MINISTERSTWO SPRAW WOJSKOWYCH
1938
INSTRUKCJA
O BRONI PIECHOTY
CZĘŚĆ V
37 mm ARMATA wz. 36
WARSZAWA
19 3 8
ministerstwo spraw wojskowych
0.8
1938
o
INSTRUKCJA
BRONI PIECHOTY
CZĘŚĆ V
37 mm ARMATA wz. 36
WARSZAWA
19 3 8
Główna Drukarnia Wojskowa. 1938 r. — Nr 7836
MINISTERSTWO SPRAW WOJSKOWYCH
departament piechoty
Nr spr. 2800—5/Reg.
Warszawa, dn. 30 czerwca 1938 r.
ROZKAZ WPROWADZAJĄCY.
Wprowadzam do użytku służbowego ,,In-
strukcję o broni piechoty część V—37 mm
O 8
armata wz. 36 —— V”
1938
Jednocześnie unieważniam i polecam
zniszczyć „Instrukcję o broni piechoty
część VII. Armatka 37 mm wz. 36 (z atlasem)—
(Dep. Piechoty Nr spr. 2800—12/Wyszk. 36).
I WICEMINISTER SPRAW WOJSKOWYCH
(—) GŁUCHOWSKI
Gen. bryg.
VI
Sir.
22.	Mechanizm kierunkowy............................22
23.	Zawieszenie łoża ...	 23
24.	Koła ...........................................23
25.	Tarcza ochronna i pręt	ochronny.................24
26.	Celownik .	...	......................25
27.	Regulowanie celownika...........................26
2. Rozkładanie i składanie.
28.	Rozkładanie armaty..............................28
29.	Składanie armaty................................33
30.	Mechanizm zamkowy.............................. 36
31.	Napięcie iglicy bez otwierania zamka............38
32.	Zabezpieczenie........................... ....	38
33.	Warunek bezpieczeństwa..........................38
34.	Mechanizm zwalniający ..........................39
35.	Oporopowrotnik — działanie......................39
36.	Działanie mechanizmu podniesieniowego ....	40
37.	Działanie mechanizmu kierunkowego...............41
38.	Działanie pochwy rury resorowej...............  41
39.	Wadliwe działanie bron;.........................41
40.	Dopełnianie opornika . .	 42
Rozdział B.
1. OPIS PRZODKA.
41.	Przodek.........................................43
42.	Przybory i narzędzia ...........................45
Rozdział C.
PIELĘGNOWANIE SPRZĘTU.
43.	Przepisy ogólne .	 49
44.	Czynności	obsługi..............................49
45.	Czynności	rusznikarzy..........................49
46.	Czynności	warsztatów naprawczych...............50
ROZDZIAŁ A.
37 mm ARMATA WZÓR 36.
I. Opis sprzętu.
37 mm armata wzór 36 jest bronią o płaskim
torze i dużej zdolności przebijania. Jej szybko-
strzelność praktyczna do celów ruchomych docho-
dzi do 10 strzałów na minutę, co uzyskuje się na
skutek samoczynnego działania zamka.
1.
Ogólna
charaktery-
styka.
Kaliber lufy........................ 37	mm
Ilość gwintów prawoskrętnych . .	16
Szybkość początkowa................ 800	m/sek.
Największa donośność przy kącie
+ 25°..............................7100	m
Oługość armaty.....................3.05	m
Óługość armaty z przodkiem i za-
przęgiem .......................7.10 m
Szerokość armaty ze złączonymi
ogonami ........................1.22 m
Szerokość armaty z rozstawionymi
ogonami............................2.02	m
Szerokość kolein...................1.09	m
Wysokość armaty w położeniu bo-
jowym .............................1.01	m
Wysokość linii	ognia...............0.62	m
2.
Dane
liczbowe.
SPIS RZECZY.
Rozdział A.
37 mm ARMATA WZÓR 36.
I.	Opis sprzętu.
Str.
1.	Ogólna charakterystyka......................... 1
2.	Dane liczbowe ............................  .	1
3.	Części główne ...	  2
4.	Lufa........................................... 3
5.	Obsada zamka . .	 3
6.	Zamek.......................................... 5
7.	Ti zon.......................................   5
8.	Przyrząd uruchamiający......................... 6
9.	Przyrząd odpalający ........................... 7
10.	Przyrząd wyrzucający .......................... 8
11.	Przyrząd samoczynny ........................... 8
12.	Przyrząd spustowy.............................. 9
13.	Bezpiecznik ....	................... 9
14.	Sanki .	   10
15.	Kołyska . .....................................10
16.	Opcropowrotnik ...	...	..........'.	12
17	Łoże górne ....	 15
18.	Mechanizm podniesieniowy.......................16
19.	Przyrząd naciągowy...............  .	...	17
20.	Przyrząd przyciskowy ...................... .	19
21.	Łoże dolne.............. .	.	......	20
2
Instrukcja o broni piechoty
Prześwit łoża dolnego...................0.27	m
Prześwit dolnych ramion zawiesze-
nia łoża................................0.20	m
Skrętność armaty z przodkiem . .	90°
Poziome pole ostrzału:
przy ogonach rozstawionych około 25° w lewo
i około 25° w prawo (880 tysięcznych),
przy ogonach złączonych około 3° w lewo
i około 3° w prawo (100 tysięcznych).
Pionowe pole ostrzału:
przy ogonach rozstawionych około —10°
do + 25° (przy lemieszach osadzonych),
przy ogonach złączonych około — 10° do + 10°
Ciężar:
armaty odprzodkowanej na stanowisku ognio-
wym około 380 kg.
Przodek:
pojemność przodka...................80	naboi
ciężar przodka z wyposażeniem (bez
amunicji) około.................. 360	kg
ciężar przodka z wyposażeniem i amu-
nicją około...................... 520	kg
3.	1.	Lufa	9.	Łoże dolne
Części główne.	2.	Obsada zamka	10.	Mechanizm kierun-
	3.	Zamek		kowy
	4.	Sanki	11.	Zawieszenie łoża
	5.	Kołyska	12.	Koła
	6.	Oporopowrotnik	13.	Tarcza ochronna
	7. 8.	Łoże górne Mechanizm podnie- sieniowy	14.	Przyrząd celowniczy
Część V, 37 mm armata wz. 36
3
Lufa (ryc. 1) nadaje kierunek pociskowi. Jest
ona wykonana z jednolitego bloku stalowego. We-
wnętrzne wydrążenie lufy nazywamy przewodem.
Przewód lufy dzieli się na: komorę nabojową (1),
stożek przejściowy (2) i część nagwintowaną (3).
Komora nabojowa służy do pomieszczenia na-
boju.
Stożek przejściowy stanowi przejście od komory
nabojowej do części nagwintowanej; o stożek
przejściowy opiera się pierścień wiodący pocisku.
Na przednią część lufy jest nakręcony hamulec
wylotowy (4) i dociskany nakrętką (5a) oraz zabez-
pieczony wkrętem ustalającym (5). Część cylin-
dryczna hamulca (6) ma otworki do ujścia ga-
zów (7); część stożkowa (8) służy do połączenia ha-
mulca z lufą i ma otwór (9) na wkręt ustalający.
Część stożkowa lufy ma zgrubienie do połącze-
nia z sankami (10).
Część cylindryczna ma:
—	brodę do osadzenia w sankach (11),
—	kołnierz (12) i żebra oporowe do obsady (13),
— pierścień ochronny (14),
—	2 wycięcia do ramion wyrzutnika (15),
—	kołnierz oporowy do kryzy łuski (16).
Obsada zamka (ryc. 3 i 3a) mieści w sobie zamek
i służy do połączenia lufy z oporopowrotnikiem.
W przedniej części obsady zamka znajdują się:
— wydrążenie (28) z żebrami (29) i kołnierzami
oporowymi (30) do nasadzenia na lufę,
— gniazdo zawory sprzęgłowej oporopowrotni-
ka (31) z kołnierzem oporowym (32) i gwintowanym
otworem (33) na wkręt (34) wodzący zawory (35),
4.
Lufa.
Obsada.
4
Instrukcja o broni piechoty
—	przewód zębnicy (36) z gwintowanym otwo-
rem do wkrętu osadczego (37) oraz łożysko zapadki
zawory (38).
Pierścień wodzący (152) z kwadratowym otwo-
rem jest wciśnięty w przewód zębnicy obsady
zamka i zabezpieczony wkrętem osadczym.
Zapadka zawory (154) Rys. 10 ze sprężyną (155)
umieszczona w swym łożysku w obsadzie zamka
uniemożliwia danie strzału przy odzworowanej
lufie.
W części tylnej jest komora zamkowa (39), która
ma:
—	2 wodzidła trzona (40),
—	2 opory trzona przymocowane śrubami (41),
gniazdo na wyrzutnik (42), wycięcie na ramię spu-
stu (43) i wycięcie ładownicze (44).
Prócz tego w dole znajduje się przewód osi
dźwigni (45) z tulejką (46) do osi dźwigni, 2 łoży-
ska dźwigni (47) i występ z gniazdem (48) do czopa
rygla marszowego.
Na lewej ścianie obsady zamka znajdują się:
—	łożysko spustu (49), łożysko bezpiecznika (50)
z kołnierzem zabezpieczającym i 2 wycięciami,
gniazdko zapadki bezpiecznika (51), przewód osi
wyrzutnika (52) z rowkiem okólnym i wycięciem.
Na prawej ścianie znajdują się:
—	gniazdo wycinka zębatego (53), wycięcie
z progiem oporowym na pudło sprężyny zamka (54)
i opora zapadki dźwigni zamka (55).
U góry z prawej strony znajdują się płaski (56)
do kwadranta; na tylnej ścianie obsady zamka jest
metryka armaty.
Część V, 37 mm armata wz. 36
Zamek służy do zamknięcia lufy, napięcia <>•
i opuszczenia iglicy oraz wyrzucenia łuski.	Zam<
jest on mechanizmem samoczynnym, otwiera-
nym przez ruch powrotny lufy i zamykającym się
przy ładowaniu.
Składa się z:
— trzona,
__ przyrządu uruchamiającego,
____ przyrządu odpalającego,
— przyrządu napinającego,
— przyrządu samoczynnego,
— przyrządu spustowego,
— bezpiecznika.
Trzon (ryc. 4) ma:	7
Trzon.
—	płask do oparcia łuski (57) z gniazdem do
wkrętki iglicy (58) i otworem na kołek osadczy (59)
u dołu,
—	2 wodzidła ramion wyrzutnika (60) zakoń-
czone u góry zębami (61),
—	wycięcie ładownicze (62), którego przednia
krawędź stanowi pochylnię dosyłającą (63),
— 2 płozy boczne z występami do opór w obsa
dzie zamka (64),
—	2 wodzidła dźwigni trzona (65),
—	przewód osi kurka (66),
—	przewód zaczepu kurka (67),
—	przewód iglicy (68) zamknięty z przodu
wkrętką (69) umocowaną kołkiem osadczym (71),
z otworem do grota iglicy (70); od tyłu przewód ma
gniazdo do korka iglicy (72),
—	wycięcie kurka (73).
6
Instrukcja o broni piechoty
8.
Przyrząd
uruchamia-
jący
Przyrząd uruchamiający (ryc. 10) powoduje
otwieranie zamka po strzale i zamykanie po zała-
dowaniu.
Składa się on z:
—	2 dźwigni trzona,
—	osi dźwigni,
—	sprężyny zamka,
—	pudła sprężyny zamka,
—	dźwigni zamka,
—	nasadki sprzęgającej.
Dźwignie trzona, prawa (120) i lewa (121) służą
do opuszczania i podnoszenia trzona zamka. Są
one osadzone na osi i zespolone z nią za pomocą
żeberek.
Obie dźwignie mają: w dole otwory na oś z wy-
cięciami na żeberka (122) oraz występy oporo-
we (123) ograniczające ruch trzona zamkowego
w dół, z góry wodziki do wodzideł trzona (124).
Prócz tego dźwignia prawa ma wycięcie do za-
czepu kurka (125) ze skośnią (126), a dźwignia lewa
ma pochylnię napinającą (127) i skośnię do ramie-
nia spustu (128).
—	Oś dźwigni (129) umieszczona w przewodzie
obsady zamka ma: główkę (130) nałożoną na oś
i zamocowaną nitem, 6 żeberek (131) do zespolenia
z dźwigniami trzona, wycinkiem zębatym i nasadką
sprzęgającą oraz otwór do zatyczki sprężynowej
(132). Na jednym końcu osi znajduje się rysa
ustawcza.
— Sprężyna zamka (ryc. lOb, 156) umieszczona
w pudle podnosi i utrzymuje trzon zamka w poło-
żeniu zamkniętym. Jest ona zakończona haczyka-
mi (157), którymi opiera się o zaczep i oporek w pu-
dle oraz o czop dźwigni zamka.
Część V, 37 mm armata wz. 36
_____ Pudło sprężyny (158) ma otwór do osi dźwigni
zamka (159), wewnątrz oporek i zaczep sprężyny
(160) oraz na zewnątrz ścięcie (161) do progu na
obsadzie zamka.
_____ Dźwignia zamka (162) zamyka pudło sprężyny
i służy do ręcznego otwierania zamka.
Dźwignia tworzy pokrywę pudła sprężyny zam-
ka (163), ma otwór do osi dźwigni (164), czop
z wycięciem do haczyka sprężyny (165), kołnierz
z wycięciami do nasadki sprzęgającej (166) i rę-
kojeści (167) z gniazdem (168) na zapadkę.
— Zapadka (169) jest zakończona z jednej strony
piętą (170) do opory obsady zamka, z drugiej strony
ma gwint, na który jest nakręcona nakrętka (171).
Na trzon nasunięta jest sprężyna (172) utrzymująca
go w normalnym położeniu wewnątrz łożyska.
— Nasadka sprzęgająca (173) łączy dźwignię
zamka z osią. Ma otwór do osi (174) z wcięciami na
żeberka oraz występy do dźwigni zamka (175)
z przewodem (176) do zatyczki sprężynowej (177).
Przyrząd odpalający składa się z iglicy, sprężyny
iglicy, korka, kurka, osi kurka, zaczepu kurka
i sprężyny zaczepu.
Iglica (ryc. 5) z przodu zakończona grotem (74)
ma na zewnątrz rowki podłużne (75) dla zmniejsze-
nia tarcia, a wewnątrz wydrążenie stanowiące
gniazdo (76) sprężyny iglicy (77).
Tylne oparcie sprężyny iglicy stanowi korek (78),
który ma: kryzę oporową (79), dwa wycinki pier-
ścieniowe (80) i otwór do wkrętaka (81) lub klucza.
Kurek (ryc. 6) (82) ma otwór (83) do osi i dwa
ramiona. Dłuższe ramię (84) ma ząb i służy do cofa-
9.
Przyrząd
odpalający.
8	Instrukcja o broni piechoty
10.
Przyrząd
wyrzucający.
11.
Przyrząd
samoczynny.
nia iglicy; krótsze ramię (85) ma wyżłobienie (86)
do zaczepu kurka.
Oś kurka (87) ma ramię do pochylni napinającej
lewej dźwigni trzona (88) i wycięcia żeberkowe
osadcze do kurka (89).
Zaczep kurka (90) ma: stopę (91) i wycięcie do
krótszego ramienia kurka (92). Na część zaczepu
o mniejszej średnicy jest nasunięta sprężyna zacze-
pu kurka (93).
Przyrząd wyrzucający (ryc. 9) składa się z wy-
rzutnika dwudzielnego (108 i 109), osi wyrzutnika
(110) i pierścienia wypełniającego ramiona wy-
rzutnika.
Oba ramiona mają w dolnej części przewód do
osi (111) z wycięciem do progu osi (112) oraz
pięty (113), a w górnej części pazury do kryzy
łuski (114) i zaczepy do zębów trzona zamka (115).
Prawe ramię ma wsunięty pierścień wypełniający
do osi wyrzutnika (116). Oś wyrzutnika ma koł-
nierz oporowy z uchwytem (117) i osadką (118)
zabezpieczającą przed wypadnięciem z gniazda
obsady zamka oraz próg (119) służący do obrotu
wyrzutnika.
Przy otwarciu zamka trzon uderza o pięty wy-
rzutnika, wskutek czego wyrzutnik obraca się na
osi i wyrzuca łuskę z lufy.
Przyrząd samoczynny składa się: z wycinka zę-
batego, zębnicy, zapadki zębnicy i sprężyny
zapadki.
— Wycinek zębaty (133) ma zęby (134) do
zębnicy i otwór (135) z wycięciami na żeberka dc
Część V, 37 nim armata wz. 36
9
osi dźwigni. Wycinek zębaty przenosi ruch zębni-
cy na dźwignie.
— Zębnica (136) umieszczona w przewodzie
obsady zamka ma: w tyle nazębienie (137) do
wycinka zębatego, w środkowej części zgrubie-
nie (138) stanowiące pizednie oparcie przy ruchu
zębnicy i oporę zapadki sprzęgła (139), w przed-
niej części wycięcie podłużne (140) do zapadki
z otworem na ząb zapadki (141) i wkrętem do jej
sprężyny (142) oraz przewód na oś zapadki z za-
tyczką sprężynową (143).
— Zapadka zębnicy (ryc. lOa, 144) ma w przo-
dzie ząb (145), w tyle gniazdo sprężyny x146)
i piętę (147), a w środkowej części otwór (148) na
oś zapadki (149) z zatyczką sprężynową (150).
— Sprężyna (151) osadzona na wkręcie, naci-
skając na tylną część zapadki, powoduje jej obrót
i wychylenie zęba w dół.
Przyrząd spustowy składa się ze spustu, na-
krętki sprężyny i zawleczki.
Spust (ryc. 7) ma ramię do zaczepu kurka (94)
i gwint do nakrętki (95) z otworem (96) na za-
wleczkę.
Nakrętka spustu (97) ma wycięcie do bezpiecz-
nika (98) i przewód (99) na zawleczkę (100).
Na spust jest nałożona sprężyna spustu (101),
która opiera się z jednej strony o nakrętkę spustu,
z drugiej o kołnierz w gnieździe obsady zanika.
Bezpiecznik (ryc. 8) umieszczony w łożysku na
lewej ścianie obsady zamka ma:
— główkę z uchwytem (102), wycięciem (103)
do nakrętki spustu i 2 wyżłobienia (104) do za-
12.
Przyrząd
spustowy.
13.
Bezpiecznik.
10	Instrukcja o broni piechoty
14.
Sanki.
15.
Kołyska.
padki bezpiecznika oraz 2 osadki na trzonie bez-
piecznika (105).
Zapadka bezpiecznika (106) pod działaniem
swej sprężyny (107) zapada w jedno z wyżłobień
bezpiecznika i utrzymuje go w dwóch położeniach:
zabezpieczonym lub odbezpieczonym.
Sanki (ryc. 2) służą do utrzymania lufy na ko-
łysce. Górna część sanek ma 2 łożyska i dwa wy-
stępy (17), otwór do brody lufy (18) i obrożę do
lufy (19); dolna część ma ucho do oporopowrotni-
ka (20) i płozy (21) przymocowane śrubami (22).
Sanki są zaopatrzone z każdej strony w 3 sma-
rownice (23) i wodzidło wskaźnika odrzutu (24).
Na tylnym końcu wodzidła znajduje się śruba
ograniczająca ruch wskaźnika (25). Na wodzidło
jest nasunięty wskaźnik odrzutu z rysą (26) zaopa-
trzony w sprężynę przytrzymującą. Z prawej
strony z tyłu znajduje się występ (27) oporowy do
zębnicy uniemożliwiający odłączenie obsady zamka
od lufy przed wyjęciem zębnicy.
Kołyska (ryc. 11 i lla) służy do utrzymania lufy
z sankami na łożu i mieści w sobie oporopowrotnik.
Ma ona: na zewnątrz 2 wodzidła do sanek (178),
2 zgrubienia (179), każde z 4 otworami gwintowa-
nymi i śrubami (180) łączącymi dźwigary z koły-
ską, oraz zgrubienie (181) z 4 otworami gwintowa-
nymi do wkrętów (182) pochwy przyrządu przyci-
skowego (183).
W tylnej części znajdują się: wycięcie do ucha
sanek (184) oraz przymocowana 2 śrubami (185)
obsada zderzaka (186) (ryc. lla) z wycięciem na
zderzak (187). W obsadzie zderzaka mieści się:
Część V. 37 nim armata wz. 36
11
zderzak (188) z czopami, trzpień ryglujący (189)
ze sprężyną (190) oraz przycisk zderzaka (191) ze
sprężyną (192).
Wewnątrz kołyski jest z przodu gwint do
wkrętki, a z tyłu jest umocowany nitami (193)
pierścień oporowy do sprężyn powrotnika. Do
tego pierścienia (ryc. 12, 241) jest 3 śrubami przy-
kręcony od tyłu bergalitowy pierścień zderzako-
wy (ryc. 12, 242) z dwiema lub więcej podkład-
kami mosiężnymi. 2 dźwigary (194) są przymoco-
wane śrubami do kołyski.
Każdy z nich ma:
—	czop (195) do zawieszenia na łożu górnym,
— łuk zębaty (196) do połączenia z mechaniz-
mem podniesieniowym.
Prócz tego lewy dźwigar ma:
—	otwór i ucho (197) do żerdzi przyrządu przy-
ciskowego,
—	wycięcie do ramienia przedniego przyci-
sku (198),
—	oporek wskaźnika odrzutu (199),
—	wspornik celownika (200).
Oporek jest osadzony na sprężynie w obsadzie,
przymocowany do dźwigara 2 nitami; ma on ząb
zaczepowy i otwór do zawleczki pierścienia osad-
czego.
Wspornik celownika jest osadzony w czopie
i przymocowany 2 kołkami ze śrubami osadczymi
oraz nakrętką z zawleczką; ma on otwór do łącz-
nika przycisku. Na wsporniku jest osadzona za
pomocą śruby z nakrętką i zawleczką podstawa
celownika. Podstawa unieruchamia kołek osad-
czy. Na podstawie znajduje się zacisk z nakrętką
12
Instrukcja o broni piechoty
16.
Oporo-
powrotnik.
motylkową, pierścieniem oporowym i zawleczką.
Wewnątrz podstawy jest osadzona sprężyna, pła-
ska i przymocowana wkrętem.
Dno (201) wkręcone do przodu w kołyskę ma
kołnierz do nakrętki tłoczyska (202), wycięcia do
klucza (203), 2 otwory nagwintowane (204) do
wkrętu osadczego dna (205) i do wkrętu osadczego
pokrywy (206). Od przodu kołyska jest zamknięta
pokrywą (207).
Uwaga: niektóre wsporniki są przymocowane
zamiast kołkami z wkrętami osadczy-
mi — dwoma wkrętami; śruby te wy-
mieni się na kołki z wkrętami osad-
czymi przy naprawie armat w zbro-
jowni.
Oporopowrotnik umieszczony w kołysce składa
się z opornika i powrotnika.
Opornik hydrauliczny (ryc. 12) służy do ha-
mowania odrzutu i łagodzenia dosyłania lufy po
strzale.
Składa się on z:
— cylindra,
— tłoczyska z tłokiem,
— wrzeciona z zaworem regulującym powrót.
Cylinder (208) mieści wewnątrz tłoczyska z tło
kiem, wrzeciono i płyn opornika oraz wodzi na
zewnątrz sprężyny powrotnika. Cylinder ma
z przodu kołnierz oporowy (209) do pierścienia
wodzącego i dwa ścięcia do klucza, w tyle gwint
do nakrętki zderzakowej (210) z gniazdkiem do
śruby osadczej oraz wycięcia do wkrętu ustaw-
czego wrzeciona.
Część V, 37 mm armata wz. 36
13
Cylinder wewnątrz wydrążony ma z przodu
gwint do wkrętki dławnicy, dalej wytoczenie o śred-
nicy większej do pomieszczenia dławnicy, w tyle
zaś gwint do połączenia z wrzecionem. W tylnej
części cylindra osadzony jest wewnątrz miedziany
pierścień uszczelniający wrzeciona (211). Na przed-
niej części osadzony jest pierścień wodzący (212).
Dławnica umieszczona w wytoczeniu przedniej
części cylindra służy do zamknięcia cylindra
i uszczelnienia tłoczyska. Składa się ona: z przy-
krętu dławika (217), dławika (213), 4—5 uszczel-
niających pierścieni skórzanych, pierścienia roz-
dzielczego (214), natłoczki skórzanej (216) i pier-
ścienia do natłoczki (215).
Przykręt dławika (217) stanowi przednie opar-
cie dławnicy i ma gwint do cylindra oraz wycięcie
lo klucza.
Tłoczysko (218) z tłokiem (219) umocowane
w dnie kołyski jest wydrążone do pomieszczenia
wrzeciona. Ma z przodu 3 nagwintowania: jedno
wewnętrzne do korka i 2 zewnętrzne, większe do
nakrętki oporowej tłoczyska i mniejsze do na-
krętki pierścienia ustawczego z gniazdkiem do
wkrętu osadczego. Oba nagwintowania zewnętrzne
mają rowek podłużny do osadki pierścienia ustaw-
czego. Pierścień ustawczy (220) ma osadkę i dwa
występy (221) z otworami nagwintowanymi do
wkrętów wodzących.
Nakrętka pierścienia ustawczego (222) ma 2 pła-
ski na klucz i gwintowane gniazdo do wkrętu
osadczego. Korek tłoczyska (223) jest uszczelniony
ołowianym pierścieniem.
14
Instrukcja o broni piechoty
W tylnej części tłoczysko ma kołnierz (224)
i gwint do tłoka z wgłębieniem do kołka osadczego
tłoka.
Tłok jest nakręcony na gwint tłoczyska i zamo-
cowany kołkiem (225). Tłok ma 2 podłużne otwo-
ry przepustowe na płyn (226), komorę przelewo-
wą (227) z szeregiem otworków w tylnej ścia-
nie (228) oraz gniazdo do klucza.
Wrzeciono (229) reguluje przepływ płynu
w oporniku i służy do połączenia z obsadą zamka.
Z przodu ma gwint do obsady zaworu regulują-
cego, przewód i otwór przelewowy do płynu (230);
z tyłu ma gwint i kołnierz oporowy do cylindra
(231) z gwintowanym gniazdkiem do wkrętu
ustawczego, żebra do zawory sprzęgłowej (232)
i gwint do nakrętki naprężacza (233).
Tylna część wydrążona. Wydrążenie to stanowi
przewód wlewny (234) w przodzie rozwidlony (235)
i z gwintem do korka. Korek wlewnika (236) jest
uszczelniony pierścieniem ołowianym. Przez całą
długość wrzeciona idą 2 bruzdy i 2 ścieżki. Ścieżki
są w tylnej części głębsze, a ku przodowi stopnio
wo zanikają.
Obsada zaworu regulującego (237) jest nakrę-
cona na wrzeciono i umocowana kołkiem; ma ona
3 otwory przelewowe i pierścień do zaworu.
Zawór regulujący (238) ma z tyłu główkę i jest
wydrążony.
Powrotnik służy do dosyłania lufy po strzale.
Składa się z 2 sprężyn. Sprężyny nałożone są na
cylinder i jedna z nich, prawoskrętna (239) opiera
się z przodu o pierścień wodzący cylindra, druga,
lewoskrętna, (240) opiera się z tyłu o pierścień
oporowy powrotnika (241).
Część V, 37 mm armata wz. 36
15
Łoże górne (ryc. 13) składa się z 3 ścian złączo- l7-
nych ze sobą nitami.	Łoze górne'
Ściana dolna ma:
—	otwór z panewką i pierścieniem na czop kie-
runkowy łoża dolnego (243),
—	2 opory kołyski, przednią przynitowaną ‘ 244)
i tylną przykręconą (na rysunku niewidoczna);
przednia opora ma nakładkę skórzaną przymoco-
waną 2 wkrętami,
—	łuk z przykręconą mosiężną listwą wodzą-
cą (245) i lukiem zębatym (246), zamocowanym
3 wkrętami.
Z tyłu w ścianie dolnej jest gniazdo z przedłuźką
smarownicy.
Ściany boczne (247) mają u góry łożyska do czo-
pów kołyski (248) z pokrywami (249) osadzonymi
zawiasowo. Pokrywy mają zaczepy do rygli (250)
i smarownice (251).
Rygle (252) osadzone obrotowo w otworach
ścian mają skrzydełka (253) zamocowane kołka-
mi. Położenie zaryglowania pokryw zabezpieczają
oporki (254) i zatrzaski ze sprężynami (255) i na-
krętkami.
Do każdej ściany są przymocowane po 2 obsady
do wsporników tarczy ochronnej (256), przy czyni
górna obsada na lewej ścianie ma czop z kołkiem
ustawczym i wycięciem do osadzenia pręta ochron-
nego (257).
W otworach obu ścian są łożyska wału mecha-
nizmu podniesieniowego z panewkami brązowy-
mi. Prawa panewka jest całkowita, a lewa dwu-
dzielna. Prawe łożysko jest przynitowane, a lewe
jest umocowane śrubami z nakrętkami. Lewe
16
Instrukcja o broni piechoty
łożysko stanowi pudło mechanizmu podniesienio-
wego (258). Na lewej ścianie jest przynitowane
łożysko dźwigni kątowej (259), oporek do sprę-
żyny naciągu (260), ryc. 13a) i wspornik do dźwigni
naciskowej (261). Pod ścianą dolną jest założona
osłona mechanizmu kierunkowego z wkładką
skórzaną.
18.
Mechanizm
podniesie-
nie wy.
Mechanizm podniesieniowy (ryc. 14) składa się
z następujących części:
—	wału poziomego,
—	ślimaka,
—	zębników stożkowych,
—	wałka zębnika z korbą,
—	pudła z pokrywą.
Wał poziomy (262) ma 2 zębniki (263) do połą-
czenia z łukami zębatymi dźwigarów kołyski oraz
ślimacznicę (264) do ślimaka.
Prawy koniec wału jest zamknięty wkrętką opo-
rową ze smarownicą (265) i wkrętem osadczym
(266), a lewy koniec krążkiem na stałe. Wewnątrz
wał ma wydrążenia do smaru, połączone otworami
poprzecznymi do panewek.
Ślimak (267) połączony ze ślimacznicą jest osa-
dzony dolną częścią w łożysku wkręconym w pu-
dło i ma na górnej części osadzony za pomocą
klina z kołkiem poziomy zębnik stożkowy (268)
z podkładką.
Wałek zębnika mechanizmu podniesieniowego
(269) ma podtoczenie na zębnik stożkowy i rowek
podłużny do klina z kołkiem (270), kołnierz opo-
rowy (271), w tylnej części otwór do wkrętu osad-
czego i wycięcie na klin (272). Wewnątrz jest
przewód do cięgła naciągu.
Część V, 37 mm armata wz. 36
17
Wałek obraca się w 2 panewkach przedniej
i tylnej. Przednia panewka jest wciśnięta w pudło,
a tylna jest nasunięta na wałek i wkręcona w tu-
leję łącznikową i unieruchomiona wkrętem osad-
czym. Na wałek są nałożone 2 podkładki; o przed-
nią opiera się zębnik, a o tylną kołnierz wałka.
Tuleja łącznikowa jest nakręcona na pudło
i osadzona smarownicą. W tylnej części ma
gniazdo gwintowane do panewki oraz do wkrętu
osadczego.
Korba (273) nasunięta na wałek ma rowek do
klina (274), otwór do wkrętu osadczego (ryc. 13,
275), ucha do osi, dźwignie cięgła (276), a na dru-
gim końcu oś do rączki korby (277) osadzonej
na osi.
Pudło mechanizmu podniesieniowego przymo-
cowane do łoża 4 śrubami z nakrętkami tworzy
wewnątrz komorę ślimacznicy, komorę ślimaka
i przewód wałka. Komora ślimacznicy zamknięta
jest pokrywą, a komora ślimaka u góry przy-
krywką, a od dołu łożyskiem ślimaka.
Pudło z przedniej strony ma otwór do cięgła.
Otwór jest wyłożony roznitowaną panewką
cięgła.
Ślimak obraca ślimacznicę wraz z wałem po-
ziomym.
Przyrząd naciągowy (ryc. 15), osadzony na łożu
górnym i w mechanizmie podniesieniowym, składa
się z następujących części:
— dźwigni naciskowej,
— łącznika z widełkami,
— sprężyny naciągu,
— dźwigni kątowej,
19.
Przyrząd
naciągowy.
18	Instrukcja o broni piechoty
—	ramienia cięgła,
—	cięgła,
—	dźwigni cięgła,
—	uchwytu spustowego.
Dźwignia naciskowa (286) dwuramienna jest
osadzona na osi we wsporniku i ma otwór (287)
do osi widełek.
Łącznik z widełkami (288) górnymi (289), dol-
nymi (290) oraz 2 osiami (291) łączy się za pomocą
osi u góry z dźwignią naciskową, a u dołu z dźwi-
gnią kątową.
Widełki mają otwory do osi i główki wewnątrz
gwintowane do połączenia z łącznikiem. Górne
widełki mają otwór do zawleczki. Obie osie mają,
główki i otwory na zawleczki z podkładkami^
Łącznik ma otwór do zawleczki. Sprężyna naciąg
gu (292) nałożona na łącznik opiera się o główkę
górnych widełek, a drugą stroną o podkładkę
nałożoną na łącznik i opartą o oporek.
Dźwignia kątowa (293) ma na jednym ramieniu
otwór na oś, a drugim ramieniem tkwi w przewo-
dzie łożyska. Na to ramię jest nałożone i zakołko-
wane ramię cięgła (294).
Cięgło (295) jest włożone w przewód wałka
mechanizmu podniesieniowego. Jednym końcem
tkwi ono w tworze ramienia cięgła, a przytrzy-
muje je nakrętka z zawleczką (296). Drugi koniec
ma ucho do połączenia z dźwignią cięgła za po-
mocą osi roznitowanej (297).
Dźwignia cięgła (298) jest osadzona jednym
końcem w korbie mechanizmu podniesieniowego
za pomocą osi z podkładką i zawleczką (299). Jest
ona połączona z cięgłem osią stałą (300), osadzoną
w części środkowej; na drugim końcu ma wi-
Część V, 37 mm armata wz. 36	19
dełki (301), w których jest osadzony uchwyt spu-
stowy (302) za pomocą dwóch wkrętów wodzą-
cych (303).
Uchwyt spustowy jest nałożony na oś rączki
korby mechanizmu podniesieniowego i ma rowek
okólny (304) do wkrętów wodzących.
Przyrząd przyciskowy (ryc. 15) osadzony na
kołysce składa się z:
— żerdzi z przydłużką,
— ramienia tylnego,
— ramienia przedniego,
— tłoczka przycisku,
— sprężyny,
— pochwy.
Żerdź przycisku (281) ma w przodzie wnitowaną
przydłużkę, a w tyle otwór do kołka osadczego
tylnego ramienia.
Przedłużka ma gwint do nakrętki, otwór do za-
wleczki i rowek podłużny do klina przedniego
ramienia.
Ramię tylne (282) naciska na spust; ma ono prze-
wód do żerdzi.
Ramię przednie (283) opiera się o tłoczek przyci-
sku, ma przewód do przedłużki żerdzi i rowek
do klina.
Tłoczek z główką (284) jest osadzony w prze-
wodzie czopa lewego dźwigara kołyski i przenosi
ruch dźwigni naciskowej na przednie ramię przy-
cisku.
Sprężyna (285) nasadzona na żerdź tkwi jednym
końcem w gnieździe tylnego ramienia, a drugim
w gnieździe pochwy przycisku.
20.
Przyrząd
przyci-
skowy.
20
Instrukcja o broni piechoty
Pochwa (183, ryc. 11) umocowana 4 wkrętami
ma przewód do żerdzi ze sprężyną, gniazdo do
końca sprężyny oraz smarownicę osadzoną na
pierścieniu.
21. Łoże dolne (ryc. 16) stanowi podstawę łoża gór-
do?ne neS° * Jest pouczone z kołami. Składa się ono
one‘ z dźwigara i 2 ogonów.
Dźwigar (305) ma 4 ściany połączone nitami.
Na górnej ścianie znajdują się:
—	czop kierunkowy (306) zamocowany nitami
na górnej i dolnej ścianie dźwigara,
—	nakrętka czopa umocowana wkrętem osad-
czym,
—	wodzidło łoża górnego (307) z nakładką umo-
cowaną 3 śrubami,
—	2 oporki ograniczające ruch łoża gór-
nego (308),
—	2 obsady z ryglami (309) dźwigni ryglujących,
—	2 otwory do osi ogonów (310),
—	2 otwory do sworzni z tulejkami rozporo-
wymi (311).
Na dolnej ścianie są 2 otwory do osi ogonów
i otwory do sworzni z tulejkami rozporowymi.
Obydwie pary otworów odpowiadają otworom na
górnej ścianie dźwigara.
Ściana tylna ma 2 wycięcia do dźwigni ryglują-
cych.
Po bokach dźwigar ma czworokątne otwory do
naciągu kół oraz przynitowane wsporniki wiesza
ków łoża górne i dolne.
Wewnątrz dźwigara do dolnej ściany są przyni-
towane dwa wodzidła (322) do pochwy naciągu
kół (ryc. 17).
Część V, 37 mm armata wz. 36	21
Ogony (ryc. 16) — prawy (329) i lewy — (330)
wykonane z rury stalowej mają przynitowane
z przodu głowice (331) do połączenia z dźwigarem,
a z tyłu obsady (332), do których są przynitowane
lemiesze wzmocnione żenrami. Na obsadach znaj-
dują się uchwyty (333) ogonowe. Lewa obsada ma
gniazdo, a prawa ucho do zaczepy (334). Do ogo-
nów przymocowane są wsporniki (337) z podusz-
kami (338) dla strzelców.
Na lewym ogonie jest umieszczony zaczep z za-
ciskiem (339) do rygla marszowego (340), drążek
pociągowy (341) osadzony obrotowo na osi (342)
i unieruchamiany we wsporniku zatrzaskiem (343).
Na prawym ogonie jest umieszczony na osi ry-
giel marszowy i zamocowany nakrętką z zawlecz-
ką, łożysko z zatrzaskiem do rygla, wspornik
z zatrzaskiem do drążka pociągowego, zaczepa
ogonów i chwytka zaczepy.
Rygiel marszowy ma czop do gniazda w obsa-
dzie zamka, wycięcie na dźwignię zamka, wycięcie
do zaczepu (344) i gniazdo zacisku.
Zaczepa ogonowa osadzona obrotowo na obsa-
dzie prawego lemiesza ma ucho (336) zaczepowe
do przodka oraz ruchome strzemię (335) z dźwignią.
Ogony łączą się z dźwigarem za pomocą osi
z zakrętkami. Osie znajdują się w tulejach (345),
na które nałożone są dźwignie ryglujące.
Dźwignie ryglujące, prawa i lewa, są unierucho-
mione w ogonach, każda za pomocą dwóch wkrę-
tów ustawczych, mają tylne ramiona z płaskami
do tych wkrętów, smarownice i przednie ramiona
z otworami do rygli. Dźwignie ryglujące służą do
ograniczenia rozstawienia ogonów i unierucho-
mienia ich w tym położeniu oraz do unierucho-
mienia naciągu kół przy złożonych ogonach.
22.
Mecha-
nizm
kierun-
kowy.
22	Instrukcja o broni piechoty
W otworach górnych wsporników wieszaków
łoża mieści się hak pociągowy, a w dolnych
sworzeń.
Mechanizm kierunkowy (ryc. 19) umieszczony
z lewej strony dźwigara łoża dolnego składa się z:
—	zębnika kierunkowego (346),
—	ślimacznicy (347),
—	ślimaka (348),
—	pudła zespołu ślimakowego (349, ryc. 17),
—	wałka przegubowego z przegubem (350.
ryc. 19),
—	zębników stożkowych (351),
—	wspornika wałka pionowego z zębnikiem
(352),
—	pokrętła z rękojeścią (353).
Na przegub nasunięta jest skórzana osłonka (354)
natłuszczona, która zabezpiecza go od zanie-
czyszczenia i rdzewienia.
Zębnik kierunkowy jest osadzony swoim czwo-
rościanem w ślimacznicy i zazębia się z lukiem
zębatym łoża górnego; ma na końcu gwint do na-
krętki oraz smarownicę. Ślimacznica, zazębiona
ze ślimakiem, mieści się z nim w pudle zespołu
ślimakowego (ryc. 17). Pudło jest przymocowane
do górnej i dolnej ściany dźwigara i utrzymane
dwoma śrubami ustawczymi (355, ryc. 17).
Wałek przegubowy ma wycięcia do żeberek śli-
maka (356), 3 ogniwa przegubowe (357) i otwór
do kołka osadczego. Przegub łączy się jednym
końcem z wałkiem, drugim z zębnikiem stożko-
wym.
Część V. 37 mm armata wz. 36
23
Wałek pionowy umieszczony we wsporniku ma
zębnik stożkowy (358, ryc. 19) i gwint do nakrętki
pokrętła.
Wspornik wałka pionowego jest umocowany
z lewej strony dźwigara za pomocą gwintu do
pudła zębników stożkowych (ryc. 17).
Zawieszenie łoża (ryc. 18) składa się z dwóch
wieszaków i naciągu kół.
Wieszak składa się z:
— ramion górnych (312),
— ramion dolnych (313),
—	przednich i tylnych dźwigni naciągu (314),
—	obsady wrzeciona kół (315),
—	sworzni (316).
Naciąg składa się z:
—	dwóch sprężyn pochwy resorowych (323),
—	8 sprężyn talerzowych z podkładkami i tule-
jami oporowymi,
—	dwóch cięgieł z uchami (324) i gwintem do
nakrętek (325); pochwa naciągu ma na obu koń-
cach gwint (326) do nakrętek, czopy (327) do
dźwigni ryglujących i prowadnice (328) do wo-
dzideł.
Koło (ryc. 20), prawe i lewe, składa się z:
—	tarczy (317),
—	obręczy,
—	gumowej opony pustakowej (318),
—	piasty (319),
—	wrzeciona (320).
23.
Zawieszenie
ł-jża.
24.
Koła.
24
Instrukcja o broni piechoty
25.
Tarcza
ochronna
i pręt
ochronny.
Piasta jest umocowana do tarczy koła za po-
mocą 4 sworzni z nakrętkami i z zawleczkami.
Wewnątrz ma 2 łożyska rolkowe (321) i uszczel-
nienie skórzane, a na zewnątrz kołnierz, smarow-
nicę i korek do otworu piasty.
Tarcze ochronne (ryc. 21), prawa i lewa, są zro-
bione z blachy pancernej.
Każda z nich składa się z dwóch części: górnej
(359) i dolnej (360), połączonych ze sobą zawia-
sowo.
Do marszu dolne części tarcz podnosi się na
górne i unieruchamia się je w tym położeniu
zatrzaskami.
Lewa tarcza ma okienko do celowania 362)
rygiel górny z zatrzaskiem (363), jedną oporę rygla
górnego oraz zaczep z gniazdkiem do zatrzasku
rygla dolnego.
Prawa tarcza ma rygiel dolny z zatrzaskiem
(364), oporę i gniazdko do zatrzasku rygla górnego
i obsady wsporników, górnego i dolnego.
Oba rygle służą do połączenia tarcz.
Prócz tego tarcze górne mają po dwa wspor-
niki (361) z dźwigniami i strzemionami do osadze-
nia ich i umocowania w obsadach na łożu górnym,
obsady wsporników górnych i dolnych, zaczepy
i opory (365) na drzewce wycioru, chwytki (366)
na futerał do głowic wycioru (366a) i stempe^
z nałożoną koszulką smarowniczą. Obie dolne
tarcze mają otwory do zatrzasku marszowego
i skórzane podkładki zderzakowe.
Pręt ochronny osadzony na obsadzie wspornika
tarczy ochronnej przy łożu górnym służy do
ochrony celowniczego przy odrzucie lufy. Ma on
zatrzask sprężynowy i płytę.
Część V, 37 mm armata wz. 36
25
Celownik optyczny (ryc. 22) składa się z kadłu-
ba (367), w którym mieści się układ optyczny. Po-
większenie 1,4-krotne, pole widzenia 30°, źrenica
wyjściowa o średnicy 7,9 mm.
Kadłub celownika ma występ w kształcie jaskół-
czego ogona (368) do osadzenia go na podstawie
wspornika, bęben kierunkowy (369), bęben odle-
głościowy (370), ocznik z nakładanym gumowym
ochraniaczem (371), oraz w razie potrzeby przy-
ćmiewacz, okienko z boku do oświetlania płytek
ogniskowych. Na okienko nasuwa się nasadkę
z latarką elektryczną (372).
W lunecie celownika są dwie płytki ogniskowe,
z których tylna z krzyżem jest ruchoma, a przed-
nia stała ma trzy podziałki. Linia pozioma krzyża
służy do nadawania odległości i przesuwa się
w górę i w dół przez pokręcenie bębna odległo-
ści. Linia pionowa służy do nadawania kierunku
w czasie celowania i przesuwa się w prawo i w le-
wo przez pokręcenie bębna kierunkowego.
Na płytce ogniskowej stałej są podziałki: kie-
runkowa i dwie odległościowe. Podziałki odległo-
ściowe są w metrach i tysięcznych. Po prawej
stronie znajduje się podziałka odległościowa w set-
kach metrów od 0 do 2700 m, znaczona od 0 do
1200 m co 200 m, liczbowana do 400 m, od 1200 m
wzwyż — znaczona co 100 m, liczbowana co 200 m.
Po lewej stronie płytki ogniskowej jest po-
działka odległościowa w tysięcznych od 0—76 ty-
sięcznych znaczona co dwie tysięczne, a liczbo-
wana co dziesięć tysięcznych. Na górze lub w nie-
których celownikach na dole jest podziałka kie-
runkowa w tysięcznych od 0 do 50 w lewo i w pra-
wo, znaczona co 2 tysięczne, liczbowana co 10
26.
Celownik.
26
Instrukcja o broni piechoty
27.
Regulowanie
celownika.
tysięcznych. Pod lub nad podziałką jest napis
„kierunek ruchu cehi“ i strzałka oraz znaki + po
prawej i — po lewej.
U w a g a. Celowniki mające podziałkę kierunko-
wą na dole wymieni się na celowniki
z podziałką kierunkową na górze.
Nastawienie celownika na żądaną odległość
^np. 800) dokonywa się przez kręcenie bębna odle-
głościowego, aż rysa pozioma stanie na podziałce
800. Trzeba sprawdzić, czy rysa pionowa znaj-
duje się na podziałce 0, jeżeli nie, należy ją tam
sprowadzić.
Każdy celownik optyczny należy sprawdzić
i uregulować na tej armacie, na której będzie uży-
wany. Oś lunety celownika ustawionego na zero
musi być równoległa do osi lufy armaty. Regulo-
wania celowników w kompaniach przeciwpancer-
nych dokonywa rusznikarz (puszkarz). Czynności
przy regulowaniu celownika z osią lufy są nastę-
pujące:
1)	Umocować tarczę celowniczą (ze skrzyni
nr 3) na ścianie (ryc. 23).
2)	W odległości 40 m od tarczy ustawić armatę
w kierunku tarczy, rozstawić ogony i spoziomo-
wać armatę poprzecznie.
3)	Włożyć wytycznik zamkowy i wylotowy do
przewodu lufy. Wytycznik wylotowy należy tak
włożyć, aby większa część owalna ocznika była
u góry
4)	Założyć celownik na wspornik armaty i przy-
gotować przybory (klucz i wkrętak do regulowa-
nia w skrzynce nr 1).
Część V. 37 mm armata wz. 36
27
5)	Naprowadzić oś przewodu lufy armaty na
krzyż prawy (duży) na tarczy i sprawdzić, czy
krawędź pozioma wytycznika wylotowego kryje
dokładnie rysę poziomą krzyża na tarczy.
6)	Ustawić w celowniku linie krzyża na zera
i sprawdzić przez ocznik, czy linie celownika kry-
ją dokładnie linie lewego krzyża mniejszego na tar-
czy celowniczej.
7)	Po wykonaniu czynności wymienionych
w punktach 1 — 6 linie krzyża w celowniku po-
kryją ramiona lewego krzyża na tarczy. Przez
używanie sprzętu w różnych warunkach może na-
stąpić rozregulowanie celownika i linie jego krzy-
ża nie pokrywają się z ramionami krzyża na tar-
czy; wówczas należy uregulować zgodność osi ce-
lownika z osią lufy armaty.
8)	Do uregulowania celownika w kierunku np.
w lewo należy:
a)	wybrać lekko drewienkiem masę zakrywają-
cą boczne wkręty ustawcze na celowniku;
b)	założyć klucz wraz z wkrętakiem, zwolnić
kluczem nakrętkę zaciskową lewego wkrętu
i wykręcić nieco wkręt;
c)	zwolnić nakrętkę zaciskową prawego wkrę-
tu, po czym przez dokręcenie prawego wkrę-
tu przesunąć płytkę ogniskową aż do pokry-
cia się podziałki zerowej z odpowiednią linią
krzyża
Przy zwalnianiu wkrętu ustawczego nale-
ży uważać, aby go zbyt dużo nie wykręcać,
gdyż można uszkodzić mechanizm nastaw-
czy. Dopuszczalne jednorazowe wykręcenie
jego nie może przekraczać jednego obrotu;
28
Instrukcja o broni piechoty
28.
Rozkładanie
armaty.
d)	docisnąć lewy wkręt ustawczy uważając, ab^
podziałka zerowa nie zeszła z linii krzyża
e)	dokręcić nakrętki zaciskowe obu wkrętów
trzymając jednocześnie wkrętakiem wkręty
ustawcze, aby się nie obróciły.
9)	W taki sam sposób należy postępować przy
regulowaniu krzyża celownika w prawo jak rów-
nież i na odległość. Przy regulowaniu na odległość
trzeba płytkę z podziałkami przesuwać za pomocą
wkrętów ustawczych, górnego i dolnego.
Po dokonaniu regulowania zakitować wkręty
ustawcze celownika.
Przykład zakładania klucza i wkrętaka daje
ryc. 32.
10)	Sprawdzania należy dokonywać przynaj-|
mniej raz na miesiąc, a prócz tego przed każdym|
strzelaniem ostrym i po większych marszach.
W wypadku stwierdzenia niezgodności osi optycz-
nej celownika z osią lufy trzeba przeprowadzić
regulowanie jak opisano w punktach 8 i 9.
2. Rozkładanie i składanie.
Przed przystąpieniem do rozkładania armaty
sprawdzić, czy lufa nie jest załadowana.
1.	Lufę skierować wylotem nieco w dół, aby
uchronić ją przed ześlizgnięciem z wodzideł ko-
łyski.
2.	Odłączyć pręt ochronny. Obrócić rygiel i od-
jąć pręt.
3.	Wyjąć iglicę (wkrętak 4/8). Przed wyjęciem
iglicy należy pamiętać, aby była zwolniona. Za
pomocą wkrętaka wcisnąć korek przewodu iglicz-?
nego do oporu, obrócić go o 90° i zwolnić nacisk
Część V, 37 mm armata wz. 36
29
wówczas sprężyna igliczna wypycha korek. Odjąć
korek, wyjąć sprężynę iglicy, wprowadzić palec rę-
ki do przewodu iglicy i wyciągnąć iglicę.
4.	Otworzyć zamek. Ująć dźwignię zamka i po-
ciągnąć w dół i do tyłu, dopóki zaczepy wyrzutni-
ka nie zapadną za zęby trzona zamka.
5.	Odłączyć obsadę zamka wraz z lufą od opor-
nika. Założyć klucz na zaworę sprzęgłową i obró-
cić ją w lewo do oporu.
6.	Cofnąć lufę wraz z obsadą zamka i sankami
w tył, aż oś wyrzutnika minie ramię tylne przyrzą-
du przyciskowego.
7.	Obrócić zaworę sprzęgłową z powrotem w pra-
wo do oporu.
8.	Zamknąć zamek. Prawą ręką nacisnąć na
dźwignię zamka w dół, lewą ręką nacisnąć na
uchwyt osi wyrzutnika, abv zwolnić trzon zamka
i zamknąć zamek.
9.	Wyjąć zatyczkę sprężynową.
10.	Zdjąć nasadkę sprzęgającą.
11.	Odjąć dźwignię zamka. Lekko poruszając
dźwignią zamka zdjąć ją z pudła i odłożyć.
12.	Odjąć pudło wraz ze sprężyną zamka (w wy-
padku silnego zakleszczenia zruszyć ją drewnia-
nym trzonkiem wkrętaka lub tp.).
13.	Wypchać oś dźwigni w lewą stronę przytrzy-
mując jednocześnie trzon zamkowy, aby nie wy-
padł.
14.	Wyjąć trzon zamka wraz z dźwigniami.
Podtrzymując trzon od spodu wyciągnąć go cał-
kowicie z komory zamkowej i postawić wycięciem
ładowniczym w dół.
30	Instrukcja o broni piechoty
15.	Rozłożyć zamek. Ująć oś kurka za jej rami$
i wyjąć ją w prawo. Następnie przez naciśnięci^
stopy zaczepu kurkowego zwolnić kurek od zacze
pu, wyjąć w prawo zaczep kurkowy ze sprężyną,
obrócić trzon i wytrząsnąć kurek na otwartą dłoń*
16.	Wyjąć wyrzutnik. Lewą ręką obrócić oś wy^
rzutnika do góry tak, aby osadka ustawiła się na4
przeciwko wycięcia w obsadzie. Wprowadzić Dra-^
wą dłoń do komory zamkowej i podstawić ją pod|
wyrzutnik, co ochroni wyrzutnik od wypadnięcia.
Wyciągnąć oś wyrzutnika w lewo. Nie trzymany
wyrzutnik wypada własnym ciężarem do prawe;
dłoni. Rozłączyć ramiona wyrzutnika.
17.	Wyjąć wycinek zębaty i tulejkę osi dźwigni
18.	Wyjąć zapadkę bezpiecznika.
Nacisnąć palcem na zapadkę i obrócić bezpiecz
nik, aby wycięcie jego znalazło się przy zapadce
Zwolnić nacisk na zapadkę i wyjąć ją ze sprężyną
19.	Wyjąć spust.
Obrócić bezpiecznik, aby jego wycięcie znalazło
się przy nakrętce spustu. Wyciągnąć zawleczkę
nakrętki spustu. Odkręcić ręką nakrętkę spustu,
wyjąć spust oraz sprężynę spustu.
20.	Wyjąć bezpiecznik.
Obrócić bezpiecznik tak, aby jego osadki stanęły
na wprost wycięć w obsadzie, i wyjąć bezpiecznik.
21.	Wyjąć zębnicę.
Naciskając na piętę zapadki wyciągnąć zębnicę
do tyłu. Wyjąć zatyczkę sprężynową, oś zapadki
i zapadkę ze sprężyną.
22.	Odjąć obsadę zamka.
Podchwycić obsadę oburącz i obrócić wolnym
ruchem w lewo do oporu (żebra oporowe obsady
Część V, 37 mm armata wz. 36
31
miną wówczas żebra oporowe na lufie) i odjąć ją
do tyłu.
23.	Wyjąć zaworę sprzęgłową.
Wykręcić wkręt wodzący zawory sprzęgłowej
i wyjąć zaworę do tyłu oraz zapadkę zawory ze
sprężyną.
24.	Zdjąć tarcze ochronne.
Odłączyć strzemiona wsporników od obsad na
łożu górnym, zwolnić zatrzaski, otworzyć rygle,
dolny i górny, następnie uderzając dłonią o górną
krawędź tarczy (lewej lub prawej) unieść ją nieco
w górę. Poruszyć kilka razy tarczą, aż wspornik
dolny wyjdzie z obsady, po czym odstawić ją w bok
opierając lub kładąc. To samo wykonać z drugą
połową tarczy.
U w a g a. Jeśli zajdzie wypadek zakleszczenia
wsporników przez zapiaszczenie lub tp.
należy użyć drewnianego klocka do
obruszania w miejscach zakleszczenia.
25.	Zdjąć lufę wraz z sankami.
Zsunąć lufę z sankami nieco do tyłu, po czym
jeden ze strzelców ujmuje tylną część sanek wraz
z lufą, a drugi strzelec ujmuje przednią część lufy
i równomiernie zsuwają sanki z lufą całkowicie
z wodzideł kołyski układając ją na uprzednio przy-
gotowane miejsce.
26.	Zdjąć lufę. Odkręcić wkrętakiem wkręt usta-
lający hamulca wylotowego, odkręcić nakrętkę
i cofnąć ją po lufie do tyłu, a potem odkręcić w le-
wo hamulec wylotowy i zdjąć nakrętkę. Podnieść
tylną część lufy tak, aby jej broda wyszła z otworu
sanek, i obrócić lufę o ćwierć obrotu w lewo. Lufę
wysuwa jeden żołnierz, a drugi żołnierz podchwy-
32
Instrukcja o broni piechoty
tuje ją u wylotu i obaj równocześnie przenoszą lufę
ponad łoże i kładą na obranym miejscu.
27.	Zdjąć sanki.
Ująć lewą ręką za obrożę, a prawą za tylny ko-
niec sanek i zsunąć je z wodzideł kołyski.
28.	Zdjąć kołyskę z oporopowrotnikiem.
Otworzyć pokrywy łożysk czopów kołyski w na-
stępujący sposób: nacisnąć zatrzask skrzydełka ry-
gla, obrócić rygiel skrzydełkiem do góry i otworzyć
pokrywy łożysk. Kołyskę ujmuje podchwytem
dwóch ludzi, jeden od przodu, drugi od tyłu i uno-
szą ją w górę, uważając aby czopy wychodziły
z łożysk równomiernie. Następnie przenoszą koły-
skę ponad kołem w bok.
29.	Odjąć łoże górne od łoża dolnego.
Wykręcić wkręt osadczy nakrętki; wykręcić klu-
czem nakrętkę czopa kierunkowego oraz śruby na-
kładki wodzidła łoża i odjąć nakładkę. Po wyko-
naniu tych czynności jeden strzelec pokręca mecha-
nizmem kierunkowym, a drugi w tym czasie unosi
równomiernie łoże do góry i zdejmuje je z łoża dol-
nego.
30.	Zdejmowanie koła do zamiany.
Wyjąć zawleczki, odkręcić nakrętki sworzni pia-
sty, zdjąć podkładki i odjąć koło wraz z tarczą od
piasty.
Uwag a. Czynności wyszczególnionych w punk-
tach 1—25 dokonywa obsługa posługu-
jąc się narzędziami zawartymi w skrzyn-
kach nr 1 i 2. Natomiast czynności wy-
szczególnione w punktach 26 — 30 wy-
konuje rusznikarz (puszkarz).
Część V, 37 mm armata \vz. 36
33
Składanie armaty odbywa się w następujący
sposób:
1.	Założyć koło.
Założyć koło tarczą na sworznie piasty, nakręcić
nakrętki sworzni i zabezpieczyć je zawleczkami.
2.	Założyć łoże górne.
Nasadzić łoże górne na łoże dolne. Przykręcić
nakładkę wodzidła łoża. Wkręcić nakrętkę i wkręt
osadczy.
3.	Założyć kołyskę.
Włożyć kołyskę z oporopowrotnikiem czopami
w łożyska, zamknąć pokrywy łożysk i zaryglo-
wać je.
4.	Założyć sanki.
Przy zakładaniu sanek zwrócić uwagę, czy wkręt
ustawczy wrzeciona jest ustawiony swoimi ścięcia-
mi w kierunku podłużnym.
5.	Założyć lufę.
Lufę ustawić brodą w prawo, wsunąć do obroży
sanek, po czym obrócić ją i wprowadzić do otworu
w sankach. Nakręcić na lufę nakrętkę, następnie
hamulec wylotowy i unieruchomić go wkrętem usta-
lającym, po czym odkręcając nakrętkę docisnąć
nią hamulec.
6.	Założyć tarczę ochronną.
Założyć tarczę przez wprowadzenie naprzód dol-
nych, potem górnych wsporników, zamknąć rygiel
dolny i górny.
7.	Założyć zaworę sprzęgłową.
Włożyć zapadkę ze sprężyną do łożyska w obsa-
dzie zamka.
Włożyć zaworę sprzęgłową i wkręcić wkręt wo-
dzący.
29.
Składanie
armaty.
84	instrukcja o broni piechoty
8.	Złączyć obsadę z lufą.
9.	Wprowadzić zębnicę do obsady.
Włożyć sprężynę zapadki i zapadkę. Zgrywając
otwory włożyć z jednej strony oś zapadki, a z dru-
giej strony do osi zatyczkę sprężynową. Wprowa-
dzić zębnicę do obsady.
10.	Włożyć bezpiecznik.
11.	Założyć spust.
12.	Założyć zapadkę bezpiecznika.
13.	Założyć wy rzutnik i tulejkę do obsady zamka.
14.	Złożyć zamek.
Włożyć sprężynę na zaczep kurka i osadzić go
w trzonie zamkowym. Naciskając kciukiem lewej
ręki na stopę zaczepu kurka zaniknąć jednocześnie
palcem środkowym przejście kurka w przewodzie
do iglicy i wsadzić kurek do wycięcia w trzonie
wyżłobieniem zaczepowym do góry tak, aby do tego
wyżłobienia wszedł zaczep kurka.
Zgrywając palcem otwór do osi kurka z otwora-
mi trzona, włożyć oś kurka tak, aby jej ramię zna-
lazło się pod stopą zaczepu.
15.	Włożyć trzon zamka wraz z jego dźwigniami.
Włożyć trzon zamka częściowo do komory zam-
kowej od spodu wycięciem ładowniczym do góry.
Podtrzymując ręką trzon zamka, włożyć dźwignię
do wodzideł trzona, następnie trzymając w dalszym
ciągu trzon zamka z dźwigniami, nacisnąć w dół
uchwyt osi wyrzutnika i podsunąć zamek w górę
aż do oporu.
16.	Osadzić oś dźwigni.
Podtrzymując prawą ręką zamek w górnym po-
łożeniu, lewą ręką włożyć z lewej strony oś dźwi-
gni do przewodu w obsadzie tak, aby otwór do za-
Część V, 37 nim armata wz. 36
35
tyczki sprężynowej ustawił się pionowo. Zwrócić
przy tym uwagę, aby trzon zamka nie opadł w dół.
17.	Włożyć wycinek zębaty.
Nasadzić wycinek zębaty na oś i wsunąć aż do
oporu do gniazda w obsadzie zamka tak, aby tylny
ząb wycinka zazębił się z tylnym zębem zębnicy.
18.	Osadzić pudło ze sprężyną zamka.
19.	Osadzić dźwignię zamka na pudło sprężyny
. antka.
20.	Osadzić nasadkę na oś dźwigni tak, aby otwo-
ry zattyczki sprężynowej kryły odpowiedni otwór
id osi.
21.	Wsadzić zatyczkę sprężynową ramieniem do
22.	Otworzyć zamek.
23.	Obrócić zaworę sprzęgłową w lewą stronę.
24.	Dosunąć lekko obsadę zamka wraz z lufą
do przodu.
25.	Obrócić zaworę sprzęgłowa w prawą stronę
zazwarując lufę.
26.	Zamknąć zamek.
27.	Włożyć iglicę.
Włożyć iglicę ze sprężyną do Irzona i, naciskając
sprężynę iglicy palcem do przodu, zwolnić kurek
mechanizmem zwalniającym. Nałożyć korek na
wkrętak i ustawić tak, aby wycinki pierścieniowe
weszły do wycięć w gnieździe trzona, docisnąć do
oporu i obrócić o 90°.
Korek jest należycie włożony, gdy otwór jego
znajduje się w położeniu pionowym.
28.	Sprawdzić działanie mechanizmu przez
otwarcie i zamknięcie zamka oraz zwolnić iglicę.
29.	Założyć pręt ochronny.
30.
Mechanizm
zamkowy.
36	Instrukcja o broni piechoty
3. Działanie mechanizmów.
a)	Ręczne otwieranie zamka.
Chcąc otworzyć zamek należy prawą ręką ująć
dźwignię zamka i pociągnąć w dół do tyłu aż do
oporu. Ruchem tym napina się sprężynę zamka.
Przez obrót dźwigni połączonej z osią powstaje
ruch obrotowy dźwigni trzona, które swoimi wo-
dzikami naciskają na trzon zamka i obniżają go
w dół.
b)	Napięcie iglicy.
W czasie ruchu zamka w dół pochylnia napina-
jąca lewej dźwigni trzona naciska na ramię osi
kurka. Oś kurka obracając się cofa dłuższe ramię
kurka do tyłu, ramię to cofa ze sobą iglicę, która
spręża swoją sprężynę. Nastąpiło napięcie iglicy.
Krótkie ramię kurka obracając się zachodzi za za-
czep kurka, który pod działaniem swej sprężyny
wpada do wyżłobienia kurka. Iglica jest cofnięta
i unieruchomiona, a jej sprężyna napięta.
c)	Zaczepienie zamka.
Zamek w dalszym ciągu wykonuje siwój ruch
w dół, a w ostatniej części tego ruchu pochylnie
wyrzucające trzona uderzają o pięty wyrzutnika
i odpvchają je do przodu, powodując tym samym
odchylenie ramion wyrzutnika w tył. Ramiona wy-
rzutnika zaskakują swoimi zaczepami za zęby trzo-
na zamka i utrzymują zamek w położeniu otwar-
tym.
Po dojściu dźwigni zamka do oporu należy dźwi-
gnię puścić. Napięta sprężyna zamka stara się roz-
prężyć, obracając za pomocą osi dźwignie, które
Część V, 37 mm armata wz. 36
37
unoszą zamek w górę. Dalszy ruch uniemożliwiają
zaczepy wyrzutnika zaczepiając za zęby trzona
zamka.
Zamek jest otwarty, trzymany przez wyrzutnik
w tym położeniu, a sprężyna zamka napięta. W cza-
sie ruchu zamka w dół wycinek zębaty osadzony na
osi dźwigni cofnął zębnicę do tyłu.
d)	Zamknięcie zamka.
Nabój wprowadzony do lufy natrafia kryzą łuski
na pazury wyrzutnika i odchyla ramiona wyrzut-
nika do przodu. Zaczepy wyrzutnika wychodzą
z zębów trzona zamka, a zamek zwolniony z za-
czepienia pod wpływem dźwigni poruszanych sprę-
żyną zamka podnosi się do góry. Ruch w górę
ograniczają opory trzona umieszczone w obsadzie.
Otwarcie się zamka uniemożliwiają sprężyna
i dźwignie trzona.
Nabój znajduje się w lufie, zamek jest zamknięty,
iglica cofnięta i zaczepiona, a sprężyna igliczna
napięta. W czasie ruchu zamka do góry wycinek
zębaty przesuwa zębnicę do przodu.
e)	Samoczynne otwieranie zamka.
Przy ruchu powrotnym lufy ząb zapadki zębnicy
natrafia na zderzak zębnicy, wskutek czego zębnica
zatrzymuje się, a lufa idzie dalej do przodu. Zęb-
nica obraca wycinek zębaty, który powoduje obrót
osi dźwigni, napięcie i zaczepienie iglicy oraz
otwarcie zamka. Pierścień wodzący zębnicy naci-
ska na piętę zapadki, obniża ją, przy czym ząb za-
padki unosi się do góry i mija zderzak. Przy koń-
cowym ruchu zamka w dół trzon pochylniami wy-
38	Instrukcja o broni piechoty
31.
Napięcie
iglicy bez
otwierania
zanika.
32.
Zabezpie-
czenie.
33.
Warunek
bezpie-
czeństwa.
rzucającymi uderza o pięty wyrzutnika, powodując
odchylenie jego ramion do tyłu i wyrzucenie łusk|
z komory nabojowej. W czasie strzelania bez włą-
czania zderzaka zębnicy nie zatrzyma się ona przy
powTrocie lufy i nie spowoduje otwarcia zamka oraz
wyrzucenia łuski. Otwierania zamka dokonywa się
wówczas ręką.
Chcąc napiąć iglicę bez otwierania zamka nale-
ży uchwycić dźwignię i, wciskając jednocześnie
kciukiem zapadkę, krótkim ruchem nacisnąć dźwig-
nię w7 dół. Ruch ten wystarcza do napięcia i za-
czepienia iglicy. Zamek się nie otworzy, ponieważ
zapadka natrafia na oporę w obsadzie z prawej
strony i nie pozwoli dźwigni zamka przesunąć się
dalej. Urządzenie to ma na celu zapobiec nieszczę-
śliwym wypadkom przy niewypałach.
Chcąc zabezpieczyć armatę należy nacisnąć na
zapadkę bezpiecznika i obrócić bezpiecznik strzał-
ką na literę ,,Z“. Kołnierz bezpiecznika wchodzi
wówczas w wycięcie nakrętki spustu i uniemożliwia
wciśnięcie spustu do wewnątrz, a tym samym —
odpalenie. Przy nastawionej strzałce na literę ,,O“
wycięcie na bezpieczniku umożliwia swobodny
ruch spustu, a tym samym odpalenie.
Dla uniemożliwienia odpalenia przy odzworowa-
nej lufie zawora sprzęgłowa ma zapadkę ze sprę-
żyną. Zapadka mieści się w łożysku w obsadzie
zamka i może się wysuwać do przewodu zębnicy.
Sprężyna zapadki odpycha stale zapadkę do zawo-
ry sprzęgłowej. Zapadka przy zazworowanej lufie
zapada wt głębsze gniazdo zawory i uniemożliwia
Część V, 37 nim armata \vz. 36
39
odzworowanie się lufy oraz zapewnia swobodny
ruch zębnicy.
Przy odzworowanej lufie zapadka zapada w płyt-
sze gniazdo zawory unieruchomiając się w tym po-
łożeniu. a jednocześnie wysuwa się do przodu zęb-
nicy i uniemożliwia zamknięcie zamka oraz danie
strzału przy odzworowanej lufie, a tym samym za-
pobiega nieszczęśliwym wypadkom i uszkodzeniu
sprzętu.
W działaniu tego mechanizmu hiorą udział:
— przyrząd naciągowy,
— przyrząd przyciskowy,
— przyrząd spustowy.
Przez pociągnięcie uchwytu spustowego nastę-
puje ruch podłużny cięgła. Ruch ten przenosi się
na ramię, które powoduje obrót dźwigni kątowej.
Dźwignia kątowa, połączona widełkami z łączni-
kiem powoduje ściśnięcie sprężyny naciągu i wpra-
wia w ruch dźwignię naciskową. Dźwignia nacisko-
wa ramieniem swym naciska na tłoczek, który wy-
konuje ruch posuwisty i swoim kołnierzem naciska
na przednie ramię przycisku Wskutek tego żerdź
z przedłużką wykonuje ruch obrotowy i ramieniem
tylnym naciska na spust. Ramię spustu naciska na
stopę zaczepu kurka i następuje zwolnienie iglicy
z zaczepienia. Iglica pod wpływem swej sprężyny
przesuwa się do przodu, grotem uderza w spłonkę
i powoduje strzał.
Po strzale cofa się zespół odrzutowy, tj. lufa,
obsada zamka, zamek, sanki, cylinder, wrzeciono
i dławnica.
34.
Mechanizm
zwalniający.
35.
Oporo-
powrotnik —
działanie.
40	Instrukcja o broni piechoty
36.
Działanie
mechanizmu
podniesie-
niowego.
Tłoczysko z tłokiem połączone z przednią częścią
kołyski pozostaje w miejscu.
Płyn znajdujący się między tłokiem i dławnicą
zostaje ściśnięty i przedostaje się otworami przepu-
stowymi do tylnej części cylindra, a przewodem
przepustowym wrzeciona i otworami przelewowy-
mi obsady zaworu regulującego do przedniej części
tłoczyska. Płyn odsuwa zawór regulujący i prze-
pływa do przodu. Wskutek zmniejszenia się głębo-
kości podłużnych ścieżek wrzeciona następuje stop-
niowe utrudnianie przepływu płynu i wzrost hamo-
wania odrzutu.
W czasie ruchu zespołu odrzutowego do tyłu
sprężyny powrotnika naciskane pierścieniem wo-
dzącym cylindra zostały ściśnięte. Po zahamowa-
niu odrzutu następuje ruch powrotny całego ze-
społu odrzutowego spowodowany siłą sprężyn.
Przy powrocie część płynu znajdująca się w tylnej
części cylindra przedostaje się otworami przepu-
stowymi tłoka do cylindra między tłok i dławnicę.
Jednocześnie płyn, znajdujący się w tłoczysku na-
ciska zawór regulujący powodując częściowe za-
mknięcie przewodu przepustowego wrzeciona. Płyn
musi przeciskać się przez otwór zaworu hamując
jednocześnie powrót zespołu odrzutowego. Dzięki
temu powrót odbywa się bez wstrząsów, a osta-
teczne uderzenie łagodzi pierścień zderzakowy ber-
galitowy.
Przez obrót korby wprawiamy w ruch wałek,
który za pomocą zębników stożkowych obraca śli-
mak. Ślimak obraca ślimacznicę wraz z wałem po-
ziomym. Zębniki wału poziomego, zazębiając się
o łuki zębate dźwigarów kołyski, powodują podno-
szenie lub opuszczenie kołyski wraz z lufą.
Część V, 37 mm armata wz. 36
41
Przez pokręcenie pokrętła z rękojeścią obraca się
wałek pionowy, który swym zębnikiem porusza
zębnik stożkowy, przegub i wałek przegubowy.
Wałek ten obraca ślimak i ślimacznicę wraz z osa-
dzonym w niej zębnikiem kierunkowym, który za-
zębiając się o łuk zębaty łoża górnego, powoduje
przesuwanie łoża w prawo lub w lewo.
a)	Przy złączonych ogonach pochwa naciągu
jest unieruchomiona przez dźwignie ryglujące
ogonów łoża, które opierają się o czopy po-
chwy. W czasie jazdy pracują tylko sprężyny
resorowe.
b)	Przez rozstawienie ogonów łoża pochwa na-
ciągu jest odryglowana, to znaczy dźwignie
ryglujące wykonują ruch obrotowy do we-
wnątrz i odchylają się od czopów pochwy po-
zwalając jej na przesuwanie się w obydwie
strony (w lewo lub w prawo).
Ułatwia to osadzenie armaty do strzelania
na nierównym terenie.
a)	Niewypał — napiąć iglicę bez otwierania zam-
ka i ponownie odpalić. Gdy strzał nie nastąpi,
przeczekać pewien czas, po czym rozładować
armatę. Zbadać, czy spłonka zbita, jeżeli
nie — zbadać iglicę i jej sprężynę. W wypad-
ku uszkodzenia zamienić je.
b)	Za długi odrzut.
Jeżeli przy strzelaniu wskaźnik odrzutu przekra-
cza 480 mm, należy sprawdzić jego sprężynę. Jeśli
sprężyna nie jest uszkodzona, wówczas sprawdzić
ilość płynu w oporniku i w razie potrzeby dopełnić
opornik,
37.
Działanie
mechanizmu
kierunko-
wego.
38.
Działanie
pochwy rury
resorowej.
39.
Wadliwe
działanie
broni.
42
Instrukcja o broni piechot}
40.
Dopełnianie
opornika.
Dopełnianie opornika wykonywa obsługa w na-
stępujący sposób:
ustawia armatę na równym terenie,
— daje największe nachylenie lufie (około
- 10°),’
wykręca korek wlewnika -- poziom płynu
powinien równać się z krawędzią otworu wlew-
nika.
- jeżeli lak nie jest, dopełnia opornik za pomo-
cą lejka z rurką.
1’waga: W lecie, podczas silnych upałów’, należy
2 3 razy przy nachyleniu lufy -- 10°
w ciągu dnia odkręcić korek wlewnika
opornika, aby wypuścić ciepłe powie-
trze. po czym zakręcić korek wlewnika.
ROZDZIAŁ B
1.	OPIS PRZODKA.
Przodek (ryc. 27, 28, 29, 30, 31) składa się z pod-
wozia (1) osadzonego na osi dwudzielnej (2), dwóch
kół (3) tego typu, co w armacie, i dyszla. Podwozie
składa się z ramy, poprzecznicy (32) i osłabiaczy
wstrząsów (33).
Na podwoziu (ryc. 27) znajdują się:
—	skrzynia nabojowa.
—	skrzynia śnicowa.
Skrzynia nabojowa (ryc. 28.4) mieści w sobie
16 skrzynek amunicyjnych (ryc. 29.6), a każda
skrzynka zawiera 5 naboi. Skrzynia nabojowa
dzieli się na 4 klatki, dwie duże (8), mieszczące po
6 skrzynek nabojowych, i dwie małe (9) mieszczą-
ce po 2 skrzynki nabojowe. Na dnie skrzyni nabo-
jowej znajdują się listwy unieruchomiąjące skrzyn-
ki amunicyjne oraz otwory ściekowe. Skrzynię
nabojową zamykają cztery wieka osadzone zawia-
sowo na środkowej przegrodzie i otwierane do
środka.
Wieka duże mają uchwyty obszyte skórą (10)
z uchami do zaczepów (11). Małe wieka mają listwy
wodzące (12) do skrzynek z przyborami nr 1 i 2
oraz uchwyty z uchami (13) do zamknięcia. W gór-
41
Przodek.
44
Instrukcja o broni piechoty
nej części skrzyni nabojowej po obu stronach znaj-
dują się rygle składające się z osi rękojeści i zacze-
pów (ryc. 30, 14 i 15) do zamknięcia wiek.
Z tyłu skrzynia nabojowa ma przynitowaną
listwę wzmacniającą, do której jest przymocowana
obsada haka zaczepowego oraz osłona lemieszy.
Hak zaczepowy trzymany na sprężynie ma za-
padkę ze sprężyną, która uniemożliwia odprzod-
kowanie się armaty w czasie jazdy.
Osłona lemieszy opuszcza się w dół, aby podczas
jazdy w terenie nierównym zabezpieczyć lemiesze
ogonów od zaczepiania się o wystające przedmioty
(np. pnie, darniny, kretowiska itp.). W czasie po-
stoju lub jazdy w terenie równym podniesiona jest
do góry i trzymana paskiem.
Na lewej ścianie przodka jest: wspornik z pa-
skiem i bączek (27) do łopaty (ryc. 30, 16), ucho
z paskiem skórzanym i bączek (17) do toporka
oraz zasuwka (28) do podpórki.
Do przedniej ściany skrzyni nabojowej przy-
twierdzone jest zawiasowo siedzenie dla woźnicy
(ryc. 28, 18), które spoczywa na dużych wiekach
tej skrzyni. Siedzenie ma dno (19) do osadzenia
poduszki (20), poręcz z obszyciem skórzanym (21)
i oparciem parcianym (22). Do poręczy z prawej
strony przytwierdzone jest gniazdo i bączek z pa-
skiem do umocowania karabinka (23, 24). Na ma-
łych wiekach skrzyni nabojowej umieszcza się
skrzynki nr 1 i 2 z przyborami.
Po obu bokach siedzenia woźnicy są przytwier-
dzone brezentowe torby na szleje do przetaczania
armaty przez obsługę.
Skrzynia śnicowa (ryc. 28, 25) służy do przewo-
żenia paszy dla koni, przyborów do czyszczenia
Część V, 3/ mm armata wz. 36
45
koni, podków, podkowiaków, haceli, części zapa
sowych uprzęży, nakładek do naprawy dyszla
oraz szmat.
Do górnej ściany skrzyni śnicowej jest przymo-
cowane na zawiasach wieko skrzyni z podnóżkiem
dla woźnicy (26). W ścianach bocznych są zamo-
cowane orczyce ze stopniami (29) i hakami (30)
na orczyki (31). Do dna skrzyni śnicowej jesl
przytwierdzona podpórka przodka. W czasie mar-
szu podpórka spoczywa pod skrzynią śnicową
i jest utrzymywana w tym położeniu przez za-
suwkę.
Dyszel (ryc. 31) typu artyleryjskiego ma wsad,
obsadę do objeniek wąsów (34), wąsy (35) z uchami
naszelników (36), nasadkę z uchem (37) i łańcuchy
dyszlowe (38).
W wypadku złamania dyszla nakłada się w miej-
scu złamania nakładki (39) wożone w skrzyni
śnicowej.
Do przyborów, narzędzi i części zapasowych
należą:
przy armacie:
~ pokrowiec na głowicę wycioru lub głowicę
stempla,
— głowica wycioru,
— głowica stempla,
— drzewce do głowic stempla lub wycioru,
— poduszka ogona łoża,
— koszulka smarownicza,
— wiązadło do koszulki smarowniczej.
— pokrowiec celownika,
42.
Przybory
i narzędzia.
46	Instrukcja o broni piechoty
—	pokrowiec armaty,
—	prawa osłona zawieszeń kół,
— lewa osłona zawieszeń kół.
—	pasek do osłony zawieszeń kół;
na przodku:
—	pasek do karabinka i loporka,
rzemyk zawlekowy,
—	siedzenie,
oparcie parciane.
-	- poduszka siedzenia,
— osłona lemieszy,
—	torba na szleje,
—	orczyk,
—	dyszel wz. 36,
—	nakładka do naprawy dyszla,.
—	śruba do nakładki,
—	lewy hak ze stopniem,
—	prawy hak ze stopniem,
—	szleje do przetaczania typu A,
— szleje do przetaczania typu B,
— kłódka z kluczem.
Prócz tego do wyposażenia armaty należą łopak
i toporek wożone na bocznych ścianach przodka
w skrzynce nr 1 na części
zapasowe i p r z y b o r y:
—	iglica,
sprężyna iglicy,
—	korek gniazda iglicy,
Ćzęść V, 37 miń armata wz. 36
4?
— sprężyna zaczepu kurka,
— sprężyna spustu,
— sprężyna zamka,
— zatyczka sprężynowa osi dźwigni,
— sprężyna zapadki zębnicy,
— zatyczka sprężynowa osi zapadki,
— zapadka zawory sprzęgłowej,
— sprężyna zapadki zawory sprzęgłowej,
— celownik,
— ochraniacz ocznika,
— przyćmiewacz ocznika (filtr),
— klucz do celownika,
— wkrętak do celownika,
— wybijak & 2 mm do zawleczek,
—	wybijak & 3,5 mm do zawleczek,
-	wybijak & 4,5 mm do zawleczek,
-	- pudełko z pokrywą na przybory do czyszcze-
nia celownika,
-	- pudełko na części zapasowe,
— wkrętak 4/8 mm (do korka gniazda iglicy),
— lejek z rurką do opornika,
— ramka (z wykazem zawartości skrzynki),
— pędzel,
— skórka zamszowa 400 X 100 mm,
-	— bańka na płyn glicerynowy (1 litr),
—	nasadka do latarki elektrycznej,
-	— latarka elektryczna,
—	kłódka z kluczem;
48
Instrukcja o broni piechoty
w skrzynce nr 2 na przybory
i narzędzia:
—	klucz do zawory sprzęgłowej, do korka^
wlewnika opornika, do nakrętki spustu i do śruH
nakładek dyszla,
—	smarownica tłokowa,
—	młotek 100 g,
—	olejarka,
—	ramka (z wykazem zawartości skrzynki),
— puszka na smary 1 kg (na smar artyleryjski,
wazelinę lub mydło),
— bańka na naftę (1 litr),
kłódka z kluczem.
Uwaga. Przybory, narzędzia i części zapasową
znajdujące się w skrzynkach nr 3 i 4
przeznaczone są do użytku majstrów
wojskowych.
ROZDZIAŁ G.
PIELĘGNOWANIE SPRZĘTE.
Oględziny, pielęgnowanie i naprawę sprzętu, za- 43.
leżnie od stopnia ważności uszkodzeń, wykonują:
a)	obsługa armaty pod kierownictwem działo-
nowego i nadzorem oficera kompanii;
b)	rusznikarz (puszkarz), któremu pomaga ob-
sługa pod nadzorem oficera kompanii;
c)	warsztaty naprawcze.
Do czynności wykonywanych przez obsługę
armaty należą:
—- zwykłe czyszczenie, smarowanie i olejenie,
oględziny ogólne oraz codzienne utrzymywanie
sprzętu w należytej sprawności,
—	sprawdzanie i dopełnianie opornika.
Do czynności wykonywanych przez rusznikarzy
lub puszkarzy należą:
—	szczegółowe oględziny sprzętu oraz szczegó-
łowe czyszczenie go — smarowanie i olejenie,
—	zamiana części zużytytch oraz usuwanie
uszkodzeń,
—	usuwanie nieprawidłowości odrzutu,
—	spawdzanie i regulowanie celownika.
44.
Czynności
obsługi.
45.
Czynności
rusznikarzy.
50	Instrukcja o broni piechoty
46.
Czynności
warsztatów
napraw*
czych.
47.
Zasady
czyszczenia.
48.
Materiały
do pielęg-
nowania
sprzętu.
W warsztatach naprawczych wykonywa się
czynności przewidziane osobnymi przepisami służ-
bowymi.
Zabrania się nadmiernego czyszczenia jakich-
kolwiek części dla otrzymania połysku oraz uży-
wania do tej czynności piasku, tłuczonej cegły,
papieru ściernego itp.
Do pielęgnowania sprzętu należy używać jedy-
nie oleju, smarów i nafty.
Każdą powierzchnię przed smarowaniem trzeba
oczyścić i wytrzeć do sucha.
Smarować należy równomiernie, powlekając po-
wierzchnię cienką warstwą smaru.
Przy smarowaniu większych powierzchni należy
ze względu na oszczędność smaru posługiwać się
szmatką ze smarem w następujący sposób: w śro-
dek szmatki włożyć trochę smaru, ująć w rękę
cztery rogi szmatki i nacierać równomiernie, na-
ciskając w miarę potrzeby tak, aby smar przedo-
stał się na zewnątrz.
Przy smarowaniu małych części oraz miejsc
mniej dostępnych trzeba posługiwać się szczotką
lub pędzlem do smarowania.
Do pielęgnowania sprzętu używa się następują-
cych materiałów:
—	smaru artyleryjskiego,
—	wazeliny,
-	oleju F2,
-	nafty,
gorącej wody z mydłem szarym lub zwykłyir
(do mycia lufy),
Część V. 37 mm armata \vz. 36
51
— zimnej wody do zmywania pomalowanych
powierzchni.
Powierzchni pomalowanych nie wolno zmywać
naftą, gorącą wodą ani też natłuszczać. Wszystkie
powierzchnie trące się i stykające z innymi (np.
trzon zamka, obsada zamka, wodzidło kołyski,
luki zębate itp.) oraz powierzchnie wewnętrzne:
przewód lufy, pudła mechanizmów itp. należy
smarować smarem artyleryjskim, a zewnętrzne
wazeliną.
Miejsca mające otwory ze smarownicami są nu-
merowane kolejno i trzeba je smarować smarem
artyleryjskim (w razie potrzeby jego rozcieńczenia
/mieszanym z wazeliną lub z ole jem F2) za pomocą
smarownicy tłokowej.
Przed wtłoczeniem smaru należy smarownice
dokładnie oczyścić z brudu i kurzu, uważając aby
brud nie dostał się do wewnątrz.
Przy wtłaczaniu smaru do smarownic trzeba
wsunąć do otworu koniec smarownicy tłokowej
tak, aby wcisnąć kulkę i wtłoczyć potrzebną ilość
smaru. Podczas smarowania należy części wpra-
wić w ruch, aby smar mógł się rozejść.
Okresy czasu, w jakich należy smarować miej-
sca ze smarownicami, są następujące:
1.	Smarownice 1, 2, 3, 4, 5, 6, 15, 16, 26, 27, 28, 29
przy przeglądzie i przed strzelaniem.
2.	Smarownice 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 17, 18,
19, 20, 21, 22, 23, 24, 25 po 100 km.
3.	W czasie zimy olejem 1, 2, 3, 4, 26, 27, 28, 29.
W otwór nr 30 łoża górnego do smarowania me-
chanizmu kierunkowego przy przeglądzie tygod-
niowym wtłaczać smar, aż się ukaże w otworze.
49.
Używanie
smarownicy
tłokowej.
52	Instrukcja o broni piechoty
50.
Używanie
olejarki.
51.
Pielęgnowa-
nie części
skórzanych.
52.
Codzienne
pielęgnowa-
nie sprzętu.
53.
Czyszczenie
sprzętu
po
ćwiczeniach.
Olejarki używa się do olejenia trzona zanikaj
podczas strzelania oraz do olejenia wszystkich
miejsc ocierających się, nie mających smarownic
i niedostępnych do smarowania.
Części skórzane z wyjątkiem dławnicy powinno
się zawsze czyścić i co pewien czas lekko nacierać
smarem do uprzęży.
Sprzęt powierzony jednostce administracyjnej
należy codziennie pielęgnować stosownie do prze-
pisów niniejszego regulaminu. Codzienne pielęgno*
wanie sprzętu polega na zwykłym czyszczeniu!
smarowaniu i olejeniu. Jeżeli sprzętu zabezpie>
czonego od wpływów atmosferycznych i umieszczo>
nego w suchych miejscach nie używa się prze>
dłuższy czas, wówczas zwykłe czyszczenie, smaro
wanie i olejenie można wykonywać raz na tydzieńl
w takich wypadkach należy (oprócz zwykłeg^
czyszczenia i olejenia) usunąć stary smar z poszczę^
gólnych części sprzętu, sprawdzać, czy nie pojal
wiła się rdza, a w razie potrzeby oczyścić i nasma-
rować ponownie.
— Usunąć kurz i błoto z armaty.
— oczyścić celownik,
— oczyścić i nasmarować wspornik celowniki
— oczyścić i nasmarować zamek,
—	oczyścić i nasmarować przewód lufy (w raz|
potrzeby),
—	nasmarować, a w zimie naoleić czopy kołysk
— oczyścić i nasmarować wodzidło łoża górnegj
— oczyścić i nasmarować zaczepę ogonową.
Część V, 37 mm armata wz. 36
53
Po strzelaniu należy oczyścić sprzęt jak po ćwi-
czeniach, a prócz tego:
— oczyścić i nasmarować przewód lufy,
— oczyścić i nasmarować wodzidła kołyski,
—	oczyścić i nasmarować wodzidło wskaźnika
odrzutu,
—	oczyścić i naoleić mechanizm kierunkowy
i mechanizm podniesieniowy,
—	nasmarować czop kierunkowy.
Po marszu należy sprzęt starannie oczyścić z ku-
zu i błota, a prócz tego oczyścić i nasmarować
s’ razie potrzeby:
—	wszystkie dostępne części mechanizmów,
—	wieszaki zawieszenia łoża,
—	wspornik przyrządu celowniczego,
—	wsporniki i zaczepy tarcz ochronnych,
—	czopy kołyski.
Przed każdym wymarszem działonowy wraz ze
swym celowniczym dokonywa oględzin sprzętu,
który mu powierzono.
Podczas marszu działonowy czuwa nad powie-
rzonym mu sprzętem; w czasie odpoczynków
w marszach ogląda sprzęt pobieżnie i o wszystkich
spostrzeżonych niedokładnościach w sprzęcie mel-
duje dowódcy kompanii (plutonu).
Celownik optyczny przewozi się w gnieździe
skrzynki nr 1, a celownik zapasowy w skrzynce
nr 3.
Przy przenoszeniu i przewożeniu celownik po-
winien być zabezpieczony od wstrząsów, uderzeń,
zakurzenia i zamoczenia.
54.
Czyszczenie
sprzętu
po strzelaniu.
55.
Czyszczenie
sprzętu
po marszu.
56.
Przenoszenie,
przewożenie
i czyszczenie
celownika.
54
Instrukcja o broni piechoh
57.
zyszczenie
uf wkład-
kowych.
Wyjmowanie celownika powinno się odbywać
bez wysiłku, szarpnięć i uderzeń. Szczególną uwagę
zwracać na szkła. Nie wolno dotykać szkieł ręką
oczyszczenie z kurzu uskuteczniać za pomocą
pędzelka bobrowego i skórki zamszowej. Zaku-
rzone powierzchnie należy odkurzyć miękkim gał—
gankiem, zdejmując ostrożnie warstwę kurzu. Na-
dawanie połysku przez tarcie jest zabronione. Nie
wolno przecierać szkła suknem lub innym matę
riałem mogącym je porysować.
Czyszczenie luf wkładkowych dzieli się na
zwykłe i pełne.
Czyszczenie zwykłe odbywa się po ukończeniu
ćwiczeń dziennych, w których używana była lufa
wkładkowa. Do tego czyszczenia nie należy wyj
mować lufy wkładkowej z obsady ani też rozkła
dać urządzenia spustowego.
Czyszczenie odbywa się w następujący sposób
— wsunąć obsadę lufy wkładkowej w szczęki
łoża uniwersalnego aż do pierścienia obsady
z odwrotnej strony i zacisnąć szczęki:
—	czyścić lufę jak lufę karabina: drugi strzelec
przytrzymuje wkładkę, aby się nie wysuwała
ze szczęk;
—	zamek i podajnik przy lufie kal. 7,9 mm
czyścić jak w normalnym karabinie, a przy
lufie kal. 22 czyścić jak w karabinku spor
towym;
—	zewnętrzną gwintowaną część lufy (przy wy
locie) oraz wewnętrzną gwintowaną część
przedłużnicy oczyścić starannie pakułam
zwracając uwagę, aby nie uszkodzić gwin
tów.
Część V, 37 mm armata wz. 36	55
Do czyszczenia używać tych samych przyborów
i smarów jak przy czyszczeniu normalnych kara-
binów lub karabinków sportowych:
— pozostałe części oczyścić dokładnie z ze-
wnątrz. Przedłużnicy wewnątrz nie czyścić,
przejrzeć tylko czy nie znajduje się w niej
jakieś większe obce ciało i w razie potrzeby
usunąć je.
Po oczyszczeniu i przejrzeniu przez nadzorują-
cego, części stalowe niemalowane natłuścić, części
brązowe i aluminiowe pozostawić suche. Prze-
dłuźnicy wewnątrz nie natłuszczać.
Czyszczenie pełne przeprowadza się co trzy mie-
siące, a w czasie częstych strzelań co miesiąc.
Przeprowadza się je pod nadzorem rusznikarza.
Czyści się tak jak opisano wyżej, a ponadto odłą-
cza się lufę od obsady i rozkłada się urządzenie
spustowe, celem gruntownego oczyszczenia.
Wnętrze przedłużnicy należy przemyć naftą
w celu usunięcia osadów prochowych i wytrzeć
pakułami do sucha, posługując się długim wycio-
rem wkładanym od wylotu przedłużnicy.
Sprawdzić, czy blachy skrzyni nabojowej, śni-
cowej i oparcia nie są pogięte lub pęknięte, czy
okucia krawędziowe, podwozie, osłabiacze wstrzą-
sów sprężyn resorowych, listwy wewnętrzne prze-
gródek skrzyni nabojowej oraz zawiasy wiek nie
są uszkodzone. Sprawdzić, czy skrzynki z przybo-
rami nr 1 i 2. dobrze wchodzą do listw wodzących
na wiekach skrzyni, czy hak zaczepowy osłony
lemiesza oraz podpórka przodka sprawnie dzia-
łają i nie są uszkodzone. Sprawdzać stan i osadze-
nie dyszla w przodku.
58.
Pielęgnowa-
nie przodka
56
Instrukcja o broni piechoty
59.
Kompani jna
księga
oględzin
sprzętu.
Po każdych oględzinach sprzętu należy wpisy-/
wać do „kompanijnej księgi oględzin sprzętu44
(zał. 1) wszelkie spostrzeżenia dotyczące wadliwe-
go działania, uszkodzeń, zagubienia części i Przy-
borów oraz wyszczególnić wszystkie części zamie-
nione. Uwagi te stwierdza swoim podpisem oficer,
który dozorował oględzin.
Corocznie badają sprzęt oficerowie inspektorowie
okręgów korpusów, którym należy przedstawiać
kompanijną księgę oględzin. W razie stwierdze-
nia poważniejszego uszkodzenia, które by czyniło
armatę niezdatną do użytku, należy sporządzić mel-
dunek, nie czekając na przybycie oficera inspektora.
ROZDZIAŁ D.
1. AMUNICJA.
Kaliber granatu 37 mm.
Ciężar naboju całkowitego 1,45 kg.
Ciężar granatu 700 g.
Ciężar ładunku miotającego w łusce 200 g.
Długość naboju pancernego 338 mm.
Ryc. 24. Nabój pancerny do 37 mm armaty
wz. 36 jest zespolony i składa się z granatu (1),
łuski (2), ładunku miotającego (3) i zapłonnika (4).
Każdy granat składa się ze skorupy, ładunku
wewnętrznego oraz zapalnika. Na granatach są
malowane znaki rodzaju materiału wybuchowego
i wytwórni nabijającej granaty, numer partii i rok
wyrobu.
W granatach rozróżnia się część tylną (zakoń-
czoną plaskiem dennym), na której jest osadzona
łuska, zawierająca ładunek miotający. Następna
część granatu nazywa się tułowiem, a dalsza czę-
ścią głowicową. Na powierzchni granatu jest mie-
dziany pierścień wiodący (5) o średnicy nieco
większej niż średnica bruzd gwintów lufy. Pier-
ścień wiodący umieszczony jest między tylną czę-
ścią a tułowiem granatu. Pierścień ten nadaje ruch
60.
Amunicja —
dane
liczbowe.
61.
Naboje
pancerne
wz. 36.
62.
Zapalnik
granatu
pancernego.
63.
Zapłonnik.
64.
Znakowanie
dna łuski.
65.
Działanie
zapalnika
uderzeniowo-
dennego.
obrotowy pociskowi oraz uniemożliwia uchodzenil
gazów w przód, między pociskiem a ścianą przed
nią lufy w chwili wystrzału.
Zapalnik uzbraja się oraz działa na podstawi,
bezwładności. Składa się z kadłuba (6), pobudza
cza (7), obsady zatrzasku (8), osłony pobudzacza (9)
bezwładnika (10), iglicy (11), kułek (12), zatrzaski
bezwładnika (13), i z zatrzasku zabezpieczają
cego (14).
Pobudzacz składa się z ładunku pobudzacza
umieszczonego w otoczce, oraz ze spłonki zapala
jąco-pobudzającej.
Zapłonnik składa się z kadłuba (16), kowadeł
ka (17), spłonki zapalającej (18), osłony spłonk
zapalającej (19) i ładunku prochowego (20k
Dno łuski naboju 37 mm armaty wz. 36 rm
znaki rozpoznawcze rodzaju i ciężaru prochu
skrót nazwy fabryki prochu, numer partii i rok
wyrobu prochu, znak fabryki nabijającej i scala
jącej naboje, numer partii i rok nabicia oraz sca
lenia naboi. W środku dna łuski litera „P“ ozna
cza, że nabój jest granatem pancernym.
Przy strzale bezwładnik pokonuje opór łapek
zatrzasku bezwładnika i opada na dno kadłuba
zapalnika. Po opadnięciu bezwładnika kulki utrzy-
mujące pobudzacz w stanie zabezpieczonym wy-
padają pod wpływem siły odśrodkowej z gniazd
obsady zatrzasku i zwalniają pobudzacz. Pobu-
dzacz nie może posunąć się do przodu w czasie
lotu pocisku, gdyż trzyma go zatrzask zabezpie-
czający. W chwili uderzenia pocisku w cel po^
Część V. 37 mm armata w z. 36
59
wpływem spadku szybkości granatu, pobudzacz
na podstawie swej bezwładności pokonuje opór
zatrzasku zabezpieczającego i uderza spłonką za-
palająco-pobudzającą o iglicę. Spłonka wywołuje
wybuch pobudzacza, który następnie powoduje
wybuch ładunku wewnętrznego granatu.
W czasie odpalania grot igliczny uderza w osło-
nę spłonki zapalającej, wskutek czego spłonka
nabija się na kowadełko i następuje zapalenie
masy spłonki. Płomień przedostaje się przez ka-
nalik w kowadełku do ładunku prochowego, który
kolejno zapala podsypkę prochu czarnego, ten zaś
cały ładunek miotający w łusce.
Nabój pancerny ze smugą (ryc. 25) różni się
tym od naboju pancernego bez smugi, że na dnie
ma w tulejce masę świetlną. Podczas lotu pocisku
masa ta paląc się uwidocznia tor pocisku i ułatwia
kontrolę dawanych strzałów do celów ruchomych.
Dla odróżnienia od innych nabojów nabój pan-
cerny ze smugą ma pas kolorowy na głowicy i na
dnie łuski w poprzek.
Granat nie posiada ani ładunku wewnętrznego
ani zapalnika.
Nabój kruszący (ryc. 26) różni się od naboju
pancernego tym, że ma inny kształt pocisku i zna-
kowanie. Na granatach są malowane znaki rodzaju
materiału wybuchowego i wytwórni nabijającej
granaty, numer partii i rok wyrobu. Dno łuski ma
te same znaki rozpoznawcze, co naboje granatów
pancernych tylko z tą różnicą, że zamiast litery ..P‘
w środku dna łuski mają czarny pas.
66.
Działanie
zapłonnika.
67.
Nabój
pancerny
ze smugą.
68.
Nabój
kruszący.
60
Instrukcja o broni piechoty
Naboje kruszące ładuje się trotylem. Mają one
zapalnik głowicowy uderzeniowy 27/30 wz. 36.
Zapalnik głowicowy przeznaczony do tych grana-
tów działa bez zwłoki przy uderzeniu. Zapalnik
odbezpiecza się przy wystrzale na zasadzie bez-
władności i pod wpływem siły odśrodkowej. Za-
bezpieczenie zapalnika składa się z bezpiecznika
zatrzaskowego i z bezwładników odśrodkowych.
Na łapki bezpiecznika zatrzaskowego nałożony jest
bezwładnik zabezpieczający, który utrzymuje bez-
władniki odśrodkowe międizy obsadą spłonki za-
palającej a kadłubem, nie pozwalając zbliżyć się
spłonce zapalającej do iglicy.
W chwili strzału pod wpływem siły bezwład-
ności bezwładnik pokonuje opór łapek bezpiecz-
nika zatrzaskowego i opada ku dołowi zwalniając
bezwładniki odśrodkowe.
Zwolnione cztery bezwładniki odśrodkowe pod
wpływem siły odśrodkowej otwierają się, kolejno
zwalniając drogę obsady spłonki zapalającej, którą
w czasie lotu przytrzymuje sprężyna zabezpiecza-
jąca. Kolejność otwierania się bezwładników od-
środkowych powoduje odbezpieczenie zapalnika
dopiero po opuszczeniu lufy armaty przez granat
i zabezpiecza przed wybuchem granatu w lufie.
Z chwilą trafienia granatu w cel obsada spłonki
zapalającej pod wpływem siły bezwładności po-
konuje opór sprężyny zabezpieczającej i spłonka
zapalająca uderza na iglicę, co powoduje działanie
spłonki zapalającej, której ogień przenosi się na
spłonkę pobudzającą, powodując wybuch pobudza-
cza i materiału wybuchowego.
Część V, 37 mm armata wz. 3ó
61
Amunicja bez różnicy na rodzaj granatu wy-
maga pieczołowitego obchodzenia się z nią. Ze
względu na wpływ, jaki stan amunicji ma na do-
kładność ognia, trwałość sprzętu i bezpieczeństwo
obsługi, oficerowie kompanii powinni mieć stale
pod nadzorem powierzoną im amunicję i prze-
strzegać, aby ich podwładni stosowali się bez-
względnie do przepisów dotyczących używania,
utrzymywania i przechowywania jej.
Wszelkie rozbieranie amunicji w oddziałach jest
zabronione. Dowódca kompanii jest odpowie-
dzialny za stan amunicji w kompanii. Pomocni-
kiem jego fachowym w zakresie opieki nad sprzę-
tem w kompanii i nad amunicją jest rusznikarz.
Pobiera on zaopatrzenie napływające do kom-
panii, prowadzi rachunek amunicji (książkę amu-
nicyjną), rozdziela ją w myśl otrzymanych rozka-
zów na działony, dopilnowuje uporządkowania
amunicji po strzelaniach oraz odsyła zebrane łu-
ski i niewypały w skrzynkach amunicyjnych.
Naboje należy chronić od starcia barw i znaków
oraz rdzewienia granatów, należy również unikać
poddawania amunicji dużym wahaniom tempera-
tur oraz trzymania jej w wilgotnych miejscach.
Aby uniknąć tych uszkodzeń, należy chronić
naboje przed bezpośrednią stycznością z ziemią
i kłaść je na deskach, blachach, workach, szma-
tach itp.
Chronić naboje jak najstaranniej przed deszczem,
śniegiem i bezpośrednim działaniem promieni sło-
necznych. Unikać uderzeń nabojów przy przewo-
żeniu, przekładaniu, przenoszeniu, ładowaniu na
wozy itp.
69.
Pielęgno-
wanie
amunicji.
Załącznik 1.
Wzór kompanijnej
księgi oględzin sprzętu
PUŁK:
KOMPANI JNA
KSIĘGA OGLĘDZIN SPRZĘTU
Założono dnia
193
Data wykonania oględzin szczegóło- wych	Przedmiot, wzór, numer	Poczynione spostrzeżenia dotyczące sprzętu lub przyborów	
		Niesprawność działania lub uszkodzenie	Części i przedmioty zagubione
5.VI.1930.	arma ta Nr 420	czopy kołyski zardzewiałe słabe dosyłanie	nakrętka wału poziomego śrubka osad- cza wrzeciona
UWAGA. Po wypełnieniu rubryk i umieszczeniu odpowied
całą szerokość stronicy.
Przyczyny niesprawności, uszkodzenia lub zagubienia	Sposób usunię- cia uszkodzenia (kto dokonał naprawy)	Podpis oficera nadzorują- cego	Uwagi i podpis dowódcy kompanii
utrzymanie nieodpowied- nie	puszkarz kom- panii		
sprężyny opo- ropowrotnika słabe	puszkarz kom- panii wymienił sprężyny		
	założono nową		
	załatwione rozkazem do- wódcy pułku L ....	X. X.	Z. N.
nich podpisów należy poprowadzić linię poziomą przez
LUFA.
1.	Komora nabojowa
2,	Stożek przejściowy
3.	Część nagwintowana
4.	Hamulec wylotowy
5.	Wkręt ustalający
5a. Nakrętka
6.	Część cylindryczna hamulca
7.	Otworki do ujścia gazów
8.	Część stożkowa hamulca
9.	Otwór na wkręt ustalający
10.	Zgrubienie lufy
11.	Broda lufy
12.	Kołnierz
13.	Żebra oporowe
14.	Pierścień ochronny
15.	Wycięcia do wyrzutniika
16.	Kołnierz oporowy
Ryc. 1.
Ryc. 2.
OBSADA ZAMKA.
28.	Wydrążenie
29.	Żebra
30.	Kołnierz oporowy
31.	Gniazdo zawory sprzęgłowej
32.	Kołnierz oporowy
33.	Gwintowany otwór do wkrętu
zawory
34.	Wkręt osadczv
35.	Zawora sprzęgłowa
36.	Przewód zębnicy
37.	Otwór gwintowany do wkrętu
zębnicy
38.	Łożysko zapadki zawory
39.	Komora zamkowa
40.	Wodzidło trzona
41.	Opory trzona
42.	Gniazdo na wyrzutnik
43.	Wycięcia na ramię spustu
44.	Wycięcie ładownicze
45.	Przewód osi dźwigni
46.	Tulejka
47.	Łożysko dźwigni
48.	Gniazdo do czopa rygla marszo-
wego
49.	Łożysko spustu
50.	Łożysko bezpiecznika
51.	Gniazdko zapadki bezpiecznika
52.	Przewód osi wyrzutnika
53.	Gniazdo wycinka zębatego
54.	Wycięcie pudła sprężyny zamka
55.	Opora zapadki dźwigni zamka
56.	Płaski do kwadranta
152. Pierścień wodzący
Ryc. 3 i 3a
62
TRZON.
57.	Płask do oparcia łuski
58.	Gniazdo do wkrętki iglicy
59.	Otwór na kołek osadczy
69. Wodzidła ramion wyrzutnika
61.	Zęby
62.	Wycięcie ładownicze
63.	Pochylnia dosyłająca
64.	Płozy boczne
65.	Wodzidła dźwigni tr^ona
66.	P-rzewód osi kurka
67.	Przewód zaczepu kujrka
68.	Przewód iglicy
69.	Wkrętka
70.	Otwór do grota iglicy
71.	Kołek osadczy	'
72.	Gniazdo do korka iglicy
73.	Wycięcie kurka	;
<1
75
77
Ryc. 5 i 6.
	PRZYRZĄD ODPALAJĄCY.	80. Wycinki pierścieniowe 81. Otwór do wkrętak^ lub klucza	88. Ramię do pochylni napinającej 89. Wycięcie żeberkowe
74.	Grot	82. Kurek	90. Zaczep kurka
75.	Rowki podłużne	83. Otwór do osi	91. Stopa
76.	Gniazdo sprężyny iglicznej	84. Dłuźaze ramię kurka	92. Wycięcie do krótszego ramienia
77.	Sprężyna igliczna	85. Krótsze ramię	kurka
78.	Korek	86. Wyżłobienie do zaczepu kurka	93. Sprężyna zaczepu kurka
79.	Kryza oporowa	87. Oś kurka	
97
9Ą
PRZYRZĄD SPUSTOWY
I BEZPIECZNIK.
94.	Ramię do zaczepu kurka
95.	Gwint do nakrętki
96.	Otwór na zawleczkę
97.	Nakrętka spustu
98.	Wycięcie do bezpiecznika
99.	Przewód do zawleczki
100.	Zawleczka
101.	Sprężyna spustu
102.	Główka z uchwytem
103.	Wycięcie do nakrętki spustu
104.	Wyżłobienie do zapadki
bezpiecznika
105.	Osadki
106.	Zapadka bezpiecznika
107.	Sprężyna zapadki
112
108
PRZYRZĄD WYRZUCAJĄCY.
108.	Prawe ramię wyrzutnika
109.	Lewe ramię wyrzutnika
110.	Oś wyrzutnika
111.	Przewód osi
112.	Próg osi
113.	Pięty
114.	Pazury
115.	Zaczepy
116.	Pierścień
117.	Uchwyt
118.	Osadka
119.	Próg
Ryc. 10, lOa i lOb.
52
PRZYRZĄD
URUCHAMIAJĄCY.
120.	Prawa dźwignia trzona
121.	Lewa dźwignia trzona
122.	Żeberka
123.	Występy oporowe
124-	Wodziki do wodzideł
trzona
125.	Wycięcie do zaczepu
kurka
126.	Skośnia
127.	Pochylnia napinająca
128.	Skośnia do ramienia
spustu
129.	Oś dźwigni
130.	Główka osi dźwigni
131.	Żeberka
132,	. Otwór do zatyczki
sprężynowej
156.	Sprężyna zamka
157.	Haczyki
158.	Pudło sprężyny
159.	Otwór do osi dźwigni
zamka
160.	Zaczep sprężyny
161.	Ścięcie do progu
162.	Dźwignia zamka
163.	Pokrywa
164.	Otwór do osi dźwigni
165.	Czop z wycięciem
166.	Kołnierz z wycięciami
167.	Rękojeść
168.	Gniazdo na zapadkę
169.	Zapadka
170.	Pięta
171.	Nakrętka
172.	Sprężyna
173.	Nasadka sprzęgająca
174.	Otwór do osi
175.	Występy do dźwigni
zamka
176.	Przewód do zatyczki
sprężynowej
177.	Zatyczka sprężynowa
PRZYRZĄD SAMOCZYNN
133.	Wycinek zębaty
134.	Zębv
135.	Otwór z wycięciami nt|
żeberka
136.	Zębnica
137.	Nazębienie
138.	Zgrubienie
139.	Opora zapadki sprzęgi
140.	Wycięcie podłużne dc
zapadki
141.	Otwór na ząb zapadki
142.	Wkręt do sprężyny
143.	Zatyczka sprężynowa
144.	Zapadka zębnicy
145.	Ząb
146.	Gniazdo sprężyny
147.	Pięta
148.	Otwór na oś zapadki
149.	Oś zapadki
150.	Zatyczka sprężynowa
151.	Soręźyna zapadki
154. Zapadka zawory
155. Sprężyna zapadlkii
200
li i 1U
KOŁYSKA.
178.	Wodzidła do sanek
179.	Zgrubienia do dźwigarów
180.	Śruby
181.	Zgrubienie do pochwy
182.	Wkręty
183.	Pochwa przyrządu przyciskowego
184.	Wycięcie do ucha sanek
185.	Śruby zderzaka
186.	Obsada zderzaka
187.	Wycięcie na zderzak
188.	Zderzak
189.	Trzpień ryglujący
190.	Sprężyna
191.	Przycisk zderzaka
192.	Sprężyna przycisku
193.	Nity pierścieni: oporowego
194.	Dźwigary
195.	Czop dźwigara
196.	Łuk zębaty
197.	Oh ór i ucho do żerdzi
198.	Wycięcie do ramienia
przedniego przycisku
199.	Oporek wJkaźnika odrzutu
200.	Wspornik celownika
201.	Dno kołyski
202.	Kołnierz do nakrętki tłoczyska
203.	Wycięcia do klucza
204.	Otwory nagwintowane
205.	Wkręt osadczy dna
206,	Wkręt osadczy pokrywy
207.	Pokrywa kołyski
Ryc. 12.
OPOROPOWROTNIK.
208.	Cylinder
209.	Kołnierz oporowy
210.	Nakrętka zderzakowa
211.	Pierścień uszczelniający wrze-
ciona
212.	Pierścień wodzący
213.	Dławik
214.	Pierścień rozdzielczy
215.	Pierścień do natłoczki
216.	Natłoczka skórzana
217.	Przykręt dławika
218.	Tłoczysko
219.	Tłok
220.	Pierścień ustawczy
221.	Występy
222.	Nakrętka pierścienia ustawczego
223.	Korek tłoczyska
224.	Kołnierz z gwintem do tłoka
225.	Kołek
226.	Otwory przepustowe na płyn
227.	Komora przelewowa
228.	Otworki tylnej ściany
229.	Wrzeciono
230.	Otwór przelewowy na płyn
231.	Kołnierz oporowy do cylindra
232.	Żebra do zawory sprzęgłowej
233.	Gwint dla nakrętki naprężacza
234.	Przewód wlewny
235.	Rozwiidlenia wydrążenia
236.	Korek wlewnika
237.	Obsada zaworu regulującego
238.	Zawór regulujący
239.	Sprężyna prawoiskrętua
240.	Sprężyna lewoskrętna
241.	Pierścień oporowy powrotniika
242.	Bergalitowy pierścień zderzakowy
ŁOŻE GÓRNE.
243.	Otwór na czop kierunkowy
244.	Opora kołyski przednia
245.	Łuk wodzący
246.	Łuk zębaty
247.	Ściany boczne
248.	Łożyska do czopów kołyski
249.	Pokrywy łożysk
250.	Zaczepy do rygli
251.	Smarownica
252.	Rygiel
253.	Skrzydełko rygla
254.	Oporki
255.	Sprężyna zatrzasku
256.	Obsada wspornika tarczy ochron-
nej
257.	Wycięcie do osadzenia pręta o-
chronnego
258.	Pudło mechanizmu podniesienio-
wego
259.	Łożysko dźwigni kątowej
260.	Oporek do sprężyny naciągu
261.	Wspornik dźwigni naciskowej
Ryc. 13 i 13a.
MECHANIZM
PODNIESIENIOWY.
965
262.
263.
264.
265.
266.
267.
268.
269.
270.
271.
272.
273.
274.
275.
276.
277.
278.
279
280.
Wał poziomy
Zębniki wału
Ślimacznica
Wkrętka oporowa
ze smarownicą
Wkręt osadczy
Ślimak
Poziomy zębnik
stożkowy
Wałek zębnika
Zębnik stożkowy
Kołnierz oporowy
Wycięcie na klin
Korba
Rowek do klina
Wkręt osadczy
(na ryc. 13)
Ucha do osi dźwigni
cięgła
Oś i rączka korby
Pokrywa komory
ślimacznicy (ryc. 13)
Łożysko ślimaka
(ryc. 13)
Przykrywka (ryc. 13)
m
Ryc. 14.
(Z^Z/ vz /im	T z^^zzl^^	/ zz z8ffi ; / /Z /> \ lUM-zeó jt&r ffiZ ZZ \ ' \l zC^*» litfZ298 ,Z A Z>ydwz	JH»-------297 ..z	ZWiT'^00 ,Z:: z- “'ł, zz^^zł.. -z” zz //^	! 288yjWz^*z^^	zz Z^\ .-ZZ^ H	vŹZ		PRZYRZĄD PRZYCISKOWY. //<	W	Z	oO7	281. Żerdź przycisku \\	z	zL<£*<zl j 5XK. ^2?0 282. Ramię tylne iżerdzi H	H	/	297	283. Ramię przednie żerdzi /	^^^^^294	284. Tłoczek z główką \\	//	"	285. Sprężyna żerdzi \^y4/X	jf 2?Uc82 ^- ' x PRZYRZĄD NACIĄGOWY. 286.	Dźwignia naciskowa dwuramienna 287.	Otwór do osi widełek 288.	Łącznik z widełkami 289.	Górne widełka 290.	Dolne widełka 291.	Oś 292.	Sprężyna naciągu 293.	Dźwignia kątowa 294.	Ramię cięgła 295-	Cięgła 296.	Nakrętka z zawleczką 297.	Oś roznitowana 298.	Dźwignia cięgła 299.	Oś z podkładką i zawleczką 300.	Oś 301.	Widełki cięgła 302.	Uchwyt spustowy 303.	Wkręt wodzący 304.	Rowek okólny do wkrętów wodzących
LOŻE DOLNE.
305.
306.
307.
308.
309.
310.
311.
Dźwigar
Czop kierunkowy
Wodzidło łoża górnego
Oporki
Obsada z ryglem
Otwór do osi ogona
Otwór do sworznia
z tulejką rozporową
Ogon prawy
Ogon lewy
Głowica
Obsada lemieszy
Uchwyty ogonowe
Zaczepa
Ruchome strzemię
307
341
34'
Poduszka
Zaczep z zaciskiem
345
333
329.
330.
331.
332.
333.
334.
335.
336.	Ucho do zaczepy
337.	Wspornik do poduszek
338.	~	’
339.
340.	Rygliel marszowy
341.	Drążek pociągowy
342.	Oś drążka pociągowego
343.	Zatrzask
344.	Wycięcie do zaczepu
345.	Tuleja
309
/	308
305
336 /
33Ą

332
310
Ryc. 16.
312.
313.
314.
315.
316.
322.
323.
324.
325.
355
349
327
ZAWIESZENIE ŁOŻA.
MECHANIZM KIERUNKOWY.
528
328
322
324
323
mwmmmw
Ramiona górne
Ramiona dolne
Dźwignia naciągu
Obsada wrzeciona
koła
Sworznie
Uchwyty pochwy
Sprężyna resorowa
Cięgło z uchem
Gwint do nakrętki
346.	Zębnik kierunkowy
347.	Ślimacznica
348.	Ślimak
349.	Pudło zespołu ślimakowego
350.	
351.
352.
353.
354.
355.
326
326. Gwint pochwy
naciągu
327. Czopy
328. Prowadnice
Wałek przegubowy
Zębniki stożkowe
Wspornik wałka pionowego
Pokrętło z rękojeścią
Osłona skórzana
Śruby ustawcze
356.	Wycięcie do żeberek
ślimaka
357.	Ogniwa przegubowe
358.	Zębnik stożkowy
Ryc. 17, 18 i 19.
Ryc. 20.
KOŁO.
317. Tarcza
318. Gumowa opona pustakowa
319.	Piasta
320.	Wrzeciono
321.	Łożyska rolkowe
366a	365
361
363
361	365
Ryc. 21.
TARCZE OCHRONNE
359.	Górne części tarczy
360.	Dolne części tarczy
361.	Wspornik
362.	Okienko do celo-
wania
363.	Rygiel górny
z zatrzaskiem
364.	Rygiel dolny
z zatrzaskiem
(365. Zaczepy i opory na
। drzewce wycioru
366. Chwytka na futerał
do głowic wycioru
36fia. Chwytka na futerał
do stempla
Ryc. 22.
CELOWNIK.
367 Kadłub
368. Występ
369 Bęben kierunkowy ,
370.	Bęben odległościowy
371.	Gumowy ochraniacz
372.	Nasadka z latarką elektryczną
iarCM telou»i:n
Ryc. 23.

Aj O
l	z^SLJ^S*'*—.

M«sfer
s
N\BOJ PANCERSK
1	Granat
2	Loska
3	Ładunek aiiotajiiry
4	, Zapłonnik
w Pierścień wiodąc}
B. kadłub zapalnika
7, Pobudzacz
Ś.. Obsada zatrzasku
0. Osłona pobudzacza
Fi. Bełwładni k
i 1. Iglica
12. Kalki
IX Zatrzask
II. Ładaurk pobudzacza
15. Spłonka utpahjąra
pobudzająca
1(1 Kadłub zapłonnika
17. Kowadełko
20. ładunek płotkowy
21 Podsypka prochowa
w ładunku laiokua-
nabo0
Ryc. 24,
Ryc. 25.
NABÓJ KRUSZĄCY
I
Ryc. 26.
2
1
Ryc. 27.
PRZODEK.
1. Podwozie
2. Oś dwudzielna
3. Koła
5. Skizynka amunicyjna
8. Duże klatki
32. Poprzecznica
33. Osłabiacz wstrząsów
21
4.
18.
19.
20.
2'1.
22
23.
24.
25.
26.
PRZODEK.
Skrzynia nabojowa
Siedzenie dla woźnicy
Dno siedzenia
Poduszka
Poręcz z obszyciem
skórzanym
Oparcie parciane
Gniazdo na kolbę
karabinka
Bączek z paskiem
do karabinka
Skrzynia śnicowa
Podnóżek
'2.1
Rys. 28.
Ryc. 29.
PRZODEK.
6. Klatka amunicyjna
9. Małe klatki
10.	Uchwyty obszyte skórą
11.	Ucha do zaczepów
12.	Listwy wodzące
13.	Uchwyty z uchami
I^yc. 30.
39
Ryte. 31.
PRZODEK.
34	Obsada do otjjemek wąsów
35.	Wąsy
36.	Uch naszelników
37.	Nasadka z uchem
38.	Łańcuchy
39.	Nakładki na miejsce złamane
dyszla
Ryc, 32.