/
Author: Фаттахова Р.Ф.
Tags: урало-алтайские языки языки мира лингвистика языкознание изучение языков татарский язык
ISBN: 978-5-298-02240-8
Year: 2012
Text
Практический
татарский язык
Методическое пособие
для изучающих
татарский язык
Г амэли
татар теле
Татар телен
өйрәнүчеләр өчен
методик кулланма
■л А
о
Р. Ф. ФАТТАХОВА
Практический
татарский язык
Методическое пособие
для изучающих
татарский язык
Г амэли
татар теле
Татар телен
өйрәнүчеләр өчен
методик кулланма
Издание второе, исправленное, дополненное
КАЗАНЬ
ТАТАРСКОЕ КНИЖНОЕ ИЗДАТЕЛЬСТВО
2012
УДК (072):811.512.145
ББК 81.2Тат-96 я7
Ф27
Рецензент
Шайхиева Ф. Р.
Фаттахова, Р. Ф.
Ф27 Практический татарский язык: методическое пособие
для изучающих татарский язык = Гамэли татар теле: татар
телен өйрәнүчеләр өчен методик кулланма / Р. Ф. Фаттахо¬
ва. - 2-е изд., испр., доп. - Казань : Татар, кн. изд-во, 2012. -
176 с.
13ВЫ 978-5-298-02240-8
Данное методическое пособие предназначено для студентов соци¬
ально-гуманитарных факультетов высших учебных заведений, а также
работников министерств, ведомств, продолжающих углублённое изуче¬
ние татарского языка. Целевой установкой данного курса является прак¬
тическое овладение речевыми нормами татарского языка.
Пособие построено по принципу тематической и функциональной
организации материала. Оно может быть использовано в условиях ста¬
ционарного учебного процесса в учебных заведениях, на курсах и груп¬
пах изучения татарского языка, а также для самостоятельного использо¬
вания лицами, ранее прошедшими базовый курс обучения в школе.
УДК (072):811.512.145
ББК 81.2Тат-96 я7
18ВЫ 978-5-298-02240-8 © Татарское книжное издательство, 2012
© Фаттахова Р. Ф., 2012
ПРИВЕТСТВИЕ.
ПРОЩАНИЕ
ИСӘНЛӘШҮ.
САУБУЛЛАШУ
Приветствие
Здравствуй(те)!
Доброе утро!
Добрый день!
Добрый вечер!
Добро пожаловать, дорогие
друзья (гости)!
Я очень рад(а) вас видеть.
Как у вас дела?
Как ваше здоровье?
Спасибо, очень хорошо.
Как ваше настроение?
Неплохо.
Дела хорошо ли идут?
Всё в порядке.
Родственники живы-здоровы?
Да, все живы-здоровы.
Прощание
До свидания!
Прощайте!
Увидимся!
До новой встречи.
Спокойной ночи!
Счастливого пути!
До завтра.
Завтра увидимся.
Нас не забывайте.
Удачи вам.
Всем передавайте от нас привет.
Благополучного возвращения.
Приезжайте к нам ещё.
Исәнләшү
Исэнме(сез)! Саумы(сыз)!
Хэерле иртэ!
Хәерле көн!
Хэерле кич!
Рәхим итегез, кадерле дуслар
(кунаклар)!
Сезне күрүемә мин бик шат.
Хәлләрегез ничек?
Саулыгыгыз ничек?
Рәхмәт, бик яхшы.
Кәефегез ничек?
Начар түгел.
Эшләрегез яхшы гына барамы?
Бар да тәртиптә.
Туганнарыгыз исән-саулармы?
Әйе, барысы да исән-сау.
Саубуллашу
Сау булыгыз! Исән булыгыз!
Хушыгыз!
Очрашырбыз!
Яңадан очрашканга кадәр.
Тыныч йокы!
Хәерле юл!
Иртәгәгә кадәр.
Иртәгә күрешербез.
Безне онытмагыз.
Уңышлар сезгә.
Бездән барысына да сәлам әйте¬
гез.
Исән-сау әйләнеп кайтыгыз.
Безгә тагын килегез.
3
Алфавит и графика татарского языка
(Татар теленең алфавиты һәм графикасы)
Основные сведения по фонетике
(Фонетика буенча төп мәгълүмат)
Гласные звуки
(Сузык авазлар)
Закон сингармонизма
(Сингармонизм законы)
Категория числа имени существительного
(Исемдә сан категориясе)
Отрицательная частица түгел
("Түгел юклык кисәкчәсе)
Татарский алфавит основан на русской графике и состоит из
39 букв:
Аа
Зз
Пп
Чч
Ээ
Ии
РР
Шш
Бб
Йй
Сс
Щщ
Вв
Кк
Тт
ъ
Гг
Лл
Уу
Ыы
Яд
Мм
Үү
ь
Ее
Нн
Фф
Ээ
Ёё
Ң
Хх
Юю
Жж
Оо
ҺҺ
Яя
Җҗ
Өө
Цц
Татарский алфавит отличается от русского тем, что он имеет
дополнительные 6 букв, которых нет в русском алфавите: ә, ө, ү, җ,
Ц, һ.
В татарском языке 9 гласных звуков, 8 из которых составляют
пары по твёрдости и мягкости:
твёрдые
мягкие
[а]
ы
[о]
[е]
Ы
М
[ы]
[э]
—
[и]
В заимствованных из русского языка словах употребляются рус¬
ские гласные [о], [ы], [э] (торт, порт, посылка, сыр, этаж).
Гласные [а], [о], [ы], [у] называются гласными заднего ряда, т.к.
4
они образуются при движении языка назад. Гласные [ә], [ө], [ү], [э],
[и] называются гласными переднего ряда, т.к. образуются при дви¬
жении языка вперёд и вниз. Гласные [о], [ө], [у], [ү] называются
огубленными, т.к. при их образовании участвуют губы. Татарские
гласные бывают долгие: [а], [э], [у], [ү], [й] и короткие: [д], [ө],
[ы], [э].
Татарские слова подчиняются закону сингармонизма. По этому
закону в слове гласные звуки бывают только одного ряда: или перед¬
него, или заднего, т.е. произносятся или только твёрдо, или только
мягко, например: саумысыз (здравствуйте), дуслар (друзья), кунак¬
лар (гости), саулык (здоровье), начар (плохо), туганнар (родствен¬
ники), көннәр (дни), төннәр (ночи), хәлләр (дела), рәхмәт (спасибо),
тәртип (порядок). Исключение составляют заимствованные слова
из арабского, персидского, русского и западноевропейских язы¬
ков, например: китап (книга), каләм (перо), сәлам (привет), сәгать
(часы), гариза (заявление), директор, кабинет, театр, концерт;
а также сложные слова самого татарского языка: билбау (пояс),
караҗимеш (чернослив), караҗиләк (черника).
В татарском языке имеется ещё и нёбный сингармонизм, когда
в первых слогах звуки краткие огубленные [о], [ө], во вторых сло¬
гах - [ы], [э], то первые гласные огубляют вторые. Это происходит
только в речи, пишутся же соответственно буквы ы, е: солы [соло]
(овёс), болын [болон] (луг), болыт [болот] (облако), колын [къолон]
(жеребёнок).
В татарском языке существительное характеризуется показате¬
лями числа, принадлежности, падежа.
Категория числа представлена двумя формами: единственно¬
го и множественного числа. Единственное число не имеет грам¬
матических показателей: иртә, көн, кич, дус, кунак, хәл, эш, юл,
уңыш, урам, урман. Множественное число выражается аффиксами
лар!-лэр, -нар!-нэр.
-лар, -нар присоединяются к словам с твёрдой основой, напри¬
мер: дус-лар, кунак-лар, юл-лар, уцыш-лар, урам-нар, урман-нар.
-лэр, -нэр присоединяются к словам с мягкой основой, например:
иртә-ләр, көн-нәр, төн-нәр, кич-ләр, хәл-ләр, эш-ләр.
-нар/-нәр присоединяется к словам, заканчивающимся на носо¬
вой звук, например: урам-нар, урман-нар, көн-нәр, төн-нәр. Во всех
остальных случаях присоединяется -лар/-лэр: дус-лар, кунак-лар,
юл-лар, уцыш-лар, иртә-ләр, кич-ләр, хәл-ләр, эш-ләр.
Отрицательная частица түгел присоединяется ко всем словам,
кроме глаголов. Русский эквивалент данной частицы - союз не. На¬
пример: иртә түгел (не утро), дус түгел (не друг), ак түгел (не бе¬
лый), күп түгел (не много), бер түгел (не один), ул түгел (не он).
Как видно из примеров, частица түгел в отличие от союза не
употребляется после зависимого слова.
5
БЛАГОДАРНОСТЬ.
ИЗВИНЕНИЕ
«РӘХМӘТ» СҮЗЕ.
ГАФУ ҮТЕНҮ
Благодарность
Спасибо.
Вам большое спасибо.
Спасибо за приглашение (за по¬
мощь, за подарок).
Большое спасибо за то, что вы
нас приняли.
Я в долгу перед вами.
Извинение
Пожалуйста, извините.
Извините за опоздание (за то, что
потревожил, перебил).
Очень жаль.
Простите.
Извините, но я думаю иначе.
Извините, я вам не помешал(а)?
Извините, вы не знаете,... ?
Извините, вы не скажете,... ?
«Рәхмәт» сүзе
Рәхмәт.
Сезгә бик зур рәхмәт.
Чакырганыгыз (ярдәмегез, бүлә¬
гегез) өчен рәхмәт.
Безне кабул иткәнегез өчен зур
рәхмәт.
Мин сезнең алдыгызда бурыч¬
лы.
Гафу үтенү
Зинһар өчен, гафу итегез.
Соңга калганым (борчыганым,
бүлдергәнем) өчен гафу ите¬
гез.
Бик кызганыч.
Кичерегез.
Гафу итегез, ләкин мин башкача
уйлыйм.
Гафу итегез, мин сезгә комачау¬
ламадыммы?
Гафу итегез, сез белмисезме,... ?
Гафу итегез, сез әйтмәссезме,... ?
Согласные звуки татарского языка
(Татар теленең тартык авазлары)
Личные местоимения
(Зат алмашлыклары)
Спрягаемая основа глагола
(Фигыльнең төрләнеш нигезе)
Спряжение глаголов настоящего времени
(Хәзерге заман фигыльләрнең зат-сан белән төрләнеше)
Вопросительная частица -мы/-ме
(-мы/-ме сорау кисәкчәсе)
В татарском языке имеются следующие согласные звуки: [б], [в],
М> М’ [гъ]> [д]> [ж1> [Җ]. А/> [й], [к], [къ], [л], [м], [н], [ц], [п],
[р], [с], [т], [ф], [х], [н], [ц], [ч], [ч] (рус.), [ш], [щ], [’] (гамза).
6
Согласные звуки [в], [ц], [щ], [ч] (рус.) употребляются только в
заимствованных из русского языка словах, например: вагон, варенье,
вертолёт, цирк, циркуль, цемент, ящик, щётка, щи, часть, челнок.
Согласные звуки [в], [б], [д], [ж], [з], [л], [м], [н], [п], [р], [с],
[т], [ф], [ц], [ч] (рус.), [ьи], [щ] произносятся так же, как и в рус¬
ском языке, например: бар (иди, есть), дөрес (правильно), журнал,
зур (большой), ләкин (но), мөмкин (можно), начар (плохо, плохой),
пәрәмәч (перемяч), рәхмәт (спасибо), сез (вы), тимер (железо, же¬
лезный), фән (наука), цемент, чин, шэнэр (город), щётка.
Согласные звуки [җ], [н], [ц], [ч>] употребляются в татарских
словах, например: җыр (песня), җир (земля), җылы (тепло, тёп¬
лый), нава (воздух), нәйкәл (памятник), нэр (каждый), яңа (новый),
таң (заря), яңгыр (дождь). Звук [у\>] на письме обозначается бук¬
вой в: вазифа (обязанность), вакыт (время), вак (мелкий), авыл
(деревня).
Звук ['] (гамза) употребляется в арабских заимствованиях и на
письме обозначается буквой э, например: тәэсир (влияние, воздей¬
ствие), тәэмин итү (обеспечивать).
Звуки [г], [гъ[, [к], [къ], [х], [ч] имеют некоторые особенности
произношения, которые рассмотрим в последующих уроках.
Личные местоимения
мин-я
без - мы
син - ты
сез - вы
ул - (он, она, оно)
алар - они
Спряжение глаголов настоящего времени
лицо
ед. число
мн. число
I
мин бар-а-м, кил-э-л/
без бар-а-быз, кил-э-без
II
син бар-а-сың, кил-э-сең
сез бар-а-сыз, кил-э-сез
III
ул бар-а, кил-э
алар бар-а-лар, кил-э-лэр
Как видно из примера, спрягаемой основой глагола является фор¬
ма III лица единственного числа, к ней присоединяются все личные
окончания. При этом соблюдается закон сингармонизма, т.е. к глаго¬
лам с твёрдой основой присоединяются «твёрдые» аффиксы, к гла¬
голам с мягкой основой - «мягкие» аффиксы.
В татарском языке в конце вопросительных предложений без во¬
просительного местоимения употребляется частица -мы/-ме, напри¬
мер: синме? (ты?), бүгенме? (сегодня?), син Азатмы? (ты Азат?),
беләсеңме? (знаешь?), син шатмы? (ты рад?), ул барамы? (он
идёт?).
1
ЗАДАНИЯ
1. Образуйте форму множественного числа существительных.
1. Дус, кунак, туган, уңыш, юл, җыр, яңгыр, авыл.
2. Хәл, кәеф, эш, бүләк, иртә, кич, шәһәр, җир.
3. Таң, урман, урам, мәйдан, фән, көн, төн, бәйрәм.
2. Переведите.
Не порядок, не книга, не карандаш, не часы, не время, не заявле¬
ние, нехороший, не новый, небольшой, не железный, неправильно, не
шесть, не вы, не там.
3. Переведите глаголы настоящего времени и проспрягайте.
1. Бара, очраша, кайта, уйлый, комачаулый, борчый.
2. Күрә, ишетә, күрешә, бүлдерә, кичерә.
3. Соңга кала, гафу итә, ярдәм итә.
4. Допишите окончания.
Мин кала.., килә... Без бара.., белә...
Син кайта.., күрә... Сез очраша.., әйтә...
Ул чакыра.., ишетә... Алар оныта.., күрешә...
5. С помощью вопросительной частицы -мы/-ме образуйте вопросительные
предложения.
Хәлләрегез яхшы. Саулыгыгыз начар түгел. Бар да тәртиптә.
Кәефегез яхшы. Эшләрегез яхшы бара. Туганнарыгыз исән-саулар.
Яңадан очрашырбыз. Иртәгә күрешербез. Мин борчыйм. Син соңга
каласың. Ул башкача уйлый. Без комачаулыйбыз. Сез беләсез. Алар
әйтәләр. Ул кабул итә. Сез чакырасыз.
6. Выполните следующие коммуникативные задания:
1) поздоровайтесь с другом; с сослуживцем; с директором учреж¬
дения;
2) поблагодарите своего товарища за приглашение на день рожде¬
ния (в кино, в театр, в гости; за подарок; за помощь);
3) поблагодарите своего директора за то, что он согласился вас при¬
нять;
4) извинитесь перед коллегой за то, что вы перебили его во время
разговора;
5) извинитесь перед сослуживцем за то, что вам приходится его
беспокоить вопросами;
6) попрощайтесь с другом; с сослуживцем; с директором учрежде¬
ния.
8
ВОЗРАСТ
ЯШЬ
лет, возраст
скоро
исполняется
ровесник
родиться
яшь
тиздэн
тула
яшьтэш
туу
Вам сколько лет?
Мне 29 лет.
Мне скоро будет 30 лет.
Мы, оказывается, ровесники.
Вы в каком году родились?
Я родился в 1972 году.
Вы с какого года?
Я с 1972 года.
Сезгэ ничэ яшь?
Миңа 29 (егерме тугыз) яшь.
Миңа тиздэн 30 (утыз) яшь тула.
Без яшьтәшләр икән.
Сез ничәнче елда тугансыз?
Мин 1972 нче (бер мең тугыз йөз
җитмеш икенче) елда туган¬
мын.
Сез ничәнче елгы?
Мин 1972 нче (бер мең тугыз йөз
җитмеш икенче) елгы.
Слог
(Иҗек)
Ударение
(Басым)
Вопрос кайдан? (откуда?)
(Кайдан? соравы)
Количественные числительные
(Микъдар саннары)
В татарском языке 6 типов слогов (Г - гласный, С - согласный):
Г: и (наклони) СГС: киң (широкий)
СГ: су (вода) ГСС: әйт (скажи)
ГС: ак (белый) СГСС: корт (жук)
В татарском языке ударение обычно падает на последний слог.
При присоединении к словам аффиксов ударение переходит на по¬
следний слог, например: көн (день) - көннәр (дни) - көннәрнең (дней),
кызыл (красный) - кызылрак (краснее). В вопросительных местои¬
мениях ударение ставится на первый слог, например: кайда? (где?),
нәрсә? (что?), нйчек? (как?), кайсысы? (который?), ничэ? (сколь¬
ко?). В старых заимствованиях из русского языка ударение всегда на
последнем слоге, например: кәбестә (капуста), эскәтер (скатерть),
самавыр (самовар), мичкә (бочка). В новых заимствованиях ударе¬
9
ние такое же, как и в русском языке, например: кабинет, комитет,
директор, диктор, программа, студент. В словах с вопросительной
частицей мы!-ме, в глаголах с отрицательным аффиксом -мый/-ми,
-ма/-мэ ударение падает на слог, стоящий перед ними, например:
мйнме?, кеьиёме?, язамы?, укымый, эшләми, барма, күрмә.
Когда отвечаем на вопрос кайдан? (откуда?), к существительно¬
му прибавляем аффикс -дан!-дэн, -тан!-тэн, -нан -нэн.
-дан/-дэн присоединяется после гласных и звонких согласных:
авыл-дан (из деревни), шәнәр-дән (из города), Уфа-дан (из Уфы),
Чилэбе-дэн (из Челябинска).
-тан!-тән присоединяется после глухих согласных: йорт-тан
(из дома), эш-тэн (с работы), Ташкент-тан (из Ташкента).
-нан!-нэн присоединяется после носовых согласных, т.е. после
м, н, ц: урам-нан (с улицы), урман-нан (из леса), таң-нан (с раннего
утра).
Таблица числительных
0 - ноль
1 - бер
10-ун
100 - (бер) йөз
1000 - (бер) мең
2 - ике
20 - егерме
200 - ике йөз
2000 - ике мең
3 - өч
30 - утыз
300 - өч йөз
3000 - өч мең
4-дүрт
40 - кырык
400 - дүрт йөз
4000 - дүрт мең
5 - биш
50 - илле
500 - биш йөз
5000 - биш мең
6 - алты
60 - алтмыш
600 - алты йөз
6000 - алты мең
7-җиде
70 - җитмеш
700 - җиде йөз
7000 - җиде мең
8 - сигез
80 - сиксән
800 - сигез йөз
8000 - сигез мең
9 - тугыз
90 - туксан
900 - тугыз йөз
9000 - тугыз мең
ЗАДАНИЯ
1. Скажите, кто откуда.
1. Айрат - Татарстан...
2. Азат - Россия...
3. Айнур - Казахстан...
4. Рәшит - Себер...
5. Газинур - Англия.. .
6. Фәрит - Америка...
2. Задайте вопрос и ответьте на вопросы.
Образец. Айрат Казахстаннанмы? Юк, ул Казахстаннан түгел,
ә Татарстаннан.
1. Азат // Финляндия // Россия.
2. Айнур // Башкортстан // Татарстан.
10
3. Рәшит // Актаныш // Минзәлә.
4. Газинур // Буа // Арча.
5. Фәрит // Саба // Алабуга.
3. Прочитайте и напишите телефонные номера цифрами:
1) биш-алтмыш ике-җитмеш җиде-туксан алты;
2) биш-илле алты-сиксән-утыз сигез;
3) биш-туксан өч-ноль дүрт-унбиш;
4) ике-утыз сигез-кырык дүрт-сиксән тугыз;
5) ике-кырык биш-унтугыз-сиксән алты;
6) номер своего телефона.
4. Напишите словами телефонные н<
1) 538-56-17;
2) 593-03-74;
3) 564-17-90;
5. Напишите числа цифрами:
1) йөз унике;
2) ике йөз алтмыш тугыз;
3) өч мең бер йөз сиксән җиде;
4) мең дүрт йөз алтмыш сигез;
6. Напишите числа словами.
25, 758, 2 898, 3 956, 14 208, 13 428, 54 601, 763 421, 956 329,
3 460 216, 8 562 000, 67 301 358, 780 003 260.
4) 273-37-95;
5)219-62-37;
6) 257-82-14.
5) алты мең тугыз;
6) унсигез мең сиксән бер;
7) биш мең биш йөз утыз өч;
8) ике йөз мең дүрт йөз туксан.
11
ЗНАКОМСТВО
ТАНЫШУ
знакомство
знакомый (знакомая), знаком(а)
знакомые
познакомься (познакомтесь)
будьте знакомы
можно познакомиться?
имя
фамилия
отчество
национальность
замужем
не замужем
женат(ый)
не женат(ый)
родители
дети
муж
жена
родственники
Извините, можно с вами позна¬
комиться?
Да, можно.
Мне кажется, что я вас где-то
видел.
Как ваше имя (фамилия, отче¬
ство)?
Меня зовут Галия, моя фами¬
лия - Кадырова, отчество -
Гайфулловна. А вы кем бу¬
дете?
Я - Гумаров Азат Каримович.
Я очень рада.
Я из Казани. А вы?
Я из Елабуги.
Кто вы по национальности?
Я татарин.
Вы кем работаете?
танышу
таныш
танышлар
таныш(ыгыз)
таныш булыгыз
танышырга мөмкинме?
исем
фамилия
әти(се)нең исеме
милләт
кияүдә
кияүдә түгел
өйләнгән
өйләнмәгән
әти-әни
балалар
ир
хатын
туганнар
Гафу итегез, сезнең белән таны¬
шырга мөмкинме?
Әйе, мөмкин.
Минем сезне кайдадыр күргәнем
бар кебек.
Сезнең исемегез (фамилиягез,
әтиегезнең исеме) ничек?
Минем исемем - Галия, фами¬
лиям - Кадыйрова, әтиемнең
исеме - Гайфулла. Ә сез кем
буласыз?
Мин - Гомәров Азат Кәрим улы.
Мин бик шат.
Мин Казаннан. Ә сез?
Мин Алабугадан.
Сез кайсы милләттән?
Мин татар.
Сез кем булып эшлисез?
12
Я работаю референтом в Мини¬
стерстве социальной защи¬
ты РТ.
Какие функции выполняет ваше
министерство?
Проводит государственную по¬
литику в области социаль¬
ной защиты народа.
А вы где работаете?
Я служащая в банке.
Сколько вам лет?
Мне 25 лет.
Вы замужем?
Да, я замужем. А вы женаты?
Нет, я не женат.
Как зовут вашего мужа?
Моего мужа зовут Айдар.
У вас есть дети?
Да, у меня две дочери.
Родители где живут?
Они живут в деревне.
Вы в Казань надолго приехали?
Я в Казань приехала на один
день (неделю, месяц).
Где остановились?
Я живу
в гостинице «Татарстан»
у родных
у друзей
у знакомых.
Какова цель вашего приезда
в Казань?
Я приехала в Казань в команди¬
ровку.
Мин Татарстан Республикасы¬
ның Социаль яклау министр¬
лыгында референт булып
эшлим.
Сезнең министрлык нинди вази¬
фалар башкара?
Халыкны социаль яклау өлкә¬
сендә дәүләт сәясәтен үткә¬
рә.
Ә сез кайда эшлисез?
Мин банк хезмәткәре.
Сезгә ничә яшь?
Миңа 25 яшь.
Сез кияүдәме?
Әйе, мин кияүдә. Ә сез өйлән¬
гәнме?
Юк, мин өйләнмәгән.
Ирегезнең исеме ничек?
Иремнең исеме - Айдар.
Сезнең балаларыгыз бармы?
Әйе, ике кызым бар.
Әти-әниегез кайда яши?
Алар авылда яшиләр.
Сез Казанга озакка килдегезме?
Мин Казанга бер көнгә (атнага,
айга) килдем.
Кайда тукталдыгыз?
Мин
«Татарстан» кунакханәсендә
туганнарымда
дусларымда
танышларымда
торам.
Казанга килүегезнең максаты
нинди?
Мин Казанга командировкага
килдем.
13
Звук [а]
([а] авазы)
Вопросы кайда? (где?), кая? (куда?)
(Кайда? кая? сораулары)
Порядковые числительные
(Тәртип саннары)
Порядок слов в предложении
(Җөмләдә сүзләр тәртибе)
В татарских словах звук [а] в первом слоге произносится огу¬
бленно (близко к звуку [о/), в последующих слогах огубленность ис¬
чезает и произносится как в русском языке. Например: ат (лошадь),
ак (белый), бар (иди), бал (мёд), гаилә (семья), бабай (дедушка), апа
(старшая сестра, тётя), абый (старший брат, дядя), бала (ребё¬
нок), балалар (дети), балаларга (детям), алма (яблоко), алмалар
(яблоки).
Когда отвечаем на вопрос кайда? (где?), к существительному
прибавляем аффикс -да/~дэ, -та/-тэ.
-да/-дэ присоединяется после гласных и звонких согласных:
авыл-да (в деревне), шәнәр-дә (в городе), Уфа-да (в Уфе), Чилэбе-дэ
(в Челябинске).
-та!-тэ присоединяется после глухих согласных: йорт-та
(в доме), эш-тэ (на работе), Ташкент-та (в Ташкенте).
Когда отвечаем на вопрос кая? (куда?), к существительному при¬
бавляем аффикс га!-гэ, -ка/-кэ.
-га/-гэ присоединяется после гласных и звонких согласных:
авыл-га (в деревню), шәнәр-гә (в город), Уфа-га (в Уфу), Чилэбе-гэ
(в Челябинск).
-ка/-кэ присоединяется после глухих согласных: йорт-ка (до¬
мой), эш-кэ (на работу), Ташкент-ка (в Ташкент).
Порядковые числительные образуются от количественных
числительных присоединением аффиксов -нчы/-нче, -ынчы/-енче.
Например: бер-енче (первый), ике-нче (второй), эч-енче (третий),
уналты-нчы (шестнадцатый), егерме бер-енче (двадцать первый),
утыз биш-енче (тридцать пятый), йөз кырык җиде-нче (сто сорок
седьмой), ике мең сиксән тугыз-ынчы (две тысячи восемьдесят де¬
вятый). Отвечают на вопрос ничәнче? (который?).
Порядок слов в предложении. Сказуемое в татарском предло¬
жении почти всегда на последнем месте. Например: Мин кибеттән
чыгам (Я выхожу из магазина). Син кабинетта утырасың (Ты си¬
дишь в кабинете). Ул эшкә бара (Он идёт на работу). Слова, обозна¬
чающие время и место, чаще располагаются в начале предложения.
Например: Кичә мин авылдан килдем (Вчера я приехал из деревни).
14
Казанда миллионнан артык кеше яши (В Казани живут свыше мил¬
лиона людей). Бүген күршеләр театрга баралар (Сегодня соседи
идут в театр). Определяющие слова всегда стоят перед опреде¬
ляемым словом, например: Бу акыллы бала — әти-әнисенә куаныч
(Этот умный ребёнок - радость для родителей).
ЗАДАНИЯ
1. Скажите, кто где живёт.
Образец. Айрат Татарстанда, Казанда яши.
1. Азат Россия.., Мәскәү
2. Айнур Казахстан.., Алматы
3. Рәшит Себер.., Төмән
4. Газинур Татарстан.., Әлки
2. Задайте вопрос и ответьте на него.
Образец. Алсу кая китте? Алсу Франциягә, Парижга китте.
1. Алинә // Италия // Рим.
2. Айсылу // Үзбәкстан // Ташкент.
3. Гөлия // Әрмәнстан // Ереван.
4. Диләрә // Украина // Киев.
5. Динә // Татарстан // Яшел Үзән.
3. Назовите числа. Образуйте порядковые числительные.
5,21,34,78,120,485, 856,4 006,34 670,659 020,564 793,5 701 758,
3 852 690, 125 964 900, 768 535 064.
4. Составьте предложения из данных слов.
Барам, университетка, мин; керәсең, син, кабинетка; авылда, яши¬
без, без; шәһәрдән, ул, кайта, бүген; алар, йөриләр, һәр көн, лекцияләргә;
язабыз, без, дәфтәргә; сез, чыгасыз, эштән.
5. Прочитайте текст, переведите с помощью словаря. Числительные напишите
словами.
Хәлләребез
1. Илебездә иң күп санлы халыклар: рус, татар, украин, чуваш һәм
башкорт.
2. Иң күп таралган һөнәр: эшче, йөкче, җыештыручы - 5 531 000
кеше, укытучы һәм тәрбияче - 4 085 000 кеше, сатучы - 4 083 000 кеше,
табиб һәм шәфкать туташы - 3 695 000 кеше.
3. Илебездә 163 клоун, 91 космонавт, 3921 депутат.
4. 4000 мөселман хаҗга китәргә җыена.
5. Ир-атлар уртача - 59, хатын-кызлар 72 ел яши.
6. Һәр елны 30 000 кеше авиакатастрофада үлә.
7. Һәр 100 гаиләгә 124 телевизор, 113 суыткыч, 96 кер юу машина¬
сы, 82 тузан суырткыч туры килә.
15
8. 9 ООО ООО кешедә кесә телефоны бар.
9. Үткән елда 760 ООО ООО долларлык 92 ООО өр-яңа иномарка са¬
тып алынган.
10. 20-25 доллар даруга сарыф ителә.
11. 54 процент кеше көнгә 20 дән 30 га хәтле сигарет тарта.
12. Бер кеше елына:
117 кг икмәк, ярма һәм токмач,
125 кг бәрәңге,
40 кг шикәр
куллана.
Итне аз ашый.
13.14 746 000 кеше үзләренең кече ширкәтләренә ия.
14. 6 200 000 кеше эшсез.
15. 3262 сум 40 тиен - уртача хезмәт хакы. 35 миллионга якын
кешенең табышы яшәү минимумыннан түбән.
16. 527 300 000 000 сум акча кешеләрнең үз кулларында саклана.
17. 876 000 000 000 сумны халык банкта саклый.
18. 26 000 000 евро сатып алынган.
19.2 000 000 га якын бала төрле сәбәпләр аркасында мәктәпкә
йөрми.
20. 50 укучыга 1 компьютер туры килә.
(Көндәлек матбугаттан, 2003 нче ел мәгълүматлары буенча)
иң күп санлы - самый многочисленный
иң күп (киң) таралган - самый распространённый
суыткыч - холодильник
тузан суырткыч - пылесос
кесә телефоны - сотовый телефон
яшәү минимумы - прожиточный минимум
сарыф ителү - тратиться
кече ширкәт - малый бизнес
уртача хезмәт хакы - средняя зарплата
табыш - доход
төрле сәбәпләр аркасында - по разным причинам
6. Разыграйте следующие ситуации:
1) войдите в аудиторию, поздоровайтесь с группой, в которой вы
будете теперь учиться. Представьтесь. Спросите, как зовут остальных
членов группы, сколько им лет, где они работают и т.д. Пусть они пред¬
ставятся вам;
2) вы пришли на новое место работы. Поздоровайтесь со своими
коллегами, представьтесь, сообщите о своей должности. Познакомь¬
тесь с новыми коллегами, спросите об их профессии;
3) вы пришли в гости к своему старому другу. У него гости. Неко¬
торых из них вы не знаете. Расспросите о них хозяина, который затем
познакомит вас с этими людьми;
16
4) вы встречаете делегацию в аэропорту. Вы уже знакомы с одним
из членов делегации. Обменяйтесь с ним приветствиями. Затем ваш
знакомый представит вам членов своей делегации;
5) вы провожаете делегацию в аэропорту. Поблагодарите их за ра¬
боту. Пусть они поблагодарят вас за хороший приём. Попрощайтесь.
7. Сделайте сообщение:
1)о себе;
2) о своём друге;
3) о членах вашей семьи.
8. По данному плану расскажите автобиографию:
1) исемегез, фамилиягез, әтиегезнең исеме;
2) туган елыгыз;
3) туган урыныгыз;
4) белемегез;
5) кайда эшлисез;
6) кайда яшисез;
7) гаиләгездә кемнәр бар һ. б.
2 Р. Фаттахова
СЕМЬЯ.
РОДСТВО
семейный
без семьи, холостяк
родственник
папа
мама
бабушка
дедушка
ребёнок
братишка
сестрёнка
сестра, тётя
брат, дядя
невестка, сноха
жених, зять
жена, женщина
муж, мужчина
сын
дочь, девочка
свекровь
свёкор
холостяк
вдовец, вдова
детский сад
ГАИЛӘ.
ТУГАНЛЫК
гаиләле
гаиләсез
туган
әти
әни
әби, дәү әни
бабай, дәү әти
бала
эне
сеңел
апа
абый
килен
кияү
хатын, хатын-кыз
ир, ир-ат
ул
кыз
каенана
каената
буйдак
тол
балалар бакчасы
В вашей семье сколько человек?
В моей семье семь человек: же¬
на, двое сыновей, дочка, ма¬
ма, папа и я.
Я живу с папой и мамой.
У вас есть родственники?
У меня есть брат и сестра.
У меня есть братишка и сест¬
рёнка.
Дети семейные?
Да, и сын, и дочь семейные.
Сколько лет вашей дочери?
Сезнең гаиләгездә ничә кеше?
Минем гаиләдә җиде кеше: ха¬
тыным, ике улым, кызым,
әнием, әтием һәм мин.
Мин әтием һәм әнием белән
яшим.
Сезнең туганнарыгыз бармы?
Минем абыем һәм апам бар.
Минем энем һәм сеңлем бар.
Балаларыгыз гаиләлеме?
Әйе, улым да, кызым да гаиләле.
Кызыгызга ничә яшь?
18
Ей 23 года.
Сколько лет вашей снохе?
Сноха ещё очень молода. Ей
всего 20 лет.
Ваш зять где работает?
Зять - главный экономист. Он
работает в Министерстве
экологии и природных ре¬
сурсов Республики Татар¬
стан.
У них есть дети?
Есть маленький сын. Он ходит
в детский сад.
Аңа 23 яшь.
Киленегезгә ничә яшь?
Килен әле бик яшь. Аңа бары
20 яшь.
Киявегез кайда эшли?
Кияү - баш икътисадчы. Ул Та¬
тарстан Республикасының
Экология һәм табигый бай¬
лыклар министрлыгында эш¬
ли.
Аларның балалары бармы?
Кечкенә уллары бар. Ул балалар
бакчасына йөри.
Звук [ә]
([ә] авазы)
Категория принадлежности
(Тартым категориясе)
Притяжательные местоимения
(Тартым алмашлыклары)
Звук [э] переднего ряда более открытый, чем русский [э]\ әни
(мама), эти (папа), эби (бабушка), бүлмә (комната), әйбер (вещь),
кәеф (настроение), тәртип (порядок).
Категорией принадлежности называется специфическая ка¬
тегория грамматического строя татарского языка, которая выража¬
ет одновременно и предмет обладания, и обладателя, т.е. одной и
той же словоформой можно передать и предмет, и лицо, которому
принадлежит этот предмет. Это достигается путём присоединения
аффиксов принадлежности к слову, обозначающему предмет, на¬
пример: йорт-ым (мой дом), йорт-ыц (твой дом), йорт-ы (его, её
дом), йорт-ыбыз (наш дом), йорт-ыгыз (ваш дом), йорт-ы (лары)
(их дом). Часто значение принадлежности в татарском языке пере¬
даётся сочетанием личного местоимения в притяжательном падеже
и существительного с аффиксом принадлежности, например: минем
йорт-ым (мой дом), синең йорт-ыц (твой дом), аның йорт-ы (его,
её дом), безнең йорт-ыбыз (наш дом), сезнең йорт-ыгыз (ваш дом),
аларның йорт-ы(лары) (их дом). А в русском языке значение при¬
надлежности выражается сочетанием существительного с притяжа¬
тельным местоимением: мой дом, твой дом, его дом...
2*
19
Аффиксы принадлежности
Аффиксы
после звуков [и], [й]
абыем
әбием
абыең
әбиең
абыйсы
әбисе
абыебыз
әбиебез
абыегыз
әбиегез
абыйсы
әбисе
абыйлары
әбиләре
1
1
2
1
1
-ыбыз/
-ебез
-ыгыз/
-егез
-сы/-се
-лары/
-ләре
после согласных
кызым
киленем
КЫЗЫҢ
киленең
кызы
килене
кызыбыз
киленебез
кызыгыз
киленегез
кызы
килене
кызлары
киленнәре
1
1
$
*
1
ъ
Ч
2
1
-ыбыз/
-ебез
-ыгыз/
-егез
-ы/-е
-лары/
-ләре
-нары/
-нәре
после гласных
балам
бүлмәм
балаң
бүлмәң
баласы
бүлмәсе
балабыз
бүлмәбез
балагыз
бүлмәгез
баласы
бүлмәсе
балалары
бүлмәләре
ч
1
3
4
1
-быз/-без
-гыз/-гез
-сы/-се
-лары/
-ләре
Лицо
I (минем)
II (синең)
III (аның)
I (безнең)
II (сезнең)
III
(аларның)
Число
ед.
мн.
20
Притяжательные местоимения
минеке - мой
безнеке - наш
синеке - твой
сезнеке - ваш
аныкы - его, её
аларныкы - их
Примеры употребления притяжательных местоимений: Бу фатир
минеке (Это квартира моя), но: Бу - минем фатирым (Это - моя
квартира); Бу йорт синеке (Этот дом твой), но: Бу - синең йортың
(Это - твой дом); Бу өй аныкы (Этот дом его), но: Бу - аның өе
(Это - его дом); Теге бүлмә безнеке (Та комната наша), но: Тегесе -
безнең бүлмәбез (Та наша комната); Теге җиназ сезнеке (Та мебель
ваша), но: Тегесе - сезнең җиһазыгыз (Та- ваша мебель); Тегеурам
аларныкы (Та улица их), но: Тегесе - аларның урамы (Та- их улица).
ЗАДАНИЯ
1. Проспрягайте слова в лице и числе.
Гаилә, туган, таныш, исем, фамилия, милләт, әти-әни, бала, ир, ха¬
тын.
2. Переведите.
Гаиләм, туганың, әтисе, әбиебез, бабагыз, балалары, энегез, сеңлесе,
апам, абыйлары, киленегез, киявебез, хатының, ире, уллары, кызыбыз.
3. Переведите.
Мой дом; ваша деревня; их город; твоя семья; ваш знакомый; его
национальность; наши родственники; его родители; мой муж; твоя
жена; ваш сын; его дядя; их отец; ваша бабушка; твоё имя; твой млад¬
ший брат; его младшая сестра; их дедушка; мой старший брат; ваша
старшая сестра; моя тётя.
4. Составьте предложения по образцу.
Образец. Тарак. Бу тарак минеке. Бу - минем тарак. Ә синең
тарагың кайда?
Тарак, бүләк, бүлмә, йорт, урам, җир.
5. Прочитайте пословицы, переведите. Найдите русские эквиваленты данных
пословиц.
Ат алсаң - арба кирәк, хатын алсаң - бар да кирәк.
Яхшы килен үз кызыңнан яхшы, яхшы кияү үз улыңнан яхшы.
Ир - баш, хатын - муен.
Балалы кеше - бай кеше.
Дөньяда ата-анадан башка бар да табыла.
21
Туган бар җирдә ярдәм бар.
Ага-эне тату булса - ат күп булыр, апа-сеңел тату булса - аш күп
булыр.
Каенанасы нинди, килене шундый.
Кызымның каенанасы усал, үземнең киленем усал.
6. Прочитайте тексты, переведите. Назовите существительные с аффиксами
принадлежности, определите их лицо и число.
1) Минем гаиләм
Минем гаиләмдә өч кеше: әти, әни һәм мин. Без Казанда, шәһәрнең
үзәгендә, Татарстан урамында, өч бүлмәле фатирда яшибез. Минем әле
апам да бар. Ул үз гаиләсе белән Казанда, Бауман урамында яши.
Иң элек мин сезне әтием белән таныштырырга телим. Әтиемнең
исеме - Айрат Гаяз улы. Аңа илле өч яшь. Ул Татарстан Республи¬
касының Икътисад министрлыгында баш белгеч булып эшли. Әтие¬
без - бик акыллы, тирән белемле, зыялы кеше. Ул гөмбә җыярга, балык
тотарга ярата, кыш көне чаңгыда шуа, оныкларын карарга ярдәм итә,
өйдәге вак-төяк ремонт эшләре дә аның өстендә.
Әниемнең исеме - Фәния Газиз кызы. Аңа илле яшь. Ул - Казан
дәүләт аграр университеты профессоры. Тәҗрибәле, тырыш, таләп¬
чән укытучы. Өйдә ул - бик яхшы хуҗабикә. Апамның исеме - Алия.
Ул - табиб, Казанның уналтынчы шәһәр хастаханәсендә бүлек мө¬
дире булып эшләде, хәзер декрет ялында. Апам кешелекле, җаваплы,
игътибарлы. Киявебез - Айдар, ул - журналист. Аларның ике баласы
бар: Ринат һәм Гөлназ. Ринатка биш яшь, балалар бакчасына йөри.
Гөлназ әле кечкенә, аңа бары бер яшь.
Минем исемем - Шакиров Азат Айрат улы. Мин Казан (Идел буе)
федераль университетында укыйм. Хәзер икенче курста. Миңа унтугыз
яшь.
Мин гаиләм белән горурланам. Гаиләмдә мин бик бәхетле,
үзәк - центр
ТР Икътисад министрлыгы - Министерство экономики РТ
баш белгеч - главный специалист
тәҗрибәле - опытный
тырыш - старательный
таләпчән - требовательный
хуҗабикә - домохозяйка
бүлек мөдире - заведующий отделом
кешелекле - человечный
җаваплы - ответственный
игътибарлы - внимательный
горурлану - гордиться
2) Фәнис белән Роза икесе дә - шәһәр баласы. Өйләнешкәннә-
ренә нибары ике генә ай, егетнең әти-әнисендә яшиләр. Егетнең әти-
22
әнисе - гомер буе заводта яшәгән, өч бүлмәле фатирны да шуннан ал¬
ган, гаять булдыклы, сабыр табигатьле, киң күңелле кешеләр. Киленне
үз кызлары кебек кабул иттеләр. Кем генә газиз баласына бәхет, гаилә
ныклыгы теләмәс икән? Армиядән кайту белән, Фәнис әтисе эшләгән
заводка эшкә керде, токарь һөнәрен үзләштерде. Яраткан кызы да бар -
егетнең өйләнәсе килә иде. Әти-әнисе каршы килмәделәр, хәер-фатиха
бирделәр. Өлкәннәрнең җай гына агып яткан тормышына яшьләр тор¬
мышы килеп кушылды.
(Р Низамиев)
гомер буе - всю жизнь
гаять булдыклы - очень способный
сабыр табигатьле - спокойный
киң күңелле - добрый
гаилә ныклыгы - семейное благополучие
үзләштерү - освоить
өйләнәсе килү - желание жениться
хәер-фатиха бирү - благословить
җай гына агып яткан - здесь: налаженный
килеп кушылу - соединиться
3) Гайнелвафа ял көнне пәрәмәч пешерде. Аларның бер малай¬
лары Норильскида яши, кызлары шушы авылда кияүдә иде. Боларда
эш, вазифалар бүленеше бик төгәл. Акча, әйбер алу, кыз бирү, кибеткә
йөрү, кеше чакыру, малай өйләндерү, терлек сую, малайга хат язу кебек
мәсьәләләрне хәл итү - карчык кулында. Мал карау, кар көрәү, утын
кертү, морҗа ачу, көл түгү, тирес чыгару кебек эшләр - карт кулын¬
да. Вазифалар шулкадәр төгәл итеп бүленгән ки, бу гаилә көйләнгән
машина кебек тигез гөрләп яши. Ир - баш, хатын - муен, дигән була¬
лар. һәркем үз сәләтенчә эшләсен һәм үз урынын белсен. Боларда -
барысы да үз урынында.
(М. Мәндиев)
вазифа - обязанность
бүленеш - деление
терлек сую - резать скот
мәсьәлә - задача
хәл итү - решать
карчык - старуха
мал карау - ухаживать за скотом
кар көрәү - убирать снег
утын кертү - приносить дрова
морҗа ачу - открывать печную трубу
көл түгү - выбрасывать золу
тирес чыгару - выносить навоз
сәләтенчә - по-способности
23
7. Разыграйте ситуации:
1) у вас гость. Он в первый раз в вашем доме. Познакомьте его
с членами вашей семьи;
2) вы встретили своего старого друга. После приветствий он сооб¬
щает вам, что женился. Поздравьте его и задайте вопросы о его моло¬
дой жене и её родителях;
3) вы решили жениться (выйти замуж) и привели будущую (буду¬
щего) жену (мужа) в свой дом. Познакомьте её (его) с родителями;
4) случайно на улице вы встретили своего старого знакомого. Спро¬
сите о его самочувствии, о самочувствии членов его семьи. Спросите,
чем они занимаются. Прощаясь, передайте им привет;
5) вы приходите домой после работы. Спросите маму (жену), дома
ли брат (сестра, сын, дочь). Оказывается, что он (она) в кино со своими
друзьями. Вам жаль, что его (её) нет дома, так как вы хотели бы пойти
с ним (с ней) в бассейн.
8. Сделайте сообщения:
1) о своей семье;
2) о семье своего друга (коллеги).
КВАРТИРА.
АДРЕС
ФАТИР.
АДРЕС
дом
дом, здание
квартира
комната
прихожая
гостиная, зал
кухня
спальня
детская
ванная
туалет
мебель
Где находится ваша квартира?
В Советском районе, на улице
Аделя Кутуя, в доме № 54.
В вашей квартире сколько комнат?
Наша квартира трёхкомнатная.
Она большая и удобная.
Какие комнаты есть в вашей
квартире?
В нашей квартире есть
гостиная,
спальня,
детская,
кухня,
ванная,
туалет,
прихожая.
Мебель купили?
Всё есть:
стул,
стол,
табуретка,
зеркало,
ковёр,
кровать,
полка,
өй
йорт
фатир
бүлмә
алгы бүлмә
кунак бүлмәсе
аш бүлмәсе
йокы бүлмәсе
балалар бүлмәсе
юыну бүлмәсе
бәдрәф
җиһаз
Фатирыгыз кайсы урамда ур¬
нашкан?
Совет районында, Гадел Кутуй
урамында, 54 нче йортта.
Фатирыгыз ничә бүлмәле?
Фатирыбыз өч бүлмәле. Ул зур
һәм уңайлы.
Фатирыгызда нинди бүлмәләр
бар?
Фатирыбызда
кунак бүлмәсе,
йокы бүлмәсе,
балалар бүлмәсе,
аш бүлмәсе,
юыну бүлмәсе,
бәдрәф,
алгы бүлмә
бар.
Җиһаз алдыгызмы?
Бар әйбер дә бар:
урындык,
өстәл,
табурет,
көзге,
палас, келәм,
карават,
киштә,
25
кресло, кәнәфи,
холодильник, суыткыч,
газовая плита, газ плитәсе,
посуда. савыт-саба.
Добро пожаловать в нашу квар- Фатирыбызга рәхим итегез,
тиру.
Звук [о]
([о] авазы)
Категория падежа
(Килеш категориясе)
Склонение существительных с аффиксом принадлежности
(Тартымлы исемнәрнең килеш белән төрләнеше)
Изафетные сочетания
(Изафә тезмәләр)
Татарский звук [о] - огубленный, краткий; представляет нечто
среднее между русским [о] и [у]. Пишется только в первом слоге,
в последующих слогах пишется ы, хотя и произносится [о]. Напри¬
мер: тоз (соль), он (мука), корт (жук), солы [соло] (овёс), болыт
[болот] (облако), озын [озон] (длинныи), озак (долго), кояьи (солнце).
В русских заимствованиях звук [о] произносится так же, как и в рус¬
ском языке: торт, порт, Оля, сок, рота, квота.
Категория падежа. В татарском языке 6 падежей. Падежные
аффиксы присоединяются самыми последними (т.е. после оконча¬
ний числа и принадлежности) и служат для связи слов в словосо¬
четаниях и предложениях.
Падежи
Килеш¬
ләр
Вопросы
Сораулар
Аффикслар
Основной
Баш
кто? что?
кем? нәрсә?
-
Притяжа¬
тельный
Иялек
кого? чего?
чей (чья, чьё)?
кемнең?
нәрсәнең?
-ның/-нең
Направи¬
тельный
Юнәлеш
кому? чему?
куда?
кемгә?
нәрсәгә? кая?
-га/-гә
-ка/-кә
Винитель¬
ный
Төшем
кого? что?
кемне?
нәрсәне?
-ны/-не
Исходный
Чыгыш
от кого? с кого?
от чего? с чего?
из чего? откуда?
кемнән?
нәрсәдән?
кайдан?
-дан/-дән
-тан/-тән
-нан/-нән
Местно¬
временной
Урын-
вакыт
на ком? при ком?
на чём? при чём?
где? когда?
кемдә?
нәрсәдә?
кайда?
кайчан?
-да/-дә
-та/-тә
26
Склонение существительных по падежам
ц*
ж
X
д
мягк.
вариант
бәйрәм
(праздник)
бәйрәм-нец
бәйрәм-гә
бәйрәм-не
бәйрәм-нән
бәйрәм-дә
о
о
о
я
<и
3
о
С
твёрд.
вариант
урам
(улица)
урам-ныц
урам-га
урам-ны
урам-нан
урам-да
X
13
я
мягк.
вариант
Ж'
ж
§
съ
Ц
з
Е
О
О
икмәк
(хлеб)
съ
3
съ
3
съ
3
съ
3
съ
3
X
я
&
5
<и
ц
о
о
С
твёрд.
вариант
йорт
(дом)
йорт-ныц
йорт-ка
йорт-ны
йорт-тан
йорт-та
о
о
к
X
13
я
оЗ X
е а
мягк.
вариант
бүлмә
(комната)
бүлмә-нец
бүлмә-гә
бүлмә-не
бүлмә-дән
бүлмә-дә
X о
К Л
я Е
о
«
со
<и
ч
о
о
С
твёрд.
вариант
авыл
(деревня)
авыл-ныц
авыл-га
авыл-ны
авыл-дан
авыл-да
Падежи
Основной
Притяжательный
Направительный
Винительный
Исходный
Местно¬
временной
27
Склонение существительных с аффиксом принадлежности
О
Я
я
ч
* о
2 к
ВТ
&
ж
I
.1-
V©
&
ж
I
>гГ аг
V© Ж
&
Ж
I
Л СЪ
V© Ж
I ?
й, ^
>гГ ех,
Ш<Ъ (V
V© Ж
ж
I <*
4 ж
I *
СУ
>ЗГ ех,
ш<ъ (V
V© Ж
4 /§
I ?
ш<ъ (V
V© Ж
о
я
к
ч
я 5
2 к
ВТ
а
СХ Л
Л
Л
б- <3
5;
СХ. Л
а
л
в ж
Л
О
Я
я
ч
ҺН Ч
Я О
Е я
ВТ
'е
&
(Ъ „
II
.5
съ
I®
V©
I
<ъ
§■
ж
V©
ги
<Ъ
*>
3
Ж
2
1
2?
<и
V©
V©
<Ч>
СЪ
<Ъ
^ СЪ
« съ
3 ^
3 ^
О
Я
я
ч
о
5?3
« к
в*
I
>3
2Г
2
ж
5
§•
>3
<3
ж
Е
§•
>3
I
>3
ж
<3
ж
ж
I
>3
<3
ж
5
§•
>3
о
я
я
ч
о
• ч
я °
« я
вг
&
ж
'О
*>
ж
V©
ж
съ
ж
*о
съ
&
о
я
я
ч
о
« 3
Ы я
У
I
I
оо
в
Л
ж
I
§
Л
I
§
оо
<3
5
Л
<50
<3
3
ж
I
оо
<3
ж
<3
ж
I
оо
<3
<3
I
оо
<3
>я
о
я
«
о
я
о
о
3 эя
^ з
« й
н я
ВнЧ
с 8
Б5*
8 я
2 и
О . Л
§§
я В
«
3
я
Л
5
я
я
я
«
ЭЯ
3
я
I
8
)Я
О
1
о
Е
о
я
я
<и
<и
<и
&
Д
28
Основной падеж (баш килеш) в зависимости от контекста вы¬
полняет функции:
1) подлежащего или сказуемого, например: Казан - борынгы
шәһәр (Казань - древний город);
2) притяжательного падежа, когда существительное является
определением зависящего от него другого имени, например: бала¬
лар бүлмәсе (детская комната), ьиәнәр паркы (городской парк), Ми¬
нистрлар Кабинеты (Кабинет Министров);
3) винительного падежа, когда нулевой формой имени выражен
объект, ничем не выделенный (ни грамматически, ни логически) из
числа ему подобных, например: мин китап яратам (я люблю книги),
студент текст тәрҗемә итә (студент переводит текст).
Притяжательный падеж (иялек килеше) обозначает принад¬
лежность одного предмета другому (дом отца - әти-нең йорты),
отношение части к целому {дверь дома - өй-нең ишеге), поэтому
после существительного в притяжательном падеже обязательно
употребляется зависящее от него другое имя существительное с аф¬
фиксом принадлежности III лица единственного числа, например:
директор-ныц кабинет-ы (кабинет директора), бала-ның китаб-ы
(книга ребёнка).
Направительный падеж (юнәлеш килеше) обозначает:
1) предмет или лицо, по направлению к которому совершается
действие, например: әни-гә әйтә (говорит маме), урындык-ка уты¬
ра (садится на стул), эш-кэ бара (идёт на работу), бүлмә-гә керә
(заходит в комнату);
2) срок, на который что-либо даётся или срок какого-то действия,
например: бер көн-гә килә (приезжает на один день), ике атна-га
китэм (уезжаю на две недели), өч ай-га чакырабыз (приглашаем на
три месяца);
3) цену, стоимость предмета, например: ун сум-га сатып алом
(покупаю за 10 рублей), егерме сум-га сатам (продаю за 20 рублей).
Винительный падеж (төшем килеше) обозначает объект дей¬
ствия и употребляется:
1) с именами собственными и личными именами, например:
Казан-ны яратабыз (любим Казань), Саша-ны көтәсеңме? (Сашу
ждёшь?) Әби-не кунакка чакырасызмы? (Бабушку приглашаете
в гости?) Апа-ны кияүгә бирәбез (Выдаём сестру замуж);
2) если существительное употреблено с указательными местои¬
мениями бу, теге, шул (этот, тот), например: Бу кеше-не кем белә?
(Этого человека кто знает?) Теге йорт-ны күрәсеңме? (Видишь
тот дом?);
3) если слово выражает предмет, выделенный логически из чис¬
ла ему подобных, например: дәфтәр-не өстәлдән алам, китап-ны -
шкафтан (тетрадь беру со стола, книгу - из шкафа). Здесь речь
идёт о конкретной тетради и книге, а не о книге, тетради вообще.
Когда речь идёт о предмете неопределённом, когда предмет назы¬
вается в общем значении, падежное окончание -ны/-не не употребля¬
29
ется, например: кибеттән дәфтәр, китап алам (покупаю в магазине
тетрадь, книгу).
Исходный падеж (чыгыш килеше) обозначает:
1) предмет или пункт, от которого начинается или исходит дей¬
ствие, например: Казан-нан кайтасың (едешь из Казани), өстәл-дән
ала (берёт со стола), вокзал-дан китә (отходит от вокзала);
2) материал или вещество, из которого что-либо сделано или при¬
готовлено, например: агач-тан ясалган (сделано из дерева), ит-тэн
пешерэм (готовлю из мяса);
3) имя лица, явления, предмета, которого боятся, избегают, от
которого убегают, например: эт-тэн куркам (боюсь собаки), начар
кешеләр-дән качам (избегаю плохих людей);
4) причину какого-нибудь действия, например: Шатлык-тан ел¬
маям (Улыбаюсь от радости). Бәхет-тән елыйсыңмы? (От счастья
что ли плачешь?).
Местно-временной падеж (урын-вакыт килеше) обозначает
место или время действия, например: шәнәр-дә яши (живёт в горо¬
де), өстәл-дә ята (лежит на столе), сентябрь-дә кайта (в сентя¬
бре возвращается).
Изафетные сочетания. Для татарского языка характерно сочета¬
ние имени с именем, которое имеет три типа:
1) безаффиксальный, например: агач йорт (деревянный дом),
тимер ишек (железная дверь), таш бина (каменное здание), мәрмәр
баскыч (мраморная лестница);
2) с аффиксом притяжательное™ III лица единственного числа
-ы!-е, -сы!-се во втором компоненте, например: шәнәр паркы (го¬
родской парк), авыл сөте (деревенское молоко), эш кешесе (человек
дела), көн тәртибе (распорядок дня);
3) с аффиксами притяжательного падежа -ның/-нең в соста¬
ве первого компонента и аффиксом притяжательное™ III лица
единственного числа -ы/-е, -сы/-се во втором компоненте, напри¬
мер: Татарстанның башкаласы (столица Татарстана), йортның
хуҗасы (хозяин дома), җырның көе (мелодия песни).
ЗАДАНИЯ
1. Просклоняйте существительные.
Апа, гаилә, өй, фатир, туган, урман.
2. Образуйте изафетные сочетания 3-го типа, добавив окончания. Переведите.
шәһәр., йортлар.. бүлмәләр., ишекләр..
йорт., номер.. Наилә., гаилә..
фатирлар., бүлмәләр.. апа., бала..
3. Допишите окончания.
Аның апа., йорт., бик матур. Безнең фатир., бүлмә., зур һәм уңайлы.
Бу сезнең бүлмә., тәрәзә..ме? Минем күрше., машина., ремонтта.
30
Аларның кыз., фатир.. Карл Маркс урамында урнашкан. Синең сеңл..
фатир..нда җиһаз яңамы?
4. Переведите предложения. Найдите существительные в направительном па¬
деже. С помощью вопросительных местоимений кемгә? нәрсәгә? кая? составь¬
те вопросительные предложения.
Синең кунакларыңа бәйрәм ошады. Без Яңа елда сезнең шәһәрегезгә
киләчәкбез. Аның күршесенә яңа җиһаз алып кайтасы бар. Минем
әниемә 56 яшь. Аларның йортына кадәр 43 нче автобус белән барырга
кирәк. Аның машинасына 4 кеше утырды.
5. Переведите. Составьте предложения.
В мою комнату. В твою новую машину. В его старый гараж. В нашу
удобную квартиру. В ваш большой дом. На их работу.
Моей маме. Твоему отцу. Его маленьким детям. Нашему соседу. Ва¬
шим друзьям. Их директору.
6. Допишите окончания.
Аш бүлмә., идән., юасыңмы? Кунак бүлмә., келәм., чистартабыз.
Балалар бүлмә., тәрәзәләр., чистамы? Йокы бүлмә., ише(к).. яп! Юыну
бүлмә., ут., якты янамы?
7. Переведите.
Не спрашивай у брата, спроси у отца. Не покупай на рынке, купи
в магазине. Не бойся собаки, она не злая. Не ходи по траве, иди по до¬
роге. Не держи за руку, она грязная. Не ешь из кастрюли, ешь из тарел¬
ки. Гости едут не из Казани, а из Перми. Дети смотрят из окна. Бумагу
делают из дерева. Ваш дом из камня? Встань с земли, она холодная.
Это письмо от директора завода.
8. Допишите окончания. Переведите.
Тәрәзәм.. Кремль күренә. Күршеләр минем этем., курыкмыйлар,
чөнки ул усал түгел. Сиңа дусларың., бик күп сәлам. Өстәлне синең
бүлмәң., кунак бүлмәсе., чыгарырга кирәк. Аның хаты., укып белдек.
Минем йортым аның йорты., ерак түгел. Сез бу эшне безнең ярдәмебез..
башка да башкарып чыгасыз. Җәй көне туган авылыбыз., кунаклар
көтәбез. Тикшерүчеләр сезнең эшегез., канәгать калдылармы? Тимер
юл вокзалы сезнең өегез., еракмы?
9. Переведите. Местоимения замените существительными.
Из его письма. Из его писем. Из их письма. Из их писем.
Из его тетради. Из его тетрадей. Из их тетрадей.
От его соседа. От его соседей. От их соседа. От их соседей.
От его собаки. От их собаки.
С его остановки. С их остановки.
С его улицы. С их улицы.
10. Дайте варианты ответов.
Образец. Агачлар кайда үсәләр? - Урманда, ... .
Хатыныгыз кайда эшли?
Әти-әниегез кайда яши?
31
Казанга килгәч, сез кайда тукталасыз?
Сезнең йортыгыз кайда урнашкан?
Телевизор кайсы бүлмәдә тора?
11. Вставьте нужные окончания. Числительные напишите словами.
1 гасыр.. 100 ел.
1 ел.. 12 ай.
1 ай.. 30 яки 31 көн.
1 ай.. 4 атна.
1 атна.. 7 көн.
1 тәүлек.. 24 сәгать.
1 сәгать.. 60 минут.
1 минут.. 60 секунд.
12. Переведите.
В декабре 31 день. В феврале 28 или 29 дней. В году 365 или
366 дней. Я родился в 1960 году в Казани. Мой день рождения 16 мая.
Новый учебный год начинается 1 сентября. 30 августа отмечается День
города. 11 октября отмечается День Республики Башкортостан. 1 нояб¬
ря - день рождения выдающегося татарского композитора Сары Сады-
ковой.
13. Прочитайте пословицы, переведите. Найдите их русские эквиваленты.
Определите падеж существительных.
Ишек барда, тәрәзәдән йөрмә.
Туган өйгә тугыз кил.
Олы йортка ни кирәк, кече йортка шул кирәк.
Өендә рәхәт тапмаган урамда тапмас.
Өйдәге тавышны тышка чыгарма.
Үзенә өй кормаган - илгә шәһәр корырга тотынган.
14. Прочитайте тексты, переведите. Определите падеж существительных. Вы¬
пишите изафетные сочетания, определите их тип.
Мин - Закиров Айнур Галим улы. Мин Татарстан Республикасының
башкаласы Казанда яшим. Минем адресым: Декабристлар урамы,
123 нче йорт, 58 нче фатир. Тимер юл вокзалыннан безгә килү өчен,
57 нче номерлы автобуска утырырга һәм «Восстание урамы» тукталы¬
шына хәтле барырга кирәк. Автобустан төшкәч, урамны аркылы чыгар¬
га һәм ике йөз метр өскә менәргә. Уң якта биш катлы сары «сталинка»
бар. Мин шул йортның бишенче подъездында, икенче катта яшим.
Рәхим итегез!
Минем фатирымда бөтен уңайлыклар да бар: газ, электр уты, сал¬
кын һәм кайнар су, балкон, өч бүлмә.
Иң зур бүлмә - кунак бүлмәсе, аннан соң йокы һәм балалар бүлмәсе.
Кунак бүлмәсендә өстәл һәм урындыклар, йомшак кәнәфиләр тора,
идәнгә келәм җәелгән. Тәрәзә төбендә төрле-төрле гөлләр үсә. Йокы
бүлмәсендә - язу өстәле, китап киштәсе, уен кораллары һәм төрле уен
әсбаплары. Безнең алгы бүлмә озынча.Ул алгы ишектән алып юыну
1) Минем адресым
2) Минем фатирым
32
бүлмәсенә (ваннага) кадәр сузыла. Аш бүлмәсе кергәч тә уң якта кала.
Ул 12 квадрат метрлы. Анда газ плитәсе, аш бүлмәсе өчен җиһаз (гар¬
нитур), өстәл, урындыклар, суыткыч бар. Бөтен табак-савыт гарнитур
эчендә. Өстәл өстендә самавыр тора. Элмәккә сөлге, алъяпкыч эленгән.
Аш бүлмәсендә тәрәзә пәрдәсе - ак, кунак бүлмәсендә - кызыл, бала¬
лар бүлмәсендә - яшел, йокы бүлмәсендә зәңгәр төстә.
һәр бүлмә үзенчә җайлы. Гадәттә, без кичләрен гаилә белән, туган¬
нар килсә, алар белән бергә залда җыелып утырабыз.
3) Илгизәр кулында адрес. Себердән кайтып кунакханәгә урнашкач
та, кәгазь-белешмәләр бюросыннан алган иде ул аны. Менә хәзер шул
адресны тотып, Казанның үзәк мәйданында тукталып торды. Некра¬
сов урамы, унөченче йорт... Әтисе шунда яши. Аның янына кайтырга
күпме җыенды, әмма ниндидер хис һаман тоткарлады. Ул әтисенең Ка¬
занга күчеп килүе турында моннан унбиш ел элек ишеткән иде. Чират¬
тагы ялын алгач, быел, ниһаять, ныклы карарга килде: егерме биш ел
күрмәгән әтисен кайтып күрергә!
Тукталыштан читтәрәк тулы гәүдәле бер ханым басып тора иде.
Ул башын күккә чөйгән дә «Татарстан» кунакханәсенең биек бинасын
күзәтә. Илгизәр үзенә кирәкле урамны аңардан сорады. Ханым тыныч
кына аңлатырга кереште:
- Әнә Мулланур Вахитов һәйкәлен күрәсезме? Шуның калкулыгы
буеннан узыгыз. Ул Некрасов урамы булыр.
- Рәхмәт сезгә! - Илгизәр китеп барды.
Некрасов урамына кергәч, үзенә кирәкле йортның сул якта икәнен
белде, өскә күтәрелде. Икешәр, өчәр катлы йортлар тау итәгенә са¬
лынган иде. Илгизәр уйланып барды: «Әти шушы урамнан йөри икән
инде... Пенсиягә чыгуына да күптәндер. Мине таныр микән?..»
(Н. Хдсәнов)
кәгазь-белешмәләр бюросы - бюро справок
тоткарлау - задерживать
ныклы карарга килү - прийти к твёрдому решению
тулы гәүдәле - полный
калкулык буеннан - по возвышенности
15. Разыграйте ситуации:
1) вы в другом городе в командировке. На улице (на банкете, в му¬
зее, ...) случайно встретили своего бывшего однокурсника. Расспроси¬
те его о семье, работе и пригласите к себе в гости в Казань, сообщите
ему свой адрес и объясните, как до вас добраться с железнодорожного
вокзала (аэропорта, автовокзала);
2) вы купили новый дом и пригласили гостей. Проведите экскурсию
по дому;
3) побеседуйте с младшим братом (младшей сестрой, сыном, до¬
черью) о том, какие работы надо провести по дому.
16. Опишите свою квартиру, загородный дом, свой рабочий кабинет.
3 Р. Фаттахова
ПОГОДА.
КЛИМАТ
ҺАВА ТОРЫШЫ.
КЛИМАТ
Какая сегодня погода?
Сегодня
хорошая
плохая
погода.
День
ясный
солнечный
холодный
морозный
прохладный
ветреный
тёплый
жаркий
дождливый, пасмурный
туманный
прекрасный.
Вчера день был тёплый, даже
жаркий.
Завтра будет дождь.
Идёт снег.
На улице
грязно,
холодно,
всё время идёт дождь.
Какая погода здесь летом (осенью,
зимой, весной)?
Летом здесь бывает жарко.
Осень бывает дождливой, гряз¬
ной.
Зимой бывает холодно. Темпе¬
ратура опускается до минус
30 градусов.
Весной дни бывают ясными,
тёплыми.
Солнце греет.
Гром гремит. Молния сверкает.
Сегодня 20 градусов тепла (мо¬
роза).
Сегодня прекрасная погода.
Бүген көн нинди?
Бүген көн
яхшы
начар.
Көн
аяз
кояшлы
суык
салкын
салкынча
җилле
җылы
кызу, эссе
яңгырлы, сүрән
томанлы
бик матур.
Кичә көн җылы, хәтта эссе бул¬
ды.
Иртәгә яңгыр булачак.
Кар ява.
Урамда
пычрак,
суык,
бертуктаусыз яңгыр ява.
Җәен (көзен, кышын, язын) һава
торышы монда нинди була?
Җәен монда кызу була.
Көз көннәре яңгырлы, пычрак
була.
Кышын салкын була. Темпера¬
тура минус 30 градуска ка¬
дәр төшә.
Яз көннәре аяз, җылы була.
Кояш кыздыра.
Күк күкри. Яшен яшьни.
Бүген 20 градус җылы (салкын).
Бүген көн бик матур.
34
Звук [ө]
([ө] авазы)
Качественные и относительные прилагательные
(Асыл нэм нисби сыйфатлар)
Степени сравнения прилагательных
(Сыйфат дәрәҗәләре)
Образование прилагательных
(Сыйфатларның ясалышы)
Звук [ө] - огубленный, краткий. Пишется только в первом слоге,
в последующих слогах - е, хотя и произносится [ө]. Например: көн
(день), төн (ночь), көндез [көндөз] (днём), төнлә (ночью), көз (осень),
көзге [көзгө] (осенний, зеркало), сөт (молоко), сөтле [сөтлө] (мо¬
лочный), өй (дом), өйләнгән (женатый).
Качественные и относительные прилагательные. В татарском
языке, как и в русском, прилагательные обозначают признаки пред¬
метов непосредственно, например: кызыл (красный), ак (белый), зур
(большой), кечкенә (маленький), киң (широкий), тар (узкий), матур
(красивый), ямьсез (некрасивый), акыллы (умный), надан (негра¬
мотный) или через отношение этих предметов к другим предметам
или явлениям, например: җәйге (летний), төнге (ночной), вакыт¬
лы (временный). На этом основании они делятся на качественные
и относительные. Притяжательным местоимениям русского языка
типа мамин, папин и относительным прилагательным типа деревян¬
ный, стеклянный, железный, городской, детский в татарском языке
формального соответствия нет, поэтому татарский язык пользуется
в данном случае существительными, например: мамин платок-әни¬
нең яулыгы, папины брюки - әти-нең чалбары, деревянный стол -
агач өстәл, стеклянное здание - пыяла бина, железная дверь - ти¬
мер ишек, городской центр - шәнәр үзәг-е, детский сад - балалар
бакча-сы.
В татарском языке прилагательные не согласуются с существи¬
тельным ни в числе, ни в падеже. Например: матур кыз (красивая
девушка), матур кызлар (красивые девушки), матур кызларга (кра¬
сивым девушкам).
Степени сравнения прилагательных. Качественные прилага¬
тельные выражают 4 степени признака:
1. Положительная степень - это средняя степень свойства пред¬
мета, явления, например: яшь (молодой), карт (старый), яңа (но¬
вый), иске (старый), сары (жёлтый), зәңгәр (синий), яшел (зелёный),
көчле (сильныи), кызыклы (интересный).
2. Сравнительная степень образуется при помощи аффикса
-рак/-рэк, например: яшьрәк (моложе), картрак (старше), яңарак
(новее), искерәк (более старый), сарырак (более жёлтый), зәңгәррәк
(более синий), яшелрәк (более зелёный), көчлерәк (сильнее), кызык-
лырак (интереснее).
з*
35
3. Превосходная степень образуется двумя способами:
1) при помощи усилительных частиц иң (самый), үтә (чересчур,
чрезвычайно), җете (ярко), дөм (совершенно), өр- (совершенно), на¬
пример: иңматур (самый красивый), иң акыллы (самый умный), үтә
катлаулы (чрезвычайно сложный), җете кызыл (ярко красный), дөм
сукыр (совершенно слепой), өр-яңа (совершенно новый). Наиболее
употребляемой частицей является иң;
2) путём дублирования начального слога с прибавкой м или п,
например: ямъ-яшел (совершенно зелёный), кып-кызыл (совершен¬
но красный), зәп-зәңгәр (совершенно синий), сап-сары (совершенно
жёлтый), яп-ялангач (совершенно голый), неп-нечкэ (совершенно
тонкий).
4. Уменьшительная степень образуется при помощи аффиксов
-гылт/-гелт, -кылт -келт, -сыл/-сел, -на, -мса, -су, -елҗем, на¬
пример: кызгылт (красноватый), яшькелт (зеленоватый), аксыл
(беловатый), салкынча (прохладный), җылымса (тёпленький), алсу
(розоватый), күгелҗем (сероватый). Уменьшительная степень
в основном образуется от прилагательных, обозначающих цвет.
Образование прилагательных. Некоторые прилагательные об¬
разуются от существительных путём прибавления аффиксов. Наи¬
более активные из них:
-лы/-ле, например: тоз (соль) - тозлы (солёный), бал (мёд) - баллы
(сладкий), тәм (вкус) - тәмле (вкусный), ит (мясо) - итле (мясной);
-сыз/-сез, например: тоз (соль) - тозсыз (несолёный), бал (мёд) -
балсыз (несладкий), тәм (вкус) - тәмсез (невкусный), акыл (ум) -
акылсыз (глупый);
гы/-ге, -кы/-ке, например: язгы (весенний), көзге (осенний), кыш¬
кы (зимний), кичке (вечерний).
-дагы!-дэге, -тагы!-тэге, например: урмандагы (находящийся в
лесу), өйдәге (находящийся дома), эштәге (находящийся на рабо¬
те).
ЗАДАНИЯ
1. Образуйте степени сравнения прилагательных. Переведите.
Кызыл, җылы, кечкенә, зәңгәр, кыска, түгәрәк, калын, якты, сары,
акыллы, иске, олы, яшел, тар, зур, эре, кара, тирән, куе, тәмле.
Положительная
Сравнительная
Превосходная
Уменьшительная
ак
аграк
ап-ак
аксыл
Можно ли образовать все степени сравнения от каждого из данных прилага¬
тельных?
2. Преобразуйте предложения по образцу и напишите их. Используйте антони¬
мы, данные в скобках.
Образец. Җәй яздан җылырак. Яз җәйдән салкынрак.
36
Сеңлем энемнән кечерәк. Кышкы көн җәйге көннән кыскарак. Көн
кичтән яктырак. Китап дәфтәрдән калынрак. Таш җирдән катырак.
Бауман урамы Татарстан урамыннан таррак. Безнең этебез күршеләрнең
этеннән акыллырак. Әтиләрнең йорты безнең йорттан искерәк. Бабам
әбиемнән олырак. Казан шәһәре Яр Чаллы шәһәреннән зуррак. Алма
җиләктән эрерәк. Кесәл компоттан куерак. Җылы аш салкын аштан
тәмлерәк.
(Озынрак, кечерәк, сыеграк, тәмсезрәк, яшьрәк, ваграк, олырак,
яңарак, киңрәк, акылсызрак, йомшаграк, нечкәрәк, караңгырак.)
3. Сравните пары словосочетаний, используя как можно больше прилагатель¬
ных.
Образец. Авыл сөте шәнәр сөтеннән куерак, тәмлерәк, файда¬
лырак, ....
авыл сөте - шәһәр сөте
сәламәт кеше - авыру кеше
авыл һавасы - шәһәр һавасы
чишмә суы - елга суы
көзге көн - кышкы көн
Казан шәһәре - Алабуга шәһәре
Себер климаты - көньяк климаты
4. От данных существительных при помощи аффиксов -лы/-ле и -сыз/-сез
образуйте прилагательные. Составьте словосочетания.
Файда, су, ут, чәчәк, шикәр, тоз, сөт, боз, яңгыр, җил, шатлык,
уңыш, җыр, вакыт.
5. От данных существительных при помощи аффиксов -гы/-ге, -кы/-ке обра¬
зуйте прилагательные. Составьте словосочетания.
Көз, кыш, яз, җәй; кичә, бүген, иртәгә; иртән, көндез, кич, төн.
6. Прочитайте народные приметы о погоде. Найдите производные прилагатель¬
ные. Переведите.
Иртә күк күкрәсә, ел яңгырлы килер.
Йолдызлар куе күренсә, көн аяз булыр.
Салават күпере бик югары булса - аяз, бик түбән булса - яңгырлы.
Яңгырлы вакытта көчле җил чыкса, һава яхшырыр.
Август аенда аяз булса, көз пычрак булыр.
Апрель ае бик җылы булса, май салкын, җилле булыр.
Сентябрь аяз - кыш салкын.
Кышын кар күп булса, җәй яңгырлы булыр.
37
7. Прочитайте тексты, переведите. Выпишите прилагательные с определяемым
словом. Укажите степени прилагательных.
1) Иң күп, иң яңгырлы, иң коры...
Күләгәдә дә 58 градус кызулык булган иң эссе җир - Ливия.
Кеше яши торган иң салкын җир - Оймякон (Себер).
Елына 322 көн яшенле яңгыр яуган җир - Богор һәм Ява утраулары
(Индонезия).
Эскимосларда яңа ел башлануның конкрет вакыты юк. Алар яңа
елны беренче кар төшкәннән исәпли башлыйлар.
Уртача еллык явым-төшем буенча дөнья рекорды Гавай утраулары¬
на туры килә - 11 684 мм.
Дөньяда иң коры район - Чилиның Арика шәһәре. Монда еллык
явым-төшем - 0,8 мм.
Иң кояшлы җир - якты вакытның 97 проценты (4300 сәгатьтән дә
артык) - Көнчыгыш Сахара.
Елына иң күп томанлы көннәр - уртача 120 көн - Ньюфаундленд
утравында булуы билгеле.
(Көндәлек матбугаттан)
күләгә - тень
исәпли башлау - начинать считать
уртача - средний
еллык - годовой
явым-төшем - осадки
утрау - остров
2) Мин искиткеч матур Әдрәс авылына килеп төштем. Бу авыл
миңа бик ошады. Авыл уртасыннан агым су үтә. Шунда, шатлана-
шатлана, ак казлар, үрдәкләр һәм кечкенә балалар коена. Су буенда
алмагачлар, чия һәм шомырт агачлары үсә. Яз көннәрендә авыл ап-ак
чәчәкләргә күмелә. Авыл өстенә хуш ис җәелә. Күрше таулардан саф
сулы чишмәләр ага. Тау өстендә ямь-яшел урман шаулый.
Авылдан бер километр читтәрәк, урман эчендә, бик зур ял йорты
урнашкан. Ял йортының флагы көндезге кызыл йолдыз сыман җем-
җем итә, җилферди. Бу ял йортына һәр ел саен илебезнең төрле почмак¬
ларыннан ял итүчеләр җыела.
Көн саен авыл өстеннән, зәңгәрсу күкне яңгыратып, корыч кошлар
оча. Авыл уртасыннан озын-озын поездлар уза. Поездда баручылар,
чәчәкле авылга карап, яулык селкиләр. Поезд тавышына кушылып,
кырларда тракторлар җыры яңгырый. Таш юлдан йөк ташый торган
һәм җиңел машиналар йөри.
Авылның җәйге күренеше шундый.
(Г. Кутуй)
килеп төшү - приехать
агым су - проточная вода
каз - гусь
үрдәк - утка
38
коену - купаться
алмагач - яблоня
чия - вишня
шомырт - черёмуха
күмелү - покрываться
чишмә - родник
ял йорты - дом отдыха
җем-җем итү - сверкать
җилфердәү - развеваться
яңгыратып - оглушая
корыч кош - стальная птица, самолёт
селкү - махать
күренеш - вид
кыенлык - трудность
8. Разыграйте ситуации:
1) после отпуска спрашиваете у коллег, где они отдохнули и какая
там была погода;
2) вы уезжали на некоторое время по делам в другой город. Ответь¬
те на вопросы вашего друга о том, какая была погода в той местности;
3) ваш друг был в Санкт-Петербурге (Киеве, Новосибирске). Рас¬
спросите его о городе и о погоде там;
4) ваш друг из Вьетнама уверен, что климат в Сибири суров. Рас¬
скажите ему, какой действительно климат в Сибири;
5) ваш новый знакомый из Калькутты. Спросите, какая погода
в Калькутте во время зимы и подходящее ли это время для посещения
Индии.
9. Сделайте сообщения:
1) о сегодняшней погоде;
2) о климате вашего региона.
ВРЕМЯ
ВАКЫТ
Время суток
час
минута
секунда
утро, утром
день, днём
полдень
вечер, вечером
полночь
ночь, ночью
сутки
Сколько времени? Который час?
Десять часов утра.
Время час.
Половина второго.
Пятнадцать минут третьего.
Без двадцати четыре.
Время ровно двенадцать.
Полдень.
Полночь.
Во сколько встречаемся?
Мы ждём вас в семь часов.
Я приду в восемь часов.
Сегодня вы сколько часов буде¬
те работать?
Сегодня я буду работать шесть
часов.
Во сколько начинается рабочий
день?
Рабочий день начинается в де¬
вять часов.
Когда вы заканчиваете работу?
Работа заканчивается в пятнад¬
цать часов.
Вы вчера не опоздали на рабо¬
ту?
Я пришёл (пришла) на работу
вовремя (рано).
Какое сейчас время суток?
Тәүлек вакыты
сәгать
минут
секунд
иртә, иртән, иртә белән
көн, көндез
көн уртасы, төш
кич, кичен, кич белән
төн уртасы
төн, төнлә
тәүлек
Вакыт күпме? Сәгать ничә?
Иртәнге ун.
Сәгать бер.
Икенче ярты.
Өченче унбиш минут.
Дүрт тулырга егерме минут.
Сәгать төгәл унике.
Көн уртасы. Төш вакыты.
Төн уртасы.
Сәгать ничәдә очрашабыз?
Без сезне сәгать җидедә көтәбез.
Мин сәгать сигездә килермен.
Бүген сез ничә сәгать эшлисез?
Бүген мин алты сәгать эшлим.
Эш көне сәгать ничәдә башла¬
на?
Эш көне сәгать тугызда башлана.
Сез эшегезне кайчан тәмамлый¬
сыз?
Эш унбиш сәгатьтә тәмамлана.
Сез кичә эшкә соңга калмады¬
гызмы?
Мин эшкә вакытында (иртә) кил¬
дем.
Хәзер тәүлекнең кайсы вакыты?
40
Сейчас утро (время обеда, ве¬
чер, ночь).
Дни недели
понедельник
вторник
среда
четверг
пятница
суббота
воскресенье
позавчера
вчера
сегодня
завтра
послезавтра
на этой (прошлой, будущей) не¬
деле
каждую неделю (каждый день,
каждый месяц, каждый год)
Сегодня какой день недели?
Сегодня понедельник.
Вчера был какой день недели?
Вчера было воскресенье.
Какой день недели будет завтра?
Завтра вторник.
Две недели прошло.
Я вам позвоню
в конце (в начале) недели
в среду утром
в четверг днём
в пятницу вечером.
Сегодня рабочий день.
Завтра выходной.
Послезавтра праздничный день.
Когда будет выходной день?
Когда вы уезжаете?
Мы уезжаем через несколько
дней (на днях).
Когда вы приехали?
Мы приехали не так давно.
Когда ваш поезд?
Наш поезд приходит ночью.
Хэзер иртә (төш вакыты, кич,
төн).
Атна көннәре
дүшәмбе
сишәмбе
чәршәмбе
пәнҗешәмбе
җомга
шимбә
якшәмбе
өченчекөн
кичә
бүген
иртәгә
берсекөнгә
бу (үткән, киләсе) атнада
атна саен (көн саен, ай саен, ел
саен)
Бүген атнаның кайсы көне?
Бүген дүшәмбе.
Кичә атнаның кайсы көне булды?
Кичә якшәмбе иде.
Иртәгә атнаның кайсы көне бу¬
лачак?
Иртәгә сишәмбе.
Ике атна үтте.
Мин сезгә
атна азагында (башында)
чәршәмбе иртән
пәнҗешәмбе көндез
җомга кич белән
шылтыратырмын.
Бүген эш көне.
Иртәгә ял көне.
Берсекөнгә бәйрәм көне.
Кайчан ял көне була?
Сез кайчан китәсез?
Без берничә көннән (шушы көн¬
нәрдә) китәбез.
Сез кайчан килдегез?
Без күптән түгел генә килдек.
Сезнең поезд кайчан килә?
Безнең поезд төнлә килә.
41
Число
Сегодня какое число?
Сегодня 23 ноября.
Завтра какое число?
Завтра 24 ноября.
Какого числа ты сдаёшь экза¬
мен?
Экзамен я сдаю 15 мая.
Число
Бүген ничәнче число?
Бүген 23 нче ноябрь.
Иртәгә ничәсе?
Иртәгә 24 нче ноябрь.
Син кайсы көнне имтихан бирә¬
сең?
Мин 15 нче майда имтихан би-
рәм.
Месяц
двухмесячный
ежемесячно
в этом месяце
Четыре месяца осталось.
В году 12 месяцев: январь, фев¬
раль, март, апрель, май, июнь,
июль, август, сентябрь, ок¬
тябрь, ноябрь, декабрь.
Сейчас какой месяц?
Сейчас ноябрь.
Ай
ике айлык
ай саен
бу айда
Дүрт ай калды.
Елда 12 ай: гыйнвар, февраль,
март, апрель, май, июнь,
июль, август, сентябрь, ок¬
тябрь, ноябрь, декабрь.
Хәзер кайсы ай?
Хэзер ноябрь.
Год
в этом году
в прошлом году
в следующем году
через год
год тому назад
через два года
учебный год
круглый год
високосный год
Сейчас какой год?
Сейчас 2012 год.
Сейчас какой век?
Сейчас двадцать первый век.
Времена года
четыре времени года
зима, зимой
весна, весной
лето, летом
осень, осенью
бабье лето
Ел
быел
узган ел
киләсе ел
бер елдан соң
бер ел элек
ике елдан соң
уку елы
ел буе
кәбисә ел
Хәзер ничәнче ел?
Хәзер 2012 нче (ике мең уникен¬
че) ел.
Хәзер ничәнче гасыр?
Хәзер егерме беренче гасыр.
Ел фасыллары
елның дүрт фасылы
кыш, кышын, кыш көне
яз, язын, яз көне
җәй, җәен, җәй көне
көз, көзен, көз көне
әбиләр чуагы
42
Сейчас какое время года?
Сейчас зима (весна, лето, осень).
Какое время года тебе больше
всего нравится?
Мне нравится весна.
Я люблю осень.
Хэзер елның кайсы вакыты (фа¬
сылы)?
Хэзер кыш (яз, җәй, көз).
Елның кайсы вакыты (фасылы)
сиңа күбрәк ошый?
Миңа яз ошый.
Мин көзне яратам.
Звук [у]
([у] авазы)
Общие сведения о глаголе
(Фигыль турында гомуми мәгълүмат)
Корень глагола
(Фигыльнең тамыры)
Способы образования глаголов
(Фигыльләрнең ясалыш ысуллары)
Залоги глаголов
(Фигыль юнәлешләре)
Отрицательная форма глагола
(Фигыльнең юклык формасы)
Вспомогательные глаголы
(Ярдәмче фигыльләр)
Звук [у] - заднего ряда, огубленный, долгий, верхнего подъёма,
произносится как ударный русский [у]: кул (рука), ул (он, она, оно),
уку (чтение, учёба), ун (десять), туган (родной, родственник), зур
(большой), матур (красивый), кунак (гость), урман (лес), урам (ули¬
ца), учак (костёр).
Буква у в конце слова может выражать и согласный губно-губной
звук [м?]\ тау [там?] (гора), бау [бам>] (верёвка), сау [сам?] (здоро¬
вый), шау [шам>] (шум).
Глагол - часть речи, обозначающая действие, состояние. Характе¬
ризуется категориями залога, степени протекания действия, утверж¬
дения и отрицания, времени, лица, числа и наклонения. Глагол в та¬
тарском языке бывает спрягаемым и неспрягаемым. К спрягаемым
глаголам относятся глаголы изъявительного, повелительного, жела¬
тельного и условного наклонений. Они отличаются от неспрягаемых
(причастия, деепричастия, инфинитива и имени действия) тем, что
могут изменяться по лицам и числам.
Корень глагола в татарском языке совпадает с формой II лица,
единственного числа повелительного наклонения: укы (читай,
учись) - укы-й (читает, учится), яз (пиши) - яз-а (пишет), сөйләш
(разговаривай) - сөйләш-ә (разговаривает), әйт (скажи) - эйт-э (го¬
ворит), кол (смейся) - кол-э (смеётся), ярат (люби) - ярат-а (лю¬
бит).
43
В словарях глаголы представлены или в форме инфинитива на
-рга/-ргэ, -арга!-эргэ, -ырга!-ергэ (бар-ырга, кил-ергэ)9 или в форме
имени действия на -у/-у (бар-у, кил-ү).
По способу образования глаголы бывают:
1) корневые: бар (иди), кайт (возвращайся), кот (жди), кол
(смейся), кара (смотри);
2) производные: уй+ла (думай), эш+лэ (работай), ац+ла (по¬
нимай), таш+ла (бросай), хэбэр+лэш (извещай), бер+лэьи (объеди¬
няйся), эй+лдн (кружись), зур+ай (увеличься), яхшы+р (улучшайся),
сан+а (считай), ким~\~е (уменьшайся), соц+ар (опоздай), буй+сын
(подчиняйся), кызык+сын (интересуйся), уф+ылда (вздыхай) и т.д.;
3) сложные: шак+кат (удивляйся), күз+алла (представляй),
сау+буллаш (попрощайся) и т.д.;
4) парные: уйнау-көлү (играть и веселиться), ялыну-ялвару (про¬
сить и умолять), иелү-бөгелү (склоняться и наклоняться) и т.д.;
5) составные: тәэсир итү (влиять), карар кылу (принять реше¬
ние, решить), җырлап алу (спеть), көтеп тору (ждать), барып
килү (сходить) и т.д.
Залоги глаголов. В татарском языке глаголы имеют 5 залогов.
Формы залогов выражают отношение действия к исполнителю.
Залоги
Аффиксы
Примеры
Действитель¬
ный (төп)
-
Бала идэн юа (Ребёнок моет
пол).
Страдатель¬
ный (төшем)
-л/-ыл/-ел
-н/-ын/-ен
(к словам на
-ла/-лэ/-л)
Идэн (бала тарафыннан) ю-ыл-а
(Пол моется (ребёнком)).
Возвратный
(кайтым)
-н/-ын/-ен
Бала ю-ын-а (Ребёнок моется).
Взаимно¬
совместный
(уртаклык)
-ш/-ыш/-еш
Бала идэн ю-ыш-а (Ребёнок по¬
могает мыть пол).
Понудитель¬
ный (йөкләтү)
-т/-тыр/-тер
-дыр/-дер
-гар/-гэр
-кар/-кэр
-гыр/-гер
-кыр/-кер
-гыз/-гез
-кыз/-кез
аша-т (корми), эйт-тер (за¬
ставь сказать)
Бала идэн ю-дыр-а (Ребёнок на
кого-то возлагает мытьё пола),
үт-кэр (проводи (мероприятие))
җит-кер (доводи (до конца))
мен-гез (поднимай), а(к)-гыз (дай
стечь)
44
Отрицательная форма глагола образуется путём присоедине¬
ния к корню аффиксов -ма!-мэ, мый/-ми, -мас/-мэс.
-мый/-ми присоединяется при образовании настоящего време¬
ни: укы - укы-мый (не читает), яз - яз-мый (не пишет), сөйләш -
сөйләш-ми (неразговаривает), дйт - эйт-ми (не говорит).
-мас/-мэс образует отрицательную форму будущего неопре¬
делённого времени: ал (возьми) - ал-ыр (возьмёт) - ал-мас (не возь¬
мёт), аңлат (объясни) - аңлат-ыр (объяснит) - аңлат-мас (не объ¬
яснит).
Во всех остальных случаях присоединяется -ма!-мэ\ көл (смей¬
ся) - көл-мэ (не смейся), ярат (люби) - ярат-ты (любил) - ярат-
ма-ды (не любил), бар (иди) - бар-ачак (пойдёт) - бар-ма-ячак (не
пойдёт), ачыкла (уточни, выясни) - ачыкла-ган (уточнил, выяс¬
нил) - ачыкла-ма-ган (не уточнил, не выяснил), кабатла (повтори) -
кабатла-ячак (повторит) - кабатла-ма-ячак (не повторит).
Вспомогательные глаголы в татарском языке выполняют раз¬
личные функции. Некоторые из них образуют времена глаголов:
белә иде (знал), көлә иде (смеялся), эшләгән иде (сделал); модаль¬
ные и перифрастические формы: белсә иде (знал бы (он), язарга иде
(написать бы); служат для образования новых слов: ял итә (от¬
дыхает), тәэсир итә (влияет), тәкъдим итә (предлагает); служат
в качестве частиц, модальных слов, послеложных слов: барган икән
(ходил, оказывается), килгән, имеш (пришёл якобы), барды исә (как
только пойдёт).
БИРЕМНӘР*
1. Түбәндәге фигыльләрнең юнәлеш формаларын языгыз.
Бар, күр, ишет, әйт, кайт, чакыр, укы, яз, аңлат.
Барлык юнәлеш формаларын да ясап булдымы?
2. Бирелгән фигыльләрдә юнәлеш кушымчаларын табыгыз. Рус теленә тәрҗемә
итегез. Җөмләләр төзеп языгыз.
Ачыклана, борчыла, кабатлаттыра, кабул ителә, карана, җибәрелә,
көттерә, күрсәтелә, озатыла, оныттыра, сөйләнә, тәрҗемә итешә, ча¬
кырта, шалтыраттыра, сораша.
3. Мәкальләрне укыгыз. Рус теленә тәрҗемә итегез. Рус эквивалентларын та¬
быгыз.
Бүгенге хисап иртәгә ярамый.
Язгы көн ел туйдыра.
Иртәгәге тавыктан бүгенге йомырка яхшы.
Көзге юлга кием ал, язгы юлга азык ал.
Көндезге эш кичке эштән көләр.
* С данной страницы все условия заданий будут даны на татарском языке за
исключением некоторых.
45
4. Мәкальләрдәге фигыльләрнең юнәлешен билгеләгез.
Вакытын югалткан - малын югалткан.
Заман - кубызына биетә.
Җил алдан булса - битең туңдырыр, арттан булса - туның туз¬
дырыр.
Җил исми, яфрак селкенми.
Җил кай якка иссә, камыш шул якка борылыр.
Җылы сөяк сындырмый.
5. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Фигыльләрнең барлыктамы, юклыкта¬
мы булуын, юнәлешен билгеләгез.
1) Кар ява
Таңнан башланган кар туктамады, яуды да яуды. Җир өсте ап-ак
кар белән капланды. Киң яланнар, биек таулар, урманнар, болыннар -
һәммәсе кар астында калды. Агач ботаклары яңа йомшак ак мамыкка
төренде. Калын-калын болытлар түбәнгә таба салына башладылар. Зур
елгалар боз астына качтылар. Юллар, сукмаклар югалдылар. Өйләрнең,
абзарларның түбәләре карга күмелде.
(Ф. Шәйдуллин)
таң - рассвет
җир өсте - земля (поверхность земли)
каплану - покрыться
ялан - открытое поле
ботак - ветка
төренү - окутаться
салына башлау - начать отвисать
качу - спрятаться
югалу - исчезнуть
күмелү - засыпаться
2) Яз килә
Яз килә. Көннәр әле салкын, шулай да кояш көннән-көн күбрәк
җылыта. Тиздән ул кышны бөтенләй җиңәчәк. Җылы яктан кошлар
кайтачак. Агачлар яшел яфрак ярачак. Авылда язгы кыр эшләре баш¬
ланачак.
Язны балалар да ярата, чөнки озакламый язгы каникуллар баш¬
ланачак. Балалар гөрләвекләрдә көймәләр агызачак, кошлар өчен оя
ясаячак.
(Ф. Шәйдуллин)
* Хикәяне дәвам итегез.
җылыту - греть
тиздән - скоро
бөтенләй - совсем
җиңү - здесь: победить
озакламый - скоро
46
гөрләвек - ручеёк
көймә - лодка
агызу - здесь: пускать
оя - гнездо
3) Май
Май җитмичә, кар бетми, диләр. Чынлап та, урмандагы коры елга
төбендә дә карның эзе калмады. Җирне сусыл үлән, яшел яфраклар
каплады. Хәзер кая карама, шунда чәчәк. Табигать ничек иркен сулый!
Хәтта сылу каеннар да хуш исле яфракларын ача башлады.
Күп тә үтмәде, шомырт чәчәк атты. Җылы һәм шифалы яңгырлар
ява. Җәй башлана.
(Ф. Шәйдуллин)
чынлап та - в самом деле
эз - след
сусыл - сочный
иркен - здесь: свободно
сулау - дышать
хуш исле - ароматный
шомырт - черёмуха
4) Җәй ае
Күктә болытлар күренми. Кояш баш өстеннән дә китми кыздыра.
Эсселек буенча елның бер генә ае да июльгә җитә алмый.
Җәй уртасы. Урманда юкә агачлары алтын-сары утлар кабызды.
Юкә урманы шаулый. Тырыш умарта кортлары бал җыялар.
Кояш күтәрелә тора, кызуын арттыра. Аңа җил ярдәмгә килә.
Иртәнге салмак җил. Шулай әкренләп печән дә өлгерә.
Июль - чәчәкләр ае. Болында нинди генә чәчәкләр юк!
(Г. Хдсәнов)
кыздыру - здесь: печь
юкә агачы - липа
кабызу - зажечь
тырыш - старательный
умарта корты - пчела
арттыру - увеличивать
салмак - слабый
әкренләп - потихоньку
өлгерү - созревать
5) Көз килде
Әле кайчан гына ямь-яшел җәй иде, ә хәзер дөнья тынып калды.
Көз килде дә каен яфракларын сап-сары буяуга манды. Сары яфраклар
җиргә коела башлады. Бу көннәрдә кошлар җылы якларга китеп бар¬
дылар. Каен кызы да яп-ялангач торып калды. Аңа бик салкын булыр
47
инде. Әмма борчылмыйм. Менә атна-ун көн узар, ак тунын кигән Кыш
бабай килеп җитәр.
(Ф. Шәйдуллин)
тынып калу - утихнуть
буяу - краска
ману - покрасить, покрыть
коела башлау - начать опадать
яп-ялангач - голый
узу - пройти
6) Ноябрь
Ноябрь - көзнең соңгы ае. Бу айда көннәр тагын да кыскара. Урам¬
да салкын. Шулай да без ноябрьне яратабыз, чөнки ул безгә кыш алып
килә. Ә кышны һәркем ярата.
(Ф. Шәйдуллин)
6. Разыграйте ситуации:
1) прохожий спрашивает у вас время. Ответьте ему, но заметьте,
что вы не уверены в том, что ваши часы показывают точное время, они
скорее всего спешат;
2) ваш коллега собирается поехать в другой город в командировку.
Уточните у него, какого числа, в какой день недели он едет, во сколько
у него поезд и когда он вернётся обратно, нужно ли его встречать на
вокзале;
3) ваш новый коллега спрашивает вас о распорядке дня в вашем
офисе. Ответьте на его вопросы;
4) выясните у коллеги, в какое время (когда) он хочет взять отпуск
и почему он предпочитает именно это время для отдыха.
7. Сделайте сообщение:
1) о любимом времени года;
2) о счастливом периоде вашей жизни.
ИЗУЧЕНИЕ ЯЗЫКОВ.
РАЗГОВОР
ТЕЛЛӘР ӨЙРӘНҮ.
СӨЙЛӘШҮ
язык
родной язык
иностранный язык
татарский, по-татарски
русский, по-русски
английский, по-английски
немецкий, по-немецки
арабский, по-арабски
турецкий, по-турецки
китайский, по-китайски
говорить, разговаривать
знать
Говорите ли вы по-татарски (по-
русски)?
Я хорошо (плохо) говорю по-та-
тарски (по-русски).
Я совсем не говорю по-татарски
(по-русски).
Родной язык у вас какой?
Мой родной язык
татарский
русский
английский.
Какие иностранные языки вы
знаете?
Я знаю английский и немецкий
языки.
На каком языке вам удобнее раз¬
говаривать?
Мне будет удобнее, если я буду
разговаривать на татарском
языке.
Какие иностранные языки вы хо¬
тите изучать?
Я хочу изучить китайский и ту¬
рецкий языки.
Для чего вам нужен китайский
язык?
тел
туган тел
чит тел
татар, татарча
рус, русча
инглиз, инглизчә
алман, алманча
гарәп, гарәпчә
төрек, төрекчә
кытай, кытайча
сөйләшү
белү
Сез татарча (русча) сөйләшәсез¬
ме?
Мин татарча (русча) яхшы (на¬
чар) сөйләшәм.
Мин татарча (русча) бөтенләй
сөйләшмим.
Сезнең туган телегез нинди?
Минем туган телем -
татар
рус
инглиз
теле.
Сез нинди чит телләр беләсез?
Мин инглиз һәм алман телләрен
беләм.
Сезгә кайсы телдә сөйләшү уңай-
лырак булыр?
Миңа татар телендә сөйләшү
уңайлырак.
Сез нинди чит телләр өйрәнергә
телисез?
Мин кытай һәм төрек телләрен
өйрәнергә телим.
Кытай телен белү сезгә ни өчен
кирәк?
4 Р. Фаттахова
49
Я хочу познакомиться с куль- Минем Кытай культурасы белэн
турой Китая, пожить немно- якынрак танышасым, бу ил-
го в этой стране. дэ бераз яшисем килэ.
Звук [ү]
([ү] авазы)
Глаголы изъявительного наклонения
(Хикәя фигыльләр)
Настоящее время изъявительного наклонения
(Хәзерге заман хикәя фигыль)
Звук [ү] - переднего ряда, огубленный. Например: үзәк (центр,
центральный), үрдәк (утка), күл (озеро), үз (свой), сүз (слово), бүлмә
(комната), күз (глаз), күрү (видеть), күзәтү (следить), күңелле (ве¬
сёлый).
Глаголы изъявительного наклонения выражаются в формах
времени: настоящего, прошедшего и будущего. Изменяются по ли¬
цам и числам.
Настоящее время глагола образуется присоединением к корню
аффиксов -а!-э, -ый/-и/-й.
-а/-э присоединяется к корню, заканчивающемуся на согласный
звук: борчыл (беспокойся) - борчыл-а (беспокоится), җибәр (отпу¬
сти) - җибәр-ә (отпускает), кот (жди) - кот-э (ждёт).
-ый/-и присоединяется к корню, заканчивающемуся на гласный
звук, при этом конечный гласный звук опускается: кабатла (повто¬
ри) - кабатл-ый (повторяет), кара (смотри) - кар-ый (смотрит),
сөйлә (расскажи) - сөйл-и (рассказывает), төзе (строй) - төз-и
(строит).
-й присоединяется к корню, заканчивающемуся на звук [ы]\ укы
(читай, учись) -укы-й (читает, учится), борчы (беспокой) - борчы-й
(беспокоит).
Спряжение глаголов настоящего времени по лицам и числам
Аффиксы лица и числа
Число
Лицо
Личные аффиксы
ед.
I (мин)
II (син)
III (ул)
-м
-сың/-сең
мн.
I (без)
II (сез)
III (алар)
-быз/-без
-сыз/-сез
-лар/-лэр
Как уже известно, спрягаемой основой глагола является форма
III лица единственного числа. К этой форме присоединяются все
остальные личные аффиксы.
50
* Примеры спряжения:
аЗ
2
сх
о
аЗ
я
Л
5
К
6
н
«V)
Н*
Ъ)
о
40
о
?
йТ
к К
Пз4
1
1
<ъ
1
1
<ъ
1
<ъ
1
1
1
1
1
1
1
1
2 аЗ
3 2
^ л
&>
&>
<\)
аЗ
я
РР
Е>2.
Е>а.
Б
Б
Б
Б
рр
о
Я
о
—
о
и
ч
о
О
. Н
ч 3
сх 3
:о к
о
5§ а
^ 2
к л
э$
аг
3
о
40
2
о
Зг
15*
с
в &
&
а §>
1
сз
А
сз
А
А
1
сз
РО
2? ^
"*» 0^
'°ч.®
40
40
40
40
40
40
а»<1
ч <2-
н
• ж
Пз4
1
?
X-
0
1
40
1
0
1
?
* л
сз
з сз
3
3
3
3
3
3
Ё к
5
Л Б
1
1
1
1
1
1
*
1 &
§4§
.(V о
л
рр
Я
§>&
!>&
<Т>
<Т>
<Т>
р
1-Н
V
ч
2Г
3
§
>0
а
-0
о
о
н
?
о
40
о
?
с
сх 5
к
>2
'2
>3
? 1
?
2
2
2
2
2
рр 94
сз
~Ч ^
Н яЗ
РР
сз 2
^2
з ^
3 ^
2
2
2
2
2
2
сз <1
сз <1
сз
сз
сз
сз
сз
сз
X
3
н
из
« к
<ъ ^
?
<ъ
х-
§>
Л
40
1
2
0
1
<ъ
&
?
я
2 8-
Б* 4
' сз
1
1
1
1
1
1
о
§ ^
§
§
§
§
§
§
аЗ
е
РР
40^
40^
40
40
40
40
40
40
С
О
о
о
ч
о
о
*8
сх 2
:о к
<з1^
?
сз
5*
2
0
1
сз
сз
§
1
сз
§
>0
0
1
сз
?
сз
к
рр
Н ^3
рр
'
1
§■
1
3^
чо ^
40^
40
40
40
40
40
40
. Е
аЗ
О
О
О
О
О
О
Й яЗ
Я"
ИГ
иг
я
иг
ИГ
н
^ 59
« о
сх я
к
ч
к
ч
к
ч
к
ч
к
ч
к
ч
« 2
Я ’■&'
с й
о О
ь"н
нн
3
нн
д
н
о
ч
ч
я
о
к
и
2
нГ1
51
Отрицательная форма
число
спряг.
основа
твёрд, вариант
мягк. вариант
бар-мый
(не идёт)
эшлэ-ми
(не работает)
ед.
I лицо
бар-мый-м
эшлэ-ми-м
II лицо
бар-мый-сың
эгилэ-ми-сец
III лицо
бар-мый
эшлэ-ми
мн.
I лицо
бар-мый-быз
эшлэ-ми-без
II лицо
бар-мый-сыз
эшлэ-ми-сез
III лицо
бар-мый-лар
эшлэ-ми-лэр
БИРЕМНӘР
1. Түбәндәге фигыльләрнең хәзерге заман формаларын языгыз һәм зат-саннарда
төрләндерегез.
а) Таныш, бел, кара, телә;
ә) язма, көлмә, җырлама, сөйләмә.
2. Тәрҗемә итегез.
Говори! Не говори! Кто говорит? Ты говоришь? Не говоришь? Да, я
говорю. Нет, я не говорю. Мы говорим. Мы не говорим.
Изучай! Не изучай! Кто изучает? Ты изучаешь? Не изучаешь? Да,
ты изучаешь. Нет, ты не изучаешь. Вы изучаете. Вы не изучаете.
Знай! Не знай! Кто знает? Он знает? Не знает? Да, он знает. Нет, он
не знает. Они знают. Они не знают.
3. Сорауларга җавап бирегез.
Үрнәк. Эшче нишли? Эшче заводта эшли.
Җитәкче нишли? Бала нишли?
Укытучы нишли? Тәрҗемәче нишли?
Хуҗабикә нишли? Тегүче нишли?
4. Мәкальләрне укыгыз. Рус теленә тәрҗемә итегез. Фигыльләрнең юнәлешен,
барлыкта яки юклыкта булуын билгеләгез.
Татлы тел аю биетә.
Телемне тыя алмыйм, туганыма керә алмыйм.
Теле кечкенә булса да, сүзе дөньяга сыймый.
Алтыда белгән ана телең алтмышта онытылмый.
Туган телен сөймәс туган анасын белмәс.
Телне бал белән кисәләр.
Кеше сүзе кеше үтерә.
Тел Төмәнгә илтә.
52
Уйнап сөйләмә, уйлап сөйлә.
Җиде йортның телен бел, җиде төрле белем бел.
Туган телне кадерләгән халык кадерле була.
5. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Хәзерге заман хикәя фигыльләрнең зат-
саннарын билгеләгез.
1) Телләр белү нигә кирәк?
Мин әллә ничә тел беләм. Инглизчәгә, русчага мәктәптә өйрәтәләр.
Өебездә бик матур итеп татарча сөйләшәбез.
Бераз гына марича да аңлыйм мин. Җәй көне Мари илендәге Бәрәңге
районына кайтам. Анда кайбер марилар да татарча яхшы гына сөйләшә.
Әбием, дусларым белән аралашырлык итеп, бу телгә дә өйрәтте.
Татарча яхшы белгәч, төрекләрне, үзбәкләрне, казахларны да яхшы
аңлыйсың икән. Быел Казахстанның Караганда шәһәреннән ерак бул¬
маган «Җартас» санаториенда дәваланган идем. Казахлар белән үз
телемдә аралаштым. Әби-бабалардан килгән гореф-гадәтләрне ташла¬
мавым, кешелекле булуым, татарча яхшы сөйләшүем өчен, андагы олы
кешеләр мине бик яраттылар. Без бертуганнар кебек яшәдек.
(Р Рахман)
әллә ничә - несколько
аралашу - общаться
дәвалану - лечиться
әби-бабалар - предки
гореф-гадәт - традиция
ташлау - бросить
бертуганнар - родные
2) Татар теле турында
Татар теле - иң бай һәм иң борынгы төрки телләрнең берсе.
Берләшкән Милләтләр Оешмасының карары нигезендә, Җир шарында¬
гы 6500 телнең 14 е халыкара тел дип игълан ителгән. Бу телләр арасын¬
да татар теле дә бар. Татарча белгән кеше 30 лап телдә сөйләшүчеләр
белән иркен аралаша ала. Төзелеше буенча татар теле агглютинатив
телләргә керә. Агглютинатив телләрдә (башкорт, үзбәк, казах, төрек
һ. б.) үзгәрми торган тамырга билгеле бер тәртиптә кушымчалар ялга¬
на. Кушымчаларның һәрберсе бер генә грамматик мәгънә белдерә.
Рус теле флектив телләргә керә. Флектив телләрдә бер кушымча ике
грамматик мәгънә белдерә. Мәсәлән, дет-ям сүзендә ям кушымчасы
күплек сан һәм юнәлеш килеш мәгънәсен аңлата.
Татарлар рус халкы белән бик күптәннән иҗтимагый, сәяси, икъ¬
тисади, мәдәни, сәүдә һәм көнкүреш бәйләнешләрендә торган. Бу
бәйләнешләр татар һәм рус телләренә дә кагылган. Рус дәүләтендә та¬
тар теле башка төрки халыклар белән арадашчы ролен үтәгән. Казан
ханлыгы чорында сату-алу белән шөгыльләнүче сәүдәгәрләр өчен
сүзлекләр төзелгән. Бу сүзлекләргә иң кирәкле сүзләр кертелгән, алар-
га аңлатма бирелгән. Казан ханлыгы рус дәүләтенә кушылганнан соң,
ике тел арасында мөнәсәбәтләр тагын да киңәя. Руслар арасында татар
теле белән кызыксыну арта.
53
XVII-XVIII гасырларда дәүләтара мөнәсәбәтләрдә дә татар теле
кулланыла. Рус дәүләте мәнфәгатьләрен яклау өчен, татарча белә тор¬
ган чиновниклар, хәрби кадрлар әзерләргә кирәк була, шул сәбәпле
җирле телләрне өйрәнә торган мәктәпләр ачыла. 1730 нчы елның ахы¬
рында тарихчы галим, дәүләт эшлеклесе В.Н. Татищев, русларга татар
һәм калмык телләрен укыту өчен, махсус мәктәп ача. Ул сүзлекләр төзү
эшен дә оештыра. Бу елларда беренче үзөйрәткечләр дә барлыкка килә.
Татар телен өйрәнү класслары арта бара. 1769 нчы елда Екатерина II
Казан губернаторына, татар теле укыту өчен, гимназия каршында мах¬
сус класс оештыру турында боерык бирә. Ул татар телен яхшы белгән
рус чиновниклары әзерләргә тели. Бу гимназиядә 60 ел дәвамында та¬
тар теле укытыла.
Татар телен өйрәнүгә булган ихтыяҗ яңа эшкәртмәләр таләп итә.
Шулай итеп, дәреслекләр төзелә башлый. Беренче басма дәреслекне
1778 нче елда С. Хәлфин төзи. 1733 нче елда Россия фәннәр академия¬
се, җирле халыкларның телләрен өйрәнү өчен, махсус экспедицияләр
оештыра.
Бүгенге көндә татар теле - зур үсеш алган телләрнең берсе. Галимнәр
әйтүенчә, татар телендә ярты миллионлап сүз бар. Сүзләрне җыю,
сүзлекләр төзү эше белән лексикографлар шөгыльләнә. Сүзлекләр ике
төргә бүленә: энциклопедик һәм филологик (ягъни икетелле) сүзлекләр.
Татар теленең шулай ук аңлатмалы, орфографик, диалектологик, фра¬
зеологик һ. б. төрле сүзлекләре бар. Татар телен өйрәнү, тикшерү
эшләре Г. Ибраһимов исемендәге Тел, әдәбият һәм сәнгать институты
галимнәре тарафыннан уңышлы алып барыла.
Берләшкән Милләтләр Оешмасы (БМО) - Организация Объеди¬
нённых Наций (ООН)
карар - решение
халыкара - международный
үзгәрми торган тамыр — неизменяемая основа
билгеле бер тәртиптә - в определённом порядке
кушымча - окончание
мәгънә - значение
иҗтимагый - общественный
сәяси - политический
икътисади - экономический
мәдәни - культурный
сәүдә - торговля, торговый
көнкүреш - быт, бытовой
бәйләнеш - связь
кагылу - касаться; относиться
арадашчы - посредник
аңлатма - объяснение
мөнәсәбәт - отношение
кызыксыну - интерес
дәүләтара - межгосударственный
куллану - использовать
54
мәнфәгать - интерес
яклау - защищать
җирле - местный
дәүләт эшлеклесе - государственный деятель
үзөйрәткеч - самоучитель
махсус - специальный
оештыру - организовать
боерык - приказ
ихтыяҗ - потребность
таләп итү - требовать
эшкәртмә - разработка
дәреслек - учебник
басма - печатный
зур үсеш алган - развитый
3) Фатирым ярыйсы гына булып чыкты. Зур булмаган агач йорт¬
та яшибез. Хуҗабикәм рус карчыгы; килене, өч яшьлек оныгы бар.
Карчыкның улы Германиядә армия хезмәтендә, декабрь урталарында
кайтырга тиеш. Ашау-эчүгә зарланмыйм, базар рәттән генә, бәрәңгене,
яшелчәне шуннан алам. Хуҗабикәм иртән миңа чуен белән аш пешерә,
мин ул ашны укуымнан кайткач та, дәресләремне әзерләп бетергәч тә
ашыйм. Йоклый торган урыным мич башы белән янәшәдә. Хатыным¬
ны сагынам. Дәрестән кайтканда, беренче эш итеп, капкага беркетелгән
почта тартмасын актарам, эчендә хат булса, өйгә керү белән укырга
керешәм. Хуҗабикәләрем: «Абдул, ты очень любишь получать пись¬
ма, наверное, скучаешь по жене», - дип көләләр. Мин дә сынатмыйм,
аларның шаяртуларына каршы: «Конечно, скучаю и... очень люблю,
она ведь у меня одна», - дим. Минем «одна» дигән сүзем аларга җитә
кала: «Разве у тебя ещё есть вторая жена», - дип, тегеләр тагын да ныг¬
рак кәефләнеп хихылдашалар.
(Г. Галиев)
ярыйсы булып чыкты - оказался подходящим
хуҗабикә - хозяйка
зарлану - жаловаться
мич башы - лежанка (на печи)
янәшәдә - рядом
сагыну - скучать
беркетелгән - закреплённый
тартма - ящик
сынатмау - не поддаваться
шаяртуларына каршы - в ответ их шуткам
кәефләнеп - с удовольствием
6. Выполните коммуникативное задание.
Вы решили изучить иностранный язык. Поговорите с преподавате¬
лем о курсах иностранного языка, которые вы будете посещать; объяс¬
ните причину, почему вы решили изучить именно этот язык.
7. Сделайте сообщение о том, почему вам нужно изучить татарский язык.
ВСТРЕЧА.
ПРИГЛАШЕНИЕ.
ПРОСЬБА.
ЖЕЛАНИЕ
ОЧРАШУ.
ЧАКЫРУ.
ҮТЕНЕЧ.
ТЕЛӘК
Приходите.
Сможете прийти?
Заходите.
Раздевайтесь.
Проходите.
Проходите вперёд.
Садитесь.
Слушаю вас.
Какие вопросы есть?
Угощайтесь.
Спасибо, что пришли.
Ещё приходите.
Пожалуйста,
объясните
выясните
не беспокойте
не беспокойтесь
повторите
примите
посмотрите
встречайте
отпустите
подождите
покажите
войдите в моё положение
проводите
не забудьте
расскажите
переведите
пригласите
позвоните
подойдите поближе
помогите.
Можно ли
спросить
войти
выйти
покурить?
Килегез.
Килә алырсызмы?
Керегез.
Чишенегез.
Узыгыз.
Түргә узыгыз.
Утырыгыз.
Тыңлыйм сезне.
Нинди сорауларыгыз бар?
Сыйланыгыз.
Килүегезгә рәхмәт.
Тагын килегез.
Зинһар,
аңлатыгыз
ачыклагыз
борчымагыз
борчылмагыз
кабатлагыз
кабул итегез
карагыз
каршы алыгыз
җибәрегез
көтегез
күрсәтегез
минем хәлгә керегез
озатыгыз
онытмагыз
сөйләгез
тәрҗемә итегез
чакырыгыз
шалтыратыгыз
якынрак килегез
ярдәм итегез.
Сорарга
керергә
чыгарга
тәмәке тартырга мөмкинме?
56
Что пожелаете?
Нәрсә телисез?
Мин
Я бы хотел(а)
отдохнуть
поспать
попить чаю
покушать
прогуляться
посмотреть город.
ял итәр
йоклар
чәй эчәр
ашап алыр
йөреп керер
шәһәрне карар
идем.
Мне
Миңа
книгу
журнал
воду
чай
китап
журнал
су
чәй
дайте, пожалуйста!
бирегезче!
Звуки [ы], Iэ]> [’] (гамза)
([ы], [э], [’] (нэмзэ) авазлары)
Прошедшее определённое и неопределённое время глагола
(Билгеле һәм билгесез үткән заман хикәя фигыль)
Звук [ы] - краткий, заднего ряда, произношением приближается
к русским неударным [а] или [о/, например: кыр (поле), кырык (со¬
рок), кызык (интересно, интересный), кызу (жарко, жаркий), җыр
(песня), ылыс (хвоя), сызым (чертёж), сыр (резьба). В русских за¬
имствованиях звук [ы] произносится так же, как и в русском языке:
сыр, брынза.
Звук [э] - краткий, переднего ряда, близок к русскому мягкому
редуцированному [ы]. Употребляется в начале, в середине и в конце
слова. В середине и в конце слова обозначается буквой е. Примеры:
эш (работа), эз (след), эт (собака), эремчек (творог), кеше (человек),
белем (знание), сер (секрет). Буква э может передавать и согласный
гортанный звук [9] (гамза) в словах тәэмин (обеспечение), тәэсир
(влияние), маэмай (собачка).
В русских заимствованиях звук [э] произносится так же, как и в
русском языке: телевизор, лекция, экран.
Прошедшее определённое время глагола образуется при помо¬
щи аффиксов -ды/~де, -ты/-те.
-ды/-де присоединяется после гласных и звонких согласных:
ачыкла-ды (выяснил), борчы-ды (побеспокоил), борчыл-ды (побес¬
покоился), кабатла-ды (повторил), кара-ды (посмотрел), каршы ал¬
ды (встретил), сөйлә-де (рассказал), чакыр-ды (пригласил), кил-де
(пришёл).
-ты!-те присоединяется после глухих согласных: кабул ит-те
(принял), көт-те (подождал), күрсәт-те (показал), озат-ты (про¬
водил), оныт-ты (забыл), шалтырат-ты (позвонил), ярдәм ит-те
(помог), ял ит-те (отдохнул).
Отрицательная форма образуется при помощи аффиксов ма/-мэ:
57
ачыкла-ма-ды (не выяснил), борчы-ма-ды (не побеспокоил), борчыл-
ма-ды (не побеспокоился), кабатла-ма-ды (не повторил), кабул ит-
мэ-де (не принял), көт-мә-де (не подождал).
Прошедшее определённое время употребляется тогда, когда го¬
ворящий наблюдал передаваемый факт как очевидец, или сам уча¬
ствовал, или это такой факт, реальность которого не подлежит со¬
мнению. Отвечает на вопрос ниьилэде?
Спряжение глагола прошедшего определённого времени.
Аффиксы лица и числа
Число
Лицо
Личные аффиксы
ед.
I (мин)
-м
II (сип)
-ц
Ш (ул)
-
мн.
I (без)
-к
II (сез)
-гыз/-гез
III (алар)
-лар/-лэр
Прошедшее неопределённое время глагола образуется при по¬
мощи аффиксов ган!-гэн, -кан/-кэн.
-ганАгэн присоединяется после гласных и звонких согласных:
ачыкла-ган (выяснил), борчы-ган (побеспокоил), борчыл-ган (побес¬
покоился), кабатла-ган (повторил), кара-ган (посмотрел), карты
ал-ган (встретил), сөйлэ-гэн (рассказал), чакыр-ган (пригласил).
-кан/-кэн присоединяется после глухих согласных: кабул ит-кэн
(принял), көт-кән (подождал), күрсәт-кән (показал), озат-кан (про¬
водил), оныт-кан (забыл), шалтырат-кан (позвонил), ярдәм ит-кэн
(помог), ял ит-кэн (отдохнул).
Отрицательная форма образуется при помощи аффикса -ма/ -мэ:
ачыкла-ма-ган (не выяснил), борчы-ма-ган (не побеспокоил), борчыл-
ма-ган (не побеспокоился), кабатла-ма-ган (не повторил), кабул ит-
мэ-гэн (не принял), көт-мэ-гэн (не подождал).
Прошедшее неопределённое время употребляется тогда, когда
речь идёт о прошедших событиях и действиях, которых говорящий
сам не видел, а сообщает о них со слов других лиц или источников.
Отвечает на вопрос ниьилэгэн?
Спряжение глагола прошедшего неопределённого времени.
Аффиксы лица и числа
Число
Лицо
Личные аффиксы
ед.
I (мин)
II (син)
III (ул)
-мынАмен
-сыңАсең
мн.
I (без)
II (сез)
III (алар)
-бызАбез
-сызАсез
-нарАнэр
58
Примеры спряжения глаголов прошедшего определённого времени
59
Й
сх
о
-©<
53
?
'Ф
1
<Ъ
?
8
1
'ф
1
<ъ
?
ф
"о 'Ф
1 1
<Ъ <ъ
? ?
ф ф
к к
2
М
1
'ф
1
<ъ
?
§•
?
'ф
1
<Ъ
?
2
Ф
я
л
1
иг
к
I
?
3
'ф
*
?
а
«о
§
х-
1
2
'ф
<з
?
сз
'О
§
к
2 2
'ф 'ф
* &
? ?
сз сз
УО 'О
к к
22
2
м
1
2
'ф
1
сз
?
сз
V?
§
8-
?
2
'ф
*
?
а
§
ей
р,
X
§ а
&й
21
ё е
о о
о о
к
?
2
Е
1
§
2
х
о
аг
1
2
Б
1
Б
2
х
о
к
2 2
Б Б
1 1
§ §
2 2
ж х
о о
2
м
1
2
Б
1
Б
2
х
о
&
?
2
Б
1
Б
2
х
о
О
-Ө<
§
и
Л
5
К
сх
о
X
§ х
я 3
о я
м о
со аЗ
8 1
еЗ °
о °
с
?
2
'ф
1
&
л
сз
у
аг
1
2
'ф
1
&
л
сз
у
1
2 2
"Ф "Ф
1 1
& &
л л
сз сз
у у
2
>0
м
1
2
'Ф
1
&
л
к
сз
у
§Г
2
'ф
1
&
л
сз
у
1
8 8
о 1
е5
!
2
'ф
*
1
2
у
сз
аг
1
2
'ф
1
сз
2
у
сз
к
1
2 2
"Ф "Ф
1 1
сз сз
2 2
у у
сз сз
2
>0
М
1
2
'Ф
1
2
у
сз
?Г
?
2
'ф
<3
1
2
э*
сз
о
иг
к
ч
Ц4
Ц4
з
"54 53
о ^
нн нн
нн
нн
нч
§
нн
нн
о
ч
о
к
нГ1
&
я
2
Примеры спряжения глаголов прошедшего неопределённого времени
Отрицательная форма
көт-мә-гән-
мен
көт-мә-гән-
сең
көт-мд-гән
көт-мд-гән-
без
көт-мд-гән-
сез
көт-мд-гән-
нэр
кабатла-ма-ган-
мын
кабатла-ма-ган-
сыц
кабатла-ма-ган
кабатла-ма-ган-
быз
кабатла-ма-ган-
сыз
кабатла-ма-ган-
нар
Утвердительная форма
после глухих
согласных
оныт-кан-
мын
оныт-кан-
сыц
оныт-кан
оныт-кан-
быз
оныт-кан-
сыз
оныт-кан-
нар
после звонких
согласных
чакыр-ган-
мын
чакыр-ган-
сыц
чакыр-ган
чакыр-ган-
быз
чакыр-ган-
сыз
чакыр-ган-
нар
после
гласных
ачыкла-ган-
мын
ачыкла-ган-
сыц
ачыкла-ган
ачыкла-ган-
быз
ачыкла-ган-
сыз
ачыкла-ган-
нар
Лицо
I (мин)
II (син)
Ш (ул)
I (без)
II (сез)
III (алар)
Число
мн.
60
БИРЕМНӘР
1. Түбәндәге фигыльләрнең билгеле һәм билгесез үткән заман формаларын
языгыз һәм зат-санда төрләндерегез.
Үрнәк. Төш - төште, төшкән.
Көт, бар, урнаш, кил, тыңла, котла, телә.
2. Алдагы күнегүдә бирелгән фигыльләрнең юклык формаларын языгыз һәм
зат-санда төрләндерегез.
Үрнәк. Төш - төшмәде, төшмәгән.
Мин төшмәдем, төшмәгәнмен. Без төшмәдек, төшмәгәнбез.
Син төшмәдең, төшмәгәнсең. Сез төшмәдегез, төшмәгәнсез.
Ул төшмәде, төшмәгән. Алар төшмәделәр, төшмәгәннәр.
3. Тәрҗемә итегез.
Тынычлан, тынычландым, тынычланмаган, тынычланалар, тыныч¬
ландыгызмы?, тынычланганбыз, тынычланмадың, тынычландык, ты¬
нычланасыңмы?, тынычланмадыгыз.
Ышанабыз, ышанган, ышанасыз, ышанмыйсыз, ышанмады, ышан¬
маганнар, ышандык, ышанасызмы?, ышанганмын, ышанмыйм, ышан¬
дылар, ышан.
Ашык, ашыкма, ашыгалар, ашыккансыз, ашыктым, ашыкканмын,
ашыккан, ашыкмадык, ашыкмаганнар, ашыгасыз, ашыгамы?, ашык¬
мыйлармы?
4. Мәкальләрне укыгыз. Тәрҗемә итегез. Фигыльләрнең заманын билгеләгез.
Илен сатып ашаган - ике генә көн яшәгән.
Түбәннән югарыга ун ел менәләр, югарыдан түбәнгә төшәргә ун
көн дә җитә.
Казан карасы китә, намус карасы китми.
Акрын барган - аттан узган, йөгереп барган - тайдан калган.
Ялкауга кояш та вакытында чыкмый.
5. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Фигыльләрнең заманнарын билгеләгез.
Борынгы Болгар илендә тарих, хокук, медицина, астрология ке¬
бек фәннәр үсеш алган. Ул заманда Болгар галимнәренең хезмәтләре
Шәрыкта киң таралган булган.
Алтын Урда дәүләтендә дә шушы традицияләр дәвам иткән. Монда¬
гы 150 шәһәрдә, Шәһри Болгардагы кебек үк, канализация, суүткәргеч,
фонтаннар, мунча, бассейннар булган.
Казан ханлыгы чорында мәгърифәтне дин әһелләре тараткан. Татар
халкының мәгърифәтен үстерүдә зур өлеш керткән мәдрәсәләр ара¬
Мин төштем, төшкәнмен.
Син төштең, төшкәнсең.
Ул төште, төшкән.
Без төштек, төшкәнбез.
Сез төштегез, төшкәнсез.
Алар төштеләр, төшкәннәр.
1) Татар халкының мәгърифәте
61
сында ир балалар өчен ачылган «Мөхәммәдия» һәм «Ләбибә мәктәбе»
исемен йөрткән кызлар мәдрәсәсен атарга була. Бу мәдрәсәләрдә бе¬
ренче тапкыр дин белән беррәттән дөньяви фәннәр (математика, тарих,
география) һәм рус теле укытыла башлый. Татар хатын-кызлары өчен
ачылган Ләбибә мәктәбендә татар, гарәп, фарсы, рус телләрен өйрәнүгә,
сызым, рәсем дәресләренә, хор белән җырлауга зур игътибар бирелгән.
Бу мәктәпне тәмамлаган кызлар ике төрле документ алып чыкканнар:
беренчесе - мулла биргән дини белем турындагы кәгазь, икенчесе -
дөньяви фәннәр укуы һәм өлгереше турындагы таныклык.
XIX гасырның беренче яртысында Казан губернасының рухи тор¬
мышында Казан университеты зур роль уйнаган. Ләкин беренче вакыт¬
ларда рус булмаган башка халык вәкилләре университетта укый алма¬
ганнар. Университет ачылып 12 ел үткәч кенә, медицина факультетына
20 мөселман студентын кабул итәргә рөхсәт бирелә.
XX гасыр башында татар яшьләренә башлангыч һәм урта белем
бирү, нигездә, мәктәпләрдә һәм мәдрәсәләрдә алып барыла. Казан
губернасында ул елларда 640 тан артык татар мәктәбе һәм мәдрәсә
исәпләнә. Монда яшәүче татарларның 80 % ы ана телендә укый-яза
белә.
Татарлар 1917 нче елга кадәр үк үзләренең мөстәкыйль мәгариф
системасын барлыкка китергәннәр. Татар халкы революциягә кадәр
үк Россиянең барлык халыклары арасында укый-яза белү буенча
беренче урында торган. Бу чорда халыкның грамоталылыгы 80 % ка
җиткән.
30 нчы елларда гомуми мәҗбүри башлангыч белем бирү кертелә.
Гарәп графикасы латинга алышынгач, татарларның күп өлеше на¬
даннар исемлегендә кала.
1939 нчы елның көзеннән мәктәпләргә яңа алфавит - кирилли¬
ца кертелә башлый. Латиницада чыгарылган миллионнарча данә ки¬
таплар юкка чыгарыла. Бу елларда татар мәктәпләрендә төп игътибар
рус телен өйрәнүгә бирелә. Ул чорда, рус телен белмичә, махсус урта
белем һәм бигрәк тә югары белем алып булмаган.
1945-1985 нче елларда татар мәгърифәте зур үсеш ала. Башта
гомуми җидееллык, сигезьеллык белем бирү мәктәпләре эшли баш¬
лый. Аннан соң урта белем бирүче унъеллык мәктәпләр системасына
күчәләр. Югары уку йортлары, техникум, училищеларның саны арта.
Казан шәһәре фән үзәкләренең берсенә әверелә.
Ләкин бу елларда белем бирү системасында зур ялгышлык була:
милли телләрне үстерүгә әһәмият бирелми, татар теленең кулланылыш
өлкәсе тиз тарая. Аралашу чарасы буларак, рус теленең роле арта. Мил¬
ли мәктәпләр бик аз кала һәм, гомумән, алар бетү алдында тора.
1992 нче елда Татарстан Республикасы халыклары телләре турын¬
дагы закон, ә 1994 нче елда Татарстан Республикасы халыкларының
телләрен саклау, өйрәнү һәм үстерү буенча Татарстанның Дәүләт
программасы кабул ителде. Татар һәм рус телләре бертигез хокук¬
тагы дәүләт телләре дип игълан ителгәч, республиканың барлык
мәктәпләрендә дә татар теле өйрәтелә башлый. Татарстанда яшәүче
башка милләт кешеләре өчен үз телләрен өйрәнү мөмкинлеге бар.
62
мәгърифәт - просвещение
тарих - история
хокук - право
шәрык - восток
суүткәргеч - водопровод
дин әһелләре - священнослужители
дөньяви фәннәр - светские науки
сызым - чертёж
өлгереш турында таныклык - свидетельство об успеваемости
рухи тормыш - духовная жизнь
башка халык вәкилләре - представители других народов
рөхсәт бирелү - разрешаться
башлангыч һәм урта мәктәп - начальное и среднее образование
исәпләнү - насчитываться
мәҗбүри - обязательный
наданлык - неграмотность
махсус урта белем - специальное среднее образование
югары белем - высшее образование
җидееллык - семилетний
сигезьеллык - восьмилетний
унъеллык - десятилетний
үсеш алу - развиваться
фән үзәге - научный центр
әверелү - становиться
ялгышлык - ошибка
аралашу чарасы - способ общения
милли мәктәпләр - национальные школы
бертигез хокуктагы - равноправный
мөмкинлек - возможность
2) Миша - рус малае. Татарлар янында үсте. Бик шәп татарча
сөйләшә, татар көйләрен яратып җырлый. Башта әтисе аны шәһәргә рус
мәктәбенә укырга бирде. Ни өчендер, Миша бик авыр укыды, бигрәк тә
арифметиканы кыен аңлый иде. Миша уенны бик ярата иде шул. Татар
малайлары белән уйнау комачау итә, дип сөйләнде әти-әнисе. Шулчак-
та аларга шәһәрдән квартира бирделәр. Анда Миша яхшы гына укып
китәргә тиеш иде, тик алай булып чыкмады. Миша Идел буен һич оны¬
та алмады. Бәләкәй чактан ук балык тотарга яратты. Укуда начар билге
алса, өйдә берәр күңелсезлек чыкса, ул тизрәк Тәүгизләргә килеп җитә.
Монда ул бар дөньясын оныта, элеккеге ваемсыз малайга әйләнә.
Миша өйалдыннан озын-озын кармаклар алып чыкты.
- «Нота» шигырен ятларга бирделәр, - диде Тәүгиз. - Моннан элек
«Мокамай»ны сөйләттеләр.
Миша да Такташның берничә шигырен яттан белә иде. Хәлле генә
гаиләдә Тәүгиз бердәнбер бала булды, ә күрше Мишалар алты җан иде,
шактый кысан яшәделәр. Укырга кергәнче, Миша гел Тәүгизләрдә бул¬
ды, кунып та кала иде. Шунда Тәүгиз белән татарча шигырьләр ятлады.
Шигырьләрне ул Тәүгизгә караганда тизрәк отып ала иде.
63
Миша капка ягына таба борылды. Тәүгиз тиз генә өстенә сырма
киеп чыкты, өй ачкычын билгеле җиргә яшерде дә Мишага иярергә
булды. Өй буеннан узып барганда, Миша, җирдән таш алып, бер мәчегә
җибәрде. Теге түбәгә сикерде. Тәүгиз Мишага карады:
- Әллә начар билге куйдылармы?
- Юк, - диде Миша. Ә йөзе куйдылар дип әйтеп тора иде. Тәүгиз
мәктәптә начар билге алса, кайтканда, һәр очраган эткә, мәчегә таш ыр¬
гытасы килә аның. Хәзер Мишада да шундыйрак нәрсә сизелде.
(X. Камалов)
кыен - тяжело
уйнау - играть
комачау итү - мешать
укып китәргә тиеш иде - должен был начать учиться
балык тоту - ловить рыбу
күңелсезлек - неприятность
ваемсыз - беззаботный
кармак - удочка
яттан белү - знать наизусть
хәлле семья - состоятельная семья
бердәнбер - единственный
җан - душа
кысан - тесно
кунып калу - оставаться ночевать
отып алу - выучить
сырма - телогрейка
иярү - следовать
ыргыту - бросать
6. Выполните коммуникативное задание.
Поговорите с сыном (дочерью):
1) о роли татарского языка в республике;
2) о необходимости знания татарского языка.
СОГЛАСИЕ.
НЕСОГЛАСИЕ
РИЗАЛЫК.
РИЗА БУЛМАУ
Согласие
Ризалык
Да, я согласен (согласна).
Әйе, мин риза.
Я не против.
Мин каршы түгел.
Конечно.
Әлбәттә.
Можно.
Мөмкин.
Хорошо.
Яхшы.
С удовольствием.
Рәхәтләнеп.
Вы правы.
Сез хаклы.
Правильно. Верно.
Дөрес.
Несомненно.
һичшиксез.
Несогласие
Риза булмау
Нет, я не согласен (согласна).
Юк, мин риза түгел.
Не так.
Алай түгел.
Неправильно. Неверно.
Дөрес түгел.
Невозможно.
Мөмкин түгел.
Не нужно.
Кирәк түгел.
Я не хочу.
Мин теләмим.
Я против.
Мин каршы.
Вы не правы.
Сез хаклы түгел.
Вы ошибаетесь.
Сез ялгышасыз.
Я отказываюсь.
Мин баш тартам.
Звук [и]
([и] авазы)
Будущее определённое и неопределённое время глагола
(Билгеле һәм билгесез киләчәк заман хикәя фигыль)
Звук [и] - переднего ряда, произносится так же, как и русский
[и], в конце слова - с оттенком [ий]\ син (ты), икмәк (хлеб), ир (муж),
исем (имя), ит (мясо), иьиек (дверь), тели (желает), сөйли (расска¬
зывает).
Будущее определённое время глагола образуется при помощи
аффиксов -ачак/-эчэк, -ячак/-ячэк.
-ачак!-эчэк присоединяется после согласных: таныш-ачак (по¬
знакомится), очраш-ачак (встретится), баьилан-ачак (начнётся),
тэмамлан-ачак (закончится), урнаш-ачак (расположится), бир-әчәк
(даст), күр-әчәк (увидит).
-ячак!-ячэк присоединяется после гласных: телэ-ячэк (захочет),
5 Р. Фаттахова
65
оша-ячак (понравится), аша-ячак (будет кушать), эзлэ-ячэк (будет
искать), җырла-ячак (будет петь), уйна-ячак (будет играть), кара¬
ячак (будет смотреть), сойлэ-ячэк (будет рассказывать).
Отрицательная форма образуется при помощи -ма-ячак!
-мә-ячәк. таныш-ма-ячак (не познакомится), башлан-ма-ячак (не
начнётся), оша-ма-ячак (не понравится), аша-ма-ячак (не поест),
кара-ма-ячак (не посмотрит).
Будущее определённое время указывает на такое действие, в со¬
вершении которого говорящий твёрдо уверен, поэтому это время
также называют будущим категорическим.
Спряжение глаголов будущего определённого времени.
Аффиксы лица и числа
Число
Лицо
Личные
аффиксы
ед.
I (мин)
II (син)
III (ул)
-мынАмен
-сыңАсец
мн.
I (без)
II (сез)
III (алар)
-бызАбез
-сызАсез
-ларАлэр
Примеры спряжения
Число
Лицо
Утвердительная форма
Отрицательная
форма
после согласных
после гласных
ед.
I (мин)
таныш-ачак-мын
телэ-ячэк-мен
очраш-ма-ячак-мын
II (син)
таныш-ачак-сыц
телэ-ячэк-сец
очраш-ма-ячак-сыц
III (ул)
таныш-ачак
телэ-ячэк
очраш-ма-я чак
мн.
I (без)
таныш-ачак-быз
телэ-ячэк-без
очраш-ма-ячак-быз
II (сез)
таныш-ачак-сыз
телэ-ячэк-сез
очраш-ма-ячак-сыз
III (алар)
таныш-ачак-лар
телэ-ячэк-лэр
очраш-ма-ячак-лар
Будущее неопределённое время глагола образуется при помощи
аффиксов -ар/-эр, -ыр1-ер/-р\ таныш-ыр (познакомится), очраш-ыр
(встретится), башлан-ыр (начнётся), тэмамлан-ыр (закончится),
66
урнаьи-ыр (расположится), бир-ер (даст), күр-ер (увидит), телэ-р
(захочет), оша-р (понравится), аша-р (съест), эзлэ-р (поищет),
җырла-р (споёт), уйна-р (поиграет), кара-р (посмотрит), сөйлә-р
(расскажет).
Отрицательная форма образуется при помощи аффикса -мае/
-мэс, а в I лице единственного и множественного числа присоеди¬
няется -ма/-мэ\ таныш-мас (не познакомится), башлан-мас (не нач¬
нётся), телд-мэс (не захочет), оша-мас (не понравится), аша-мас
(не съест), кара-мас (не посмотрит).
Будущее неопределённое время выражает: 1) действие, следую¬
щее за моментом речи, нейтральное в модальном отношении; 2) бу¬
дущее действие с оттенком предположительности; 3) будущее дей¬
ствие с оттенком категоричности.
Спряжение глаголов будущего неопределённого времени.
Аффиксы лица и числа
Число
Лицо
Личные
аффиксы
ед.
I (мин)
II (син)
III (ул)
-мын/-мен
-сыңАсең
мн.
I (без)
II (сез)
III (алар)
-быз/-без
-сыз/-сез
-лар/-лэр
Примеры спряжения
Число
Лицо
Утвердительная форма
Отрицательная
форма
после согласных
после гласных
ед.
I (мин)
таныш-ыр-мын
телэ-р-мен
очраш-ма-м
II (син)
таныш-ыр-сыц
телэ-р-сец
очраш-мас-сыц
III (ул)
таныш-ыр
телэ-р
очраш-мас
мн.
I (без)
таныш-ыр-быз
телэ-р-без
очраш-ма-быз
II (сез)
таныш-ыр-сыз
телэ-р-сез
очраш-мас-сыз
III (алар)
таныш-ыр-лар
телэ-р-лэр
очраш-мас-лар
5*
67
БИРЕМНӘР
1. Түбәндәге фигыльләрнең билгеле һәм билгесез киләчәк заман формаларын
языгыз һәм зат-саннарда төрләндерегез.
Үрнәк. Кер - керәчәк, керер.
Мин керәчәкмен, керермен. Без керәчәкбез, керербез.
Син керәчәксең, керерсең. Сез керәчәксез, керерсез.
Ул керәчәк, керер. Алар керәчәкләр, керерләр.
Кер, аша, сатып ал, пешер, бир, яса, түлә.
2. Алдагы күнегүдә бирелгән фигыльләрнең юклык формасын языгыз һәм зат-
саннарда төрләндерегез.
Үрнәк. Кер - кермәячәк, кермәс.
Мин кермәячәкмен, кермәм. Без кермәячәкбез, кермәбез.
Син кермәячәксең, кермәссең. Сез кермәячәксез, кермәссез.
Ул кермәячәк, кермәс. Алар кермәячәкләр, кермәсләр.
3. Нокталар урынына фигыльләрнең үткән һәм киләчәк заман кушымчаларын
язып бетерегез. Тәрҗемә итегез.
1. Дусларыгыз ял йортында ике атна бул..мы? 2. Мин, Казанга
килгәч, танышларымда яшә.. . 3. Сезнең улыгыз кайсы институтта
укы.. ? 4. Сез яңа туган балагызга нинди исем бир.. ? 5. Бу атнада мин
икенче сменада эшлә.. . 6. Рөстәм хәзер безгә дөресен сөйлә.. . 7. Мин
беләм: сез миңа начар киңәшләр бир... 8. Кунакларны вокзалда без кар¬
шыла.. .
4. Тәрҗемә итегез.
1. Завтра опять будет холодно. 2. Сначала поужинаем, потом пой¬
дём смотреть город. 3. В понедельник они вам позвонят, а во вторник
вы их встретите. 4. Они ещё раз подумают и дадут ответ. 5. Об этом вам
расскажет менеджер. 6. Я вас всех послушаю, а потом скажу своё мне¬
ние. 7. Работа так быстро не закончится. 8. Поезд не будет вас ждать,
поторопитесь. 9. Он никому ничего не скажет. 10. Времени опять не
хватит.
5. Мәкальләрне укыгыз. Тәрҗемә итегез. Фигыльләрнең барлыкта яки юклыкта
булуын билгеләгез.
Күңелең иркен булса, бәхетең киң булыр.
Акыллы өйрәнер, ахмак өйрәтер.
Бер юләр югалтканны мең акыллы таба алмас.
Кешенең акылы - эшеннән, белеме сүзеннән беленер.
Акыл сатма, үзеңә калмас.
68
6. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Фигыльләрнең заманнарын билгеләгез.
1) Кеше гомере
Аллаһы Тәгалә дөньяны яратканда була бу хәл. Ул бик матур, җитез
эт ясый һәм аңа болай ди:
- Сиңа 30 ел гомер бирәм, кеше синең хуҗаң булыр, өенә чакыр¬
са - керерсең, куып чыгарса - тышта гына торырсың, ашатса - тук
булырсың, бу турыда онытса - үз көнеңне үзең күрерсең, ач чакларың
да күп булыр.
- Мин риза, - дип җавап бирә эт. - Тик менә 30 ел мондый тормыш
өчен күбрәк булыр, миңа аның 15 е дә бик җиткән.
- Ярый, шулай булсын, - ди Алла.
Шуннан бирле эт гомере 15 ел чамасы кала.
Шулай ук дөньяга ат яратыла.
- Менә сиңа 30 ел гомер. Сине кешегә хезмәт итәр өчен яраттым.
Гомерең буе аның тугры хезмәтчесе булырсың.
- Барысына да риза, - ди ат. - Тик миңа мондый гомернең 15 елы
да бик җиткән.
- Әйдә, синеңчә булсын, - дигән Алла.
Шуннан соң кешене ясый да аңа әйтә:
- Менә сиңа ат белән эт. Берсе сине дошманнарыңнан саклар, икен¬
чесе тугры ярдәмчең булыр, ни кушсаң, шуны эшләр. Гомерең 30 ел
булыр, шуңа ризамы син?
- Юк, риза түгел, - ди кеше. - Эт белән ат - алары бик әйбәт, тик
менә гомерне бик кыска куясың, бераз өстә.
- Алайса, менә аттан артып калган 15 ел гомер бар, шуны ал.
- Рәхмәт, тик 45 ел азрак бит әле, тагын бераз өстә инде.
- Алай булгач, эттән артып калган 15 елны да ал, - дип килешкән
Аллаһы Тәгалә.
...Шуннан бирле адәм баласы 30 ел чамасы кеше гомере белән яши,
15 ел ат кебек җигелә һәм тагын 15 ел эт көнендә яши.
Аллаһы Тәгалә, Алла - Бог
дөньяны яратканда -здесь: при создании мира
җитез - быстрый
тук - сытый
үз көнеңне үзең күрү - самого себя обеспечивать
чамасы - около, приблизительно
тугры - верный
хезмәтче - слуга
җигелү - запрягаться
эт көне - собачья жизнь
2) Завуч рус теле укытучысы икән. Менә ул зур тарак белән озын
чәчләрен рәтләде, аннары күзлеген ап-ак кулъяулык белән озаклап
сөртте. Бу кеше хәтәр булып тоелды.
- Мин сезгә рус теле укытырмын, ребятки, - дип, күзлекле кеше
69
сүз башлады. - Мин бүген сезнең белән татарча сөйләшәм, ләкин без
акрынлап дәрестә русча сөйләшербез...
һи, безнең өчен бу яңалык түгел! Без моны инде бишенче класстан
бирле ишетәбез. Барыбер бернәрсә дә чыкмаячак. Бик әллә кем булып
кылансаң, үзеңне сугышка да алырлар әле. Гәүдәң бик төз, тавышың
таза күренә. Менә дигән бер майор чыгар үзеңнән...
- Миңа алтмыш яшь, - дип дәвам итте күзлекле калын, көр тавыш
белән. - Минем сезне культуралы, белемле кешеләр итеп күрәсем килә.
Рус теле өйрәнсәгез - үкенмәссез. Мин үзем - Мәскәү татары. Беренче
дәресне без бик җиңел бер эштән башларбыз. Сез миңа ике баганага
бишәр сүз языгыз. Беренче баганада «б» авазына, икенче баганада «в»
авазына башланган сүзләр булсын. Мин шуннан кемнең кем икәнен ча¬
малармын...
«Җиңел» эш бик авыр булып чыкты. Парта араларыннан кайнар
дулкын күтәрелгәндәй булды, кемнеңдер каләме сынды, берәүнең ка¬
расы түгелде, кайсыдыр язуын бозды... Зур авырлык белән сүзләр язы¬
лып бетте. Күзлекле парта арасында йөри башлады. Ул һәр кешенең
дәфтәрен карый да:
- Кайсы мәктәптән? Укытучың кем иде? - дип сорый. Кайбер
дәфтәрне җирәнеп кенә кулына ала, йөзе сытыла, үзе бер сүз дәшми.
Теге малай да, моның чытык йөзен күреп, кып-кызыл булып утыра, ба¬
шын аска ия.
...Мәскәү татары, шулай итеп, бу дәрестә безне җиңде. Ормады, сук¬
мады, хәтта бер генә тапкыр ачулы сүз дә әйтмәде, шулай да җиңде.
(М. Мәндиев)
күзлекле кеше - очкастый человек (очкарик)
хәтәр булып тоелу - показаться опасным
бернәрсә дә чыкмый - ничего не выйдет
таза күренү - показаться сильным
көр - звучный
чамалау - прикинуть
сыну - сломаться
кара - чернила
түгелү - пролиться
бозу - испортить
җирәнеп кенә - брезгливо (с отвращением)
йөзе сытылу - хмуриться
чытык йөз - кислое лицо
ору, сугу - ударять
ачулы сүз - злое слово
ПОЗДРАВЛЕНИЯ.
ПОЖЕЛАНИЯ.
СОБОЛЕЗНОВАНИЯ.
РАЗГОВОР ПО ТЕЛЕФОНУ
КОТЛАУЛАР.
ТЕЛӘКЛӘР.
КАЙГЫ УРТАКЛАШУ.
ТЕЛЕФОННАН СӨЙЛӘШҮ
Поздравления
Поздравляю (поздравляем) вас
с праздником
с днём рождения
с новосельем
с рождением ребёнка
с Новым годом
с 8 Марта
с первым рабочим днём
с защитой диссертации!
Желаю (желаем) вам
здоровья
счастья
успехов
любви
семейного счастья
мира
благополучия!
Котлаулар
Сезне
бәйрәм белән
туган көнегез белән
өй туегыз белән
балагыз туу белән
Яңа ел белән
8 нче Март белән
беренче эш көнегез белән
диссертация яклавыгыз бе¬
лән
котлыйм (котлыйбыз)!
Сезгә
саулык-сәламәтлек
бәхет
уңышлар
мәхәббәт
гаилә бәхете
тынычлык
иминлек
телим (телибез)!
Пожелания
Пусть сбудутся все ваши мечты!
За здоровье!
За ваше здоровье!
За любовь!
За нашу дружбу!
За мир и дружбу!
За дружбу и сотрудничество!
За здоровье наших детей!
Будьте счастливы!
Приятного аппетита!
Приятного чаепития!
Теләкләр
Барлык хыялларыгыз тормышка
ашсын!
Саулык өчен!
Сезнең саулыгыгыз өчен!
Мәхәббәт өчен!
Безнең дуслыгыбыз өчен!
Тынычлык һәм дуслык өчен!
Дуслык һәм хезмәттәшлек өчен!
Балаларыбызның саулыгы өчен!
Бәхетле булыгыз!
Ашларыгыз тәмле булсын!
Чәйләрегез тәмле булсын!
71
Пусть будет счастливым ваш
праздник!
Пусть будет благословенным ваш
праздник!
Счастливого дня рождения!
Счастливого Нового года!
Вам тоже!
Счастливой вам свадьбы!
С новым платьем Вас!
Носить Вам не износить!
Соболезнование, сожаление
Очень жаль!
Какая неприятность!
Я глубоко опечален(а).
Мы крайне огорчены.
Выражаем вам соболезнование.
Пожалуйста, успокойтесь!
Я очень обеспокоился, услышав,
что вы заболели.
Телефонные разговоры
Алло! Добрый день! Мне нужен
был Алмаз.
Извините, вы бы не могли по¬
звать Алмаза к телефону?
Алмаз дома?
Кто его спрашивает?
Это Айрат, его однокурсник.
К сожалению, его нет дома.
Он занят, поэтому пока не мо¬
жет подойти к телефону. Вы
не могли бы попозже позво¬
нить?
Он когда вернётся (освободится)?
Через час.
Хорошо, я перезвоню.
Здравствуй, Алсу! Это Рустам.
Да, я узнала, Рустам. Я очень
рада тебя слышать!
Я тоже рад!
Как у тебя дела?
Хорошо, спасибо. А у тебя как?
Бәйрәмнәрегез котлы булсын!
Бәйрәмнәрегез мөбарәк булсын!
Туган көнегез котлы булсын!
Яңа ел котлы булсын!
Сезгә дә шулай булсын!
Туегыз котлы булсын!
Яңа күлмәгегез котлы булсын!
Җылы тәнегездә тузсын!
Кайгы уртаклашу, үкенеч
Бик кызганыч!
Нинди күңелсез хәл!
Мин бик нык кайгырам.
Без бик борчылдык.
Сезнең кайгыгызны уртаклаша¬
быз.
Зинһар, тынычланыгыз!
Авырып китүегезне ишетеп, мин
бик борчылдым.
Телефоннан сөйләшү
Алло! Хәерле көн! Миңа Алмаз
кирәк иде.
Гафу итегез, Алмазны телефон¬
га чакыра алмассызмы?
Алмаз өйдәме?
Аны кем сорый?
Бу - Айрат, аның курсташы.
Кызганычка каршы, ул өйдә юк.
Аның эше бар иде әле, шуңа
күрә әлегә телефон янына
килә алмый. Сез соңрак шал¬
тырата алмассызмы?
Ул кайчан кайта (бушый)?
Бер сәгатьтән.
Ярый, мин соңрак шалтыратыр¬
мын.
Исәнме, Алсу! Бу - Рөстәм.
Әйе, таныдым, Рөстәм. Сине
ишетүемә мин бик шат!
Мин дә бик шат!
Хәлләрең ничек?
Рәхмәт, яхшы. Ә синең хәлләр
ничек?
72
У меня тоже нормально, спаси¬
бо. Алсу, твой брат дома?
Нет, он ушёл на работу.
У него есть рабочий телефон?
Да, есть.
Ты не можешь сказать, какой но¬
мер?
Скажу, конечно, 575-40-50.
Спасибо, Алсу!
Не за что.
До свидания!
До свидания!
Минем дэ ярыйсы, рэхмэт. Алсу,
абыең өйдәме?
Юк, ул эшкә китте.
Аның эш телефоны бармы?
Әйе, бар.
Номерын әйтә алмассыңмы?
Әйтәм, әлбәттә, 575-40-50.
Рәхмәт, Алсу!
Берни түгел.
Исән бул!
Сау бул!
Звуки [к], [къ]
([к], [къ] авазлары)
Повелительное наклонение
(Боерык фигыль)
Желательное наклонение
(Теләк фигыль)
Звуки [к], [къ] в татарском языке обозначаются буквой к.
Заднеязычный глухой смычный [к] употребляется:
1) с гласными переднего ряда в татарских словах: көз (осень), көн
(день), кич (вечер), кием (одежда), кеше (человек), күренеш (вид).
2) в заимствованных из русского языка словах: кабинет, коми¬
тет, райком, директор, касса.
Глубокозаднеязычный глухой смычный [къ] употребляется с
гласными заднего ряда в татарских словах: кар (снег), каз (гусь), каен
(берёза), кыз (девочка, девушка), кол (раб), Казан (Казань), бака (ля¬
гушка), каты (твёрдый), кызык (интересно, интересный), кырык
(сорок).
Повелительное наклонение имеет II и III лицо единственного и
множественного числа и выражает приказ, повеление, призыв к со¬
вершению действия со стороны говорящего.
Аффиксы спряжения повелительного наклонения
Число
Лицо
Личные аффиксы
ед.
II (син)
III (ул)
-сынАсен
мн.
II (сез)
III (алар)
-гызАгез
-сыннарАсеннэр
73
Примеры спряжения глаголов в повелительном наклонении
Отрицательная форма
мягк.
вариант
эйт-мд
(не говори)
дйт-мэ-сен
$
съ
?
§
съ
дйт-мд-сенндр
твёрд.
вариант
бар-ма
(не иди)
бар-ма-сын
бар-ма-гыз
бар-ма-сыннар
Утвердительная форма
мягк. вариант
после
гласных
эгилд
(работай)
эгилд-сен
эгилд-гез
эгилд-сенндр
после
согласных
әйт
(скажи)
дйт-сен
дйт-егез
дйт-сенндр
твёрд, вариант
после
гласных
җырла
(пой)
җырла-сын
җырла-гыз
җырла-сыннар
после
согласных
бар
(иди)
бар-сын
бар-ыгыз
бар-сыннар
Лицо
II (син)
III (ул)
II (сез)
III (алар)
Число
ед.
мн.
74
Желательное наклонение имеет форму только I лица един¬
ственного и множественного числа и выражает желание или намере¬
ние говорящего совершить действие. Единственное число желатель¬
ного наклонения выражается аффиксами -ый-м и -и-м: кал-ый-м
(останусь-ка), дйт-и-м (скажу-ка), множественное число - -ый-к и
-и-к\ кал-ый-к (давайте останемся), дйт-и-к (давайте скажем).
БИРЕМНӘР
1. Фигыльләрне барлыкта һәм юклыкта зат-саннарда төрләндерегез.
Үрнәк. Мин алыйм, алмыйм. Без алыйк, алмыйк.
Син ал, алма. Сез алыгыз, алмагыз.
Ул алсын, алмасын. Алар алсыннар, алмасыннар.
Ал, күрсәт, ки, бир, эзлә, тикшер.
2. Разыграйте ситуации.
Попроси друга:
1) объяснить трудную задачу;
2) принести заявление директору в кабинет;
3) повторить вопрос;
4) проверить документы;
5) проводить зарубежных гостей до гостиницы;
6) рассказать об итогах конференции;
7) перевести текст доклада на татарский язык;
8) позвонить в Москву и забронировать номер в отеле.
Посоветуй друзьям:
1) посетить только что открывшийся универмаг;
2) покупать одежду только в этом магазине;
3) в выходные пройтись по новым магазинам города;
4) провести ближайший выходной на природе;
5) не пить много лекарств, а укреплять своё здоровье;
6) посетить новую выставку и посмотреть картины художников на¬
шего города;
7) лучше подготовиться к конкурсу и занять призовое место;
8) съездить в Булгары, познакомиться с историческими местами
наших предков.
3. Җөмләләрне киңәйтеп языгыз.
1. Булачак конференциягә әзерләнсен. 2. Аның белән аралашмагыз.
3. Бергә җыелып утырыйк. 4. Бу мәсьәләгә җитди карагыз. 5. Белмәгән
кешеләрне өйгә чакырма. 6. Концертка барсыннар. 7. Кибеттән алы¬
гыз.
4. Мәкальләрне тәрҗемә итегез, русча эквивалентларын табыгыз. Боерык
фигыльләрне табып, барлык һәм юклык формаларын билгеләгез.
Җиде кат үлчә, бер кат кис.
Киемгә хезмәт итмә, кием сиңа хезмәт итсен.
75
Бүрегенә карама, бүрек астын кара.
Итек кидем дип, чабатаны чыгарып ташлама.
Оегыңны карап ки: эчендә чаян ятмасын.
Тәхетең югалса да, бәхетең югалмасын.
Картлыгың бәхетле булсын дисәң, яшьлегеңдә ялкау булма.
5. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Боерык һәм теләк фигыльләрне табы¬
гыз.
1) Бәхетле булырга өйрәник
Бу дөнья могҗизаларга бай. Планетабыз бәхет өчен яратылган. Анда
матур чәчәкләр, тәмле җиләк-җимешләр үсә; тирән күлләр, биек тау¬
лар күп. Әйе, дөньяда матур чәчәкләр генә түгел, шайтан таяклары да
бар. Шуларның кайсысын кулыгызга аласыз, монысы сезнең үзегездән
тора. Мин бәхетне аңлау фәлсәфәсе турында әйтмәкче булам.
Әйдәгез, уйлап карыйк әле: кеше кайчан бәхетле? Нәрсәдер тапкан¬
да. Нәрсәдер югалтканда, ул бәхетсез.
һиндстанда бер хәерче яшәгән. 3 көн буе аңа беркем дә берни
бирмәгән. Ә дүртенче көнне бу мескеннең кулына берничә кишер тот¬
тырганнар. Хәерче, кишер ашый-ашый, юлдан бара икән. Үзе кишернең
очын, тешләп, аяк астына ташлый, ә үзе «мин бигрәк бәхетсез инде» дип
уйлый икән. Берзаман артына әйләнеп караса, ни күрсен - бу тешләп
ыргыткан кишер очларын икенче бер хәерче җыеп ашап бара, имеш.
Бу хәлне күргәч, беренче хәерчебез: «һи-и, нәрсәгә кайгырам соң әле?
Миннән дә бәхетсезрәкләр бар икән бит», - дип уйлап куйган.
Ниндидер хәлгә бәя бирә белү һәр очракта сезнең үзегезгә бәйле.
Шуңа күрә, әгәр ярты стакан суыгыз бар икән, суым ярты стакан гына
калды дип түгел, минем әле ярты стакан суым бар дип уйлагыз. Шат¬
лык, күңел күтәренкелеге, сәламәт хис-тойгылар бөртекләп җыела,
моны йорт салу белән тиңләргә мөмкин. Ә менә төзелеп беткән йортны
җимерергә күп кирәкми, бик тиз юкка чыгарып була. Шуңа күрә сак
кыланыгыз һәм тормыштан ләззәт алып яши белегез.
(Джагдиш Чандра Хассиджа, һиндстан философы)
могҗиза - чудо
шайтан таягы - чертополох
сезнең үзегезгә бәйле - зависит от вас
тапканда - когда находит
югалтканда - когда теряет
хәерче - нищий
мескен - бедняжка
тешләп ыргыткан (кишер) - откушенная и брошенная (морковь)
хәлгә бәя бирү - оценить ситуацию
күңел күтәренкелеге - приподнятое настроение
хис-тойгы - чувство, ощущение
бөртекләп - крупинками
тиңләү - уподобить
җимерү - разрушить
76
сак кылану - остерегаться
ләззәт - удовольствие
2) Туган көн
Зөһрә үзенең һәр туган көнен түземсезлек белән көтеп ала. Быелгы
туган көне аеруча истәлекле булачак. Укырга кергәч, беренче тапкыр
бәйрәм итә бит. Өенә үзенең сыйныфташларын, Гөлсинә апасын чакы¬
рачак ул. Руслан керәчәк...
Туган көненә ике атна кала, аның язу өстәлендә бер хат барлыкка
килде. Гадәттәгечә: «Зөһрә акыллым! - дип башланган иде ул. - Ту¬
ган көнең белән котлыйм, матур якты киләчәк, бәхетле гомер телим!
Соравым да бар: бәйрәмеңә нинди бүләк җибәрим? Иң-иң теләгән
әйбереңне әйтеп яз, яме! Синең Я.» Зөһрә сөенеп бетә алмады. Оныт¬
маган икән аны, онытмаган! Аның Язмышы кайдадыр шунда гына,
якында, янәшәдә генә! Ул һәрдаим Зөһрәне күзәтеп тора, аңа яратып,
үз итеп карый!..
Бәйрәм ял көненә туры килде. Кунаклар яктыда ук җыела баш¬
ладылар. Беренче булып Алсу белән Гөлинә ишек шакыды. Алар,
бүләкләрен тапшыргач, Зөһрәгә өстәл әзерләргә булыштылар. Гүзәлия
аш бүлмәсендә пешеренде, ә кызлар, көлешә-көлешә, табын тирәсендә
бөтерелделәр. Озакламый Зөһрәнең калган сыйныфташлары да килә
башлады. Өй - чәчәк исе белән, Зөһрәнең бүлмәсе бүләк белән тулды.
Шулвакыт ишек катындагы кыңгырауга җан керде. Зөһрәнең әнисе
ишек ачарга китте. Ишектән беренче булып олы чәчәк бәйләме күренде.
Бер кочак чәчәк! Әнисенең дә, Зөһрәнең дә иң яраткан чәчәге - розалар!
Руслан ап-ак бер роза алып кергән иде инде, ә монда исәпсез-хисапсыз
кызыл розалар! Бер кочак роза артыннан ишектән әнисенең элекке та¬
нышы Ясир абый килеп керде. Килеп керде дә, елмаеп-балкып, Зөһрәгә
таба атлады, аны җәй исләре аңкытып торган чәчәкләр белән күмде...
- Туган көнең котлы булсын! - диде ул, матур елмаеп. Һәм, түш
кесәсеннән яшелле-зәңгәрле, көмешле-күкле муенса чыгарып, аны
Зөһрәгә кидерде... Аннары, чәчәге-ние белән күтәреп, кочагына кыс¬
ты: - Бәхетле бул, Зөһрә акыллым! - диде.
(Г. Гыйльманов)
түземсезлек белән - с нетерпением
истәлекле - памятный
сыйныфташ - одноклассник
якты киләчәк - светлое будущее
язмыш - судьба
янәшәдә - рядом
һәрдаим - всё время
ишек шаку - стучать в дверь
бөтерелү - вертеться
җан керү - оживиться
чәчәк бәйләме - букет
бер кочак - целая охапка
яшелле-зәңгәрле - зелёно-синие
көмешле-күкле муенса - серебристо-серые бусы
77
6. Разыграйте ситуации:
1) вы вспомнили, что вчера у вашего друга был день рождения.
Позвоните и поздравьте его. Извинитесь за то, что вы не позвонили
вчера;
2) позвоните и поздравьте своих родителей с Новым годом. Узнай¬
те, как они поживают. Расскажите им о своих успехах в работе;
3) ваш друг получил новую квартиру, и сегодня у него новоселье.
Позвоните и поздравьте его с этим радостным событием, извинитесь,
что вы не сможете прийти на вечер, объясните причину;
4) ваш близкий родственник недавно защитил кандидатскую дис¬
сертацию. Позвоните и поздравьте его, поинтересуйтесь, как прошла
защита;
5) вы на вечеринке у друзей. Произнесите тост в честь вашего луч¬
шего друга;
6) на работе вы отмечаете юбилей одного из сотрудников. Произ¬
несите тост в честь вашего коллеги;
7) побеседуйте с братом (сестрой) по телефону о том, что вы вчера
отпраздновали юбилей мамы, что пришло много гостей, было очень
здорово; выразите своё сожаление о том, что его (её) не было среди
вас;
8) позвоните вашей коллеге и выразите свои соболезнования по по¬
воду кончины её родственника.
7. Сделайте сообщения:
1) о том, как вы отмечаете свой день рождения дома;
2) о том, как вы встречаете Новый год с друзьями;
3) о том, как вы с коллегами отмечаете праздники.
ГОРОД
ШӘҺӘР
город
улица
гостиница
аптека
больница
центр
центральная улица
остановка
школа
прямо
правая сторона, направо
левая сторона, налево
близко
далеко
недалеко
около, вблизи
памятник
памятник Тукаю
площадь
Советская площадь
площадь Свободы
остановка «Университет»
здание
здание банка
Национальный банк
банк «Татарстан»
«Ак барс» банк
здание Министерства сельского
хозяйства и продовольствия
Республики Татарстан
Национальная библиотека
минарет, башня
башня Сююмбике
мечеть
мечеть «Булгар»
церковь
высшее учебное заведение
мост
Кировский мост
река
речной порт
шәһәр
урам
кунакханә
даруханә
хастаханә
үзәк
үзәк урам
тукталыш
мәктәп
туры, турыга
уң як, уңга
сул як, сулга
якын
ерак
ерак түгел
янында
һәйкәл
Тукай һәйкәле
мәйдан
Совет мәйданы
Ирек мәйданы
«Университет» тукталышы
бина
банк бинасы
Милли банк
«Татарстан» банкы
«Ак барс» банкы
Татарстан Республикасының Авыл
хуҗалыгы һәм азык-төлек
министрлыгы бинасы
Милли китапханә
манара
Сөембикә манарасы
мәчет
«Болгар» мәчете
чиркәү
югары уку йорты
күпер
Киров күпере
елга
елга порты
79
река Волга
древний город
историческое место
Государственный музей
выставка
выставка картин
памятная дата
расположен, находится
Как пройти на улицу Амирхана
к банку
к Министерству финансов
к гостинице
к кинотеатру
к универмагу
к вокзалу
к стадиону
к музею
к аптеке
к больнице
к школе № 18?
Идите
прямо
направо
налево.
Где находится Министерство эко¬
номики и промышленности
Республики Татарстан?
Отсюда недалеко.
Это какая улица?
Это - улица Г. Тукая.
Государственный музей распо¬
ложен около Кремля.
Национальный банк находится
на улице Баумана.
Национальная библиотека нахо¬
дится около университета.
Памятник Г. Тукаю расположен
близко к университету.
Мечеть «Булгар» находится да¬
леко от центра города.
Железнодорожный вокзал на¬
ходится близко от централь¬
ного универмага.
Идел елгасы
борынгы шәһәр
тарихи урын
Дәүләт музее
күргәзмә
картиналар күргәзмәсе
истәлекле дата
урнашкан
Әмирхан урамына
банкка
Финанс министрлыгына
кунакханәгә
кинотеатрга
универмагка
вокзалга
стадионга
музейга
даруханәгә
шифаханәгә
18 нче мәктәпкә
ничек барырга?
Туры
уңга
сулга
барыгыз.
Татарстан Республикасының Икъ¬
тисад һәм сәнәгать министр¬
лыгы кайда урнашкан?
Моннан ерак түгел.
Бу нинди урам?
Бу - Г. Тукай урамы.
Дәүләт музее Кремль янында ур¬
нашкан.
Милли банк Бауман урамында
урнашкан.
Милли китапханә университет
янында урнашкан.
Г. Тукай һәйкәле университетка
якын.
«Болгар» мәчете шәһәр үзәген¬
нән ерак.
Тимер юл вокзалы үзәк универ¬
магка якын.
80
Звуки [г], [гъ]
([г]у [гъ] авазлары)
Условное наклонение
(Шарт фигыль)
Звуки [г], [гъ] в татарском языке обозначаются буквой г.
Заднеязычный звонкий смычный [г] употребляется:
1) с гласными переднего ряда в татарских словах: гөл (цветок),
гел (постоянно), сөлге (полотенце), төнге (ночной);
2) в заимствованных из русского языка словах: гараж, газета,
газ, багаж.
Глубокозаднеязычный звонкий смычный [гъ] употребляется с
гласными заднего ряда в татарских словах: туган (родственник, род¬
ной), галәм (космос), горур (гордый), соңгы (последний), елга (река),
ага (течёт), галим (учёный), газиз (дорогой).
Условное наклонение выражает условие к совершению другого
действия. Имеет форму на -са!-сэ\ бар-са (если пойдёт), эйт-сэ (если
скажет), тыцла-са (если послушает), көл-сә (если посмеётся).
Аффиксы спряжения условного наклонения
Число
Лицо
Личные аффиксы
ед.
I (мин)
-м
II (син)
-ч
III (ул)
—
мн.
I (без)
-к
II (сез)
-гыз/-гез
III (алар)
-лар/-лэр
Примеры спряжения
Число
Лицо
Утвердительная форма
Отрицательная форма
твёрд.
вариант
мягк.
вариант
твёрд.
вариант
мягк.
вариант
ед.
I (мин)
аша-са-м
эч-сэ-м
аша-ма-са-м
ЭЧ-Мд-СЭ-М
II (син)
аша-са-ц
эч-сэ-ц
аша-ма-са-ц
эч-мэ-сэ-ц
III (ул)
аша-са
эч-сэ
аша-ма-са
ЭЧ-МЭ-СЭ
мн.
I (без)
аша-са-к
эч-сэ-к
аша-ма-са-к
эч-мд-сэ-к
II (сез)
аша-са-гыз
эч-сэ-гез
аша-ма-са-гыз
эч-мд-сэ-гез
III (алар)
аша-са-лар
эч-сэ-лэр
аша-ма-са-лар
ЭЧ-Мд-Сд-Лдр
6 Р. Фаттахова
81
БИРЕМНӘР
1. Шарт фигыльләрне барлыкта һәм юклыкта зат-саннарда төрләндерегез.
Юса, әзерләсә, тураса, киссә, пешерсә, кайнатса.
2. Шарт фигыльләрне тиешле зат алмашлыклары белән языгыз. Җөмләләр тө¬
зегез.
Үрнәк. Ярдәм итсәк - без ярдәм итсәк. Без ярдәм итсәк, сез бу
эшләрне вакытында тәмамларсыз.
ярдәм итсәк җавап бирсә
аңлатсагыз озатсак
борчылсам онытмасагыз
кабатласалар тикшерсәләр
караса тәрҗемә итсәм
көтсәң шалтыратмасак
3. Иярчен шарт җөмләләр өстәп языгыз.
..., тәмле булыр иде.
, тамак туяр иде.
, туйганчы сөйләшер идек.
..., мин дә ярдәм иткән булыр идем.
..., ашханәгә кергән булыр идек.
, син аны сатып алырга тырыш.
, яңгыр явар.
, кыш салкын килер.
4. Төш юрау үрнәкләрен укыгыз. Тәрҗемә итегез. Үзегездән мисаллар ките¬
регез.
Төшеңдә бодай күрсәң, сөенеч булыр.
Төштә сары май күрсәң, чир килер; катык йә сөт күрсәң, кулыңа
хәләл мал керер.
Коедан су алганыңны күрсәң кияүгә чыгарсың.
Төшеңдә еласаң - шатланырсың.
Төшеңдә тауга менсәң - бәхетле булырсың.
Төшеңдә чи ит, йомырка күрсәң, авыруга булыр.
Төшеңдә шикәр һәм бал күрсәң, дәрәҗәле булырсың.
Төштә ак тун кисәң, байлыгың күп булыр.
5. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез.
1) Казан
Казан - Татарстан Республикасының башкаласы. Ул ике зур елга -
Идел һәм Казансу буенда урнашкан.
Казан элек-электән Көнбатыш һәм Көнчыгыш арасында сәүдә бу¬
енча арадашчы хезмәтен үтәгән. Бүген дә илдәге сәяси, икътисади һәм
халыкара элемтәләрне ныгытуда шактый өлеш кертә.
Казан Татарстанның һәм Россиянең зур фәнни-агарту һәм сәнәгать
үзәге булып тора. Шәһәрнең «Русиянең өченче башкаласы» дигән
бренды бар. Казан Кремле ЮНЕСКОның «Бөтендөнья мираслары»
исемлегенә кертелгән. 2005 нче елда Казан шәһәре 1000 еллыгын
82
бәйрәм итте. 2013 нче елда Казанда XXVII Җәйге Универсиада үтәчәк,
2015 нче елда су спорты төрләре буенча Дөнья чемпионаты үткәреләчәк,
ә 2018 нче елда шәһәр Дөнья футбол чемпионатын (Русиянең башка
шәһәрләре белән берлектә) кабул итәчәк.
Казан шәһәре халкыбызның һәм күпмилләтле республикабызның
башкаласы булып тора. Бу халыкның үз теле, үз мәдәнияте, гасырлар
буе килгән гореф-гадәтләре, милли бәйрәмнәре бар. Казаныбызда ел
саен Ф. Шаляпин исемендәге традицион халыкара опера фестивале, Р.
Нуриев исемендәге халыкара классик балет фестивале үткәрелә. Та¬
тар халкының милли бәйрәмнәре Сабантуй, Нәүрүз һәм ел саен көтеп
алынган 30 август - Республика көне - шәһәребез рухи тормышының
аерылгысыз өлеше булып тора.
биләү - занимать
Көнбатыш - Запад
Көнчыгыш - Восток
арадашчы - посредник
сәяси - политический
икътисади - экономический
халыкара - международный
элемтә - связь
фәнни-агарту - научно-просветительский
сәнәгать - промышленность
үткәрелү - проводиться
кабул итү - принимать
күпмилләтле - многонациональный
мәдәният - культура
гореф-гадәт - обычаи
Милли - национальный
рухи тормыш - духовная жизнь
аерылгысыз өлеш - неразделимая часть
2) Казан - тарихи истәлекләр шәһәре, мәдәният, белем үзәге
Казан - тарихи шәһәр, элек-электән югары мәдәният, белем үзәге
исәпләнгән. Мин бик саклык белән генә бәрхет тышлы альбомның
битләрен ачам, әйтерсең Болак буе ярминкәсенә килеп чыгам, Аркадия
бакчасында йөрим, Кабан күле буенда ял итәм.
Менә Казан император университетының бинасы. Әле соңрак
төзелгән Опера һәм балет театры. Стильләр төрлелеге ңларның салыну
вакыты, тарихы турында да сөйли. Бу биналарга кемнәр генә кермәгән!
Рәсемнәрдә - милләтебез кичергән көннәр, еллар, тарихның кызыклы
сәхифәләре.
Казан - сулар чолганышындагы шәһәр. Аның ярларында элек тә
пристаньнар булган икән.
Соңгы елларда төшерелгән рәсемнәр дә бар монда. Бутлеров, Лоба¬
чевский һәйкәле, Мулланур Вахитов һәм яшь Ульяновныкы. Галимнәр,
көрәшчеләр...
Кремль урамы мине Җәлилгә куелган монументка алып килә. Бо¬
гаудан арынырга теләгән кош шикелле шагыйрь.
6*
83
Менә бу рәсемдә Кремль сәгате уникене суга. Рәсемнәр җансыз
булмый. Аларда курантлар тавышы да, хөр рухлы шигырь дә,
бурлакларның җыры да ишетелә. Кеше истәлекләрдә тышкы кыяфәте,
кылган гамәлләре белән кала.
(Р. Рахман)
ярминкә - ярмарка
сәхифә - страница
чолганыш - окружение
көрәшче - борец
богау - оковы
хөр рухлы - свободный
кыяфәт - внешний вид, облик
кылган гамәлләр - совершённые дела
хатирә - память
3) Транспорт
Шәһәрдә, эшкә бару өчен, без автобус, трамвай, троллейбустан фай¬
даланабыз; башка шәһәрләргә поезд, теплоход, самолёт белән барабыз.
Ә тимер юллар, таш юллар, һава, диңгез һәм елга юллары буйлап күпме
генә йөкләр ташырга туры килми!
Кешеләр йөртү, йөкләр ташу өчен, төрле транспорт - тимер юл, ав¬
томобиль, һава, диңгез һәм елга транспорты бар.
(Л. Асадуллин)
4) Вокзалны минем күргәнем юк иде. Ул гади бер зур йорт икән.
Өстендә сәгате дә бар. Шәһәрдәге иң дөрес сәгать шушы, ди әти.
Сәгатьнең уклары шундый зур, әти әйтә, кайвакыт анда кошлар да ки¬
леп кунгалыйлар, ди. Ул сәгать үзе пыяладан эшләнгән.
Вокзалның өч ишеге бар. Аның тирәсендә халык, халык... Кайсы
керә, кайсы чыга. Анда сандыклар, чемоданнар күтәргән абыйлар. Зур-
зур төенчекләр тоткан апалар, ашыга-ашыга, эчкә кереп китәләр. Ак
алъяпкычлы бер абый йөгереп килде дә безнең әйберләрне эләктереп
тә алҗ>1. Әти:
- Йөкче, безгә Мәскәүгә бара торган поезд кирәк, сигезенче вагон, -
диде.
Йөкче безнең чемоданнар белән туры ишеккә таба китте. Ха¬
лык шундый күп иде: мин бервакыт әнине дә, йөкчене дә югалттым.
Ишектән кергәч, баскыч буйлап өске катка күтәрелдек һәм кинәт зур,
бик зур бер бүлмәгә килеп кердек. Бүлмәнең идәне таш, тип-тигез,
түшәме биек, һәр урынында түгәрәк фонарьлар яна. Бик якты һәм бик
күңелле бу бүлмәдә. Анда ялтырап тора торган кып-кызыл шкафлар да
бар. Әти минем белән туры шул шкаф янына килде, кесәсеннән акча
алды һәм бер тишеккә шул акчасын салып та җибәрде, ә ул арада аскы
тишектән ак билет килеп чыкты. Әти:
- Бу - касса-автомат. Бу билетны алмасаң, сезне озатырга поезд
янына кертмиләр, - диде.
Вагонның озын коридоры бар, тик ул бик тар. Аннан әни ишекне
ачты, һәм без бүлмәгә кердек. Әни мине диванга утыртты. Каршыда
84
да шундый ук диван бар. Тәрәзә янында киштә шикелле өстәле дә бар.
Кинәт тәрәзәгә кемдер чиертте. Мин карадым һәм тәрәзә каршында ба¬
сып торучы әтине күрдем. Үзе көлә. Мин аны яхшырак күрер өчен то¬
рып бастым, ә диван үзе бик йомшак. Әни мине өстәл өстенә мендереп
утыртты һәм:
- Диванга бервакытта да аякларың белән менмә, - диде.
(А. Алиш)
килеп кунгалау - здесь: садиться
төенчек - узелок, свёрток
алъяпкыч - передник
эләктереп алу - схватить
югалту - потерять
тишек - отверстие
озату - провожать
чиертү - щёлкать
йөкче - носильщик
6. Разыграйте ситуации:
1) на улице Тукая иногородний спрашивает вас, где находится ули¬
ца Баумана. Объясните ему, как добраться до этой улицы;
2) вы приехали в чужой город. Вам надо попасть в центр города.
Узнайте у прохожего, на каком транспорте и до какой остановки вам
надо ехать;
3) вы встретились со знакомым, который по делам приехал из дру¬
гого города. Спросите его о том, был ли он здесь до этого и видел ли
достопримечательности этого города. Оказывается, ваш знакомый при¬
езжает сюда часто, так как его компания строит здесь торговый центр.
Но город он знает плохо. Предложите ему свои услуги гида;
4) ваш друг переехал на новую квартиру. Вы на новоселье. Спро¬
сите его, нравится ли ему его новая квартира. Вы сами подумываете о
том, чтобы переехать в этот же район. Выясните у своего друга всё об
этом месте (о транспорте, магазинах, кинотеатрах, стадионе и т.д.);
5) вы обсуждаете планы на выходные с вашими гостями из Москвы.
Некоторые из них уже были в Казани, другие здесь впервые и они хо¬
тели бы побольше узнать об этом городе. Спросите, где они уже успели
побывать и какие достопримечательности хотели бы ещё посмотреть;
6) вы встречаете друга, который только что приехал из Москвы. Вы
тоже были в Москве несколько раз. Обменяйтесь впечатлениями о го¬
роде, о его людях, о достопримечательностях и т.д.;
7) коллеги сводили клиентов вашей фирмы в Оперный театр. Рас¬
спросите их о впечатлениях.
7. Сделайте сообщения:
1) о городе, в котором родились;
2) о городе (районе), в котором вы живёте;
3) о городском транспорте;
4) об одной из достопримечательностей вашего города;
5) об известных людях, живших в вашем городе.
В ПРОДУКТОВОМ МАГАЗИНЕ
АШАМЛЫКЛАР КИБЕТЕНДӘ
хлеб
мука
соль
вода
минеральная вода
сахар
сахарный песок
мясо
говядина
баранина
свинина
куриное мясо
рыба
яйцо
лапша, вермишель
рис
горох
крупа
гречиха
сливочное масло
молоко
творог
катык
кефир
сметана
сливки
растительное масло
подсолнечное масло
вино
водка
пиво
колбаса
сосиска
сыр
чай
кофе
конфета
шоколад
печенье
пряник
мороженое
маслины
оливковое масло
икмэк, ипи
он
тоз
су
минераль су
шикэр
шикәр комы
ит
сыер ите
сарык ите
дуңгыз ите
тавык ите
балык
йомырка
токмач
дөге
борчак
ярма
карабодай ярмасы
ак май
сөт
эремчек
катык
кефир
каймак
сөт өсте
үсемлек мае
көнбагыш мае
шәраб
аракы
сыра
казылык
сосиска
сыр
чәй
кофе
конфет
шоколад
печенье
перәнник
туңдырма
зәйтүн
зәйтүн мае
86
овощи
лук
капуста
морковь
картофель
редис
свёкла
чеснок
помидор
огурец
репа
перец
ягоды, фрукты
урюк, абрикос
чернослив
апельсин
банан
груша
яблоко
дыня
арбуз
лимон
вишня
смородина
малина
клубника
дёшево
дорого
деньги
рубль
копейка
Сколько стоит белый хлеб?
Белый хлеб стоит 18 рублей
20 копеек.
Деньги где заплатить?
Деньги платите в кассу. Касса
находится во втором отделе.
Мне пачку чая, килограмм саха¬
ра, одну булку, триста грам¬
мов конфет, пятьсот граммов
сыра.
Пожалуйста!
Ещё что хотите?
Больше ничего не надо.
яшелчэ
суган
кэбестэ
кишер
бәрәңге
редис
чөгендер
сарымсак
помидор
кыяр
шалкан
борыч
җиләк-җимеш
өрек
кара җимеш
әфлисун
банан
груша
алма
кавын
карбыз
лимон
чия
карлыган
кура җиләге
җир җиләге
арзан
кыйммәт
акча
сум
тиен
Ак ипи күпме тора?
Ак ипи 18 сум 20 тиен тора.
Акчаны кая түләргә?
Акчаны кассага түләгез. Касса
икенче бүлектә.
Миңа бер кап чәй, бер килограмм
шикәр, бер булка, өч йөз
грамм конфет, биш йөз грамм
сыр кирәк.
Рәхим итегез!
Тагын ни телисез?
Бүтән бернәрсә дә кирәкми.
87
Звуки [х]у [һ]
([х], [н] авазлары)
Деепричастие
(Хэл фигыль)
Сложные глаголы, передающие степень протекания действия
(Эш-хәлнең дәрәҗәсен белдерүче катлаулы фигыльләр)
Татарский [х] произносится с более задней артикуляцией и силь¬
ным придыханием, чем русский [х]\ хан (хан), хат (письмо), хатын
(жена), хәбәр (известие), хәтер (память), хәл (обстоятельство),
хәрәкәт (действие), шәхес (личность), хас (свойствен).
Звук [н] образуется в зёве приближением его стенок, напоминает
немецкий [н] своим лёгким придыханием и употребляется только в
арабско-персидских словах: һәм (и), гиэнэр (город), һөнәр (профес¬
сия), нава (воздух), һәйкәл (памятник), мөһер (печать), мөһим (важ¬
но, важный), әһәмиятле (значительный).
Деепричастие - форма глагола, объединяющая в себе признаки
глагола и наречия. Имеет 4 формы:
1) -ып/-еп/-п (отрицательная форма -мыйча/-мичэ, -мый/-ми):
эьилә-п - эьилэ-мичэ (работая - не работая), кал-ып - кал-мыйча
(оставшись - не оставшись), көл-еп - көл-мичә (смеясь - не сме¬
ясь). Эта форма выражает действие, параллельное основному дей¬
ствию, а также предшествующее ему. Например: Улязыпутыра (Он
сидит и пишет); Ул эшен эитәп тапшырды (Он закончил работу и
сдал). Кроме того, деепричастие на -ып/-еп/-п может выражать спо¬
соб выполнения основного действия, а также причину, цель, уступ¬
ку. Например: Ул миңа көлеп карады (Он посмотрел на меня сме¬
ясь); Марат кызны озатып куярга булды (Марат решил проводить
девушку); Син белеп тә әйтмәгәнсең (Ты знал и не сказал);
2) -а/-я, -ЫЙ/-М, которая чаще образуется повторяясь (отрица¬
тельная форма -мый/-ми, -мыйча/-мичэ): бара-бара (идя), көлә-көлә
(смеясь), уйный-уйный (играя), эшли-эшли (работая); бар-мыйча
(не идя), көл-мичә (не смеясь). Эта форма выражает действие, одно¬
временное с основным глаголом. Наример: Ул көлә-көлә сөйләде (Он
рассказывал смеясь); Ул бии-бии җырлады (Он пел пританцовы¬
вая);
3) -гач/-гэч, -кач/-кэч (отрицательная форма -магач/-мэгэч):
тор-гач (когда встал), кил-гэч (когда приехал), кара-гач (когда по¬
смотрел), бет-кэч (когда закончился); тор-магач, кил-мәгәч, кара¬
магач, кит-мәгәч. Эта форма выражает действие, предшествующее
действию основного глагола. Например: Син килгәч, мин китәрмен
(Когда ты придёшь, я уйду); Яңгыр туктагач, урамга чыгарбыз
(Когда кончится дождь, выйдем на улицу). Форма на -гач может
выражать также причину и условие действия. Например: Күрмәгәч
сөйли алмыйм (Раз не видел, не могу ничего рассказать); Тырышкач
була (Если стараешься, получается);
88
4) -ганчы/-гәнче, -канчы!-кәнче (в отрицательной форме не упо¬
требляются): ар-ганчы (пока не устал), эьилэ-гэнче (пока не сдела¬
ет), кайт-канчы (пока не вернётся), кит-кэнче (пока не уедет). Эта
форма по отношению к действию основного глагола выражает пре¬
дел действия, степень завершённости действия. Например: Арганчы
эшләдем (Работал, пока не устал); Әти килгәнче эшләдек (Работа¬
ли, пока не пришёл отец).
Сложные глаголы, передающие степень протекания дейст¬
вия (т.е. начало, повторяемость, продолжительность, кратковремен¬
ность, незаконченность, завершённость) образуются присоедине¬
нием к полнозначным глаголам - деепричастиям на -ып1-еп1-п и
-а/-я, -ЫЙ/-М отдельных глаголов, употребляющихся в роли вспомо¬
гательных.
№
Модель
Значение
Примеры
1.
-а!-э, -ый/
-и + башла
-ып/-еп/-п
+ җибәр,
кит
начало
процесса
Миняз-а башладым (Яначал писать);
Син көл-ә башладың (Ты начал сме¬
яться); Ул җырл-ый башлады (Он за¬
пел); Без эшл-и башладык (Мы начали
работать); Сез машинаны эшләт-еп
җибәрдегез (Вы запустили машину);
Машина эшлә-п китте (Машина за¬
работала).
2.
-ып/-еп/-п
+ ят, утыр,
йөр, тор,
кал
-а/-э,
-ый/-и +
бар, кил,
тор
повторя¬
емость,
продолжи¬
тельность
процесса
Мин институтта укы-пятам (Я про¬
должаю учиться в институте); Уку¬
чы өй эшләрен эшлә-п утыра (Уче¬
ник выполняет домашние задания);
Син бас-ып торасың (Ты стоишь);
Без сезне көт-еп калабыз (Мы вас
ждём); Мин әйткәнне яз-а бардылар
(Они писали то, что я говорил); Әни
нәрвакыт әйт-ә килде (Мама всё вре¬
мя говорила (повторяла); Сез эшл-и
торыгыз (Вы пока работайте).
3.
-ып/-еп/-п
+ ал,
җибәр,
сал, куй
кратковре¬
менность,
резкое за¬
вершение,
неожи¬
данность
действия
Без җырла-п алдык (Мы спели); Әби
вазаны төшер-еп җибәрде (Бабушка
уронила вазу); Егет әйтеп салды (Па¬
рень резко сказал); Алар көл-еп куй¬
дылар (Они посмеялись).
4.
-ып/-еп/-п
+ кара
-а/-э,-ый/-и
+ төш, яз
неполный,
незакон¬
ченный
процесс
Язучы яз-ып карый (Писатель про¬
бует писать); Тавышны бас-а төш
(Убавь звук); Бала егыл-а язды (Ребё¬
нок чуть не упал).
89
№
Модель
Значение
Примеры
5.
-ып1-еп1-п
+ куй,
чык, бет,
бетер, җит,
җиткер
завершён¬
ность
дейст¬
вия, его
результат
Аның артыннан кабатла-п куйдым
(Повторил за ним); Мин бу китапны
укы-п чыктым (Я прочитал эту кни¬
гу); Бу иске йортлар чере-п беткәннәр
(Эти старые дома сгнили); Кичкә
планны яз-ып бетер (К вечеру под¬
готовь план); Әнисе баласын ку-ып
җитте (Мать догнала своего ребён¬
ка); Иртәгәгә кадәр хисапны яз-ып
җиткер (До завтра подготовь от¬
чёт).
БИРЕМНӘР
1. -ып/-еп/-п кушымчалары ярдәмендә хәл фигыльләр ясагыз. Тәрҗемә итегез.
а) атла, сакла, бизә, хәтерлә, каршыла, котла, әзерлә;
ә) ышан, сагын, ашык, кал, борчыл, шатлан, калдыр;
б) ял ит, бетер, яшер, пешер, төр, сөрт, эл.
2. Капма-каршы мәгънәдәге фигыльләрне табып, парлап языгыз. Сүзтезмәләр
төзегез.
Үрнәк. Шатланып әйтә - борчылып сөйли.
Шатланып, пычратып, онытып, ялкауланып, борчылып, ачып,
югалтып, утырып, ябып, табып, тырышып, чишенеп, басып, хәтерләп,
чистартып, киенеп.
3. Алдагы күнегүдә бирелгән фигыльләрнең юклык формасын ясагыз һәм
сүзтезмәләр төзегез.
Үрнәк. Шатланып - шатланмыйча. Шатланмыйча тыңлау.
4. 2 нче күнегүдә бирелгән фигыльләрне үрнәк буенча языгыз.
Үрнәк. Шатланып эйтэ - шатлана-шатлана әйтә, шатланмый¬
ча әйтә.
5. Яңа мисаллар уйлап языгыз.
Бии башла (начинай танцевать),...
Җырлап җибәр (запевай),...
Эшләп ал (поработай),...
Уйнап тор (продолжай играть),...
Әйтеп кара (попробуй сказать),...
Ашап бетер (доешь),...
6. Җөмләләрне тәмамлагыз.
Эш беткәч,....
Син әйткәч,....
90
Урманга баргач,....
Яз җиткәч,....
Конференциядә катнашкач,....
Җыелыш башлангач,....
Доклад ясагач,....
7. 6 нчы күнегүдә бирелгән фигыль формаларын -ганчы/-гәнче, -канчы/-кәнче
формасына үзгәртеп языгыз. Җөмләләр төзегез.
Үрнәк. Эш беткәч - эш беткәнче. Эш беткәнче, кибеткә барып
килик.
8. Мәкальләрне һәм әйтемнәрне тәрҗемә итегез. Хәл фигыльләрне табыгыз,
ясалу юлларын аңлатыгыз.
Эшләп үлмәссең, чирләп үләрсең.
Яратып эшләгән эш куаныч китерә.
Миннән киткәнче, иясенә җиткәнче дип эшләмә.
Ялкау утырып йоклый, ятып эшли.
Эшләп, акча тап, рәхәтләнеп ят.
Угын аткач, җәясен яшермә.
Майламыйча - арба, җайламыйча чана йөрми.
Кар ак булса да, аны ашап булмый; ипи кара булса да, ансыз яшәп
булмый.
Майламый, пәрәмәч пешми.
Чәй эчеп бетергәч, шикәр китермиләр.
9. Текстны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Хәл фигыльләрне табып, төрләрен бил¬
геләгез.
Сул як стена буенда кечкенә өстәл тора. Шул өстәл астына кереп,
башымны аз гына да имичә, иркенләп атлап йөргән чагымны хәтерлим.
Бәлки, хәтерләмәс тә идем, бервакыт өстәл читенә башым бәрелә баш¬
лады. Элегрәк бәрелми иде. Иелеп керә башладым. Нигә керәм? Сагыз
эзләп. Бездә сагыз чәйнәү гадәте бар иде. Чәйнәп туйгач, һәркем сагы¬
зын авызыннан ала да, йомарлап, өстәл тактасына ас яктан ябыштырып
куя. Олылар моны куллары белән үрелеп кенә эшли, ә миңа керергә
туры килә.
Сагыз чәйнәүне мин әле дә фәкыйрьлек билгесе итеп тә, начар гадәт
итеп тә карамас идем. Ашаганнан соң кирәк кадәр генә чәйнәп алсаң,
хәзерге кешеләргә дә зарар итмәс иде дип уйлыйм. Бик рәхәт бит ул
сагыз чәйнәү! Күңелне ачып җибәрә. Үзе тәмле. Тәмле дә, күңелле дә,
файдалы да. Тешләрне, яңак мускулларын ныгыта. Чамасын белеп, ги¬
гиена шартларын үтәп файдаланганда (ягъни тузанлы өстәл астына яки
стенага ябыштырып сакламасаң, теләсә кем авызыннан алып капмасаң),
аш сеңдерергә дә булыша. Безнең өйдә, мәсәлән, сару кайнаганнан
иң яхшы дару сагыз исәпләнә иде. Минемчә, халык андый гөнаһсыз
гадәтләрне бер дә юкка гына уйлап чыгармый. Америкалыларның да
резин сагыз чәйнәп йөрүләре наданлыктан яки әдәпсезлектән генә
килгән гадәт түгелдер дип беләм...
(М. Әмир)
91
сәке - сплошные нары (в избе)
терәлеп - упираясь
имичә - не склоняя
иркенләп - свободно
чак - время
хәтерләү - помнить
өстәл чите - край стола
бәрелү - ударяться
сагыз - жевательная резинка
гадәт - привычка
чәйнәп туйгач - после того как надоест жевать
йомарлап - скомкав
ябыштырып кую - прилепить
үрелеп - потянувшись
фәкыйрьлек билгесе - признак нищеты
чәйнәү - жевать
зарар - вред
ныгыту - укреплять
чама - мера
гигиена шартлары - условия гигиены
файдаланганда - когда употребляешь
тузан - пыль
сеңдерергә - переваривать
сару кайнау - изжога
гөнаһсыз - невинный, безгрешный
юкка - зря
наданлык - безграмотность
әдәпсезлек - невоспитанность
10. Разыграйте ситуации:
1) вы зашли в продуктовый магазин и хотите купить ржаной хлеб,
рыбные консервы, килограмм шоколадных конфет фабрики «Сладко»,
полкилограмма риса, полтора килограмма колбасы, 300 граммов сыра,
пачку творога, литр молока. Продавец говорит, что колбаса не очень
свежая, хлеб ещё не привезли, молоко уже закончилось. Вы покупаете
то, что есть, спрашиваете, сколько всего вам надо заплатить. Продавец
сообщает цену и после того, как вы расплатились, благодарит за по¬
купку;
2) вы зашли в продовольственный магазин и хотите купить фрукты.
Узнайте у продавца, где находится фруктово-овощной магазин;
3) вы зашли в супермаркет и там случайно встретили своего зна¬
комого, который уже идёт к выходу. Поинтересуйтесь, что он купил,
какие цены в этом магазине и т.д.
11. Сделайте сообщения:
1) о посещении продовольственного магазина;
2) о супермаркетах города.
в столовой
меню
суп
пища
суп с лапшой
овощной суп
гороховый суп
молочный суп
бульон
мясной бульон
уха
куриный бульон
грибной бульон
пельмени
манты
мясо
варёное мясо
жареное мясо
жареная курица
котлеты
бифштекс
азу
рагу
плов
отварной язык
жареная печёнка
паровая курица
жареный картофель
каша
манная каша
гречневая каша
рисовая каша
гороховая каша
омлет
бутерброд
бутерброд с маслом
сыр
колбаса
варенье
мёд
чай
чай с молоком
(не)сладкий чай
АШХАНӘДӘ
меню
аш
азык, ризык
токмачлы аш
яшелчэ ашы
борчак ашы
сөтле аш
шулпа
ит шулпасы
балык шулпасы
тавык шулпасы
гөмбә шулпасы
пилмән
манты
ит
пешкән ит
кыздырылган ит
кыздырылган тавык
котлет
бифштекс
азу
рагу
пылау
пешкән тел
кыздырылган бавыр
томалап пешерелгән тавык
кыздырылган бәрәңге
ботка
манный боткасы
карабодай боткасы
дөге боткасы
борчак боткасы
йомырка тәбәсе
бутерброд
май белән бутерброд
сыр
казылык
кайнатма
бал
чәй
сөтле чәй
баллы(сыз) чәй
93
кофе
компот
сок
кисель
завтрак
обед
ужин
Татарские национальные
блюда
кыстыбый
балеш, пирог
вак-балеш
губадия
ватрушка с картошкой
пышка, пончик
оладьи
треугольник
тутырма
буккен
перемяч
сумса
чак-чак
Вы ещё не завтракали (обедали,
ужинали)?
Я приглашаю вас в столовую (ка¬
фе, ресторан).
Я согласен (согласна).
Я проголодался (проголодалась).
Здесь свободно? Сюда можно
сесть?
Дайте, пожалуйста, меню!
Что вы берёте (хотите)?
На первое я беру борщ, на вто¬
рое - жаркое, из напитков -
чай с лимоном.
А вы что хотите поесть?
Я на первое возьму домашнюю
лапшу, на второе - плов.
Приятного вам аппетита!
кофе
компот
сок
кесәл
иртәнге аш
төшке аш
кичке аш
Татар милли ашлары
кыстыбый (күзикмәк)
бәлеш
вак бәлеш
гөбәдия
шәңгә
кабартма
коймак
өчпочмак
тутырма
бөккән
пәрәмәч
сумса
чәкчәк
Сез иртәнге (төшке, кичке) ашны
ашадыгызмы әле?
Мин сезне ашханәгә (кафега, рес¬
торанга) чакырам.
Мин риза.
Мин ачыктым.
Бу урыннар бушмы? Монда уты¬
рырга ярыймы?
Миңа меню бирегезче!
Сез нәрсә аласыз (телисез)?
Мин беренчегә - борщ, икенчегә -
кыздырылган ит, эчемлек¬
ләрдән лимонлы чәй алам.
Ә сез нәрсә ашарга телисез?
Мин беренчегә - токмачлы аш,
икенчегә пылау алам.
Ашларыгыз тәмле булсын!
94
Звуки [җ], [ң]
([җ]> [ң] авазлары)
Причастие
(Сыйфат фигыль)
Звук [җ] - щелевой, переднеязычный, напоминает мягкую аф¬
фрикату [дж]\ җир (земля), җыр (песня), җитәкче (руководитель),
җан (душа), уҗым (озимь), аҗаган (зарница), җиләк (ягода),
җимеш (фрукт), җәмгыять (общество), Җәлил (Джалиль).
Звук [ң] - глубокозаднеязычный, смычный, носовой сонант, по¬
хож на английский [нг], в начале слова не употребляется: таң (заря),
яңа (новый), сиңа (тебе), аңа (ему), моң (мелодия, грусть), соң (позд¬
но), соңгы (поздний), уң (правый), мең (тысяча).
Причастие обозначает признак предмета по его действию или
состоянию и объединяет в себе признаки и прилагательного, и гла¬
гола. Причастие в татарском языке всегда стоит перед именем, не
склоняется и имеет 3 временные формы.
Причастия настоящего времени имеют формы -учы/-үче (отри¬
цательная форма —ма-учы/-мэ-үче); -а торган!-э торган, -ый
торган/-и торган (отрицательная форма - -мый торган/-ми тор¬
ган): авыр-учы кеше (болеющий человек), авыр-ма-учы кеше (не¬
болеющий человек), сөйлә-үче кеше (рассказывающий человек),
сөйлә-мә-үче кеше (нерассказывающий человек), тикшер-үче кеше
(проверяющий человек), тикшер-мә-үче кеше (непроверяющий че¬
ловек); яз-а торган укучы (пишущий ученик), яз-мый торган укучы
(непишущий ученик), бел-ә торган юрист (знающий юрист), бел-ми
торган юрист (незнающий юрист), ук-ый торган бала (читающий
ребёнок), укы-мый торган бала (нечитающий ребёнок), эшл-и тор¬
ган менеджер (работающий менеджер), эитә-ми торган менеджер
(неработающий менеджер).
Причастия прошедшего времени имеют форму -ган/-гэн, -кан/
-кэн (отрицательная форма - -ма-ган/-мэ-гэн)\ ачыклан-ган мәсьәлә
(выясненная задача), ачыклан-ма-ган мәсьәлә (невыясненная задача),
кабатлан-ган хәл (повторенное обстоятельство), кабатлан-ма-ган
хәл (неповторенное обстоятельство), җибәрел-гэн хат (посланное
письмо), җибәрел-мэ-гән хат (непосланное письмо), шылтырат-кан
кеше (позвонивший человек), шылтырат-ма-ган кеше (непозвонив¬
ший человек), оныт-кан сатучы (забывший продавец), оныт-ма-ган
сатучы (незабывший продавец), тәрҗемә ит-кэн кыз (переводив¬
шая девушка), тәрҗемә ит-мә-гән кыз (непереводившая девушка).
Причастия будущего времени имеют аффиксы -ар/-эр, -ыр1-ер1-р
(отрицательная форма —мас/-мэс); -ачак/-эчэк, -ячак!-ячэк (от¬
рицательная форма - -маячак!-мэячэк)\ -асы!-эсе, -ыйсы/-исе (от¬
рицательная форма не употребляется): бар-ыр юл (дорога, по кото¬
рой предстоит идти), бар-асы юл, бар-ачак юл (дорога, которую
предстоит пройти), сөйлән-эчәк сүз (слово, которое будет произ¬
несено), чакыр-асы кунак (гость, которого предстоит пригласить),
95
җырлан-ачак җыр (песня, которая будет спета), ян-мас утын
(дрова, которые не загорятся), эшлән-мәячәк эш (работа, которая
не будет выполнена).
БИРЕМНӘР
1. Сыйфат фигыльнең хәзерге заман формаларын ясагыз. Сүзтезмәләр төзегез.
Үрнәк. Укы -укучы, укый торган. Укучы кыз, укый торган бала.
Үткәр, бар, кара, йокла, мавык, сәяхәт ит, кызын.
2. Сыйфат фигыльнең үткән заман формаларын ясагыз. Сүзтезмәләр төзегез.
Үрнәк. Ярат - яраткан. Яраткан эш.
Йөз, тот, ял ит, йөр, ач, су кер, булыш, шу.
3. Сыйфат фигыльнең киләчәк заман формаларын ясагыз. Җөмләләр төзегез.
Үрнәк. Бар - барыр, барасы, барачак. Барыр җир, барасы юл,
барачак урын.
Тәкъдим ит, яшә, урнаш, кабул ит, җыел, таныш, күрсәт.
4. Сүзтезмәләрне тәрҗемә итегез. Сыйфат фигыльләрнең заманнарын бил¬
геләгез.
Әйтер сүз, барасы җир, язасы хат, белә торган кеше, уйнаучы бала,
эшләүче егет, белгән укытучы, язылачак хат, киләчәк көн.
5. Мәкальләрне укыгыз. Тәрҗемә итегез. Сыйфат фигыльләрнең төрле килеш
формаларында килү очракларына игътибар итегез.
Бер кискән икмәк ябышмас.
Тиз пешкән җимеш тиз черер.
Бәрәңге ашаган тук булыр.
Башланган эш - беткән эш.
Эш сөйгәнне ил сөйгән.
Эшлисе килмәгәннең эче авыртыр.
Яратмаган эш авыр була.
Эшләгәнең - атаң белән анаңа, өйрәнгәнең - үзеңә.
Мал тапканны мактама, тота белгәнне макта.
6. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Сыйфат фигыльләрне табыгыз һәм сый¬
фатланмышлары белән күчереп языгыз, заманын билгеләгез.
1) Ризык сыйфатлымы?
Барлык әгъзалар нормаль эшләсен, кәеф-хәтер яхшы булсын, эш¬
кә сәләт ташып торсын өчен, организм ризык белән җитәрлек күләмдә
аксым, минераль матдәләр һәм витаминнар алырга тиеш.
Аксым иттә, йомыркада, сөт продуктларында һәм кузаклыларда
96
күп. Яшелчә, су, минераль сулар, ит шулпасы - минераль матдәләр
чыганагы. Витаминнар төрле җиләк-җимештә (бигрәк тә әфлисун,
лимон, грейпфрутларда), яшелчәдә (бигрәк тә кишер, салат, шпинатта)
һәм бөртеклеләрдә (бигрәк тә солы лачауларында һәм кара ипидә) күп
була.
Әгәр сез симерә торган булсагыз, туклануда менә мондый ка¬
гыйдәләрне кулланырга киңәш бирәбез: мөмкин кадәр төрлерәк ризык
ашагыз, талымлап утырмагыз. Майлы, бигрәк тә дуңгыз маен ашаудан
тыелыгыз, кош ите, балык, сыер ите сезнең өчен яхшырак. Сөт һәм
сөт продуктларын ашауны арттырыгыз. Ак ипи, кондитер һәм макарон
әйберләрен азрак ашагыз. Шикәр, конфет һәм башка тәм-томнарны
авызга мөмкин кадәр азрак алыгыз. Яңа гына җыйган җиләк-җимеш
һәм яшелчә ашауны арттырыгыз. Аш тәмләткечләрдән баш тартыгыз,
чөнки алар аппетитны ача. Кыздырылган һәм камыр ризыкларына
караганда кайнатып пешергән ашларга өстенлек бирегез.
Әзерләнгән ризыкны шунда ук ашарга тырышыгыз, чөнки, кат-кат
җылытканда, аның кыйммәтле матдәләре югала. Җәй көне казылык,
бутерброд һәм башка тиз бозыла торган ризыклардан ераграк йөрегез.
Бозылган консервлар ашаудан сак булыгыз. Сез моны капкачын ач¬
кач та белә аласыз: аннан һава бөркелеп чыгачак. Мондый чакта бик
озак кайнату да файда итми, ул агулы матдәләрне бетерә алмый.
(Көндәлек матбугаттан)
әгъза - орган
кәеф-хәтер - самочувствие
сәләт - способность
ташып тору - распирать
җитәрлек күләмдә - в достаточном объёме
аксым - белок
кузаклылар - бобовые
чыганак - источник
бөртеклеләр - зерновые
солы лачаулары - овсяные хлопья
симерә торган булсагыз - если склонны к полноте
туклану - питаться
кагыйдә - правило
талымлап утыру - быть привередливым в еде
тыелу - сдерживаться
арттыру - увеличивать
тәмләткеч - приправа
баш тарту - отказаться
кайнатып пешерелгән - отварное
өстенлек - преимущество
әзерләнгән - приготовленный
кат-кат җылыту - многократно подогревать
матдә - вещество
бозыла торган - портящийся
7 Р. Фаттахова
97
капкач - крышка
агулы - ядовитый
бөркелеп чыгу - обдавать
2) Әтием бактериологик лабораториядә эшли, шуңадырмы аз
сүзле.
- Биологияне, химияне яхшы белгәнгә түгел, аз сүзле булган өчен,
мине лабораториягә алдылар, - дип көлә ул. Аның бу сыйфатыннан
интеккән әнием:
- Метеорологка чыккан булсам, ичмасам, колак төбемдә тургай күк
сайрап кына торыр иде! - дип ачулана. Яңа пешкән ризык, тәмле аш¬
лар күргәндә генә, әтинең сөйләшми торган теле ачылып китә. Ашарга
ярата да инде ул, кызыгып карап торырсың! Шуңа күрә безнең өстәлгә
һәрвакыт ап-ак итеп юылган җәймә җәелә, һәркемнең алдына чиккән
җитен тастымаллар куела, савыт-сабалар тәртип белән тезелешеп то¬
ралар. Боларның барын да әти эшли. Пәрәмәч, бәлеш, пилмән, манты
ише ашларны әтием аеруча ярата. Шулар пешкән көнне акрын гына
өстәл тирәсен әйләнгәләп йөри, йортта булган барлык лампочкаларны
кабыза, урындыкларны җайлабрак куя, җиһазлар ялтырыйлар, тәрәзә
пәрдәләрендә аның озын күләгәсе күренә. Сирәк көлә торган әти бер¬
туктаусыз елмая, җырлый һәм ара-тирә:
- Ашау өчен яшәмәсәк тә, яшәр өчен ашарга кирәк!.. Бүген бездә ку¬
нак сые икән!.. Кайберәүләр яхшы табын, татлы ризык кунак килгәндә
генә кирәк дип уйлыйлар... Ә һәркем Җир йөзендә бары тик кунак
кына!.. Оһо-һо! - дип, ярым шаярып, нотык сөйләп ала.
(А. Гыйләҗев)
шуңадырмы - то ли из-за этого
аз сүзле - немногословный
интеккән (әнием) - замученная (мама)
тургай күк сайрап тору - щебетать как жаворонок
тел ачылып китү - язык развязаться
кызыгып карап тору - смотреть с умилением
җәймә - скатерть
җитен тастымал - льняное полотенце
кабызу - включать
ялтырау - сверкать, блестеть
пәрдә - штора
ара-тирә - время от времени
сый - угощение
нотык - речь
3) Пәрәмәч
Пәрәмәч бүгенге көндә татар халкының киң таралган милли ризык¬
ларыннан берсе санала.
«Пәрәмәч» дигәч, безнең күз алдына итле түгәрәк бөккән килеп
баса. Ә чынлыкта пәрәмәч иттән генә ясалмый икән бит. Аның бик күп
төрләре бар. Бәрәңге пәрәмәче, кияү пәрәмәче, ачык пәрәмәч - болар
әле кайберләре генә.
98
Пэрэмэч пешерү - бик гади эш. Иң беренче, чүпрәле камыр әзер¬
ләргә кирәк. Аннары шуны кечкенә кисәкләргә бүләләр дә яхшылап
җәяләр. Уртасына алдан әзерләп куелган чи ит фаршы салалар. Камыр¬
ның як-якларын күтәреп, яхшылап бөгеп чыгалар. Уртада 1-1,5 см лы
тишек калырга тиеш. Пәрәмәчне майда пешереп бетерәләр.
«Кияү пәрәмәче»н юкка гына алай атамаганнар. Аның рецептын
белеп тору кияүгә чыгарга җыенучы яшь кызлар өчен файдалы булыр.
Ул гади пәрәмәчтән бөтенләй дә аерылмый диярлек. Камырына
йомырканы 2-3 данәгә артыграк салырга кирәк. Эчлеге дә яшь бәрән
яки бозау итеннән булса яхшырак. Иң мөһиме: кияү пәрәмәчләре гади
ит пәрәмәченә караганда күпкә кечкенә булырга тиеш. Аны ясау авыр¬
рак һәм вакытны да күбрәк ала.
күз алдына - перед глазами
чынлыкта - на самом деле
чүпрәле камыр - дрожжевое тесто
кисәк - долька
җәю - раскатать
чи - сырой
бөгеп чыгу - загнуть
тишек - дырка
эчлек - начинка
4) Тутырма
Бавыр, йөрәк, үпкәне иттарткыч аша чыгаралар. Шуңа бик вак итеп
туралган суган өстиләр. Борыч, тоз сибәләр, йомырка сыталар. Ях¬
шылап туглыйлар. Сөт яки салкын шулпа, дөге яки карабодай салып
болгаталар һәм эчәккә тутыралар. Эчәкнең ике башын да җеп белән
бәйлиләр. Эчлекне күп итеп салырга ярамый, ярмалар бүртерлек урын
калдырырга кирәк. Тутырманы, тозлы суга салып, 30-40 минут ча¬
масы пешерәләр. Ярылып китмәсен өчен, берничә урыннан энә белән
тишкәләп алырга да була.
Тутырма - затлы ризык. Аны соңгы вакытларда туй һәм башка
мәҗлесләрдә дә бирә башладылар. Өстәлгә чыгарганда, тутырманы
тәгәрмәчләп кисәргә кирәк. Яшел тәмләткечләр белән бизәргә дә була.
1 кг үпкә, бавыр, йөрәккә 100 г дөге яки 120 г карабодай, 1 йомырка,
100 г суган, 300-400 г сөт яки шулпа, тәменчә тоз, борыч салына.
бавыр - печень
йөрәк - сердце
үпкә - лёгкие
өстәү - добавлять
турау - резать
сыту - раздавить
эчәк - кишка
бәйләү - связать
бүртерлек урын - место для набухания
ярылып китү - разрываться
7*
99
тишү - проколоть
тәгәрмәчләп - кружочками
яшел тәмләткечләр - зелень
тәменчә - по вкусу
7. Разыграйте ситуации:
1) после подписания контракта вы приглашаете своего делового
партнёра на обед. Сначала вы рассказываете ему о ресторане, в кото¬
рый пойдёте. Он с удовольствием принимает приглашение;
2) вы в ресторане с вашим деловым партнёром. Обсудите меню и
спросите его, что он хотел бы заказать. Обсудите блюда, которые вы
хотите заказать;
3) ваш друг звонит вам домой и приглашает поужинать с ним в ре¬
сторане. Вы с радостью принимаете его приглашение;
4) вы пришли в дорогой ресторан. К вам подходит официант и пред¬
лагает меню. Вы заказываете свои любимые блюда;
5) вы с другом зашли в кафе. Прочитав меню, вы не нашли ничего,
что могли бы заказать. К тому же здесь много народу и обслуживание
неважное. Вы уходите, решив поискать другое кафе.
8. Сделайте сообщения:
1) о приготовлении одного из ваших любимых блюд;
2) о посещении кафе (ресторана);
3) о столовой (буфете) вашего учреждения.
ЗДОРОВЬЕ
Части тела
голова
волосы
глаза
брови
ресницы
ухо
горло
нос
рот
губы
язык
зуб
лицо
лоб
шея
подбородок
щека
усы
борода
рука
локоть
палец
ноготь
тело, фигура
живот
нога
колено
спина
грудь
поясница
Внутренние органы
сердце
желудок
печень
почки
кишечник
лёгкие
Вызов врача
скорая помощь
врач
СӘЛАМӘТЛЕК
Тэн өлешләре
баш
чэч
күзләр
кашлар
керфекләр
колак
тамак
борын
авыз
иреннәр
тел
теш
бит
маңгай
муен
ияк
яңак
мыек
сакал
кул
терсәк
бармак
тырнак
гәүдә
эч
аяк
тез
арка
күкрәк
бил
Эчке әгъзалар
йөрәк
ашказаны
бавыр
бөерләр
эчәкләр
үпкәләр
Табиб чакырту
ашыгыч ярдәм
табиб
медсестра
поликлиника
больница
санаторий
Я болею. Мне нездоровится.
Я себя очень плохо чувствую.
Вызовите врача.
Отвезите меня в больницу.
Положите меня в больницу.
В регистратуре
Где можно записаться к врачу?
В регистратуре.
Мне нужно показаться
терапевту
стоматологу
хирургу
невропатологу
психиатру
гинекологу.
Дайте мне, пожалуйста, меди¬
цинскую карточку!
Врач Хисамов в каком кабинете
принимает?
Врач Хисамов принимает в двад¬
цатом кабинете.
Он когда придёт?
Он приходит в двенадцать ча¬
сов.
Можно ли вызвать врача на
дом?
Да, можно.Скажите ваш домаш¬
ний адрес.
Врач придёт после трёх.
Ждите!
У врача
Можно войти?
Войдите! Присаживайтесь!
Слушаю вас. Что у вас болит?
(Что вас беспокоит?)
У меня болит
голова
горло
нога
шәфкать туташы
сырхауханә
хастаханә
шифаханә
Мин авырыйм.
Мин үземне бик начар хис итәм.
Табиб чакыртыгыз.
Мине хастаханәгә илтегез.
Мине хастаханәгә салыгыз.
Регистратурада
Табибка кайда язылырга мөмкин?
Регистратурада.
Миңа
терапевтка
теш табибына
хирургка
невропатологка
психиатрга
гинекологка
күренергә кирәк.
Медицина кенәгәсен бирегезче!
Табиб Хисамов кайсы кабинетта
кабул итә?
Табиб Хисамов егерменче каби¬
нетта кабул итә.
Ул кайчан килә?
Ул сәгать уникедә килә.
Табибны өйгә чакыртырга мөм-
кинме?
Әйе, мөмкин. Өй адресыгызны
әйтегез.
Табиб сәгать өчтән соң килер.
Көтегез!
Табибта
Керергә мөмкинме?
Керегез! Утырыгыз!
Тыңлыйм сезне. Кайсы төшегез
авырта? (Сезне нәрсә бор¬
чый?)
Минем
башым
тамагым
аягым
102
рука
спина
грудь
живот
желудок
ухо
поясница
сердце.
Что случилось?
Я простудился.
У меня насморк.
Мне трудно дышать.
Я
упал(а)
кашляю
не могу спать
не могу есть.
У меня рвота.
Меня знобит.
Я быстро устаю.
У меня аллергия.
У меня
слабость
нет аппетита
нет настроения
изжога
высокая температура.
Я порезал палец.
Я поранил (ушиб)
ногу
колено
руку
плечо.
Где у вас болит? Сильно болит?
Вот здесь болит.
Когда вы заболели?
Я сегодня (вчера, позавчера, не¬
делю назад) заболел.
Раздевайтесь до пояса!
Я вас послушаю!
Дышите, не дышите!
Одевайтесь!
Ложитесь на кушетку!
кулым
аркам
күкрәгем
эчем
ашказаным
колагым
билем
йөрәгем
авырта.
Нәрсә булды?
Миңа
салкын тиде
томау төште
тын алуы кыен.
Мин
егылдым
йөткерәм
йоклый алмыйм
ашый алмыйм
косам
калтыранам
тиз арыйм.
Миндә аллергия.
Минем
хәлем юк
аппетит юк
кәефем юк
саруым кайный
температурам югары.
Мин бармагымны кистем.
Мин
аягымны
теземне
кулымны
иңбашымны
җәрәхәтләдем (бәрдем).
Кайсы җирегез авырта? Нык
авыртамы?
Менә бу җирем авырта.
Сез кайчан авырый башладыгыз?
Мин бүген (кичә, өченчекөн, бер
атна элек) авырый башладым.
Билегезгә кадәр чишенегез!
Мин сезне тыңлап карыйм әле!
Сулагыз, суламагыз!
Киенегез!
Кушеткага ятыгыз!
103
Вам больно, когда я здесь нажи¬
маю?
Вчера что ели?
Я вам даю бюллетень на три
дня.
Вам нужно
лечь в больницу
сделать операцию
лежать в постели
держать диету
пить лекарства
гулять на свежем воздухе.
Я вам выпишу рецепт.
Это лекарство пейте три раза в
день.
Остерегайтесь простуды.
Почаще проветривайте комнату.
Побольше ешьте овощей, ягод,
фруктов.
Меньше употребляйте жирную,
солёную, острую пищу.
Какой диагноз вы ставите?
У вас
ангина
аппендицит
грипп.
Мне когда прийти на приём?
Покажитесь через неделю.
У стоматолога
В каком кабинете принимает сто¬
матолог?
Стоматолог принимает в деся¬
том кабинете.
На какой день можно записаться
к стоматологу?
Он вас примет уже сегодня.
Заходите!
Садитесь в кресло!
На что жалуетесь?
У меня
болит зуб
кровоточат дёсны
опухла десна
из одного зуба выпала пломба.
104
Мин баскан җирегез авыртамы?
Кичә нәрсә ашадыгыз?
Мин сезгә өч көнгә бюллетень
бирәм.
Сезгә
хастаханәгә ятарга
операция ясарга
урында ятып торырга
диета сакларга
дарулар эчәргә
саф һавада йөрергә
кирәк.
Мин сезгә рецепт язып бирәм.
Бу даруны көнгә өч тапкыр эче¬
гез.
Салкын тиюдән сакланыгыз.
Бүлмәгезне еш җилләтегез.
Күбрәк яшелчә, җиләк-җимеш
ашагыз.
Майлы, тозлы, борычлы ризык¬
ларны азрак ашагыз.
Сез нинди диагноз куясыз?
Сездә
ангина
аппендицит
грипп.
Миңа тагын кайчан килергә?
Бер атнадан соң килеп күренер¬
сез.
Теш табибында
Теш табибы кайсы кабинетта ка¬
бул итә?
Теш табибы унынчы кабинетта
кабул итә.
Теш табибына кайсы көнгә язы¬
лырга мөмкин?
Ул сезне бүген үк кабул итәр.
Керегез!
Креслога утырыгыз!
Нәрсәдән зарланасыз?
Минем
тешем сызлый
уртларым каный
уртым шешкән
бер тешнең пломбасы (яма¬
вы) төшкән.
Откройте рот.
Вам надо вылечить зуб.
Зуб надо запломбировать.
Надо удалить зуб.
Не закрывайте рот!
У этого зуба надо удалить нерв.
Я вам сделаю укол, чтобы снять
боль.
Сплюньте!
Закройте рот!
Два часа нельзя кушать.
Каждые два часа полощите рот
чайной содой (ромашкой,
фурацилином).
Через два дня придёте ещё.
У больного
В какой палате лежит Хакимов
Раиль?
Он во второй палате.
Можно ли зайти к больному?
Можно ли разговаривать с боль¬
ным?
В какое время можно приходить
к больному?
К нему лучше приходить утром.
Какую пищу можно приносить
больному?
Приносите ему овощи, ягоды,
фрукты, молоко, кефир, тво¬
рог, варенье.
Как он себя чувствует?
Он чувствует себя хорошо.
Когда выпишут больного?
Его состояние улучшается, вы¬
пишем через три дня.
Какой диагноз поставил врач?
У него воспаление лёгких.
В аптеке
Дайте, пожалуйста,
вату
бинт
Авызыгызны ачыгыз.
Тешегезне дәваларга кирәк.
Тешегезне ямарга (тешегезгә
пломба куярга) кирәк.
Тешегезне алырга кирәк.
Авызыгызны япмагыз.
Бу тешнең нервларын алырга
кирәк.
Мин сезгә, авыртмасын өчен,
укол кадыйм.
Төкерегез!
Авызыгызны ябыгыз!
Ике сәгать ашарга ярамый.
Ике сәгать саен авызыгызны чәй
содасы (ромашка, фураци-
лин) белән чайкагыз.
Ике көннән тагын килерсез.
Авыру янында
Хәкимов Раил кайсы палатада
ята?
Ул икенче палатада.
Авыру янына керергә ярыймы?
Авыру белән сөйләшергә ярый¬
мы?
Авыру янына кайсы вакытта ки¬
лергә мөмкин?
Аның янына иртәнге якта кил¬
сәгез яхшырак.
Авыруга нинди ашамлыклар ки¬
терергә мөмкин?
Аңа яшелчәләр, җиләк-җимеш,
сөт, кефир, эремчек, кайнат¬
ма алып килегез.
Аның хәле ничек?
Ул үзен яхшы хис итә.
Авыруны хастаханәдән кайчан
чыгаралар?
Аның хәле яхшыра, өч көннән
чыгарырбыз.
Табиб нинди диагноз куйды?
Аның үпкәсе ялкынсынган.
Аптекада
Миңа
мамык
бинт
105
марлю марля
йод йод
пластырь пластырь
грелку җылыткыч
термометр термометр
пипетку пипетка
вазелин вазелин
борную кислоту. бор кислотасы
бирегезче.
Мне нужно средство
от головной боли
от насморка
от расстройства желудка
от гриппа
от кашля
от боли в сердце.
Мне нужно лекарство по этому
рецепту.
Это лекарство когда будет гото¬
во?
Как принимать это лекарство?
Это лекарство надо принимать
натощак
после еды
три раза в день.
Можно ли купить это лекарство
без рецепта?
Это лекарство не продаётся без
рецепта.
Миңа
баш авыртуыннан
томаудан
ашказаны авыртуыннан
грипптан
ютәлдән
йөрәк авыртуыннан
дару кирәк.
Миңа шушы рецепт буенча дару
кирәк.
Бу дару кайчан әзер булыр?
Бу даруны ничек эчәргә?
Бу даруны
ач карынга
ашаганнан соң
көнгә өч тапкыр
эчәргә кирәк.
Бу даруны рецепттан башка гы¬
на сатып алырга буламы?
Бу дару рецепттан башка сатыл¬
мый.
Звуки [в], М
([в], [ю] авазлары)
Инфинитив
(Инфинитив)
Имя действия
(Исем фигыль)
Буквой [в] в татарском языке обозначаются два звука: [в] и [ю].
Русский звук [в] читается в заимствованных словах: вагон, товар,
завод, варенье, вернисаж. Татарский губно-губной щелевой полусо-
гласный, напоминающий английский звук [м?]9 читается в татарских
словах, а буквой в обозначается в начале и в середине слова: вакыт
(время), тавык (курица), авыл (деревня), вак (мелкий), авыр (тяжело,
106
тяжёлый), авыру (больной), авыз (рот). Звук [у*] читается и в конце
слова, но обозначается буквами у или у: тау (гора), дәү (взрослый).
Инфинитив - неопределённая форма глагола, образующаяся
присоединением к основе глагола аффиксов -рга!-ргэ, -арга(-ярга)!
-әргә(-яргә), -ырга!-ергэ: тукта-рга (остановиться), эьилэ-ргэ (рабо¬
тать), яз-арга (писать), көл-эргә (смеяться), утыр-ырга (сидеть),
бел-ергэ (знать), ки-яргэ (надевать).
Отрицательная форма образуется аффиксами -маска!-мэскэ\
тукта-маска (не остановиться), эгилэ-мэскэ (не работать).
Инфинитив употребляется с некоторыми модальными слова¬
ми: кирәк (надо), тиеш (должен), мөмкин (можно), ярый (можно).
Например: туктарга кирәк (надо остановиться), эшләргә тиеш
(должен работать), язарга мөмкин (можно писать), көләргә ярый
(можно смеяться); утырмаска кирәк (не надо сидеть), белмәскә
тиеш (не должен знать), куймаска мөмкин (можно не ставить),
кимәскә ярый (можно не надевать).
Имя действия объединяет в себе признаки имени и глагола и
обозначает наиболее общее название действия, образуется при помо¬
щи аффикса -у!-ү: кара-у (смотреть, осмотр), ацлат-у (объяснять,
объяснение), борчыл-у (беспокоиться, беспокойство), кабатла-у (по¬
вторять, повторение), кил-ү (приходить, приход), кит-ү (уходить,
уход).
Отрицательная форма образуется при помощи аффикса -ма-у/
-мә-ү: кара-ма-у (не смотреть), ацлат-ма-у (не объяснять), кил-
мә-ү (не приходить), кит-мә-ү (не уходить).
Как и имена, имя действия может: 1) быть во множественном
числе: кара-у-лар, ацлат-у-лар; 2) иметь аффиксы принадлежности:
борчыл-у-ым (моё беспокойство), кабатла-[м?]-ыц (твоё повторе¬
ние), кил-ү-е (его приход), кит-ү-ебез (наш уход), сөйлә-[м?]-егез (ваш
рассказ), кайт-у-лары (их возвращение); 3) изменяться по падежам:
с өйлә-ү, сөйлә-ү-нең, сөйлә-ү-гә, сөйлә-ү-не, сөйлә-ү-дән, сөйлә-ү-дә.
БИРЕМНӘР
1. Фигыльләрдән инфинитив һәм исем фигыль формаларын ясап, барлыкта һәм
юклыкта языгыз.
Үрнәк. Ят - ятарга, ятмаска; яту, ятмау.
Авыр, терел, сәламәтлән, дәвалан, күрен, хис ит, кабул ит, сула, ела,
аша.
2. Нокталар урынына кирәкле фигыльләрне сайлап языгыз. Тәрҗемә итегез.
1) Авыруга ашыгыч ярдәм ... кирәк. Миңа терапевтка ... кирәк.
Регистратурадан медицина кенәгәсен ... кирәк. Сезгә диета ... , саф
һавада ... кирәк. Салкын көндә җылы ... кирәк.
107
Файдалану өчен ф и г ы л ь л ә р: күренергә, йөрергә, алырга,
сакларга, киенергә, чакыртырга.
2) Табиб егерме минуттан соң ... тиеш. Яхшы дәваланганнан соң,
кеше ... тиеш. Сез бу даруларны көнгә өч тапкыр ... тиеш. Ашказаны
авырткан кеше җиңел ашлар гына ... тиеш.
Файдалану өчен фигыльләр: ашарга, сәламәтләнергә,
килергә, эчәргә.
3) Табиб янына ... мөмкинме? Салкын һавада озак йөрсәгез, ...
мөмкин. Баш авыртканда, шушы даруларны ... мөмкин. Хәлегез начар
булса, табибны өйгә ... мөмкин.
Файдалану өчен фигыльләр: керергә, эчәргә, чакыртыр¬
га, салкын тияргә.
4) Тешләрне дәвалаганнан соң, ике сәгать ... ярамый. Бер атнадан
соң гипсны ... ярый. Операциядән соң ... ярамый. Яшь кызларга авыр ...
ярамый. Дару эчү белән ... ярамый.
Файдалану өчен фигыльләр: алырга, ашарга, йөрергә, ма¬
выгырга, күтәрергә.
3. Исем фигыльләрне тартым белән төрләндереп языгыз.
Үрнәк. Минем килүем. Безнең килүебез.
Синең килүең. Сезнең килүегез.
Аның килүе. Аларның килүе.
Авыру, егылу, йөткерү, ару, җәрәхәтләнү.
4. Тартымлы исем фигыльләрне килешләрдә төрләндерегез. Җөмләләр төзеп
языгыз.
Үрнәк. Минем килүем барысын да шатландырды.
Минем килүемнең файдасы булмады.
Минем килүемә барысы да әзер иде.
Минем килүемне генә көткәннәр.
Аларга минем килүемнән дә зуррак сөенеч булмады.
Минем килүемдә зур гаделлек күрделәр.
Ашавым, елавы, көлүең, ятулары, дәвалануыбыз, сәламәтләнүегез.
5. Табышмакларның җавабын табыгыз.
1. Үзе сөяксез, сөйләгән сүзе хисапсыз.
2. Ике туган, бер-берсен күрмәсәләр дә, гомер буе бергә ятып, бергә
торалар.
3. Бер ананың биш баласы: кайсын тешләсәң, шунысы авырта.
6. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Исем фигыльләрне, инфинитивларны
күчереп языгыз.
1) Йокыгыз тәмле булсын!
Кеше тәүлегенә 8 сәгать йокларга тиеш. Ләкин йокы нормасы
төрле кешенең төрлечә булырга мөмкин. Мәсәлән, Наполеон тәүлегенә
108
6 сәгать йоклаган; Маргарет Тэтчер - 4 сәгать. Леонардо да Винчи
һәр 4 сәгать саен 15 әр минут черем итеп алган. Кайбер тикшерүләр
күрсәткәнчә, тәүлегенә 6 сәгатьтән кимрәк йоклаучы кешеләр иртәрәк
үлә икән. Канада галимнәре әйткәнчә, аз йоклау фикерләү сәләтен
киметә. Чөнки безнең миебез көне буе тупланган мәгълүматны төнлә
үзенә кабул итә, системага сала, ә кайвакытта мөһим мәсьәләләрне дә
чишә. Азрак йоклаган кеше аварияләргә дә күбрәк эләгә.
Әйбәт ял итим^исәгез, көн саен бер вакытта ятыгыз һәм бер үк
вакытта торыгыз. Йокы бүлмәсендә температура 18-22 градус җылы
булсын. Түшәк-матрасларны 10 елга бер тапкыр алыштырырга кирәк.
Иокы дарулары белән мавыгырга ярамый. Организм аларга тиз күнегә.
Әгәр сез йокысызлыктан интексәгез, аяк табаннарыгызга җылыткыч
куеп ятыгыз. Швейцария галимнәре, аяклар салкын булса, йокыга китүе
бик авыр дигән нәтиҗәгә килгәннәр. Төнгә каршы артык күп ашамагыз
һәм ач килеш тә ятмагыз. Кичке ашны йокларга ятарга 3 сәгать алдан
ашарга тырышыгыз. Бер стакан җылы сөт, ипи һәм күркә ите - кичке
аш өчен иң әйбәт ризык. Бу ризыклар составында йокыны китерә тор¬
ган аминокислоталар бар. Әгәр өйдә бу ашамлыклар булмаса, макарон,
дөге, бәрәңге, кукуруз, ботка ашарга була. Йокы алдыннан ит, сыр, ба¬
лык, йомырка ашасагыз, төне буе начар төшләр күрерсез. Чәй, кофе,
шоколад йокыны ача. Алкоголь дә йокыга тискәре тәэсир ясый.
Көндезге аштан соң 15 минут черем итеп алу бик файдалы. Безнең
биологик сәгатьләр тәүлегенә ике тапкыр йокларга программалашты-
рылган. АКШ һәм Япония галимнәре фикеренчә, көндез йоклап алган
эшченең хезмәт җитештерүчәнлеге күпкә югары була.
(«Мәгариф» журналыннан)
төрле - разный
төрлечә - по-разному
йоклау - спать
черем итеп алу - подремать
кайбер тикшерүләр күрсәткәнчә - как показывают некоторые
исследования
фикерләү сәләте - способность мыслить, думать
киметү - уменьшать
тупланган мәгълүмат - накопленная информация
мөһим мәсьәләләр - важные вопросы
эләгә - попадает
алыштыру - менять
мавыкмау - не увлекаться
күнегү - привыкать
интегү - мучиться
төш - сон
тискәре тәэсир ясау - отрицательно влиять
файдалы - полезный
хезмәт җитештерүчәнлеге - производительность труда
109
2) Асылташлар һәм сәламәтлек
Татарлар, башка халыклар кебек үк, борынгыдан асылташларның
көченә ышанып яшәгәннәр. Алар асылташлар төрле авырулардан
дәвалый, кешегә бәхет йә, киресенчә, бәла-кайгы китерә дип уйлаган¬
нар.
Асылташлар күптөрле. Алмаз - иң билгеле ташларның берсе. Ул -
саф күңеллелек, байлык символы. Зөбәрҗәт уңышлар символы булып
санала. Фирүзәне борынгылар мәхәббәт ташы дип ышанганнар. Ә менә
кыюлар ташы булып аквамарин саналган. Ул тугрылык, дуслык, тел
осталыгы символы да булган.
Татар кызларының бизәнү әйберләре күп булган. Ирләр үз хатын¬
нарын матур киендереп йөртергә тырышканнар, чөнки, хатынның ма¬
турлыгына карап, гаилә иминлеге турында фикер йөрткәннәр.
Борынгы әби-бабаларыбыз киемне тәнне каплау, җылыту чарасы
итеп кенә карамаганнар. Кием килешле, уңайлы итеп тегелергә тиеш
булган. Ә бизәнү әйберләре матурлык өчен генә түгел, сәламәтлек һәм
көч чыганагы буларак та хезмәт иткән.
Болгар илендә хатын-кызлар кигән ак калфак диңгез энҗесе белән
бизәлгән. Ак төстәге баш киеме башта явыз уй юклыгын белдергән.
Энҗе бума зәхмәтеннән (эпилепсия), акыл саташканнан (шизофрения),
хатын-кыз авыруларыннан, склероздан һәм башка төрле авырулардан
саклаган.
Ташлар - күп авыруга дәва. Кызыл һәм зәңгәр якут кан басымын
төшерә, колак авыртуны баса. Зөбәрҗәт таш тамак авыртуны баса,
буын сызлауны кисәтә. Ташлар куркакларга - батырлык, юашларга -
кыюлык, әрсезләргә тыйнаклык бирә һәм күз тиюдән саклый дип са¬
налган.
Түбәтәй һәм калфакларны гади тукымадан теккәннәр. Алар
биоэнергиянең таралуын һәм чит биоэнергиянең керүен тоткарлаган¬
нар. Камзулдагы энҗе, якут һ.б. ташлар ике яклап тезелгән. Алар ашка-
занын, бөер, бавырны саклаган.
Хатын-кызлар колакка көмеш алка кигәннәр. Алтын кию мөселманда
дөрес түгел дип исәпләнә. Ике кулга киелгән көмеш беләзек кан тамыр¬
ларына, йөрәккә уңай тәэсир итә, кан басымын төшерә, беләккә нык¬
лык бирә.
Борынгылар таш һәм металларны зур акыл һәм югары сәнгать оста¬
лыгы белән кулланганнар. Хәзер без ташларны куллана белмибез, ә бит
аларның тәэсир көче шул ук кала.
(Р. Нигъмәтуллина)
асылташлар - драгоценные камни
бәла-кайгы китерү - приносить беды, горести
билгеле - известный
саф күңеллелек - чистосердечность
байлык - богатство
зөбәрҗәт - изумруд
фирүзә - бирюза
ышану - верить
110
саналу - считаться
тугрылык - преданность
бизәнү әйберләре - украшения
гаилә иминлеге - семейное благополучие
фикер йөртү - думать
кан басымы - кровеное давление
әрсез - пронырливый
тыйнаклык - скромность
күз тию - сглаз
тоткарлау - препятствовать
көмеш - серебро
беләзек - браслет
тәэсир көче - сила воздействия
явыз уй - злое намерение
чара - средство
чыганак - источник
диңгез энҗесе - морской жемчуг
3) Җыелышта бары тик Хәкимҗан гына телгә алынды. Иң югары
өлгереш биргән кеше, әлбәттә, ул иде. Аның өч фәненнән - физкуль¬
тура, хәрби әзерлек, рәсемнән - өлгермәүчәнлек бөтенләй юк иде.
Бәлкыйс Хәкимҗанның дәрес планнарына игътибарсыз каравына
тукталды. Тугызынчы сыйныф физкультура дәресенең бер планын,
мәсәлән, Хәкимҗан болай төзегән.
Дәреснең темасы: чаңгы шуу.
Максаты: таудан шуарга өйрәтү.
Дәреснең материалы: чаңгылар, Сафыйлар тавы.
Дәреснең барышы: 1. Чаңгылар өләшү - 5 минут.
2. Тауга бару - 5 минут.
3. Шуу - 20 минут.
4. Кайту - 7 минут.
5. Чаңгыларны тапшыру - 5 минут.
6. Йомгак - 5 минут.
(М. Мэндиев)
телгә алу - упомянуть
югары өлгереш - высокая успеваемость
хәрби әзерлек - военная подготовка
өлгермәүчәнлек - неуспеваемость
чаңгы шуу - кататься на лыжах
максат - цель
тау - гора
өләшү - раздача
йомгак - заключение, итог
7. Разыграйте ситуации:
1) позвоните в поликлинику и вызовите врача на дом;
2) вы недавно переехали в новый дом и хотите прикрепиться в бли¬
жайшей поликлинике. Узнайте в регистратуре, какие документы надо
111
принести, чтобы завести карточку; какие специалисты есть в поликли¬
нике, их режим работы, какие платные услуги предусмотрены в этой
поликлинике и т.д.;
3) вы хотите попасть на приём к терапевту. Узнайте в регистратуре,
в каком кабинете, во сколько принимает терапевт, можно ли его вызвать
на дом;
4) вы на приёме у терапевта (хирурга, психотерапевта, стоматолога
и т.д.);
5) вы пришли в больницу навестить коллегу. Поговорите с лечащим
врачом о его состоянии, в какое время лучше его навещать, какую пищу
можно приносить;
6) в аптеке вы хотите купить лекарство от головной боли (насморка,
расстройства желудка и т.д.). Посоветуйтесь с аптекарем, какое лекар¬
ство лучше купить и как его принимать;
7) вы зашли в аптеку и хотите купить средство от головной боли,
простуды. Но в этой аптеке слишком дорогие лекарства.
8. Сделайте сообщения:
1) о посещении поликлиники (больницы);
2) о состоянии здравоохранения в республике;
3) о способах лечения той или иной болезни.
В УНИВЕРМАГЕ
УНИВЕРМАГТА
В отделе одежды
одежда
верхняя одежда
нижнее бельё
детская одежда
женская одежда
мужская одежда
отдел
отдел одежды
отдел тканей
размер
костюм
спортивный костюм
платье, рубашка
брюки
юбка
цвет
шерсть, шерстяной
шёлк, шёлковый
хлопчатобумажный
плюш
бархат
кожа, кожаный
мех, меховой
Где находится отдел платьев?
Отдел платьев находится на вто¬
ром этаже.
Мне нужно
пальто
платье.
У вас есть другие модели?
Можно примерить?
Покажите мне вон тот мужской
(женский, детский) костюм.
Этот костюм 48-го размера.
Мне не нравится фасон этого
платья.
Какого размера эта рубашка?
Өс киеме бүлегендә
кием
өс киеме
эчке кием
балалар киеме
хатын-кызлар киеме
ирләр киеме
бүлек
киемнәр бүлеге
тукымалар бүлеге
үлчәм
костюм
спорт костюмы
күлмәк
чалбар
итәк
төс
йон
ефәк
киҗе-мамык
хәтфә
бәрхет
күн
мех, мехлы
Күлмәкләр бүлеге кайда урнаш¬
кан?
Күлмәкләр бүлеге икенче катта
урнашкан.
Миңа
пальто
күлмәк
кирәк.
Сездә башка модельләр бармы?
Киеп карарга ярыймы?
Миңа әнә теге ирләр (хатын-кыз-
лар, балалар) костюмын күр¬
сәтегез әле.
Бу костюм 48 нче үлчәм.
Миңа бу күлмәкнең фасоны оша¬
мый.
Бу күлмәк ничәнче үлчәм?
8 Р. Фаттахова
113
Я хочу купить спортивный ко¬
стюм.
Этот костюм мне (вам) велик
(мал).
Вам очень идут эти брюки.
Подайте мне юбку другого цве¬
та.
Из какого материала этот кос¬
тюм?
Это шерстяной (шёлковый, хлоп¬
чатобумажный) костюм.
Мне надо купить зимнее (деми¬
сезонное) пальто.
Я ищу шерстяное платье.
Вы можете примерить это платье.
Я хотела бы чёрное (более свет¬
лое, открытое, закрытое)
платье.
Покажите женское (мужское,
детское) бельё.
Сколько заплатить за эту рубаш¬
ку?
Какие ткани у вас есть?
У нас есть разные ткани: шёлк,
шерсть, вельвет, ситец, плюш,
бархат и другие.
В отделе обуви
ботинки
сапоги
мужские сапоги
туфли
туфли на каблуке
щётка для обуви
Мне нужны чёрные (коричне¬
вые) ботинки.
Мне нужны мужские (женские)
сапоги.
Покажите, пожалуйста, дамские
туфли на высоком (низком)
каблуке.
Разрешите примерить?
Туфли немного жмут (велики).
Мин спорт костюмы алырга те¬
лим.
Миңа (сезгә) бу костюм зур (кеч¬
кенә).
Бу чалбар сезгә бик килешә.
Миңа икенче төстәге итәк бире¬
гез.
Бу костюм нинди материалдан?
Бу - йон (ефәк, киҗе-мамык) кос¬
тюм.
Миңа кышкы (язгы-көзге) паль¬
то кирәк.
Мин йон күлмәк эзлим.
Сез бу күлмәкне киеп карый ала¬
сыз.
Миңа кара төстәге (аксылрак
төстәге, түше ачыграк, ябыг¬
рак) күлмәк кирәк иде.
Миңа хатын-кызлар (ирләр, ба¬
лалар) эчке киемен күрсә¬
тегез әле.
Бу күлмәк өчен күпме түләргә?
Сездә нинди тукымалар бар?
Бездә төрле тукымалар бар: ефәк,
йон, вельвет, ситсы, хәтфә,
бәрхет һәм башкалар.
Аяк киемнәре бүлегендә
ботинка(лар)
итек(ләр)
ирләр итеге
туфли
үкчәле туфли
аяк киеме щёткасы
Миңа кара (көрән) ботинка ки¬
рәк.
Миңа ирләр (хатын-кызлар) ите¬
ге кирәк.
Миңа биек (тәбәнәк) үкчәле ха-
тын-кызлар туфлие күрсәте¬
гез әле.
Киеп карарга ярыймы?
Туфли азрак кыса (зуррак).
114
Дайте, пожалуйста, на один раз¬
мер больше (меньше).
Дайте мне, пожалуйста, домаш¬
ние тапочки.
Какой фирмы эти ботинки?
Покажите, пожалуйста, детские
сандалии.
У вас есть щётка и крем для
обуви?
В отделе посуды
тарелка
ложка
чайная ложка
столовая ложка
вилка
нож
Бер үлчәмгә зурракны (кечкенә¬
рәкне) бирегез әле.
Миңа өйдә кия торган аяк киеме
бирегез әле.
Бу ботинка кайсы фирманыкы?
Балалар сандалие күрсәтегез әле.
Сездә аяк киеме щёткасы һәм
кремы бармы?
Савыт-саба бүлегендә
тәлинкә
кашык
чәй кашыгы
аш кашыгы
чәнечке
пычак
Какая посуда у вас есть?
У нас есть разная посуда. Она
вся на витрине.
Дайте мне шесть тарелок, две¬
надцать чайных (столовых)
ложек, двенадцать вилок и
вот этот нож.
Покажите мне, пожалуйста, сто¬
ловый (чайный, кофейный)
сервиз.
Есть ли у вас хорошие хрусталь¬
ные графины?
В отделе парфюмерии, галан¬
тереи
У вас есть
духи
пудра
помада?
Сездә нинди савыт-саба бар?
Бездә төрле савыт-саба бар. Алар
бөтенесе дә витринада.
Миңа алты тәлинкә, унике чәй
(аш) кашыгы, унике чәнечке
һәм менә бу пычакны бире¬
гез.
Миңа аш (чәй, кофе) сервизы
күрсәтегез әле.
Сездә яхшы хрусталь графиннар
бармы?
Бизәнү товарлары, галантерея
бүлегендә
Сездә
ислемай
кершән
иннек
бармы?
Наречие
(Рәвеш)
Наречие - неизменяемая часть речи, указывающая на признак
действия или на различные обстоятельства, при которых соверша¬
ется действие. Наречие поясняет признаки, обстоятельства, относя¬
щиеся к глаголу, прилагательному и наречию.
8*
115
Таблица разрядов наречий
Названия
разрядов
наречий
Вопросы
Примеры
Наречия
яичек?
тиз
быстро
образа
(как?)
акрын (әкрен)
медленно
действия
ни рэвегиле?
тын
тихо
(каким
озак
долго
образом?)
кинәт
внезапно, вдруг
җәяү
пешком
аягүрә
стоя
яланаяк
босиком
ашык-пошык
второпях
бергә
вместе
берьюлы
одновременно
икәүләп
вдвоём
өчәүләп
втроём
Наречия
кайчан?
хәзер
сейчас
времени
(когда?)
соңыннан
потом
башта
сначала
бераздан
скоро
күптән
давно
кичә
вчера
бүген
сегодня
иртәгә
завтра
өченчекөн
позавчера
берсекөнгә
послезавтра
быел
в этом году
былтыр
в прошлом году
иртән
утром
көндез
днём
кичен
вечером
төнлә
ночью
кышын
зимой
язын
весной
җәен
летом
көзен
осенью
Наречия
кайда?
биредә, монда
здесь
места
(где?)
биредән, моннан
отсюда
кайдан?
бирегә, монда
сюда
(откуда?)
турыга
прямо
кая? (куда?)
алга
вперёд
артка
назад
кирегә
обратно
уңга
направо
116
Названия
разрядов
наречий
Вопросы
Примеры
сулга
ары
ерактан
югарыга
якын
ерак
налево
дальше
издалека
вверх
близко
далеко
Наречия
меры и
степени
күпме?
ничә?
(сколько?)
никадәр?
(насколько?)
аз (әз)
күп
бөтенләй
бераз
шактый
байтак
бик
тәмам
еш
сирәк
икеләтә
мало
много
совсем
немного
довольно,
значительно
довольно много
очень
совершенно
часто
редко
вдвойне
Наречия
причины
и цели
ни өчен?
нигә? ник?
(почему?
зачем?)
нинди максат
белән?
(с какой
целью?)
юри
юкка
юктан
бушка
ачудан
болай гына
заяга
назло
зря
из-за пустяка
даром
назло
так себе
напрасно
Наречия
сравне¬
ния
ничек?
(как?)
нинди?
(какой?)
татарча
русча
дусларча
минемчә
ефәктәй
филдәй
чәчәктәй
по-татарски
по-русски
по-дружески
по-моему
как шёлк
как (у) слон(а)
как цветок
В татарском языке наречия бывают корневые (тиз - быстро,
аз - мало, шал: - долго, ерак - далеко, юри - назло); наречия, обра¬
зованные от других частей речи посредством прибавления аффиксов
(кыьиын - зимой, җәен - летом, юкка - зря, юктан - из-за пустяка,
бушка - даром, ачудан - назло); наречия, образованные от сложения
двух или трёх слов (бу+ел=быел - в этом году, бу+көн=бүген - сегод¬
ня, бер+көн=беркөн-однажды, бер+юлы=беръюлы-одновременно,
бер+ни+каддр=берникадэр - сколько-нибудь, ялан+аяк=яланаяк -
117
босиком); наречия, образованные повторением одного и того же на¬
речия или существительного (тиз-тиз - быстро-быстро, вакыт-
вакыт - временами, элек-электән - издавна); наречия, образованные
из сочетания двух или трёх слов {көннәрдән бер көнне - однажды,
бишбылтыр — давным-давно, әллә нигә бер - изредка).
Некоторые наречия имеют степени сравнения: тиз - тизрәк (бы¬
стро - быстрее), акрын - акрынрак (медленно - медленнее), ерак -
ераграк (далеко - дальше), аз - азрак (мало - меньше), күп - күбрәк
(много - больше).
2. Тәрҗемә итегез. Җөмләләрне киңәйтеп языгыз.
1. Я второпях начал собираться. 2. Вы одновременно ушли. 3. Мы
втроём стоим. 4. Они сначала спели. 5. Потом ты засмеялся. 6. Скоро
мы начнём учиться. 7. Зря он тебя отругал. 8. Даром отдаю. 9. Ты зря не
пришёл. 10. Вы несколько запоздали. 11. По-татарски понимаете?
3. Рәвешләр өстәп, җөмләләрне киңәйтеп языгыз.
Үрнәк. Мин яңа күлмәк кидем. - Мин бүген яңа күлмәк кидем.
1. Мансур йон костюм кигән. 2. Алсу ак шәл бәйләгән. 3. Фәридә
оекбашны бәйләп бетергән. 4. Рамил костюм сатып алган. 5. Пальтоның
төймәсе өзелде. 6. Сиңа чалбар килешми. 7. Тун кигәч туңмадым.
8. Кышка пальто тектерәсеңме, сатып аласыңмы? 9. Кояш кыздыра -
эшләпә ки! 10. Бу итәкне кыскартырга кирәк. 11. Кофтаның җиңе туз¬
ган. 12. Аш бүлмәсендә алъяпкыч бәйләп йөр!
4. Мәкальләрне укыгыз. Тәрҗемә итегез. Рәвешләрне табып, төрен билгеләгез.
Аз сөйлә, күп эшлә.
Башта үзең өйрән, аннан кешене өйрәт.
Иртә торсаң - эш бетәр, соңга калсаң - көч бетәр.
Ерактан җырлаган җыр матур ишетелә.
5. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Рәвешләрне табып, төрен билгеләгез.
Үзәк универмаг Казанның Киров урамында урнашкан. Бу - ике кат¬
лы, зур матур бина. Анда төрле бүлекләр бар: өс киемнәре бүлеге, баш
киемнәре бүлеге, аяк киемнәре бүлеге, савыт-саба бүлеге, парфюмерия
БИРЕМНӘР
1. Сораулар урынына тиешле рәвешләр куеп языгыз.
(Ничек?) аңлатты.
(Ни өчен?) килмәгән.
(Кайчан?) кайта.
(Ни рәвешле?) бара.
(Ни сәбәпле?) ачуланган.
(Нинди максат белән?) эзләгән.
(Нигә?) тикшермәгән.
(Никадәр?) юл үткән.
1) Үзәк универмагта
118
һәм галантерея бүлекләре, тукымалар бүлеге, аудио- һәм видеотехника
бүлеге. Хәтта машиналар бүлеге дә бар.
Алсу белән Гүзәл универмагка килделәр. Беренче катта алар пар¬
фюмерия бүлегенә кереп чыктылар. Алсу - ислемай, ә Гүзәл үзенә ин¬
нек алды. Аннан соң кызлар икенче катка менеп киттеләр. Уңда - тукы¬
малар бүлеге. Анда нинди генә тукымалар юк! Бер туташ ефәк карый,
бер әби ситсы сорый. Алсу да өч метр бәрхет сатып алды. Ул бәрхет
күлмәк тегәргә тели.
Галантерея бүлеге шундый бай! Анда бизәнү әйберләре дә, сәгатьләр
дә саталар. Гүзәлгә кечкенә генә бер сәгать ошады. Ул озак кына карап
торды да сәгатьне алырга булды.
Савыт-саба бүлегендә кызлар Галия ханымның туган көненә
бүләккә бик матур фарфор чәйнек сатып алдылар.
Үзәк универмаг кызларга бик ошады.
(Ф. Сафиуллина)
2) Тукымалар кибетендә
Бездән ерак түгел тукымалар кибете бар. Анда төрле тукымалар
сатыла. Мин җәйгә ситсы, җитен, мамык тукымалар алдым. Иптәшем
Фәнүзә крепдешин, сатин, поплин алды. Кибеттә пальтолык драп, күн
дә саталар. Чалбар тегәр өчен, вельвет та бар. Костюм тегәр өчен, га¬
бардин, бостон, велюр да китергәннәр. Балалар өчен бик матур фла¬
нель дә саталар. Иртәгә ефәк тә булачак икән.
(Ф. Сафиуллина)
3) Фатыйма, кибеттә малаена кием сайлаганда, озынча буйлы, ябык
гәүдәле Заһитны күз алдында тотты. Озак кына нинди киемнәр алырга
икән дип торганда, кибеткә, туптай атылып, бер малай килеп керде. Бу
малай авызын ачканчы, сатучыларның берсе тиз генә:
- Үскәнем, сиңа ничә яшь әле? - диде.
- Унбер яшь. Исемем - Тимур.
- Әйбәт, әйбәт! - диде сатучы кызлар һәм берьюлы Фатыймага ка¬
радылар. Фатыйма: «Минем Заһитым нәкъ шушы Тимур кадәр булырга
тиеш», - дип уйлады.
- Менә шушы малайга ярарлык киемнәр сайлагыз, - диде ул сатучы
кызларга.
- Кышкы киемнәрме, җәй көне кияргәме?
- Кышкы да, җәйге дә, язгы һәм көзге дә, - диде Фатыйма. Сату¬
чылар төрлесе төрле якка таралышты. Берсе - спорт костюмы, икенче¬
се - ботинкалар, өченчесе, пальто белән бүрек алып, Фатыймага бирде.
Шунда сатучы кызларның берсе Тимурдан сорап куйды:
- Тимур, синең кебек малайларга иң кирәкле әйбер ни була?
- Туп! - диде малай.
- Туп? Нинди туп?
- Футбол тубы инде, - диде Тимур. Фатыйма кызларга ымлады: ике
туп! Сатучылар Фатыймага ике туп китереп тоттырдылар. Фатыйма
бер тубын Тимурга бирде:
119
- Мә, рәхәтләнеп уйнагыз!
Малай, рәхмәт әйтергә дә онытып, ашык-пошык чыгып китте. Ал¬
ган әйберләрен Фатыйманың машинасына төяделәр. Бераздан Фатый¬
ма олы юлга кузгалды.
(Ф. Яруллин)
күз алдында тоту - представлять
туптай атылып - как мячик стремглав
авызын ачканчы - пока открыл рот
ярарлык - подходящий
ымлау - намекнуть
6. Разыграйте ситуации:
1) вы зашли в центральный универмаг и там случайно встретили
своего знакомого, который уже идёт к выходу. Поинтересуйтесь, какие
отделы он посетил, что купил, какие здесь цены;
2) сегодня вы побывали в центральном универмаге, а ваши друзья
посетили ГУМ. Поделитесь впечатлениями от посещения магазинов;
3) вы зашли в универмаг и хотите купить рубашку (платье) для ва¬
шего младшего брата (сестры, дочери, сына). Скажите продавцу, какой
размер вам нужен. Выберите платье и спросите продавца, сколько оно
стоит. Продавец рекомендует вам купить его;
4) вы в мебельном магазине и хотите купить книжный шкаф. Про¬
давец показывает вам книжный шкаф, но он вам не подходит, так как
у вас много книг. Попросите показать вам шкаф большего размера.
Узнайте, сколько стоит понравившийся вам книжный шкаф;
5) вы в отделе посуды универмага и хотите купить в подарок роди¬
телям фарфоровый столовый сервиз на 6 персон. Продавец показывает
вам весь ассортимент, но вам ничего не нравится. Продавец сообщает,
что в следующий четверг будет новый завоз. Тогда вы уходите, решив
зайти в день завоза.
7. Сделайте сообщения:
1) о центральном универмаге вашего города;
2) об отделе подарков универмага;
3) о том, какие подарки вы любите дарить и как вы их выбираете.
РАБОТА.
ПРОФЕССИЯ
ЭШ.
ҺӨНӘР
Где вы работаете?
Я работаю в Министерстве сель¬
ского хозяйства и продо¬
вольствия Республики Та¬
тарстан.
Я не работаю.
Какая у вас профессия?
Я врач.
Вы кем работаете?
Я работаю экономистом.
Какие профессии являются наи¬
более востребованными в ва¬
шей республике?
Профессии
экономиста,
юриста,
журналиста,
врача,
психолога,
менеджера,
профессии, связанные с нефтя¬
ной и газовой промышлен¬
ностью,
с нефтепереработкой,
строительством,
машиностроением.
Ваш товарищ кем работает?
Мой товарищ - писатель.
Моя жена - домохозяйка.
Какая профессия у вашего сы¬
на?
Мой сын -
бухгалтер
маляр
Сез кайда эшлисез?
Мин Татарстан Республикасы¬
ның Авыл хуҗалыгы һәм
азык-төлек министрлыгын¬
да эшлим.
Мин эшләмим.
Сезнең һөнәрегез нинди?
Мин табиб.
Сез кем булып эшлисез?
Мин икътисадчы булып эшлим.
Сезнең республикагызда кайсы
һөнәрләргә ихтыяҗ зур?
Икътисадчы,
юрист,
журналист,
табиб,
психолог,
менеджер
һөнәрләренә,
нефть һәм газ промышленносте,
нефть эшкәртү,
төзелеш,
машиналар төзү
белән бәйле һөнәрләргә.
Сезнең иптәшегез кем булып эш¬
ли?
Минем иптәшем - язучы.
Минем хатыным - хуҗабикә.
Улыгызның һөнәре нинди?
Минем улым -
хисапчы
буяучы
121
геолог
губернатор
аптекарь
депутат
журналист
управляющий
пекарь
инженер
мясник
книготорговец
пастух
ювелир
матрос
машиностроитель
архитектор
министр
пилот, лётчик
премьер-министр
глава администрации района
художник
охранник
солдат
судья
официант
переводчик
учитель, преподаватель
фермер
хирург
юрист
парикмахер
ремесленник
поэт
шахтёр
шофёр
бизнесмен.
геолог
губернатор
даруханәче
депутат
журналист
идарәче
икмәк пешерүче
инженер
итче, сугымчы
китап сатучы
көтүче
ювелир
матрос
машина төзүче
архитектор
министр
пилот, очучы
премьер-министр
район хакимияте башлыгы
рәссам
сакчы, каравылчы
солдат
судья, хөкемче
официант
тәрҗемәче
укытучы, мөгаллим
фермер
хирург
юрист, хокук белгече
чәчтараш, парикмахер
һөнәрче
шагыйрь
шахтёр
шофёр
эшмәкәр.
122
Местоимение
(Алмашлык)
Местоимения в татарском языке заменяют существительные,
прилагательные, числительные и наречия и характеризуются грам¬
матическими признаками этих частей речи. Различаются следующие
разряды местоимений:
1) личные: мин (я), син (ты), ул (он, она, оно), без (мы), сез (вы),
алар (они);
2) указательные: бу (это), ьиуьиы (вот это), ьиул (тот самый),
теге (тот), ул (тот), менэ (вот), энэ (вон тот), болай (вот так),
гиулай, алай, тегеләй (так), мондый (вот такой), андый, шундый,
тегенди (такой);
3) вопросительные: кем? (кто?), нәрсә? (что?), нинди? (какой?),
кайсы? (который?), ничә? күпме? (сколько?), кайда? (где?), кайдан?
(откуда?), кая? (куда?), ни өчен? нигә? ник? (зачем? почему?);
4) определительные: нэр (каждый, всякий), бөтен (весь, целый),
һәммә, барлык, барча (все), барысы да (все без исключения), башка
(другой), үзгә (особый), нэрбер (каждый), үз (свой, собственный).
5) неопределённые, образующиеся от вопросительных местои¬
мений прибавлением частиц -дыр/-дер, -тырАтер и әллә: кемдер,
әллә кем (кто-то), нәрсәдер, әллә нәрсә (что-то), ниндидер, әллә
нинди (какой-то), ничәдер, әллә ничә (сколько-то), кайдадыр, әллә
кайда (где-то);
6) отрицательные, образующиеся от вопросительных местоиме¬
ний прибавлением слов бер, нич: беркем, ничкем (никто), бернин¬
ди, ничнинди (никакой), беркайдан, ничкайдан (ниоткуда), беркая,
ничкая (никуда), беркайчан, ничкайчан (никогда);
7) притяжательные, образующиеся от местоимений, заменяю¬
щих существительные, прибавлением аффикса -ныкы/-неке: минеке
(мой), синеке (твой), аныкы (его), безнеке (наш), сезнеке (ваш), алар¬
ныкы (их), кемнеке (чей, чья, чьё), тегенеке (того).
Местоимение үз (свой) не изменяется, когда является определе¬
нием: үз авылым, үз авылымнан, үз авылымда. При самостоятель¬
ном употреблении оно принимает аффиксы числа, принадлежности,
падежа.
123
Склонение личных местоимений
о
ч
о
алар (они)
аларның
(у них)
аларга (им)
аларны (их)
алардан
(от них,
из них, с них)
аларда
(у них, в них,
на них)
к
кг
(1)
О
X
X
В
о
(1)
§
№
2
сез (вы)
сезнең
(у вас, ваш)
сезгә (вам)
сезне (вас)
сездән
(от вас,
из вас, с вас)
сездә
(у вас, в вас,
на вас)
без (мы)
безнең
(у нас, наш)
безгә (нам)
безне (нас)
бездән (от нас,
из нас, с нас)
бездә (у нас,
в нас, на нас)
Единственное число
ул (он, она,
оно)
аның
(у него, его)
аңа (ему)
аны (его)
аннан
(от него,
из него, с него)
анда
(у него, в нём,
на нём, там)
син (ты)
синең
(у тебя, твой)
сиңа (тебе)
сине (тебя)
синнән
(от тебя,
из тебя,
с тебя)
синдә
(у тебя,
в тебе,
на тебе)
мин (я)
минем
(у меня, мой)
миңа (мне)
мине (меня)
миннән
(от меня,
из меня,
с меня)
миндә
(у меня,
во мне,
на мне)
Падеж
Основной
Притяжатель¬
ный
Направитель¬
ный
Винительный
Исходный
Местно¬
временной
124
Склонение указательных местоимений
о
1=2
О
К
Ег1
(1)
О
X
X
тегеләр
тегеләр¬
нең
тегеләр¬
гә
тегеләр¬
не
тегеләр¬
дән
тегеләр¬
дә
шулар
тулар¬
ның
шулар¬
га
шулар-
ны
шулардан
шуларда
ы
1
1
н
&
&
&
&
о
(1)
л
л
л
л
л
л
О
2
2 аг
2
3
3
X
11
шу
ны
3 ^
3 ^
аг
ж
2
2
ж
ж
&
&
&
о
о
о
о
о
о
V©
V©
V©
2Г
ж
3
ж
Ж
аг
ж
ж
ж
ж
аг
<ъ
<$>
<ъ
ж
ж
аг
ж
ж
ж
о
м
<\>
о
к
Е
5
5
сг
(1)
О
аг
2
3
ж
ж
Ж
ж
аг
ж
ж
ж
X
со
3
3
3
3
3
3
н
о
X
К
2Г
2
ж
ж
Гт1
ж
2Г
5
ж
ж
1-М
2
3
2
2
3
3
3
3
3
2
Р\
2
3
3
3
3
3
аг
ж
ж
ж
аг
ж
ж
ж
о
о
о
о
о
Падежи
Основной
Притяжа¬
тельный
Направи¬
тельный
Винитель¬
ный
Исходный
Местно¬
временной
125
Склонение местоимения үз
о
3
к
вг
(1)
О
X
X
<1>
СО
Н
0
1
үзләре
(они сами)
үзләренең
үзләренә
үзләрен
үзләреннән
үзләрендә
үзегез
(вы сами)
үзегезнең
үзегезгә
үзегезне
үзегездән
үзегездә
X
5
"з4
ы
$
ж
'Е
'З
53
3
V©
V©
V©
V©
V©
2,
2,
2,
2,
&
1 ^
* н
аг
ж
<ъ
^ о
<Ъ
ж
'Ъ
ж
Ж
а;
ж
Ж
2
2,1
2,
2,
2,
5,
о
ч
о
к
вг
(1)
О
X
§
аг
а;
ин
*>
<ъ
ни
о
ж
<Ъ
а;
ж
ЧУ
М
аг
аг
аг
аг
аг
с_1
5
О
К
2,
2,
2,
2,
2,
к
ч
щ
54
аг
Ж
^Г'
<Ъ
§
ж
<ъ
а;
а;
'Ъ
§ о
§
§
§
§
2,
2,
2,
2,
&
Падежи
Основной
Притяжа¬
тельный
Направи¬
тельный
Винитель¬
ный
Исходный
Местно¬
временной
126
БИРЕМНӘР
1. Тәрҗемә итегез.
Теге биек тауда, шушында үстем, моннан алдыңмы?, шуңа шатла¬
нам, моны беләсезме?, шушының тавышы, тегендә уйнадылар, әйтмә
шуңа, тегене күрдек, шуннан кайтам, шуның абыйсы, монда торма.
2. Тәрҗемә итегез.
Иди сюда, там не играй, здесь холодно, беги сюда, того не трогайте,
отдай этому, здесь невесело, звоним туда, этого боишься, спросите у
того, там отдохнём, откуда пишут?
3. Нокталар урынына тиешле алмашлыкларны куеп языгыз.
а) 1. Аларга ... сәлам әйтегез. 2. Уңышлар ... . 3. Гафу итегез,
ләкин ... башкача уйлыйм. 4. Бу очракта ... ялгышасыз. 5. ... Казанга
конференциягә килгән. 6. Бу кешене ... кайдадыр күргән кебек. 7. ...
сүзләре ... йөрәкләргә барып җитте. 8. Син ... кайда очраттың?
ә) 1. Сез ... кешеләр белән танышмы? 2. ... болында уйнап үстек, ...
чишмәнең суын эчтек. 3. ... беркем дә килми, ә ... һәрвакыт кеше күп
була. 4. Лилия ... йөгерде,... йөгерде дә тынычланды. 5. Әйт әле: син ...
ышанасыңмы? 6. Сез китапларны ... алдыгызмы? 7. ... кемнеңдер аяк
тавышлары ишетелә.
б) 1. Җыелыш ... башлана? 2. Мәгариф һәм фән министрлыгы ... ур¬
нашкан? 3. Җәйге ялларны сез... үткәрдегез? 4. Конференциядә ... кеше
бар иде? 5. Ул ... елда туган? 6. Пленар утырыш ... кабинетта булачак?
7. Көн тәртибендә ... сораулар?
в) 1. Бүлмәгә ... ят кешеләр кереп тулган. 2. ... еракта гармун уйна¬
ган тавышлар ишетелә. 3. Ул сезнең артыгыздан ... кычкырып калды.
4. Бу кабинетта һәрвакыт ... нәрсәдер сөйли. 5. Мин ... журналист бу¬
лырга тели идем, хәзер ... бу теләк юк. 6. Балачакта күңелгә ... авыр
уйлар килми.
г) 1. ... бу тормышта үз юлын табарга тиеш. 2. Бүген ... өчен дә бик
истәлекле көн. 3. Татарстанда милләтләрнең ... тигез хокуклы.4. Тирә-
як авылларның ... балалар бакчалары һәм мәктәпләр бар. 5. ... хатын-
кызларны да бәйрәм белән котларга онытмагыз.
д) 1. Бүгенге көн башка көннәрдән ... аерылмый. 2. Бу шәһәрдә ...
мондый хәл булмаган. 3. Бүген мин бик арыдым,... барасым килми. 4. Бу
хатаны ... төзәтеп булмыймы? 5. Безнең җитәкче ... ышанмый. 6. Чит
илдә минем ... булганым юк. 7.... кешегә начар сүз әйтергә ярамый.
4. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Алмашлыкларны табып, төркемчәләрен
билгеләгез.
1) Иң стресслы һөнәрләр
Американың СагеегСа81.сот сайты иң стресслы һөнәрләр исемле¬
ген игълан итте. Экспертлар, һөнәрләр турында белешмә туплаганда,
стресстан тыш, керем, физик авырлык, экология факторларын да искә
алган.
127
Иң стресслы һөнәрләр исемлегендә беренче урынны, узган елда¬
гы кебек үк, янгын сүндерүчеләр алган. Коммерция авиакомпанияләре
очучылары да киеренке хезмәт башкаручылар рәтендә.
Янгын сүндерүчеләрдән соң икенче урында - такси йөртүчеләр.
Узган елгы рейтингта алар өченче иде. Таксистлар тәүлек буе эшли,
юлда нинди генә куркыныч янамый, шул исәптән юл һәлакәтләре дә.
Исемлектәге өченче һәм дүртенче урыннарны полиция һәм юл патруле
хезмәткәрләре бүлешкән.
Төрмә надзирательләре исә - җиденче баскычта. Сәламәтлек сак¬
лау өлкәсендә эшләүчеләр дә «күп стресслы»лар исемлегендә. Алар
арасында иң куркынычсызы отоларинголог белгечлеге икән. Сорашты¬
рулар күрсәткәнчә, фәлсәфәчеләр, математиклар, китап төпләүчеләр,
сәүдә аппаратларын төзәтүчеләр иң «аз стресслы» һөнәрләрдән са¬
нала.
Тикшеренүчеләр тагын шул якка басым ясый: очучы һөнәре ника¬
дәр куркыныч булса да, аларга түләнә торган якынча 100 мең доллар
хезмәт хакы беркадәр тынычландыру, күңелләрен күрү чарасы булып
тора.
Сораштыруда катнашучыларның 70 проценты үзе башкара тор¬
ган эшне стресс сәбәпчесе дип атый. Аларның яртысыннан артыгы
фикеренчә, эш урынының тотрыклы булмавы стресс китереп чыгара.
Халыкны шулай ук җитәкчеләрнең хезмәт урыннарында сәла¬
мәтлеккә куркыныч тудырмый торган шартлар булдыруга әһәмият
бирмәве, игътибарсызлыгы да борчый.
(Көндәлек матбугаттан)
игълан итү - объявить
белешмә - справка
физик авырлык - физическая тяжесть
янгын сүндерүче - пожарник
киеренке - напряжённый
рәт - ряд
куркыныч янау - грозить опасность
хезмәткәр - сотрудник
юл һәлакәте - дорожное происшествие
исемлек - список
бүлешү - поделиться
куркынычсыз - безопасный
белгечлек - специальность
фәлсәфәче - философ
китап төпләүче - переплётчик
тикшеренүче - исследователь
басым ясау - подчёркивать
тынычландыру - успокаивать
күңелен күрү - угодить
чара - средство
катнашучы - участник
стресс сәбәпчесе - причина стресса
тотрыклы булмау - не быть стабильным
128
китереп чыгару - создавать
җитәкче - руководитель
шартлар булдыру - создавать условия
игътибарсызлык - невнимательность
2) Яз Исхакның тормышына көтелмәгән үзгәреш кертте. Җылы,
әйбәт көн иде. Бер төркем иптәшләре белән Исхак Иделгә су коенырга
төште. Алардан ерак түгел биш-алты кыз туп уйный. Егетләр дә, сике¬
реп торып, аларга кушылдылар. Исхак уйнамады, кырын ятып, Идел
өстен күзәтте. Бераздан суга кереп китте. Кызлар төркеменнән дә ике
кыз аерылды, алар да Исхак артыннан йөзә башладылар. Бераз эчкә
кергәч, Иделнең агымы көчәйде, кызларның берсе артта калды, икен¬
чесе, тырыша-тырыша, шактый ара узды. Бу кыз Исхакка эндәште:
- Бераз ярдәм итегез инде, мин бик арыдым.
Исхак аңа кулын бирде, икәүләшеп сүзсез генә йөзә башладылар.
Агым шактый көчле икән, кергән җирләреннән байтак түбәндә ярга
чыктылар.
- Сез булмасагыз нишләр идем? - дип, кыз кат-кат рәхмәт укыды.
Исхак аның сүзләрен чынга алды:
- Моннан соң алай эчкә кермәгез, - диде.
Бергәләп иптәшләре янына киттеләр.
- Сез коенырга еш йөрисезме? - диде кыз.
- Кая, мондый рәхәт сирәк эләгә.
- Нигә сирәк төшәсез? - диде кыз, күзләрен зур ачып. - Коену бик
файдалы бит. Мин кыш көне дә һәр көн диярлек бассейнга йөрим.
- Җәй көне мин Казанда булмыйм да диярлек... Авылга кайтам.
- Сез студентмыни? Кайда укыйсыз?
«Башланды допрос!» - дип уйлады Исхак.
- Авиация институтында! - диде ул, ялганлап.
- Әйбәт институт, - диде кыз, ачыктан-ачык шатланып. - Егетләр
өчен аннан да күркәм мәктәп юк. Ә мин медичка.
- Ничәнче курста?
- Өченчедә.
- Мин дә өченчедә бит!
-Шәп!
Исхак сүзсез генә башын иде. Чишенгән урыннарына барып
җиттеләр. Исхакның иптәш егетләре су коеналар иде.
- Әйдәгез, безнең кызлар белән танышасызмы?
Егет, балаларча кызарынып, читкә борылды.
- Рәхмәт, кирәкми, - диде ул.
Кыз иптәш кызларына:
- Мине көтегез, бергәләп кайтырбыз, - диде.
...Ошады бит кыз Исхакка! Тыйнаклыгы белән дә, сөйләшүе белән
дә, матурлыгын әйткән дә юк инде!.. Моңарчы кызлар белән танышып
йөрмәде, хәтта алар хакында телгә алырга да яратмый иде. Исхак үз-
үзенә ышанмыйча йөрде. Ничек булды соң әле бу? Әйбәт, бай гаиләдә
яхшы тәрбия алган кызга нигә студент-агроном?!
(А. Гыйләҗев)
9 Р. Фаттахова
129
көтелмәгән - неожиданный
су коену - купаться
кырын ятып - лёжа на боку
күзәтү - наблюдать
аерылу - отделиться
йөзү - плавать
ара - расстояние
агым - течение
түбәндә - внизу
чынга алу - поверить
ачыктан-ачык - откровенно
күркәм мәктәп - лучшая школа
кызарыну - покраснеть
тыйнаклык - скромность
телгә алу - упоминать
5. Разыграйте ситуации:
1) вы встретили своего старого знакомого. Поинтересуйтесь, как
он поживает, как поживает его семья, где он работает, нравится ли ему
его работа, где работает его жена, работают ли его дети и т.д.;
2) ваш сын (дочь, брат, сестра) простудился (простудилась) и у него
(неё) высокая температура. Вам не с кем его (её) оставить. Позвоните
своему директору и объясните, почему вы не сможете сегодня прийти
на работу;
3) вы не можете встретиться с коллегой по работе. Позвоните ему
и объясните причину. Назначьте новую встречу;
4) вы встречаете своего старого друга, с которым учились в инсти¬
туте. Он говорит вам, что устроился на новую работу. Спросите о его
обязанностях и новых коллегах;
5) вы хотите поговорить с одним из ваших коллег, но его нет на
месте. Вы полагаете, что он в отпуске, а оказывается, он в больнице.
Выясните, где находится больница, так как вы хотите его навестить;
6) вчера вы задержались на работе до 8 часов вечера. Расскажите,
что вы делали между 6 и 8 часами.
6. Сделайте сообщения:
1) о своей профессии;
2) о своих должностных обязанностях.
ЗАСЕДАНИЯ.
КОНФЕРЕНЦИИ
УТЫРЫШЛАР.
КОНФЕРЕНЦИЯЛӘР
Заседания
собрание
заседание
совещание
вопрос
повестка дня
по первому пункту повестки дня
выступление
выступить
заместитель директора
разное
организация
предложение
секретарь
Когда будет собрание?
Сегодня будет собрание?
Во сколько будет собрание?
Где будет собрание?
Какие вопросы будут рассмотре¬
ны на собрании?
На собрании будет рассмотрено
три вопроса.
Кто выступит по первому
пункту повестки дня?
По первому пункту повестки дня
выступит директор.
По второму пункту повестки дня
выступит заместитель ди¬
ректора.
Третий пункт повестки дня -
разное.
Будем говорить о проведении
десятилетия организации.
Кто будет вести протокол?
Протокол будет вести секретарь.
Утырышлар
җыелыш
утырыш
киңәшмә
мәсьәлә
көн тәртибе
көн тәртибенең беренче пункты
буенча
чыгыш
чыгыш ясау
директор урынбасары
төрлеләр
оешма
тәкъдим
сәркатип
Җыелыш кайчан була?
Бүген җыелыш буламы?
Җыелыш сәгать ничәдә була?
Җыелыш кайда була?
Җыелышта нинди мәсьәләләр
каралачак?
Җыелышта өч мәсьәлә карала¬
чак.
Көн тәртибенең беренче пункты
буенча кем чыгыш ясаячак?
Көн тәртибенең беренче пункты
буенча директор чыгыш яса¬
ячак.
Көн тәртибенең икенче пункты
буенча директор урынбаса¬
ры чыгыш ясаячак.
Көн тәртибенең өченче пунк¬
тында - төрлеләр.
Оешманың унъеллыгын билге¬
ләп үтү турында сөйләшә¬
чәкбез.
Беркетмәне кем язачак?
Беркетмәне сәркатип язачак.
9*
131
Предложения в письменном ви¬
де можно сдать секретарю.
Конференции
регистрация
церемония открытия (закрытия)
планировать
пленарное заседание
председатель
вести
синхронный перевод
участвовать
устно
письменно
актуальная тема
дать слово
задать вопрос
сделать доклад, выступить с до¬
кладом
докладчик
основной докладчик
перерыв
Тәкъдимнәрне язма рәвештә сәр¬
катипкә тапшырырга була
(мөмкин).
Конференцияләр
теркәү
ачу (ябу) тантанасы
планлаштыру
пленар утырыш
рәис
алып бару
синхрон тәрҗемә
катнашу
телдән
язмача
актуаль тема
сүз бирү
сорау бирү
доклад ясарга
докладчы
төп докладчы
тәнәфес
В какие дни (где) состоится кон¬
ференция?
Какой теме посвящена конфе¬
ренция?
Регистрация гостей конферен¬
ции на втором этаже.
Когда состоится церемония от¬
крытия (закрытия) конфе¬
ренции?
Какие культурные программы
запланированы во время
проведения конференции?
Будет ли пленарное заседание?
Где (когда) будет проходить ра¬
бота по секциям?
Кто председатель секции?
Какой рабочий язык конферен¬
ции?
Будет ли синхронный перевод на
другие языки?
Вы участвуете в заседании?
132
Конференция кайсы көннәрдә
(кайда) үткәреләчәк?
Конференция нинди темага ба¬
гышланган?
Конференция кунакларын тер¬
кәү икенче катта.
Конференцияне ачу (ябу) танта¬
насы кайчан була?
Конференцияне үткәрү көннә¬
рендә нинди культура про¬
граммалары планлаштырыл-
ган?
Пленар утырыш буламы?
Секцияләр буенча эш кайда (кай¬
чан) уздырылачак?
Секциянең рәисе кем?
Конференция нинди телдә алып
барылачак?
Башка телләргә синхрон тәрҗе¬
мә булачакмы?
Сез утырышта катнашасызмы?
Сколько времени даётся для до¬
кладов?
Вопросы следует задавать в уст¬
ной или письменной форме?
Я буду делать доклад на татар¬
ском (русском, английском)
языке.
Я сделаю доклад
на пленарном заседании
на утреннем (вечернем) за¬
седании.
Кто основной докладчик?
Кто выступит первым (послед¬
ним)?
После кого я выступаю?
Кто сейчас выступает?
Какая тема вашего доклада?
Вам понравился этот доклад?
Да, этот доклад посвящён очень
актуальной теме.
Я могу задать вопрос?
Прошу слова!
Когда будет перерыв?
Докладлар өчен күпме вакыт
бирелә?
Сорауларны телдән яки язмача
бирергәме?
Мин докладны татар (рус, ин¬
глиз) телендә ясаячакмын.
Мин докладны
пленар утырышта
иртәнге (кичке) утырышта
ясаячакмын.
Төп докладчы кем?
Беренче (соңгы) булып кем чы¬
гыш ясый?
Мин кемнән соң чыгыш ясыйм?
Хәзер кем чыгыш ясый?
Сезнең докладыгызның темасы
нинди?
Сезгә бу доклад ошадымы?
Әйе, бу доклад бик актуаль те¬
мага багышланган.
Миңа сорау бирергә мөмкинме?
Миңа сүз бирүегезне сорыйм!
Тәнәфес кайчан булачак?
Послелоги и послеложные слова
(Бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр)
Послелоги по своей функции соответствуют русским предлогам.
Послелогами их называют потому, что они употребляются после
того слова, к которому относятся. Послелоги могут быть выражены
собственно послелогами и послеложными словами (чаще именами,
выражающими пространственные и временные отношения), выпол¬
няющими функции послелогов. Также функцию послелогов выпол¬
няют падежные аффиксы. Послелоги употребляются с определён¬
ными падежными формами.
Падежи
Послелоги
Примеры
Основной,
притяжа¬
тельный
белән
кебек
шикелле
төсле
сыман
аркылы
аша
турында
әти белән - с отцом
әти кебек - как отец
ут шикелле - как огонь
кеше төсле - как человек
таш сыман - как камень
юл аркылы - через дорогу
елга аша - через реку
китап турында - о книге
133
Падежи
Послелоги
Примеры
хакында
хакта
сәбәпле
аркасында
өчен
галим хакында - об учёном
безнең хакта - о нас
авыру сәбәпле - из-за болезни
аның аркасында - из-за него
Ватан өчен - за Родину
сезнең өчен - для вас
Направи¬
тельный
таба
каршы
караганда
карамастан
министерствога таба - к министер¬
ству
дулкынга каршы - против волн
Казан Мәскәүгә караганда кечкенә¬
рәк - Казань меньше, чем Москва
яңгырга карамастан - несмотря на
дождь
Исходный
башка
бүтән
тыш
бирле
башлап
соң
элек
эштән башка - кроме работы
хатыннан бүтән - кроме жены
китаптан тыш - кроме книги
иртәдән бирле - с утра
кыштан башлап - с зимы
сугыштан соң - после войны
синнән элек - до тебя
Основной,
притяжа¬
тельный,
направи¬
тельный
чаклы
тикле
хәтле
кадәрле
йодрык чаклы - величиной с кулак
диңгез чаклы - большое, как море
тау тикле - как гора
синең хәтле - как ты
урманга хәтле - до леса
борчак кадәрле - величиной с горо¬
шину
Послеложные слова
Основа
послелож-
ных слов
Падежные формы
послеложных слов и
соответствующие
им русские предлоги
Примеры
употребления
өс (верх)
өстенә (на)
өстеннән (с)
өстендә (на)
өстәл өстенә - на стол
өстәл өстеннән - со стола
өстәл өстендә - на столе
ас (низ)
астына (под)
астыннан (из-под)
астында (под)
өстәл астына - под стол
өстәл астыннан - из-под стола
өстәл астында - под столом
134
Основа
послелож-
ных слов
Падежные формы
послеложных слов и
соответствующие им
русские предлоги
Примеры
употребления
як
(сторона)
ягына
ягыннан
ягында
урман ягына - по направлению к
лесу
урман ягыннан - со стороны
леса
урман ягында - там, где лес
ян (бок)
янына (к)
яныннан (от)
янында (рядом)
әни янына - к маме
әни яныннан - от мамы
әни янында - рядом с мамой
чак
(время)
чакка
чактан
чакта
яшь чакка (кайтасы килә) - во
времена молодости (хочется
вернуться)
яшь чактан - со времён молодо¬
сти
яшь чакта (күңелле иде) - во вре¬
мена молодости (было весело)
карты
(навстре-
чу)
каршына (к)
каршыннан (перед)
каршында (перед)
егет каршына - к парню
егет каршыннан (узды) - перед
парнем (прошёл)
егет каршында (тора) - перед
парнем (стоит)
буй
(вдоль)
буена (к)
буеннан (со сторо¬
ны)
буенда (у)
елга буена - к реке
елга буеннан - со стороны реки
елга буенда -уреки
тирә
(вокруг)
тирәсенә (к)
тирәсеннән (от)
тирәсендә (у)
чишмә тирәсенә - к роднику
чишмә тирәсеннән - от родника
чишмә тирәсендә -уродника
ара
(промежу¬
ток)
арасына (к)
арасыннан (от)
арасында (среди)
кеше арасына - к людям
кеше арасыннан - от людей
кеше арасында - среди людей
эч
(внутрь)
эченә (в)
эченнән (из)
эчендә (в)
шкаф эченә - в шкаф
шкаф эченнән - из шкафа
шкаф эчендә - в шкафу
урта
(середина)
уртасына
(на середину)
уртасыннан
(по середине)
уртасында
(в середине)
диңгез уртасына - на середину
моря
диңгез уртасыннан - по середи¬
не моря
диңгез уртасында - в середине
моря
135
Наиболее употребительные предлоги русского языка и
соответствующие им формы в татарском языке
Предло¬
ги
Соответствующие
формы
в татарском языке
Примеры
на
белән
өстендә
-да/-дэ, -та/-тэ
-га/-гэ, -ка/-кэ
Мин эьикә машина белән барам
(Я на работу еду на машине).
Китап өстәл өстендә ята
(Книга лежит на столе).
Китап өстәлдә ята
(Книга лежит на столе).
Мин эшкә барам (Я иду на работу).
в
эчендә
-да/-дэ, -та/-тэ
-га/-гэ, -ка/-кэ
Шкаф эчендә кием бар
(В шкафу есть одежда).
Шкафта кием бар
(В шкафу есть одежда).
Киемне шкафка эл
(Одежду повесь в шкаф).
над
өстендә
-дан/-дэн, -тан/
-тән, -нанАнэн
Өстәл өстендә картина эленеп тора
(Над столом висит картина).
Син баладан көлмә
(Ты не смейся над ребёнком).
под
астында
Сумкаң өстәл астында аунап ята
(Твоя сумка валяется под столом).
около
янында
кырыенда
Өстәл янында урындыклар тора
(Около стола стоят стулья).
Өстәл кырыенда үзеңне матур тот
(За столом веди себя красиво).
за
артында
-га/-гә, -каАкә
Шкаф артында өстәл тора
(За шкафом стоит стол).
Мин кибеткә ипигә кердем
(Я зашёл в магазин за хлебом).
перед
алдында
Шкаф алдында өстәл тора
(Перед шкафом стоит стол).
от
-данАдән
-тан/-тән
-нан/-нән
Мин әнидән хат алдым
(Я от мамы получил письмо).
Ул театрдан ерак яши
(Он живёт далеко от театра).
из
-данАдән
-тан/-тән
Без театрдан чыктык
(Мы вышли из театра).
136
Предло¬
ги
Соответствующие
формы
в татарском языке
Примеры
нан/-нэн
Балалар урманнан кайттылар
(Дети пришли из леса).
с
белән
-данАдэн
-тан/-тән
-нанАнэн
Мин сезнең белән танышырга телим
(Яхочу с вами познакомиться).
Син бездән үрнәк ал
(Ты бери пример с нас).
Сез ничәнче төркемнән?
(Вы из какой группы?)
до
кадәр
чаклы, хәтле
Мин театрга кадәр бардым
(Я шёл до театра).
У
-ның/нец
-да/-дә,
-та/-тә
Баланың уенчыгы бар
(Уребёнка есть игрушка).
Минем уенчыгым балада
(Моя игрушка у ребёнка).
для
өчен
Бу безнең өчен бик мөним
(Это для нас очень важно).
как
кебек, шикелле
Безнең кебек эшлә (Работай как мы).
через
аша, аркылы
-данАдән
-тан/-тән
-нанАнән
Күпер аша чыктым
(Перешёл через мост).
Аның аркылы әйтеп җибәр
(Передай через него).
Син ничә сәгатьтән кайтасың?
(Через сколько часов ты вернёшься?)
по
буйлап
Мин коридор буйлап барам
(Я иду по коридору).
о, об
турында
хакында, хакта
Алар турында уйлыйм
(Думаю о них).
Эш хакында сөйләштек
(Гэворили о работе).
кроме
башка, тыш
Синнән башка бу турыда беркем дә
белми (Кроме тебя, об этом никто
не знает).
к, ко
таба
-га/-гә, -ка/-кә
Министерствога таба китте
(Пошёл к министерству).
Имтиханга яхшы әзерләндегезме?
(Кэкзамену хорошо подготовились?)
137
БИРЕМНӘР
1. Тәрҗемә итегез.
Дустым белән сөйләшергә; балта белән чабарга; әдәбият белән кы¬
зыксынырга; спорт белән шөгыльләнергә; халык белән тулырга; кы¬
зулык белән әйтергә; каты тавыш белән кычкырырга; үз юлы белән
китәргә; таң белән уянырга; матур тавыш белән җырларга; эш өчен
борчылырга; аның шикелле эшләргә; таш сыман каты; бриллиантлы
алка тагарга; көзге кебек ялтырарга; Ватан өчен үләргә; кеше турында
кайгыртырга; авыру сәбәпле, эшкә килмәскә; дулкынга каршы йөзәргә;
эштән соң туры өйгә кайтырга; синнән элек килергә; эшләпә хәтле
гөмбә табарга.
2. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Бәйлекләрне һәм бәйлек сүзләрне та¬
быгыз. Алар кайсы сүзләрне бәйлиләр, күрсәтегез. Бәйлекләрне исемнәр белән
күчереп языгыз, исемнәрнең килешләрен билгеләгез.
1) Казан Ратушасында Казан шәһәре Думасы президиумының уты¬
рышы булып узды. Депутатлар Казан шәһәре Думасының IX сессиясен
җыю, көн тәртибе һәм сессиянең эш органнары хакында карар кабул
итте. Президиумның 13 әгъзасыннан 11 кеше катнашкан, бу исә - карар
кабул итү өчен кворум бар дигән сүз.
Президиум карары нигезендә, Казан шәһәре Думасының IX сес¬
сиясе 28 нче ноябрь көнне көндезге 12 сәгатьтә Ратуша бинасын¬
да узачак. Чираттагы сессиянең көн тәртибенә ун сорау кертелгән,
шул арның өчесе Казан бюджетына кагыла. Төп сорауларның бер¬
се - «Казан бюджеты турында». Казан шәһәре Думасының сәркатибе
билгеләп узганча, «әлеге мәсьәлә буенча эшләр тәмамланган, бюджет
тыңлаулары үткәрелгән, сорау Думаның даими комиссияләр утыры¬
шында тикшерелгән». Әлеге мәсьәлә буенча доклад белән Казанның
Финанс идарәсе башлыгы Айрат Гарипов чыгыш ясый.
Башка сорауларга килгәндә, депутатлар шулай ук «2008-2011 нче
елларга Туризм үсеше программасын үтәү нәтиҗәләре турында»,
«Казан шәһәре Думасының «Җиргә салым турында»гы карарына
үзгәрешләр кертү турында» һ.б. мәсьәләләрне тикшерделәр.
Казан шәһәре Думасындагы сәяси партияләрнең җитәкчеләренә,
утырышларын 26 нчы ноябрь көнне үткәреп, сессия эшенә әзерләнергә
тәкъдим ителде.
(кгп.ги сайтыннан, 23 нче ноябрь, 2011 нче ел)
эш органнары - рабочие органы
карар кабул итү - принять решение (постановление)
әгъза - член
карар нигезендә - по постановлению
чираттагы - очередной
кертелү - внести
кагылу - здесь: относиться
тыңлаулар - слушания
138
билгеләп узганча - как отметил(а)
даими комиссия - постоянная комиссия
тикшерелү - рассматриваться
Финанс идарәсе башлыгы - начальник Управления финансов
үсеш программасы - программа развития
нәтиҗә - результат
үзгәрешләр кертү - внести изменения
«Җиргә салым турында» (карар) - (постановление) «О земель¬
ном налоге»
үткәрү - провести
тәкъдим итү - предложить
2) Атна уртасында, июньнең унберендә, Илминдә (Верхазовкада)
Сабан туе булып узды. Ун елга якын авылда гына түгел, районда да
Сабан туе булганы юк иде. Ә быел үткәрделәр, хәтта гади авыл Сабан
туе гына түгел, Сарытау өлкәсенең Сабан туе!
Мәктәп янындагы стадионда үтте Сабан туе.
Килеп туктагач, стадионга кергәнче, борынга пәрәмәч, коймак ислә¬
ре килеп бәрелде. Нәрсә, нәрсә, Илмин хатын-кызы аш-суга уңган.
Чатыр сәхнәгә әллә ни ерак булмаганга, Татарстаннан килгән
артисларның җырлаган тавышлары күңелгә өстәмә ләззәт биреп тор¬
ды. Стадион халык белән тулы, сәхнәдә җырлыйлар, бииләр. Күп ха¬
лык ат чабышында. Бәйге башы стадион кырыенда, кайсы колгага
менгән, кайсы баганага менәргә маташа, кем капчык белән бер-берсен
дөмбәсли, тик торучы кеше юк, минем ишеләр генә авызын ачып тора.
Кич якынайды, китәргә җыендым. Халык күңел ача, бәйрәм итә.
Тукайның «Бәйрәм бүген» дигән шигыре искә төште. Кайчандыр,
дистә еллар элек, Хөсәен дә, Габдулла да, Сабан туендагы халыкка ка¬
рап, аның киләчәге турында уйланганнардыр. Алар ишетмәсә дә әйтәсе
килә: «Бар халкыгыз, яши, сез безнең арада, иң олы васыятегезне үтәп
торабыз, кайда булсак та, бер халык икәнебезне онытмыйбыз!»
(В. Ильясов)
аш-суга уңган булу - уметь хорошо готовить пищу
чатыр сәхнә - шатровая сцена
өстәмә ләззәт - дополнительное удовольствие
бәйге - скачки, соревнование
дөмбәсләү - колотить
тик торучы - бездействующий
минем ишеләр - такие, как я
васыять - завещание
3. Разыграйте ситуации:
1) от секретаря вы узнаёте, что на завтра запланировано заседание
отдела. Узнайте о распорядке дня заседания, какие вопросы будут об¬
суждаться и нужно ли подготовить выступление;
2) в ближайшем будущем вы ожидаете прибытие высокопоставлен¬
139
ных гостей. Расскажите вашим служащим о том, какие проблемы будут
обсуждаться во время встречи. Скажите служащему, ответственному
за встречу делегации, что необходимо сделать до приезда гостей, ка¬
кая культурная программа должна быть организована;
3) вы решили участвовать на конференции в одном из научных
центров города. Позвоните ответственному организатору, уточните,
когда состоится конференция, ожидается ли участие зарубежных учё¬
ных, какая культурная программа запланирована во время проведения
конференции, где и во сколько состоится пленарное заседание, на ка¬
ком языке подготовить выступление, на какой адрес прислать тезисы
выступления и т.д.
4. Сделайте сообщения:
1) о том, как проходят заседания, совещания в вашем учреждении;
2) о конференции, в которой вам приходилось участвовать.
ЭКОНОМИКА И ЭКОНОМИЧЕСКОЕ СОТРУДНИЧЕСТВО.
КОНТРАКТЫ, БАНКИ И КРЕДИТЫ.
ТОРГОВЛЯ
ИКЪТИСАД ҺӘМ ИКЪТИСАДИ ХЕЗМӘТТӘШЛЕК.
КИЛЕШҮЛӘР, БАНКЛАР ҺӘМ КРЕДИТЛАР.
СӘҮДӘ
Экономика
Икътисад
деньги
акча
продавец
сатучы
покупатель
сатып алучы
купля-продажа
алыш-биреш
торговля
сэүдэ
рынок
базар
долг
бурыч
представитель
вәкил
поручение
йомыш
ДОХОД
керем
магазин
кибет
конкурент
көндәш
производитель
җитештерүче
потребитель
кулланучы
собственность
милек
налог
салым
предложение
тәкъдим
фирма
фирма
цена, стоимость
бәһа, бәя, хак
расход
чыгым
делец, деловой человек, бизнес¬
эшкуар
мен
предприниматель
эшмәкәр
ярмарка
ярминкә
заниматься куплей-продажей
алыш-биреш итү
заниматься торговлей
сәүдә итү
рыночная экономика
базар икътисады
брать в долг
бурычка алу
государственная собственность
дәүләт милке
частная собственность
хосусый милек
считать приход и расход
керем-чыгымны исәпләү
качество
сыйфат
торговая операция
сәүдә операциясе
скидка
ташлама
равные условия
тигез шартлар
качество товара
товарның сыйфаты
141
уровень жизни
внешний рынок
внешняя торговля
платёжный баланс
внутренний рынок
высокая цена
импортировать
экспортировать
Торговля
Сколько это стоит?
Это очень дорого.
Это очень дёшево.
Вы делаете скидки?
У этого товара очень хорошее
(плохое) качество.
Если вы сделаете скидку, я это
куплю.
Наша фирма продаёт (покупает)
промышленные товары
потребительские товары
компьютеры
автомобили
телевизоры
холодильники.
Деньги. Банк
банкнота
валюта
доллары США
евро
немецкие марки
швейцарские франки
австрийские шиллинги
английские фунты стерлингов
курс евро
курс доллара
мелочь
разменивать деньги
касса
окно
кассир
счёт
оплатить счёт
обменять валюту
тормыш дәрәҗәсе
тышкы базар
тышкы сәүдә
түләү балансы
эчке базар
югары бәя
чит илдән товар кертү
чит илгә товар сату
Сэүдэ
Моның хакы күпме? (Бу күпме
тора?)
Бу бик кыйммәт.
Бу бик арзан.
Сез ташламалар ясыйсызмы?
Бу товарның сыйфаты бик яхшы
(начар).
Әгәр сез ташлама ясасагыз, мин
сатып алам.
Безнең фирма
сәнәгать товарлары
киң куллану товарлары
компьютерлар
автомобильләр
телевизорлар
суыткычлар
сата (сатып ала).
Акча. Банк
банкнот
валюта
АКШ долларлары
евро
немец маркалары
Швейцария франклары
Австрия шиллинглары
инглиз стерлинглары
евро курсы
доллар курсы
вак акча
акча ваклау
касса
тәрәзә
кассир
хисап (счёт)
хисап ясау
валюта алыштыру
142
Где находится ближайший банк?
Где можно обменять доллары
США?
Сейчас какой курс евро?
Курс евро составляет....
На моё имя поступил денежный
перевод.
Банки и кредиты
платёж
рынок
банковские операции
вложить деньги в банк
долг
оплатить долг
договор
подписать контракт
условие
условия кредита
наличные деньги
проценты
за счёт процентов
переговоры
вести переговоры
срочный счёт
бессрочный счёт
прибыль
льгота
открыть счёт
Мы хотим открыть срочный (бес¬
срочный) счёт.
Мы хотим положить деньги на
наш счёт№....
Мы хотим взять деньги с нашего
счёта №... .
Каковы проценты по вкладам
в этом банке?
На каких условиях предоставля¬
ется кредит?
Мы хотим взять
долгосрочный
краткосрочный
кредит.
Кредит должен быть погашен
в течение десяти лет.
Якындагы банк кайда урнаш¬
кан?
АКШ долларларын кайда алыш¬
тырырга мөмкин?
Хэзер евроның курсы нинди?
Евроның курсы ....
Минем исемемә акча күчерел¬
гән.
Банклар һәм кредитлар
түләү
базар
банк операцияләре
банкка акча салу
бурыч
бурыч түләү
килешү
контрактка кул кую
шарт
кредит шартлары
кулдагы акча
процентлар
процентлар исәбенә
сөйләшүләр
сөйләшүләр алып бару
сроклы хисап
сроксыз хисап
табыш
ташлама
хисап ачу
Без сроклы (сроксыз) хисап (счёт)
ачарга телибез.
Без үзебезнең ... номерлы хисап¬
ка акча салырга телибез.
Без ... номерлы хисаптан акча
алырга телибез.
Бу банктагы кертемнәрнең про¬
центы күпме?
Кредитлар нинди шартларда би¬
релә?
Без
озын сроклы
кыска сроклы
кредит алырга телибез.
Кредит ун ел эчендә түләнергә
тиеш.
143
Каков размер процентной став- Процент ставкасының күләме
ки? күпме?
Кредит предоставляется под ... Кредит елына ... процент өстәмә
процентов годовых. түләү шарты белән бирелә.
Союзы
(Теркәгечләр)
Союзы служат для оформления связи между словами в пред¬
ложении или простыми предложениями в составе сложных кон¬
струкций.
Союзы
(Теркәгечләр)
Теркәгечләр
Союзы
Примеры употребления
ҺӘМ
и
Эти нэм эни (Папа и мама). Мин эш¬
лим нэм укыйм (Яработаю и учусь).
да/дэ,
та/тэ
и, ни
Эти дэ, эни дэ (И папа, и мама). Мин
эшлим дэ, укыйм да (Я и работаю, и
учусь). Ул эштэ дэ, өйдә дэ юк (Его
нет ни на работе, ни дома).
лэкин
но
Ишеттем, лэкин аңламадым (Услы¬
шал, но не понял). Матур, лэкин тупас
(Красивый, но грубый).
эмма
однако
Мин вакытында килдем, эмма ул
киткэн иде (Я пришёл вовремя, однако
он уже ушёл).
э
а
Ак түгел, э сары (Не белый, а жёл¬
тый). Мин түгел, э син (Не я, а ты).
Мин белэм, э син белмисең (Я знаю, а
ты не знаешь).
тик
только
Ул аңлый, тик сөйли генэ белми (Он по¬
нимает, только не может говорить).
Ул белемле, тик тәҗрибәсе аз (Он об¬
разованный, только опыта мало).
бары
только
Ул бер сүз дә дэьимәде, бары көлде ге¬
нә (Он ни слова не сказал, только по¬
смеялся).
йэ, яки,
яисэ
или
Йэ мин, йэ ул (Или он, или я). Йә эш¬
либез, йэ укыйбыз (Или работаем, или
учимся). Йә төзибез, йэ ватабыз (Или
строим, или разрушаем).
144
Теркәгечләр
Союзы
Примеры употребления
әгәр
если
Әгәр тырышсам булдырам (Если по¬
стараюсь, то сделаю).
Әгәр яңгыр яуса, без урамга чыкмый¬
быз (Если пойдёт дождь, мы не вый¬
дем на улицу).
чөнки
потому что
Мин килдем, чөнки сагындым (Я при¬
шёл, потому что соскучился). Алар
бармадылар, чөнки вакытлары бул¬
мады (Они не поехали, потому что не
было времени).
гүя,
әйтерсең,
диярсең
как будто,
словно
Көн шундый аяз, җылы, гүя яз җиткән
(День такой солнечный, тёплый, как
будто весна наступила). Ул өенә очып
кайтты, әйтерсең аңа канатлар
үскән (Он прибежал домой так бы¬
стро, словно у него выросли крылья).
Бу бала шундый акыллы, институт
бетереп туган диярсең (Этот ребё¬
нок такой умный, как будто родился
уже закончив институт).
гәрчә
несмотря на,
хотя
Гәрчә анда тумасам да, мин бераз
торган идем (Г. Тукай) (Хотя там и
не родился, я немного там жил).
ягъни
то есть
Иртәгә, ягъни җомга көнне, җыелыш
булачак (Завтра, то есть в пятницу,
будет собрание).
аеруча,
бигрәк тә
особенно
Мин яз айларын, аеруча майны яра¬
там (Я люблю весну, особенно месяц
май).
БИРЕМНӘР
1. Тәрҗемә итегез.
1. Керем һәм чыгым; җитештерүче һәм кулланучы; сатучы да, са¬
тып алучы да; я син, я Мансур; ни арба, ни чана; кояшлы, ләкин җилле;
шома, тик кыскарак; булдыра ала, әмма ялкау.
2. Ул сөйләшә һәм документларга кул куя. Марат әйтә дә язып куя.
Укыдым, ләкин аңламадым. Вакытында килдем, ләкин ул әллә кайчан
киткән иде. Ул яхшы белә, ә сиңа тырышырга кирәк. Барысы да килгән,
тик Роза гына юк. Я килермен, я шылтыратырмын. Син я үзең эшлә,
я кешегә эшләттер. Ни трамвай, ни автобус юк. Әгәр яңгыр яуса бар¬
мыйбыз. Мин вакытында эшне бетерә алмадым, чөнки авырдым. Әтисе,
10 Р. Фаттахова
145
ягъни Әхмәт, ул елларда сугышта булган. Кызлар, бигрәк тә Рәсимә
белән Лена, бик шатландылар. Гәрчә бүген өйдән соңрак чыксам да,
эшкә вакытында килеп җиттем.
2. Текстны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Нокталар урынына тиешле теркәгечләрне
куегыз.
Акча санаганны ярата
«Банк» дигән итальян сүзе безнеңчә «өстәл» төшенчәсен аңлата.
Италиянең урта гасыр банкирлары үзләренең исәп-хисап эшләрен
туп-туры базарда, өстәл янында башкара торган булганнар. Ә берен¬
че банклар безнең эрага хәтле үк барлыкка килгәннәр. Моны борынгы
Финикиядә, Карфагенда ... Мисырда табылган папируслардагы язма¬
лар раслый. Лондондагы Британия музеенда бер банк архивы саклана.
Бу архивка 2700 ел.
Борынгы Грециядә дә банк исәп-хисапларын базар мәйданнарын¬
да, өстәл артында үтәгәннәр. Алар саклар өчен акча, сәүдә буенча
килешү кәгазьләре ... бүтән документларны кабул иткәннәр. Банкир¬
лардан тыш, саррафлар (акча ваклаучылар) булган. Саррафлар төрле
грек шәһәрләрендәге тәңкәләрне алыштырганнар (әлбәттә, процент¬
лар исәбенә), аларның ялган түгелме икәнен ачыклаганнар. Алар
төрле шәһәрләрдә булучы сәүдәгәрләрнең исәп-хисап эшләренә ярдәм
иткәннәр.
Рим кешеләренең тырышлыгы белән, бухгалтерия системасы
камилләшкән.
Урта гасыр хакимияте ... чиркәү банкирларга тискәре карашта була.
Банкирларны христианнар йоласы буенча күмү тыела. 1240 нчы елда
Италиядән бөтен банкирларны да куалар,... 10 елдан кире кайтаралар.
Банк системасы илләрне бер-бер артлы яулап ала.
1671 нче елда Шотландия шәһәре Эдинбургта Джон Ло дигән берәү
дөньяга килә. 28 яшендә ул, дуэльдә катнашканы өчен, үлем җәзасы¬
на хөкем ителә. ... аның гаебен кйчерәләр, үлем урынына төрмәгә генә
утырталар. Ло төрмәдән Европага кача. Франциядә ул банк теориясе
белән мавыга. Һәммә кешеләрне дә байларга әверелдерү турында ике
китап бастыра. «Моның өчен, - ди Джон Ло, - бөтен тәңкә акчаларны
да кәгазь акчаларга алыштырырга... аларны теләсә нинди күләмдә бас¬
тырырга кирәк». Бу вакытта илдә Филипп Орлеанский хакимлек итә,
... аңа Джон Лоның идеясе ошый. Нәтиҗәдә кәрт уенчысы Лоны банк
директоры итеп сайлап куялар, аны академик исеменә лаек дип таба¬
лар, хәтта аңа финанс министры постын да тапшыралар.
төшенчә - понятие
туп-туры - прямо
үтәү - выполнять
саклар өчен - для хранения
килешү кәгазе - договор
ваклаучы - размениватель
ялган - фальшивый
146
камилләшү - совершенствоваться
тискәре караш - отрицательное отношение
йола - традиция
күмү - хоронить
тыю - запрещать
куу - изгонять
берәү - некто
үлем җәзасы - смертная казнь
хөкем ителү - быть приговорённым
гаеп - вина
кичерү - прощать
төрмә - тюрьма
качу - убежать
әверелдерү - превратить
алыштыру - поменять
теләсә нинди күләмдә - в любом количестве
хакимлек итү - управлять
кәрт уенчысы - картёжник
сайлап кую - выбрать
лаек дип табу - найти достойным
тапшыру - передать
3. Текстны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Теркәгечләрне табыгыз.
Беренче сыйныфта укысалар да, балалар олылар теле белән сөйлә¬
шергә яраталар. Беркөнне Илнар исемле малай, уйламаганда-нитмә-
гәндә:
- Без шундый бай!.. - дип әйтеп куйды.
Аның белән бер партада утырган Наилә ышанмады:
- Нәрсәгез бар соң сезнең? - дип сорады.
- Бездә барысы да бар, - дип ышандырырга тырышты Илнар.-
Әнинең алтын әйберләре, ә әтинең машинасы, гаражы бар. Без әле дача
да алабыз...
- Ә без өч катлы коттедж салдырдык, - дип, сүзгә кушылды Ма¬
рат. - Безнең «видик» бар, компьютер да бар, - диде Рәсим исемле
малай.
- Ә безнең... Ә безнең... - дип, сулышына буылып сөйләп китте
Рөстәм. - Ә безнең өйдә тимер шкаф бар, әти аның эченә акча җыеп
бара. Шыплап тулды инде ул...
Зөһрәнең дә мактанасы килде. Әмма ул белми әле: баймы алар,
юкмы? Кыйммәтле машиналары да, өч катлы йортлары да юк, өйләрен¬
дә акча белән тулы тимер шкаф та тормый... Әнисенең колагында ал¬
тын алка бар барын... Ләкин анысы байлык түгел бит. Кайчандыр,
Зөһрә тугач, әтисе бүләк иткән иде әнисенә. Их, әтисе яннарында бул¬
са, алар да бай булырлар иде. Юк шул аның әтисе, юк... Шуңа күрә
машиналары да, коттеджлары да юк... Әмма Зөһрәнең бик тә, бик тә
мактанасы килде. Шунда аның хәтеренә күршедәге Сәлисә әби әйткән
сүзләр килеп төште. Урамда очратканда, Зөһрәнең аркасыннан сөеп:
«Алтын шул синең әниең. Әнә ничек матур итеп карап, тәрбияләп
йөртә...» - дип әйтә иде ул.
10* 147
- Без дә бай! Беләсегез килсә, минем әнием алтын! - дигәнен сизми
дә калды Зөһрә.
Сыйныф бүлмәсендә тирән тынлык урнашты. Балалар барысы
да, бердәй булып, Зөһрәгә төбәлделәр, һәрберсенең карашында «Ни¬
чек инде - әниләр алтын була димени?» дигән сорау яна иде. Кайбер
күзләр көлеп-елмаеп, хәтта мыскыллабрак та карыйлар. Кайберләрен-
дә гаҗәпсенү катыш көнләшү чаткылары бар... Ничек кенә булмасын,
байлык хакындагы бәхәс шунда тукталды. Сыйныфта Зөһрәнең бай¬
лыгы белән ярышып мактаныр бала табылмады.
(Г. Гыйльманов)
уйламаганда-нитмәгәндә - нежданно-негаданно
шыплап - битком
мактану - хвастаться
тирән тынлык - глубокая тишина
төбәлү - уставиться
мыскыллабрак - с издёвкой, с насмешкой
гаҗәпсенү - удивление
көнләшү чаткылары - искры зависти
бәхәс - спор
*Текстның эчтэлеген сөйләп карагыз.
4. Разыграйте ситуации:
1) вы встретились с однокурсником, которого давно не видели. Ока¬
зывается, ваш друг получил второе высшее образование и теперь рабо¬
тает в банке. Поговорите о его работе, обязанностях, зарплате;
2) вы зашли в обменный пункт и хотите обменять доллары на руб¬
ли (рубли на доллары, рубли на евро). Узнайте курс доллара (евро) на
текущий день;
3) вы хотите открыть срочный (бессрочный) счёт. Узнайте, каковы
проценты по вкладам в этом банке;
4) вы хотите взять долгосрочный кредит. Выясните, на каких усло¬
виях предоставляется кредит, каков размер процентной ставки.
ПЕЧАТЬ, КУЛЬТУРА И ИСКУССТВО
МАТБУГАТ, МӘДӘНИЯТ ҺӘМ СӘНГАТЬ
Печать, пресса.
Газеты и журналы
редактор
издательство
информация
статья
подписка
номер
издаётся
печатается
Какие татарские газеты и журна¬
лы издаются в Татарстане?
В Татарстане издаются такие
газеты и журналы, как
«Ватаным Татарстан»
«Казан утлары»
«Казань»
«Магариф»
«Магрифат»
«Мадани жомга»
«Майдан»
«Сююмбике»
«Татарстан яшьлэре»
«Шэхри Казан»
«Ялкын»
«Сабантуй».
Какие журналы издаются на та¬
тарском и русском языках?
На татарском и русском языках
издаются журналы «Идель»,
«Татарстан», «Чаян».
Для кого издаётся журнал «Ма¬
гариф»?
Журнал «Магариф» издаётся для
учителей. Это ежемесячный
общественно-педагогиче-
ский и научно-литературный
журнал.
Кто главный редактор этого жур¬
нала?
Матбугат.
Газеталар һәм журналлар
мөхәррир
нәшрият
мәгълүмат
мәкалә
язылу
сан
чыга
басыла
Татарстанда татар телендә нинди
газета һәм журналлар чыга?
Татарстанда
«Ватаным Татарстан»
«Казан утлары»
«Казан»
«Мәгариф»
«Мәгърифәт»
«Мәдәни җомга»
«Мәйдан»
«Сөембикә»
«Татарстан яшьләре»
«Шәһри Казан»
«Ялкын»
«Сабантуй»
кебек газета һәм журналлар чыга.
Нинди журналлар татарча да,
русча да чыга?
Татар һәм рус телләрендә «Идел»,
«Татарстан», «Чаян»журнал-
лары чыга.
«Мәгариф» журналы кемнәр өчен
чыга?
«Мәгариф» журналы укытучы¬
лар өчен чыга. Бу - айлык
иҗтимагый педагогик һәм
фәнни-әдәби журнал.
Бу журналның баш мөхәррире
кем?
149
Главный редактор журнала -
Г абдельхак Шамсутдинов.
Организаторы - правитель¬
ство Республики Татарстан,
Министерство просвещения
и науки, коллектив редак¬
ции.
Каков тираж этого журнала?
Тираж этого журнала составляет
12 ООО экземпляров.
С какого года издаётся журнал?
Первый номер этого журнала
вышел в ноябре 1918 года.
Журнал включён в каталоги га¬
зет и журналов агентства
«Роспечать» и Управления
почтовой связи «Татарстан
почтасы».
Какой подписной индекс журна¬
ла?
Подписной индекс журнала
73 363.
«Татарстан» - это какой жур¬
нал?
Это общественный, политиче¬
ский, культурный журнал.
Там публикуются интерес¬
ные статьи.
«Казан утлары» - литературный
журнал. Там печатаются ро¬
маны, повести татарских
писателей, поэзия, публи¬
цистика, научные статьи.
В журнале «Гасырлар авазы =
Эхо веков» печатается очень
много материала из истории
татарского народа.
Вы на какие журналы и газеты
подписываетесь?
Мы получаем газету «Татарстан
яшьлэре» и журнал «Идель».
Журналның баш мөхәррире -
Г абделхак Шэмсетдинов.
Оештыручылары - Татар¬
стан Республикасы хөкүмә¬
те, Мәгариф һәм фән
министрлыгы, редакция кол¬
лективы.
Бу журнал нинди тираж белән
чыга?
Бу журналның тиражы 12 000 да¬
нә.
Журнал ничәнче елдан бирле
чыга?
Бу журналның беренче саны
1918 нче елның ноябрендә
чыга.
Журнал «Роспечать» агентлыгы
һәм «Татарстан почтасы»
элемтә идарәсе газета-
журналлар каталогына кер¬
телгән.
Журналның язылу индексы нин¬
ди?
Журналның язылу индексы
73 363.
«Татарстан» нинди журнал?
Ул - иҗтимагый, сәяси, мәдә¬
ни журнал. Анда кызыклы
мәкаләләр басыла.
«Казан утлары» - әдәби журнал.
Анда татар язучыларының
романнары, повестьлары,
поэзия, публицистика, фән¬
ни мәкаләләр басыла.
«Гасырлар авазы = Эхо веков»
журналында татар халкы та¬
рихына караган бик күп ма¬
териаллар басыла.
Сез нинди газета һәм журнал¬
ларга языласыз?
Без «Татарстан яшьләре» газета
сын, «Идел» журналын ала¬
быз.
150
Татарская литература
произведение
писатель, прозаик
сказка
рассказ
стихотворение в прозе
стихотворение
поэт
творчество
творить, создавать
изображать
страница
глава
избранный
сборник
содержание
издание
деятель культуры
Каких древних тюрко-татарских
поэтов вы знаете?
Я знаю Кул Гали и Мухаммадья-
ра.
Какие поэмы Габдуллы Тукая вы
читали?
Я читал поэмы Тукая «Шурале»,
«Водяная», «Сенной базар,
или Новый Кисекбаш».
А какие стихи вам знакомы?
Стихотворения «Родной язык»,
«Пара лошадей», «Четы¬
ре времени года», «Призыв
к труду» читаю с удоволь¬
ствием.
Стихи Г. Тукая переведены на
русский язык?
Произведения Тукая переводи¬
ли Анна Ахматова, Марина
Цветаева, Павел Родионов,
Роберт Моран и другие.
Общее количество изданных
произведений Тукая более
7 миллионов экземпляров.
В настоящее время выдающимся
Татар әдәбияты
әсәр
язучы, әдип
әкият
хикәя
нәсер
шигырь
шагыйрь
иҗат
иҗат итү
сурәтләү
бит
бүлек
сайланма
җыентык
эчтәлек
басма
сәнгать эшлеклесе
Сез нинди борынгы төрки-татар
шагыйрьләрен беләсез?
Мин Кол Галине һәм Мөхәм¬
мәдьярны беләм.
Габдулла Тукайның нинди поэ¬
маларын укыганыгыз бар?
Мин Габдулла Тукайның «Шүрә¬
ле», «Су анасы», «Печән ба¬
зары, яхуд Яңа Кисекбаш»
поэмаларын укыдым.
Ә нинди шигырьләре сезгә та¬
ныш?
«Туган тел», «Пар ат», «Елның
дүрт фасылы», «Эшкә өн¬
дәү» шигырьләрен яратып
укыйм.
Г. Тукай шигырьләре русчага
тәрҗемә ителгәнме?
Тукайны Анна Ахматова, Мари¬
на Цветаева, Павел Родио¬
нов, Роберт Моран һәм баш¬
калар тәрҗемә иткән.
Тукай әсәрләренең гомуми тира¬
жы 7 миллионнан артык.
Хәзерге вакытта күренекле язу-
151
писателям, поэтам и дея¬
телям культуры вручается
Тукаевская премия. Каких
лауреатов вы знаете?
Из лауреатов Тукаевской премии
я могу назвать Хасана Туфа-
на, Сибгата Хакима, Гумера
Баширова, Мухаммета Маг-
деева, Нурихана Фаттаха,
Зульфата, Фаниса Яруллина,
Атиллу Расиха, Сару Сады-
кову, Ильгама Шакирова,
Баки Урманче, Фариду Куда-
шеву и ещё многих других.
Произведения ещё каких татар¬
ских писателей и поэтов вы
читали?
Я с удовольствием прочитал
произведение Хади Атласи
«Сююмбике», стихотворе¬
ние в прозе Аделя Кутуя «Ро¬
дина», роман Абдрахмана
Абсалямова «Белые цветы»,
лирические стихотворения
Хасана Туфана, историче¬
ские романы Мусагита Ха-
бибуллина, любовную лири¬
ку Зульфата, стихи для детей
Роберта Миннуллина, поэмы
о любви Ильдара Юзеева.
Союз писателей Республики Та¬
тарстан - это профессио¬
нальная, творческая, обще¬
ственная организация писа¬
телей.
Национальное искусство
татарское музыкальное искусство
заслуженный артист
народный артист
зрительный зал
сцена
исполнитель
чыларга, шагыйрьләргә, сән¬
гать эшлеклеләренә Тукай
премиясе бирелә. Сез нинди
лауреатларны беләсез?
Мин Тукай премиясе лауреат¬
ларыннан Хәсән Туфанны,
Сибгат Хәкимне, Гомәр Бә-
шировны, Мөхәммәт Мәһ-
диевне, Нурихан Фәттахны,
Зөлфәтне, Фәнис Яруллин-
ны, Атилла Расихны, Сара
Садыйкованы, Илһам Ша¬
кировны, Бакый Урманчены,
Фәридә Кудашеваны һәм та¬
гын бик күпләрне атый алам.
Сезнең тагын кайсы татар язу-
чыларының һәм шагыйрьлә¬
ренең әсәрләрен укыганы¬
гыз бар?
Мин Һади Атласиның «Сөенби-
кә» әсәрен, Гадел Кутуйның
«Туган ил» нәсерен, Габ-
драхман Әпсәләмовның «Ак
чәчәкләр» романын, Хәсән
Туфанның лирик шигырь¬
ләрен, Мөсәгыйт Хәбибул-
линның тарихи романнарын,
Зөлфәтнең мәхәббәт лирика¬
сын, Роберт Миңнуллинның
балалар өчен язылган ши¬
гырьләрен, Илдар Юзеевның
мәхәббәт турында поэмала¬
рын яратып укыдым.
Т атарстан Ре спу бл икасының
Язучылар берлеге - язучы¬
ларның һөнәри, иҗади, иҗ¬
тимагый оешмасы.
Милли сәнгать
татар музыка сәнгате
атказанган артист
халык артисты
тамаша залы
сәхнә
башкаручы
152
музыка, мелодия
музыкальный инструмент
симфонический оркестр
вечер романсов
зритель
аплодисменты
аплодировать
Какую музыку вы любите слу¬
шать?
Я люблю больше всего оперную
и национальную музыку.
Каких татарских певцов вы лю¬
бите?
Особенно я люблю Ильгама Ша¬
кирова, Альфию Авзалову,
Рафаэля Сахабиева, Рафаэля
Ильясова, Абдуллу Рахимку-
лова.
Каких татарских композиторов
вы можете назвать?
В истории национальной музы¬
кальной культуры особен¬
но выразительным является
творчество Салиха Сайда-
шева и Сары Садыковой.
Какие произведения Салиха
Сайдашева наиболее извест¬
ны?
Самые любимые в народе песни -
«Неугасимые огни», «Про¬
щай, моя деревня», «Марш
Советской Армии».
Какие композиторы сочинили
музыку для оркестра?
В этом жанре много работали
Назиб Жиганов, Ренат Ени-
кеев, Рашид Калимуллин.
Оперы Назиба Жиганова «Ал-
тынчач», «Джалиль», «Иль¬
дар», «Беглец» вошли в со¬
кровищницу татарской му¬
зыки.
Вы смотрели балет «Шурале»?
Кто создал этот балет?
көй
музыка коралы
симфоник оркестр
романслар кичәсе
тамашачы
алкышлар
алкышлау
Сез нинди музыка тыңларга
яратасыз?
Мин опера һәм милли музыка¬
ны күбрәк яратам.
Сез кайсы татар җырчыларын
яратасыз?
Мин бигрәк тә Илһам Шакиров¬
ны, Әлфия Авзалованы, Ра¬
фаэль Сәхәбиевны, Рафаэль
Ильясовны, Г абдулла Рәхим-
куловны яратам.
Кайсы татар композиторларын
әйтә аласыз?
Милли музыка мәдәнияте та¬
рихында Салих Сәйдәшев
һәм Сара Садыйкова иҗат¬
лары аеруча якты балкый.
Салих Сәйдәшевнең кайсы әсәр¬
ләре аеруча танылган?
Халыкта бик яратып җырлана
торган җырлары - «Без ка¬
бызган утлар», «Хуш, авы¬
лым», «Совет Армиясе мар¬
шы».
Кайсы композиторлар оркестр
өчен көй язган?
Бу жанрда Нәҗип Җиһанов, Ре-
натЕникеев, Рәшит Кәлимул-
линнар күп эшләде.
Нәҗип Җиһановның «Алтын¬
чәч», «Җәлил», «Илдар»,
«Качкын» опералары татар
музыкаль хәзинәсен тәшкил
итәләр.
«Шүрәле» балетын караганыгыз
бармы? Бу балетны кем иҗат
иткән?
153
Габдулла Тукай написал сказку-
поэму о Шурале, а компози¬
тор Фарид Яруллин его ввёл
в мир музыки, написал пер¬
вый татарский балет «Шу¬
рале».
Какие музыкальные фестивали
проводятся в Казани?
Каждый год в феврале в Казани
проходит фестиваль им.
Ф. Шаляпина. На него при¬
езжают из разных городов
и стран знаменитые испол¬
нители. Также в Казани про¬
водятся фестиваль балета
им. Рудольфа Нуриева, фес¬
тиваль «Играй, гармонь»,
студенческий фестиваль
«Весенняя капель» и другие.
Где проходят концерты в Казани?
В Казани концерты проходят
в здании Театра оперы
и балета им. М. Джалиля,
в Большом концертном зале
им. С. Сайдашева, в концерт¬
ном зале филармонии, в зале
УНИКСа, на сценах театров
им. Г. Камала и К. Тинчурина.
В театре
Какие театры есть в Казани?
В Казани есть Татарский госу¬
дарственный академический
театр им. Г. Камала, Татар¬
ский театр драмы и комедии
им. К. Тинчурина, Акаде¬
мический театр оперы и ба¬
лета им. М. Джалиля, Рус¬
ский драматический театр
им. В. И. Качалова, Татар¬
ский молодёжный театр,
Театр юного зрителя, Театр
кукол.
Сегодня мы идём в театр.
Какой сегодня будет спектакль?
Сегодня будет «Голубая шаль».
154
Габдулла Тукай Шүрәле турын¬
да әкият-поэма язган, ә ком¬
позитор Фәрит Яруллин аны
музыка дөньясына керткән,
беренче татар балеты «Шү-
рәле»не язган.
Казанда нинди музыка фести¬
вальләре үткәрелә?
Казанда ел саен февраль аен¬
да Ф. Шаляпин фестивале
була. Анда төрле шәһәр¬
ләрдән һәм чит илләрдән
атаклы башкаручылар килә.
Шулай ук Казанда Рудольф
Нуриев исемендәге балет
фестивале, «Уйнагыз, гар¬
муннар» фестивале, «Ягым¬
лы яз» студентлар фестивале
һәм башкалар үткәрелә.
Казанда концертлар кайда уза?
Казанда концертлар М. Җәлил
исемендәге Опера һәм балет
театры бинасында, С. Сәй-
дәшев исемендәге Зур кон¬
цертлар залында, филар¬
мониядә, УНИКС залында,
Г. Камал, К. Тинчурин театр¬
лары сәхнәләрендә куела.
Театрда
Казанда нинди театрлар бар?
Казанда Г. Камал исемендәге Та¬
тар дәүләт академия театры,
К. Тинчурин исемендәге Та¬
тар драма һәм комедия те¬
атры, М. Җәлил исемендәге
Опера һәм балет академия
театры, В. И. Качалов исе¬
мендәге Рус драма театры,
Татар яшьләр театры, Яшь
тамашачы театры, Курчак
театры бар.
Бүген без театрга барабыз.
Бүген нинди спектакль була?
Бүген «Зәңгәр шәл» була.
Кто режиссёр спектакля?
Режиссёр спектакля - Фарит
Бикчантаев.
Во сколько начинается спек¬
такль?
У вас есть билеты на сегодня?
Дайте два билета на хорошие
места!
Сколько стоит билет?
Билеты от ста пятидесяти до
трёхсот рублей.
Билеты на какие места?
Билеты на третий ряд, шестое и
седьмое места.
Покажите, пожалуйста, наши
места!
Осталось пять минут до начала
спектакля.
После третьего звонка вход в
зрительный зал воспрещён.
Вам хорошо видно?
Да, мне хорошо видно.
Кто исполнитель главной роли?
В главных ролях - Гузель Мина-
кова и Ирек Кашапов.
Вам нравятся эти артисты?
Они очень талантливы.
Сколько продлится антракт?
Антракт продлится 15 минут.
Во сколько закончится спектакль?
Спектакль закончится в 9 часов.
Нам спектакль очень понравился.
В театре было очень весело.
Изобразительное искусство
музей изобразительного искус¬
ства
выставка
художник
картина
школа искусств
Вам приходилось бывать в Му¬
зее изобразительных ис¬
кусств?
Спектакльнең режиссёры кем?
Спектакльнең режиссёры - Фә¬
рит Бикчәнтәев.
Спектакль ничәдә башлана?
Сездә бүгенгә билетлар бармы?
Яхшы урыннарга ике билет би¬
регез!
Билет ничә сум тора?
Билетлар йөз илле сумнан алып
өч йөз сумга кадәр.
Билетлар кайсы урыннарга?
Билетлар өченче рәттәге алтын¬
чы һәм җиденче урыннарга.
Безгә урыннарыбызны күрсәте¬
гез әле!
Спектакль башланырга биш ми¬
нут калды.
Өченче кыңгыраудан соң тама¬
ша залына керү тыела.
Сезгә яхшы күренәме?
Әйе, миңа бик яхшы күренә.
Спектакльдә төп рольне кем
башкара?
Спектакльдә төп рольләрне Гү¬
зәл Минакова һәм Ирек Ка¬
шапов башкара.
Сезгә бу артистлар ошыймы?
Алар бик талантлы.
Тәнәфес ничә минут дәвам итә¬
чәк?
Тәнәфес 15 минут дәвам итәчәк.
Спектакль сәгать ничәдә бетә?
Спектакль сәгать 9 да бетә.
Безгә спектакль бик ошады.
Театрда бик күңелле булды.
Сынлы сәнгать
сынлы сәнгать музее
күргәзмә
рәссам
рәсем
сәнгать мәктәбе
Сезнең Сынлы сәнгать музеенда
булганыгыз бармы?
155
Он где находится?
На улице Карла Маркса. Здание
старинное, очень красивое,
двухэтажное.
Музей каждый день открыт (ра¬
ботает)?
Понедельник - выходной, а в
остальные дни работает с
девяти утра до пяти вечера.
Там открыта выставка молодых
художников.
В выставочном зале также пред¬
ставлены картины выдаю¬
щихся татарских художни¬
ков Хариса Якупова, Лот-
фуллы Фаттахова.
Какие скульптуры есть у Баки
Урманче?
«Шурале», «Весенние мелодии»,
«Тоска», «Тукай», «Г. Камал»,
«Н. Жиганов» и другие.
Ул кайда урнашкан?
Карл Маркс урамында. Бинасы
борынгы, бик матур, ике кат¬
лы.
Музей һәр көн ачыкмы (эшли¬
ме)?
Дүшәмбе көнне ял итә, башка
көннәрне тугыздан кичке
бишкә кадәр эшли.
Анда яшь рәссамнар күргәзмәсе
ачылган.
Күргәзмә залында күренекле та¬
тар рәссамнары Харис Яку-
повның, Лотфулла Фәтта-
ховның картиналары да ку¬
елган.
Бакый Урманченың нинди
скульптуралары бар?
«Шүрәле», «Язгы моңнар», «Са¬
гыш», «Тукай», «Г. Камал»,
«Н. Җиһанов» һәм башкалар.
Частицы
(Кисәкчәләр)
Предикативные слова
(Хәбәрлек сүзләр)
Модальные слова
(Модаль сүзләр)
Частицы в татарском языке выражают различные смысловые и
модальные оттенки. Частицы могут стоять перед или после знамена¬
тельного слова. По значениям и функциям они делятся на группы.
Группы
частиц
Частицы
Место
Примеры употребления
Вопроси¬
тельные
(Сорау)
-мы/-ме
-мыни/
-мени
после
слова
Бу синме? (Это ты?)
Син җырчымы? (Ты певец?)
Бу синмени?
(Это ты разве?! Ты ли?)
Ограни¬
чительные
(Чикләү)
гына/генэ
кына/кенэ
после
слова
Сине генә яратам
(Только тебя люблю).
Сөйләшеп кенә утырдык
(Только разговаривали).
156
Группы
частиц
Частицы
Место
Примеры употребления
Усили¬
тельные
(Көчәйткеч)
щ
нәкъ
чалт
шыр
дөм
өр-
кып-
ап-
кап-
сап-
ямь-
зәп-
җып-
сап-
ук/үк
перед
словом
после
слова
ин матур (самый красивый)
нәкъ үзе (точно он)
чалт аяз көн (очень солнечный
день)
шыр тиле (круглый дурак)
дөм караңгы (совсем темно)
өр-яңа (совсем новый)
кып-кызыл (красный-красный)
ап-ак (белый-пребелый)
кап-кара (чёрный-пречёрный)
сап-сары (жёлтый-прежёлтый)
ямь-яшел (зелёный-презелёный)
зәп-зәңгәр (синий-синий)
җып-җылы (тёплый-претёплый)
сап-салкын (холодный-прехолод-
ный)
Әйткәч үк килдем (Пришёл, как
только сказал).
Усили-
тельно-
сочини-
тельные
(Көчәйтү-
бәйләү)
да/дә
та/тә
после
слова
Мин дә әйттем (Дажея сказал).
Менә килеп тә җитте
(Вот и пришёл).
Отрицатель¬
ные (Инкяр)
1) түгел
2) нич
1)после
слова
2) перед
словом
Бу ул китап түгел
(Это не та книга).
Ул нич аңламый
(Он нисколько не понимает).
Утверди¬
тельные
(Раслау)
бит
ич
шул
-ла/-лә
лабаса/
ләбаса
после
слова
Әйттем бит (Сказал же).
Ул көлә ич миннән
(Он же смеётся надо мной).
Эшләргә яратмый шул
(Не любит он работать).
Ачуландым ла (Отругала уже).
Аңладым лабаса (Поняла уже).
Неопреде¬
лённые
(Икеләнү)
1) -дыр/
-дер
-тыр/
-тер
1) после
слова
Эш беткәндер
(Работа, наверно, закончилась).
157
Группы
частиц
Частицы
Место
Примеры употребления
2) әллә
2) и пе¬
ред сло¬
вом, и
после
слова
Әллә килдегезме?!
(Неужели пришли?!)
Кибет ачык әллә?!
(Магазинразве открыт?!)
Частицы
упрашива¬
ния (Үтенү,
теләк төсме¬
рен белдерү
кисәкчәләре)
әле
-сана/
-сәнә
-чы/-че
после
слова
Көт эле! (Подожди-ка!)
Китсәнә! (Уйди-ка!)
Әйтче! (Скажи-ка!)
Указатель¬
ные
(Күрсәтү)
әнә
менә
перед
словом
Әнә нинди матур безнең авыл!
(Вон какая красивая наша де¬
ревня!)
Менә яз җитте
(Вот наступила весна).
Предикативные слова и модальные слова выражают отноше¬
ние речи (реальность, возможность, необходимость) к объективной
действительности.
Предикативные слова употребляются в роли сказуемого:
бар есть
юк нет
тиеш должен
кирәк надо, нужно
ярый, ярар ладно
мөмкин можно, возможно
икән оказывается
Модальные слова употребляются в роли вводных слов:
әлбәттә
дөрес
һичшиксез
нигездә
асылда
чынлап
ихтимал
мөгаен
ахры, ахрысы
хәер
имеш
конечно
правда
несомненно
в основном
в сущности
в самом деле
возможно
наверное, по-видимому
вероятно, наверное
впрочем
как будто бы, дескать
158
мәсәлән
янәсе
например
якобы, дескать, мол
пожалуйста
наконец, в конце концов
обычно
вообще
значит
зинһар
ниһаять
гадәттә
гомумән
димәк
БИРЕМНӘР
1. Җөмләләрне укыгыз. Кисәкчәләрне табыгыз, төрләрен билгеләгез.
1) Шулайдыр ул... Узган гомер хатирәләре, бик кирәген белеп ке¬
нә, нәкъ кирәк чакта һәм нәкъ кирәкләре генә күңелдә кабатланадыр.
2) Алар алай Рәйсә белән дус түгел, яшькә яшьрәк шул әле Зәйтүнә.
3) Әти әйткәнчә, бик гади бит бу. 4) Менә бүген әйбәт кенә йөри.
Әллә сер генә бирми, әллә дөрестән дә хәле әйбәтләнде. 5) Шакир
абый сүзләре ич бу. 6) Үлеп тә ярата ул бәрәңге суын, чиләкне үк
ялап куя. 7) Авыл урамыннан ул дөм караңгыда үтте. 8) Исәнләшү-
күрешү сүзләре ничегрәк булды соң әле? Алары һич истә калмаган.
9) «Китәргә! Әйе, иртәгә үк», - дип, күңеленнән кабатлады Салих.
10) Ярты сәгатьтән мин дә килеп җитәрмен. Менә бит, әй! Ярый, куз¬
галыйм әле. (Р Төхфэтуллин)
2. Җөмләләрне укыгыз. Хәбәрлек сүзләрне табыгыз.
1) Хак Тәгалә, нәрсә кылса, ирке бар; Рус Микитинның Казанда
циркы бар. (Г. Тукай) 2) Бар күңеллелек бөтен дөньяда, бар бер ямь
бүген. (Г. Тукай) 3) Мин аны юньләп аңламадым да бугай... Гомумән,
миңа дөнья әллә бар иде, әллә юк иде. (Г. Ибрангшов) 4) Солдат белән
солдатча сөйләшергә кирәк. (Г. Бәширов) 5) Иҗатта, сәнгатьтә изгелек
кирәк, җанда, күңел түрендә шул саф, керсез изге хис ятарга тиеш.
(С. Хәким) 6) Әдәбиятта беркетелеп куелган тарихны бозу мөмкин
түгел иде. (А.Гыйләҗев)
3. Нокталар урынына тиешле модаль сүзләрне куеп языгыз.
1) ... , әллә нинди шигъри як, романтик як! (С.Хәким) 2) ... , бу те¬
малар барысы да - балалар өчен якын һәм кирәк темалар. (М. Җәлил)
3)..., кышкы йокыга талган аю язын барыбер уяныр иде. (I Галиуллин)
4) Алар безнең Казанга, ... , шул бакчадан күчкәннәрдер. (С.Хәким)
5)..., бу чорда Гомәр Гали чит илгә чыгучы татар совет язучыларының
беренчесе булгандыр. (Г. Ахунов) 6) Гаҗәп хәл: тулы бәхет берәүгә дә
насыйп түгел, .... (Ә. Еники) 7) Гөрләп тора бүлмә, ... , тугыз Туфан
анда, ун Такташ. (X. Туфан)
4. Текстны укыгыз. Тәрҗемә итегез. Кисәкчәләрне, хәбәрлек һәм модаль
сүзләрне табыгыз.
Тәнзиләнең шатлыгы эченә сыймый иде. Математикадан укыту¬
чы «биш»ле билгесе куйды. Ул гына дисезме, дәфтәре битенә кызыл
159
кара белән «Молодец!» дип язып та куйган. Башта ул өч сыйныф рус
мәктәбендә укыды. Хәзер аны әти-әнисе тагын өченче сыйныфка, та¬
тар мәктәбенә күчерделәр. Татар мәктәбендә укып йөргән Тәнзилә һич
кенә дә аңламый: ул «молодец» дигән сүзнең татарчасы юк микәнни?
Бардыр инде ул, нишләп булмасын. Бу хакта ул дәү әнисеннән дә, дәү
әтисеннән дә сорады. Бар, диләр. Әйтик, «булдыргансың!», «яхшы»,
«бик яхшы», «зур үс!» һәм башкалар. Әй, андамыни мәсьәлә! Мәсьәлә
бит татар мәктәбендә беренче «биш»лесен алуында! Аңа рус мәктәбендә
укыганда «өмет», ягъни «надежда» дигән ләкаб тә тагып өлгергәннәр
иде. Мәктәп директоры ата-аналар җыелышында Тәнзиләне «мәктәпнең
өмете» дип атаган, имеш... Бәлки, әнисе, аны үсендерү өчен, үзе генә
уйлап чыгаргандыр.
Аяк астында кар шыгырдады. Бу беренче, ноябрь кары иде. Тәнзилә
туктады да учына кар алды. Кар бөртеге дә кеше кебек тере икән: туа,
яши һәм үлә. «Биш»ле алган Тәнзилә әле менә бүген беренче мәртәбә
шунысын да аңлады. Ул Карл Маркс урамы буйлап үзләре яшәгән Лев
Толстой урамына таба борылды. Бүген аңа сумкасы көндәгегә караган¬
да авыррак тоела. Нигә җиңел булырга тиеш соң әле ул?! Ул бит анда
берьюлы ике «биш»ле һәм ике «молодец»ны алып кайтып килә. Бу фи¬
кер аңа ифрат та ошады. Кызчык кәефе килеп елмаеп куйды. Көн якты,
күңелдәге уйлар да якты иде.
(А. Хәлим)
кызыл кара - красная чернила
мәсьәлә - задача
ләкаб - прозвище
үсендерү - приободрить
шыгырдау - скрипнуть
уч - ладонь
бөртек - крупинка
көндәгегә караганда - чем обычно
фикер - мысль
кәефе килеп - с приподнятым настроением
* Текстның эчтэлеген сөйләп карагыз.
5. Текстларны укыгыз. Тәрҗемә итегез.
1) Мәдәни Казан
Казан шәһәре - сәнгать-мәдәният үзәге. Татарстан башкаласында
Муса Җәлил исемендәге Опера һәм балет академия театры, Зур концерт
залы, Габдулла Тукай исемендәге филармония, шулай ук Галиәсгар
Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры, Кәрим Тинчурин
исемендәге Драма һәм комедия театры, В. И. Качалов исемендәге Рус
драма театры күп еллар эшләп киләләр. Алар Казан шәһәренең рухи
дөньясын билгеләүче мәдәни үзәк булып торалар.
Казанда күп еллардан бирле халыкара фестивальләр уздырыла.
Алар Татарстан халыкларына иҗади көч, рух өсти, сәнгатькә үсәргә,
яңарырга ярдәм итә. Мәсәлән, Фёдор Шаляпин исемендәге опера фе-
160
стивале яки Рудольф Нуриев исемендәге балет фестивале шундый¬
лардан.
Казанда халыкара заманча музыка фестивале уздырылу да игъти¬
барга лаек. 1997 нче елда беренче тапкыр орган музыкасы фестивале
дә үткәрелде. Казанда оешкан Хор ассамблеясы үз тирәсенә бик күп
музыка сөючеләрне җыйды. Һәр ел саен Казанда уздырыла торган пио-
форум да кызыклы программасы белән музыкантларны үзенә тарта. Та¬
тар эстрадасы өлкәсендә дә кызыклы эшләр алып барыла. Шуларның
берсе - «Сандугач» фестивале. Анда катнашу өчен, төрле төбәкләрдән
яшь татар җырчылары җыела.
Казанга гастрольләргә Рәсәйдән һәм чит илләрдән төрле театр кол¬
лективлары, ансамбльләр һәм аерым башкаручылар килә.
Казанның мәдәни тормышы бик бай һәм үзенчәлекле.
Казанда милли-мәдәни үзәк бар, күп санлы музейлар эшли.
Берләштерелгән дәүләт музее Кремль янында урнашкан.
Шәһәрнең Тукай урамындагы тарихи Шамил йортында Тукай му¬
зее эшли. Карл Маркс урамындагы кабатланмас архитектура үрнәге
булган, элек Казан губернаторы яшәгән йортта сәнгать музее урнаш¬
кан. Аның каршысында Күргәзмә залы да сәнгать сөючеләргә яхшы
таныш.
Шәһәрнең өлкән музейларыннан берсе - Горький музее һәм ча¬
гыштырмача яшь музей - Салих Сәйдәшев музее бер урамда ур¬
нашкан. Алардан ерак түгел Муса Җәлил һәм Шәриф Камал музей-
квартиралары бар.
(А. Гыйлэҗетдинова)
2) Киләчәге бар милләт без,
Шәхесләргә бай милләт без.
Г. Саттар-Мулилле
Безнең халкыбыз талантлы шәхесләргә бай. Кемнәр генә юк алар
арасында?! Берлинга барып җитеп, рейхстагка Җиңү Байрагы када¬
ган Заһитов ише батырлар, татар профессиональ музыкасына нигез
салган Салих Сәйдәшев кебек композиторлар, үлмәс исем алып һәлак
булган патриот-шагыйрь Муса Җәлил, профессиональ рәсем сәнгатен
башлап җибәрүче Бакый Урманче, моң хәзинәсе булган Илһам Шаки¬
ров, дөньяны биюе белән таң калдырган Рудольф Нуриев һәм башка
бик күпләр халкыбызның чын йөзен күрсәтәләр, горурлыгыбыз бу¬
лып торалар. Әдәбият һәм сәнгатьнең, фән һәм мәдәниятнең, хезмәт
һәм батырлыкның кайсы тармагын алсаң да, тарихта үз исемен ал¬
тын хәрефләр белән язып калдырган шәхесләребез күп безнең. Татар
халкының күренекле шәхесләрен дөньяның төрле почмакларында
очратырга мөмкин. «Татар» сүзе Шиһабетдин Мәрҗани, Йосыф Акчу¬
ра, Фатих Кәрими, Каюм Насыйри, Ризаэддин Фәхреддин, Галиәсгар
Камал, Харис Якупов, Габдулла Тукай, Гаяз Исхакый исемнәре белән
күзаллана.
Мин бүген шушы үлмәс шәхесләрнең берсе турында сөйләргә те¬
лим. Ул - Тукай шигыренә дәртле-җитез, тантаналы-горур «Бәйрәм
11 Р. Фаттахова 1 /: 1
бүген» көен, Һади Такташ шигыренә искиткеч моңлы «Урман кызы»
җырын иҗат иткән минем яраткан композиторым Җәүдәт ага Фәйзи
(1910-1970).
Салих Сәйдәшев, Александр Ключарёв, Нәҗип Җиһанов, Рөстәм
Яхиннар кебек гүзәл төркемгә кергән бу иҗат остасының исеме
халкыбызның күңел түрендә лаеклы урын алды.
Ерак Оренбург каласына кайчандыр Чистай өязе Шахмай авылын¬
нан килеп утырган Фәйзиләр нәселеннән байтак укымышлы, мәһабәт
затлар чыккан. Җәүдәтнең әтисе Фәйзи - танылган мәгърифәтче, жур¬
налист, мөгаллим-остаз. Малай да әтисенә охшап үсә. Ул шигырьләр
яза, гармунда һәм пианинода уйный. Сәләтле егетне, Оренбургта тор¬
ганда, Салих Сәйдәшев үзенең музыка мәктәбенә ала.
Җәүдәт Фәйзи, тормышта үз юлын табу өчен, шактый эзләнә. Баш¬
та ул юрист юлын сайлый һәм Казанга килеп укый башлый. Ләкин
егетне Казанның музыка дөньясы үзенә тарта. Аны аеруча музыкаль
спектакльләр кызыктыра. Озакламый ул Салих Сәйдәшев, Һади Так¬
таш, Гадел Кутуй, Муса Җәлил, Әхмәт Фәйзи, Таҗи Гыйззәтләр белән
аралаша башлый. Тора-бара «музыка чире» аңа тәмам йога, һәм инде
ул үзенең беренче иҗат җимешләрен туганнарына, дусларына уйнап
күрсәтә башлый.
1932 нче елда Җәүдәт Фәйзи «Урман кызы» романсын иҗат итә.
Тыңлаучыларга җыр бик ошый, бу - авторны канатландырып җибәрә.
Үз стилен, үз юнәлешен, нәкъ Салих Сәйдәшев кебек, Җәүдәт Фәйзи
җыр-романс, музыкаль комедия һәм драмаларда таба. Үз-үзенә искиткеч
таләпчән иҗатчы татар халык җырларын ныклап өйрәнә. 1941 нче елда
Җәүдәт Фәйзи «Башмагым» музыкаль комедиясен иҗат итә. Либретто¬
сын Таҗи Гыйззәт яза. Хәзер ул күп кенә халыкларның сәхнәләрендә
уйнала. Композитор Әхмәт Фәйзи белән алар «Акчарлаклар» музы¬
каль комедиясен иҗат итә. Ул 1944 нче елда Татар дәүләт опера һәм
балет театрында куела. Ул шулай ук классик әсәрләргә дә игътибар итә:
«Идел буенда», «Хуҗа Насретдин», «Шәмсекамәр», «Тормыш җыры»
кебек әсәрләргә музыка яза. Җәүдәт Фәйзи 200 дән артык җыр иҗат
итә. Аның иҗатташ дуслары - талантлы шагыйрьләр.
Композиторның гомере кыска, ә кешеләргә калдырган рухи хәзинә¬
се искиткеч зур. Халыкның байлыгын менә шундый олы шәхесләр
билгели.
(Н. Гыймадиева)
шәхес - личность
кадау - водрузить (знамя)
нигез салу - основать
халкыбызның чын йөзе - истинное лицо нашего народа
горурлык - гордость
тармак - отрасль
дәртле-җитез - страстно-быстрый
тантаналы-горур - торжественно-гордый
лаеклы урын - достойное место
укымышлы - образованный
мәһабәт - величественный
162
мәгърифәтче - просветитель
мөгаллим-остаз - учитель-наставник
үзенә тарту - притягивать к себе
кызыктыру - завлекать
аралашу - общаться
юнәлеш - направление
искиткеч таләпчән - очень требовательный
рухи хәзинә - духовное сокровище
билгеләү - определять
6. Разыграйте ситуации:
1) вы пришли в Национальную библиотеку. Вы интересуетесь та¬
тарской литературой. Произведения каких писателей вы попросите?
2) вы познакомились с главным редактором одного из популярных
татарских журналов. Расспросите его о журнале, о коллективе редак¬
ции;
3) вы побывали на премьере в Театре оперы и балета им. М. Джали¬
ля, а ваши коллеги - на фестивале татарской музыки в театре им. Г. Ка¬
мала. Поделитесь впечатлениями;
4) ваш друг побывал на гала-концерте фестиваля песни «Сандугач»
в «Пирамиде». Расспросите его о концерте;
5) вы познакомились с одним из известных татарских артистов. По¬
говорите с ним о его творчестве, о театре, выразите своё восхищение
его талантом;
6) сын вашего коллеги собирается поступать в консерваторию. По¬
интересуйтесь, на каких музыкальных инструментах он играет, кем он
хочет стать.
7. Сделайте сообщения:
1) о татарских газетах и журналах;
2) о театрах города и республики, о просмотренном спектакле, об
известных татарских артистах;
3) о культурной жизни города, о фестивалях, которые вам приходи¬
лось посещать;
4) о музеях, выставках города Казани, о художниках и т.д.
отдых
ЯЛ ИТҮ
Свободное время. Отпуск
Как вы проводите своё свобод¬
ное время?
Что вы делаете в свободное вре¬
мя?
В свободное время я иду (хожу)
в кино
в театр
на концерты
на выставки
в музеи
в зоопарк
в цирк
в клубы
в кафе
в ресторан
на стадион
в бассейн
в спортзал.
В свободное время я
читаю книги
смотрю телевизор
сплю.
Чем вы увлекаетесь?
Я увлекаюсь
спортом
фотографией
туризмом.
Я люблю
путешествовать
плавать
ловить рыбу
театр
кино.
Где вы отдыхаете летом?
Летом я отдыхаю
в санатории
на море
в горах
Буш вакыт. Отпуск
Сез буш вакытыгызны ничек
үткәрәсез?
Буш вакытта сез нишлисез?
Буш вакытта мин
кинога
театрга
концертларга
күргәзмәләргә
музейларга
зоопаркка
циркка
клубларга
кафега
ресторанга
стадионга
бассейнга
спортзалга
барам (йөрим).
Буш вакытта мин
китаплар укыйм
телевизор карыйм
йоклыйм.
Сез нәрсә белән мавыгасыз?
Мин
спорт
фотография
туризм
белән мавыгам.
Мин
сәяхәт итәргә
йөзәргә
балык тотарга
театр
кино
яратам.
Җәен сез кайда ял итәсез?
Җәен мин
санаторийда
диңгездә
тауларда
164
за границей
в деревне
на даче.
Где вы отдыхали в прошлом
году?
В прошлом году я отдыхал(а) на
курорте, потом был(а) в де¬
ревне у бабушки.
Что делали в деревне?
В деревне я
ходил(а) за ягодами на луг
ловил(а) рыбу на озере
купался (купалась)
катался (каталась) на лодке
ходил(а) в лес за грибами
помогал(а) родственникам.
В деревне весело?
Да, очень весело!
Как вы отдохнули?
Очень хорошо отдохнул(а).
Зимой вы как отдыхаете?
Зимой я
катаюсь на лыжах
хожу на охоту.
Когда у вас отпуск в этом году?
Мой отпуск будет в июне.
Желаю вам хорошо отдохнуть!
Экскурсии. Туризм
путешествие
путёвка
путёвка на три дня
путёвка на неделю
путёвка для семейных
по этой путёвке
туристический маршрут
предложение, предложить
с проживанием на турбазе
профсоюзная организация
зарубежная страна
питание
проживание
гостиница
отдельно
край
чит илдә
авылда
бакчада
ял итәм.
Узган ел сез кайда ял иттегез?
Узган ел мин курортта ял иттем,
ә соңыннан авылда әбиләрдә
булдым.
Авылда нишләдегез?
Авылда мин
болынга җиләккә йөрдем
күлдә балык тоттым
су кердем
көймәдә йөрдем
урманга гөмбәгә бардым
туганнарыма булыштым.
Авылда күңеллеме?
Әйе, бик күңелле!
Сез ничек ял иттегез?
Бик яхшы ял иттем.
Кышын сез ничек ял итәсез?
Кышын мин
чаңгыда шуам
ауга йөрим.
Быел кайчан ялга китәсез?
Минем ял июнь аенда булачак.
Яхшы ял итегез!
Экскурсияләр. Туризм
сәяхәт
юллама
өч көнлек юллама
бер атналык юллама
гаиләлеләр өчен юллама
бу юллама буенча
туристик маршрут
тәкъдим итү
турбазада яшәүне кертеп
профсоюз оешмасы
чит ил
ашау
яшәү
кунакханә
аерым
төбәк
165
природа
водохранилище
снаряжение
рыбак
охотник
специальный
Где находится бюро путешест¬
вий и экскурсий?
Бюро путешествий и экскурсий
находится напротив авто¬
вокзала.
Какие маршруты вы можете
предложить для
экскурсий
путешествия
туризма?
Мы можем вам предложить ту¬
ристический маршрут в го¬
рода Казань, Елабуга, Булга¬
ры, Билярск, Чистополь.
На сколько дней у вас есть пу¬
тёвки в Булгары?
Есть путёвки для поездки в Бул¬
гары на три и на пять дней с
проживанием на турбазе.
Есть ли у вас путёвки в Би¬
лярск?
Путёвку в Билярск вы можете
получить в своей профсоюз¬
ной организации.
Каким транспортом вы хотели
бы поехать?
Я предпочитаю поездку на
поезде
самолёте
автобусе
пароходе.
Есть ли у вас путёвки для семей¬
ных?
Да, вы можете поехать по этой
путёвке всей семьёй.
табигать
сусаклагыч
кирәк-ярак
балыкчы
аучы
махсус
Сәяхәтләр һәм экскурсияләр бю¬
росы кайда урнашкан?
Сәяхәтләр һәм экскурсияләр бю¬
росы автовокзал каршында
урнашкан.
Экскурсиягә
сәяхәткә
туризм өчен
нинди маршрутлар тәкъдим итә
аласыз?
Без сезгә Казан, Алабуга, Бол¬
гар, Биләр, Чистай шәһәрлә¬
ренә туристик маршрут
тәкъдим итә алабыз.
Сездә Болгарга ничә көнлек юл¬
ламалар бар?
Болгарга яшәү турбазада булган
өч һәм биш көнлек юллама¬
лар бар.
Сездә Биләргә юлламалар бар¬
мы?
Биләргә юлламаны сез үзегенең
профсоюз оешмасында ала
аласыз.
Сез нинди транспорт белән ба¬
рырга телисез?
Мин
поездда
самолётта
автобуста
пароходта
барырга телим.
Гаиләлеләр өчен юлламалар бар¬
мы?
Әйе, бу юллама буенча сез гаи¬
ләгез белән бара аласыз.
166
Можно ли взять с собой малень¬
кого ребёнка?
Нет, с маленькими детьми не
берём.
Когда сбор группы?
Сбор группы состоится во втор¬
ник в экскурсионном бюро
в семь часов вечера.
Есть ли у вас путёвки в зару¬
бежные страны?
Конечно, есть.
В какие страны?
В Америку, в Канаду, в европей¬
ские страны, в Японию...
Сколько стоит путёвка в Япо¬
нию?
Путёвка на одну неделю стоит
1500 долларов, на десять
дней - 1800 долларов.
Что входит в стоимость путёв¬
ки?
В стоимость путёвки входят экс¬
курсии, двухразовое питание
и проживание в гостинице.
Входит ли в стоимость путёвки
дорога?
Нет, за дорогу надо платить от¬
дельно.
Какой маршрут вы можете пред¬
ложить для знакомства с
природой этого края?
Мы можем вам предложить по¬
ездку на Чебоксарское водо¬
хранилище.
Там вы сможете
отдохнуть
искупаться
позагорать
половить рыбу
собирать грибы.
Где можно приобрести снаряже¬
ние для туристического по¬
хода, рыбной ловли и охо¬
ты?
Кечкенә баланы үзең белән алыр¬
га ярыймы?
Юк, кечкенә балалар белән ка¬
бул итмибез.
Төркем кайчан җыела?
Төркем сишәмбе көнне кичке
сәгать җидедә экскурсия бю¬
росында җыела.
Сездә чит илләргә юлламалар
бармы?
Әлбәттә, бар.
Кайсы илләргә?
Америкага, Канадага, Европа ил¬
ләренә, Япониягә...
Япониягә юллама күпме тора?
Бер атналык юллама - 1500 дол¬
лар, ун көнлек юллама 1800
доллар тора.
Юлламаның бәясенә нәрсәләр
керә?
Юллама бәясенә экскурсияләр,
ике тапкыр ашау, кунакханә¬
дә яшәү керә.
Юллама хакына юл бәясе керә¬
ме?
Юк, юл өчен аерым түләргә ки¬
рәк.
Бу төбәкнең табигате белән та¬
нышу өчен, сез нинди марш¬
рут тәкъдим итә аласыз?
Без сезгә Чебоксар сусаклагы¬
чына барырга тәкъдим итә
алабыз.
Анда сез
ял итә
су коена
кызына
балык тота
гөмбә җыя
аласыз.
Туристик поход, балык тоту һәм
ау өчен кирәк-яракларны
кайдан алырга була?
167
У нас в городе есть специаль¬
ный магазин для туристов,
охотников и рыболовов.
Что нужно взять в дорогу?
В нашей путёвке указано всё,
что вам необходимо будет
в пути и на отдыхе.
В гостинице
остановиться
свободный номер
свободное место
номер на одного человека
сутки
дорого
подешевле
ключ
ключ от номера
В какой гостинице мы остано¬
вимся?
Мы остановимся в гостинице
«Сафар».
У вас есть свободные номера?
Да, у нас есть свободные номе¬
ра.
Мне нужен номер на одного че¬
ловека.
Я останусь на 10 дней.
Сколько стоит номер в сутки?
Номер в сутки стоит 2500 руб¬
лей.
Это для меня слишком дорого.
У вас нет номера подешевле?
Завтра освободится один номер.
Оставьте, пожалуйста, этот но¬
мер за мной!
Дайте мне, пожалуйста, ключ от
номера!
Безнең шәһәрдә туристлар, ау¬
чылар һәм балыкчылар өчен
махсус кибет бар.
Юлга нәрсәләр алырга кирәк?
Безнең юлламада юлда һәм ял
иткәндә кирәк булачак бөтен
нәрсәләр күрсәтелгән.
Кунакханәдә
тукталу
буш номер
буш урын
бер кешелек номер
тәүлек
кыйммәт
арзанрак
ачкыч
номер ачкычы
Без кайсы кунакханәдә туктала¬
чакбыз?
Без «Сәфәр» кунакханәсендә тук¬
талачакбыз.
Сездә буш номерлар бармы?
Әйе, бездә буш номерлар бар.
Миңа бер кешелек номер кирәк.
Мин 10 көн торачакмын.
Номер тәүлегенә күпме тора?
Номер бер тәүлеккә 2500 сум
тора.
Бу минем өчен бик кыйммәт.
Арзанрак номерларыгыз юкмы?
Иртәгә бер номер бушый.
Ул номерны минем исемгә кал¬
дырыгыз әле!
Миңа номер ачкычын бирегез
әле!
168
Междометия
(Ымлыклар)
Звукоподражательные слова
(Аваз ияртемнәре)
Междометия выражают различные чувства, переживания, воле¬
изъявления человека. Междометия бывают эмоциональные и импе¬
ративные. Первые выражают чувства, переживания, настроения че¬
ловека как положительные, так и отрицательные: ура (ура), ан (ах),
их (эх), ай-най (ну и ну), и-и (э-э), ай-яй (ай), тфү (тьфу), уф (ух),
абау (ой), һм (гм), әнә (ага), ә-ә-ә (а-а-а), оно-но (о-го-го), ны (хэ) и
т.д. Императивные междометия выражают волеизъявление, желание
говорящего: марьи (марш), чү (тсс), әйдә (айда), алло (алло), трр
(тпру - лошади), пес-пес (кис-кис- кошке), на-на-на (но-но-но - ло¬
шади) и т.д.
Звукоподражательные слова образуются как подражания зву¬
кам, издаваемым человеком, животными, птицами, насекомыми, и
любым звукам в природе: карр (карр - ворона), мияу (мяу - кошка),
гыр-гыр (хрип), чут-чут (так поют птицы), күк-күк (ку-ку - кукуш¬
ка), мыш-мыш (сопит и спит), бак-бак (ква-ква - лягушка), бз-з-з
(пчела) и т.д.
Среди звукоподражательных слов выделяются и такие,- которые
выражают зрительно-образные представления о световых явлениях,
о внешнем состоянии живых существ или предметов, об их движе¬
нии: җем-җем (подражание мерцанию звёзд), гөлт (подражание
блеску яркого света), ялтыр-йолтыр (подражание сверканию мол¬
нии), челт-челт (подражание миганию глаз), дер-дер (подражание
дрожанию тела) и т.д.
1. Ш. Маннур шигырьләреннән өзекләрне укыгыз. Ымлыкларны табыгыз.
БИРЕМНӘР
1. Ай, бүген мин шатлыгымны
Кемгә сөйләргә белмим.
Кемгә генә сөйләсәм дә,
Сүзләрем бетмәс, дим мин.
3. Күңел һаман сиңа тарта,
Эндәшә һәр сукмагың.
Сагынам да сиңа кайтам,
И газиз туган ягым.
2. Чакыра җәй урманнарга,
Кошлар сайраган җиргә.
Тар, яшерен сукмакларда
Качып, уйнап йөрергә.
- Аһа-һа-һау!
Сез кайдау?
Килегез, дуслар, бире!
- Без мондау!
- Аһа-һа-һау!
- Кайдан табыйк без сине?
4. Их, күңелле безнең болын,
Печән җыйганда.
Тугай саен сайлап урын,
Кибән куйганда.
5. Чем-кара булып,
Тамырдай тулып,
Тәлгәшләре сузылып,
Чыбыклары сыгылып,
Әй, пешкән шомырт, пешкән!
Чук-чук тезелеп төшкән!
169
6. Ындыр шаулый да гөрли,
Бодай сугалар монда.
Малайлар да тик йөрми -
Эш күп алар кулында!
Бик куана-куана,
Алар бахбай куалар:
- Әйдә, атла!
На! На-на! -
Дип кычкырып куялар.
7. Яле, карчык, яса катырак итеп,
Сүзгә мавыгып,
монсы суынган;
Чәең каты, сөтең куе булса,
Җегәрләнеп китә буыннар.
8. һай, ул еллар,
Матур еллар,
һич онытылачак түгел!
Искә төшкәч данлы җырлар,
Ярсынып куя күңел.
9. Ул, капланып юеш җиргә,
Кинәт үксеп җибәрде...
Авыр булды калганнарга
Тыңлау сабый җүләрне.
- Ах, әнкәңнең нәни улы!
- Сугышчы, имеш, тагын!..
Әрләделәр һәм көлделәр
Йомшаклыгыннан аның.
10. Ах, бу куллар иркен булса,
Нишләмәс иде болар!
Ичмасам, соңгы сулышта
Дошманның тешен кояр,
Кабыргасын санар иде
Һәм муенын борыр иде!
Ул чагында үкенеч тә
Аз булган булыр иде!..
11. Их, яшьлек, яшьлек!
Гүзәл син,
Җүләр син, акыллы син.
Кошлар күк
шат һәм моңлы син,
Ягымлы, ялкынлы син!
12. Алдыбызда - зур кунак.
Салды кара накидкасын -
Килеп чыкты генерал.
- Я Ходай! - диде ханымнар,
Алкышлады бөтен зал.
2. Ш. Маннур шигырьләреннән өзекләрне укыгыз. Аваз ияртемнәрен табыгыз.
1. Минем тайлар хәзер карап
туйгысыз,
Ялт-йолт итеп тора өсләре;
Төннәрем дә күп чак
шунда үтте,
Мал булсыннар диеп, көч куеп.
2. ...Малайның уң беләгенә
Чорналган иде елан...
Күреп алгач шуны менә,
«Чыр-р-р» иттек без куркудан!
3. Айбактының ярны күргәч
Жу-у итте яшь йөрәге.
Ул да шунда тәгәрәрме,
Яр капланып үләрме?..
4. Күзләрен челт-челт йома да
Аюга карый кабат.
Аюның һич исе китми,
Утыра аңа карап.
Аю, ахры, түзалмады,
Үз постыннан кузгалды, -
Салмак кына лап-лоп басып,
Уңга китеп югалды.
5. Каз вәзире тыңлап тора,
Көнләшүдән күзе тона,
Башындагы юк йоннары,
Чөгендердәй борыннары,
Кәлтә елан мыеклары,
Кәҗә сакал-койрыклары
Дер калтырый, дер калтырый,
Нишләргә дә бик аптырый.
6. Патша белән кем шаярган?
Чулпан дусның хәле яман...
Китеп бара ындырларга,
170
Тотына ул, әй, еларга!
Елый-елый, яше кибә,
Ә йөрәге дөп-дөп тибә,
Җем-җем итсен бөтен җире!..
- Би-ик дөрес, - ди
каз вәзире, -
Хәзер сикереп чыгар кебек,
Куркуыннан шулай тибеп.
Эшләсен малай актыгы!..
Бетмәс аның елаклыгы!
Эшләмәсәң таңга тикле,
«Кых!» башыңны -
7. Патшабикә тыңлап тора,
Аннары бер сүз кыстыра:
- Су аркылы бер күпер дә
бетте-китте.
Салсын малай шул ук төндә!
8. Бал кортлары шул ук ара
Сарай эчен сырып ала:
-Без-з-з-з-з! Без-з-з-з-з!
Ник тиясез Чулпанга сез-з-з?
Ук кадыйбыз патшага без-з-з!
Булмасын ул бүрәнәдән,
Булсын сары гәрәбәдән;
Челтәрләре булсын кыйгач,
Уйнап торсын анда кояш,
3. Текстны укыгыз. Тәрҗемә итегез.
Сарык - Англиядә дә сарык
Тик ул анда инглизчә сөйләшә. Төрле илләрдә хайваннарның тавы¬
шы төрлечә ишетелә икән. Бездә, татарларда, эт өргәнне - «һау-һау»,
руслар - «гав-гав», немецлар - «вау-вау», инглизләр - «ба-ба», француз¬
лар - «ау-ау», итальяннар «бу-бу» дип аңлаталар. Сарык бездә - «бе-е-
бе-е», Германиядә - «ме-ме-е», Испаниядә - «би-би», Төркиядә - «мми-
мми», Англиядә «ба-а» ди. Руслар дуңгыз «сөйләшүен» - «хрю-хрю»,
татарлар - «мырык-мырык», инглизләр - «уинк-уинк», немецлар -
«квик-квик», итальяннар «фрон-фрон» диләр.
4. Разыграйте ситуации:
1) вы хотите купить путёвку в один из санаториев Турции. Позво¬
ните другу и узнайте, в какой туристической компании лучше всего
купить путёвку;
2) позвоните в туристическую фирму и закажите путёвку в страну
вашей мечты;
3) вы решили ознакомиться с природой, памятными местами ваше¬
го края. Позвоните в туристическую фирму и узнайте, какие маршруты
они могут предложить, на каком виде транспорта, что входит в стои¬
мость путёвки, есть ли путёвки для семейных и т.д.;
4) вы встречаете друга, который недавно вернулся из-за границы.
Поинтересуйтесь, в какой стране он был, с какой целью он туда ездил.
Оказывается, он ездил в Китай (Португалию, Канаду, ...) как турист.
Узнайте, понравилась ли ему поездка, в какой фирме он купил путёвку,
сколько стоит путёвка и т.д. Пусть друг подробнее расскажет о стране,
в которой побывал;
5) вы собираетесь в командировку в Набережные Челны. Позвоните
в одну из гостиниц города и забронируйте себе одноместный номер на
десять дней;
(Көндәлек матбугаттан)
171
6) вы встречаетесь со своим деловым партнёром, который приехал
из другого города. Вы заранее забронировали ему номер в гостинице.
Расспросите, удобно ли ему в этой гостинице;
7) вы только что прибыли в гостиницу и распаковываете свои вещи.
Вам нужно погладить костюм. Кроме того, вам бы хотелось, чтобы в
номер принесли безалкогольные напитки и свежий номер газеты «Вос¬
точный экспресс». Позвоните в служебную комнату.
5. Сделайте сообщения:
1) о том, как вы проводите своё свободное время и как вы любите
отдыхать;
2) об одной из туристических компаний вашего города;
3) о санатории (турбазе), где вам приходилось отдыхать;
4) о городе (стране), где вам приходилось бывать;
5) о гостинице, где вам приходилось останавливаться.
ИСПОЛЬЗОВАННАЯ ЛИТЕРАТУРА
КУЛЛАНЫЛГАН ӘДӘБИЯТ
Ай колакланса, ни була? Халык афоризмнары. Беренче китап / төз.
X. Ш. Мәхмүтов. - Казан : Мәгариф, 2002. - 143 б.
Асадуллин А. Ш., Юсупов Р. Р. Татарский язык в русскоязычной аудито¬
рии. - Казань : Магариф, 1995. - 206 с.
Әйтем - чәчәк, мәкаль - җиләк : халык афоризмнары. Икенче китап / төз.
X. Ш. Мәхмүтов. - Казан : Мәгариф, 2002. - 191 б.
Газеев А. А. Изучаем татарский : это быстро и интересно. - Казань : Мага¬
риф, 1998.- 147 с.
Газеев А. А. Методическое обеспечение и программа обучения татарскому
языку русскоязычных школьников и взрослого населения (В аспекте реализа¬
ции принципа природосообразности). - Казань, 1999. - 25 с.
Газизова Ф. М. Русско-татарский словарь экономических терминов. - Ка¬
зань : Раннур, 1999. - 448 с.
Гыйләҗетдинова А. Татар телен өйрәнүчеләр өчен текстлар. - Казан :
Иман, 1999.-37 б.
Нигъмәтуллина Р. Р. Татар теле өйрәнүчеләргә. Кагыйдәләр һәм күнегүләр
(Изучающим татарский язык. Правила и упражнения): рус телендә белем
бирүче мәктәпләр өчен уку ярдәмлеге. - Казан : Мәгариф, 2005. - 20-5 б.
Николаева М. М. Основы татарской грамматики. - Казань : РИЦ «Школа»,
2003. - 80 с.
Николаева М. М. Сборник устных тем. - Казань : РИЦ «Школа», 2003. -
52 с.
Рахман Р. Дәреслектәге темалар һәм биремнәр буенча сочинениеләр. - Ка¬
зан : Раннур, 2004. - 208 б.
Русско-татарский словарь. - Москва : Русский язык, 1985. - 734 с.
Сафиуллина Ф. С. Татарский язык: самоучитель. - Казань : Татар, кн. изд-
во, 1991. - 447 с.
Сафиуллина Ф. С., ФатхулловаК. С. Татарский язык : интенсивный курс. -
Казань : Хатер, 1999. - 448 с.
Сборник текстов по татарскому языку для дополнительного и внеклассного
чтения / сост.: Р. Р. Нигматуллина, Р. А. Юнусова. - Наб. Челны, 2004. - 84 с.
Татарская грамматика. Т. II: Морфология. - Казань, 1997. - 397 с.
Татарский энциклопедический словарь (на татарском языке). - Казань :
Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 2002. - 830 с.
Татарский энциклопедический словарь. - Казань : Институт татарской эн¬
циклопедии АН РТ, 1999. - 703 с.
Татарско-русский словарь. - Казань : Татар, кн. изд-во, 1988. - 463 с.
Татар теле дәресләрендә рус телле укучылар белән өстәмә эшләү өчен
күнегүләр һәм текстлар җыентыгы / төз. : Р. Р. Нигъмәтуллина, Г. К. Шәрифул-
лина, Ә. Ә. Ганиева. - Яр Чаллы, 2001. - 80 б.
Татар теленнән күнегүләр җыентыгы / төз.: Р. Р. Нигъмәтуллина, Р. М. Хәй-
руллина, Г. К. Шәрифуллина. - Яр Чаллы, 2001. - 100 б.
Фаттахова Р. Ф. Введение в деловой татарский язык. - Казань : РИЦ
«Школа», 2004. - 96 с.
СОДЕРЖАНИЕ
ЭЧТӘЛЕК
Приветствие. Прощание 3
Исәнләшү. Саубуллашу 3
Алфавит и графика татарского языка. Основные сведения по фонетике.
Гласные звуки. Закон сингармонизма. Категория числа имени суще¬
ствительного. Отрицательная частица түгел 4
Татар теленең алфавиты һәм графикасы. Фонетика буенча төп мәгълүмат.
Сузык авазлар. Сингармонизм законы. Исемдә сан категориясе. Түгел
юклык кисәкчәсе 4
Благодарность. Извинение 6
«Рәхмәт» сүзе. Гафу үтенү 6
Согласные звуки татарского языка. Личные местоимения. Спрягаемая
основа глагола. Спряжение глаголов настоящего времени. Вопроси¬
тельная частица -мы/-ме 6
Татар теленең тартык авазлары. Зат алмашлыклары. Фигыльнең төрләнеш
нигезе. Хәзерге заман фигыльләрнең зат-сан белән төрләнеше. -мы/-ме
сорау кисәкчәсе 6
Возраст 9
Яшь 9
Слог. Ударение. Вопрос кайдан? {откуда?). Количественные числитель¬
ные 9
Иҗек. Басым. Кайдан? соравы. Микъдар саннары 9
Знакомство 12
Танышу 12
Звук [а]. Вопросы кайда? (где?), кая? (куда?). Порядковые числитель¬
ные. Порядок слов в предложении 14
[а] авазы. Кайда? кая? сораулары. Тәртип саннары. Җөмләдә сүзләр
тәртибе 14
Семья. Родство 18
Гаилә. Туганлык 18
Звук [ә]. Категория принадлежности. Притяжательные местоимения 19
[э] авазы. Тартым категориясе. Тартым алмашлыклары 19
Квартира. Адрес 25
Фатир. Адрес 25
Звук [о]. Категория падежа. Склонение существительных с аффиксом
принадлежности. Изафетные сочетания 26
[о] авазы. Килеш категориясе. Тартымлы исемнәрнең килеш белән төрлә¬
неше. Изафә тезмәләр 26
Погода. Климат 34
һава торышы. Климат 34
Звук [ө]. Качественные и относительные прилагательные. Степени срав¬
нения прилагательных. Образование прилагательных 35
[ө] авазы. Асыл һәм нисби сыйфатлар. Сыйфат дәрәҗәләре. Сыйфатлар¬
ның ясалышы 35
Время 40
Вакыт 40
Звук [у]. Общие сведения о глаголе. Корень глагола. Способы образова¬
ния глаголов. Залоги глаголов. Отрицательная форма глагола. Вспомо¬
гательные глаголы 43
174
[у] авазы. Фигыль турында гомуми мәгълүмат. Фигыльнең тамыры. Фи¬
гыльләрнең ясалыш ысуллары. Фигыль юнәлешләре. Фигыльнең
юклык формасы. Ярдәмче фигыльләр 43
Изучение языков. Разговор 49
Телләр өйрәнү. Сөйләшү 49
Звук [ү]. Глаголы изъявительного наклонения. Настоящее время изъяви¬
тельного наклонения 50
[ү] авазы. Хикәя фигыльләр. Хәзерге заман хикәя фигыль 50
Встреча. Приглашение. Просьба. Желание 56
Очрашу. Чакыру. Үтенеч. Теләк 56
Звуки [ы], [э], [’] (гамза). Прошедшее определённое и неопределённое
время глагола 57
[ы], [э], [’] (һәмзә) авазлары. Билгеле һәм билгесез үткән заман хикәя
фигыль 57
Согласие. Несогласие 65
Ризалык. Риза булмау 65
Звук [и]. Будущее определённое и неопределённое время глагола 65
[и] авазы. Билгеле һәм билгесез киләчәк заман хикәя фигыль 65
Поздравления. Пожелания. Соболезнования. Разговор по телефону ... 71
Котлаулар. Теләкләр. Кайгы уртаклашу. Телефоннан сөйләшү 71
Звуки [к], [къ]. Повелительное наклонение. Желательное наклонение 73
[к], [къ] авазлары. Боерык фигыль. Теләк фигыль 73
Город 79
Шәһәр 79
Звуки [г], [гъ]. Условное наклонение 81
[г], [гъ] авазлары. Шарт фигыль 81
В продуктовом магазине 86
Ашамлыклар кибетендә 86
Звуки [х], [н]. Деепричастие. Сложные глаголы, передающие степень
протекания действия 88
[х], [н] авазлары. Хәл фигыль. Эш-хәлнең дәрәҗәсен белдерүче катлаулы
фигыльләр 88
В столовой 93
Ашханәдә 93
Звуки [җ], [ң]. Причастие 95
[җ], [ң] авазлары. Сыйфат фигыль 95
Здоровье 101
Сәламәтлек 101
Звуки [в], М. Инфинитив. Имя действия 106
[в], [м?] авазлары. Инфинитив. Исем фигыль 106
В универмаге 113
Универмагта 113
Наречие 115
Рәвеш 115
Работа. Профессия 121
Эш. һөнәр 121
Местоимение 123
Алмашлык 123
175
Заседания. Конференции 131
Утырышлар. Конференцияләр 131
Послелоги и послеложные слова 133
Бәйлекләр һәм бәйлек сүзләр 133
Экономика и экономическое сотрудничество. Контракты, банки и
кредиты. Торговля 141
Икътисад һәм икътисади хезмәттәшлек. Килешүләр, банклар һәм
кредитлар. Сәүдә 141
Союзы 144
Теркәгечләр 144
Печать, культура и искусство 149
Матбугат, мәдәният һәм сәнгать 149
Частицы. Предикативные слова. Модальные слова 156
Кисәкчәләр. Хәбәрлек сүзләр. Модаль сүзләр 156
Отдых 164
Ял итү 164
Междометия. Звукоподражательные слова 169
Ымлыклар. Аваз ияртемнәре 169
Использованная литература 173
Кулланылган әдәбият 173
Учебное издание
Фаттахова Рузиля Фердависовна
ПРАКТИЧЕСКИЙ ТАТАРСКИЙ ЯЗЫК
Методическое пособие для изучающих татарский язык
Издание второе, исправленное, дополненное
Казань. Татарское книжное издательство. 2012
На русском и татарском языках
Редактор 3. В. Шайхразиева
Художник и художественный редактор Р. X. Хасаншин
Техническое редактирование и компьютерная вёрстка А. С. Газиззяновой
Корректоры Г. Г. Мухаметзянова, А. А.Давлетова
Оригинал-макет подписан в печать 03.07.2012.
Формат 60x90 Ч\ь. Печ. л. 11,0. Тираж 5000 экз. Заказ № 4341.
ГУП «Татарское книжное издательство». 420111. Казань, ул. Баумана, 19.
Тел ./факс: (843) 519-45-22.
һПр ://Шкш§а.ги
е-шаП: (1и@1:а1:кт§а.Г11
Наши книги можно приобрести по следующим адресам:
Казань, ул. Декабристов, 2.
Отдел маркетинга Татарского книжного издательства. Тел.: (843) 519-45-35.
Казань, ул. Баумана, 29/11.
Фирменный магазин Татарского книжного издательства. Тел.: (843) 292-03-18.
Отпечатано в ОАО «Первая Образцовая типография»,
филиал «Дом печати - ВЯТКА» в полном соответствии
с качеством предоставленных материалов.
610033, г. Киров, ул. Московская, 122.
Факс: (8332) 53-53-80, 62-10-36
һир:/Лүд^.§1рр.к1гоү.ги, е-шаП: огс1ег@§1рр.к1гоу.ги