьули заб сарри, ва ил тIягIямагарси
аргъ шантас бетIилри, тяпра, дила неш рикIуливан, хяла диъван
анцIбукьири. ГIела гIебшнила, дегIлара хIянчи демжурси замана саби,
багалаагарти забли биалли халкь гьанна араси жумягI авлахъличи
дурахIебухъахъун, шантала чараагарти хIянчи тIашаиб. Чесабиули яни
саби, халкьла биалли гIурра дахъал дарес хIяжатти секIал кали сари:
авлахъличирад бугIми, мура гечдарили ахIен, гIебшнила дегIнуби
54

55

тамандиубли ахIен, лерилра картошка адитIи бекIдиубли

ахIен...

(М. Г1исаев)
Х1янчи 121. Хасти существительноеби къелаили дек1ардарая.
Душмайчи г1ясиси Жабраиловла урк1и гьимили биц1иб. Рабият
бархьси урк1ила рег1 директор сари. Мегьла урибси уста Г1ях1мад
вац1или арякьун. Залумхайзибад сек1ал сасес х1ейрар - дебали уцибси
сай. Х1улаймат вачуртала адам сари. Гьай-г1яйиб гьай! Итини нуша
миц1ир-миц1ирли кадушира. Тамашала ши саби Ахтила, тамашала адамти
саби ахтилантира. Илдигъунти адамти биалли Ахтилизиб бахъал ак1уб.
Хьар Мях1яргибадти далайчиби Рукьият, Муъминат, Мисай, Майсарат,
Хамис, Басират, Сарижат ва бахъал царх1илти Асх1ябг1ялини далуйтачи
бурсибарибти

саби.

Мусахъайла

михъирлаб

урк1и

гьалакли

т1имхъбик1улри.

ПРИЛАГАТЕЛЬНОЕ
Х1янчи 122.

Ишди учидяхъ прилагательноеби пайдаладарили

дугьбала цалабикуни пикридарая ва делк1еная.
Байхъу – хъяшси, ц1яба-хьанц1а, хабарагарси, хала-халаси,

мешу-

мешуси, мугьлатагарси, мургьи-рангси, мягIничебси, шала-х1унт1ена.
Х1янчи

123. Чеббелк1еная. Прилагательноеби дек1ардарая. Чула

суффиксуни чедаахъая.
Марлира, пикриухъалли, нушала дубурлан адамла т1абиг1ятлизира
азаддешличи гъира, баришдеш мурхьли карт1ибти сари.
Дубурла

ахъти

дуки-гьундурала

чедир

сари

Шурмар-Дагъла

катругуни. Ишарти кьар г1яшти, х1ячми ч1умати сари ва х1ячми
г1яйдик1ули духъути сари. Дуки-гьунила мераначибичиб ишаб имц1али
55

56

буг1ярли бирар, ва ил багьандан их удиргъунти кьарра вавнира ишар
х1едашар. Х1ера, илди шурмала катругуназир дирар имц1аливан турани
г1яйдик1утира. Турани – дуг1ла кьяцни, дебали сахъти, мях1камти сари.
Тур-кьяца сегъуна-дигара урехиличил бях1ес х1ядурли бира, амма
рахли ил сунела ц1акь ах1ехъеси жанивар яраг1яяркьяна виалли, илини
сунела дурх1ни хъярхъли тяйдибиру, ва гьарахъти шурмачиб сагадан
дак1убирар.
Х1янчи 124. Ишди дугьби пайдаладарили, х1ела бег1лара г1ях1си
юлдашличила хабар белк1ен: г1ях1си, малх1ямси, духуси, вялхъя,
ламусчевси, разиси, урк1игьаргси, жигарчевси, серхурси.
Х1янчи 125. Назмулизирти прилагательноебала уди къелаая.
ДАРГАНТАЛА Г1ЯДАТ
Леб даргазиб ца г1ядат
Бузахъуси гьар шанни,
Дусми дуц1ли аркьуцад
Пахрубируси нуни.
Бишт1ати халатачи,
Халати бишт1атачи
Дугьабилзалли ишаб,
Зак г1урра шалабирар.
Чучиб дусма халати
Адамтачи бишт1ати
Чуйна цугбикаллира
Дугьабилзан гьарх1ели:
56

57

Мурул адам виалли,
«Адала узи» бик1ар.
Хьунул адам риалли,
«Абала рузи» бик1ар.
Ухъна къаршиикалли,
«Лявкьулрив, ада?» - бик1ар.
Рухъна къарширикалли,
«Ляркьулрив, аба?» - бик1ар.
Зилан урши виалли,
«Узи» или гъайбик1ар.
Зилан рурси риалли,
«Рузи» или гъайбик1ар.
Чучив вишт1асилизи
«Узила урши» бик1ар.
Чучир ришт1асилизи
«Рузила рурси» бик1ар.
Ва дунъя, даргантала
Ил г1ядат г1ебасагу:
Х1у жагабирудрану.
Х1у арабирудрану.
(Г-Б. Бях1яндов)
Х1янчи

126.

Скобкабазирад

мяг1нализиб

балбикибси

существительное кайсули дугьбала цалабикуни дарес.
Жагаси (рурси, х1ерк1, галгуби, урхьни, шагьурти).
Мурхьси (х1ули, гьуни, къада, ванза, гьими).
57

58

Гьарахъси ( шими, урк1и, х1ева, неш, заб).
Муриси ( шин, хъяр, дубура, вава).
Ахъси (галга, ута, кьани, кьял).
Ванаси (кьац1, гъяй, вац1а, урк1и).
Гьарзаси (хъали, урхьу, гьава, адам).
Бяг1уси (кьяли, к1ат1а, гьуни, жуз).
Х1янчи 127. Чеббелк1еная. Г1яг1ниси мерла сек1а лишан, т1ем
иргъахъуси дев кабатирая.
1.Дудешли тукейзибад Салиматлис ... тап асиб. 2.Ишбарх1и дила ...
узи верх1ел дус вирули сай. 3.Мурад ... дурх1я сай. 4.Москвала шагьар
... саби. 5.Шагьарла дублаб ... шара лебри. 6.Нушала ши .... музаличиб
т1ашли саби. 7.Хала нешла кьял ...саби. 8.Дила унра рурси Лейла ...
х1улбар сари. 9.Мурадла нешли ... чудни диру. 10.Илини ...
т1амаличил Мусахъайлизи серил буриб. 11.Гурда ...биъни лебтанилра
балуси саби. 12.Хала дудеш Х1ябибуллагьла анхълизир ... кьурчи
дашар. 13.Сариятла нешли ...рангла х1евала ч1янк1и асиб. 14.Кьурбай
диркьаличибад ...бугъа абукиб.
Г1яг1нити дугьби: хьанц1а, вишт1аси, ц1ерхьси, бизити, мурхьси,
г1яшси, журуга, г1ямултар,

жагаси ва халаси, ахъси, серхурси,

ц1удара, мурити, бухъна.
Х1янчи 128. Ишди прилагательноебас антонимти делк1еная.
Ахъти, сяйти, ч1ярт1си, муриси, бухъянси, серхурси, бугаси, хъяниси,
гьаргси, мешуси, кункси, духуси, шинк1аси, нясси, кьидаси, гьарзаси.
Х1янчи 129. Чеббелк1еная. Прилагательноебала жура белгибарая.
Илх1ели дурх1яли закла т1амри кумеклис жидарили сай. Илдазирад
илини бег1лара ванатигъунти, шалатигьунти, малх1ямтигъунти,
бизитигъунти, жагатигъунти чердик1или сай. Илдази дурх1яли сунела
58

59

урк1иличирти черик1ла дугьбира дархаили сай. Илкьяйда ак1уб,
бик1ар, ванзаличир цаибти макьамти, цаибси далай. Илтях1ярли
уршилис имканбак1или саби нешличи сунела диги аргъахъес, илизи
сунела урк1ила ц1акьти ва мурхьти х1ялани дурес.
(Х.х.)
Х1янчи 130. Ишди буралаби делк1еная. Прилагательноеби
къелаили дек1ардарая.
Гьарахъси узичивра, гъамси унра г1ях1ил багалаирар. Муриси
биалра чакарли кьац1ла мер х1ебурцу. Г1ях1си адамла гьалмагъуни
бахъал бирар. Х1ед или мях1камбарибси юлдашлис беда. Дях1
жагаси ах1енну г1ях1си, урк1и бархьси сай. Ц1удара чех1ебаибсини,
ц1убара чех1ебиу. Бархьсили балк1си х1ебалта. Г1ях1си г1яяркьянала
тупанг мяржли х1ебуга. Бац1си шангла х1урмат камли биру. Халаси
дец1ла вег1 усес х1ейрар.Ч1укьаси хя даим гъямбик1ар. Бац1си
уркурла

т1ама-гьама

дахъал

дирар.

Халаси

кьац1

беркунси

гушх1ейрар. Кайсуси сек1ал ках1еберхес агара. Шери редибси рурси
бицибси хъугъуна сари. Биц1ибси кисаличиб умуси урк1и гьалаб
саби. Г1ях1си гъайли шанда барура ибхьахъу. Малх1ямси девли
шурмира гъят1иу. Сукъурлис жагаси хьунул се рируси? Неш агарси
дурх1я х1ейрар.

Х1янчи 131. Ишди прилагательноеби падежунардарая. Чула
ахирти дек1ардарая.
Шиниша, мурхьси, г1ямултар, ц1уба, хьанц1а.
Х1янчи 132. Ишди дугьбани адамла х1ял-т1абиг1ятла лишанти
чедиахъули сари. Илди ахъли делч1еная. Илди пайдаладарили
предложениеби пикридарая ва делк1еная.

59

60

Г1ях1си, вайси, малх1ямси, духуси, мех1ур, серхурси, азгъин,
ламусчевси, адабчевси, х1яяагар, паргъатси, зяг1ипси, жигарчевси,
урк1игьаргси, разиси, варскъа.
Х1янчи 133. Чеббелк1еная. Прилагательноебазир сагати дугьби
дирути ва формаби дирути суффиксуни дек1ардарая.
г1ях1си

1.Сакинат

адам

риъниличила

хабар

шилизиб

т1инт1биублири. 2.Изуси урк1и багьлабиахъес кьасли Х1ябиб
цабагьали дармунта ужулри. 3.Буц1арси гьавала хъип1дешли узес
гьамадли ах1енри. 4.Цулала изала чейхъуси ах1ен.
умудешли

урхьула

амъурси

лут1и

чебиулри.

5.Шинна

6.Нушаб

гьуни

шалабирули журуга бацла шала абалкири. 7.Дила ши-алав халаси
анхъ саби. 8.Ахъти лусенти нушала шилис къараултиван т1ашли сари.
9.Тупала

х1ярх1уби

чейгути

мераначир

хяса

ахъдирулри.

10.Ришт1аси рузи Кабират сунела дурсрази ахъилри. 11.Асиятла
отпуск бухъянси саби. 12.Илала дурабадра, нуни белк1и леб к1ел
саберхурти артистлис хасбарибси музыкала пьеса. 13.Асият сунела
хьуллис г1еларадкарикили сари. 14.Нуни ил адамличила г1ях1ти
хабурти дакьира. 15.Х1у вагьес къиянси адам сайри. 16.Илкьяйда
алли,

бархьси

бирар.

17.Х1ед

нуни

ца

гьат1и

диг1яндеш

гьаргбирулра. 18.Ну журуга столла г1ела кайили, алавчар х1еризурра.
19.Дила мурхьти пикруми илини мардариб.

Х1янчи 134. Белк1еная. Прилагательноебачи суалти кадатирая.
Илдала луг1и белгибарая.
1.Къалабали лявкьуси ахъси мурул адам Мурад ургар или, неш
гьаргала гьаррак1иб. 2.Дубуртазир хъярхъли тях1ути

г1ебшни

садиур.

4.Ахъси

3.Бархьси

гьуни

нушани

гьамадли

ахъира.

т1амаличил вявик1ули, Рабазан дуц1лири. 5.Наб дила дурхъаси неш
60

61

дебали дигахъис. 6.Райзанат лерг1ер къугъаси рурси сари. 7.Г1яшг1яшли далуйта руч1улри хумарси Насиба. 8.Сарерхурси Зайнаб
шила бригадирла ришт1аси рурсири. 9.Рухъна Кариаба хумарли
кариилри. 10.Асх1яб дурсрачи чекайзурси

вири. 11.Г1ярбук1ла

халаси шилизи х1ери г1ергъи зумаси дирихь чебашулри. 12.Бишт1аси
шила шанти пашманни гумайла кабиилри. 13.Кур мурхьси ва ц1ябси
биъни, Кьасумли жявлил балусири. 14.Х1ябилра г1ядабси изала леб
кьалли! 15.Урк1игьаргси риадли х1ед г1ях1си бирар. 16.Гьанна ил
хабар сагаси шилизиб т1инт1биублири. 17.Ахирра багьла-багьлали
илди халаси гьуйчи дурабухъун. 18.Итбарх1и гьарахъси шилизивад
дудеш кьанни чарухъун. 19.Дуц1ли хъайг1и вак1или уршили сагаси
тап касиб. 20.Жагьси уршиличил ну ишбарх1и сарри тянишриубси.
21.Савли

шала

шикьдухъунмад

адамти

бухъянси

арх1яличи

дурабухъес х1ядурлири. 22.Ил шайчи рит1ак1иб ва уктемси
кабизличил т1ашризур. 23.Вишт1аси дурх1я дуц1ли г1инзи дярг1ибти
шичи вак1иб. 24.Ахъси музаличиб т1ашси Мусала къуш гьарахълибад
чебиулри. 25.Нушала халаси ши урхьначибад гьарахъси саби.
ЧИСЛИТЕЛЬНОЕ
Х1янчи 135.

Буралабазир числительноеби даргая. Чула жура

белгибарая.
К1ел цабиалли, цала баркь булъа. Ца т1улла хунк1 бетх1ерар.К1ел
кьяш лерли хьалли, цагьак1ли галгаличи ац1ес х1ейрар. Ца бек1лис
к1ел някъ дузар. Ца барх1или дус валха. Духуси хат1аикалли, азир
хат1абиркур. Ца х1улила к1ел х1ули дарили х1ерик1ен. Х1ябал
сек1айс вирг1ях1ейэс кьасбара: держлисра, хьунул адамлисра,
давлалисра. Ца абдалли вец1ал духутала бурги къагъдилзахъа. Вашар
сапар Сайпадин, бихх1ебиху к1ел шагьи. Азир г1инизла шин ца
х1ерк1лизи дархдиркур.
61

62

Х1янчи 136. Ишди числительноеби падежунардарая.
Азир, даршал, шуц1али, к1ел, вец1ну шура, х1ябц1али, даршлим
шуц1али.

Х1янчи 137. Багьи-багьи:
Чум?
Х1ябкьяйличиб х1ябал дурх1я х1ерлири,
Х1яблиналра х1яб-х1яб х1ябкуб делч1ири,
Гьар гьуйчибад х1яб-х1яб дурх1я бак1или
Х1яб-х1яб х1ябкуб делч1ун чунира ахъли.
Х1янчи

138. Текстлизирти числительноеби х1урпрачил

делк1еная.
1961 ибил дусла апрельла 12-личиб нушала улкализиб лебил
дунъя тамашабиахъубси анц1букь кабикиб. Ил барх1и бег1 гьалав
космослизи адам арцур. Ил арцурси космонавт нушала улкала адам
– Юрий Алексеевич Гагарин сайри. Илкьяйда апрельла 12-личиб
космос мут1иг1бариб. Илх1ейчибад апрельла 12 – космонавтикала
Барх1и саби.
Илх1ейчибад космослизи бахъал космонавтуни арцурли
саби. Гьанна ила нушала космонавтуначил барх дурала улкнала
космонавтунира урцули саби. Гьанна

космослизи шадибгьуни

барес г1ядатла адамтира балли космонавтуначил барх урцули саби.
Космос руркънила адамтас халаси пайда лебси саби.
Бег1ла гьалав космонавтикала

г1илмулис хьулчи кабихьибсири

Константин Эдуардович Циолковскийли.
(Газета «Замана»)

62

63

Х1янчи 139. Ишди числительноеби х1урпрачил делк1еная.
17, 23, 234, 789, 5678, 90, 9001, 1000, 4567, 29607, 1985, 2009, 377.
Х1янчи 140.

Чеббелк1еная. Текстлизирти числительноебала

жураби белгидарая.
1.Москва канал барес авал базра гех1ел барх1ира бузи. 2.Москва
шагьарлизиб вец1ну к1ира миллионцад адам х1ербирули саби.
3.Ленинна уличилси библиотекализир вец1ну цара зал халатас,
к1ел зал дурх1нас лер. 4.Байкал к1авла мурхьдеш азирлим
верх1даршлим авц1анну цара метр саби. 5.Нушала улкализи агили
сари х1ябал океаннизирад дак1ибти вец1ну цара урхьу. 6.Ванзалара
7.Берх1илара ургабси гьарахъдеш даршлим шуц1али миллион
километр саби. 8.Берх1ила нурли ил гьуни гех1ел минутли ихъу.
9.Ила арцурли вец1ну к1ира дусли ваэс вири. 10.Берх1ила
буц1ардеш

гъал

шалабик1ули

миллион

ва

градусличи

ванабик1ули

12.Урч1емдаршлим

саби

урч1емц1анну

абиркур.

11.Берх1и

миллиардани

дусмазиб.

аврализирад

х1ябдаршлим

верх1ц1анну авра урасалли, урегдаршлим гъал кавлан.
Х1янчи 141. Чеббелк1еная. Ишди цаургабла луг1и иргъахъути
числительноебачил предложениеби пикридарая ва делк1еная.
К1ел-х1ябал, урегал-верх1ел, вец1ал - гъал, шел-урегал, авал-шел,
даршал-к1идарш, гъану цара-цара, верх1ел-гех1ел, ца-к1ел, азирк1ел азир, х1ябц1али-авц1али, х1ябдарш-авдарш, к1ел-х1ябал,
авал-шел, верх1ел-гех1ел, гъал-х1ябц1али.
Х1янчи 142.

Ишди кьадар

числительноебазирад гьаб-

г1ергъидешла числительноеби дарая.
Вец1алШел63

64

ГъалВерх1елВец1ну шураК1идаршДаршлим шелШуц1анну шураГех1ц1алиДаршалАзирлим цаК1елВерх1ц1анну х1ябраХ1ябдаршлим вец1ну шураАзирлим урч1емдаршлим урегц1али-

Х1янчи 143. Ишди числительноеби мяг1на х1ясибли журабачи
дурт1ули черделк1еная.
Шел, верх1ъибил, к1ик1ел, х1яб-х1ябал, цаибил, верх1дарш,
азирлим гъану шура, шушел, вец1-вец1ал, гъану шураэсил,
х1ябц1анну х1ябра, к1иибил,

урч1емц1анну к1ира, шуц1али,

х1ябц1анну шураибил, авдаршлим шел, урч1емдарш, к1ел азирлим
х1ябц1али, авц1анну авраибил, даршлим верх1ц1анну цара, азирлим
х1яб-х1ябал,

к1идаршлим

урч1емъибил,

верх1эсил, авал,

шударшлим шуц1али, верх1дарш-верх1дарш,

вец1ну урч1емра, авц1ану верх1ра, ца-ца,

шуц1а-шуц1али,

вец1ну шура, гъану

гех1ра-гех1ра, х1ябал азирлим даршлим вец1ну авра, азир-азир,
урегц1али, гъагъал, гех1даршлим гъану урч1емра, шел азирлим
х1ябдарш, к1ел миллион, к1идаршлим к1ел, ав-авал, х1ябал азир,
урч1емэсил, шударшлим урегц1али, верх1даршлим гъаибил, к1ел
азирлим даршлим урч1емц1али.
64

65

Х1янчи 144. Удир гибти числительноеби чула каргьни х1ясибли
кьукьначи дут1ая. Царка числительноебачил предложениеби
пикридарес.
К1идарш, к1ел азир, ца, вец1ал, х1ябц1али, гъану шура, авал,
даршлим шел, шуц1али, верх1ел, вец1-вец1ал, гъану шураэсил,
х1ябц1анну х1ябра, к1иибил,

урч1емц1анну к1ира, шуц1али,

х1ябц1анну шураибил, авдаршлим шел, урч1емдарш, к1ел азирлим
х1ябц1али, азирлим ца, к1ик1ел, х1ябдаршлим х1ябц1али, х1ябх1ябал, даршлим вец1ну авра, азир-азир, урегц1али, гъагъал,
гех1даршлим гъану урч1емра, шел азирлим х1ябдарш, урегал
миллион, азир, гъану верх1ра, верх1ц1анну к1ира, гъал, к1идарш,
урч1емдаршлим шуц1али, азирлим к1ел, х1ябдарш, урегц1али, к1ел,
шел.

Х1янчи

145.

Текстлизир

мяг1на

х1ясибли

далдиркути

числительноеби кадалтули чеббелк1еная.
1.Хъули арац1иб ... дусла г1ямрула рурси. 3.Офицер ... дусраимц1али виублири. 4.... дусла г1ямрулизив ил г1илмуртала кандидат
ветаур. 5.Х1ерик1ес ил виубли сай ....дус. ... усал мазали дурзамла
багьа булъа. 6.Нуша ... дарх кадаибти дурх1я ца шури гьалабарили
кадизурра. 7.Жабраилов ... дусра – сера виубли сай. 8.Шила халкь ...
баз илдигъунти шурт1разиб х1ербирули саби. 9.Нушала шинкьби
шилизирад ... километрла гьарахъли сари. 10.Шагьарлизибад нушала
шилизи ... километр лер. 11.Савли нушала шилизи ... дехла машина
садаиб. 12.Унра Х1япсат ... риублири. ну хъуливад дуравхъунна ...
барх1и диркули сари. 13.... ибил барх1и нушала хъалибарг шилизи
чарбухъун. 14.Дила узини ... дус г1ярмиялизив къуллукъ бариб.
65

66

15.Насиба гьанна

... дус Хизричи х1ерлири. 16.Хала дудеш

Х1ябибуллагь ... дус виубли сайри. 17.Ишбарх1и нуни ... къурушла
алапа касира. 18.Дуслизир ... баз лерти сари.

МЕСТОИМЕНИЕ
Х1янчи 146. Буралабазир местоимениеби даргая. Чула падеж
белгибарая.
Х1ед биубли х1ейгахъуси царх1иллис мабирид. Х1ела устадеш
чилилра черасес х1ейрар. Гьарил адамли чугур бяхъес х1ебала.
Х1уни барибси х1ед бирар. Х1уни се барадра, х1едра илгъуна биру.
Х1ед барибси г1ях1деш хъуммартид. Х1ечи г1ях1ли х1ебашалли,
х1ура г1ях1ладли х1ешуд. Х1у кайили чех1еибси, х1уни т1ашлира
чемайид. Х1уни чебаибсиличи ах1и вирхмаруд. Итдала г1яйибтани
х1ела бек1 х1евг1яхъу. Ца някъли гьабуцили, итил някъли кебисан.
Набчи х1ербик1ули, х1у гапвирули. Саял кайкибси висх1ейсур.
Вег1ли кабихьибси – вег1ли кайсуси саби. Урх1ла гьуйчиб чили кур
икъули биаллира, сеналра ила сай каркур. Вег1лис г1ях1деш барес
х1ейруси чи виалра, урх1лисра х1ебиру илини г1ях1деш. Эгер
хъалибарг балбикалли, илдас давла г1яг1ниси ах1ен. Эгер хьунул
вайси риалли, илала мурул жявли ухънавиур. Х1у гурда виубли
хьалли, ну гурдала къуйрукъ сайра. Урх1ла давла багьандан, х1ела
набт майгид. Къянала кьяшми мурч1алила дирар, ил багьандан
хъярхъли дялчан. Урх1ла киса багьандан гъазали маркьуд,
сенах1енну х1ед чилилра баркалла х1ейру. Хя гъямбик1ули или, ну
дайдуги гьаргала дуравхъунра. Белкъунси хяли гушсила х1ебикьу,
ил багьандан лех1кахъили уэн.

66

67

Х1янчи 147. Предложениебазир местоимениеби чедаахъая, чула
жура белгибарая.
Нуни х1ела кьял биг1ниличила чили буриба ? Ит набчи сен
гьимук1ибси? Гьаннара х1ебалулрив илис се бетаурсил? Или сабх1ели
илдас г1яскар се бирусири? Се бетаура гьат1и? Се анц1букьа иличибси,
бурес х1ейруду? Х1у мурт ак1убсирив? Чина къалабалири х1у? Чи
вак1иба? Се буриба? Х1у ишав х1ерирулрив? Чила урши сайрив х1у?
Х1янчи 148. Ишди местоимениеби мяг1на х1ясибли журабачи
дут1ая. Илдала гьарилличил дугьбала цалабикуни пикридарая
ва делк1еная.
Лерил, ну, х1уша, ит, иш, ик1, нушаб, сунес, сай, наб, дила, чирил,
серил, х1у, нуша, их, х1ед, ил, дила, вег1ла, чилра, х1у, нушала, чи
сайрил, се-биалра, чи-дигара, гьарил, ишди, х1ела, сунени, чи-саял,
чилра, чи-биалра, гьарил, чумил, пулан, чиларил, набчиб, баягъи,
ихдачибад

Х1янчи 149.

Текст чеббелк1еная. Местоимениебала падежуни

белгидарая.
ЧЕХЬЕРИ
Х1ера илини ахирра-ахир сунечи пикри бях1чиаиб, дях1 – някъ
сапунничил суркрик1ули дирциб, х1ябкали делсунти чурми дарили,
бек1личирти гъез ибгиб, шери х1ябякьунти хайдакьлан рурсбала
г1ядат саблин царугли кьиц1дарили андаличи гъез дак1ахъиб ва
дях1имц1айзи х1еръиб. Гьалар дях1имц1айзи х1еръибсира ах1енри
илини. Дях1имц1айзирад чериуси къуймурси рурси сари риъниличи
рирхх1еур,

белики

хъайг1ир

царх1ил

лерриэс

или, алавчар

х1ерризур. Г1урра рирхх1ерули, сунела урузли х1унт1енбиубси
ляжилизи къиприкун, ва ил сари риънила бирхаудили ак1ахъубси
67

68

разидешлизир

х1ебла

бег1

гьалабси

вава

кьяйда

х1ялимли

пишряхъиб, г1ур шадли т1ях1-т1ях1рухъун, хъайг1ир делхълизи
карухъунсиван ласласрухъун.
Марлира, ил сунела урк1ила харидешлизир илсяг1ят Чехьери
бурес х1ейэсли къугъалири, бег1 гьалаб вавнар ургубализи
дурабухъи, берх1ила ванадешлизиб х1язтабиркьуси жайранничи
мешулири. Марлира, гьаларла Чехьерила ва гьаннала рурсилара
ургаб халаси дек1ардеш лебри, тяп жайраннара гежбалара ургабси
дек1ардеш кьяйда. Илис гьалар урк1илис дагьарли ах1енти, ца
г1яжаибти къиликъуна руцилри жагьси рурси. Илини гьанна сари
чераилри, илини сунезир гьеч гьаларсиличи мешули ах1енси
Чехьери раргилри, ва гьанна ца иличилацун пикририк1улри. Ил
х1улк1ули гьаргала дурарухъун. Сари-алавси т1абиг1ятличи гьанна
ил царх1илти х1улбачил х1еррик1улри, адамтира илис барсбиубтин
билзулри, илди гьалаб кьяйда х1ейгести, пужти урх1 ах1енрину,
г1ях1ти, къайгъичебти бетауртигъунтири.
(Г1.Абу-Бакар)
Х1янчи 150. Текстлизир местоимениеби къелаили дек1ардарая.
Чула жураби белгидарая.
НЕШЛА САВГЪАТ
Дила някъбазиб нешла савгъат саби. Ну пикрумазивра. Чум
х1ева дариба наб нешли сунела г1ямрулизир. Амма иш х1ева –
сунечи хъарси ах1енх1елира нешли наб барибси саби. Иш х1ева
бируси дуги дариб нушаб нешли сунела бег1ла г1ергъити къайгъни –
бег1ла г1ергъити къама-кьяра, бег1ла г1ергъити хабуртира.
Нешли кьани кабухиб. Т1имир-химирра багьлали ахъдурцули,
кьанилизир халт1рухъун, илабад илини кьунбар бамбази бак1ахъиб.
Г1ергъила барх1и биалли илини сунела ах1ерти шантасра
савгъат батур: ил паргъатрарили чарбулхъути лебилра шанти нешли
68

69

диршибти буг1мачи х1ербик1утири ва, дила урк1и гьат1ира
к1ант1ибик1ахъули, диг1янни х1улбази х1яршбик1утири.
Къама-кьялизи мух1лубира думсахъули, нуша – нешли
халакадаахъибти дурх1ни – илала тамашала хабуртачи лех1ихъира.
Тамашала гъайла уста рири нушала неш! Илала масхуртачи
дукарк1ули, нушала кунби изесдирх1утири.
Ну някълизиб кьунбар бамбазила х1еваличил гьаннара т1ашли
левалра. Набра хабарагарли, дила х1улбазир нургъби чукурдиуб.
( И.Х1усейнов)
Х1янчи

151.

Чеббелк1еная.

Местоимениебала

падеж

белгибарая.
1.Ишди ц1едеш нушала мер-мусаличирцун сари дашути. 2.Жаг1ял
нуша лерилра вац1ализи аркьутира. 3.Муталипла сай вег1си машина
леб. 4.Илала някълизиб х1унт1ена ч1янк1илизи бигьунси бергараг
лебри. 5.Жамилатли гьачамалра илцад дахъал вавни чедаибти
ах1енри. 6.Хала дудешла анхълизир гьар журала ц1едеш лер.
7.Илбарх1и Сапият дунъяличир бег1гьалар ак1убсин каризур. 8.Даг
илди к1елра барх урхьначи бякьунтири. 9.Илдани унрубачи букьес
пикрибариб. 10.Нуни т1амала х1ергъира. 11.Иличила итини бурули
сай. 12.Итини дугели вайт1а чебиу. 13.Вари, х1уни ч1умали бура.
14.Илизи

х1уни лявличил аргъахъа. 15.Нуни жаг1ял собрание

дурабурк1ис. 16.Ил масъала арзес г1яг1нили саби. 17.Илини хабар
буриб. 18.Дила узикьар духуси сай. 19.Рурсини нешлизи сунела
урк1иличирти дуриб. 20.Х1уни белч1унсив итичила? 21.Нуни дила
г1ямрулизиб хъумх1ертис иличил кабикибси анц1букь. 22.Ухънани
сунела

г1яйса касиб ва багьлали ватихьиб. 23.Илала урк1илизи

дек1ар-дек1арти пикруми къиздик1улри. 24.Ч1янк1ли нушачи:
Г1яличи, Мухтарличи ва набчи, рири разили Асият Каримовна.
69

70

Х1янчи 152. Местоимениеби падежунардарая.
Пулан, гьарил, ит, ну, сай, чи, х1уша.
Х1янчи

Пикридарая

153.

ва

делк1еная

гьар

журала

местоимениебачил х1яб-х1ябал предложение.
Х1янчи 154.

Лерилра бях1ла местоимениеби цалихълизирра

дахъдихълизирра падежунардарая.

Х1янчи

155.

Ургар

датурти

местоимениеби

кадалтули

чеббелк1еная.
1. ... хъучир лугни далц1унра. 2.Ишбарх1и алапа лугни ...
гьанх1ебикиб. 3.Дудешли сай шагьарлизи вак1нила мурад ...
бурибх1ели, ... тамашадиубра. 4. ... рурсила урши Мурад дебали
серхурси г1улухъа сай. 5.Ишдус ... шилизиб сагаси школа
т1ашбатур. 6. ... юлдаш Г1ялихан университетла студент сай.
7.Ражаб агроном сай, ... рузи Рисалат биалли учительница сари. 8. ...
отличноли буч1ути студентуни шабагъатлабариб. 9. ... урк1ила
х1ялани дарсдик1улри. ... селичиларил пикрилизи ахъилри. 10. ...
шайчиб буг1ярли саби. 11.Г1иса ... кьисматличи сай тамашаиублири.
12.Сенрил

гьаввак1ира

...

юлдашличи.

...

кьяшмауб

дях1и

кьяржбик1улри. 13.Вахъх1и вашули ил ца ... шилизи ваиб. 14. ... х1у
чини-биалра вачавархахъили дигули ах1енра. 15.Ишбарх1и ...
рузини концертличиб далай белч1ун. ... мякьла т1ашризи. 16. ...
гьуни шалабирули бацла шала абалкири. 17. ... ши-алав халаси анхъ
саби. 18. Ахъти лусенти ... шилис къараултиван т1ашли сари. 19....
чедила

куц-бек1лира

ил

паргъатти

х1ял-т1абиг1ятла

рег1

риъниличила бурулри.

70

71

Х1янчи 156. Назмуртазир местоимениеби даргая.
Тяп дяхъиван челукьар
Набзир халкьла г1узрурти…
Урк1и х1улк1ули бирар
Шадбиалли адамти.
(Н.Г1ямаров)
-Х1ебиалли, набзи ганз
Кац1ахъес ватабагу,
Гьуник1унал ихъуси
Х1уни ах1и, нунигу.
(М. Х1ямидов)
Х1янчи

Предложениебазирти

157.

местоимениеби

г1яг1ниси

скобкабази

формализир

дуцибти
кадалтули

черделк1еная.
(Ну) дудешлис вац1а дигахъи, ва акьуси замана вац1ализи
шадив

вашину,

вац1ала

шях1румазирти

дярг1иб

шинни

парчдик1ути урунжуначи кьукьмусиркахъес ну (сай)

викес

дигахъи.
Гьанбиркур,

х1ебла

чемъурси

барх1ири,

вац1а

к1али

бяхъилри, дудешра (ну) шурмала удибси диркьличи датдихьилри.
Вац1ала амъурси гьавара мурхьли гьигьбирули, дудеш мурталра
вац1аличила,

арцантала

макьамтачила

ва

жанивартала

хасиятуначила мурталра г1яш-г1яшси, назикси далайличи мешуси
т1амаличил

хабурта

г1елабикибсиван

угьи.

халбири.

Вац1а

(ил)

Илбагьанданри

гьанагар
ил,

сек1айзи

жанивар

яра

миц1ираг кабушес кьас агаркъи, някъби сурли вац1ализи х1ешуси.
Шила

итил

шайчирти

шурмала

бургачи

ц1али

х1унт1енбарибси мяваван берх1и гьаббак1ибх1ели, дудешра (ну)
71

72

вац1ала чирхь байбяхъили балк1ли батбихьибси, бишт1ал х1ерк1ла
дубларти

шурмала

ургабад

урунжличи

аркьуси

дякькад

гьайдиублири. Дудешлис г1ергъи дякькад ганзик1ух1ели, (ну)
бек1лизи гьар журала пикруми адиц1улри.
(Р.Г1ямаров)
ГЛАГОЛ
Х1янчи 158. Чеббелк1еная. Глаголтала уди къелаая.
ИГИТ СУМЕН
Сумен адамтачи дигичевси, паргъатси т1абиг1ятла, пергер адам
вири. Илис «дяв» ибси девличиб дигх1ейгуси селра х1ебири.
Халкьлис азадти, шалати, эркинти ва талих1черти г1ямру – ил сабри
Суменна урк1иличибси.
1942 ибил дусла дуц1рум Кубаньнизир детаурти дявтала Кавказ
душмантази х1ебикахънилис дебали халаси кьадри лебсири. Илди
мер-мусаличир

детаурти

бут1акьяндеш

дарибтири.

дявтазир

Суменни

Г1ях1гъабза

ургъан,

гъабзадешличил
ил

дявлизив

вяхъибсири, амма илини дявила авлахъ лайх1ебак1иб. Нушала
г1яскуртани душманти т1ашаиб, 1943 ибил дуслизиб душмантачи
ч1умаси гьужум бех1бихьиб.
«Дигуси Кавказла ванза х1яяагар душмайзи уббалтахъех1е ва
илала гуж-зулмулис ахир кабирхьех1е», - ибси пикрили Суменна
урк1и шалабирулри.
Сумен Кьурбановли бут1акьяндеш дарибтири ва урехиагарли
ургъули шагьурти Нальчик, Кисловодск, Ессентуки, Железноводск
душмантазирад азаддатахъур.
(И.Г1ях1мадов)

72

73

Х1янчи 159. Г1ергъити глаголтала таманах1енти формаби дарая.
Яргадиубти т1амри уди тугъаили дек1ардарая.
бемх1есаргъесабхьесамч1есберц1есбирцесбелхьесбаргесберкесарзесбержес*Ик1ди дугьбачил предложениеби пикридарая ва делк1еная.

Х1янчи 160. Г1ергъити глаголтазирад таманах1енси жура
барая. Илди к1елра формаличил ца-ца дугьбала цалабик, г1ур
предложение пикридарая ва делк1еная.
Бицес, биц1ес, бирзес, бурдес, биршес, асес, арцес, бакьес,
бержес, беркес, белсес.

Х1янчи 161. Инкарла приставкаби имц1адирули, буралаби
черделк1еная.
Сабур барадли, мурадличи виуд. Зарядка дирадли, г1емсни
ц1акьдирар.

Умуси

гьаваличи

дураулхъадли,

х1ела

арадеш
73

74

ункъбирар. Азгъиндеш дирадли, гушируд. Уч1адли, сек1ал балад.
Чили бех1бихьуд баралра, илини ахирра бала. Къияндешуни
цашалдарес

баладли,

х1ела

мурадличи

виуд.

Заманаличир

дег1адли, заманличир иршид. Мух1ли буцадли, бек1 уцар.

Х1янчи

162.

Удир

гибти

предложениебазир

мерла

приставкабачилти глаголти уди тугъаили дек1ардарая. Илди
дугьбазир сегъуна анц1букь кабикилил, бурая.
Нушала шилизивадси т1алх1янала уста Салим Москвализи
выставкаличи арякьун. Урхьула дубла каэс гьачамлис халаси гьуни
лебал. Дила халал узи Заур армиялизивад саэс замана баили саби.
Унра сайли хьалли Мурад гьанна жумяг1цадх1и чеэс биркули
ах1ен. Абзлизив Жабраг1ил гьалайкес кьаслири. Салих1ятли
бурибси имиайчила хабарла асарлиур гьаннара лералра. Барх1ехъла
замана Насиба бушкай ганзи х1яршбирули арархилри. Нушала шан
Сайгид Г1ямаров Москвализир детерхурти боксла абзаначив
чедиикиб.
Х1янчи

163. Ишди таманах1енти глаголтазирад таманти

глаголти дарая ва делк1еная. Сегъуна фонетический анц1букь
кабиркулил бурая. Илдала гьарилличил дугьбала цалабикуни
пикридарая.
Билгьес, бялч1ес, бирц1ес, белг1ес, диг1яниркес, тях1улхъес,
гъайулхъес, ласирхъес, гьалаулхъес.

Х1янчи 164. Пикридарая 10 предложение, чузирра т1амри
имц1адирути

дугьби

лерти.

Илди

дугьби

уди

тугъаили

дек1ардарая.

74

75

Х1янчи

165.

Ишди

глаголтала

инфинитивла

формаби

делк1еная. Г1ур бурая, сегъуна барсдеш ак1убал.
Улхъан, бурцу, бирц1у, ванц1улхъан, дураулхъан, пикриулхъан,
балбирку, бац1булхъан, кабулхъан, бурт1у, алт1а, иру, иргьу,
вяввик1ар, дуц1улхъан, вех1ирхьур, таманбиру, лявкьян, узар,
сашар, г1елумилзан, курт1ик1ар, лушан, каркур, висур.

Х1янчи 166. Глаголла таманах1енти формаби дарая. Сегъуна
фонетический

анц1букь

кабиркулил

бурая.

Таманти

формабачил предложениеби пикридарая.
аргъес-..., абхьес-..., амч1ес-..., берц1ес-..., бирцес-..., белхьес-...,
баргес-..., беркес-..., арзес-..., биц1ес -...,

асес –....

Х1янчи 167. Царка глаголтазирад учидяхъ глаголти дарая.
Дуэс, биуб, барес, ик1ес, биэс, иб, бикиб, батур, бизур, бушиб,
бик1ес, дяхъес, асиб.
Х1янчи 168. Ишди глаголти чула цалабик х1ясибли журабачи
дут1ая.
Уч1ули сай, рак1иб, ваиб, гъайэс, урк1ец1идухъун, шаладикиб,
далайиб, кавхъун, бирсиб, разили саби, х1улк1ули ваъ, арали ват,
бакьира, сасиб, укес, тикрарбариб, шалг1евухъун, арякьун, ватаиб,
датур, чарухъун, дирзили сари, вак1или ах1ен, изули сай, сабаиб,
бет-садбухъун, хъех1-хъех1ъиб, суктубариб, лявухъун, умц1ес, асес,
бирбес, тях1-т1ях1ухъун, хъутурухъун, кадуциб, кайхьес, вак1или
ах1ен,

тирхьухъун,

белгьес,

шип1вярг1иб,

пикри-пикриухъун,

белхьес, даимбариб, баргес, марбариб, сабаили ах1ен, усес, белк1ес,
арали

ват,

т1ях1-т1ях1бухъун,

далайрик1ули

сари,

бяркъес,

75

76

г1яшбариб, ункъбариб, лаг-катбухъун, вявъиб, урк1ец1идухъун,
дуц1ик1ули сай, бялчес, кабухес.

Х1янчи

169. Текст

чеббелк1еная.

Глаголтала

замана

белгибарая.
ИГИТЛА У БУБК1УСИ АХ1ЕН
Генерал Плиевла бургъантани ил-алавти мер-мусализибад
фашистуни дуг1аиб, амма вахъх1и агарли душман, гьат1ира ц1акь
бучили,

гьалавях1

ватихьиб.

Плиевцыби

дубк1ех1е,

амма

г1елумх1едилзех1е или кабизур.
Илав левсири Нурадилов Ханпашара. Ил пулеметный взводла
командир сайри. Ханпашани пулемет сагали баршили х1ядурбариб
ва г1ур, циила дергъ багьлабиубх1ели, кисалабад кагъар бак1ахъиб.
Кагъар нешли белк1ири.
«Ах1ерси урши! Х1ед баркалла. Х1ечи пахру бирулра. Набчи
белк1ун, х1у к1ийна наградитьварили сай или. Х1у игитсун
ургъулри. Сепайда, ну х1ечил рарх ах1енра кьадин.
Рарх риасри, х1едра гьамадли бири, набра ишцад къиянни
х1ебири. Нура х1ела гелешмешра х1ечи дебали карц1диублира.
Х1езира х1ела гьалмагъуназира тиладибирулра: бяхъяя ил нажас
Гитлерлис, ва хъярхъли хъайг1и чардухъена».
-Фрицуни лябкьули! – ахъли т1амадариб къараулли.
Ханпаша, кагъарра кисала диг1янбарили гьалавях1 х1еризур.
Фашистуни

зумаси

тугъ

барили

лябкьулри,

къух1бизурли

касбик1улри. Илди нушала бургъантани буцес х1ебиубси ахъси
мерличи убях1ихъулри.
Ханпашани вявъиб:
-Гъамбиайчи батирая! Чегесли ах1и мартидая!

76

77

Немецуни мякьла сабиулри. Х1ера, илди вяв-ч1ярбик1ули ва
автоматуназибад къяйкбик1ули гьалабях1 дуц1бухъун. Ханпашани
някъли гьак1бариб:
-Ц1а! – Гъургъашинна х1ярх1убани фашистуни къялкъяли
кьарван кабиркахъесбях1иб.
Минала

бург1яй

кьяшлизив

вяхъиб

виалра,

Ханпаша

ях1барили гьалавях1 ватихьиб.
Душман г1урра гъазали кавхъун. Дяхъиличила хъумкартурли,
Нурадиловли

пулеметлизирад

ц1а

чекьур.

Амма

сепайда,

фашистунала снайперла х1ярх1яли ил варгиб. Илкьяйда вебк1иб
хабарла пулеметчик Ханпаша Нурадилов. Хасавюртлизивадси чечен,
ил гьарли-марси багьадур сайри.
Ил кабизалачевси ургъанни дергълизиб камси заманала бух1наб
920 гитлеровец кабушиб, душма 7 пулемет дуциб ва 12 солдат
ясирбуциб. Илала дявила гьунарти кьиматладариб Х1унт1ена
байрахъ ва Х1унт1ена Зубари ордентачил. Хабардерхурси Мамаев
курганнизибси ца ц1елдаличи муртлисалра белк1и саби Советский
Союзла Игит Ханпаша Нурадиловла у.
(Г. Павловскийла х1ясибли)
Х1янчи 170. Текст чеббелк1еная. Глаголтала наклонениеби
белгидарая.
Батирай г1ях1ладли
Сирх1яла

дубуртазиб

г1ядатла

г1ебшнила

аргъ

сабри.

Чинаралра х1ябцдеш ва тях1удеш сари. Ардякьунти дуц1румли
сунечил дарх дубуртала жагадеш ардухилри. Галгубачирти к1ари
духъут1диублири ва ванзаличи кадиркулри. Гьавализир шинни
делкъунти гъагулти дамкьурлири ва г1ебшнила дяг1ли ита-иша
дирхъулири. Гьанбикеслири зубри ургьули сари или. Бярг1ибси
77

78

сабри.

Илгъуна

анц1дулкьутири
г1ебшнилира
Илдигъунти

г1ебшнила
ва

замана

илала

Батирайла
бурх1назив

урк1и

Батирайлис

цундеш

кьакьабик1усири.

урк1илизи

халаси

ил

хъа

сунела

Ишди

пашмандеш

гьалабси

хиб.

кьасиличи

кайрусири. Чугурличил пашманни агурби дирхъи. Илх1ели илала
вях1 дирихьма к1ап1дарибти зубриван кадилзи. Чиди-дигара виаб,
сунела

г1ях1ял

чеэс

или,

илизи

шишимти

дурес

карц1ли

вири.Урк1ила кьакьадешли, ил минут хъулив т1ашизес х1ейри, ва
арх1яли дураулхъи. Батирайла урчира тяп сай кьяйда бухънабаилри.
Ил сек1ал илини балулри. Амма илис къуллукъбирни, иличив
мурдали вашни даимбарилри. Бусяг1ят илини урчила къуйрккъличи
г1янд ари ва мурдайили касбири.

Х1янчи 171. Ишди инфинитивтазирад чеббируси глаголла
формаби дарая ва делк1еная.
Букьес-..., биршес –..., аргьес –..., руржес –..., бебк1ес –...,
бузахъес–..., белк1ес –..., дертес –..., аргъес –..., висес-..., ак1ес –...,
белч1ес –..., асес –..., касес –..., бирзес-...,
калес-...,

дерзес- ..., сабемц1ес- ...,

бирсес- ....

Х1янчи 172. Предложениебазирти глаголти шарт1 наклонениела
формабачи шурдатурли, предложениела мяг1на барсбарая.
Г1ибрат: Дудеш чарухъун. – Дудеш чарухъалли, нешли хинк1и диру.
Узи вак1иб. - ...
Дуг1ла бят1 юглизи арцес кьанбиуб. - …
Илини закиб ч1ака чебаиб. -…
Ил суайс чилилра жаваб чарх1ебатур. -…
78

79

Унрани чеблалис сасибти арц чардариб. -…
Лих1и изули саби. -…
Унц х1ерк1ли архули саби. - ...
Рузила цула изули саби.- ...
Студентли дарс бала. - ...
Рурсини далай буч1а. -...
Нешли кьял изу. -...
Хала нешли динди диру. -...
Хала дудешли галга убалта. -...
Мурадли хабар бала. -...
Нуни шула кьимат кайсис. -...
Хъулиб ванали саби. -...
Дураб буг1ярли саби.-...

Х1янчи 173.

Шарт1 наклонениела глаголти пайдаладарили,

х1ушала хьуланачила бишт1аси хабар белк1еная.

Х1янчи 174. Назмулизирти глаголтала замана белгибарая.
Дук1лаубад лагьала
Къумла т1ама ахъбиуб,
Сирилавси уршила
Ч1ярла т1ама г1яшбиуб.
Мешудикиб лагьала
Къум нешла лайлаличи,
Уршила х1ер х1ебгъуна,
Карц1си иш дунъяличи.
79

80

(Р.Рашидов)
Х1янчи 175. Ишди глаголти лерилра замунтазир дак1ахъая.
Барес, висес, гъайик1ес, далайик1ес, т1ашаэс, х1ерик1ес, саэс,
къардухъес, диг1яникес, гьалаухъес, улхъес, кадаэс, айзес, усес,
пикриухъес, пях1барес,
ц1акьбиэс,

тикрарбарес, барсбарес, давлачевиэс,

дукелц1идухъес,

т1ях1-т1ях1ик1ес,

вет-садухъес,

марбарес, тянишбиэс, каберхес, сабухъес, шишимик1ес, лех1яхъес,
ванц1ухъес,

суратик1ес,

дуц1ик1ес,

вявик1ес,

къирбарес,

таманбарес, узес, бат1ес, бергес, бег1ес, бучес, игьес, бяхъес, басес,
бацес, беркес, ат1ес, берчес, багьес, демдес, лук1ес, лугес, беркес,
бержес, калъэс, калес, кайхьес, умцес, умц1ес, раргес.

Х1янчи 176. Дигнила наклонениела глаголти имц1адарили,
предложениеби тамандарая.
Х1у арали… . Сай набчи … . Х1ушала вишт1аси … . Ишдус ванати
х1еб … . Кулпет цабалги … . Дурх1я духусили … . Рурси жагасили
… . Гьункьяс гьунби … . Анк1и дерхъили... Урши х1улк1ули ...
Неш арали .... Х1ела мурад .... Х1уни шула кьимат ....

Х1ушала

урши г1ях1гъабза ... Берхъибси сабухъ ... Х1у харили хъули....
Дурх1ни разити ... . Нешани х1улк1ули ... . Х1ушала хьулани ....
Дунъя даршули .... Г1ямру г1еркъатили ...

Бишт1ати разили ...

Анк1ила г1ях1си сабухъ ... Ц1едешла унхъри дерхъили ...

Х1янчи 177. Ишди глаголтазирад следствиела наклонениела
формаби дарая. Илдала гьарилличил дугьбала цалабикуни
делк1еная.
Асиб, игьуб, сархиб, кайкиб, диг1янбариб, ахъиб, чекац1иб,
батбухъун, дугьайзур, ламбик1улри, рирхаурра, дурцу, буч1улри,
80

81

хъумх1ертур,

пархдухъун,

ванц1ухъун,

тикрарбариб,

хъяч1аиб,

дуц1бухъун,

музабухъун,

далайиб,

абизур,

висииб,

пикрибариб, дигиаур, ахъбиуб, берц1иб, харчизур, каиб, батур,
курт1бях1иб, арцур, сабухъун, абалкун, пархдухъун, сабемц1ур.
Х1янчи 178. Удир гибти глаголтала наклонение белгибарая.
Арукьиши, белч1иши, айзиши, кадихьиши, сасиши, далайиши,
улхъиши, белк1иши, беркиши, бирциши, дуц1ухъиши, кабухъиши,
чарухъиши, ак1иши, белгьиши, бирзиши, кадухиши, улхъиши,
дурабухъиши, пикрибариши, арзиши, сабаиши, буиши, гапик1иши,
бех1бихьиши, хъумкартиши, г1ях1дизиши.
Х1янчи

179.

Суал

наклонениела

формабазирад

хабар

наклонениела формаби дарили предложениеби черделк1еная.
Амирличила хабар х1ези бурибу?
Х1уша дуги чардухъунраяв?
Нуни х1ела кьял биг1ниличила чили буриба ?
Ит набчи сен гьимук1ибси?
Х1уни балулрив илис се бетаурсил?
Или сабх1ели илдас г1яскар г1яг1нисирив?
Х1у март базличиб ак1убсирив?
Ну ишав кавлусирав?
Экзамен х1ерейс таманбирусив?
Шагьарлизивад х1у шилизи чарулхъусирив?
Абзлизив Арсен чедиикибу?
Арцанти юглизидях1 арцуру?
Дудешли газета буч1ули саю?
Палтар сапуйчил дирцирив?
Г1инзир шин дярг1илрив?
Разиятхъалачиб дуги г1ях1ли лебрив?
81

82

Сабир вец1ъибил класслизив уч1ули саю?
Хала неш нушачи рак1ибу?
Шамсият базарличир сарив?
Х1янчи

180. Буралабазирти глаголтала жинс ва луг1и

белгидарая.
Ваца бишт1аси биалра, цулби дугати дирар. Дебали бит1ак1ибси
гьимир

къябудар.

Хъунту

жита,

адам

чеваалли,

бибшур.

Халалгъуна урши духуварадли, вишт1ал сай-саял духувирар.
Духуси рузи верх1ел узизи рулхъан. Уси биц1или дигуси хъучи
х1ерик1ар. Талих1ла вег1 мурадли виур. Хабарлизиб суал
х1ебирар. Бардала бях1лизи хунк1а вирхъуси ах1ен. Ц1а агарли,
шанг чемабилзад. Бацунси хъуличивад дуц1майк1уд. Х1еб забли
ургьалли – усурби дирц1ур. Духуси рузи верх1ел узизи рулхъан.
Даршал дус х1ерии, даршал дус уч1ен. Г1ях1гъабза даршлизира
улхъан. Бархьсили бархьси х1ебалта. Ц1али батурси, шинни
арбухиб.
Х1янчи 181. К1унт1рала мерличи г1яг1ниси жинсла г1яламат
кабалтули предложениеби черделк1еная.
1.Собраниеличир

учительница

гъай...ухъун.

муц1ур ...ялг1ун. 3.Дузабличиб Мурадла
4.Нушала

житала

кьяш

...ячун.

2.Хала

урчи

5.Нешлис

дудешли

гьала...икиб.

г1еларад

рурси

дуц1...рухъун. 6.Г1ях1си хабарла аргъибси хала неш делхъли
ка...ухъун. 7.Дурх1нани абикьурси ц1а ц1акь...иуб. 8.Рурси шадир
ар..якьи са...и. 9.Къача мя...ик1ули са...и. 10.Нушала Армия
дунъяличиб бег1лара ц1акьси саби. 11. 1941 ибил дуслизиб нушала
улкаличи фашист Германия че...ухъунх1ели, лебил дунъя, гьигьра
диг1ян...арили, х1ербик1усири нушала Армия уди...иркурал или.
12.Амма дунъя х1яйранбиахъубли, илини фашистунала г1яскурти
82

83

дарбадягъин...ариб,

нушала

улкализибад

илди

гьа...яхъиб.

13.Гьа...яхъилицунра х1ебатурну, фашистуназибад Европала лерил
улкни азадра далли ...атахъур. 14. Шумери жагали т1ем...ик1ути
кьарла

жура

сари.

даршдуслихълизирад

улкализиб

15.Нушала
дех1дихьили,

шумерлизирад

19

ибил

г1явадеш

са...илт1ес, дек1ар-дек1арти излумас дармунти дирес, хурегунази
адуршеска...ииб.
Удир 182. Удир гибти существительноебачи майк1уд ибси девла
бут1а чебихьая, сегъунти дугьби детарулил бурая.
Х1ер, ц1ум, вяш, сунт1, гьигь, вяв, дуц1, кьац1, гьак1, тикрар,
пикри, гъай, далай, зигар.
Х1янчи 183. Глаголличила ихтилат ролани х1ясибли ахъли
белч1еная.
-Даргала глагол-тамашала гъайла бут1а саби, вик1улри Абакар. –
Масала, нушачи хъаршавси Г1ях1мадра, хьаршавси Бях1ямара,
мякьлавси Сулайбанра лябкьути саби. Илди бак1ни аргъахъес
сегъуна глагол пайдалабирех1ев нушани?
-Г1ях1мад вак1иб.
-Бях1яма вак1иб.
Сулайбан вак1иб.
Абакарли бек1 гьак1бариб:
-Юх, «вак1иб» ибнилизибад Г1ях1мад чедивад лявкьни, Бях1яма
удивад, Сулайбан биалли диркьси мерличивад лябкьни иргъули
ах1ен. Гьарил чинад лявкьусил имц1али дурусли глаголличибли
аргъахъая. Илис Жувайдатли жаваб бедиб:
-Г1ях1мад каиб.
-Бях1яма аиб.
-Сулайбан саиб.
83

84

Каиб, аиб, саиб –
ишди глаголтани лявкьуси чинад саял бурули саби. Лебилра иличил
кьабулбикиб.
Х1янчи

184.

Хабар

чеббелк1еная.

Глаголтала

замунти

белгидарая. Иш хабарлис у бедая.
Ц1уба синка х1ербируси саби Арктикализиб. Дунъяличир лерти
синкбазибад ил бег1лара халаси саби.

Ил адамличиб к1ийнали

ахълира саби, вец1нали дек1лира. Ц1уба синкби ца мерличир
х1едуар.

Беркесиллиг1ир

къяйц1ли,

илди

дек1ар-дек1арти

мераначи дашар. Илдани дуга бялихъуни, арцанти, тюленти ва
духълуми. Халаси замана бурк1у шизир курт1дик1улира. Илди
миъдирг1ути ах1ен. Бабзси гулилира, камла удибси г1явадешлира
илди буг1ярдешлизирад дих1ути сари
Х1янчи

185.

Предложениеби

черделк1еная.

Хабар

наклонениела глаголти къелаили дек1ардарая.
Сулайбан кьакьали сай. Шилизиб лебилра давла цализиб биэс
асух1ебирар ибси гъайла бакьила, илала някъби руржули сари.
Илни шишализи бучили агъу леб. Бег1ла «г1ях1си» г1ях1ял чилра
шакх1ейкахъили итил дунъяличи урхьу. Мурталра х1ядурси
кункси урчи леб. Урши хъайчикатес илала пикри лебси ах1енри,
амма мас бут1ес г1яг1нили саби. Сулайба кьас саби савли уршила
мекъ бех1бихьес. Мекъличи гъамти бучес ва. Сецад къиянни
биалра илдасра мас бут1ес. Сулайбан гьаргала дураулхъули сай.
Зак амъурли саби. Х1ера, бархьли
мурдаличи мешуси

лусенна чедибад урчила

гъагул гьаббак1иб. Гъагул т1инт1бик1ули

саби, ц1яббик1ули саби. Сулайбан хъули аркьули сай. Мякьлабси
хъулиб хьунул адамтани пулавти дирули сари. Илдала т1емличи
Сулайба хъали-алав хури дашули сари. Дурхъати гулбала
84

85

х1якализи вергурси Сулайбан вахъх1и усаэс вирули ах1ен.
Айзурли Сулайбай унза г1екак1иб. Илини лерилра дунъяла авара
хъумкартур.
Делхъла устни

цали ца барсбирули саби. Гьарушла тарс

алавчарли башули саби. Алавчарли ласбик1ескаиб чягъирлизибси
агъули Кьурба бек1ра. Агъу дебали ц1акьти урдухъун. Кьурбай
итсяг1ят някълизибад чанг баткаиб.
(Х1.Г1ялиев)
Х1янчи 186.

Текст чеббелк1еная. Глаголти къелаили

дек1ардарая. Чула жура белгибарая.
ТАРГЬА
Таргьа саберхурси, бишт1аси жагаси жанивар сабни баладаяв
х1ушани? Кункли т1ях1бик1ули, илини чуйнара х1ушаб гьуни
байбяхъиб

бургар

къаркъубазиб

яра,

лямц1ван

г1ях1ил
беткахъиб

чебаэс

бажардих1едикили,

бургар.

Ил

чебаибх1ели,

разих1ейубли, мажах1ят, цалра калес! Амма ну гьачам дебали
пашманиубра.
Дуки кайилри. Рахли «ц1ив-ц1ив, ц1ив-ц1ив», «кихь-кихь» или
г1янц1а т1амри гьанаур. Х1ерик1улрагу – набчирад гьарахъли ах1и,
хъучир таргьара ч1ич1алара дях1или! Цаличи ца чедулхъулри,
кьац1дик1улри. Наб тамашабизурси царх1ил сек1ал сабри: ч1ич1ала
кьац1бикунх1ели,

таргьа

х1екьул-кьарличи

дуц1булхъулри,

кьивц1ирбарили х1якьул берги, г1урра ч1ич1айчи чебулхъулри.
Иличи

х1ерик1ули,

хъатлих1иб

ну

суркбарили,

пикриик1улри
бяхъибил

«

яра

Х1екьулла
бячунил

х1якул
мерличи

чекабихьалли, дяхъи жявли арабирар. Таргьа гьанна иличи сен
дуц1бик1уси?»

85

86

Агь, итх1ели нуни барибси хат1а! Х1екьул-кьарличи пиджак
чебушили, ну тяйдиикира: «Гьари, таргьали се бирул гьанна?»
Ч1ич1ала кьац1бикунх1ели, ил г1урра ила дуц1бухъун –
х1екьул х1ебаргили, алавчар ласбухъун, г1ур бебк1иб.
Хъучибси х1ент1а г1ебшни дург1елализи гечбирух1ели дила
дец1 сагабиуб: Х1ент1ализир таргьали г1янддушибти дахъал вацни
лерри. «Ризкьи далтахъуси къараул буилригу ил!»
(Р.Бях1ямадов)
Х1янчи 187. Черделк1еная. Глаголтачи суалти кадатирая.
Мусахъай чеваргъиб. Кьаркьала кункли саби. Цакьадар
кьац1ра берки, ватихьиб ва вахъх1и агарли хъарла дурайкиб.
Марлира, ил хат1ах1ейкиб: татауй ил вархьли сай вик1уси азбарлизи
киб. Хъарла дурайкибх1ели, краннизирад чях1дик1ути шинна
бикьули

саби,

Мусахъайличи

пулеметла
партизанти

ва

автоматунала

тамашабиуб.

Сай

бикьули
вик1уси

саби.
кьяйда

татауйзивад лаг вак1ира вик1ули хьалли, илди бирхх1ебирули калун.
Ил дурайкибх1ели, шин касес рак1или лерси хьунул адамлира илала
марбариб.
(С. Г1ябдуллаев)
Х1янчи 188. Белч1еная. Глаголти дек1ардарая.
Лебри, лебри
К1ел зиланти,
К1елра узбиК1илизанти.
Вик1ули сай гьачам Г1ях1мад:
Лех1изи гьари, Мях1яммад.
Уми дирхахъули г1ергъи,
Ваши уми дарсдирех1е.
86

87

Х1у – Г1ях1мад гьаннала г1ергъи,
Ну-Мях1яммад детарех1е.
(Р.Рашидов)
Э
С
Е
С
Е
Е
С
Х1янчи 189. Ишди глаголтала дахълихъла форма барая.
ЛавцIикIес – ..., лавшарбиэс –..., лагъварес –..., лайвикIес – ...,
ламвикIес –..., ларбикIес –..., ласбарес –..., лехIбизес –...,
лугIянбарес –...., лявварес –..., мехIурварес –..., мешуварес –...,
милигварес –..., мискинварес –..., мицIирварес – ..., миъвяргIес –... ,
мугьлатагарварес –..., мукIурвакIес – ....
Х1янчи 190. Удир гибти глаголти бях1янардарая.
К1антIивакIес, кIапIбарес, кIибайбарес, кIиурк1иэс,

кIунвацIес,

кьукьмусикес, кьурбанбарес, кьутIбарес, кьяпIбарес, кьяртIбарес,
къараулбарес,

къардарухъес,

къарцинбарес,

къаршибарес,

къаршибикес, къаршибуцес, лагвизес, нясдиэс, маслиг1ятбарес.
ПРИЧАСТИЕ
Х1янчи 191. Причастиеби уди къелаили дек1ардарая.
Уркухъ
Сирх1яла гьарахъти дубуртази диг1янбикили саби Уркухъла
ши. Уркухъ савлила зубари ибси саби, бик1ар. Ил ши илцад-дек1ар
дахъал дусми биубси ах1ен, бег1ла дахъал х1ябдарш дусцун дургар,
илаб бег1гьалабси юрт т1ашбатурли эргъи, дикибти. Ил юрт биалли
г1ях1гъабза мурул адамтала някъбани ах1енрину, мут1иг1деш агни
сабабли сунела шилизирад, Кьара-Кьурешлизирад, дуг1каибси,
сунес Урикух бик1уси чехьери рурсили т1ашбатурсири. Ил рурсира
87

88

ак1убсири ит адамла къуймурдешра балли диннис урехиласилизи
халбирути

жяв

замунтазир.

Илх1ели

рурсила

жагадеш

къадагъабирусири, сенах1енну диннисван ах1и, ил жагадешлис
х1улбук1ри биркьути имц1али бири. Рурсила къуймурдешли
адамтази мижитра балли хъумуртахъи. Динна вакилтани ил рурси
чус къуллукъличи каэс гьачамцун ах1енри къайгъибарибси.
Илдас Урикухлизи аргъахъес дигулри, адамла г1ямрулизиб
бег1лара караматласи илини чус къуллукъбирни биъни. Урикух
балгна руч1ахъес бурсирарес дигули, шейхли илизи лебил Кьуръан
багьахъур.

Илала

г1ергъи

илизирад

имтих1ян

дурцули,

ил

лебталалра гьалар мут1иг1рарес дигули, шейхли хьарбаили сай: « Се
имц1али г1ях1бизура х1ед, дурхъаси Урикух, иш Мях1яммад
идбагла жузлизиб?» Рурсили жаваб бедили сари: «Наб бег1ла
г1ях1дизурти ик1 кьуръанна урга суратдарибти зубарти сарри,
г1урилти лерил сек1ал ц1яб-ц1ударси дугиван белгиагарли калун,
илди нуни аргъес рирусу, х1урматла адамти, х1ушанира ца х1илх1и
дуч1ули диадалли». Динна агьлу рурсиличи гьимбук1иб, ва ил
шилизирад дуг1аэсли х1укму бариб. Дураили шила дура, ил исбагьи
рурси, диннис мут1иг1х1ериъни ва мижитла балгни дуч1ес
разих1ерикни сабабли г1елабад къаркъуба иртули дуг1каиб. Амма
ил танбих1 барниличилра динна агьлули чула гьими ахъес х1ебиуб.
Урикух бик1уси рурси х1еррирули лерси мерличи жагадешличи
г1яшикьбиубти, илала гъайличи лех1яхъес дигути, илала дукелц1ила
бакьес дигути адамти цах1набиркулри.
Башулри илди дигалли гъамти шимазибад, дигалли гьарахъти.
Урикух лерси мерличиб сабри харили замана бурк1ути. Ила
шадлихъличи башути челис-че бахъбик1улри. Ил хабарла бакьибти
динна агьлули Урикухлис загьру керт1иб ва ребк1ахъиб. Амма
чеалк1уси наслули ил къуймур рурсила у хъумх1ертур, ил ребк1ибси
мерлаб ши бетаур, ва шилис ил рурсила у бихьиб.
88

89

(Г1.Абу-Бакар)
Х1янчи 192. Причастиебала суффиксуни чедаахъая.
Мехъ бег1лара бемжурси замана сабри. Мякьлабси хъулиб
хьунул адамти кабиилри. Кепкайубси Сулайбайс далуйти дебали
г1ях1дилзули сари. Кьурбай ц1акьагарбиубси някъли чангла ар
ч1умабирули сай. Унцличил абзли бугуси къача баргбердибси саби.
Белкъунси хяли гушси хяла т1ама х1ебикьу. Х1ули урухк1уси бирар,
някъ гъабзала бирар. Вак1иб-арякьунсира камх1ейрар. Шин чейгути
мерларти

къаркъуби чахьали диркъубтин кадизурлири. Кьурбай

пигьала ахъбурцуси замана арбякьи саби. Белики дякьличиб сунела
залум кач1убира сабра, муртрил г1яяркьябани урухбарибси синка
х1ерли биэс? Пикрумазивси дудешличи нуша х1ердик1улра.
Ургъанра

ургъан

мерличибад

бирар

ах1ен

душмайс

бялчуси.

урухиубси.

Х1ули

урухк1уси

Миъ

бук1ула

бирар,

някъ

г1ях1гъабза бирар. Х1илх1и бек1 бялг1унси Г1умар камерализи
ух1накаиб.

Гъамли

чилра

агниличи

умутбихьили,

илини,

тямхъбик1уси урк1иличил, кьаклабад хив дурасиб. Г1умарли
мях1камли хив абхьиб, ва, илала бух1набад, ч1умали лак1барибси
папрусла бергараг дурасиб.
Х1янчи 193.

Ишди буралабазирти

причастиебачи суалти

кадатирая.
Лебилра дунъяла мас бедалра, арбякьунси замана чарх1ебирар.
Аркьуси арукьяхъес вати. Хъулкила хьунулра риг1унси рирар.
Вамсурси гьункьяс булбулла далуйти ах1енну г1яг1нити, хьуравиэси
хъали саби.
Жявли абилзуси гурдала гули луг1яна бирар.
89

90

Къияндешлуми чех1едуркъибси адам адам ветх1ерар.
Пешкешбарибси урчила цулбачи х1ермайк1уд.
Бурибси хъумкарту, белк1унси кавлан.
Х1ебарибси гидгарила хайгина барес х1ейрар.
Узуси гушх1ейрар.
Дурх1нани барибси жагаси бирар.
Дудеш чеибсини уршира вала.
Уркурла х1ула сунела аркличиб бирар ласбик1уси.
Хъарбарибси сек1ал бец1лира биру.
Укуси мерличив - укен, узуси мерличив – узен.
Урухк1уси хялира вала.
Г1ясиик1уси адам жявли ц1убирар.
Белкъунси чяка эркинни бирар.
Гавлизивад урухк1уси, ц1ализивад убшар.
Гьачам уцибси – хяли вархьх1елта.

Х1янчи 194. Текстлизирти причастиеби дек1ардарая, чиди
падежлизир сарил белгидарая.
Къабкъин-Кьурбай гумайлар дурути хабуртачи бег1 гьалав
лех1ахъибсилис, иличив х1ялалси ва малх1ямси адам иш дубурла
бишт1аси ши умц1аллира варгес х1ейрар или гьанбиркулри.
Х1яйван-къача дилг1уси ил сайри. Сунени диг1унти урх1ла х1яйванкъача ва г1ярг1я-дагъа сунес х1ялалти сари или гьанбиркусири. Юх,
х1ятта урх1ла г1ярг1яла гидгарилра биг1ес асух1ебирни, биг1унси
мучила кьякьра балли беркес х1ярамси биъни илини балуси ах1енри.
90

91

Г1ях1мад

ишбарх1и

чина-биалра

кьанирусила

тях1ярли,

гьалакик1улри. Лаг ахъибсини катх1елра ихъу. Хъулри далсутачил
барх кили къаркъала устнира лебри. Гьалавях1 ганзик1усиличил
х1ура ганзик1адли, гьарахъли ветиуд.

Боксла чемпионатличиб

чедибикибтачила

халаси

даргала

газетализи

макьала

лебри

кабяхъили. Шалг1еббулхъутачи х1улбира ц1ивдатурли Г1усман
Асиятли х1ерлири. Салих1ятли даг чучи вак1ибсиличила селра
х1ебуриб.

Г1елабикибси

берх1иличиб,

гьаббак1ибси

берх1и

имц1али дигахъу. Гужли г1яярличи букибси хяли г1яра х1ебурцу.

Х1янчи 195. Ишди инфинитивтазирад причастиеби дарая,
илдачил дугьбала цалабикуни делк1еная.
Г1ибрат: барес – барибси, барибси дях1и.
Вагьес, арбухес, сабухес, аргьес, руржес, бебк1ес, бузахъес, белк1ес,
дертес, аргъес, ак1ес, белч1ес, айзес, беркес.
Х1янчи 196. Удир гибти причастиеби пайдаладирули 15
предложение делк1еная.
Айкьурси,
вебшибси,

белк1унси,

бикибси,

арбякьунси,

балгунси, бирцибси,

вак1ибси,

уржибси,

сархибси, бурибси,

белгьунси, балк1унси, бурдибси, сасибси.

Х1янчи 197. Причастиебазир суффиксуни чедаахъая.
1).Къарабагъ бидавлаван х1ял-т1абиг1ят гьалакси, Х1ямри вац1а
к1аливан ламусли чарх биц1ибси, Багъатирла Бикани варкьиб,
бик1ар, ца урши... . (Х.х.) 2)Акьуси замана бикахъес тях1яр баргес
х1ебалути адамти чебаибх1ели, нуни жуз кайсули вирус, ва набзи
ну вик1ус: лерилра г1ямрулис баибсигу ца иш. (Ф.М. Достоевский.)
91

92

3) Халкь гьанни атх1еблизив дунъяличив ак1убси. (С. Р.) 4)
Майъали ватурси ва чарх руржуси Юсупов уталичи г1яшиуб,
бек1лиу някъ убяхъиб.

ДЕЕПРИЧАСТИЕ

Х1янчи 198.
чедаахъая,

Деепричастиебала уди къелаая,

текст

суффиксуни

чеббелк1еная.

Нушала махьилизив ца ухъна вири, дях1иван ц1уба халал
муц1урра сайра. Ил вири сунела гьаргала кьасиличи кайили. Савлила
барх1и ахъайчи ил сунела мерлавад вяшх1елхъи, чиналра вашх1еши.
Цабарх1и нуша иличи шадир дякьунра. Нушани ил варгира
умуси гьаргалав, варгьиличи цайкьяшмали кайили. Илала хъали
махьилизиб,

бег1лара

ахъси

музаличиб

сабри,

бех1ла

гьабкабак1ахъили барили. Гьаргала кайили х1ерик1адли, лерил
махьурби, лебил ургуба чедиули сари. Бархьли гьаргала удиб
мурхьси шурмала къада саби, илар шинкьби чедиули сари, шинна
чях1и чебиули саби, илабад кабиркули умуси халал х1ерк1 чебиули
саби, амма ахъли, вяхла т1амалабикьули ах1ен. Ухънала рурсили
нушаб хили утни кадихьиб. Нуша илала мякьла кадиира. Берх1и ца
жагали ванабик1ули саби. Айзес дигесли ах1ен. Ил дебали
ухънаваилри, муц1ур мурталра каркарбик1ули саби, т1улби ч1иличи
каргьуртин бирк1антазирад жибжиркадухъи сари, х1улби дамкьурли
сари ва чибхъна диркьули сари. Амма жагали г1ячихъли гъайик1ули
сай. Сунесра мурталра ихтилатик1ес дигули сай.
(С.Г1ябдуллаев).

92

93

Х1янчи 199. Ишди деепричастиебала жураби белгидарая.
Дугьбачил предложениеби пикридарая ва делк1еная.
Барили, вашули, игьубли, вак1ибх1ели, вак1ибих1иб, вашна,
аркьукад, барибмад, саайчи.

Х1янчи 200. Буралабазир деепричастиеби даргая.
Вег1лис х1ебарили, урх1лис закон барес х1ейрар.
Вайсила х1ял х1ебагьалли, г1ях1сила х1ял х1ебала.
Х1ебиркули бикалли, хяли лигара шила дура арху.
Урх1ли бурибх1ели, х1ед х1ейгибизеси гъай х1унира урх1лис
мабурид.
Укух1ели г1ях1си бирар багьладеш, узух1ели ах1енну.
Х1евзули х1ерирни такьсир саби.
Узх1евзули укес дигусира вирар.
Къургъи урцух1ели, т1унт1ранира дуклуми ахъдурцу.
Гьалаухъалли – бек1лизи бирхъули саби, г1елаухъалли – кьяшмази.
Игьубли г1ергъи, х1ярх1я г1ела чарбарес х1ейрар.
Висули или изуси къайх1ебиркур.

Х1янчи 201. Ишди суффиксуначил х1яб-х1яб деепричастие
пикридарая ва делк1еная, к1инайс илдала гьарилличил дугьбала
цалабикуни пикридарая.
Ли (-ули), -ла, -кад, -айчи, -мад, -на, (-ейчи, -уйчи).

Х1янчи 202. Деепричастиеби мер падежуназир падежунардарая.
93

94

Вашуйх1и, вашна.

Х1янчи 203. Ишди глаголтазирад деепричастиеби дарая.
Деепричастиебачил предложениеби пикридарая.
Бег1ун, сайт1ун, ахъиб, беркун, бариб, асиб, х1ейгес, уч1ес, улхъес,
лушес, сархес, белшун,

бишун, узиб, баргиб, башар, биршиб,

бирциб.

Х1янчи 204. Чеббелк1еная. Текстлизирти деепричастиебала жура
белгибарая.
Х1ЕБЛИЗИБ
Х1урк1би

дуч1ес

дех1дихьили

диалли,

дях1и

бац1ес

х1ейгули пашманни ц1умбик1ули биалли, кьиблала шайчибад дяг1
пух1бик1ули биалли, багьи, х1еб дех1дихьили сари. Х1еб се сарил
х1ебала, вихли дуч1ули кавхъунти х1урк1би, дях1ила удир дашути
вавни чех1едаалли яра кьибкьяла ва шан чякала макьамти
х1едакьалли.

Х1ебличила

х1ебурулив

гьат1и

т1яг1ямли

т1ембик1уси бацунси авлахъли? Ванза бузахъантас х1еб - сабухъ
багьанданси дявила бех1бихьуд сари.

Ил багьандан х1ебла

бурх1ни бузерила адамтас дебали дурхъати сари.
Х1еб лебилра шагьарла ялчни дуракабухъи бузули саби.
Цабех1 унхъразиб галгуби кьиц1дирули, илди дилгьули бузули
саби. Унхърала бригадализиб бузутани галгубала дерубти, зяг1ипти
кьялуби кьиц1дирули, илди-алавла икъули, галгуби х1ядурдирули
сари. Халаси сак1убдеш саби вавни адилкьуйх1ибра.
Х1еблизир дахъал сари х1янчи школьникуналара. Илдани
халатас кумекбирули саби.

94

95

-Ну-дек1ар сен х1евзусира? – вик1улри шел дус виубси
Х1ямза, школала анхълизиб т1инт1кабиубли бузути дурх1начи
х1ерик1ули.
-Х1ела бек1личира, х1ед дигуцад узен, - иб дудешли
Х1ямзази. –Узес дигусилис гьанна сецад-дигара х1янчи лерти сари.
Ванзалисра духълумасра гьанна къуллукъ барадли, х1ед илди
баркалла дик1ар, ва имц1а-имц1али я кьанни, я жявли х1ела
къиянх1екь чебиу.
( Б.Г1ялибеков)
МАСДАР
Х1янчи

205.

Буралабазир

глагол

-

существительноеби

чедаахъая.
Вебк1ни гьалаб саби, адамла у убях1бикниличиб.
Вяг1далис къянавиъни – вег1ла багьа буъни саби.
Дуравях1ли дуц1ик1ни – вег1ла кьяшмас балагь саби.
Урх1личив чевугьни – вег1личив чевугьнигъуна саби.
Мискиннис кумекбарни маккализи х1яж барниличибра гьалаб саби.
Сецадх1и кигьа х1ербарадра, илала ахир ца саби: дислиу бикни.
Гъай бурни г1ях1си саби, гьат1ира г1ях1си саби лех1кахъес бални.

Х1янчи 206.

Ишди глагол-существительноебачил ца-ца

предложение пикридарая.
Вак1ни, ваъни, касни, тиладибарни, мяшт1барни, маслиг1ятбарни,
дуравхъни,

вирцни,

укни,

гардбарни,

разибарни,

барсбарни,

х1ербарни, бамсриахъни, пикриухъни.
95

96

Х1янчи 207. Ишди аслубазирад суффиксунала кумекличил
глагол существительноеби дарая ва делк1еная.
Барг..., укь..., белч1…, бак…, ас…, делк1…, бег1…, балг…, багь…,
демд…, леб…, лук1…, луг…, берк…, берж…, калъ…, кал…,
кайхь…, умц…, умц1…, верг…, рарг…, тикрарбар…, дуц1ик1…,
кайс…, балт1…, биц..., пикрибар..., дураухъ..., бирз....

Х1янчи 208. Ишди инфинитивла формабазирад масдарла
формаби дарая.
Абдалбарес,

абзбикес,

аваданбарес,

азгъинбарес,

алавбарес,

аманатбарес,

агарбарес,

азадбарес,

амрубарес, анц1букьес,

асарбарес, ахтардибарес, ахъриагарбарес, бабзбиэс, багьлабарес,
бажардиикес,

байбарес,

балк1биэс,

бархбяхъес,

баянбарес,

кьабулбарес, мяшт1барес.
НАРЕЧИЕ
Х1янчи

209.

Наречиеби къелаили дек1ардарая. Чула жура

белгибарая.
Х1япсат
Г1ялилара Кабиратлара дудеш Г1ялиев Г1имран 1941 ибил дус
дявлизи арякьун. Неш Пахай колхозла складлизир рузули рири. Хала
нешла някъ берубси саби. Х1япсат унраличирси школьница сари.
Школализиб

дурх1ни-рурсбани

хъалибарглис

кумекбарнила

фронтлизи

х1екьлизиб

арбякьунтала

масъала

кабихьиб.

Х1япсатли сунечи чесиб Г1имранхъала хъалибарглис кумекбирес.
Х1япсат замана-замана Г1имранхъалачи рашар, лерил хъулирти
х1янчи диру, дурх1ни кабиркьу, абурцу, ц1а билкьа, чирагъ улка,
96

97

хъали ушку, шичи рашар. Пахай мурталра х1янчилар сари, хала неш
бажардириркули

ах1ен.

Х1япсатли

Кабиратла

руч1нилисра

кумекбиру. Г1яличи ил хаслира чекаризурли х1еррик1ар – иличи
буг1ярх1егахъес, умули виахъес, яслилизи аркьу-лявкьух1ели,
хат1ализи х1ейкахъес.
Г1имранхъалас Х1япсат дебали дигахъу, хаслира ил дебали
дигахъу Г1ялис. Г1яли илала гъайличивад чевх1елхъан, илини
мабирид

ибси

барили

чебаахъес

х1ейрар.

Се-биалра

вайси

бирух1ели, Х1япсатлизи бурис алли, яра Х1япсат ляркьули сари
алли, илис баибси саби.
Х1япсатли илис чинад-биалра бикахъили кампет биху, чакар
биху.

Г1ялис

муридеш

дебали

дигахъу.

Кампетлис

илини

чебкабатурли пальто-дигара бедлуга, амма дабри х1елуга, дурар чярт
херну.
Х1япсатли ил киноличи вику. Илис кино дебали дигахъу.
Киноличи аркьух1ели, ил дураулхъан, Х1япсатла к1анала дубра
буцили. Хъули чариайчи, илини к1ана батх1ейу.
Гьачам Г1ялини ца дурх1ялизиб тап чебаиб. Ил Х1япсатличи
чекайзур, тап дигулра или. Х1япсатли дахъал умц1еръала дариб,
унра шилизи базарличи рархли рякьун. Х1япсатла къайгъили сунела
нешра руциб. Х1япсатла нешра таплиг1ир сураврик1усири. Ахирра,
Х1япсатли чинаб баргибал, Г1ялис тап баргиб, хили ванзализи
игьуб, тап т1ях1бухъи, бурхани абаиб. Г1ялила разидешла г1елала
аги. Х1япсатлис «Г1ялила неш» бик1ули бири.
(С.Г1ябдуллаев)
Х1янчи 210. Шел предложение мерла наречиеби дак1ахъили,
шел

предложение

заманала

наречиеби

дак1ахъили,

шел

предложение сабабла наречиеби дак1ахъили пикридарес ва
делк1ес.
97

98

Х1янчи
замана

211. Скобкализирад сек1а баркьудила куц, даража,
чебиахъути

дугьби

касая

ва

предложениеби

черделк1еная.
1.Саният иличи _______ х1ерризур (пашманни, разили). 2.Ришт1аси
рурси _______ рисирииб (дебали, ахъли). 3.Ишбарх1и дудеш
_______ чарухъун (кьанни, жявли). 4.Нуша_______экскурсияличи
аркьутира (савли, барх1ехъ). 5.Дудешра уршира урчиличи _______ ,
х1ери баибх1ели шилизи сабаиб (мурдали, хьурали).
6. ________чебихьунси дирихьли гьат1ира ц1ябдеш имц1абарилри.
7.Расул ________ айзур, андаличибад някъ х1яршбариб (багьлали,
хъярхъли). 8.Раисатра Аминатра собрание таманбиубли г1ергъи,
_______ ихтилатбик1ули калун (бахъх1и, камли). 9.Дебали изули сай
бик1ух1ели, ________ ну иличи гьаввак1ес вякьунра (цагьачам,
даим). 10.Даудхъали х1ербируси,

удиб подвалра сабра ________

хъали саби (сагаси, буркьа). 11.Х1япсат ________Г1имранхъалачи
рашар, лерил хъулирти х1янчи диру (замана-замана, даим).
12.Хъулри цаличи-ца ______ах1ен (гъамли, гьарахъли). 13.Рурсини
_______далай белч1ун (ахъли, г1яшли).
Х1янчи 212. Чеббелк1еная. Наречиебала уди къелаая, чула
жураби белгидарая.
Дурсрала гIергъи нуша, школала лерилра дурхIни

ва

учительти, билхъаличи дакIира. Директорли гьала-гьала
лебилра дурхIни кьукьначи бутIиб ва гьар кьукьяличи декIардекIарти хIянчи хъардариб: цабехIличи къадаларад къаркъуби
дихули дашес гIягIниси дякь умубарахъес, цархIилтачи сагати
луцрас хьулчни диркъахъес, хIябэстачи биалли къадаларад
чеди къаркъуби дихахъес. Чедирти классунала чумал дурхIя
98

99

биалли директорли халати къаркъуби дялчахъес декIарбариб.
Ну къаркъуби дихуси кьукьялизив къаршиикира. Гьалабгьалабил къаркъа касили гьайбарибхIели, бахъ халаси касили
буили,

бай

гьуйчив

каркус

или

гьанбикиб.

царалтазибад цIахбилзули, хIилхIи мерличи
БагьлахIебарили,

лерилра

дурхIни

Аммаки,
абаахъира.

сагадан

катхIел

дуцIдулхъулра. КIиэсил къаркъа нуни балу-балули биштIаси
чеббикIира, сепайда лаг бахъ тIашси сабли, илинира левгIев
гIяжизварра. Цаличил ца абзбикибтин лебилра дурхIни дуцIли
башутири, ну биалли Камаладинничил сайри абзикибси ва
илис гьалавхъес къайгъилизиври. Лерилра нуни дихути
къаркъуби Камаладиннайчир халати диахъес хIяракатлизиври
ну.
(Р.Г1ямаров)

Х1янчи 213. Гьар схемалис х1яб-х1ябал х1ясибли дугьбала
цалабикуни дарая.
Сущ.+прил.:
Сущ.А.п.+глаг.:
Нар.+глаг.:
Мест.+глаг.:
Числ.+сущ.:
Числ.+глаг.:
Сущ.Х.п.+нар.:
Нар. + нар.:

Х1янчи 214. Чеббелк1еная. Наречиебала уди къелаая.
ДЯХ1ВАН УРК1И УМУЛИ
99

100

Х1улбала х1ер х1ялалли,
Кьяшмала ганз мях1камли,
Камли дирути гъайла
Гьарилра дев малх1ямли,
Чераибтала х1улби
Халадиули сари,
Гъай бакьибтала урк1би
Ц1али улкули сари.
Х1у аркьулри...
Гьарил ганз Г1ебалгьан бирк1антазиб.
Вера-гавван регъубри,
Ватурли ну ц1ализив
Х1ерик1улра х1ед г1ергъи
Ва набзи ну вик1улра:
Дях1-палтарван умули
Калаб х1ела урк1ира.
(М-Ш.Г1исаев)
Х1янчи 215. Наречиебас антонимти делк1еная.
Даг-..., г1урдус-..., умули –..., мурхьли –..., ахъли –..., пашманни –
..., шадли –..., уди –..., г1ела –..., савли –..., ишбарх1и –..., гьалакли –...,
шалали –..., гъамли –..., г1ях1ли –..., дуц1ли –..., хъярхъли-..., гьаман-...,
барх1ехъ-....

Х1янчи 216. Баркьудила куц чебиахъути, мерла, заманала,
сабабла,

мурадла

наречиеби

дак1ахъили,

х1яб-х1ябал

предложение пикридарая ва делк1еная..

Х1янчи 217. Ишди буралабазир наречиеби даргая ва къелаая.
Чула жура белгибарая.
100

101

Гьала-гьала духувии, г1ур хъайчикайи. Гьачам х1янчи бара, г1ур
бамсри ахъа. Дурав бурсивиубсилис, дураб дигахъу.Дугели урцул
кавдути ах1ен. Х1еб – вавни, г1ебшни – ц1едеш. Савли жявли
айзурсилис Аллагьлира кумекбиру. Г1янруч1 вачар г1ях1си бирар.
Ишбарх1и

лугуси

жибх1я

гьалаб

бирар,

жаг1ял

лугуси

г1ярг1яличибра. Жявли айзурсилис жявли кайхьес дигухъу. Жаг1яйс
балтуси кьац1 бирар. Г1янруч1 даибтигъунти шинкьби х1едирар.
Ишбарх1и

къуруш

гьалаб

бирар,

жаг1ял

дирути

вец1ал

къурушличирра. Барх1ехъ х1яйванра хъули башар. Г1ур я бец1 биэс,
я хя биэс. Хьурали вашадли, кьанни ветиуд. Бег1ла гьалабси гъай
кьанни хъумурту. Жаг1ял бируси гидгарлис ишбарх1и леб х1ебик1ар.
Гьачам арадеш бетахъалли, ил баргес къиянни бирар.

КЪУЛЛУКЪЛА ГЪАЙЛА БУТ1НИ
Х1янчи 218. Ишди дугьби послелогуни диахъубли предложениеби
пикридарая ва делк1еная.
Гьала, г1ела, г1ергъи, ургав, алав, бух1наб, барх, дураб, багьандан.
Х1янчи 219. Послелогуни къелаили дек1ардарая.
Шантала ургав имц1али вирен. Рак1или карииб неш дила шулг1и.
Нешла урк1ила гьалар дулхъули сар бурямти. Дуц1румла хъярхъти
заблис г1ергъи духъунти х1урк1бани шила кьакьурбазирти жярга-зекъ
ардиху. Гъамлив, командиртала ургав, бек1 тупла г1елав, х1ясан ахъли
дукарк1улри. Ши-алав ва саби шилизир хъумала х1янчи демжурси
замана сабри. Хъярчнани булхъути –ургаб низам кабилзахъули саби.
Нешли ибси барили Урши стол-алав кайрули сай. Берх1ила шала
черт1ибти дубурти мургьили дакибтиван кадизурли сари.

101

102

Х1янчи

220.

Союзуни амма, -ну, -гу, сенах1енну дак1ахъили

шушел предложение пикридарая ва делк1еная.
Х1янчи 221. Чеббелк1еная, текстлизир союзуни даргая.
Иш г1урра лех1кахъиб ва Иминовла вях1ла х1еризур. Къиянси, амма
х1яздухъеси саби мургьи-арцла х1янчи, хаслира някьиш лук1ули
бузутала, сенах1енну г1ярбук1ли дахъал царх1илтира жура-журала
х1янчи дирули бирар. Хъалибарглизив яра коллективлизив адамла
ватдешла хабардерхурли г1ергъи, ил г1ях1си ветаэс багьандан дахъал
г1ях1ти х1янчи г1яг1нити сари ва халаси замана г1яг1нили саби. Я
кьяйчи кьац1бикес, яра къача хъямбарес дигули саби. Нушала
дубурличи ах1енну, х1ечил варх верх1ел дубурла г1ела лявкьяс.
Ахирра валрумала караванти цацали чардулхъескадииб, амма шин
х1ехиб. Ч1янк1 авлахъунала имц1атигъунти миц1ираг гъумличир
дагьарли х1ейрар, сенк1ун илди гъумлагъуна духъут1а рангла дирар.
Ца хат1аикес асубирар, амма лебилра халкь хат1абикес х1ебирар.

Х1янчи 222. Чеббелк1еная, кесекунала жураби белгидарая.
1.Мер кьалли вайси ах1енри, дурх1я вахъ пайдаагарси сайри. 2.Ил
урегц1али дусра-сера виублири, амма сай гьачамлис жагьли чейулри.
3.Юх, наб се авара. 4.Абхьагу унза, вахъ дебали вярг1илрану.
5.Ц1ябли-дек1ар

ах1енси

дуги

сабри.

6.Лерилра-сера

галгуби

шинишдиублири. 7.Гужли адамлизи адам дигахъес вик1ули хьалли
бетх1ерар. 8.Левара-гьат1и нуша-ургав делхъ дарес х1ейруси. 9.Илини
чебаиб, гъабзадеш ва пахру ца тайпалис-дек1ар хасси х1ебиъни.
10.Мухтар барх1и ахъайчи вец1нара-сера дудешличи больницализи
вякьун. 11.Батирайлис сунела далуйти багьандан гьачамра-сера
ах1енри къиян-жапализи викес чебуркъубси, хаслира ухънадешла
г1ямрулизив. 12.Илала юлдашуни бахъал бири, даргала бег1ла
102

103

гьарахъти шимазибадра-бархли. 13.Чизибадра х1ергъира х1елагъуна
далайла.
Х1янчи 223. Ишди кесекуни дак1ахъили ( -гъуна, -цад, -ван, -мага, лин, -син, -к1ун, к1унал, кьадин, -гу, гьат1и, биалра, сайрил, балли,
бархли, вахъ), предложениеби пикридарая ва делк1еная.

Х1янчи 224. Пикридарая ва делк1еная ишди междометиебачил (
гьу, х1яйт! агьа, вях1! Ай-ай-ай, ту, гьари, гьуя-гьарай!)

ца-ца

предложение.

Г1ИБРАТЛИС ТЕСТАНИ

ФОНЕТИКА. ГРАФИКА. ОРФОГРАФИЯ.
1. Фонетикали се руркъу?
1. вархьли лук1нила кьяйдурти
2. гъайла т1амри
3. х1урпрала белк1
4.
2. Чиди къяйлизир гили г1ела лезмила кьяп1ти т1амри?
1. [ къ, к1, кь, гъ]
2. [ б, п, в, м ]
3. [ д, т, з, с ]
3. Чиди къяйлизир гили сонорный т1амри?
1.[ б, д, г, гъ]
2.[ п1, т1, к1, кь]
3.[ хь, х, х1, гь ]
4.[ л, м, н, р]
4. Чиди къайлизир гили шумличилти зуздилт1ути г1янц1а
кьяп1ти т1амри?
103

104

1.
2.
3.
4.

[ в, з, ж, г ]
[ л, м, н, р]
[ хь, х, ш, с]
[ п1, т1, к1, кь]

5. [ б ] т1амаличи лайикьти лишанти чиди къяйлизир гили?
1. г1ела лезмила, г1янц1а, къябудуси
2. хъар кьакьарла, буч1уси, зузбилт1уси
3. кьакьарла, къябудуси, буч1уси
4. к1унт1бала, къябудуси, буч1уси
6. Чиди къяйлизир гили г1ела лезмила абхьибти т1амри?
1. [ у, а ]
2. [ и, э, аь ]
7. Даргала алфавитлизир чум к1ирка х1ярп лера?
1. 10
2. 13
3. 6
4. 15
8. «Дубурлан» ибси девличи
сегъуна транскрипция
балбиркура?
1. [ дубурлан]
2. [ дубуллан]
3. [ дубулан]
9. Даргала ишх1елла алфавитлис се хьулчили касибси?
1. латинна белк1
2. г1ярабла белк1
3. кириллица / урусла белк1/
10. Чиди къяйла дугьбазир я, ю, е, ѐ х1урпрани к1ик1ел т1ама
иргъахъули?
1. бялихъ, беркала, бят1, бек1, пюре
2. бурая, юргъан, ѐлка, ери – юрт, яни
3. х1ерк1, х1ярх1я, эмх1е, хъяр
11. Орфоэпияли се руркъу?
1. гъайла ирнила нормаби
104

105

2. вархьли лук1нила кьяйдурти
3. девла бут1ни лук1нила нормаби
12. Чум т1ама лера « ери – юрт» девлизир?
1. 6 т1ама
2. 7 т1ама
3. 8 т1ама
13. Чиди девлизиб
мешубикни?
1. х1язти
2. х1ябмузан
3. хабарлизиб

къаршибиркули

таманни

т1ама

14. Чиди дев падежунарбирух1ели, т1ама кабиркули?
1. бурала
2. дубура
3. бузери
15. Вархьли лук1нила кьяйдуртас се бик1ара?
1. фонетика
2. графика
3. орфоэпия
4. орфография
ЛЕКСИКА. ФРАЗЕОЛОГИЯ.
1.
1.
2.
3.

Лексикализир руркъути сари:
Гъайла бут1ни
Предложениели членти
Дев ва илала мяг1на

2. Кьац1–ризкьи делкьи, бет1у баши, берц1ибси,
гаши ахъес букуси сек1ал саби.
1. Грамматический мяг1на саби
2. Лексический мяг1на саби

адамтани

3. Ралликьянас – существительное, Л.п.., хь.ж., цалихъ.
1. Грамматический мяг1на саби
105

106

2. Лексический мяг1на саби
4.
1.
2.
3.

Чехибси мяг1нализиб бак1ибси дев дек1арбарая:
Мургьила някъби
Мургьила сяг1ят
Мургьила кулеха

5.
1.
2.
3.

Гьарси мяг1нализиб бак1ибси дев дек1арбарая:
Дубурла бек1
Уршила бек1
Хабарла бек1

6. Т1амралашал цагъунти, мяг1налашал
бик1ар:
1. Омонимти
2. Синонимти
3. Антонимти

дек1арти дугьбас

7. Чидилти мезлизирад г1ерасибти ишди дугьби: сяг1ят,
замана, х1укумат, г1якьлу, сабаб.
1. Туркла
2. Иранна
3. Г1ярабла
8.
1.
2.
3.

Саниг1ятла дугьби или бик1ар:
Дек1ар-дек1арти мер-мусала адамтани дузахъути дугьби
Чиди-биалра саниг1ятла адамтани дузахъути дугьби
Лебил даргантани дузахъути дугьби

9.
1.
2.
3.
4.

къабакъ, къапу, къараваш, къазан г1ерасибти сари:
Г1ярабла мезлизирад
Иранна мезлизирад
Туркла мезлизирад
Урусла мезлизирад

10.
Ахъси-г1яшси, уди-чеди, лаг-кат, кункли - дек1ли ибти
дугьби сари:
1. Антонимти
2. Синонимти
106

107

3. Омонимти
12. Лугъатла дугьби сари:
1. Чиди – биалра мер – мусала адамтаницун дузахъути
2. Лебил даргантани дузахъути
3. Лебил Дагъистайзир дузахъути дугьби
13. Ирнилашал ва белк1лашал мезла устнани луг1яндарибти,
хасти нормаби кадизахъурти, сари дузахъни лебтачибалра
чебли бирахъути мез:
1. Литературный мез
2. Лугьатла дугьби
3. Саниг1ятла дугьби
14. Магнитофон, стол, аудитория, доска, метр.
1. Урус мезла дугьби сари
2. Туркла мезла дугьби сари
3. Иранна мезла дугьби сари
15. Чиди стильлизи халбарес вирара иш предложение:
Кьулазирад ниъ изнила абзла итогуни каиб.
1. Публицистикала
2. Художественный
3. Г1илмула
16. Поэтунани писательтани чула произведениебазиб имц1али
чиди стиль бузахъули бирара?
1. Художественный
2. Г1илмула
3. Къуллукъла
17. Г1ярза белк1ес багьандан сегьуна стиль
г1яг1ниси?
1. Къуллукъла стиль
2. Г1илмула
3. Публицистикала

пайдалабарес

107

108

МОРФЕМИКА ВА ДЕВ АЛК1НИ.
1.
1.
2.
3.

Морфема или бикк1ар
Девлис
Девла бут1алис
Бирк1айс

2. Дугьбала ургабси
бут1алис
1. Ахир
2. Х1ячи
3. Аслу бик1ар

бархбас чебиахъуси девла

г1елабси

3. Тухумти дугьбазибси, бут1начи бехъес х1ейруси, кумхаси
бут1алис бик1ар:
1. Х1янчи
2. Суффикс
3. Аслу
4. Х1ячила урга бак1или, девлизиб грамматический барсдеш
бируси арсула бут1алис:
1. Инфикс
2. Суффикс
3. Приставка бик1ар
5. Суффикс или бик1ар:
1. Х1ячилис гьалаб бак1или, девлизиб барсдеш бируси аслула
бут1алис
2. Х1ячилис г1ергъи бак1или, девлизиб барсдеш бируси девла
бут1алис
6.Дурабухъун, сабухъун,
кабукиб дугьбазир дек1адарибти
бут1ни сари:
1. Приставкаби
2. Суффиксуни
3. Ахирти
7. Адам, кьац1, бек1, шин
1. Дарибти дугьби сари
2. Х1едарибти сари
108

109

8.
Глаголла
форма
шурбухъни саби:
1. Субстантивация
2. Адъективация

причастие

существительноеличи

МОРФОЛОГИЯ.
1.
1.
2.
3.

Морфологияли руркъули сари:
Гъайла бут1ни
Предложениела членти
Х1урпри ва т1амри

2. Существительное,
прилагательное,
числительное, наречие, глагол
1. Къуллукъла гъайла бут1ни сари
2. Бек1ти гъайла бут1ни сари
3.
1.
2.
3.

Къуллкъла гъайла бут1нани иргъахъу:
Предложениеби – ургабси барбас яра отношение
Замана, лишан, баркъуди, сек1ал
Урк1ила х1ялани

4.
1.
2.
3.

Существительноели жаваб луга:
Чи? Се ?
сегъуна ?
Мурт? Сецад? ибти суалтас

местоимнеие,

5. Адамтала
уми, фамилияби, шагьуртала мер- мусала,
х1урк1бала уми:
1. Хасти существительноеби сари
2. Т1инт1ти существительноеби
3. Мискин, унра, уста, секретарь, директор
6. Мурул жинслис хасти дугьби сари.
1. Хьунул жинслис хасти дугьби сари
2. К1елра жинслис дузахъути сари
7. Дарган мезлизир лер:
109

110

1. Вец1ну цара падеж
2. Верх1ел падеж
3. Урегал падеж
8. Чиди
падежла
ахир
падежунарбирнила жура:
1. Уйхъу
2. Актив
3. Лугу
9.
1.
2.
3.
4.

х1ясибли

кабилзахъуси

Прилагательноели чедиахъу:
Сек1а лишан
Сек1а баркьуди
Баркьуди кабиркуси замана
Баркьудила лишан

10.
Качествола, отношениела,
цугбурцнила
1. Существительноеби сари
2. Прилагательноеби сари
3. Местоимениеби сари

притяжательноела

ва

11.
Ахъ шурла ц1удар хъирхъа... Дек1ардарибти дугьби
сари:
1. Таманти прилагательноеби сари
2. Таманах1енти прилагательноеби
12.
Мургьи-ранг , ц1яба-хьанц1а, пикриагар, ахъ-ахъси...
1. Учидяхъ прилагательноеби сари
2. Цаладяхъ прилагательноеби сари
3. Царка прилагательноеби сари
13.
Числительноели чедиахъу:
1. Гьаб- г1ергъидеш, кьадар яра абзурла бут1а
2. Сек1а лишан
3. Баркьудила лишан
14.
Местоимениеби дирар:
1. Бях1ла, ишарала, суалла, белгидешла ва ц.
110

111

2. Качествола, отношениела, цугбурцнила.
3. Дурт1у, гьаб-г1ергъидешла, кьадарла
15.Чиди къяйлизир гили ишараа местоимениеби.
1. Нуша, х1уша, ну, х1у
2. Ит, их, ик1, итди, ишди
3. Чи? Се? Сегъуна? Сели? Чис?
16.Кумекла глаголти сари:
1. Вашар, лебку, хиб, лук1и
2. Саби, ах1ен, сай
3. Узес, архулра, аркьян, бати
17.Инфинитив алк1ахъуси морфема саби:
1.-ис
2.-ес
3.-ус
4.-ас
18.Дарган мезла инфинитивли чебиахъу:
1. Бях1
2. Замана
3. Жура
4. Наклонение
19.Учибяхъ глагол саби:
1. Сунезир к1ел яра чумал дев лерси
2. К1ел яра чумал х1ячилизибад цалабикибси
3. Сунезир приставкаби ва суффиксуни лерси
4. Сунезиб цацун х1ячи лебси
20. Цалабяхъ глаголла цаибил бут1али биубли башар:
1. Прилагательное
2. Причастие
3. Наречие
4. Послелог
21. Инкарла кумекла глагол саби:
1. Х1ебалас
111

112

2. Ах1ен
3. Саби
4. Х1ек1иб
22. Чула мяг1на х1ясибли глаголти дирар:
1. Царка ва учидяхъ
2. Бек1лидиубти ва кумекла
3. Таманти ва таманах1енти
23. Предложениелизир мяг1налашал пайдаладирниличи ва
царх1илти дугьбачил дархдасниличи х1еръили, глаголти
дирар:
1. Марбирути ва инкарла
2. Чердурхути ва черх1едурхути
3. Таманти ва таманах1енти
24. Мурталра таманах1енси баркьуди чебиахъуси глагол саби:
1. Бирес
2. Вашес
3. Усес
4. Лук1ес
25. Таманси ва таманах1енси жура цазаманализир иргъахъуси
саби:
1. Баргес
2. Ургьес
3. Умцес
4. Умц1ес
26. Глаголла таманах1енси жура алк1ух1ели,
фонетичиский анц1букь къарших1ебиркур:
1. Т1амри мешудиркни
2. Т1амри яргадик1ни
3. Т1амри кадиркни
4. Т1амри имц1адирни

ишгъуна

27. Сунезиб сказуемое чеббурхуси глаголли аргъахъибси
предложениела подлежащее башар:
1. Уйхъу падежлизиб
112

113

2. Актив падежлизиб
3. Хас падежлизиб
4. Гъам падежлизиб
28. Чеббурхуси глаголла лишантази кабурхули ах1ен:
1. Предложениелизиб объект лебни
2. Подлежащее актив падежлизиб башни
3. Объект уйхъу падежлизиб башни
4. Суффикс – ахъ лебни
5. Глаголла формализир ахирти – ус, - уд лерни
29. Сказуемое « дигес» ибси
предложениела подлежащее башар:
1. Уйхъу падежлизиб
2. Актив падежлизиб
3. Хас падежлизиб
4. Лугу падежлизиб

глаголли

аргъахъибси

30. Чеббируси глагол алк1ахъуси морфема саби:
1. – ас
2. – ахъ
3. – ад
4. – ар
31. Глаголлизир мерла приставкаби сари:
1. че-, у-, гьа-, ма-,
2. у-, че-, гьа-, г1е3. х1я-, ма-, у-, че32.
Чеббурхуси
глаголли
аргъахъибси
подлежащееличил балбиркур:
1. Жинслизиб
2. Жинсла г1яламатли иргъахъуси кьадарлизиб
3. Бях1лизиб
4. Падежлизиб

сказуемое

33. «Рурси рак1иб.» предложениелизиб р жинсла г1яламатли
чебиахъули саби:
1. Мурул жинс
113

114

2. Хьунул жинс
3. Урга жинс, дахълихъ
4. Мурул- хьунул жинс, дахълихъ
34. « Нуша дуч1улра» предложениелизиб бях1 чебиахъули
саби:
1. Бях1ла ахирли
2. Жинсла г1яламатли
3. Бях1ла ахирли ва жинсла г1яламатли
4. Дахълихъла ахирли
35. Глаголличицун хасси лишан чебаахъес:
1. Жинс
2. Кьадар
3. Падеж
4. Замана
36. Причастиела глаголличицун мешути лишати сари:
1. Жинс, кьадар, бях1, замана
2. Чеббурхни, жура
3. Наклонение
37. Таманси журала убла
морфологический лишан саби:
1. Жинс
2. Бях1
3. Кьадар
4. Падеж

заманаличи

хасси

ах1енси

38. Гьаннала заманаличи хасси ах1енси морфологиялашалси
лишан саби:
1. Таманси жура
2. Чеббурхни
3. Бях1
4. Хабар наклонение
39. Наклонениебази ках1ебурхуси форма чебаахъес:
1. Уббурк1уси
2. Шарт1ла
114

115

3. Суалла
4. Инкарла
40. Предложениезибси глаголличи хасси ах1енси лишан
чебаахъес: «Берх1и гьаббак1иб»:
1. Урга жинс
2. Цалихъ
3. 3 бях1
4. Чеббурхуси
5. Таманси
41. Мерла наречиеличи хасси ах1енси лишан чебаахъес:
1. Жинс
2. Кьадар
3. Бях1
4. Сабабла
5. Уббурк1уси
42. Предложениелизибси деепричастиела жура «Бамсуркъира,
илдани х1янчи даимбирулри»:
1. Баркьудила куц чебиахъуси
2. Заманала
3. Мерла
4. Сабабла
5. Уббурк1уси
43. Ишди дугьби-ургаб послелогунала кьукья баргес:
1. Чедиб , алав, - сун, ила
2. Гьала, уди, - шал
3. Гьалаб, илх1ели, мякьлаб
4. Бух1на, шайчи, барх, даг
44. «Гьеч» кесекла мяг1на х1ясибли жура бурес:
1. Вачавархни иргьахъуси
2. Мяг1на ц1акьбарни иргъахъуси
4. Цугбурцнила
45. «Агь, сунес х1ялалдиъ!» предложениелизиб междометиели
иръахъули саби:
115

116

1. Разидеш
2. Урк1ухъни
3. Тилади
4. Гьимук1ни
46. «Берх1и ванабик1улри»
заманала форма белгибарес:
1. Таманси убла замана
2. Даимдешла замана
3. Жявх1елла убла замана
4. Гьаннала замана

предложениелизиб

глаголла

47. Таманах1енси убла заманала форма баргес:
1. Вак1иб
2. Вак1или сай
3. Вашар
4. Ваши
48. Г1урла заманала форма чебаахъес:
1. Аркьяс
2. Аркьулра
3. Аркьяси
4. Арукьясли
49. «Белики, нунира жуз белк1иша» предложениелизилб
глаголла наклонениела форма белгибарес:
1. Уббурк1уси
2. Хабарла
3. Следствиела
4. Шарт1ла
50. Шарт1 наклонениела форма чебаахъес:
1. Белч1алли
2. Белч1алри
3. Белч1алра

116