/
Text
КАЙРАТ ЭЛ1МЖАН
ОН ТОГЫЗЫНШЫ ГАСЫРДЫЦ БАСЫПДАГЫ ,
КАЗАК Т1Л1НДЕП ОС1МД1КТЕР АТАУЛАРЫ
КАЙРАТ ЭЛ1МЖАП
ОН ТОГЫЗЫНШЫ ГАСЫРДЫЦ БАСЫПДАГЫ
КАЗАК Т1ЛШДЕП ОС1МД1КТЕР АТАУЛАРЫ
Бул кггацшада 2007-жылы казакгыц «Мэдени мура» мемлекетпк багдарламасы цкщбершдв
жарык керген орью офицер! Я. Гавердовскийдж «Кыргыэ-кайсак даласын шолу» (1806-1809)
шыгармасы мен оныц cepirreci дэр!гер С. Большойдын жазбаларында кездесетш ес1мд!ктсрдщ
казакы атаулары жуйеленгп бериед! жэне кдзгрл замш эдебиет кездерийн непзшде 61ршама
тал данад ы.
Кпапша тарих, филология жэне биология мамандарына арналады. сонымсн катар жалпы
тарих, т1л жене табигат суйер кауымына кызык болуы мумкш.
© К Эл1мжаи, 2009
Он тогызыншы гасырдыц бясындагы казак типндеп eciMAiKTep
атаулары1
Ушбу макал ан ы жазугатуртю болган окига «майкет» сезшщ магынасы.
Эдебиет суйер кауымга атакты Жамбыл Жабайулыныд (1846-1945) свз
енершдеп устаздарынын 6ipi Майкет Сандыбайулы (1824-1902) акыннын аты
белгш! болса керек. Ол Kici туралы алгаш еспгешмде б1ршипден ойыма «эке-
uiemeci осындай epci есплеп’н eciM неге бердЬ> деген сурак келдк Бундай eciM
Kasipri заман казакгын кулагына epci ecruiyi сезс!з. Эрине, бурынгы казактар
ырымшыл болган. Осыган байланысты Итбай, Кепбар жэне т.с.с. жагымсыз
ес1мд*1 адамдарды тарихтан б1лем[з. Бул ес!мдердщ магынасы да, пайдалану
себептер! де тусшш-п. Дегенмен, Майкет еамшщ магынасы не бшд1ред1 жэне
оны адамга кою не себеп болды? Бул сауал соцгы кезге дейж маза бермедь
Тек 2007-жылы орыс зертгеуипш Яков Петрович Гавердовскийдщ
(1770/1773 - 1812) «Обозрение Киргиз-кайсакской степи» («Кыргыз-кайсак
даласын шолу») деген шыгармасы жарык кергеннен кейж бул суракка жауап
табылган сиякты.
Бул тарихи шыгарма Казахстан жэне кептеген шетел зерттеуцнлерше
бурыннан таныс болган. Дегенмен, осы уакытка дейж осындай мацызды
ецбек колжаэба куйшде кала берген. Енд1 бул олкылыкгын орны
толтырылып, Я.П. ГавердовскиЙдщ непзп ецбектер! жазылганнан 200 жыл
еткен соц басылып жарык кердк Аныгырак айтатын болсак, ол KiciniH
«Журнал, веденный Свиты его императорского величества поручиком
Гавердовским и колонновожатыми Ивановым и Богдановичем во время
следования их по высочайшему повелению чрез Киргизскую степь в
провинцию Бухарию, с различными наблюдениями, с описанием всех
случившихся происшествий, равно как и о возвращении в Россию в 1803 году
с кратким уведомлением об отправлении посольства в азиатское владение»
1 Курметп окырмаи кауым! Т|'л маманы болмай "пл мэселес) жвншдс осы махдланы жазып жэне
осыган байланысты кател1ктер ж1берген!м учнн, б1р1нш!ден, KewipiM сураймын Екшшщен осы
макалам колда бар матерхалдар мен жеке кггапханамдагы кпалтардын нсг»з»нде жаэылганын
ескертем|’н.
Осы махаланык ыкшамдалган нускасы кезшде баспасоз бепнде жарык корген. Кдр. Элшжан К
Казакщн BCiMnixrep атаулары//Акнкат( Ал маты) 2008 №il 256-258-66
(1804-жылы жазылган)* 1 2 («Императорлык уды мэртебелшщ нвкер-
косшыларынын поручи ri Гавердовский мен колонновожатыйлар3 Иванов пен
Богданович К,ыргыз даласы аркылы Бухар уалаятына уды мартебелшщ
жогары a.MipiHe сайкес еткенде, турл! шолулар мен жолшыбай орын алган
уакигалардыц сипаттамасы туралы жене де Рессйге 1803-жылы кайту жолы
туралы жазып журпзген журнал мен елшшкп азиялык иелжке ж!беру
жежнде кыскаша ескертпе»), «Обозрение Киргиз-кайсакской степи (часть 1)
или Дневные записки в степи Киргиз-кайсакской 1803 и 1804 годов» (I806)4
(«Кыргыз-кайсак даласын шолу (1-бел1м) немесе Кыргыз-кайсак даласында
1803 жане 1804-жылдары кундел'пт журпзген жазбалар») жэне «Обозрение
Киргиз-кайсакской степи (часть 2) или Описание страны и народа киргиз-
кайсакского» (1809)5 («Кыргыз-кайсак даласын шолу (2-бел1м) немесе
Кыргыз-кайсак ел1 мен журтын сипаттау») деген шыгармалары жарияланды.
Оныц ycriHe, «Кыргыз-кайсак даласын шолу» енбепнж 1-бел1мше
косымша ретшде Гавердовскийдщ сапарлас cepiri Савва Большойдын (1769-
1827) «Прибавление к дневным запискам доктора 7-го класса Большого» («7-
класс дэрежел! дэр1гер Большойдын кунделпсп жазбаларына устеме») деген
естелш жумысы жарияланды6.
Тагы 6ip атап етерлш жайт, Гавердовский мен Большой непзшен Казак
даласынын батыс белгпнде болган. Жалпы алганда бул зертгеудвлер
мэмшегерлш миссиямен Орынбор каласынан шыгып, Бухарды бетке алып,
Арал тсн1з1нен солтуспк-батыс жактагы дала жазыгымен журш еткен.
' История Казххстана в русских источниках XVI - XX веков. Первые историко-этнографические
описания казахских земель. Первая половина XIX века I Сост. И.В. Ерофеева, Б Т. Жанаев. V том
Алматы: Дайк-пресс, 2007. С. 17-154.
1 РсссП эсксрпиц сол ксздеп (dun шсн!. Казакша магынасы «сап бастаушы. жол бастаушы» легенд!
01ЛЛ1ред|
История Каихстапа в русских источниках XVI - XX веков Первые историко-этнографические
описания казахских земель Первая половина XIX века / Сост. И.В. Ерофеева, Б.Т. Жанаев. V том.
Алматы Дайк-пресс, 2007 (далее - История ). С 157-256
1 История .. С 287-496.
1 История . С 257-284 Савва Большойдын «Записки о приключениях в плену у киргиз-каЛсаков в
1803 и 1804 годах. С замечаниями о Киргиз-кайсацкой степи» («1803 жэне 1804-жылдары кыргыз-
капсакгирда ту1к.ында бслып басымнан кешкен окигалар туралы жазбаларым Кыргыз-кайсак
далрсы туралы ескертлелер1меп») acieti сстел1К жазбалары кез!нде Ресейдщ танымал
журналдарыпын OipiK.te жарык корюп (См Сын Отечества (Санкт-Петербург). 1822. Ч 76, 77, 78,
80)
Сырдарияга жстпей каракшыларга тап болып, Гавердовский керуеж Kepi
кайтуга мэжбур болды. Кешн flapirep Большой казактарга туткынга Tycin,
Сырдария езежжн томенп алкабы мен Арал тешзжен солтуспк-шыгыста
орналаскан жазыкгы мексн еткен казактар арасында 6ip жылдай ewip сурген.
Ягни зертгеуннлердщ назарына непзтен Казак даласынын. батыс жэне
солтустж-батыс жазыгыньщ флорасы инккен.7
Осы макаланы жазуга туртю болган мэселеге оралатын болсак, mipri
казак ллшде «майкет» деген жалпы eciM сез1н]н. непзп магынасы
кемескшешп, TinTi умытылып, ол тек жалкы eciM сез! ретшде (адамдардын
аты-женшде калып) сакталган. Дегенмен, онын тура магынасы ap6ip кез8
каракты окырманга тушшкп болгандыкган сол создщ тура магынасы
ecKepinin, менщ бшу!мше, адамга ондай eciM каз!р мулдем бершмейдс
Мешн сауалыма жауап Гавердовскийдщ шыгармасынан табылды.
Нактырак айтатын болсам, Гавердовскийдщ шыгармаларымен коса
жарияланган Савва Большойдыц жазбасынан табылды. Дэр1гер Большой
Казак даласындагы жан-жануарлар мен ес!мд1ктер элемше кызыгып, керген-
бшгенж аскан укыптылыгымен win жазып алады. Жэне де окымысты адам
ретжде дэр!гер де Гавердовский тэсинмен бшгеншше эр Tipi жаннын уш
атауын (орысша, латынша, казакша) жазуга тырыскан.8 Сол зертгеуш1М13
Сырдария мен Арал тещзжщ мацында кездесетж кустар тЫмше
«сальногузка» деген кусты енгшпп. Большойга сенетж болсак, осы кустын
казакша атауы «майкут-тургай».9 Оююшке карай, бул кустын латынша
атауын дэр'1гер жазбады. Окшгешмнщ себеб! жэне дс ен кызыгы, мен эз(рге
дей!н не «сальногузка», не «майкет торгам» дсген кустар туралы маглуматгы
не орыс, не казак дереккездер5нде кездесе алмадым.10 Дегенмен, мснщ
7 Kcfl6ip дсрсккоздерге Караганда, Kaaipn биологчалымларга Гавердовский мск Большойдыц сопау
XlX-гасырдыц басыида солтустчк-батыс Казакстанныц <]>лорасын зерттегеш туралы белпаз болса
керек Мысалы, Дарбаева Т.Е. оз!нщ диссертациясындд зер-пеуиллсрдщ катарында бул юалерд!
атамайды (кар.: Дарбаева Т.Е. Флора меловых возвышенностей Северо-Запад нити Казахстана
Днсс. . доктора биологических наук. Уральск, 2003)
я Казак ceaacpiHiH жазуына жэне пайдалануына Караганда, мешцше, Савва Большой
Гавердовскийден repi казак плiH элдекайда жаксырак игерт б»лгснге уксайды
’История... С. 276.
111 «Сальногузка» соii кашкала «арпа майны (кус)» aeieiuii GiPAipeni Мен Guieiix орые ti.ii
сизд!ктерн»дс бундай спз кнхтеспейд) Менш ийымша. бул не архаизм, ягпи кустын сект маты
ойымша, Большойдын жазганын жалган мэл {метке жаткызуга болмайды.
Жэне де бул мэл! мет «майкет» дегек казактын жалпы eciM сезжщ магынасын
анык ашдан сиякты. Элбетте, буны тагы тексеру керек. ©З1рше бул мэл!мет
осы макаланын басында койган сурагыма болжам жауаптыц 6ipi деуге
болады.
Онын успне, «майкет» жалпы eciM сезжщ алгашкы тел магынасы
аныкталган сон (шартгы гурде болса да), буны тек гылыми мацызы бар
тарихи кубылыс, тш архаизм! деп кабылдамау керек. ЕстерМзде болса,
казактын байыргы ай атгары калпына келприпп, жалпы кундел!кп
колданыска тек Кдзакстаннын тэуелс!зд1п карсанында енпзьлдк Ягни,
т»Л1м!зд1н мумкжд!ктер! мен ресурстарын, онын 1шшде эл! де толык
игерЬлмеген, кемескшенген не умьггылган тарихи лексиконын да каз1р де
пайдалану кеш емес.
Макаланын такырыбына оралатын болсак, айта кетерл1к манызды жайт,
Гавердовский мен Большой ез жазбаларында Казак даласында кездескен
макулыктар мен ешмд!ктер *пз1мдерш жасаганда олардын жергипкп атауын
аныктауга тырыскан. Бул эрине олардын гылыми акикатка бершгендшн,
жогары зерттеушшк децгешн, сонымен катар азаматтык жэне кызмет
борышына адалдыгыкыц, зерттеушшк жауапкершшпнж жогары децгейш
айкын керсетедь Мэселен, атакгы зерттеуди А.И. Левшин (1797-1879) ез
ецбепнде макулыктар жэне баска да заттардын Т1з!мдер1н, сонын 1шшде
ес!мд1ктер т!з!м1н де11, тек орыс жэне латын тиннде берумен шектелдй
Осыган байланысты Tin жэне тарих мамандары ушш Гавердовский мен
Большой ез жазбаларында курастырып калдырган атаулар т1з1мдершщ
(орысша-латынша-казакша) гылыми салмагы Левшиннщ енбепнде
келпршген атаулар т'гймдер^мен (орысша-латынша) салыстырганда 6isre
сонгыларынан элдекайда артыкекеш сезшз.
болуы мумюн. не Большойдын еэ> бул кустын орысша атауын бтлмсй туры л еэ1нше кпзакшадан
аударып (тура магынасын сскерс отырып) орысшалаган болуы мумкп).
Кар. Левшин Л.И. Описание киргиз-казачьнх. ияи киргнз-кайсацких, орд и степей. Алматы:
Санат. 1996 С 80-89.
Айтпакшы, Гавердовский есямд1ктермсн катар жан-жануар мен куст ар
жэне жэщцктердщ атауларына да мумшнд1пнше укыптылыкпен кешл болген.
Бул маглумат алдагы баска зертгеулердщ такырыбы болатыиына сенемм.
Осы м а калам да непзшен жогарыда аталган Гавердовский мен Савва
Большой шыгармаларынан алынган мэл1мепер карастырылып талданады.
Ушбу макаланын непзп максаты - пл, тарих жэне биология (ботаника,
зоология) мамандарынын назарын Гавердовскийдщ шыгармаларына аудару.
Бул ocipece ел1м!здщ ес!мд1ктер элемж зерттейтж биолог галымдарына
катысты. Онын уст>не» карастырылып отырган ютаптагы казак сездерж
талдап, мумюн болганша сол лексемаларды калпына xenripin, кэдеге
жаратып, Kaaipri тшкпзге, бупнп заман казактын сез айналымына кайтару.
Буны «пл археологиясы» деуге болатын сиякты.
Таты 6ip ерекше атап етерлж жайт, Гавердовскийдщ шыгармасында
казак Tini мен ауыз эдебиет! жежнде кыскаша жалпы мал1мет бершген.
Меш'нше, тш мамандарын Гавердовскийдщ казак TJjiiHiH ерекшел{ктерже
арналган сипатгамалары кизыктырмауы мумк(н емес, ейткеш орыстын зерек
зерттеуинс! жалпы гьтлым элемшде алгашкыларынын 6ipi болып казак TiniH
баска тщцермен салыстырган, онын грамматикасына талдау жасауга
талпынган.12
Гавердовский мен Большойдын жазбаларында кездескен бс{мд1ктердж
казак атаулары Kaaipri колданыстагы элжби репмен томендеп 1 -кестеде
жуйел! турде бершген.
История... С. 442-448.
I-кесте
Гавердовский жэне Большой жазуы Казак атауы жешнде менщ жорамалым Kiran13 бет1
Казакша Орысша Латынша
1 Адраспан Rcganum harm ata Адыраспан14 280
2 Ажрик15 Ажырык16 279
3 Аккудыл17 Ковыль перистый или ковыль с подседом Stipa pinnata Аккодал18 (?) \71- 178
Kiran дсгешм. История Казахстана в русских источниках XVI - XX веков. Первые историко-
этнографические описания казахских земель. Первая половина XIX века. V том. Алматы: Дайк-
пресс, 2007 (будан ары карай - История...)
н 1, 14В, 249; II, 12; IV, 21; VII, 17 (Ос1мд1ктерд!ц цаз<рп казак атаулары непэ1нен арнаулы
эдсбиегге кездескен жагдайда кел-прьлед!. Осында жэне ары карай рим саны ушбу макаланын
сонында бершген эдебиет т1э1м1ндеН Kiran homipih, араб саны - эр Kiran бепн бициредО.
Айтпакшы, Арыстангалиев пен Рамазановтын зерттеучнде «кэд]мп адыраспаннын» латынша атауы
«Pcganuin harmala» дел жазылган. Б.А. Федченко (1872-1947) да адыраспанныц латыншасын
«Peganum Hannala» деп корсстед! (VI, 767.). Ягни, нс дэр>гер Большой, не Kiran редакторлары кате
ж|'бсрген болу керек.
15 Большой буны «особый вид пырейного растения» («бидайык туыстыларыныц ерекше rypi»)
дсйд1 (История .. С. 279). Мунда жэне ары карай KerrripineriH цитаттарды казакшага оз!м
аудардым.
16 I, 29, 249. II, 13; IV, 55. Айтпакшы. Мустапа Буралкыулы (1901-1979) «сор ажырык» деген
ес(.мД1к а ray ын келп'редг Арыстангалиев пен Рамазановтын енбепнде «сортац ажырык» пен
«туйекарын» (бул атауды 1-ксстеде томежрек карацыз) дегсн сездер 6ip вС|’мд1КТ1Н атауы рейн де
бсршгск Байынкол Калиев «ажырык» («сор ажырык/сортац ажырык» - ажырыкгыц rypi) пен
«туйекарыпды» ею турлi ocImaik деп жазады (IV, 55,65).
17 Алтордыц айгуынша, бул атаудын орысша магынасы «белый ковыль» болады. Будан баска
Гавердовский «кудыл» жэне «каракудыл» атауларын келпрсд! (1-кестеде темежрек карацыз)
Жэне де с.чя\птшы осы агауларды «ковыль» оомлптмен байланыстырады. Арыстангалиев пен
Рамазанов «ковыль»-дын казаком баламасы «кау и ленд! (1, 23). Б. Калне» «ковылы>-ды казакнш
«боз. се.чех» деп береги. Бтр кызыгы, «ковыль перистый», оныц nixipi бойынша, казакша «кау боэ»
болу керек (IV, 34-35). Тагы 6ip арнаулы соз,’икге «ковыль» «кау, боз» дсп берьпген (III, 215)
Б. Kxnicb «аккодал» дегсн 0С1мд1кпцатауыл келтлред! (IV, 16). Б.А. Федченко «ак-кудиль» дегек
атауды жазып. оныц латыншасы «Stipa penuata» дейд! (ягни, Кггаптагы латыншасына сэйкес
келменд!) (VI. 767). Айта кетерл1к жайт, Федченко ез ютабыцда «жсргЬ11кт1 атау» дсп, Турюстан
мен Кдэ.1 к да.ч.-1сында1 ы жергШкп плдердсп агауларды мекзсГии, ягнн казак, кыргыз, езбек,
турпчмеи. тэж1к жэне кытай (дупген?) атауларын «Аккудыл» («ак-кудиль») мен «аккодал»
атаулары nip спэдщсм айтылуы ма элде ек! турл! атау нс ек( турл! ocimjik пе анык айта алмаймын.
Дсгенмен, тиимплт зуракгылыгын есксре отырып, болжам ретжде 6ip ес1мд!кт1ц атауы деп
беремш. Айтпакшы, «аккодал» деген eciMaiKTiii атауы жацадан шыга бастаган «Казак эдебн тиинщ
создй шле» кездесед| (Казак эдеби тшнщ сезлН. Он бсс томлык (ары карай - КОТС). 1 -том А - А.
Алмазы: Арыс. 2006 252-6 ) 1974-жилы Алматыда басылып шыккан он томдык «Казак тглйпн
lyciiijipkie co3.(iniiin» (ары карай - КТТС) 1-гомында (А--Э) «аккодал» деп*н болек сеэ (лексема)
келтфшмегеп
4 Акмас19 Вид степной полыни (?) Акбас2'1, ( акбасжусан21 * (?) 278
5 Ак-соран (соленое растение)23 24 25 AKCopa'J, ак сора34 279
6 Ак-ткен Ткенна Lycium Tataricum Акпкен35 278
7 Ак-юсан, бос-юсан Простая белая степная полынь Artemisia absynthium, var album А к жусан26 27 (акжусан37), боз жусан28 (бозжусан29) 197
8 Алябота- сажан Лебеда соленая Atriplex salsa, portulaciedes; Atriplex Salsa Алабота жусан10 176, 279
9 Арпа Ячмень Арпа 270, 485, 486, 489
10 Артымень- юсан Белая нефрощ [степная] полынь Artem[isia] sorilica (?) 197- 198
15 Жусан туралы жазыа, Большой бул ес1мд1кт1 «растение, принадлежащее к 14-му классу» (япш,
«19-Н1ИЫ класкд жататын еа'мдш») дсп сипаттайды (История... С. 278)
2011.22; IV, 32,64; VI, 767.
211,220; IV, 69; VII, 63.
21 Мунда жэне темендс Большой eciMflirri сипаттап жазган осы шартгы атау жалкы eciM coai емес
екенш ескертемш.
23 I. 74, 249; VI, 768. Айтпакшы, Б.А. Федченко сю уксас атау котред! «ак-сора» («Kochia
scoparia») жэне «ак-сура» («Alexandra Lehmanm») (VI, 768). Лалынша атаулардыц тур/плише
Караганда, бул ею турл)’ оамдш боду керек.
24IV, 61.
25 I, 149, 249; IV, 13, 62. Б.А Федченко «ак-зекен» («Acanthuphyllum pungens». «Cousmia
bipinnata»), «ак-ткен» («Agriophylluin minus») жэне «ак-тыкен» («Lucium lurcumanicum», «dunum
ruthenicum», «Eryngium macrocalyx») деген ос1МД1ктер атауларын жазоды (V), 768)
26IV, 54; V, 112. Кдзак'пл1Н1наГ1макгыксозд|'г1. Алматы. Арыс, 2005 (ары карай - КТАС). 36-6
27 Ill, 15. КЭТС. 1 -том. 244-6.
“ IV, 54. КГАС. 147-6.
29111, 31. КЭТС. 3-том. Б-Б. Алматы Арыс,2006 4II-6
’° 1,71.
11 Аскабак Тыква Аскабак 266, 270, 485, 486, 489
12 Ат-кулак* 31, ат-кулан32 Конский щавель Rumex aculus, Rimex acutus33 Аткулак (ат кулак)34 218
13 Бакоджане35 Попутник Plantago maior36 (?) 191
14 Балат- чапрак Стручковатые каперсы Dydophy Uum tabago Балатыжапырак37 279
15 Бидаик38 Triticum repens Бидайык 279
16 Бирюган Вид «соленых кусточков» Salicomia herbacca Буйыргын, буШрген39 279
17 Боялис Вид ракитника Баялыш40 (?) 260, 278
" Гавердовский бул атауды «лошадиное ухо» («ат (жылкы) кулагы») деп аударады (История... С.
218).
4 Болыиойдыц жазуы бойынша, «конский щавель» деген ес)мд1кт!н казакша атауы.
" Бунда да не авторлар, не редакторлар кате иаберген сиякты.
14 1, 63, 250 (авторлар uip жерде «ат кулак», баска жерде - «аткулак» деп жазады); IV, 36; V, 116;
VI. 769.
” Б.А. Федченко «бако-джиане» («Plantago major») деген еамджтж жерплгкт! атауын келпредг
(VI, 769).
16 Арыстзнгалисв пен Рамазэновтын жазуынша, «Plantago major - улкен бакажапырак, жолжелкен
бакажапырак» (1, 207).
IV, 51, V], 769. Б.А. Федченко «балакты-жалрэк» («Zygophyllum Fabago») жэне «балаты*
джапрак» («Zygophvlhim brachypterum») деген атауларды береди Айтпакшы, «балатыжапырак»
академнялык «Кдзак эдсби пл 1н1н создании» 3-то.мында жок. Кызылордалык диалектизм ретшде
«балаты» деген ectwaiK атауы бел! Lni (КТАС. 123-6.).
Большой буны «особый вид пырейного растения» («бидайык туыстыларынын ерекше тург»)
дснд| (История. С. 279).
’’ 1, 77. Ill, 33, 196; IV, 26-27. БА. Федченко «бнерган» («Anabasis (Brachylepts) salsa»), «биргун»
(«Nasturtium palustre») жэне «биюрган» («Anabasis salsa») деген еомднс атауларын келпред! (VI,
770)
411 I. 75; 11, 87; 111. 28, 273; IV, 64. V, 113; VI, 770. Б.А. Федченко «баялыч» («Salsola Arbuscula»),
«баялыш» («Atraphaxis Karclini», «Eurotia ceratoidcs») жэне «боллыш» («Salsola arbuscula»,
«Alraphaxis spinosa») деген ocimkik атауларын жазып калдырган (VI, 770). Арыстангалиев леи
Рамажнюп «баялыш соран» мен «ак баялыш соран» деген сю турл! еымд^ктш атауын келпред! (1,
75) Б Кал ней Gohi.uiiuu, «солянка деревцевидная» вС1мдннин баска орысша атауы «баялыч»
бо лады (IV, 14)
18 Бюдай, бидай Пшеница Бидай 270, 485. 486, 489
19 Глул Дикие каперсы Capparis Ovata (?) (?)" 278 "198 “
20 Дарагун- юсан Эстрагон Artem[isiaj dracuncalus41
21 Дармень- юсан Цитварная [степная] полынь Artem[isia] contra42 Дермене (дэрмене) (жусан)43 198
22 Жалман- кулан (соленое растение) Жалманкулак (жалман кулак)44, жалмацкулак45 279
23 Жаужимир46 Ancyperus es culentus (?)47 Жаужумыр48 279
24 Жида Лох4* Eleagnus angustifolius Жиде50 278
41 Artemisia dracunculus (I, 225).
42 H. Акбай дермене жусанныц латынша атау Artemisia ci па деп жазады (VII, 51).
4’ I, 226; И, 146; III, 42, 253; IV, 55; VI, 771; VII, 51. КЭТС 4-том. Б - Д. Алматы: Арыс, 2007 574,
650-66; КЭТС. 6-том. Ж - Ж. Алматы: Арыс, 2007. 527-6. КЭТС бойынша, дермене (дэрмене)
ас(мд1гшщ латыншасы - «ortemisia ci па» белу керек (КТЭС. 4-том. 574, 650-66.) Б А Федченко да
«дермене»-н!к латыншасын «Artemisia Cina» деп жазады (VI, 771)
44 I, 71; IV, 40; V, 113; VI, 771. Б.А. Федченко бул ос!мд1'к~п «джалмап-кулак» («Atriplex
verructfera») деп корсетед) (VI, 771).
43 КвТС. 5-том. Д - Ж. Алматы: Арыс, 2007. 662-6 КД’ЭС бойынша, бул 0С1мд(к-пц латыншасы
«atriplex verrucosa» болады.
* Большойдын айтуынша, «некоторое растение, которого коленчатый корень испекши,
употребляют в пишу» («буынды тзмыры тартгенде жсугс жарамды ос!мд1к») (История . С. 279).
47 Большой бул латынша атауды жазып, дурыс ckchihc куман Ginjipcai.
481, 171; II, 195; III, 51,287; IV, 70; V, 116; VI, 772. КОТС 6-том Ж-Ж. Алматы Арыс, 2007 209-
б. КТЭС бойынша, жаужумырдыц латыншасы «ferula dshaudsliamur» боду керек. Б.А Федченко
бул ociMfliK-ri «джау-джумыр» деп атап, ею rypi бар деГда («Ferula nuda» жэне «Cuchrys didyma»)
(VI, 772). Дегенмсн, баска жерле сол Федченко «Cachrys didyina» дсп «ичкс-сассыр» леген
ociMfliirri латынша атайды (VI, 773).
47 Бала кез1мнен еш'мде калганы орыс жэне некие курбыларым (сыныптас ауылдастарым) «жилет»
орысша «джнда» деп атаган. «Лох» деген атауды ешкашан сети chi'м жох Ауылым mipri Тараз
каласынын манында орналаскан
50 1, 159; П, 205; III, 53,227; IV, 41; VI, 772; VII. 36. КЭТС 6-том Ж - Ж Алматы Арыс, 2007 411-
6. Б.А Федченко «джпгда» жэне «джида» атауларын ке.тпрп!, екеуннн де латыншасын «Eleagnus
25 Жилан- чапрак Сибирский косатик Tris cibirrica51 Жыланжапырак?2 218
26 Жингиль, (чжингиль)53 Гребенщик Tamarix gallica, Tamarix Pentandra Жынгыл54 223, 278, 332, 485
27 Жуа Чеснок дикий Allium Sineare Жуа 279
28 Ибилик- абортюк55 Ебелек56, ебелек- абиыртек (?) 279
29 Илан57 Илан58 279
30 Ир59 Ир60 A corus calamus aromaticus, A corus calamus Hip61, егер62 не айыр63 175, 199, 218
hortensis» деп жазады (VI, 772). КТЭС бойынша, жидежн латыншасы «elaeagnus» болу керек (6-
том, 411-6.)
51 Гавердовский кпабынын редакторы кате Ж1берген болу керек. Арыстангалиев пен Рамазанов
к пабы бойынша, ушбу еамд1ктщ латынша атауы - «Iris sibirica» (1,55).
52 Bip де 6ip созд1кте не кгтапта осы атауды таппадым. Арыстангалиев лен Рамазанов ютабында
«касатик сибирский» деген ес|'мд|1гпн казакшасы «ci6ip куртхашашы» дел берЬген (I, 55). Бул
жасанды атауды туынды (аударма) термин деуге болады, ейткеж «касатик»-тщ казакшасы
«курткашаш». Я гни, авторлар eci мд i ten н тел казакы атауын бшмей, орыс тиннен т^келей аударып
(калька кылып) «ci6ip курткашашы» деп жазуга мэжбур болды.
” Eip жерде Гавердовский «лес из дерев саксаулевых, чж ин тле вых и тангалевых» (ягни «сексеуш
мен жынгыл агаштарынан туратын Орман») деп жазады (История... С. 332). «Тангалевый» деген
сезд'1 ешб|р орыс созшпнде таппадым.
м 1. 156-157; VI, 772. КЭТС. 6-том. Ж - Ж. Алматы: Арыс, 2007. 731-732-66. Б.А. Федченко
«джангиль» («Ташапх»), «джянгыл (жингыл)» («Татап’х» гурлер!), «жингил (чингил)в
(«Halimodendron argenteum») жэне «дженгаль» («Ташапх Pallasii») деген еамшк атауларын oepefli
(VI. 772)
’ Большой бу пы «особый вид пырейного растения» (ягни, «бидайык туыстыларынын ерекше
тур|»)лсГци (История С. 279).
* I, 72. 11. 158. Ill, 45. 264; IV, 59 КОТС 5-том. Д - Ж. Алматы: Арыс. 2007. 130-131-66. Б.А.
Федченко «сбслек», «снслек», «ибелек», «эбелек» жэне «юбелек» («Ceratocarpus arenarius») деген
атауларды келпред! (VI, 772, 773, 784).
3 Большой бул ociMJiiктi («кусык» ос|'мд1пмен ftipre) шатыршагул тукымдасы катарына жаткызып,
оныцтамыры жеугс жарамды дейд! (История . С. 279)
st III. 60. 2Я7. IV, 70. V, 112, VI, 773. КТГС. 4-т. Ж - К (жаттаиды - кесу). Алматы: Гылым, 1979.
436-6
Сая.хшшыиьш жазуы бойынша. «...сне растение киргизцы почитают для человека самым
лучшим лекарством от всех болезней и употребляют его в густом отваре...» (ягни, «бул ос1мд1кп
казактар ддам агаулыны бар л wk, аурудан жазады деп санап, оны nicipin, кою кайнатпасын »шед|»)
(История.. С. 218)
Гавердовский кпаиынын редакторлары буны кате деп, орысша дурысы «аир» деп жазады
(История... С 175 Прим 3)
31 Ирвено- юсан Рябннолистная [степная] полынь Artemfisia] tanacelifolia Ермен жусан, ермене жусан* 198
32 Исен Вид степной полыни Изен7'г 278” ”
33 Ит-сигак* Кустоватый многоколен- ник, древесная гречуха или кустарный многоколен- ник Polygonum frutescens07 Итсигек61 * * * * 66 * 68 * 235, 278
34 Ишан-мияьч Ишанмия70 218, 280
61IV, 10; кг AC, 293.
61 Б.А. Федченко «егер» («Acorns calamus») деген еамдш атауын келтНред! (VI, 772). «Егер» «Hip»-
дщ бурынгы нускасы (варианты) болуы мумюн (мысалы, «сурет-су прет», «иеа - ereci» сиякты).
® I, 44; VII, 7. КОТС. 1-том. А - А. Алматы: Арью, 2006 193-6. Айтпакшы, КОТС непзп лексема
репнде «айыр» сезш алып, бул седин туС1И1'ктемес1нде «шртамыр» деген соз пайдаланады,
“ I, 224; П, 166; III, 46, 253; IV, 54; V, 112; VI, 772. Б.А. Федченко «ермен» («Artemisia
Sieversiana»), «ермен-джусан» («Statice perfoliata») жэне «эрмен-джусан» («Statice perfoliata») деген
ociMfliK атауларын жазады (VI, 772, 784). КТТС. 3-т. F-Ж. Алматы: Гылым, 1978. 404-6. Атап
айтарлык жайт, КТЭС бойынша, «ермен»-нщ латыншасы «Artemisia vulgaris» болады (КОТС. 5-
том. Д - Ж. Алматы: Арыс, 2007. 357-6.), ал «ермене»-нщ латыншасы «Achillea millefolium» болу
керек (бу да сонда), ягни, будан шыгатын корытынды - «ермен» мен «ермене» Kaaipn казак etci
турл! вс1мд1’к деп б!лед!.
“I, 72-73; II, 231; IV, 37; VI, 773. КТТС. 4-т. Ж - К (жаттанды - кссу) Алматы- Гылым, 1979. 431-
б.
66 Гавердовский буны орысша «кустоватый многоколенник» (ягни «буталы кенбуынды [ос|’мд1к]»)
деп аныкгап, казакшасын «песья моча» («итпн ciairi») деп аударады. Оныц айгуынша, бул ессмшк
«...свежий столь едок, что никакая скотина к нему не прикасается, напротив, перезимовали й на
своем корне доставляет наилучший корм для овен н коз. Отваром ссй свежей травы моют коросту
на верблюдах и дают во внутрь вместо слабительного, а из золы делают с бараньим салом черное
мыло..., весьма удобное для мытья бумажных материй.. » («табиги калпында соншама зорл!
болгандыктан ешкандай мал оган жоламайды да, дсгенмен, кыстап шыкканнан кейпг онын тамыры
кой мен ешк!ге таптырмас жем болады Жанадан жиналган бул шептеенппн кайнатпасымен
туйелерде пайда болатын котыр кдтпарларын жуып смлсйд| жэне ле iiu журпзетш парсе pcrittje
iuiin пайдаланады, ал бул еамд|ктш кулю койдын майына косып кагаэ матасын жууга оте ынгайлы
кара сабын жасайды») деп косымша силатгама Gepeni (История .. С 235).
м Арыстангалиев пен Рамазанов итсигсктщ латыншасын «Anabasis aphalla» дсп жазады (1.77) Б.А.
Федченко буны «нит-ссыгык» деп, латыншасын «Anabasis salsa» деп квресгед! (VI, 773).
“1,77; 111,62, 196, IV, 26: VI, 773. КТТС. 4-т. Ж-К(жаттаиды-кссу) Алмагы Гылым. 1979 481-
6.
35 Иш-чапрак Водяной трилистник Menyanthes trifol i ata, Menyanthes trifol iatus Ушжапырак71 175, 218
36 Кавун, каун, кивун Дыня Кауын 266, 270, 485, 486, 489
37 Каз-жапрак Львиная лапка Alchemilla vulgaris72 Казжапырак73 191
38 Камбах Вид «соленых кусточков» Solsola oppositifolia74 Камба75 * (?) 279
39 Камыс75 Тростник Arundo phragmites, Arundo phragmitis77 Камыс 175, 191, 218, 222
61 Гавердовский бул ес1мд1к кызылмияга уксас, б!рак тамырыныц тук тэттипп жок деп жазады
(История... С. 218). Большой бул nncipre дэл осындай с езде pi мен косылады (История. . С. 280).
"" Бул атауды эдебиетге кездестзрмедЕм. Б. Кдлиевтыц мтабында бутан уксас ие онымен туыстас
«ешпмия» дсгси еамдйстщ атауы келттрглед! (IV, 64).
711. 179 Б Кдлневтыи жазуынша, «вахта трехлистная (трифоль)» казакша «уш жапыракты субеде»
бонуса тшс (IV, 17)
~ Б.А. Федченко «Alchemilla vulgaris» деген оамд)ктщ жерпл|'кт! атауын «джапрак» деп корсетед!
(VI, 772)
’ Б.А Федченко «каз-джабрак» («Alchemilla vulgaris») деген есгмдгктш атауын келлрсд! (VI, 773).
Булан баска дсреккоздерде бул атауды кездеспрмсд|м «Львиная лапка (лапа)» атауын буп’нп
зсрттсуинлср казакша эдельвейс, саргыш эдельвейс, арыстан табан (I, 218), ешпк, ецдгкгул, ак сары
сник, арыстшпабан (IV, 42, 77) деп жазады.
'4 Релакторлар кате ж|бсрген болу керек, дурысы - Salsola opposilifolia.
«Камбах» ,’ieieit азяу ?дебнетте кездеспедк Дегенмен, Атырау мен Мангыстау облыстарында
\;ип>1к «камба» лсген соз,и' 6уринкс1з ништердщ жалпы аты реттнде пайдаланалы (КТАС. 379-6.).
Ьолыпойдын сурагына жерплпгп кдзакгар осы швплн жалкы емсс жалпы атын айтканы, менщше,
абдеи мумии. Жэне де жогарыдагы 1-кестеде Большой мен Гавсрдовскийлердж казакша атаулар
iniмiиле баска да жалпы (жалкы емес) атаулар бар сняеты.
' bip жерле Гансрдовский «камыш» деп, бул сезд1 орыс атауы репнде пайдаланалы (История... С.
J91).
‘ Латын жазуында не Гавердовский, не кпап редакторлары кате Ж1бергеи сиякты.
н
40 Кандыз Девясил Inula stelenium, Inula belonium, Inula holenium Андыз'8 175, 218, 280
41 Кан-соран (Соленое растение) Кансоран'9 (?) 279
42 Карабарак* 79 80 Соленый кустарник Карабарак81 278
43 Карагай82 * Карагай 293
44 Каракуга Палошник Typha, Typha latifolia Каракога82 191, 218
45 Каракудыл84 Ковыль волосатый или ковыль без подседа Stipa capillata Каракодал85 (?) 178
46 Кара-соран (Соленое растение) Карасора86 279
47 Карасуля, кирисюля Рожь яровая Карас^лы (кара суды)87 270, 485
48 Караткен Ткенна Lycium Tataricum Кара-пкен88 278
л 1,218; П1, 191; IV. 25; Vil, 19-20.
79 Бул атау здебиетте кездеспеД!.
10 Большондын жазуынша, «...он походит несколько на суксеул, только гораздо его ниже . » («ол
cexcevinre юшкене уксайды, б!рак олан едэу1р аласалау») (История... С 278).
•' 1, 73; 11, 314; 111,77,273; IV, 65; VI, 774
“ Гавердовскийдщ nixipi бойынша, «карагай значит черный лес. киргизы называют сим именем
всегда лес сосновый, еловый и лиственный, растущий бором» (я1 ни «карагай «кара орман» дсгенд!
б|лд|ред1, казактар бундай атау мен калы и, тыгыз ор нал ас кан карагайлы, шыршалы ж? не
бал карагайлы орманды ылги атайды») (История . С 293. Прим **•).
” IV, 59. КТТС. б-т. К (канаттастык- кыркулак). Алмагы Гылым, 1982 68-6.
14 Автордыц айтуынша, бул атаудын орысша магынасы «черный ковыль» болады (История... С.
178).
и Б.А. Федченко «кара-кудил» («Stipa capillata») деген ocimaik атауын келпреда Сдан баска
дереккездердс бул атау кездеспедк Жогарыда «аккодалга» катысты ескертпелерд! караныз.
“ Эдебиетте «карасора» деген оамд^кп'н атауы кездесещ' (1. 61: III, 78, 217. IV, 36, VI 775).
" I, 27; III, 78, 240; IV, 48.
*к Эдебиетте бул атау кездеспед!.
49 Кара- 89 чульник Карашел90 (?) 331
50 Карбуз Арбуз Кдрбыз 270, 485, 486
51 Кейре91 1 Kexipe92 279
52 Киан93 Elymus arenarius W (?) 279
53 Кирмек- сабы Кермексабы95 279
54 Кна” Румяный корень Onosma echioseles Кына 198
**' Гавердовский дщ айтуынша, бул жылкы мен кой-ешкшердщ жемше жарайтын шэпттц rypi
(История... С. 331).
Эдебнетте бул атау кездеследг
41 Большойдын жазуынша, «весьма горькая трава..., горечь сия имеет вкус чистый без всякой
пряности, так как у квассий н без всякого запаха...» («ете ащы шел, сол ащылыгынын дэм! еш
татымсыз, к вас ня [Quassia amara] агашындагыдай жэне еш шсс!з») (История... С. 279).
” I, 137; 11, 246; IV, 23; V, 113; VI, 775
Большой буны «особый вид пырейного растения» («бидайык туыстыларыньщ ерекше турю)
дейд| (История... С. 279).
* 1. 37, Н, 328; III, 81,177; IV, 35; VI, 776; VII, 45.
74 II, 252. Б.А Федченко «кармак-саба» («Statice otolepis») деген eciMAiirri атайды (VI, 775). Баска
дереккоздерде «кермексабын (кермек сабын)» атты ес<мд1к келттрГлед! (I, 176; IV, 33).
Фсдченконыц оз) де «кермек-сабун» деген eciMAiicri жазып, 6ip кызыгы онын латынша атауы
«Statice otolepis» деЙд!, ягни тура «кармак-саба»-нын латыншасы сия мы (VI, 775).
«...Подле бугра [Заирганчока] находится обширное озеро Суналыкналыкуль... Название
Соналыкналы происходит от двух имен: сона - овод и кна..., соком которого здешние женщины
натирают концы ногтей, принимающих чрез сей цвет желтовато-красный, что почитается за
некоторый род щегольства. .» («Тобенщ касында Соналыкыналы дегсн айдынды кед орналвскан..
Соналыкыналы атауынын торкпп сона мен кына деген сездсрден бастау алады... КынанЬ|Н евльмен
жергилкт! катыпдар тырнакгарынын ушын бояйды, будан тырнакгары саргылт-кызыл болады,
буны о.тпр кербезшктш Typi дсп санайды») (История . С. 198). Будан ертерек жол журналында осы
кол туралы жазганда Гавердовский не онын ccpiKTecrepi бурые туажк берген. Сол кездеп жазба
бой мн ши, «Занргнтюбя» тауынын С1лем|нде орналаскан «Сунал ы кунал ыкуль» келжщ (Орсюден
253,5 шакырым кашыктыкта) аты «суналы» дсген oci.MfliK пен «куналы» деген жэши'кпн
атауларымен байланыстырыпган. «...Имя Суналыкуналыкуль происходит от двух знамснований:
суначы означает около произрастающую тут траву, соком которой киргизские жены для
собственных украшений красят- концы ногтей и щеки, ибо оная имеет яркий красный цвет, н
которая около озера ссго находится в большом количестве; куналы же есть имя особенных мух или
овода, сильно беспокоящего скот их, и которого на озере сем также весьма много» (История... С.
58) {«Су налы куналы атауы cki ерекшелштсн туындайдьг суналы осында всетж
шип больш табылады, сын кып-кызыл бол»андык1ан кыргыз катындары оздерж эдем> ету уйди
беттер! мен тырнакгарынын ушын онымсн бояйды жэне осы келдщ манында бул шоп кептсп
кездсседц кунты цегет.клз осы колде коптел кездесепн шыбындардын ерекше тур^ШЦ немесе
богелектщ атауы»), Kmipri кейбф ма.мандарымыз орыстыц «онод» атауын казакша «богелек
55 КоЙ-ширма- ок Ветвила Atragene alpica Койшырмауык" (?) 278
56 Коркара Соленый кустарник (?) Коркара* 98 278
57 Куга Ситник Suneus Typha, Scirpus, Scirpus iacustris К,ога 175, 218
58 Кудып99, кипцу100 Ковыль, ковыльная трава Stipa Кодал101 * * * (?) 36, 79, 175, 177, 315, 347, 473
59 Кулун- куйрюк'02 Куланкуйрык1*0 279
60 Кунал . Просянка Конак1” 270, 485, 486, 489
61 Куртка- чаш105 * * Род (вид?) ситника Stipa iuncea Курткашаш10* 279
(жылкыда); окыра (ipi карала); кумыр (туйеде); оскырма, пыскырма (кой-ешкше)» таптпитсп
тус1'нд1'ред1 (кар.: III, 3], 240). Бул мэселеге катысты 6ip кызык жайт, дэр1гер Большой курастырган
Кдзак даласында кездескен жэншктердж тзз1М1лде орыстыц «овод» сез! казакша «бугулюк» болады
деп жазады (История... С. 278).
” Эдебиетге бул атау кездеспеда.
98IV, 65. КГАС, 341-6. Б.А. Федченко «куркара» («Salsola arbuscula») деп жазады (VI, 7771.
99 Гавердовский бул еа'мдгкосыпай казакша да, татарша да аталады дейд| (История... С. 177).
100 Гавердовский буны «луговая трава» («шабындык шобй>) дсп сипатгаи, «ковыль» деп жакшанып
1Ш1нде вныктап аударады (История .. С. 347)
1111 Б.А. Федченко «кудил» («Stipa pennata») деген атауды келт1рел! (VI, 776) Булан баска бул атау
эдебиетге кездеспед!. Жогарыда «аккодалга» катысты ескертпелерд) карвныз
|Л! Болыдойдык бул eciMAiKTi «безлистное растение» («жапыраксыз ос!мд1к») деп сипатгаи, казак
атауын «жеребенка хвост» («кулыннын куйрыгы») дсп аударады (История С 279)
1. 125; III, 85, 300; IV, 78; VI, 776.
1(141,22; II, 334; III, 82; 196, IV, 26, VI, 776
62 Курюок Вид «соленых кусточков» Куйреуш107 (?) 279
63 Кус-балык Кусбалык10’ (?) 279
64 Кусык109 Кусык110 218, 279
65 Куш- кунмас111, кус-кунмас Кустарные колокольчики Convolvulus frutescens Кусконбас112 79,218
66 Куяк-суяк Sophora argentea Куйык-суйык113 (?) 260
67 Кызыл буяу Мариона Vubria tiuctrium Кызылбояу114 483
1115 Большой бул атауды орысшпга «старушечьи волосы» («кемшр шашы») деп аударады
(История... С. 279). Айтлакшы, О. Накысбеков «кемгиршаш» («кемш’р шаш») деген еамдцктщ
агауын келпредЦУ, 112, 113).
"Й1.55;1П, 86; 211; IV, 32.
1,17 II, 281; 111, 71, 273; IV, 64; VII, 59. КТАС, 348-6. Б.А. Федченко «кейреук» не «кереук» («Salsola
rigida»), «кнреук» («Euphorbia sp.», «Frankenia hirsute») жэне «кюряук» («Salsola rigida») атауларын
береш (VI. 775, 776).
““ Бул атау эдебиетте кеэдеспед!.
Гавердовский осы ес1мд1кпн не орысшасын, нелатыншасын хел-прмей, «...невысокое зончатое
растение с нитеобразными листами... Корень сего... бел и невелик. Жители тамошние не варя,
употребляют его в пищу и сказывают, что он имеет возбудительную силу Aphrodisiacum. Мы со
своей стороны можем только сказать, что при случае нужды можно оным утолить несколько голод,
вкус его походит несколько на сельдерей» (ягни, «жапыракгары xin тэр(зд| аласалау шатырлы
(1С1'мл1к... Онын тамыры... ак жэне юшксне. Жерпл1кт1 халык оны шармей язык реттнде кэдеге
жара гады жэне, олардыц айтуынша, бул ес1мд1кпн Aphrodisiacum-дай xenixripy куш! бар. Оз
uixipiMAi uinaiperiH болсам, кысылшац жагдайда опы жеп жап сактауга болады, дэм|‘
балдыркокт1к!не уксас») деп скпатгайды (История... С. 218). Большой бул ес(мд1кп шатыршагул
тукымласы катары на жаткызып, онын тамыры жеуге жарамды дсйд1 (История. . С. 279).
Ь1 Б Л Федченко «кусык» («Ferula sp.») деген оЫмдпсп атайды (VI, 777). Будан баска эдебиетте
«кухыкшон» деген ocimaik ксздссед! (1, 62, IV, 36).
111 «... мелкий в фут вышиною кустарник, куш-кунмас (птица не сядет), стебли его белые, древесны
и кудрявы, листья его подобны, но только уже вишневым, по всему растению тесно расположены
оорые in.ты, по причине препятствия коих к прикосновению получил оный и наименование
свое .» («аласа, 6ifiKTiri 6ip футтай [орыстыц байыргы олшем жуйес!ндс 6ip фут 30,48 см тек
ке.те/ii. - КО] кусконбзс бутасы, сабактары ак тустц агаш тсктес жэне буйра белы л келед!,
жапырактары шиешц жапыракгарыпа уксас, ОС1МД1КТ1Ц у0™1-11* калын, тыгыз т4кешй инелср
opimiaiKAii, бул трейдер ес1мд(кке отыруга не оны тикле де мурша бермей, кедерп жасап
отыргацдыкган ушбу бута осындай атау ла иеленген»)(История... С. 79).
"• K’lAC. 445-6 Б.А. Федченко «кос-ку км а с» («Nitraria Schoberi»), «кус-камбас» («Arrapliaxis
spmosa»). «куском-бас» («Eryngium macrocalyx») жэле «куском-бас» («Salsola arbuscula») деген
ата'ларды Korripcai (VI, 776, 777)
"'Б Кал пен «кумык» деген еамлплт атайды (IV, 25).
,1' I. 208; IV. 54
68 Кызылча Степная малина"5 Ephedra monostachia, Ephedra monospermia Кызылша11* 38, 180
69 Кызыл-мия Солодковый корень Glycyrrhiza glabra et echinata, Glycyrrhiza glabra, Glycickia eckinata Кызылмия11’ 175, 218, 280
70 Кызыл* соран (Соленое растение) Кызылсоран (Кызыл соран)"8 279
113 Басында Гавердовский бул 0С1МД1КТ1н орысшасын жазбвй, оны «кустарник особливого рода,
похожий на можжевельник с красными ягодками», ягни «Кызыл жидектер< бар аршага уксайтын
бутанын ерекше турЬ> деп снпатгайды (История... С. 38). Орысшв атауын аныкгаган сон, автор
«...ягоды сего растения имеют вкус несколько на виноград похожий и довольно приторный, из них
можно получать водку. Киргизии употребляют их в пищу, а кусточки собирают для приготовления
золы в нюхательный табак...» («бул оамд1К жидекгер|нщ дэм! жуз<мнщ дэм|мен уксас, тым тэта
болып келедй олардан арак жасауга болады. Кдзакгар оны азык peri ид е пайдаланалы, ал сабакгары
мен жапырактарынан кул жасап насыбайга косады») деп жазады (История... С. 180).
”• Б.А. Федченко «кизилча» («Ephedra strobilacea» жэне тагы баска турлер») жэне «кизылча»
(«Ephedra vulgaris») деген атауларды келпрсд! (VI, 775). Арыстангалнев пек Рамазанов «Ephedra
monosperma» деген 0С1мд1кп'ц казакшасы «кылша» дейл1 (I, 18). Н. Акбай да Ephedra ес1мд|'ктер1н
кылша деп атайды (VII, 71). Эдеби ттлгм^зде кызылша (каит кызылшасы, Beta vulgans [1, 70]) деп
непзшен кант еширу уилн епле-пн бакша ociMAiriti атайтыны белгйи (кар: КТТС. 6-т. К
(канатгастык - кыркулак). Алматы: Гылым, 1982. 570-6.). Eip атап етерл(к жаЙт, бала кезсмде
мектеп окушыларын эр куздс сол кызылшанын масагын жинауга жуйел) турде катыстырган. Мен
Kasipri Тараз каласынын мацында орналаскан Аса ауылынын (Жамбыл ауданы) мектеб1нде
окитынмын. Солда б(з кызылшаны жи! «кызылша» емсс «кылша» деп атаганымыз ес>мде калды
Буны КТАС та растайды, ягни Жамбыл облысыиын Шу, Мерке, Луговой, Мойынкум жэне
Жамбыл аудандарынын журты кызылшаны кылша деп атайды (КТАС, 453-6.). Онын усттяе,
Жамбыл, Алматы жэне Жезказган облыстарында кылша деп «тастакты жерге шыгатын тарам-
тарам болып осели eciMfliKTi» атайды (КТАС, 453-6.). О. Накысбсков те кылшаны кызылша дсйд!
(V, 105). Бугаи Караганда, «кызылша» дегсн втау казак тиниде кыскартылып «кылша» атауымсн
катарлас колданылатын сиякты. О. Накысбсков жазуы бойынша, Шу казакгары кылшаны ксйде
«кылча» деп атайды. Жэне де осы оамдкке катысты Накысбеков пен Гавердоискийдщ
сипаттауында (бунын алдындагы ескертпеш карацыз) впык 6ip сабактзстык бар. Атап айтканда,
Накысбековлн жазуынша, «кылчаны кектей отка жагып, кулш насыбайга салалы» (V, 114)
«Кылшанын кул1н насыбайга салады» (V, 116).
117 111, 87, 273; IV, 64. КТАС, 450. Б.А. Федченко да «кизыл-мия» («Glycyrrhiza glabra») деген
ос1МД1кл атайды (VI, 775).
"*1,74.
71 Кызыл- юсан Красная [степная] полынь Artem[isia] absynthium Кызыл жусан119 197
72 Кырк-бугун Мурава Poligonum aviculare120 Кырыкбуын121 279
73 Май-кара- юсан Черная масляная [степная] полынь Artem[isia] absynt[hium] var negrum Май кара жусан (майкара)122 197
74 Мин-дуана Белена Hyoscyamus neger Мецдуана123 191
75 Минь-тамор Седой тысячелист- ник Achillea tomentosa Мынтамыр124 * 218
76 Ногот Дикий персик или бобовник Amygdalus- nan a Нокат126 (?) 175
"’IV, 55.
Кейб1р дереккездерге Караганда, дурысы Poligonum емес, Polygonum болу керек. Жэне де
Polygonum aviculare деген eciMAiicri казакша каз!р кызыл таспа (кызылтаспа) не кус тараны деп
атайды (I, 68; VII, 68). Б.А. Федченко «Polygonum aviculare» деп «кизил-тамыр» деген ес1мд1кт1
атайды (VI, 775), б!рак баска жерде «кизил-тамыр»-дьщ латыншасын «Tragopogon sp.» деп
керсетед! (бу да сопла).
111 I, 16; II, 361; III, 88, 290; IV, 72; V, 112, 115; VII, 64. Б.А. Федченко «кырк-бугун» («Equisetum
ramosissimum»), «кырк-буум» («Anabasis salsa») жэне «кырк-буун» («Polygonum Beilandi») деген
ОС1МД1К атауларын келтлред]’ (VI, 777)
122 1,226; И, 37Г, Ш. 91,253; IV, 55. Б.А. Федченко «кара-джусан май-кара» («Artemisia pauciflora»)
деген ос(мд)ктщ атауын беред! (VI, 774).
121 I, 198; II. 386; III, 93, 167; IV, 14; VII, 12. Б.А. Федченко «мень-дуана» («Hyoscyamus niger»)
жэне «мин-дуана» («Eremostachys sp.», «Hyoscyamus pusillus») атауларын ксд-пред! (VI, 778).
124 III, 96, 251; IV, 54. Б.А. Федченко «минь-тамыр» («Gerbera kokanica») eciMniriH атайды (VI, 778).
Атап етерл1к жайт, Б. Калиев «мыцтамыр» деп «подорожник» ес1мдшжц казакшасы дейд| (IV, 54).
Баска дереккезде «мыцтамыр» орыстыц «приморский подорожник» баламасы рсп’нде берЁлгеп (III,
96, 251). Арыстангалиев пен Рамазанов «приморский подорожник» атауын казакша «примор
бакажапырагы» деп жазады (1,207). Ал «тысячелистник (achillea)» деген еамдисгщ казакшасы, бул
зерттеуш1лер1М(зге сенспн болсак. «мыцжапырак» болу керек (I, 220). Б. Калиев «тысячелистник»-
11 ц казакшасы «мыцжапырак» не «каэтандай» дсп жазады (IV, 69). Жэне ешб>р колда бар
дереккезде «седой тысячелистник» атауы ушыраспады Achillea tomentosa деген еа.мд!кп каз1р
орысша «тысячелистник войлочный» («кшз мынжапырак») деп атайды екен (мысалы, мына сайтта
кар.. <http.//www.infbsad.ru/flowers/perenn(als/60574l3.aspx>).
123 Арыстангалиев пен Рамазановтын жазуынша, «бобовник» не «миндаль низкий» (латынша -
Amygdalus папа) казакша «аласа балам» болады (I, 121).
’*1, 144,11,401; 111,98. 239, IV. 48. КТАС. 531.
77 Очан Малый дурничник Xanthium Primarium Ошаган127 (?) 279
78 Прискан Тысячелист- ник Achillea millefolium12’ (?) 218
79 Ран- иркан129 Ран130 не ерен131 еркен (?) 279
80 Рзган132 (?) 79
81 Сагыз133 Сагыз134 235
82 Саксеул, суксеул, саксаул Восточная сосна Pinus orientalis135 Сексеуш 123, 260, 278, 331, 332, 348
127 I, 120; II, 425; HI, 101, 263; IV, 67; V, 111, 114, 117; VII, 54-55. Б.А. Федченко «ошоган»
(«Cousinia affinis») атауын беред! (VI, 778). Арыстангалиев пен Рамазанов «дурнишник»
ескмд|'пнщ латыншасын «xanthium», казакшасын «сарысояу» деп жазады, барак «xanthium
primarium» деген ес1мд(кт1 келп’рмейда (I, 219) Н. Акбвйдыц жазуынша, Кдзакстанда ошаганнын
ею rypi гана есед1* - кэдмп ошаган (Xanthium struma num) жэне ti Kenai ошаган (Xanthium spinosum)
(VII, 55).
128 Арыстангалиев пен Рамазановтыц жазуынша, «achillea millefolium» деген ес1МД1'кпн казакша
атауы «кэдЕмп мыцжапырак» немесе «акбасжусан» болады (1, 220).
129 Большой буны «особый вид пырейного растения» (ягни «бидайык туыстыларыныц ерекше
T£pi») дейщ (История... С. 279).
151 III, 46,302; IV, 79.
1,2 «...кусты, похожие на нву, вышиною аршина в полтора ..» («талга уксас бипспп 6ip жарым
аршындай буталар») (История... С. 79). Орыстын байыргы олшем жуйеонле 6ip аршин 0,71 мстрге
тен келедз.
Гавердовский бул еамдштщ не орысшасын, не латыншасын келтрмей, «...кустиками растущая
трава... Она очень ветвиста, но совсем без листьев, цветочки имеет желтые, по которым можно
было догадываться, кто принадлежит к 19-му классу Линнсевой брачной системы. Ежели
переломить стебель, то выступает беловатый и на вкус весьма горький сок При корне находится
род смолы, которую киргизцы жуют как лиственничную сибиряк. Всякая скотина ест траву сию
охотно...» («буташа болып есет!н шел .. Ол ете бутакты болып келед!, дешинен, жапырактары
жоктыц касы, гул де pi сэры билады, бугаи карал Карл Лнннейдж оамджтер жуйесшщ 19-класыиа
жататынын ангару га болады. Сабагын еюге бвлгекде акшыл жэне ащы сел шыга кследк
Тамырында сагыздыц (карамайдын) 6ip rypi болады, оны казактар ci6ipniK балкарагайда болатын
сагызды шайнагандай шайнайды. Малдык кез келген тур! осы шопп бар ынтамеи жсГг беред! ..»)
деп жазады. (История . С. 235)
1,4 КТАС, 571. Б.А. Федченко «сагыз» («Chondrilla sp.») жэне «ешьи-шон» («Convolvulus
fruticosus») еамдж атауларын келпред! (VI, 779)
115 Б.А. Федченко «саксаул» («Anhrophytum Ammodendron») жэне «сэксэуль» («Arthrophyium
Ammodendron», «Anhrophytum acutifohum») дегсн ос1МД(ктер атауларын жатады (VI. 779, 780)
83 Сары-буяу Серпуха Serratula linetoria, Serratula tinctoria, Serratula tiuctoria136 Сарыбояу137
84 Сары тамар Черенковый ревень Сарытамыр не сарытомар (?)138
85 Селпе, cahune139 Татарская жимолость Lonicera tatarica140 Шылбы141
86 Силеу Ковыль овсяновидный Hipaavenacea Селеу
87 Скутиган142 Одуванчик Leontodon toraxacum (?)
88 Сор-чоп Засохшая ветреница Anemone pulsatilla Соршеп143
89 Сутлюгун, сютлюгун, сутлю-гун Молочай Euphorbia, palustris cy pans si as, Euphorbia palustris, Euphorbia Ciparisfial Сутпген144
|V' Бул eciMAiKTiH латын жазуында нс Гавердовский, нс к пап редакторлары кате -лабергсн си;
1,7 Эдебиетге бул атау кездеспедь
|” Бул атау эдебиетге кездеспедг
1,9 «СаЬипс» деген сездгн жаэылуында автор не онын шыгармаларынын редакторлар
яиберген болуы мумюн. Онын успне. Гавердовскийдщ айтуынша, cahunc немесе се.Ч1
0С1чд1кт1н казакша жэне татарша атаулар болып табылады.
М1> Арыстангалнев пен Рамазанов «татарская жимолость» (Lonicera tatarica) казакша
ушкаты» болады деп жазады (I, 2 i 0).
H1 IV, 28. Б.А. Федченко «шильбы» («Lonicera arborea») жэне «шильве» («Lonicera cot
атауларын 6epin отыр (VI, 784).
|4i Гаверловскийдш жазуыиша, бул - татарша жэне казакша атау.
|'1’ III, 114, 288; IV, 71. Б.А Федченко «ссарчуб» («Corispermum») жэне «сурх-чоб» («
acclosa») еамдж атауларын келз 1 редi (VI, 780).
,,м I, 537; II, 513; III. 119, 234; JV. 45; VI, 780. Б.А Федченко «суттеген» («Euphorbia Goran
«сыттеген» («Lactuca sahgna». «Lactuca Scariula», «Euphorbia ргосега») жэне «сют-
(«Euphorbia») атауларын жазады (VI, 780, 781).
90 Тал Тал или тальник Salix incubacea, Salix pentandria Тал 175, 191, 278
91 Тамор буяу145 Каменный чай146 Statia tataci Томарбояу147 483
92 (Такгаль, тангал)148 (?) 332
93 Тары Просо Тары 270, 485, 486, 489
94 Темир-ткен Ткенна Lycium Tataricum TeMipiiKeH (TeMip лкен)149 278
95 Темяк Хивинский табак Темею 270
96 Тирискан150, тырскен151 Роговидная аксирида Axiris Ceraloides TepicKeH152 79, 278
HJ Гавердовский буны орысшага «красильный корень» («боягыш тамыр») деп аударады.
|4Й О. Накысбеков «жер шай» деген еамдйспч атауын келттред| (V, 116).
Н7 I, 176; IV, 33; V, 116. Б.А. Федченко «томар-бойау» мен «томар-бояу» («Statice Gmclint») жэне
«гумар-буяу» («Rubia tinctoruin») ес1МД!к атауларын келпре» (VI, 781).
нв Жогарыда айткандай 6ip жерде Гавердовский «лес из дерев саксаулеоых. чжингилевых и
твнгалевых» («сексеутл жэне жыцгыл агаштарынан туратын тогай») дсп жазады (История .. С.
332). ). [«Тангалевые» деген сезд! каз1рп орыс сезд^ктержде таба алмагандыктан казакшалай
алмадым - К Э.]
I, 149; 11. 548; 111. 126. 302; IV. 78; V, 117; VII. 72. Б.А. Федченко «темир-текенек» («Rosa
persica»), «темир-текан» («Tribulus lerrestris») жэне «тымер-ткеи» («Rosa peisica») атауларын
келпред! (VI, 781,782).
IW «. .особливо любимая лошадьми трава тирискан, растущая также кустами, вышиною поболее
фута, толщина в корне не более пальца, от коего отделяющиеся стебли тонкие пересекаются вновь
мельчайшими, а сии на концах имеют мелкие четырехлиственные желтые цветы Судя по круглой
наружности трава сия походит на качум...» (« жылкылар ерекше унататыи тсртскен шоб(, ол да
бута-бута болып есед|, бшкттп 6ip футган асады, тамырынык жуандыгы 6ip ел шей. содан тармак-
тармак болып тарамданатын жйншке сабактары одан бетер жука сабактарымен киылысады,
сонгыларыныц ушында майда тертжапыракты сары гулдер болады Жумыр гиалите Караганда,
97' 98~ Тобулга Таволга Spiraea crenata, ehamdirytalia Тобылгы* 152 153 * 175, 203 218
Томиок . Водяной трилистник Menyanthes nymphoides (?/*
99 Тулсар- юсан Пустоватая [степная] полынь Artem[isia] fruticosa an santenicum (?) 197
100 Туя-карн155, туякарн Туйекарын156 235, 260
101 Туясынгирь Astragalus frutescens Tyfiecinip157 260
102 (Тяряк) Тополь Терек 281, 471
103 Чагыр-юсан Смолистая [степная] полынь Artem[isia] suffruticosa Шагыр жусан158 * 197
бул шел канбакка уксайды») (История... С. 79-80). Бул цитаттагы «качум» еамдиц бэлшм,
«качим» болу керек (ес(мд1ктерд|'н 2-ксстссшдс кар.).
1,1 Бул Большойдын жазуы бойынша. Ары карай кестенщ осы жолында орысша жэне
латынша атау да Большойдын жазуы бойынша бершген.
152 1, 71; 11, 551; Ill, 126, 280; IV, 67; V, 115; VI, 781. Атап етерл)К жайт, бул бс(мшкпн каз<рп
орысша атауы «терескен» (I, 71; III. 126, 280, IV, 67).
I, 114; II. 554; III, 127,278; IV, 67; VI, 781.
|МЖогарыдагы «иш-чапрак» - «ушжапыракка» катысты ескертпен! караныз.
155 Гавердовский бул ошмдпгпн нс орысшасын, не латыншасын бермей, «...трава особенного вида,
по-киргизски называемая туя-карн, т.е. верблюжья утроба, так названная потому, что верблюды
колкую сию траву весьма любят н ею преимущественно питаются» («шегтпн ерекше тур1. казакша
туйекарын деп аталалы, ягни туйенщ карпы, еа‘мд1ктщ ссылай аталу ce6e6i - туйелер бул т<кенд1
шоггп ерекше унатады жэне нспзшен оны жем рстшдс пайдаланады») деп жазады (История... С.
235).
'* I, 74; И, 573; III, 132, 273; IV, 65. Б.А. Федченко «туягарын» («Salsola Kali») жэне «тюэ-гарын»
(«Aeluropus lnoralis») атауларын келпред! (VI, 782).
1571, 64; III, 132, 222; IV, 39. Б А Федченко «тюя-сенгир» («Astragalus brachypus»), «тюйе-сынгыр»
(«Astragalus macrocladus») жэне «тюйо-сыныр» («Astragalus karskugensis») атауларын жазады (VI,
782).
,iB I, 225; II. 622; 111, 144, 253. IV, 55. Б.А. Федченко «чагыр» («Artemisia campcstris») жэне «шагр-
жуевн» («Artemisia vulgaris») атауларын Kemipeai (VI, 782. 783).
104 Чалимза159, чилим за Проскурняк Althaea officinalis, Althea officinalis160 161 218, 280
105 Чарбыя, чарбуа Донник Trifolium melilotus, flose albo et flavo; Trifolium mililotus, flore albo et flavo; Trifolium melilotus, florae albo et flavo162 (?) 175, 217, 279
106 Чжалгыз Болотная мята, дикая мята Mentha palustris, Menta palustris Жалбыз163 218, 279
107 Чжантак, яншак164 Hedysarum athagis Жантак165 218, 331
108 Чжугара Пшеничка Zea mays, Жугер! 489
Гавердовскийдщ жазуынша, бул - татарша жэне казакша атау. Б.А. Федченко «джилимза»
(«Althaea officinalis») деген ес1мд!кп атайды (VI, 772).
16,1 Бунда да не авторлар, не редакторлар кателесп.
161 Арыстангалнев пен Рамазанов бойынша, «Althaea officinalis» де ген 0С(МД|'кт1н казакшасы
«aapiaiK жалбызт!кен» болса керек (1, J55), буны КЭТС куаттап (КЭТС. 5-том. Д - Ж Алматы:
Арыс, 2007. 640-6.), жай «жалбыэт|кенип|» латыншасы «Ahheae» дейд{ (бу да сонда). Н Акбай
«Althaea officinalis»-TiH кдзакшасы «жалбызпкен» дейд! (VII, 8).
143 Латы» жазуынын туря! жазылганына Караганда, авторлар не редакторлар кате ж)берген
1411. 197; 11, 179; 111,49,236; IV, 47; VII, 41. КЭТС 5-том. Д-Ж. Алматы: Арыс, 2007. 639-6. КЭТС
бойынша, жалбыздын латыншасы «mentha» болады. Б.А. Федченко «джалбус» («Hypogomphia
turkestanica»), «джалдыс» («Ziziphora clinopodioides», «Silvia silvestris»), «джалпыс» («Morina
kokanica») жэне «жалпыз (джалпыэ)» («Ruta versicolor») деген ес|мд!к атауларын келпред! (VI, 771,
772).
144 Гавердовскийдщ айтуынша, бул туйелердщ жсмш.е жарайтын шоптш rypi (История . С. 331).
I4i I, 144; II, 186; III, 49, 173; IV, 18; V, 117, 118; VI, 772 КЭТС. 6-том Ж - Ж. Алматы. Арыс, 2007
13-6. КЭТС бойынша, жантактын латыншасы «Alhagi» болады. Б.А. Федченко да «джантак
(жантак)» деген ocimaiktih латыншасын «Alhagi Camelorum» деп керсетед! (VI, 772) Бугаи
Караганда ютап авторлары не редакторлары лагып атау и да кате ж1берген сиякты
Holcus Sacchusatus
109 Чи Дикая вишня Prunus Cerasus pumila Шие 79, 175
НО Чий|,>ь Чий, степной камыш Agrostis arun din ace a, Arundo culmo cnovi, Ranicula Contracta L., Agrostis arundinacea Ши|М 213- 214, 270, 279, 481, 485
111 Чилиг Чилига1ЬВ Robinia frutescens немесе Salix rosmarinifolia UlhiK166 * * 169 175
112 Чингиль Жидовник Robinia Шецгел171 (?) 260,
166 Гавердовскийдщ сипаттауьгнша, «...около нынешнего стана в первый раз увидели мы кусты
травы чий. Растение сие принадлежит к третьему классу, пырейному разряду. Оно произрастает
более на низменных местах в песках кучами или кустами. Нижние листы тонки, возникают от
самдго корня, стебель culmus, вышиною в сажень [Орыстыц байыргы олшем жуйеслнде 6ip сажын
уш аршынга, ягнн 2,13 метрге тек келед>. - К.Э.], толщиною в гусиное пузо, и довольно плотен.
Колосная метель походит на камышеную или более на агростевую и в известное время гола
покрывается елейною влагою или как бы смолою, на вкус сладкою как мед У стебля коленцы
весьма редки, особливо к верху. Из сего растения Киргизии делают род рядииков (чий), переплетая
тростники шерстяными нитками, иногда с узорами разных цветов. Их употребляют на всякие
домашние погребное)и и даже вместо ковров...» («...Kajipri турагымыздын касында тудгыш рет ши
шебжщ буталарын Kepin байкадык. Бул ес(мд1к ушжил класка, бидайык туыстыларына жатады.
Ол негЫнен ойпан кумдак жерлерде шогырланып нс бута-бута болып еседь Астынгы
жапырактары тамырынан басталып жука болып келедк culmus [сабан тал] сабагынын би1кттг1 6ip
сажын, жуандыгы каздын карнындай жэне ныгыз болады. [Бул еа'мшклн] гул шогыры бапвнга
уксайды ... жэне жылдын белгим мсрз1м1ндс онын усп'нде дэм) балдай тэтп майлы ылгал нсмесе
карамай сиякты б)‘рдене лайда болады. Сабагынын буындары, эоресе жогаргы жакта, сирек
болады. Бул 0С1МД1К11н сабакдарын жунмен орап, туптеп, кейб)‘р кезде орнеклен турленд!р)'п,
казактар шым ши токиды. Оны уй кажеттииктерше, ксйдс к1лем орнына жаратып пайдаланады»)
(История.. С. 213-214). («Агростевая» деген сезд) каз)’рп орыс сезд)ктер|'иде таба алмагандыктан
казакшалай ал малым - K.Q.J.
,Л7 1, 23; II, 636, III, 146, 295; IV, 74.
|Г,Я Гавердовский бул вамд1клц орысша атауында кателескен болса керек, ойткеш «чилига»
ociMQiriHin казакша баламасы «шшк» емес (IV, 74).
169 I, 58 (Salix rosmannifolia); П, 656; 111, 150, 204, IV, 30 О. Накысбеков «чинк» деп жазады (V,
118)
kaladendron. Robinia halodendron170 171 * 278, 485
113 Чиржинь- юсан, чиражин- юсан Божье дерево Artemfisia] abrotanum Шыралжын 172 жусан 198, 217- 218
114 Шираз173 (тамор- дари) An Smilax excel sa (?)174 Шираз1 ° (тамырдэрО (?) 279, 280
170 Латын атауыньщ exi турл! жазылганына Караганда, не авторларынын 6ipi, не редакторлар кате
ж1берген. Арыстангалиев лен Рамазанов жалпы «шецгел» атаулыны латынша Halimodendron, ал ак
шенгелдщ латыншасын Halimodendron halodendron деп жазады (1, 125).
1711, 125; П, 635; III, 146,296; IV, 76. Б.А. Федченко «чингиль» («Halimodendron argenteum») атауын
келттред! (VI, 783).
171 I, 225 (латынша - Artemisia dracunculus); Ill, 149, 253; IV, 55. Б.А. Федченко «чнралджи»
(«Artemisia dracunculus»), «чиральджин» («Artemisia campestris»), «шнрылджен» («Aster (Linosyris)
Grimmi») жэне «ширальджин» («Artemisia Dracunculus») атауларын жаэып кдлдырды (VI, 783,784).
О. Накысбеков «чыралжын» деп жазады (V, 116-117).
171 Большойдын снпаттауынша, « ..тонкие и длинные корешки сего растения, имеющие приметную
клейкость, употребляют киргизцы вместо сарсапарели и называются тамор-дари, т.е.
лекарственный корень...» («ушбу ос(мд!ктщ желгмдипп ап-айкын узын жпншке тамырларын
казакгар сарсапарель орнына пайдаланады жэне тамыр дэр! дсп атайды») (История... С. 279). Ары
карай дэр1гер бул eciMAirri Сырдария езеюнен 80 шакырым кашыктыкга орналаскан
«Сырпарчакум» кумнын 1ш!нде 6ipiHtui per кергенде оныц «сероватые к сочные плоды» («сургылт
жэне шырынды жем1стер») болганын байкдды (История... С. 280). Шамамен 100 жылдан кей!н
Б.А. Федченко Туркестан мен Казак даласында «тамыр-дари» («Polygonum sibiricum») деген
0С1МД1'к бар деп жазады (VI, 781).
Каз1рп заман зерттеушитер! де «тамырдарг» («тамыр дэрр>) дегеи ос1мдгкп бшед! (I, 46, 69; III, 122,
294; IV, 73; V, 112, 115; VII, 67; КТТС. 8-т. П - Т (планетарий - тацдыру). Алматы: Гылым, 1985.
581-6). Будан баска «томардэрш («то.мар A?pi») леген атау кездссед,' (IV, 22; КТТС. 9-т. Т - Y
(тацертец - урей). Алматы: Гылым, 1986. 190-6.). К^К окымыстыларына карапайым халыкгыи
тамырдэргж ем-дом жасауга бурыннан пайдаланатынын белплг болган. Мысалы, Алаш кдйраткер!
дэрггер-галым X. Досмухамедулы (1883-1939) казактврдыц тамырдэршг кез келгеи ауруды емдеуге
колданганын кез)ндс сын астына алган (кар.: Досмухамегов X. Тамыр дэр> какында И Казак 1913,
X: 13, 14. Бул макаланын ыкшамдалган нускасын мына басылымнан окуга болады: Hypneflicos К ,
Кулкенов М., Хабижанов Б., Мектепов А. Халел Досмухамедулы жэне оныц OMipi мск
шыгармашылыгы. Алматы: Санат, 1996. 33-34-66.) Айтпакшы, дэр1*гер Большой жазып отырган
«сарсапарель» (кдз!р кейдв «сассапарель» дейдО - лалагул тукымдасыныц орысша жалпы атауы
екен. Осы «сарсаиарель»-д! дэр!л1к каснеп бар ocimhIk periiiae орыстар ла бурыннан пайдалангап
Оиын успне, X. Досмухамедулы ез макаласында томырдэр1нш орысша аты жок, латынша оны
«радикс cap сапарила» дейд! дсп жазады. Дегенмен, В.И Даль (1801-1872) озпп'ц атакты
«TipuiiniKTeri орыс тййнщ тусшдгрме сеаш'пнде» «сарсапариль (сарпарель, сасапариль)» леген
сбздж магынасын еамшк жэне ерекше Smilax sarsaparilla атты тамыр, чепучикнпк, кымбат шоп
(«дорогая трава») деп тус1ншред| (кар.: <littp.7/vidahi.agava ru/P2O3 Ыт#36766>)
174 Большой бул ociMfliKTiH латынша атауын кумэнмен жазады
115 Ширма-о к Вид повилишника Шырмауык’,6 278
116 Щитырь Сизальбрия Sisumbrium Salsugonosum Шитары1" 279
117 Юзган, жюзган, жузган Тордок Calligonum poligonoides S. Pterococeus Aphileus S. Pallafice aphilla, Callygotinump olugonvides Жузпн1'8, жузген* 176 177 * 179 223, 278
118 Юшань, юсан, юсань, юшан Полынь, степная 180 ПОЛЫНЬ , полынная трава Artemisia Жусан 38,54, 196, 197, 278, 315, 348, 471,
|Ъ Бул атау эдебиетге оамд^ктер элем!не катысты кездеспедЁ Жалпы эдеби тии'м1эде шираз «кек
Tycri каракол ел ripici» мен «кек елприи каракал козысы» дегек магынаны бициред! (КТТС. 10-т. Y
- Я (уреилен - яшма). Алматы: Гылым, 1986. 226-6.).
1761. 180; П, 654; Ш, 149, 179; IV, 20. Б.А. Федченко «черма-ок» («Convolvulus arvensis»), «чермаук»
(«Cynanchum acutum»), «чирмаук» («Geranium collinum»), «чирмоек» («Solarium dulcamara»),
«чормаук» («Cynanchum acutum») жэне «ширмаок» («Calystegia sepium», «Convolvulus arvensis»,
«Cynanchum acutum») атауларын келпрг'п отыр (VI, 783, 784).
177 I. 28-29; IV. 54. Б.А. Федченко «шитыр» («Malcolm Bungei») деген eciMfliK атауын жазады (VI,
784)
1,64-68; 111. 55, 200. КТТС. 4-т. Ж - К (жатганды - кесу) Алматы: Гылым, 1979 250-6.
II. 216; IV, 28. КТТС. 4-т. Ж - К (жатганды - кесу). Алматы. Гылым, 1979. 249-250 бб. КЭТС. 6-
том. Ж - Ж. Алматы. Арыс, 2007. 605-6 Б.А Федченко «джизгун» («Calligonum Caput Medusae»)
жэне «джузген» («Calligonum») деген атауларды кетпрсд! (VI, 772). КЭТС жузгеннщ казакша 13
турж келпрт. жалпы жузгенжн латыншасы «Calligonum» болады деп, ap6ip тургшн белек
латынша атауын да бсред! (6-том, 605-6.).
Бунык да орысшасын басында жазбай автор оны «права с запахом подобная полыни, ио вкусом
более еще горькая», ягни «жамен жусанга уксас 61рак одан бегер ащы шоп» дсп сипаттаиды.
Онын уелне, саяхатшынын жазуы бойынша, туэле бул оамд1ктщ 15 Typi кездесед», «смотря по
местоположению ближе или далее от полудня» («туске таман (жакыи tie алые) орналасуыиа
карай») (История.. С 54) Оз енбепнле Гавердовский жусанныц он турц| аныктап сипаттанды
(История... С. 197-198)
I I 1 T -
Гавердовский мен Большойдын жазбаларында кездескен казак атаулары
келт>р!лмеген ес1мд1ктер орыс агипбж рет1мен темендеп 2-кестеде жуйел!
турде бершген?81
2-кесте
Гавердовский жэне Большой жазуы Kiran”2 бел
Орысша Латынша
1 Богородская трава Thymus serpillumes 175
2 Болотный чай Lysimachia thirsiflora 191
3 Буковое дерево 483
4 Вязель Caronella varia 175
5 Гороховник Robinia caragana 175
6 Дятельник кислятка Trifolium alpestre, procumbens, agrarium, flore flavo, albo et... 175
7 Зубной корень Radix pyrellse 218
8 Качим (качум) или перекати-поле Gypsophila 80, 176
9 Лен дикий Linum alpinum, campanalatum 175
10 Овес 475
11 Осет Serratula arvensis 175
12 Осока 191
13 Осокорь 471
1111 Бул кестеге ютапта кездесетш казакша атаулары ке/m рыме ген есгмд!к1ердщ (онын <ш»нде
Казак даласында оспсйпидср де, мысалы, «буковое дерево») атаулары енпЗ|‘лгеи
*м Kiran дегеж'м. История Казахстана в русских источниках XVJ - XX веков Первые исторнко-
зтнографические описания казахских земель. Первая половина XIX века V том Алматы Дайк-
прссс. 2007
14 Плакун Lythrum salicaria, ; Sythrum salicaria183 175, 191
15 Ракитник Cytius us hirsulus et pennatus 175
16 Редичка нежная Raphanus tenellus 279
17 Рожа Lavatera thuvingiaca, Savatera thurin giaca,M 175,280
18 Саликорнии Salicomia herbacea, suffrulicosa 176
19 Сальсоли различные Salsola kali, soda, salsa etc. 176
20 Синеголовик Poterium sangvisorba 175
21 Сывороточная трава Galium verum, molle 175
22 Таволожник 79
23 Татарский видный желтокорень Statice tatarica speriosa 176
24 Терновник 79, 348
25 Тюльпаны дикие Tulipa gesneriana, pulsatilla 175
26 Чернобыль-полынь 218
27 Шалфей полевой Salvia nemorosa 175
Жогарыда келт!р1лген мэл!меттерден б1ршама корытынды шыгаруга
болады.
EipiHuitucH, Гавердовский мен Большой шыгармаларына Караганда,
каз5рп казактшнде колданылатын ебмдк-тер атауларын 200 жыл бурын ©Mip
сурген казактар пайдаланган атаулармен салыстырганда айырмашылык
жоктын касы деуге болады. Ягни, еамд1ктердщ есю жэне каз!рп атаулары
казак тимнщ турактылыгын растайды.
Екшийдсн, I-кестеге Караганда, Kefi6ip ©С1мд1ктерд1н казакы атаулары
Kaaipri орыс Т1лше енген! шубэаз. Жэне де осы казак атаулары Кдзакстан
1М Бул ОС1.МД1КТШ латын жазуында да рсдакторлар кате ж!бсргсл сиякгы.
lw Бунда да авторлар не рсдакторлар кате ж[берген сияюы
аумагында кундел1кт1 колданыстагы орыс тшшде де жэне жалпы орыс
т1л!нде де, ягни каз'фп Ресейде жэне Ресей мен Кдзакстаннан тыскары
туратын орыстардыч тш!нде де колданылып жатыр. Бул казак атауларыныц
катарына «камыш», «саксаул», «джида» (жерпл!кп орыстар жиден! «лох»
демейдО, «баялыч», «жузгун», «шенгиль (шингиль)», «таволга», «терескен»
деген создерд! жаткызуга болады.
Уш1ншщен, кептеген ес1мд1ктердщ казаки атауы бола тура орысша
бапамасы (атауы) Гавердовский мен Большой заманында болган емес. Осыган
байланысты, зертгеушшер орысша атауды таба алмай жи! «солёное растение»
(«сортац ес1мд1к»), «вид полыни» («жусан тур!») немесе «пэлен ес!мд1ктщ
Typi» деп жазуга мэжбур болды, ал кейб!р кезде казаки атаудын ез(н орыс
типнщ айтуына икемдеп жазып отырган.
Торпншщен, Гавердовский мен Большой жазып калдырган кейб!р
ос1мд!ктерд1’ц казакы атаулары умытылып, Kaaipri арнаулы жэне жалпы казак
эдебиетшде жэне де ауызек! тш1М1зде колданылмайды жэне
пайдаланылмайды. Бундай категорияга «жыланжапырак», «ишанмия»,
«казжапырак», «кодал», «каракодал», «койшырмауык», «кусык» сиякты
eciMfliK атауларын жаткызуга болады. Элбетге, бул тел атауларымызды
каз!рп гылыми жэне жалпы ауызею айналымга кайта енпзуге буп'нп кунде
айтарлыкгай кедерп жок.
Осыган байланысты, косымша ескертле ретшде айтатыным, 1 -кестедеп
кем1нде 30 еамд1ктщ казакша атауы 1970-1980-жылдары басылып шыккан он
томдык академиялык «Казак тЬижн туа'шпрме сэздНнде» мул дем
келт1ршмейд1 жэне кездеспейдк Жэне де осы санаттагы кейб1р сездер
жанадан шыгыл жаткан академиялык он бес томдык «Казак эдеби тглшщ
сезд1’пне» де енбептк
Пандаланылган Herbri арнаулы эдебиет:
I. Арыстангалиев С.А., Рамазанов Е.Р. Казахстан ес1мд1ктер1. Гылыми
жэне халык атаулары. Алматы: Гылым, 1977.
11. Буралкыулы М. Казак тошпн туаширме сездН. Алматы: Мектеп,
2007.
III. Казакша-орысша, орысша-казакша терминологиялык сездш:
Биология. Алматы: Рауан, 2000.
IV. Калиев Б. 0амд1к атаулары. Орысша-казакша сездш. Алматы: Ана
Tini, 1993.
V. Накысбеков О. Казак типнщ ауыспалы говоры (Шу бойындагы
казакгар тЬпнен жиналган материалдар бойынша). Алматы: Гылым, 1972.
VI. Растительность Туркестана. Иллюстрированное пособие для
определения растений, дикорастущих в Туркестанском крае и Киргизских
степях /Сост. Б.А. Федченко. Петроград, 1915.
VII. Шипалы eci мд‘истер термин! жэне олардын емдвк касиеттер! -
Термины лекарственных растений и их лечебные свойства / Авт.-кураст. Н.
Акбай. Алматы: Арда, 2007.
Summary
Kairat Alimzhan
The Kazakh Terms .of Plants at the early Nineteenth Century.
The Kazakh terms of plants of Kazakh steppe which were actual at die early
19th century are scrutinized by the author. The main basis for this research is the
famous historical work - **The survey of Kirghiz-Kaisak steppe” (1806-1809) by
Russian officer and traveller Yakov Gaverdovsky and memoirs of his fellow-
traveller physician Sawa Bolshoy. Both works were published within the
framework of the Kazakh state programme “The Culturale Heritage”, in 2007. The
first work has been well known among researchers but remained unpublished until
2007. The second one was published in 1822 but was not available for the majority
of Kazakh scholars.
It should be noted that during their unsuccessful journey to Bukhara through
western part of Kazakh steppes which took place in 1803 Mr. Gaverdovsky and his
fellow-travellers were composing the special lists of fishes, birds, animals, plants,
etc. which they were facing. An obvious advantage of the method of Mr.
Gaverdovsky was the thing that they were composing these lists, as a rule, in three
languages - Russian, Latin and the local language (i.e., Kazakh). This method
allows us with some limits to make conclusions on the Kazakh terms in some
spheres at that time. Therefore, the main object of this research is the Kazakh terms
of plants which were fixed by Mr. Gaverdovsky and Mr. Bolshoy. Particularly, this
list of plants consists of more than 118 terms in Kazakh.
The list of the Kazakh terms of plants at the early I9‘h century by Mr.
Gaverdovsky and Mr. Bolshoy displays that actually there is no grave difference
between these terms at the early 19th century and the contemporary Kazakh terms
of plants. However, it should be stressed that on this list by Mr. Gaverdovsky and
his fellow, firstly, there are some terms which are not clear enough for the Kazakhs
now, and, secondly, there are some terms which are not known in contemporary
Kazakh language.
Басуга 1.10.2009 наберпий. Формат 60x84 1/16. Ризографпен басылган.
Кагаз rypi: Business. Таралымы: 50 дана.
Казакстандагы «Интерлмгал» когамдьтк саяси-кукыктык зерггеулер корынын
баспа орталыгында басылган
050009, Алматы каласы, Байзаков Korneci, 289-уй, 130-кенсс. Тел.: +7 727 3921974