PISARZY SL\SKICH
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
i
•
•
--
•
-'
"
L
•
•
, .
,
•
--
•
•
-
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
To III
1
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
l!l WYIHWNICTWO UNI\H:RSyrETU SU�SKIEGO • K \TO\\'ICE 2005

SLOWNIK
PISARZY SL1\SKICH
Tom 1

NR 2312

SLOWNIK
"
PISARZY SLASKICH
Tom 1
pod redakeja
JACKA LYSZCZVNY i DARIUSZA ROTIA
Wydawnictwo Unrwersytetu Slasklego l!! Katowice 2005

Redaktor serii: Historia Literatury Polskie]
JERZY PASZEK
Recenzent
JOACHIM GLENSK

WSTEP
Celem naukowym projektu badawczego Komitetu Badan Na­
ukowych nr 1 HOIC 025 18: Dawna literatura slqska. BiograflSty­
ka - perioduzacja - problemy badawcze, kt6ry realizowali
badacze z Uniwersytetu Slasklego w Katowicach oraz Uniwersyte­
tu Wroclawsklego pod kierunkiem dr. hab. Dariusza Rotta, bylo
przygotowanie, a nastepnie opublikowanie pierwszego tomu
Slownika pisarzy slqskich (w systemie holenderskim). Zawiera on
biogramy postaci, ktore wsp6ltworzyly od czas6w najdawniej­
szych po pierwsza polowe XIX w. dzieje literatury slaskle],
ukazuje wtelokulturowosc i wtelojezycznosc slasklch tw6rc6w
literatury oraz prezentuje i porzadkuje aktualny stan wiedzy,
bedac jednoczesnie odpowiedzla na tstntejace leksykony niemiec­
kojezyezne (zwlaszcza Franza H e i d u k a Oberschlesiches Litera­
tur Lexicon. Biographisch-bibliographisches Handbuch. Bd. 1-2.
Berlin 1990-1993), budzace zastrzezenla zar6wno pod wzgledem
rnetodologlcznym, jak i merytorycznym. Publlkacja ta stanowi
wtec w dorobku badan slaskoznawczych pozycte nowa, przewar­
tosciowujaca i weryflkujaca wielokrotnie powtarzane stereotypy
oraz moze bye wskazowka i zacheta do dalszych badan umozli­
wiajacych powstanie metodologicznle nowoczesnej syntezy litera­
tury slaskle].
Podstawa projektu bylo przekonanie jego realizator6w 0 specy­
ficznych walorach literatury powstajace] na Slasku w ctagu wie­
k6w (od czas6w najdawniejszych do polowy XIX w.). Literatura ta
rna charakter wielokulturowy i wtelojezyczny (jezyk Iaciriskl, cze­
ski, niemiecki, polski). Naszym celem bylo zatem opublikowanie
przewodnika bio-bibliograficznego po tym bogatym dziedzictwie
kulturowym. Wykorzystalismy przy tym metode biografiki literac­
kiej (J. S 1 a wi n ski: Mysli na temat "biografia pisarzajako jed­
nostka procesu historycznoliterackiego". W: Biografia - geografia

6
- kultura literacka. Red. J. Z i 0 m e k, J. S 1 a win ski. War­
szawa 1975; H. Mar k i e w i c z: Mi�dzy dokumentem a mitem.
Zycie i osoba pisarza w poZskich badaniach literackich. .Tworczosc"
1982, nr 1).
Nie opracowano do tej pory polskojezyeznego slownika pisarzy
slasklch, tymczasem taki przewodnik-slownik rnoglby sluzyc hu­
manistom uniwersyteckim roznych specjalizacji. Brak tego typu
wydawnictwa utrudnia bowiem przygotowywanie prac monogra­
ficznych, a opubltkowane dotychczas opracowania z zakresu bio­
grafistyki, aczkolwiek bardzo cenne, nie wyczerpuja zestawu
nazwisk osob, ktorym nalezy poswtectc uwage w dziejach pis­
mtennlctwa na Slasku. W niniejszym Slowniku ... zgromadzone sa.
informacje rozproszone dotychczas w roznego typu dokumentach
i zrodlach trudno dostepnych wspolczesnernu czytelnikowi.
Drugtm celem projektu bylo spelnienle postulatow, jakie for­
mulowaly srodowiska naukowe na Slasku od czasow mtedzywo­
jennych w zakresie biograficznej dokumentacji dziejow regionu,
.Jego Inteneje stanowila tez odpowiedi na dajace ste zauwazyc
zapotrzebowanie naukowe, popularyzatorskie, a nawet edukacyj­
ne na tego typu wydawnlctwa, potwierdzone lokalnymi lub srodo­
wiskowymi przedstewzteciami, takimi np. jak: Swi�tochloWicki
slownik biograficzny. Red. E. B r z 0 z 0 w ski, J. H eli k. Swie­
tochlowtce 1986; Slownik biograficzny duchouiietistuia slqskiego
XIX i XX wieku. Red. M. Pat e r. Katowice 1996; J. G 0 I e c,
S. B rod a: Slownik biograficzny Ziemi Cieszynskifj. T. 1-3. Cie­
szyn 1993-1998; Slownik biograficzny Ziemi Pseczspiskie]. Red.
A. L Y s k o. Pszczyna 1995; Chorzowski slownik biograficzny.
Red. J. D r a bin a. Chorzow 1997. Zadne z tych wydawnictw
nie stanowi jednak kompendium scisle literackiego.
Slownik pisarzy slqskich moze spelniac dwie podstawowe
funkcje - przewodnika faktograficznego i bibliograficznego dla
humanistow uniwersyteckich roznych specjalizacji oraz pomocy
dydaktycznej na poziomie szkolnictwa sredntego, ulatwiajac realt­
zacje zalozeri programowych zwtazanych z edukaeja regionalna -
dziedzictwem kulturowym reglonu, bedaeym jednym z najistot­
niejszych czynnik6w, od ktorych zaleZy zachowanie tozsamosci
narodowej w jednoczqcej si� Europie.
Wspolczesnie dostrzega si� wyraine zapotrzebowanie spolecz­
ne na publikacje naukowe 0 charakterze slownikowym (ency­
klopedycznym), umozliwiaja.ce szybkie i sprawne uzyskanie in­
formacji i wskazowek do dalszych doeiekan. W dziedzinie
literatury sla.skiej brakuje polskoj�zycznego wydawnictwa prze-

7
WSTI;P
znaczonego dla szerokiego kregu odbiorc6w (pracownik6w naukl,
mlodztezy studtujace]. nauczycieli praktyk6w). kt6re spelntaloby
jednoczesnie kryteria rzetelnego opracowania naukowego, oparte­
go na materialach zrodlowych i kwerendach archtwalnych, nie
powtelajacego wieloletnich stereotypowych uj�e problematyki hi­
storycznoliterackiej Slaska, aczkolwiek juz od XVIII w. ukazywaly
ste niemieckie biografie literackie i leksykony uwzgledniajace jed­
nak przede wszystkim ntemteckojezycznych autor6w slasklch. Do
tej tradycji nawtazal wspolczesnte Franz Heiduk, ale jego praca
nacechowana jest daleko Idacym subiektywizmem autorskim
i nle spelnla kryteriow opracowania naukowego, ponadto odnoto­
wu]e jedynie postacie zwlazane z G6rnym Slasklem, Podobne za­
wezenle zakresu hasel osobowych zauwaza ste w opracowanym
przez K.W. N e u man n a (przy wspoludziale P. Andraschkego,
E. Fusska i H. Patzelta) Ostschlesische Portrtiis, Biographisch-bi­
bliographisches Lexicon von Osterreichisch-Ostschlesien (Bd. 1:
A-D. Berlin 1991; Bd. 2: E-H. Berlin 1996). prezentujaeym syl­
wetki autor6w pochodzaeych ze Slaska Cieszynsklego. Sposrod
polskich wydawnictw tego typu nalezy wymienic Slqski slownik
biograjiczny. zredagowany przez J. K ant y k � i W. Z i eli n -
ski ego (T. 1-3. Katowice 1977. 1979. 1981). kt6ry nie stano­
wi jednak kompendium scisle literackiego oraz chronologtcznte
obejmuje XIX i XX w .. a takze prace zbiorowa pod kierunkiem
J. Z are m b y - Bibliograjil? pistniennictuxi polskiego na Slqsku
XVII i XVIII wieku (Wrodaw-Warszawa-Krak6w-Gdansk 1979),
bedaca z kolei typowym wydawnictwem bibliograficznym. ogrant­
czajaeym ponadto zakres swej tresci do dw6ch wymienionych
w tytule stuleci oraz w spos6b naturalny uwzgledntajaeym stan
badan jedynie do r. 1976. Slownik pisarzy slqskich pozwoli
w znacznym stopniu uzupelnlc oraz uaktualnlc obecny stan wie­
dzy slaskoznawcze], zweryflkowac ujecia stereotypowe i bye moze
zainspirowac do dalszych badan i poszuklwari naukowych.
Jacek Lyszczyna, Dariusz Rott

B
BENEDYKT Z POZNANIA, Benedykt Sternberg [mledzy 1460
a 1470 - mtedzy 1525 a 1529), kanonik regularny, prepozyt ko­
sctola i szpitala Swietego Ducha we Wroclawtu, historyk.
Benedykt urodzil sie w rodzinie poznarisktego kupca Grzego­
rza Sternberga. W 1489 r. przyjal nizsze swtecenia duchowne.
Studiowal w Akadernii Krakowskiej. Przez 10 lat byl plebanern
w Kotlowie kolo Mikstatu, a nastepnie w parafii na Psirn Polu
pod Wroclawiem. W 1512 r. objal urzad konserwatora praw kleru
katedralnego oraz zostal prepozytern we wroclawsklm kosciele
i szpitalu Swletego Ducha, podlegajacym klasztorowi Kanonikow
Regularnych sw, Augustyna na wroclawskim Piasku. W 1516 r.
jako prebende otrzymal jeszcze prepozyture w Oltaszynie kolo
Krakowa. Jako zarzadzca prepozytury sw, Ducha zostal nieslusz­
nie oskarzony 0 nteudolnosc i doprowadzenie podleglej rnu insty­
tucji do rutny, czego konsekwencja bylo ustaptenie w 1523 r.
z pelnionej funkcji.
Benedyktowi przypisywano autorstwo kilku lactriskich utwo­
row historycznych: Kroniki ksiq,Zqt slqskich [ ... J (1518), Historii sw.
Wqjciecha biskupa praskiego (1518), Zywota sui biskupa krakow­
skiego Stanislawa (1520) oraz dwoch biografii Piotra Wlasta
(wszystkie utwory w rekopisle w Bibliotece Uniwersyteckiej we
Wroclawlu, sygn. IV F 188; ponadto Kronika ksiq,Zqt slqskich
w rekopisie w Bibliotece Kornickte], sygn. 184). W swojej tworczo­
sci Benedykt zajmowal zdecydowanie antyheretycka postawe oraz
akcentowal zwtazkt Slaska z Polska, Dawniejsza histortografia
podkreslala wartosc dokonari historycznych Benedykta, tymcza­
sern nowsze badania ujawnily kornpilatorski charakter jego prac.
Opieral sie on glownie na dzielach Jana Dlugosza i Kronice
ksiq,Zqt polskich. Jak sie wydaje, orygmalnymt utworarni Bene­
dykta sa jedynie odkryte ostatnio: traktat antyluterariskt, konty­
nuacja katalogu biskupow wrodawskich, spisanego przez Jana

BENEDYKT Z POZNANIA
10
Dlugosza, oraz tablica synchroniczna papiezy i cesarzy (w rekopi­
sie watykarisklm Chigi, sygn. Q.II.51).
Bibliografia
R. Roe p ell: Zur Quellenkunde der schlesischen Geschichte. I: Benedict's
von Posen Chronik der Herzoqe von Schlesien. .Zettschrift des Vereins fur Ge­
schlchte und Alterthum Schlesiens" 1858. Nr. 2. s. 403-417; Kronika ksiqZqt
slqskich (Cronica ducum Slesie). W: Monumenta Poloniae historica. T. 3. Lw6w
1878. s. 489-576 (w przyptsach do wydania Kroniki ksiqZqt polskich przygoto­
wanego przez Z. Weclewskiegol,
S.B. K los e: Darstellung der inneren Verhdltnisse der Stadt Breslau vom
Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847. s. 389-390; R. Roe p ell: Zur
Quellenkunde.... s. 402-421; Berichtigungen. .Zertschrtft des Vereins fur Ge­
schichte und Alterthum Schlesiens" 1860. Nr. 3. s. 225; A. M 0 s b a c h: Piotr
syn Wlodzimierza slawny dostoinik: wieku XII i Kronika opowiadajqca dzieje Pio­
trowe. Ostr6w 1865; W. 0 g rod z i n ski: Benedykt z Poznania. W: Polski slow­
nik biografLCzny. T. 1. Red. W. K 0 n 0 p c z Y n ski. Krak6w 1935. s. 427;
W. 0 g rod z i ri ski: Dzilje piSmiennictwa slqskiego. Katowice-Wroclaw 1946.
s. 18; L. San t i fall e r: Liebentals Kopialbilcher des Prtunonstraiensersiiftes
zum HZ. Vinzenz in Breslau. Innsbruck 1947. s. 97-98; Z. Grabowiecka:
Benedykt z Poznania - szesnastowieczny badacz polskilj przeszlosci Slqska. W:
Z dzilj6w post�powlj ideologii na Slqsku w XIV-XVI w. Red. E. Mal e c z y n -
s k a. Warszawa 1956. s. 125-150; Repertonum foniium historiae medii aevL
T. 2. Romae 1967. s. 482-483; L. Mat us i k: Dawne dztetopisarstuio
wrodawskie (do poczqtk6w XVI wieku). .Rocznlk Wrodawski" 1967/1968.
T. 11/12. s. 78-81; H.E. Wyczawski: Benedykt z Poznania. W: Slownik
polskich teolog6w katolickich. T. 1. Red. H.E. Wy c z a w ski. Warszawa 1981.
s. 126-127; K. L u t Y n ski: Benedykt z Poznania. W: Encyklopedia katolicka.
T. 2. Red. M. K r a. pie c i in. Lublin 1976. s. 232; L. K r z y w i a k: Benedykt
z Poznania. Slqski milosnik historii z poczqtku XVI wieku. .Roczniki Historyczne"
1991. T. 57. s. 73-116; J. Wiesiolowski: Rodzina Benedykta Stemberga
z Poznania. .Roczniki Historyczne" 1991. T. 57. s. 117-146; S. Ka d z I e l s k t.
W. M r 0 z 0 w i c z: R�kopisy. W: Polonika zagraniczne w zbiorach Biblioteki Uni­
uiersuteckiej we Wrodawiu. Informator. Wroclaw 1998. s. 153; M. S 1 0 n: Szpi­
tale sredniowiecznego Wrodawia. Wrodaw 2000. zwl. s. 126-130; W. M r 0 z 0 -
wi c z: "Kronika ksiqZqt polskich" i inne sredniowieczne Silesiaca w r�kopisie Bi­
blioteki Narodowlj w Pradze (XXIII G 27). W: Viae historicae. Ksi�gajubileuszowa
dedykowana Profesorowi Lechowi A. Tyszkiewiczowi w siedemdziesiqtq rocznic�
urodzin. Wrodaw 2001. s. 41-55.
Wojciech Mrozowicz

11
BOCK JERZY
BOCK JERZY, Bok, Buk (1621-1690) - poeta, kaznodzieja.
Znany pod kryptonimem: G.B.A.O. (Georgtus Bock Archidiaconus
Olsnensis).
Urodzil ste 12 kwietnia w Komorznie (Reynersdorf) pod By­
czyna, Byl synem protestanta, przybysza z Siedmiogrodu. Nauki
wstepne pobieral najprawdopodobniej w Byczynie. Studiowal zra­
zu na Wegrzech, a potem w Krolewcu, W r. 1646 objql posade na­
uczyciela szkoly miejskiej w Namyslowle. Dwa lata poznte]
przeprowadzil ste do Wokzyna w Ksiestwie Olesntckim. Tuta] oze­
nil ste z Teodora Htllberzanka, ktora wkrotce zmarla. Druga jego
zona byla Maria Beckerowna, Zarowno w szkole namyslowskiej,
jak i wolczynskie] odbywalo ste nauczanie w jezyku polskim. Fa­
milia Bockow swietnte wladala polszczyzna, brat Jerzego - Jan
- byl nawet polskim pastorem w Maslowie kolo Trzebnicy, z cze­
go autorzy .Korbuta Slasktego" wyctagnelt niekoniecznie trafny
wniosek 0 "polskosci" tej rodziny. W 1650 r. ksiaze olesnickl Syl­
wiusz Nemrod z rodu Wlrtemberczykow powolal Bocka na stano­
wisko diakona oraz polskiego pastora. Byl tez w tym czasie Bock
osobistym nauczycielem jezyka polskiego kstecia Nemroda, ktory
w r. 1651 obdarowal swego pastora godnoscta archidiakona.
Bedac pastorem polskim w Olesnlcy, Bock ptsal poezje i wzo­
rowe kazania, wkrotce tez zaslynal jako poeta i kaznodzieja. Na
jego homilie, wyglaszane w jezyku polskim, uczeszczal sam
ksiaze, Nie wszystkie dziela olesntckiego archidiakona dochowaly
si� do naszych czasow, Znamy np. Agend� g. Porzqdek kosciolow
Euxmjelicklch. Kstestuia Olesnickieqo (Brzeg 1715). Pierwsze wyda­
nie tego tekstu (najprawdopodobniej z r. 1668) zagmelo. Agenda ...
stanowi przeklad oryginalu niemieckiego, nad ktorym Bock pra­
cowal w latach szescdziesiqtych XVII w., a ostatecznie ukonczyl
w r. 1668. Jut Wincenty Ogrodzinski podkreslal, iZ dzielo to na­
pisane zostalo "swietnq polszczyznq", a jego styl jest prosty, choc
podniosly. Do Agendy ... dodany zostal wiersz Do czytelnika ... oraz
modlitwa do Jezusa. Ksiqika ta miala ogromnq popularnosc na
Slqsku, stala si� nawet tekstem urz�dowym polskich protestan­
tow w tym regionie. Ponowne jej wydanie, choc znieksztakone,
ukazalo si� w r. 1819 w Olesnicy (za sprawq Krystiana Bogu­
chwala Auerbacha). Inne dzielo Bocka to Nauka domowa (Olesni­
ca 1670), napisana z okazji wesela szwagra poety - Adama
Hillberga. Pod wzgl�dem gatunkowym jest to epitalamium 0 od­
mianie "pouczajqcej", a oprocz dydaktycznych fragmentow zawie­
ra one ciekawe obrazki obyczajowe. Badacze (m.in. Ogrodzinski)
podkreslali "udatny wiersz", jakim napisany zostal utwor. Z in-

BONCZVl{ NORBERT
12
nych epttalamtow pastora olesntcktego wymienic nalezy Dziwne
dwojga zlqczenie... - wiersz zlozony na okolicznosc wesela
ksiazat Ferdynanda i Elzbiety z rodziny panujace] w Olesnlcy
(tekst w rekopisie, w Bibliotece Slaskiej). Bock pisal rowntez inne
teksty okoltcznosciowe, np. epicedia i treny, drukowane w latach
plecdzlesiatych i szescdztestatych XVII stulecia.
Jerzy Bock zrnarl 19 listopada 1690 r. w Olesntcy, Jego synem
byl Krystian Bock, notariusz ksiazecy w Olesnicy,
Bibliografia
J. B 0 c k: Nauka domowa i wyjqtki z Agendy. Wyd. W. 0 g rod z i n ski.
Katowice 1936.
J. Sin a p ius: Olsnographia oder eigentliche Beschreibung des Oelsnischen
Filrstentums in Niederschlesien. Bd. 1. Leipzig 1707, s. 163-164, 187-188;
G. H a h n e 1: Zur Geschichte der Schlosskirchen und kirchlichen Lebens im He­
rzogtum und in der Gemeinde Oels. Oe1s 1910, s. 98; P. Mus i 01: Literatura
slqsko-polska XVIII uiieku. "Zaranie Sla,skie" 1932. R. 8, z. I, s. 1; Polski sioumik:
bioqroficzru]. T. 2. Red. W. K 0 n 0 p c z Y n ski. Krakow 1936, s. 177;
W. 0 g rod z I n ski: Wst�p. W: J. B 0 C k: Nauka domowa i wyjqtki z Agendy.
Katowice 1936, s. I-LXI; W. 0 g rod z i n ski: Zapomniany pisarz pol­
sko-slaski Jerzy Bock. Katowice 1936-1937. Komunikaty Slaskiego Instytutu
Naukowego, serta 2, nr 3, s. 1-5; Z. Hie row ski: Drogi literatury slqskUj .
.. Sla.sk" 1946, nr5/6, s. 29; J. Gierowski: MieszczaflstwopolskienaSlqsku
ijego walka 0 j�zyk i kuliure polskq w XVII wieku. W: Szkice z dzil#6w Slqska.
T. 1. Red. E. Mal e c z y n s k a. Warszawa 1955, s. 261-264; H. D 0 min i k:
Pastora Bocka walka 0 polskosc Slqska. "Strainica Ewangelicka" 1956, nr 16.
s. 234-239; S. R 0 s P 0 n d: Dzieje polszczyzny slqskUj. Katowice 1958.
s. 290-294; J. Z are mba: Polscy pisarze na Slqsku po wQjnie trzydziestolet­
nie]. Katowice 1968; wyd. nast. Wroclaw 1969, s. 124-165: P. Mus i 0 1: PiS­
miennictwo polskie na Slqsku do poczqtk6w XIX wieku. Opo1e 1970.
s. 117-122; J. Zaremba: PolskaliteraturanaSlqsku. Cz. 1. Katowice 1971.
s. 97-111; J. Zaremba: Pismiennictuxr ewangelickie na Slqsku. (Do roku
1980). W: Udzial ewangelik6w slqskich w polskim zyciu kulturalnym. Red.
T. W 0 j a k. Warszawa 1974. s. 44-50; Bibliografta piSmiennictwa polskiego na
Slqsku XVII i XVIII wieku. .. Slqski Korbut". Red. J. Z are mba. Wroclaw 1980,
s. 78-81.
Teresa BanaS
BONCnrK NORBERT, Bontzek (1837-1893), kSiqdz, poeta, za­
lOZyciel polskich stowarzyszen na Gornym Slqsku.
Urodzil si� 6 czerwca w Miechowicach kolo Bytomia. Po ukon­
czeniu szkoly elementarnej w Miechowicach ucz�szczal do szkoly

13
BaNeZ¥!{ NORBERT
miejskiej w Bytomtu, aby w 1851 r. podjac nauke w drugle] kla­
sie gtmnazjum w Gliwicach. Tam tez rozpoczela sie jego wielka
fascynacja polska poezja rornantyczna, ktora poznawal na nad­
obowlazkowych lekcjach jezyka polskiego, prowadzonych przez
J6zefa Schneid era. Kontakt z polska ltteratura poglebtal takze
w okresie studi6w we Wroclawtu, gdzie - po zdanym w 1859 r.
egzaminie dojrzaloscl - rozpcczal studia teologiczne. Uczeszczal
tam na wyklady z jezyka i literatury polskiej. ktore prowadzili ks.
Wincenty Kralnski i prof. Wojciech Cybulski. Bedac czlonkiem
Towarzystwa Llteracko-Slowlariskiego, dal ste poznac jako tlu­
macz poezji Friedricha Schillera.
Swtecenta kaplariskle otrzymal 4 lipca 1862 r. Plerwsza jego
placowka duszpasterska, do kt6rej tram w listopadzie 1862 r ..
byla parafia w Piekarach Slasklch, stanowtacych w owym czasie
nie tylko znane sanktuarium maryjne, ale i wazny osrodek pol­
skiego ruchu wydawniczego na G6rnym Slasku, W lutym 1865 r.
przeniesiony zostal do parafii Najswietsze] Marii Panny w Byto­
mtu, kt6rej proboszczem byl w6wczas ks. J6zef Szafranek. Po
jego smlerci w 1874 r, wlasnte Bonczyk powolany zostal na
administratora paraflt, choc nominacje na proboszcza otrzymal
dopiero po 12 latach, w 1886 r., gdyz sprzeciwialy ste temu
wladze pruskte, dostrzegajac w jego osobie nie tylko jawnego
przeciwnika polityki kulturkampfu. ale i rzecznika praw narodo­
wych polskiej ludnosct Slaska, W Bytomiu pozostal juz do korica
zycla. W 1892 r. otrzymal od arcybiskupa wroclawskiego kardy­
nala Koppa propozyeje piastowania godnosct kanonika rezy­
dujacego we Wroclawtu, nie przyjal jej jednak.
Byl ceniony jako kaznodzieja. m.in. podczas dorocznych piel­
grzymek na G6r� sw, Anny. Zainicjowal tez budow� poswi�conego
w 1886 r. kosciola pw. sw. Tr6jcy w Bytomiu. dzi�ki czemu ob­
szar szybko rosnqcego miasta podzielony zostal na dwie parafie.
Doceniajqc znaczenie katolickich zwia.zk6w i stowarzyszen. za­
IOZyl w 1871 r. Towarzystwo im. sw. Alojzego - polskie stowarzy­
szenie m�skiej mlodzieZy katolickiej - kt6rego kola powstaly
wnet przy wielu parafiach na G6rnym Slqsku. prowadzqc dzialal­
nosc kulturalno-oswiatowq i wychowawczq w duchu patriotycz­
nym. Popieral tez rozw6j chrzescijanskich zwia.zk6w robotniczych.
obejmujqc patronat nad Zwia.zkiem Wzajemnej Pomocy Chrzesci­
janskich Robotnik6w G6rnoslqskich w Bytomiu i zach�cajqc ksi�­
Zy z innych parafii do zakladania filii tego zwia.zku.
TIumaczenie na j�zyk polski pot�piajqcej antykatolickq polity­
k� rZqdu ksiqiki Konrada von Bolandena Stary B6g zyje (Bytom

BONCZVl{ NORBERT
14
1872). 0 wyrainych akcentach antypruskich, wydrukowane na]­
pierw na lamach .Katoltka". a poznle] jako samodzielna broszura,
stalo ste powodem procesu. W jego wyniku Bonczyk skazany zo­
stal na kare 8 tygodni wlezlenia, ktora odbyl w koricu 1873 r.
'Iworczosc literacka Bonczyka obejmuje utwory poetyckie,
dziela 0 tresct reltgijne], artykuly i korespondencje prasowe. Byl
autorem popularnych kslazek i broszur 0 tematyce reltgijne], za­
rowno oryginalnych, jak i tlumaczonych z niemieckiego. Byly to
m.in.: napisany podobno w wiezieniu z manuskryptu wygloszo­
nych wczesnie] nauk majowych Wyklad godzinek 0 Niepokalanym
Poczeciu. N.P. Marii; czyli Nowy Miesiac Mqj w trzudziesc! i dw6ch
rozmuslaniacii (Wrodaw 1873). Ksiazeczka. Jubileuszowa, czyli na­
uka 0 odpustach, szczeg6lnie odpuscie jUbileuszowym w roku
1879 (Wrodaw 1879). Ksiazeczka sw. Jadwigi mieszczqca w sobie
kr6tki zyciorys sw. Patronki naszej oraz Liianie, godzinki i modli­
twy (Wrodaw 1881). Sw. J6zej. wz6r dla rodzic6w chrzesciian­
skich.
Slawe literacka przyniosla Bonczykowi jednak tworczosc po­
etycka. Pierwszy tom poezji, zatytulowany Eines alten Studenten
Ferien-Geklimper seiner utraquistischen Tafelrunde gewidmet, opu­
blikowany anonimowo we Wrodawiu bez podania roku wydania
(prawdopodobnie poczatek lat stederndztestatych), zachowany dzis
tylko w jednym egzemplarzu. zawleral utwory polskie, niemieckie
i Iaciriskle, zgrupowane w 5 dzialach. Przeklady poezji niemiec­
kiej. zdaniem badaczy. nie dorownuja literacko dokonaniom in­
nych tlumaczy. W wierszach polskich z cyklu zatytulowanego
Chwasty z wlasnfd zagrody - liryce osobistej i erotykach - do­
chodza wyrainie do glosu konwencje poezji romantycznej z moty­
wami byronizmu. nteszczesltwe] miloscl, buntu jednostki przeciw
krepujacym ja wtezom, z pochwalami milosct i przyjaini. z wy­
rainymi rowniez akcentami sentymentalnymi. Sq wsrod nich
takZe utwory religijne oraz okolicznosciowe. w ktorych pojawiajq
si� elementy humoru i satyry. Wsrod zamieszczonych w tym to­
mie 3 cykli niemieckich - oprocz Deutsche Reisereien i Wieder
daheim - wyroznia si� liczqcy 55 utworow zbior Gudrun-Ueder,
b�dqcy swoistq realizacjq petrarkowskiej koncepcji "pami�tnika
milosci". pisanego z dystansu i skladajqcego si� z wielu poetyc­
kich epizodow. Mozna jednak mowic rownoczesnie 0 swoistym
autotematyzmie tego cyklu. ujawniajqcego przed czytelnikiem SWq
"literackosc" i tajemnice procesu tworczego. Drugi zbior lirykow
Bonczyka. opublikowany we Wrodawiu rowniez bez podania roku
wydania i zatytulowany Karpathen-Mlirchen. nie zachowal si�

15
BONCZVl{ NORBERT
w zadnym egzemplarzu ani odpisie i zawarte w nim utwory pozo­
staja dzis nieznane.
W 1879 r. ukazal ste wydany w Bytomiu nakladem autora
(wznowiony rowntez w 1883 r.) poemat Stary kosci61: miechowski,
obrazek obyczqj6w wi£jskich w narzeczu g6rnoslqskim. Jest to
utwor bardzo osobisty, wyrastajaey ze wspomnieri dzleciristwa,
a jednoczesnie bardzo mocno osadzony w tradycji literackiej.
Centralny motyw jego akcji stanowi zburzenie starego kosciola
w Miechowicach, aby na jego miejscu mogl zostac zbudowany
nowy. wtekszy - w istocie jednak to tylko pretekst do opisu ro­
dzinnej wsi autora i jej spolecznosct, Przedstawil ja w bliskiej
Pana Tadeusza konwencji wspomnienia - powrotu do .Jcraju lat
dziecinnych". Na kartach poematu pojawlaja sie postacie auten­
tyczne, m.In, miechowicki proboszcz ks. -Jozef Preuss, nauczy­
ciel szkoly elementamej, "rechtor" Pawel Bienek oraz ojciec
poety - Walenty. Autentyzm wydarzeri, postaci i miejsc idzie tu
jednak w parze z tendeneja do idealizacji swlata przedstawlone­
go. Romantyczna cecha poematu jest jego nlejednolitosc gatun­
kowa - obecnosc elementow epopeicznych laczy ste w nim
z gawedowym tokiem narracji oraz kornpozyeja charaktery­
styczna dla poematu optsowego, jak tez z wyraznle nadrzedna
ltryczna struktura calosct. J ozef I. Kraszewski w warszawskiej
.Btestadzte Literackiej" pisal 0 Starym kosciele miechowskim ... ,
ze "przy odrobinie starania rnoglo z tego urosnac male arcy­
dzielo", stwierdzajac nastepnte, lz jest "to kawal rudy, w ktorym
zloto przyswteca".
W r. 1886 ukazal ste drukiem we Wroclawiu nowy poemat
Bonczyka - G6ra Chelmska, czyli suneta Anna z klasztorem 00.
Franciszkan6w. Wspomnienia z roku 1875. I tutaj kanwa staly ste
prawdziwe wydarzenia, miejsca i postacie, ktore pod dane zostaly
jednak daleko idacym przeobrazenlom. W fabule poematu wyroz­
nic mozna trzy zasadnicze watkl. Pierwszy to opis przebiegu tra­
dycyjnych uroczystosct odpustowych na Gorze sw, Anny z okazji
swteta Podwyzszenia Krzyza sw., gromadzqcych co roku pielgrzy­
mow polskich z calego Slqska. W rzeczywistosci jednak w wymie­
nionym w tytule poematu 1875 r. uroczystosci te nie odbyly si�,
gdyz zakonnicy zostali wczesniej przez wI adze pruskie usuni�ci
z klasztoru. To wlasnie - represje antykatolickie w ramach kul­
turkampfu i wyp�dzenie zakonnikow z Gory sw. Anny - stanowi
drugi wqtek poematu. Trzeci - fikcyjny, rodem z romantycznej
powiesci poetyckiej - opisuje dzieje Damiana Gaszyny, ktorego
tragicznie zakonczona historia milosna zawiodla do tego sank-

BONCz¥!{ NORBERT
16
tuarium, gdzie dozywa swych dni jako tajemniczy pustelnik. Poe­
mat jest tez okazja do prezentacji galerii "ojczyzny filar6w" -
portretow os6b szczegolnte zasluzonych dla polskosct ludu
slaskiego.
Bonczyka uznac mozna za kontynuatora poezji romantycznej.
kt6rej konwencje tw6rczo przeksztalcal, aby za ich pornoca uka­
zac literacki obraz Slaska i jego mieszkaric6w. Romantyczne po­
stulaty narodowosci, ludowosci i historyzmu. wraz z uznaniem
regtonalizmu za tstotna wartosc ltteracka, w swej tworczosct ory­
gmalnte zrealtzowal, dowodzac, ze rowniez Slask kryc moze nie
wyzyskane dotad i pomijane calkowicie przez romantyk6w zrodla
inspiracji poetyckiej. W obydwu poematach ujawnia sie tez wielo­
krotnie romantyczne dowartosciowanie ojczystego jezyka, w dzie­
wtetnastowteczne] rzeczywtstosct Slaska majace przeciez takze
pozaliterackie motywacje. Najobszerniej wylozyl to Bonczyk
w opublikowanej w 1868 r. na lamach .. Zwiastuna Gornoslaskle­
go" Odezwie do Szanownych Pan6w NauczycieZi przy g6rno­
szZqskich szkotach; laczace] refleksje nad znaczeniem ojczystej
mowy dla wychowania i rozwoju czlowieka z konkretnymi zalece­
niami dotyczacymt nauczania jezyka polskiego w slasktch
szkolach za posredntctwem wskazanych wybitnych dziel literatu­
ry polskiej. Istotnym motywem pisarstwa Bonczyka bylo takze
przekonanie 0 jednosci ziem polskich, polaczonych - wbrew roz­
biorowym podzialom - wspolnota narodu, jezyka, htstorll, trady­
cji i obyczaju. W takiej wlasnle perspektywie widzial zawsze Slask
- jako mtegralna czesc tej wsp6lnoty. wzbogacajaca ja jednocze­
snle wlasnymi, niepowtarzalnymi wartosctamt,
Ksiadz N. Bonczyk zmarl 18 lutego 1893 r. w wieku 56 lat
w wyniku zapa1enia pluc, kt6re wywtazalo ste z zaziebienia pod­
czas prowadzonego zima pogrzebu, Przed smierciq kazal spalic
papiery. wsr6d kt6rych znajdowac si� mial podobno r�kopis trze­
ciego poematu. Pochowany zostal w kaplicy Matki Boskiej Boles­
nej na cmentarzu przy ul. Piekarskiej w Bytomiu.
Bibliografia
N. Bon c z y k: Stary kosci6l miechowski. Wyd. 4 krytyczne. Oprac. W.
o g rod z i Ii ski. Katowice 1936; N. Bon c z y k: Stary kosci6l miechowski.
Oprac. W. S z e w c z Y k. Katowice 1987; N. Bon c z y k: COra Chelmska. Wyd.
2 krytyczne. Oprac. W. 0 g rod z iIi ski. Katowice 1938; N. Bon c z y k: G6ra
Chelmska. Oprac. F.A. Mar e k. Opole 1985; N. Bon c z y k: Poezje. Oprac.
J. K aj to c h. Wrodaw 1967.

17
BONCZ¥K NORBERT
J.1. K r a s z e w ski: Listy z zakqtka. .Btesiada Literacka" 1879. nr
167/168; J. Ke d z l o r [J. Kudera): Ks. Norbert Bonczykjako poeta. Opole
1918; E. S z ram e k: Ks. Norbert Bonczyk. Homer g6moslqski i poeta walki kul­
turnej. .Rocznfki Towarzystwa Przyjaci61 Nauk na Slasku" 1930. R. 2; Ide m:
Ks. Norbert Bonczyk. Studium bioqtaficzne. Katowice 1939; F.A. Mar e k: Ks.
Norbert Bonczyk. Poeta i patrlota. Opole 1957; J. K a] to c h: Norbert Bonczyk.
Epik G6mego Slqska. Katowice 1965; J. L Y s z c z y n a: Poeta szczesnei ziemi.
ks. Norbert Bonczyk. Katowice 1994; Ide m: Na slqskim Pamasie. Poezja pol­
ska na Slqsku 1795-1922 wobec tradygi i wsp61czesnych prqd6w liierackich.
Katowice 2002.
Jacek Lyszczyna

G
Cane JAN, Kutsch (1734-1814), pastor i pisarz protestancki.
Urodzil ste 22 czerwca w Brzezince kolo Kluczborka jako syn
Mateusza i Anny z Victor6w. Nauke rozpcczal w szkole ludowej
w Brzezince (Burgsdorf), a potem kontynuowal w pobliskim
Wolczynie. W latach 1748-1755 uczeszczal do gtmnazjum
w Brzegu, a od r. 1755 studiowal na uniwersytecie w Halle. gdzie
byl takze zatrudniony jako bibliotekarz. Po ukoriczenlu studi6w
w r. 1759, uzyskal posade nauczyciela domowego u Ozarowskich
w Gorzowie Slaskim (Lansbergu). Dwa lata p6iniej otrzymal ordy­
nacje na pastora, w zwtazku z czym zostal kaznodzieja zam­
kowym w Blotnicy (powiat strzelecktl. W 1762 r. powierzono mu
parafle w Prosltcach, a w 1768 r. - w Roszkowicach. -Jesienla
1772 r. zostal inspektorem szkolnym okregu byczynskiego i r6w­
noczesnle pastorem w Byczynie. Ozenil ste z Maria Rosina Trent­
wein. W latach 1789-1796 oraz 1807-1812 sprawowal funkcje
nadzorcy kluczborskiego okregu kosctelnego, Wkr6tce doczekal
ste godnosct superintendenta, a jako pastor cieszyl ste wyjatko­
wym powazaniem u wspOlwyznawc6w. Imponowal ponce parafia­
nom nie tylko SWq zyctowa postawa, ale tez olbrzymia flzyczna
postura i donioslym glosem. Wincenty Ogrodzlriski ocenil go jako
"pastora such ego i trzezwego, prawie biurokrate", charaktery­
zujacego ste wtelka zdolnoscta rzadzenia. Jana Chucia lubili po­
dobno Niemcy, uczacy ste od niego jezyka polskiego. Zaslynal on
wsrod duchownych nlemleckich jako czlowiek niezwykle goscmny
i Zyczliwy.
Chuc zar6wno m6wil, jak i pisal z silna domteszka gwary
slaskie]. Wydal kilka podreczntkow, ktore mialy spelntac funkcje
elementarza. Do dzisiejszych czas6w wtekszosc z tych ksiazek nie
przetrwala. Znamy jedynie KsiqZeczk� do sylabizowania i czyta­
nia dla szk6f elementarnych. Buchstabier und Lesebuch Jur Ele­
mentarschulen [ ... ] Brzeg 1803. W podr�czniku tym, zawierajqcym

19
eRATO JAN
zarowno tekst polski, jak i niemieeki, mamy druk szwabacha
oraz literami laciriskimi, a autor w tytule polskim nazywa sie
Chueiem, w tytule zas niemieekim - Kutzehem. Innym waznym
dokonaniem pisarskim Chueia byla przer6bka kanejonalu Bocks­
hammera. W 1804 r. w Brzegu ukazala ste praea redakcyjno-wy­
dawnlcza: Piesnioksiaq, ezyli kancionai ewanielicki dla Boga
czczenia publicznego i domowego. Zebrania Jana Chucia, ksiedza
byczyftskiego. Z przydatkiem modlitew. Ksiazka byla wazna i po­
ezytna wsrod protestantow, szczegolnie z okolie Byezyny, Polano­
wie i Pszezyny, doczekala ste tez nastepnego wydania w r. 1836
w Olesnicy przez pastora namyslowskiego J .Z. Hennlga. Ponadto
Jan Chuc pozostawil w rekoplsie htstorte parafii byczynskle],
ktora zrekonstruowal na podstawie zapisk6w S.S. Zasadiusa.
Tekst nie doczekal si� druku, bye moze z powodu smierci pasto­
ra byczynsktego, kt6ra nastaptla 14 grudnia 1814 r.
Bibliografia
S.J. E h r h a r d t: Presbyterologie des evangelischen Schlesiens. Tl, 2. Lie­
gnitz 1782, s. 407-416, 503; J.S. Ban d t k i e: Historia drukarfL w Kr6lestwie
Polskim i Wielkim Ksi�stwie Litewskim. jako i w krajach zagranicznych. w kt6-
rych polskie dziela wychodzily. T. 3. Krak6w 1826, s. 46 (przedruk: Warszawa
1974); H. Ko e Iii n g: Presbyterologia Dioeceseos Cruciburgensis [ ... J Pres byte­
rologie. das ist ausJilhrliche Geschichte der Pastoren und Prediger des Kirchenkre­
ises Creutzburg. Breslau 1867. s. 74-76; Ide m: Geschichte der Stadt Pitschen
nach den Quellen bearbeitet [ ... J. Breslau 1892. s. 407-416; W. a g r 0-
d z i n ski: Chuc Jan. W: Polski slownik biograficzny. T. 3. Red. W. K 0 n 0 p -
c z y n s k t, Krak6w 1937. s. 477-478; S. Rospond: Zabytkijt:zykapolskie­
go na Slqsku. Katowice 1948. s. 217; A. Rombowski: Z historii szkolnictwa
polskiego na Slqsku. Byczyna-Kluczbork-WoIczyn. ad poIowy wieku XVI do
poIowy wieku XVIII. Katowice 1960. s. 26; W. a g rod z i n ski: Dzifje piS mien­
nictwa slqskiego. Katowice 1965. s. 76. 90-91. 320-321; A. Mendykowa:
Ksiqi;ka polska we Wrodawiu w XVIII wieku. Wroclaw 1975. s. 38. 180. 284; Bi­
bliografta piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII i XVIII uiieku. "Slqski Korbut".
Red. J. Z are mba. Wrodaw 1980. s. 89-90.
Teresa BanaS
eRATO JAN, Johann Crato von Crafftheim, Joannis Cratonis,
Johannes Krafft (1519-1585), lekarz trzeeh eesarzy, humanista.
Urodzil ste 20 listopada we Wrodawiu w rzemieslniezej rodzi­
nie. Uezyl si� w szkole sw. Elzbiety, nast�pnie dzi�ki stypendium
rady miejskiej, kt6re wyjednali mu AmbroZy Moiban i Jan Hess,

CRATO JAN
20
studiowal: teologte ewangellcka i fllozofte w Wlttenberdze, gdzie
przez 6 lat goscll u Marcina Lutra. W bliskich stosunkach pozo­
stawal rowniez z Melanchtonem. W kwestii wiary poznie] odze­
gnal ste od nauki Lutra i interesowal: si� wpierw filipizmem,
a nastepnie zostal kalwinlsta, W 1543 r. przebywal w Lipsku,
w 1545 r. udal: ste na dalsze studia do Padwy. gdzie uzyskal sto­
pied doktora medycyny u profesora Jana Chrzciciela Montanusa.
Pewien czas praktykowal w Wenecji i Rzymie. We Wloszech
nawtazal kontakt i zaprzyjainil: sie z rodzma Socynow, W drodze
powrotnej do rodzinnego miasta odwiedzil rezydencje cesarska
Augsburg, gdzie nawtazal wiele dworskich znajomosci. W 1554 r.
przyjechal do Wrodawia i podjal obowiazkl lekarza miejskiego.
Ozenil sie z Maria. Scharff - corka wrodawskiego pisarza miej­
skiego. W 1551 r. mialo mlejsce spotkanie Cratona, Moibana i in­
nych duchownych z Leliuszem Socynem. bedacym w drodze do
Krakowa. Za zaslugt Cratona podczas epidemii dzumy w 1552 r.
wybito na jego czesc pamlatkowa rnonete, W 1556 r. odwiedzil: go
znany reformator Jan Laski. z ktorym dyskutowal na tematy reli­
gijne. Jego praktyka lekarska stala ste slawna i poznym latem
1560 r. cesarz Ferdynand I mianowal go swoim przybocznym le­
karzem. Gdy stan zdrowia cesarza ste pogorszyl, w r. 1564
powolano Cratona na dwor cesarski do Wiednia. Po smiercl Fer­
dynanda w tym samym roku powrocil do Wrodawia. W r. 1567
zostal ponownie powolany do Wiednia jako lekarz przez cesarza
Maksymiliana II. Cesarz darzyl go wtelka sympatia i nadal mu
szlachectwo z tytulem von Crafftheim. godnosc radcy dworu
i tytul "pfalzgrafa". mlanowal go radca cesarsklm, zwolnll od wie­
lu oplat i podatkow, nadal prawo promowania na doktorow me­
dycyny. fllozofli, prawa. W 1570 r. fakt stworzenia Zgody
Sandomierskiej podsunal Cratonowi pomysl, aby zaprowadzlc
zgode i przyjazn wsrod protestantow zyjacych na terenie Niemiec
i Europy Srodkowej. Idei tej poswi�cil wiele lat Zycia. Byl zwolen­
nikiem orientacji prohabsurskiej. Po smierci Maksymiliana wrocil:
w 1576 r. na krotko do Wrodawia. poniewaZ cesarz Rudolf II we­
zwal go do Pragi. W 1581 r. powrocil: do swego maja.tku pod
Dusznikami - Szczytnej (Rucurarium). a w 1583 r. przyjechal po­
nownie do swego wrodawskiego domu na Nowym Miescie
nakloniony przez przyjaciela Andrzeja Dudycza oraz zraZony in­
trygami dworskimi. Zmarl 19 paidziernika 1585 r. W kosciele sw.
ElZbiety znajduje si� tablica nagrobkowa Cratona.
Crato przyjainil: si� z J akubem Monauem. ktory byl jego
wspolpracownikiem w dzialalnosci kulturalno-religijnej. Do tego

21
CRATO JAN
kregu wszedl rowniez Mikolaj Rehdiger oraz Andrzej Dudycz -
w jego to wrodawskim domu spotykaly sle wymienione juz osoby
oraz radca kamery slaskle] Zygfryd Rybisch. patrycjusz Daniel
Engelhart. Jan Mateusz Wacker. syndyk miejskl Albert Behr,
lekarz-poeta Jan Herrman. lekarz Wawrzyniec Scholz. Marcin
Weinrich. Marcin Schilling. Spoza Wrodawia na zebraniach po­
jawiali sle: znany chronolog i pastor kozuchowskl Abraham
Bucholcer, doktor teologn Piotr Calaminus, poeta Leonard
Krentzheim. rektor szkoly w Zlotoryi i Brzegu Wawrzyniec Circ­
ler. To uczone zrzeszenie stanowilo jakby nieoficjalne towarzy­
stwo naukowe i literackie. na ktorego zebraniach dyskutowano
o sprawach rellgljnych, naukowych, literackich. historycznych.
politycznych. Crato byl nlewatpllwie autorytetem grupy. promo­
wal, zachecal do dalszych studiow, inspirowal do dzialania
mlodych ludzi. Podczas spotkari analizowano pisma ftlologiczne
Erazma z Rotterdamu. Wedlug relacji Monavtusa, gdy Crato
umieral, polecil czytac sobie wiersz Erazma De incommodis se­
nectutis cannen. Prowadzil bogata. korespondeneje, m.in. z euro­
pejskimi przywodcami ruchu kalwiiiskiego: Teoderem Beza, ktory
nadeslal mu swoje Poemata z dedykaeja, Hotomannem. Lamber­
tern Danaeusem. Janem Sturmem, Zachariaszem Ursinusem.
Henrykiem Mollerem, humantsta Ilpsklm Joachimem Camerariu­
sem, a takze z Andrzejem Dudyczem. Ambrozym Moibanem.
poeta Krzysztofem Warszewicklm, patrycjuszem wrodawskim
Mikolajem Rehdingerem. lipskim profesorem i lekarzem Albrechta
pruskiego Andrzejem Aurifabrem (ktorego Crato poznal podczas
studiow w Padwte), lekarzem nadwomym ksiecla pruskiego Ma­
ciejem Stolusem, lekarzem Stefana Batorego - Mikolajem Buc­
cela, matematyklem, fizykiem. wydawca dziela Kopemika -
Joachimem Jerzym Retykiem. historykiem Florencji Janem Mt­
chalem Brutusem. zaufanym kanc1erzem siedmiogrodzkim Bato­
rego - Berzeviczym.
W wieku 40 lat zaczal gromadztc kstegt, zabiegal 0 nie w spo­
sob celowy i ze znawstwem przedmiotu za posrednictwem po­
drozujacych przyjactol, np. bibliofila Tomasza Rehdingera, oraz
handlarzy ksiazek. Zbiory Cratona swiadczyly 0 jego humani­
stycznych. historycznych. politycznych zainteresowaniach. Po jego
smierci biblioteka ulegla rozproszeniu. Crato byl autorem: Metho­
dus therapeutica ex sententia Galeni et J.B. Montani (1554). Idea
doctrinae Hippocraticae (1554). Isagoge medicinae (1560). Ord­
nung oder Prc1servation (1555). mowy pogrzebowej Oratio funebris
de divo Maximiliano II (1577) oraz Cons ilia et epistolae medicina-

CUNITIA MARIA
22
les, Methodus curativa generalis. De morbo gallico (1589) i innych
dziel nawiazujacych do rnedycyny starozytne].
Bibliografia
J. Gill e t: Crato von CraJ[theim u. seine Freunde. Frankfurt am Main
1860; S. Ty n c: Patrygat w dobie renesansu. "Sobotka" 1953. nr 8;
K. G 10m b i 0 w ski: W krequ. czytelniczym humanist6w wrodawskich. Wroclaw
1955: Ide m: Polska literatura polityczna na Slqsku od XVI do koftca XVIII wie­
ku. Katowice 1960; L. Mat u s i k: Jan Crato. W: Ludzie dawnego Wrodawia.
Wroclaw 1961; M. Burbianka: Produkqa. typograficzna SchaJffenberg6w we
Wrodawiu. Wroclaw 1968; K. Mal e c z y n s k a: Zainteresowanie czijtelnicze
mieszczan dolonoslqskich okresem Renesansu. Wroclaw 1968; 1. K a fan: Pra­
sko-wrodawski krqg p6znych humanist6w. .Annales Silesiae" 1976. T. 6; K. M a -
1 e c z y n s k a: Recepqa kstaiki Jrancuskifd we Wrodawiu w XVI w. Wroclaw
1982; G. S c h e u e r man n: Das Breslau Lexicon. Dulmen 1994; K. Gun­
dol f: Crato Jan. W: Encyklopedia Wrodawia. Wroclaw 2000.
Ewa Miazga
CUNITIA MARIA, Kunitzin. Cunitz (ok. 1610-1664). uczona.
Urodzlla ste w Swldnicy jako jedna z dwoch corek lekarza i fl­
lozofa swtdnicklego Henryka Cunitza. Pierwsze nauki pobierala
pod okiern oj ca. Przejawiala wielki zapal do ksztalcenia ste. Jej
wybitne zdolnosci zarowno do nauk sctslych, jak i do jezykow ob­
cych sprawlly, ze pornirno braku kontaktow z uczelnia wyzsza
zdobyla rozlegla wtedze. Sarnodzielne studia ulatwtal Marii ojciec,
udostepniajac swo] bogaty kstegozbior i dyskutujac z corka na te­
rnaty naukowe. Maria opanowala kilka jezykow, wladala biegle Je­
zykiern polskirn. niernieckirn. wloskim. francuskirn. znala tez
Iacine, greke i hebrajski. -Juz jako dziewtetnastoletnia dziewczyna
zdobyla przydornek .. Slaska Pallas". a rymopisowie ze Slaska
opiewali jej talenty i urode.
Okolo 1630 r. przybyl do Swldnicy matematyk nierniecki
Eliasz von Loven. ktory nawtazal zrazu kontakty naukowe z oj­
cern Marll, a potern z nia. sarna.. Po smierci ojca Maria poslubila
b�da.cego pod jej urokiern Eliasza von Lovena. ktory przyczynil
si� znacznie do dalszego rozwoju intelektualnego tej niezwyklej
kobiety. sluZyI jej swoja. wiedza.. ksi�gozbiorern i doswiadczeniami
naukowymi. Malzonkowie osiedli w Swidnicy. gdzie Maria rozpo­
cz�la prac� nad swym dzielern z dziedziny astronomii pt. Urania
propitia sive tabulae astronomicae [ ... ]. Celem pracy bylo rn.in.

23
CUNITIA MARIA
uproszczenie keplerowskiego sposobu obliczania odleglosci pla­
net.
W latach czterdziestych. gdy miasto Swldnica przezywalo ob­
lezenta wojsk, a wsrod mieszczan wybuchaly zarazy, malzenstwo
uczonych postanowllo wyjechac ze Slaska do Polski. Zawedrowali
do Wielkopolskl, do wsi Olobok, Tam znalezli schronienie
w klasztorze zensklm cysterek. Dzlekl pomocy i zyczliwosci siostr
przelozonych - Zofii Lubtenskte], a poznle] Urszuli Kobiersickiej
- malzonkowie mogli spokojnie Zyc i pracowac naukowo.
W klasztornej celi Maria doprowadzila do korica swe dzielo Ura­
nia propitia... (pierwsza i druga jego czesc ukonczona zostala
w 1643 r .. a czesc trzecia w 1645). Praca zawterala 286 tablic
astronomicznych. pozwalajacych na nieskomplikowane ustalenie
parametrow planet dla dowolnej chwili.
Po pieciu latach pobytu w klasztorze Maria wraz z mezem
opusctla wioske Olobok i w r. 1645 przybyla do Byczyny. Wciaz
ulepszala rekopis swej pracy, choc do wydrukowania tekstu po­
naglali ja znani uczeni. Dzlelo ukazalo ste drukiem w Olesnlcy,
w drukarni Johanna Seyfferta. dopiero w 1650 r. Oprocz tablic
astronomicznych zawieralo wypowiedi samej autorki na temat
sposobu korzystania z tablic oraz liczne wiersze rymopisow,
chwalace urode i wtedze .. Slaskle] Pallas".
Maria przyjainila sie i korespondowala z wybitnymi postacia­
mi swej epokl, m.in. z Janem Heweliuszem i ministrern krola
Jana Kazimierza - Piotrem des Noyers.
W maju 1655 r. wybuchl w Byczynie wielki pozar, splonal tez
dom Marti i Eliasza, a z nim caly dobytek, wszelkie kslegl
i przyrzady astronomiczne. Na szczescte czesc egzemplarzy Uranii
propitia ... ocalala, bo wyslane byly one juz wowczas do kilku
astronomow i profesorow uczelni. Lovenowie ponownie wyruszyli
na tulaczke. Bezdomnych przyjela do siebie w Opolu kslezna cte­
szyriska Elzbteta Lukrecja. dziekl ktore] zycie malzonkow powoli
ste stabilizowalo. W Opolu Mari� spotkal zaszczyt: zostala bo­
wiem przedstawiona samej krolowej Ludwice Gonzadze jako
znaja.ca si� na gwiazdach uczona astronom. Zycie Marii nie
trwalo dlugo. zmarla maja.c 54 lata w Byczynie. w r. 1664.
Bibliografia
J.H. Zed 1 e r: Grosses vollstandiges Universal Lexicon. Bd. 15. Halle 1737,
s. 2134; A. Rom bow ski: Zabytki slqskifj literatury mieszczaftskifj ze zbio­
r6w Biblioteki Uniwersyteckifj we WrodawiLL Wroclaw 1952, s. 3; Z. K 0 s s a k:

CZACHERITZ MICHAL Z Nvsv
24
Ostatnia kstezna cieszyftska. W: E a d e m: Nieznany krqj. Warszawa 1967,
s. 95-99 (historia zbeletryzowana, dotyczaca pobytu uczonej na dworze kstez­
nej cleszynskiej): J. Z are mba: Polscy pisarze na Slqsku po wojnie trzydzie­
stoletniej. Katowice 1968, s. 6: K. K 0 1 ins k a: Polska Pallada. W: E ad e m:
Damy czame i biale. Warszawa 1972, s. 67-77 (zbeletryzowany biogram
M. Cunltill: Bibliografia piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII i XVIII wieku .
.. Slqski Korbui". Red. J. Z are mba. Wroclaw 1980, s. 89-90: U. Gum u 1 a:
Literatura polska na Slqsku w XVII i XVIII wieku. W: Oblicza literackie Slqska.
Red. J. Mal i c k i. Katowice 1992, s. 24.
Teresa BanaS
CZACHERITZ MICHAL Z Nysy (ok. 1420-1489). kanonik re­
gularny sw, Augustyna w klasztorach w Wiedniu i Klodzku, pre­
pozyt klasztoru w Klodzku, kronikarz.
Michal Czacheritz urodzil ste zapewne w nyskiej rodzinie
mieszczanskle]. W 1441 r. podjal studia na wydziale artium uni­
wersytetu w Wiedniu. W 1448 r. otrzymal tytul magister artium;
jednoczesnie kontynuowal studia na wydziale prawa az do uzy­
skania tytuhi bakalarza. W Wiedniu Michal Czacheritz wstapil do
klasztoru Kanonlkow Regularnych sw, Augustyna pw. sw, Doroty.
gdzie w 1452 r. zlozyl profesje, a ok. 1455 r. otrzymal swlecenla
kaplariskle. W 1456 r. zostal nominowany na urzad prepozyta
klasztoru w Klodzku, ktory sprawowal do smierci w 1489 r. Mi­
chal Czacheritz zaslynal jako wizytator-reformator klasztorow
jego zgromadzenia: po zreformowaniu klasztoru w Klodzku reor­
ganizowal jeszcze m.in. domy zakonne we Wroclawiu i w Stern­
berku na Morawach. Wyroznil ste rowniez jako negocjator
w sprawie znlesienia interdyktu nalozonego na ziemie klodzka
w czasach Jerzego z Podiebradow: zetknal sie wowczas m.in.
z najwybitniejszym historykiem polskiego srednlowiecza Janem
Dlugoszem.
W dziejach historiografii slaskie] wazne mlejsce zajmuje Kroni­
ka klasztoru Kanonik6w Regularnych (su: AugustynaJ w Kiodzku;
ktore] glowna i najobszernlejsza czesc opracowal Michal Czache­
ritz (autograf w Archiwum Panstwowym we Wroclawtu, sygn.
Rep. 135 D 159). W swej czesci kroniki Michal Czacheritz przed­
stawil losy klasztoru klodzkiego od fundacji w 1349 r. niemal do
swej smierci. Relacja kronikarska koncentruje ste wokol we­
wn�trznych problemow klasztoru. Obszernie i z wszelkimi niuan­
sami zostal ukazany przebieg reformy Zycia wewn�trznego
zarowno w klasztorze klodzkim. jak i wroclawskim oraz stern-

25
CZEPKO DANIEL
berskim. Michal Czacheritz na kartach swoJeJ kroniki stosowal
ste do obowiazujacych konwencji dziejopisarskich, dziekl czemu
dal wyraz swoje] erudycji historycznej, przy czym jego dzielo nie
traci charakteru parenetycznego, wlasctwego pragmatyzmowi ce­
chujacemu dzlejoplsarstwo klasztorne.
Bibliografia
Cronica monasterii canonicorum regularium (s. Augustini) in Glacz / Kronika
klasztoru Kanonik6w Regularnych Isu: Augustyna) w Klodzku. Wyd. W. M r 0 -
Z 0 w i c z. Wrattslaviae 2003.
S.B. K los e: Darstellung der inneren VerhCiltnisse der Stadt Breslau vom
Jahre 1458 bis zum Jahre 1526. Breslau 1847. s. 345-359; W. 0 g r 0 -
d Z i n ski: Dzieie piSmiennictwa slqskiego. T. 1. Katowice-Wroclaw 1946.
s. 19; L. Mat u s i k: Michal Czacheritz z Nysy na tle kultury kanonik6w regu­
larnych XV wiekLL W: .. Acta Universitatis Wratislavtensts", Nr 70. Wroclaw 1968.
s. 83-127; Repertoriumfontium historiae medii aevi. T. 3. Romae 1970. s. 679;
Z. Z i e Ion k a: Geografia zycia literackiego polskiego krequ. kulturowego na
Slqsku. Slupsk 1994. s. 190; W. M r 0 Z 0 w i c z: Michael Czacheritz aus Neisse
und seine Chronik der Glatzer Augustiner-Chorherren. In: Die Anfange des Schri­
ftiums in Oberschlesien bis zum Frilhhumanismus. Hrsg. G. K 0 sell e k.
Frankfurt am Main 1997. s. 193-210; W. Mr o z o w t c z: Mittelalterliche Hand­
schriften oberschlesischer Autoren in der Universitatsbibliothek Breslau / Wro­
claw. Heidelberg 2000. s. 44-45; Ide m: Kronika klasztoru kanonik6w regu­
larnych w Klodzku. Ze studi6w nad sredniowiecznym dziejopisarstwem klasztor­
nym Wroclaw 2001.
WOjciech Mrozowicz
CZEPKO DANIEL, Czepko von Reigersfeld (1605-1660). poeta,
mistyk.
Urodzil ste 23 wrzesnia w Koskowicach, niedaleko Legnicy.
Jego ojciec w 1606 r. zostal pastorem gminy protestanckiej
w Swldniey, Matka z domu Kreczyriska-Mokra byla Polka, Czepko
twierdzil, ze jego rodzina przenlosla ste z Polski na Morawy
w poczatkach XV w., a jednym z jego przodk6w byl slynny do­
w6dca konnicy husyckiej - Jan Czapek. Na Slasku natomiast
osiedlil ste dopiero w 1575 r. dziadek Daniela. Sam poeta szczycil
ste polskim pochodzeniem rodu. Gdy Czepko byl mlodztencem,
poproszono brata matki - Eliasza - 0 umieszczenie go na pol­
skim dworze. Plan nie doszedl do skutku. Od 1623 r. Daniel stu­
diowal medycyne w Lipsku, nastepnte w r. 1624 przeniosl sie na
wydzial prawa do Strasburga, majac list polecajacy do Bernegge-

CZEPKO DANIEL
26
ra, znanego historyka, prawnika oraz przedstawiciela tzw. ruchu
irenicznego. Dostal propozycje objecia stanowiska ochmistrza
i range kapitana od margrabi badenskiego ksiecta Christophena,
ale odrzucil mozltwosc kariery wojskowej i ukonczyl studia.
W 1626 r. wrocil do Swidnlcy, jednak dwa lata poznle] zmuszony
zostal do jej opuszczenia z powodu przymusowego nawracania
protestantow na katolicyzm na Slasku w latach 1628-1629.
Pracowal przez dlugt czas jako nauczyciel domowy na Gornym
Slasku, W latach 1632-1635 zamieszkal u barona Czlgana ze
Slupska w Dobroslawicach, niedaleko Kozla. Wowczas przyjety
zostal do Kola Milosnlkow Boehmego .Pansophte". propagujacego
myslenie mistyczne.
W Dobroslawicach powstala znaczna czesc wczesnej tworczo­
sci Czepkl - np. wyrazem jego platonicznej rnilosci do baronow­
ny Barbary von Czigan, zmarle] w 1635 r., byl utwor Consolatio
ad Baronissam Cziganeam Obitum Sororis Plangentem W 1636 r.
wrocil do Swldnicy i ozenil ste z Katarzyna Heinitze, corka zna­
nego lekarza. Duzy posag zony pozwolll im na dostatnie zycle,
mimo ze Czepko nie przyjmowal zadnych urzedow, W 1636 r.
wydal sztuke sceniczna zatytulowana Pierie. Oglosil wowczas kll­
ka pism politycznych i historycznych: Schweidnitzer Jahrge­
schichte, Kirchengeschichte von Schweidnitz. Wystepowal
w obronie uciskanych protestantow i glosil potrzebe swobody rell­
gljnej, opracowal projekt poprawy gospodarczej miast na Gornym
Slasku, Udal ste do polnocnych Niemiec i Skandynawii, by zebrac
fundusze na budowe zboru w Swldnicy, W Sztokholmie byl
swladklem uroczystosci slubnych Karola X. Pod koniec zycia, po
smlercl zony w 1657 r., Czepko zostal radca piastowskiego ksiecia
Krystiana i zamieszkal w jego dworze w Olesnlcy, W latach 1659
i 1660 pracowal z polecenia kslazat piastowskich nad uruchomie­
niem kopaln w Zlotym Stoku. Podczas inspekcji kopalni zlota
ulegl zatruciu gazem i zmarl 9 sierpnia 1660 r.
Byl wszechstronnym pisarzem; oprocz utworow poetyckich,
politycznych, historycznych opracowal kilka rozpraw z dziedziny
prawa, gornictwa i medycyny. Przyjainil si� od 1649 r. z Angelu­
sem Silesiusem. Swoim post�powym pogla.dom spolecznym i poli­
tycznym dal wyraz w poemacie Corydon und Phillis. Dzielo to,
nad ktorym pracowal od 1636 r., ostatecznie zostalo zredagowane
pod koniec wojny trzydziestoletniej. Czepko pi�tnowal stosunki
dworskie, wyzysk chlopa przez bogatych mieszczan i kupcow.
Ganil nienawisc wyznaniowa., ktora bywala powodem zwi�kszania
ucisku. Domagal si� wolnosci wyznaniowej i swobody praktyk

27
CZEPKO DANIEL
religijnych. Krytykowal wojne, ktora we wlasnym interesie pro­
wadza ksiazeta, wykazywal, ze jej ctezar ponosi biedne miesz­
czanstwo i Iud. Pragnal pokoju opartego na przyjaznl, a jego
idealern bylo spokojne zycle na wsi i praca na roll, kt6ra powinna
bye szczesciem i obowlazktem kazdego czlowteka. W latach
1640-1647 Czepko naplsal Sexcenta Monodisticha Sapientum.
w kt6rych wyrazil swe poglady religijne. Wierzyl. ze dusza ludzka
moze poznac i zrealizowac swoja tdentycznosc pterwotna z Istota
boska, jesli wyzbedzie sie woli wlasne] i w boskiej .mcosct" ja
roztopi. Czlowiek moze dotrzec do Boga, jesll oslagnte nierucho­
me dno wlasnej duszy. B6g objawia ste tylko duszy jako jej
wlasna zawartosc. Szesc ksiag Sexcenta MonodiSticha... to szesc
stopni prowadzacych do mistycznego oswiecenla, do wewnetrzne]
odnowy. Sexcenta Monodisticha ... staly sle pierwowzorem poema­
tu mistycznego Antola Slazaka Cherubinowy W�drowiec. W latach
1652-1657 Czepko napisal dzlelo zatytulowane Semita amotis
divini: Das Heilige Drey Eck; w kt6rym porusza problematyke
"swi�tego trojkata", kt6ry czlowiek powinien zbudowac z wiary,
nauki i miloscl.
Bibliografia
Z. K u bra k i e w i c z, M. S Z Y roc k i: Krytyka stosunk6w spoIecznych na
Slqsku XVII wieku w tw6rczoSci Daniela Czepki. .. Przeglad Zachodnl" 1954, nr
11/12; Siimtliche Schriften. Hrsg. V.H.-G. Roloff. M. Szyrocki. Bd. 1-3.
Berlin 1988; L. K 0 1 a k 0 w ski: SWiadomosc religijna i wi�z koscielna. Studia
nad chrzescijafLstwem bezwyznaniawym XVII w. Warszawa 1997; J. Kosian:
Mistyka slqska. Mistrzowie duchowosci slqskiEj: Jakub Boehme, AnioI Slqzak,
Daniel Czepko. Wroclaw 2001.
Ewa Miazga

D
DAMBROWSKI SAMUEL, Dambrovius, Dabrowski, Dambrowskl,
Dombrowski (1577-1625), pisarz i kaznodzte]a.
Urodzil sie w Pogorzelt w Wielkopolsce. Rodzina Dambrowskie­
go prawdopodobnie byla pochodzenia czeskiego, a z powodu
sympatyzowania z pogladaml Jana Husa musiala opuscic kraj
i przenlosla si� do Polski. Z tej rodziny pochodzilo kilku kazno­
dziejow, Dwaj bracia - Ambrozy i Krzysztof - byli kaznodziejami
kalwinsklmi: Maciej, zwolennik wyznania augsbursktego, sluzyl
mu jako pastor w Gdarisku oraz w Wilnie. Ojciec Samuela -
Petrus Dresnensis - byl w Pogorzeli kaznodzieja, nastepnte
zostal augsburskim konseniorem poznarisklm. Poczatkowo Sa­
muela uczyl ojciec, nastepnle ksztalcil ste w gimnazjum w Toru­
nlu, a poznie] studiowal teologte i ftlozofle w Krolewcu
i Wittenberdze. Opanowal wowczas jezyk Iacinskl, grecki i nie­
miecki, zdobyl wtedze z zakresu historii i literatury klasycznej.
W 1600 r. powrocil do kraju, latem tego roku zostal kaznodzteja
w Poznaniu. Dziekl ogromnej wiedzy, poboznosct i piekne] wymo­
wie juz w lipcu 1607 r. synod w Mtloslawiu wybral go superin­
tendentem zborow augsburskich. Plastujac to stanowisko,
sprawowal nadzor nad innymi zborami augsburskimi w Wielko­
polsce. Wystapil m.in. przeciw antytrynitarzom, wyglaszajac ka­
zanie w 1610 r. w Smlglu, poniewaz byl zdecydowanym
przeciwnikiem arianizmu. Dwukrotnie podczas jego urzedowanla
w Poznaniu podpalono kosclol augsburskl, po raz pierwszy
w 1606 r. oraz po jego odbudowaniu w 1614 r. Byl to bardzo
trudny okres w dziejach zboru w Poznaniu. W 1615 r. Dambrow­
ski zostal powolany na kaznodzieje polskiego parafn augsburskiej
w Wilnie oraz na superintendenta zborow augsburskich na Li­
twie i Zmudzi. Zmarl 15 lipca 1625 r. w Wilnie.
Jego kazania ogloszono drukiem w 1621 r. w Toruniu pt. Po­
stylla chrzesctianska to jest kazania albo wykfady porzqdne swi�-

29
DAMBROWSru SAMUEL
tych eusanqeliej na kaZdq niedziele i na kazde suneto przez caly
rok; a przy nich kazania pogrzebowe. W postylli zamieszczono po­
doblzne Dambrowskiego oraz jego herb. wydanie ozdobiono licz­
nymi ilustracjami. Wydawca - starosta Piotr Nonhart -
dedykowal postylle kr6lewnie Annie, siostrze Zygmunta III.
proszac 0 wstawiennictwo u brata, wyjednanie swob6d religijnych
dla wyznania augsburskiego. Dzielo to bylo bardzo poczytne, do­
czekalo ste licznych wydari (5 edycji torunskich, 6 brzeskich, licz­
ne wznowienia w XVII-XIX w.), szczeg6lnie znane bylo na
Slasku, Pomorzu, Warmii i Mazurach. Poczytnosc dziela miala
wplyw na krzewienie sle jezyka polskiego. Na Slasku potocznie
zwano postylle Dambr6wkq lub Dqbr6wkq. Swa populamosc za­
wdzteczala prostocie, jasnemu wylozenlu zasad augsburskiego
wyznania. pewnemu humorowi i gawedztarstwu, Napisana byla
piekna polszczyzna, podawala wiele praktycznych porad zycio­
wych, np. z zakresu wychowania i medycyny. Z Postyllq ...
zwlazana byla rownlez nastepujaca historia: pewnego dnia wrzu­
cono ja do ognia, by spalic "pomnik szataiiskiego ducha", ale na­
stepnego ranka znaleziono ja nlenaruszona. Uklad kazari byl
prosty. po tekscie ewangelicznym. po ogolnych uwagach nastepo­
wala seria pytari i odpowiedzi. Celem kazari bylo przekazanie
pewnej wiedzy teologtczne]. uksztaltowanie postawy czlowieka
wobec Boga i swiata, Autor wskazywal na kontecznosc wiary
i uczestnictwa w sakramentach. dawal wyraz swoim zaintereso­
waniom filozoficznym. przyrodniczym i medycznym.
W 1611 r. w Gdarisku Dambrowski wydal Lekarstwo duszne
czlowieka chrzescijanskieqo w chorobie. Jego mowy pogrzebowe
zostaly wydrukowane w 1843 r. w zbiorowej edycji Kazania
pogrzebowe. W 1623 r. wydal w Gdarisku Rqj duszny - zbi6r
plesni religijnych i modlitw. Przetlumaczyl na jezyk polski kate­
chizm Lutra. Znane bylo rowniez jego kazanie w jezyku niemiec­
kim pt. Vanitas vanitatum oder furstliche Trostpredigt. von der
Eitelkeit aller Dinge. fur die Durchlaucht. kt6re wyszlo w 1621 r.
w Kr6lewcu.
Dzialalnosc Dambrowskiego spotkala si� z ostra. odpowiedzia.
polemist6w kontrreformacji - juz w 1613 r. ukazala si� Mikolaja
A. Ramulta napastliwa i pelna zmysleii Kolenda abo lekarstwo.
w 1624 r. anonimowa Tqjemna rada, zarzucaja.ca Dambrowskie­
mu odst�pstwo od nauki Lutra. kryptokatolicyzm i kryptokalwi­
nizm. w tym samym roku powstal kolejny utw6r satyryczny
wymierzony w kaznodziej� Relacyja oraz suplika zboru wilenskie­
go.

DAMROT KONSTANTY
30
Bibliografia
K. K 0 1 bus z e w ski: Postyllografta polska XVI i XVII wieku. Krakow 1921;
E. H a u p t man n: Z przeszlosci polskiego zboru w PoznanilL Poznan 1924;
E. Bur s c h e: Dambrowski Samuel. W: Polski sloumik: biograficzny. T. 4. Red.
W. K 0 n 0 p c z y n ski. Krakow 1938; J. Wan t u 1 a: a naszej .Dambrcuxe",
W: Ksiqj:ki i ludzie. Krakow 1956; Z. Nowak: Kontrreformacyjna satyra oby­
czqjowa w Polsce XVII wieku. Gdansk 1968; J .T. Mac ius z k 0: Ewangelicka
postyllografta polska XVI-XVIII wieklL Warszawa 1987.
Ewa Miozga
DAMROT KONSTANTY (1841-1895), ksiadz, poeta.
Urodzil sle 14 wrzesnia w Lubliricu. Po kilku mlesiacach na­
uki w tamtejszej szkole elementarnej tram w 1847 r. do Paradyza
w Wielkopolsce, gdzie brat jego matki - ks. Julius Juttner - byl
katecheta w seminarium nauczycielskim. W 1853 r. Damrot roz­
poczal nauke w gtmnazjum we Wroclawiu, skad jeszcze w tym
samym roku szkolnym przeni6sl sie do Opola. Wakacje spedzal
czesto u stryja, ks. Franciszka Damrota, w Kielcach, skad wyru­
szal tez na wycieczki po kraju, poznajac zabytki i pamiatkl naro­
dowej przeszlosct,
Po uzyskaniu swiadectwa dojrzalosci, w 1862 r. podjal studia
na wydziale filozofii Uniwersytetu Wroclawskiego, gdzie wstapll
tez do Towarzystwa Llteracko-Slowlanskiego oraz Towarzystwa
Polskich Cornoslazakow, Uczeszczal na wyklady z historii litera­
tury polskte], kt6re wyglaszal profesor Wojciech Cybulski, oraz
lektorat jezyka polskiego, prowadzony przez ks. Wincentego
Kralriskiego. W 1864 r. Damrot przeni6s1 sle na wydzial teologicz­
ny, na kt6rym studia ukonczyl w 1866 r. Wczesnle] dwukrotnie
powolywany byl do sluzby wojskowej, pierwszy raz na wojne
z Dania, gdzie odni6s1 na froncie lekka rane, a po raz drugl
w 1866 r. podczas wojny prusko-austriackiej. W roku nastepnym
uzyskal swiecenia kaplariskie. jednoczesnle tez ukazal sie, wyda­
ny pod pseudonimem Czeslawa Lublriskiego, tom jego wierszy za­
tytulowany Wianek z G6rnego Slqska (Chelmno 1867).
Sluzb� kaplanska.. rozpocza..1 Damrot jako wikary w Opolu,
ska..d po kilku miesia..cach przeniesiony zostal do Pilchowic, gdzie
podja..1 obowia..zki nauczyciela j�zyka polskiego w seminarium
nauczycielskim. W 1870 r. powierzono mu stanowisko dyrektora
seminarium nauczycielskiego w Koscierzynie na Pomorzu. Konty­
nuowal tam r6wniez swa.. prac� literacka.., wydaja..c m.in. Opis Zie-

31
DAMROT KONSTANTY
mi SWif;tfj (Gdansk 1873), Obrazki miswne z wszystkich krqj6w
i wiek6w (Poznan 1873), Prosty wyklad dziejou: Starego i Nowego
Testamentu (Pelplin 1876). Jego zainteresowania htstorta Pomo­
rza zaowocowaly publlkacja zatytulowana Szkice z zietni i histotii
Prus Kr6lewskich. Listy z podrozi; odbytfj przez Czeslawa Lubin­
skiego (Gdansk 1886). Wladze pruskie skonfiskowaly to opraco­
wanie, a wydawce skazaly na kare wtezienla. Damrot nie poniosl
konsekwencji dzieki temu, ze jego nazwisko jako autora pozo­
stalo utajone.
W 1884 r. powr6cil na Slask, zostal dyrektorem seminarium
nauczycielskiego w Opolu, od 1887 r. przeniesionego do Pr6szko­
wa. Obowiazki te spelnlal do 1891 r., kiedy to przeszedl na eme­
ryture ze wzgledu na zly stan zdrowia. Kontynuowal caly czas
dzialalnosc publicystyczna.. na lamach roznych czasopism. Ostat­
nie lata zycia spedztl w zakladzie bonifratr6w w Pilchowicach.
W 1893 r. ukazal ste - pod tym samym pseudonimem co po­
przedni - drugi tom jego poezji, zatytulowany Z niwy slqskifj
(Bytom 1893). Znalazly ste w nim niemal wszystkie wiersze
z tomu pterwszego, niekt6re w nowych redakcjach, wraz z utwo­
rami powstalymi w latach p6iniejszych.
Damrot byl kontynuatorem konwencji romantycznych, choc
doszukac sle mozna w jego poezji rowniez pewnych element6w
wsp6lczesnych mu koncepcji pozytywistycznych. Byl przede
wszystkim poeta pejzazu. Obrazy natury, najczescte] 0 wyrainie
sentymentalnym charakterze, zajmuja w jego liryce miejsce szcze­
golne, sluzac zwykle budowaniu nastroju i tla emocjonalnego dla
wyznari podmiotu lirycznego. Stosowal czesto w swych wierszach
zasade analogn, za jej pomoca laczyl obrazy lub zjawiska przyrody
z dydaktyczna refleksja nad ludzkim zyciem. Obserwacja obraz6w
natury czy zachodzacych w niej zjawisk prowadzi w jego poezji
zwykle do odkrywania mechanizm6w i praw rzadzaeych ludzkim
zyctem, ujetych zwlaszcza w motywy niepewnosci ludzkiego losu,
przemijania, srnlercl, ale i zmartwychwstania, wiecznosct, Boze]
mocy i Iaskawosct, Charakter moralizatorski tych utwor6w przeja­
wia ste jednak zwykle nie w postaci bezposrednich pouczeri, lecz
raczej lirycznych refleksji, generalnie widoczna jest w nich tez
przewaga poetyckiego obrazu nad moralem.
Jednym z najwazntejszych, wybitnie romantycznych motyw6w
liryki Damrota jest odczytanie "ksi�gi natury". Zgodnie z tym
przeswiadczeniem natura przemawia do czlowieka, jesli potrafi
on wsluchac si� w jej glos i zrozumiec go. Odkrywa ona przed
poznaja..cym jej tajemnice sw6j wymiar sakralny, gdyz jej glos jest

DAMROT KONSTANTY
32
w istocie glosem Boga, ktory przez nla zwraca sle do czlowieka.
-Jednoczesnle glos natury jest glosem pochwalnym i dztekczyn­
nym, hymnem na czesc Stworcy. Poezja Damrota wyraza wtec
przekonanie 0 dwoch sposobach docierania do prawd najwaznle]­
szych. .Kstega natury" pozwala czlowiekowi intuicyjnie poznac,
przeczuc to, 0 czym w sposob wyrainy i pewny mowl Boze Obja­
wienie, stanowi wtec ona jakby nlzszy stopleri tego samego, Boze­
go przekazu.
Innym zasadniczym motywem tworczosct Damrota stala sie
polskosc, ktora nabiera w jego poezji cech mitycznych jako
tkwtacy w pamleci obraz, mieszczacy caly zestaw konwencjonal­
nych, lecz znaczaeych symboli. I w tym poszedl wtec Damrot
w slady romantykow, Choc wiersze te nie byly pisane z perspek­
tywy emigracji, z fizycznego oddalenia, to przeclez owa wyideali­
zowana Polska, ktore] mitycznej obecnosci wclaz sle doswiadcza,
w istocie jest odlegla jako eel, do ktorego ctagle zmierzaja kolejne
pokolenia "urodzonych w niewoll", Ta Polska istnieje bowiem tyl­
ko w swym pejzazu i w ludziach, w historii i w kulturze, w jezy­
ku, obyczaju i wierze. .Jednoczesnle w pismach Damrota Slask
zostal pozbawiony lokalnego kolorytu i sprowadzony wlasnie do
owego wymiaru polskosci, Zatarly sle tu granice pomtedzy tym,
co slaskie, regionalne, a tym, co ogolnopolskte. Takze ludowosc
okazuje sle w tej poezji jednym z najglebszych wykladnikow ro­
mantyzmu - to lud jest w niej nosicielem najglebszych pokladow
narodowosci, nierozerwalnie splecionej z wlara, Dzieki temu na­
rodowosc ta zdolna jest przetrwac najwteksze kataklizmy, aby od­
rodzic sle nawet z popiolow i ruin.
Typowo romantyczne sa u Damrota rowniez: motywy pami�ci
i przemijania, tajemnica i niedopowiedzenia jako metoda
ksztaltowania swiata przedstawionego, czasem wyrainie ballado­
wa narracja, fascynacja morzem w cyklu Baltica, echa idei
slowianofilskich. Podobny charakter rna przekonanie autora
o wyja..tkowej roli piesni-poezji i jej tyrtejskiej roli pobudki do czy­
nu. Ale tyrteizm nabiera pod piorem Damrota szczegolnego cha­
rakteru - romantyczne wezwanie do czynu, do walki 0 wolnosc
przyjmuje pozytywistyczne rysy hasel wspolnej pracy, la..cza..c si�
jednoczesnie z wyrainym mesjanizmem. W ten sposob
uksztaltowala si� pOinoromantyczna, chrzescijaiiska w swych ko­
rzeniach historiozofia Damrota. Nie walka, lecz modlitwa staje si�
sUa.. sprawcza.. historii, piesn pojmowana Jest jako czyn-modlitwa,
ktorej skutecznosc okazuje si� wi�ksza niz sUa broni, a czyn -
jako praca, ale i mesjanistyczna ofiara.

33
DAMROf KONSTANTY
Romantyczne pojecia i hasla zyskaly wtec w poezji Damrota
nowe znaczenia, poddane zostaly reinterpretacji. Mozna rzec, ze
tworczosc ta - podobnie jak wsp6lczesna jej poezja Bonczyka -
to przedluzenie zywotnosci romantycznych konwencji przez wpi­
sanie ich w nowe konteksty. Pokolenie Damrota i Bonczyka przy­
jelo tradyeje romantyczna za wlasna, dostrzegajac tkwlace w niej
jeszcze mozltwoscl poetyckiej wypowiedzi. .Jednoczesnte byl to wy­
b6r .jezyka" poetyckiego czytelnego dla odbiorc6w w czasie, gdy
wielka literatura romantyczna przyswajana byla na ziemiach pol­
skich pozostajaeych w granicach paristwa pruskiego bez wlek­
szych przeszk6d. Wszystko to potwierdza wyrainie romantyczny
charakter poezji Damrota, polegajacy nie na powielaniu wypraco­
wanych wczesnie] konwencji, lecz nadaniu im nowych znaczen,
spojrzeniu na nie z dystansu minionych dzleslecioleci i wykorzy­
staniu do zbudowania wlasnego swiata przedstawionego.
Damrot zmarl 5 marca 1895 r. w Pilchowicach.
Bibliografia
K. Dam rot: Wiersze wybrane. Oprac. S. K 0 I bus z e w ski. Wroclaw
1965: K. Dam rot: Z niwy slqskiej. Katowice 1995.
E. S z ram e k: Ks. Konstanty Damroth (Czeslaw Lubiftski). Zyciorys w 25
rocznice zgonujego. Opole 1920: J. P u I a: Poezja Konstantego Damrota. . .Kwar­
talnik Opolskl' 1957, z. 3: S. K 0 I bus z e w ski: 0 poezji Konstantego Damro­
ta. .Kwartalntk Opolski" 1958, z. 3: J. K aj to c h: 0 przeobraZeniach poezji
Konstantego Damrota. .Zarante Slaskie" 1966, z. 1: Ide m: Konstanty Damrot.
(Zycie i tw6rczosc literacka). Katowice 1968: J. L Y s z c z y n a: Na slqskim Par­
nasie. Poezja polska na Slqsku 1795-1922 wobec tradyeji i wsp61czesnych
prqd6w literackich. Katowice 2002.
Jacek Lyszczyna

E
EICHENDORFF JOSEPH KARL BENEDIKT VON (1788-1857).
poeta i prozaik, jeden z najwybitniejszych tworcow niernieckiej li­
teratury rornantycznej.
Urodzil ste 10 rnarca w Lubowicach kolo Raciborza. pochodzil
z arystokratycznej rodziny wywodzace] ste z Bawarii. Zaintereso­
wania literackie przejawial od najrnlodszych lat. podejmujac juz
w dzieciristwie pierwsze proby pisarskie i prowadzac zapiski
w dzienniku, zachowanym tyIko we fragrnentach. W latach
1801-1804 uczyl sie wraz ze swym starszym bratern Wilhelmern
w girnnazjurn we Wroclawiu. a nastepnie obydwaj podjeli studia
prawnicze na uniwersytecie w Halle. Kolejnym etapern ich stu­
dlow byl Heidelberg. ktory w owym czasie sku pial grono rnlodych
romantykow, Z tego tez czasu pochodza pierwsze publikowane na
lamach prasy od 1808 r. wiersze Eichendorffa. w ktorych docho­
dzila do glosu wczesnorornantyczna tendencja do poszukiwania
inspiracji w ludowej liryce piesniowe]. Po kllkumlesiecznym poby­
cie w rodzinnych Lubowicach poeta wraz z bratern udal sle do
Berlina, gdzie przebywal w latach 1809-1810. nawtazujac liczne
kontakty w srodowtsku literackirn. Kolejnym etapern podrozy bra­
ci Eichendorffow byl Wlederi, dokad udali ste zamlerzajac ukori­
czyc studia prawnicze. Wsrod poznanych tam osob znalazl ste
wybitny nierniecki filozof i pisarz epoki rornantyzrnu Friedrich
Schlegel. W 1812 r. Eichendorff ukoriczyl swa pierwsza powtesc
Ahnung und Gegenwart. w ktora wlaczone byly takze wiersze li­
ryczne. Utwor wydany zostal w 1815 r.
Waznym wydarzeniern w zyciu poety. ktore zawazyc rnialo
w duzym stopniu na dalszej jego przyszlosct, bylo wstaptente na
ochotnika do wojska w 1813 r .. aby wziac czynny udzial w wake
Prus przeciw arrnii Napoleona. W 1815 r. Eichendorff poslubil
swa narzeczona Lutze von Larisch. Zamieszkal z nia poczatkowo
w Berlinie. nastepnie we Wroclawlu, aby wreszcie na dluze] osiasc

35
EICHENDORFF JOSEPH KARL BENEDIKT VON
w Gdarisku. Oznaczalo to zerwanie na dlugle lata z rodzinnym
Slaskiem, do czego przyczynilo sie takze sprzedanie po smierci
rodzicow poety zadluzonych rodzinnych dobr Iaeznie z bedaeyml
miejscem jego urodzenia Lubowicami. W latach 1817-1821 po­
wstal najpopularniejszy utwor Eichendorffa - powtesc Aus dem
Leben eines Taugenichts (Z zycia nicponia), wydana w 1826 r.
wraz z dodatkiem wierszy poety. Laczac w swej powlesci motywy
tzw. romansu lotrzykowskiego, powiastki filozoficznej i elementy
basniowe, autor tytulowym bohaterem uczynil wyruszajacego
w swiat w poszukiwaniu przygod mlodzierica, ktorego jedyna
umiejetnoscia byla gra na skrzypcach. Tajemniczy swtat starych
zamkow i ogrodow stanowi tlo watku romantycznej mtlosct, a mo­
tyw wedrowki laczy ste z apoteoza swobody i piekna. Z kolei
w 1825 r. powstala basil dramatyczna Krieg den Philistern.
W 1824 r. Eichendorff wraz z malzonka przenlosl sle do Kro­
lewca. Tam tez powstal wydany w 1830 r. i wystawiony rok poi­
niej na scenie dramat Der letzte Held von Marienburg. Dochodzi
w nim do glosu romantyczna fascynacja sredniowteczna prze­
szloscta, Pisarz wskrzesza ja w zgodzie z owczesnymt wyobraze­
niami literackimi jako czasy bohaterstwa i rycerskiego honoru.
Akcja dramatu osadzona zostala w krzyZackim zamku w Malbor­
ku, ktory poeta dobrze poznal, zabiegajac 0 przywrocenle dawnej
jego swletnosci. Lata trzydzieste to okres pracy nad kilkoma
utworami prozatorskimi, a w 1837 r. ukazal sle pierwszy tom
poezJi Eichendorffa zatytulowany Gedichte, w ktorym utwory po­
dzielone zostaly na 7 dzialow tematycznych: Wanderlieder, Sdn­
gerleben, Zeitlieder, Frilhling und Liebe, Totenopfer, Geistliche
Gedichte, Romanzen. Cztery lata poznie] wydany zostal czteroto­
mowy zbior jego utworow poetyckich i prozatorskich Werke. Od
1844 r. poeta pozostawal na emeryturze, wolny od pochla­
ntajacych go dotad obowiazkow urzednika. Zamieszkal wowezas
w Berlinie, oddajac sle intensywnej pracy literackiej, piszac liczne
wiersze i poematy, rozprawy poswtecone literaturze oraz podej­
mujac sle takze tlumaczen, glownle z literatury hlszpanskie],
m.in. dramatow Calderona de la Barki.
Tworczosc Eichendorffa zyskala juz za zycla poety range jed­
nego z najwybitniejszych zjawisk w literaturze niemieckiego ro­
mantyzmu. Jego poezja, inspirowana folklorem i stylizowana na
liryki i piesni ludowe, niesie pochwal� radosci Zycia, swobody,
ktorej ucielesnieniem jest powtarzaja..cy si� motyw w�drowki, glo­
ryfikuje poezj� i pi�kno. Jednoczesnie cz�sto wyst�puja.. w niej ro­
mantyczny nastroj tajemniczosci, wa..tki basniowe, ale i kryja..ce

ELGOT JAN
36
sle pod nimi egzystencjalne pytania 0 sens ludzkiego zycia, Walo­
ry muzyczne jego wierszy sprawialy, ze stanowily one takze
zrodlo inspiracji dla wielu niemieckich kompozytorow, ktorzy do
jego slow komponowali swoje plesnl, poczynajac od Feliksa Men­
delssohna az po Richarda Straussa.
Choc Eichendorff urodzil sie na Slasku, gdzie spedzil swe
dziecinstwo i dokad powrocil przed smiercia, nie znalazlo to wy­
raznego odbicia w jego tworczosci. Poeta dazyl racze] do uchwy­
cenia uniwersalizmu kultury ludowej i wyrazanta nastrojow
niemieckiego patriotyzmu, ktory budowac mialo zarowno przy­
wiazanie do specyfiki narodowego charakteru, jak i zwrocenle sie
ku historycznej przeszlosci. Przywtazanie do ziemi slaskie] przeja­
wialo sle w tworczosci Eichendorffa w postaci czestych motyw6w
tesknoty do ziemi rodzinnej i czasow utraconego dzieclristwa.
Poeta, ktory potrafil poslugiwac sle dialektem slaskim, znal takze
miejscowy folklor i wykorzystywal wielokrotnie w swej tworezosct
jego watkl, Ostatnie lata zycia Eichendorff wraz z zona spedzlli
znow na Slasku, w Nysie, gdzie mieszkala Ich corka i dokad
przenlesli ste w 1855 r. Dwa lata poznle], 26 listopada, poeta
zmarl i zostal pochowany na miejscowym cmentarzu.
Bibliografia
J. von E i c hen d 0 r f f: Poezje. Gedichte. Z zycia nicponia. Przeklad
i przedmowa A. Lam. Warszawa 1997.
R. Kin c e 1: Joseph von Eichendorff - wielki poeta spod Raciborza. Katowi­
ce 1991.
Jacek Lyszczyna
ELGOT JAN, Jan Wieniawa, Jan z Lgoty, Johannes de Elgoth,
Helghoth, Eligot (koniec XIV w. -1452), profesor i rektor Akade­
mii Krakowskiej, prawnik, doktor dekretow i scholastyk krakow­
ski, znakomity mowca.
Urodzil ste w Ligocie pod Olesnica, od Iaciriskle] nazwy miej­
scowosct przybral miano Elgot, Rozne zrodla jako rok urodzin
wskazuja r. 1390 lub 1398. Byl synem rycerza polskiego Dobka,
piecz�tuja..cego si� herbem Wieniawa. W 1416 r. rozpoczaJ studia
w Akademii Krakowskiej, uzyskuja..c bakalaureat w 1417 r.,
a w 1420 r. mistrzostwo sztuk wyzwolonych. Nast�pnie podja..l

37
ELGOT JAN
studia prawnicze pod kierunkiem Stanislawa ze Skarbimierza.
Stopleri doktora dekret6w otrzyrnal w p6lroczu letnim 1427 r.
W tym samym roku i ponownie w semestrze zimowym
1437/1438 pelnll funkcje rektora Uniwersytetu Krakowskiego.
W r. 1429 opiniowal plany koronacji Witolda na kr61a Litwy
z upowaznlenla cesarza Zygmunta Luksemburczyka. W orzecze­
niu, opracowanym zbiorowo przez dekretyst6w krakowskich. wy­
kazano szkodlrwosc plan6w Zygmunta wobec interes6w polskich
oraz udowodniono ntelegalnosc planowanej koronacji. W 1431 r.
wzial udzial w dyspucie z poslaml husyt6w czeskich na Wawelu
w obecnosci kr61a JagieUy. Dal si� w6wczas poznac jako nieprze­
jednany przeciwnik husytyzmu. W latach 1433-1440 piastowal
stanowisko oftcjala krakowskiego. a od 1437 r .. z przerwami, az
do zgonu - wikariusza generalnego kapituly krakowskiej. Jego
mecenasem. zwierzchnikiem i przyjacielem byl biskup krakowski
i kanclerz Uniwersytetu Zbtgntew Olesnicki i od niego przejal
program polityczno-kosclelny. Wlasnie dzieki biskupowi uzyskal
kanonie katedralna i w 1439 r. scholasterie krakowska, 0 ktora
musial ste prawowac z dziekanem wroclawskim Janem Chebda,
Elgot zaslynal jako znakomity prawnik kanonista; prawdopodob­
nie byl redaktorem ugody wareckiej zawartej miedzy szlachta
malopolska a duchowtenstwem krakowskim w sprawie dzieslecin
i jurysdykc]i sadow koscielnych, Byl rownlez spowiednikiem kr6-
lowej Zofii Holszarisklej, czwartej zony .Jaglelly.
W koricu 1440 r. zajal sie opracowaniem odpowiedzi w sprawie
rozlamu panujacego w Kosciele, ale wobec zajecia umiarkowane­
go stanowiska. wypowiedzial ste bowiem za rownowaga wladzy
soboru i Kosciola rzymskiego, jego traktat nie uzyskal calkowite­
go poparcia Akademii. Stal sie jednak wraz z traktatem Wa­
wrzyrica z Raciborza podstawa oswladczenia, kt6re wydal
Uniwersytet Krakowski. Elgot opowiedzial ste zdecydowanie za so­
borem, kiedy postal list agltujaey w 1441 r. do brata biskupa
wroclawskiego Konrada, by ten upomnial biskupa poplerajacego
papleza Eugeniusza IV przeciw soborowi. -Jeslenia 1441 r. wyje­
chal z kanonikiem krakowskim Janem Pniewskim do Bazylel,
gdzie zlozyl soborowi i papieZowi Feliksowi V obediencj� (przysi�­
g� na wiernosc) w imieniu Zbigniewa Olesnickiego. Pierwsza..
mow� Elgot wyglosil do Feliksa V na prywatnym posluchaniu.
Podczas publicznej audiencji 21 grudnia 1441 r. wypowiedzial
mow�. kt6ra wywarla na zgromadzonych duze wraZenie. W pierw­
szej jej cz�sci Elgot glosil pojednawczo koniecznosc posluszen­
stwa papiezowi. w cz�sci drugiej rozpatrywal, wedlug teorii

ELGOT JAN
38
koncyliarystycznych, znaczenie soboru. Na zaproszenie soboru 6
stycznia 1442 r. mial kazanie 0 soborze jako reprezentacji Ko­
sclola. Pierwsza czesc kazania zaliczana jest do "najpi�kniejszych
pomnik6w polskie] mowy laciiiskiej w sredniowleczu" (J. Fijalek).
Otrzymal nominacje na audytora causarum Palacu Apostolskiego
- sedztego Roty, najwyzszego trybunalu papieskiego. Prawdopo­
dobnie w 1449 r. wsp6lpracowal z Grzegorzem z Sanoka i Janem
z Ludziska w reorganizacji akademickich katedr retoryki i poezji
w duchu humanistycznym. W 1450 r. podrozowal wraz Janem
Dlugoszem, z kt6rym laczyla go przyjaiii umocniona wsp6lnym
herbem Wieniawit6w, i Markiem Bonfilim do Rzymu i do Ziemi
Swiete]. Podczas tej podrozy zawarl znajomosc z Eneaszem Syl­
wiuszem Piccolominim oraz zostal przyjety na audiencji przez ce­
sarza Fryderyka III. Po powrocie z pielgrzymki w maju 1541 r.,
sledzil uwaznle dzialania husyt6w, a Andrzej Galka z Dobczyna
zawdzieczal wlasnej przezornoscl, ze zdolal uciec w 1549 r.,
zanim Elgot uzyskal od Olesnlckiego zgode na jego ujecie.
W 1451 r. zapisal sw6j dom w Krakowie Uniwersytetowi, prawdo­
podobnie na mieszkanie gl6wnemu profesorowi dekret6w.
Zmarl 24 sierpnia 1452 r. podczas morowej zarazy w Krako­
wte. Jego prochy spoczely w katedrze wawelskiej, a pamiec 0 nim
uczcil Dlugosz epitafium (Roczniki V 117): .Byl to czlowiek wy­
szczegolntajacy sie rozwaga, nauka i lagodnoscta, wszystkich
cn6t narzedzte i naczynie (omnium bonarum virtutum officina et
sedes), laclriska wymowa znaczny, w pisaniu list6w wykwintnych
i wymownych nikomu nie ustepujaey, wszystkich ubogich, sierot,
nleszczesliwych schronienie i przystari". Uczeri natomiast, przyja­
ciel i wykonawca testamentu - kaznodzieja Pawel z Zatora -
wyglosil mowe pogrzebowa, Elgot zaslynal jako znakomity kano­
nista, latynista. Zreformowal styl kancelarii biskupiej i kr6lew­
skiej w mysl postepowych pradow wloskich. Bogata spuscizna
literacka Elgota obejmuje: Determinatio (Traktat 0 soborze bazylfj­
skim powstaly w koricu 1440 r.), trzy mowy kosctelno-polttyczne
wygloszone w Bazylei, kazania, mowy uniwersyteckie oraz kore­
spondencje z Janem Dlugoszem, Zbigniewem Olesnicklm.
Bibliografia
B. U I a now ski: Laudum Vartense. .Rozprawy Akademii Umtejetnoscl.
Wydzial Historyczno-Filozoficzny" 1888, T. 21; J. F ij ale k: Mistrz Jakub z Pa­
radyza i Uniwersytet Krakowski w okresie soboru bazylfjskiego. T. 1. Krakow
1900; H. Bar y c z: Slqzacy na Uniwersytecie Jagielloftskim XV-XVIII w. Ka-

39
ESCHENLOER PETER
towice 1935; Ide m: Jan Elgot. W: Polski slownik biograjlczny. T. 6. Red.
W. K 0 n 0 p C Z Y ii ski. Krakow 1948; R. G a n sin i e c: Wklad czolowych
przedstawicieli ziemi slqskiej w ksztaltowanie sie mysli poznawczej i literatury
polskiego odrodzenia. W: Odrodzenie w Polsce. T. 2. Cz. 1. Red. B. S u c h 0 -
dol ski. Warszawa 1957; Dzieje Uniwersytetu Jagielloftskiego w latach
1364-1764. Red. K. L e p s z y. T. 1. Krakow 1964; M. K 0 w a I c z Y k: Kra­
kowskie mowy uniwersyteckie z pierwszej polowy XV wieku. Wrodaw 1970; Pol­
skie traktaty koncyliarystyczne z polowy XV wieku. Textus et studia historiam
thelogiae In Polonia excultae spectantia. Vol. 23. Wyd. W. B u c i c how ski.
Warszawa 1987; K. N i e m c z y c k a: Jan Elgot - zycie i tw6rczosc. W:
.Przeglad Tomistyczny - Filozofia - Teologia - Kultura Duchowa Sredniowie­
cza", T. 5. Warszawa 1992.
Ewa Miazga
ESCHENLOER PETER (ok. 1420-1481), pisarz miejski Wrocla­
wia, kronikarz mlejskl, tlumacz,
Byl synem kupca z Norymbergi. Okolo 1450 r. zostal rektorem
szkoly miejskiej w Zgorzelcu. Do Wroclawia przybyl dopiero
w 1455 r. ObjaJ tutaj funkeje plsarza miejskiego (plastowal ja, ko­
lejno wraz z Jakubem Haselbergtem, Janem Weinrichem i Marci­
nem Weinrichem); udzlelal ste tez w sluzble dyplomatycznej
mlasta, odbywajac poselstwa, m.in. do Wiednia, Niemiec i na W�­
gry. Zywo interesowal ste hlstorla, co znalazlo wyraz najplerw
w tlumaczeniach dziel historycznych z jezyka Iactnsklego na nie­
mlecki (przelozyl Histone Czech Eneasza Sylwiusza Plccolomlnle­
go i Histone Jerozolimy Roberta), a nastepnle we wlasne]
tworczosci. poswlecone] przeszlosct i teraznlejszosci Wroclawia.
W latach 1460-1472 spisal kronlke pt. Historia Wratislaviensis
(Historia wrodawska), przedstawtajaca dzieje mlasta w okreste
1438-1471; p6iniej P. Eschenloer opracowal znacznie poszerzona
nierniecka wersje tego dziela pt. Geschichte der Stadt Breslau [ ... J
(Historia miasta Wrodawia), obejmujaca lata 1440-1479. Prace
P. Eschenloera sa. przepelntone barwnymi szczegolamt, bogate
pod wzgledem faktograficznym, przedstawlaja zar6wno zycle wew­
netrzne miasta, jak i wydarzenia z dziedziny wielkiej polityki.
Jego pisma odzwierciedlaja. nastroje mieszczanstwa wroclawskie­
go oraz polityk� wladz miejskich w burzliwym okresie konfliktu
Wroclawia z kr6lem czeskim Jerzym z Podiebrad6w. Rada miej­
ska, dumna z dZiela swego pisarza, polecila sporza.dzic jego ele­
gancka. pergaminowa. kopi�, kt6ra. przechowywano na ratuszu.

ESCHENLOER PETER
40
Bibliografia
Histotia Wratislaviensis et que post mortem regis Ladislai sub electo Georgio
de Podiebrat Bohemorum rege illi acciderant prospera et adversa. Hrsg.
H. Mar k g r a f. In: "Scriptores Rerum Silesiacarum". Bd. 7. Breslau 1872;
P. Esc hen 1 0 e r: Geschichte der Stadt Breslau. Hrsg. G. Rot h. Mun­
ster-New Yorlo=Muncheri=Berlln 2003.
J.G. K un i s c h: Peter Eschenloer und seine Denkwilrdigkeiten der Stadt
Breslau .•. Archiv der Gesellschaft fur altere deutsche Geschichtskunde" 1824.
Nr. 5. s. 541-549; Ide m: De Petro Eschenloero antiquissimo rerum Vratis­
laviensium scriptore eiusque commentariis. Vratislaviae 1826; A. S c h u 1 t z:
Einige biographische Nachrichten ilber den Breslauer Stadtschreiber Peter
Eschenloer. "Zeitschrift des Vereins fur Geschichte und Alterthum Schlesiens"
1863. Nr. 5. s. 57-62; G. Korn: Das Testament Peter Eschenloers und der
Streit um den Nachlafl seiner Ehefrau. Ibidem. Nr. 5. s. 354-360; H. Mar k -
g r a f: Magister Peter Eschenloer. Verfasser der Geschichten der Stadt Breslau
vom Jahre 1440-1479. .Prograrnm des K6niglichen Friedrichs-Gymnasiums zu
Breslau" 1865; J. ZulawiIiski: Piotr Eschenloer. W: Ludzie dawnego Wro­
dawia. Red. R. H e c k i in. Wrodaw 1958. s. 22-24; L. Mat us i k: Dawne
dziejopisorstuso wrodawskie (do poczqtk6w XVI wieku). ..Rocznik Wrodawski"
1967/1968. T. 11/12. s. 87-90; J.J. Me nz e 1: Eschenloer Peter. In: Die deut­
sche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon. Berlin-New York 1980.
s. 630--632; N.R. A dam I: Eine wichtige Handschrift zur Geschichte Breslaus.
.Archtv fur schlesische Kirchengeschichte" 1984. Nr. 42. s. 167-176; V. H o­
n e man n: Lateinische und volkssprachliche Geschichtsschreibung im Spat­
mittelalter: Zur Arbeitsweise des Chronisten Peter Eschenloer aus Breslau. .Deut­
sches Archiv fur Erforschung des Mittelalters" 1996. Bd. 2. Nr. 52.
s. 617-627; W. I w a n c z a k: Piotr Eschenloer - swiadek epoki: W: 1'ysiqclet­
nie dziedzictwo kulturowe diecezji wrodawskiej. Red. A. Bar cia k. Katowice
2000. s. 160--170; G. Roth: Bertchien. Bewerten und Beurteilen Bohmisdie
Geschichte aus der Perspektive von Peter Eschenloers .. Geschichten der Stadt
Breslau", In: Deutsche Literatur des Mittelaters in Bohmer: und iiber Bohmen.
VortrCige der intemationalen Tagung... Ceske Budejooice, 8. bis 11. September
1999. Hrsg. D. F 1 i e g 1 e r, V. B 0 k. Wien 2001. s. 343-360.
Wqjciech Mrozowicz

F
F'RANCONIUS MACIEJ, Hegltmattanus (Zyl w XVI w.), poeta, fi­
lolog, humantsta slaskl,
Pochodzll z Legnlcy, Osladl przed r. 1529 w Krakowie. Przez 9
lat byl prywatnym nauczycielem. Nastepnie plastowal stanowisko
rektora szkoly przy kosciele Panny Marii, a od 1541 r. - ptsarza
kancelarii kr6lewskiej. Franconius dzialal poza Uniwersytetem.
ale bye moze jako rektor szkoly Panny Marii podlegal jurysdykcji
rektorskiej i dlatego jego nazwisko znalazlo ste w aktach rektor­
skich z lat 1532-1534. Udzielll w6wczas porekl Wegrowi u kra­
kowskiego handlarza win Jana Medyka, a pozwanie pod sad
rektorski dowodziloby zaleznosct od Uniwersytetu. Poczatkowo
mecenasem Franconiusa byl blskup Piotr Tomicki. nastepnie po­
lecal ste kasztelanowi zarnowsklemu Sewerynowi Bonerowt, pr6-
bowal rowniez zjednac soble biskupa krakowskiego Samuela
Maciejowskiego. Bywal w humanistycznych kolach Krakowa. Jego
bogata spusclzna literacka obejmuje: wydanla utwor6w Cycerona,
Epitome eonuti Jere omnium quae Rhetores in orationem venire ad­
serunt ex Cicerone - poswlecone humanistom wloskim dzla­
lajacym w Krakowie (Janowi Sylwiuszowi a Mathlo, L. Allphlowi],
podrecznlkl humanistyczne. np. listownik Elegantiarum viginti
praecepta ad epistolas eleganter componendas z 1534 r. Li­
stownik ten obejmowal gl6wnie uwagi stylistyczne oraz gra­
matyczne i byl ilustrowany przykladami z tekst6w autor6w
klasycznych. Franconius plsal rowniez utwory okollcznosclowe,
np. oplewal wywyzszenie Zygmunta Augusta na wielkiego kslecia
litewskiego (1529). na kr6la polskiego (1530). oplsal slub krola,
potem srnlerc rnlode] zony Zygmunta - Elzbtety, Plsal paneglrykl
poswlecone swoim mecenasom - P. Tomlcklemu, S. Bonerowi,
S. Maciejowsklernu. Byl tworca interesujacego epltaflum lacm­
skiego na zgon Erazma z Rotterdamu i P. Tomickiego oraz Iaciri­
skiej mowy na smierc Zygmunta I (Oratio funebris in mortem

FREYTAG GUSTAW
42
Sigismundi Primii. przetlumaczonej na jezyk niernleckl, w kt6rej
opr6cz przebtegu ceremonii pogrzebowej odmalowal zycte i dzla­
lalnosc monarchy. Franconius byl rowniez autorem pism 0 tresci
moralistyczno-politycznej, m.in. utworu 0 potrzebie zgody Ad Po­
loniae Regni proceres protreptica concordiae declamatio z 1538 r.,
oraz antyturcyk6w, np. mowy Oratio protreptica [ ... J contra effre­
natos Turcas [ ... ] z 1542 r., zachecajace] do wojny przeciw "dzie­
dzicznym wrogom krzyza Chrystusowego", Oratio ad dar.
Hunqariae proceres z 1552 r., Paraenesis Christiana z 1549
i 1551 r. W zrodlach po r. 1552 nle rna zadnych informacji do­
tyczacych poety.
Bibltografla
H. Bar y c z: Historia Uniwersytetu Jagiellonskiego. Krakow 1935; H. B a -
rye z: Franconius Maciij. W: Polski slownik biograjlczny. T. 6. Red. W. K 0 -
no p c z Y n ski. Krakow 1948; L. Win n i c z uk: Epistolografia. Lacinskie
podreczniki eptstoloqroficzrie w Polsce XV-XVI w. Warszawa 1953.
Ewa Miazga
FREYTAG GUSTAW (1816-1895), plsarz, dziennikarz, teoretyk
dramatu, autor prac z historii kultury.
Urodzll ste 13 lipca w Kluczborku jako syn tamtejszego leka­
rza, a p6iniej burmistrza. Dzieciristwo uplynelo mu w idyllicznej
atmosferze, dlatego ciezko przezyl wyjazd do gimnazjum w Ole­
snlcy, dokad w 1829 r. rodzlce wyslali go na nauke. W 1835 r.
rozpoczal studia filologiczne najpierw we Wroclawiu pod kierun­
kiem Hoffmanna von Fallersleben, a od 1836 r. w Berlinie, gdzie
naukowa opleke roztoczyl nad nim K. Lachmann. Po habllltacjl
w 1839 r. Freytag wykladal historie literatury niemieckiej na Uni­
wersytecie Wroclawskim (jako Privatdozent), biorac czynny udztal
w zyciu literackim miasta. Wydawal almanach poetycki Musenal­
manach der UniversiUit zu Breslau auf 1843 oraz pr6bowal swoich
sil jako poeta i dramatopisarz. Deblutowal zbiorem poznoroman­
tycznych wierszy Bilder aus dem Volke (1838 i 1841) i komedla
htstoryczna Die Brautfahrt oder Kunz von der Rose, opublikowana
w 1844 r. Jednak jego postawa tw6rcza powoli ewoluowala; kolej­
ne dramaty: Der Gelehrte (1844), Die Valentine (1846), Graf Wal­
demar (1848) pozostaja juz wyraznie pod wplywem programu

43
FREYTAG GUSTAW
literackiego Mlodych Niemiec. gloszacego hasla nowej poezji: an­
tyromantycznej i zaangazowane] w zycle polityczne. W latach
czterdziestych rnlody pisarz powoli zaczal zysklwac coraz wiekszy
rozglos i opinie obtecujacego tw6rcy. Niestety. jednoczesnle skom­
plikowala ste jego sytuacja osoblsta, stanowisko wladz uniwer­
syteckich uniemozltwtlo mu bowiem kontynuowanie karlery
naukowej. Rozgoryczony Freytag opuscil wiec Wroclaw i wyjechal
w 1847 r. do Drezna, a stamtad w 1848 do Lipska, gdzie ozenll
sie ze starsza od stebte, rozwledziona, hrabtna von Dhyrn.
W Saksonii zastaly go wypadki Wiosny Lud6w. kt6re w znacz­
nym stopniu zadecydowaly 0 jego dalszej drodze Zyciowej.
W 1849 r. dziekl plenladzom zony kupil czasopismo "Die Grenz­
boten" 0 charakterze polityczno-literackim. kt6re wspolredagowal
z J. Schmidtem i 1. Kuranda. W latach ptecdztestatych talent
Freytaga osiagnal swoja szezytowa faze. Pisarz opublikowal w6w­
czas swoje najwaZniejsze dziela, kt6re przyntosly mu nie tylko
slawe, ale rowniez uczynily go czlowiekiem zamoznym, W 1853 r.
ukazala ste sztuka Die Journalisten. dowcipna i efektowna kome­
dla, kt6rej akcja toczy ste w 6wczesnym srodowisku dziennikar­
skim. W 1854 r. zostala wydana najlepsza powiesc Freytaga Soll
und Raben. wzorowana na prozie Dickensa apologia ekspansyw­
nego niemieckiego mtcszczanstwa drugle] polowy XIX w.. zawie­
rajaca akcenty antysemickie i antypolskie. Utwory te wprowadzily
do literatury niemieckiej nowy typ bohatera: publlcysty i przed­
stebtorczego kupca, postaci decydujacych 0 obliczu 6wczesnej
niemieckiej kultury. Na przelomie lat piecdztesiatych i szescdzie­
slatych Freytag pracowal ponadto intensywnie nad Bilder aus der
deutschen Vergangenheit. opartym na tekstach zrodlowych
dzielem naukowym. poswieconym dziejom kultury nlemleckie] od
czas6w sredniowtecza po r. 1813. Do problematyki tej ptsarz po­
wr6cil w latach stederndziestatych w cyklu powiesci historycznych
Die Ahnen (1872-1880). opowiadaja.cych 0 dziejach niemieckiego
rodu w cia.gu wiek6w (od czas6w germanskich po wsp6lczesnosc).
W r. 1863 Freytag oglosil Technik und Drama. rozpraw� z dzie­
dziny teorii dramatu. b�da.ca. kontynuacja. jego mlodzienczych fa­
scynacji naukowych. w kt6rej om6wil poetyk� gatunku i zamiescil
wiele praktycznych wskaz6wek dla autor6w sztuk teatralnych.
Jednoczesnie coraz wyrainiejsze stawaly si� zwia.z;ki Freytaga
z Zyciem politycznym. W 1866 r. zostal poslem do P6lnocnonie­
mieckiego Reichstagu. w 1870 r. byl korespondentem wojennym
w kampanii francuskiej. Niestety. sukcesy zawodowe nie szly
w parze z udanym Zyciem osobistym. zwlaszcza ze pisarz nie na-

FREYTAG GUSTAW
44
lezal do os6b obdarzonych latwym charakterem. Jego konflikto­
wosc spowodowala ostry zatarg z wydawca "Die Grenzboten" -
efektem bylo odejscte Freytaga z pisma. Zaczely ste takze ujaw­
mac coraz znaczniejsze roznlce pogladow pomledzy pisarzern i za­
przyjainionym z nim admiral em von Stoschem. Komplikowalo ste
ponadto zycie domowe Freytaga, coraz bardziej pogarszal ste stan
przewlekle chorej zony (zmarla w 1875 r.], a plsarz zwtazal ste ze
znacznte od stebie mlodsza sluzaca Maria. Dietrich. kt6ra urodzHa
mu dw6ch synow, co wywolalo skandal i skazalo go na towarzy­
ski ostracyzm. Lekarstwem na samotnosc i klopoty osobiste byla
praca tworcza, kt6rej Freytag nigdy nie zaniedbywal. Wydal w la­
tach osiemdzleslatych kilka powlescl (m.in. Doktor Luther. Der
Kronzprinz und die deutsche Kaiserkrone, Ueber den Antisemitis­
mus). jednak nie dor6wnywaly one jego wczesnlejszym dzielom.
W tym samym czasle ostatecznie opuscll Lipsk i osledlil ste
w Wiesbaden razem z poslubtona w 1879 r. Maria. Dietrich.
Malzeristwo nie nalezalo jednak do udanych. W 1884 r .• po
smlercl syna, zona Freytaga przeszla zalamanie nerwowe, co defi­
nitywnie przypleczetowalo rozpad malzenstwa, zwlaszcza ze pi­
sarz od 1883 r. utrzymywal coraz bardziej zazyle stosunki
z trzecia kobleta swojego zycia - Anna. von Strakosch (z ktora
ozentl sie w 1891 r.). Byl to jednoczesnle okres. kiedy ste­
demdziesiecioletnl juz plsarz zaczal coraz wyraznle] odczuwac
nieuchronny uplyw czasu. Postanowil wiec spisac swoje wspo­
mnienia (opublikowane w 1887 r. jako Erinnenrungen aus mei­
nem Leben). kt6re mlaly stanowtc wprowadzenie do zbiorowej
edycji jego dorobku tw6rczego (Gesammelte Werke 1886-1888).
Freytag zmarl po kr6tkiej chorobie 30 kwietnia 1895 r.
w Wiesbaden. ale zgodnte ze swoja. ostatnia. wola. zostal pochowa­
ny w Siebleben. niewielkiej miejscowosci kolo Gothy. gdzie znaj­
dowal si� jego dom letniskowy. w kt6rym lubH sp�dzac czas
i gdzie powstalo wiele sposr6d jego dziel.
Bibliografia
H. Z u c hoI d: Gustav Freytag. Breslau 1926; C. Bar t h: Gustav Frey tags
Journalisten. Versuch einer Monographie. Miinchen 1950; F. Fee S t: Gustav
Frey tags Technik des Dramas. Potsdam 1966; K. FIe i s c her: Gustav Freytag.
Bilder aus seiner Leben. Wangen-Allgau 1970; P.H. Hub ric h: Gustav Frey­
tags "Deutsche Ideologie" in SoU und Haben. Kronberg 1974; M. K i e n z 1 e: Der
deutsche Erfolgsroman. Zur Kritik seiner poetischen Okonomie bei G. Freytag und
E. Marlitt. Stuttgart 1975; M. How a r d Gel b e r: Aspects of literary antisemi-

FREYTAG GUSTAW
tism: Charles Dickens flOliwer Twist" and Gustav Freytag's flSoll und Hoben".
New Haven 1980; M. S c h n e ide r: Geschichte als Gestalt. Stuttgart 1980;
G. B ii chI e r - H a usc h i I d: ErztihIte Ameit. Paderborn 1987; P. Pre g i e l:
Starosc slawnego pisarza. W: Dawna kultura literacka na Slqsku. Red. M. B 0 -
r y S i a k, A. G a los. Wrodaw 1994.
Izabela Kaczmarzyk

G
GDACJUSZ ADAM, Gdacius (1609 lub 1610-1688), kazno­
dzte]a ewangeltckl, postyllograf, autor utwor6w okolicznosclo­
wych.
Urodzil ste w 1609 lub 1610 r. w rodzinle rnieszczan kluczbor­
skich 0 nazwisku Gdak lub Gdaka. Edukacje rozpoczal w ktorejs
z lokalnych szkol (zapewne kluczborskiej lub byczyiiskiej), nie
podejrnujac jednak od razu nauki na poziornie gtmnazjalnym.
Do girnnazjurn akadernickiego w Torunlu zaplsal ste dopiero
w r. 1633, rnajac lat dwadziescta dwa lub trzy. W toruriskim gim­
nazjurn spedzll tylko rok, nie kontynuujac nauki - wzorern in­
nych adept6w stanu duchownego - na ktoryms z uniwersytet6w.
Dokladne powody, z jakich nlewatpllwie arnbitny i zdolny klucz­
borczanin zarnlast na ktorys z uniwersytet6w ruszyl na Splsz, by
obja.c posade w jednej z tarntejszych szkol, nie sa. znane. Wiado­
rno jedynie, ze kiedy ostagnal wiek odpowlednl do podjecia nauki
w girnnazjurn, K1uczbork doswiadczal grabiezy i wojskowej okupa­
cji (1626, 1627), a gdy w koricu dotarl w 1633 r. do Torunia, jego
rodzinne rniasto znowu zostalo spladrowane, co moglo uriiemozll­
wic jego rodzicorn dalsze finansowanie studi6w syna, zmuszajac
przyszlego duchownego do kilkuletniej peregrynacji po ewangeltc­
kich spolecznosciach, zwlaszcza ze K1uczbork znalazl ste w tym
czaste pod kolejna wojskowa okupaeja i borykal sle z szalejaca za­
raza (1636). Swoja wedrowke Gdacjusz rozpoczal od Spiskiej
Podhradi, gdzie objal stanowisko kantora w rniejscowej szkole. Ze
Spiskiej Podhradi mlal ste rzekorno przenlesc do Bardiowa i obja.c
rektorat rniejscowej szkoly, jednak nie udalo ste potwterdzlc tego
faktu na podstawte dokurnent6w archiwalnych. Dalsze koleje jego
losu nie sa. dokladnle znane. Wladomo jedynie, ze ze Spisza po­
wr6cil do Prus Kr6lewskich i najprawdopodobniej obja.l posad�
collegi w girnnazjurn elbla.skirn, ska.d udal si� do Wilna, gdzie
pelnil najpierw funkcj� kantora, a p6iniej konrektora w rniejsco-

47
GDACJUSZ ADAM
wej szkole ewangelickiej, by pozmej, pod okiem Andrzeja
Schonflisstusa, ktory najwyrainiej dostrzegl jego kaznodziejskle
zdolnosci, zaczac zdobywac pierwsze oratorskie doswladczenia.
Wplyw .. wlleriskle] szkoly kaznodziejskiej", przykladajace] wiel­
ka wage do matematycznej precyzjl wykladu, do patrystyki oraz
do kazan przeznaczonych dla szerokich kregow spolecznych, be­
dzie widoczny w calym plsarstwte Gdacjusza. Owemu wileriskle­
mu sposobowi konstruowania tekst6w homiletycznych pisarz
nadal jednak wyraine indywidualne i lokalne pletno. Do opusz­
czenia goscmnego Wilna zmusll Gdacjusza konflikt z Georgiem
Crusem, kt6ry nie zgadzal ste, by osoba bez formalnego po­
wolania na urzad kaznodzlejskl mlala prawo nauczac z ambony.
Decyzje wyjazdu z Litwy ulatwtl mlodemu kaznodziei fakt, iz
w rodzinnym Kluczborku pojawlla ste mozltwosc objecia posa­
dy diakona przy leciwym proboszczu Samuelu Regluste
(1577-1646). W tym samym czasie ustabilizowala ste rownlez
jego sytuacja rodzinna - 8 wrzesnla 1642 r. Gdacjusz ozenil sie
z Marianna. Skopowna, corka pastora w niewielkim Ludwigsdorfle
(dzisiaj Nagodowicach). W 1648 r. przyszedl na swiat jego syn
Adam.
Od momentu powrotu w rodzinne strony Gdacjusz rozpoczal
swoja czterdztestoletnla dzialalnosc kaznodziejska, a wkr6tce i pi­
sarska, podporzadkowana pr6bom perswazyjnego oddzlalywania
na swtadomosc religljna lokalnej wsp6lnoty ewangelickiej. Do­
mlnujaeym typem wypowiedzi pisarskle] Gdacjusza byla proza
kaznodziejska, majaca wyraznle publicystyczny charakter. Jedy­
nie sporadycznie kluczborski duchowny wlaczal sle w konwen­
cjonalne zachowania literackie epoki, wymagajace reagowania
poetyckim pi6rem na wazne okoltcznosclowe wydarzenia. 1\vorzy­
wem jezykowym jego pism kaznodziejskich byla wylacznle polsz­
czyzna (w jej sla.skiej odmianie regionalnej), wybrana swiadomie
ze wzgl�du na adres czytelniczy.
Pierwszym wydanym drukiem zbiorem kazan Gdacjusza byl
cykl chiliastycznych kazaft pokutnych 0 znacza.cym tytule Ardens
irae divinae ignis, kt6re mialy za zadanie wstrza.sna.c sumieniami
mieszkanc6w Kluczborka i okolicy, a jednoczesnie wskazac wy­
kladni� aktualnych tragicznych wydarzen wojny trzydziestoletniej.
Kazania te ukazaly si� w latach 1644-1647 w torunskiej oficynie
Michala Karnala. W 1650 r. Gdacjusz wydal w Lesznie swoje
najslawniejsze dZielo: pierwsza. cz�sc postylli zatytulowanej Postil­
Za popuZaris, kt6ra zawierala 30 kazaft adresowanych do szero­
kich rzesz protestanckiej ludnosci. Postilla popuZaris utrwalila

GDACJUSZ ADAM
48
duchowy obraz Kluczborka i okolicy po podpisaniu traktatu
westfalskiego oraz zainaugurowala nowy etap w duszpasterskiej
posludze Gdacjusza, ktory objal po smterci Samuela Reglusa
w lipcu 1646 r. stanowisko pastora kluczborskiego. Niestety, na]­
prawdopodobniej wielki pozar, ktory wybuchl 17 maja 1654 r.,
przerwal jego ptsarska dzlalalnosc. Przypuszcza ste bowiem, ze
w czasie pozaru mogly splonac lub zagtnac pisma kluczborskiego
kaznodziei z tego okresu (m.in. kolejne czesci postylli), a on sam
zmuszony byl skoncentrowac uwage przede wszystkim na odbu­
dowie zniszczonego kosclola oraz poswtectc ste typowej dzialalno­
sci duszpasterskiej, zwlaszcza Iz w tym czasie zostal seniorem
kluczborskim.
Do dztalalnosct literackle] Gdacjusz wr6cil dopiero na po­
czatku lat stedemdzteslatych, publikujac w 1674 r. Kwestyj� 0 po­
jedynkach, kt6ra zapoczatkowala drugt okres jego aktywnosci
tw6rczej. Podjal w6wczas najistotniejsze problemy moralno-religij­
ne slaskiego srodowiska ewangelickiego, starajac ste nakreslic pa­
renetyczny wzorzec slasklego ewangelika drugle] polowy XVII w.
Publikujac poswiecone tej problematyce "kwestyje i dyskursy",
Gdacjusz pr6bowal wskazac swoim wsp6lwyznawcom droge wyjs­
cia z trudnej sytuacji (Slask objela w6wczas akcja tzw. urzedowe]
rekatolicyzacji cesarskiej), przypominal najbardziej fundamental­
ne zasady ewangelickiej etyki teologiczne]. W latach stederndzte­
slatych i oslemdzleslatych ukazalo ste wiec kllkanascle pism
dotyczaeych problematyki moralne] (a czesto moralistycznej):
Dyszkurs 0 pyanstwie (1681), Dyszkurs 0 grzechach sz6stego przy­
kazania (1682), Kwestyja 0 poligamYlj albo uiielozenstuiie (1684),
Dyszkurs 0 dobrych uczynkach (1687), Kwestyjlj 0 pQjedynkach
kontynuacyja (1684), Kontynuacyja abo konczenie dyszkursu
o grzechach sz6stego przykazania (1682), oraz teologiczno-dogma­
tycznej: Kwestyja 0 zmartwychwstaniu (1683), Kwestyjajesli Ma­
ryja Swi�ta moze i ma bye nazwana Pannq (1685?), Dyszkurs
o Pannie Maryjlj, krzyzach i krucyJiksach (1686), TrQjaki 0 olta­
rzach. obrazach i organach dyszkurs (1688). Zdaja.c sobie spraw�,
iz dni jego duszpasterskiej poslugi dobiegaja. kOlka, w lutym
1688 r. Gdacjusz usta.pil ze stanowiska pastora kluczborskiego,
przekazuja.c je swojemu dotychczasowemu diakonowi Ludwikowi
Conradiemu, staraja.c si� w ten spos6b nie dopuscic do przej�cia
kosciola kluczborskiego przez katolik6w, co cz�sto zdarzalo si�
w sytuacji wakatu po smierci pastora. Zmarl dwa miesia.ce p6i­
niej, 7 kwietnia 1688 r.

49
GRIM EMANUEL
Bibliografia
Ch.G. J 0 c her: Allgemeines Gelehrten Lexicon [ ... ]. Bd. 2. Leipzig
1750-1751; H. K 0 e II i n g: Presbyterologie Dioecesos Cruciburgensis [ ... ]. Wra­
tislaviae 1867; K. K 0 I bus z e w ski: Postyllografr.a polska XVI i XVII w. Kra­
kow 1921; W. 0 g rod z i ri ski: DziEje plSmiennictwa slqskiego. Katowice 1946;
J. Kolbuszewski. S. Kolbuszewski: A. Gdagusz ijego warsztatpisar­
ski w swietle kazaii i dyszkurs6w. .Kwartalntk Opalski" 1964. nr 1; Z. Do m i -
n i a k: Bibliografr.a pierwodruk6w Gdacjusza. W: "Frace Historycznoliterackie".
T. 4. Katowice 1967; J. Zaremba: tycie i dzielo Adama Gdacjusza. W:
A. G d a c jus z: Wyb6r pism Oprac. H. B 0 r e k, J. Z are mba. Warszawa
1969; H. Bo r e k: Uwagi oj�zyku. W: A. G d a c] usz: Wyb6r pism .. ; F. M u­
s i 0 I: PiSmiennictwo polskie na Slqsku do poczqtk6w XIX wieku. Opole 1970;
A. L u b 0 s: Geschichte der Literatur Schlesiens. Miinchen 1974; J. M a -
c ius z k 0: Symbole w religijnosci polskilj dob!) konirreformaqt i baroku. War­
szawa 1986; Ide m: Ewangelicka postyllografia polska XVI-XVII wieku. War­
szawa 1987; B. Wy d e r k a: Cechy skladniowo-stylistyczne siedemnastowiecz­
nlj prozy publicystycznlj. PiSmiennictwo slqskie na tle og6lnopolskim Opole
1990.
Izabela Kaczmarzyk
GRIM EMANUEL, pseudonirn Slazak (1883-1950). dzialacz pa­
triotyczny. poeta, dramaturg. eptk, ksladz,
Urodzil sie 1 stycznia w Karwinie (Zaolzie) jako syn J6zefa
i Weroniki z dornu Wodzik. Szkole srednia ukoriczyl w Cieszynie
(polskie girnnazjurn Macierzy Szkolnej] w 1904 r. i rozpoczal stu­
dia teologlczne w Widnawie i we Wroclawiu. W tym ostatnirn rnie­
scie otrzymal swlecenla kaplariskle w 1908 r. Byl najpierw
wikarym i katecheta w Rychwaldzie. nastepnie katecheta w gtm­
nazjum w Cieszynie (1911-1913). -Juz jako proboszcz obejrnowal
kolejno parafie w G6rkach Wielkich i Skoczowie oraz w Istebnej.
w kt6rej pracowal od 1917 r. az do konca zycla, wyjawszy okres
okupacjl, kiedy to przebywal w Krakowie i w Cichern kolo Zako­
panego. Zrnarl w Cieszynie 18 paidziernika 1950 r.
Od najrnlodszych lat pozostawal pod wplywern rnysli Karola
Miarki i Pawla Stalrnacha. Poswi�cil irn dziela: Pawel Stalmach
(1910) oraz Pawel Stalmach - Karol Miarka (1924). Patriotyzrn
stawial wysoko. jeszcze w Widnawie zaloZyl Kolo Teolog6w Pola­
k6w. w kt6rym krzewiono rnow� i kultur� rodzirna.. W okresie
mi�dzywojennym zajrnowal si� publicystyka. i polityka.. Nalezal do
Zwia.zku Sla.skich Katolik6w i wsp6lpracowal z wojewoda. M. Gra­
Zyri.skim jako czlonek Rady Wojew6dzkiej. Reprezentowal tez Pol­
ski Zwia.zek Zachodni. Zwia.zek Powstanc6w Sla.skich. Zwia.zek

GRIM EMANUEL
50
Gorall Slasklch, Macierz Szkolna, i Zwlazek Spolek Rolniczych. Za
prace literacka zostal uhonorowany wawrzynem Polskiej Akade­
mii Literatury. Na niwie artystycznej Grim deblutowal w .Zaraniu
Slasklm" (1908), drukowal takze w "Gwiazdce Cieszynskle]". Swo­
je wiersze zebral w tomach Znad brzeg6w Olzy (1913) i Znad zr6-
del Olzy (1935). W tym ostatnim, sumujaeym dorobek autora, da
ste wyroznlc kilka kregow tematycznych. Pierwszy z nich, literac­
ko najwartosciowszy, mozna nazwac folklorystyczno-pejzazowym.
Dominuje w nim motyw tesknoty, melancholii, mllosci do ojczys­
tych stron, radosci z mozltwosci podziwiania plekna natury.
Utwory przewodnie to Istebna, Olza, Karwina, nierozerwalnie
zwtazane z natura, Ten typ obrazowania poetyckiego, ktory upo­
wszechnili tworcy mlodopolscy, przeniknal do literatury slaskle],
znajdujac kontynuatorow w osobach Jana Lyska i Emanuela Gri­
ma. Drugt krag tematyczny to reltgta, Poziom wierszy nalezaeych
do tego cyklu jest dose zroznlcowany. Ostatnla wreszcie grupe
wierszy stanowta liryki historyczno-patriotyczne, artystycznie sla­
be, lecz wazne jako zapis stanu kulturowej swladomosci.
Grim napisal rowniez Piest: moralnq 0 pok6j (1916), wzorowana
na mszy swlete] pro pace. Z dziel epickich opracowal cykl piesni
o ksteciu Henryku Poboznum. pod Lignicq, a nastepnie poemat
Ondraszek, opiewajacy zycie i smierc slynnego rozbojnika,
Niewatpllwle wartosciowsze estetycznie sa. Basnie z Podbeskidzia
Slqskiego (1928) z Interesujaeymi legendaml, jak Czarci kamieti
czy Noc Swi�tqjaftska. Od 1919 r. Grim oddal sie pisaniu drama­
tow. Zapoczatkowaly je Jaselka siaskie (1919, 1932), grane na
wiekszosci seen amatorskich Slaska. W nastepne] kolejnosci wy­
mlenlc trzeba Dwa orly slqskie, w ktorych bohaterami sa. Stal­
mach i Miarka, a takZe Kwiai paproci (1926), utwor dla dzieci.
W Weselu slqskim (1928) i w Wandzie (1932) Grim si�gnaJ do
obyczajow regionu i jego prehistorii. W Wandzie podal sla.ski wa­
riant podania 0 niej - miala ona skoczye do Wisly pod Skoczo­
wem. W ostatnim wydanym dramacie Dla Ciebie, Polsko (1934)
si�gna.l do dziejow obrony Karwiny w 1919 r. W r�kopisie pozo­
staly wiersze pisane w czasie II wojny swiatowej, dowcipy i powie­
dzenia goralskie, powiese autobiograficzna i inne zapiski. Zaslugi
Grima dla literatury sla.skiej sa. bezsporne; dostrzegl on takie roz­
wia.zania artystyczne, ktore umozliwialy nowe niekiedy spojrzenie
na sprawy regionu. Pozwolilo to Grimowi na zrewidowanie sta­
rych i ustalenie nowych uj�e znanych ska.dina.d tematow: pi�kna
ziemi ojczystej, religijnego uniesienia, wolnosci Sla.ska. Jedno­
czesnie autor mial bardzo dobre rozeznanie w tradycji literackiej,

51
GI.lTfHATER-DoBRACKI MACIEJ
znal dziela Mlcklewicza, Slowacklego, Pola. Lenartowicza. Asny­
ka, Konopnickle], Wltklewlcza, Orkana, Przerwy-Tetmajera, co
wydatnie ulatwllo mu uchwycenie specyfiki slaskle] odmiennosct.
Bibliografia
A. J as ion 0 w ski: Sladami P. Stalmacha - tw6rczosc ksiedza Gri.m.a­
.Zaranie Sla,skie" 1934, z. 3: Z. Hie row ski: 25 lat literatury na Slqsku
1920-1945. Katowice-Wroclaw 1947, s. 20-27, 185: W. Roszkowska,
J. Kuglin: Pami�ci Emanuela Grima. "Zeszyty Wroclawskie" 1950, nr 3/4,
s. 202-211: K. B i 11 ri ski: Poezio: Emanuela Grima w pi�cdziesi�ciDlecie
smierci pisarza ... Annales Silesiae" 1999, T. 29, s. 65-71.
KrzysztoJ Bilinski.
GUTTHATER-DOBRACKI MACIEJ (1626-1681), autor podrecz­
nikow i poradnikow jezykowych,
Wywodzil sle z nobilitowanej rodziny mleszczanskle], urodzil
sie najprawdopodobniej w Byczynie. Nie wiadomo, gdzie pobieral
nauki, jednak jego dzialalnosc wydawnicza oraz kariera zawodo­
wa wskazuja na staranne, prawdopodobnie uniwersyteckie, wy­
ksztalcenie. Do polowy lat ptecdzlesiatych XVII w. Dobracki
przebywal w Rzeczypospolitej. wtadomo, ze ok. 1655 r. pelnll
funkcje wicenotariusza w Ostrzeszowie i Wieluniu. W 1656 r. na
skutek przesladowan, jakie grozily mu w czasie wojny ze Szwecja,
przeniosl sie na Slask i osiedlil we Wrodawiu. Pracowal jako
prawnlk, a jednoczesnie zaja) sie pisaniem polsko-niemieckich
poradnikow epistolograficznych. Plerwsza taka. ksiazka byl Wy­
dworny polityk (Olesnica 1664), przeznaczony dla czytelnikow nie
tylko na Slasku, ale rowniez w Gdarisku. Dobracki wraz ze swo­
im typografem Janem Seyffertem specjalizowali sie bowiem w po­
dwojnych edycjach, zaopatrujac identyczne wydania w rozne
dedykacje i strony tytulowe. Wydworny polityk zawiera przyklady
konwersacji w rozmaitych okolicznosciach Zycia towarzyskiego
oraz wzory listow, gratulacji, kondolencji oraz stosownych od­
powiedzi. Wszystkie przyklady, oprocz wzorca jezykowo-styli­
stycznego, sa. bogatym zrodlem informacji 0 obowtazujace]
w Rzeczypospolitej obyczajowosci, stosowanych tytulach oraz
normach owczesnego polskiego savoir-vivre'u. Popularnosc tego
listownika sklonila Dobrackiego do wydania cz�sci drugiej pt.
Kancelaria polityczna. ktora ukazala si� po raz pierwszy w 1665 r.

GtrITHATER-DOBRACKI MACIEJ
52
w Gdarisku. Podal w tym poradniku kolejne przyklady list6w pry­
watnych oraz urzedowych wraz z odpowiedziami, a ponadto
wzbogacil publikacje 0 wzory typowych pism handlowo-praw­
nych, jak np. zobowtazanie zwrotu dlugu, udzielenie kredytu,
roznego rodzaju upowaznienla i kwity handlowe.
Dobracki staral sie w tym czasie najprawdopodobniej 0 objecie
jaklejs posady w Gdarisku, jednak nie udalo mu sie zreallzowac
tych plan6w, dlatego kiedy w 1666 r. powolano we Wrodawiu
Mlejska Szkole Polska i zaproponowano mu objecie jej kierownic­
twa. wr6cil na Slask. Szkola ta byla ewangellcka placowka oswta­
towa 0 charakterze elementarnym, przeznaczona dla mlodzlezy
Wrodawia i okolicy. Nowe stanowisko nakladalo na niego obo­
wlazek zadbania 0 literature podrecznikowa kt6ra zaspokajalaby
potrzeby uczni6w. Rozpoczal najprawdopodobniej od dztalalnosci
translatorskle], przekladajac w 1667 r. slawne dzlelo Jana Amosa
Komeriskiego Orb is sensualium pictus. Kolejnym przedstewztectem
edytorskim Dobrackiego bylo wydanie w olesnlckle] drukarni
Goruxz gramatyki poZskifj (1668), przeznaczonego dla poczat­
kujacych uczni6w, oraz Polnische Teutsch erkiarte Sprachkunst
(1669) dla bardziej zaawansowanych w znajomosci polszczyzny.
Swoimi podrecznlkarnl Dobracki wpisal sie w nurt rozwojowy
polskiej literatury podrecznikowe]. Polszczyzna nie miala w6wczas
ostatecznie wykrystalizowanej terminologii naukowej, kt6ra
ksztaltowala ste na podstawie wzor6w lacirisklch. Podrecznikl
przeznaczone dla os6b nie wladajacych jezyklem polskim (m.in.
dla nternleckojezycznych odbiorc6w na Slasku i Pomorzu) stano­
wily wlec wazne etapy w procesie unlezalezntanta nomenklatury
gramatycznej od wzorc6w Iacinsklch. W tym procesie podrecznikt
Dobracklego, wyodrebnlajace czesc gramatyczna odegraly tstotna
role, Zastosowana gramatykalno-parnleciowa metoda nauczania
jezyka obcego, kt6rej poczatki stegaja XVII w., dowodzi nowator­
stwa metodycznego Dobracktego, kt6ry odszedl od popularnej nie
tylko w XVI, ale i XVII w. metody nauki ex usu. Autor Goruxz gra­
matyki poZskifj na podstawie doswtadczen - cieszacego sie w6w­
czas ogromnym autorytetem jezykoznawey - J.J. Schoetela
zastosowal terminy niemieckie oraz zaopatrzyl swoje podr�czniki
w slownik polsko-niemiecko-Iacinski w przekonaniu, ze ulatwi to
proces przyswajania polszczyzny przez osoby nie wladaja,ce biegle
lacina,. Charakterystyczna, cecha, podr�cznik6w Dobrackiego bylo
ponadto poszerzenie (w por6wnaniu z wczesniejszymi podr�czni­
kami Volckmara i Rotera) paradygmat6w koniugacji i deklinacji
oraz obrazowanie prawidel gramatycznych cytatami z polskiej

53
GlJITHATER-DOBRACKI MACIEJ
literatury. Szczegolnie cenil on dzlela Jana Kochanowsklego,
Andrzeja Maksymiliana Fredry. Samuela Twardowskiego oraz Ka­
zimierza Woysznarowicza. przyblizajac przy okazji ich sylwetki
odbiorcom swoich podrecznfkow.
W 1670 r. Dobracki przenlosl sie do Torunia. Od 1671 r. byl
notariuszem miejskim w Brodnicy. jednak publikowal w dalszym
ctagu na Slasku, W r. 1670 we Wroclawiu zostaly wydane utwory
okollcznosclowe uswietntajace wazne wydarzenia rodzinne
w domu Daniela Duciusa, a w Olesniey w 1671 r. ukazal ste mo­
dlitewnik Spizarnia duszna. rowniez wykorzystywany poznle] jako
podrecznlk do nauki jezyka polskiego. Talent Dobrackiego docenil
Michal Korybut Wisniowlecki, ktory w 1673 r. mianowal go sekre­
tarzem krolewsklm, jednak smierc krola nie pozwolila autorowi
Wydwornego polityka objac tego stanowiska. Ostatnie lata zycta
spedzll Dobracki w Brodnicy. gdzie zmarl 20 czerwca 1681 r.
Bibliografia
w. P n i e w ski: J�zyk polski w dawnych szkolach gdanskich. Gdansk
1939; P. Z w 0 I i n ski: Gramatyki j�zyka polskiego w XVII wieku jako zr6dlo
poznania ouiczesnej polszczyzny. .Poradnik .Jezykowy" 1956, z. 7-9; A. Rom­
bow ski: Nauka j�Z!Jka polskiego we Wroclawiu. Wroclaw 1960; S. S 0 -
c hac k a: Gramatyki i slowniki polskie na Slqsku w XVII-XVIII wieku. W:
"Studia Slaskie", T. 21. Red. K. J 0 n C a. Opole 1972; U. Gum u 1 a: Literatu­
ra polska na Slqsku w XVII wieku. Katowice 1995.
Izabela Kaczmarzyk

H
HERBINIUS JAN (1626-1679), pisarz protestancki, pedagog,
uczony, tlumacz, znawca jezykow orientalnych, podroznlk,
Urodzil sie w Byczynie. Rok urodzenia ustalono na podstawie
daty chrztu 12 paidziernika 1626 r., zamieszczonej w byezyn­
skich kstegach koscielnych. Nagrobek Herbiniusa w Grudziadzu
podaje bledna date 10 grudnia 1627 r., ktora mozna spotkac
w roznych opracowaniach. Byl synern rektora szkoly luterari­
skiej w Byczynie - Eliasza Kapusty - ktory zlatynizowal swe
nazwisko na Herbinius, i Ewy - przybranej corki tamtejszego
pastora Siissenbacha. Vczyl ste w szkole w rodzinnym miescie
oraz u rektora szkoly byczyriskle] Beniamina Duciusa. Konty­
nuowal nauke w protestanckich gimnazjach Torunia i Gdariska.
W 1650 r. zapisal ste na ewangelicka teologie na uniwersytecie
w Wittenberdze, gdzie w 1652 r. zdobyl tytul magistra filozofii.
W 1653 r. studiowal teologie na uniwersytecie w Lejdzie w Ho­
landii, aby w nastepnym roku uzyskac tytul magistra i prze­
ntesc sie na uniwersytet w Utrechcie. Od 1655 r. przebywal
w Wittenberdze, gdzie w dwa lata poznle] oglosll rozprawe De
educatione principis. Szczegolnle interesowal sie studiami nad
jezykami orientalnymi. Po swoim ojcu obja.1 w 1657 r. stanowi­
sko rektora szkoly byczynskie], ktora doprowadzH do rozkwitu.
W 1658 r. ozenll ste z Anna. Maria. Turbianka, W 1661 r. zalozyl
szkole luterariska w Wolowie. Zachowala sie jego erudycyjna
Iaciriska mowa inauguracyjna pt. Palestra nob ilium, oratione ina­
gurali, publico aperta a M. Johanne Herbinio Bicina Silesio [ ... J.
wygloszona 21 czerwca 1661 r. Dwa lata poznie] zostal rektorem
w Bojanowie w Wielkopolsce. Wznios] tam nowy budynek szkol­
ny ze skladek uzbieranych w Niemczech i w Holandii, lecz po­
rzucil Bojanow wskutek sporow z opiekunami szkoly. W latach
1669-1670 polscy luteranie wydelegowali go do Danii. Wyglosil
w Akademii Kopenhaskiej kilka rozpraw. Nastepnle piastowal

55
HERBINIUS JAN
stanowisko rektora szkoly niernieckiej w Sztokholmie, gdzie na­
wr6cil na chrzescijanstwo czlonka poselstwa turecklego. Dla
ulatwienia katechizacji Turka nauczyl sie od Ormianina polskle­
go - Gamockiego - jezyka tureckiego. Wydana przy tej okazji
tzw. Katechizac:ja turecka jest cennym dokurnentern zywego jezy­
ka tureckiego z XVII w. W 1673 r. zostal kaznodzieja prote­
stanckirn w Wilnie, gdzie prowadzil dysputy z duchownymi
prawoslawnyml. W Kijowie badal slynna Lawre Peczorska -
pieczary kijowskie z grobami zakonnik6w. W 1675 r. udal sie
do Kr61ewca, by wykladac na uniwersytecie. Sprawowal rowniez
funkcje archiprezbitera w Tylzy, przebywal w Gdansku. Nastep­
nie byl przez dwa lata kaznodzleja przy posle szwedzkirn
w Warszawie oraz - na jego polecenie - pastorern w Gru­
dziadzu, gdzie zmarl i zostal pochowany 7 marca 1679 r.
Tworczosc Herbiniusa obejrnuje wiele pisrn religijnych w jezyku
polskirn, przeklady niernieckich plesni zamieszczone w Dosko­
nalym kancionale polskim (1673), przeklad Konfesji auqsburskiej,
Katechizmu Marcina Luthera mnieiszeqo. Jednak Herbinius pisal
g16wnie po lacinie, drukowal swoje dziela w Kopenhadze, Amster­
damie, Jenie, Gdarisku. Wydal ponownie w 1660 r. w Olesnlcy
tzw. katechizrn byczynskl Krzysztofa Suesenbacha, bedaey
przekladern katechizrnu Lutra. Publikacja z 1622 r. wydawala sle
Herbiniusowi wadliwa, poniewaz, jak plsal w przedrnowie,
"w pierwszych edycjach polszczyzna jakas nieudolna i prawie nie
w srnak byla, bo niernczyzna tu i 6wdzie zakrawala", dlatego wy­
magala korekty. Zajrnowal sie rowniez loglka, soflstyka, retoryka,
pedagogika, naukami przyrodniczymi. Jest autorern podrecznika
logiki dla szkoly woloskiej: Claris ad facilitatem et usum logicae
[ ... ], wydanego w 1663 r., oraz podrecznlka Larva sophistica, facili
metodo et per exempZa tironibus scholae Wolorienesis [ ... ]. Napisal
rn.in. traktat 0 kataraktach rzecznych, wirach rnorskich i rze­
kach podziernnych: Dissertationes academicae de admirandis
mundi cataractis (1670) oraz wylozyl pochodzenie pieczar w Reli­
giosae Kiiooienses Cryptae (1675). W dziele tym pr6bowal rownlez
wywodzic pochodzenie niekt6rych wyraz6w slowtanskich z jezyka
hebrajskiego. Znal wiele jezykow, publikowal wiersze polskie, nie­
mieckie, Iaciriskle, francuskie, greckie, hebrajskie. Pozostawil
takze komedie TI-agicomedia et ludi [ ... ] de Juliano imperatore
(1668), prawdopodobnie napisana. na uZytek szkolny. Zbiorowo
ukazaly si� jego prace w Symbolae fidei christianae catholica
w 1675 r.: dzielo zawieralo rn.in. lacinski tekst i polski przeklad
Nieodmiennfj konfesji augsburskifj oraz nowa. wersj� katechizrnu

HES JAN 56
Siissenbacha, a takze Zegar katechizmowy, czyli wyklad wiary
chrzescijanskle] w formie zegara, podzielony jak dzieri na go­
dziny.
Bibliografia
W. 0 g rod z i n ski: Dzifje piSmiennictwa slqskiego. Katowice 1946;
J. R e y c h man: Herbinius Jan. W: Polski slownik biografLCzny. T. 9. Red.
K. Lepszy. Krak6w-Wroclaw-Warszawa 1960-1961; J. Reychman:
Slqska i pomorska orientalistyka XVI-XVIII w. W: Szkice z dzifj6w polski€j orien­
talistyki. Red. S. S t r e l c y n. Warszawa 1957; A. Rom bow ski: Z historii
sZkolnictwa polskiego na Slqsku. Katowice 1960; J. Z are mba: Polscy pisarze
na Slqsku po wqjnie trzydziestoletnifj. Wroclaw 1969; P. Mus i 0 1: PiSmiennic­
two polskie na Slqsku do poczqtk6w XIX w. Opole 1970; J. Zaremba: PiS­
miennictwo ewangelickie na Slqsku (do r. 1800). W: Udzial ewangelik6w slqskich
w polskim zyciu kulturalnym Red. T. W 0 j a k. Warszawa 1974; B. G 6 r s k a,
A. S k 6 r a: KSiq:tka polska wydawana na Slqsku w XV-XVIII w. Wroclaw
1975.
Ewa Miazga
HES JAN, Hess, Hessus (1490-1547), teolog luterariskl, mow­
ca, reformator.
Urodzil sie 23 wrzesnia w Norymberdze. Studiowal nauki wy­
zwolone i prawo w Lipsku i Wittenberdze. Dziekl umilowaniu
historii, pism ojcow Kosciola i Biblii zbllzyl sie do humanizmu.
Byl zaprzyjainiony z wittenberskim konwentem augustianow (od
1511 r.), do ktorego nalezal m.in. Luter. Od 1513 r. pelnil funkeje
sekretarza biskupa wrodawskiego Jana V Turzo w jego siedzibie
w Nysie. Nastepnle studiowal teologte w Bolonii, a w 1519 r. zo­
stal doktorem tej nauki. Powrocll na Slask przez Wittenberge,
w ktore] zaprzyjainil sie z Melanchtonem. W 1520 r. przyjal swte­
cenia kaplanskle. Polemika wsrod polltykow koscielnych na temat
luteranizmu spowodowala, ze jego zwiazki z wymienionym mia­
stem staly sie jeszcze mocniejsze. Od 1523 r. sprawowal urza..d
pastorski w kosciele sw. Marii Magdaleny we Wrodawiu, a zara­
zem byl obronca.. ewangelicyzmu, nauczycielem wymowy (dysputy
- w kwietniu 1524). Zawarl tez przymierze z Rada.. Reformacyjnej
Sluzby Bozej, udalo mu si� rowniez poprawic stosunki z bisku­
pem Janem V Thrzo. NiezaleZnie od tego prowadzil dzialalnosc pi­
sarska.. i wspomagal biednych. PodjaJ inicjatywe budowy Szpitala
Zbawiciela (1526). Teologi� uprawial wspolnie z AmbroZym Moiba-

57
HES JAN
nem, reformatorem wroclawsklm i wsp6lpracownikiem Schwenck­
felda. Stawal zdecydowanie w obronie nowej wiary. Od 1540 r.
byl w kontakcie z bracmi czeskimi, a w 1541 r. przez kr6tki czas
bra! wraz z nimi udzial w dialogu religijnym w Ratyzbonie. Hes
laczyl wtedze teologiczna ze stanowczoscia przekonan. Stosowal
takie metody postepowania, kt6re cechowaly porzadek badawczy
i tolerancja.
Bibliografia
F. K ii n z e 1: Dr. Johannes Hess, der ReJormator Bteslaus. Breslau 1890;
J. Bun z e 1: Dr. Johann Hess, der Refortnaior Breslaus. Goerlitz (b.r.);
A. Hen s c h e 1: Dr. Johannes Hess, der Breslauer ReJormator. Halle 1901;
G. B au c h: Analekten zur Biographie Johann Hess. Liegnitz 1903; F.-W.
B aut z: Hes (Hesse). In: Biographisch-Bibiographischen Kirchenlexikons. Bd. 2.
Hamm 1990, s. 784-786.
KrzysztoJ Biliftski

I
IMIELA EMANUEL KONSTANTY, pseudonim Karol Dym
(1888-1953), poeta, dramaturg, dzialacz spoleczno-kulturalny,
Urodzil sie 10 marca w Lipinach Slasklch jako syn Jana i Te­
resy z domu Cieslak. Szkole ludowa skonczyl w Goduli, po czym
wyjechal do Szwajcaril i tam w Lucernie chodzil do gtmnazjum,
lecz po smierci ojca z powod6w materialnych musial przerwac
nauke. W latach 1906-1907 pracowal jako robotnik w hucie "Po­
k6j". W 1907 r. udal sie do Krakowa i tu wstapil do nowicjatu
u pijar6w, opuscll go jednak w 1909 r. Dwa lata poznte] zdal
egzamin do si6dmej klasy w Gimnazjum Nowodworskiego,
a w 1912 r. - mature. Wstapil nastepnie na Uniwersytet Jagiel­
loriskl, podejmujac studia germanistyczne i romanistyczne
(1912-1914). Po wybuchu I wojny swlatowe] zostal, jako poddany
niemiecki, internowany w Tambowie az do 1918 r. Rozwtnal
w tym czasie ozywiona dztalalnosc, nalezac do Komitetu Polskie­
go Pomocy Ofiarom Wojny oraz Centralnego Urzedu Reemigracy]­
nego. Bral tez udzial w pracach Towarzystwa Patriotycznego,
Zwlazku Harcerstwa Polski ego i K6lka Splewaczego. Uczyl row­
niez w szkole polskiej w Tambowie. W 1917 r. wydal w Petersbur­
gu broszure Slqsk Pruski. Informujaca 0 polskoscl tej krainy, jej
historii i obecnym polozentu. Na Slask Imiela wr6cil w grudniu
1918 r. i pracowal w Podkomisariacie Naczelnej Rady Ludowej dla
Slaska w Bytomiu. Po I powstaniu slasktm, zagrozony represjami,
wyjechal do Wielkopolski, lecz w listopadzie 1919 r. ponownie
znalazl sie na Slasku, by gromadzlc polskich nauczycieli wok6l
Zwtazku Nauczycieli Gorrioslazakow, Po utworzeniu w 1920 r.
Wydzialu Szkolnego przy Polskim Komitecie Plebiscytowym bral
udzial w organizacji szk6l powszechnych i seminari6w nauczyciel­
skich. Oglostl na potrzeby szkolne Spieumik: dziectecs; dla uZytku
szkolnego (1920). Prawdziwym wydarzeniem artystycznym byly
G6rnoslqskie bqjki i satyry (1922). Wraz z wydanym p6iniej Zbio-

59
IMIELA EMANUEL KONSTANTY
rem wierszy (1938) stanowia pterwsza od czasow ks. Antoniego
Stabika probe wprowadzenia nowego gatunku do literatury
slaskle]. Imiela chetnie] si�gal do bajki narracyjnej, znanej w lite­
raturze polskiej od czasow Trembeckiego i Mickiewicza. Najwiecej
pomyslow zaczerpnal wlasnie od autora Pana Tadeusza i Jana
Lemanskiego. Rzadziej poslugiwal ste bajka epigramatyczna, lecz
trzeba podkresllc, ze utwory Imieli rnaja czesto nieostre granice
genologlczne, oseylujac mledzy bajka a satyra, Na plan pterwszy
wysuwaja sle: Szakale, Wybory, Przyjaciel, Bohaterzy, Moralista,
Kundel i 5winia, Orzel w koronie, a takze Demokratyzm, Zako­
chany literat, Prezes, Dla was. W latach 1922-1938, czyli do
momentu przejscia na erneryture, pracowal w Wojewodzklm
Urzedzle Oswtecenta Publicznego jako kierownik Oddzialu Oswla­
ty Pozaszkolnej. W 1931 r. ukazala ste drukiem Stara uiieza.
Utwor opiera sie na legendzte 0 sptacych rycerzach. W realiach
slaskich nabiera on cech regionalnych. Stara wteze zburzyli po­
wstaricy slasey, lecz na jej miejsce trzeba postawlc nowa z nle­
winnych, czystych dusz. Kolejne dramaty przeznaczone dla dzieci
- Zakleta kroleuma i Strzaskana lutnia (1934) - to w zasadzie
basri, ktorej akcja jest na poly realistyczna, na poly fantastyczna.
W 1936 r. Imiela zaczal publlkowac poemat Tajemnica Tuxirdo­
nia. lecz nie dokoriczyl go. W czasie II wojny swlatowe] autor nie
podpisal volkslisty i narazll ste na przesladowanie. Po zakoricze­
niu dzialan wojennych powroctl do pracy w szkole (1945-1952).
W ostatnich latach zycia naplsal dramaty Skarb w kominie, Kla­
ra, Odwieczny bQj i Uprowadzenie bqiki:
Zmarl 25 kwietnia 1953 r. w Katowicach. Byl zonaty ze Stefa­
nia Ateriska, Tworczosc Imieli nie wykraczala poza motywy reglo­
nalne, choc czerpala z wzorcow wysokich, ogolnopolskich. Ten
tradycjonalizm, oprocz oczywistych watkow patriotycznych i na­
rodowych, maja.cych na celu budzenie, krzewienie postaw pro­
polskich, uswiadamial rowniez nieseparatystycznie pojmowana.
sla.skosc.
Bibliografia
P. Mus i 0 1: Emanuel Imiela. wsp61czesny poeta regionalny. "Zaranie
Sla.skie" 1932. z. 8. s. 203-208; A. Wid era: Pisarstwo Emanuela Imieli.
"Sla.sk Literacki" 1953, nr 6/7, s. 158-161; J. Madeja: Zasluieni nauczycie­
le i dzialacze plebiscytowi. Opale 1960.
KrzysztoJ Bilinski

J
JAN (HILDEBRAND) Z KLUCZBORKA (ok. 1370 - ok. 1436),
autor prac filozoficznych i teologicznych, profesor Uniwersytetu
Krakowskiego.
Jan z Kluczborka byl synem kupca Hildebranda. Po ukori­
czeniu nauki w szkole parafialnej w Kluczborku ok. 1386 r.,
rozpoczal studia na uniwersytecie w Pradze. W 1397 r. Jan
zwtericzyl studia uzyskaniem tytulu magister artium. W 1401
lub 1402 r. przybyl do Krakowa, gdzie zasilil grupe wykladow­
cow wydzialu ariium; w 1404 r. piastowal funkeje dziekana tego
wydzialu (opracowywal m.in. statuty wydzialu). Na Uniwersyte­
cie Krakowskim w 1410 r. Jan ukonezyl studia teologlczne,
a nastepnte zdobyl jeszcze tytul licencjata i, jako jeden z pierw­
szych w Krakowie. doktora teologii. Najpoznle] w 1422 r. zostal
czlonkiem wydzialu teologicznego oraz uzyskal kanonte w kole­
giacie sw, Floriana. Po 1423 r. z nieznanych przyczyn Jan opu­
sell Krakow i czas jakis przebywal w rodzinnym Kluczborku.
Podjal wowezas dzielo reformy miejscowej szkoly parafialnej.
Ostatnie lata zycia Jan spedzil w klasztorze Kanonlkow Re­
gularnych NMP na Piasku we Wrodawiu. Wykonawca swego
testamentu uczynil opata tego klasztoru - Jodoka z Gluchola­
zow, Bibliotece klasztornej przekazal kodeksy ze swego kstego­
zbioru.
Jan z Kluczborka jest autorem dwoch traktatow poswteconych
mszy sw.: De missa et horis canonicis (0 Mszy sw. i godzinach ka­
nonicznych) i De officio missae (0 sprawowaniu Mszy sw.) oraz
licznych mow promocyjnych i kwestii egzaminacyjnych, po­
wstalych w czasie jego dzialalnosct na Uniwersytecie Krakow­
skim. Wyrozntaja sie tu mowy upamletnlajace zwyclestwo pod
Grunwaldem w 1410 r. i odebranie 14 miast z rak krzyZackich.
Dziela J ana w wtekszoscl dostepne sa tylko w rekopisach (prze­
chowywanych dzisiaj m.in. w Bibliotece Uniwersyteckiej we

61
JAN (HILDEBRAND) Z KLUCZBORKA
Wroclawtu, sygn.: I Q 127. I Q 167. I Q 309. I Q 376. IV Q 51):
do tej pory zostaly wydane tylko niektore z mow.
Poglady teologiczne Jana ksztaltowaly sie pod wplywem Toma­
sza ze Strasburga, natomiast poglady filozoficzne pozostawaly
w zakresie oddzialywania umiarkowanego nominalizmu. Wywarly
one znaczaey wplyw na rozwo] teologlt i filozofii na Uniwersytecie
Krakowskim w pierwszym okresie jego dzialania po odnowieniu
przez .Jagtellonow,
Bibliografia
Z. Bud k 0 w a: Mowa mistrza Johannesa z Kluczborka na czesc kr6la
Wladyslawa JagieUy. W: Mediaevalia. W 50. roczruce pracy naukowt# Johannesa
Dqbrowskiego. Warszawa 1960, s. 159-176: M.T. Zahajkiewicz: Polskie
traktaty teologiczno-duszpasterskie okresu. przedtrydenckiego. .Archtwa, Bibliote­
ki i Muzea Koscielne" 1970, T. 21, s. 203-204; Mowy promocyjne i kwestie eg­
zaminacyjne wygloszone przez Jana z Kluczborka na Wydziale Artium Uniwersy­
tetu Kmkowskiego w poczaiku. XV uiieku: Wyd. K. W 0 j c i k. .Matertaly do Hi­
storii Filozofii Sredniowieczne] w Polsce" 1974. T. 6 (17), s. 207-250: Wyklady
wst�pne Jana z Kluczborka do List6w sw. Pawla oraz I ks�gi "Sentengi" Piotm
Lombarda. W: K. W 0 j c i k: Jan z Kluczborka. Filozof i teolog Uniwersytetu Km­
kowskiego. Lublin 1995. s. 101-172.
J. Hey n e: Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hocnstiftes Breslau.
Aus Urkunden, Aktenstiicken, lilteren Chronisten und neueren Geschichtsschrei­
bern. Denkwiirdigkeiten aus der Geschichte der katholischen Kirche Schlesiens.
Bd. 2: Von der Mitte des vierzehnten bis zum Anfange des filnfzehnten Jahrhun­
derts. Breslau 1868, s. 157-158. 222: J. F ij ale k : Studia do dzieiou: Uniwer­
sytetu Kmkowskiego i jego Wydzialu Teologicznego w XV uiieku: Krakow 1898,
s. 95-99: G. B au c h: Schlesien und die Universitlit Kmkau im xv. und XVI.
Jahrhundert. .Zettschrtft des Vereins fur Geschichte Schleslens" 1907. Nr. 41,
s. 105: K. M i c hal ski: Prqdy filozoflCzno-teologiczne na Uniwersytecie Jagiel­
lor'Lskim w pierwszld dobie jego istnienia. "Nasza Mysl Teologiczna" 1935. T. 2,
s. 30-47; W. 0 g rod z i il ski: Dziide piSmiennictwa slqskiego. T. 1. Katowi­
ce-Wroclaw 1946. s. 27: R. L i g a c z: Sylwetki uczonych slqskich. Rudolf
z Rud i Jan z Kluczborka. "Kwartalnik Opolski" 1955, nr 1, s. 136-147: Ide m:
Jan z Kluczborka. "Kwartalnik Opolski" 1961, s. 3-18: M. Markowski: La
replique d'Andre de Kokorzyn au "Principium" de Jean de Kluczbork du ms. de la
Bibliotheque de l'Universite de Wrodaw I Q 376. "Mediaevalia Philosophica Polo­
norum" 1961, nr 10, s. 50--54: Z. Bud k 0 w a: Jan z Kluczborka. W: Polski
slownik biogmflCzny. T. 10. Red. E. R 0 s two row ski. Wroclaw 1964. s. 457:
R. L i g a c z: Uczeni Slqska Opolskiego na Uniwersytecie Jagiellor'Lskim w XV
wieku. Opole 1964, s. 14-23: Ide m: Johannes von Kreuzburg, der Prager und
Kmkauer Professor. "Osterreichische Osthefte" 1964, Bd. 3, s. 273-288:
W. S z eli il s k a: Biblioteki profesor6w Uniwersytetu Kmkowskiego w XV
i poczqtkach XVI wieku. Wroclaw 1966, s. 33-38; M. K 0 w ale z y k: Kmkow­
skie mowy uniwersyteckie z pierwszld polowy XV wieku. Wroclaw 1970. zwl.
nr 44: K. W 0 j c i k: Jan z Kluczborka. "Materialy do Historii Filozofii Srednio-

JARON JAN NIKODEM
62
wteczne] w Polsce" 1971, T. 4 (15), s. 73-150; M.T. Zahajkiewicz: Msza
sw�ta w Polsce przed Soborem Trydenckim w swietle rodzimych komentarzy
(Expositiones missae). Studium historyczno-liturgiczne. Warszawa 1972, passim;
Historia nauki polskiej. T. 6: Dokumentaga bio-bibliograftezna. Indeks bioqroficz­
ny tomu 1 i 2. Wyd. L. Hajdukiewicz. Wroclaw 1974, s. 262; H. Ba­
ry c z: Slqsk w polskiej kulturze umyslowej. Katowice 1979, s. 33, 63; S. Do­
b r zan 0 w ski: Jan z Kluczborka. W: Slownik polskich teolog6w katolickich.
Red. H.E. Wyczawski. T. 2. Warszawa 1981, s. 136-137; S. Wielgus:
Sredniowieczna laciftskoj�zyczna biblistyka polska. Lublin 1992, s. 43-44;
M. Mar k 0 w ski: Die wissenschafllichen Beziehungen zwischen Oberschlesien
und der Krakauer UniversiUit im 15. Jahrhundert. In: Oberschlesien im spaten
Mittelalter. Eine Region im SpannungsJeld zwischen Polen, Bohmen-Mahren und
dem Reich vom 13. bis zum Beginn des 16. Jahrhunderts. Berlin 1993,
s. 92-93; Z. Z i e Ion k a: Geoqrofta Zycia literackiego polskiego krequ. kulturo­
wego na Slqsku. Slupsk 1994, s. 122; K. W 0 j c i k: Jan z Kluczborka. FilozoJ
i teolog Uniwersytetu Krakowskiego. Lublin 1995, s. 1-98; W. S z eli n s k a:
Slqzacy w Uniwersytecie Krakowskim w XV i XVI wieku w swietle ich kstazek:
i ksieqozbiorou» Katowice 1997, s. 31, 47; K. W 0 j c i k: Jan z Kluczborka. W:
Encyklopedia katolicka. T. 7. Red. S. Wi e I gus, J. D u c h n i e w ski. Lublin
1997, szp. 909; W. M r 0 z 0 wi c z: Mittelalterliche Handschriflen oberschlesi­
scher Autoren in der Universitatsbibliothek Breslau / Wroclaw. Heidelberg 2000,
s. 31-37; K. 0 Z 0 g: Uczeni w monarchii Jadwigi andegaweftskiej i Wladysla­
wa JagieUy (1384-1434). Krakow 2004, zwl. s. 100--101.
Wqjciech Mrozowicz
JARON JAN NIKODEM. kryptonim B. J., pseudonim Nikodem
Arios (1881-1922), wybitny poeta slaskl, dramaturg, prawnik.
Urodzil ste 3 maja w Jastrzygowicach, w powlecle Olesno. Byl
najstarszym dzieckiem Walentego i Agnieszki z domu Malecha.
Szkole elernentarna ukonczyl we wsi rodzinnej, kontynuowal
nauke w gtmnazjum w Bytornlu, kt6re mialo charakter katolicki
i niemiecki. -Jarori, pomimo dobrych postepow w zdobywaniu
wiedzy, zostal z gimnazjum usuniety za jawnie okazywany patrio­
tyzm. Swiadectwo dojrzaloscl uzyskal jako ekstern w Baden­
-Baden, dokad przybyl z kuracji w Davos, gdzie leczyl chorob�
plue (1904). W latach 1905-1910 studiowal na Wydziale Prawa
Uniwersytetu Wroclawskiego. Trudna sytuacja bytowa zmusila go
do udzielania korepetycji, a w okresie wakaeyjnym do pracy jako
guwerner w maja.tkaeh wiejskich. Jednoczesnie Jaron z zapalem
oddawal si� literaturze.
Jego debiut liryczny - wiersz Przyroda wjesieni - ukazal si�
w "G6rnosla.z;aku" (1902, nr 227). Nieliczna cz�sc wierszy z lat
1902-1912 byla drukowana w "Zaraniu Sla.skim", peine zas wy-

63
JARON JAN NIKODEM
danie, juz po smterct autora, przygotowal Wincenty Ogrodzlnskl,
Znamienne dla Jaronia jest ujrnowanie liryk6w w cykle, jak np.
Piesn: wiosenne, Piesni latowe, Piesni jesienne, Piesni zimowe,
Piesni milosci; Glosy poranne, Sezami, Ojczyzna, B6g i dam Cha­
rakterystyczna ceche jego pisarstwa stanowi fascynacja dokona­
niami tw6rczymi Jana Kasprowicza, widoczna w utworach Mgly,
MQja piest: poranna oraz w p6iniejszym Bozym Ciele. W duzym
stopniu oddzialala na Jaronia dekadencka swtadomosc zrnierz­
chu wartosct i upadku racjonalno-ernpirycznych prawd. W sercu
mojeni zaplakany... nawlazuje do Tetmajerowego Nie uiierze
w nic ... , a Dzieft jesienny do Deszczu jesiennego Leopolda Staffa.
Widac tez u Jaronia wplywy Marti Konopnickiej (wiersze Kto
w dzikim b6lu, Anemony, Cmentarz, Balladajesienna, Piesn. siero­
ca i sonet Nie orzq plugi ... ). W bardzo dobrym artystycznie cyklu
Sezami (21 sonet6w rnilosnych) -Jarori zawar! sume mlodopol­
skich doswtadczeri estetycznych. Znajdzierny tutaj dellkatna ero­
tyke wzorowana na Asnyku, nawiazanle do rnitologii greckiej
i Boskiej Komedii Dantego, Widoczne sa. tez inspiracje rornantycz­
ne - Mickiewiczern i Slowackim. W tym cyklu slychac takze
slabe echa pisarstwa Langego, Rydla i Mtctnskiego. -Jesll chodzi
o tworczosc dramatyczna Jaronia, to za jej poczatek trzeba uznac
komedle Eleusis. Zostala ona napisana miedzy 1903 a 1905 r.,
choc pewniejszy wydaje ste ten pierwszy rok. Traktuje 0 ruchu
wstrzemiezllwosct Wtncentego Lutoslawskiego, kt6ry w swej
dzialalnoscl interesowal sie takze Slasklem, Eleusis byla raczej
proba dramatyczna 0 niewielkiej wartosct artystycznej. Kolejny
dramat pt. Konrad Kedzierzaunj, oparty na rnateriale historycz­
nym, pokazuje starcie dwu zywtolow: niernieckiego, reprezento­
wanego przez Henryka Poboznego, oraz polskiego, z kt6rym
identyfikuje ste jego syn - tytulowy bohater. Konrad, opuszczo­
ny przez rycerstwo, ginie w bitwie. Okolo 1910 r. powstal kolejny
drarnat Wywlaszczenie, najlepszy w dorobku autora, oparty na
autentycznej historii - zab6jstwa zandarma przez F. Chr6szcza,
kt6ry nastepnle popelnia samob6jstwo. Co prawda, rzeezywtstosc
slaska jest tutaj przejaskrawiona, niemniej jednak swletnle
skreslone sa. charakterystyki uswtadomtonego narodowosclowo
chlopa Pieloka. nauczyciela szkoly elernentamej oraz pastora.
Ide� przewodnia. stanowi przekonanie 0 oderwaniu si� Sla.ska od
Prus i przyla.czeniu go do Polski.
W 1914 r. Jaron zostal doktorern prawa. Zrzekl si� obywatel­
stwa pruskiego. by nie brae udzialu w wojnie. Kr6tko pracowal
jako praktykant gospodarczy, a nast�pnie jako urz�dnik konsula-

JARON JAN NIKODEM
64
tu austriackiego we Wrodawiu. W 1918 r. podjal wspolprace
z opolskimi "Nowinami", poznte] zas stal ste aktywnym dzia­
laczem patriotycznym. Tram do Biura Informacyjnego dla Koalicji
w Katowicach, zajmowal sie rownlez agltacja propolska w Byto­
miu i powiecie kluczborskim. Podczas III powstania slaskiego
walczyl z bronla w reku w bitwach 0 Olesno, Dobrodzien i w oko­
licach Kluczborka. Po podziale Slaska przeniosl ste do Ostrowa
Wielkopolskiego, w ktoryrn rozpoczal apllkature sadowa, Nie­
domagajacy od wczesnej mlodosci na pluca, nie byl w stanie
zwalczyc trawtace] go choroby. Zmarl 1 sierpnia 1922 r. w szpita­
lu w Lubliricu.
W ostatnich latach zycla uprawial tworezosc zaangazowana
politycznie i patriotycznie. W tym czasie naplsal Widzenie ksiedza
Franciszka, Pomnik dla Izydora Murka, Dab Donara. W 1920 r.
powstalo ostatnie dzielo Jaronia - WQjsko sw. Jadwigi (wyd.
1931) - w pieclu obrazach: Smierc sw. Jadwigi, Panszczijzna;
Tyfus glodowy, Powstanie gomoslqskie, PZebiscyt. Ujawniona po­
kuta postaci historycznych i spor dwu duchow optekunczych
o dusze slaska stanowia Interesujace ujecia dawnych tematow,
-Jarori probowal tez sil w nowelistyce - w 1911 r. wydal siedem
utworow prozatorskich na lamach .Klosow" (dodatek literacki do
"Gazety Ludowej"), ale nie byly to teksty udane. Tworczosc Jana
Nikodema Jaronia to z pewnoscia zjawisko niezmiernie cenne
w literaturze slaskle]. .Jego wyjatkowosc polega na czerpaniu
wzorcow z klasykow romantyzmu, pisarzy pozytywistycznych
i mlodopolskich. Potrafil je jednak tworczo przeksztalclc, szu­
kajac wlasnego jezyka poetyckiego i scenicznego.
Bibliografia
w. 0 g rod z i n ski: Wst�p. W: J .N. Jar 0 il: Z pam�tnika G6moslqzaka
oraz inne wiersze liryczne. Wyd. zbior. przygot. i wst�pem poprzedzil W. 0 g r 0 -
d z i il ski. Katowice 1932: S. D a. b row ski: OdnaleziDne r�kopisy J.N. Jaro­
nia. �Zeszyty Naukowe WSP". Opole 1957, s. 24-25: J.N. J aroil: Balladaje­
sienna. Wiersze wybrane. Przygot. do druku i wst�pem poprzedzili K. B i -
liilski, J. Lyszczyna. Katowice 199B.
P. Pam puc h: J.N. Jaron. "Zaranie Sla.skie" 1929, z. 1, s. 23-27:
S. Da.browski: Wst�p. W: J.N. Jaroil: Wyw!aszczenie. Katowice 1958,
s.7-74: A. Gladysz: Jan NikodemJaron. Katowice 1961: Z. Hierowski:
Na g6moslqskim ugorze. W: Ide m: Nauczyciel z Lubszy i inne szkice. Katowice
1961, s. 44-46.
KrzysztoJ Bilinski

65
JODOK z GWCH0LAZ6w
JODOK Z GLUCHOLAZOW, Iodocus Bertoldus de Ziegenhals
(zm. 1447), kanonik regularny. opat klasztoru na Piasku we
Wroclawlu, kronikarz. glosator.
Pochodzil zapewne z rodziny mleszczariskie] z Glucholazow,
W czasie zarazy w latach 1413-1414 przebywal w Zytawte. gdzte
zajmowal sie kopiowaniem rekoptsow i prawdopodobnie piastowal
funkcje nauczyciela w miejscowej szkole parafialnej. W 1415 r.
wsta,pil do klasztoru Kanonlkow Regularnych na Piasku we
Wroclawlu, skad zostal wyslany na studia w Akademii Krakow­
skiej. W latach 1416-1423 studiowal tam na wydziale sztuk wy­
zwolonych i prawa, a nauke zwlericzyl zdobyciem tytulow
magister artium liberalium i baccalarius iuris. W czasie studtow
zawarl znajomosc z jednym ze znaczniejszych krakowskich profe­
sorow - Janem z Kluczborka. ktory wywarl istotny wplyw na
uksztaltowanie sylwetki intelektualnej Jodoka. Po powrocie do
macierzystego klasztoru. w latach 1423-1426 zostal Jodok jego
przeorem, a w 1429 r. wybrano go na opata; funkeje te sprawo­
wal az do smlercl. Jako opat podjal dzielo odnowy zycia wew­
netrznego w klasztorze. Uregulowal jego stosunki finansowe.
nakazujac wlaezente wszystkich dochodow do wspolne] kasy
zarzadzane] przez konserwatorow, Ltturgle sprawowana w koscle­
le klasztornym dostosowal do zwyczajow obowiazujacych w diece­
zji wroclawskiej. Opracowal w duchu popularnej wowczas devotio
moderna nowe statuty klasztoru. ktore zatwierdzil sober w Bazy­
lei. Na mocy tych wprowadzonych w 1440 r. statutow klasztor
odlaczyl si� od kongregacji arrowezyjskiej. a jego zycie wewnetrz­
ne zostalo zorganizowane wedlug wzoru obowtazujacego w klasz­
torach nalezacych do tzw. kongregacji rudnickiej.
Jodok trudnil ste kopiowaniem kodeksow, ktore poznle] wzbo­
gacily biblloteke klasztorna, .Jednoczesnte pisal prace filozoficz­
no-teologtczne, prawnicze i historyczne. Opracowal komentarze
do Isagogi Porfiriusza oraz liczne glosy do kopiowanych przez sle­
bie utworow (obecnie w zbiorze rekoptsow przechowywanym w Bl­
bliotece Uniwersyteckiej we Wroclawiu). J odok spisal ponadto
kronike wlasnego klasztoru obejmujaca okres 1108-1429; jej
ostateczna (jedyna znana dzisiaj) redakcja wyszla spod plora opa­
ta Benedykta Johnsdorfa. Zachowaly sie rownlez notatki autobio­
graficzne -Jodoka, ukazajace najwaZniejsze etapy z pierwszego
okresu jego Zycia oraz z czasu studiow (w r�kopisach wspomnia­
nej Biblioteki. sygn. I Q 94. IV Q 6. IV Q 36. IV Q 54).

JOHNSDORF BENEDYKT
66
Bibliografia
Chronica abbatum Beatae Mariae Virginis in Arena. In: Scriptores rerum Sile­
siacarum Hrsg. G.A. S ten z e 1. Bd. 2. Breslau 1839. s. 156-286.
J. Hey n e: Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hochstiftes BreslalL
Aus Utkunden, Aktenstilcken. dlteren Chronisten und neueren Geschichtsschre­
ibem. Denkwilrdigkeiten aus der Geschichte der katholischen Kirche Schlesiens.
Bd. 3: Von der ersten Hdlfte des JilnJzehnten bis in die Mitte des siebzehnten
Jahrhunderts (1418-1648). Breslau 1868. s. 450-453. 904-912; L. Mat u­
s i k: Ze studi6w nad sredniDwiecznq kultura umyslowq kanonik6w regulamych
na Slqsku. Jodok z Glucholaz6w. "Sobotka" 1967. nr 22. s. 35-64; E a d e m:
Dawne dzieiopisarstuio wrodawskie (do poczqtk6w XVI wieku). ..Rocznik Wro­
clawski" 1967/1968. T. 11 /12. s. 74-76; E a d e m: Kilka uwag w sprawie kro­
niki kanonik6w regulamych na Piasku we WroclawilL W: Studia z dziEj6w kuliu­
ry i ideologii ofiarouxuie Ewie MaleczyriskiJ#. Wroclaw 1968. s. 180--196; Histo­
ria nauki polskiJ#. T. 6: Dokumentaga bio-bibliDgrafl.Czna. Indeks biDgrajlczny
tomu 1 i 2. Red. L. H aj d u k i e w i c z. Wroclaw 1974. s. 281-282; S. Do­
b r zan 0 w ski: Jodok z Glucholaz6w. W: Slownik polskich teolog6w katolic­
kich. Red. H.E. Wyczawski. T. 2. Warszawa 1981. s. 214-215; Ch. s re i­
lin g e r: J odok von Ziegenhals. In: Die deutsche Literatur des Mittelalters. Ver­
Jasserlexikon. Berlin-New York 1983. s. 527-529; M. C e t w i n ski: .. Chro­
nica abbatum beatae Mariae Virginis in Arena" 0 poczqtkach klasztorlL
W: Zr6dloznawstwo i studia historyczne. Red. K. Bob 0 w ski. Wroclaw 1989.
s. 211-218; Z. Z i e Ion k a: Geografw zycia literackiego polskiego krequ. kultu­
rowego na SlqsklL Slupsk 1994. s. 81; J. D r a bin a: Jodok von Ziegenhals
und seine Chronik der Augustiner-Chorherren. In: Die AnJdnge des Schrifttums in
Oberschlesien bis zum Frilhhumanismus. Frankfurt am Main et al. 1997.
s. 183-191; A. Po bog - Len art 0 w i c z: Kanonicy regulami na SlqsklL Zycie
konwent6w w slqskich klasztorach kanonik6w regulamych w sredniousleczu.
Opole 1999; W. M r 0 z 0 w i c z: SredniDwieczne slqskie dziJ#opisarstwo klasztor­
ne. W: Tysiqcletnie dziedzictwo kulturowe diecezji wroclawskiJ#. Red. A. Bar­
cia k. Katowice 2000. s. 149-151; W. M r 0 z 0 w i c z: Mittelalterliche Hand­
schriften. oberschlesischer Autoren in der Universitatsbibliothek Breslau/ Wrodaw.
Heidelberg 2000. s. 26-29.
Wojciech Mrozowicz
JOHNSDORF BENEDYKT (zm. 1503), kanonik regularny, opat
klasztoru na Piasku we Wrodawiu, kronikarz.
Z wyksztalcenia magister artium i bakalarz prawa, studiowal
na uniwersytetach w Krakowie, Wiedniu i Erfurcie. W Erfurcie
z czasem ufundowal burse dla uboglch student6w ze Sla.ska. Od
1470 r. byl opatem klasztoru Kanonik6w Regularnych na Piasku
we Wrodawiu. Za jego rza.d6w m.in. zostal wystawiony w 1487 r.
nowy oltarz gl6wny w kosciele klasztornym oraz systematycznie
powi�kszala si� biblioteka opactwa. Pod wzgl�dem pogla.d6w poli-

67
JOHNSDORF BENEDYKT
tycznych Johnsdorf nalezal
a dziekl swej dyplomatycznej
przed represjami.
Johnsdorf byl szczegolnle aktywny na niwie dziejopisarskiej.
Znany jest jako redaktor kroniki klasztornej optsujacej lata
1108-1429, kt6rej autorem by! Jodok z Glucholaz6w. Samodziel­
nie natomiast opracowal jej kontynuaeje za lata 1429-1470.
Johnsdorf spisal ponadto kronlke ukazujaca dzieje Czech
i Slaska od legendarnych poezatkow do 1490 r. oraz niewielki
utw6r przedstawlajaey konflikt pomiedzy jego klasztorem a mia­
stem Wroclawiem 0 jurysdykeje nad Wyspa Piaskowa, zatytulo­
wany Casus facti seu in terminis super Arena Wratislaviensi
(autografy tych dziel znajduja ste w Bibliotece Uniwersyteckiej we
Wroclawiu, rekopls sygn. IV Q 205). Kroniki Johnsdorfa cechuje
erudycja historyczna i szerokie wykorzystanie archiwali6w.
do obozu antypodiebradzkiego,
postawie zdolal uchronlc klasztor
Bibliografia
Chronica abbatum beatae Mariae Virginis in Arena. In: Scriptores rerum Sile­
siacarum. Hrsg. G.A. S ten z e 1. Bd. 2. Breslau 1839. s. VII-IX. 156-260:
Die b6runische Chronik des Benedict Johnsdoif. In: Scriptores rerum Silesiaca­
rum Bd. 12. Breslau 1883. s. XIX-XX. 109-124.
J. Hey n e: Dokumentirte Geschichte des Bisthums und Hociistiftes BreslalL
Aus Urkunden, Aktensti1.cken. dlteren Chronisten und neueren Geschichtsschrei­
bern. Denkwilrdigkeiten aus der Geschichte der katholischen Kirche Schlesiens.
Bd. 3: Von der ersten Ha/fte des filnfzehnten bis in die Mitte des siebzehnten
Jahrhunderts (1418-1648). Breslau 1868. s. 451. 917-921: Ceskci kronika Be­
nedikta Johnsdoifa. Wyd. J. M i k u I k a. Ostrava 1959: L. Mat u s i k: Ze stu­
di6w nad sredniowiecznq kulturq umyslowq kanonik6w regulamych na SlqsklL
Jodok z Glucholaz6w. "Sobotka" 1967. nr 22. s. 35--64: E a d e m: Dawne
dziejopisarstwo wroclawskie (do poczqtk6w XVI uiieku). .Rocznlk Wrodawski"
1967/1968. T. 11 /12. s. 76-78: E a d e m: Kilka uwag w sprawie kroniki kano­
nik6w regulamych na Piasku we WroclawilL W: Studia z dziJ#6w kultury i ideolo­
gii of taro wane Ewie Maleczyriskiej. Wrodaw 1968. s. 180-196: T. F r e n z:
Johnsdorff Benedikt. In: Die deutsche Literatur des Mittelalters. Veifasserlexikon.
Berlin-New York 1983. s. 835-836: M. C e t w iii. ski: "Chronica abbatum
beatae Mariae Virginis in Arena" 0 poczqtkach klasziotu: W: Zr6dloznawstwo
i studia historyczne. Red. K. Bob 0 w ski. Wrodaw 1989. s. 211-218: A. Po­
bog - Len art 0 w i c z: "Chronica abbatum Beate Marie Virginis in Arena" jako
ir6dlo poznania zycia wew�trznego kLasztoru na Piasku we WroclawilL W:
Klasztor w kulturze sredniauiiecznej Polski. Materialy z og6lnopoLskiej konferengi
naukouiej. Red. A. Po bog - Len art 0 w i c z. M. D e r w i c h. Opole 1995.
s. 181-193: W. Mrozowicz: Sredniowieczne slqskie dziejopisorstuio klasz­
tome. W: Tysiqcletnie dziedzictwo kulturowe diecezji wroclawskiJ#. Red. A. Bar­
cia k. Katowice 2000. s. 148-154.
Wojciech Mrozowicz

I(
KALDENBACH KRzY'SZTOF (1613-1698), poeta, filolog.
Urodzil ste 11 sierpnia w Swlebodzlnie na Ziemi Lubuskiej
jako syn mieszczanina. Byl narodowoscl niemieckiej, ale, jak po­
daja badacze (m.in. E. Rabowicz), uwazal sie za Slazaka. Nauki
wstepne pobieral najprawdopodobniej w miejscu zamieszkania,
a p6iniej studiowal we Frankfurcie nad Odra, Takie przypuszcze­
nie rnozna wysnuc na podstawie znieksztalconego wpisu do
matrykuly uniwersyteckiej przy dacie 1628: "Christophorus Cal­
lenbach Svibusiensis puer". Studia kontynuowal w Kr6lewcu,
a dowiadujemy ste 0 tym z dw6ch zapis6w na tamtejszy uniwer­
sytet (z lat 1631 i 1633). Po odbyciu studi6w (1639) zostal
nauczycielem greki w tzw. staromiejskiej szkole w Kr6lewcu.
Powolano go na prorektora tejze szkoly 27 sierpnia 1646 r. Jako
wykladowca poezji i retoryki organizowal dla mlodziezy imprezy
teatralno-muzyczne, oparte na wymyslanych przez siebie tekstach
i melodiach. Dochowaly si� do dzis teksty: Hercules am Wege der
Wollust und Thgend (program z r. 1641), Babylonienschaft oder
Tragodie aus Daniel III (program z r. 1646). Celem widowisk bylo
wychowanie moralne mlodziezy, Takze kazania adwentowe (Homi­
liae adventtuales, 1645), kt6re Kaldenbach dedykowal gdanszcza­
ninowi Michalowi Bohemiusowi, mialy funkeje dydaktyezna,
Prorektor staromiejskiej szkoly kr6lewieckiej pisywal liczne
wiersze okolicznosctowe i religijne. Wydawal je w formie ulotek
lub tez calych zbior6w. Jednym z najlepszych wierszy jest, napl­
sany poprawna polszczyzna, panegiryk pt. Hotdouma Klio alba na
Hold i przys�g� kt6rq [ ... ] Wfadyslawowi IV [ ... ] wzgl�dem krairi
pruskich uczynil [ ... ] ksiqZ� Fryderyk Wilhelm, margrabia magde­
burski (Kr6lewiec 1641). Utw6r stanowi swtadome nawlazanle do
Proporca Jana Kochanowskiego. Na odwrocie karty tytulowej
pierwodruku znajduje sle wiersz pt. Do slawnld Nacyjld Polskild.
W Holdoumej Klio ... oddal poeta hold polskiemu kr6lowi, uwznio-

69
KALDENBACH �SzrOF
slil wtelkosc Polski, ale podkreslal rownlez zaslugi margrabtego
dla Prus. Stegal pamiecia do czasow Chrobrego i Smtalego, chwa­
lil Krzyzakow jako krzewicieli chrzescijaristwa. 0 bitwie pod
Grunwaldem nie wspomnial. W kilku wierszach lacmskich ople­
wal czyny krola polskiego Wladyslawa IV, a po wstaptentu na
tron Jana Kazimierza .wttal" nowego wladce radosna oda (Aquila
sive in inaugurationem [ ... J Joannis [ ... J Cassimiri Dei gratia Regi
- Poloniae [ ... J). Tekst wiersza zawarty byl w obszerniejszym
zbiorze lirykow pt. Lyricorum libri III. Rhytthmorum liber I alterque
miscellaneorum (Braniewo 1651). Krolowe] Cecylii Renacie po­
swtecll jedna kstege swoich niemieckich wierszy, wsrod ktorych
znajduja sie liczne elegte i moralia (Deutsche Grab-Gedichte,
Elbing 1648).
Na tworczosc Kaldenbacha miala duzy wplyw poezja Jana Ko­
chanowskiego, zarowno lactnska, jak i polska. W jednym ze
swych wierszy, skierowanych do Henryka Kolbego, wykladowca
i prorektor szkoly krolewleckie] dokonal parodii ptesnt 23., ks. II
Jana z Czarnolasu. W 1656 r. Kaldenbach zostal powolany przez
uniwersytet w Tyblndze na wykladowce retorykl i poetyki. Posade
przyjal bez zwloki, niechec bowiem do Szwedow sklonila go do
opuszczenia Krolewca. W 'Iyblndze wykladal nie tylko poetyke
i retoryke, ale tez htstorie. W tym okresie naptsal "sztuk� rymo­
tworcza" poezji niemieckiej, ktora zawarl w 4 ptesniach - Poetica
germanica seu de ratione scribendi carminis Teutonici (Niirnberg
1664). Inne nieliczne utwory z tego okresu pod wzgledem arty­
stycznym sa. slabsze od wierszy pisanych w Krolewcu, Kalden­
bach odegral tez pewna role w dziejach muzyki niemieckiej.
Stworzyl np. melodie do napisanych przez siebie ptesni Deutsche
Sappo (Konigsberg 1651). Zmarl w Tyblndze 16 lipca 1698 r.
Bibliografia
R. Moe 11 e r: Geschichte des AltsUidtischen Gymnasiums zu Konigsberg.
Bd. 1. Konigsberg 1847. s. 17; Bd. 3. Konigsberg 1849. s. 15; S. K 0 t: Zanie­
dbania polskie wobec kuliuralnej przesziosci Slqska. "Zaranie Slaskle" 1929.
R. 5. z. 4. s. 219; K. Mull e r- B 1 a tau: Deutsche Staatenbildung und deut­
sche Kultur in Preussenlande. Konigsberg 1931. s. 265; H. Bar y c z: Slqzacy
na Uniwersytecie JagielZoflskim od XV-XVIII w. Katowice 1935. s. 9; T. 0 r a -
c k i: Slownik biograflCzny Wannii. Mazur i PowiSla Warszawa 1963. s. 126;
W. 0 g rod z i Ii ski: Dzieje piSmiennictwa slqskiego. Katowice 1965. s. 56. 79.
342; E. R abo w i c z: Kaldenbach KrzysztoJ W: Polski slownik biograflCzny.
T. n. Red. E. Rostworowski. B. Lesnodorski. Wroclaw 1965. s. 433;
J. Z are mba: Literatura polska na Slqsku. Cz. 1. Katowice 1971. s. 25; Biblio-

KLAPslAJAN
70
graflQ. piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII i XVIII uiieku: "Slqski Korbut".
Red. J. Z are mba. Wroclaw 1980, s. 124; R. Sad 1 0: .Holdouma su«
KrzysztoJa Kaldenbacha. Uwagi 0 strukturze utworu. W: )31a.skie Miscellanea".
T. 6: Literatura - Jolklor. Red. K. H e s k a - K was n i e w i c z i J. Mal i c k 1.
Krakow 1994, s. 31--42.
Teresa Banas
KuPSIA JAN (1759--1805), pisarz protestancki, kaznodzieja.
Urodzil ste 29 wrzesnia w Skoczowie, w rodzinie chlopskiej.
Byl synem J ana i Zuzanny z Sikorow, Nauki wstepne pobieral
w szkole ewangelickiej w Cieszynie. Studia teologiczne odbyl
w Lipsku w latach 1779-1781, potem powrocil na Slask Cieszyn­
ski. W r. 1782 powolano go na stanowisko pastora zboru
w Bialej, lecz funkcji tej nie przyjal, W tym samym roku na pa­
stora obral go zbor w Jaworzu, ale tym razem urzad ten objal.
Bylo to juz po edykcie tolerancyjnym dla protestantow w Austrii,
zatem zbory mogly swobodnie rozwijac swa dztalalnosc, Jan
KJ:apsia pelnll obowlazki kaznodziei najpierw w Jaworzu, a od
1800 r. w Cieszynie. Byl juz wowczas zonary i mial dwoch synow
bllzniakow, W r. 1804 zmarla mu zona - Katarzyna Paulinia -
zostawtajac szescloletnle dzieci pod opteka meza,
KJ:apsia byl jedynym pisarzem ewangelickim, ktory ukladal po
polsku teksty wlasne. oryginalne. Inni pastorzy owczesni zajmo­
wali sie dztalalnoscta przekladowa, Teksty pastora z Jaworza sa.
nieliczne, ale Interesujace, Jedna z ksiazek nosi tytul: Modlitwy
i rozmuslania. nabozne, pomnozeniu. chrzescijanstuxi, miedia] ludz­
mi pospolitemi we wszelkim czasie i r6znych potrzebach stuzqce,
Tekst wydano we Wrodawiu w r. 1794 (wyd. nast.: b.m. 1887).
Pismo to zawiera dwa dodatki. Pierwszy nosi tytul Kr6tka 0 nale­
zytym cuitczeniii dziatek nauka, a drugt - Kr6tki zbi6r historii
chrzescyaftskiej religiL Nauka ,,0 cwtczenlu dziatek" rna forme
malego traktatu pedagogtcznego, naptsanego w duchu idei oswte­
ceniowych. Autor przeciwny jest obludzie religijnej i zaklamaniu,
uwaza, iZ dziecko bardzo szybko wyczuje falsz doroslych, dostrze­
ze tez rozmijanie si� teorii z praktyka. Zyciowa. niektorych ludzi.
Totez uczyc trzeba dzieci osobistym przykladem godziwego Zycia.
NaleZy ksztaltowac od wczesnych lat charaktery dzieci�ce: wyra­
biac obowia.zkowosc, przemawiac do rozsa.dku. Zdecydowanie
sprzeciwia si� pisarz straszeniu dZieci, np. upiorami. Dodatek
drugi stanowi zarys dziejow koscielnych, uj�tych z punktu widze­
nia ewangelickiego duchownego. Pisza.cy uWaZa zatem, ze wy-

71
KLAPSIA JAN
stapienla Lutra, Zwinglego i Kalwina byly wielkim i szczesltwym
przelomern, ktory dokonal ste w Ionie Kosciola. Na uwage
zaslugu]e fragment uwzntoslajacy moment przyjecia przez Polske
chrzescijanstwa. Klapsia podkresla, iz "Sla.sko wtedy do Polski
nalezace razem do wiary chrzescljariskle] przystalo", Nie pomija
tez autor faktu przesladowanta protestantow przez wladze au­
striackie na Slasku Cieszyriskim. Z tego tez powodu Kr6tki zbi6r
historii chrzescyaftskiej religii owczesne wl adze skonfiskowaly.
Jak ptsal Jan Zaremba, wycinano go z egzemplarzy kstazek na­
deslanych do Cieszyna z wrodawskiej drukarni. Pastor z Jaworza
byl ponadto autorem kazari, Wyglaszal je w zborach cieszyriskich
po polsku, lecz wydal w jezyku niemieckim. Tlumaczyl. ze nie­
mleckojezyczne teksty szybciej znajda nabywcow, a dochod ze
sprzedazy bedzie mozna przeznaczyc na potrzeby budujacego ste
w Jaworzu kosctola.
Badacze podkreslaja, ze Klapsia pisal dobra. polszczyzna, nie­
co archaiczna i zabarwtona gwarowo. W swych tekstach podnosil
wartosc pracy rolnika, sam bowiem wywodzil ste z tego srodowi­
ska i dobrze je rozumial. To wlasnie chlopl z okolic Cieszyna byli
glownymt odbiorcami jego pismo Wedlug Jana Zaremby srodowi­
sko rolntkow z okolic Cieszyna odegralo poznie] wazna role w oZ'j­
wieniu polskosci na Slasku, Przyczynil ste do tego znacznie
skromny pastor ewangelicki z Jaworza, ktorego dzialalnosc pisar­
ska i kaznodziejska nie trwala zreszta dlugo, Dnia 2 grudnia
1805 r., w wieku 45 lat, zmarl on podczas zarazy, na skutek kon­
taktow z chorymi. Na murze kosctola cieszyriskiego znajduje sie
napis nagrobkowy, upamletnlajacy dokladna dat� jego smierci.
Jan Klapsia osierocil dwoch siedmioletnich synow. Jeden z nich
- Gustaw Henryk - poszedl w slady ojca, wybieraja.c zawod du­
chownego i pedagoga.
Bibliografia
K. D 0 b row 0 1 ski: Studia nad piSmiennictwem polskim na Slqsku do
potowy XIX wieku. Katowice 1931, s. 19; J. Wan t u 1 a: Ks. Jan Klapsia
(1759-1805) pierwszy kaznodzii#a w Jaworzu. .. Posel Ewangelicki" 1932, R. 48,
nr 11-16; W. 0 g rod z i Ii ski: Dzieje piSmiennictwa slqskiego. Katowice
1965, s. 90, 299, 345; J. Wan t u 1 a: KsiqZki i ludzie. Szkice 0 wydawnic­
twach i piSmiennictwie na Slqsku Cieszyflskim Krakow 1965, s. 156-163;
P. Mus i 0 1: PiSmiennictwo polskie na Slqsku do poczqtk6w XIX wieku. Opo1e
1970, s. 164. 167-169; J. Z are mba: PiSmiennictwo polskie na Slqsku
w drugi� potowie XVIII wieku. Cz. 2. Katowice 1971; A. Men d y k 0 w a:

KORWIN WAWRZYNIEC
72
Ksiaika poZska we Wroclawiu w XVIII wieku. Wroclaw 1975. s. 38. 133.
278-279. 294; Bibliografza piSmiennictwa poZskiego na Slqsku XVII i XVIII wie­
ku. "Slqski Korbui". Red. J. Zaremba. Wroclaw 1980. s. 126-127.
Teresa Banas
KORWIN WAWRZYNIEC. Laurentius Corvinus Novoforensis.
Laurentius Bartholomei De Novo Foro, Lorenz Rabe, Raabe (ok.
1470-1527).
Urodzil ste w Srodzie Slaskie] (Neue Markt, Novum Forum).
Byl wychowankiem i wykladowca Akademii Krakowskiej, rekto­
rem szkol we Wrodawiu i Swidnlcy, poeta nowolacirisklm, peda­
gogiem, geografem, autorem dziela 0 wersyfikacji. pisarzem
miejskim, mtlosnikiem filozofii neoplatoriskie] i Erazma z Rotter­
damu. Nalezal, oprocz m.in. Jana z Glogowa, Michala Falkenera.
Zygmunta Gossingera. J erzego z Legnicy i Ambrozego Mofbana,
do pterwszego pokolenia humantstow slasklch,
Nic pewnego nie potrafimy powtedzlec 0 pierwszych latach Zy­
cia Corvinusa. Jego ojciec - Bartlomiej Rabe - byl mteszczani­
nem, rajca miejskim, lawnikiem i starszym cechu kusnterzy,
Korwin ukoriczyl najpewniej szkole paraftalna w rodzinnej Sro­
dzie Slaskie], a w semestrze letnim 1484 r. zapisal ste w metryke
Akademii Krakowskiej, gdzie studiowal na wydziale nauk wyzwo­
lonych. Dwa lata poznie] uzyskal stopien bakalarza, a w 1489 -
magistertum. Okres jego studtow w Krakowie przypadl na lata
rozkwitu Akademii Krakowskiej. Przybywali tutaj licznie po nauke
mlodziency m.in. z Polski. Niemiec, Wegter; Szwajcarli, Anglii.
Krakowska wszechnica stala ste w XV i XVI w. kolebka humani­
zmu slaskiego. W latach 1400-1525 studiowalo w Krakowie
okolo 3500 Slazakow (na ogolem 25 tys. scholarow),
Na Akademii Korwin wykladal jako docens extraneus non de
jacultate (docent bez kate dry) w latach 1489-1494 m.in. astro­
nomie, fflozofte, geografie, literatury klasyczne (grecka i rzymska)
i retoryke. Korwin byl pierwszym na ziemiach polskich wykla­
dowca geograflt, a na swych zajectach, prowadzonych metoda.
pogla.dowa.. wykorzystywal mapy. Byl autorem powstalego w kr�'­
gu mysli Klaudiusza Ptolemeusza podr�cznika Cosmographia (Ko­
smografra), ktory opublikowal w Bazylei jego uczen Heinrich
Babel, podr�cznika metryki i wersyfikacji lacinskiej pt. Carminum
structura (Krakow 1496), w ktorym wyklad ilustrowal wlasnymi
utworami poetyckimi, a takZe podr�cznika retoryki i zbioru

73
KORWIN WAWRZYNIEC
wskazowek stylistycznych opartych na wzorcach prozy Cycerona
i poezji Horacego, ulatwtajacych tworzenie poprawnych zdan
i zwrotow Iaclrtskich, zatytulowanego Hortulus elegantiarum
(Krakow 1503). 0 jego popularnosci swladczyc moze fakt, ze do
1520 r. notujemy 25 wydari. Jeszcze wteksza popularnoscta cie­
szyl ste podrecznlk poprawnej laciny Latinum idioma (Lipsk ok.
1500), ktory do 1537 r. doczekal ste okolo 40 wydan, Do grona
krakowskich uczntow Korwina nalezell Heinrich Babel, Rudolf
Agricola Mlodszy i Franciszek Faber z Otmuchowa. W Krakowie
nalezal Korwin do uczntow i bliskich przyjactol wedrownego hu­
manisty niemieckiego, komentatora Platona, Cycerona i Horace­
go, udekorowanego przez cesarza laurem poetyckim - Konrada
Celtisa (1459-1508), wlasctwe nazwisko Pickel. Byl czlonkiem
zalozonego przez Celtisa stowarzyszenia dyskusyjno-literackiego
Sodalitas Litteraria Vistulana (Nadwtslariskie Towarzystwo Lite­
rackie).
Humanista ze Srody Slaskie] powrocil z Krakowa na swo] ro­
dzinny Slask - najpierw w 1494 r. do Swidnicy, a w 1496 r. do
Wrodawia, gdzie zostal rektorem szkoly sw, ElZbiety. Szkole te
nowy rektor ozywtl pradami nowej epoki, z ktorymi zapoznal sie
podczas pobytu w Krakowie, i zreformowal w duchu humanl­
stycznym. Korwin dbal 0 wszechstronne ksztalcenie swoich
uczntow, docenial m.in. role teatru szkolnego. Potwierdza to
m.in. wystawienie 1 kwietnia 1500 r. komedii Terencjusza Eunu­
chus (Eunuch), a w dwa lata poznte] - komedii Plauta Aulularia
(Skarb). Oba spektakle Korwin wystawial wraz z uczniami pod­
czas kamawalu w ratuszu miejskim we Wrodawiu. W mlescie
tym od okolo 1503 r. uczestniczyl w spotkaniach slaskich huma­
nlstow, ktorzy zbierali ste najczescie] w domu kanonika wroclaw­
skiego Zygmunta Gossingera (Fusiliusa). W 1503 r. pojal za zone
bogata. patrycjuszke wroclawska Anne Miinstenberg, z ktora nie
mial dzieci. Jeszcze w Krakowie Korwin poznal Mlkolaja Koper­
nika, studtujacego tam w latach 1491-1494, a przyjazri ta przy­
czynila sie do zaproszeniem Korwina do Torunia w 1506 r.,
gdzie zostal pisarzem miejskim. Powrot z Torunia do Wrodawia
po dwoch latach zaowocowal utworem Wiersz Wawrzynca Korwi­
na [ ... J, w kt6rym Zegna ziemie pruskq [ ... J. Korwin zamiesctl
w nim pochwal� Kopernika oraz poetycki wyklad jego teorii (na
ponad 30 lat przed opublikowaniem dziela 0 obrotach sjer nie­
bieskichl). Wracaja.c z Torunia do Wrodawia w czerwcu 1508 r.,
sla.ski humanista zabral ze soba. Listy Teofilakta Symokatty, pi­
sarza bizantyjskiego Zyja.cego w pierwszej polowie VII w.,

KORWIN WAWRZYNIEC
74
w przekladzie Mlkolaja Kopernika. Korwin przy pomocy swoich
krakowskich znajomych i znanego drukarza Jana Hallera dopro­
wadzil do wydania Listous. We Wrodawiu zostal Korwin pisa­
rzem miejskim.
Gdy 18 kwietnia 1518 r. rozpoczely ste uroczystosci weselne
Zygmunta Starego i Bony. zaslubinom towarzyszyl... turniej po­
etycki. Lista tworcow, ktorzy "stan�li w wierszowe szranki", byla
Imponujaca. Znaleili ste wsrod nich m.in. Kasper Ursinus Velius,
Rudolf Agricola, wybitni przedstawiciele poetow polsko-lacmsklch
- Andrzej Krzycki i Jan Dantyszek. Korwin przedstawll dwa
utwory: Epitalamium oraz wiersz Ad Famam (Do Sfawy). Dzisiaj
nie wiemy juz, czy mlode] parze najbardziej spodobal ste panegi­
ryczny portret krola, pochwaly na czesc Bony (poeta stwierdzal,
iz razem z nla do Polski przybyly muzy), czy moze poetycka wer­
sja legendy 0 smoku wawelskim, wykorzystana w utworze. W na­
grode za zwyctestwo slaskl poeta otrzymal od krola cenny
pterscten.
W ostatnich latach swojego zycia Korwin propagowal mysl re­
formaeyjna, m.in. btorac udzial w 1524 r. w dyspucie miedzy ka­
tolikami a luteranami w kosctele sw, Doroty. Rok wczesnte], gdy
miasto Wrodaw przejelo od wladz kosctelnych opieke nad biedny­
mi. kierowanie ta dztalalnoscia powierzono Korwinowi. Zmarl 21
lipca 1527 r. we Wrodawiu.
Najpopularniejszym i najczesciej cytowanym utworem poetyc­
kim Korwina pozostaje do dzisiaj Oda saphica endecasyllaba di­
colos tetrastrophos de Polonia et eius metropoli Cracovia (Oda
saficka 0 Polsce ijej stolicy Krakowie). Na uwage zasluguja takze:
Pindaricum anapesticum in natum solum quod Novum Forum pere­
hibetur (Anapest wedfug Pindara 0 ziemi rodzinnej, kt6ra nazywa
ste Nowym Targiem) - pierwsza poetycka topografta miasta
slaskiego napisana reka Slazaka - oraz Silesiae descriptio com­
pendiosa (Opis Slqska). Juliusz Nowak-Dluzewski widzial w Kor­
wime prekursora poezji regionalnej. Janusz Pelc dokonal
sugestywnego porownania humanisty ze Srody Slaskie] z najwy­
bitniejszym humanista polskiego renesansu, piszac: .,Korwin [. .. J
i Kopernik [ ... J wykazywali tak typowa dla ludzi renesansu roz­
leglosc i wszechstronnosc zainteresowan. Obaj poswi�cali czas
pracom literackim, obaj prowadzili badania naukowe - si�gali
w nich swoimi zainteresowaniami szeroko - daj;a.c do poznania
ziemi (geografia) i wszechswiata (astronomia)".

75
KRAlITWALD W ALENTY
Bibliografia
K. M e c her z y n ski: Wawrzyniec Korwin z Nowego Tarqu. Poeta szlqski
z koftca XV w. Krakow 1878; G. B a u c h: Laurentius Corvinus, der Breslauer
Stadtschreiber und Humanist. "Zeitschrift des vereins fur Geschichte und Alter­
tum Schlestens". 1883, Bd. 17; H. Barycz: Wawrzyniec Corvinus. W: Polski
slownik biograflCzny. T. 4. Red. W. K 0 n 0 p c z Y ri ski. Krakow 1938; H. S a -
dow s k a: Wawrzyniec Korwin (ca 1465-1527). Humanista ze Srody SlqskiE?j.
W: Studia z dziej6w Srody Slqski�, regionu i prawa sredzkieqo. Red. R G I ad -
k i e w i c z. Wroclaw 1990: D. Rot t: Wawrzyniec Korwin. Wczesnorenesanso­
wy humanista slqskL Katowice 1997.
Dartusz Rott
KRAUTWALD WALENTY (1490-1545), slaski humanista, filo­
log klasyczny, bibliofil; autor dziel teologicznych i historycznych.
Walenty Krautwald pochodzil z nyskiej rodziny mteszczariskle].
Po ukonczentu szkoly parafialnej przy kosciele sw, Jakuba w Ny­
sie podjal nauke na Uniwersytecie -Jaglellorisklm, gdzie w latach
1506-1507 (l509?) studiowal jezyki klasyczne (m.in. pod kierun­
kiem doskonalych grecystow - Sycylijczyka Jana Sylwiusza de
Matthio i Konstantego Clarettiego). Jako jeden z pierwszych
w Krakowie opanowal greke, a takze poczatkl jezyka hebrajskie­
go; zdobywal rowntez wtedze maternatyczna i astronomiczna. Po
powrocie do rodzinnej Nysy obja.1 w 1509 r. rektorat szkoly kole­
giackiej. Urzad ten ptastowal zapewne do 1514 r. Dzleki dzialalno­
sci Krautwalda Nysa stala ste jednym z najprezntejszych
osrodkow humanistycznych na Slasku, w ktorym nauczano jezy­
kow klasycznych; przeszli przezeri tak wie1cy humantsct slasey,
jak Franciszek Faber, Ambrozy Moiban, Jerzy Logus czy Jan
Lang. Krautwald dal ste poznac rowniez jako bibliofil; w jego do­
borowej kolekcji znajdowal ste m.in. pierwszy na Slasku egzem­
plarz Pochwaly glupoty Erazma z Rotterdamu. W 1514 r.
przenlosl sie do Wrodawia, gdzie zostal notariuszem w kancelarii
biskupa Jana Thrzona. W stolicy Slaska Krautwald wlaczyl si� do
kr�gu humanistow, staja.c wsrod jego najradykalniejszych przed­
stawicieli. Gdy nauka Lutra dotarla do Wrodawia, Krautwald
szybko ja. zaakceptowal, przechodza.c w 1522 r. na protestantyzm.
Rok pozniej, pod wplywem ksi�cia legnicko-brzeskiego Frydery­
ka II, przeniosl si� do Legnicy, gdzie zostal lektorem teologii
i objaJ: zwia.z;ana. z ta. funkcja. kanoni� przy kosciele sw. Grobu.
W Legnicy Krautwald poznal radykalnego reformatora Kaspara
Schwenckfelda i przysta.pH do powstalego wokol niego ugrupowa-

KRAmwALD W ALENTY
76
nia. Rok 1529 przyni6sl wypedzenle zwolennik6w Sehwenekfelda.
Krautwald opuscfl Legnice. W ezasie swej tulaezki po Slasku byl
przez jakis ezas rektorem szkoly wiejskiej. Zmarl najprawdopo­
dobniej w Legnicy.
Walenty Krautwald znany jest jako autor Iaclriskich wierszy.
Podezas pobytu we Wroclawlu pisal tez dziela historyezne, m.in.
zywot pterwszego areybiskupa praskiego Arnosta z Pardubie.
Tekst ten mial ste stac podstawa, zanieehanego zapewne wskutek
reformaeji, proeesu kanonizaeyjnego. Po przyjectu protestan­
tyzmu pi6ro Krautwalda przeszlo na uslugt nowej konfesji. Pisal
w6wezas m.In, praee teologiezno-dydaktyezne zrywajace z ten­
denejami humanistyeznymi. jak Cateehesis hoc est Institutio veri
Christiani hominis compendiosa et utilis (Katecheza to jest zasada
prawdziwego czlouiieka chrzescyaftskiego zuneda. i uZyteczna,
1525), oraz rozprawy 0 Wieezerzy Pariskie].
Bibliografia
Z. HIe d I k 0 v a. J. Z a c h 0 v a: Zivot Arnosta z Pardubic poole Valentina
Krautwalda. Pardubice 1997. s. 54-119.
G. B a u c h: Sch1esien und die UniversiUit Krakau im xv. Jahrhundert.
.Zettschrtft des Vereins fur Geschichte Schlesiens" 1907. Bd. 41. s. 155---156;
B. K 0 cow ski: Katalog inkunabul6w Biblioteki Uniwersyteckilj we Wrodawiu.
T. 1. Wroclaw 1959; H. Bar y c z: Krautwald Walenty. W: Polski slownik biogra­
ficztu], T. 15. Red. E. R 0 s two row ski. Krakow 1970. s. 245---246; Historia
nauki polski1j. T. 6: Dokumeniacja bio-bibliograflCzna. Indeks biograflCzny tomu
1 i 2. Wyd. L. Hajdukiewicz. Wrodaw 1974. s. 329-330; J. Man­
d z i u k: Nysa jako osrodek: kultury w XVI i XVII wieku. "Colloquium Salutis"
1976. T. 8. s. 77-79; H. Bar y c z: Slqsk w polskiEj kulturze umyslowEj. Kato­
wice 1979. s. 75---77. 199-205; Z. Hledikova. J. Zachova: Zivot Ar­
nosta z Pardubic poole Valentina Krautwalda. Pardubice 1997. s. 14-53; Trzy
ir6dla do dziej6w kosciola swiJ;tych Piotra i Pawla w Legnicy. Wyd. S. J u -
j e c z k a. Legnlca 2000; J. Man d z i u k: Krautwald Walenty. W: Encyklope­
dia katolicka. T. 9. Red. A. S z 0 s t e k, B. Mig u t. Lublin 2002. szp. 1233.
Wqjciech Mrozowicz

L
LICINIUS JAN, Jan Namyslaviensis, Namyslovius, Namyslowski,
Wolny, a takze pseudonimy: Gratianus, Prosperus (zm. po 1633),
pisarz ariariski, tlumacz.
Urodzil ste najprawdopodobniej w Namyslowie, na Slasku
Opolskim. Dokladna data urodzin nie jest znana, lecz byly to za­
pewne lata szescdzieslate XVI w. Pochodzil z rodziny mieszczari­
skiej, ktora zadbala 0 jego gruntowne wyksztalcenie. Niestety, nie
wiemy, gdzie studiowal, mozllwe, ze na jaklejs zagranicznej uczel­
ni skupiajace] mlodztez protestancka, Brakuje wzmianek na te­
mat jego zycia az do r. 1585. Wowczas wlasnle, dzieki protekcji
wybitnego dzialacza reformacyjnego W. Krzyszkowskiego, objal
kierownictwo szkoly ariariskiej w lwiu na Litwie. Z corka swego
protektora ozenll sle przed r. 1589. Okolo 1590 r. Licinius zetknal
sle z Andrzejem Wolanem, z ktorym dyskutowal i przez pewien
czas korespondowal. Chcial go bowiem pozyskac, jak i znaczna
czesc kalwiriskiej szlachty, dla antytrynitaryzmu, jednak zabtegi,
dysputy i perswazje arianina pozostawaly bezskuteczne. Z czasow
pobytu i dzlalalnoscl Liciniusa w szkole w lwiu pochodzi dzielko
Sententiae ad communem vitae usum (Losk 1589), zbior 225 sen­
tencji i przestrog moralnych, utrzymanych w konwencji parenety­
ki renesansowej. W r. 1592 kierownik szkoly iwiejskiej wydal inne
dzielo, dzls juz nikomu nieznane (zagtnelo): Anatomia i ekonomia
czlouneka chrystyjaftskiego. Tekst ten przelozyl na niemiecki Jan
Ludwik Wolzogen i przedstawil do oceny synodowi rakowskiemu
w 1636 r. Po upadku zboru i szkoly w lwiu tamtejszy synod, ob­
radujacy w r. 1593, powolal Liciniusa na stanowisko ministra
ariariskiego w Nowogrodku, Od tego czasu nowy minister zaczal
odgrywac wazna role w litewskim ruchu antytrynitarskim: stal
ste mianowicie goracym propagatorem doktryny Fausta Socyna.
Wzlal udzial w obradach synodu generalnego w Lublinie 29 maja
1593 r. i jako delegat z Litwy zlozyl Faustowi Socynowi sprawo-

LICINIUS JAN
78
zdanie ze stanu zborow litewskich. W dniach 24-25 stycznia
1594 r. odbyla sie w Nowogrodku publiczna dysputa Liciniusa
z jezutta Marcinem Smigleckim na temat przedwlecznoscl Chry­
stusa. Zakoriczyla ste ona (co podaja zrodla zarowno artariskie,
jak i katolickie) niepowodzeniem artanskiego duchownego.
Nowogrodzki minister mlal ambitne plany literackie: chctal
przetlumaczyc na jezyk polski dziela Cezara, .Jozefa Flawiusza
i Liwiusza. Wstepem do tych zamlerzeri bylo przelozenle traktatu
Augera de Busbecquiusa. dyplomaty i posla Ferdynanda I oraz
Maksymiliana II. Traktat dotyczyl polityki tureckiej i nostl tytul:
Augeriusa Busbecquiusa I ... ] drogi trzy I ... ] przytem okrzyk na
wqjnl? przeciw Thrkowi (Wilno 1598). Wprawdzie ambitnych za­
mlerzen translatorskich Licinius nie zrealtzowal, ale wctaz byl
aktywny jako dzialacz i pisarz ariaiiski. Pod koniec lat dztewtec­
dztestatych pracowal nad najwaZniejszym ze swych dzlel, ktore
oglostl w 1597 r.: Do braciej ministr6w ewanieLikow ku przyjl?ciu
7!}ody kr6tkie i ptosie upomnienie. Obok tekstu polskiego zamiesz­
czony zostal tekst Iaciriski (Ad fratres ministros evangelicos pro
ineunda concordia I ... ]). Ksiazeczka owa, kierowana przede
wszystkim do kalwlriskie] szlachty (tytulowa zapowiedi jest bo­
wiem nieco mylacal, stanowi jeden z najwaZniejszych dokumen­
tow irenizmu artariskiego z przelomu XVI i XVII w. W 1598 r.
wydal Licinius dzielko polemiczne pt. Catalysis. to jest skaza tar­
czfj ks. Grzegorza Zamowskiego duchownq nieslusznie nazwanej
I ... ] (b.m.). Tekst wymierzony byl przeciwko atakujacemu chrysto­
logte socyntanska dzielu Grzegorza z Zarnowca Clypeus alba tarcz
duchowna (1598). Grzegorz nie pozostal dluzny ministrowi artari­
skiemu i w r. 1600 odpowiedzlal na ataki przeciwnika religijnego
utworem Apomaxis abo zniesienie nieslusznlj skazy Jana Licy­
niusza. Pod wplywem nauki Szymona Budnego, pod koniec lat
dztewtecdztestatych Licyniusz zaczal sie sklaniac ku nonadoran­
tyzmowi (skrajny odlam antytrynitaryzmu gloszony przez Budne­
go; glowna teza tego kierunku bylo zdecydowane zanegowanie
bostwa Chrystusa). w zwia.zku z czym na synodzie nowogrodzkim
w 1599 r. zaja.l chwiejne stanowisko w sprawie adoracji Chrystu­
sa. Do zmiany przekonan sklonHy jednak arianina rodem ze
Sla.ska perswazje teologow zborowych. z Walentym Szmalcem na
czele. Fakt ten nie odbH si� niekorzystnie na karierze zborowej
Sla.zaka z Namyslowa. gdyz jUz w 1601 r. synod w Lublinie powie­
rzyl mu stanowisko ministra gminy antytrynitarskiej w Siedmio­
grodzie. Prawdopodobnie jednak Licyniusz pozostal z nieznanych
nam powodow w kraju. gdyz w 1602 r. bral udzial w poufnych

79
LICINIUS JAN
wykladach Fausta Socyna w Rakowie, a w lutym 1606 r. wraz
z H. Moskorzowskim i W. Szmalcem poprawial przeklad Nowego
Testamentu M. Czechowica.
Napieta atmosfera sporow teologtcznych nie sprzyjala zdrowej
kondycji psychofizycznej nlektorych dyskutantow, odbila ste nie­
korzystnie i na Licyniuszu, ktory popadl w nalog pijaristwa.
Z tego powodu w 1615 r. zostal ekskomunikowany oraz pozbawio­
ny prawa wykonywania obowiazkow ministra. 0 czym zadecy­
dowal synod prowincjonalny nowogrodzkl. W 1617 r. celem
uzyskania zlagodzenia kary Licyniusz wyruszyl do Rakowa, gdzie
wpisal ste do pamletnlka A. Lubienieckiego. Synod rakowski
w r. 1621 zawiesil kare, pontewaz skruszony arianin przyrzekl
poprawe. Sprawowal zatem dalej urzad ministra, tym razem na
Lubelszczyinie. Niestety, nie dotrzymal postanowienia poprawy
swego postepowania, gdyZ wizytatorzy synodu lubelskiego donie­
sli wkrotce do Rakowa 0 pijaristwie i skandalicznym trybie zycta
Licyniusza. Z tego powodu zostal on ponownie ekskomunikowany
i pozbawiony dostojnego urzedu, ktorego nlgdy jut nie odzyskal.
W 1633 r. synod przyjal go znow do zboru, ale nie pozwolil na
sprawowanie jakichkolwiek funkcji zborowych. Zmarl pomtedzy
1633 a 1636 r., pozostawiajac po sobie obszerny, jak na owe cza­
sy, dorobek ptsmtenntczy w jezyku polskim. Mial syna -Jozefa,
gorliwego arianina, ktory ok. 1615 r. wydal pod pseudonimem
Matiasza Stambulewicza tekst bedacy obrona kazan ojca, wy­
glaszanych w okresie pobytu Licyniusza w Nowogrodku (Goniec
panu J6zefowi Licyniuszowi. Wilno 1615).
Bibliografia
B. E r z e p k I: J. Liciniusa Namyslowskiego Sententiae. Nieznany druk pol­
ski z r. 1589. .Dzienntk Poznanski" 1882. nr 194; T. G r abo w ski: Literatura
ariaflska w Polsce 1560-1600. Krakow 1908; S. Szczotka: Synody arian
polskich od zalozenia Rakowa do wygnania z kroju. (1569-16621. .Reformacja
w Polsce" 1935/1936. R. 7/8. s. 21-100.
L. C h m a]: Slqzacy wsr6d Braci Polskich. Kartka z dziEj6w stosunk6w kul­
turalnych Slqska z Polskq. Katowice 1936 (przedruk w: Ide m: Bracia Polscy -
ludzie. idee. wplywy. Warszawa 1957); K.E.J. J 0 r g ens e n: Oekumenische
Bestrebungen unter den polnischen Protestanten bis zum Jahre 1645. Kebenhavn
1942; H. Bar y c z: Slqzacy w polskiEj kulturze umyslowEj na tie polsko­
-slqskich zwiqzk6w duchowych w przesziosci. Wrodaw 1946. s. 56; W. G r 0 -
m e k: Kilka uwag 0 slqskich arianach. Z dziej6w postepouiej ideologii na Slqsku
w. XN-XVI. Red. E. M a lee z y Ii. s k a. Warszawa 1956. s. 226--247;
A. B r ii c k n e r: Dzieje kultury polskiEj. T. 1. Warszawa 1957; F. Soc y n: Listy.

LIEBENTIlAL MIKOLAJ
80
Warszawa 1959; L. S z c z u c k i: Jan Licynius NamyslowskL W: Studia nad
arianizmem Red. L. Chmaj. Warszawa 1959, s. 131-167; A. Rom­
bow ski: Z historii szkolnictwa polskiego na Slqsku. Byczyna - Kluczbork -
Wolczyn. Od polowy wieku XVI do polowy wieku XVIII. Katowice 1960. s. 14;
A. B r ii c k n e r: R6znowiercy polscy. Szkice obyczeyowe i literackie. Warszawa
1962; W. 0 g rod z iii. ski: Dzieje piSmiennictwa slqskiego. Katowice 1965,
s. 65, 358; S. T Y n c: Zarys dziej6w wyzszej szkoly braci polskich w Rakowie
1602-1638. W: Rak6w ognisko arianizmu. Red. S. C Y n a r ski. Krak6w
1968, s. 118. 172; J. Z are mba: Polscy pisarze na Slqsku po wojnie trzydzie­
stoletniej. Katowice 1968, s. 11, 18; P. Mus i 0 I: PiSmiennictwo polskie na
Slqsku do poczq.tk6w XIX wieku. Opole 1970, s. 62-64; J. Z are mba: Polska
literatura na Slqsku. Cz. 1. Katowice 1971, s. 30--32; L. S z c z u c k i: Licinius
Jan. W: Polski slownik bioqroficzm], T. 17. Red. E. R 0 s two row ski, B. L e -
S nod 0 r ski. Wrodaw 1972, s. 300--301; J. Z are mba: PiSmiennictwo
ewangelickie na Slqsku. (Do roku 1800). W: Udzial ewangelik6w slqskich w pol­
skim zyciu kulturalnym Red. T. Woj ak. Warszawa 1974, s. 27-29; Biblio­
graflD. piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII i XVIII w. �Slqski Korbui". Red.
J. Zaremba. Wroclaw 1980, s. 133-135.
Teresa BanaS
LIEBENTHAL MIKOlAJ (zm. 1516), norbertanin w klasztorze
sw, Wincentego we Wroclawiu, kronikarz.
Poczatki zycta Mikolaja Liebenthala okryte sa. mgla tajemnicy.
Najstarsza wzmianka zrodlowa na jego temat pochodzi dopiero
z 1487 r., kiedy zostal prokuratorem i zarzadca dobr klasztoru
sw, Wincentego we Wroclawiu. Poznle] objaJ tez funkeje kustosza.
W latach 1506-1512 byl prepozytem kosctola sw, Malgorzaty
w Bytomiu, a nastepnle w latach 1512-1513 pelnil funkeje pro­
boszcza kosctola sw, Jakuba na Pstm Polu pod Wroclawiem.
W ostatnich latach Zycia (od 1513 r.) Liebenthal plastowal god­
nose przeora w macierzystym klasztorze. Jednym z waznych
obszarow aktywnosct Liebenthala bylo klasztorne archiwum.
Uporzadkowal w nim okolo 1800 dokumentow, Stalo si� ono
glownym irodlem informacji wykorzystywanych w jego tworczosci
historiograficznej, zebranej w calosci w dwoch cyklach - tzw.
Matricula s. Vincentii (5 tomow in folio, liczqcych la.cznie 2754
strony) i Matrica s. Vincentii (2 tomy). Oddzielnie zebrane wykazy
odpustow zwia..zanych z kosciolem sw. Wincentego zawiera ponad­
to tzw' Indulgenzregister.
Mikolaj Liebenthal zaslynaJ jako autor kroniki klasztornej pt.
Gesta abbatum monasterii s. Vincentii (DzUje opat6w klasztoru
sw. Wincentego), napisanej na zlecenie opata J ana Lopschitza.
Znana jest ona z dwoch redakcji, pierwszej z lat 1487-1492

81
LIGON JULlUSZ
i drugiej z lat 1500-1506/1507. Skompilowane w niej zostaly
przede wszystkim informacje dotyczace fundacji kosctola sw, Mi­
chala i poezatkow norbertan6w we Wroclawiu; w dalszym ctagu
sprawy natury prawnej i gospodarczej zdominowaly przedstawie­
nie innych aspekt6w dziej6w klasztoru. ukazywanych przez pry­
zmat mniej lub bardziej szczegolowych zywotow poszczeg6lnych
opat6w. Ponadto Liebenthal napisal badz skopiowal osiem innych
dziel (w tym Kronike ksiqj:qt polskich; kronike biskup6w wroclaw­
skich. Kronik� czeskq Eneasza Sylwiusza Piccolominiego. wtado­
mosc 0 utopieniu duchownych w Bytomtu, zywot sw, Norberta
i in.).
Bibliografia
Gesta abbatum monasterii s. VincentiL In: Scriptores rerum Silesiacarum
Breslau 1839. s. VII. 135-151; Rumor de submersione sacerdotum in Bythom
In: Scriptores rerum Silesiacarum Breslau 1839. s. 149-151.
Nikolaus Liebental Breslauer BischoJschronik. In: L. San t i fall e r: Lieben­
tals Kopialbilcher des Pramonstraienserstiftes zum HZ. Vinzenz in Breslau.
Innsbruck 1947. s. 112-124; Ide m: Nikolaus Liebental und seine Chronik der
Aebte des Breslauer SL vtnzenzsufte«. Tongerloo 1949; Ide m: Liebentals Ko­
pialbilcher des Pttunonstraienserstifies zum Hl. Vinzenz in Breslau. Innsbruck
1947; Ide m: Quellen zur Geschichte des spatmittelalterlichen Ablaj3- und Reliqu­
ienwesens aus schlesischen Archiven. "Mitteilungen des osterreichtschen Staat­
sarchtves" 1948/1949. Bd. 1, s. 20-136; L. Mat u s i k: Dawne dziejopisar­
stwo wrodawskie (do poczqtk6w XVI uiieku). .Rocznfk Wrodawski" 1967/1968.
T. 11 / 12. s. 83; N. B a c k m u n d: Die mittelalterlichen Geschichtsschreiber des
Pramonstratenserordens. Averbode 1972. s. 199-205; R. H e c k: Gl6wne linie
rozuioju sredniouiieczneqo dziejopisarstwa slqskiego. "Studia Zrodloznawcze"
L977. T. 22. s. 69: W. M r 0 Z 0 w i c z: Sredniowieczne slqskie dziEjopisarstwo
klasztome. W: Tysiqcletnie dziedzictwo kulturowe diecezji usroctousskiei. Red.
A. Bar cia k. Katowice 2000. s. 157: J. K ali s z u k: Kodeks Mikolaja Lieben­
thala. W: "Z Badari nad Polskimi Kstegozbtoramt Historycznymi. Studia i Mate­
rialy". T. 20. Red. B. Bf e n k o w s k a. Warszawa 2002. s. 47-57.
WQjciech Mrozowicz
LIGON JULIUSZ (1823-1889). pisarz ludowy i dzlalacz narodo­
wy. z zawodu kowal.
Urodzll ste 23 lutego w Pradach kolo Koszectna. Po ukoricze­
niu szkoly elementarnej i odbyciu sluzby wojskowej przeni6s1 si�
w polowie lat czterdziestych do Kr6lewskiej Huty (obecnie Cho­
rz6w). gdzie podja) prac� w wyuczonym zawodzie. Nast�pnie pra­
cowal przez 20 lat w hucie w Zawadzkiem. Zwolniony z pracy pod

LIGON JULlUSZ
82
zarzutem dztalalnosct wywrotowej, w 1870 r. powr6cil wraz z ro­
dzina na stale do Kr61ewskiej Huty. Od poczatku prace zawo­
dowa laczyl zar6wno z intensywnym samoksztalceniem, czytajac
polska prase i kslazki, jak i z dztalalnoscta spoleczna i oswta­
towa, Byl kolporterem polskich druk6w, a w Zawadzkiem dziekl
jego staraniom powstala polska biblioteka. W Kr61ewskiej Hucie
aktywnie dzialal w miejscowym K6lku Polskim, organizujac tu
takze blblloteke i klerujac jej dzialalnoscia, Aktywnosc Ligonia
stala sie przyczyna szykan, m.in. ponownego zwolnienia z pracy
w polowte lat stederndztestatych, represji policyjnych, wreszcie
procesu i kary grzywny. Zatrudniony zn6w w hucie, w 1877 r.
zostal okaleczony w wyniku wypadku, po kt6rym juz nie powrocil
do pracy fizycznej. Nadal rozwijal dzialalnosc oswtatowa i po­
lityezna, uczestnlczac m.in. w akcjach wyborczych katolickiej
partii "Centrum", z ktora jednak zerwal po pewnym czasie, opo­
wiadajac ste za wybieraniem wylacznle kandydat6w reprezen­
tujaeych polska opcje narodowa,
Od korica lat piecdzieslatych pr6bowal swych sil w tworczosct
literackiej. Pierwszym opublikowanym jego utworem byl wiersz
Kilka s1:6w do pisarzu polskich i do ludu, wydrukowany na
lamach "Gwiazdki Cleszyriskle]" w 1858 r. W latach nastepnych
swoje wiersze i artykuly zamieszczal w prasie slaskle]. wielkopol­
skiej i pomorskiej oraz galicyjskiej. Wspolpracowal m.in. ze
.Zwtastunem Gorrioslasklm", .Katolfktem", chehninskim .Przyja­
cielem Ludu" i lwowskim .Dzwonkiem". W 1874 r. w Mikolowie
Ligon opublikowal wierszowany dialog Walka smuiku. z pociechq
w sercu. chorego czlauiieka; czyli mysli duszy mogqce slliZyc ku
pokrzepieniu. w kaZdym uirapieniu. W 1877 r. ukazal ste wydany
anonimowo w Bytomiu zbi6r jego wierszy pt. Piosenki zabawne.
po cz�sci g6rnoslqskie. W dwusetna. rocznic� odsieczy wiedenskiej
wyszedl drukiem w Poznaniu poemat Ligonia Obmna Wiednia,
czyli niemieckiego panstwa i chrzescyaftstwa przez Jana Sob ie­
skiego. kr6la polskiego (1883). Wczesniej. w latach 1878-1879.
w "Gazecie G6rnosla.skiej" drukowany byl jego cykl 15 gaw�d hi­
storycznych poswi�conych przeszlosci Sla.ska pt. 0 dawnych cza­
sach G6mego Slqska, czyli pogadanki wieczome pomi�dzy
nauczycielem, obywatelem i g6rnikiem. Ligon wspieral czynnie
takZe rozw6j teatru amatorskiego. organizuja.c dzialalnosc takich
zespol6w i zasilaja.c swym pi6rem ich repertuar. Napisal m.in.
sztuki: Nawr6cony. czyli mzmowa dw6ch mlodych GOrnoslqzak6w.
to jest Johana Zniemczalkowskiego i Wqjciecha Bogobqjskiego
(1877). Dobry syn (1878). Prawda zwyci�a (1878). Los siemty.

83
LoMPA J6ZEF
czyli niewinnosc zunjcieza (1882). Utwory te, choc cieszace ste
powodzeniem wsrod publlcznosci amatorskich teatrow, mialy
z reguly charakter publicystyczny i dydaktyczny, podejmowaly
w niewyszukany literacko sposob dorazne problemy.
Tworczosc Ligonia, ktore] czesc pozostala w rekoplste, zaliczyc
trzeba do samorodnego pisarstwa ludowego, wyrazajacego szla­
chetne intencje narodowe i oswiatowe w formie literacko wtorne]
i niedoskonalej, lecz w swoim czasie cieszacego ste duza popular­
nos cia. wsrod czytelntkow na Slasku i odgrywajacego wazna role
w upowszechnianiu polsktego czytelnictwa w tym reglonte.
Ligon zmarl 17 listopada 1889 r. w Krolewskle] Hucie.
Bibliografia
Ks. J ace k [J. K u d era): Juliusz Ligon. Jego zycie i zaslugi wzgl�dem
G6mego Slqska. Opole 1918; J. Bar a now i c z: Juliusz Ligon. Slqski dzialacz
i poeta. Katowice 1960; W. N a w roc k i: Dzialalnosc oswiatowa i literacka Ju­
liusza Ligonia. Zarys naukowo-populamy. Katowice 1962; J. K u cia n k a: Bi­
bliografta tw6rczosci Juliusza Ligonia 1858-1868. "Studia Sla,skie" 1970, T. 18.
Jacek Lyszczyna
LoMPA J6ZEF (1797-1863), nauczyciel, poeta. powiesciopi­
sarz, publicysta, autor licznych prac popularnonaukowych z roz­
nych dziedzin.
Urodzil ste 29 czerwca w Olesnie, gdzie uczyl ste w szkole ele­
mentarnej. W wieku 14 lat oddany zostal na nauke do klasztoru
Ojcow Reformatow w Wieluniu, nie czujac jednak powolania do
zycia zakonnego, uciekl stamtad i wroctl do domu. Zostal wow­
czas aplikantem sadu patrymonialnego w Olesnle. Byl poznie]
domowym nauczycielem, protokolantem i tlumaczem sadu miej­
skiego, wreszcie za namowa ojca wstaptl w 1815 r. do semina­
rium nauczycielskiego we Wrodawiu, gdzie po dwoch latach
uzyskal dyplom. Krotko pracowal jako nauczyciel m.in. w Lorn­
nicy i w Lubliricu, aby w r. 1820 obja.c posade w szkole elemen­
tarnej w Lubszy, gdzie spedzll ponad 30 lat swego zycla
wypelnionego wytezona praca, Zlozono mu, co prawda, kilka in­
nych propozycji, z zadne] z nich jednak nie udalo mu ste skorzy­
stac. W 1822 r. mial trafic do seminarium nauczycielskiego
w Bydgoszczy, tymczasem zmienilo ono swoj charakter wyznanio­
wy na ewangelicki; w 1830 mial zostac nauczycielem w zakladzie

LoMPA J6ZEF
84
dla ociemnialych w Czestochowie, temu jednak z kolei stanal na
przeszkodzie wybuch powstania ltstopadowego w Krolestwie Pol­
skim. Inne niespelnione plany dotyczyly studiow na Uniwersyte­
cie -Jaglellorisklm, 0 ktorych podjeciu Lompa nieustannie marzyl,
nie mial jednak po temu odpowiednich srodkow. Wyslany do
owczesnego kierownika Biblioteki -Jaglelloriskle] i wykladowcy
krakowskiej uczelni - Jerzego Samuela Bandtkiego - list z pro­
sba 0 pomoc pozos tal bez odpowiedzi. Swa prace nauczycielska
w Lubszy laczyl Lompa ze spolecznikowsklm zaangazowaruem
majacym sluzyc awansowi cywilizacyjnemu wsi. Dziekl jego sta­
raniom wystawiono nowy budynek szkolny, przy ktorym zalozyl
on rozlegly ogrod botaniczny. Staral ste takze 0 rozbudowe
i uptekszente miejscowego kosctola. Absorbujaca Lompe praca
nauczycielska, obowiazkl organtsty i dzialalnosc na rzecz gminy
nie przeszkadzaly mu w intensywnej tworczosct literackiej i pub­
licystycznej. Przez dlugte lata utrzymywal kontakty z wieloma wy­
bitnymi osobtstosctamt polskiego zycta literackiego z roznych
zaborow, m.in. z .Jozefem Ignacym Kraszewskim, Franciszkiem
Wezyklem, Franciszkiem Morawskim, Kazimierzem Wladyslawem
Wojctcktm, jak tez z wybitnym czeskim uczonym Janem Ewange­
ltsta Purkyniem.
Rozlegla i roznorodna tworczosc literacka -Jozefa Lompy otwie­
ra nowy rozdzlal w historii ptsmtennictwa polskiego na Slasku
w XIX w. Liczne jego artykuly, rozprawy, broszury, podrecznikl
z roznych dziedzin, od tematyki historycznej i literackiej az po
praktyczne poradniki z zakresu gospodarstwa wiejskiego, powsta­
waly rownolegle ze zbiorami przyslow i plesnl, jak i wlasnymi
utworami pisanymi proza i wierszem, ktore - jakkolwiek niedo­
skonaly bylby ich ksztalt artystyczny - torowac mialy droge pol­
skiemu slowu do prostego czytelnika na Slasku. W 1821 r.
ukazalo ste jego Kr6tkie wyobraZenie historii Szlqska, b�da.ce
pierwszym napisanym po polsku popularnym zarysem dziejow
Sla.ska, przeznaczonym do utytku szkolnego. Z mysla. 0 ulatwie­
niu nauki w szkolach na Sla.sku Lompa wydal tez m.in. podr�cz­
niki geografii, rachunkow, kaligrafii oraz maja.ce kilka wydan
tlumaczenie KsiqZki do czytania dla klasy srednUj szk6f kata­
lickich mUjskich i wi(jskich (I wyd. 1843) Feliksa Rendschmidta,
w ktorym zasta.pil zamieszczone w oryginale wiersze niemieckie
utworami poetow polskich, m.in. Jana Kochanowskiego, Ignacego
Krasickiego, Franciszka Karpinskiego, Stanislawa Jachowicza.
Popularny charakter miala ksiaj;ka PieZgrzym w LubopoZu, czyli
nauki wiejskie szczeg6lnUj dla ludu szlqskiego zastosowane

85
LoMPA J6ZEF
(1844), bedaca zbiorem gawed z przeszlosct Polski. Byl takze
autorem publikacji 0 charakterze religijnym. zbiorow plesni ko­
scielnych, ale i licznych poradnikow 0 tematyce gospodarskiej,
dotyczacych np. uprawy ogrodow, drzew owocowych, chmielu,
zakladania zywoplotow. W Warszawie wydany zostal jego Prze­
wodnik dokfadny dla odwiedzqjqcych suiiete, od wiek6w cudami
sfynqce miejsce w Obrazie Nqjswi�tszej Panny Maryi na Jasnej
G6rze w Czestochouiie (1860). Owocem jego zatnteresowari folklo­
rystycznych byly wydane w Bochni Przysfowia i mowy potoczne
ludu poZskiego w Szlqsku (1858) oraz pozostawiony w rekopisie
bogaty zbior slasklch piesnt ludowych. Tytuly wielu jego powiescl
okreslaja wyrainie ich tresc i charakter: Historia 0 Gryzeldzie
i margrabi Walterze (1846), Hirlanda, czyli nieuiinnosc ucisniona
(1846), Historia 0 pi�knej i szlachetnej Meluzynie (1847), Historia
o poboznej i blogosfawionej Petroneli, poZskiej pustelnicy na g6rze
Chefm u sw. Anny w G6rnym Szlqsku (1855), Ofiara. tniiosci nie­
wczesnej (1858). Zycie, sprawy i w�dr6wka do piekla doktora
Jana Fausta, osiauiioneqo czarnoksieznika, astrologa, mistrza ma­
gii i humorysty (1858).
Lompa byl rowntez poeta i do tej formy dzialalnosct literackiej
przywiazywal szczegolna wage, 0 czym swiadczyc moga nlektore
z jego wierszy i llstow - przebija z nich nieskrywane pragnienie
dorownania najlepszym tworcom i jednoezesnie poczucie niedoce­
nienia. Z prac literackich Lompy trzeba wymtentc przede wszyst­
kim wydany w latach 1841-1843 trzytomowy Zbi6r wierszy, kt6re
cz�sciq z niemieckich klasycznych autor6w tlumaczui, czescia sam
ufozyl nauczyciel elementamy Jozef Lotnpa. GromadzH on utwory
pisane w ctagu 25 lat, od 1818 r. poczawszy, Autor nie ostagnal
wprawdzie upragnionej slawy poetyckiej, lecz jego tworczosc po­
zostala symbolem odrodzenia polskiej literatury na Slasku,
o braku powodzenia wierszy Lompy poza regtonalnym kregiem
odblorcow decydowac mustala zarowno skromna skala jego talen­
tu poetyckiego, jak i szczegolna anachronicznosc tej tworczosci,
konsekwentnie kontynuuja.cej w polowie XIX w. - w okresie
szczytowej fazy polskiego romantyzmu - wzorce literatury staro­
polskiej. Postaw� romantyka wykazywal, co prawda. w swej pasji
zbierania folkloru - piesni, bajek, przyslow - staja.c si� na
gruncie polskim jednym z prekursorow tego ruchu. Jako poeta
nie poszedl jednak w tym kierunku, gdyz wszelkie daja.ce si� za­
uWaZyc w jego wierszach romantyczne inspiracje maja. charakter
powierzchowny i w gruncie rzeczy marginalny. Lompa nie byl no­
watorem, nie poszukiwal nowych drog poetyckich, nie uwaial

LoMPA J6ZEF
86
orygtnalnosci utworu literackiego i przeciwstawiania ste tradycji
za wartosc sama w sobie - wrecz przeciwnie, w jego tworczosci
dostrzec mozna zarowno chec nasladowania i dorownania uzna­
nym wzorom, jak i pojrnowanie sztuki poetyckiej jako swego ro­
dzaju rzemiosla wymagajacego przede wszystkirn doskonalego
kunsztu. Wyraina jest takze tendencja dydaktyczna jego tworczo­
sci.
Zarowno tresc owych dydaktycznych pouczen w poezji Lompy,
jak i jej formy styllstyczno-jezykowe odwoluja ste wyrainie do
wzorcow staropolskich, przede wszystkim srednlowiecznych i ba­
rokowych. Obserwacja przyrody kaze tu bowiem myslec 0 przemi­
janlu ludzkiego zycla, 0 smiercl, ale i 0 perspektywie wiecznosci.
Celowi dydaktycznemu sluza tak liczne w jego utworach - orygt­
nalnych oraz bedaeych parafraza czy tlumaczeniem wierszy po­
etow niemieckich - motywy grobu, smiercl, przemijania. Jak
w utworach srednlowtecznych, ratunkiem jest tu mysl 0 wieczno­
sci, ktore] perspektywa powinna wyznaczac bieg ludzkiego zycta,
stad tak czeste wezwania i pouczenia 0 potrzebie Zycia cnotliwego
i zgodnego z wola Boza, Powraca tez wielokrotnie motyw marno­
sci rzeczy doczesnych, wynlkajace] z ich przemijalnoscf, co nie
oznacza jednak, ze sa. one pozbawione piekna i powabu. Piekne
pomimo swej ulotnosci sa. uroki natury, opiewane m.in. w po­
swieconych porom roku wierszach, przynoszacych obok dydak­
tycznych komentarzy arkadyjskie wizje przyrody, nawiazujace do
bogatej tradycji staropolskiej poezji zlemiariskle]. Powaby natury
przedstawiane sa. jako zrodlo i poetyckiego natchnienia, i radosct
zycia. Na wyznaczone juz przez epoke sredntowiecza przeciwsta­
wienie wartosci doczesnych, przermjajaeych - wartosctom wiecz­
nym. naklada sle barokowe poczucie konfliktu, sprzecznoscl
mtedzy owa marnoscia rzeczy skazanych na przemijanie a ich
nieodpartym urokiem kuszacego piekna. Zycte ludzkie jest tu
wiec nieustannym wyborem wartosct, ciagla walka, jaka staczac
trzeba z pokusarni, ktore wabia. zmysly czlowieka, kaZa.c mu za­
pomniec 0 jego przeznaczeniu i prawdziwych wartosciach wiecz­
nego celu.
Momentem zwrotnym w Zyciu Lompy stal si� rok 1848, kiedy
to rowniez na Sla.sk dotarlo wrzenie Wiosny Ludow. B�da.c aktyw­
nym wspolpracownikiem i publicysta. wychodza.cego w Bytomiu
.. '!Ygodnika Polskiego", dal si� poznac szerzej jako obronca praw
j�zykowych i narodowych polskiej ludnosci Sla.ska, naraZaja.c si�
tym pruskim wladzom. Doszly do tego prawdopodobnie konflikty
ze zwierzchnikarni i z wladzarni grniny; w efekcie w 1850 r. zostal

87
LoMPA J6ZEF
zawieszony w pelnieniu obowiazkow nauczycielskich, a nastepnie
zwolniony bez prawa do ernerytury, W ten sposob niemlody juz
Lompa, obarczony llezna rodzina, pozostal bez srodkow do zycia.
Ostatnie swoje lata spedzil w pobliskich Woinikach, dokad prze­
ntosl sie z Lubszy z zona. i dziecmt. Choc nie oslabllo to w nim
chect do pracy literackiej, to liczne jego listy z tych czasow pelne
sa. skarg na niedostatek i niezrozumienie oraz prosb 0 wsparcie.
Zmarl w Woznlkach 29 marca 1863 r.
Bibliografia
K. D 0 b row 0 1 ski: Listy J6zeJa Lompy do J6zeJa Ignacego Kraszewskiego
z lat 1860-1862. Katowice 1931; J. Lompa: Bqjki i podania. Oprac.
J. Krzyzanowski. H. Ka p e l u s, J. Po s p t e c h. Wrodaw 1965; J. Za­
k r z e w ski: Piesni ludu slqskiego ze zbior6w rekopismienmjct: J6zeJa Lompy.
Wrodaw 1970; J. Lorn p a: Faust, Abu-Zqjd i ksiqZ�ta slqscy. lmiiacje literackie
J6zeJa Lompy. Oprac. J. Malicki. Katowice 1997; J. Lompa: Do slqskifj
Muzy. Wyb6r wierszy. Oprac. J. L Y s z c z y n a. Katowice 1997; J. Lorn p a:
Dykcyonarzyk jeograflCzny. czyli wyszczeg61nienie miast, wsi i mniejszych osad
jako tez rzek i g6r Szlqska Pruskiego z dodatkami historycznymi. Oprac. W. J a -
not a. Katowice 1997; J. Lorn p a: J6zeJ Lompa pierwszy autor slqski. Oprac.
Z.P. S zan dar. Katowice 1997.
K. P r u s: J6zeJ Lompa; jego zycie i praca. Na 50 tocznice zgonu jego. Bytom
1913; .Zararue Slaskle" 1947. z. 3. [zeszyt monograficzny poswtecony Lompie);
J6zeJ Lompa. Katalog centralny. Oprac. J. W 0 i n i c k a. Katowice 1962;
S. Wi 1 c z e k: Wiersze J6zeJa Lompy. W: Prace historycznoliterackie Katedry Hi­
storii Literatury Polskifj Wyzszl# Szkofy Pedagogicznfj w Katowicach. Katowice
1962; Ze studi6w nad Lompq. Red. T. G 0 s pod are k. Wrodaw 1964;
M. T res z e 1: ZWiqzki J6zeJa Lompy z naukq i kulturq polskq oraz jego podrecz­
niki szkolne i kSiqZki rolnicze. Opole 1979; J. Mal i c k i: J6zeJa Lompy zywot
niepokomy. Wrodaw 1990; J. Lyszczyna: Na slqskim Pamasie. Poezja pol­
ska na Slqsku 1795-1922 wobec tradycji i wsp61czesnych prqd6w literackich.
Katowice 2002.
Jacek Lyszczyna

M
MALINA JAN (ok. 1620-1672), pisarz luterariskl, kaznodzieja.
Urodzil ste w Kluczborku jako syn Jana, mieszczanina. Nauki
wstepne pobieral, jak mozna sadzic, w rodzinnym Kluczborku.
W dniu 29 maja 1637 r. zostal zapisany do rejestru uczni6w
Szkoly sw, Magdaleny we Wroclawiu. Po jej ukoriczentu edukowal
ste dale], prawdobodobnie na uniwersytecie w Kr6lewcu, gdzie
studiowal teologte. W r. 1647 przyjal urzad diakona przy polskim
kosclele w Prabutach, w Olsztynsklern. gdzie przebywal kr6tko,
gdyz ordynowany w kosclele zamkowym w Kr6lewcu, otrzymal
w 1650 r. administracje parafii w Dzierzgoniu. .Juz w roku na­
stepnym zostal powolany na stanowisko proboszcza w Kisielicach
i urzad ten piastowal do r. 1653. Jako czIowiek porywczy i nie
przebterajacy w slowach miewal konflikty ze swymi parafianami.
W 1653 r. oskarzono go 0 cudzol6stwo, co bylo prawdopodobnie
tylko pom6wieniem, jednak obctazony tak powaznym zarzutem
pastor musial opusctc teren Prus Ksiazecych. W nowej sytuacji
nie mogl nie przyjac zaproszenia zboru ewangeltcko-augsburskle­
go w Wilnie do objecia w tym miescie stanowiska pastora.
I tu wlasnte, w Wilnie, w zwiazku z praca kaznodzlejska po­
wstawaly pierwsze prace literackie Jana Maliny. -Juz w 1653 r.
zostalo wydane drukiem w oficynie Jana Langego w Lubczu
kazanie pogrzebowe, wygIoszone w zwiazku z uroczystoscia po­
ch6wku ksledza Andrzeja Schonflissiusa (Proporzec tryurrifalny
duchownemu nalezqcy rycerzowi na pogrzebie [ ... J rozpostarty [ ... J.
Lubecz 1654). P6iniej pisywal utwory religijne i panegirykl, z kto­
rych jeden poswiectl kr6lowi polskiemu Wladyslawowi IV. Nieste­
ty, utwory te w wtekszosct zagmely i nie mozerny dzis ocenic ich
wartosci literackiej. Zaglnela takze, napisana w jezyku polskim
przez Maline. jedna z bardzo rzadkich ewangellcko-augsburskich
agend kosctelnych pt. Porzqdek obrzedoui zwyczqjnych kosciola
Augustafiskiej Konfessyi [ ... J (Wilno 1640). Drugte wydanle, jak

89
MALINA JAN
podaja zrodla, mlalo miejsce w 1648 r .. ale i one nie przetrwalo
do naszych czasow, Wprawdzie E. Oloff i K. Estreicher przyplsuja
te prace Malinle, lecz, jak twierdzil Janusz Narzyriski, nie byla
ona dzielem oryginalnym, tylko tlumaczeniem z jezyka niemiec­
kiego bllze] nieznanej agendy. Po zajeciu Wilna przez wojska mo­
skiewskie Jan Malina 8 sierpnia 1655 r. emtgrowal do Prus
Ksiazecych. Zdobycie i zniszczenie stolicy Wielkiego Ksiestwa
w czasie wojny polsko-moskiewskiej przedstawil Malina w kaza­
nlu, ktore wyglostl 7 listopada 1655 r. w kosciele krolewlecklm,
Ukazalo ste one drukiem jeszcze tego samego roku w Krolewcu,
a nosilo tytul: Excidium Lithuaniae. Rok poznie] wydal w Krolew­
cu u Jana Reusnera utwor elegijny pt. Lament zaiosnu, w ktorym
raz jeszcze przypomnial 0 tragtcznych wydarzeniach z sierpnia
1655 r. na Litwie. Przebywajac na emlgraeji, wyglaszal w roznych
swlatynlach Krolewca kazania, a niektore z nich ukazywaly sle
drukiem pod roznymi tytulami: Moenia Regiomontana (Krolewiec
1655). Gloria Electoralis (Krolewlec 1656). W dniu 24 listopada
1658 r. Malina zostal uwolniony od dorywczej pracy duszpaster­
skiej w Krolewcu i mianowany na urzad archiprezbitera oraz in­
spektora szkoly prowincjonalnej w Tylzy. Celem tej nominacji
bylo zachowanie pewnej lacznosct z luteranskimt zborami Wlel­
kiego Kstestwa Lttewskiego, a Malina. ktory zbory te poznal, byl
gwarantem utrzymania z nimi dobrych kontaktow, Silne wlezi
z luteranami litewskimi zalegalizowal ostatecznie patent z r. 1667
gubernatora Prus Ksiazecych Boguslawa RadziwiUa. Patent ow
powolywal Maline na stanowisko superintendenta generalnego
wszystkich zborow luteranskich w Wielkim Ksiestwle Litewskim.
W trakcie swej dztalalnosci w Tylzy napisal i opublikowal utwory:
Leichenpredigt [ ... ] tiber den H. Ehrenreich von Halle (Tylza 1655)
oraz Inauguratio magistratus Tilsensis das ist [ ... ] Kuhr Predigt
[ ... ] (Krolewiec 1671).
Najwlekszym osia,gni�ciem pisarskim Jana Maliny stal si� jed­
nak opracowany przezen Kangonaf, to jest piesni chrzescfjaftskie.
Ten pierwszy od 1559 r. polski spiewnik ewangelicki. opublikowa­
ny w Krolewcu w r. 1678. wzorowany jest na kancjonale torun­
skim Artomiusa z 1646 r.. Wirydarzu Schonflissiusa i innych
starych spiewnikach. Karol Estreicher uwaial wprawdzie. ze
zbior zawiera oryginalne teksty Maliny. jednak inni badacze
sklonni sa. twierdzic. ze ksiaj;ka ta zawiera oprocz wlasnych pie­
sni ewangelickiego kaznodziei z 1)rliy takie tlumaczenia z j�zyka
niemieckiego. 0 poczytnosci i uiytecznosci tego kancjonalu
swiadczy fakt. iZ byl on wydawany poiniej jeszcze kilka razy:

MALINA JAN
90
w Kr61ewcu w latach 1673. 1678 oraz w Gdarisku w latach 1677
i 1693. Warto dodac, ze napisana przez Maline przedmowa do
spiewnlka pt. Zalecenie Kanqonalika tego u Sp61obywatelow za­
wiera pochwale tworczosct Jana Kochanowsklego, szczegolnie zas
gloryfikowany jest Jan z Czarnolasu jako tw6rca polskiego
przekladu Psolierza. Plesni kancjonalowe w przekladzie Jana
Maliny weszly jako kanon do wszelkich wydari splewnikow ewan­
gelickich od XVII do XX w.
Pracowite zycte kaznodziei i pisarza przerwala smierc, kt6ra
nastapila na przelomie maja i czerwca 1672 r. w 'Iylzy, Ewange­
lieki duchowny pozostawil w zalobie zone i nieletnie dzieci.
Bibliografia
E. 010 ff: Polnische Liedergeschichte [ ... 1. Danzig 1744, s. 115-119, 338,
371-374; J.A. Z a 1 u ski: Bibliotheca poetarum polonorum qui patrio sermone
sCripserunt. Warszawa 1752, s. 59; F. Ben t k 0 w ski: Histotia literatury pol­
skifj. T. 1. Warszawa 1814, s. 274; H. Ju s z y ri ski: Dykgonarz poet6w pol­
skich. T. 1. Krakow 1820, s. 275; J.S. Ban d k i e: Histotia drukarfL w Kr6le­
stwie Polskim i Wielkim Ksifi?stwie Litewskim jako i w krqjach zagranicznych,
w kt6rych polskie dziela wychodzily. T. 1. Krakow 1826. s. 349; J.K. S em -
b r z y c k I: Kr6tki przeglqd literatury ewangelicko-polskifj Mazur6w i Szlqzak6w
od 1: 1670. Nawsie-Cieszyn 1888, s. 11-12; E. S u k e r tow a - B i e d r a -
win a: Zarys piSmiennictwa polskiego na Mazurach Pruskich. Dzialdowo 1935,
s. 10; W. 0 g rod z ins k I: Stan i potrzeby tiauki polskifj w zakresie piSmien­
nictwa slqskiego. Katowice 1936, s. 26; S. R 0 s p 0 n d: Dzieje polszczyzny
slqskifj. Katowice 1959, s. 276; W. 0 g rod z ins k I: Dzifje piSmiennictwa
slqskiego. Katowice 1965, s. 71, 365; J. Pel c: Jan Kochanowski w tradygach
literatury polskiej. Warszawa 1965, s. 41, 44, 83, 148, 340, 353; W. C h oj­
n a c k I: Bibliografta polskich druk6w ewangelickich ziem zachodnich i pOlnoc­
nych 1530-1939. Warszawa 1967; E. Kn e i fe 1: Die evangelisch-augsburgi­
schen Gemeinden in Polen 1555-1939. [B.m. i r.], s. 285; J. Zaremba: Pol­
scy pisarze na Slqsku po wQjnie trzydziestoletnifj. Wroclaw 1969, s. 23-24,
168-170; Ide m: Polska literatura na Slqsku. Cz. 1. Katowice 1971, s. 67;
J. Nu r z y n s k I: Malina Jan. W: Polski slownik biograftczny. T. 19. Red.
E. Rostworowski. Wrodaw 1974, s. 323-325; J. Zaremba: Udzial
ewangelik6w slqskich w polskim zyciu kuituralnym Warszawa 1974, s. 36; Bi­
bliografta piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII i XVIII w. "Slqski Korbut".
Red. J. Z are mba. Wrodaw 1980, s. 136-137.
Teresa BanaS

91
MARCIN POLAK
MARCIN POLAK z Opawy, Martinus Polonus, Strempa (przed
1230-1278), dominikanin, nominowany arcybiskup gnteznteriski,
kanonista, historyk.
Wedlug Jana Dlugosza Marcin Polak mial wywodztc ste ze sta­
rego rodu polskiego Strzemiericzykow (stad przydomek Strempa),
najpewniej jednak pochodzil z Opawy na Slasku czeskim. Czesto
myli sle go z dominikaninem Marcinem z Sandomierza i przypi­
suje ste Marcinowi Polakowi zaslugi tamtego. Do zakonu domini­
kan6w Marcin Polak wstapil w Pradze, tam tez przyjal swlecenia
kaplariskle. Studiowal prawdopodobnie na uniwersytecie w Mont­
pellier lub w Tuluzie, bye moze tez na innych uniwersytetach. Od
1261 r. datuje si� jego pobyt w kurii papieskiej w Viterbo, gdzie
przebywal w charakterze penitencjarza i kapelana papteskiego.
W 1278 r. papiez Mikolaj III nominowal Marcina na arcybiskupa
gnlezntensklego: nie zdolal jednak objac tej funkcji, zmarl bo­
wiem 12 czerwca w Bolonii, w drodze do Polski. Zostal pochowa­
ny w bolonsklm kosciele Dominikan6w.
Dziela Marcina Polaka nalezaly do najpopularniejszych w sre­
dniowiecznej Europie. NajwaZniejszym jego utworem jest Cronica
summorum pontificum imperatorumque (Kronika papiezi; i cesa­
rzy) , kronika untwersalna, kt6rej glowne zadanie to encyklope­
dyczne, paralelne zestawienie skomprymowanych wladomosci na
temat poszczegolnych papiezy i cesarzy, pomyslane jako podrecz­
na pomoc w procesie nauczania. Zachowala ste ona w przeszlo
400 rekopisach, z kt6rych 22 znajduja sie w Polsce. Kronika
Marcina juz od sredntowlecza byla tlumaczona na rozne jezykl
europejskie, nawet pozaeuropejskie (perski, armenskl). Charakter
encyklopedyczny mtalo rowniez inne dzielo Marcina Polaka -
Margarita Decreti (Perl:a Dekretu), bedace slownikiem-konkordan­
ga. waZniejszych pojec z zakresu prawa kanonicznego (Dekretu
Gracjanas. Pod wzgledem popularnosci Margarita... tylko niewiele
ustepowala kronice, zachowala ste bowiem w 120 rekopisach.
Stosunkowo najslabiej rozpowszechnione byly kazania de tempore
et de sanctis (znane z 19 rekopisow i 4 wydari z epoki inkuna­
bulow).
Bibliografia
Martini Opaviensis Chronicon poniificum. et impemtorum Ed. L. Wei 1 and.
In: Monwnenta Germaniae historica Scriptores. Bd. 22. Hannoverae 1872.
s.377-475.

MARCIN POLAK
92
Bibliogmjia litemtury polski(j. "Nowy Korbut". Red. J. Z are mba. T. 2.
Warszawa 1964, s. 504-505; Historia nauki polski(j. T. 6: Dokumentaqa. bio-bi­
bliogmjiczna. Indeks biogmfLCzny tomu 1 i 2. Wyd. L. H a] d u k i e w i c z.
Wrodaw 1974, s. 400-401; P. Kielar: Studia nad kulturq szkolnq i intelek­
tualnq dominikan6w prowingi polskiej w sredniouneczu. W: Studia nad historiq
dominikan6w w Polsce 1222-1272. Wyd. J. K 1 0 c z 0 w ski. T. 1. Warszawa
1975, s. 316-317; T. K a e p pel I: Scriptores Ordinis Praedicatorum medii aevi.
T. 3. Romae 1980, nr 2972-2974; A-D. v. den B ric ken: Zu Herkunft und
Gestalt der Martins-Chroniken. .Deutsches Archiv fur Erforschung des Mlttelal­
ters" 1981, Nr. 37, s. 694-735; K. G rod z ins k a - 0 Z 6 g: Marcin Polak ijego
tw6rczosc. .Nasza Przeszlosc" 1982, T. 58, s. 169-201; H.E. Wy c z a w ski:
MarCin Polak. W: Slownik polskich teolog6w katolickich. Red. Ide m. T. 3. War­
szawa 1982, s. 54-55; A-D. v. den B r inc ken: Studien zur Oberlieferung
der Chronik Martins von Troppau. .Deutsches Archiv fUr Erforschung des Mittel­
alters" 1985, Bd. 41, s. 460-531; 1989, Bd. 45, s. 551-591; 1994, Bd. 50,
s. 611-613; E a d e m: Martin von Troppau. In: Die deutsche Litemtur des
Mittelalters. Verfasserlexikon. Berlin 1987, s. 158-166; E ad em: Martin von
Troppau. In: Geschichtsschriebung und Geschichtsbewu.J3tsein im spdten Mittel­
alter. Sigmartngen 1987, s. 155-193; J. Soszynski: A Survey of Medieval
Manuscripts Containing the Chronicle of Martin the Pole in Polish Collections.
"Studie 0 rukopisech" 1989-1990, nr 27, s. 113-131; AB. Pal a c i 0 s: Las
obras canonicos de Martin de Troppau. .Archtvum Fratrum Praedicatorum"
1991, T. 61, s. 89-125; J. T r i s k a: Prispevky k biobibliogmfum stredovekych
osobnosti. "Miscellanea oddeleni rukoptsu a starych tisku" 1992, T. 9,
s. 26-27; S. Wi e 1 gus: Sredniowieczna laciftskQj�zyczna biblistyka polska.
Lublin 1992, s. 143-144; F. H e i d u k: Oberschlesisches Literatur-Lexikon. Bio­
graphisch-Utemtur Handbuch. Bd. 2. Berlin 1993, s. 126-127; Z. Z i e Ion k a:
Gecqrofia. zycia literackiego polskiego krequ. kulturowego na Slqsku. Slupsk 1994,
s. 199; J. Soszynski: Kronika Marcina Polaka ijej sredniousieczna tradyga
r�kopiSmienna w Polsce. Warszawa 1995 Ina s. 163-176 aktualna bibliografia);
A-D. v. den B r inc ke n: Martin von Troppau O.P. als Graphiker des
Geschichtsablaufes. In: Die Anfange des Schrifttums in Oberschlesien bis zum
Frilhhumanismus. Hrsg. von G. K 0 s e 11 e k. Frankfurt am Main 1997,
s. 211-224; B. S n 0 c h: G6moslqski leksykon biogmfLCzny. Katowice 1997,
s. 149; Repertoriumfontium historiae medii aevi. T. 7. Romae 1997, s. 489-490;
L. Ve s z pre my: Martin von Troppau in der unqarischeti Histonoqrapnie des
Mittelalters. In: Die Anfange des Schrifttums in Oberschlesien bis zum Frilh­
humanismus. Hrsg. von G. K 0 sell e k. Frankfurt am Main 1997, s. 225-
236; J. Vi 1 i kov sky: Starsi literatum slezskti aj(ji vyznam v litemture teske.
In: J. Vi 1 i k 0 v sky, J. Va sic a, A G run d: Starsi ceskti literatum ve Slez­
sku. Ostrava 1999, s. 10-11; W. M r 0 z 0 w i c z: Mittelalterliche Handschriften
oberschlesischer Autoren in der Universitatsbibliothek Breslau / Wrodaw. Heidel­
berg 2000, s. 41-44.
Wojciech Mrozowicz

93
MIARKA KAROL
MIARKA KAROL (1825-1882), dzialacz spoleczny, nauczyciel,
wydawca, pisarz.
Urodzil sle 2 paidziernika w Pielgrzymowicach jako syn Anto­
ntego i Karoliny z Bor6wk6w. Nauke pobieral nieregularnie.
Poczatkowo uczyl go ojciec, p6iniej chodzil do szkoly nizsze]
w Pszczynie, wreszcie korzystal z lekcji prywatnych (korepetycji)
u ksiedza Wawretzki. Pomoc materialna wuja umozliwtla Miarce
ksztalcenie w szkole srednle]. Od klasy drugiej do czwartej ucze­
szczal do gimnazjum w Gliwicach. Smierc wuja spowodowala, ze
zmuszony zostal do podjecia pracy. W 1841 r. zostal pomocni­
kiem nauczyciela w Ornontowicach. W rok p6iniej wstapil do
seminarium nauczycielskiego w Glogowku. Po jego ukonczentu
w 1848 r. byl najpierw pomocnikiem nauczyciela w Ledzinach,
a nastepnie nauczycielem w Urbanowicach i Piotrowicach. Po
smlerci ojca przejal jego obowlazkl pedagogiczne w szkole
w Pielgrzymowicach i pelnil je przez kilkanascie lat
(1850-1869). Cragle zatargi z miejscowym zarzadem szkolnym
i inspektorami nadzoru pedagogicznego, czesciowo uzasadnione,
spowodowaly, ze bezskutecznie staral ste opusctc Pielgrzymowi­
ceo .Jedncczesnte gorliwie poznawal polszczyzne, gdyz lata nauki
w niemieckich szkolach spowodowaly powazne luki w znajomo­
sci jezyka ojczystego. W tym okresie zainteresowal ste zble­
raniem piesni ludowych, wsp6lnie zas z ks. A. Januszem
z Zebrzydowic ukladal zapewne kancjonal, kt6ry powstal
w 1857 r. Debiutem pisarskim Miarki byla powiastka historycz­
na przeznaczona dla ludu pt. Gorka Klemensowa (1861). Dziekl
korektom jezykowym Stalmacha ostagnela poprawny poziom
artystyczny. Nadmtar fakt6w, zbyt zywa fabula, rozwleklosc nle­
kt6rych epizod6w sprawfly, ze trudno ja zaliczyc do szczegolnte
udanych, warto jednak odnotowac, ze cieszyla sie spora popu­
larnoscia wsrod ludu. Nastepne powlesci Miarki to Husyci na
Gornum Slqsku (1865) i Szwedzi w Ledzinach. (1868), obie
o charakterze legendarno-historycznym. lone nie wykraczaja.
poza j�zykowa. poprawnose, choe Szwedzi w u:dzinach sa. pr6ba.
stworzenia powiesci historycznej dla ludu. Kolejna powiese to
Kawaleria (1868). W zalozeniu miala bye kazaniem w formie po­
wiesciowej z wyrainym wa.tkiem moralizatorskim. Jest to naj­
prawdopodobniej przer6bka jakiejs kalendarzowej pOWlescI
niemieckiej. La..czenie w spos6b konsekwentny historii i basni
widae takZe w Zywcem zamurowanij (1870). Z kolei w Sqdach
Bozych (1870) przedstawiona zostala sprawa bieza.ca, a doklad­
niej wydarzenia z 1864 r. rozgrywaja.ce si� w okolicach Bytomia.

MIARKA KAROL
94
Charakter agitacyjny i publicystyczny zarazem nosza powlesci
Walmani (1871) i Odpusc nam (1871).
W dwudziestoletniej aktywnosct pisarskiej Miarki mozna wy­
rozntc trzy okresy: 1860-1868. 1969-1873 i 1874-1880.
W pierwszym. juz om6wionym. byl nauczycielem oraz publtcysta
i pisarzem dla ludu. W drugtm stal ste dziennikarzem i wydawca,
Od lutego 1868 r. do marca 1869 r. redagowal "Zwiastuna G6rno­
slasklego", a nastepnie zwolnil ste z posady nauczycielskiej
w Pielgrzymowicach i otworzyl Kstegarnte Katoltcka w Kr6lewskiej
Hucie. Od kwietnia 1870 r. do korica 1880 r. byl redaktorem
i wlasctctelem .Katollka". W tym czasie zwtazal ste politycznie
z partia Centrum. opozyeyjna w stosunku do rzadu i dzialalnosci
Bismarcka. Dzialalnosc Miarki spotkala ste z szykanami wl adz -
konflskataml, grzywnamt, aresztowaniami. Nie zaniedbywal tez
pracy pisarskiej. 0 He wczesne powiastki Miarki byly drukowane
na lamach "Gwiazdki Cieszynskie]", 0 tyle p6iniejsze w .Katoll­
ku". TIl ukazaly sie Zl6bek (1873) i B6g widzi (1874). Ta druga,
bye moze najlepsza w dorobku pisarza, bedaca powlescta sensa­
cyjna, utrzymuje czytelnika w napieciu, do korica zachowujac ta­
jemniczosc i groze.
Warto tez wspomntec 0 tworezosci dramatycznej Miarki. Roz­
poczyna ja dramat ludowy Kultura (1864) (wyd. ostatnie pt. Kul­
tumik). sztuka agitacyjna wystepujaca przeciwko zniemczeniu
Polak6w. Kolejny obrazek dramatyczny to Sasiedzi na granicy
(1868). rzecz osnuta na wydarzeniach wojny austriacko-pruskiej.
Sztuka ta pokazywala traglzm losu Slazakow, kt6rzy rozsiani po
obu zaborach, byli zmuszeni do bratob6jczej walki. W Zuawach
(1869) Miarka propagowal idee obrony paristwa kosctelnego.
W nastepnych dramatach - w Dzwonku Jadwigi (1870) i Blo­
gosfawieftstwie matki (1872) - dal upust uczuciom patriotycz­
nym i narodowym. Od 1870 r. pisal rowntez komedie. Duza
popularnoscta wsrod ludu cieszyla ste sztuka Mosiek spekulant.
Nie udalo ste dotychczas odnalezc dwu innych dziel - Podarunku
zydowskiego i Reuiotucii kobiet.
Najpelniej Miarka wypowiadal si� jednak w tekstach publicys­
tycznych. W opublikowanym w "Gwiazdce Cieszynskiej" artykule
Gfos wofajqcego na puszczy g6moslqsk�. czyli 0 stosunkach ludu
polskiego na pruskim Slqsku (1863) postulowal rozkrzewienie j�zy­
ka polskiego. polemizowal z opiniami 0 rzekomo niZszej kulturze
polskiej w por6wnaniu z niemiecka.. wytykal germanizacyjne
dzialania rza.du. W artykule Pruski G6moslqzak i Wielkopolanin.
fragmenta z podr6zy mqjlj do Gniezna (1865-1866) Miarka po-

95
MlARKA KAROL
r6wnal obie te krainy pod wzgledem obyczaj6w, religil i jezyka.
W dwu p6iniejszych wydaniach tekstu Z pruskiego G6mego
Slqska (1866, 1868) poglady Miarki jeszcze bardziej ste zradykali­
zowaly. W latach siedemdztestatych pisarz zmienil nieco proble­
matyke swoich wystapteri. Zwracal ste do wszystkich Polak6w
z postulatem wsp6lnoty wyznawanych idei, podtrzymywal teze
o lacznosct sprawy polskiej z katolicyzmem i wlernosci wobec
kr6la pruskiego (artykuly: Polska i Francia; Bacznosc katolicy
(1870), Jezus, Maria, J6zej. ratujcie nas z reki nieprz!Jjaci61, bo
zginiemy (1872), Otwarty list do ksiecia Bismarcka (1872), J�zyk
ojczysty, nojdrozsza spuscizna po przodkach (1877)). Plsal takze
dziela 0 charakterze religijnym, m.in. Zyciorys ojca sw. Piusa IX.
(1868), Pierwsza spowiedi (1875), Ksiazeczka jubileuszowa
(1875).
Ostatni okres oZywionej dzlalalnoscl Miarki przypada na lata
1874-1880. Jeszcze w 1868 r. zalozyl w Kr6lewskiej Hucie stowa­
rzyszenie Kasyno Katolickie. W 1871 r. przejal redakeje .Poradni­
ka Gospodarczego" i zalozyl Spolke Spozywcza Poczciwych
Wiarus6w. Okolo 1873 r. zalozyl z kolei Wloscianskie Towarzystwo
Kredytowe. W 1876 r. powolal do zycia .Montke", pismo poma­
gajace w domowej nauce jezyka polskiego. Z inicjatywy Miarki
w 1879 r. powstal Komitet Naczelny dla Zbierania Skladek dla
Potrzebujacych (Komitet Glodowy). W ostatnim okresie zycta
oslabla dzialalnosc pisarska Miarki. W .Monlce" pomiescil dwa
osobiste opowiadania: Piotr Korzen, przestroga dla rodzic6w (1876)
oraz Ostatnie zyczenie umierqjqcego (1876). W powiescl historycz­
nej Petronela (1877) tematem przewodnim sa. dzieje pustelnicy Pe­
troneli Korzeniowskiej i legenda, kt6ra sle wokol niej zrodzila.
Wsrod komedii na wyroznlenie zasluguje Stawka (1877), osnuta
na zajsciach zwlazanych z poborem do wojska.
Miarka zmarl po ciezkie] chorobie 15 sierpnia 1882 r. Byl
zonaty z Emilia. Zanibalowna z Cieszyna. Pisarza mozna uznac za
jednego z najwybitniejszych dzialaczy slaskich. Z konsekwencja
budowal zreby polskosci w trudnych czasach. Wldzac w swoim
srodowtsku, do czego prowadzi germanizacja, staral si� kierowac
swe przeslania do prostych ludzi. Za najwainiejsze zadanie uwa­
zal obron� j�zyka, katolicyzmu i rodzimej obyczajowosci. To
wszystko, w jego odczuciu, skladalo si� na szeroko rozumiany
patriotyzm. W symbiozie z ta. dzialalnoscia. pozostawala praca pu­
blicystyczna i literacka. W jej ramach przywolywal z historii lub
z chwili obecnej pozytywne wzorce, osmieszaja.c jednoczesnie ne­
gatywne.

MIKOLAJ Z KOZLA
96
Bibliografia
A. Bar: Karol Miarka. Katowice 1938; Ide m: Karol Miarka. Wyb6r pistn.
Katowice 1939; W. S z e w c z Y k: Slqski trud literackL Warszawa 1946; Z. Hie­
row ski: Apostol: poiskosc: czy germanizator? W: Ide m: Nauczyciel z Lubszy
i inne szkice. Katowice 1961, s. 95-121; S. Sma k: Pisarstwo Karola Miarki.
Opole 1966.
KrzysztoJ Bilinski
MIKOI:AJ Z KOZLA (1385-1431 lub 1432), franciszkanin,
autor kazari, zbieracz tekstow religijnych i swleckich.
Mikolaj urodzil sie w Koilu. Do zakonu franciszkanow wstapll
w Glogowku (klasztor glogowecki nalezal do prowincji czesko-pol­
skiej). Konflikt z kustoszem klasztoru zmusil go do wyruszenia
poza mury klasztorne. Przebywal dluzszy czas na Morawach,
a nastepnle w 1414 r. wstapil do klasztoru swego zgromadzenia
w czeskim Czaslawiu; tam tez zostal spowiednikiem i kaznodzie­
ja w klasztorze Klarysek. Poznte] przebywal jeszcze w klasztorze
w Olomuricu. W 1417 r. uczestniczyl w kapitule prowincjalnej
w Opolu. W 1421 r. obja] funkeje zakrystianina w klasztorze
w Karniowie. W 1431 r. powrocil wraz z grupa wygnancow z hu­
syckich Czech na Slask i osladl w nowo zalozonym klasztorze
franciszkansktm w rodzinnym Koilu, w ktoryrn pozostal do
smiercl.
Spuscizna literacka po Mikolaju z Koila ogranicza ste do jed­
nego tylko kodeksu (dawniej w bibliotece franciszkanow wroclaw­
skich, dzisiaj w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wrodawiu, sygn.
I Q 466). Zawiera on 148 tekstow w jezyku Iacinsklm, niemiec­
kim i czeskim (polskim?), 0 bardzo roznorodne] tresci - znalezc
tam mozna m.in. kazania. zapiski kronikarskle, wiersze, modll­
twy, plesni religijne i swleckle. Najbardziej znany utwor to uwa­
zana za najstarsza piesri milosna w jezyku polskim Cantilena
inhonesta (Spiewka nieprzyzwoita, incipit: Chcy ja na pannu
zafowaC); charakterystyczne jest dla tego utworu, frywolnego
w tresct (w rekopiste, bye moze przez samego Mikolaja, dose sta­
rannie zamazanego atramentem). pomieszanie form jezykowych
polskich i czeskich.

97
MIKOLAJ Z KOZLA
Bibliografia
Cantilena inhonesta [Chcy ja na pannu zalowaC]. [Wainiejsze wydanla m.in.
w.l R. J a k 0 b son: Slezsko-polskti cantilena inhonesta ze zaccitku xv. stoletL
.Narodoptsny Vestnik Ceskoslovansky" 1934-1935, T. 27-28, s. 56--84; Pol­
ska poezja swiecka XV wieku. Wyd. M. WI 0 dar ski. Wroclaw 1997,
s. 97-99; M. Wa 1 t e r: Slqskie polonica r�kopiSmienne w zbiorach Biblioteki
Uniwersytecki(j we Wroclawiu. Cz. 1. Wroclaw 1949, nr 8; W. W Y d r a,
W.R. R z e p k a: Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543. Wroclaw 1984,
s.293-294;
AH. Hoff man n von Fall e r s 1 e ben: Nicolaus von Kosel, eiri boh­
mischer und deutscher Dichter v.J. 141Z .Monatschrift von und fur Schleslen"
1829, Bd. 2, s. 738-751; J. Hey n e: Dokumentirte Geschichte des Bisthums
und Hodistiftes Breslau. Aus Urkunden, Aktenstiicken, dlteren Chronisten und
neueren Geschichtsschreibem. Denkwilrdigkeiten aus der Geschichte der katho­
lischen Kirche Schlesiens. Bd. 2: Von der Mitte des vierzehnten bis zum AnJan­
ge des fimJzehnten Jahrhunderts. Breslau 1868, s. 222-223; W. N e h r i n g:
Die cechischen Eintragungen in einer Breslauer HandschriJt. .Archtv fur slavt­
sche Philologie" 1893, Bd. 15, s. 528; J. Kl a p per: Kirchliches Leben in
Oberschlesien vor 500 Jahren - Bruder Nicolas v. Kosel. In: Aus Oberschle­
siens Vergangenheit und Gegenwart. Gleiwitz 1922, s. 3-20; Ide m: Der Mi­
norit Nikolaus von Kosel. In: Ide m: Deutsche Schlesier des Mittelalters. Nach
schlesischen Klosterhandschriften. Breslau 1937, s. 20-22; Ide m: Nikolaus
von Kosel. Oberschlesische Kultur am Beginn des 15. Jahrhunderts. "Mitteilun­
gen der schlesischen Gesellschaft fUr Volkskunde" 1937, Bd. 36, s. 1-106;
W. 0 g rod z i n ski: Dzieje piSmiennictwa slqskiego. T. 1. Katowice-Wroclaw
1946, s. 21, 35, 166; S. R 0 s P 0 n d: Zabytki j�zyka polskiego na Slqsku.
Wroclaw-Katowice 1948, s. 84; Ide m: Dzi(je polszczyzny slqski(j. Katowice
1959, s. 138-142; H. End e n: Nikolaus von Cosel. "Schlesien" 1960, Bd. 5,
s. 81-84; A L u b 0 s: Geschichte der Literatur Schlesiens. Munchen 1960,
s. 32; R. L i g a c z: Uczeni Slqska Opolskiego na Uniwersytecie Jagielloftskim
w XV wieku. Opole 1964, s. 32-34; Bibliografia literatury polski(j. .Noun] Kor­
but". T. 2. Red. R. Poll a k. Warszawa 1964, s. 404-405; J. T f i s k a:
Litercimi Cinnost predhusitske university. Praha 1967, s. 180; J. M aj­
c h r z a k: Kodeks Mikolaja z Koila i zawarte w nini elementy Jolklorystycz­
no-muzyczne. "Sobotka" 1978, T. 33, s. 19-31; S. D 0 b r zan 0 w ski:
Mikolaj z Koila. W: Slownik polskich teolog6w katolickich. Red. H.E. W y­
c z a w ski. T. 3. Warszawa 1982, s. 116--117; L. Den e c k e: Nikolaus von
Kosel. In: Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verjasserlexikon. Berlin 1987,
s. 1089-1093; J. N e c hut 0 v a, J. M e z n i k: Das antihussitische Lied
"Omnes attendite" (aus der Handschrift der UniversiUitsbibliothek Wroclaw
I Q 466. "Eos" 1990, T. 78, s. 237-248; F. H e i d uk: Oberschlesisches Li­
teratur-Lexikon. Biographisch-Literatur Handbuch. Bd. 2. Berlin 1993, s. 167;
Z. Z i e Ion k a: GeografJa zycia literackiego polskiego kr�gu kulturowego na
Slqsku. Slupsk 1994, s. 137; P. S pun a r: Repertorium auctorum Bohemorum
provectum idearum post Universitatem Pragensem conditam illustrans. T. 2,
nr 488. Warsaviae-Pragae 1995, s. 225-226; B. S n 0 c h: G6moslqski lek­
sykon biograflCzny. Katowice 1997, s. 158; J. Vi Ii k 0 v sky: Starsi literatura
slezskci ajeji vyznam v literature ceske. In: J. Vilikovsky, J. Vasica,
A G run d: Starsi ceskci literatura ve Slezsku. Ostrava 1999, s. 12-13;

MOISAN AMBROzY
98
w. M r 0 Z 0 w i c z: Mittelalterliche Handschriften oberschlesischer Autoren in
der Universitiitsbibliothek Breslau / Wroclaw. Heidelberg 2000, s. 45-57.
Wojciech Mrozowicz
MOIBAN AMBROzY, Ambrosius Mecodiphrus. Ambrosius de
Vratislavia. Ambrosius Moibanus (1494-1554). zwolennik refor­
macji, przyjaciel Lutra i Melanchtona. proboszcz w kosciele sw,
Elzbiety we Wroclawtu, pedagog ewangelicki.
Urodzil ste 4 kwietnia jako syn rzemleslnlka wroclawskiego,
W latach 1507-1509 uczyl sle w nyskiej szkole sw, Jakuba (za
czas6w rektoratu Walentego Krautwalda). Pobytowi w niej za­
wdzteczal poczatkl znajomoscl greczyzny i hebrajszczyzny. Na­
stepnte na kr6tko objal stanowisko nauczyciela pomocniczego we
wrodawskiej szkole przy kosciele Bozego Ciala. Dalsze studia
kontynuowal na Uniwersytecie Krakowskim. gdzie zostal imma­
trykulowany w 1510 r. jako Ambrosius de Vratislavia; w r. 1514
uzyskal stopieri bakalarza artium z szosta lokata, W tym samym
roku, zaopatrzony w list polecajaey dziekana - Marcina Dobro­
gosta z Lezajska - udal ste na dalsze studia do Wiednia. W 1517
r. uzyskal magisterium artium i debiutowal w druku pod zgrecy­
zowanym nazwiskiem Ambrosius Mecodiphrus. Do Wrodawia
wr6cH w 1518 r.; objal tam stanowisko kierownika szkoly kate­
dralnej. Od 1520 r. pelnll obowlazki rektora wrodawskiej szkoly
Marii Magdaleny. ktora przeksztalcil w osrodek humanizmu.
WprowadzH tam po raz pierwszy we Wrodawiu nauke jezyka
greckiego. Ponownie podjal studia w 1521 r. na Uniwersytecie
w Ingdstadt. Tybindze i Wtttenberdze, w nastepnym roku przyjal
nauke Marcina Lutra. W 1525 r. uzyskal w Wittenberdze dokto­
rat teologii i zwiazal ste na stale z reformacja. W tym samym
roku nadano mu probostwo kosctola sw, Elzbiety, a rok poznle]
ozenll sle z Anna. Bonke, corka mieszczanina swldnicklego.
W 1528 r. Molban, proboszcz Jan Hess. syndyk miejski Jan
Metzler stanowili rodzaj zwterzchnosci szkolnej we Wrodawiu
(preas ides scholarum lub Schuelherren). przeciwstawlajac ste ten­
dencjom zawezenia reformacji w szkolach do studi6w nad ewan­
gella oraz opowiadajac ste za ltteratura humantstyczna, Moiban
bywal czestym gosciem w domu Jana Metzlera, miejscu spotkari
uczonych mezow, Odwiedzali go rektorzy: Andrzej Winkler. Jan
Rullus. protestancki proboszcz Jan Hess. poeta Jerzy Logus.
profesor lipski Joachim Camerarius. satyryk Crotus Rubianus.

99
MOIBAN AMSROzY
W r. 1529 Moiban wraz z W. Corvinem i J. Trogusem dokonali
pierwszej reformy szkolnej we Wroclawiu w duchu humanistycz­
no-reformacyjnym, Opracowujac komedie Terencjusza dla uzytku
szkolnego w 1540 r., bronll w przedmowie kultury antycznej.
Wykazywal, Iz nie mozna odciac chrzescijan od zrodel kultury
europejskle], od filozofii, retorykl, poezji antycznej. Moiban wydal
rowniez podrecznikl humanistyczne Erazma oraz wlasna Paedia
artis grammaticae. ZgromadzH pokazny ksiegozbtor. W 1543 r.
wprowadzH nauke jezyka hebrajskiego do programu gimnazjum
przy kosciele sw, Elzbiety, gdzie wykladal gramatyke. Interesowal
sie rowntez innymi jezykaml orientalnymi - w 1551 r. poprosil
swego syna Jana, ktory wowczas przebywal w Padwie,
o przyslanie mu gramatyki arabskiej, dziela Wilhelma Postela.
Syn prawdopodobnie nie spelnll prosby, ponlewaz zapatrywal sie
sceptycznie na llngwistyczne zainteresowania ojca. Wiadomo row­
ntez, ze Moiban poslugiwal ste jezyklem chaldejskim, gdy obja­
snial psalm XXIX. Interesowal ste wydaniem olesnlckim
Pentateuchu po hebrajsku z 1530 r. Po smierci Jana Hessa objal
stanowisko inspektora ewangelickich kosciolow i szkol Wro­
clawia. Wprowadzil zmiany w kulcie - chrzest w jezyku ludo­
wym i jezyk niemiecki do rytualu, zntosl posty, czczenie obrazow,
procesje, msze zaduszne, swiecenle wody. Opracowany przez
Moibana Noinis Canon zerwal z ofiarniczym charakterem mszy
sw, - opuszczano przygotowanie darow ofiarnych, a podkreslano
moment przyjecia sakramentu. W 1541 r. wydal we wroclawskle]
oficynie Andrzeja Winklera antytureckie pismo Von Turcken, za­
adresowane glownte do kobiet, wyrazajace stosunek protestantow
do Turkow, W 1544 r. ponownie wypowiedzial sie w kwestii tu­
reckiej w pismie pt. Epistola consolatoria, scripta ad christianos
fraires, qui hoc calamitoso tempore Turcarum tyranide aIfliguntur
et opprimuntur. Korespondowal z Melanchtonem, Janem Crato­
nem. Polemike z Moibanem podjal w 1542 r. Michal Hillebrant
z powodu wydania jego pisma przeciwko katolickim ceremoniom
zwyczajowym. Marcin Luter naptsal przedmowe do pisma Moiba­
na Das herrliche Mandat Jesu Christi z 1523 r. Prawdopodobnie
Moiban byl autorem Catechismi capita decem z 1544 r., wydane­
go w oficynie Winklera. Okolo 1550 r. przeprowadzil kilka ordy­
nacji pastorow, ale wkrotce rada miejska wstrzymala je, by nie
draZnic krola Ferdynanda. Moiban zmarl we Wroclawiu 16 stycz­
nia 1554 r.

MOIBAN AMSROzY
100
Bibliografia
P. K 0 n r a d: Dr Ambrosius MowWlus. Halle 1891; M. Bur b ian k a: An­
drzej Winkler drukarz wroclawski XVI w. .Rocznfki Biblioteczne" 1960. R. 4;
H. Bar y c z: $lqsk w polskiej kulturze wnyslowfJ. Katowice 1979; J. Man­
d z i u k: Historia kosciota katolickiego na $lqsklL T. 2. Warszawa 1995; J. H a­
r a s i mow i c z: MowWlus Ambrosius. W: EncykZopedia Wroclawia. Wroclaw
2000.
Ewa Miazga

N
NEUKIRCH BENIAMIN (1665-1729), poeta, tlumacz.
Urodzil si� w Bojanowie kolo Glogowa, uczeszczal do Gimna­
zjum sw, ElZbiety we Wrodawiu, a poznte] do Gimnazjum Akade­
mickiego w Toruniu. Ukoiiczyl studia prawnicze. Po studiach
Imal ste roznych zajec: byl adwokatem we Wrodawiu, wykla­
dowca poezji i stylistyki we Frankfurcie nad Odra i w Berlinie.
Jednak zadne z tych zaj�c nie zapewnilo mu srodkow wystar­
czajaeych na godziwe utrzymanie. Przez wiele lat Neukirch ubie­
gal sle wiec 0 stanowisko nadwornego poety. wlerzac, ze funkcja
ta - opr6cz prestizu - przyniesie poprawe jego materialnej sy­
tuacji. W koricu, po wielu staraniach, w 1718 r. otrzymal posade
wychowawcy mlodego ksiecia Ansbach.
Swoja tworczosc poetycka wzorowal poczatkowo na slasklch
poetach barokowych, zwlaszcza na poezji Lohensteina i Hoffman­
na von Hoffmannswaldau. Taki charakter mialy jego debiutanc­
kie pr6by poetyckie zamieszczone w pierwszym tomie antologti
Herrti von Hofmannswaldau und anderere Deutchen auserlesene
und bisher ungedruckte Gedichte, wydanej w r. 1695. Na zmiane
jego pogladow estetycznych wplynela dopiero znajomosc z F.R.
Canitzem. Wydajac w 1700 r. sz6sty tom antologii, Neukirch
odwolywal sie juz do nowych wzorc6w poetyckich klasycyzmu
francuskiego. Wyrazem jego nowej fascynacji byl przeklad Sztuki
poetuckiej N. Boileau na jezyk niemleckl,
Gatunkiem, kt6ry szczeg6lnie przemawial do tw6rczej wyobra­
ini Neukircha. byla satyra, zajmujaca w literackiej dzialalnosci
klasycyst6w francuskich poczesne miejsce, usankcjonowane po­
etyka Boileau. Tragiczne doswtadczenta zyciowe, kt6re kladly sie
cieniem na zycie Neukircha, byly dodatkowym czynnikiem spra­
wlajacym, iZ w satyrach najpelniej potrafil on wyrazlc sw6j kry­
tyczny stosunek do otaczajace] go rzeczywtstoscl. Wlasna nedzna
egzystencje przedstawil najpelniej w satyrze Wider sich selbst, nie

NEUKIRCH BENIAMIN
102
oszczedzil rowntez rnistrz6w swojego debiutu poetyckiego -
slasklch tw6rc6w barokowych. ktorych okreslll rnianern .ruezro­
zumialych poetow", Neukirch pisal satyry niernal przez cale zycie,
ich zbiorowe wydanie pt. Satiren und poetische Btiefe ukazalo si�
juz po smlerci poety w 1732 r. Satyry stanowily jeden z ciekaw­
szych fragrnent6w jego poetyckiej spusctzny. Nie dorownuja im
ani wydane w 1723 r. wiersze religijne Geistliche Poesien; ani na­
wet erotyki, cleszace sie szczeg6lnym zainteresowaniern wspol­
czesnych. Na erotykach tych wzorowal si� Ch. Gunther. Talent
Neukircha podkreslal rowniez Gottsched, autor Kritische Dicht­
kunst. ktory przygotowal w 1744 r. wyb6r jego poezji: Auserlesen
Gedichte. Przez cale zycie Neukirch zajmowal sie rowntez pracarni
translatorsktmi, tlumaczyl zwlaszcza z jezyka francuskiego. Jego
najwiekszym ostagntectem - opr6cz tlumaczenia Sztuki poetyc­
kiej Boileau - byl przeklad (w aleksandrynach) Telemacha Fene­
lona.
Bibliografia
W. Do r n: Benjamin Neukirch. Weimar 1897; F.J. S C h n e ide r: Die deut­
sche Dichtung vom Ausgang des Barocks bis zum Beginn des Klassizismus
1700-1785. Stuttgart 1924; A. L u b 0 s: Geschichte der Literatur Schlesiens.
Munchen 1960; M. U r bart c z y k: Oswiecenie w literaturze niemieckiej na
Slqsku. Wrodaw 1965.
Izabela Kaczmarzyk

p
PASTORIUS JOACHIM, Joachim Hirthenius, Joachim ab Hir­
tenberg, kryptonimy: JPD, JP, JPMD (1611-1681), poeta, histo­
ryk, pedagog.
Urodzil si� 15 listopada w Glogowie na Slasku, Ojciec jego -
Hirten - byl luteransklm pastorem. Mlody Joachim ksztalcil sie
najpierw na Slasku, potem studiowal w Niemczech. Po przed­
wczesnej srnierci ojca, z powodu braku srodkow materialnych
zmuszony byl przerwac studia wyzsze. We wczesnej mlodosci
przyjaznil sie z wyhitnymi przedstawicielami jednoty braci cze­
skich - Dawidem i Jerzym Vechnerami. Kontaktowal si� rowntez
z moznymt rodami Denhoffow i Leszczynsklch. W poczatkach lat
trzydziestych XVII w. Pastorius przeszedl do zboru socyntanskie­
go, do czego nam6wil go Marcin Ruar. Na poczatku 1632 r. wraz
z Ruarem i gronem mlodziezy socyniaiiskiej i kalwtriskte] po­
plynal statkiem z Gdariska do Holandii (po drodze zwiedzil Ham­
burg, gdzie poznal Hugona Grotiusa). W czerwcu 1932 r. grupa
mlodztezy wyruszyla do Lejdy i Amsterdamu. Tam sluchali
wyklad6w uczonych zwtazanych z reforrnacja; J.G. Vossiusa,
S. Episcopiusa, M. Hortenstusa, K. Barlaeusa. Zwiedzili tez po
drodze sporo miejscowosct w Anglii i Francji.
Po powrocie do Polski, na poczatku 1633 r., Pastorius zwiazal
sie jeszcze scisle] ze zborem braci polskich. W tymze roku odwie­
dzil Rak6w i napisal epitafla na smterc Stanislawa Lubienieckie­
go .. starszego" oraz Jana Crella. Podrozowal tez po kraju,
zwiedzajac Krak6w, Gdansk, Torun oraz uczestniczac jednoczes­
nie w zyclu zborowym. Powierzono mu w tym czasie opracowanie
biografii Jana Crella, kt6ra ogloszona zostala dopiero w 1681 r.
w Amsterdamie, ale synod rakowski zaaprobowal ja do druku juz
w r. 1635. Zapewne w latach trzydziestych przelozyl Pastorius na
jezyk niemiecki zyclorys Fausta Socyna, autorstwa Samuela
Przypkowskiego. Tlumacz podplsal ste tylko inicjalami I.P.

PASTORIUS JOACHIM
104
W kolejna podroz zagranlczna, juz jako guwemer Piotra Sieniuty
i Pawla Iwanickiego, udal sle Pastorius w 1635 r. Wraz ze swymi
wychowankami zwiedzil Rostock, Lubeke, Hamburg, Groningen,
Haarlem, Delft, Rotterdam. Po przybyciu do Lejdy zapisal sie na
wydzial teologlczny tamtejszego uniwersytetu jako "Joachim
Hirthenius Polonus" (8 wrzesnia 1636 r.). Tam zaprzyjainil si�
z ftlologtem J. G. Vossiusem oraz M. Zuerem Boxhomem.
W 1638 r. z wychowankami - Sieniuta, i Iwanickim - udal ste
do Londynu i Oksfordu, potem wyjechal do Francji. Studiowal
nastepnle prawo w Orleanie i Paryzu, do kt6rego przybyl wraz
z Iwanickim w 1639 r. Stykal ste w tym czasie i dyskutowal
z wieloma uczonymi i teologami, zar6wno katolickimi, jak i in­
nych wyznari (H. Grotiusem, P. Gassendim, M. Mersenniusem,
D. Petauem, M. Cordesiusem). Po przyjeidzie z Francji zamiesz­
kal w domu Sieniut6w. W 1641 r. wyjechal jednak zn6w do Lej­
dy i w lutym zapisal ste na uniwersytet, tym razem na wydzial
medycyny. Wkr6tce obronil prace doktorska z te] dziedziny.
W Lejdzie oglosil drukiem swa rozprawe hlstoryczna Florus Polo­
nicus wraz z dodatkiem pt. Peplum Sannaticus. Dzielo, oparte
na tekstach historycznych Marcina Kromera i przekazujace hi­
stone Polski w zarysie, uzupelnlane bylo w kolejnych wydaniach.
Zyskalo duzy rozglos i jeszcze w XVIII w. sluzylo jako podrecznik
szkolny.
Powr6ciwszy do kraju, Pastorius osiadl w dobrach Sieniut6w
na Wolyniu. Pracowal tam jako lekarz. Wyjezdza! czesto do Prus
Kr6lewskich, do Gdariska i Straszyna, gdzie swa siedzibe mieli
Iwaniccy. W zycie zboru socyniaiiskiego nte angazowal sle w6w­
czas zbytnio, nie opracowal tez historii zbor6w umtarlansklch
w Polsce, do czego zobowtazywaly go kolejne synody (w latach
1643, 1644 i 1645). Na synodzie w Dazwle w r. 1646 wydano po­
lecenie Ruarowi, aby naklonil Pastorius a do objecia urzedu mini­
stra, lecz starania owe zakoriczyly sle niepowodzeniem. Przy
koricu lat czterdziestych wyrainie bowiem dystansowal sie Pasto­
rius wobec zboru socyntansklego. Utrzymywal jednoczesnie dobre
kontakty ze srodowlsklem luterarisklm i katolickim. Cieszyl sie
nawet poparciem katolickich rod6w magnacktch, okazywal rnu
wzgledy sam biskup warrnlnskl Waclaw Leszczynski, kt6ry przed­
stawil go na dworze Wladyslawa IV.
W 1649 r. Pastorius oglosil relacj� 0 wyprawie zborowskiej pt.
Relatio gloriosissimae expeditionis, victoriosissimi [ ... ]. Ponowne
wydanie ukazalo si� w Gdaiisku w 1650 r. Znajornosci na dworze
kr6lewskirn i uznanie, jakie zyskal Pastorius Uako historyk)

105
PASTORIUS JOACHIM
w sferach politycznych, sprawily, ze zaproszony byl do Krakowa
na slub Jana Kazimierza z Ludwtka Marla, Do stolicy udal ste
w towarzystwie gdansktego burmistrza Adriana von der Linde
i starosty szumskiego Zygmunta Guldensterna. W tymze 1650 r.
uzyskal Pastorius od kr6la Jana Kazimierza tytul historiografa
i lekarza kr6lewskiego. W 1651 r. zaproszony przez Rade Miejska
Elblaga objal posade fizyka miejskiego w Elblagu, a takze profe­
sora historii w tamtejszym gimnazjum. Rok poznte] zostal dyrek­
torem tejze szkoly. Swoje zainteresowania dydaktyka wyrazil juz
w rozprawie pt. De iuventutis instituendae ratione diatribe, oma­
wiajacej ostagntecta teorii nauezanta w nawia,zaniu do pogladow
Jana Amosa Komensklego. J. Freya i M. Montaigne'a, Inne prace
z dziedziny pedagogiki to: Character virtutum in usum Gymnasii
Opaliniani, Palaestra nobilium seu de generosum adolescentium
educatione. Spostrzezenia dotyczace programu ksztalcenia
(zwlaszcza dzieci magnat6w i bogate] szlachty) oparl na tradycji
gimnazjum w Rakowie. Ptszac prace z dziedziny pedagogtkt, nie
zaniedbywal badari nad historta, W 1652 r. ukazalo sie poszerzo­
ne wydanie Florus Polonicus, a takze historia wojen kozackich
Bellum Scythico-Cosacicum [ ... 1 contra Regnum Poloniae (Gdansk
1652). W tym okresle pisal rownlez wiersze, a w niektorych utwo­
rach zawar! watkl autobiograficzne: wspomnienia z podrozy po
krajach zachodnich i refleksje z nimi zwiazane. Rownoczesnte
powstawaly liczne panegtrykl, epitalamia dedykowane krolowi,
magnatom i patryejuszom. Postepowaly w tym czasie takze prace
nad wykonaniem map Polski (to zadanie zlecil w 1654 r. Pasto­
riusowi i gdansklemu wydawcy Jerzemu Forsterowi krol Jan Ka­
zimierz).
W 1654 r. Pastorius zlozyl rezygnacje z funkcji pedagoga
w Elblagu, aby objac profesure w Gimnazjum Akademickim
w Gdarisku. Prowadzil tam lekcje historii. Na zajeciach wykladal
nie tylko dzieje Polski, ale i historie panstw europejsklch, intere­
sowala go takze historia starozytna (wyklady z lat 1655-1658,
poswtecone rzadom cesarza Teodozjusza). Przez caly czas groma­
dzil materialy historyczne zwtazane z panowaniem kr6la Jana
Kazimierza i sporzadzal szkice do dziej6w Polski [znajduja sie one
w rekopisach: Historia annorum 1665-1666 et 1667).W r. 1656
ukoriczyl rozpraw� pedagogiczna. pt. Stella aurea seu fax virtutis
ex natura stellarum (Gdansk 1656), w kt6rej rozwina) pogla.dy na
temat etyki, pedagogiki, dziej6w szkolnictwa. 1Worzyl w tym okre­
sie liczne wiersze, kt6re zloZyly si� na zbi6r wydany w latach
1656-1657: Sylvarum pars prima et secunda. W r. 1658 ukazal

PASTORIUS JOACHIM
106
sie w Gdarisku zbi6r szkicow histmyczno-dydaktycznych i po­
litycznych. Pastorius pelnll takze obowtazkl zwtazane ze sluzba
krolewska, Byl m.in. w skladzie poselstwa wojewody Jana
Leszczynskiego do Sztokholmu na rozmowy z Karolem Gustawem
(w czerwcu 1655 r.). Spisal w6wczas przebieg tych rozm6w.
Uczestniczyl w rozmowach z elektorem brandenburskim
w 1657 r .. a w 1660 r. - w rokowaniach pokojowych w Oliwie.
Podczas tychze rokowari otrzymal z rak cesarza Leopolda I no­
bllltacje. W 1662 r. na sejmie polsklm zatwierdzono indygenat
nadany Pastoriusowi i jego potomkom za zaslugt naukowe
i dzialalnosc publlczna prowadzona w interesie Rzeczypospolitej.
Wielosc i roznorodnosc zaj�c spowodowala, ze w sierpniu
1667 r. Pastorius zrezygnowal z posady w girnnazjum w Gdari­
sku. Od tej chwili poswiecll sie wylacznle dzialalnosci publlczne],
naukowe], literackiej. Pod koniec lat trzydziestych dojrzewala
w nirn decyzja. aby zmienic wyznanie. Prawdopodobnie na
poczatku 1670 r. przeszedl na katollcyzm, rok p6iniej katolicyzrn
zadeklarowala jego zona wraz z dzlecmi (z wyjatklem c6rki Okta­
wii). Od tego czasu zyskal Pastorius wiele nadari i godnosct (zo­
stal burgrabta rnalborskirn i wlasciclelem kilku wsi pod
Gdansklem]. .Juz jako katolik pisywal regularnie panegtryki, poe­
rnaty zalobne i inne teksty okollcznosciowe. W 1675 r .• po smiercl
zony, Pastorius przyjal swiecenia kaplariskle. Otrzymywal p6iniej
liczne godnosct koscielne i czerpal zyski z beneficj6w. sporo srod­
k6w materialnych przeznaczajac na cele publiczne (m.in. na re­
mont i rozbudowe kosciolow). Mirno licznych zajec i sedzlwego
wieku nie zaprzestal dzlalalnosci naukowej i literackiej. Opraco­
wal m.in. rozprawe 0 pochodzeniu Slowian De oriqinibus Sannati­
cis (wyd. posmiertne: Gdansk 1685). a takze dzieje najnowsze
Polski - Historiae Polonae pars prior (Gdansk 1680). Wyjatkowo
pracowite i aktywne zycie zakoriczyl 26 grudnia 1681 r. Zostal
pochowany w katedrze fromborskiej. Z malzenstwa zawartego
z c6rka. kupca poznanskiego (przed 1643 r.) rnial pi�ciu syn6w
i co najrnniej cztery c6rki.
Bibliografia
S. K 0 t: Polacy na studiach w Orleanie w XVI i XVII wieklL "Sprawozdanie
Polskiej Akademii Umiej�tnosci" 1920. nr 3; L. C h m aj: Bracia polscy. Ludzie
- idee - wptywy. Warszawa 1957. s. 44-47; W. 0 g rod z ins k i: Dziije piS­
miennictwa sl.qskiego. Katowice 1965. s. 78. 375; L. K u r d y b a c h a: Mysl pe­
dagogiczna Joachima Pastoriusa. "Sprawozdanie z Prac Naukowych Wydzialu

107
PEREGRYN Z OPOLA
Nauk Spolecznych Polskie] Akademii Nauk" 1969, z. 2: K. K ubi k: Joachim
Pastorius, gdaftski pedagog XVII wieku. Wroclaw 1970: P. Mus i 0 1: PiSmien­
nictwo polskie na Slqsku do poczqtk6w XIX wieku. Opo1e 1970, s. 84-85;
J. M 0 s k a 1. S. W il c z e k: Album pisarzy slqskich. Opo1e 1972, s. 24-25:
K. K ubi k, L. M 0 k r z e c k i: Trzy wieki nauki gdaftskil:j. Szkice z dzil:j6w od
XVI do XVIII uiieku. Wroclaw 1976, s. 37, 52-53, 56, 86-87: L. M 0 -
k r z e c k i: Pastorius ab Hirtenberg Joachim W: Polski slownik biograflCzny.
T. 25. Red. S. Kieniewicz, E. Rostworowski. Wroclaw 1980,
s. 261-265: Bibliografw. piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII i XVIII wieku.
"Slqski Korbut". Red. J. Z are mba. Wroclaw 1980, s. 146-152.
Teresa BanaS
PEREGRYN Z OPOLA, Peregryn z Raciborza (ok. 1260 - po
1333), dominikanin w klasztorach w Raciborzu i we Wrodawiu,
prowincjal polskiej prowincji domlnikanow, inkwizytor, autor
kazari.
Peregryn wywodzil sie najpewniej z rodziny mleszczariskte] ze
Slaska Opolskiego (prawdopodobnie z Opola). Pierwszym etapem
w jego karierze jako duchownego byl klasztor Domlntkanow pw.
sw, Jakuba w Raciborzu. W klasztorze ukoriczyl szkole konwen­
tualna, prawdopodobnie odbyl tez studia na ktoryms z uniwersy­
tetow, Z 1303 r. pochodzi wzmianka 0 sprawowaniu przez
Peregryna urzedu przeora w klasztorze raciborskim; podowczas
byl rowntez spowiednikiem rodziny kstazece] i kaznodzieja na
dworze kstecia raciborskiego Przernysla. W 1305 r. zostal
przeorem w klasztorze sw, Wojciecha we Wrodawiu. .Jeslenta tego
roku wybrano go na prowincjala polskle] prowincji dominikanow,
Z funkcji tej zrezygnowal w maju 1312 r., nie przyjal tez ponow­
nego wyboru. Peregryn powrocil do Raciborza. gdzie zajaJ sie
organizowaniem nowo zalozonego klasztoru Dominikanek. Papiez
Jan XXII powolal go w 1318 r. na urzad inkwizytora dla diecezji
wrodawskiej i krakowskiej. Prawdopodobnie z jego osoba laczy
sie trwajaca w tym czasie (do 1326 r.) akcja przeciw begmkom
slaskim. Peregryn raz jeszcze piastowal urzad prowincjala, na
ktory zostal wybrany w 1322 r., a ustapil zen w 1327 r. Niewiele
wiadomo 0 ostatnich latach zycta Peregryna, prawdopodobnie
spedzll je we Wroclawlu, gdzie zmarl po 1333 r.
Peregryn zaslynal jako autor dwoch cyklow kazan - de tem­
pore (w roznych przekazach liczy on od 57 do 65 kazan) i de
sanctis (do 63 kazan) , w ktorych wykorzystywal m.in. wcze­
sniejsze zbiory kaznodziejskie, przypisywane Jakubowi de Vora­
gine i Marcinowi Polakowi. Najpewniej powstaly one przed 1297 T.

PEREGRYN Z OPOLA
108
Wsrod kazari de sanctis znalazly sie m.in. utwory 0 swietych:
Wojciechu, Stanislawie, Wadawie i Jadwidze (brak ich jednak na
ogol w rekoplsach proweniencji niepolsklej]. Kazania Peregryna
cechu]e barwna stylistyka, pelno w nich materialu egzemplowego
i anegdotycznego, stad tez cieszyly sie one w sredntowteczu
wielka popularnoscta, Liczbe zachowanych przekaz6w szacu]e si�
dzisiaj na 300; zawierajace je rekopisy znajduja si� w 76 bibliote­
kach europejskich; ponadto do 1505 r. doczekaly sie one dzie­
wlectu wydan (w tym siedem w inkunabulach). Dorobek
Peregryna wywarl znaczacy wplyw na tworzaeych niemal w calej
Europie autor6w badz kompilator6w innych zbior6w kazari. Nie­
kt6re sennones Peregryna byly wlaezane do innych, uwazanych
dzisiaj za anonimowe, kolekcji kazari (np. Flores de tempore).
Anonimowy kompilator polskojezycznych Kazan gnieznienskich
uzupelnll sw6j zbi6r 0 dwa tlumaczenia kazari autorstwa Peregry­
na. Korzystali z nich rowntez polscy kaznodzieje XV w. (Jan
Szczekna, Mikolaj Wigandi).
Bibliografia
Per e g r i n I de Opole: Sermones de tempore et de sanctis. Wyd. R. Tat a -
r z y Ii ski. Warszawa 1997; Per e g r y n z Opola: Kazania de tempore i de
sanctis. Red. J. W 0 1 n y. Przel. J. M r u k 6 w n a. Krak6w-Dpole 2001.
A. L u b 0 s: Geschichte der Literatur Schlesiens. Bd. 1. Munchen 1960,
s. 22-23; J. Wo 1 ny: Lacmski zbi6r kazafl Peregryna z Opola i ich zwiqzek
z tzw. Kazaniami GnieznieflskimL W: Sredniowiecze, Studia 0 kulturze. T. 1. Red.
J. Lewa Ii s ki. Warszawa 1961, s. 171-238; Z. M az u r: Powstanie i dzialal­
nose inkwizycji dominikaflsk� na Slqsku w XIV wieklL .. Nasza Przeszlosc" 1973,
T. 39, s. 181-191; J .B. S c h n eye r: Repertorium der lateinischen Sermones
des Mittelalters fur die Zeit von 1150-1350. Bd. 4. Munster 1974, s. 548-574;
J. W 0 1 n y: Uwagi 0 kaznodziljstwie dominikaflskim w Polsce sredniouiiecznei.
W: Studia nad historiq dominikan6w w Polsce 1222-1972. Wyd. J. K 1 0 -
c z 0 w ski. Warszawa 1975, s. 543-551; J. W 0 1 n y: Exempla z kazafl nie­
dzielnych Peregryna z Opola. W: Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce
p6Znego sredniowiecza. Wyd. B. G ere III e k. Wroclaw 1978, s. 243-282;
J. W 0 I n y: Peregryn z Opola. W: Polski slownik biograflCzny. T. 25. Red.
S. Kieniewicz, E. Rostworowski. Wroclaw 1980, s. 599-602; S. Do­
b r zan 0 w ski: Peregryn z Opola. W: Slownik polskich teolog6w katolickich.
Red. H.E. Wyczawski. T. 3. Warszawa 1982, s. 347-348; F.J. Worst­
b roc k: Peregrinus von Oppeln. In: Die deutsche Literatur des Mittelalters. Ver­
fasseriexikon. Berlin 1989, s. 402-404; S. Wi e 1 gus: Sredniowieczna lacifl­
skQj�zyczna biblistyka polska. Lublin 1992, s. 144-147; T. Wii n s c h: Peregri­
nus von Oppeln (gest. um 1333) als Exeget. "Oberschlesisches Jahrbuch" 1993,
Bd. 9, s. 25-39; F. He i d u k: Oberschlesisches Literatur-Lexikon. Biogra­
phisch-Literatur Handbuch. Bd. 2. Berlin 1993, s. 188; Z. Z i e Ion k a: Geogra-

109
PIOTR Z ByCZVNY
fia zycia literackiego polskiego krequ. kulturowego na Sl.qsku. Slupsk 1994,
s. 209-210; D. Vel d t r u p: Prosopographische Studien zur Geschichte
Oppelns als herzoglicher Residenzstadt im Mittelalter. Berlin 1995, s. 229;
J. W 0 I n y: Przeklady laciftskich kazaft Peregryna z Opola. W: Benedyktyftska
ptaca: Studia historyczne ofiarouxuie O. Pawlowi Sczanieckiemu w 80. rocznice
urodzin. Wyd. J.A. Spiez OP i Z. Wielgosz. Krakow 1997, s. 141-148;
E. Mad a s: Handschrijten und Inkunabeln des Pereqrinus in Ungam. In: Die
Anjange des Schrijttums in Oberschlesien bis zum Frilhhumanismus. Hrsg.
G. K 0 sell e k. Frankfurt am Main 1997, s. 169-182; B. S n 0 c h: G6rno­
sl.qski leksykon biograjiczny. Katowice 1997, s. 174; T. W ii n s c h: Zur Gestal­
tung von Predigtexempla aus den "Sermones de tempore" des Pereqtinus von
Oppeln: In: Die Anjange des Schrijttums in Oberschlesien bis zum Frilhhu­
manismus. Hrsg. G. K 0 sell e k. Frankfurt am Main 1997, s. 139-167;
W. M r 0 z 0 w i c z: Mittelalterliche Handschrijten oberschlesischer Autoren in der
Universitdtsbibliothek Breslau / Wroclaw. Heidelberg 2000, s. 79-84.
Wqjciech Mrozowicz
PIOTR Z ByCZVNY (ok. 1310-1389). kanonik brzeski. kroni­
karz.
Piotr. mimo przydomku .z Byczyny", urodzil ste prawdopodob­
nie w Brzegu, w rodzinie mieszczariskle], ktora z czasem prze­
nlosla ste do Byczyny. Na podstawie nielicznych zachowanych
wzmianek tylko dose pobieznle mozemy przesledztc kartere Piotra
w stanie duchownym. W 1353 r. byl kapelanem u joarmitow
brzeskich. Na dwor ksiazat brzeskich dostal ste w 1358 r.. zo­
stajac kapelanem kstecta Ludwika I. ktory zaslynal jako mecenas
nauki i sztuki. Jeszcze przed 1378 r. objaJ kanonte w kolegiacie
sw, Jadwigi w Brzegu, byl tez proboszczem w Zielecicach. Mamy
wiadomosci 0 pobycie Piotra w kurii papieskiej w Awinionie.
Od czasu L. Schultego i A. Schaubego Piotr z Byczyny jest po­
wszechnie uwazany za autora Kroniki ksiq.zqt polskich, traktowa­
nej niekiedy nawet jako .. kulminacyjny punkt sredntowtecznego
dziejopisarstwa polskiego" (H. Zeissberg). Kronika ta zostala za­
dedykowana ksleciu Ludwikowi I i jego kuzynowi - ksteciu le­
gnickiemu Rupertowi. Ukazuje ona histori� Polski od pocza..tkow
do czasow wspolczesnych autorowi. przy czym narracja miala
obja..e dzieje poszczegolnych wladcow i biskupow. Piotr korzystal
z licznych irodel. zwlaszcza z Kroniki polskUj. W cz�sci spisanej
samodzielnie perspektywa sla..ska wyrainie zaciatyla nad przed­
stawianiem historii w skali ogolnopolskiej. Cz�sto dyskutowana..
kwestia.. zwia..z;ana.. z Kronikq ksiq.zqt polskich byla narodowose jej
autora. ktora.. usilowano ustalie na podstawie tendencji politycz-

PIOTR Z ByCZ\'NY
110
nych czytelnych w jej tekscte, Wskazywano zar6wno na niemiec­
kie pochodzenle Piotra, jak i na jego .. poczucie narodowosciowe
polskie". Chociaz dyskusja ta nie przyntosla satysfakejonujacej
odpowiedzi, to jednak podkreslano reprezentowanie przez autora
.. polskiej racji stanu i gloryflkacje wybitnych wladc6w zaslu­
zonych dla kraju, slowem swoisty polski patriotyzm panstwowy"
(R. Heck). Kronika ksiqj;q[ polskich doczekala ste kontynuacji,
ktora splsal Ambrozy Bitschen: kontynuacje otrzymalo rowniez
poznosredntowieczne tlumaczenie kroniki na jezyk niemiecki.
Bibliografia
Chronica principum Poloniae. Ed. G.A. S ten z e 1. In: Scriptotes rerum Sile­
siacarum Bd. 1. Breslau 1835. s. X-XVII. 38-156; Kronika ksiqZqt polskich.
Wyd. Z. W <: c 1 e w ski. W: Monumenta Poloniae historica. T. 3. Lwow 1878.
s. 423-578; tlumaczenie fragmentu na jezyk polski: Kronika ksiqZqt polskich.
TIum. J. S<:kowski. W: By czas rue zacmil i ruepami�c. Wyb6r kronik: sre­
dniowiecznych. Wyd. A. J eli c z. Warszawa 1979. s. 127-132.
H. Z e iss b erg: Die polnische Geschichtsschreibung des Mittelalters. Leip­
zig 1873. s. 129-132 i in.; C. G run hag e n: Wegweiser durch die schle­
sischen Geschichtsquellen bis zum Jahre 1550. Breslau 1889. s. 6:
W. S c h u 1 t e: Die politische Tendenz der Cronica Principum Polonie. Breslau
1906; Ide m: Zur Ctonica Principium Polonie. "Zeitschrift des Vereins fur Ge­
schichte Schlesiens" 1908. Bd. 42; A. S c h a u b e: Kanonikus Peter Bitschen
und die Tendenz seiner Filrstenchronik (Cronica principium Poloniae). "Zeitschrift
des Vereins fur Geschichte Schleslens" 1927. Bd. 61, s. 12-43; G. Be r n h o­
fen: Das Kollegiatstift zu Brieg in seiner personlichen Zusammensetzung von
den Anfangen (1369) bis zur Sdkulartsation (1534). Breslau 1939. s. 52-54;
J. D Go b row ski: Dawne dziejopisarstwo polskie (do roku 1480). Wroclaw 1964.
s. 165-168; A. Karlowska-Kamzowa: Fuiulacje artystyczne ksi�cia
Ludwika I brzeskiego. Studia nad rozwqjem swiadomosci historycznf!j na Slqsku
XN-XVIII w. Opole-Wroclaw 1970; R. H e c k: Akcenty spoleczne i moraliza­
torskie w .Kronice ksiqZqt polskich". W: Cultus et cognitio. Studia z dziej6w sre­
dniowiecznf!j kultury. Red. S. K u c z Y il ski i in. Warszawa 1976. s. 181-192;
R. He c k: "Chronica principum Poloniae" a "Chronica Polonorum". "Sobotka"
1976. T. 31. s. 185-196; Ide m: Kronika ksiqZqt polskich - metoda prezentagi
dziej6w. W: Dawna historiografw. slqska. Matenaly z sesji naukowej odbytf!j
w Brzegu 26-27 listopada 1977 r. Opole 1980. s. 61-81; Z. Z i e Ion k a: Geo­
grafia zycia literackiego polskiego kr�gu kulturowego na Slqsku. Slupsk 1994.
s. 20. 24: N. K e r s ken: Geschichtsschreibung im Europa der "nationes". Na­
tionalgeschichtliche Gesamtdarstellungen im Mittelalter. Koln-Weimar-Wien
1995. s. 516-522; B. S n 0 c h: G6moslqski leksykon biografr.czny. Katowice
1997. s. 176; P. B e r i n g: Narration, Rhetorik und Metatext in der Cronica Prin­
cipum Poloniae. ..Symbolae Philologorum Posnaniensium Graecae et Latinae"
1998. T. 12. s. 55-63; W. M r 0 z 0 wi c z: Mittelalterliche Handschriften ober­
schlesischer Autoren in der UniversiUitsbibliothek Breslau / Wroclaw. Heidelberg
2000. s. 86-88; Ide m: "Kronika ksiqZqt polskich" i inne sredniowieczne

111
PISTORIUS SZ¥MON
Silesiaca w rekopisie Biblioteki Narodouiej w Ptadze (XXIII G 27). W: Viae histo­
ricae. Ksieqa jubileuszowa dedykowana Profesorouii Lechowi A. Tyszkiewiczowi
w siedemdziesiata roczntce urodzin. Red. M. G 0 1 i n ski i S. R 0 S i k. Wroclaw
20m, s. 41-55.
Wqjciech Mrozouncz
PISTORIUS SnrMON, Opoliensis Silesius (ok. 1568-1638). poe­
tao pedagog.
Urodzil ste w slaskle] rodzinie Beckerow, Nazwisko tej rodziny
uleglo w XVI w. latynizacji ("pistorius" znaczy .ptekarskt"). Ojciec
rodziny Jakub z Brzegu postanowH wraz z bliskimi przenlesc sie
do Opola. Tu prawdopodobnie przyszedl na swiat Szymon. ktory
pierwsze nauki pobieral wlasnte w tym mlescie, Poczatkowo stu­
diowal na Slasku, poznle] - razem ze swym przyjacielem Tobia­
szem -Jarzabkiem - na jednym z niemieckich untwersytetow, Po
studiach. okolo 1590 r .. Pistorius zostal pastorem polskiej gminy
luteranskle] w Tarnowskich Gorach (owczesne Ksiestwo Opolskie).
Przebywajac w tym miescie, popadl w konflikt z pastorem gminy
niemieckiej Andrzejem Bauerem. sklaniajacym ste ku kalwiniz­
mowi. Pistorius z kolet, pod wplywem korespondencji z Faustem
Socynem, powoli przekonywal sie do arianizmu. Z Bauerem
pokloctl ste 0 dogmaty i w konsekwencji rada miejska oskarzyla
obydwu antagontstow przed wladzaml koscielnyml w Karniowie.
Pistorius wyjechal z Tarnowskich Gor do Krapkowic (kolo Opola),
tam zostal nauczycielem, poznle] zas diakonem gminy Iuterari­
skiej (stanowisko zatwierdzono 4 czerwca 1592 r. w Wittenber­
dze). Ujawnlone jednak wczesnie] sympatie dla antytrynitaryzmu
sprawily, ze w poczatkach maja 1603 r. przyjechal (wraz rektorem
szkoly w Tarnowskich Gorach Danielem Franconiusem i Toma­
szem Oejzanowsktm z Krapkowic) na synod arianskl do Rakowa.
W 1604 r. sprowadzil ste na stale do Polski i objaJ urzad ministra
zboru ariansklego w Czarkowach nad dolna Nida, Przyjainil sie
wowczas z Hieronimem Moskorzowskim, przebywal na jego dwo­
rze, korzystal z bogatej biblioteki i pomocy materialnej bogatego
przyjaciela. Za wszystko odwdzleczyl ste, pisz<\c panegiryki na
czesc Moskorzowskiego i calej jego rodziny. W Czarkowach nie
sp�dzal Pistorius calego swego czasu, dojezdzal wowczas takZe do
Rakowa. gdzie mial dom i plac (ktorego cz�sc sprzedal w 1617 r.
cyrulikowi Jakubowi Rutkiewiczowi). Zajmowal si� ksztalceniem
mlodzieZy (wyklady w Akademii Rakowskiej) oraz sprawami
zborowymi (religijne dysputy i korespondencje). W miar� uplywu

PISTORIUS SZ¥MON
112
czasu coraz rzadziej opuszczal Czarkowy, tlumaczac sie przepra­
cowaniem. W maju 1638 r. prosil synod arianskt w Kisielinie
o przeniesienie go do innego zboru. Presby nie uwzgledntono,
lecz przydzielono Pistoriusowi pomocnika. Z tegoz 1638 r. pocho­
dzi ostatnia wzmianka 0 poecie. Wkr6tce potem zmarl. Byl zona­
ty trzykrotnie, po raz pierwszy z Katarzyna Plsecka, siostra
znanego poety artansktego - Tomasza, po raz drugt z ntejaka
wdowa Regina, wreszcie - z bllze] nieznana Fausta, szlach­
cianka, z ktora nie mlal potomk6w. Z dw6ch pierwszych
malzeristw mial czternascioro dzieci.
'Iworczoscia poetycka Pistorius zajmowal sle juz w czasie po­
bytu na Slasku. W 1595 r. oglostl we Wroclawiu dwa zbiory epi­
gramat6w pt. Epigrammatum libelli duo animi gratia conscripti
a Simone Pistorto Oppoliensi. Pierwszy zbiorek zadedykowal Ada­
mowi Dzlerzanowskiemu, slaskiernu szlachcicowi, wlasctctelowt
Wysokiej (pod Olesnem). Drugi tomik poswiecil Andrzejowi Koch­
cickiemu, wlasctclelowl Korzeclna i Lublirica. Z Kochcickim, kt6ry
byl mecenasem wielu slasklch poet6w, Pistorius dlugo utrzymy­
wal kontakty, korespondowal z nim niemal przez cale zycte, Licz­
ne eplgramy Pistoriusa, ukladane na kanwie Pisma Swietego
i ujete w forme dystych6w, mialy spelniac funkcje dydaktyezna,
gl6wnie wsrod mlodziezy rakowskiej. Utwory te tloczono w dru­
karni w Rakowie. Wychodzily one czesto spod pras bez daty
i miejsca wydania, a nosily staly tytul: Sacrorum Epigrammatum
Octemio. Czasem nie mialy w ogole tytulu. Kolejne edycje octer­
nion6w ukazywaly sie, wedlug A. Kaweckiej-Gryczowej, w latach:
1611, 1612, przed r. 1623, okolo 1636 i 1637 r. Niekt6re z tych
edycji stanowily czesctowe powt6rzenia wydan poprzednich. Caly
cykl podsurnowal Pistorius oddzielnie ogloszonym utworem no­
szacym tytul: Liber Proverbiorum Salominis carmine explicatus
(ok. 1637 r.).
Epigrarny Pistoriusa zawieraja, opr6cz nauki moralnej, liczne
informacje na temat zycia 6wczesnej wsp61noty arlanskie]. Poeta
opiewal wazntejsze wydarzenia zborowe, upamietnlal liczne uro­
czystosct rodzinne najwybitniejszych przedstawicieli zboru. Wyra­
zal tez tw6rca swe poglady na tematy religijne, polityczne,
historyczne. Wiersze Pistoriusa stanowia cenne zrodlo do pozna­
nia atmosfery zycia wsp61noty arianskiej w Rakowie.

113
PISTORIUS SZVMON
Bibliografia
L. C h m a]: Slqzacy wsr6d brad polskich. Kartka z dziej6w stosunk6w kul­
turalnych Slqska z Polskq. Katowice 1936, s. 25-28; W. 0 g rod z i ri ski: Stan
i potrzeby nauki polskii# w zakresie pismiennictuxi slqskiego. Katowice 1936,
s. 30, 31; P. Mus i 01: Pisarze polscy na dawnym G6mym Slqsku na przeiomie
XVI/XVII w. .Fantana" 1939, R. 2, nr 7/8, s. 9-10; W.Ogrodziiiski: Dzie­
je piSmiennictwa slqskiego. Katowice 1965, s. 78, 377; Z. Z i e Ion k a: Wspo­
mnienie brata polskiego Szymona Pistoriusa. .Kalendarz Opolskiego Towarzystwa
Rozwoju Ziem Zachodnich" 1969, s. 190; J. Z are mba: Polska literatura na
SlqskLL Cz. 1. Katowice 1971, s. 32-33; A. K awe c k a - G r y c z 0 w a: Anaft­
skie oflCyny Rodeckiego t Stemackiego. Wroclaw 1974, s. 127, 248-250, 254;
J. Z are mba: PiSmiennictwo ewangelickie na SlqsklL (Do roku 1800). W:
Udziat ewangelik6w slqskich w polskim zyciu ku/turalnym Red. T. W 0 j a k.
Warszawa 1974, s. 29; M. Paw low i c z 0 w a: Szymon Pistorius w krequ. An­
drzeja Kochcickiego. W: .Prace Historycznoliterackie". T. 12: Studia staropolskie.
Red. J. Z are mba. Katowice 1979; Bibliografia piSmiennictwa polskiego na
Slqsku XVII i XVIII uiieku: "Slqski Korbui". Red. J. Z are mba. Wroclaw 1980,
s. 153-157; J. Ta z b i r: Pistorius Szymon. W: Polski slownik biograflCzny.
T. 26. Red. S. Kieniewicz, E. Rostworowski. Wroclaw 1981, s. 569-
570.
Teresa BanaS

R
ROZDZIENSKI WALENTY (ok. 1570-przed 1642). kuinik slaskt
i poeta, szlachcic siewierski.
Urodzil ste we wsi Rozdzieri (obecnie jedna z dzielnic Katowic
- Szopienice). Byl synem Jakuba. zwanego Bruskiem, wlasctcte­
la karczmy w Roidzieniu, i nieznanej nam z imienia corki Sycha
(Zycha) Boguckiego. Pochodzila ona ze starego kuiniczego rodu.
Szkole paraflalna ukoriczyl Rozdzieriski prawdopodobnie
w saslednlch Myslowicach, a w rodzinnej kuinicy nauczyl sle za­
wodu. Po smierci matki Walenty razem z bratem Janem objelt
w uZytkowanie jej kuznte wraz z ctazacyml na niej dlugami. Byly
one przyczyna procesow sadowych, jakie Rozdzleriski wytaczal
w latach 1591, 1594, 1596 panom myslowickim. Proces z r. 1596,
ktory wytoczyl Rozdzleriski swej pani - Katarzynie Salamonowej
- przed sadem dominialnym w Pszczynie, zakoriczyl ste jego
przegrana, Sad polecil Rozdzierisklemu splacic dlugi solidarnie
wraz ze spadkobiercami po nieZyja,cym juz bracie i 28 czerwca
1596 r. nakazal go uwteztc, Prawdopodobnie w wlezleniu nie
przebywal jednak zbyt dlugo. Po odbyciu kary kierowal kuznlca­
mi niweckimi. W 1602 r. toczyl spor z Janem Dabsklm najpierw
przed sadem starosty siewierskiego, a poznle] przed sadem apela­
cyjnym w Krakowie. W nastepnych latach zycte zawodowe
i spoleczne Rozdzterisklego ustabilizowalo sie - uzyskal szlachec­
two Ksiestwa Siewierskiego. Nalezy przypuszczac, ze w latach
1602-1610 pracowal nad wierszowanym poematem 0 hutnikach.
przygotowujac rekopts do druku. W 1605 lub 1606 r. wraz z ro­
dztna przeniosl ste do Kozieglow, Zwiazal ste z protestanckim kre­
gtem skupionym w Koszecinie wokol Andrzeja Kochcickiego, ktory
byl jego mecenasem, utrzymywal bliskie kontakty z kregiem
dworskim w Pilicy. zgromadzonym wokol kasztelana oswi�cim­
skiego Wojciecha Padniewskiego, a takZe z Krakowem i jego kul­
tura,. W swej bibliotece zebral Roidzienski spory ksi�gozbior,

115
ROZDZIENSKI W ALENTY
o czym dowiadujemy sie z akt procesowych. W dniu 26 czerwca
1617 r. Rozdzieriskl ozenll sle po raz drugl - z Anna. Woszczy­
nianka, Slub wzieli w kosclele Mariackim w Krakowie. Jego syn
z pierwszego malzenstwa, Wladyslaw, zapisal sie w 1626 r. do
Akademii Krakowskiej. Po jej ukoriczenlu zamieszkal z ojcem
i macocha w Kozieglowach. Rozdzieriski zmarl mtedzy 1640
a 1642 r .. a jego zona na przelomle lat 1643 i 1644. Mial brata
Jana oraz stostry Dorote i Anne.
W 1612 r. w oficynie drukarskiej Szyrnona Kempiniego w Kra­
kowie ukazal ste poemat Cfficina. ferraria abo huta i warstat szla­
chetnego dziela zelazneqo. Rozdzieriskl przedstawil w nim dzieje
g6rnictwa i hutnictwa na swiecle, w Polsce i na Slasku, informo­
wal 0 technikach pracy hutniczej. rodzimym folklorze g6rniczym
i hutniczym (pisal m.in. 0 skarbnikach i ubozach). Na szczegolna
uwage zasluguje koricowy rozdzial poematu zatytulowany Wlasny
konterfekt: abo wyobraZenie zywota kuzniczeqo. Utw6r charaktery­
zuje ste orygmalna zawartoscia tresciowa oraz ctekawa forma lite­
racka, Tekst Rozdztensktego poprzedzili dwoma epigramatami
lactnskiml dwaj poeci z kregu Andrzeja Kochcickiego - Daniel
Murovius i Pawel Tvardocus,
Unikatowy egzemplarz utworu odkryl w 1929 r. ks. Leon For­
manowicz w zbiorach Biblioteki Kapituly Gnieznieriskle]. Pierwsze
wydania tekstu sa zasluga Romana Pollaka (1933 - edycja
skrocona, 1936 - pierwsze pelne wydanie, 1948 - kolejne).
W 1962 r. ukazalo ste wydanie jubileuszowe poematu, a w 1976
- edycja angtelska, Poematowi Rozdzteriskiego poswteclli swoje
studia historycy literatury. jezykoznawcy, folklorysci, badacze
dziej6w gorntctwa i hutnictwa. Postac sarnego Rozdziensklego
i jego dzielo byly wspolczesnte kanwa utworu dramatycznego
Jana Kazimierza Zaremby. prozy Jerzego Sikory oraz utwor6w
poetyckich Boleslawa Lubosza i Krystiana Pryndy. 0 jedynym
utworze Rozdzienskiego Czeslaw Hernas pisal obrazowo: .. Officina
ferraria wnosila do literatury XVII wieku nowy temat: patos
i ptekno pracy fizycznej i nobilitowala [ J obdartego bohatera.
m6wila 0 pozytku i heroizmie jego pracy. [ J w zbiorowym portre-
cie proletariuszy tamtych czas6w w sczernialych od ognia bohate­
rach odkrywala dume i honor zawodowy. przyznawala im prawo
do pelnej godnosci humanistycznej".

ROZDZIENSKI W ALENTY
116
Bibliografia
Rozdzierisciana. Studia 0 Walentym Roidzieriskim autorze "Offr.cina ferraria"
z 1612 r. Red. S. R 0 S P 0 n d. Wroclaw 1965; Nowe Rozdzierisciana. Studia
o Walentym Rozdzieriskim i jego dziele "Offr.cina ferraria". Red. A Jar 0 S z,
Wroclaw 1985; AW. Jar 0 S z: Walenty Roidzieriski poeta i hutnik ze Slqska.
Kielce 2000.
Dariusz Rotl

s
SCHEFFLER JOHANN. pseudo Angelus Silesius (1624-1677),
poeta, polemista.
Urodzil ste we Wrodawiu jako syn Stanislawa i Marii Magda­
leny, c6rki Johanna Hennemanna z Wroclawia, cesarskiego le­
karza nadwornego. Ojca Stanislawa, krakowskiego mieszczanina
wyznania luteransktego, kr6l polski Zygmunt III nobilitowal
w r. 1597 za zaslugt dla Korony Polskiej. Johann byl najstarszym
z trojga dzieci Stanislawa i Marti Magdaleny, wezesnle tez utracil
oboje rodzic6w: ojciec zmarl w 1637 r., a matka w dwa lata poz­
niej. Johann Scheffler uczeszczal w latach 1636-1643 do Gim­
nazjum sw, Elzbiety we Wrodawiu, w kt6rym nauczal retoryki
i poetyki Christoph Koler, zwolennik nowej poezji niemieckiej. To
wlasnie pod jego kierunkiem czynil mlody Johann swe pierwsze
pr6by poetyckie. Gimnazjum ukonczyl Scheffler z doskonala opt­
nla ad queaque summa natus, co zmobilizowalo go do dalszej na­
uki najpierw w Strasburgu, gdzie studiowal medyeyne i prawo
paristwowe, a nastepnle na uniwersytecie w Lejdzie, gdzie po­
glebtal te same dziedziny wiedzy. W Lejdzie nawlazal kontakt
z mistyczna.. grupa mennonit6w, kt6rzy kladli nacisk na przeb6-
stwienie czlowieka, stopienie ste z Bogiem w oblubiericze] mlloscl,
Ugrupowanie to programowo odrzucalo przemoc i wszelkie insty­
tucje z nla zwiazane. Pod wplywem nowych znajomych Scheffler
rozczytywal sie w pismach wielkich mistyk6w, takich jak blo­
goslawiony Johann Ruysbroeck (1293-1381), oraz teozof6w,
wsrod kt6rych preferowal Jakuba Boehmego (1575-1624). Stu­
dia ukoriczyl Scheffler w Padwie. Tam 9 lipca 1648 r. zdobyl tytul
doktora filozofii i medycyny. W Padwie zbllzyl ste po raz pierwszy
do srodowtska katolickiego. Po studiach wr6cil na Slask, na]­
pierw do rodzinnego Wrodawia. I tu najprawdopodobniej zetknal
ste z mistykiem Danielem Czepko z Brzegu oraz grupa jego przy­
jaci6l, kt6rzy kontynuowali religfjnosc mistyczna wywodzaca ste

SCHEFFlER JOHANN
118
od Mistrza Eckharta (1260-1327), Jakuba Boehmego i Walenty­
na Welgla (1533-1588). Najog6lniej rzecz ujmujac, srodowisko
6wczesnych wroclawskich mistyk6w glostlo, ze B6g i swlat tworza
jednosc, a Stw6rca jest substancja przenikajaca wszystko, co
Istnleje, nawet najdrobniejszy przedmiot. Objawia Go wtec takze
przyroda. Dusza czlowieka jest scisle zwlazana z Bogtem, byty te
nie moga wrecz bez siebie Istnlec. Czepko m6wil 0 trojakim naro­
dzeniu Chrystusa: w lonie Ojca, przez Maryje i w duszy wie­
rzacego.
Po kr6tkim pobycie we Wroclawiu przentosl sie Scheffler do
Olesnicy i tam od r. 1649 pracowal jako nadworny lekarz kslecta
Sylwiusza Namroda. ZaprzyjaZnil sie w6wczas z mteszkajacym
w Bystrem kolo Olesntcy Abrahamem von Franckenbergiem, ma­
tematykiem, fizykiem, lekarzem, teologiem i mistykiem w jednej
osobie. Przyjazri z tym niezwyklym czlowiekiem, formalnie lutera­
ninem, ale ceniacym bardzo mistyk6w katolickich, miala prze­
Iornowe znaczenie dla rozwoju duchowego i intelektualnego
mlodego Schefflera. Dzleki mozltwosct korzystania z zasob6w bt­
blioteki Franckenberga poglebial mlodzleniec znajomosc panzofii
i mistyki. Zapoznal ste takze z pogladaml Franckenberga, kt6ry
w kazdym z wyznari wldzlal elementy chrzescijaristwa, ale nie
jego pelrue, staral ste wtec stworzyc wspolnote duchowa, kt6ra
obejmowalaby na r6wni chrzescijan, zydow i pogan. Centralna
postacta kultu mial bye jednak Chrystus, prowadzacy do praw­
dziwego zjednoczenia z Boglem, Po smlerci przyjaciela w 1652 r.
i ze wzgledu na pom6wienia ze strony ortodoksyjnego pastora
dworu olesntcktego Ch. Freytaga - Scheffler postanowll zrezy­
gnowac z dobrze platnego urzedu lekarza kstazecego, Na decyzje
opuszczenia dworu wplynal tez z pewnoscia wydany mu zakaz
publikacji.
W grudniu 1652 r. wr6cil do Wroclawia, gdzie nawiazal kon­
takt z przyw6dcami odradzajace] sie na Slasku kontrreformacji.
W dogmatyke kotolicka wprowadzil Schefflera Heinrich Hart­
mann. Przekonany do katolicyzmu, 12 czerwca 1653 r. zlozyl
Scheffler w kosciele sw. Macieja we Wroclawiu wyznanie wiary
katolickiej, przyjmujqc na bierzmowaniu imi� Angelus. Rozpocza)
tez prac� w szpitalu sw. Macieja we Wroclawiu, na terenie pod­
zamcza, kt6re podlegalo jurysdykcji cesarskiej. Jako Angelus Si­
lesius wydawal potem swoje wiersze. Szczera konwersja mlodego
lekarza wywolala zgorszenie w kr�gach luteranskich Wroclawia.
Aby uzasadnie SWq decyzj�, Angelus Silesius wydal pismo pt.
Grundliche Ursachen und Motiven, warumb er von den Luthertumb

119
SCHEFFLER JOHANN
abgetreten. Und sich zu der catholischen Kyrchen bekennet hat
(1653). Po konwersjl, w 1654 r. otrzymal Angelus tytul lekarza
nadwornego od cesarza Ferdynanda III. W r. 1657 natomiast
opublikowal w Wiedniu zbi6r eptgramow pt. Geistreiche Sinn- und
Schlussreime. ktorego druga, poszerzona juz edycja nosila tytul
Cherubinischer Wandersmann (Glatz 1675). Ksiazka liczy poltora
tystaca eplgramow, zlozonych na og61 z dwu rymowanych alek­
sandrynow. Teksty maja charakter mistyczny i ascetyczny. Wy­
razil w nich poeta poglady licznych mistyk6w - dzlelo
w eklektycznej formie ujmuje dorobek mistyki chrzescljarisklej,
poczawszy od Dionizego Areopagity, Augustyna, Szkota Eriugeny,
przez Eckharta, sw, Bemarda z Clairvaux, Taulera, sw. Tomasza
z Akwinu. Ruysbroecka, Deutsche Theologie, skoriczywszy na
Boehmem, Wetglu, Czepce i Franckenbergu, a nawet htszpari­
skich mistykach barokowych. Za pomoca gry slow, antytezy
i metafory, jak rowntez teologicznej spekulacji poeta pr6bowal do­
trzec do istoty Najwyzszego, do tego wszystkiego, co w Bogu nle­
pojete i przez czlowleka nie nazwane.
W p6iniejszym okresie Zycia zajal ste Silesius dztalalnoscta
ptsarska - poetycka i polemlzujaca z protestantyzmem (m.in.
ptesni pasterskie Heilige Seelen - Lust oder Gestliche Hirten -
Lieder, Breslau 1657: piesnt optsujace smterc i sad ostateczny
- Sinnliche Beschreibung der vier letzten Dinge, Schweidnitz
1675. 55 pism polemicznych), a takze dzialalnoscia koscielna
(w 1661 r. przyjal w Nysie swlecenia kaplanskle) oraz charyta­
tywna: odziedziczony majatek przeznaczyl na pobozne fundacje,
Ostatnie dzlesteciolecte zycta spedzll Angelus Silesius pracujac
w szpitalu sw, Macteja we Wroclawiu oraz opiekujac ste jako le­
karz i kaplan chorymi. Ascetyczne Zycie i intensywna praca
spoleczna przyspieszyly smlerc Schefflera. Zmarl na gruzlice
w rodzinnym Wroclawiu 9 lipca 1677 r. Zostal pochowany w ko­
sctele sw, Macieja.
Dzlekl swym eptgramom i piesntom zaptsal ste na trwale w hi­
storii literatury. Jego teksty literackie spotkaly sle z entuzjastycz­
nym przyj�ciem takZe w kr�gach protestanckich, pomimo iZ
pami�tano 0 jego ostrych pismach polemicznych. Zainteresowanie
epigramami Aniola Sla.zaka zainicjowal Artur Schopenhauer, po­
tern cenili go wysoko m.in. Georg Wilhelm Hegel, Friedrich Schle­
gel i poeci romantyczni. Na j�zyk polski przekladali wiersze poety:
Adam Mickiewicz, J6zef Jankowski, Adam Szczerbowski, Alfred
Tom.

SCHERFFER VON SCHERFFENSTEIN WENZEL
120
Bibliografia
A. K a hie r t: Angelus SUesius. Breslau 1853; L. S i e m i ens k i: Portrety
literackie. Poznan 1875; C. S e 1 t man n: Angelus SUesius u, seine Mystik. Bre­
slau 1896; L. Vi n c e n ti: Angelus SUesius. Torino 1931; R. N e u win g e r:
J. Sche1fl.ers "Cherubinische Wandersmann" u, die deutsche Mystik. Leipzig
1937; H. Pia r d: La mystique d'Angelus SUesius. Paris 1943; W. D uri g:
J. Sche1fl.er als Kontroverstheologe u, Seelsorger. Bres1au 1944; H. Al t h a u s:
Sche1fl.ers "Cherubinischer Wandersmann". Mystik u, Dichtung. Giessen 1956;
O.F. B a b 1 e r: Adam Mickiewicz und Angelus SUesius. "Mickiewicz - Blatter"
1956, H. 2; J. Tar r ace: Angelus SUesius u, die spanische Mystik. Mainz
1959; A. S t r 0 k a: Aniol Slqzak (Angelus SUesius). W: Ludzie dawnego
Wroclawia. Wroclaw 1961, s. 112-118; E.O. Rei c her t: J. Sche1fl.er als Streit­
theologe. Gutersloh 1967; H. Foil m I: Czepko u, Sche1fl.er. Zurich 1968;
W. Urban: Zycie i dzialalnosc naukowa ks. J. Sche1fl.era (1624-1677). .Nasza
Przeszlosc" 1979, T. 52, s. 167-184; K.J. Wt s n Le w s k a: Teologia Angelusa
SUesiusa. Warszawa 1984; J. Pro k 0 P i u k: 0 Aniele Slqzaku s16w kilka. W:
A. Sla,zak [Angelus Si1esius): Cherubowy w�drowiec. Przel, M. Bryk­
c z y n ski, J. Pro k 0 P i u k, Wyb6r i wstep J. Pro k 0 P i u k. Krak6w 1990;
M. S z y roc k i, M. B 0 r y s i a k: ScheJj1.er Johannes. W: Polski slownik biogra­
ficzru]. T. 35. Red. H. Mar k i e w i c z, Warszawa 1994, s. 424-425.
Teresa BanaS
SCHERFFER VON SCHERFFENSTEIN WENZEL (1603-1674),
poeta, tlumacz, muzyk.
Urodzil sie w Glubczycach w rodzinie, ktora cesarz Ferdynand
I nobilitowal za zaslugi wojenne. Koleje jego losu do poczatku lat
trzydziestych, kiedy przybyl na dwor Piastow brzeskich, nte sa,
dokladnie znane. Hipotetyczna rekonstrukeje nieznanych faktow
z zycia Scherff era umozliwtaja jego teksty, zawlerajace pewne
wskazowkl biograficzne. Przypuszcza sie na ich podstawie, ze do
Brzegu poeta przybyl z Cieszyna, uchodzac przed okropnosciami
wojny trzydziestoletniej. Nie wiadomo, czy zdobyl wyksztalcenie
uniwersyteckie, jednak jego dziela dowodza posiadania gruntow­
nej wiedzy. Pierwsze kilka lat pobytu w Brzegu Scherffer sp�dzil
u boku mlodego ksi�cia Rudolfa, syna wladaja,cego ksi�stwem
brzeskim Jana Chrystiana. Po przedwczesnej smierci Rudolfa
stracil zaufanie ksi�cia i musial zadowolic si� posada, organisty
w kosciele zamkowym.
Najliczniejsza, grup� utworow Scherff era tworza, pisane przez
cale Zycie utwory okolicznosciowe, stanowia,ce charakterystyczny
element sla,skiej siedemnastowiecznej kultury literackiej. Wiele
z tych tekstow poswi�conych jest Piastom brzeskim, ktorzy cie-

121
SCHERFFER VON SCHERFFENSTEIN WENZEL
szyli ste ogromnym szacunkiem poety. W poemacie napisanym
z okazji powrotu kstecla Chrystlana z Prus do Brzegu wyraza na­
wet zyczenle, by Polacy zechcieli oddac mu polska korone.
Scherffer optewal wszystkie wazne wydarzenia na brzeskim dwo­
rze ksiazecym: sluby, pogrzeby, podroze, czesto dokladnie da­
tujac swoje teksty oraz wplatajac pomtedzy konwencjonalne
obrazy poetyckie wiele obyczajowych szczegolow, co sprawia, ze
jego utwory ukladaja sie w swoista krontke ostatnich przedstawi­
cieli dynastii Piast6w.
Scherffer nalezal do poet6w 0 sctsle sprecyzowanym programie
poetyckim. Docenlal role, jaka w rozwoju poezji niemieckiej ode­
grala tworczosc Opitza, wyrazem tych pogladow sa. przede
wszystkirn przedmowy w Geist- und Weltliche Gedichte [ ... J. Byl
Scherffer rowntez - podobnie jak Opitz - zdeklarowanym obrori­
ca. niemczyzny przed wplywami obcych jezykow, zwlaszcza fran­
cuskiego, dlatego Zywo Interesowal ste dzialalnoscta powstalych
w Niemczech w XVII w. towarzystw jezykowych (Pegnitzorden,
Fruchtbringende Gesellschaft), a w swoich wierszach wielokrotnie
osmteszal niewolnicze nasladowanie mody francuskiej. Scherffer
czesto zaliczany jest do grona nasladowcow Opitza, w ten spos6b
sam ocenial zreszta role swojej poezji. Jednak mimo wyrainych
zwtazkow z programem poetyckim Opitza tworczosc Scherff era
rna swoja specyflke i odrebnosc, wyrazajace ste przede wszystkim
w wielokrotnie podkreslanych gleboklch zwiazkach poety z ro­
dzinna ziemia, Scherffer plsal 0 sobie, ze jest Slazaklem, kt6ry
chce przemawtac do .Judku" slaskiego (VOlklein) zrozumialym dla
niego jezykiem, i nie sa. to tylko konwencjonalne deklaracje. Jego
utwory cechuje lokalny koloryt, tendencja parenetyczna, widocz­
na zwlaszcza w poemacie Der Aten Teutschen Ankunft, Leben,
Starke, Sitten und Gottesdienst, oraz humor, czasem 0 satyrycz­
nym zabarwieniu, pozwalajacy mu zachowac optymizm w trud­
nych Zyciowych doswladczenlach (wojna trzydziestoletnia, smterc
syn6w, nieuleczalna choroba).
Jeden z domlnujacych motyw6w przewljajacych ste przez cala
tworczosc Scherffera stanowla obrazy wojennych okructenstw
zwlazanych z wydarzeniami wojny trzydziestoletniej. Wojna ta,
uwazana za najkrwawsza w XVII stuleciu, przez wiele lat ciezko
doswiadczala rnieszkaIic6w Sla.ska, powoduja.c wzrost chilia­
stycznych nastroj6w, kt6rych odzwierciedleniern byla dzialalnosc
literacka 6wczesnych sla.skich poet6w i kaznodziej6w. Poezja
Scherff era stanowi waZny element tego nurtu sla.skiej tw6rczosci,
kt6ry niemal obsesyjnie powracal do grozy wojennych wydarzeIi,

SCHERFFER VON SCHERFFENSTEIN WENZEL
122
wpisujac je w przeswladczenle 0 wypelntajacym ste eschatonie.
Swoistym podsumowaniem podejmowanej przez Scherffera tema­
tyki wojny trzydziestoletniej stala sie dedykowana ksiazetorn
brzeskim - Jerzemu, Ludwikowi i Chrystianowl - przedmowa
do najwaznlejszego dziela poety: zbioru Geist- und Weltliche
Gedichte [ ... ], opublikowanego w 1652 r. Dzielo to przynioslo
Scherfferowi tytul cesarskiego poety. W kolejnych kstegach zebral
swoje wiersze religijne, epitalamia, epitafia, Inskrypc]e nagrobne,
poematy, wsrod ktorych znajduje sie unikalny utwor poswtecony
muzyce Der Music Lob, uwazany za jedno z jego najciekawszych
ostagniec tworczych,
W dorobku poetyckim Scherff era wazne miejsce zajmu]e row­
ntez tworczosc translatorska. W 1640 r. wydal on tlumaczenle
utworu Dedekinda Grobianus. Jednak szczegolna uwage poswte­
cil przekladowi Pia desideria, nad ktorym pracowal ponad dwa­
dziescia lat. Przywtazante Scherff era do rodzinnej ziemi znalazlo
swo] wyraz w kolejnym tlumaczeniu: poswteconego bitwie pod
Byczyna lacmskiego poematu Benckiusa, pastora byczyllskiego.
Tlumaczenle to dedykowal magtstratom Kluczborka i Byczyny,
gdzie pamtec "byckiej wojny" wctaz byla zywa. Osobna grupe
wsrod przekladow Scherff era stanowla drobne formy liryczne.
W 1641 r. poeta wydal Flerilegii continuati Liber tertius, antologte
Iacirisklch epigramatow, ktore dowodzic mialy po raz kolejny
(wczesntej podobne proby translatorskie podjal Opitz), iz jezyk
niemiecki moze wyraztc formalne i tresctowe bogactwo poezji
antycznej. W nastepnym roku ukazaly ste Wenzel Scherffers Win­
ter-Lieder, tlumaczenia ptesnt laclnsklch, ktorych motywem prze­
wodnim jest zima. Dowodem na mozltwosc emancypacji niemczy­
zny spod wplywow jezyka Iactnskiego jest takze przeklad fraszek
Kochanowskiego, ktore tworza. VI ksi�g� zbioru Geist- und Weltli­
che Gedichte [ ... ]. Nie wiadomo, gdzie Scherffer nauczyl si� pol­
skiego. Jezeli zaloZyc, ze rzeczywiscie lata mlodziencze sp�dzil
w Ksi�stwie Cieszyllskim, jego znajomosc polszczyzny mogla po­
chodzic z tego okresu, zwlaszcza ze przeklad fraszek naleZy naj­
prawdopodobniej do najwczesniejszych prob translatorskich
poety. Przetlumaczyl on 138 fraszek, a wi�c polow� zbioru
Kochanowskiego, najwyrainiej nie dokonuja.c formalnych ani te­
matycznych wyborow. Zbior jest raczej przypadkowy, trudno row­
niez wskazac jednoznacznie, ktore wydanie utworow Kochanow­
skiego stanowilo podstaw� tlumaczenia. Wielokrotnie wykazywal
Scherffer spora. inwencj� tworcza., nie trzymaja.c si� niewolniczo
pierwowzoru, aczkolwiek - co zgodnie podkreslaja. badacze -

123
SCHONEUS ANORZEJ
jego tlumaczenie nie oddaje w pelni artyzmu oryginalu, choctaz
na tle owczesne] niemieckiej tworczosct eptgramatycznej jego po­
etyckie propozycje zaliczaja ste do najbardziej udanych.
W ostatnich latach zycia Scherff era coraz bardziej nekaly
przewlekle choroby. Zmarl w Brzegu 27 sierpnia 1674 r.. na rok
przed nagla smtercta Jerzego Wilhelma. ostatniego czlonka rodu.
kt6remu poswtectl tak wiele strof przekonany ze jeszcze przez
dlugle lata Piastowie dbac beda 0 pomyslnosc tej czesci Slaska.
Bibliografia
P. D r e C h S e 1: Wenzel Scherlfer von Schedferstein. Dusertaqa wrodawska.
[B.rn.] 1886; H. He c k e 1: Geschichte der deutschen Literatur in Schlesien.
Wroclaw 1929; Silesiaca. Wyb6r z dziet slqsko-niemieckich XVII w. w tekstach
oryginalnych i polskich przekladach. Oprac. M. S z y roc k i i Z. Z Y g u 1 ski.
Warszawa 1957; A. L u b 0 s: Geschichte der Liieraiur Schlesiens. Miinchen
1960; J. Pip r e k: Wacfaw Schedfer von Schedferstein. Poeta slqski i polonofil
XVII wieku. Opole 1961; G. S z e w c z Y k: Z dziij6w literackich stosunk6w pol­
sko-niemieckich na Slqsku. W: Oblicza literackie Slqska. Red. J. Mal i c k i. Ka­
towice 1992; Z. K a diu b e k: Wenzel Scherffer von Schedfenstein. ..Sla,.sk"
20m, nr 11.
Izabela Kaczmarzyk
SCHONEUS ANDRZEJ. Andreas Glogoviensis. Andrzej z Glogo­
wa, Andrzej Glogowita. Eumorphus Andreas. Schen, Schon.
Schoen (1552-16151. poeta, humanista.
Urodzil ste w kwietniu w Glogowie na Slasku, Jego rodzice
byli narodowosct niemieckiej. Nauki wstepne oraz na poziomie
sredntm pobieral w rodzinnym Glogowie. Wszechstronne zainte­
resowania matematyka, teologla, ftlozofla, literatura, prawem
i medycyna sklonily go do studiowania roznych dziedzin wiedzy.
Niekt6re zrodla ( .. Slaskl Korbut", Z. Weclewskl) podaja, ze
w poczatkowym okresie swej edukacji wyjechal do Wloch na stu­
dia medyczne. Okolo r. 1580 przybyl do Krakowa i tam - zafa­
scynowany osobowoscta i wykladami Stanislawa Sokolowsklego,
profesora wymowy i kaznodziei Stefana Batorego - stal ste gorli­
wym jego uczniem. Sokolowski. rozpoznaja.c ponadprzeci�tne
uzdolnienia mlodzienca. postanowil na okres nauki przyja.c
Schoneusa do swego domu. otoczyc ojcowska. opieka. i przygoto­
wac do regularnych studi6w na Akademii Krakowskiej. W domu
Sokolowskiego mlody glogowianin uloZyl swe pierwsze utwory

SCHONEUS ANORZEJ
124
wierszowane (Adonis, 1581; wiersz Cheirotonia sive mysticum co­
nubium, 1585).
Na Akademle Krakowska zaplsal ste Schoneus w polroczu let­
nim 1583 r., a juz w 1584 r. uzyskal bakalaureat, natomiast
w 1586 - magisterium. Bedac zrazu czlonklern tzw. Kolegium
Mniejszego, a poznle] Wiekszego, pracowal jako wykladowca na
Akademii Krakowskiej do r. 1595. W pierwszych bakalarskich,
a potem magisterskich wykladach objasnial autorow greckich:
w r. 1585 Theogonisa i trzecia kstege Iliady Homera, rok poznie]
- Odys�l;. W 1588 r. zostal ponadto powolany do klasy logiki
w pierwszym skladzie nauczycielskim nowo zalozonych prywat­
nych Szkol Nowodworskich, ktore dzialaly pod patronatem Aka­
demii Krakowskiej i majac status elitarnej szkoly srednle],
ksztalcily synow szlacheckich z najznaczniejszych polskich ro­
dow.
.Jestenta 1595 r. wyjechal Schoneus do Wloch w charakterze
nauczyciela i wychowawcy wojewodztcow krakowskich - Jana,
Gabriela i Andrzeja Teczynsklch. We Wloszech nte tylko sprawo­
wal opleke nad mlodziericaml, ale i sam poglebtal wledze na unl­
wersytetach w Padwie i w Rzymie. W Sapienzy zdobyl w 1598 r.
tytul doktora prawa i teologii. .Jestenla tego samego roku byl
wraz z mlodyml Teczynsktmt w Neapolu, gdzie odwiedzili rezy­
dujacego tam posla polskiego - Stanislawa Reszke. W Rzymie
natomiast zawar! Schoneus bhzsza znajomosc z biskupem
olomunieckim F. Dietrichsteinem, ktoremu nawet poswiecll pane­
gtryk z okazji przyznania temu duchownemu godnosct kardynal­
skich (1599). Po powrocie z Wloch, z koricem 1599 r., dziekl
staraniom Stanislawa Sokolowskiego zostal mianowany publlcz­
nym profesorem filozofii Akademii Krakowskiej. Oprocz filozofii
wykladal takze jezyk grecki. Utrzymywal ctagle bliskie kontakty
z domem Teczyrisklch, a dziekl Janowi Teczynskiemu nawtazal
korespondencje z J. Lipsiusem, ktorego dwa listy wraz z panegi­
rykiem na czesc Teczyrisklch oglosil drukiem w r. 1602. Na
przelomie lat 1605/1606 uzyskal w krakowskiej uczelni godnosc
rektora, ktora.. sprawowal przez osiem kadencji. Dzi�ki swej
grzecznosci, dyplomacji i doskonalej znajomosci prawa zdzialal
wiele jako rektor: umial zr�cznie zalagodzic zatargi mi�dzy czlon­
kami uniwersytetu, staral si� 0 powi�kszenie funduszu Akademii,
dbal skutecznie 0 porza..dek i karnosc na uczelni. Przeprowadzil
tez pewne reformy, m.in. ufundowal w 1612 r. osobna.. katedr� j�­
zyka i literatury greckiej, utworzyl fundusz stypendialny dla
ucza..cych si� glogowian. Z tych finansowych srodkow mogli korzy-

125
ScHONEUS ANORZEJ
stac ubodzy studenci zarowno pochodzenia polskiego, jak i nie­
mieckiego.
Schoneus pelnil w swym zyciu wiele innych funkcji, np. byl
dziekanem kosctola sw, Floriana, prepozytem przy kosctele
Wszystkich Swtetych, proboszczem korczyrisklm. Przyjainil ste ze
swlatlymt ludzmi, m.in. z poeta Szymonem Szymonowicem. Ten
ostatnt, jak przypuszczaja badacze, zaczal pisac swe polskie sie­
lanki wlasnie pod wplywem Schoneusa.
W latach 1581-1607 oglosil poeta z Glogowa przeszlo dwa­
dzlescia utworow okolicznosctowych, ktore czesto ukladal w for­
me alegorycznych sielanek czy tez patetycznych panegirykow, co
bynajmniej nie urnniejsza rangi jego utworow, Wladal bowiem do­
brze wierszem Iacrrisktm, uprawlal rozmaite gatunki literackie
o proweniencji antycznej, starajac ste przy tym zachowywac
reguly klasycystycznej poetyki. Oprocz sielanek pisywal eptgrarny,
ody, mowy, epitalamia, w ktorych slawil czesto czyny wybitnych
Polakow oraz zwyctestwa wojsk polskich. Pod koniec zycia praco­
wal nad encyklopedycznym dzielem pt. Nihil et omnia, ale nie
wiadomo, czy dzielo to zostalo wykoriczone. Wydal tez przeklad
tekstu Alberta Wielkiego, filozofa z XIII w., nauczyciela sw, Toma­
sza z Akwinu (Alberti Magni archipiscopi Ratisbonensis summa
philosophiae naturalis in quinque tractatus distributa. Krakow
1587).
Andrzej Schoneus zmarl w Krakowie 18 maja 1615 roku. Jego
nagrobek znajdowal sie Guz nte istnieje) w kosctele sw, Floriana,
z ktora to swtatynta uczony zwiazany byl w sposob szczegolny,
z racji sprawowania w nim dlugoletntego urzedu dztekanskiego.
Bibliografia
Z. W «: c lew ski: Szlqzacy w Polsce. Cz. 2. .Przewodnik Naukowy i Literac­
kin 1879 (dod. do .. Gazety Lwowskiej" 1879. R. 7. s. 289-304. 385-400.
481-499); H. Barycz: Slqzacy na Uniwersytecie Jagielloftskim od XV do
XVIII w. Katowice 1935. s. 23--24; Ide m: Slqzacy w polskiej kulturze umy­
slowl# na tle polsko-slaskich. zwiqzk6w duchowych w przesziosci. Wroclaw 1946.
s. 56: Bibliografta literatury polskiej "Nowy Korbut". T. 3. Red. R. Poll a k. War­
szawa 1965. s. 221-222; P. Mus i 0 I: PiSmiennictwo polskie na Slqsku do
poczqtk6w XIX w. Opole 1970. s. 52; J. Z are mba: Polska literarura na
Slqsku. Cz. 1. Katowice 1971. s. 26; J. Nowak-Dluzewski: Okolicznoscio­
wa poezja polityczna w Polsce. Zygmunt III. Warszawa 1971. s. 29-33. 113. 326.
378; Bibliografta piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII i XVIII w. "Slqski Kor­
but". Red. J. Zaremba. Wroclaw 1980. s. 180-184; L. Hajdukiewicz:
Schoneus Andreas. W: Polski slownik biograftCzny. T. 35. Red. H. Mar k i e -

STABIK ANToNI
126
wi c z, Warszawa 1994. s. 597-600 [tu tez informacje 0 zrodlowych tekstach
archiwalnych i rekoplsach zwtazanych z Schoneusem]: T. Ban a s i 0 w a:
HOdae tres fuiiebres de laudibus S. Socolovii ... " AndrzEja Schoneusa w krequ. tra­
dygi staropolskiej tw6rczosci trenouiej: "Pallas Silesia" 1998. T. 2. s. 55-67.
Teresa Banas
STABIK ANTONI (1807-1887), kstadz, poeta.
UrodzH sle 13 czerwca w Mikolowie. Po skoriczeniu miejscowe]
szkoly elementarnej zaczal uczyc ste zawodu, majac w przy­
szlosct - podobnie jak jego ojciec - zostac szewcem. Osta­
tecznie jednak jestenia 1822 r. podjal nauke w gimnazjum
w Gliwicach. gdzie - zdobywajac srodkl na utrzymanie dawa­
niem korepetycji i uczeszczajac na nadobowtazkowe leke]e jezyka
polskiego - uzyskal po siedmiu latach nauki swtadectwo doj­
rzalosct cum excelentia. .Jestenla 1829 r. udal ste do Wroclawia.
by podjac tam studia teologiczne. W 1832 r. wstapll do alumna­
tu. Swlecenia kaplanskle otrzymal 12 maja 1833 r. Po kr6tkim
pobycie na parafii w Pilchowicach jeszcze w 1833 r. trafil do
Mlkolowa, gdzie byl wikarym az do 1842 r.. kiedy to zostal prze­
niesiony do Laki kolo Pszczyny. Przez ponad rok pelnil tam obo­
wiazkl administratora paraftl, gdyz nie uzyskal zatwierdzenia na
stanowisko proboszcza. Bye moze jedna z przyczyn tych klopo­
tow byl jego udzial w wystosowaniu we wrzesniu 1842 r. przez
kslezy dekanatu pszczyIiskiego prosby do kurii biskupiej we
Wroclawlu, aby zwiekszyc liczbe student6w Polak6w oraz by
w alumnacie powolac ksiedza do prowadzenia z klerykami cwi­
czeri z praktycznego opanowania jezyka polskiego. Prosba zawie­
rala tez m.in. postulat poszerzenia zakresu poslugtwanta ste
przez kstezy polszczyzna, zar6wno jeszcze podczas studlow, jak
i w pracy duszpasterskiej oraz w roznego rodzaju sprawach urze­
dowych. W grudniu 1843 r. ks. Stabik przeniesiony zostal do pa­
rafii w Michalkowicach. gdzie pelnil pocza.tkowo funkcje jej
administratora. a od 16 grudnia 1846 r. - proboszcza. Pracowal
tam przez 44 lata. aZ do smierci.
Byl ks. Antoni Stabik osobowoscia. nie daja.ca. sie uja.e w jeden
schemat. Docenial znaczenie oswiaty. totez pelnia.c przez kilka lat
funkcje inspektora szkolnego. z kt6rej zrezygnowal w 1864 r. ze
wzgledu na nadmiar obowia.zk6w. zainicjowal budowe wielu no­
wych szk61. Cieszyl sie slawa. znakomitego kaznodziei. dlatego
wyglaszal czesto kazania na uroczystosciach religijnych w Pieka­
rach Sla.skich i na G6rze sw. Anny. Bral tez czynny udzial w za-

127
STABIK ANTONI
inicjowanej przez ks. Fiecka w 1844 r. akcji trzezwosctowej,
majace] zwalczyc nekajaca Slask plage alkoholizmu. Rownocze­
snte przez cale zycte ks. Stabik uprawial pisarstwo. JuZ w latach
1846-1850 jego staraniem wychodzil w Gliwicach .. Kalendarz
Katolicki dla Ludu Gornoszlaskiego", jeden z pierwszych polskich
kalendarzy na Gornym Slasku, J ego autorstwa byl wydany
w 1846 r. w Bytomiu populamy opts Ziemi Swiete] oraz opubli­
kowany w 1847 r. w Raciborzu w postaci kilku zeszytow przeklad
wspomnleri zatytulowany PieLgrzymka do Jerozolimy i na Gor�
Synqj roku 1831. 1832 i 1833. odbyta przez o. J6zeja Geramba,
trapiste. Poznie] ukazaly ste drukiem jego wlasne wspomnienia
z podrozy do Wloch w latach 1864 i 1865 oraz z pobytu
w 1870 r. w Oberammergau. Opis podrozy do Wloch, skladajacy
ste na obszerna, llczaca ponad 300 stron ksiazke, nalezy do naj­
waZniejszych prac literackich Stabika.
Inny nurt jego pisarstwa to tematyka religijna, ktore] przy­
kladem jest Katechizm biblfjny z 1847 r. i wydana w tym samym
roku ksiazeczka Filotea. czyli droga zycia pobozneqo sw. Fraricisz­
ka Salezjusza. W latach poznlejszych ukazala ste Ksiazeczka jubi­
leuszowa. czyli nauki i modlitwy na jubileusz Roku Paiiskieqo
1865, a w 1875 r. - Ksiazka na jubileusz papieza. Napisal
prawdopodobnie Piest: do sw. Barbary. patronki g6rnik6w. Przez
cale Zycie wysylal rowniez poswtecone roznym aktualnym proble­
mom religijnym i spolecznym artykuly do prasy. m.in. do .. Ty­
godnika Katolickiego", .. Zwiastuna Gornoslaskiego". .Katolfka"
i "Schlesisches Kirchenblatt". Szczegolnle lezaly mu na sercu
problemy oswiaty - m.in. podkreslal potrzebe wydawania pol­
skich elementarzy - oraz obrona praw ludnosct slaskle] do
posluglwanta ste ojczystym jezykiem. Poruszal w swych arty­
kulach takze problemy ludnosci naplywowe], przybywajace] na
Slask w poszukiwaniu pracy w tutejszym przemysle i majace]
trudnoscl z adaptacja w nowych dla siebie warunkach. Zamiesz­
czal w prasie Zyciorysy sla.skich ksi�Zy, opisywal rozne wydarze­
nia z Zycia parafii. dzielil si� z czytelnikami wraZeniami ze swych
podroZy, ukladal tez wierszowane zagadki.
W XIX stuleciu ks. Stabik byl znany takZe jako poeta. autor
polskich wierszy. publikowanych na lamach prasy, m.in. ..1)r­
godnika Maryanskiego", .. Zwiastuna Gornosla.skiego" i "Katolika",
zebranych w wydanym w 1848 r. w Raciborzu tomie Zany nie­
zarty. czyli wierszoklectwa wesolych i powaZnych marzen. Zbior
zawiera glownie wiersze okolicznosciowe, ponadto przerobki czy
Uumaczenia wierszy poetow niemieckich. m.in. Friedricha Schil-

STABIK ANTONI
128
lera, Ludwiga Kosegartena i Martina Opitza. W swej poezji Stabik
stegal do tradycji literacklej epoki renesansu zar6wno jako pew­
nego idealu w sensie jezykowo-styltstycznych wzorc6w i gatunko­
wych realizacji, jak i szerzej - jako okreslonej postawy wobec
swiata i czlowieka. Przeslaniem wtekszosct utwor6w z tomu ZaTty
niezarti; ... jest radosc zycia: nawet jesli rnieszcza one w sobie
pewna doze dydaktyzmu, to sa. to raczej horacjaiiskiej tresct po­
uczenia, jak Zye godnie i szczesliwle, jak cteszyc sie doczesnym
swtatem przemijajacych wartosct, kt6ry przectez jest w swej isto­
cie dobry, gdyz zostal stworzony przez Boga.
Ostatnie lata zycta przyniosly ks. Antoniemu Stabikowi nasile­
nie ste klopotow ze zdrowiem, m.in. postepujaca utrate wzroku,
ktora w koncu uniemozllwila mu normalne spelnianie obo­
wtazkow duszpasterskich. Zmarl 4 wrzesnia 1887 r. w wieku 80
lat. Spoczal na przykosctelnym cmentarzu w Michalkowicach.
Bibliografia
.. Kalendarz Katolicki dla Ludu Gornoszlaskiego" [Gliwice) 1846-1850;
A. S tab i k: Ziemia Sw�ta. czyli kr6tki opis najznamienitszych miejsc Palestyny
ijej stolicy Jerozolimy. Bytom 1847; Ide m: Modlitwa do Nqjsw�tszego Sakra­
mentu. [B.m.) 1847; Ide m: Filotea, czyli droga do zycia pobozneqo sw. Fran­
ciszka Salezjusza. [B.m.) 1847; Pielgrzymka do Jerozolimy i na G6r� Syncy roku
1831. 1832 i 1833 odbyta przez o. J6zefa Geramba. trapist�. Przel, A. S tab i k.
Racfborz 1847; Ide m: 2arty niezarty. czyli wierszoklectwa wesolych i powaZ­
nych marzefl. Raciborz 1848; Ide m: Cud spelniom] w Piekarach. Piekary
1849; Ide m: Ksiqj;eczka jubileuszowa, czyli nauki i modlitwy na jubileusz
Roku Paftskiego 1865. Wroclaw 1865; Ide m: Wspomnienia z podr6zy do Mach
G6mych i Dolnych skreslil.... proboszcz michalkowskL Wroclaw 1867; Ide m:
Zywe wyobraZenie M�ki Paflskiej w Oberammergau z wlasnego widzenia. Pieka­
ry 1870; Ide m: Ksiqj;ka najubileusz papieza. [B.m.) 1875.
[J. K u de r a): Ksiqdz Antoni Stabik. Kartka pamiqtkowa w 25. rocznic�
smiercL Bytom 1912; J. K u d era: Ks. Antoni Stabik. Najpopulamiejszy kaplan
G. Slqska. Katowice 1937; Pisarze slqscy XIX i XX wieku. Red. Z. Hie­
row ski. Wroclaw 1963. [tu wybor utworow Stabika); E. Mal i now s k a:
Moskie impresje Antoniego Stabika. W: Slqskie miscellanea. Literatura - folklor.
Red. J. Mal i c k i i K. H e s k a - K was n i e w i c z. Katowice 1992. s. 15-22;
J. Wy cis I 0: Stabik AntonL W: Slownik biograflCzny katolickiego duchowie­
ftstwa slqskiego XIX i XX wieku. Red. M. Pat e r. Katowice 1996. s. 394-395;
J. L Y s z c z y n a: Ks�dza Antoniego Stabika podr6ze i ksiq.ZkL Katowice 1998;
Ide m: Na slqskim Pamasie. Poezja polska na Slqsku 1795-1922 wobec trady­
cji i wsp61czesnych prqd6w literackich. Katowice 2002.
Jacek Lyszczyna

129
STATECZNY EUZEBIUSZ FRANCISZEK
STATECZNY EUZEBIUSZ F'RANCISZEK, pseudonimy: Korczew­
ski. Ksiadz, Staropolanin. Vitoslavtch, kryptonim E. S. (1864-
1921), historyk Kosciola, teolog, historyk fllozofii, homileta, pro­
zaik, jeden z najwybitniejszych polskich bernardyn6w.
Urodzil sie 1 paidziernika w 6wczesnym powiecie kozielskim
na Slasku. Syn rolnika J6zefa i Pauliny z Kirchniawych. Do dzie­
wtatego roku zycia uczyl ste w szkole ludowej w Grzedzinie. Dalej
ksztalcil ste w szkole ludowej w Raciborzu, a po roku - w tam­
tejszej szkole realnej. W 1876 r. wstapll do miejscowego gtmna­
zjum. Uczniem byl przecietnym i niezdyscyplinowanym. Nie
uzyskal promocji do ostatniej klasy. W 1882 r. wstaptl do zakonu
reformat6w w Wleliczce, ale nie wytrzymal trudow nowicjatu
i wystapil z niego. Ponownie znalazl ste tam w 1884 r. W rok poz­
niej zlozyl profesje zakonna, w 1887 r. relegowano go za clagle
lamanie dyscypliny zakonnej. Wybral sie wtedy w podroz do
Wloch, gdzie zostal przyjety przez 00. obserwant6w. Pod koniec
1888 r. pozwolono mu zlozyc sluby wleczyste, a nastepnie udzie­
lana mu swleceri kaplan skich (1889). Wyjatkowe postepy w nauce
i gorltwosc w wykonywaniu obowiazkow spowodowaly. ze miano­
wano go profesorem w zakonnym seminarium duchownym. T�
zaszczytna funkeje pelnil przez trzy lata (1889-1892). W 1892 r.
zostal profesorem filozofii w klasztorze ana Grazie w Mantui.
W nastepnym roku wykladal teologte dogmatyczna w klasztorze
ana Vigna w Wenecji. W 1895 r. przeniosl ste do Rzymu, by tarn
pelnic funkcje profesora w kolegium sw, Antoniego, centralnej
uczelni bernardynskie]. Pozostal w niej do 1898 r. W tym czasie
dal ste poznac jako utalentowany pisarz. Opublikowal Urywki
o Slqsku (1896-1898) z nowela Kopciuszek Slqski, kt6ra moze
bye uznana za zwiastuna Mlode] Polski na Slasku, Wydal tez De
consolatione scientiae (1895) oraz Compendium historiae philo­
sophiae (1898). Pod koniec 1898 r. powr6cil do Polski, osiadajac
we Lwowie. Tu pozostawal do r. 1900, pracuja..c jako profesor do­
gmatyki w bernardynskim studium zakonnym. Nast�pnie prze­
szedl na to sarno stanowisko do Krakowa. Od 1901 r. byl
gwardianem klasztoru w Alwerni. Pod kOniec tego roku sarnowol­
nie udal si� do Wloch. Prowadzil zaj�cia w Antonianum
(1901-1902) i przebywal w Quaracchi kolo Florencji. Wyjechal
nast�pnie w celach zdrowotnych do klasztoru Maria - Radna na
W�grzech (1903). a p6iniej osiadl w Osiecznie w Wielkim Ksi�­
stwie Poznanskim. W omawianym okresie duzo publikowal.
Wyszly wtedy drukiem Pienvowzory - nowele hagiograficzne
(1899-1900), zbi6r kazan Jezus Chrystus i cykl nowel Obrazki

STATECZNY EUZEBIUSZ FRANCISZEK
130
ze Slaska. Polskiego (1902-1903). 0 He pierwsze dwie pozycje
wyrozniaja ste wysoka wartoscia artystyczna, 0 tyle ta ostatnia -
tendencyjna - nie odegrala wteksze] roli poza agltacyjno-Ideolo­
gtczna. W 1906 r. Stateczny samowolnie opuscil klasztor i wyje­
chal do Berlina. Tam zbllzyl ste do socjalistow, Powrocil jednak
do Osieczna, gdzie przebywal do 1912 r .. nie llczac wyjazdow do
Brazylii (1908. 1911). Z licznych jego prac wymlenic trzeba Zywot
sw. Antoniego z Padwy (1909) oraz Zywot sw. Franciszka z Asy­
zu. (1912). W artykulach publikowanych na lamach czasopism
zwalczal ustlnie modernizm katolicki (m.in. Przusteqa antymoder­
nistyczna. .Miesiecznik Kosctelny" 1911. T. 6; Modernizm literac­
ki. .Filomata" 1913. nr 9. 10).
Najwleksze znaczenie w dorobku Statecznego maja rekopis­
mienne parnietnlkl - Samoobrona. Samopotepienie i Wynik. Dwa
pierwsze, dzis zaginione. pokazuja dojrzewanie psychiczne auto­
ra, jego rozterki duchowe i, jak wolno przypuszczac, rozwo] cho­
roby psychicznej, ktora nazywal "okrutnym rozlarnaniem".
Samoobrona byla pisana od 1905 (lub 1907) r. az do polowy 1915
r., Samopotepienie od wiosny do jesieni 1915 r., Wynik zas w la­
tach 1915-1921. Kazdy z tych pamietnikow, w mysl Heglowskiej
triady, reprezentuje pewien etap pogladow Statecznego. Samo­
obrona to teza, Samopotepienie - antyteza, a Wynik - synteza.
Wszystkie trzy pamietnikl wydaja ste echem lektur autora. Mozna
dostrzec wplywy Ernsta T. Hoffmana, Anatola France'a, Platona,
Artura Schopenhauera, Fryderyka Nietzschego, Karla Jorisa
Huysmansa, Stefana Zeromskiego, a nawet Emanuela Sweden­
borga. Na plan pierwszy wysuwaja ste jednak trzy szczegolne
dziela: Dichtung und Wahrheid J.W. Goethego, Wyznania sw, Au­
gustyna oraz Wyznania J.J. Rousseau. Podstawowa wartoscia
parntetntkow Statecznego bylo zaakceptowanie modernizmu kato­
lickiego jako ruchu, ktory promowal wtare serca. subiektywne
pojmowanie religii oraz odrzucenie tradycji koscielnej. Jednoczes­
nie znakomite opanowanie przez autora warsztatu pisarskiego
pozwolHo na zawarcie w nich zarowno osobistych przemyslen, jak
i fikcji literackiej.
W latach 1912-1914 Stateczny byl kapelanem w Winiarach
pod Poznaniem u siostr pasterek. a nast�pnie zostal spowiedni­
kiem hrabiny A. Potulickiej w Potulicach. Lata I wojny swiatowej
sp�dzil na cia..glych podrozach. Przebywal w Witoslawicach,
Wroclawiu, Wloclawku, Piotrunkach pod Chodzieza.., Sandomie­
rzu, Kole. W 1919 r. osiadl w klasztorze we Wloclawku. W ostat­
nich latach Zycia opublikowal Zywot i pisma Doktora Serafickiego

131
SZERSZNIK LEOPOLD JAN
sto, Bonawentury (1915), Konferencje 0 rzeczach ostatecznych
("Nowa Biblioteka Kaznodziejska" 1915/1916, T. 21; 1920,
T. 28), Listy 0 wymowie (1920). W 1921 r. wybral sie na Slask,
by wztac udzial w akcji plebiscytowej. Do miejsca przeznaczenia
juz nie dojechal, Zmarl 6 marca w Lezajsku i tam tez zostal po­
chowany.
Tworczosc ksiedza Franciszka Euzebiusza Statecznego to zja­
wisko nieczeste w literaturze polskiej, a w literaturze slaskie]
i franciszkariskie] - wyjatkowe. Laczenie w pisarstwie roznorod­
nych konwencji i pierwiastk6w artystycznych, zar6wno wysokich,
jak i niskich, a takze mlodopolsklch srodkow wyrazu dowodzi do­
brej znajomosci warsztatu tw6rczego, 6wczesnych technik pisar­
skich i najnowszych arcydziel literackich. Wnikliwe sledzente
literatury europejskiej, szerzej nawet - kultury doby moderni­
zmu, przynioslo w efekcie erudycyjne refleks]e, kt6re odbily sie
wyrainie w intymnych parnietnikach. W przeciwtenstwte jednak
do innych pisarzy tego czasu Stateczny pozostal pozytywtsta, gdy
szlo 0 zapatrywanie ste na spoleczna role sztuki, moderntsta byl
w samotnosci swtata trosk i urojeri, czyli "okrutnego rozlamania".
Bibliografia
W. 0 g rod Z i n ski: O. Euzebtusz Franciszek Stateczny przedstawiciel
"Mlod(j Polski" w prozie g6moslqski(j. .Rocznfk Towarzystwa Przyjaciol Nauk na
Sla,sku" 1938, T. 6, s. 7-202; Ide m: Dzieje piSmiennictwa slqskiego. Wyd.
L. B r 0 Z e k i Z. Hie row ski. KatoWice 1965, s. 269-275, 392-393.
S. H e 1 s Z t Y n ski: Meteon] Mlod(j Polski. Krak6w 1968, s. 63-86; A. G I a -
d Y s z: Mloda Polska na Slqsku 1898-1922. Wroclaw 1969, s. 15-40; K. B i -
1 i n ski: KsiqZka modemistycznego przelomu. W lOO-lecie Mlodej Polski na
Slqsku. KatoWice 1998, s. 12-23; Ide m: Modemista w habicie. Ksiqdz Franci­
szek Euzebtusz Stateczny oraz jego pamieinik: Wroclaw 1998.
Krzysztof Bilinski
SZERSZNIK LEOPOLD JAN, Scherschnick, Scherschnik, Sers­
nik (1747-1814), pedagog, uczony, prefekt gimnazjum katolickie­
go, wizytator szk61. zaloZyciel biblioteki i muzeum w Cieszynie.
Urodzil si� 3 marc a w Cieszynie, w rodzinie mieszczanskiej.
Pocza.tkowo ojciec uczyl go czytania, pisania, rachunk6w, p6iniej
zatrudnial domowych nauczycieli j�zyka lacinskiego i francuskie­
go. Po ukonczeniu cieszyllskiego gimnazjum w 1762 r. konty­
nuowal nauk� na jezuickim uniwersytecie w Olomuncu, gdzie

SZERSZNIK LEOPOLD JAN
132
przez dwa lata studiowal fllozofie, W 1764 r. uzyskal stopieri ma­
gtstra i wstapil do zakonu jezuickiego. W latach 1764-1766
odbyl nowicjat w Brnie. Nastepnie podjal studia humanistyczne
G�zyk grecki, Iacinski, hebrajski) w Brzeinicy i w Pradze. Prakty­
ke pedagogiczna odbyl w kolegium jezuickim w Chebie w latach
1769-1772. W 1772 r. powr6cil do Pragl, gdzie zbllzyl ste do
kola naukowego Czech. Poznal w6wczas przedstawicieli swlata
kulturalnego i naukowego Czech: Franciszka Pelcla, Gelasiusa
Dobnera i Franciszka Pubiczke, ktory zainspirowal go badaniami
historycznyml, oraz slynnego "ojca fllologil slowiaiiskiej" J6zefa
Dobrowskiego. Napisal rozprawe htstoryczna 0 Serbach De mi­
gratione Serborum dissertatio, wydana w 1772 r. w Lipsku przez
organ polskiego towarzystwa naukowego Acta Societatis Jablo­
novlanae, za ktora otrzymal zloty medal i nagrode, Zniesienie
w 1773 r. zakonu jezuickiego spowodowalo zerwanie kontakt6w
z lipskim towarzystwem. W marcu 1774 r. otrzymal swtecenla
kaplariskte. Nastepnie Szersznik opracowal i przygotowal do dru­
ku poematy Iaciriskie Jana Michala Nagonia, ulozone na czesc
Wladyslawa II: Poemata ad Vladislaum II. regem Bohemiae. oraz
studium z dziej6w biblioteki w Klementinum (1775). w kt6rej
pracowal przez kilka rniesieey nad sporzadzeniem katalogu re­
kopis6w. Do napisania tej rozprawy nam6wil go I. Born. ktory
pom6gl mu nawtazac wspolprace z towarzystwem praskich uczo­
nych. Utrata posady w Klementinum zmusila Szersznika do
opuszczenia Pragt i przeniesienia ste do Hradca Kralove [Sado­
wej), gdzie pelnil obowlazkl nauczyciela dzieci starosty Bienen­
berga, Opracowal w6wczas De doctis reginae hradecensibus
commentarius. Nastepnie proponowano mu stanowisko kapelana
wojskowego pulku grenadier6w w Dreznie oraz posade pomocni­
ka obserwatorium w Pradze, ale odm6wil i w 1775 r. powr6cil do
Cieszyna. Tam od 1776 r. uczyl retoryki i poezji w gtmnazjum,
najpierw w zastepstwte chorego prof. Jana Krebsa. p6iniej jako
samodzielny pracownik. W latach 1781-1786 sprawowal nadz6r
nad gimnazjalnym kosciolem pw. sw. Krzyza. W 1787 r. zostal
mianowany na stanowisko prefekta gimnazjalnego. Napisal kilka
podr�cznik6w dla szk61 srednich. m.in. podr�cznik do nauczania
arytmetyki i algebry. poradnik 0 pisaniu list6w. wypisy z Kwinty­
liana. Orbis pictus. Wprowadzil do nauczania metod� pogla..dowa...
kladl nacisk na powia..zanie teorii z praktyka... nagradzal szczeg61-
nie zdolnych uczni6w w naukach przyrodniczych srebrnym me­
dalem. Glosil zasad�. ze sprawdzianem ludzkiej dzialalnosci jest
uZytecznosc. Jednym z jego uczni6w byl J6zef Bozek - wynalaz-

133
SZERSZNIK LEOPOLD JAN
ca parowozu i Iodzi 0 napedzie parowym. Szersznik wyposazyl
szkole w wiele pomocy naukowych, zorgantzowal rowniez blblio­
teke szkolna, W 1804 r. otrzymal stanowisko inspektora szkol
katolickich w Cieszynie. W swych referatach z lat 1804 i 1807
o stanie szkolnictwa na Slasku Cieszyrisklm zaproponowal wla­
dzom - generalnemu wikariatowi diecezji wroclawskiej na
Slasku austriackim - aby wprowadzic do szkol wykladowy jezyk
polski oraz polskie podreczniki, rozwtnac siec szkol, zapewnic
latwtejszy dostep do nauki dzieciom chlopskim, poprawtc sytua­
cj� matertalna nauczycieli. Byl rowniez przelozonym w konwikcie,
ktory zalozyl dla mlodziezy szlacheckiej hrabia Teczyriskl. Gdy
w 1789 r. zarnknieto konwikt z powodu zlych warunkow hlgle­
nicznych, prowadzil przez 10 lat wlasny zaklad wychowawczy,
dbal 0 rozwo] umyslowy i fizyczny mlodziezy, organtzowal wycho­
wankom rn.in, wycieczki gorskie. W 1796 r. obja..l stanowisko
przelozonego w nowym konwikcie barona Karola Celesty dla sy­
now szlacheckich. W tym samym roku odwiedzil go -Jozef Do­
browski. Szersznik bral czynny udzial w zyciu miasta, pelnil
funkeje inspektora budynkow miejskich i kasjera gminy cieszyri­
skiej. Po pozarze Cieszyna w 1789 r., klerowal odbudowa wtelu
gmachow, m.in. ratusza, klasztoru Elzbietanek, W latach nastep­
nych znakomicie administrowal finansami miejskimi i uwolnil
miasto od dlugow, W dowod wdziecznoscl otrzymal w 1809 r.
tytul honorowego proboszcza. W 1811 r. spotkal sie z powra­
cajacym z Francji zalozyctelem Ossolineum ksieclern J. Maksymi­
lianem Ossoliiiskim. ProwadzH bardzo ozywtona korespondeneje
rn.in, z profesorem matematyki Stanislawem Wydra, F. Pelclem,
G. Dobnerem, zarzadca bibliotek i archiwow Janem P. Cerronim,
starosta brnenskim J.A. Czikanem, radca dworu w Wiedniu Ja­
nem Hermannem, lekarzem i literatem A. Gallaszem, geologiem
i historykiem Albinem Heinrichem.
ZgromadzH olbrzymia.., jak na owe czasy, bibliotek�, otwarta..
w 1802 r., licza..ca.. 12 tysi�cy tornow, ktora.. nazwal "Lecznica.. dusz"
(Psyches jatrljon - grecki napis widnieja..cy na frontonie budyn­
ku). W jej zbiorach znajdowalo si� ok. 230 manuskryptow
i przeszlo 200 inkunabulow, m.in. r�kopismienny gradual z cen­
nym zapisem Bogurodzicy (tzw. zapis cieszyilski), Uumaczenie
Piotra Kochanowskiego Orlanda Szalonego Ariosta, inkunabuly
Jana z Glogowa i Marcina Polaka. W 1802 r. zaloZyI w Cieszynie
muzeum, ktorego zbiory obejmowaly przeszlo 2200 eksponatow.
Byly to przedmioty zwia..zane z nauczaniem przyrody i fizyki, mo­
dele maszyn, zbroje, monety i medale, piecz�cie i obrazy. Powolal

SZERSZNIK LEOPOLD JAN
134
fundacje, ktora opiekowala ste zbiorami bibliotecznymi i muzeal­
nymi do I wojny swtatowe]. W 1934 r. muzeum przejelo bibliote­
ke, a podczas II wojny czesc zbiorow zostala wywieziona do
Czechoslowacji, skad powroctly w 1963 r. Od 1960 r. biblioteka
weszla w sklad Cleszyriskiego Oddzialu Zabytkowego Biblioteki
Slasklej (dzisiaj Ksiaznicy Cieszyllskiej).
Szersznik zmarl 21 stycznia 1814 r., razony apopleksja, Zwloki
pochowano na cmentarzu przy kosciele sw, Trojcy, ale 0 grobie
zapomniano i dzis nie mozna dokladnie okreslic, gdzie si� znaj­
duje. Uczniowie i przyjaciele ufundowali mu pomnik znajdujacy
sie w jednej z sal Miejskiego Muzeum w Cieszynie. Szersznik pro­
wadzil bogata. korespondenc]e, wyrazajac w niej swe zaintereso­
wania bibliofilskie i muzealne; za jej posrednictwem kupowal
ksiazkl i eksponaty muzealne. Wok6l siebie w Cieszynie skupil
grono miejscowej inteligencji, odwiedzali go m.in. J. Bozek, ks.
Jan Brzuska.
Szersznik byl autorem wielu prac zwtazanych z Slaskiem Cie­
szyrisklm. Nachrichten von Schriftstellern und Kilnstlem aus dem
Teschner FUrstenthum (Wiadomosci 0 pisarzach i artystach Ksie­
stwa Cieszyftskiego), wydane w 1810 r. w Cieszynie, byly zbiorem
wtadomosct 0 kulturze, nauce, pisarzach na Slasku Cteszyrisklm.
Autor przedstawtl dzialalnosc zasluzonych tworcow ziemi rodzin­
nej, nie zwracajac uwagi na ich wyznanie, pochodzenie czy na­
rodowosc, uwzglednil dziela w jezyku Iacmsklm, niemieckim,
polskim i czeskim. Podczas pobytu w Pradze napisal Obrone
j�zyka stouiianskieqo, Balbini dissertatio apologetica pro lingua
slavica, Scriptores S.J. Provinciae Bohemiae, nakreslil portret
Sinapsiusza i jego biografle. Ziemi rodzinnej poswtecil rowniez
dziela: Reise nach der Jablunkauer Schanze ("Patriotisches
Tageblatt" 1803), Hyetometrtsche Beobachtungen im Jahre 1777
("Patriotisches Tageblatt" 1805), Uber das Mass und Gewicht im
FUrstenthume Teschen ("Mahrisch-Schlesischer Wanderer" 1812),
Die Umgebung von Teschen ("Vaterlandische Blatter" 1812), Urkun­
den der Vorwelt im Herzogthume Teschen ("Redlicher Verkundiger"
1814). W rekopisach pozostalo jeszcze kilka prac 0 ziemi cie­
szynskle], np. Annales des k.k. Gymnasium in Teschen, Scriptores
historici Teschinenses, Beschreibung der Gegend und der Garten
um Teschen. Czesc rekopisow splonela podczas pozaru w 1789 r.

135
SZOMAN JERZY
Bibliografia
Leopold Jan Szersznik. "Gwiazda Cieszyriska" 1854, nr 42; J. Wy t r zen s:
Zydorys proboszcza L.J. Szersznika ... Zaranie SIa,skie" 1930, R. 6, nr 3, 4;
W. 0 g rod Z ins k i: Dzieje piSmiennictwa sl.qskiego. Katowice 1946; M. K u -
del k a: Leopold Jan Szersznik (1747 -1814). Ostrava 1957; J. K r 6 1: Leopold
Jan Szersznik - jego dzialalnosc i kontakty z "budzicielami" czeskimi. .Zaranle
Slaskle" 1962, z, 1; L. B r 0 Z e k: Leopold Jan Szersznik (1747-1814). "Zwrot"
1970, nr 6; M. M a k 0 W ski: Zbiory muzealne Leopolda Jana Szersznika. W:
190 lat zaiozenia. Muzeum i Biblioteki Leopolda Jana Szersznika 1802-1992.
Red. J. Spy r a. Cieszyn 1993; E. R 0 s n e r: Leopold Jan Szersznik. W: Slow­
nik biografLCzny katolickiego duchowienstwa sl.qskiego XIX i XX uiieku: Red.
M. Pat e r. Katowice 1996; Ks. Leopold Jan Szersznik znany i nieznany. Mate­
rialy z kanferenq! naukouiej. Cieszyn, 6-7 listapada 199Z Red. H. Las k a -
r Z e w s k a, A. B a d'u r 0 v a. Cieszyn 1998.
Ewa Miazga
SZOMAN JERZY, Schomannus Georglus, Szomanus Jirzyk, So­
manus (1530-1591), dzialacz reformacyjny, wybitny polemista
ariariskl.
Urodzil ste w Raciborzu. Ojciec - Stanislaw Lossel - byl
przybyszem na Slask ze wsi zamieszkalej przez osadnikow nie­
mieckich z Malopolski, matka - Urszula Ciachowska - wedlug
testamentu Szomana byla corka szlachcica Krzysztofa Ciachow­
skiego, pozbawionego majetnosci przez brata - kanonika Krzysz­
tofa. Pierwsze nauki (gramatyka. muzyka, reltgta) pobieral
Szoman w Raciborzu, nastepnie ksztalcil ste we Wroclawtu, gdzie
pod wplywern swego nauczyciela Jana Cyrusa dokonal konwersji
z katolicyzmu na luteranizm. Zrzekl sie wowczas stanowiska ka­
nonika raciborskiego. Nastepnie pelnil funkcje wychowawcy dzieci
Maltzanow (wplywowej rodziny szlachty niemieckiej). W 1552 r.
przyjechal do Krakowa studtowac w Akademii. Pracowal jedno­
czesnie jako bakalarz w szkole Panny Marii w Krakowie, nastep­
nie u mieszczanina Hieronima Becka oraz w Bursie Ubogich. Od
1554 r. uczyl potomstwo zupnika krakowskiego Hieronima
Buzenskiego. W 1558 r. podrozowal z mlodymi podopiecznymi
do glmnazjum pinczowsktego oraz do Wittenbergt, gdzie spotykal
ste z Piotrem Statorlusem i Filipem Melanchtonem. Po powrocie
do kraju zrezygnowal z obowtazkow nauczyciela w Wieliczce.
W 1559 r. przybyl do Jana Laskiego do Debian. Nastepnie udal
ste do Piriczowa, gdzie prowadzil dyskusje z Piotrem Statoriusem,
Janem Thenaudem, Franciszkiem Lismaninem, Jerzym Blan-

SZOMAN JERZY
136
drata, Bernardem Ochinem. Synod piiiczowski powolal go
w 1560 r., wraz z P. Statoriusem, J. Lubelczykiem, J. Thenau­
dem, do przekladu Biblii na jezyk polski (tzw. Biblia brzeska wy­
dana w 1563 r.). W tym samym roku ozenil sie z Polka. Anna.
nieznanego nazwiska. Rok p6iniej zostal seniorem dystryktu pin­
czowskiego, a takze bral udztal w pracach komisji badajace] pra­
wowternosc J. Blandraty. W 1562 r. zostal ministrem w Kslazu,
skad wypedzil go wtelkorzadca krakowski Jan Bonar. W 1562 r.
urodzil mu ste syn - Pawel Szoman-Ciachowski (p6iniejszy
wykladowca rakowski). Po rozlamie w zborze kalwiiiskim
w 1562 r. Szoman przeszedl na strone arian. Odtad bedzie
goraco polemizowal ze Stanislawem Sarnickim, dzialaczem kal­
wiiiskim, podczas sejmow: warszawskiego w 1564 r., piotrkow­
skiego w 1565 r., lubelskiego w 1566 r., oraz z Piotrem Skarga,
ktorego zawstydzil podczas dyskusji w 1580 r., gdy udowodnil
mu, ze niedokladnie zna Pismo Swlete. W 1567 r. przentosl ste
z Piiiczowa do Chmielnika, gdzie pelnil obowiazkl ministra zboru.
Dwa lata p6iniej prowadzil z ramienia zboru rozmowy z anabap­
tystami morawskimi. W 1572 r. przyjal ponownie chrzest przez
zanurzenie. W roku nastepnym objal stanowisko ministra zboru
mniejszego w Krakowie. W 1574 r. przyszedl na swtat jego drugi
syn - Piotr Ciachowski (utalentowany lekarz ginekolog). W tym
samym roku w Krakowie powstal pierwszy ariaiiski katechizm
wspolautorstwa Szomana: Catechesis et confessio fidei, coetus per
Poloniam congregati, in nomine Jesu Christi, Domini nostri crucifixi
et resuscitati, napisany na uzytek prywatny autora. Istnieja dwie
hipotezy dotyczace autorstwa katechizmu; jako jego tw6rc6w
wskazuje sie Szomana i Grzegorza Pawla lub wylacznie Szomana.
Od 1578 r. Szoman toczyl polemiki z Faustem Socynem, kt6ry
bardzo cenil sobie zdanie ministra. W latach 1586-1588 pelnil
funkcje ministra w Luslawicach, a od 1588 r. az do smierci prze­
bywal w Chmielniku. Tam prawdopodobnie powstala jego slynna
ostatnia wola: Testamentum ultimae voluntatis, eontinens vitae
ipsius nee non variorum actuum eeclesiastieorum suecinetam his to­
riam, opublikowana w zbiorze Ch. Sandiusa Bibliotheea antitrini­
tariorum W autobiograficznym testamencie, kt6ry cieszyl ste
wsrod wsp6lwyznawc6w duza popularnoscia, J. Szoman opisal
cale swoje zycie, dal swtadectwo wiary arianina, kt6ry w latach
siederndziesiatych XVI w. rnial wplyw, opr6cz Marcina Czechowi­
ca, na caly ruch umyslowy i moralny braci polskich.

137
SZOMAN JERZY
Bibliografia
L. C h m a ]: Slqzacy wsr6d Brad Polskich. Karia z dziEj6w stosunk6w kuliu­
ralnych Slqska z Polska. Katowice 1936; Liieraiura ariaftska w Polsce XVI uiieku:
Antologia. Opr. L. S Z c Z u c k i i J. T a Z b i r. Warszawa 1959; J. M a I i c k i:
Laury. togi. pastoraly. Szkice 0 kulturze literackiEj renesansowego Slqska. Kato­
Wice 1983; E. M i 0 Z g a: Testament Jerzego Szomana Slqzaka z Raciborza.
"Pallas Stlesla" 1999. nr 3.
Ewa Miozga

T
TITIUS JAN PIOTR, Titz (1619-1689), profesor retoryki, poeta.
Urodzil ste 10 stycznia w Legnicy, gdzie jego ojciec, doktor filo­
zofii i teolog, byl lekarzem. Matka Elzbieta byla corka Jana Sta­
rosta, urzednlka cesarskiego. Poczatkowo uczyl ste w szkole
parafialnej w Legntey, poznie] uczeszczal do Gimnazjum sw, ElZ­
biety we Wroclawtu, a od 1636 r., po srnierci rodzicow, do gtrn­
nazjum w Gdarisku. Byl uczniem J. Mochingera, P. Oelhafa,
H. Nicolaiego. Zachowaly sie jego dwie szkolne dysputy z filozofii
i prawa: De morte et mortalitate oraz De objecto domini et causis
acquirendi dominii naturalibus. Jego duchowym przewodnikiem
byl Marcin Opitz, mieszkajacy wowczas w Gdarisku. .Juz wowczas
Titius pisal wiersze, prawdopodobnie debiutowal w 1639 r. sone­
tami na srnierc Krugerow - Piotra, profesora matematyki, i jego
corkl Katarzyny, zmarlych wskutek zarazy. W zwtazku z panujaca
w miescie epidernla zamierzal wyjechac i kontynuowac studia
w Holandii, ale jego plany nie zisclly ste i przez pare lat przeby­
wal w Rostocku, gdzie powstal zbior wierszy Poematiorum iuueni­
lium libellus (1641). W tym czasie napisal rowniez prace
o poetyce, 0 podstawowych wtadomosctach z zakresu wersyfikacji
niemieckiej pt. Von der KWlSt hochdeutsche Verse und Lieder zu
machen (1642) oraz przelozyl zbior epigramatow Johna Owena.
W 1641 r. zapisal ste na prawo w Krolewcu, a w 1644 pojechal do
Krolewca na jubileusz tamtejszego uniwersytetu. Wraz z gdanska
delegacja przybyl do Torunia na zjazd Colloquium charitativum.
obradujace nad usuwaniem roznic w wierze religijnej. Nie ukon­
czyl studiow i w lipcu 1648 r. zostal nauczycielem laciny i kon­
rektorem w szkole Panny Marti w Gdarisku. W 1651 r. otrzymal
stanowisko nauczyciela laciny w gtrnnazjum. W tym samym roku
dostal stypendium i pojechal na studia do Lejdy, skad rok poi­
niej odwolala go smierc profesora Mochingera. W marcu 1653 r.
objal po nim posade profesora retoryki, a poznie] i poezji. Pobyt

139
Tmus JAN PIOTR
w Holandii zaowocowal wprowadzeniem do gtmnazjum podrecznt­
ka holenderskiego uczonego Vossiusa oraz korespondeneja
z tamtejszymi uczonymi. 6 marca 1654 r. wyglosil mowe z okazji
dwusetnej rocznicy powrotu Pomorza do Polski: Oratio secularis
de Prussia liberata a Cruciferorum tyrannide. M6wca staral ste
pokazac zmtennosc los6w paristw i narodow, ekstermlnacyjna po­
lltyke zakonu krzyzacklego, przypomnial slawetne zwyctestwo
pod Grunwaldem, uwydatnH szczesltwy moment w dziejach Prus,
gdy otrzymaly z rak krolow polskich liczne swobody i przywileje,
wyrazil przekonanie 0 dochowaniu wternosct przez zlemle pruska
panstwu polskiemu. W 1684 r. wyglosil mowe na czesc zwycie­
stwa Sobieskiego pod Wiedniem: Oraiio de victorioso regressu Re­
gis Johannis III, Vindobona feliciier liberaia, w kt6rej wyrazil
nastroje radosci panujace w Gdarisku na wtesc 0 wygranej kr6la,
nazywajac go sarmackim Herkulesem i porownujac z Cezarem.
Naplsal podreczntk 0 leksykografii szkolnej Manuductio ad excer­
pendum, wydany dwukrotnie (w 1660 i 1676 r.), ktory byl in­
strukeja jak prowadztc slowniczki jezykowe, zbiory zlotych myslr,
figur, topos6w. Podobna tematyke nowoczesnego sposobu na­
uczania laciny podejmowala publikacja De quibusdam adminicu­
lus Latinae linguae. Jego Ideae rhetoricae, dodawane do
zaproszeri na oratorskie popisy uczni6w, zawieraly podstawowe
zasady retorykl, np. zasady kompozycji m6w. Wz6r opisu dal
w Hortus oratione repraeseniaius z 1662 r., wz6r szkicu biogra­
ficznego - w Aristides Iustus z 1650 r., paneglryku - w Lauda­
tio Cimonis z 1670 r. Wydal pare zbiork6w poezji okollcznosclowe]
Noctium poeticarum. praemetia, Noctium poeticarum manipulus
oraz Dolores, w ktorym oplakiwal smlerc dw6ch zon i kilku sy­
n6w. Titius byl trzykrotnie zonaty: po raz pierwszy ozenil si�
w 1653 r. z Anna, Borckmann, z tego zwia.zku przezyl go jedynie
syn Fryderyk Daniel, doktor praw, oraz c6rki: Anna Katarzyna
oraz Elzbieta. Jego druga, zona, zostala Florentyna Krapp
w 1672 r., trzecia, zona, byla od 1678 r. Aniela Strakowska. Titius
pisal wiersze okolicznosciowe m.in. dla burgrabiego Mikolaja
Pahla, na slub Wladyslawa IV z Maria, Gonzaga" na smiere
elbla,skiego poety Fryderyka Zamela, na smiere sekretarza elekto­
ra brandenburskiego Roberta Robertiniego. Gglosil r6wniez zbi6r
najpotrzebniejszych wiadomosci z historii rzymskiej Decades hi­
storicae brevissime delineatae, a takZe rozprawk� z numizmatyki
o nazewnictwie pieni�dzy u Rzymian - Commentario nummaria.
�kopismienna Palaestra styli et eloquentiae zagin�la. Titius
zmarl 7 wrzesnia 1689 r., w rok po przejsciu na emerytur�.

140
TRuNOWSKI JERZY
Bibliografia
B. N ado 1 ski: Ze studi6w nad zyciem literackim i kuliura umyslowq na
Pomorzu w XVI i XVII uneku. Wroclaw 1969; K. K ubi k: Joachim Pastorius.
Gdaftski pedagog XVII w. Gdansk 1970; K. K ubi k, L. M 0 k r z e c k i: Trzy
wieki nauki Gdaftskiego Gimnazjum. Szkice z dzif#6w od XVI do XVIII w.
Wroclaw 1976; L. M 0 k r z e c k i: Jan Piotr Tiiius. W: Slownik biograJiczny Po­
morza NadwiSlaftskiego. Red. S. G i e r s z e w ski. Z. Nowak. T. 4. Gdansk
1997.
Ewa Miazga
TRzANOWSKI JERZY, Tranowski. Georglus Tranosci, Teschi­
niensis Silesius. Slazak Cieszyiiski (1592-1637), poeta, kazno­
dzieja ewangelicki, pastor.
Urodzil ste 27 marca w Trzanowicach kolo Cieszyna jako syn
Walentego i .Jadwtgt Zlentkowny ze Smiglowic. Uczeszczal do
szkol najpierw w Cieszynie, potem w Gubinie na Luzycach,
a takze w Kolobrzegu, gdzie przebywal trzy lata. Stad udal ste do
Wlttenbergl, aby studtowac teologie na tamtejszym uniwersytecie.
Po ukonczeniu studtow pracowal jako nauczyciel zrazu w Pradze,
potem w Holeszowie na Morawach. Pelnil tez obowtazkl pastora
w Walaskim Mtedzyrzeczu, w Beskidach. W 1615 r. ozenll ste
z Anna" corka Jerzego Polany, ktory byl pastorem w Budziejo­
wicach, na Morawach. W okresie wojny trzydziestoletniej
(1618-1648) jako zwolennik protestantow i przeciwnik Ligi Kato­
lickiej Trzanowski czesto zmienial miejsce zamieszkania. Przez
pewien czas przebywal w Cieszynie, poznte] powrocil do Mtedzy­
rzecza. Okolo r. 1621 zostal aresztowany i skazany na smlerc,
Wyroku nie wykonano, a w 1624 r. pastora uwolniono z wtezie­
nia. Nie oznaczalo to jednak korica przesladowan ze strony kato­
llkow, W latach 1625-1627 Trzanowski wypelnial obowiazkl
pastora w Bielsku, jednak po zwyctestwach Wallensteina uciekl
z Bielska na Wegry, Wkrotce przenlosl ste do Orawy i w tutejszym
zamku objal stanowisko kaznodziei i pastora. W r. 1631 osiadl
w Mikulaszu Liptowskim, wypelniajac do korica zycia funkcje
ewangelickiego duchownego, Tu zmarl 29 maja 1637 r.
Byl czlowiekiem wszechstronnie wyksztalconym, znal kilka je­
zykow obcych. Zyskal nawet przydomek "Slowianskiego Lutra",
o sobie samym mowtl, ze jest Polakiem ("Polonorum celebri destir­
pe"). Zachowal si� portret ekslibrisowy Trzanowskiego z 1612 r.,
odnaleziony w Bibliotece Zboru Ewangelickiego w Cieszynie.

141
TRuNOWSKI JERZY
J. Trzanowski pisywal utwory poetyckle, glownte po lacinie
i w jezyku slowackim. Dzielem polskim sa. tzw. ModZitwy Trza­
nowskie. bedace tlumaczeniem orygmalnego tekstu Iacinsklego
z r. 1631 pt. Phiala Odoramentorum (Czara modlitw). Przekladu
z laciny na jezyk polski dokonal ksladz F. Michejda. ktoremu do­
konanie owego przekladu zlecilo Towarzystwo Ewangelickiej
Oswiaty Ludowej. aby upamtetntc 300-lecie urodzin Trzanowskie­
go. Poeta z Trzanowa z gatunkow poetyckich preferowal ody, epl­
talamla, hymny. Wsrod najbardziej znanych utworow tego autora
wymienia ste najczescie] Odarum sacrarum sive Hymnorum [ ... ] li­
bri tres (Brzeg 1628). Sa. to trzy ksieg! hymnow, ktore Trzanowski
utozsamia z gatunkiem .oda". Unikatowe to dzielo odnalazl ba­
dacz J. Mocko, Po lacinie naplsal Trzanowski ponadto plesri na
Boze Narodzenie (AppZausus cunarum [ ... ] nati Jesu Christi. Praga
1611) oraz wiersz na slub Piotra Cruclgera z Brzeczkowa, diakona
kosctola sw, Mikolaja w Pradze (Nuptiis Petri Cruciqeri, Brzeezko­
uiini [ ... ] nee non Jahannae filiae [ ... ] Georgii Landtfoyti. Praga
1613). W rekopisach natomiast pozostaja laclriskte teksty wzoro­
wane na Apokalipsie sw. Jana (jest ich 79. a odnalazl je ksiadz
Jan Wantula: ich odpisy rekoptsmtenne znajduja ste w Wlsle,
Cieszynie i okolicy). Innym znanym utworem jest zbtor 412 prote­
stanckich plesni religijnych. napisanych po slowacku (Cithara
Sanetorum [ ... ]. Lewocza 1635). Ukazalo si� okolo 150 wydari tego
kanejonalu, ale tylko pierwsza edycja zawiera nuty w tekscie.
W pozntejszych wydaniach dodane sa. wiersze Jana Kochanow­
skiego w przekladzie Jana Amosa Komeriskiego. Dziela Trzanow­
skiego. tworzone w jezyku slowacklm, znane byly i drukowane
nie tylko w Slowacji oraz innych krajach slowlariskich, ale row­
ntez w Niemczech i Stanach Zjednoczonych.
Bibliografia
J. M u t h man: Wiemosc Bogu i cesarzowi, czasu pounetrza morowego na­
lezqca. Brzeg 1716, s. 78-79; L. 0 t t 0: Jerzy TrzanowskL "Zwiastun Ewange­
licki" 1877, nr 9, s. 196-202; J. Moe k 0: Zivot Juru Tranovskeho. Senica
1891; Ide m: Hist6ria posootnfd piesne slovenskfd a hist6ria kancionala. Liptov­
skY sv. Mikulas 1909; F. B u c h w a Ide k: Jerzy TrzanowskL Cieszyn 1922;
W. K a r g e r: Ein unbekanntes Bildnis des Georg Tranoscius (TrzanowskiJ, des
"slavischen Luther". In: Anzeiger des Landesmuseum in Troppau. [B.m.] 1930,
s. 147-150; J. Wantula: Testament matki J. Trzanowskiego. "Kalendarz
Ewangelicki" 1933, s. 79-87; A. Wan t u 1 a: Ks. Jerzy TrzanowskL Zycie
i tw6rczosc. Cieszyn 1938; W. 0 g rod z i ii ski: Dzieje piSmiennictwa slqskie­
go. Katowice 1965, s. 76, 102, Ill; P. Mus i 0 1: PiSmiennictwo polskie na

TRuNOWSKI JERZY
142
Slqsku. Opole 1970, s. 229; J. Magnuszewski: Historia literatury czeskiej.
Zarys. Wroclaw 1973, s. 88; Bibliografta piSmiennictwa polskiego na Slqsku XVII
i XVIII wieku. "Slqski Korbui", Red. J. Z are mba. Wroclaw 1980, s. 89-90.
Teresa BanaS

w
WACHENIUS PIOTR, Wachenius Strelicenius. Wachenius Strze­
lecki (ok. 1550-po 1612). polemista religijny. poeta. poborca eel,
Brak pewnych informacji 0 wyksztalcentu, jakie zdobyl. Czy
ksztalcil ste na Slasku, czy moze pobleral nauki w jednej z licz­
nych w Malopolsce szkol kalwtrisklch? 0 tym. ze byl dose grun­
townie wyksztalcony. moze swtadczyc chocby jego znajomosc
laciny i prawdopodobnie jezyka czesklego, znajomosc tworczosct
Jana Kochanowskiego i Mikolaja Reja, powolywanie ste na Marci­
na Kromera, wreszcie cytaty z dziel pisarzy koscielnych i teolo­
g6w. Jedynym wiarygodnym zrodlem, kt6re pozwala w sposob
posrednt odtwarzac elementy biografii Wacheniusa. jest jego
tworczosc. Ale i ona zawiera nader skape informacje 0 zyciu
autora. W rozpoczynajacym zbi6r Hymny mQje domowe (1612)
utworze zatytulowanym Przedmowa moja wobec do kaZdego
/ uiszedzie na tym suiiecie bliiniego mega autor podaje naste­
pujaca Informacje: .. Piotr imle moje na krzcie mi dano, / Wache­
nius po ojcu mte zwano [ ... ]". Poszczegolne zwrotki w licznych
wierszach umieszczonych w Hymnach ... rozpoczynaja ste od liter.
kt6re czytane z g6ry na dol tworza Imle i nazwisko autora. Zasto­
sowal on tutaj zabieg literacki zwany akrostychem.
Wiemy 0 ntm, ze Zyl na przelomie XVI i XVII w. Urodzil ste bye
moze w ostatnich dziesteciolectach XVI stulecia. Pochodzil naj­
prawdopodobniej ze Strzelec Opolskich (dawniej Wielkich) - sam
bowiem plsal 0 sobie Petrus Vachenius Strelicenus. Wachenius
byl kalwinem (choc zdradzal sympatie dla arianizmu). zagorzalym
polemtsta religijnym i poeta, utrzymywal scisle kontakty z przed­
stawicielami roznowterstwa polskiego i czeskiego. Okolo 1612 r.
byl cesarskim poborca ( .. wybterca ''. jak sam pisze) eel w Pszczy­
nie. Pobieral do kslazece i podatek od obywateli, kt6rzy sprze­
dawali piwo. Tworczosc Wacheniusa obejmuje: Hymny moje
domowe. kt6re bye moze powstaly w Pszczynie. a 0publikowane

WACHENIUS PIOTR
144
zostaly prawdopodobnie okolo 1612 r. w Laszczowie, rozprawe
polemlczna, z katolikami zatytulowana Wieme a prawdziwe oka­
zanie, kt6ry zakon a kt6ra uiiara. od Pana Boga i co zakon a co
wiara jest oraz opubllkowana anonimowo polemlke pt. Summa
suiieteqo krzescyanskiego nabozetistuia: Wszystkie wymienione
UtWOlY Wacheniusa, zachowane do dnia dzisiejszego w egzempla­
rzach unikatowych, przechowuje Biblioteka Zakladu Narodowego
im. Ossoltriskich we Wrodawiu. Najbardziej znanym utworem
Wacheniusa sa. Hymny moje domowe - zbtor wierszy lirycznych
w jezyku polskim, plesnl religijnych, bye moze przeznaczonych do
spiewanta. Nawiazuja one do tradycji hymnicznej, Piesni Jana
Kochanowskiego oraz Psalierza Dawidowego w przekladzie twor­
cy czarnoleskiego. Konwencjonalne motywy tresctowe skuplaja
si� wokol uwielbienia dla dobroci, wszechmocy oraz milosierdzia
Bozego, Wiele tutaj prosb do Boga, do ktorego kilkakrotnie zwra­
ca ste "poniZenie i pokornie", i kajania sle, a takze wizji plekna
i harmonii swtata jako tworu boskiego architekta.
Karol Estreicher oraz Pawel Musiol nie wyrazali ste zbyt po­
chlebnie 0 talencie poetyckim Wacheniusa. Pierwszy z nich uwa­
zal, Iz .wtersze sa. nedzne, rymy gramatyczne, rytmu brak", Jan
Zaremba dostrzegal natomiast, lz Hymny... .mimo prymitywizmu
formy odznaczaja ste stla i szczeroscia wyrazu religijnego". Oczy­
wtscte trudno okreslic Hymny... mianem dziela wybitnego. Mirno
to warto poswtecic im nieco uwagt, Interesujace sa. teksty
nawtazujace do tworczoscl Jana Kochanowskiego, a szczegolnte
do hymnu Czego chcesz od nas, Panie, za Twe hqjne dary. 0 wy­
rainych zwtazkach swtadcza m.in. powtorzenla tych samych
watkow tresciowych, wykorzystanie za Kochanowskim kilkakrot­
nie powtorzone] pary rymowej (dary - miary), podobteristwa fra­
zeologiczne, jak chocby w jednym z hymnow, ktorego fragment
brzmi: .Piosneczke wdzieczna Panu mojemu / Usty i sercem
sptewajac jemu, / Bede go chwalil z dobroci jego, / Bo on sam
dawca jest dobra wszego./ Trudno wyliczye mam jego dary, /
Ktore nam dawa bez liczby, miary [ ... J".
Choe Piotr Wachenius nie jest tworca. z "pierwszej ligi literac­
kiej", to jednak zasluguje na baczniejsza. uwag�, choeby z tego
powodu, ze, jak pisze Urszula Gumula: "Obecnose czarnoleskiego
poety w jego pismach jest jednym z istotnych dowodow, ze dziela
Kochanowskiego, wielokrotnie wydawane w XVI wieku, znane
i czytane byly na Sla.sku".

145
WETIZIGER JAN Z PACZKOWA
Bibliografia
Hymny mQie domowe. Wyb6r, wstep i oprac. Z. K a d I u be k, D. Rot t.
Katowice-Pszczyna 1999.
U. Gum u 1 a: Piotr Wachenius. Zarys informacyjny. W: Studia nad piSmien­
nictwem slqskim Red. J. Zaremba. Katowice 1967; Eadem: Piotr Wa­
chenius. W: E a d e m: Literatura polska na Slqsku w XVII wieku. Piotr Wache­
nius, Jan Malina, Macit# GuttMter-DobrackL Katowice 1995; Z. K a d I u b e k,
D. Rot t: Wst�p. W: P. Wac hen ius: Hymny tnoie domowe. Wyb6r, wstep
i opracowante Z. K a diu b e k, D. Rot t. Katowice-Pszczyna 1999.
Dariusz Rott
WETTZIGER JAN Z PACZKOWA (ZITI. po 1497), kanonik regu­
larny, kompilator i autor pism teologicznych, historycznych
i prawniczych.
Jan Wettzlger pochodzil z Paczkowa. W latach 1473 i 1481 od­
notowana zostala jego obecnosc na Akademii Krakowskiej, gdzie
uzyskal stopleri magtstra, Po studiach powrocil na Slask; tu naj­
pierw zarzadzal szkola w Brzegu, nastepnle zwiazal sle z ko­
sciolern koleglacklm w Legnicy oraz byl kaznodzieja w kosciele
parafialnym w Srodzle Slaskie]. W 1485 r. wstaptl do klasztoru
Kanonfkow Regularnych sw, Augustyna w Klodzku, w ktorym rok
poznte] zlozyl profesje: w 1487 r. zostal poslany do klasztoru tego
samego zgromadzenia we Wrodawiu na Piasku, gdzie przebywal
do 1489 r. Tuta] zostal zaangazowany jako kaznodzieja w prepo­
zyturze sw, Ducha. W sierpniu 1489 r. przenlosl ste do klasztoru
zagarisklego. Zachowala ste rownlez informacja 0 jego pobycie
w 1493 r. w prepozyturze zagariskle] w Zielonej Gorze. Tworczosc
Jana Wettzlgera znana jest z trzech rekopisow, przechowywanych
dzisiaj w Bibliotece Uniwersyteckiej we Wroclawiu (sygn.: I Q 137,
I Q 411, II Q 13). Sa. to przewaznie kompilowane zbiory kazari de
tempore i de sanctis, a takze suma do prawa kanonicznego. Blize]
znane sa. niektore prace historyczne Jana Wettzlgera, ktory me­
toda. kompilatorska opracowal m.in. orygmalna synteze historii
Polski, przedstawtajaca jej dzieje od poczatkow at po XV w. Za­
pewne mozna przyplsac mu rownlez autorstwo innych utworow
dziejopisarskich, w tym Annales Silesiaci compilati. Badania nad
ta postacia, przeszczepiaja.ca. wiedz� 0 przeszlosci Polski na grunt
sla.ski na przelomie sredniowiecza i czasow nowotytnych, zapo­
wiadaja. si� obiecuja.co.

WINCENrY Z KIELCZY
146
Btbltografta
Rekopts zagaflski. Wyd. W. M r 0 z 0 w I C z. W: Annales S. Crucis / Rocznik
swi�tokrzyski. Krakow 1996, s. 93-97.
A. S w i e r k: Sredniowieczna biblioteka klasztoru kanonik6w regularnych
sw. Augustyna w Zaganiu. Wroclaw 1965, s. 49, 156; W. M r 0 z 0 w I C z: P6ino­
sredniouiieczna kompilacia dzixj6w Polski. fNieznany przekaz Rocznika tzw. swi�­
tokrzyskiego nowego wraz z Traktatem Henryka z G6ry "Contra Cruciferos" w re­
kopisie Biblioteki Uniuiersuteckiej we Wrodawiu I Q 411). W: Zr6dloznawstwo
i studia historyczne. Red. K. Bob 0 w ski. Wroclaw 1989, s. 219-225;
W. M r 0 Z 0 w I C z: Mittelalterliche Handschrifteri oberschlesischer Autoren in der
Universitdtsbibliothek Breslau / Wrodaw. Heidelberg 2000, s. 37-38; Ide m:
Sredniowieczne roczniki slqskie. (U progu prac nad nowym wydaniem). W:
Przelomy w historiL XVI Powszechny Lgazd Historyk6w Polskich. Wrodaw 15-18
wrzesnia 1999 roku. Pam�tnik T. 2, cz, 1. Toruil 2000, s. 111-112.
Wojciech Mrozowicz
WINCENTY Z KIELCZY (ok. 1200-ok. 1261), dominikanin, ka­
nonik krakowski, autor zywotow sw, Stanislawa.
Wincenty pochodzil, wbrew opiniom dawniejszej historiografii,
najpewniej nie z Kielc, lecz z Kielczy kolo Strzelec Opolskich.
Pierwszy okres jego zycia owiany jest mgla tajemnicy (wskazywa­
no na mozltwa jego przynaleznosc do kolegiaty kieleckiej). Wiado­
mo, ze w 1222 r. znajdowal ste jako kapelan w otoczeniu biskupa
krakowskiego Iwona Odrowaza. Z lat 1227-1235 pochodza infor­
macje 0 piastowaniu przez Wincentego godnosci kanonika kapt­
tulnego w Krakowie. W 1237 r. wyprawil ste do Modeny, by
stamtad przewtezc do Krakowa zwloki zmarlego we Wloszech bl­
skupa Iwona. Okolo tego czasu wstapil do zakonu dominikanow,
Najpierw przebywal w klasztorze krakowskim, poznle] w Racibo­
rzu. Jego obecnosc w drugim z tych klasztorow jest potwierdzona
w latach 1246 i 1258-1260 (podowczas jako przeor). Zmarl
w Krakowie.
Dzisiaj znana jest przede wszystkim tworczosc hagtograftczna
Wincentego. Byl on drugim po mistrzu Wincentym Kadlubku
propagatorem kultu sw. Stanislawa. Zapewne krotko po 1242 r.
opracowal Vita minor (Zywot mniljszy) sw. Stanislawa, najpraw­
dopodobniej w zwia.zku z przygotowaniami do jego kanonizacji,
ktora odbyla sie w 1253 r. Drugie opracowanie Zywota tego swie­
tego, Vita maior (Zywot wil?kszy), powstalo ok. 1257-1261. Byl
rowniez Wincenty autorem kilku sekwencji 0 sw. Stanislawie oraz
hymnu 0 nim Gaude mater Polonia (Radrg sil?, Matko Polsko).

147
WINCENrY Z KIELCZY
G. Labuda z postacia Wincentego laczy spisanie hipotetycznego
rocznika-kroniki domlnlkariskle]. W dzielach Wincentego czytelna
jest oryglnalna, bezposrednto powlazana z htstoria Kosclola wizja
dztejow Polski, sw. Stanislaw zas ukazany zostal jako patron
dzialari zjednoczeniowych, podejmowanych w rozdrobnionej na
dzielnice XIII-wiecznej Polsce.
Bibliografia
Monumenta Poloniae historica. T. 4. Wyd. W. K t: t r z y ri ski. Lw6w 1884,
s. 253-285 (Vita minor), 285-318 (Miracula), 355-356 (Gaude, mater Polonia),
362-438 (Vita maior); Ex Vitis et Miraculis S. Stanislai episcopi Cracoviensis. In:
Monumenta Germaniae historica. Scriptores. T. 29. Hannoverae 1892,
s.501-517: H. KowalewIcz: Zabytki stedniouneczne liryki liiurqicznet 0 sw.
Stanislawie ... Analecta Cracovtensla" 1979 [druk: 1981], T. 11, s. 227-232,
235-239. TIumaczenia na jezyk polski: Sredniowieczne zywoty i cuda patron6w
PolskL TIum. J. Pj e z Lo w a, oprac. M. Plezia. Warszawa 1987, s. 97-150
(Zywot mniejszy), 151-234 (Cuda sw. Stanislawa), 235-344 (Zywot w�kszy);
tlumaczente na jezyk wloski: V I n zen z 0 da Kielce: La "Vita Minor" di s. Sta­
nislao vescovo. Introd., trad. e commento di J.W. W 0 S. Firenze 1979, SIena
1983.
H. Z e Iss b erg: Die polnische Geschichtsschreibung des Mittelalters. Letp­
zig 1873, s. 86-90; T. W 0 j c i e c how s k I: 0 zyciu i pismach Wmcentego
z Kielc. .Pamtetnlk Akademii Umlejetnosct, WydziaI Filologiczny i Historycz­
no-Filozoficzny" 1885, nr 5, s. 30-36; Bibliotheca hagiographica Latina antiquae
et mediae aetatis. Bruxelles 1898-1901, nr 7833; M. PIe z i a: Wincenty
z Kielc, historyk polski z pierwszld polowy XIII wieku. "Studia Zr6dloznawcze"
1962, T. 7, s. 15-41; J. D a b row ski: Dawne dziejopisarstuio polskie (do roku
1480). Wroclaw 1964, s. 90-92; Bibliografta literatury polskild .Noun] Korbut".
T. 3. Red. R. Poll a k. Warszawa 1965, s. 393-395 [jako Wincenty domlnt­
kanin]; G. Lab u d a: Tw6rczosc hagiograflCzna i histonograJiczna Wincentego
z Kielc ... Studia Zrodloznaweze" 1971, nr 16, s. 103-137; Historia nauki polskild.
T. 6: Dokumeniacja bio- bibliograflCzna. Indeks biograflCzny tomu 1 i 2. Wyd.
L. H aj d uk i e w i c z. Wroclaw 1974, s. 744; P. K I e I a r: Studia nad kuliura
szkolnq i intelektualnq dominikan6w prowingi polskiej w sredniowieczu. W: Stu­
dia nad histonq dominikan6w w Polsce 1222-1272. Wyd. J. Kloczowski.
T. 1. Warszawa 1975, s. 313-314; S. D 0 b r zan 0 w skI: Wincenty z Kielc. W:
Slownik polskich teolog6w katolickich. Red. H.E. W Y c z a w ski. T. 4. War­
szawa 1983, s. 438-439; G. La bud a: Zaginiona kronika z pierwszld polowy
XIII wieku w "Rocznikach Kr6lestwa Polskiego" Jana Dlugosza. Pr6ba rekonstruk­
gL Poznan 1983, s. 169-171; G. Lab u d a: Zapiski rocznikarskie w "Zywotach
swil;tego Stanislawa" Wincentego z Kielczy. "Studia Zr6dloznawcze" 1993, T. 34,
s. 29-40; Z. Z I e Ion k a: Geografta zycia literackiego polskiego krl;gu kulturo­
wego na Slqsku. Slupsk 1994. s. 120; B. S n 0 c h: G6moslqski leksykon bio­
graflCzny. Katowice 1997, s. 228; D. Z Y d 0 r e k: Wincenty z Kielczy 0 zyciu
doczesnym i eschatologiL W: Benedyktyftska praca. Studia historyczne of taro­
wane O. Pawlowi Sczanieckiemu w 80. rocznic� urodzin. Wyd. J.A. S pie z,

WOLF SAMUEL
148
z. Wt e l g o s z, Krakow 1997, s. 149-154; J. Starnawski: Wincenty Do­
minikanin. "Pallas Silesia" 1998, T. 3/2, s. 85-101; M. Plezia: Dookola
sprawy sw�tego Stanislawa. Studium zr6dloznawcze. Bydgoszcz 1999,
s. 137-150; G. Labuda: Sw. Stanislaw biskup krakowski. patron Polski.
Sladami zab6jstwa - meczensnon - kanoruzaqt. Poznan 2000; W. M r 0 z 0 -
wi c z: Mittelalterliche Handschriften oberschlesischer Autoren in der Univer­
sitdtsbibliothek Breslau / Wrodaw. Heidelberg 2000, s. 89-91.
Wojciech Mrozowicz
WOLF SAMUEL, Samuele Wolfio Silesio, Samuele Wolfio Hirs­
bergensi (1549-1591), poeta lactriskl.
Urodzil ste w Jeleniej G6rze. Pochodzil z zamozne] rodziny
mleszczariskle]. Pierwsze nauki pobleral w rodzinnym mlescie.
Jego nauczycielem byl Albert Kindler, rektor szkoly jeleniog6r­
skiej, kt6remu Wolf poswiectl jedno z dziel poetyckich. Po Kindle­
rze kierownikiem szkoly zostal ojciec Wolfa - Sebastian.
Nastepnle Wolf kontynuowal nauke we Wrodawiu; dedykowal se­
natorowi wrodawskiemu Adamowi Redingerowi swe pierwsze
dzielo. ZaprzyjaZnil ste tam z Andrzejem Calaglusem, z kt6rym
beda przez dlugie lata przesylac sobie nawzajem poezje. Okolo
1570 r. studiowal w Lipsku i Wittenberdze, co potwlerdzaja kon­
takty z tamtymi oficynami i absolwentami tamtejszych uniwersy­
tet6w, np. z Melchiorem Tilesiusem. Po ukoriczentu studi6w obja,l
stanowisko nauczyciela szkoly Iaclriskiej w Jeleniej G6rze. Okolo
1578 r. Mlkola] Firlej sprowadzil go do szkoly roznowiercze] w Le­
wartowie (dzts Lubart6w), kt6rej Wolf ntedlugo potem zostal rek­
torem. ZaprzyjaZnil ste w6wczas w domu Niemojewskiego
z Sebastianem Klonowicem, kt6ry posylal mu z dedykacjami swo­
je utwory (Philtron, 1582, Roxolania, 1584), a Wolf analizowal je
wraz ze swoimi uczniami. W 1583 r. wydal w Gdarisku swe
najslawniejsze dzlelo: Stephani Primi Serenissimi Poloniae Regis et
Magni Lituanorum Ducis etc. adversus Iohannem Basiledem, Ma­
gnum moscoviae Ducem, expeditio, carmine elegiaco descripta
(Ekspedyga kr6la polskiego Stejana I przeciw Iwanowi Groznemu.
Gratulacja szczesliuieqo zusjciestuxi i zawarcia pokQju). Poemat
dedykowany byl Stefanowi Batoremu, opisywal wyprawe i zdoby­
cie Polocka w 1579 r., Wleliza i Wielkich luk6w w r. 1580 oraz
Pskowa. Poeta zachowal wternosc przekazom historycznym.
Utw6r koriczyly gratulacje z powodu zwyclestwa nad Moskwa"
eplgramaty na czesc kr6la oraz wezwanie, aby Stefan Batory zwy­
ctezyl Tatar6w i pomscil "swi�te cienie" Henryka Poboznego po-

149
WOLF SAMUEL
leglego pod Legntca, Za ten poemat otrzymal od kr6la Stefana
Batorego laur poetycki i zostal poeta krolewskim (poeta regius).
Prawdopodobnie Wolf staral sie 0 wakujace stanowisko rektora
gimnazjum toruiiskiego. W 1586 r. ozenll ste z Elzbieta Borne­
mann i, wedlug epitalamium Hemyka Henninga (nauczyciela
elblaskiego gtmnazjum, przyjaciela Wolfa), piastowal juz w6wczas
stanowisko sekretarza elblasklego. Posade te rowniez wyjednal
mu jego mecenas - Mikolaj Firlej. Wolf zmarl 21 czerwca
1591 r. w pobliskim Gniewie. Jego pamtec uczcili przyjaciele:
Andrzej Calaglus i Melchior Ttlestus, wydajac we Wroclawiu
w 1591 r. Memoriae [ ... ] Samuelis Woijl Hirsberg. Silesii - Iaclri­
skie wiersze poswtecone jego osobie. Obszerny ksiegozbior Wolfa
po jego smterct przeszedl w rece jego syna, rowniez Samuela,
ktory podarowal go elblaskte] bibliotece gimnazjalnej.
Wolf debiutowal zbiorem piesnl religijnych wydanych w Lipsku
w 1576 r.: Ionas propheta carmine elegiaco reddidus, dedykowa­
nym rajcy wroclawskiemu Redingerowi. Rok p6iniej w Wittenber­
dze ukazal ste kolejny utwor poety: Precationes elegiaco carmine
conscriptae, dedykowany bylemu rektorowi szkoly w J eleniej G6-
rze A. Kindlerowi. Byl takze autorem zalobne] elegii poswiecone]
swemu dawnemu uczniowi. kt6ry zgtnal podczas oblezenia Psko­
wa: Elegia funebris in obitum immaturum generosi magnaeque
spei adolescentis Nicolai Czemy [ ... ], wydanej w 1581 r. Rownlez
w Toruniu wydal w 1582 r. zbi6r epigramatow Epigrammata gra­
tulatoria in honorem nuptiarum omatissimi Viri na slub Szymona
Seidlera, swego poprzednika na stanowisku rektora szkoly lubar­
towskiej.
Bibliografia
w. ° g rod z i n ski: Dzi(je piSmiennictwa slqskiego. Katowice 1965:
R. Kin c e I: Slqski piewca czyn6w SteJana Batorego. .Poglady" 1975. nr 19:
Poezja renesansowa na Pomorzu. Oprac. B. N ado 1 ski. Gdansk 1976:
J. To n del: Krqg przyjaci61 Samuela Wolfa. rekiora szkoly kaZwiflski(j w I..e­
wartowie. "Odrodzenie i Reformacja w Polsce" 1985, T. 30: W. M i c hal ski:
Tradyge literackie Lubartowa i Ziemi Lubartouiskiej 1543-1993. Lubart6w 1994.
Ewa Miozga

z
ZASADIUS SAMUEL LUDWIK. Sasadyus, Sassadius. Zasadyus.
Zasadzki (1695-1755). kaznodzieja ewangelicki. autor utworow
religynych. tlumacz, wydawca.
Urodzll sie w Komorznie kolo Byczyny. Ukoriczyl gimnazjum
w Olesnicy, studiowal w Wittenberdze pod kierunkiem prof. Bud­
deusa, co najprawdopodobniej mialo wplyw na jego poznlejsze
zwlazkl z pietyzmem. Po studiach przebywal w Brzegu, czekajac
na mozliwosc podjecia poslugt duszpasterskiej w ktoryms
ze slaskich kosctolow ewangelickich. Taka szansa pojawila sie
w r. 1721. Zasadius wyjechal wowczas do Cieszyna. by wspomoc
dzialajacego w tym miescle Jana Muthmana. rowniez wywo­
dzacego ste z okolic Byczyny. W cleszynsklm .kosctele Iaskl" obja..l
stanowisko diakona. aktywnie wlaczajac sle w prace duszpa­
sterska w funkejonujace] od 1709 r. parafii ewangelickiej. Do jego
obowlazkow nalezalo gloszenie kazan i katechizowanie w jezyku
polskim. Wychowany w literackiej tradycji kregu kluczborsko-by­
czynsklego, podzlelal przekonanie senlora zboru cieszynsktego, ze
parafianom sluzyc trzeba nie tylko zywym slowem kaznodziej­
skim. ale rownlez dostarezajac im literature pastoralna, dlatego
oprocz gloszenia kazoo i nauk religijnych. zwlaszcza dla ludu
wtejsktego, rozpoczal dztalalnosc edytorska, Plsal wylacznle po
polsku. Swoje teksty podporzadkowal popularyzacji tresct ka­
techizmowych. Ich zadaniem bylo objasnlanie problemow dog­
matycznych i komentowanie perykop biblijnych w sposob
ulatwiajacy wiernym percepcje tresct religijnych. Wydawane od
1723 r. utwory cieszyly sie sporym zainteresowaniem. dlatego
wiekszosc doczekala ste kilku wznowieii.
Pierwszym drukiem Zasadiusa byla wydana w 1723 r. w Brze­
gu Droga do nieba [ ... ], zblor zwtezlych wskazowek parenetycz­
nych. propagujaeych ewangelickie wzorce religyno-etyczne.
Wla..czyl si� tym tekstem w kra,g popularnego pisarstwa religijne-

151
ZASADIUS SAMUEL LUDWIK
go, charakterystycznego dla tworcow z osrodka kluczborsko-by­
czynsklego, aczkolwiek realizowany w jego utworach wzorzec sty­
listyczny odbiegal od dygresyjno-paremiograficznego stylu kazari,
np. Gdacjusza. Kolejnym opublikowanym utworem byla Mleczna
potrawa duchowna ssqcym jagniqtkom Pana Jezusa Krystusa
podana [ ... ] (Brzeg 1724), zawterajaca polskie piesnl reltgljne,
psalmy i modlitwy. W zbiorze tym Zasadius wykorzystal tradyeje
popularnego w Kstestwie Cieszyiiskim czeskiego kancjonalu Ci­
thara sanctorum Trzanowskiego, ukladajac jednak do czeskich
melodil polskie teksty. Protektorka Zasadiusa, patronujaca wyda­
niu tego tekstu, byla hrabina Henckel von Donnersmarck, przed­
stawicielka rodu, ktory jeszcze kilkakrotnie udzieli Zasadiusowi
pomocy. Najprawdopodobniej juz w rok poznie] Zasadius opubli­
kowal kolejny modlitewnik: Modlitwy nabozne poranne i uiieczor­
ne [ ... ] (Brzeg ok.1725). W tym czasie zaczely zactesntac ste jego
zwiazkl z ruchem pietystycznym. W 1727 r. w Lipsku ukazalo sle
Drogi do prawdziwego chrzescijanstuxi torowanie, ktorego za­
daniem byla obrona pogladow pietystycznych w mysl tezy, iz
pietyzm nie narusza zasad wyznaniowych Kosciola ewangelic­
ko-augsburskiego. W polowte lat dwudziestych Zasadius podjal
rowniez pierwsze powazntejsze proby translatorskie. Przetluma­
czyl Wyklad na dziesiecioro Boze przykazanie Jana Arndta (Brzeg
1725), klasyka ntemteckojezyczne] literatury budujace], oraz
przygotowal edycje Nowego Testamentu i Malego katechizmu Lu­
tra. Teksty te zostaly wydane w Brzegu w 1725 r. dzleki finanso­
wej pomocy mieszczan byczyiiskich, jednak Nowy Pana naszego
Jezusa Chrystusa Testament nie ukazal ste w pelnym opracowa­
niu redakcyjnym, poniewaz cenzura cesarska skonfiskowala
tlumaczenie przedmowy Lutra do Listu sw. Pawla do Rzymian.
Jako calosc tekst ukazal ste doplero w r. 1751.
Klopoty wydawnicze Zasadiusa byly spowodowane wzmaga­
jacymi ste represjaml ze strony administracji habsburskle], sta­
rajace] sie oslablc rosnaca popularnosc ewangelickich kaznodzie­
jow i przectwdztalac nasllajacym si� w Ksi�stwie Cieszyiiskim
tendencjom pietystycznym. Pastorom zacz�to wytaczac procesy,
nakladac grzywny i wreszcie skazywac ich na banicj�. W tych
trudnych czasach Zasadius wyglosil w kosciele cieszyiiskim cykl
kazan pokutnych. Ta charakterystyczna dla czasow zarowno
"ognia, glodu, morn i wojny", jak i przesladowan religijnych for­
ma nauczania koscielnego zyskala swoja.. literacka.. konkretyzacj�
w tomie Kazan pokutnych opublikowanych w Brzegu, jUz po przy­
musowym opuszczeniu Cieszyna na mocy dekretu cesarskiego

ZASADIUS SAMUEL LUDWIK
152
z 2 stycznia 1730 r. Bezposrednim powodem banicji bylo oskar­
zenie 0 pietyzm [obejmujace rowniez innych pastorow, m.In. Jana
Muthmana, ktorzy takze musieli wyjechac z Cieszyna). Zasadius
udal sie do Niemiec, do polowy 1731 r. przebywal wraz z Muth­
manem w saksoiiskich dobrach hr. Henckla von Donnersmarck
w Polzig kolo Altenburga, skad przenlosl ste do Turyngtt, przez
kolejne dziesiec lat pelniac posluge duszpasterska w Straussfur­
cie. W czasie swojego pobytu w Niemczech Zasadius nie zaj­
mowal sie prawie w ogole tworczoscta ltteracka, Jedynym opubli­
kowanym pismem jest Rqjski ogr6deczek (Brzeg 1736) -
tlumaczenie kolejnego dziela Arndta. Przeklad ten cieszyl ste
ogromna popularnoscta, kilkakrotnie wznawiano go nie tylko
w Brzegu, ale rownlez w Krolewcu (ostatni raz w 1918 r.).
W 1740 r., po srnlerci cesarza Karola VI, zmienila sie sytuacja
polityczna w monarchii habsburskiej. Czesc wladcow niemieckich
nie uznala praw do tronu, jakie na mocy sankcji pragmatycznej
przyslugiwaly coree Karola VI - Marii Teresle, Z pomoca nowej
cesarzowej przybyl krol pruski Fryderyk II, zadajac jednak w za­
mtan Slaska, Maria Teresa nie zamierzala jednak bezwarunkowo
pozbyc ste zwierzchnictwa nad ziemiami slasktmi. Fryderyk po­
stanowil opanowac Slask stla, Wybuchla tzw. I wojna slaska.
W 1742 r. podpisano poko] we Wrodawiu. Zmienilo to sytuaeje
protestantyzmu na Gornym i Dolnym Slasku, pozwolilo wygna­
nym duchownym wroctc w rodzinne strony. Z tej mozhwosct sko­
rzystal rownlez Zasadius, ktoremu hr. Erdmann Henckel von
Donnersmarck umozltwtl objecle stanowiska proboszcza w Tar­
nowsklch Gorach. Na Gornym Slasku Zasadius spedzll ostatnte
lata Zycia, ograniczajac swoja dzialalnosc ltteracka do staran
o wznowienia tlumaczeii Nowego Testamentu i Kaiechizmsi Lutra.
Przykladem podejmowanych przez Zasadiusa wysilkow zmie­
rzajacych do zgromadzenia potrzebnych funduszow jest opubliko­
wana w 1751 r. Muzyka anielska. Geneza tego utworu wiazala ste
z uroczystoscia.. weselna.. Marii Eleonory Gawlowskiej, corki pro­
tektora poety Henryka Wadawa Gawlowskiego, z Janem Gottlo­
bern Pozerem. Nie jest to jednak konwencjonalne epitalamium,
ale pretekst do uswiadomienia bezposrednim odbiorcom tekstu,
jakie tradycje rna Byczyna i jak wiele jej mieszkaiicy uczynili juZ
dla popularyzacji protestantyzmu na Sla..sku, co powinno ich obli­
gowac do poparcia edytorskich staraii Zasadiusa. Tekst najwyrai­
niej odniosl poza..dany skutek, Zasadiusowi bowiem udalo si�
zrealizowac swoje ostatnie zamierzenia wydawnicze. Zmarl 20
marca 1755 r. w Tarnowskich Gorach, tam tez zostal pochowany.

153
ZASADIUS SAMUEL LUDWIK
Bibliografia
B. B i e r man n: Geschichte der Protestantismus in Osterreichischen Schle­
sien. Praha 1897; K. M i c h e j d a: Dzifje kosciola ewangelickiego w Ks�stwie
Cieszyftskim. Cieszyn 1909; J. S z e r u d a: Poczaiki piSmiennictwa ewangelic­
kiego na Slqsku Cieszyftskim. Cieszyn 1923; A. B u z e k: Z archiunuti zboni
ewangelickiego w Cieszynie. Korespondencia pierwszych pastor6w cieszyftskich
(Muthmana i Zasadiusa) z r. 1716. "Zaranie Slaskie" 1931. z. 3-4; J. K a han e:
Zarys powstania i rozusoiu. porofii euxuiqelickiej w Tamowskich G6rach. .. Ewange­
lfk Gornoslaskl" 1936. nr 39; K. Mat w i j 0 w s k 1: Z dzialalnoSci pietyst6w
w Ks�stwie Cieszyftskim. "Sobotka" 1962. nr 2; J. Z are mba: Dwqj pierwsi
pisarze polscy na Slqsku Cieszyftskim - Jan Muthman i Samuel Ludwik Zasa­
dius, .Roczntk Komisji Historycznoliterackiej Krakowskiego Oddzlalu PAN" 1972.
nr 10; Ide m: PiSmiennictwo ewangelickie na Slqsku (do roku 1800). W: Udzial
ewangelik6w slqskich w polskim zyciu kulturalnym Red. T. W 0 j a k. Warszawa
1974; J .T. Mac ius z k 0: Slqsko-polska liieraiura ewangelicka do polowy XIX
wieku. .Rocznlk Teologlczny ChAT" 1995. nr 1.
Izabela Kaczmarzyk

INDEKS HASEL
Benedykt z Poznania 9
Bock Jerzy 11
Bonczyk Norbert 12
Cnoe Jan 18
Crato Jan 19
Cunitia Maria 22
Czacherltz Michal z Nysy 24
Czepko Daniel 25
Dambrowski Samuel 28
Damrot Konstanty 30
Elchendorff Joseph Karl Benedikt von 34
Elgot Jan 36
Eschenloer Peter 39
F ranconius Maciej 41
Freytag Gustaw 42
Gdacjusz Adam 46
Grim Emanuel 49
Gutthater-Dobrackt Macte] 51
Herbinlus Jan 54
Hes Jan 56
Imlela Emanuel Konstanty 58
Jan (Hildebrand) z Kluczborka 60
-Jarori Jan Nikodem 62
Jodok z Glucholaz6w 65
Johnsdorf Benedykt 66
KaIdenbach Krzysztof 68
Klapsia Jan 70
Korwin Wawrzyniec 72
Krautwald Walenty 75
Llcinius Jan 77
Liebenthal Mikolaj 80
Ligon Juliusz 81
Lompa J6zef 83
Malina Jan 88
Marcin Polak 91
Miarka Karol 93
Mikolaj z Koila 96
Moiban AmbroZy 98
Neukirch Benlamln 101
PastOrius Joachim 103
Peregryn z Opola 107
Piotr z Byczyny 109
Pistortus Szymon 111
Roidzlenski Walenty 114
Scheffler Johann 117
Scherffer von Scherffenstein Wenzel 120
Schoneus Andrzej 123
Stabik Antoni 126
Stateczny Euzeblusz Franclszek 129
Szersznlk Leopold Jan 131
Szoman Jerzy 135
Titius Jan Piotr 138
Trzanowski Jerzy 140
Wachenlus Piotr 143
Wettzlger Jan z Paczkowa 145
Wlncenty z Kielczy 146
Wolf Samuel 148
Zasadlus Samuel Ludwlk 150
BUS

Publikacja powstala w ramach projektu badawczego
Komitetu Badari Naukowych nr 1 HOIC 025 18:
Dawna literatura slqska. BiogrqflStyka - perioduzaqa - problemy badawcze.
Kierownik projektu: Dartusz Rott
ProJektant okladkl
ZENON DYRSZKA
Redaktor
WIESLAWA BUI.ANDRA
Redaktor technlczny
BARBARA ARENHOVEL
Korektor
WIESLAWA PISKoR
Copyright © 2005
by Wydawnlctwo Uniwersytetu Slaskiego
. Wszelkie prawa zastrzezone
ISSN 0208-6336
ISBN 83-226-1442-X
Wydawca
Wydawnictwo Uniwersytetu Sls.sldego
ul. Bankowa 12B, 40-007 Katowice
www.wydawnlctwo.us.edu.pl
e-mail: wydawus@us.edu.pl
Wydanle I. Naklad: 300 + 50 egz, Ark. wyd. 10.0.
Ark. druk, 9.75. Przekazano do Iamanta w lutym 2005 r,
Pod pisano do druku w kwietnlu 2005 r,
Papler offset kI. III, 80 g. Cena 15 zl
Larnanle I druk: Unlwersytet Slaskt Filla w Cleszynle
ul. Blelska 62, 43-400 Cleszyn
Oprawa: Wydawnlctwo I Pollgrafia .Arka"
ul. Kraszewsklego 9, 43-400 Cleszyn

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
nr inw.: 00 - 334807
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
BG N 286/2312
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
ISSN 0208-6336
ISBN 83-226-1442-X